16.04.2019 - altaicholmon\nПочему Ирина Грудинина опасается расправы? Отнять помещение, отключить свет Ирина Грудинина прожила с Павлом Грудининым в законном браке 37 лет, была венчана с ним, родила ему двоих сыновей. Муж бросил её ради молодой юристки ЗАО «Совхоз имени Ленина», у которой от него две дочери. Причём о наличии у Грудинина двух семей выяснилось во время избирательной\nБӱдӱмји, ижемји ле сӱӱш\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде тергеениҥ јиит билелериниҥ «Вера. Надежда. Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ уч-турулталу бӧлӱги кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Кӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында, калада, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту, эрчимдӱ тартыштылар.\nАлтай – Тыва: ундылбас ӱч кӱн\nКирген 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлаларда, чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде сӱреен солун ӱлекер – Бастырароссиялык театральный марафон-јолын алынды. Ол јаҥар айдыҥ учкары тӱгенер. Бу ӧйдиҥ туркунына бистиҥ ороонныҥ 85 калазында коштой талалардыҥ театрларыныҥ ойын-кӧргӱзӱлери кӧргӱзилер. Марафон Владивостоктоҥ башталып, Калининградка једер. Ончо федерал округтарда «Российский театр-XXI век. Новый взгляд» деген форумды ӧткӱрери темдектелет. Форумда ороонныҥ\nСуула јӱзери јанынаҥ туристтердиҥ юбилейлик следына учурлалган тегерик стол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ тӱӱкизиниҥ музейинде кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Мында суудагы слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча тергеелик федерацияныҥ чыгартулу улузы јылдыҥ сайын Себиниҥ суузында ӧткӱрилип турган јаҥжыккан слёттыҥ 50 јылдыгын темдектеери ле суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧзӱми јанынаҥ эрмек-куучын ӧткӱрген. Тегерик столдыҥ ижинде\nӦскӱс балдарга ајаруны тыҥыдар\nКандык айдыҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ прокуратуразында ӧскӱс ле ада-энелери јок арткан балдарды јадар јерле јеткилдейтен тап-эриктерди бӱдӱрерин јеткилдеерине, јашӧскӱрим ортодо наркоманияны таркадарын болдыртпазына учурлалган тоозыла бежинчи ачык форум ӧткӧн. Кажы ла кижи каруулу Форумныҥ ижинде Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, тергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов,\nИрбисти чотко аларыныҥ јаҥы эп-аргазы\nГорно-Алтайск калада Најылыктыҥ туразында ирбистиҥ чодын алары јанынаҥ иштеген Россияныҥ WWF-зы ла кожо иштеген ороондордыҥ туружаачылары пресс-конференция ӧткӱргендер. Олор телекейде баштапкы ла катап смартфондордыҥ мобильный приложениезиниҥ болужыла ирбистердиҥ чодын аларында турушкан. Пресс-конференцияда WWF-ныҥ (Јерлик ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик фонды) Алтае-Саянский бӧлӱгиниҥ ӱлекерлериниҥ баш координаторы Александр Карнаухов, Алтайский заповедниктиҥ баш билим ишчизи, WWF-ныҥ эксперти, Алтай Республикада ибристиҥ чодын\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин ӧткӧн пятницада, кандык айдыҥ 12-чи кӱнинде, Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузовала, РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Сергей Галкинле, «Система» АФК-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели Владимир Евтушенковло туштажу ӧткӱрген. Олор «Караколдыҥ кӧлдӧри» деп туристско-рекреационный кластерди тӧзӧӧриле колбулу сурактарды шӱӱшкендер. Кырлардагы јети кӧлдӧҥ турган бу система Туулу Алтайдыҥ айылчыларыныҥ\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱрим политика, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов башкарган јуун ӧткӧн неделеде Горно-Алтайск каланыҥ 8-чи таҥмалу текши ӱредӱлӱ школында ӧтти. Јуунныҥ ижинде ӧрӧ адалган комитеттиҥ турчылары, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерствоныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы, мэр Юрий Нечаев ле


Сентябрь 2019 - altaicholmon\nКойдыҥ бажы, баштаачызы…\nЈ. Б. Каинчин алтай албатыныҥ сӱӱген, оныҥ јадын-јӱрӱмин бастыра јанынаҥ кӧргӱскен јарлу бичиичизи болуп јат. Оны јурт јерде јаткан албатыныҥ бичиичизи деп тегиндӱ адабаган. Ол бойыныҥ јайаандык чӱмдемелдеринде јурт јердиҥ улузыныҥ јадын-јӱрӱмин, ижи-тожын, керек-јарактарын чындык кӧргӱскен. Оныҥ јайаандык ижи ӧйлӧ кожо качаҥ да оҥбос, албатыныҥ тӱӱкизинде ӱргӱлјикке артар. Бу куучын 2012 јылда бичилген, кайда да\nБолчомдорго – алтай кӱӱлик бичик\nБалдарга учурлалган «Кожоҥчы Койонок» деген баштапкы алтай кӱӱлик бичикле таныштыру сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде балдардыҥ Горно-Алтайсктагы республикан библиотеказында ӧткӧн. Јакшы-јакшы ба, Тастаракай! Кайдаҥ келдиҥ? Јакшы, Кӱмӱжеҥ. Алтай кай-чӧрчӧктӧрдӧҥ айылдап келдим… Бичикле таныштыру балдардыҥ сӱӱген геройлоры Тастаракай, Хоттабыч ӧрӧкӧн турушкан ойынла башталган. Горно-Алтайсктыҥ балдардыҥ 14-чи таҥмалу садыныҥ болчомдоры алтай табышкактардыҥ карууларын табып, бијезин кӧргӱзип, јаҥы бичикле


2019 јылдыҥ бюджеди: кирелтелер ле чыгымдар чоттолгон - altaicholmon\n2019 јылдыҥ бюджеди: кирелтелер ле чыгымдар чоттолгон\nЭл Курултайдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн 10-чы сессиязын депутаттардыҥ бу тудуузында ӧйиле эҥ узак јуундашкан сессия деп айдарга јараар. Ол эртен тура 10 саатта башталып, эҥирдиҥ 6 саат кирезинде ижин тӱгескен.\nСессияныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары турушкан.\nПарламенттиҥ 41 депутадынаҥ сессияга 33 кижи келген. Коронавирус југуш оорула колбой Кош-Агаш аймактаҥ Эл Курултайга тудулган депутаттар јуунда болбогон. Анайда ок аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ јаандарын, депутаттардыҥ аймактарда ла каладагы Советтериниҥ башкараачыларын, јасакчы јаҥныҥ сессияларында јаантайын турушкан ӧскӧ дӧ јамылу улусты бу ок шылтакла јуунга база кычырбаган болгодый.\nДепутаттардыҥ шӱӱжӱзине 22 сурак чыгарылган, ол тоодо јасактардыҥ 13 ӱлекерин.\nЈуунды Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\n„Алтай Республиканыҥ 2019 јылга республикан бюджедин бӱдӱргени керегинде“ јасактыҥ ӱлекери — јуунда шӱӱжилген тӧс сурактардыҥ бирӱзи болгон. Ол јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова эткен.\nРеспубликаныҥ бюджединиҥ кирелте бӧлӱги 2 млрд 457,2 млн салковойго бӱткенин министр јетирген (95,2%). 2018 јылдагызыла тӱҥейлезе, кирелтелер 21,6%, эмезе 3 млрд 992,7 млн салковойго кӧптӧгӧн. Бюджеттиҥ калан ла калан эмес кирелтелери ӧткӧн јылда 4 млрд 516,3 млн салковой болгон. Калан кирелтелер темдектелгенинеҥ 102,4% (4 млрд 247 млн салк.), калан эмес кирелтелер 107,8% (269,3 млн салк.) бӱткен.\nБюджетти бӱдӱрери АР-дыҥ 14 государстволык программазы аайынча ӧткӧнин Ольга Завьялова айткан. Чыгарган акчаныҥ 97,7% ондо темдектелген керектерге барган, ол тоодо бюджеттиҥ ишчилериниҥ ишјалын ла јонјӱрӱмдик молјуларды (балдарга, иштиҥ ветерандарына, тылда иштегендерге о. ӧ. бӧлӱк улуска тӧлӧгӧн акчаны) ӧйлӱ-ӧйинде тӧлӧӧрине, ӧскӱс балдарды јадар јерле јеткилдеерине, улусты эскизи јеткен туралардаҥ кӧчӱрерге, јуртээлемчилерди, кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧргӧ.\nЧыгым бӧлӱктиҥ акчазы анайда ок 11 эл ӱлекерде ле тергеелик 47 ӱлкерде темдектелген иштерди бӱдӱрерге чыгарылган. 2019 јылда республикан бюджеттиҥ чыгымдарыныҥ текши кеми 22 млрд 438 млн салковой болгон (91,8%). Эҥ кӧп акча „Ӱредӱлик“ (чыгымдар бӧлӱктиҥ текши акчазыныҥ 28,7%), „Эл экономика“ (23,1%), „Јонјӱрӱмдик политика“ (17,4%), „Бюджеттер ортодогы трансферттер…“ (12,6%) ууламјылар аайынча чыгарылган.\n2018 јылла тӱҥейлезе, бюджеттиҥ чыгымдары 3 млрд 657,8 млн салковойго, эмезе 19,5% кӧптӧгӧн.\n2019 јылдыҥ республикан бюджеди 19 246,3 муҥ салковой профициттӱ бӱткен.\n2020 јылдыҥ башталарына республиканыҥ тӧлӱ молјулары 1 млрд 528,2 млн салковой деп чоттолгон. Ӧткӧн јылда 49 053,0 муҥ салковой бюджет кредиттер тӧлӧлгӧн. Федерал бюджетке тӧлӧйтӧн арткан тӧлӱниҥ кеми 1 млрд 323,5 млн салковой болгон.\nБюджетти бӱдӱргени аайынча шӱӱжӱде Аскар Тулебаев, Асет Заргумаров, Сергей Мазалов, Мария Демина ла ӧскӧ дӧ депутаттар туружып, акча-манаттыҥ министрине сурактар берип, шӱӱлтелерин айткандар. Тӧс ајару бюджеттиҥ тузаланылбаган 2 млрд салковой кире акчазына эдилген.\nОльга Завьялованыҥ јартаганыла, бу акчалардыҥ кӧп сабазы јылдыҥ учында федерал бюджеттеҥ келген акчалар. Олорды адылу тузаланар арга јок болгон, мындый айалга јылдыҥ ла болуп јат, база да болор деп, министр јартаган.\nРеспубликаныҥ башчызы сессияныҥ учында јуунда чыккан курч сурактар аайынча јартамал эдери јаҥжыккан. Бу да учуралда Олег Хорохордин депутаттарга критикалык шӱӱлтелери учун быйанын айдып, бюджетте темдектелген куучын ӧткӧн акчаныҥ 1 млрд салковойдоҥ ажыразы республикага келбегенин ајарган. Ол анайда ок „ӱч айга балдардыҥ садигин тудар“, ӧскӧ дӧ иштерди оҥду-башту эдер арга јок болгонын темдектеген.\nРеспубликаныҥ Шиҥдеер-тоолоор палатазыныҥ (КСП) башкараачызы Эжер Малчинов ӧткӧн јылдыҥ бюджеди канайда бӱткенин шиҥдеген иштиҥ турултазын, јарталган једикпестерге ајару эткен.\nЭл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев коштой јетирӱзинде јасактыҥ ӱлекери ончо комитеттерде ајарулу шӱӱжилгенин, тыш шиҥжӱ ӧткӧнин темдектеген. Бюджеттиҥ кирелте бӧлӱгиниҥ ас эмес акчазы тудум иштерле колбулу болгонына ајару эдип, бу јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында парламент бу јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрерге турганын угускан.\nДепутаттар 2019 јылдыҥ республикан бюджеди бӱткенин кӧп саба ӱндерле јӧптӧп салды. Бу сурак аайынча Эл Курултайдыҥ јӧбинде Улаган аймакка иштеп келген медишчилерге „Земский доктор“ ло „Земский фельдшер“ программалар аайынча акчаны тӧлӧӧр суракты АР-дыҥ башкарузында кӧрӧр шӱӱлте бичилген. Анайда ок АР-дыҥ КСП-зына Алтын Кӧлдиҥ јарадындагы јурттарда коммунал ла инженер инфра-структураны јаҥыртарга чыгарган акчаны канайда тузаланганын 2020 јылда шиҥдеер шӱӱлте эдилген.\nСессия анайда ок „Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ 2019 јылга бюджеди бӱткени керегинде“ јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧгӧн. Ол аайынча јетирӱни јуунда ТФОМС-тыҥ ди-ректоры Ольга Корчуганова эткен.\nКӧмзӧниҥ кирелтелери 2019 јылда 4 млрд 773, 4 млн салковой болгонын ол айткан. 2018 јылла тӱҥейлезе, кирелтелер 12,4% кӧптӧгӧн. Чыгымдардыҥ кеми 4 млрд 757,6 млн салковой болгон. 2018 јылга кӧрӧ, чыгымдар 12,0% кӧптӧгӧн.\nТФОМС-тыҥ кӧмзӧзиниҥ кирелте акчазыныҥ 95,5% федерал кӧмзӧдӧҥ келген акчадаҥ тӧзӧлӧт. Ӧскӧ тергеелерде страховать эдилген улуска республиканыҥ эмчиликтеринде эдилген медболуш учун бистеги тергеелик кӧмзӧгӧ тӱшкен кирелте акча билдирлӱ кӧптӧгӧнин Ольга Корчуганова јуунда темдектеген.\nКультураныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ Алтай Республиканыҥ јеринде иштеген ле тӧзӧӧчизи Алтай Республика болгон организацияларда јеткилдеш эдер айалгаларды кемнеҥ де камааны јок шиҥдеп баалаганыныҥ турулталары керегинде АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ кыйалтазы јогынаҥ эдер ачык отчеды бистиҥ тергееде экинчи јыл улай эдилет. 2019 јылдыҥ турулталары аайынча јетирӱни сессияда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев эткен. Јетирӱде једимдӱ иштеген, анайда ок јеткилдеш эдеринде једикпестер јарталган организациялар адалган.\nАдалган организациялардыҥ ижин јондык советтер баалап кӧргӧнин айдар керек. Эл Курултайдыҥ ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екеева камааны јок баалаш ӧткӱрерин элбедер ле бу иштиҥ чыҥдыйын бийиктедер, оныҥ турулталарын јондыкка јетирери керектӱ болгонын темдектеген.\nТалдаштар керегинде федерал јасактар кубулганыла колбой республиканыҥ „Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде“, „Алтай Республиканыҥ Башчызын, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателин тудар талдаш керегинде“, „Алтай Республикада муниципал талдаштар керегинде“, „Алтай Республикада референдумдар керегинде“ јасактарына кубулталар эдер ӱлекерлерди депутаттардыҥ шӱӱжӱзине АР-дыҥ талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов чыгарган.\nРесизбиркомныҥ башкараачызыныҥ јартаганыла, темдектезе, кол салган листтерде ӧбӧкӧзин ле ады-јолын колын салган кижи бойы бичиир учурлу. Эмезе, јууган колсалыштардыҥ 5 проценти ле оноҥ до кӧби некелтелерге келишпеген болзо, кандидатты регистрировать этпес аргалу. Талдаштарда кандидат болуп туружар аргазы јок улустыҥ тооломы элбеген, бу тооломдо 55 айалга адалган. Онойдо, орто кемдӱ каршулу керектер эткен ле талдаштар ӧткӧн ӧйдӧ бу керектер учун јаргылаткан ла јаргыныҥ темдектеген ӧйи ӧтпӧгӧн улустыҥ тап-эриги айрылып јат.\nДепутаттар адалган ӱлекерлерди јӧптӧӧрин јӧмӧбӧгӧн. Республикан јасактарга кубулталар эдилбезе, федерал јасак баштаҥы учурлу, тергееде талдаштар федерал јасакла ӧткӱрилер деп, Дмитрий Степанов ајарган.\nКоронавирусный јаҥы југуш оору јайылган айалгаларда Алтай Республикада туризм бӧлӱктиҥ айалгазы ла оны јӧмӧӧр керектер сессияда эҥ узак шӱӱжилген сурак болгон. Ол аайынча јетирӱни АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министрдиҥ молјуларын бӱдӱрген Екатерина Поварова эткен. Оныҥ айтканыла, тергееде оору јайыларына удурлажар „Повышенная готовность“ деген ээжи тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала кийдирилген. АР-дыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнине јетире конор тураларда, турбазаларда ла кӧп улус јаткан ӧскӧ дӧ јерлерде јорыктаган улусты јаттыргызары токтодылган. Бу тооломго анайда ок балдардыҥ амыраар лагерьлери ле санаторно-курортный эмдештиҥ јерлери кирген.\nАР-дыҥ Минтуризми туризмде иштеген организациялардыҥ ижин, Роспотребшиҥжӱниҥ тӱп-шӱӱлтелерин буспай, табынча орныктырар план тургускан. Ол аайынча республика 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ 11-чи кӱнинеҥ ала туризм бӧлӱкте тудууларды табынча астадарыныҥ 1-кы ӧйлигине (этапка) кирген. Медициналык иш ӧткӱрер јарадулу, Роспотребшиҥжӱниҥ айткан ээжилерин буспай иштеер аргалу кӧп улусты кондырып јаттыргызар јерлер бу ӧйдӧҥ ала ижин орныктырган. Алтай Республикада 8 организация медициналык лицензиялу иштеп јат.\nТуризмде иштиҥ тудууларын табынча астаткан мындый 5 ӧйлик планда темдектелген деп, министр айткан. Экинчи ӧйликте ончо конор туралар јорыкчыларга ачылар учурлу.\nАР-дыҥ туризмди ӧскӱрер программазы аайынча 2020 јылда туризмде иштегендерди јӧмӧӧргӧ 1,5 млн салковой акча темдектелген, бу 2019 јылдагы јӧмӧлтӧдӧҥ 87,5% кӧп.\nРеспубликаныҥ башкарузы коронавирусту југуш оору јайылганынаҥ ижи буудакталган туризмниҥ аргачылыгына 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире коммунал јеткилдештер учун тӧлӧгӧн акчаныҥ 50% орныктырар, јӧмӧлтӧлӱ ӧскӧ дӧ керектер темдектеген.\nБу суракты шӱӱжер ӧйдӧ депутаттар туризмниҥ республикада эмдиги айалгазыла колбой тура берген курч сурактарды кӧдӱрген. Анчада ла кӱч айалгага туризмде иштеген јербойыныҥ аргачылары, орто ло кичӱ бизнес киргенин депутаттар Виктор Ромашкин ле Александр Груздев айдып, элдеҥ озо болушты олорго эдер керек деп айткан. Туризмди республикада ӧскӱрерге келген акча-манатту јаан бизнес јербойыныҥ аргачыларын рыноктоҥ сыга базар чочыдулар база айдылган.\nЈуунда ӧскӧ дӧ сурактар шӱӱжилип, јасактардыҥ ӱлекерлери јӧптӧлгӧн. Депутаттар јайгы „каникулдарга“ чыгып јат ла Эл Курултайдыҥ ээчий сессиязы, байла, кӱскиде, ӱлӱрген ай киреде болор.


Издание книг и журналов для детей АЗАТПАЙ г. Горно-Алтайск\nНомер телефона и электронный\nТел: +7 (983581) 74-62\nКЕП ЛЕ УКАА СӦСТӦР\nДавайте дружить ;) Најылажып јӱреели ;)\nКомитет по национальной политике\nАш кылгада, бала јашта. Кеҥ тон јыртылбас, кеп сӧс бузулбас. Коп сӧстӧ чын јок, кеп сӧстӧ тӧгӱн јок. Укаалу сӧсти угарга макалу. Калык-јон качан да бӧкӧ. Јаҥыс кижи чыдабаза, эл-јон чыдаар. Јоонду от ӧчпӧс, јон улус јоксырабас. Јазылар ооруныҥ эми кӧп.\nБистиҥ электрон суру: ktepukov@mail.ru. 649002, Республика Алтай,Горно-Алтайск, пр. Коммунистический, 160-67. тел: 8(38822)61670\nДорогие дети, уважаемые родители, учителя и воспитатели!\nСайт «Азатпай» (Птенец) предназначен для детей и является проводником в мир изучения алтайского языка, литературы, истории, обычаев и традиций своего народа, бережного отношения ко всем ценностям, чем дорожит народ. Также сайт даст положительный эффект тем, кто начал изучать алтайский язык.\nАлтай деген сӧстиҥ учурын јартаарга билимчилер башка-башка шӱӱлтелерин айдат. Темдектезе, бу сӧс эки бӧлӱктӱ. Баштапкызы, ол АЛТ - алтын, экинчизи ТАЙ кӧп дегени. Айдарда, кӧп алтынду ороон. Кезик билимчилердиҥ јартаганыла, АЛТАЙ - алтын тайгалар.\nБиске айылдап келген кижинеҥ озо ло баштап, кандый алтайдаҥ келгенер деп сонуркайдыс. Озодо АЛТАЙ деген оҥдомол сӱрекей элбек болгон. Бай-Кӧлдӧҥ ала јайы-кыжы билдирбес алтайга јетире.(Бистиҥ эпосто ол тегиндӱ айдылбаган).\nТАҤДАКТАП КӦРӦР - бу јараш сӧсколбуныҥ учуры мындый. Кӧзиҥе кӱн тийип турза, эмезе ыраакта не-немени лаптап кӧрӧргӧ, алаканысты кӧзистиҥ ӱстине јайа тудуп алганыс болор.\nБАЛА-БАРКА - јебрен тӱрк сӧзликте, эмди де бир канча тӱрк тилдерде "барка" дегени - ол јӧӧжӧ.\nСУ, СУЛУ - бу ундылып барааткан эки сӧс кӧп лӧ сабада кыс балдардыҥ ады-јолында учурайт. Ай-Сулу, Бай-Сулу, Байым-Су, Амырсу ла анаҥ да ӧскӧ. Эмезе темир-сулачы, таш-сулачы. Су, Сулу- ол јараш, кеен деген учурлу. Темир-сулачы- темирди кеелеткен, јарандырган кижи (кузнец), таш-сулачы -ташла иштеген ус.\nУважаемые гости «Азатпая», приглашаем Вас к сотрудничеству.\nНаш электронный адрес: azatpai2014@mail.ru\nУчредитель - РОО "Сохранение культуры Алтая" - "Азатпай" (Птенец) Республики Алтай\nгл.редактор Тепуков А.Е\nинформационных технологий и массовых коммуникаций РФ,\nЭЛ № ФС 77 – 61142 от 30 марта 2015г.


Узак ӧйгӧ jалбышталып кӱйер - altaicholmon\nКомсомолдыҥ баштапкы ячейказы «Кызыл Чолмон» колхозто ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдарында тӧзӧлгӧн. Организацияныҥ иштеп баштаган чокым ӧйин јартап болбодым. Архивте ол јылдардыҥ документтери артпаган. Ячейка, байла, Ортолык јуртта јурхозартель ле школ ачылган кийнинде тӧзӧлгӧн. Архивтиҥ документтериле, 1930 јылдыҥ чаган айынаҥ ала кӱӱк айга јетире комсомолго он бир кижи алылган. Олордыҥ тоозында Бауба Нетешев, Иван Турлунов, Куран Бабашев, Кычык Кабышев, Акча Комыдяков, Батык Тадыев, Бокту Акчалов, Кучук Таханов, Чункак Тулаев, Ксения Огнева ла Алтыдон Бабашев деп јииттер болгон. Комсомолго киргендердиҥ бастыразына шыдары јокту билелердиҥ балдары болгон. Ол тушта ячейканы Быштак Тулаев башкарган. 1936 јылда јуртхозартельдиҥ комсомолдорыныҥ баштамы организациязына Василий Турлунов ло Сабак Нетешева киргендер. Ичкери кӧрӱмдӱ јииттер јуртта баштапкы колхозты тӧзӧӧринде эрчимдӱ турушкандар.\n1932 јылдыҥ башталганында јурттыҥ комсомолдорыныҥ ячейказында учетто он кижи турган. Олордыҥ тоозынаҥ сегис кижи мал ижинде иштеген. Бу ӧйдӧ организацияныҥ ижин омок ло капшуун јиит Бокту Акчалов башкарган. Ол јииттерди 1934 јылга јетире башкарган. 1942 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде дезе учетто он алты комсомол турган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга Ортолык јурттаҥ 67 кижи барган. 46 кижи јуууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган ла суру-чап јок болуп јылыйып калган. 21 јуучылдыҥ ырызы тартып, Алтайына јанып келген. Јууныҥ уур-кӱч јылдарында јербойыныҥ комсомол организациязы ижин токтотпогон. Бырчык Яданов комсомолго фронтко атанып јадала кирген. 1943-1945 јылдарда тӧжине В. И. Ленинниҥ сӱри јуралган ВЛКСМ-ныҥ значокторын Турсун Альпимов, Медведа Турдубекова ла Чичкана Чулчушева тагынгандар. Јуунаҥ озо ло јууныҥ јылдарында јурттыҥ комсомол организациязын Быштак Тулаев, Бокту Акчалов, Рыс Кукасов ло колхозтыҥ баштамы ӱредӱлӱ школыныҥ заведующийи Александра Кестегешева башкаргандар.\nКолхозтыҥ комсомолдоры ла јашӧскӱрими ол јылдарда бастыра ла иштерде турушкан. Олор јуртхозартельди тӧзӧӧринде, солок јерлерди сӱреринде, Чуйдыҥ чӧлин сугарарында, школдорды, клубтарды, медпункттарды, турлуларды ла интернаттарды тударында эрчимдӱ иштегендер. Јииттердиҥ кӧп сабазы фашист јутпаны оодо согорында јеҥ јастанып јыгылгандар. Туку одузынчы јылдарда дезе «Кызыл Ойрот» јуртхозартельдиҥ ӧктӧм јӱректӱ бичикчи јииттерин аймактыҥ башкараачы органдарына туткандар. Темдектезе, Чырай Тадырова комсомолдордыҥ аймактагы бюрозыныҥ турчызына ла аймактыҥ депутаттарыныҥ баштапкы тудуузыныҥ Соведине кӧстӧлгӧн. Батык Тадыев анайда ок комсомолдыҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ пленумыныҥ турчызына тудулган.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ла оныҥ кийниндеги амыр-энчӱ ӧйлӧрдӧ јурттыҥ комсомолдоры ла јашӧскӱрими мал ижинде эрчимдӱ иштегендер. Јаан улус фронтко атанарда, олордыҥ ордына иште уулдары ла кыстары арткан. Адучы Телесовко, Иманбай Чугуловко, Ийнелик Янгановко, Кеделик Попошевага, Семил Акчаловко, Борук Челчушевке, Чырнай Тулаевке, ферманыҥ заведующийи Кычык Чиндакаевке, Карадюрун Павловага ла оноҥ до ӧскӧлӧрине јаан улусла кожо теҥ-тай, тӱни-тӱжи иштеерге келишкен. «Комсомол Горного Алтая» деп бичикте мынайда айдылат: «Кош-Агаш аймакта «Кызыл Чолмон» колхозто акалу-карындаштар Ойрот ло Сергей Комуяковтор сарлыктар кабырат. Олор эрчимдӱ иштеп, 1954 јылда 1375 трудкӱн иштеп алгандар ла 201 тын сарлыкты јӱс процентке кичееп, олорды семиртерин јеткилдегендер. Мал ижиниҥ јиит озочылдары ишјалга 11000 салковой акча алгандар. Олорго анайда ок ӱзеери ишјалга беш бозу, эки кой ло бир кулун берилген».\nКомсомолдыҥ комитеди јурттыҥ јашӧскӱрими ортодо таскадулу иштерди база ӧткӱрген. Ол уулдарды ла кыстарды эҥирде ле заочно ӱренетен школдорго ууламјылаган, техникумдарга ла институттарга ӱренерине аткарган. Јашӧскӱрим мындый кичеемелди кӧрӱп, комсомол организацияныҥ ижинде эрчимдӱ турушкан. Јуртта јииттердиҥ комитединиҥ јуундарында аймактыҥ ла колхозтыҥ башкараачылары, јурт ээлемниҥ специалисттери јаантайын туружатан. Олор јашӧскӱримле ченемелле ӱлежип, јурт ээлемде кандый јаҥыртулар болуп турганы керегинде куучындайтан.\nКомитетке ол јылдарда анайда ок комсомолдыҥ билеттерин солыыр ишти ӧткӱрерге база келишкен. Мениҥ акту бойымныҥ санаамда 1975-1976 јылдар јакшы артып калган. Шак бу ӧйдӧ ороондо комсомолдыҥ билеттери солынган. Јурт јерде ыраак турлуларда иштеген јииттерди фотојурукка согоры сӱрекей кӱчке келишкен эди. Биске ол тушта јаан болушты Василий Сабашкин јетирген. Билеттерди солыыр ишти комсомолдыҥ комитеди 14 айдыҥ туркунына тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген деп айдар керек. Ол тушта 65 јиитке јаҥы билеттер ӧйлӱ-ӧйинде табыштырылган. Бу ишти 1976 јылда јурттыҥ комсомол организациязы аймак ичинде эҥ баштапкылардыҥ тоозында тӱгескен эди. ВЛКСМ-ныҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ јетирӱзинде мынайда айдылат: «Билеттерди солыыр ӧйдӧ «Кызыл Чолмон» колхозтыҥ баштамы организациязында комсомолдордыҥ ижи билдирлӱ эрчимделген. Јииттердиҥ бастыразы аҥылу јакылталар алган ла олор оны ак-чек бӱдӱргендер. Мында јуундар ВЛКСМ-ныҥ Уставыныҥ некелтелери аайынча ӧдӧт. Шофер Николай Турлунов 1975 јылдыҥ планын 140% бӱдӱрерин јеткилдеген».\nЈурттыҥ комсомолдоры ла јииттери колхозтыҥ бастыра ла иштеринде эрчимдӱ турушкан деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Кайда кой кайчылаш, кайда эчки тараш, кайда сакман, кайда јер сугарыш, кайда малдыҥ кыштузы, кайда ӧлӧҥ белетеш – комсомолдор анда. Спорттыҥ маргаандары ла художественный самодеятельностьтыҥ кӧрӱлери комсомолдор јогынаҥ база ӧтпӧйтӧн. Бастыра тоололгон иштердеҥ азырал белетеер, кой ло эчки тӧрӧдӧр кампанияларды аҥылап айдар кӱӱним бар. Јаскыда сакман ӧйинде јуртта јаҥыс пенсионерлер, ӱредӱчилер ле оогош балдар артатан. Ол тушта јаш малды кичееп ле корулап алганынаҥ јаҥыс та малчы кижиниҥ ижи эмес, је бастыра колхозтыҥ планы камаанду болгон эмей. «Кызыл Чолмон» колхозто сакман ижинде ол ӧйлӧрдӧ јылдыҥ сайын 50 уул ла кыс туружатан. Кой ло эчки тӧрӧдӧр ӧйдӧ турлуларда иш эки-јарым айдыҥ туркунына улалатан. Сакмандап турган улустыҥ ижи тӱндӱ-тӱштӱ ӧдӧтӧн. Комсомолдор јаскы иштерде јаантайын јозокту иштегендер.\n«Кызыл Чолмон» колхозтыҥ комсомолдорыныҥ 1976 јылда ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн текши јууныныҥ јӧбинде мынайда бичилген эди: «Комсомолдордыҥ ла јииттердиҥ кӧп сабазы јаш кураандарды ла уулактарды торныктырып кичееринде берилген планды јӱс процентке бӱдӱргендер. «1976 јылдыҥ эҥ артык јиит сакманчызы» деген ат Чомчек Каженовага ла Раиса Чугуловага адалган. Мӧрӧйдӧ 2-чи, 3-чи ле 4-чи јерлерди Светлана Челчушева, Агафья Таханова ла Раиса Бухарова алгандар. Ол ӧйлӧрдӧ ченемелдӱ малчылардыҥ таскадаачы учуры сӱрекей јаан болгон. Комсомолдыҥ комитеди јииттерди озочыл иштӱ койчыларга ийетен. Јуртта укту-тӧстӱ малчылардыҥ билелери ас эмес болгон. Темдектезе, иштиҥ озочылы Семил Акчалова ижин уулы Василийге, Мерлю Телесова кызы Валентинага, Эрке Таханова уулы Аҥчыга, Эргалый Каженов уулы Сламбекке, Кычык Чиндакаева кызы Марияга табыштыргандар. Мындый темдектерди кӧп тоолоорго јараар. Колхозтыҥ ижи тыҥып, јаранганыла колбой, кадрлар аайынча сурактар база једимдӱ бӱткен. Јиит билелерге кӧп јаҥы туралар тудулган. Јуртта јиит специалисттердиҥ тоозы база билдирлӱ кӧптӧгӧн. Ӧткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында колхозтыҥ бийик ле орто звенолорыныҥ башкараачылары болуп јалаҥ ла јиит улус иштеген. Темдек эдип Р. Я. Тулинаныҥ, А. С. Бушкуновтыҥ, С. Д. Джумановтыҥ, А. Б. Каженовтыҥ ла М. Б. Кабышевтиҥ ады-јолдорын адаарга турум.\nКолхозтыҥ правлениези ле парторганизациязы комсомолдыҥ комитединиҥ шӱӱлтелерин јаантайын угатан. Јииттердиҥ организациязыныҥ башкараачылары ла турчылары техниканы ӱлештирер, јиит билелерди јадар јерле јеткилдеер, уулдарды ла кыстарды башкараачы иштерге кӧстӧӧр сурактарды колхозтыҥ правлениезиле, профкомыла, парторганизациязыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжетен. Бистиҥ ӧйдӧ комсомолдорды ла јашӧскӱримди депутаттардыҥ јурттагы, аймактагы ла областьтагы Советтерине ле ӧрӧлӧй турган органдарга кӧстӧп тудары база јаан јол алынган эди. Мениҥ ӱйемниҥ ортозынаҥ У. А. Альпимов 1978 јылда ВЛКСМ-ныҥ 18-чи съездине, Р. Я. Тулина 1988 јылда СССР-дыҥ колхозчыларыныҥ 4-чи съездине делегаттар эдип тудулган. Г. К. Катучинова (Бадирова), Кеделик Попошева ла А. М. Тансунова (Бадирова) Алтайский крайдыҥ ла Туулу Алтай автоном областьтыҥ депутаттар Советтериниҥ депутаттары болгондор. Ол ӧйдӧ С. Т. Челчушеваны ла мени комсомолдыҥ обкомыныҥ турчыларына туткандар, кӧп јииттерди јурттыҥ ла аймактыҥ депутаттарына кӧстӧгӧндӧр.\nИштиҥ озочылдарыныҥ ла јондык керектердиҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ тӧштӧрине Тӧрӧлдиҥ бийик кайралдары тагылган. Михаил (Бырчык) Яданов Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, Аудачи Телесова «Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ». Кеделик Попошева, Јаш Тулин, Иманбай Чугулова, Калка Чиндакаев, Эзен Янганова «Знак Почета», Укмет Альпимов, Николай Малчинов «Албатылардыҥ најылыгыныҥ», Сергей Комяков «Иштиҥ Магыныҥ» 3-чи степеньдӱ, Эркин Табылгинов «Јалтанбастыҥ» ордендериле кайралдаткандар. Любовь Барбачаковага «Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи», Ойрот Отуковко «Алтай Республиканыҥ эл кайчызы» деген бийик аттар адалган.\n70-80-чи јылдардыҥ комсомолдорынаҥ Аҥчы Тахановтыҥ мергендӱ ижин темдектеерге турум. Бу кижи јажына ла мал ижинде иштеп, 1999 јылда ак-јарыктаҥ јӱре берген. Је орден тагынган јерлежиниҥ ады-јолын јурттыҥ улузы эмдиге јетире ундыбаган. Ол иштеги јолын 1968 јылда школды божодоло баштаган. Оны ВЛКСМ-ныҥ Кош-Агаштагы райкомы энезениҥ турлузына болушчы эдип ийген. Колхозтыҥ правлениези јиит уулга ченемел келген кийнинде оны 1973 јылда баш койчыныҥ ла баш эчки ӧскӱреечиниҥ ижине кӧчӱрген. Ол тӱк ле ноокы иштеп аларыныҥ планын јаантайын ажыра бӱдӱрген. Комсомолдыҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ ол ӧйдӧги јетирӱлериниҥ бирӱзинде мындый јолдыктар бар: «1975 јылдыҥ кӧргӱзӱлери аайынча баш койчы Аҥчы Таханов иште бийик једимдерге јеткен. Ол јоон койлордыҥ ла эчкилердиҥ тын тоозын 99,4% корулап, 87 курааннаҥ ла уулактаҥ алган, бир эчки бажынаҥ 0,696 грамм ноокы тараарын, бир койдоҥ 2,586 грамм тӱк кайчылап аларын јеткилдеген. Ар-бӱткени кату аймакта ол ӧйдӧ мындый бийик кӧргӱзӱлерге једерге сӱрекей кӱч болгон. 1970-чи јылдардыҥ экинчи јарымызында А. Тахановко «Кызыл Чолмон» колхозтыҥ эҥ артык јиит койчызы» деген нерелӱ ат јаҥыс катап адалган эмес. Эзен-амыр јӱрерде, озочыл иштӱ малчыны башкару «Иштиҥ магыныҥ» 2-чи степеньдӱ ордениле кайралдаган. А. Таханов анайда ок ВЛКСМ-ныҥ Тӧс Комитединиҥ, Алтайский крайдыҥ ла Туулу Алтай автоном областьтыҥ комсомол комитеттериниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан».\nКомсомолдыҥ 100 јылдык байрамыла колбой, Светлана Челчушеваныҥ, Анна Керексибесованыҥ, Клара Блатованыҥ (Очурдяпова), Екатерина Тадырованыҥ, Светлана Бидинованыҥ, Калел Джумановтыҥ, Кочер Челчушевтиҥ, Мария Адыбасованыҥ, Валерий Кыстаевтиҥ, Борис Морлужоковтыҥ, Виктор Чиндакаевтиҥ, Раиса Тайлашеваныҥ, Раиса Тулинаныҥ, Сергей Суразовтыҥ, Социалистический Иштиҥ Геройы Кыдат Тебекованыҥ, «Иштиҥ магы» орденниҥ толо кавалери Солтон Амыровтыҥ, атту-чуулу эчки ӧскӱреечилер Чыбыш Шартлановтыҥ, Мамый Курдяповтыҥ, Социалистический Иштиҥ Геройы Алаш Кожабаевтиҥ, Галина Бадирова-Катучинованыҥ, Бинолдо Каруловтыҥ, Яков Богдановтыҥ, Марина Масканованыҥ, Джолдыбек Самархановтыҥ, Татьяна Юнхунованыҥ, Любовь Оргунованыҥ, Сойон Курдяпованыҥ, Светлана Ултарикованыҥ, Байан Белиекованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ ады-јолдорын адаар кӱӱним бар. Је бу алаканча чаазында бастыра улустыҥ ады-јолдорын адаарга келишпей јат. Ол учун јерлештеримди меге тарынбазын деп эртедеҥ сурап турум.\nЈаан јаштулардыҥ бӱдӱрген керектерин бӱгӱнги ӱйе ак-чек апарып јат деп айдар керек. Комсомолго дезе ат-нерелӱ ле тузалу керектери учун бистиҥ ӱйе јажын-чакка быйанду јӱрӱп јат. Оныҥ чаккан оды узак ӧйгӧ јалбышталып кӱйер.\nАлтай Республиканыҥ депутады, комсомолдыҥ ветераны


Јаан учурлу керекке белетенери - altaicholmon\nЈаан учурлу керекке белетенери\nБалдарлу билелердиҥ тоозы кубулганы\n2021 јылдыҥ ӱлӱрген айында Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧри темдектелет. Ол онјылдыктыҥ эҥ учурлу кереги, нениҥ учун дезе, тооалыш государственный јаан чындык јӧптӧр лӧ ороонныҥ политиказын пландаар арга берет.\nРоссияда балдарлу билелердиҥ кубулганы ла эл-јонныҥ келер тооалыжы нени кӧргӱзери керегинде ВПН-ныҥ сайтынаҥ кычырар арга бар: https://www.strana2020.ru/.\nРоссияда билелердиҥ кӧбизи бир балалу билелер. 2002 јылдаҥ ала олордыҥ тоозы бир эмеш кӧптӧгӧн (2002 јылда 65,24 проценттеҥ 2010 јылда 65,5 процентке јетире). Оныла коштой эки балалу билелер астаган (28,17 проценттеҥ 27,53 процентке), је ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелер кӧптӧгӧн (6,59 проценттеҥ 6,99 процентке).\n2007 јылда «Энениҥ капиталы» деп государственный программа бӱдӱп баштаган. Ол аайынча эки ле оны ээчиде балдарлу ада-энелерге тӧлӧмир эдилет ле оныла эки ле оноҥ кӧп балдар азыраарга пландаган ада-энелер тузаланып туру.\nКелер тооалыштыҥ айыл-јурттардыҥ ла билелердиҥ тоозы, кеми ле структуразы керегинде јетирӱлери јонјӱрӱмдик ле экономикалык бӧлӱкте јӧптӧр јарадарында, ада-энелердиҥ (ол тоодо келер ӧйдиҥ ада-энелериниҥ) ле балдардыҥ јӧмӧлтӧ керексигендерин билип аларында јаан учурлу.\nРоссияныҥ эл-јоны орус тилди кандый билер?\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы — ороонныҥ нациялары ла тилдерди билери керегинде окылу ла чындык јетирӱлер алар сок јаҥыс арга болуп јат. 2010 јылдагы калганчы тооалыштыҥ турулталарыла, Россияныҥ орус тилди эҥ ле кӧп билер тергеези – Ненецкий автономный округ, ондо орус тилди билерин эл-јонныҥ 99,6% айткан (41,9 муҥ кижи 42,0 муҥ эл-јонноҥ). Экинчи јерде – Мордовия Республика, ондо орус тилди 99,4% адаган ( 829, 6 муҥ кижи 834,8 муҥ эл-јонноҥ). Ӱчинчи јерде — Амурский ле Нижегородский областьтар, Ставропольский край — 99,3%. Бийик кӧргӱзӱ Тульский (99,2%) ле Волгоградский областьта (99,0%).\nОрус тилди эҥ ас билер тергее — Тыва Республика (307,9 муҥ эл-јонноҥ 260,7 муҥ кижи) — 84,7%. Экинчи јерде — Санкт-Петербург (4,880 млн эл-јонноҥ орус тилди билерин 4,295 млн кижи айткан) — 88,0%. Ӱчинчи јерде — Ингушетия Республика — 88,4%. Оноҥ ары: Дагестан — 90,5%, Астраханский область — 90,8%, Чечен Республика — 91,8%, Саха (Якутия) Республика — 92,3%.\nМосквада Эл-јонныҥ 2010 јылдагы бастырароссиялык тооалыжында 11,503 млн эл-јонноҥ орус тилди 11,103 млн кижи билери јарталган — 96,5%.\n2010 јылда эҥ ле кӧп орус тил билер эл-јонду тергеелер Алтайский край, Томский, Новосибирский ле Кемеровский областьтар болгон — 98,7, 96,6, 95,5 ла 98,6%.\nНациональностьтор ортодо орус тилди эҥ ас билер улус Россияда јадып турган кыдаттар болгон — 66,9%. 70% эмеш кӧп— дидойецтер, тиндалдар, годоберинецтер ле ортоазиялык сыгандар. Тувинецтерде — 82,8%, ле якуттарда (саха) — 89,6%.\nОрус тилди Россияда јуртап турган јопондор јакшы билер (807 кижи 888-теҥ — 90,9%), итальянецтер (1255 кижи 1370-неҥ — 91,6%), туроктор (97 муҥ 105 муҥнаҥ — 92,5%), испанецтер (1111 кижи 1162-деҥ — 95,6%). Россиядагы немецтер орус тилди сӱреен јакшы билер: олордыҥ Россияда тоозы 394 муҥ ла государственный тилди 393 муҥ кижи билер — 99,8%.\nРоссияныҥ эҥ кӧп нацияларыныҥ бирӱзи 5,311 млн татарлардыҥ 5,174 млн — 97,4% орус тилди билер.\nОроондо бойын орус деп аданган 111,0 млн кижидеҥ 110,8 млн кижи — 99,8%. орус тилди билери јарамыкту.\n2010 јылда государственный тилди 100 процентке билерин ороонныҥ 18 нациязы айткан.\n2021 јылдыҥ ӱлӱрген айында ӧдӧтӧн тооалышта респонденттер национальнозы ла тӧрӧл тили керегинде суракка кандый ла карууны јайым берер аргалу. Онойдо ок эл-јонго кандый бир тилди билери керегинде суракла коштой оны јаантайынгы јӱрӱминде тузаланып турганы керегинде сурак берилер.\nБу јетирӱлер ӱредӱлӱ программалардыҥ туза-турулталузын, национальный школдор кандый кеминде керектӱзин, онойдо ок культурадагы баштаҥкайларды јӧмӧӧриниҥ эҥ баштапкы ууламјыларын илелеер арга берер. Алылган јетирӱлер текшироссиялык бирликти быжулаарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – этнокультурный ла тилдер јанынаҥ башка-башка болорын – корулаарына ла јӧмӧӧрине камаанду болор.\nРеспонденттердиҥ тооалыштыҥ ӧйинде айткан јетирӱлери, ол тоодо национальнозы, тӧрӧл тили, тилдерди билери ле тузаланып турганы керегинде јетирӱлери олордыҥ айтканыла ла бичилер, керелеп турган кандый да документтер керек јок. Јуулган јетирӱлер Росстатка чокым аттар адалбазынаҥ берилер, тооалыштыҥ турулталарын јарлаары чокым респондент керегинде јетирӱ алар арга јок эдилген.\nТооалаачыны куурмакчыдаҥ канай ылгаштырар\nТооалыштыҥ ӧйинде айылдарла куурмакчылар јӱрердеҥ айабас. Айдарда, тооалаачыныҥ ла куурмакчыныҥ башказын билип турар керек.\nТооалыштыҥ сурактарына карууларды таҥынаҥ бойы «Госјеткилдештиҥ» порталы эмезе смартфондо «Госјеткилдештиҥ» приложениези ажыра берерге јараар;\nТооалыштыҥ участогына барала, каруулар берерге јараар;\nОзодоҥ бери јаҥжыкканыла тооалаачыны айылда сакыырга јараар.\nТооалышта јаҥжыкканыла тооалаачыла айылында куучынды кем де јоголтпогон. Мында ончозы алдындагыдый ла, је слерге куурмакчы эмес, тооалаачы келгенин быжу билип турарга, бир канча ээжилерди сананып алыгар:\nТооалаачы документтер кӧргӱссин деп качан да сурабас, ончо карууларды кижиниҥ бойынаҥ бичип алат;\nТооалаачы слердиҥ эмезе тӧрӧӧндӧрдиҥ кирелтелериниҥ кемин качан да сурабас;\nТооалаачы слердиҥ јаткан тура эмезе квартира кемниҥ деп качан да сурабас;\nТооалаачы бойыныҥ кере бичигин кыйалтазы јок кӧргӱзер, онойдо ок слердиҥ сураганаарла, слерди јакшы кӧрзин деп, ачык паспортын кӧргӱзер учурлу;\nТооалаачылар тооалыштыҥ темдек-кебедели јуралган накидка-жилеттӱ ле шарфту, аҥылу сумкалу, онойдо ок электрон планшеттӱ јӱрер;\nТооалаачы кыйалтазы јок маскалу ла перчаткалу болор;\nТооалаачыга серенип турзаар, тооалыштыҥ участогына эмезе участковыйга телефон согорго јараар.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжыныҥ медиаофиси


Экономиканыҥ бӧлӱгинде тӧс ууламјы болуп артат - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ишчилери бойлорыныҥ байрамын јаҥжыкканы аайынча ӱлӱрген айдыҥ башталганында темдектейт. Удабас Горно-Алтайскта ого учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бӧлӱгинде ол тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерде јадат. Бу ээлем олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧс ууламјызы ла кирелте алып турган сок јаҥыс јери болуп јат деп айдар керек. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада бежен алты муҥга шыдар таҥынаҥ ээлем иштеп јат.\nБистиҥ ороондо «Јурт ээлемди ӧскӱрери ле оноҥ иштеп алып турган продукцияныҥ рыногын ууламјылап апарары аайынча» госпрограмма бар. Товар эдеечилер бу программа аайынча государстводоҥ болуш алып јадылар. АПК-ныҥ ишчилерине гранттар, субсидиялар берилет. Бюджет ортодогы трансферттер дезе тӧртӧннӧҥ ажыра ууламјылар аайынча чыгарылат. Республиканыҥ АПК-зын ла јурт јерлерди ӧскӱрерге калганчы ӱч јылдыҥ туркунына 1,7 миллиард салковой акча тузаланылган. Бу керектерге федерал ла республикан бюджеттердеҥ 1,3 ле 0,4 миллиард салковой чыгарылган.\n«Фермерлерди јӧмӧйтӧн системаны тӧзӧӧри, јурт јерлердиҥ кооператорлорыныҥ ижин ӧскӱрери» деген национальный ӱлекерди јӧмӧӧр амадула јурт ээлемниҥ беш потребительский кооперативи тӧзӧлгӧн, бу кооперативтерге јаҥыдаҥ ишке јӱс одус эки кижи алылган, ӱзеери јирме беш иштеер јер, фермерлердиҥ јирме ӱч хозяйствозы тӧзӧлгӧн. Тергееде кичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдерди ӧскӱрерге «Билелик фермалар», «Агростартап» деген ууламјылар база једимдӱ иштеп јат. «Јурт ээлемниҥ потребительский кооперативтериниҥ материально-технический базаларын ӧскӱрери» деп адалган ууламјы база бар. Олорго 115,4 миллион салковойго турар болуш јетирилген.\nАгропромышленный комплексти јаҥыртары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына ого 400 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган. Бу акчага башка-башка бӱдӱмдӱ 441 техника ла ӧскӧ дӧ керектӱ јазалдар алылган.\nТергеениҥ фермер ле крестьян ээлемдерин ӱрен ашла јеткилдеерге аҥылу тӧс јер тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ андый ээлем Кӧксуу-Оозы аймакта А. Ф. Карякинниҥ хозяйствозында једимдӱ иштеп јат. Бу аргачыныҥ ээлеминиҥ цехтерине бир ле уунда беш муҥ тоннадаҥ ажыра ӱрен аш урулат.\nЈурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына база јаан ајару эдилет. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына јонјӱрӱмдик ууламјылу тӧртӧн объект тудулган. Сыраҥай чокымдап айтса, ишке физкультураныҥ ла спорттыҥ 29 площадказы, футболго тазыктырынар бир јалаҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган 7 кереес тудулып табыштырылган.\nБу ла ууламјыла Шабалин јуртта культураныҥ ла амыраарыныҥ паркы јаҥыртылган, Чамал аймакта Бешпелтир јуртта улустыҥ амырайтан јери тудулган, Кӧксуу-Оозындагы ла Ӱстиги-Оймондогы јурт јеезелерде дезе оромдордо јарыткышту столмолор тургузылган. Республиканыҥ аймактарында јирме бир километр јерде суу ӧткӱрер јазалдар салылган, јурт јерлерде јаткан улустыҥ тоозынаҥ 66 билеге јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарга болуш јетирилген.\nБисте анайда ок «Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јетире јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы» бар. Оны Россия Федерацияныҥ башкарузы јӧптӧгӧн. Бу программа аайынча сӱт иштеп алар фермалар тӧзӧлӧт лӧ сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсакты белетеер цехтер тудулат. Бу ууламјы аайынча Майма аймакта «Майма-Сӱт» деген ООО-ныҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта Абайдагы СПК-ныҥ, Шабалин аймакта Чаргыдагы сарју ла сыр эдип турган заводтыҥ цехтеринде јаан јаҥыртулар эдилген. Олордо сӱттеҥ чыҥдый аш-курсак белетеер эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдары тургузылган. Ӧрӧлӧй адалган предприятиелер республиканыҥ саду ӧткӱрип турган организацияларын ла ӱредӱниҥ бӧлӱгиниҥ учреждениелерин чыҥдыйы бийик аш-курсакла толо јеткилдейт.\nБӱгӱнги кӱнде республиканыҥ јурт ээлеминде башка-башка бӱдӱмдӱ 113 предприятие, 1300-теҥ ажыра крестьян ла фермер хозяйстволор ло таҥынаҥ улустыҥ 58 муҥнаҥ ажыра кооперативтери иштеп јат. Олорго чыгарылып турган бюджеттиҥ ассигнованиезиниҥ кеми 2020 јылда 832345 муҥ салковойго јеткен. Јурт јерлерде јаткан улустыҥ тӧс ижи мал-ашла колбулу. Мал-аштыҥ тын тоозыныҥ 54 проценти республикада таҥынаҥ ээлемдерде, 32 проценти крестьян ла фермер ээлемдерде, 14 проценти јурт ээлемниҥ ӧскӧ организацияларында ӧскӱрилет. Олордыҥ тӧс бӱдӱмдерин алып кӧрзӧ, јоон малдыҥ текши тоозы бисте быјыл 206,5 муҥ, койлордыҥ ла эчкилердиҥ тоозы 378,9 муҥ, јылкы малдыҥ тоозы 104,9 муҥ, аҥадардыҥ тоозы 57,5 муҥ тынга шыдарлашкан.\nТергееде малдыҥ угын јарандырар тогус завод иштеп јат. Крестьян ла фермер ээлемдер јаан ајаруны анайда ок сӱттеҥир укту уйлар ӧскӱрерине эдип јат деп мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдис. Бу ууламјыда тӧс ишти таҥынаҥ хозяйстволор (81%) апарып јат. Сӱт саап аларын јурт ээлемниҥ организациялары 11, крестьян ла фермер ээлемдер 8 проценттерге јеткилдейт. Бӱгӱнги кӱнде республикада сӱт иштеп алар ишти 32 ферма бӱдӱрет. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлемине 1154,2 гектар јер кирип јат. Кыралап, ӱрен аш отургызып турган јериниҥ текши кеми 133,5 муҥ гектар. Кӧп јылдарга ӧзӧр ӧзӱмдер 0,518 муҥ гектар јерде ӧскӱрилет. Чабындарыныҥ кеми — 93,7 муҥ гектар. Јурт ээлемниҥ мал-ажы 924,3 муҥ гектар јерде одорлоп јат. Быјыл 1,25 тонна картошко ло 0,57 тонна маала ажы јуунадылган.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы фермер ле крестьян ӧмӧликтерди, таҥынаҥ аргачыларды јаҥы эдим-јазалдарла, техникала јеткилдеерине база јаан ајару эдет. Бу ууламјыда бӱдӱрип турган иштердиҥ аайын тоолор ажыра кӧрӱп ийер арга бар. Темдектезе, 2015-2020 јылдарда јурт јерде иштеп турган ээлемдерге болуш эдип текши тооло 1114 техника алылган, ол тоодо башка-башка бӱдӱмдӱ 266 трактор, аш јуунадар 6, азырал јуунадар 17 комбайн, 134 пресс-подборщик, сенаж белетеер 14 комплекс, аш ӱрендеер 29 комплекс, башка-башка бӱдӱмдӱ 25 кӧлӱк, ӱзеери тузаланатан 662 эдим-јазал — бу бастыра техника 700,98 миллион салковой акчага алылган.\nКичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдер\n2020 јылда тергееде «Алтай Республикада мал-ашты ӧскӱрериниҥ фермалары» деген ууламјы аайынча конкурс јарлалып, ого талдаштар ӧткӱрилген. Бу керекке 47045,8 муҥ салковой акча чыгарылган. Федерал ла республикан бюджеттердеҥ 34931,5 ле 12114,3 муҥ салковой тузаланылган. Анайда ок программада турушкан фермерлер бу керек-јаракка таҥынаҥ бойлоры 11761,5 муҥ салковой кӧчӱрген. Конкурс аайынча ӧткӧн талдаштарда финалга он сегис ээлем чыккан. Олорго акчазыныҥ кеми эки миллион алты јӱс он ӱч муҥга шыдар гранттар тӧлӧлгӧн. Бу акчала фермерлер јурт ээлемге керектӱ техника ла эдим-јазалдар алгандар.\n«Керегин баштап јаткан фермер» деген программа аайынча 27777,1 муҥ салковой чыгарылган. Бу ууламјыла ӧткӧн конкурста адакыда финалга он эки ээлем чыккан ла олор јеҥӱчилдер деп јарлалган. Олор сыйга анайда ок гранттар (2314,8 муҥ) алган. Фермерлер оны баштапкы учуралда чылап ок техника ла эдим-јазалдар аларына тузалангандар. Ӧткӧн јылда јурт ээлемниҥ потребительский кооперативтерине база јаан болуш эдилген. Олорго материально-технический базазын тыҥыдарга текши тооло 36963,6 муҥ салковой акча-манат чыгарылган. Бу керекке федерал ла республикан бюджеттердиҥ, таҥынаҥ аргачылардыҥ бойлорыныҥ акчазы тузаланылган.\nАкчала гранттар алган потребительский кооперативтердиҥ јеҥӱчилдери анайда ок конкурс ажыра јарталган. Олор ортодо ӧткӧн мӧрӧйдӧ јеҥӱни мындый кооперативтер алган:\n— «Бичиктӱ-Боом» деп СППК (Оҥдой аймак). Ол 5850 муҥ салковойло кайрадаткан. Фермерлер бу акчаны эт иштеп алар эдим-јазал ла техника аларына тузаланган. Олор эттеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ аш-курсак белетеп јат. Бу кооператив јыл туркунына 98 тоннага шыдар продукция эдип чыгарат.\n— «Чамалдыҥ ӧзӱми» деп СППК (Чамал аймак). Бу кооператив конкурста 17248 муҥ салковой акча ойноп алган. Кооператив јербойыныҥ малыныҥ эдинеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ чыҥдый колбасалар эдип чыгарат. СППК Эликманар јуртта мал сойор цех туткан. Мында бир сменаныҥ туркунына 15 тыннаҥ ас эмес мал сойылып, этке табыштырылат. «Чамалдыҥ ӧзӱми» јыл туркунына эттеҥ 167 тонна продукция эдип чыгарат.\n— «Алтайэт» деп СППК (Майма аймак). Бу кооперативтиҥ фермерлери грантка ойноп алган 13865 муҥ салковой акчаны анайда ок эт иштеп алар эдим-јазалдар аларына тузаланган. Эрчимдӱ иштӱ бу кооперативтиҥ тоозына «Эттеҥ продукция иштеп алар Горно-Алтайский завод» деген ООО база кирет. Алтай Республикада ол элбеде јарланган завод болуп јат.\n«Агростартап» деген ууламјы керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй база айдылган эди. Ол јурт ээлемниҥ ишчилерин гранттарла база јӧмӧйт. Крестьян ла фермер хозяйстволорго бу ууламјы аайынча 41272,4 муҥ салковой чыгарылган. Фермерлер федерал бюджеттеҥ 40859,7 муҥ салковой, республикан бюджеттеҥ дезе 412,7 муҥ салковой акча алгандар.\nЈурт јерлерди ӧскӱрер программа\n«Јурт јерлерди ӧскӱрер» деген государственный программаны Алтай Республиканыҥ башкарузы 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 26-чы кӱнинде јӧптӧгӧн. Ӧткӧн јылда тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы бу программада темдектелген иштерди толо кеминде бӱдӱрген. Бу ууламјы аайынча бастыра 208,6 миллион салковой акча тузаланылган. Ого акчаны федерал, республикан ла јербойындагы бюджеттер чыгарган. Программаны бӱдӱрерге анайда ок бюджетте эмес акча-манат база тузаланылган.\nБу ууламјы јанынаҥ иштер тӧрт башка подпрограмма аайынча ӧткӧн. Тӧс ајару јурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырары аайынча иштерге эдилген. Бу керектерге 29,9 миллион салковой чыгарылган. Мынча кире акчала 2658 квадрат метр кемдӱ јаҥы туралар тудар ла одус јети билениҥ (145 кижи) јадатан айалгаларын јарандырар арга бар.\n«Јурт јерлерди ӧскӱрер» госпрограммада јурт јерлерди суула јеткилдеерине база јаан ајару эдилет. Бу ууламјы аайынча 11,39 километр јерде суу агызатан јазалдар салылган. Кезик јерлерде трубалар ойто јаҥыдаҥ чыныкталып јазалган. Темдектезе, андый иштер Оҥдой аймакта Кӱпчеген, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы, Улаган аймакта Акташ јурттарда ӧткӧн. Чамал јуртта Аэродром деп адалган микрорайондо мындый иштер база ӧткӱрилген.\nЈурт јерлердиҥ ичин ле тыштын јарандырар иштерге 27,4 миллион салковой акча тузаланылган. Ол аайынча ӧткӧн јылда конкурс ӧткӧн лӧ анда јирме алты ӱлекер јеҥӱ алган. Бу ӱлекер аайынча республикада спорттыҥ 18 площадказы чыныкталган, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго учурлай тургузылган бир кереес јазалган, культураныҥ ла амыраарыныҥ бир паркы ачылган ла бир оромго тӱнде јарыдатан электроот ӧткӱрилген.\nРеспубликаныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы\nБу программа аайынча сӱттеҥир укту уйлар тудар фермалар тӧзӧӧргӧ, сӱттеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ аш-курсак белетеер аҥылу цехтер ачарга кеми 73 миллион 484,9 муҥ салковой акчага турар субсидия чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ программазы аайынча тӧрт јылга темдектелген иштерди јурт ээлемниҥ министерствозы толо кеминде бӱдӱрет. Ӧткӧн јылда бу иштер канайда бӱткенин чокым темдектер ле тоолор ажыра кӧрӱп ийер арга бар. Темдектезе, Чой аймакта Киска јуртта эки јӱс саар уй тудуп ӧскӱрер ферма тӧзӧӧргӧ «Ташта» ООО-го 42,3 миллион салковой акча чыгарылган. Бу ӱлекер толо кеминде бӱдӱп, ичкери јол алынза, ого бу обществоныҥ инвесторлоры ӱзеери база 27 миллион салковой акча чыгарарга молјонгон. Мында анайда ок јаҥыдаҥ јирме ӱч иштеер јер ачылар. Уй саар ферманыҥ тудум иштери 2021 јылдыҥ јаҥар айында тӱгенер учурлу.\n«Майма-Сӱт» ООО-го 42,3 миллион салковой чыгарылган. Ол бу акчала сӱттеҥ аш-курсак белетеер цехке јаҥы эдим-јазалдар аларга белетенет. Сӱттеҥ аш-курсак белетеер иштерге «Майма-Сӱттиҥ» инвесторлоры бойлорыныҥ акчазын база тузаланарга туру. Ӧрӧги адалган ООО-лор бу акчаларды мӧрӧйдӧ туружала, ойноп алгандар. Акча анайда ок бир канча јаан ӱлекерди тургузарга база чыгарылган. Чыгарылган акча Шабалин аймакта балдардыҥ Чаргы јурттагы садигиниҥ, школыныҥ, суу ӧткӱрер јазалыныҥ, Кош-Агаш аймакта Беляши јурттыҥ школыныҥ, Чой аймакта Кара-Кӧпши јурттыҥ суу агызар сетьтериниҥ, балдардыҥ садигиниҥ, культураныҥ туразын тудар проектно-сметный документтериниҥ ӱлекерлерин тургузарына тузаланылар. Бу ӱлекерлер аайынча кезик иштер тӱгенип калган. Је келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштер база бар деп айдар керек.\nРеспубликаныҥ 2020-2024 јылдарга јетире тургузылган јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы аайынча јаҥы ӱлекерлер 2021 јылга база тургузылат. Бу иштерди Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ууламјылап апарат.\nАзырал белетеери тӱгенип јат\nРеспубликаныҥ крестьян ла фермер ээлемдери, кооперативтери ле таҥынаҥ аргачылары 380, 5 муҥ тын мал кыштадарга белетенет. Мынча кире мал-ашты корон соокту кыштаҥ ӧҥ чыгарарга 177 муҥ тонна азырал белетеп алар некелтелер туруп јат. Быјыл азырал белетееринде ле аш јуунадарында бастыра 1118 трактор, башка-башка бӱдӱмдӱ 18 комбайн тузаланылган. Сенаж белетеерине јалаҥдарга 15 комплекс техника чыгарылган.\nӦлӧҥ ӧскӱрерине, азырал белетеерине ле аш јуунадарына быјыл ай-кӱн јакшы камаанын јетирген деп айдар керек. Республиканыҥ фермерлери ӧлӧҥ белетеер ишке јаан изӱ айдыҥ башталганында чыккандар. Тургуза ӧйдӧ бу каруулу кампания Турачак, Чой ло Чамал аймактарда тӱгенип калган. Азырал белетеер иштер арткан муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ учына јууктап келген. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире тергеениҥ товар эдеечилери јаҥыс ла кӧп јылдарга ӧзӧр ӧлӧҥдӧрди 164 муҥ гектар јерде чабып салгандар. Бу ӧйгӧ јетире 268 муҥ тонна ӧлӧҥ, 52 тонна сенаж, 16 тонна силос ло 1,3 тонна салам белетелген.\nЈурт ээлемниҥ ишчилери анайда ок аштыҥ культураларын јуундар каруулу кампанияны база тӱгезип јадылар. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире аш 68 гектар јерде согулган ла 11 тонна аш јуунадылып белетелген. Келип јаткан кышты једимдӱ ӧдӱп чыгарга тергеениҥ бойында белетелген азырал јетпестеҥ де айабас. Мындый айалгаларда фермерлер ле аргачылар бӱгӱнги кӱнде коштой јаткан тергеелердеҥ аштыҥ фуражын ла кату азыралды тартарын јеткилдеп јадылар. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире республикага туура јерлердеҥ 7,7 муҥ тонна кату азырал ла аштыҥ 865 тонна фуражы тартылган. Јурт ээлемниҥ ишчилери, алдындагы ла јылдарда чылап ок, быјылгы каштаҥ ӧҥ чыгар деген ижемјилер бар.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ јетирӱ-справказы аайынча белетелген


Эл-јон јӱрӱмди јаҥыртар амадулу - altaicholmon\nЭл-јон јӱрӱмди јаҥыртар амадулу\nАлтай Республикада «Ийделӱ Алтай» деген тизӱ форум ичкери јолын алынды. Форумныҥ амадузы — таланыҥ јербойындагы экономиказыныҥ «ӧзӧтӧн аргазын» илелеп чыгарары ла таланыҥ ӧзӱминиҥ программазын элбеде шӱӱжери. Шак мындый тизӱ форумдар Чой, Шабалин, Кош-Агаш, Улаган аймактарда ӧтти.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧткӧн форумдардыҥ ижинде республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдаачы улус ла јурт јерлердиҥ эл-јоны турушты.\nКуран айдыҥ 23-чи кӱнинде «иделӱ Алтай» деген талалык форум ӧдӧр. Јаан форумда республиканыҥ ичкери ӧзӱминиҥ программазы јарадылар.\nБаштапкы муниципал форум јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Чойдо ӧтти.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин јуулган улустыҥ алдына куучынын мынайда баштады: «Бистиҥ алдыста таланыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱмин тӱргендедери ле оныҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин, чыҥдыйын кӧдӱрери аайынча сӱреен каруулу ла јаан иш туруп јат. Алтай Республика кӧп кӧргӱзӱлер аайынча рейтингтиҥ чек тӱбинде болуп калган айалганы тӧзинеҥ ала кубултар керек».\nОныҥ айтканыла, шак мындый амадула Алтай Республиканыҥ ӧзӱми аайынча Тӧс јер тӧзӧлгӧн. Мындый ок тӧс јерлер кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ база белетелип ачылган. «Программаны бис «Ийделӱ Алтай» деп ададыс. Программа аайынча иш ӧдӧт. Је ондый да болзо, оныҥ баштапкы турулталары бар. Айдарда, бис олорды аймакта ӧдӱп јаткан форумда кӧрӧр, слердиҥ кӱӱн-санаагарды ла шӱӱлтегерди угар деп сананганыс» — деп, башкараачы јартады.\nТуштажу ӧйинде кӧп сурактар кӧдӱрилген. Темдектезе, јолдордыҥ чыҥдыйынаҥ ла медицина бӧлӱктеҥ ала аймактыҥ стратегиялык ууламјылар аайынча ӧзӧри, јаранары керегинде. Чой аймактыҥ эл-јонынаҥ 1 муҥнаҥ ажыра шӱӱлтелер јуулган. Ӱзеери кӱн туркунына Олег Хорохордин Паспаулдыҥ, Каракокшоныҥ, Ӱйменниҥ, Сейканыҥ эл-јоныла тушташкан. Бу туштажулар ӧйинде кажы ла кижи Туулу Алтайды бастыра јанынаҥ јарамыкту болзын деген амадула бойлорыныҥ таҥынаҥ шӱӱлтелерин айдар јарамыкту арга болды. «Форумныҥ ижи ачык-јарык куучын-эрмек аайынча площадкаларда ӧткӧн. Шак ондо аймактыҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары чокымдалган. Темдектезе, мында јурт ээлемниҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, аргачылыктыҥ ла туризмниҥ, агашпромышленный комплекстиҥ туура салбас курч сурактары кӧрӱлген. Кажы ла ууламјы аайынча тизӱ шӱӱлтелер республиканыҥ ичкери ӧзӱминиҥ адакы программазына кийдирилер.\nФорумда анайда ок аймактыҥ тӧс јуртында бала табар јаҥы тураны тудары, медјеткилдеш, школды божоткондордыҥ профессионал ӱредӱзи, ӱредӱликтиҥ ле су-кадыктыҥ учреждениелерин специалисттерле јеткилдеери, јурт ээлемниҥ, јурттарда чӧлӧӧ ӧйдиҥ культуралык тӧс јерлерин тудары аайынча јӱрӱмдик учурлу кӧп сурактар шӱӱжилди. «Таланыҥ башкараачызы болуп тура, текши эл-јонло ӧмӧ-јӧмӧ бичилген албаты программазын јӱрӱмде бӱдӱрерин мен бойымныҥ тӧс керегим деп чотойдым» — деп, Олег Хорохордин чокымдады. Ол онойдо ок тӧс учурлу керектерге: аргачылыкты, туризмди, јолдыҥ инфраструктуразын јӧмӧӧрине, экологияны корып аларына, јаткан-јуртаган јерлерди ӧскӱрерине, эптӱ эдип јазаарына ајару этти, база озочыл учурлу ууламјыларды: бийик кирелтелӱ, чыгымы ас продукцияны иштеп алар, јерлик ӧзӱмдердеҥ бийик технологичный продукция, тудум иштерге керектӱ материалдарды иштеп аларын элбедер, агаштаҥ эдимдер эдерин тереҥжиде ӧскӱрер. Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, агашпромышленный комплексти ӧскӱрери аайынча программаны белетеери темдектелет.\n«Республикада шак бу ууламјы аайынча јаан аргалар бар. Онызы озо ло баштап Чой аймакка сӱреен учурлу ла керектӱ. Аймакта эрчимдӱ, эдер-тудар, иштеер кӱӱндӱ улус кӧп, эҥ ле учурлузы — олор јадын-јӱрӱмди јакшы јаны јаар кубултар-јаҥыртар кӱӱндӱ, амадулу» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nЭэчиде муниципал форум Шабалин аймакта эрчимдӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧтти. Таланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин јол-јорык ӧйинде аймактыҥ улузыла туштажып, онойдо ок «Ийделӱ Алтай» деп адалган форумда турушты. Туштажуларда ла форум ӧйинде муниципал тӧзӧлмӧниҥ туура салбас сурактары ла таланыҥ ичкери ӧзӱми аайынча программага эл-јонныҥ айткан шӱӱлтелери кӧрӱлген.\n«Мен тӧртинчи ай иштеп јадым. Аймактарды баштапкы катап эбирип јорыктаарымда, аайына чыгатан сурактар чокымдалган. Тургуза ӧйдӧ бис республиканыҥ беш јылдыҥ туркунына ӧзӧтӧн программазын белетеп јадыс, јурт ээлем, агашпереработка ла туризм деген ууламјыларды тӧс деп чокымдап талдадыс. Шабалин аймакта анчада ла јурт ээлемниҥ сурактары тӧс јерде туруп јат. Бу программаны бис слердиҥ айткан шӱӱлтелерге тайанып тургузадыс, айдарда, оны јӱрӱмде кожо, ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрерис ле ајарубыста тударыс» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nУдурумга башчыла Беш-Ӧзӧктӧ ӧткӧн туштажуда Шыргайтыныҥ эл-јоны база турушты. Ильинкадагызында Мариинсктиҥ-Отоголдыҥ ла Барагаштыҥ эл-јоны турушты.\nТӧс учурлу сурактардыҥ бирӱзи Чаргы—Беш-Ӧзӧк—Кан-Оозы—Талду—Карагай—Казахстанныҥ гран-кыйузы деген талалык јолды јазаары-чыныктаары болды. Удурумга башчы келер јылда јолдыҥ 50 километр ӱзӱгинде иш башталар деп эл-јонды бӱдӱмјиледи. «Программаныҥ бирӱзине кирерге чырмайарыс, арга-кӱчисти саларыс: Беш ичиле барган јолды аайлу-башту эдип јазап аларыс, онойдо ок Карагайдаҥ Казахстанла гран-кыйуга јетире 2,5 км јолды тудала, бу трассаны федерал кемине табыштырарыс» — деп, удурумга башчы айтты.\nКуучын-эрмек онойдо ок Беш-Ӧзӧк јуртта балдардыҥ площадказын тудары јанынаҥ база ӧткӧн. Бого ӱзеери клубты тудары темдектелет, онойдо ок эл-јон мында ла спорт ло кӱрежетен залдарды ачары јанынаҥ сурадылар.\n«Кажы ла јурттыҥ эл-јоны бойында ФАП-ту, школду ла детсадту, клубту, спорзалду болор кӱӱндӱ, амадулу. Бисте бастыра 245-ке шыдар јурт бар. Профильный министрлерге кажы ла јурт аайынча јакылта берилген. Кайда јаҥы объектти кыйалтазы јогынаҥ тудары, кайда капремонтты эдери јанынаҥ чокым иштер аайынча. Кажызын кайда, кандый ӧйдӧ бӱдӱретенин чокымдап, ишти бӧлӱктеп баштаарыс» — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nЈаан ајару јурт ээлемниҥ ичкери ӧзӱмине эдилди. Эл-јонныҥ табыштырып турган продукциязыныҥ (эттиҥ, сӱттиҥ, тӱктиҥ) јабыс баазына комыдал болды. Удурумга башчы бу сурактыҥ аайына чыккадый эп-арга табылган деди: «Биске бойыстыҥ сырьедоҥ продукцияны бойыста ла эдип чыгарар ишти баштаары сӱрекей керектӱ, оныҥ кирелтези бийик болор учурлу. Инвесторлорло куучын-эрмекти мен ӧткӱрип јадым, јуук ӧйдӧ бис Шабалин эмезе Оҥдой аймакта тӱктеҥ, сӱттеҥ, јерлик ӧлӧҥдӧрдӧҥ бийик чыҥдыйлу не-немени белетеер јаан тӧс јерди тудуп баштаарыс. Тӱкле сурактыҥ аайы-бажына база чыгарыс».\nАргачылыктыҥ ӧзӱмине электроэнергия-ныҥ бийик баалары (киловатт-час учун 8 салковой) качалаҥын јетирип, буудактап турганы база темдектелди. Олег Хорохордин бу сурак аайынча иш тургуза ӧйдӧ ӧткӱрилет, тарифти јабызадарыныҥ башка-башка эп-аргалары кӧрӱлет деп јартады.\nБеш-Ӧзӧктӧ 60 јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ јуртап јаткан Иван ла Валентина Тудиндердиҥ билелик јаҥжыгулары бек, сӱӱшке ле чындыкка тайанган, от-очогы ырыс-кежиктӱ, балдарын јондыктыҥ керсӱ, иштеҥкей, ак-чек ле бийик кӱӱн-тапту эдип таскатканы бийик баалалып, олорго Мактыҥ грамотазы табыштырылды.\nИльинкадагы јурт јеезеде эл-јонго јерлер берери јанынаҥ сурак кӧдӱрилди, шӱӱжилди. Келер неделеде кадастровый иштерди баштаары чокымдалып темдектелди. Јер аларга 300 кижи бойыныҥ угузу-бичигин табыштырган. Олег Хорохордин бу сурактыҥ аайы-бажына ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бӱткӱлинче чыгып салары јанынаҥ јакылта берди.\nМедишчилер ле ӱредӱликтиҥ ишчилери једишпей турганы база бир курч сурак. Оныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи — јадар јер јок болгонында. Је бу ок ӧйдӧ јуртта кижи јатпай турган беш тура бар. Олорды чыныктап јазаарына керектӱ эп-арганы табар ла служебный квартиралар эдип табыштырары јанынаҥ јӧп јарадылды.\nБу јурттагы школдыҥ ӱредӱчилери ишјалы сӱреен јабыс болгонына комыдадылар. Олег Хорохордин бу айалганыҥ аайына чыгар ла онойдо ок школды техникала, эдим-тудумдарла јеткилдеер суракла республиканыҥ ӱредӱлик министрине јакылта берилген деп аҥылап чокымдады.\nМариинсктиҥ-Отоголдыҥ бу јылдыҥ чаган айында кӱйӱп калган клубы јанынаҥ сурак кӧрӱлди. Аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ јетиргениле, Олег Хорохординниҥ јакыл-тазыла чыгарылган тура ӱч айдыҥ туркунына клубка келиштире јазалар-чыныкталар. «Оныҥ кийнинде јаҥы клубты тудар иш башталар. Клуб сӧс јогынаҥ керектӱ» — деп, удурумга башчы айтты.\nБарагашта суу улай ла јайкантып, јолго јайылат. Эл-јонныҥ комыдалыныҥ кийнинеҥ «Горно-Алтайавтодор» керектӱ ишти ӧткӱрер. Бу сурак сооктор келгелекте, чечилип калар. Мында ла 2-3 јылга балдардыҥ детсады тудулар. Тургуза ӧйдӧ мындагы детсадка 40 кирези болчомдор јӱрет. Јӱргедий балдардыҥ тоозы оноҥ кӧп.\nРеспубликаныҥ удурумга башчызы аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ учкары Шабалинде ӧткӧн «Ийделӱ Алтай» деп адалган муниципал форумныҥ ижинде турушты. Форумда 400-ке шыдар улус турушкан. Ондо аймак, республика кеминде тӧс лӧ курч сурактар кӧдӱрилди, онойдо ок ичкери ӧзӱмниҥ озочыл учурлу ууламјылары чокымдалып јарталды.\n«Эҥ ле учурлузы — кижиниҥ аргаларын, ич-байлыгын ӧскӱрери, јадын-јӱрӱминиҥ айалгазыныҥ, эл-јонныҥ аргалу-чакту, бастыра јанынаҥ јеткил-бӱткӱл јадыныныҥ кемин, чыҥдыйын кӧдӱрери. Онызы јакшы, јарамыкту иш, бастыра јанынаҥ не-немеле јеткилделген јадар јер, ӱредӱге ле медицинала јеткилдешке јарамыкту, эптӱ эп-арга, чокым кижиге јонјӱрӱмдик адылу болуш, билени, энеликти ле бала тужын корыыры ла болужары» — деп, Олег Хорохордин чокымдап айтты.\nЈаан ла учурлу форум ӧйинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ сыйыныҥ лауреаттарына, республиканыҥ јайаан јайалталу балдарына ла јашӧскӱримине дипломдор кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды. Лауреаттыҥ дипломдоры Шабалиндеги санат школыныҥ албаты ойноткыларыныҥ бӧлӱгин божоткон Алан Арбанаковко, Амаду Балушкинге, фортепиано бӧлӱкте ӱренип турган Ярослав Бодинге табыштырылды.


Онгудайский район, Республика Алтай, Сайт газеты Ажуда, "Ӧлӧтӱ" ӧмӧлик "Россия" тв\n"Ӧлӧтӱ" ӧмӧлик "Россия" тв 16.05.2018\nУлу Јеҥӱниҥ байрамыныҥ 73 јылдыгын темдектеер алдында "Россия" телеканал ла интернетте "Одноклассники" деп эл-јондык сеть "Кожо кожоҥдоорыс" деп конкурс јарлаган. Бу конкурста Россияныҥ башка-башка тергеелериниҥ ле телекейдиҥ...\nС. Тумзуков .\nӧскӧ ороондорыныҥ кӧп улузы јууныҥ ӧйлӧриниҥ текши јарлу кожоҥдорын кожоҥдогон. Конкурстыҥ туружаачыларыныҥ тоозында балдар ла јаан улус, ӱренчиктер ле ветерандар, јуучылдар ла кӱӱчилер.\n9 майда "Россия" каналда бу конкурстыҥ финал јуунты видеоролиги кӧргӱзилген. Бу кӧргӱзӱге кирген кожоҥдордыҥ бирӱзи – бистиҥ аймактыҥ "Ӧлӧтӱ" фольклор ӧмӧлигиниҥ атту-чуулу "Катюша" деп кожоҥды алтай тилге кӧчӱреле, кожоҥдогоны.\nӦмӧликтиҥ башкараачызы Ольга Мунатованыҥ биске кыскарта куучындаганыла, бу конкурска биригектер деп кычыруны ӧмӧликтиҥ турчызы Любовь Табонкина эткен. Бу кижи конкурс керегинде телевизордоҥ угала, ого туружар керек деп "кӱйӱп" чыккан. Тургуза ла ӧмӧлик бир јерге јуулала, "Катюшаны" орус тилле бир канча катап кожоҥдоп кӧрӧлӧ, алтай тилле кожоҥдозо, артык болор деп, јӧпкӧ келген, нениҥ учун дезе орус тилле ол кожоҥды ончозы билер, а алтай тилле бу кожоҥ солун ла аҥылу угулар. Ӧмӧликтиҥ режиссеры Людмила Арчанова улусты јурттыҥ одожында јууп, тургузып кожоҥдоткон.\n"Баштапкы санаабысла, ончо алтай кеп кийимдӱ кӧп кожоҥчылар – таҥ атту эр улус, ӱй улус, кичинек балдар кожоҥго туружар учурлу болгон. Эр улус келбесте, школдыҥ ла оноҥ до кичинек балдарды јууп, алтайлап "Катюшаны" ӱренгенис. Клипти согуп, белетеп, Интернетке Александра Глазырина, Айана Тепукова ла Станислав Глазырин салгандар.\nБу конкурска "Ӧлӧтӱ" ӧмӧликтиҥ туружаачылары ла кӱӱнзеп турушкан улус: Людмила Арчанова, Алексей Киспеев, Лидия Арчанова, Зоя Арчанова, Эльза Кузукова, Арина Садашева, Тамара Манышева, Зинаида Куранова, Василий Кинов, Галина Чеконова, Людмила Сибиргеева. Школдыҥ балдары: Арчанова Элимсур, Алмашева Виолетта, Арчанов Тимур, Ороев Айан, Лагойко Илья, Кузнецова Настя, Чадина Настя, Тепукова Аксана, Чеконов Ренат. Балдардыҥ садигиниҥ балдары: Чеконова Алиса, Табанкин Чечен, Табанкина Карина, эҥ огош туружаачы - эки јашту Арчанова Ай-Кине. Бу турушкан-болушкан балдарга ла јаан улуска ӧмӧликтеҥ јаан быйанысты айдадыс" - деп, Ольга Николаевна айдат.\n"Ӧлӧтӱ" ӧмӧликтиҥ јайаандык салымыла јуртта албатылык кожоҥдор ло чӱм-јаҥ, јаҥжыгуларды орныктырып, соныркаган улустыҥ јӱрӱмдик јолы колбулу. Бу ӧмӧлик јоктоҥ Хабаровка јурт јеезеде бир де культуралык учурал болбойт, бир де байрам ӧтпӧйт. "Ӧлӧтӱ" ӧмӧлик аймак ла республикан кеминде јайаандык конкурстардыҥ јеҥӱчили де болгоны јаҥыс катап эмес.\n"Под лежачий камень вода не течет!" - деп, јакшы орус кеп сӧс бар эди. Мен сананзам, бу учуралда "Ӧлӧтӱ" ӧмӧлик шулмузын кӧргӱзип, јаҥы технологияларла эптӱ тузаланып, бойыныҥ јайаандык чырайын текши кӧргӱзип ийерге эп-арганы тапкан. Тем алар керек!\nАвтор: С. Тумзуков


Алтайысты быртытпаска кичеенели! - altaicholmon\nАлтайысты быртытпаска кичеенели!\nУур-кӱч јылдарда Алтайыс мында јаткан эл-јонын аҥ-кужыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, кузугыла аргадаган да, эмди де аргадап јат. Быјыл кузук база јакшы бӱткен. Айдарда, удабастаҥ ла арка-јыштарыс кузукчыларла толо берер.\nӦдӱп болбос јыш. Је ол баштапкы ла кӧрӱштеҥ анайда билдирет. Бир канча алтам ичкери бастыҥ ба, кӧзиҥниҥ алдында палаткалар, кӧлӱктер, кузукту таарлар тура берер, анда-мында кузуктаган улус јӱрер. Мындый јурамалды кӧрӧргӧ узак артпаган.\nКузуктаар ӧй башталарыныҥ чокум кӱндери темдектелип калган. Бу кӱндер аймактар сайын аҥыланат. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ јӧптӧгӧниле, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы ла Чамал аймактарда кузуктайтан ӧй сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталар. Турачак, Кош-Агаш, Чой ло Майма аймактарда куран айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала јараар. Улаган аймакта дезе куран айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ле Шабалин аймакта сыгын айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала кузуктаарга јараар болор.\nТемдектелген кӱннеҥ эрте кузуктап баштаган кижи туттурткан соҥында, ого штраф салынар, ол административный каруузына тургузылар, керек дезе уголовный керек де ачылар аргалу.\nЈе кезик улусты андый чочыдулар токтотпойт. Олор акча ла иштеп аларга болуп, эртедеҥ кузуктап баштайт. Сыраҥай ла кузукту мӧштӧргӧ бастыразынаҥ озо једерге сӱмеленип, бой-бойын тӧгӱндеп турган учуралдар да кӧп болот. Кузукту јылдарда таскылдарда маҥтаган кӧлӱктердиҥ тоозы да кӧптӧй берет. Трактордыҥ кӱрегине чыгып алып, мӧштӧги кузуктарды кактап тургандары кайда. Байа трактор мӧштӧрди айландыра маҥтап, тереҥ истерин артыргызып салат. Кезик кузукчыларыс токпок јӱктенип кузуктайт. Мындый эп-аргалар канча ла кире кӧп кузук јуунадып аларга тузаланылып турган эмей.\nМынаҥ озо јылдарда кузук јууйтаны кандый да шиҥжӱ јогынаҥ ӧткӧн. Мӧштиҥ берген байлыгы республикабыстаҥ кош тартар кӧлӱктерле чыгарылатан. Бир канча јыл кайра бу суракка ајару эдилип башталган эди. Ол тушта республикан башкаруныҥ јакааны аайынча бастыра аймактардыҥ лесничестволоры кузук јуунадарыныҥ РФ-тыҥ Лесной кодексинде темдектелген ээжилерин јеткилдеер молјулу болгон. Кузук јуурга лесничестволордоҥ билеттер де алатан туш болгон эди. Аркалардыҥ коручылдары ла јербойындагы РОВД-лардыҥ ишчилери кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулбайт па деп рейдтер де ӧткӱретен. Кажы ла аймактаҥ ла республикадаҥ чыгарылып турган кузук шиҥжӱде болгон. Јербойыныҥ кажы ла кижизинде акча тӧлӧбӧзинеҥ 50 килограмм кузук јуунадар тап-эрик берилген де јылдар санаама кирет.\nМындый эп-аргалар тузаланылган да болзо, улусты штрафтар ла каруузына тургузар ӧскӧ дӧ эп-аргалар бир де чочытпай тургандый. Тӱрген ле кӧп акча иштеп аларга болуп, кезик улус јетире бышкалак кузукты мӧштӧҥ јула тартып алат. Мынайып олор ар-бӱткенге каршузын јетирет.\nКузук јакшы бӱткен јыл – оны јуунадып тургандардыҥ бир канча айдыҥ туркунына билезин азыраар, бала-барказына школго керектӱ не-немеле, кийим-тудумла јеткилдеер арга. Ченемелдӱ кузукчылар сезон туркунына јаан акчалар эдип алат. Оныҥ кеми јурт јерде јыл туркунына алып турган ишјалдаҥ да кӧп боло берет. Мынаҥ улам бу ӧйдӧ кезик улус ижинеҥ де чыгат. Бир канча јыл кайра Кан-Оозында јол-јорыкта болорыста, андагы эткомбинаттыҥ башкараачызы, ӧскӧ јердеҥ келген ӧгӧӧн, кайкаганду мынайда айткан эди: «Мен слердиҥ улусты кезикте оҥдобойдым. Эткомбинатта иштеп турган алтай уулдар кузукту јылда ижинеҥ чыгып баргылайт. Сыраҥай ла мал-аш табыштырып турган, иш кӧп ӧйдӧ. Оноҥ орой кӱскиде ойто келип, ишке сурангылаар». Оноҥ бери канча јыл ӧдӱп калды. Ол башкараачы эмдиге анда иштеп турган болзо, алтай улусты, мындагы јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларын эмди оҥдоп баштаган болор бо: эткомбинатта бир айда иштеп алып турган 10-15 муҥ салковой акчаны, байа уулдар бир-эки ле кӱнге иштеп алар аргалузын.\nКажы ла алтай кижиде кузуктап јӱрген ӧйлӧри болгон деп айтсам, байла, јастыра болбос. Менде де андый ӧйлӧр болгон. Кузуктап јӱрген јерлердеҥ Турачак аймак чек санаамнаҥ чыкпас. Мӧштӧрине чыгып болбозыҥ, будактары бийиктей башталат. Јаҥыс тӱшкӱнди сакыырыҥ. Анаҥ бастыра ла јер ӧдӱп болбос јырааларла бӱркелген. Айуныҥ изине, јаткан јерине учурап ла каларыҥ. Андагы ӱй улустыҥ аҥылу јазалдар эдип, ӱч-тӧрт таар кузук јӱктенип алган апарып јатканын кӧргӧнимди не деп айдар. Бастыра ла улус билезин, бала-барказын азырап аларга турбай, бӱгӱнги иш јок ӧйдӧ.\nЈуукта Оҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааны Николай Мамыевле јербойыныҥ газеди ӧткӱрген эрмек-куучын јарлалган. Анда Николай Иванович јуукта вертолетло лесничествоныҥ јерлериниҥ ӱстиле учуп, мӧштӧрлӱ аркаларды кӧргӧндӧрин айдат.\nН. Мамыев: Беш балла кемјиир болзо, аймакта кузуктыҥ бӱткенин кайда да 2,5 балл деп айдарга јараар. Мынызы орто кеминеҥ бир эмеш ле јабыс. Текши алар болзо, бистиҥ билерисле, быјыл кузук јаҥыс ла Тывада, бисте ле бир эмеш Томский областьта јакшы бӱткен. Мен сананзам, мыныҥ бастыразы кузуктыҥ баазына камаанын јетирер, је мен озолондыра нени де айдып болбозым.\nЈуртта јадып тура, арканыҥ берип турган сыйыла тузаланбас арга јок. Оныла тузаланбайтаны јастыра да деп айдар эдим. Јылдыҥ ла тайга биске коркышту кӧп кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱмдер берет. Је бис бойыс ла тӱжӱм берип турган «будакты» кезедис – кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱм јуунадаачылардаҥ улам аркаларда ӧрт чыгып турган учуралдар ас эмес. Ол ло кузук јуунатканда, мӧштӧрди јыгып, будактарын сындырып, јӱзӱн-башка токпоктор ло ӧскӧ дӧ јазалдар тузаланып турган учуралдар сӱрекей кӧп. Оноҥ тайгада сӱрее-чӧп таштап тургандары кайда эди. Текши алар болзо, мындый сезондордыҥ кийнинеҥ аркада болгондор кузукташтыҥ кийнинеҥ мӧштӱ аркалар кандый айалгада артып турганын јакшы билер. Андый јурамалды кӧргӧн таныштарымныҥ бирӱзи «кузук качан да бӱтпеген болзо!» деп айткан эди…\nОныҥ да учун быјыл бис аймактыҥ администрациязыла, јурт јеезелерле, јаҥ корыыр органдарла кожо кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулып турган ба деп шиҥжӱ иштер ӧткӱрерис. Кузук јуунадар сезон башталардаҥ озо јаантайынгы рейдтер ӧткӱрилер. Ээжилерди бузуп тургандарга штрафтар ла ӧскӧ дӧ санкциялар салынар, уголовный керектер де ачылар.\nКузуктаарын кирелендиретен кандый бир эп-аргалар керегинде Николай Иванович мынайда айткан:\n— База бир канча јыл кайра «бойына керектӱ» кузукты јуунадары нормативтерле киреленген. Эмдиги јасакберимле, јараду берип турган документтер токтодылган, анайда ок арканыҥ байлыктарын јуунадарыныҥ нормативтери база јок. Айдарда, гражданин агаш аразына барып, бойына керектӱ канча ла кире мешке, јиилек, кузук ла эм ӧлӧҥдӧр јуунадар аргалу.\nКирелендириштер јаҥыс ла кузук јуунадар ӧйдиҥ башталганында – бистиҥ аймакта бу сезон сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, бу кӱнге јетире кузук јуунадарга јарабас.\nОҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааныныҥ айтканыла, јаҥыс ла ар-бӱткенге эмес, је анайда ок бой-бойына каршу јетирбес керек. Не дезе, бу ӧйдӧ арка аразында јаҥыс ла бистиҥ республиканыҥ эмес, је анайда ок одоштой до тергеелердиҥ улузына учураар арга бар. Мынызы јербойыныҥ улузын санааркадат, «сен мында нени эдип тургаҥ?» деген сурактар чыга берет…\n– Јурттарда кӧп саба улуста иш јок. Оныҥ учун кузуктаҥ акча иштеп алары олорго јаан учурлу. Бу ок ӧйдӧ ӧскӧлӧри кузук јуунадарында база туружар кӱӱндӱ болот. Быјыл база кӧп албаты келери темдектелет. Оныҥ да учун мӧштӱ аркаларга јӱк канча катапка кӧптӧй берер. Јасак аайынча кижиниҥ аркада ол ло кузукты јуунадар тап-эригин кемниҥ де кирелендирер аргазы јок. Ӧскӧлӧрин мӧштӱ аркалардӧӧн божотпогоны ӧӧн-бӧкӧнлӧ тӱгенер аргалу. Оныҥ учун бистиҥ бастырабыска кузук јуунадарыныҥ ээжилерин буспай, ар-бӱткенниҥ бергенин ачынатыбай алар керек деп бодойдым… Эл-јоныска, ар-бӱткенди тыҥ быртыдып турган учуралдарды кӧргӧндӧ, биске ле полицияга јетирӱ этсин деп сурайдым – деп, Николай Мамыев куучынын тӱгескен.\nМениҥ айдарга турганым — кузуктап јӱрзес, Алтайысты, јараш ар-бӱткенисти быртытпаска кичеенели, сӱрее-чӧп таштабактар!


«Баатырдыҥ» кичӱ баатырлары - altaicholmon\nГорно-Алтайск калада да, текши тергеебисте де «Баатыр» спортзалдыҥ ады-чуузы јарлу, соојыҥ кептӱ деп айтса, јастыра болбос. Ол ыраак 1980 јылдардыҥ учында бистиҥ областьта классический кӱрешле (бӱгӱн грек-рим кӱреш) тазыктырынып, иштеп турган кӱрешчилер, тазыктыраачылар «Баатыр» деп адалган таҥынаҥ залду боло берген. Бу залды јазаар иштерде ол тушта иштеген тазыктыраачылар, кӱрешчилер, кӱрешке кӱӱндӱ улус ончозы теҥ-тай турушкан. Классический кӱреште јединген једим, бийлелген јеҥӱлер бастыразы «Баатырдаҥ» «чыгып» барган деп айтса, јастыра болбос. Туулу Алтайдыҥ ады-чуузы чыккан бӧкӧлӧриниҥ тазыктыру ижи, јӱрӱми мында ӧткӧн.\nБӱгӱн бис оогош уулчактарды, јииттерди тазыктырып турган улус, грек-рим кӱрештиҥ ӧргӧӧзи болгон бу залда ӧдӱп турган иш керегинде айдарга санандыс.\nСоојыҥ кептӱ спортзалда бӱгӱнги кӱнде иш, ӧткӧн дӧ јылдарда чылап, кайнап јат. Эртен туранаҥ ала эҥир киргенче балдар, јииттер, јаан улус тазыктырынадылар. Калганчы јылдарда анчада ла оогош уулчактардыҥ тазыктырузына јаан ајару эдилип турганын темдектеп ийер керек. Бӱгӱнги кӱнде эҥ ле оогош уулчактар деп, 2014 јылда чыккан кӱрешчилерди айдар керек. Балдарла иштеп турган тазыктыраачылар кичӱ баатырлардаҥ јеҥӱлерге јединетен бӧкӧлӧр чыдадып алар деген амадулу ижин кӱннеҥ кӱнге бӱдӱргилейт.\nБалдарды тазыктырып турган ӱредӱчилерди алзабыс, олордыҥ бастыразы бойыныҥ ӧйинде јаан једимге јеткен, тӧрӧл Алтайыстыҥ алтын кӧмзӧзине эҥ ле артык јеҥӱлер экелген грек-рим кӱрешчилер деп айдар керек.\nУзак јылдардыҥ туркунына балдарла иштеп келген тазыктыраачы деп Алексей Викторович Исовты адайдыс. Ол 2001 јылдаҥ бейин СШОР-до иштеп (Олимпий резервтиҥ спортивный школы), «Баатырда» балдарды тазыктырып келди. Ол бойы – грек-рим кӱрешле Россияныҥ спорттыныҥ узы, бастырароссиялык кӧп маргаандардыҥ јеҥӱчили, баштапкы категориялу тазыктыраачы. 1990 јылдардыҥ учында Алексей Викторович Александр Карелинниҥ адылу бастырароссиялык турнир-маргаанын јеҥип алганыла ады-чуузы чыккан. Карелинниҥ турнириниҥ чыдуузы Россияныҥ чемпионадына тӱҥейлелген деп темдектеп ийер керек. Тодош сӧӧктӱ кӱрешчини бойын тӧрӧл Абай јуртында база ок узы ла тоомјызы јаан тазыктыраачы Кирилл Власович Бойдоев кӱрешке ӱреткен ле таскаткан.\nАлексей Викторович 2001 јылдаҥ бейин оогош балдарла иштеп келди. Эмди школго јаҥы ла келген уулчактар кӱрешке кӱӱндӱ болгоны солун ла мактулу деп куучындайт. Эне-адалар грек-рим кӱрешти талдап, балдарыныҥ тазыктыру ижин ајаруда тудуп, тазыктыраачыларга јӧмӧжип јадылар. Бу ӧткӧн јылдардыҥ туркунына Алексей Викторовичтиҥ тазыктырган кӱрешчилериниҥ текши тоозы 500-ке јууктажа берген болор. Олордыҥ ортозында школдыҥ кийнинде студент ӧйлӧринде де кӱрешкендери кӧп, јаан једимге де јеткендери ас эмес. Је ол ок ӧйдӧ кӱрештеҥ јӱре бергендери база бар. Кажы ла баланыҥ јолы башка болор. Мында ончозы јиит кижининиҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ камаанду эмей. Је тазыктырынганы, кӱрешкени јӱрӱмде јаантайын тузалу болуп артып калатаны – бузулбас ээжи.\nАлексей Викторовичтиҥ куучындаганыла болзо, бӱгӱнги кӱнде оныҥ тазыктырып турган ӱренчиктери ортодо јайалталу балдар кӧп. Оогош кӱрешчилерди кӱрежерине јилбиркедерге тазыктыраачы кижинеҥ кӧбизи камаанду болуп артып јат. «Балала тил табар керек, кӱрешке кӱӱни кӱйӱп чыксын деп, тазыктыраачы ӱредӱчи, таскадаачы, психолог, јаан најызы болор учурлу. Баланыҥ бӱдӱмјизин буспай, ол ло ок ӧйдӧ кӱрештиҥ узына јеҥил эмес алтамдарын эдерге оогош кӱрешчиге болужар учурлу. Ол тужында кӧргӱзӱ болор, јайалталу база бир спортчы туулар» — деп, Алексей Викторович айдат.\nТазыктыраачы бӱгӱн 2005-2014 јылдарда чыккан уулчактарды ла уулдарды ӱредет. Бир бӧлӱкте јирме баланаҥ ас болбой јат. Айдарда, эртен тура ла эҥирде тазыктырынып турган уулчактардыҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра. Јеҥил эмес ижин бӱдӱрерге јаан ӱйе тазыктыраачы-ӱредӱчилер јаан болужын јетирет. Анчада ла Иван Адучинович Самтаевтиҥ, Геннадий Юрьевич Бачимовтыҥ болуш-јӧмӧлтӧзин Алексей Викторович темдектейт.\nОогош уулчактарла иштеп турган тазыктыраачыларга ады-чуулу база бир кӱрешчи, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, алтай кӱрешле Эл Ойындардыҥ канча катап јеҥӱчили, абсолютный јеҥӱчили болуп чыккан Айдар Нӧкӧрович Черепанов кирет. Бойы МЧС-та да иштеп турган болзо, је ол ок ӧйдӧ балдарды кӱрешке ӱредет. Айдар Нӧкӧрович тазыктыраачы ишке 2020 јылда келген ле бӱгӱн 15 уулчакты тазыктырат. Ол ӧткӧн јылдарда јаан једимдерге једип, тергеебиске кӧп јеҥӱлер экелгени тӱӱкиге кирген. Ӧткӧн јылда кӱрешчи-тазыктыраачы Россияныҥ ветерандар ортодо бастырароссиялык маргаандарында туружып, экинчи јеҥӱлӱ јерди ойноп алган эди. Онойдо ок ветерандар ортодо Грецияныҥ Лутраки калазында ӧткӧн телекейлик чемпионатта бежинчи болгон. Бу база јаан једим. Эмди Айдар Нӧкӧрович бойыныҥ узын, билгирин јиит ӱйеге берип, таскаду ижин улалтып јат.\nВячеслав Георгиевич Кызлаков тазыктыраачыныҥ ижин бир де буспаган. Ол — грек-рим кӱрешле СССР-дыҥ ла Россияныҥ спортыныҥ узы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россия Федерацияныҥ спортыныҥ ла физический культуразыныҥ отличниги, ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионы, бийик категориялу тазыктыраачы, спорттыҥ 17 узын, Россияныҥ, Сибирьдиҥ первенстволорыныҥ, бастырароссиялык маргаандардыҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын тазыктырган. Узак јылдарга ол Майма јуртта балдарды ӱреткен, эмди «Баатырда» кӱрешчилерди тазыктырат. Вячеслав Георгиевичтиҥ бастыра ижи грек-рим кӱрешле, балдарла, «Баатыр» спортзалла колбулу болуп улалып јат деп темдектеер керек. Бойыныҥ уулы Женя Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативтерин 2013 јылда бӱдӱрип салган ла тергеебистиҥ спорт кӧмзӧзине ас эмес јеҥӱлер экелген. Бӱгӱн Евгений Вячеславович уулчактарды, уулдарды кӱрешке ӱредет. Олордыҥ текши эткен ижиниҥ турултазы болуп, тергеелик, Сибирьдиҥ маргаандарында јеҥӱлер кӧрӱнип келди. Оноҥ до јаан јеҥӱлер болор деп ижемји чокум бар.\n«Баатыр» спортзалда иштеп турган тазыктыраачылардыҥ ижин баш тазыктыраачы Амаду Артурович Белеков башкарат. Ол оогош уулчактарла кожо јииттерди тазыктырып, бу ок ӧйдӧ бастыра бӧлӱктерде ишти ајаруда тудат. Амаду Артурович – грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, экинчи категориялу тазыктыраачы.\nГрек-рим кӱрешчилердиҥ ӧргӧӧзи болгон «Баатыр» спортзалда бӱгӱн кидим иш улалып јат деп темдектегенис. Пандемияла кожо токтодулар кӧп тӧ болгон болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ бастыра некелтелерин бӱдӱрип, тазыктыру-иш токтобогон. Балдар кӱрежерге кӱӱндӱ, кӱрежерге ӱренип јат. Олорды таскадып-ӱредип турган улус бойыныҥ ӧйинде јаан једимге јеткен, бийик усту кӱрешчилер, амадузы јаан фанат-устар деп кӧрӱп јадыс. Оныҥ учун «Баатырда» чемпиондор, олимпий чемпиондор ӧзӱп чыгар деп ижемји ле бӱдӱмји бар.\nАдакыда: СШОР-дыҥ грек-рим кӱреш аайынча тазыктыраачылары спортивный школдыҥ башкараачызы А.М. Яйтаковко ло грек-рим кӱрешле федерацияныҥ јааны И.А. Самтаевке јетирип турган болуш-јӧмӧлтӧзи учун јаан быйанын јетиредилер. Онойдо ок грек-рим кӱрешти, кӱрешчилерди јӧмӧп турган эне-адаларга, улуска олор алкыш-быйанын айттылар.\nФОТОЈУРУКТА: тазыктыраачылар А.В. Исов ло А.А. Белеков кичӱ кӱрешчилерле кожо.


Јаш-Тура — Википедия\n↘198 433 кижи (2021)\nорустар ла о.ӧ.\nЈаш-Тура (орустап Бийск) — Россияда Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Алтай кырайда кала. Јаан билим ле промышленный тӧс јер, эл-јоныныҥ тоозыла Алтай кырайда экинчи јерде. Наукоград.\nКраевой учурлу, Бийский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је бу аймакка кирбейт. Кезик јон јаткан јерлерле кожо каланыҥ округы болот.\n6 Ӱредӱлик ле культура\n7 Кудай јаҥы\n7.1 Мӱргӱӱр јерлер\n9 Јарлу улузы\n10 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nАлтайлап бу кала Јаш-Тура деп адалат, орустап дезе Бийск. 1709 јылда Бий сууда Бий шибее болгон, 1782 јылдаҥ ала — Бийск кала. Гидроним Самодий тилде би дегени — «суу».\nБийдиҥ суузы Јаш-Тураныҥ алты јанында. Кийни јанында Смоленский трак ла Усть-Катунь деп јурт\nКала Алтай кырайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Бийдиҥ суузы Кадынла бириккенинеҥ ыраак јокто турат. Јаш-Тура кала Бий сууны экијараттай турат, ӱч кӱр бар. Кала Бийско-Чумышский возвышенностьтыҥ тӱштӱк кӱнбадыш јанында, Бийдиҥ оҥ јанында чичке суу-терасадаҥ кенейте ӧрӧ кайыр плато јаар чыгат. Каланыҥ база бир јаны сол јабызак јарадында, карагайлар ӧскӧн келтейинде турат. Јаш-Тура Чуйдыҥ кӧӧлик трагында турат, трак Алтайдыҥ кырлары ажыра Монголдыҥ кыйузына јетире барат.\nБарнаулга јетире 163 км, Казахстанныҥ Усть-Каменогорск калазына јетире 339 км, Новосибирскке јетире 356 км, Москвага јетире 3700 км. Казахстанныҥ кыйузына јетире 210 км, Монголдыҥ кыйузына јетире 617 км.\nКлимады кезем-континентал. Јаш-Тура кала Кӱнбадыш-Сибирдиҥ тӱс јерлеринде, Бийско-Чумышский возвышенностьто, лесостепь зонада, јеткилинче чыкту кейлӱ, соок кыш ла изӱ јайыла аҥыланат. Јылдыҥ соок ӧйинде климады Кӱнбадыш-Сибирдиҥ ӧскӧ јерлери ле ошкош, је Сибирский антициклонныҥ соок кейи, Барнаул ла Новокузнецкке кӧрӧ, бир канча узак туруп калат, не дезе Јаш-Тура кырларга ыжыкталып, салкынга соктырбайт. Бийский аймак ла Јаш-Турада јыл туркунына салкынныҥ тӱргени Алтай кырайда, Россияда эҥ ле јабыс болот, мынаҥ арай салкын Туулу Алтайда ла Якутияда кыр ортодо јабыс јерлерде болот. Јаҥар ла чаган айларда салкын јок кӱндер турат, мындый штилевой ай-кӱн болзо, промышленный выбростордоҥ улам каланыҥ кейи тыҥ киртип јат. Јайгыда Алтайдыҥ Туулары ла Салаирский кряжка јуук болгонынаҥ улам ай-кӱн јакшы, чык јеткилинче, климат јурт ээлемдик иштерге аграрный производствого јарамыкту. Анчада калага јууктай јерлерде: Фоминское, Одинцовка, Боровое, Новый, Мирный, Сафоновка, Новая Чемровка, Шубенка, Первомайский, Малоугреневское, Верх-Катунское. 2012 јылдыҥ кӱйгеги де тушта Јаш-Турада јут болуп турган.\nКлиматтыҥ темдектери орто параметрлер:\nкейдиҥ ортојылдык температуразы: 3,2 °C;\nкейдиҥ чыгы: 70,8 %;\nсалкынныҥ орто тӱргени: 2,1 м/с.\n2001 јылдыҥ чаган айында метеонаблюдениелерле: −51,8 °С, 2012 јылдыҥ јаан изӱ айында: +38,9 °С болгон, аномальный изӱ.\nКайдаҥ алынган: метеостанция "Бийск-Зональная" (Тср °С и осадки), Weather online (Тmax и Тmin °C) http://ru.climate-data.org/location/969098/\nПетр I каанга керес\n1708 јылда кочкор айдыҥ 29-чы кӱнинде года Сибирского приказ аайынча Кузнецкий шибее јаар было отправлено со ссылкой на указ Петр I каанныҥ Јасагына тайанган распоряжение аткарылган: Кузнецкий уездтиҥ тӱштӱк јанына Бий ле Кадын суулардаҥ ыраак јок јуучыл шибеени эптӱ јерге тутсын, ( «на реках Бии и Катуни в пристойном месте для збору ясашной казны и к селению пашенных крестьян построить острог со всякими крепостьми»).\n1709 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинде Кадын ла Бийдиҥ бириккенинде «Бикатунский острог» деп строительдер адаган, бу јуучыл-шибеениҥ тудулып башталган јылы деп чотолот (Поселенецтерди баштапкы катап тоозын аларда бу дата турат). Бу јуучыл-шибее Арасей империяныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш кыйуларын ла саду ӧткӱретен Кыдат ла Монгол јаар јолдорды корулаар учурлу болгон. Ол ӧйдӧ шибее тудулган јерлер телеут ла кумандылардыҥ јери болгон.\nШибееде бир канча пушкалар болгон. 1710 јылдыҥ јайында Кузнецкий шибееге ууланган джунгар черӱ Бийдиҥ суузын кечип болбогон, не дезе шибеениҥ пушкалары токтодып турган, ӧскӧ кечӱ бедиреп јатканча, чочыда табаратаны бызылган.. Бу шибеени алып болбой джунгарлар Бикатунский острогты курчайла от тудуп ийгендер.\n1718 јылда укрепление ойто тудулган, јаҥы јерде Бийдиҥ агынын 20 км ӧрӧ, сууныҥ оҥ јарадында. Новое расположение не соответствовало старому названию, в 1732 году јылда Бикатунская крепость Бийская крепость деп ӧскӧртӧ адалып, Бийско-Кузнецкий казачий линияга кожулган. 1756 јылда тӱштӱк јерлерде Туулу Алтайдыҥ алтай калыктары Арасей империяга кирерде бу шибее болуш болгон.\n1779 јылда Бийский крепость Тобольский губернияныҥ чодында болгон. Екатерины II каанныҥ 1779 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде чыккан Јасагы аайынча Барнаульский уезд Колыванский областька кирген. 1782 јылдаҥ ала Јаш-Тура кала уездный кала болгон. 1783 јылда область Колыванский губерния боло берген. 1786 јылда уездтиҥ тӧс јери Барнаулга кӧчӱрилген. Окылу документтерде јастыра, чокым эмес бичилгенинеҥ улам эмдиги ӧйдӧ Јаш -Тура ла Барнаул кажы кала Алтай кырайда озо тудулган деп былааш-тартыш айалгада. 1797 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде Јаш-Тура каланыҥ магистрады јоголгон, эл-јоны дезе Кузнецкий городской магистратка кӧчӱрилген (эмдиги Новокузнецк кала).\n1804 јылда кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде Том-Тураныҥ губерниязы тӧзӧлгӧн (Томская губерния), оныҥ ичинде Бийский уезд Барнаульского округа тӧзӧлгӧн. Бу ӧйдӧҥ ала Јаш-Тура ойто кала боло берет.\n1804 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Јаш-Тураныҥ кебедели (герб) јӧптӧлгӧн: «Эки бӧлиген куйактыҥ ӱстӱги бӧлӱгинде Том-Тураныҥ кебедели, алдында бӧлӱгинде кӧк јалаҥда алтын кырда горный шахта». 1822 јылда ойто катап јурт деп чотолгон,је 1827 јылда кала ойто ло Россияныҥ уездный калазы боло берген.\n1846 јылда крепость јоголып, военно-администрациялык эмес, торгово-промышленный тӧс јер болот. Јербойыныҥ сырьезыла иштеер предприятиелер тудулып баштаган: кожевенный, винокуренный ла лесопильный заводтор, махорочный ла льноткацкий фабрикалар, паровой теермендер, холодильник ле бир канча кирпич эдер заводтор, онойдо ок темир сулаар мастерскойлор, темирле иштеер заводтор. Јербойыныҥ кредитный учреждениелериле кожо калада јаан банктардыҥ бӧлӱктери иштеген Сибирский торговый банк, Русско-Азиатский ле Санкт-Петербургский международный коммерческий банк. Капиталды (ол тоодо иностранный) маслосыроделие, лесоразработка, золотодобыча, зерновое хозяйствого чыгаратан.\nРеволюциянаҥ озо кала. Успенский собордоҥ кӧрзӧ\nКӧп јылдардыҥ туркунына, 1830—1917 јылдарда Јаш-Тура кала Алтайский духовный миссияныҥ тӧс јери болгон. Мында 1834 лӧ 1841 јылдардыҥ ортозында миссияныҥ настоятели архимандрит Макарий (Глухарёв) Россияда (эмдиге јетире јаан билим учурын салбаган) Библияныҥ билим кӧчӱрижин јебреневрей ле јебренгреческий тилдердеҥ орус тилге кӧчӱрген.\n1917 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде калада совет јаҥ тургузылган. Јаштураныҥ кызылгвардеецтери 1918 јылда Барнаул (1918) учун белочехтерге удура јуулашкан. Је, 1918 јылда јайгыда кала (Временное Сибирское правительство) Александр Васильевич Колчактыҥ черӱлерине алдырткан. Совет јаҥ власть 1919 јылда кышкыда ойто тургузылган.\n1926 јылда кала ажыра Рерих Николай Константиновичтиҥ Центрально-Азиатский экспедициязыныҥ Алтай этабы ӧткӧн. 1926 јылда Туулу Алтай јаар экспедиция «Деловой двор» гостиницанаҥ башталган (Второв деп којойымныҥ туразы, Толстойлыҥ оромы, 144, эмди мында каланыҥ администрациязында ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, спорттыҥ, јииттердиҥ политиказыныҥ управлениези). 2002 јылда бу турага Николай Константинович Рерихке учурлаган мемориал доска эдилген, автор-оформитель — художник С. А. Морозов.\nАда-Тӱрӧл учун Улу јууга Јаш-Туранаҥ 26456 кижи барган, 9772 кижи јанбаган. Бу калага бир канча јаан промышленный предприятиелер: (котельный завод, завод «Молмаш», завод «Продмаш», завод «Электропечь», Дмитровский завод фрезерных станков эвакуацияга кӧчӱрилген, сереҥке эдер фабрика, ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла о.ӧ). Мынаҥ башка , Јаш-Турада 25 госпиталь иштеген, мында 200 муҥнаҥ артык шыркалу јуучылдар эмденип јазылган. 1941 јылдыҥ ӱлӱрген айында бери Мичуринский военный инженерный училище эвакуацияга келген.\n1961 јылда бу калада (Бийский погром, массовые волнения) тӱймеен болгон.\n646 ↗2400 ↗3100 ↗17 200 ↗27 000 ↗41 614 ↗46 000 ↗53 400 ↗80 000 ↗112 000 ↗146 416 ↗181 000 ↗186 344 ↗199 000 ↗205 000\n→205 000 ↗211 567 ↗218 000 ↗222 000 ↗227 000 ↗231 000 ↗233 238 ↘229 000 ↗235 000 →235 000 ↘234 000 ↘233 000 ↘227 000 →227 000 ↘226 000\n↘225 000 ↗225 700 ↘225 000 ↘223 500 ↘218 562 ↗229 400 ↘227 600 ↘225 300 ↘223 000 ↘221 400 ↘219 774 ↘210 115 ↘210 011 ↘207 409 ↘205 250\n↘203 539 ↗204 164 ↘203 826 ↘203 108 ↘201 914 ↘200 629 ↘199 464 ↘198 433\nорустар 97 832 121 232 219 064\nукраиндер 1 202 1 399 2 601\nнемецтер 951 1 112 2 063\nазербайджандар 645 379 1 024\nтатарлар 467 501 968\nсыгандар 366 423 789\nкумандылар 310 422 732\nбелорустар 306 419 725\nармяндар 339 254 593\nӰредӱлик ле культура[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nоҥ јанында Каланыҥ драма театры, Советский ором\nЈаш-Тура — Алтай кырайдыҥ тӱштӱгинде ӱредӱлик ле культуралык јаан тӧс јер. Калада бийик ӱредӱ берер тӧртӱ ӱредӱ заведение: В. М. Шукшинниҥ адын аданган Алтайский государственный гуманитарно-педагогический университет, Алтайский государственный технический университеттиҥ филиалы: Бийский технологический институт, АГУ-ныҥ филиалы И. И. Ползуновтыҥ Алтайский государственный технический университеди, Московский социальный университеттиҥ ле Московский современный гуманитарный академияныҥ филиалы. Вузотарга коштой медицинский, музыкальный, педагогический, политехнический колледжтер иштейт, онойдо ок экономика ла правоныҥ, 4 техникум, профессиональный лицей ле бир канча профессионал училищелер. Текши образованиени Бийский лицей, 4 гимназия, кадет школ ло 40-гӧ шыдар общеобразовательный школ. 4 кӱӱлик школ, 46 дошкольный учреждение.\n15 библиотека иштейт. Калада тӧс библиотека — В. М. Шукшинниҥ библиотеказы 1900 јылда ачылган, фонды 500 муҥ кире бичиктӱ.\nВ. В. Бианкиниҥ адыла адалган Бийский краеведческий музей 1920 јылда тӧзӧлгӧн, Алтай кырайда эҥ озогы ла јаан музейлериниҥ бирӱзи. Калада архитектураныҥ ла тӱӱкиниҥ «Архиерейский дом» деп уникал комплексинде Алтайский духовный миссияныҥ тӱӱкизиниҥ музеи 2008 јылда ачылган. Бу музейде эҥ ле јебрен экспонат — «Октоих» деп 1618 јылда кепке Москвада чыккан старопечатный бичик.\n1943 јылда тӧзӧлгӧн Бийский городской драматический театр эмди 1914—1916 јылдарда архитектор И. Ф. Носович туткан «Народный дом» деп турада. «Планета кино» деп тӧрт залду кинотеатр.\nБаза бир канча клубтар ла культураныҥ байзыҥдары, онойдо ок јииттер амыраар заведениелер.\n2018 јылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде Международный Комитет Знамени Мира (ООН-до неправительственный организация) калага «Амырдыҥ Маанызын» табыштырган . Президент МКЗМ Алисия Родригес Амырдыҥ Маанызын берип јадала, Алтайдыҥ бастыра улузы амырдыҥ элчилери деп айткан. Амырдыҥ Маанызы Јаш-Тураныҥ администрациязында артар.\nКалада јаткан јонныҥ кӧп сабазы православныйлар. Јаш-Тура шибееде баштапкы мӱргӱӱр јер агаш часовня 1719 јылдыҥ јайында тудулган. Шаҥ ла керектӱ јепсел Тобольсктаҥ келген. 1749 јылда канча катап сураганыныҥ кийнинеҥ Петропавловский серикпе тудулган, 1751 јылда освящать эдилген. 1766 јылда 3816 кижи болгон. Јылдыҥ ла улус кӧптӧгӧн сайын, каланыҥ администрациялык учуры јаанап, храмдардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Јаш-Тура Алтайский митрополияныҥ Бийский епархиязыныҥ тӧс јери.\nЈаш-Турада мусульман община «Приход соборной мечети» 2008 јылда юридический јанынаҥ јӧптӧлгӧн, је мечет тударга јӧпти эмдиге алып болбойт.\nМӱргӱӱр јерлер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАгару Богородицаныҥ Кафедральный соборы;\nАгару Александр Невскийдиҥ соборы (орустап Александровская церковь);\nАгару Александр Невскийдиҥ серкпези (Одинцовский Посад јурт);\nАгару Димитрий Ростовскийдиҥ серкпези;\nТроица Живоначальныйдыҥ серкпези (Троицкий собор);\nТроица Живоначальныйдыҥ серкпези (Малоугренёво јурт);\nСвято-Макарьевский крестеер храм;\nАгару Богородицага учурлай Покровтыҥ храмы;\nРадиационный косколоҥдо корогондордыҥ эземине часовня;\nОрус Кыйналгандар ла Кудай јаҥын јайгандарга часовня;\nКазанский икона Кудайдыҥ энезиниҥ;\nЕвангельский христиан Баптисттердиҥ серкпези (Достоевскийдиҥ оромы 34а);\nАгару Иоанн Крестительдиҥ храмы (02.08.2014 освящать эдилген);\nКудайдыҥ Энезиниҥ Покровыныҥ храмы (25.09.2015 освящать эдилген);\nӰлекер:Основная статья Јуучыл-бийчандарга тӧс скульптура мемориал\nЈаш-Тура калада политикалык репрессиялардаҥ корогондорго кереес (алдында НКВД-ныҥ тӱрмезиниҥ јанында болгон (ул. Кирова, 2))\n2009 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-чи кӱнинде калада 230 тергеениҥ корулу тӱӱкилик ле культуралык кереестери, ого коштой 54 археологиялык кереес.\nЈуучыл-бийчандарга кереес (авторлоры Н. Н. Мотовилов ло Ю. И. Гребенников) — Советский оромдо тудулган мемориал, Ада-Тӧрӧл усун Улу јууда турушкандарга учурлалган, ортозында тӧс скульптурный форма, эске аларыныҥ стенези, стелы бийчан-геройлорго стелалар ла мӧҥкӱлик от (вечный огонь).\nЈеҥӱниҥ паркы — Јаш-Тураныҥ кӱнчыгыш јанында парк, Бий сууныҥ јарадында, каланыҥ пляжына јуук. Ӱч аллеяныҥ белтиринде таш стелада бийчандардыҥ аттары бичилген — Совет Союзтыҥ Геройлоры Мактыҥ ордениниҥ толу кавалерлериниҥ.\n«Камень скорби» кереес Сталинский репрессиялардаҥ корогондорго (НКВД-ныҥ тӱрмезиниҥ јанында). Кереесте бичилген: «Камень скорби памяти безвинных жертв тоталитарного режима, расстрелянных здесь, во дворе НКВД. Клянёмся никогда не забыть!» Јаш-Тураныҥ горисполкомыныҥ акчазына "Мемориал обществоныҥ баштаҥкайыла 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган.\nПетр I кереес. 2010 јылда Гаркавойдыҥ паркында.\nВ. И. Ленинге кереес, Бийский городской судка удура тепсеҥде.\nПетр ла Февроний Муромскийлерге кереес — от-очоктыҥ, билениҥ коручыларына, сӱӱш ле чындыктыҥ символдорына, сыгын айда 2011 јылда Л. Толстойдыҥ оромында (160а) ачылган. Монументтиҥ авторы — скульптор Сергей Исаков.\nНиколай II Каанныҥ билезине кереес — Россияда јаҥыс ла болчок кереес, Романовтыҥ билези бастыра сынына кӧргӱзилген, Александровский паркта тургузылган. Скульптурный композицияныҥ авторы — скульптор Сергей Исаков.\nКосмонавт Титов_Герман_Степановичке кереес Социалистический оромдо.\nБессмертных Александр Александрович — советский дипломат, 1991 јылдыҥ чаган айынаҥ куран айга јетире Министр иностранных дел СССР. Јаш-Тура калада чыккан.\nБианки Виталий Валентинович — советский бичиичи. Јаш-Турада ӱредӱчи боуп иштеген. (1919—1922). Ол Јаш-Турада краевед музейдиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи болгон.\nВысоцкий Авраам (Аврум) Лейбович (1884 јылда чыккан,Киевский губернияда) — (1949 јылда Тель-Авивте божогон) — бичиичи, врач ла сионист кыймыгуныҥ туружаачызы. 1908 јылда Јаш-Турада јаткан, 1919—1920 јј. Палестина јаар эмигрировать эткен.\nКаменский Сергей Игоревич — орус спортсмен-стрелок, Јаш-Турада чыккан. Мӧҥӱн призёр јайгы Олимпий ойындардыҥ 2016 ј. Эки катап телекейдиҥ чемпионы (в стрельбе из пневматической винтовки (10 метров) и в командных соревнованиях по стрельбе из винтовки из трёх положений (50 метр)).\nКукушкин Всеволод Владимирович — советский ле российский журналист, бичиичи, Јаш-Турада чыккан.\nСкалон Антон Антонович — Иркутский драгунский полктыҥ командиры кавалерияныҥ генерал-майоры (Отечественный јуу 1812 ј. Јаш-Турада чыккан. Смоленсктыҥ алдында јуу-согушта јада калган. Французтар 1812 јылдыҥ куран айыныҥ 8-чи кӱнинде Смоленскте Наполеонло кожо воинский почестьтерле оныҥ сӧӧгин јууган.\nЯвич Лев Самойлович (1919—2004) — советский билимчи-юрист, Јаш-Турада чыккан.\n↑ 1,0 1,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 21 ноября 2005 года № 688. "О присвоении статуса наукограда Российской Федерации г. Бийску (Алтайский край)". (ја. эм.) (29.11.2005). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2013.\n↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 29 марта 2011 года № 216. "О сохранении статуса наукограда Российской Федерации за г. Бийском (Алтайский край)". (ја. эм.) (05.04.2011). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2013.\n↑ А. Ю. Юдина Военные госпитали Бийска: памятные места в контексте современного города // Вестник Челябинского государственного университета. 2011. № 34 (249). История. Вып. 48. С. 75-78.\n↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Народная энциклопедия «Мой город». Бийск (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 13,0 13,1 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 17 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Народное хозяйство СССР. 1922—1982 : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 16 кочкор ай 2018] / ЦСУ СССР. — Москва : Финансы и статистика, 1982. — 624 с.\n↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Алтайскому краю. Том 1. Численность и размещение населения (ја. эм.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 6 кӱни, 2015. Архивировано тулаан айдыҥ 6 кӱни, 2015 јыл.\n↑ 36,0 36,1 Численность населения по муниципальным образованиям на 1 января 2011, 2012, 2013 гг. (в том числе по населённым пунктам) по данным текущего учёта\n↑ Алтайский край. Оценка численности населения на 1 января 2014 года и в среднем за 2013 год (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни, 2017. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Wayback Machine (ја. эм.). web.archive.org (25 ӱлӱрген ай 2018). Дата обращения: чаган айдыҥ 3 кӱни, 2021.\n↑ Музей истории Алтайской духовной миссии (ја. эм.). Официальный сайт Бийской епархии.\n↑ Жители района лесозавода выступили против строительства мечети (27/06/2012) (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 4 кӱни, 2015. Архивировано чаган айдыҥ 4 кӱни, 2015 јыл.\n↑ В Бийске открылся памятник Петру и Февронии Муромским (ја. эм.) (недоступная ссылка). Городской информационный портал «Бийские ведомости» (02.09.2011). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2019. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2018 јыл.\n↑ Уникальный памятник царской семье появился в черте Бийска (ја. эм.). Сайт газеты «Бийский рабочий» (22.04.2018).\n↑ Ерошкин Д. Лимонное дерево // Культура Алтайского края. 2016. № 3. С. 30-32.; Хазан В., Кацман Р., Жуховицкая Л. Г. «Я был бы счастлив найти свое маленькое местечко в русской литературе…»: Письма Авраама Высоцкого Максиму Горькому // Литературный факт. 2020. № 1 (15). С. 115—174.\n↑ Весь Алтай (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 25 кӱни, 2019. Архивировано чаган айдыҥ 26 кӱни, 2019 јыл.\nЈаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Россия Империязыныҥ географическо-статистический · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јаш-Тура&oldid=33658"\nӰлекерлерди алдыртса катапталган аргументтерди эдинген бӱктер\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 тулаан ай 2022, 02:06.