Презентация на тему: "Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-сумени алтай тил ле литературатуранын.". Скачать бесплатно и без регистрации.\nИнститут повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-сумени алтай тил ле литературатуранын. - презентация\nПрезентация была опубликована 2 года назад пользователемМечин Согонов\nПрезентация на тему: " Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-сумени алтай тил ле литературатуранын." — Транскрипт:\n1 Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-семени алтай тел ли литературатуранын урогында тузаланары Ядагаева Г.Е.\n2 ФГОС-ты ҥ амадуларыны ҥ бир ӱ зи – Ӱ ред ӱ jетир ӱ ни ши ҥ дер, талдаар, бойыны ҥ к ӧ р ӱ м-ш ӱӱ лтезин чыгарар айалга т ӧ з ӧӧ ри Кем јилб ӱ л ӱ ӱ редип јат - ол ӱ редип билир. (А. Эйнштейн)\n3 Ӱредӱ эп-сӱмелирдиҥ классификациязы ӱ2ӱ2 ӱ1ӱ1 ӱ3ӱ3 Ӱ Ӱ ӱ1ӱ1 ӱ3ӱ3 ӱ2ӱ2 ӱ1ӱ1 ӱ3ӱ3 ӱ2ӱ2 ӱ4ӱ4 ӱ\n4 Ӱредӱниҥ пирамидазы Лекция 5% Кычырары 10% Видео/аудиоматериал тузаланганы 20% Кӧргӱзӱ иж(демонстрация)30% Дискуссиялык ӧмӧликтер 50% Ишти эткени ажыра ченемел алан 75% Ӱренип тура, ӧскӧ улусты (балдарды) ӱредери // Ӱредӱни тургуза тузаланары 90%\n5 Меге айтсаҥ, мен ундып саланым Меге кӧргӱссеҥ, мен сананып аланым, Мен бойым этсем, бу јаантайынга менийи болуп калан. Кыдат албатынын указа сӧзи\n6 Интерактивный эп-аргаланды тузаланарда туштаар буудактар Интерактивный эп-сӱмени тузаланза, класстагы јӱрӱмед солунталан бойлир, белитенижту иж кӧп Интерактивный эп-аргаланды тузаланарына ӱредӱчи белин эмес Интерактивный эп-сӱмелир ли аргалан тузаланган урок ойын болуп калбазын деп чочыду ӱредӱчиниҥ башкараачы кӱӱни ли мары јабыс\n7 Активный ла интерактивный эп-сӱмелирдиҥ бӱдӱмедри 1.Јайаан ижтер (јакылталан) 2. Кичӱ ӧмӧликтерде иж 3. Ӱредер ойындар 4. Јонјӱрӱмдик бӱдӱмедр 5. Јонјӱрӱмдик проектор, класста эмес ижтегедий эп-сӱмелир ли аргалан 6. Соотойтон ло эти-канады токынадар таскадулар Јаны теманы ӱренер ли быжулаар эп-сӱмелир ли бӱдӱмедр 8. Документтерли иж 9. Курч суроктарды шӱӱжери 10. Курч суроктарды чечери\n8 Интерактивный уроктыҥ эмезе мероприятиениҥ ӧдӧр аайы Мероприятиениҥ темазы, жанры (бӱдӱми) I. Кире бӧлӱк (вводная часть) 1.1. Иштеер кӱӱн бийиктедери, темага соныркадары (мотивация) 1.2.Уроктыҥ турулталанын темедктеери. II.Тӧс бӧлӱк 2.1. Теманы ӱренерге (шиҥдерге) керектӱ јеткил јетирӱ этери (Курч сур акты тургузары) 2.2. Интерактивный таскаду (курс сур акты кӧрӧри) III. Уч бӧлӱк (Уроктыҥ турулталанын кӧрӧр).\n9 Кире бӧлӱк (вводная часть) 1.1. Иштеер кӱӱн бийиктедери, темага соныркадары (мотивация ) 5% «оҥдомолдордыҥ тизӱзи» «сӧзликтиҥ морганы» «литературалык толик» «бир катар медный учарал болгон…» «картиналандыҥ галиреязы (јуунтызы)» «археологтыҥ табынтызы» «курс сурок» «документ» «киска ойын» «указалу шӱӱлтелир» «јылыйган сӧс» «јаҥыс ла тоолор» «кинотеатр» «табып кӧрзӧҥ дӧ!» «кап куучын» «инсценировка» Турултазы: ӱренчиктердиҥ ајарузын урок то шӱӱжер курс сурокка, тӧс шӱӱлтеге, темага ууламјылар, бу сурокла соныркадар\n10 1.2.Уроктыҥ турулталанын темедктеери 5% Уроктын турултазында ӱренчиктер эдер аргалу: 1. Билгирлир јанынаҥ (по поводу знаний)… 2. Билгирлирди тузаланар јанынаҥ (темигери) (по поводу умений и навыков) 3. Урокто тургузылган курс сурок, шӱӱжип курган јӱрӱмдик сурок аайынча бойыныҥ кӱӱнин чыгара айдар, тургузылган сур акты, айалганы баалап билир јанынаҥ (по поводу ценностей)…\n11 II.Тӧс бӧлӱк 2.1. Теманы ӱренерге керектӱ јеткил јетирӱ этери (Курч сур акты тургузары) 10% Јетирӱни бергер (алан) бӱдӱмедр: мини-ликция, интерактивный ликция; материалдарла ӧ м ӧ -ј ӧ м ӧ таныжары; айылга берген ижти к ӧ р ӧ ри, угары; фильмди к ӧ р ӱ п, уныла ижтеери; бичикли иж; т ӧ с сурок аайынча бойыны ҥ билирин, укканын, ј ӱ р ӱ мед туштаганын куучындаары ла о. ӧ. турултазы – ш ӱӱ жетон курс суроктарды, бедиренижт ӱ ли ши ҥ ж ӱ ижти ҥ, проект ижти ҥ т ӧ с суроктарын темедктеп аланы\n12 2.2. Интерактивный таскаду (курс сур акты кӧрӧри) Таскадуныҥ ӧдӧр аайын јартаар, инструктаж эдер; Кичӱ ӧмӧликтерге бӧлиир; ӱредӱ айалгалан бергер, јакылталан эмезе рольдор ӱлиер; Интерактив иж бӱдӱрер Иштиҥ турултазын кӧргӱзери.\n13 III. Уч бӧлӱк (Уроктыҥ турулталанын кӧрӧр) 3.1. Уроктыҥ оҥдайы аайынча турулталанды темедктеери 3.2. Урокко тургузылган амадулардыҥ бӱткени 3.3. Рефликсия\n14 Ӱредӱ -биглер тазылы, Билгир- ырыс тазылы Алтай кап сӧс\nСкачать бесплатно презентацию на тему "Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-сумени алтай тил ле литературатуранын." в формате .ppt (PowerPoint)\nМБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи.\nПовышение квалификации Зубарева Т.В. прошла курсы повышения квалификации в Академии повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников.\nХАКАССКИЙ РЕСПУБЛИКАНСКИЙ ИНСТИТУТ ПОВЫШЕНИЯ КВАЛИФИКАЦИИ И ПЕРЕПОДГОТОВКИ РАБОТНИКОВ ОБРАЗОВАНИЯ И ПЕРЕПОДГОТОВКИ РАБОТНИКОВ ОБРАЗОВАНИЯПРОФЕССИОНАЛЬНЫЙПОРТФЕЛЬ.


Чач öрÿш « Свадебный портал Республики Алтай\nКожоҥдоп тура, келинге барган улус той öдöр айылга келет (кӧжӧгӧниҥ кожоҥдорын бу бӱктеҥ кӧригер). Кайыҥдардыҥ баштарын бириктире тудуп ийеле, озо кöжöгöни кийдирип ийеле, кийнинеҥ келинди кийдиргилейт. Оноҥ тÿрген кöжöгöлö тööрдö јуулып калган орын-тöжöкти бöктöй тудала, ого келинди отургызат. Бу öйдöҥ ала чач öрÿш башталат.\nЧач öрÿштиҥ учуры алтай улуста сÿрекей јаан. Кыстыҥ јаҥыс кејегезин чечип, чачын эки јара јарганы — кыстыҥ эштÿ болгонын, бойлу кыстаҥ келин болгонын керелейт. «Чачы јарылбаган» деп кижиге барбаган, ол эмезе той этпеген эпшилерди айтканын угарга јарар.\nКыстыҥ чачын јарарына 2 тарак, сÿттÿ айак, тулуҥдарын тутурар ленталар, кееркедер не-немелер, кеп-кийимин – чегедегин ле сÿрÿ бöрÿгин – белетеп салар. Айакта сÿтке бир-эки тамчы сарју ла арчын салар. Эки јеҥези бöрÿктÿ, јикпелÿ, кеп-кийимдÿ, эки јанын јаҥла ÿлежет – айдылганы чылап: оҥ јаны (справа) – эпши јаны, сол јаны (слева) – уул јаны. Ол белетеп салган тарактарла чачты чечкен кийнинеҥ јарат.\nУулдыҥ јеҥези тöбöзинеҥ маҥдайы јаар јарар – бу алдыгы эдегине бала базып, угы-тöзин улалтар дегени. Кыстыҥ јеҥези тöбöзинеҥ јиткези јаар јарар – иш-тош, уй-малдыҥ јолын ачканы эмтир. Чачты чип-чике јарарга албаданар керек – јииттердиҥ јолы ачык, тÿс болзын деп. Кыстыҥ чачын јарала, јиктерин ол арчынду сÿтле сÿртер, тöбöзине тамчы эдер. Јаҥжыккан аайынча, чач öрÿште база бойыныҥ кожоҥдоры бар. Олорды бу бӱктеҥ кӧригер.\nКыс баланыҥ чачын шаҥкыла јарандырып турган болзо, келин кижиниҥ чачын таналарла, јыламаштарла кееркедет.\nЧачын öргöн, курын чечкен кийнинеҥ, јеҥелер чегедекти кийдирет. Оныҥ кийнинеҥ кайын энези тÿлкÿ бычкак ол эмезе сÿрÿ бöрÿкти кийдирет. Анайда ок, кайын энези келинниҥ тулуҥдарыныҥ учтарын тöжинде бириктирип буулайт. Айдар сöстöр:\nБажыҥа кийдирген бöрÿгим\nЈылу јараш кеп болзын.\nБажын билип башкарып јÿр,\nЈажын чакка јурт тут.\nЈеҥелери алкыш сöс айдар. Бир јеҥези:\nЧачыҥды билип тарадыс,\nАк сÿтле ÿрÿстедис,\nАлды эдегиҥе бала бассын,\nКийни эдегиҥе мал бассын.\nАзыраганыҥ бала болзын,\nАйдаганыҥ мал болзын!\nÖлöҥи кöп малду бол,\nÖдÿги кöп балалу бол!\nЧач öрÿлген кийнинеҥ, кöжöгöни јаҥ аайынча ачып, келинге сÿт амзадат, тепши бергилейт.\n1. Чач јарылган\n3. Келинге чегедек кийдирилет\n2. Чач öрÿлген\nКеп-кийимдÿ јеҥелер чач öрöт\nЧач öрöр јеҥелер платту\nКелинге сÿттÿ айак берилген\nЧачын кыска jÿрÿмде jÿк бир катап jарат. Келин оноҥ озо кижиге барып, чачын jардырган болзо, канайдарын, бу бÿктеҥ кычырыгар!


Тӧрӧлин корыыры — олордыҥ агару молјузы - altaicholmon\nТӧрӧлин корыыры — олордыҥ агару молјузы\nРеспубликаныҥ призывнигиниҥ кӱнине ле Россияныҥ јуучыл комиссариаттары тӧзӧлгӧниниҥ јӱс јылдыгына учурлалган байрамдык кӧдӱриҥи кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде Эл театрда ӧтти. Театрга кирген ле кижини ӱзеери ӱредӱ алар республикан тӧс јердиҥ духовой оркестриниҥ туружаачы-уулчактары јуучыл темага ойногон кӱӱлериле уткыган. Фойеде јуу-чактыҥ ӧйлӧринеҥ арткан јепселдер, јуучылдар тузаланган айак-казан ла плакаттар кӧрӱге тургузылган.\nЭҥ ле озо «Военкоматтардыҥ тӱӱкизи» деп адалган кыска кинофильм кӧргӱзилди. Анда бистиҥ јеристеҥ јууга атанган јуучылдар адалып, бӱгӱнги черӱчилдердиҥ јӱрӱми кӧргӱзилген.\nАлтай Республиканыҥ башчызы А. В. Бердников бойыныҥ черӱчил молјузын бӱдӱрер тушта отделениениҥ командири ле бронетанковый техниканы чеберлеер ле јазаар специалист, сержант званиелӱ болгон. Соҥында, 1993 јылда, Александр Васильевич Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министрине кӧстӧлгӧн.\nУткуулду сӧзинде республиканыҥ јааны бу эки байрам бириктирилип, ӧткӱрилип јатканы тегиндӱ эмес болгонын темдектеди:\n—Бу эки оҥдомол бой-бойынаҥ ыраак турар аргазы јок, нениҥ учун дезе 18 јажы јеткен јиит кижи военкоматтыҥ бозогозын алтаган кийнинде, Тӧрӧлиниҥ коручылы болгонын ол оҥдоп баштайт. Черӱге јиит уулды канайда белетегени, кандый јакылталар болгоны — оныҥ келер јӱрӱмине чике камаанын јетирет. Слер черӱге баргалак уулчактарла јуучыл ууламјылу иш ӧткӱрип, сӱрекей тузалу иш бӱдӱредигер.\nБашчы јуук ӧйлӧрдӧ республикан јуучыл комиссариаттыҥ материально-технический айалгазын јаҥыртары јанынаҥ сурак уч-турултазына једерин бӱдӱмјиледи. Чокымдап айтса, республикан јуучыл комиссариатка јаҥы тура берилери темдектелет. Анда Горно-Алтайск каланыҥ јуучыл комиссариадына, ДОСААФ-ка, черӱге барарга белетеништер ӧдӱп турган јииттердиҥ тӧс јерине ле јуучыл-патриотикалык биригӱлерге база кыптар берилер.\nУзак јылдардыҥ туркунына ижин билгир бӱдӱргени учун башчы Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадыныҥ акча-манат аайынча бӧлӱгиниҥ јааны О. А. Пчелинцевага Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын табыштырды. Анайда ок Быйанду самараны республикан јуучыл комиссариаттыҥ белетеништӱ иштер ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ јааны Е. Б. Космачева алды. АР-дыҥ јуучыл комиссариадына «Тойота Камри» кӧлӱктиҥ сертификады берилди. Призывниктиҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилген эстафетада јеҥӱчил болгон јуучыл-патриотикалык «Вымпел» биригӱге кубок келишти. «2018 јылдыҥ эҥ артык призывниги» деп атла Шуну Ютеев ададып, башчыныҥ колынаҥ диплом алды.\nЭл Курултайдыҥ председатели В. Н. Тюлентин уткуулду сӧзинде јербойындагы военкоматтардыҥ ижи бийик кеминде барып јатканында алаҥзу јок болгонын темдектеди. Онызын черӱге барарга кӱӱнзеген уулдардыҥ тоозы керелейт. Владимир Николаевич Кош-Агаш аймактыҥ јуучыл комиссары А. Б. Казаковко ло каланыҥ јуучыл комиссариадыныҥ белетеништӱ иштер ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ јааны Е. В. Казаковага Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ јуучыл комиссары О. М. Денисенко военкоматтардыҥ ижи чикезине ле ороонныҥ ла оныҥ субъекттериниҥ башкараачыларыныҥ ижиле, министерстволорло, ведомстволорло, јербойында бойы башкарынып турган органдарла јуук колбуда иштегенинеҥ камаанду деп айтты. Оноҥ О. Денисенко тергеениҥ башчызы Александр Бердниковко РФ-тыҥ коруланыш аайынча министерствозыныҥ «За укрепление боевого содружества» деп ведомственный медалин табыштырды. Бу кайралла кайралдаары керегинде јакаанга колды РФ-тыҥ коруланыш аайынча министри С. Шойгу салган. Анайда ок уголовно-бӱдӱреечи системадагы органдардыҥ ла учреждениелердиҥ ичкери ӧзӱмине јӧмӧлтӧ эдип турганы учун тергеениҥ башчызы Россияныҥ кезедӱлерди бӱдӱрери аайынча федерал службазыныҥ «За вклад в развитие уголовно-исполнительной системы России» деп алтын медалиле кайралдатты. Оны Россияныҥ кезедӱлерди бӱдӱрери аайынча федерал службазыныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны А. Л. Чириков табыштырды.\nОныҥ кийнинеҥ «Памяти героев Отечества» медальла Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадыныҥ белетеништӱ иштер ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ јааны В. Ю. Бурый, «За трудовую доблесть» медальла Оҥдой аймактыҥ јуучыл комиссариадыныҥ ишчизи Н. В. Березенцева, АР-дыҥ јуучыл комиссариадыныҥ ишчилери Г. И. Вожакова ла А. А. Громоздин, Майма, Чамал ла Шабалин аймактардыҥ јуучыл комиссары А. Жигарев, «Столетие вооруженных сил России» медальла запастагы майор В. П. Лютаев кайралдаттылар.\nТургуза ӧйдӧ јуучыл молјузын бӱдӱрип турган јерлеш уулдар албатылар ортодогы јаан маргаандарда Россияныҥ адынаҥ једимдӱ туружып турганын Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ӱстиги-Оймон јуртында чыккан-ӧскӧн Алексей Бакулев танковый биатлонло телекейлик чемпион болуп чыкканы керелейт. Бу маргаанда бастыра 19 ороон турушкан, баштапкы јерди Россияныҥ танкисттери алган.\nJуук ӧйлӧрдӧ Тӧрӧлин корулаарга, черӱге атанатан уулдардыҥ адынаҥ Даниил Курносов ӧкпӧӧриштӱ сӧзин айтты. Школ ӧйинде ол «Десантник» деп јуучыл-тӧрӧлчи биригӱниҥ туружаачызы болгон, калганчы јылдарда армейский колдомыш кӱрешле тазыктырынган.\nФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. В. Кайгородов бистиҥ тергееде кажы ла структураныҥ башкараачызын алза, олор черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрген улус деп темдектеди. Эне-адалар уулдарын Тӧрӧлиниҥ чындык коручылдары болорына таскадып турганын баалап, Александр Вячеславович ол таскамал ишти бийик кеминде бӱдӱрип турган јуучыл комиссариаттарга оноҥ једимдӱ иш кӱӱнзеди.


Јаҥар айдыҥ 26 кӱни — Википедия\nЈаҥар айдыҥ 26 кӱни\n← Јаҥар ай →\nЈаҥар айдыҥ 26 кӱни (орустап 26 декабря)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 360 кӱни (високосный јылда 361 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 5 кӱн арткан.\nЈаҥар айдыҥ 26 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 13 кӱни болгон.\nПаслей Самык (2020 божогон) — ӱлгерчи, кӧчӱреечи, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон (1964), Алтай Республиканыҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы, Россияныҥ културазыныҥ нерелӱ ишчизи (1995), «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан\nБарантаев, Николай Татукович Чоктубай (1989 божогон) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.\n↑ Звезда Алтая \nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јаҥар_айдыҥ_26_кӱни&oldid=31902"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 24 чаган ай 2022, 19:41.


Jондык иш jозокту - altaicholmon\nJондык иш jозокту\nЭл-јонныҥ кӱнӱнги сурактарыла иштеери, олорды чечери ле бӱдӱрери јеҥил иш эмес. Республиканыҥ кажы ла кижизиниҥ јӱрӱмин ајаруда тудары – государстволык молју. Оныҥ да учун тергее ичинде бӱдӱреечи де, јасакчы да, оноҥ до ӧскӧ окылу органдар кӱнӱҥ сайын албатыныҥ јадын-јӱрӱми јеткил, ырысту болзын деп иштенедилер. Је кезик учуралдарда ыраак јурт јерлердиҥ, ол эмезе калада јаткан улустыҥ курч сурактары ајару јок артып калат. Бу тушта олорго јаан болуш болуп Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы иштейт. Бӱгӱнги бистиҥ айылчы – бу палатаныҥ ӱредӱ, культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла ар-бӱткенди корыыры аайынча камызыныҥ башкараачызы Артур САБИН.\n—Эзендер, Артур Семенович. Слер тергее ичинде танылу кижи, мынаҥ озо јашӧскӱрим политикада эрчимдӱ ижигерле јарлу, бӱгӱнги кӱнде палатаныҥ эҥ јаан ла учурлу деген камызын башкарып јадыгар. Эмдиги ижигерле бӱдӱрип турган сурактар керегинде куучындап берген болзогор?\n—Эзендер. Кӱнӱҥ сайын эл-јонныҥ сурактарыла иштеп турган учун, байла, танылу болбой (каткырат). Чындап та, Јондык палатада јаан деген камыстыҥ јааныныҥ ижин бӱдӱредим. Ӱзеери эҥ ле ӧҥзӱре деген сурактар ӱредӱликте, культурада, ар-бӱткенди корыырында болуп турганын слер бойыгар да кӧрӱп ле угуп јадыгар. Бу ла јуукта алтай тилдиҥ орфографиязыла колбулу сурактар аайынча јуундаштыс. Бир канча ӱредӱчилер јаҥыртуларла јӧп эмес, оныҥ учун Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыла, ӱредӱликтиҥ министерствозыла, ӱредӱчилердиҥ билгирлерин бийиктедер институтла кожо бу суракты база катап шӱӱжерис. Чӱм-јаҥдарды, јаҥжыгуларды ундылтпай, келер ӱйеге артырып саларында база иш кӧндӱге берди деп айдар аргам бар. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда айалга база курч. Тӧрӧл алтай тилле бичинетен јиит журналисттер једишпей јат – сурак ачык артканча. Ар-бӱткенди сӱрее-чӧптӧҥ арутаары ла кичееп алары бӱгӱн текши Россияда эҥ курч сурак – ол јанынаҥ тергее кеминде база иштеп турубыс.\n—Слер кӧп лӧ сабада јондык биригӱлерле иштеп јадыгар. Олордыҥ ижи керегинде нени айдарыгар?\n—Президенттиҥ гранттары берилип башталганы – јондык биригӱлерге јаан болуш. Улус бу ууламјыга кӧндӱге берди. Керек дезе бӱткӱл јурт эрчимдӱ иштейт. Ол ло Кӱпчегенди алалы. Алтай ээрлерди чӱмдеп јарандырары, кийис базары, Пазырык ӧйиниҥ марыла олорды кеелери јанынаҥ бу јурт озочыл. Јондык биригӱлерле коштой јондык кыймыгулар база араайынаҥ ӧҥжип браатканы сӱӱндирет. Калганчы ӧйдӧ «Эрӱӱл Алтай», «Ару Алтай» деп ӱлекерлердиҥ кыймыгулары бисти сӱӱндирет. Јашӧскӱримди ачу аштаҥ корулаары, байлу боочыларды јошкын туристтердиҥ быјарсыда бичип салган бичимелдеринеҥ арутаары сӱреен тузалу, керектӱ деп бодойдым. Президенттиҥ гранттары аайынча федерал кеминде иш улалганча, оныҥ учун бистиҥ тергееде канча ла кире кӧп јондык биригӱлер болзо, онызы анча ла кире јакшы: Алтайга да, эл-јонго до.\n—Кӧп јылдарга јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча иштеген кижи ол керегинде нени айдарыгар?\n—Ӧй, јашӧскӱрим аайынча ижим тӱгенген де болзо, је ичим болбос — јӧмӧжип ле ийедим. Ого ӱзеери ӧскӧ калада ӱренген студенттердиҥ јерлежӱзи јаҥжыкканы аайынча баштанып ла ийер. Ичим болбос — јӱгӱре ле берген турарым. Бу ла јуукта Барнаул калада бистиҥ јерлеш јииттер баштанган, маргаандар ӧткӱрген, анда база камдалыжып ийдим. Арга бар болзо, јӧмӧжӧрим ле.\n—Слер улай ла јорыктайтан кижи, бу ла кӧрзӧҥ, Москвада јуундашкан, эки кӱн ӧткӧлӧк – Улан-Удэде отурган, ойто кӧрзӧҥ, Новосибирск калада… Мыныҥ ончозына ӧйди кайдаҥ табадыгар?\n—Ижим андый да, канайдатан. Јол-јорык јеткилинче. Бойыма да јилбилӱ. Бу учуралда мен мындый каруу берер эдим: баштапкызында, Арасей ичиле јорыктазам, кажы ла туштажу-јуунда бойымныҥ кичинек тӧрӧл тергеемниҥ јилбӱлерин корыырга чырмайадым. Онызы, байла, Эл думаныҥ јашӧскӱрим парламентинде иштеген ӧйдиҥ јаҥжыгузы. Кажы ла субъекттиҥ јииттери тергеезиниҥ ады учун тыҥ тартыжатан. Мен де олордоҥ артпаска чырмайатам. Экинчизинде, кажы ла јол-јорык — ол, элдеҥ ле озо, ченемел, јаҥы некелтелер, таныжулар, јаҥы колбулар. Бар-јок билгирди алып, ойто Алтайыма келип, јерлештеримле, ижимниҥ улузыла ӱлежедим. Ӧй керегинде айтса, ол сӱреен тӱрген ӧдӱп јат. Оныла теҥ алтаары — кажыбыстыҥ ла молјубыс. Јаҥыс јерге качан да турбас керек. Ичкери јӱткиир ле чек чӧкӧбӧс керек.\n—Политика керегинде сурабаганчам болбос. Эмдиги политикалык айалга кандый деп кӧрӱп туругар?\n—Кажы ла јаҥырту – ол кыймыгу, солынталар ла кубулталар. Ого бис белен болор керек. Удабас ла талдаштар ӧдӧр. Бу база бир јакшынак айалга. Кажы ла кижи тергеезиниҥ келер ӧйи ле ӧзӱми учун бойыныҥ санаа-кӱӱнин чыгара айдар ӧй. Оноҥ бир де коркыбас керек, арга, кӱӱн-сагыш бар болзо, бу политикалык кубулталарда туружар керек. Анчада ла јиит улус. Эмди партиялар да кӧп. Партия – ол јаҥыс ла бир амадулу ла ууламјылу талдаштарга брааткан ӧмӧлик эмес, ол анайда ок кижиниҥ политикалык кӱӱнин јӱрӱмде бӱдӱретен јакшынак «площадка» болгонын ундыбайлы. Сен санаа-сагышту болзоҥ, бойыҥда бек кӱӱн-санаала калык-јонго тузалу болотон аргаҥ бар болзо, айдарда, сен политикалык «јӱрӱмде» чын барып јадыҥ деп бодойдым.\n—Јолыгар ачык болзын, эрмек-куучын учун быйан.\n—Алкыжым јетсин. «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис ӧҥжӱп, калыктыҥ ийдези болуп ӧссин. Санаа јаҥыс – салым јаҥыс…\nК. ЯШЕВ куучындашкан.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №2


«Солоҥылу кеп кийгенис...» - altaicholmon\n«Солоҥылу кеп кийгенис…»\n«Быјыл болотон Эл-Ойын байрамыска алтай кеп-кийимисти кийип баралы!» деген кычыру јуукта Интернеттиҥ эрмектежер башка-башка чаттарында ла группаларында чыгып, эрчимдӱ шӱӱжилгенче.\nБу кычыруны јӧмӧп, бис алтайлардыҥ јаҥжыккан кеп-кийими керегинде куучынысты улалтадыс. «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бӱгӱнги айылчызы — тӱӱки билимдердиҥ кандидады, этнограф, А.В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейдиҥ билим ишчизи Вера КЫДЫЕВА.\n– Бӱгӱн алтай кийим кӧктӧгӧн устар кӧп, тойлордо, байрамдарда калыгыныҥ кебин кийген улус база билдирлӱ кӧптӧгӧн. Эмдиги ӧйгӧ, эмдиги модага келиштире кӧктӧгӧн алтай кийим јол алынат. Алтай кеп-кийим јанынаҥ блааш-тартышту куучындар да болот.\nАлтай калыктыҥ озодо эдинген, јаҥжыккан «чын» кийими арткан, корулалган јер, элдеҥ озо, музей болбой.\n– Музейлерде кийимдер бар эмей. Алтай Республиканыҥ Эл музейинде кӧрӱге чыгарылган кеп-кийим – калыктыҥ кебиниҥ кичинек ле ӱзӱги. Ол 1920-зинчи јылдардаҥ бери јуулып башталган. Россияныҥ этнографиялык музейинеҥ (Санкт-Петербург) Д. А. Клеменцтиҥ коллекциязын экелип, бистиҥ музей кӧрӱге чыгарарда, бисте кандый ла бӱдӱмдӱ кийимдер болгонын кӧргӧнис. Кезик кийимди эмдиги улус таныбай, «бистиҥ эмес, бис мындый кийим кийбегенис» деп јериген де эди. Ол коллекцияны Д. Клеменц Туулу Алтайдаҥ 1904 јылда апарган ла ого алтай улус XIX чактыҥ учында — XX чактыҥ башталарында кийген кийимдер кирген. Ол до келишкенче јуулган ла ончо бӱдӱм кеп-кийим ого кирбеген.\n– Бӱгӱн албатыныҥ јаантайын кийип јӱрген, тузаланган — јаҥжыккан (традиционный) деген кийими керегинде куучын болордо, алтай калыктыҥ мындый кийиминиҥ танылу темдектери бар ба?\n– Кандый ла кийимниҥ тӧс некелтези — ол эдинерге эптӱ, тузалу болор керек, бу баштапкы јерде туруп јат: кийим кышкыда сооктоҥ, јайгыда изӱдеҥ корулаар учурлу. Јарандырганы, кееркеткени — оныҥ кийнинеҥ турат.\nБистиҥ музейде алтай, куманды, шор, байат улустыҥ јаҥжыккан кийими кӧрӱде бар. Оны ајарза, јер ижиле иштеген, байа «оседлый» деп айткан улустыҥ ла мал-аш туткан, кӧчӱп јӱрген улустыҥ јаҥжыккан кийими аҥыланып јат. Темдектезе, телеуттардыҥ «кӱнек» деген платьезин, кумандылардыҥ ла шорлордыҥ кӱделидеҥ соккон чамчаларын, чӱмдӱ «тӧштӧктӧрин» ле курларын алалы — олор кӱдели ӧскӱрген, оны согуп, оноҥ кийим белетеп билген улустыҥ кеби. Сӧс келижерде, бу улустыҥ кееркедим кӧги (вышивказы) орус калыктыҥ кӧгинеҥ башка, бу јердийи болгонын специалисттер айдат.\nМузейде эр кижиниҥ алтай тере тоны бар, оныҥ эдегин јайып ийзе — ӱч метр! Бу тонныҥ бир эдегин тӧжӧнип, бир эдегиле јабынып, јеҥин јастанып алып уйуктайтан эмтир. Анайда ок эдегине агаштыҥ такпайын ла ӧскӧ дӧ не-немени салып, айылга экелерге јараар. Эр улустыҥ алтамы јаан не, эдеги эки башка айрылып, базарга эптӱ. Эпши улустыҥ тоныныҥ ла чегедегиниҥ эдектери база элбек ле јайыҥыр болгон. Эмдиги ӧйдӧ монголдордыҥ эр де, эпши де улузы кийген дэл деген кийими ондый — атка отурарга эптӱ. Эдек сол јанынаҥ оҥ јаны јаар топчыланып јат, бутты ӱзеҥиге тургузып, атка минерге келиштире. Платьедий, јикпедий туйук кийимдӱ кижиге атка отурарга эдегин шымаар керек…\n«Танылу темдектер» деп айдарада, Алтай Республиканыҥ маанызында јалбак ла чичке эки кыйу бар. Алтай тонныҥ кыйузындагыдый бу чийӱлер мааныбыста кайдаҥ келгенин Владимир Эмильевич Кыдыев куучындаганын уккам. Бисте республика тӧзӧлип, јаҥы эл тергеениҥ маанызын ла гербин белетеери јанынаҥ кӧрӱ-маргаан јарлалган. Ол ӧйлӧрдӧ улустыҥ кӱӱни јаан болгон, конкурска сӱрекей кӧп јуруктар келип турган. Валерий Иванович Чаптынов Алтайыстыҥ јаан јурукчыларыныҥ бирӱзи Владимир Петрович Чукуевти алдыртып, эмдиге јетире мааны јурап болбос кайтканыгар деп айткан эмтир. «Мен жюриде, конкурста туружар аргам јок» — деп, Чукуев айдарда, Валерий Иванович: «Сени жюридеҥ чыгарып салган деп чото» — деген.\nВ. П. Чукуев ондо ло отурала, карандашла мааныныҥ ӱлекерин јурап ийген. Не белен јуралган дезе, мыныҥ алдында бисте алтай-башкорт (башкир) литературалардыҥ кӱндери ӧткӧн. Ол улус байрамныҥ темдек-эмблемазын белетеп алган келген, бисте дезе — не де јок. Айдарда, В. П. Чукуев алтай тонныҥ кыйузын тегерийте јурайла, оныҥ ичине театрдыҥ темдеги масканы, ручканы ла пероны јураган болтыр. Бистиҥ республиканыҥ эмблемазы мындый болгон.\nВалерий Иванович мааныныҥ Чукуев јурап ийген ӱлекерин кӧрӱп: «Кӧр, алтай кеп-кийимди сен теҥериге чыгарып салдыҥ» — айткан эмтир.\n– Алтай Республиканыҥ маанызын јӧптӧгӧн сессияда республиканыҥ депутады болгон Бронтой Бедюров канча чактарга тоныныҥ эдегине јажытту эдинип јӱрген маанызын алтай калык акка-чекке чыгарып, кӧдӱрер ӧйи келген деп айткан куучындар ол ӧйдӧ јӱретен.\n– Алтайлардыҥ кийимин кееркеткен јалбак ла чичке кыйулар тегин ле эмес болгодый, ол эпши де улустыҥ кийиминде учурайт. Маймандардыҥ јайзаҥы, Ага јайзаҥ болгон Александр Киндишевич Бардинниҥ јеҥјогы да, чекпени де кыйулу болгон. Бу кеп-кийимди кем кӧктӧгӧн, билбей турум. Кытаттыҥ Ич Монголия деген јеринде јаткан улустыҥ кийиминде мындый кыйулар бар.\nКалыктыҥ јаҥжыккан кеп-кийимин ойын-кӧргӱзӱлерде, сценада кийетен кийимле булгабас керек. Мызылдаган, јалтыраган, јаркынду орнаменттерле кееркеткен кийим сценада јараш кӧрӱнет, је калыктыҥ кийимди кееркеткен јаҥжыгулу темдектери башка болгон. Алтай улустыҥ јаҥжыккан кийими эптӱ болгоныла, кееркедиминиҥ узыла, чыҥдыйыла баалалган.\nАлтайлардыҥ кеп-кийимин кееркеткен тӧс темдектерди кӧргӧжин, ӧҥдӱ учуктарла салган кӧк (вышивка), тана-топчылар, јыламаштар, чачактар, мӧҥӱннеҥ эткен кееркедимдер, олордыҥ кажызы ла јаҥыс та кееркедим эмес, је коштой база кору ла ӧскӧ кандый да учурлу болгон.\nТемдектезе, музейлерде бар чегедектерди кӧргӧжин, олор караҥуйсымак бӧстӧрдӧҥ кӧктӧлгӧн. Олорго ӧҥдӱ учуктарды солоҥылап салганы сӱрекей јараш кӧрӱнет. Чегедектиҥ бойын белетеери, ого учуктарды салары бойы ээжи-јаҥду болгон. Онойдо, чегедектиҥ озо баштап кӧксин эдип турган эмтир. Тӧрт-алты кат бӧсти кулурла јапшырып, белетеп јат. Чегедектиҥ кийни, бели јаны, јиктӱ (шов) болор. Ол јик јок болзо, кийим шӧлпӱк болуп кӧрӱнет. Ол јикти јазап шидезе, курлаа тужын канча ла кире јууктатса, чегедектиҥ канаттары ончо ло кире бийик чыга берип турган. Сӧс келижерде, эр де, ӱй де улустыҥ јеҥјокторы база белинде јиктӱ кӧктӧлӧтӧн. Оноҥ чегедектиҥ учуктарын салып јат. Ол учуктарды салары база чӱмдӱ ле кӱч иш, оны бӧскӧ кӧктӧп саларда, ары јанындагы бӧс кӧрӱнбес, јапшырып салгандый болуп јат. Эҥ учында эдегин кӧксине јаба шидеп јат, эдеги јайыҥыр болор учурлу, оныҥ учун кӧксине бириктирерде, балбазындап (складка) эмезе јуура тартып јат. Мынайда кӧктӧлгӧн чегедек атка отурарга јайым, эдеги чаптык болбос.\nРоссияныҥ этнеографиялык музейинеҥ экелген кийимдердиҥ ортозында бир чегедек болгон – караҥуй кӧксимек ӧҥдӱ, учуктарын солоҥылап эмес, сары ла кыскылтым-сары ӧҥдӧрлӱ учуктарла чычарканалап (сегистеп) кееркеткен. Оны экелген јурукчы кижи бу чегедекти «космический кийим» деп айткан эди. Ӧҥдӧрди билер бу кижи чегедекти эткен кижиниҥ бийик узын кайкаган. Кӧк деп айдарыста, тӧрттолуктаган сӱрекей јараш вышивка кийимдерде учурайт, анчада ла тӱндӱктей јаткан алтайлардыҥ чамчаларында. Бу кайыҥныҥ тозынаҥ кичинек торттолыктарды кезип, алтын учукла кыптап салган ла оны бӧскӧ јапшыра кӧктӧгӧни. Тургуза ӧйдӧ бисте бу кӧктӧрди орныктырып иштеген устар јок. Кӱч иш эмей, магазиннеҥ беленинче тесьманы эмезе сутажты садып алала, тырт этирип ийедис.\nКийимди јарандырарында топчыларды элбеде тузаланган, олор кандый ла бӱдӱмдӱ болгон: јаан куйкалар, таналар, ӱркене, садакту топчылар ла о.ӧ. Олорды јакаларды, чегедекти, чачты кееркедеринде тузаланатан. Топч – монгол сӧс. Бала чыккан айылга келзе, сыйлаар немези јок кижи кийиминде топчыны кезип беретен деп, јаан улус айдат. Анайда ок ол јерге атанган улустыҥ топчызын кезип салатан, эмдиги ӧйдӧ чечип салат. «Тонныҥ топчызы, јонныҥ элчизи» деген сӧс албатыда бар. Мынаҥ кӧргӧндӧ, топчы деген неме база тегиндӱ ле эмес болгон. «Јаказы јок тон болбос, јааны јок јурт болбос» деген сӧсти эске алза, алтай кепте јака база јаан учурлу болгон. Тӱрк калыктар јаказы јок кеп кийбейтен.\nУчурлу кееркедимдердиҥ тоозында анайда ок јыламаштарды ла чачакты айдар керек. Тӧрттолуктап тискен јыламаштарды, олорды кажагай деп айдып јат, ӱй улус тулуҥына тагатан. Кыс балдардыҥ шаҥкыларын јыламаштардаҥ эткени солун, ондый шаҥкылар бистиҥ музейдиҥ кӧрӱзинде бар. Олордыҥ учы чачактарла кееркедилген.\nЧачактарды – узунын да, кысказын да – база элбеде тузаланган. Олорды бӧрӱктиҥ тӧбӧзине, чегедектиҥ колтугына, белдӱшке, калтага тагатан. Чачактыҥ тӧзин, буулаган јерин коркышту јазап эдер керек болгон, оноҥ чачактыҥ јаражы, јайыҥыры камаанду болуп јат.\n– Шаҥкы керегинде куучындап берзегер? Бодогондо, ол ло Эл-Ойында кыстар шаҥкылу не јӱрбес…\n– Јаан јаштулардаҥ укканымла, ӱч јашка јетире кызычактар да, уулчактар да тӱҥей чачту јӱретен. Бала ӱч јашка јетсе, уулчактардыҥ чачын кезип, тӧбӧзинде кејеге артырып јат. Кызычактарга чӱрмеш артырып, ӧзӱп келген чачын сырмалдап (косичкалар эдип) ӧрӱп јат. Баланыҥ јажы јаанап, чачы ӧскӧниле, бу сырмалдаган чачты јуунада тартып, кејегеге кожуп турган. Кыс јаанап, кижиге барар ӧйи јетсе, чачын бир эдип ӧрӱп, ого шаҥкы тагат. Шаҥкылу кысты, эш эдип алгадый бала деп, уулдар ајарып јат. Кижиге барган ӧйдӧ кыстыҥ чачын јарып, эки тулуҥ ӧрӱп, ого тана-топчы тагат. «Тана-топчы тагынган таай эјемниҥ јаражын» деген кожоҥ до бар јок по.\nШаҥкыны чачка тагып јат, чолтык чачту кыс шаҥкы эдинип албас болбой. Шаҥкы эдинерге турган бойлуга чачын ӧскӱрер керек.\n– Ол шаҥкыныҥ узуны канча кире болор, канайда эдип јат?\n– Јараш јинјилердеҥ, јыламаштардаҥ, мӧҥӱндеп… Шаҥкыны платьеге де, тонго до кийип јат. Тонныҥ эдегиниҥ учына јетире шаҥкыны бис Л. П. Потаповтыҥ бичигинеҥ кӧрӱп эттирткенис. Уур учун, оны курына кыстап алып эдинетен эмтир. Шаҥкыныҥ курыныҥ учы чачакту болор. Гуркинниҥ јуруктарында шаҥкы бар.\nЭмдиги ӧйдӧ шаҥкыларды пластмасс јинјилердеҥ эдип турганын мен јаратпай кӧрӧдим. Улус балазына алуныҥ терезинеҥ эткен баалу-чуулу тондор, алтын-мӧҥӱн алып турарда, шаҥкыны да баалу јараш јинјилердеҥ, мӧҥӱннеҥ не эттирбес? Эмди ондый јинјилердиҥ кандыйы ла ювелир магазиндерде толтыра. Мындый эдим биледе энчи болуп артар, узакка тузаланылар ине. Ол ло якуттарда кыстар, эпшилер мӧҥӱнди чачына, кӧксине, белине тагынып алган оморкоп јӱрет.\n– Алтай кеп-кийим керегинде куучыныста кӧгӱспек (јеҥјок) ле каптал, чекпен керегинде тургуза ӧйдӧ блааш-тартышту шӱӱжилген сурак јанынаҥ Слердиҥ санаагарды канайып сурабас.\n– Кийим деген неме ӧйлӧ кожо кубулып, ӧйдиҥ некелтезине келижип турар учурлу. Бис озогызынаҥ ла сап тудунып отурар аргабыс јок. Бӱгӱн ол ло эдектӱ тонды кийип, машинага кирерге эби јок не. Оныҥ учун эр де, эпши де улус курткаларды, кыска эдектӱ кийимди кийерин артыксынат.\nЈеҥјок, кӧгӱспек деген неме ончо албатыларда бар. Онойдо, чегедек јаҥыс тӱрктерде эмес, је монголдордо, калмыктарда, урянхайларда, буряттарда бар. Шиҥжӱчилердиҥ айтканыла, Уралдыҥ албатыларындагы јеҥјоктор, кӧгӱспектер — чегедектиҥ кыскартылган бӱдӱми. Мениҥ карган энелерим, бирӱзи 1904 јылдыҥ, бирӱзи 1912 јылдыҥ – экӱлези јеҥјок кийген. Совет ӧйдӧ чегедекти кийбезин деерде, оны суурала, јеҥјокты кийген болор. Тегин ле јеҥјок, јаҥыс сырыган деп айдардаҥ башка. Бу сӱреен эптӱ кийим: кижиниҥ кӧкси јылу јӱрӱп јат, курланып алза, каҥза-калтаны койнына сугуп алар.\nБодогожын, эр улусты ӱй улус кийиндирип јат не. Нени, канайда шидеп берген, оны ла кийип јат, кӧӧркийлер. Бисте каптал да, чекпен де, ӧскӧ дӧ јӱзӱн кеп-кийим болгон. Олорды орныктырар керек.\nТургуза ӧйдӧ алтай кеп-кийимнеҥ јӱрӱмге кирген јаантайын кийген деп, озо ло баштап бычкак бӧрӱкти айдар керек. Оны бис јайы-кыжыла кийип јӱредис. Бу ок ӧйдӧ озодо бисте кандый ла бӱдӱмдӱ бӧрӱктер болгон эмтир, олорды азыйгы фотојурктардаҥ, билимчилердиҥ ле јорыкчылардыҥ бичигенинеҥ кӧрӧдис ле биледис.\n1920 јылда мында И. Титков деген шиҥжӱчи болгон. Т. Н. Мендошева, Эльза Тозыякла кожо ошкош, 1970-чи јылдарда оны айылдап јӱрген эмтир. Ол кижи альбомдорын кӧргӱскен. Бир альбомдо алтайлардыҥ бӧрӱктерин јурап койгон, јӱк ле балдардыҥ бӧрӱктери 18-19 бӱдӱм болгон деп, Тамара Николаевна куучындаган.\n20-чи чактыҥ башталарында согулган јайзаҥдардыҥ фотолорында солун бӧрӱктер туштайт. Темдектезе, 1897 јылда Кадын ичинде, Сок-Јарыкта баштапкы школ тудуларда согулган фотодо Чокурак јайзаҥ ба, ӧскӧ кижи бе, солун кийис бӧрӱктӱ отурат. Эмезе Мышлак јайзаҥныҥ ол ло ӧйлӧр киреде согулган фотојуругы бар, ол кижиниҥ бӧрӱгиниҥ бӱдӱми башка ла база солун. РЭМ-ниҥ экелген коллекциязында орустардыҥ кокошник деген бӧрӱгине тӱҥей, бӧстӧҥ эткен, тыштын кара килиҥде јарандырып койгон бӧрӱк болгон. «Курумчы кийис бӧрӱк кийген» улус алтай кай чӧрчӧктӧрдӧ айдылат. Бистиҥ музейдиҥ кӧмзӧлӧринде шляпа ошкош кийис бӧрӱктер бар.\nМен бойым бӧстӧҥ сырып эткен, Кадын ичинде элбеде кийген бӧрӱктерди сӱрекей сонуркап кӧрӧдим. Олорды јаан да улус, балдар да кийген эмтир. Бистиҥ музейде мындый эки бӧрӱк бар. Сананзам, ус улуска кӧргӱзип, олорды орныктырып алза, алтайлардыҥ кийип јӱргедий танылу јакшы бӧрӱги болор аргалу.\nМузей Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгына кӧрӱ белетеп јат ла ого ӱй ле эр кижиниҥ бӧстӧҥ шидеген чекпендерин орныктырып, чыгарарга турус.\nАлтай улус кийиминде ӧҥдӧрди, айландыра ар-бӱткенинеҥ алып, сӱрекей билгир тузаланганын айдар кӱӱним бар. Олордыҥ кийген кеби эптӱ ле јараш болгон, байрамга кийетен кийимдерин баалу бӧстӧрдӧҥ — торкодоҥ, маҥдыктаҥ, килиҥнеҥ эткен. Торко деп айдарыста, озодо кӱделини сӱрекей чичке, учуктый иирип, оноҥ торкодый јука ла јараш бӧстӧр согуп билген ле бу бӧсти база торко деп адап туратан.\n– Солун куучын учун быйан, Вера Якшиновна. Алтай кеп-кийим керегинде куучынды кычыраачыларыс улалтар деп бодойдым.


01.09.2020 - altaicholmon\nСанитарным служащим Республики Алтай передали продуктовые наборы рамках акции «Спасибо врачам»\nЕдинороссы вручили 20 наборов сотрудникам, работающим на передовой по профилактике коронавирусной инфекции Секретарь регионального отделения «Единой России», сенатор Татьяна Гигель встретилась с коллективом Управления Роспотребнадзора по Республике Алтай. Она передала санитарным служащим продуктовые наборы, подготовленные активистами «Единой России» и «Молодой Гвардии» в рамках всероссийской акции «Спасибо врачам». Обращаясь к присутствующим, Татьяна Гигель отметила, что за летний период,\nНКО: кече ле бӱгӱн\nКалганчы он јылдыҥ туркунына коммерциялык эмес јондык биригӱлердиҥ тоозы Арасей ичинде ӧйинеҥ ӧткӱре кӧптӧгӧн.\nӦйинеҥ озо ӱнбериш\nӰнбериштиҥ бирлик кӱнинде, 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 13-чи кӱнинде, Алтай Республиканыҥ јеринде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ депутаттарын талдаары аайынча талдаштар ӧткӱрер 24 кампания ӧдӧр. Бастыра 109 мандат учун регистрация ӧткӧн 272 кандидат тартыжар. Талдаштар ӧткӱреринде талдаачы 57 участок иштеер, ӱнбериште 40 муҥга јуук ӱнбереечи туружар аргалу. Мынызы тергееде текши ӱнбереечилердиҥ 25 проценти болуп јат. Коронавирус\nJӱрегиме кару улусты эзедип…\nJажым jаанап, ӧткӧн ӧйлӧрди сананып, мени ачык jӱректӱ, бастыра немени ӧзӧгиме jуук эдип аларына ӱреткен эне-адага быйанду jӱредим. Кӱч-кату ӧйлӧрдӧ бисти азыраган энем Нина (Унут) Тутанаковна Чалчикова Шыргайты jурттаҥ, 1923 јылдыҥ, адазы иркит сӧӧктӱ Тутанак (Шыргайтыда баштапкы тура туткан кижи) ла энези Сӱӱри (бойыныҥ ӧбӧкӧзи Ирбичина), тоҥжаан сӧӧктӱ. Бастыра Шыргайтыныҥ бала-барказы бу айылга jуулып, талкан,\nМынызы аймакты Михаил Маргачев башкарып баштаганыныҥ шылтузында болуп турган дезем, байла, бир де јастыра болбос. Бу муниципал тӧзӧлмӧдӧ алтын казып алар, адару тудар, сӱттеҥир уйлар ӧскӱрер, эм ӧлӧҥдӧр јуур ууламјылар аайынча иштер ӧдӧт. Је тӧс бӱдӱм ол агаш јарары ла оныҥ переработказы болуп јат. Онызы тегиндӱ эмес, не дезе, Чой аймак ийне бӱрлӱ агажыла бай.\n«Кажы ла öйдö бойыныҥ уур-кÿчтери, бойыныҥ jедимдери…»\nЭл-jонныҥ су-кадыгын корулаары бÿгÿнги кÿнде аҥылу jерде турат. Кандый бир оору-jоболго алдыртса, кижи бу ла ак кебин кийген эмчилериске баштанып, болуш сурайт. Канча улустыҥ jÿрÿмин аргадаган, эмдеп-томдогон эмчилериске быйанду jÿредис. Анчада ла билгири тереҥ, ижи чыҥдый эмчилеристи аҥылап ийер кÿÿниҥ келер. Олордыҥ тоозында — Кан-Оозы аймактыҥ тöс эмчилигиниҥ баш эмчизи Тимур САЗАНКИН. Ол керегинде эл-jонныҥ\nЭре-Чуйдыҥ школдоры ӱредӱлӱ јылга белен\nБилимниҥ кӱни, школдогы баштапкы кӱзӱҥиниҥ байрамы једип келди. Је бу коронавирус оору-јоболдыҥ айалгазыла колбой, Кош-Агаш аймактыҥ школдорыныҥ ӱренери-ӱренбези узак ӧйгӧ јарталбай турала, эне-адалар ортодо: класска барып ӱренер бе эмезе айлында экран ажыра ба деп шиҥжӱ эдерде, кӧп саба улус балдарын школго барып ӱренерин талдап алгандар. Айдарда, ӱредӱлӱ јыл школдордо башталар. Кӱзӱҥи јаҥыс ла баштапкы, тогузынчы\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин «Аэропорт Горно-Алтайск» АО-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Система» АФК-ныҥ партнерыныҥ управляющийи Али Узденовло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде авиапредприятиениҥ ле тергееде авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ сурактар шӱӱжилген. Туштажуда аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов база турушкан. Оныҥ айтканыла, былтыр пассажиропотоктыҥ кеми баштапкы ла катап 100 муҥ кижинеҥ ашкан болгон ло аэропорт јыл туркунына пассажиропотогыныҥ кеми\nКоронавирустыҥ салтары. Санангадый јетирӱ\nКуран айдыҥ 31-чы кӱниниҥ тооломыла алза, Алтай Республикада 2162 кижи коронавирус инфекциялу југуш ооруга алдырткан: ол 100 муҥ кижиге 948 учурал келижет. Темдек эдип јаныстагы тергеелерди кӧрзӧ, Кемеровский областьта — 200, Алтайский крайда — 490, Новосибирский областьта 400 кижи 100 муҥ кижиге келижет. Эпидемиологтордыҥ јетиргениле болзо, бистиҥ республи-када айалга чочыдулу. Улус ӧйлӧ кожо неме керексибей\nМайма 210 јылдыгын темдектеген\nМайма јурт тӧзӧлгӧнинеҥ ала 210 јылдыгын куран айдыҥ 28-и кӱнинде темдектеген. Тергеениҥ башчызыныҥ адынаҥ уткуулду сӧсти АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Динара Култуева айткан: «Јурттыҥ чыккан кӱни — јаш та ӱйеге, Майманыҥ тӱӱкизин канча онјылдыктардыҥ туркунына тӧзӧгӧн јаан да јашту улуска јаан учурлу. Бу бистиҥ республиканыҥ эҥ ле јаан јурты болуп јат. Мында јайалталу, эрчимдӱ, иштеҥкей


Горно-Алтайск ару калалардыҥ бирӱзи - altaicholmon\nГорно-Алтайск ару калалардыҥ бирӱзи\nРоссияныҥ калаларыныҥ бирлик экологиялык рейтинги аайынча Горно-Алтайск 2017 јылдыҥ турулталарыла баштапкы он каланыҥ тоозына кирген.\nБу учуралда каланыҥ ичи јаҥыс та ару болгоны эмес, анайда ок экологияныҥ сурактарын башкарып билериниҥ кеми база ајаруга алынган.\nМындый шиҥжӱниҥ тӧс амадузы—каланыҥ ӧзӱмин пландаар тушта экологияныҥ сурактарына ајару эдерин јилбиркедери, ар-бӱткенди корыыры аайынча иштер улустыҥ кӧзине кӧрӱнип турарын јеткилдеери.\nРейтингти ӧткӱрер тушта эксперттердиҥ ле албатыныҥ бойыныҥ шӱӱлтелери ајаруга алынган деп, Россияныҥ ар-бӱткен аайынча министерствозы јетирет.


Кудай кыйын-шыраны ла јаманды нениҥ учун токтотпой турган? | Сӱӱнчилӱ јар\nКудайдыҥ сӱӱнчилӱ јары!\nКЫЧЫРАР абе абуи абхаз австралий жестовый австрий жестовый агуаруна адангме аджиё адола адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акатек акха албан албан жестовый алтай алтыгынемец алур американ жестовый амусго (Герреро) амхар амшенский амшенский (армянский алфавит) английский английский (Либерия) ангол жестовый антанкарана аньи (индение) араб араб (Марокко) араб (Тунис) арабский (Египет) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) армянский жестовый аруако ассам атье аукан африкаанс аханта ачи ачоли ашанинка балий бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол белорус бельгий француз жестовый бенгал бете бецимисарака (тӱндӱк) бецимисарака (тӱштӱк) биак бикол бислама блэкфут болгар болгар жестовый боливий жестовый босний бразил жестовый брибри британ жестовый букар-садонг булу ва ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау веджева везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф вьетнам вьетнам жестовый га гавай гавайский пиджин гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гбайя гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый гонконг жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуамбиано гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гурманче гуро гэл шотландский дагбани дамара дари дат дат жестовый даяк ахе даяк нгаджу деху дигор диола дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит ивуарий жестовый игбо игеде идома икигусии илокан инакеанон индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд ирланд жестовый исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кабувердьяну кадазан казах казах (араб шрифт) какчикель (центральный) каланга (Ботсвана) каланга (Зимбабве) камбера камбоджий жестовый кана каннада канхобаль каньока каонде карен (сго) каталан качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Каньяр) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Саласака) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кечуа (уалья-уанка) кечуа (чибулео) кикамба киконго киконго я лета кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (Куньмин) китайский (кантонский, упрощенный) китайский (сычуаньский) китайский (у, Шанхай) китуба киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго конголезский жестовый конкани (деванагари) конкани (латиница) корей корей жестовый корсикан коса косрае костарикан жестовый кпелле крио крым-татар (кириллица) куаньяма кубин жестовый куна курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) курд сорани кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ладин (гарденский) ламба ламбья ланго лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лега лендже лингала литва литва жестовый ловари лози лоло лома ломби лувале луганда лугбара лунда луо люксембург маврикий креол мади мадур майо майя майя (мопан) мака макасаи македон маконде макуа макуа макуа-меетто макуа-ширима макуши малави жестовый малагаси малагаси жестовый малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбаи (эрмера) мамбуе-лунгу мангарева манджак мандинка манинка (кӱнчыгыш) манипури манипури (латиница) мано маньява маор (латиница) маори мапуче маратхи марий маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) мартиниканский креольский маршалл масатек (Уаутла) масауа мбукушу мбунда мегрел медумба мексикан жестовый менде меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Тлахьяго) миштек (Уахуапан) мозамбик жестовый монгол монгол жестовый море моту мьянма мьянма жестовый навахо нама намбия науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбанди (тӱндӱк нгигуа (Сан-Маркос-Тлакоялко) ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый ненгоне неосоломоник непал непал жестовый нжимбун нзема ниас нивакле нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый ниуэ норвег норвег жестовый нсенга нсенга (Мозамбик) ньенгату ньюнгве ньянджа ньянека оболо окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) отоми (Мехико штат) паичи палау паликур панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пемон пенсильван немец перс перуан жестовый пеуэнче пиароа пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) пилага поляк поляк жестовый померан понапе португал португал (Португалия) португал жестовый пулар пхимби рапануи раротонга реюньон креол ровиана ронга руманьо румын румын жестовый румынский (мунтянский) рунгус руньянкоре руторо руунд саам сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (Вилла Альта) сапотек (Истлан) сапотек (гевеа) сапотек (дель-Валье) сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами сатаре свати себуан сейшел креол сена сентлюс креол сенуфо (сенари) сепеди сепулана серб серб (латиница) серб жестовый серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сефви сидама силхетский (бенгальский алфавит) сингал словак словак жестовый словен словен жестовый соли сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан сусу табва тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тамильский (разговорный, латиница) тандруй тараскан тарахумара тарахумара (западный) татар тви теве телугу тесо тетум (Дили) тив тиграй тиревуху тлапанек тоабаита тоба ток-писин токелау тонганский тораджа тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тукуна тумбука тупури турецкий жестовый турк туркмен тӱндӱк оджибве (латиница) тӱндӱк оджибве (силлабический самара) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа удмурт узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фаталуку фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра фриз фульфульде (Камерун) футуна (кӱнчыгыш) хаву хаву хайа хакас харачыы хауса хехе хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Веракрус) хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь центральноаляскинский юпик цоциль цутухиль цыган (Албания) цыган (Аргентина) цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Германия) цыганский (Сербия) чабакано чаморро чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (зотунг) чин (куки) чин (мара) чин (тиддим) чин (хака) чинантек (Охитлан) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чонталь (Табаско) чопи чуабо чуваш чух шаванте швед швед жестовый швейцар немец жестовый шипибо-конибо шитсва шона шуар шугнан эве эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эмбера (северный) эмбера (чами) эстон эстон жестовый эфик юпа яван яванский (восточный) якуба ямай креол ямайский жестовый яо мьен јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nКудай кыйын-шыраны ла јаманды нениҥ учун токтотпой турган?\n1. Јаман кайдаҥ келген?\nКудайдыҥ узак ӧйгӧ кижиликтиҥ башкарузын токтотпой турганы, улусты кӱчтериниҥ аайына чыгып болбос деп, јарт кӧргӱзип јат\nЈердиҥ ӱстинде болуп турган јаман Сатананыҥ баштапкы тӧгӱнинеҥ башталган. Сатана озо баштап толо кемдӱ ангел болгон, је оноҥ «чындыкта артып болбогон» (Иоанн 8:44, ЈТ). Ол улусты Кудайга эмес, је бойына бажыртарга кӱӱнзеген. Оныҥ учун ол баштапкы ӱй кижини, Еваны, Кудайды укпазын деп тӧгӱндеп ийген. Адам дезе, Еваныҥ сӧзине кире берерде, кыйын-шыра ла ӧлӱм башталган. (Башталганы 3:1—6, 19 кычырыгар.)\nСатана Еваны Кудайдыҥ јакарузын укпазын деп бӱдӱмјилеп, Кудайга удура тӱймеен кӧдӱрген. Улустыҥ кӧбизи Сатанага биригип, Кудайдыҥ башкарузына багынбай барган. Анайып, Сатана «бу телекейдиҥ кааны» болуп калган. (Иоанн 14:30; 1 Иоанн 5:19 кычырыгар.)\n2. Кудайдыҥ јайаандарында једикпес болгон бо?\nКудайдыҥ эткен керектеринде бир де једикпес болбой јат. Оныҥ учун улус ла ангелдер, јайалганынаҥ ла бери, бир де јастырбай, Кудайга сӧсуккур болор аргалу болгон (Јаҥды такыганы 32:4, 5). Је Кудай биске јайым берген, оныҥ учун кандый бир айалгада нени эдерин бис бойыс кӧрӱп јадыс. Бу јайым, Кудайга акту јӱрегистеҥ сӧсуккур болотон арга берет. (Иаков 1:13—15; 1 Иоанн 5:3 кычырыгар.)\n3. Кудай нениҥ учун эмдиги ӧйгӧ јетире јаманды токтотпой јат?\nИегова башкарузына удура кӧдӱрилген тӱймеенди эм тура токтотпой јат. Нениҥ учун дезе, анайып, улус Кудайдыҥ башкарузы јогынаҥ качан да ырысту болбос деп, јарт кӧрӱне берер (Экклезиаст 7:29; 8:9). Бу сӧстӧрдиҥ чыны кижиликтиҥ 6 000 јыл јӱрген тӱӱкизинеҥ јарт кӧрӱнип јат. Бир де башкараачы јуу-согушты, кыйын-шыраны, оору-јоболды токтодып болбогон. (Иеремия 10:23; Римдегилерге 9:17 кычырыгар.)\nКижиниҥ башкарганы кыйын-шыра экелет, је Кудайдыҥ башкарузы дезе, ырыс экелет (Исаия 48:17, 18). Оныҥ учун Иегова удабас кижиликтиҥ кандый ла башкарузын јоголтып салза, јердиҥ ӱстинде јӱк ле Иегованыҥ башкарузын талдаган улус јадар (Исаия 11:9). (Даниил 2:44 кычырыгар.)\n«Кудай кыйын-шыраны нениҥ учун токтотпой турган?» деген видеоны кӧрӱгер.\nЈаманысты таштагар, медиаплеерди чыгарарга келишпеди.\nБу видеоны чыгарар\n4. Кудайдыҥ чыдамкайы кандый арга ачкан?\nСатананыҥ айтканыла болзо, Иеговага кем де акту јӱрегинеҥ бажырбас. Слер Сатананыҥ сӧстӧрин кӧк тӧгӱн деп кӧргӱзерге кӱӱнзейдеер бе? Эйе болзо, слерде андый арга бар! Иегованыҥ чыдамкайынаҥ улам, бистиҥ кажыбыста ла улустыҥ башкарузын ол эмезе Кудайдыҥ башкарузын талдап алатан арга бар. Кемниҥ башкарузын талдап алганыс јӱрӱмистеҥ кӧрӱнип јат. (Иов 1:8—12; Укаа сӧстӧр 27:11 кычырыгар.)\n5. Кудайдыҥ башкарузын канайып талдап алар?\nБис Кудайдыҥ башкарузын талдап турганыс па деп, бистиҥ керектеристеҥ кӧрӱнип јат\nКудайдыҥ башкарузын талдап аларга, Кудайдыҥ Сӧзине, Агару Бичикке, тӧзӧлӧнгӧн чындык кудай јаҥды табып алала, оныҥ ӱредӱлери аайынча јӱрер керек (Иоанн 4:23). Сатананыҥ башкарузын јектеп саларга, политикага киришпес ле јуу-согушка турушпас керек. Нениҥ учун дезе Иисус та анайып эткен. (Иоанн 17:14 кычырыгар.)\nСатана бойыныҥ јаҥын, балыр јӱрӱмди ле ӧскӧ дӧ јаман керектерди јакшы эдип кӧргӱзерге тузаланат. Бис андый јӱрӱмди јаратпай турган болзоос, биске кезик најыларыс эмезе тӧрӧӧндӧрис каткырыжып, керек дезе Агару Бичикти ӱренерине чаптыгын јетирердеҥ айабас (1 Петр 4:3, 4). Оныҥ учун кемле најылажатанын шӱӱп алар керек. Бис најыны Кудайды сӱӱп турган улустаҥ бедиреерис пе? Кудайдыҥ ойгор јасактарына багынарыс па? Эйе болзо, бис Сатананы тӧгӱнчи деп, анайда ок улус кӱч те айалгаларда Кудайга чындык артар аргалу деп кӧргӱзерис. (1 Коринфтегилерге 6:9, 10; 15:33 кычырыгар.)\nКудай улусты сӱӱп јат. Оныҥ учун ол кыйын-шыраны ла јаманды јоголтып салар деп алаҥзыбас керек. Кудайдыҥ јолы — јӱрӱмниҥ эҥ артык јолы деп бӱдӱп турган улус райда ӱргӱлјиге јӱрер. (Иоанн 3:16 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудай кыйын-шыраны ла јаманды нениҥ учун токтотпой турган?\nfg 8 ур. 16—17 б.\nБу брошюрала канайып тузаланар?\nНе керегинде сӱӱнчилӱ јар?\nКудай ол кем?\nАгару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?\nИисус Христос — ол кем?\nКудай јерди кандый амадулу јайаган?\nБожогон улуста кандый ижемји бар?\nКудайдыҥ Каандыгы ол не?\nБиле ырысту болзын деп, нени эдер керек?\nЧын кудай јаҥды канайып табар?\nАгару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу?\nКудайга канайып јууктаар?\nКудай јаҥла не болор?\nКудайдыҥ организациязы кандый амадулу тӧзӧлгӧн?\nИегова керегинде билгирлерди нениҥ учун оноҥ ло ары алар керек?\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Кудайдыҥ сӱӱнчилӱ јары!\nӰлежер Ӱлежер Кудайдыҥ сӱӱнчилӱ јары!\nCopyright © 2021 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. ТУЗАЛАНАРЫНЫҤ ЭЭЖИЛЕРИ | ЈАЖЫТТЫҤ ПОЛИТИКАЗЫ


Ӱредӱниҥ чыҥдыйы бийиктейт - altaicholmon\nӰредӱниҥ чыҥдыйы бийиктейт\nРеспубликаныҥ ӱредӱчилери јаҥы ӱредӱлӱ јылдыҥ алдында куран айда јаҥжыкканы аайынча текши ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ сурактарын шӱӱжет. Ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ быјылгы јууны башкӱн, куран айдыҥ 22-чи кӱнинде, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган театрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Тергеениҥ башкарузы конференцияны Россия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ Кӱнине учурлай ӧткӱрген. Jуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников ло Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов баштангандар.\nӰредӱчилердиҥ кӧдӱриҥилӱ јуунында анайда ок республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ордынчызы Роман Птицын, министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, ӱредӱ бӧлӱгиниҥ ишчилери ле ветерандары турушкандар. Республиканыҥ башчызы куран айдыҥ 22-чи кӱнинде бастыра ороон эл-јонды бириктирип турган јаан байрамдардыҥ бирӱзин — Россия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ Кӱнин темдектеп јат деп айткан: «Кӱчтӱ ле ийделӱ Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызы, оныҥ гимны ле гербы чылап ок, телкем ле кемнеҥ де камааны јок јайым орооныстыҥ сӱрекей јаан учурлу сӱр-темдеги болуп јат. Байрамдык кӱн ӱредӱчилердиҥ куран айдагы јаҥжыккан конференциязын ӧткӱретен ӧйгӧ келижип калганы, байла, база тегиндӱ эмес. Тӧрӧлчи кӱӱндӱ ӱйе ӧскӱрип чыдадатаны слердиҥ ижигердеҥ кӧнӱ камаанду. Театрдыҥ бу телкем ле јаан залында отурган ӱредӱчилер, республиканыҥ школдорында ла балдардыҥ садиктеринде иштеп турган бастыра таскадаачылар бийик кӱӱн-тапту ла билгирлери тереҥ балдар ӧскӱрип чыдадарында ак-чек иштеп јадылар».\nТергеениҥ башчызы бойыныҥ уткуулду сӧзинде ӱредӱчилерге олордыҥ ак-чек ле једимдӱ ижи учун јаан быйанын айткан. Ол Бирлик государственный экзаменде бийик баллдар алып турган ӱренчиктердиҥ тоозы республикада јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде текши ӱредӱниҥ учреждениелеринде иштеер јаҥы јерлер тӧзӧп ачары јанынаҥ иштер эрчимдӱ ӧдӱп јат.\n—Республиканыҥ башкарузы федерал тӧс јерле јуук колбулар тудуп, оныла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Оныҥ шылтузында федерал бюджеттеҥ биске ас эмес акча чыгарылып јат. Бис ол акчаны эмдиги ӧйдиҥ школдорын ла спортзалдарын тударына толо тузаланадыс. Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путинниҥ берген кӧнӱ јакылтазы аайынча республикада ӱредӱ бӧлӱгиниҥ он јети учреждениези тудулган.\nӦдӱп јаткан јылда Кӧксуу-Оозы аймакта Амурдагы школдо, Горно-Алтайсктагы тогузынчы таҥмалу школдо, Турачактагы школдо, Горно-Алтайсктагы коррекционный школдыҥ уйуктайтан кыбында јазалду иштер ӧткӧн. Бу јурттардыҥ ла школдордыҥ балдары быјыл јаҥы ӱредӱлӱ јылды чыныкталган школдордо баштаар. Jазалду иштер Улаган аймакта Паспартыдагы, Кан-Оозы аймакта Владимировкадагы, Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанактагы ла Абайдагы школдордо, Кан-Оозында Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школдо, Горно-Алтайскта школ-интернаттыҥ ӱредӱ ӧткӱретен туразында кидим ӧдӧт. Jуук ӧйдӧ тудум ла јазалду иштер анайда ок Шабалин аймакта Ӱстиги-Апшыйактуда В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школдо ӧдӧри темдектелет. Тургуза ӧйдӧ он бир спортивный залда тудум иштер база эрчимдӱ ӧдӱп јат. 2019 јылда дезе тудум ла јазалду иштер Шабалин аймакта Камлактагы, Чичке-Чаргыдагы, Кан-Оозы аймакта Кырлыктагы, Кӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱрдеги школдордо ӧдӧр.\nКонференцияда «Ӱредӱ бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ профессионал ӧзӱми — Алтай Республикада ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедериниҥ аргалары» деген доклад-јетирӱни ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко эткен. Министрдиҥ айтканыла, школдорды билгири бийик ӱредӱчилерле јеткилдеери тергееде кӱч сурактардыҥ бирӱзи болуп артат. Горно-Алтайсктагы госуниверситет ле педколледж јылдыҥ сайын школдорго 360-наҥ ажыра јиит специалисттер белетеп чыгарат, је олор бӱгӱнги кӱнде арай ла ас. Биске тургуза ӧйдӧ школго баргалак балдардыҥ таскадаачылары, баштамы класстардыҥ, математиканыҥ, ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ, технологияныҥ, кӱӱниҥ ӱредӱчилери ле психологтор јетпей јат. Ӱредӱчи кижиниҥ тоомјызын кӧдӱрерин толо кеминде јеткилдеп болбой јадырыс деген. Педколледжтиҥ, госуниверситеттиҥ башкартулары ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱ бӧлӱктери ортодо колбуларды ла ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдар некелтелер база туруп јат. Школго иштеп келген јиит специалисттерге јадатан ла иштейтен јакшынак айалгалар тӧзӧӧр керек.\nАлексей Викторовичтиҥ айтканыла, бийик ле орто аҥылу ӱредӱлӱ заведениелерде адылу јерлерде ӱренип турган студенттер кезикте база ајару јок артып јадылар. Школдордыҥ башкараачылары андый студенттердиҥ практиказына, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары дезе ӱредӱзине јаантайын болужып турза, јиит специалист ӱредӱниҥ кийнинде олорго келип, кыйалтазы јогынаҥ иштеер эди. Министр конференцияда бӱгӱнги кӱнде ӱредӱчилер белетеп турган бийик ӱредӱлӱ заведениелерде бистиҥ тергеедеҥ 32 студент ӱренип јат, је олор тӧрӧл республиказына ойто кайра јангылаар ба деп айткан. Ороонныҥ президенти В. В. Путин ӱредӱниҥ бӧлӱгинде шеф-таскадаачылардыҥ институдын ойто орныктырары јанынаҥ баштану эткен. Школдордо ло муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ бу суракка јаан ајару эдер керек.\nКалганчы беш јылдыҥ туркунына ӱредӱниҥ учреждениелери јаҥы эдимдерле толо јепселген деп, министр темдектеген. Эмдиги ӧйдӧ ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ алдына ӧйлӧ кожо теҥ алтаар некелтелер тургузылат. 21-чи чакта кажы ла ӱредӱчи эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла иштеп билер учурлу. Школдор ого јаан ајару эдип турганы иле билдирет. Алексей Викторович калганчы јылдарда ӱредӱниҥ чыҥдыйы анчада ла орус тилле билдирлӱ бийиктегенин темдектеген. Ӧдӱп јаткан јылда дезе математикада ичкери алтамдар эдилген. Математиканыҥ байагы базовый кеминде дейтен билгирлеринде беш темдектер алган балдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни оморкодот. Турачак ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ школдоры бу предметтерле јеткен једимдерине болорзынбай, келер јылда оноҥ бийик кӧргӱзӱлерге једер деп иженери артып јат. Быјыл Кош-Агаш ла Кан-Оозы аймактардыҥ ӱренчиктери экзамендерде бийик баллдар кӧргӱскен. Олорго бу тебӱни јабызатпас керек. Улаган ла Чамал аймактардыҥ ӱредӱчилерине дезе ӱредӱниҥ чыҥдыйы аайынча соҥдоочылардыҥ тоозынаҥ «уштылып» чыгар керек деген кӱӱнземелин министр конференцияда база айткан.\nАлексей Викторович республиканыҥ школдорында јайалталу директорлор ло ӱредӱчилер ас эмес деп темдектеген: «Ичкери кӧрӱмдӱ башкараачылар нак ӧмӧликтер тӧзӧп, ӱредӱчилерге ле таскадаачыларга иштейтен јакшынак айалгалар тӧзӧп јат. Бис ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге, быјыл «Лидер в образовании» деген конкурсты ойто орныктырганыс. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧ јербойында эҥ артык ӱредӱчини талдап, 2020 јылда ӧдӧтӧн конкурста туружарын јеткилдеер учурлу. Владимир Владимирович Путин Россия Федерацияныҥ Федерал Jуунына эткен Баштанузында «башкараачы ишчилерди ле школдордыҥ директорлорын талдаар ишти ачык-јарык айалгада ӧткӱрип, олорго некелтелерди чик јок тыҥыдар керек» деп айткан».\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко бистиҥ тергееде ӱредӱ бӧлӱгиниҥ учреждениелериниҥ директорлорын талдайтан ла кӧстӧп тудатан иш јаҥыс ла конкурс ажыра ӧдӧр учурлу деп ајарган.\nКонференцияныҥ туружаачылары анайда ок Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ӱредӱ иш аайынча проректоры Татьяна Куриленконыҥ, педколледжтиҥ директорыныҥ ӱредӱ аайынча ордынчызы Надежда Вельминаныҥ, ӱредӱчилердиҥ билгирлерин бийиктедер республикан институттыҥ директорыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Галина Ядагаеваныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Анисимованыҥ, республиканыҥ классический лицейиниҥ директоры Ирина Картополованыҥ ла Россияныҥ ӱредӱ аайынча институдыныҥ баш билим ишчизи Марина Пинскаяныҥ јетирӱлерин уккандар. Ӱредӱчилердиҥ конференциязыныҥ ижи тал-тӱштиҥ кийнинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда секциялар аайынча ӧдӱп тӱгенген.


Строительдер – юбилейге деп солун\nКош-Агаштагы «Межколхозстройдыҥ» коллективи аймактыҥ ӧскӧ организацияларыла кожо СССР-диҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 50 jылдыгын jакшы ишле ууткырга белетенип туру. Ол белетениш кӧпнациональный коллективти бир кӱӱн – санаага бириктирип , иштиҥ тебӱзин бийиктедер арга берет. Мында казах, алтай, татар, белорус, орус, грузин, чечен ле украинец укту улус ӧмӧ –jӧмӧлӧ иштеп турулар. Олор октябрь айдаҥ бери 1973 jылдыҥ чодына иштеп баштадылар.\nСтоительствоныҥ эрчимдӱ ӧйи –jай. Jайгыда строительдерге jаан болушты студенттердиҥ стойотрядтары jтирет. КПСС-тиҥ I съездиниҥ адыла адалган колхозто Jалаҥаш деп jерде jаан магазин , «40 лет Октября» колхозто балдардыҥ 50 jерлӱ садын ла яслязын, « Мухор-Тархата» колхозто 300 кижи отурар jерлӱ клуб тударын олордыҥ болужыла баштагандар. Калганчы jуук ӧйдӧ jаан объектердеҥ школ, фельдшерский пункт ла оноҥ до ӧскӧ объектерди бӱдӱрип табыштыргандар. Быjыл Кош-Агаш jуртта ПМК-ныҥ базазы, улус jадар туралар, Чынбажы деп jерде эки садучы иштеер бир магазин бӱткен. Кош-Агашта бир уунда 80 кижи ажанар столовый удабас ла бӱдер.\nАнайда ок « Межколхозстройдыҥ» бойыныҥ базазы элбеп туру. Калганчы ӱч jлдыҥ туркунына строительдер jадар 400 квадратный метр jерлӱ туралар ла « Межколхозстройдыҥ» конторазы тудулган. Бетонноҥ 50 кижиниҥ jаҥы общежитиезин тудары ла электростанцияны jаҥартары башталган.\nJе мыныла коштой иште бир кезек тутуктар барын темдектеер керек. Стоительный материалдарла ӧйлӱ ӧйинде jеткилдебейдилер. Транспорт ло иштеер улус, специалисттер jедишпей jадылар. Быjыл Горно-Алтайсктагы «Jуртхозтехниканыҥ» ПМК-зыныҥ (начальниги В. Даньшин.) jалдап алган улузыныҥ бурузыла кезик объектер табыштырылбаган. Олор договорды бузуп, объекти jетире туткылап болбогондор. Jе бу керекти бис удабай ла тӱзедип койорыс.\nИште бийик кӧргӱзӱлерге Г.М. Солодянниковко баштаткан бригада jедип алган. Бригаданыҥ плотниктери Василий Турищев, Селиверст Казаков ло оноҥ до ӧскӧлӧри ай сайын jакылтаны ажыра бӱдӱрдилер. Г. М. Солодянниковтыҥ портреди аймактыҥозочылдарыныҥ портреттериниҥ галереязында турат. Строительствого jаан каманын «Межколхозстройдыҥ» председатели Роман Павлович Шабунин jетирген. Ол бойы билгир строитель ле башкараачы деп кӧргӱскен. Строительдердиҥ мастери Кереп Дауренбековтыҥjаан ченемелдӱ ле билгирлӱ болгонын оныҥ чыҥдый ижи керелейт. Транспортниктер Михаил Бахметьев, Кавдош Акпасов, Герман Чеконов, Виктор Тюков jакшы иштейдилер.\nКӧпнациональный коллектив ӱч jыл улай социалистический мӧрӧйдӧ баштапкы jер алып, КПСС-тиҥ райкомыныҥ ла аймакисполкомныҥ предприятеллер ортодо улалып jӱрер Кызыл маанызын бек тудат.\nГ. Воронцова, экономист.\nАлтайдын Чолмоны, 1 декабрь


Инфоурок / Иностранные языки / Презентации / Презентайия по алтайской литературе на тему "Алтай сӧӧктӧр"\nИшти бӱдӱрген: Чаган-Узун jурттын П.И. Оськинанын адыла адалган орто текши школынын 9-чы класстын ӱренчиги Бузыкин Валера Башкараачызы: алтай тил ле литературанын ӱредӱчизи Диятова Л.В.\nБӱдӱми: jондык ӱлекер Бӱдӱрген бӱдӱми: таҥынаҥ Бӱдӱрген ӧйи: 1 ай Турултазы: альбом\nJартамал сӧс Ижимнин бажында сӧӧктӧр шиҥдеерин jӱзӱн-башка бичиктерден, газеттерден материалдар jууп, тӱӱкинен баштап турум.\nАмадузы: Бойымнын ижимде Алтай ичинде бар сӧӧктӧрдиҥ jебрентик тӱӱкизин шиндеп, угы-тӧзин билип, учурын jартаары.\nАмадуга jединеер бодолголор: Jууры, шиндеери, билеери ле jартаары\nАлтай улус озодон бери ук-тозинен бек тудунган. Албатыбыстын куучыныла болзо,«кийик болзо, тӱктӱ болор,кижи болзо, сӧӧктӱ болор» деп айткан. Таныш эмес улусла тушташса, алтай улус jакшылажала, эн ле озо сӧӧгин суражар. Алтай эл-jон алдынан ла бери сӧӧктӧргӧ бӧлинген. Бисте тоозы кӧп тӧ,чек jоголып брааткан сӧӧктӧр бар. Темдектезе, мӱркӱт, чагат, jабыр сӧӧкту улус чек туштабай да барган. Бистер кемдер, угы-тӧзибис кайда, ак-jарыкка не керектӱ туулганыс деп сурактар кӧп улусты санандырган. Бистиҥ ӧйдӧ албатылар кожулып, кӧп сабазы тилин, угы-тӧзин билбей, керекке албай jӱргени сӱрекей ачымчылу.Сӧӧктӧрдиҥ учурын бийиктедип, оныҥ тӱӱкизин билип алары ла кижи болгон атты тӱжӱрбей jӱрерине ууламjылаар керек. Кажы ла сӧӧк бойыныҥ алдында тӧстӱ, байлаган туулу, таҥмалу, jайыкту, атпас-тутпас тындулу болгонын кӧп ӱренчиктер билбей тургулайт. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтайлардыҥ кӧрӱм-шӱӱлтези ар-бӱткенле колбулу, оныла jаҥыс jиликтӱ деп бодоп jӱрген.Байлу агаштарын, тындуларын, jайыгын, тӧстӧрин билип алар керек. Бир эмеш неме билер jаандарыс jада калза, оны кайдаҥ билерис? Онын учун бу ӧйлӧрдӧ бар немени бичип алар керек. Мыны билип jӱрзебис - кижи адын jылыйтпазыс.\nСАГАЛ Саал сӧӧкту албаты бистин республиканын кажы ла аймагында бар. Кӧп лӧ дегени Улаган аймакта, Акташта, Кӧкӧрӱде, Белтирде, Курайда кӧп. Саал сӧӧктӱлер озогыда кӧп улус болгон, сындары jабызак, кӧп неме керексибес улус деп «АЧ» статьязында А.Санин бичийт.\nМООЛ Таҥмазы - отык\nКЫПЧАК Кыпчактар тоозы алдынан бери сӱрекей кӧп болгон. Jебрен Кыдат бичимелдерде кыпчактар деп 3 чакта бичилеген. 9-10 чактарда олор кымак деп албатыла биригип,jаан каандык тӧзӧгӧн . Эн jебрен бичиктерди кычырза, олор эмдиги ӧйдин Змеиногорск кала турган jерде jуртагылаган. «Кӧстӧри олордын кӧк. Чырайлары ак, базыды jараш. Сындары коо, чичке, узун улус болгон дежет». Бӱгӱнги кӱнде Кыпчак деп атту кӧп jерлер бар. Андижанда Узбекистанда Кыпчак деп деремне бар. Ондо улустын кӧп саба сӧӧктӧри кыпчак . Азербайджанда база Кыпчак деп атту кичинек jурт бар. Ол ло jерден кӧп кыпчактар Грецияга jетире чачылган. Текшилей кӧргӧндӧ, кыпчак сӧӧктӱ улус ончозынан кӧп, нак, jуучыл улустардын бирӱзи болгон. Бӱгӱнги кӱнде кыпчак сӧӧктӱлер Кан – Оозы, Ондой,Кош – Агаш jерлерде кӧп.\nТӧӧлӧс Алтайдын эн jебрен сӦӦктӦринин бирӱзи. Олор керегинде баштапкы jетирӱлер Орхоннын таш бичимелдеринде бар. Ондо адалган тӧлис деп укту сӦӦккӦ бодоштырып jат. Озогы бистин таш бичиктеристи шиндеп кӦргӦндӦ, кандый бир каан бойын «тӦлис-шад» деп аданган учуралдар бар .Jебрен сӧзликтерден кӦргӦжин, «шад» дегени кааннын черӱ башкарган уулын адайтан. Кӱл - Тегин «тардуш-шад» деп аданган болзо, тӦӦлӦстӦрдин jааны Мойун-Чур – «тӦлис-шад» деп бичилет. Jебренде олор бӦрӱ башту кӦк маанылу сӱрекей jуучыл улус болгон. Олор аттарына да бойына ла чылап темирден кеп эдип берер, малы болзо « эн jуук нӦкӦрим божоды» деп ыйлаар, кижи божозо, «салымы мындый, чакта jыгылган » деп айдыжар болгон.\nИРКИТ Иркиттер jаман чактын учында Улу-иркит одузы jаан-Кемнин ичинде болгон jуу-согуштан качкылап, jук ле 40 ӧрӧкӧ улустарын ээчиткенче, толу малын айдаганча, сары сыгын айдын учында одын-суулу Алтайдан Кадын ичине келип, тергее тынын корып, быйан сурап келген. Онон ло бери бу jерди олор Jажыл-Каан деп адагылаар болды. Jайаачызы – мӱркӱт, олорго jаманды jууктапай, аргадайтан аргачызы болот. Иркиттердин ада-ӧбӧкӧзи ыргай, онын учун иркиттер угын Улу-иркит деп кижинен баштап, Алтайга келип, карыыр ӧйинде божогон эки уулы учун база бир Ирки деп атту уулду болгон. Онон ло бери амыр jуртай бергендер. Ады jарлу улустан Кан -Чарас алтайдан кара иркит сӧӧктӱлерден И.В.Шодоев болгон.\nТООДОШ Тодоштор - jебрен алтай сӧӧк. Эмдиги Монол jеринде туштаган таш бичиктерди кӧрӧр болзо, 6-8 чактарда тодоштор улу тӱрк каандыкты баштап туткан. Тӱрктердин jуучыл башчызы Кӱл-Тегин черӱзин тодоштордон jууп баштаган. Тодоштордын бӱткени ӧскӱс уул Батлайдан башталган. Ол кожончы уулдын кожоны сӱреен jараш болгон, ол 9 уулду болгон, Эртиштен бери Алтайга тарап келгендер. Тодоштордын бӧлингени: кара, манjы, сары, кыдат. Карындаш сӧӧктӧр – каал, очы, чагандык, чапты, тонжаан, jӱс, саал, байлагас, кӧжӧӧ сӧӧктӧр болор. Байлу туулары – Алтайский крайда Белокуриха jаар Кача, Ой-Барааан деп кырлар, онон Бабырган – ол эмезе ӧскӧлӧп Эн-Учук. Jайыгы – ак койон. Агажы – кайын, кулjазы – сулук, jаа, сырга. Танмазы – тоскуур.\nКЕРГИЛ Jебрен бичиктерде кереиттер кергинде ӧскӧ дӧ jебрен Китай, Персид бичиктерден, летопистерден кычырар арга бар. Кереиттер керегинде баштапкы ла jарт бичиктер 11 чактын башталганында бичилген. Олордын турган тӧс jерлери Орхон суунын jарадында Хедун каланын jанында болгон эмтир. Ол эмдиги Байкал ла ары jаны кереиттердин jери болор. Jан учун тартыджуда хамаг-монол Чингис-Кан джатжират сӧӧктӱ Джамухала кожо кергил сӧӧктӱ каанла биригип, Селенгиде меркит укту улусты jуулаган. Кереиттер Чингис - Кааннын ӧйинен озо кандый тилдӱ болгонын аттары чыккан билимчилер – Н.А.Аристов, Х.Ховорс шӱӱшкилеп, бир санаага эмдиге келгилебеген. Мындый сӧӧктӧр узбек, казах, ногай, калмык, кыргыз укту улуста бар. Кергилдердин тӧзи – Бай Улген, байлу туулары - Карчыт, Чаптыган, байаназы – Тас, jайааачызы корым аспак, танмазы – куш, саракай темдек.\nТӱп - шӱӱлте Шинделген тема сурекей jилбилу, алтай улустын jурумиле,туукизиле, келер ойиле бек колбуда. Текши кӧргӧндӧ, эмдиги ӱйеге кӧп jартамал иштер ӧткӱрер керек, кал болуп ӧзӱп, ӧскӧ албаты ортодо кайылып, ӧскӧ культурага, тилге багып, jебреннен бери байлап келген jаныбыс та, угы-тӧзибис те ундылып калар. Онын учун алтай кеп сӧс тӧ бар эмес беди: «Агаш тазылы jок чириир, кижи угы jок чириир».\nИжимди белетери, корулаары (Научно-практикалык конференцияда)\nНомер материала: ДВ-504393


Тӱӱкибисте тереҥ ис артыратан маргаандар… - altaicholmon\n2019 јылдыҥ сыгын айы республикабыстыҥ тӱӱкизине кирер деп айдар керек. Не дезе, сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде республиканыҥ башчызына, анайда ок Эл Курултайдыҥ депутаттарына талдаштар ӧдӧр.\nЈе талдаштардаҥ бир неделе озо Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧдӧр. Бу маргаандар баштапкы катап 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрилген эди. Бир чакка јуук ӧйдиҥ туркунына алтай албатыныҥ тӱӱкизиниҥ кереечизи ле јаҥжыккан культуралык байлыктарыныҥ коручызы болуп келген «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баштап алган бу кереги јӱрӱмде јол алынып, республикабыстыҥ тӱӱкизинде тереҥ ис артырарында алаҥзу јок.\n«Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турган Албатылык ойындардыҥ фестивали баштапкы катап ӧдӧрдӧ, ол сӱрекей кӧп кӧрӧӧчилерди јууган эди. Бу да учуралда олордыҥ тоозы кӧп болор, бастыра аймактардаҥ спорт сӱӱчилер келер деп иженедис. Не дезе, быјылгы маргаандарда јӱгӱрӱгиле, бӧкӧзиле, капшууныла, чыйрагыла, чечениле эҥ ле эҥ дегедий 14 бӧкӧ туружар.\nКуран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин јуртта Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту ойындары ӧткӧн эди. Фестивальдыҥ мындый талдашту ойындары баштапкы катап ӧткӱрилгенин айтпас арга јок. Ол кӱн јурттыҥ стадионында јуулган албаты-јон ӧткӧн маргаандардыҥ кийнинеҥ айылдарына бийик кӱӱн-санаалу јанган болор. Анда маргышкан бӧкӧлӧрдӧҥ он ӱчӱзи ченелтелерди једимдӱ ӧткӧн лӧ олорго сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде республикабыстыҥ тӧс калазында ӧдӧтӧн маргаандарда туружар арга берилген. База бир туружаачы 2017 јылдыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили Александр Темдеков талдашту маргаандарда турушпай јадып, финалда деп чоттолот.\nАйдарда, сакылталу маргаандарда туружатан бӧкӧлӧрлӧ јууктада таныжып ийели.\n2017 јылда ӧткӧн Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ јеҥӱчили Александр Темдеков. Улаган аймактыҥ баатыры баштапкы маргаандарда туружып турарда, јаҥы ла ӱредӱзин божодоло келген ӧй болгон. Нӧкӧрин јӧмӧжӧргӧ келген уул бойы маргаандардыҥ туружаачыларыныҥ тоозына кире берген ле адакыда јеҥӱчил болуп чыккан. Александр бу ӧдӧтӧн маргаандарга эки ай озо белетенип баштаган эмтир.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ талдашту маргаандардыҥ јеҥӱчили болуп чыккан бӧкӧзи Илья Тырышкин. Илья 30 јашту, јуучыл самболо тазыктырынат. Мындый маргаандарда баштапкы катап туружат. Илья оборыла талдашту маргаандардыҥ туружаачыларыныҥ бастыразынаҥ јаан болгонын темдектеер керек. Ол талдашту маргаандарга келердеҥ озо камчыла, ок-јаадаҥ адарыла бир эмеш тазыктырынган эмтир.\nКан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртыныҥ Шабалинде экинчи јерге чыккан алыбы кыпчак сӧӧктӱ Вячеслав Васильев чыйрагыла кӧрӧӧчилерди кайкатканын темдектебес арга јок. 22 јашту баатыр уул бу ойындарга бойын ченеп кӧрӧргӧ лӧ кыпчактардыҥ адын чыгарарга туружат.\nУлаган аймактыҥ баатыры саал сӧӧктӱ Айдар Саналов Шабалинде ӧткӧн талдашту маргаандарда ӱчинчи јер алган. Ол самбо кӱрешле спорттыҥ узы. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн маргаандарга база белетенет.\nОҥдой аймактыҥ Кулады јуртыныҥ алыбы Амат Юлдашев Шабалинде ӧткӧн маргаандарда ташты кӧдӱрип јӱгӱреринде эҥ артык ӧй кӧргӱскен. Грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы. Ол ады-јолы элбеде јарлу Аргымак Ечешевте тазыктырынган эди.\nТӧрӧл аймагында ӧткӧн талдашту маргаандарда 400 метрге јӱгӱреринде Александр Легостаевке једери јок болгон. Бу 31 јашту чыйрак уул оогоштоҥ ала грек-рим кӱрешле тазыктырынган. Александрга тӧрӧл Шабалин јуртыныҥ стадионы јакшы таныш болгодый.\nКан-Оозы аймактыҥ кергил сӧӧктӱ алыбы Аржан Черышев мындый маргаандарда экинчи катап туружат. 24 јашту Аржанда јеҥӱ алгадый бастыра аргалар бар.\nОҥдой аймактыҥ Коркобы јуртыныҥ баатыры чапты сӧӧктӱ Эзен Елдошев бу маргаандарда Алтай ичиниҥ тыҥытту, чыйрак ла бӧкӧ уулдарыла маргыжар санаала туружат. Талдашту маргаандарга ӧнӧтийин белетенбей, финалга ӧдӧ берген бӧкӧ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн маргаандарга белетензе, не болор?\nШабалин аймактыҥ Барагаш јуртыныҥ чыйрак уулы Дмитрий Малофеев 24 јашту. Ол спорттыҥ кроссфит бӱдӱмиле тазыктырынат. Албатылык ойындардыҥ фестивалинде экинчи катап туружат. Баштапкы учуралда ӱчинчи јер алган болгон. Мындый маргаандар ого сӱреен јараган эмтир. Финалда баштапкы јер аларга јӱткийт.\nТурачак аймактыҥ Кебезен јуртыныҥ бӧкӧзи Вадим Лямкинге јӱк ле 21 јаш. Ол талдашту ойындарга белетенбей келип, финалга ӧдӧ берген. Горно-Алтайскта ӧдӧтӧн маргаандарга туружарга белетенет.\nУлаган аймакта чыдаган баатыр Солун Юстуков самболо спорттыҥ узына кандидат. Мындый маргаандарда баштапкы катап туружат.\nКан-Оозы аймактыҥ бӧкӧлӧриниҥ бирӱзи тодош сӧӧктӱ Алан Иташев финал ойындардыҥ туружаачыларыла теҥ-тай тартыжарына, айса болзо, озолоп то ийерге белен.\nРеспублика ичинде јарлу спортчылардыҥ бирӱзи Олег Гурин Шабалин аймактаҥ болор. 34 јашту спортчы самбо ло дзюдо аайынча спорттыҥ узы. Ченемели јаан баатыр бойынаҥ јиит бӧкӧлӧргӧ бир де јай бербези иле сезилет.\nКыпчак сӧӧктӱ Айдар Малчинов Шабалин аймакта ДЮСШ-да иштейт. Айдарда, јӱрӱми спортло колбулу бу чыйрак уул база јакшы кӧргӱзӱлерге једердеҥ айабас.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында ӧдӧтӧн Албатылык ойындардыҥ фестивалинде кӧрӧӧчилердиҥ тоозы кӧп болор деп иженедис. Эҥ бӧкӧ, тӱрген, чыйрак, кӱчтӱ, чыдамкай ла тыҥытту бӧкӧлӧр ортодо ӧдӧтӧн маргаандарга келигер, омо-томо сыгырып, баатырларысты кыйгы-кышкыла јӧмӧйли.\nМаргаандарла коштой калыгыстыҥ сӱӱген артисттериниҥ ойын-концерти, ол тоодо «Сыр каткыда» база ӧдӧр.\n2017 јылда баштапкы катап Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧдӧрдӧ, салкыннаҥ тӱрген, таштаҥ бек, кырдаҥ аккан суудаҥ кӱчтӱ, чыйрак аҥнаҥ сӱмелӱ баатырлар чактар тӱбинеҥ келип, олорго учурлай мындый кеминде ӧткӱрилип јаткан ойындарды кӧргӧндий болгон эди. Бу да учуралда фестиваль бийик кеминде ӧдӧринде бир де алаҥзу јок. Айдарда, кычыраачылар, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧткӱрип јаткан Албатылык ойындардыҥ фестивалине келигер, бойыгардыҥ кӧзигерле кӧрӱгер. Јӱс катап укканча, бир катап кӧрӱп алганы артык болгонын ундыбагар.


Бала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандарынын поэзиязынын анылузы\nБалала колбулу чум-jандардын поэзиязына алкыш состор, кожондор кирип jат. Ол бала чыкканда, ого ат адаганда, баштапкы чамча кийдиргенде, тужагын кескенде, кабайга салганда ла оско до учурлу ойлордо айдатан состор. Балала колбулу чум-jандардын поэзиязында Умай-эненин, кайын агаштын символы jаантайын туштап jат.\nБала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандардын поэзиязына баланын кинин кезер тушта айдар сöс, балага ат адар тушта, кабайга салар тушта, баштапкы чамча кийдирер тушта айдып турган алкыштар кирип jат.\nУй кижи бойынын оорузыла тын оорыза, jарлыкчы мынайда айдып jат:\nАлас, алас, Ак-Буркан!\nАлты кырлу ак арчын!\nАк айаска jараган,\nСегис кырлу кöк арчын,\nКöк айаска jараган!\nАк-Буркан болуш берзин,\nАза jоболын jок этсин!\nКöк-Буркан болуш берзин,\nКöрмöс jолын jок этсин!\nКирбигиннен jаш акпазын!\nКиндигинен кан акпазын!\n[Ялатов П., 1994]\nМында jарлыкчы кижи арчынла аластап, «устуртинен» болуш сурап jат. Кара неме кирижип турган учун кижи шыралап турган деп «Кöрмöс jолын jок этсин!» деп jолдыктар керелейт. Оннин эпиттери (ак, кок) тенерини, «устиги ороонды», аруны темдектейт. «Кирбигинен jаш акпазын!/ Киндигинен кан акпазын!» деп метафоралар ажыра ырыс, су-кадык куунзеп jат. Арчын – ол ару озум, эки телкем ортодо колбоочы болуп jат, анайда ок кара неменен аргадар учур будурип jат. Тоонын символиказы – «алты», «сегис» - эшту тоолор öрöги орооннын темдеги болот.\nАлтай калыкка карындаш тува калыкта кыйналып турган уй кижи «кайындаш» деп ээжини бузуп, кайын эjезинин адын адап jат:\nКирсе пазын кимiрбеебiн,\nИгечiм адын адабаабын.\nПирiк туста адап, полыс пир!\nХабырга пазын салдаабын,\nХазинем адын адабаабын.\nХарыг туста адап, абыс пир!\n- Я не грызла грудинку скота,\nЯ не называла имени сестры моего мужа,\nСейчас я называю ее дорогое имя.\nПомоги мне, мое ичеги (т.е. сестра мужа)!\nЯ не обгладывала ребра скота,\nЯ не называла имени моей свекрови,\nСейчас я нарекаю ее заветным именем.\nПоддержи меня, моя свекровь!\n[Бутанаев В. Я., 2005, с. 145]\nМында келин кижи кайындарынын адын адап болуш сурап jат. Ол келин кижи кайын адазынын алкыжыла jурер, ол онын коручылы болуп jат деп корумле эдилет.\nТурк тилду монгол калыкта бала турген чыксын деп мынайда айдат деп темдектелген: «Куус-куус! Куннiг чире кöзерге керек!» –\nМында киндик эне балага баштанып, кöчуре айдып керекти тургендедип jат. Калыктын jадыныла колбулу – jайлуга, кыштуга кочуштин камааны билдирет.\nБаланын кинин кезер тушта, мындый сöстöр айдат: «Менин колым\nэмес, Умай-эненин колы». Мында баланын коручылы Умай-эненин ады айдылат. Мынан ары ол баланы корулап jурер. Мынан коргондо, Умай-эне – ол устиртиндеги коручыл, jерде онын учурын (роль) киндик эне будурип jат.\nБала чыккан кийнинде, оны база суула jунат, кезикте сууга тус, эмезе чай салат. Баланы jунганда, суу база jерге тогулер учурлу. Бала сууга jунунып, «бу jерде» улустын тоозына кирет, «ол jерле» колбулу немелерин jунуп салат. Айдарда, суу мында эки функциязын будурет: арутар ла jаны jурум берер. Тус - су-кадыктын темдеги болот; чай – öзумнин темдеги болот.\nАлтай улус баланы jунып, колынын сыртыла уч катап jузин jыжып айдат: «Умай-эне корулазын, кöс öтпöзин». Карындаш кыргыз калыкта баланы jунганда мындый сöстöр айдылып jат: «Кичинек баламды, уйуктап jатса, Умай-энези jунуп койот». Мынан кöргöндö, баланын коручылы бала уйуктап та jатса, тышкары да чыкса корулап jат. Ол онын коручылы болот.\nМынын кийнинде баланы койдын jымжада илеп салган терезиле ороп, jерге салган кийнинде адазы колго алат. Ненин учун дезе jер баланын чын энези («истинная мать») болуп jат. Бу база ла куй-таштын учурыла, Умай-энеле колбулу.\nБала чыккан кийнинде эне кижи jети, эмезе тогус кунге бойын кей аларынан чеберлеп, баспай jат. «Jети конокко – jен алдында, тогус конокко – тон алдында сакып jадырым» деп айдат. Мында «ден алдында», «тон алдында» деп кочуре айдып, эне кижинин баспай, чыкпай јӱргенин коргузет. Теренжиде корзо, курчулу јӱргени.\nАй jанырганда, баланы кабайга салар чÿм-jан öткӱрилет. Бу тушта эки jаан ээжини буспаска албаданат: кабайга баланы ай jанырган кийнинде салар; кун ашкалакта салар. Бу ээжилердин учуры база ла баланы кара неменен корулары болот. Ай эскиде кара неменин салтары тын, кун ажып, jер карануйлай берзе, кара неме jердин алдынан чыгып, керектерин эдип jат.\nБаланын кабайын jазарында база бир канча ээжилерге тайанат. Кабайдын агажына барып, тос таайды суранып айдат:\nАк кайынга ак jалама бууладым,\nАк кайынга мургудим,\nАлтын кабай сурайдым.\nАлтын бури болгожын,\nJайылып турар öрöкöн,\nАк кабайды болгожын,\nJайкап берер öрöкöн.\nАлы jаан баатырлар\nОндо jатсын кööркийлер.\nБу алкыш сöстö таай кижинин эдип турган керектери айдылат. Мында баштапкы уч jолдыкты кöрзöбис, «бууладым», «мургудим», «сурайдым» деп кижинин эдилгелерин кöргузип турган глаголдор ажыра актанып, суранган кӱӱн сезилет. Ол ӱстиндеги кудайга баштанат. Алтай улустын кöрӱмиле болзо, агаш ээлу, оны сындырганы, jыкканы jаан jарабас. Таай кижинин эдилгелери мындый кӧрӱмле колбулу деп jартаарга jараар (агашты тегин сындырып турган эмес, jаны чыккан балага кабай эдерге). Кайынды «алтын бурлу» деп айдып турганында «алтын» деп эпитетке аjару салар керек. Кай чӧрчӧктӧрдӧ баатыр «ӱстиги ороонго» барза, ого «алтын терек», «алтын туулар» кӧрӱнет. Айдарда, мындый эпитет, кайын агаштын «ӱстӱртиле» колболузын коргузет. «Öрöкöн» деп баштану кайыннын каный да бийик учурын, байлыгын коргузет. Ол тегин ле ар-буткендеги кайын агаш эмес, је байлу, ару, ӱстиндеги Jайаачыла колбулу агаш.\nАгаш деп символдын учуры «устуги» ле «алтыгы ороонло» колбу тудуп турган «байлу тӧс јер». Айдарда, кабай устинен берилет деп учур кородис. «Алып jаан баатырлар ондо jатсын, кööркийлер» деп jолдыктарда база айдылат. Кай чорчоктоги алып баатырлар jаткан кабайга баланы салза, бала баатырдый су-кадык, боко болор деп айдалган.\nТаай кижи кабайды кунчыгыш jанандон jыгар, буктейтен jерин кунчыгыш jаар ээгип jазар. Кунчыгыш jаны jурумди, аруны темдектейт.\nКабайга баланы салардан озо ийт (кучук), кураан салат. Ол кабайга ээзин jымжадарга учурлалган тынду. Кийнинде бу тындуны байлап jурер, öлтурбес. Ол баланын тынын корулаган тынду деп айдат.\nСалымы кыска jурт болзо, бöднöнин, эмезе талтардын уйазын экелип салат. «Бöднöнин балдары бöрукке толтыра, талтардын балдары таарга толтыра, эне-jайаачынан тушкен де деп айдар. Кабайда кöп балдар jадып чыдазын деп амадула эдилет. Мында куш деп символго аjару эдер керек. Ол Умай-эненин де темдеги болуп, кабайга курчу, кору берет.\nМынын кийнинен кабайды арчынла аластап, алкыш сöс айдар:\nАн балазын чыдаткан\nАлты кыпту таш кабай.\nАкту бойысты чыдаткан\nАда-эненин кол кабай.\nЭлик балазын чыдаткан\nЭки кыпту таш кабай.\nЭмди бойысты чыдаткан\nЭне-аданын кол кабай.\n[Чараганова J. У.]\nМында «таш кабай» деп эпитет jебрен мифологический öйгö апарат. Ол куй-таштын баланын кудын берер деп учурлу. Баланын кудын куй-таштан сурап jат. Айдарда, бу jебрен мифологический корумле колбулу. «Таш кабай», «кол кабай» болуп солунат, ол балалу болгонын кöргузет, анайда ок ада-эненин колына тудуп jайкаганын кöргузет.\nБаланы кабайга салып, су-кадык, jакшы jурум куунзеп, алкыш сöс айдат:\nКайын агаш кабайга\nАлас, алас Май-энеке,\nТарак башту Май-энеке,\nТар койнына сугуп jур,\nТату эмчек тартыр jур.\nКинди кескен актап кой,\nКирди jунган суудап кöр.\nСуудап кöрзöн, jсууга турзун,\nСурул туда – jемей тузы!\nАйгыр jалду Jайаан-каан,\nАлдынан болзо чаап турар,\nАрдынан болзо кууп турар.\nJалынганын угуп тур,\nJалырганын jöптöп тур.\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 93]\nМында баланын коручылы – Май-энеге кору, курчу сурап, баштанып jат. «Сурул туу» деп символ Умай-эненин jуретен jерин айдат. Ол сооjындар аайынча Сутту-кöлдö, Суру – Сурун – Сурул туда jурет.\nКабайда Умай-эненин темдеги болуп ок-jаа, кызыл бöс, камчы болот.\nКыс ару Май-эне,\nКöзи jаманга кöргуспей,\nКууни jаманга тындатпай,\nТун уйкузын салып тур!\nАйна келер jанына\nАлтын кастагын тудуп тур!\nJеектин келер jанына\nJебе огын тудуп тур!\nJакшыны баштап тур!\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 94]\nБу алкыш сос Умай-энеге баштанып айдылган. Онын мында база бир адынын jузуниле айдып, арузын «Кыс ару Май-эне» деп эпитет ажыра кöргузет. Умай-эненин баланы корулайтан тöс учуры айдылат. Кабайга илинген эдимелдердин учуры, керектузи кöрунет.\nЭмезе, Умай-эненин учуры, кебери, jуруп турган jери элбеде мындый алкыш сöстö айдылат:\nКирди jунган Суда-Кöл,\nКиндик кескен ак такпай,\nТарак башту Май-Эне!\nКырык кыстын ортозында\nКыс ару Май-эне!\nОдус кыстын ортозында\nОс арунда Май-эне!\nАк Улгеннен тушкенде,\nАй солоны тартынып тушкен.\nКöк Улгеннен тужерде,\nКун солоны тартынып тушкен\nАк бакана сööнип тушкен,\nАлтын кастак тудунып тушкен,\nТарка башту Май-эне!\nТар койнына сугунып турзан,\nТапчы эдегине туунип тур.\nОн колтугына сунуп тур,\nОн эмчегин эмис тур.\nКози jаманга кöргуспей тур,\nКууни jаманга тындатпай тур!\nJаа, огын куруп тур.\nJеекти келзе, коктырба!\nJаманды jайладып тур!\nАрбаларын кылгалап тур,\nАрчынын тазылдап тур!\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 95]\nМында Умай-эненин тöс учурын алкыш сöсти айдып турган кижинин jакару jакару кеберлу айткан глаголдоры ажыра кöрунет: «корбочогын кöргуспе, урбечегин уркутпе!», «Кöзи jаманга кöргуспей тур,/ Кууни jаманга тындатпай тур!». Анайда ок мында Умай-эненин сур-кебери корунип келет: «Тарак башту Май-эне!/Кырк кыстын ортозында/Кыс ару Май-эне!/Одус кыстын ортозында/Ос арунда Май-эне!». Онын арузын, агарузын «ару Май-эне» деп эпитет ажыра кöрöдис. Сооjындардан кöрзöбис, Умай-эне «ак башту» деп туштайт, каа-jаада» алтын башту» деп айдат. Бу алкыш сöстö солун эдип «Тарак башту Май-эне» деп айдат. Баштапкы тöртjолдыкты öрзöбис, Умай-эненин jуруп турган jери айдылат. Ол «Суда-Кöлдö», «Сурун-Тууда» jурет. Мында кӧлдин ады байла, «регрессивный ассимилациянын» камаанынан улам солунып калган – Сӱттӱ-Кол болгон. Öннин эпитедиле болзо, бу jер ару ла агару. Умай-эне jерге тушкенде, «солоны тартынып тушкен»деп айдат, оны бис бала туулар тушта эне кижи буунан тудунып алган деп колбоор керек. Анайда ок, баланын келер jуруми Умай-эненен камаанду деп калганчы jолдыктардан кöрöдис. Анайда ок мында Умай-эненин база бир функциязы айдылат – тужум берер. Айдарда, бу алкыш сöстин байлык тили ажыра элдин коруми, jаны элбеде кöруле берер.\nАнайда ок балага баштапкы чамча кийдирер тушта мындый сöстöр айдылат:\nАлтын эjен келген,\nJаны кепти кий!\nБу кепти jараштыра\nJазап кий, торык!\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 97]\nJаказы майлу болзын,\nЭдеги чокту болзын,\nАлдында эдегине бала бассын!\nКийин эдегине мал бассын!\nЭэри монку болзын!\nНемезии кичик болзын!\n[Алтай алкштар, 1993, с. 97]\nБу баланын «бу jерде» баштапкы ла кийген кийими болот. Оны энези шидеп jат. Öрöги айдылган алкыш сöстö балага су-кадык куунзеп jат. Кезикте «чамчанын jиги сöгулгенче кий» деп айдат. Мында бала турген jаанап чыдап, jааназын деп куунзегени. «Jаказы майлу болзын!» деп jолдык баланын jуруми тойу-ток болзын дегени. Баланын кеjегези öскöлöк öйдö коручылы jаказынын алдында jурет. Мында Май-эне öс адалгыштан jарталгыш болуп калган. Экинчи jолдыкта балага келер jуруминде кöп балдар куунзейт, «чокту болзын» деп кöчуре айдат. Калганчы jолдыктар баланын jуруми узун болзын, угы jоголбой улалзын, jоболы, jаман öйлöри ас болзын деп куунзегени.\nБала бутка туруп турза, эмезе неменен тудунып, кырлап базып турза, «баланын тужагын кезер/чечер» деп чум-jан öткурилип jат. Эн чыйрак, jугурик кижи мынайда айдып кезип jат:\nИйним, турген бас,\nТакаа балазын акала,\nКас балазын акала,\nКой балазын акала,\nУй балазын акала!\nБу алкыш сöстö айылдын тындуларын тоологоны элдин jадын-jурумиле, азыраган малыла колбулу. Баланы бу тындулардын балдарынан турген jугурип, акалазын деп айтканы, бала чыйрак болзын деп куунзегени. Эмезе ол jурумде буудактарды jенил öдуп чыксын деп айтканы. Алкыш сости jакару кеберлу эрмектер курчыйт. Бала «турген бассын», «jугурук», «чыйрак», «чекчил» болзын деп айдат. Бу алкыш сöстин куузин аллитерация, ассонанс, кечире рифма тöзöп jат. Мында таныктардын табыжы бала jугурзип турган табышка туней. Баланын тужагын бир jаштуда, эмезе базып баштаза кезип ат. Баланы бöлдöп бастырар:\n«Бöл, бöл, бöл, бöл\nКакадын какпыр болзын,\nБудын тын болзын.»\nМында баштапкы jолдык баланы турумкай болзын, буды-колы бек болзын деп куунзегени. «Бöл» деп катап айдып, балага базарга jарамыкту куу тозойт.\nБаланы кижи колына тургуза тудуп алза, калып турганы «талкан согот» деп айдар. Мынайда адып jат:\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 67]\nМында «сок» деп jакару кеберде айдылган глагол «эркеледер сöскö» анылу куу тöзöйт, бала калырга jарамыкту. Анайда ок тоололгон аштарга аjару салза, ол албатынын jадыныла, иш-тожыла колбулу.\nАйдарда, бала чыкканынан ала бир jашка jетире чум-jандардын поэзиязында баланын коручылынын сур-кебери туштап jат. Ол баланын бу öйдö курчуга, коручалга керексип турганыла колбулу. Бу öйдö баланы «кабай бала» деп айдат. Оны тили чыкпаган, jаныла базып баштаган учун алкыш сöстöр баланы коруларына ууландырылган. Канча кире курчып. Кöп алкыш сöс айтса, ончо кире бала су-кадык, ырысту болор.