Горно-Алтайск ла Майма јаар... - altaicholmon\nГорно-Алтайск ла Майма јаар…\nБылтыр кандык айда Алтай Республиканыҥ Башкарузы Майма аймакта Карлушка јурттыҥ јанында јуун ӧткӱрген. Ол керегинде бистиҥ газет бичиген. Бу јуунда Чуйдыҥ јолыныҥ бу бӧлӱгинде јаҥы јол тудары јанынаҥ јӧп јарадылган. Анайып, аэропорттыҥ јуук јанында јаҥы јол тудулып башталган.\nКӧлӱктерге јарамыкту айалгалар\nОл тушта јуунда Россияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников, јолдор аайынча федерал агентствоныҥ јааныныҥ ордынчызы Андрей Костюк, «Алтай» деген федерал јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны Ярослав Долинский ле ӧскӧ дӧ окылу улус турушкан. Ол тушта тудулып јаткан јаҥы јол Майма јурттыҥ ортозыла ӧткӧн Чуйдыҥ јолын чик-јок јайымдап, кӧлӱктерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деп темдектелген. Тургуза ӧйдӧ мында эки кемдӱ јол тудулат. Кӧлӱктер оныҥ бирӱзиле Маймага кирбей, Горно-Алтайск ажыра, экинчизиле Майма ажыра кӧнӱ јӱрер аргалу.\nJаҥы јолдор анчада ла туристтерге јарамыкту болор деп айдар керек. Jайгыда Чуйдыҥ јолыла сӱрекей кӧп кӧлӱктер јӱрет. Биске келип турган туристтердиҥ тоозы манаҥ ары там ла кӧптӧӧри билдирет. Оныҥ да учун республиканыҥ эҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзин — Майманы тоозы јок кӧлӱктердеҥ киреледер некелтелер туруп јат. Туристтер кӧп келип турган јылдарда Майма јурттыҥ ортозыла кӱнинде 24 муҥ кӧлӱк ӧдӱп турганын темдектеер керек. Jурт јаткандар јаҥы тудулып јаткан јолдорды ишке толо табыштырар ӧйди энчикпей сакыйт. Тургуза ӧйдӧ мында тудум иштер кидим ӧдӧт.\nJолдо иштер канайып башталган\nЧуйдыҥ јолын Алтай Республиканыҥ гран-кыйузынаҥ ала Себи-Оозына јетире јаҥырта тудары 2011 јылда башталган. Бу бӧлӱктеги јол он тӧрт комплекс-бӧлӱкке ӱлелген. Тудум иштер 2011-2013 јылдарда Рыбалка ла Дубровка јурттардыҥ јанында алтынчы ла јетинчи комплекс-бӧлӱктерде ӧткӧн. 2017 јылда республиканыҥ гран-кыйузында 5,6 километр јерде јаҥы јолдыҥ баштапкы комплекс-бӧлӱги ишке табыштырылган. Jол тудаачылар иште эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-бӱдӱмдерин тузаланып јат. Эдилген иштердиҥ чыҥдыйын бийик деп айдар керек. Специалисттер олорго бийик баа берет.\nКарлушка јурттыҥ јанында тудулып јаткан эки јолго дезе строительдер 240 муҥ кубометр јер тузалангандар. Jолдыҥ «кеп-кийими» база калыҥ — 75 сантиметр. Олордыҥ ӱстине чыҥдыйы бийик аҥылу асфальтобетон јайылат. Специалисттердиҥ айтканыла, эмдиги ӧйдиҥ материалдары узак ӧйгӧ ээлебес. Олор сооктордо ло изӱлерде бачым ӱрелбес аргалу. Кӧлӱктердиҥ тискинин толгогон шоферлорго јаҥы тудулып јаткан јолдор кыйалтазы јогынаҥ јараар учурлу деп, Барнаулдагы «ДСУ-4» ООО-ныҥ пресс-службазыныҥ јааны Марина Яскова куучындайт. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ Карлушканыҥ јанындагы јолдо 31 техника ла 61 кижи иштеп јат.\nJаҥы јол кайда ӧдӧр\n«Алтай» деген федерал јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны Ярослав Долинскийдиҥ айтканыла, Карлушка јурттыҥ јанында эдетен иштердиҥ кеми јаан. Озо баштап бар-јок бастыра коммуникацияларды ӧскӧ јерлерге кӧчӱрер керек. Анайда ок суу ӧткӱретен трубаларды белетеп алар некелтелер туруп јат. Бӱгӱнги кӱнге јетире бу иштердиҥ ончозы бӱдӱп калган. Тургуза ӧйдӧ мында экинчи технический категорияга келижип турган тӧрт полосалу јол салынат. Оныҥ узуны — 2,7 километр.\nJаҥы јол Энергетиктердиҥ оромыла коштой тудулат. Бу јер — «Катунский промзона» деген микрорайонныҥ јанында. Строительдер јаҥы јолды Карлушка јуртка јетире салып, оны адакы учында алтынчы комплекс-бӧлӱкле колбоор. Мында дезе кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин эки јара — Горно-Алтайск ла Майма јаар ууламјылайтан эки кемдӱ эбирилчик тудулар. Оныҥ узуны — 77,25 погонный метр. Эки эбирилчиктӱ јолды тударга бастыра 790,2 миллион салковой акча чыгарылган. 2017 јылда строительдер тудум иштерге 200 миллион акча тузалангандар. 2018 ла 2019 јылдарда дезе 400 ле 190,2 миллионды тузаланары арткан. Jаҥы јолдыҥ адакы бежинчи бӧлӱги ишке 2019 јылда табыштырылар. Оны Барнаулдагы «ДСУ-4» деген ООО-ныҥ строительдери тудат. Иштерде ӧскӧ дӧ организациялар туружат.\nӰлекер чын талдалган\nКарлушка јурттыҥ јанындагы јолды салардаҥ озо белетеништӱ јаан иштер ӧткӧн деп айдар керек. Майма аймакта Чуйдыҥ јолын јакалай ӧскӧ јерлер база шиҥделип кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Карлушка јурттыҥ јанында болгон јуунында Россияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин специалисттер адакыда шак аэропорттыҥ јанындагы јердиҥ ӱлекерин талдап алгандар. Ол эл-јоныныҥ тоозы кӧп Майма јуртты Чуйдыҥ јолыла ӧткӧн кӧлӱктердиҥ јӱрӱжинеҥ јайымдаар арга берип јат. Ӱлекер чын талдалган ла оныҥ турулталары јарамыкту болор деп айткан эди.\nПрезиденттиҥ болушчызы анайда ок «Алтайдыҥ тамыры болгон Чуйдыҥ јолыныҥ јӱс јылдыгына јетире бастыра иштерди бӱдӱрип, юбилейге јаан сый эдер деп молјонып јадырыс. Ондый куучын-эрмекти мен јол тудаачыларла ӧткӱргем. Тудулып јаткан јолдор ишке табыштырылза, олор јаҥыс та кӧлӱктердиҥ тискинчилерине эмес, је республиканыҥ бастыра эл-јонына, ол тоодо Туулу Алтайда амырап турган кӧп тоолу туристтерге јакшынак сый болорында кандый да алаҥзыштар јок» — деп айткан.\nСпециалисттердиҥ темдектегениле, Чуйдыҥ јолын эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире јаҥыртып јазаганы јаан учурлу болуп јат. Оныҥ тӧрт полосалу јолыла кӧп кӧлӱктер јӱрӱжер аргалу. Горно-Алтайсктаҥ аэропортко кыска ӧйгӧ једетен аргалар база ачылып јат. Экологияныҥ айалгалары билдирлӱ јаранары база билдирет, је эҥ ле учурлузы — чыҥдыйы јакшы јолдордо јеткерлӱ айалгалар болоры кезем астаар. Эмдиги ӧйдиҥ эп-аргаларыла тудулган јаҥы јолдор чындап та, Майманы ӧткӱре Горно-Алтайск ла республиканыҥ тӱштӱк јаны јаар ууланган кӧлӱктердиҥ јӱрӱжине јазымы јогынаҥ јакшынак айалгалар тӧзӧӧр.


— Ойын-јыргалда кем јараш? — Алтай кебин кийген келин јараш! - altaicholmon\n— Ойын-јыргалда кем јараш? — Алтай кебин кийген келин јараш!\nКеен Алтайыстыҥ кажы ла јуртында ус колду кӧкчи эпшилери бар. Озодо карган энелерис кийер кийимин, ӧдӱк-бӧрӱгин бойлоры ла шидеп, бала-барказын, билезин јеткилдеген. Бӱгӱнги де кӱнде олордыҥ эп-сӱмелери, алтай кеп-кийимистиҥ чӱм-јаҥдары јылыйбай, улалып јат.\nКем де бис оны јаҥыс ла той-јыргалдар тужында кийип турганыс деп айдар. Текшилей кӧрзӧ, ол јастыра шӱӱлте. Албаты бойыныҥ кеп-кийимин јаантайын кийип јӱрген. Ого ӱзеери калганчы ӧйлӧрдӧ эл-јон албатылык кийимин тыҥ баалап баштаганы иле кӧрӱнет. Темдектезе, той-јыргалдарда биригип јаткан јииттер кӧп учуралда европей культурадаҥ келген кийимдер кийип турган. Је бӱгӱнги кӱнде јииттер алтай тойго ло эҥирги јыргалга деп кийимин башкалабай, јӱк ле алтай кебин кийип турган учуралдар кӧптӧйт. Алтай чегедекти, бӧрӱкти, капталды, ӧдӱкти улус толо јаштарына, јаан байрамдарга учурлу ла баалу сый эдип, јуук улузына сыйлап јадылар. Чага байрамыс тужында кышкыда тӱлкӱ бычкак бӧрӱктерлӱ эл-јон кӧптӧп турганын база темдектеер керек.\nЈуукта алтайлардыҥ калада болгон той-јыргалыныҥ фотојуругына ајару эттибис. Ондо бир јиит келин алтай кулјаларла кееркеткен, чегедектиҥ канаттарына тӱҥейлеп кӧктӧгӧн эмдиги ӧйдиҥ, орустап айтса, стилизованный платьезин кийип алган турды. Оны кӧрӧргӧ кандый јараш, эптӱ ле оморкодулу!\nКалыгыстыҥ јаан байрамы Эл Ойыныска јетире узак ӧй артпады. Ол јаан изӱ айдыҥ ортозында ӧдӧр. Ого кажы ла биле алтай кебин кӧктӧдип, кийип алган барза, кандый макалу ла эптӱ болор эди! Кӧктӧнип турган талдама устарыс кажы ла јуртта бар. Олорго эмдигештеҥ баштанар керек.\nСлер бу шӱӱлтеле јӧп пӧ?


Июнь 2022 - altaicholmon\nЗаместитель Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрий Демешин 24 июня 2022 года провел в городе Горно-Алтайске личный прием граждан, в том числе проживающих в отдаленных района республики. Прием проводился с использованием режима видеоконференцсвязи, в нем участвовали прокурор республики Анатолий Богданчиков, руководители органов власти республики, представители муниципалитетов, прокуроры городов и районов. Поводом для обращения граждан послужили нарушения\n24 июня 2022 года заместитель Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрий Демешин поздравил и в торжественной обстановке вручил ключи от новых квартир в посёлке Алфёрово Республики Алтай двум лицам из числа детей-сирот. В ближайшее время Денис Казанцев и Татьяна Карпова, которую пришли поддержать супруг и маленький сынишка, отпразднуют новоселье. В мероприятии приняли участие прокурор республики Анатолий\nӦйдиҥ бойыныҥ аайы…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын јурукчы Павел ОЙНОШЕВЛЕ ӧткӧн элес эрмек-куучынла таныштырадыс. – Павел Петрович, Слерди бу јуукта јурукчылардыҥ «Тӱндӱктиҥ калыктарыныҥ графиказы» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанында једимдӱ турушкан деп солун табыш угулды. Кӧрӱ-маргаан керегинде айдып ийзер. – Текши Россияныҥ профессионал јурукчы-графисттериниҥ кӧрӱ-маргаанын культураны јӧмӧӧр лӧ ичкери ӧскӱрер «Искусство наций» деген фонд президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрген.\nСалехардтаҥ – Горно-Алтайскка јетире баштапкы рейс\nГорно-Алтайсктыҥ аэропортына кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Салехардтаҥ баштапкы чике рейсы болды. Аэропортко отурган самолет јаҥжыкканы аайынча суулу арка ажыра ӧтти. Рейсти неделеде бир катап вторниктер сайын «Ямал» авиакомпанияныҥ CRJ 200 самоледы бӱдӱрет. Бу Алтай Республиканы ла Ямало-Ненецкий автоном округты колбуга чыгарган экинчи чике рейс. Мынаҥ башка база бир рейс Новый Уренгойдоҥ. Ол учушты база\n23 июня 2022 г. под председательством заместителя Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрия Демешина состоялось межведомственное совещание о состоянии законности в сфере обеспечения трудовых прав граждан и занятости населения на территории Сибирского федерального округа. В его работе приняли участие руководитель Федеральной службы по труду и занятости Михаил Иванков, прокурор края Антон Герман, в режиме видеоконференцсвязи –


98 кожоҥ «Чийим Кудайдыҥ тыныла берилген» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский араб армян аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый булу вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гаитян креол ган гереро гитонга гокана гомала грек грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибинда иврит игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали квебек жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго корей коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо михе миштек (Герреро) море мьянма науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд ниуэ норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау пангасинан папьяменто (Кюрасао) перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фон француз фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват цоциль цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван якуба ямай креол яп јопон\nЧийим Кудайдыҥ тыныла берилген\n(2 Тимофейге 3:16, 17)\n1. Кудайдыҥ Сӧзи кычырат,\nЧындыкла бистер јӱрзебис,\nЈайымды табып аларыс.\n2. Тыныла берилген сӧстӧр\nКӧргӱзет биске јӧптӧр.\nКӧгӱс иштерге кӱӱнзедет,\n3. Иегованыҥ Сӧзинеҥ\nКычырып јӱрзеес кӱнӱҥ ле,\n(Сар. 119:105; Укаа 4:13 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Чийим Кудайдыҥ тыныла берилген\nЧийим Кудайдыҥ тыныла берилген (98 кожоҥ)\nsjj 98 кож.


Бизнес-инкубатор аргачыларга болужат - altaicholmon\nКоронавирусла колбой, Алтай Республикада аргачылыкка јӧмӧлтӧ лӧ болуш эдери аайынча кӧп тоолу иштер темдектелген. Бу керек-јарактарда тергеениҥ бизнес-инкубаторы база туружат. Бӱгӱн бу учреждениениҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Айдар МЫЗИНЛЕ ӧткӱрген интервьюны јарлап турубыс.\n—Айдар Аркадьевич, бӱгӱн коронавирусла колбулу сурактар керегинде куучындажарыс. Је озо баштап Слердиҥ башкарып турган учреждениегердиҥ адын акту бойыма јартап аларга турум. Улус оны кӧндӱре ле бизнес-инкубатор деп адап јадылар. Анайда адаганы чын ба, јастыра ба?\n—Бизнес-инкубатор дегенин мен де јаантайын угуп јадым. Бистиҥ организация окылу документ-бичиктерде Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча государственный бюджетный учреждение деп адалып јат. Бис тергеениҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јадыс. Бизнес-инкубатор – ол јӱк ле бӱдӱрип турган ижибистиҥ ууламјыларыныҥ бирӱзи. Бистиҥ учреждениени, бир јанынаҥ, аргачылыктыҥ ижин башкарып турган тӧс јер деп айдарга јараар. Мындый тӧс јерлер эмди Россияныҥ бастыразына шыдар тергеелеринде тӧзӧлӧт.\n—Бир ле аай учреждениениҥ бӱдӱрип турган ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде айдып берген болзогор?\n—Бисте аргачылыкты јӧмӧйтӧн тӧс јер бар. Бу бӧлӱктиҥ ишчилери аргачыларга консультациялар ӧткӱрип, башка-башка јартамалдар берет. Бизнеске келген кижиде каландар јуур органда окылу регистрация ӧдӱп, бизнес-план тургузып, оны јӱрӱмде бӱдӱрерге јетире јартына чыгатан сурактар айдары јок кӧп болуп јат. Мындый учуралдарда олорго болушка бистиҥ ишчилер келет. Ӧткӱрген консультациялар учун аргачылар биске јаҥыс ла быйан айдат. Учреждениеде экспортты јӧмӧӧр тӧс јер база јаан иш бӱдӱрет. Бу ууламјыда экспортло иштеген аргачыларга јетирӱлик ле методикалык болуш эдилет. Бистиҥ специалисттер олорго башка-башка сертификаттар аларына, таможняныҥ некелтелерин бӱдӱрерине, сайттардагы материалдарды, эдим-јазалдардыҥ јартамалдарын ла јӱзӱн-башка документтерди ӧскӧ тилдерге кӧчӱрерине јаан јӧмӧлтӧзин јетирет.\nБаза бир ууламјылардыҥ бирӱзи — инженеринг. Бу тӧс јер производстводо ийде-кӱчтерди тыҥыдарына болуш јетирет. Бисте тургуза ӧйдӧ ЦКПО тӧзӧлӧт. Бу кажы бир ууламјыда ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ цеги. Оны ӧскӧ сӧстӧрлӧ эм-том белетеер ӧзӱмдерди ле темирдиҥ прокадын ылгап ӧткӱштирери аайынча болушту цех деп айдарга јараар. Аргачыларда бойлорыныҥ продукциязын белетеп чыгарарында кандый бир сурактар бар болзо, бу цехтиҥ специалисттерине баштанар арга бар.\nИнвестицияларла колбулу сурактарла иштеп турган бӧлӱк ижисте тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Бойлорыныҥ акчазын бистиҥ республикага саларга кӱӱнзеген инвесторлорго бис «бир кӧзнӧк» деген эп-мар ажыра болуш јетирип јадыс. Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча тӧс јер тергеениҥ јаантайынгы инвесторлорыла кӧнӱ колбулар тудуп, бу ишке јаан учур берет.\n—Пандемияныҥ ӧйинде иште билдирлӱ кубулталар эдилген деп уккам. Бӱгӱнги кӱнде ајару элдеҥ озо неге эдилип јат деп сураарга турум?\n—Коронавирусла колбой тулаан айдыҥ учынаҥ ала бастыра ороондо иш чек ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Аргачыларла кӧнӱ иштеп турган бистиҥ учреждениеде кубулталар база болды. Оноҥ улам темдектелген иштердиҥ ончозына јуугын чек токтодып, олорды ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен. Эмди токтодулардыҥ ӧйин энчикпей сакып турус.\nБисте чике колбуныҥ линиязы иштеп јат. Аргачылар анчада ла баштапкы айда кӧп телефон соккондор. Учреждениениҥ специалисттери олорго федерал ла республикан кеминде јарлалган јеҥилтелер јанынаҥ элбек кемдӱ јартамалдар бергендер. Баштанып турган улустыҥ тоозы эмдиге јетире астабаган. Туризмле иштеп турган аргачыларда, коронавирусла колбой, јартына ла аайына чыкпаган сурактар эмдиге јетире бар.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы конор туралардыҥ ла отельдердиҥ ижин кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнине јетире токтодып салган. Аргачылар дезе кичӱ ле изӱ айларга јадар јерлердиҥ бронин ачып, бу ишти баштап, кӧндӱктирип ийгендер. Је бисте туристтерле иштеери јанынаҥ сурак кичӱ изӱ айдаҥ ала башталар ба, јок по деген сурак эмдиге јетире ачыгынча артып јат. Коночылык туралар керегинде чокымдап айтсабыс, олор Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ чыгарган 434-чи јӧби аайынча коронавируска сыраҥай јууктада алдырткан бӧлӱк-ууламјылардыҥ тоозына кирип јат. Олордо башка-башка јеҥилтелер бар. Мында элдеҥ ле озо МРОТ аайынча ишјалды тӧлӧӧрине берилип турган субсидия керегинде айдар керек. МРОТ-тыҥ акчазыныҥ кеми дезе бисте 12 муҥнаҥ јабыс эмес деп, ончобыс јакшы билерис. Бу субсидия эмди тургуза јӱк ле эки айдыҥ туркунына берилип јат. Аргачылар алган акчаны ойто кайра јандырбас.\nӦскӧ дӧ јеҥилтелер бар. Аргачылар тергеениҥ калан јуур службазына угузу-бичиктерле эмдиге јетире баштанып турулар. Бӱгӱнги кӱнге јетире аргачылардаҥ 1300 угузу-бичик алылган ла олорго 26 миллион салковой акча тӧлӧлгӧн. Бу акча биске тӧс јердеҥ келген. Калан јуур органдардыҥ ишчилери аргачылардыҥ угузу-бичиктерин алып, ол јанынаҥ реестр тургузып јат. Оноҥ бу реестр федерал казначействого кӧрӧрине аткарылат. Казначейство оны лаптап шиҥдеп, керектӱ јӧпти чыгарып, акчаны тӧлӧӧрин баштап јат. Кандык ай учун тӧлӧйтӧн субсидияныҥ угузу-бичиктерин кӱӱк айдыҥ 1-31 кӱндерине јетире табыштырар керек. Кӱӱк айдыҥ субсидиязын тӧлӧйтӧн угузу-бичиктер дезе кичӱ изӱ айдыҥ 1-30 кӱндерине јетире алылып кӧрӱлет. Аргачыларга эдилип турган некелтелер шак андый. Јӧптӧ айдылганын бӱдӱрбеген аргачыларга јеҥилтелерди тузаланарга кӱч болор.\nКайра јандырбас субсидияла коштой страховой взносторго алты айдыҥ туркунына отстрочка база бар. Аргачылардыҥ тӧлӧп турган каландарына острочка база эдилет. Ӧмӧликтиҥ ишчилерине ишјал тӧлӧӧргӧ проценттер јок кредит алар аргалар бар. Акчаны беретен банктар темдектелип, чокымдалып калган. Аргачылар олорды јакшы билер деп алаҥзыбай турум.\nШиҥжӱ ӧткӱрер органдар тӧлӱге тӱшкен аргачыларга штраф салатан кезедӱлерге мораторий тургусканы керегинде база айдар керек. Банкротствого база текши мораторий јарлалган. Бисте анайда ок јеҥилтилген кредит алары јанынаҥ программа база иштеп јат. Андый программа республиканыҥ микрокредиттер берер фондында тӧзӧлгӧн. Бу фонд јеҥилтеле тузаланып турган аргачыларга кыска ӧйгӧ кредит берет. Олордыҥ чыгарып турган акчазыныҥ кеми јаан эмес — 3 миллион салковойго јетире. Ол акча ӱч јылга берилет. Бу коронавирусла колбой кызалаҥга кирген аргачыларга болуш јетиретен јӱк ле бистиҥ тергеениҥ бойыныҥ эп-аргаларыныҥ бирӱзи.\nКыска ӧйгӧ берилип турган бу кредиттиҥ ставказы тӧрт проценттеҥ ӧрӧ. Анайда ок бир проценттӱ „Неотложный“ деген кредит база бар. Кызалаҥга кирген аргачылар мындый аргала бир јылга бир процентле беш јӱс муҥ салковойго јетире акча алар аргалу. Олор бу акчаны коруланар эдим-јазалдар аларына, ишјалды, каландарды ла страховой взносторды тӧлӧӧрине тузаланар учурлу.\n—Туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрер республикан учреждение бойы коронавирусла колбой кызалаҥга кирген аргачыларга кандый јеҥилтелер эдип јат?\n—Бистиҥ специалисттер аргачыларга кӧп лӧ сабазында методический ле консультативный болуш јетирип јат деп, база катап чокымдап айдарга турум. Је бистиҥ бизнес-инкубаторыста аргачылыкта керек-јарактарын јаҥы ла баштап турган резиденттер бар. Пандемияла колбой тура берген айалгаларды оҥдоп, бизнесте керектерин јаҥы ла баштап турган резиденттериске удура алтам эдип, олордыҥ кандык айда аренда учун тӧлӧйтӧн акчазын чек токтодып салганыс.\nБисте тӱни-тӱжи чике колбуныҥ линиязы јакшы иштеп јат. Специалисттер телефон согуп, баштанып турган аргачыларга бастыра јанынаҥ толо јартамалдар эдет. Мынаҥ ӧрӧлӧй бистиҥ учреждениеде кичӱ ле орто аргачылыкка болуш јетирип, јӧмӧлтӧ эдип турган кӧп программалар иштеп јат деп айткан эдим. Тергеебиске коронавирус келгениле колбой, олордыҥ бастыразына шыдары удурумга токтодылган. Айалгалар оҥдолзо ло бис алдындагы кемиске ойто кирип, программаларысты толо иштедип, республиканыҥ аргачыларына оноҥ билдирлӱ јӧмӧлтӧ лӧ болуш јетирерис деп иженип турум.


Чехия Гуркинле јилбиркеп танышты - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова Чехияда сыгын айдыҥ 6-7 кӱндеринде ӧткӧн калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияныҥ ижинде турушкан. “Алтайдыҥ Чолмоны” эл газеттиҥ кычыраачыларына ол солун јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады:\n–Чехияныҥ Оломоуц деген јараш калазында Палацкийдиҥ университеди јаан ла јилбилӱ конференцияны “Sinophone Border Lands”— “Взаимодействие на краях” деген ӱлекер аайынча белетеп ӧткӱрген. Јаан учурлу ӱлекер талалык ӧзӱмниҥ Европей фондыныҥ јӧмӧлтӧ болужыла ӧткӱрилген.\nБу ӱлекерди Палацкийдиҥ университединиҥ једимдӱ иштеп јаткан јаан ӱлекерлериниҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Ӱлекер бойы бӱгӱнги телекейде Азияныҥ материальный культуразына, кӧгӱс- байлыгына јилбӱни, оны шиҥдеерине, учурына, јерине кандый баа, кӧрӱм болуп турганына учурлалат. Калыктар ортодогы ӧткӧн билим конференция ӧйинде оныҥ туружаачылары, айылчылары, билимчилери азиат ороондордыҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ, Тӧс Азияныҥ, Сибирьдиҥ, Тӱштӱк-Кӱнчыгыш Азияныҥ јадын-јӱрӱмге јарамыкту аргазы, айалгазы, онойдо ок эбире курчаган јериниҥ, кейиниҥ, суузыныҥ ла ар-бӱткендик байлыктыҥ кубулганыла колбой олордыҥ материальный культуразыныҥ кыракы шиҥдеер-шиҥжӱлеер эп-аргаларды ыраада ла тереҥжиде кӧргӧн деп айдарга јараар.\nМындый учурлу ишти бийик кеминде ле чындый ӧткӱрер амадула олор башка-башка ороондордыҥ јарлу билимчилерин јууп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган. Ӧткӧн конференцияныҥ ижинде, темдектезе, Россиядаҥ, Алтай Республикадаҥ мен, Санкт-Петербургтаҥ Россияныҥ этнографиялык музейинеҥ билимчилер туруштылар. Олор конференцияда таджиктердиҥ, узбектердиҥ јайаандык иштери керегинде јетирӱ эткен. Берлиннеҥ келген каракалпак укту-тӧстӱ билимчилер каракалпак элдиҥ культуразы аайынча јетирӱ эткен. Олор Берлинде Гумбольдтыҥ адыла адалган фондто иштеп турган болуптыр. Мында Германиядаҥ, Великобританиядаҥ, Бангладештеҥ, США-даҥ, Чехиядаҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ороондордоҥ келген билимчилер солун јилбилӱ јетирӱлер эттилер.\nТуулу Алтайга, мында јуртап јаткан албатыларга јилбӱ јаан болгонын аҥылап темдектеер керек. Чындап та, Европада (Германия, Чехия) Алтайга јилбӱ азыйдаҥ бери бӱгӱнги кӱнге јетире јаан, ол бир де јабызабай, карын да элбеп јатканын бис јылдаҥ јылга кӧрӧдис. Темдектезе, Алтайга, эл музейге бу ла ӧдӱп јаткан јылдыҥ куран-сыгын айларында, темдектезе, СНГ-ныҥ ороондорынаҥ (Кыргызстан, Казахстан, Белоруссия), Германиядаҥ, Польшадаҥ, Австриядаҥ, Франциядаҥ, Испаниядаҥ, Италиядаҥ, Англиядаҥ, Швейцариядаҥ, Даниядаҥ, Эстониядаҥ, Голландиядаҥ, Новая Зеландиядаҥ, США-даҥ, Монголиядаҥ, Китайдаҥ, Турциядаҥ, Таиландтаҥ, Австралиядаҥ, Зимбабведеҥ сӱреен кӧп туристтер келип јӱрди.\nЈурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 145 јылдыгына учурлалган конференцияга Германиядаҥ Олаф Гюнтер деп билимчи келип туружып, сӧс айткан эди. Ол алтай јурукчыныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолыла јилбиркеп, материалдар јууган. Мен бойым арга-кӱчим јеткенче билимчиге болушкам. Онойып, Олаф Гюнтер “Чорос-Гуркин – посланник неповрежденного мира” деген бичигин бичиген. Бичик белен. Бичиги чыккалак, типографияга кепке базарга табыштырылган.\nЭзенде, чыгар јылда, телекей јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 150 јылдыгын темдектеер. Телекей деп тегиндӱ айтпадым. Темдектезе, эзенде Олаф Гюнтер, онойдо ок Чехиядаҥ Палацкийдиҥ университединиҥ, олордыҥ телекей кеминде јебрен ле сӱреен байлык эл музейиниҥ билимчилери биске келер амадулу, кӱӱндӱ. Олор јурукчыныҥ эземин кереестеген калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияда келип туружар. Олаф Гюнтерле дезе бисте бойыныҥ бичигиниҥ таныштырузын ӧткӱрери јанынаҥ куучындаштыс-јӧптӧштис.\nМениҥ бу јол-јорыкта болуп кӧргӧнимле, олор Алтай, Гуркин керегинде кӧп материалдарды јакшы, тереҥжиде билбес те болзо, је олордыҥ кӧрӱми чек башка, солун. Кӱнбадыштыҥ улузыныҥ ӧзӧги, кӧрӱми, санаа-укаазы бистийинеҥ чек башка ине. Байа бистиҥ культурага, Гуркинге олор ӧскӧ кӧрӱмле кӧрӱп, ӧскӧ баа берет. Бис бойыстыҥ ортобыста Гуркин бистиҥ алтайлардыҥ, онойдо ок ол таҥынаҥ государство тӧзӧӧри јанынаҥ озочыл шӱӱлте эткен, амадаган деп кӧрӧдис.\nБаза ол Туулу Алтайда јураар санаттыҥ бажында турган, оныҥ тӧзӧгӧзин салган деп айдадыс. Бойыс ла оныҥ учурын јабызадып јадыс. Је ыраада, тереҥжиде алар болзо, јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ бажындагы бийик ӱредӱлӱ, атту-чуулу јурукчылардыҥ тоозына јолду кирип јат. Сибирьде дезе озодоҥ бери оныҥ ады-јолы бийик јерде туруп јат.\nАйдарда, гран ары јанында Гуркинге, оныҥ кӧрӱмине јилбӱ јаан деп база катап айдым јадым. Гуркинниҥ ижине учурлалган альбомло сӱреен соныркап таныштылар. Онойдо ок алтай улустыҥ материальный культуразыла јилбиркеп, кӧп тоолу сурак берип турдылар. Мен конференцияда «Алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин ле материальная культура» деп адалган јетирӱ эттим. Онойдо ок јурукчыныҥ јуруктарыныҥ репродукцияларын апарып, кӧрӱге тургустым, таныштырдым. База бисте Алтайда бӱгӱнги кӱнде чӱмдеп кееркедер санаттыҥ једимдериле, јайааан иштериле таныштырар амадула бир канча устардыҥ тоолу иштерин апардым.\nОлор Айдана Тадыкинаныҥ кийистеҥ баскан эдимдерин, Јажый Тогочоеваныҥ јуруктарын, Ольга Саватованыҥ кийис эдимдерин кайкап, јилбиркеп кӧрдилер. Кийисти базарыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары олорго јаан ачылта болды.\nКонференцияда туружып, кӧп тоолу билимчилерле куучындаштым. Эзенде олор биске келер болды. Олор бу ла талалык ӧзӱмниҥ Европей фондыныҥ программазыла јаан ӱлекерди белетеп иштеер амадулу. Бистиҥ эл музейдиҥ фондторындагы этнографиялык јуунтыларыла јууктада таныжар кӱӱндӱ. Олорды алтай улустыҥ эдинген-тудунган эдимдери, курсак-тамагы, кеп-кийими, јаҥжыгулары јилбиркедет. Олор, темдектезе, узбек калык керегинде сӱреен јакшы каталог чыгарган, кӧрдим, таныштым. Прагада билимчи Тереза Гейзерова белетеп чыгарган. Чехияныҥ музейинде узбектердиҥ солун јуунтызы бар эмтир. Озодо чех билимчи-шиҥжӱчилер јууган. Алтайдаҥ алтай улустыҥ бир де эдим-тудумы јок. Айдарда, олор Алтай јаар быјыл келип, мынаҥ ээр, кеп-кийим апарган болуптыр. Олор бойыныҥ музейинде алтай эдимдердиҥ јуунтызын тургузар амадулу.\nОломоуцтагы Палацкийдиҥ университеди ӧрӧги айдылган программа аайынча биске этнографиялык альбомды чыгарарга белен деп айттылар. Је бис бу ишти эзенде баштаарыс. Ол университетле бистиҥ эл музей јӧптӧжӱ тургузар.\nАлкы бойым јилбиркеп, ижиме де керектӱ, тузалу – јербойыныҥ кӧп тоолу јаан ла јебрен музейлерин кӧрдим. Азый мен Германияныҥ, Францияныҥ, Голландияныҥ музейлерин кӧргӧм. Тайваньда ӧткӧн музейдиҥ ижи аайынча ӱредӱде ӱренгем. Эмди Чехияныҥ ла Венаныҥ музейлериле таныжар учурал келишти.\nЈер-телекейди глобализация деген коркышту айалга колго алардыҥ бери јанында. Је оныҥ ортозынаҥ бастыра албаты-јон бойыныҥ тазыл-тамырына, ук-тӧстӧрине бурылат, бедиренет. Кӧрӱп јӱрер болзо, кажы ла албаты бойыныҥ тазыл-тамырын кӧрӧрдӧ, олор јаҥыс уйадаҥ, культурадаҥ тарап-таркап баргандый. Тӧзӧгӧзи дезе јаҥыс. Шак оныҥ учун бийик нанотехнологияларла коштой бу мындый талалык, јербойыныҥ культуразына јилбӱ бар болуптыр. Нениҥ учун дезе интернет бар да – бир ле кӱӱ, бир ле курсак-тамак, бир ле кийим-тудум ла оноҥ до ӧскӧлӧри бир ле калыптыҥ. Онызы кунукчылду, карамду. Качан байа ончо неме јӱзӱн ӧҥдӱ («биоразнообразие») болзо, јилбилӱ, сӱрлӱ болор ине. Чечектер, аҥ-куш башка-башка бӱдӱмдӱ. Онойдо ок кажы ла кижи угы-тӧзиле, культуразыла, чӱм-јаҥыла, ичкен-јиген курсагыла, кийген кебиле башка болгоны артык эмес пе?\nОломоуц каланыҥ јебрен краевед музейин кӧрдим. Оноҥ ӧнӧтийин ле амадап, Прагага бардым, эски Прагада болдым. Мында билимчи коллегаларла куучындаштым. Naprtek музейдиҥ фонд-хранилищелерилетаныштым. Нениҥ учун дезе биске фондо-хранилещени тудары јанынаҥ сурак туруп јат. Јайгыда Пазырыктаҥ чыккан укту-тӧстӱ каан улустыҥ мӧҥкӱлерин салган кабайын эбире тыт тоормоштордоҥ эткен айыл-чертпези музейдиҥ фондына табыштырылган эди. Айдарда, биске бу чертпени чеберлеерге, аҥылу јер сӱреен керектӱ. Бу бӱгӱнги кӱнде бистиҥ сӱреен јаан сурагыс болуп јат.\nМеге монголдордыҥ ла кыдаттардыҥ јуунтыларын кӧргӱстилер. Билимчилер олордыйы биске тӱҥей деп айттылар. Темдектезе, монголдордыҥ белтӱӱжи, кам кижиниҥ манјагы бистиҥ ле ошкош, бӱдӱштеш. Бу улустыҥ санаазыла болзо, алтай камдардыҥ эдимдерин база јуугадый.\nОноҥ мен јолымды Австрияга, Венага туттым. Мында бичиичи Франц Кафканыҥ («Бравый солдат Швейк») музейинде болуп, кӧп солун ла тузалу немелер кӧрдим, фотого соктым. Сӱреен јилбилӱ музей. Јер-телекейде ады јарлу, туристтер сӱреен кӧп. Гуркинниҥ музейиле тӱҥдештирип кӧрдим.\nОйто Чехияга бурылза, Оломоуцтагы талалык, краевед музейлер јаш балдарла ишти тыҥ апарып јатканын аҥылап кӧрдим. Музейге балдарды оогоштоҥ ала экелер, ӱредер, таскадар керек. Балдар јарашты кӧрзин, сананзын. Јурукты эмезе скульптураны кӧрӧр аайыла, олорды «кычырарына» ӱредери каруулу иш. Јербойыныҥ культуразына, кӧгӱс-байлыгына таскадып јатканы иле. Анчада ла ар-бӱткенди, аҥ-кушты кӧрӱп, кӧбӧлӧкти, аспанды, чойлошконды кӧрӱп, олор јоголзо, јӱрӱм кунураар, јӱзӱн ӧҥин, байлыгын јылыйтар деген ӱредӱни, кӧрӱмди олор баланыҥ кӧксине оогоштоҥ ала салып турганы јарамыкту.\nТелекейлик культурала, Чехияныҥ, Праганыҥ атту-чуулу јурукчыларыла, Венада бастырателекейлик музейле, Непалдыҥ санадыла таныштым. Баштап алган ижис улалар деп иженедим. Чехиядаҥ быјыл билимчилер келип, Улаган, Кош-Агаш, Оҥдой аймактарла јӱрген. Бичиктӱ-Боомдо, Боочыда болгон. Байагы ээрди Аржан Кухаевтеҥ алган болуптыр.\nГлобализацияныҥ ӧйинде тилдиҥ курч сурактары, айалгазы, салымы чыгат. Јербойыныҥ тилдери јоголордыҥ бери јанында. Јер-телекейде интернет английский тилле бичип јат. Бала-барка английский тилди тӧрӧл тилинеҥ артык билер. Келер ӧйдӧ јаҥыс ла английский ле кыдат тилдер артар деген шӱӱлте бар болуптыр. Экинчи телекейлик тил кыдат тил болордоҥ айабас. Бистиҥ алтай тилис, айса болзо, бойыстыҥ ла биледе, јуртыста артардаҥ айабас. Је бӱгӱнги ле кӱнде бала-барка, јиит ада-эне тӱрген ле орустап куучындажып турганын кӱннеҥ кӱнге кӧрӱп јадыс. Ӧрӧги айдылганын билимчилердиҥ белге-шӱӱлтези деп айдар керек. Ондый да болзо, санангадый сурактар кӧп. Чехияда калыктар ортодо ӧткӧн билим-практикалык конференция ӧйинде Китайдыҥ, Тибеттиҥ, Испанияныҥ, Турцияныҥ башка-башка телекейи келер ӧйдӧ бой-бойы ортодо кандый колбуда болоры јанынаҥ сурактар башка-башка ууламјылар аайынча элбеде кӧрӱлди.


Телекейди кажы ла кижи јарандырар аргалу - altaicholmon\nТелекейди кажы ла кижи јарандырар аргалу\nЭл-јонго акту кӱӱнинеҥ, акча-манат јандыру сакыбай, кандый бир болужын јетирип тургандардыҥ “Волонтерство” деген кыймыгузы бастыра телекей ичинде элбек ӧзӱм алынат. “Волонтерлор” деп адалган улус јаҥыс ла арга-чыдалы кирелӱ, кӱч айалгада болгон улуска болужып турган эмес. Волонтерлор онойдо ок јаткан јериниҥ, текши ороонныҥ ла телекей ичиниҥ керек-јарактарында бойыныҥ кӱӱниле башка-башка иштер бӱдӱредилер.\nБыјыл орооныста јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Волонтердыҥ кӱни ӱчинчи катап ӧткӱрилди. Бу байрам Россияныҥ президентиниҥ 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айындагы јарлыгыла јӧптӧлгӧн болгон. Бу ла кӱн Волонтердыҥ албатылар ортодогы кӱни деп 1985 јылда јӧптӧлгӧн.\nАлтай Республикада бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерге белен болгондордыҥ кыймыгузыныҥ турчыларыныҥ тоозы 18 муҥ кире кижи.\nГорно-Алтайск калада бу байрамга учурлалган кӧдӱриҥи тергеебистиҥ волонтерлорын эл театрда јууды. Олордыҥ ончозына бийик сценага чыккандар быйанду јылу сӧстӧрин айдып, сыйлар ла кайралдар табыштырды.\nКӧдӱриҥиниҥ алдында текши ороон ичинде иштеп турган волонтерлор керегинде ролик кӧргӱзилди. Ондо јииттер јакшы керектер, килемји ле волонтерство керегинде санаа-шӱӱлтелерин айтты:\n— ол улус, ороондор ортодо ачык-јарык куучын-эрмек;\n— ол кӱч, курч суракты кӧрӱп, оны аайлаштырып, эп-аргазын табар кӱӱн;\n— улуска болужар аргаҥ бар болзо, болуш. Олордыҥ сӱӱнгени сеге недеҥ де баалу јандыру сыйлаар, ол тушта јӱрегиҥ, сагыжыҥ чечектеп турган сезим недеҥ де артык ла бийик;\n— сен кем болгоныҥ, нени иштеп турганыҥ — камааны јок, сен кемниҥ бир амадузын бӱдӱрерге болужар аргаҥ бары — недеҥ де учурлу.\nВолонтерлор јонјӱрӱмдик, экологиялык, эмчилик, культуралык, спорт керек-јарактарда туружадылар ла Јеҥӱниҥ ууламјыларында иштейдилер. Јакшы керектер бӱдӱреринде јаш та, јаан да улус туружат. Олор бойыныҥ ӧйиле, јылузыла, јайалтазыла, ченемелиле, билгирлериле ӧскӧ улусла ӱлежет.\nКӧдӱриҥини Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева ачып, волонтерлор ороондо јаан учурлу иштер ӧткӱрип турганына быйанын айдып, келер јылдыҥ баштапкы айында бу кыймыгуны јӧмӧӧр ресурсный тӧс јер ачыларын јарлады. Бу тӧс јер национальный “Ӱредӱлик” ӱлекердиҥ тергеелик “јонјӱрӱмдик эрчими” деген ӱлекери аайынча эдилип јаткан. Министрдиҥ ордынчызы “Алтайдыҥ ийдези” деп адалар тӧс јер ачылып, ижи кӧндӱге берген кийнинде тергееде волонтерствоныҥ ӧзӱми ээчиде јаҥы тебӱ алынарына иженгенин айтты. Тӧс јер тергеениҥ башка-башка органдарыла, ведомстволорыла колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштер ӧткӱрер амадула тӧзӧлип јат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла тергеениҥ муниципалитеттериниҥ башкартуларында, башка-башка тӧс јерлеринде волонтерлордыҥ ижин тӧзӧп, башкарып турган эрчимдӱ ишчилер кайралдаттылар.\n2019 јылда волонтерлордыҥ практикаларыныҥ тергеелик “Хрустальное сердце Алтая-2018” конкурсыныҥ эҥ артыктары Сибирьдеги федерал округтыҥ “Хрустальное сердце Сибири” деген ээчиде бӧлӱгинде турушкан. Тергеебистиҥ бир ӱлекери ондо јеҥӱ алган. ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ “Вместе в жизнь” деген кыймыгузы “Образовательная программа года в сфере добровольчества” ууламјыда эҥ артыгы деп адаткан.\nТергеелик “Хрустальное сердце Алтая-2019” конкурстыҥ јеҥӱчилдери ортодо “Јылдыҥ эҥ артык акциязы” ууламјыда Улаганныҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школы јеҥди. Бу акцияда 379 ӱренчик турушкан, олор тузаланар ӧйи једип калган, кереги јок батарейкалар јууп табыштырган. Бастыра јаба – 4892 батарейка.\nАлтай Республикада Јашӧскӱрим политика, јуучыл-патриотикалык таскамал ла черӱдеҥ озо белетениш аайынча тӧс јердиҥ директорыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Надежда Лебедева уткуулду сӧстӧрин айдып, эрчимдӱ ижи учун волонтерлорго тергеениҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ Быйанду самараларын табыштырды.\nКалганчы ӧйдӧ јеткерлӱ учуралдар болдыртпазы аайынча иштеп турган волонтерлор кӧптӧйт лӧ эрчимдӱ иштейт. Бу волонтерствоныҥ анчада ла каруулу, су-кадыкка каршузын јетиргедий ууламјызы болуп јат. Ӧрт ӧчӱреечи-волонтерлор кажы ла кӱн та кемниҥ де јӱрӱмин аргадайдылар. Тергеебисте бойыныҥ кӱӱниле ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиналарыныҥ эрчимдӱ турчылары “Ӧрттӧр ӧчӱреринде болужы учун” медальла кайралдаттылар.\nУлуска јонјӱрӱмдик болуш јетирип тургандарды иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министриниҥ ордынчызы И. Лыкова уткуп, олор ортодо ӧткӱрилген “Доброволец года” деген конкурстыҥ јеҥӱчилдерин кайралдады.\nСу-кадык корулаш аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Бутилова эмчи-волонтерлорго Быйанду самаралар табыштырды.\nВолонтерлордыҥ кыймыгузы, олордыҥ ижи, јӱрӱми керегинде билип аларга “Волонтеры-медики” деген бастырароссиялык јондык биригӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны, Горно-Алтайск каланыҥ јашӧскӱрим тӧс јериниҥ директоры Эркелей Бековага баштандыс. Эркелей Дорыкчыновна студент ле ӧйлӧринеҥ ала волонтер болуп, јаантайын улуска болужып, башка-башка иштерде, керек-јарактарда туружып, темигип калган кижи. Бӱгӱнги кӱнде ол тӧс калазында, республика да ичинде волонтерлорды башкарып, улуска килемјилик болуш јетирерин эрчимдӱ улалтат. Јакшы керектер канайып башталып турган деген суракка ол мынайып каруузын јандырды: “Волонтерлор јуулыжып ийеле, нени-нени баштап, кемге-кемге болужып ийер деп шӱӱжип ийедис. Каргандарга ӧлӧҥ чабып берер, кар арчып берер, туразын арутап берер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп иштер. Бир эмеш акча-манат керек болзо, аргачыларга, тегин эл-јонго баштанадыс эмезе бойыс чачыжып ийедис. Јакшы улус телекейде тӱҥей ле кӧп. Темдектезе, кандый бир јаан магазинниҥ ээзи болужарынаҥ мойножып ийзе, ондо кассада иштеп турган тегин ишчилер бойыныҥ кӱӱниле акча јууп, болужып ийген учурал санаама јакшы арткан. “Солнечная энергия” ООО-ныҥ јааны Андрей Ялбаков јаантайын биске јӧмӧжип турат, ол качан да “јок” деп айтпас. “Единая Россия” партияныҥ тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ јааны Эмиль Тюхтенев база јаантайын јӧмӧжип турат.\nБистиҥ кыймыгуга кӧп сабада јиит улус биригет. Онызы, мен сананзам, сӱрекей јакшы кӧргӱзӱ. Јииттер — ол бистиҥ келер ӧйис ине”.\nОндый јииттердиҥ тоозында Дмитрий Сарлаев ле Эмиль Иртаков.\nЭ. Иртаков Горно-Алтайсктагы медицинский колледжтиҥ 4-чи курсында ӱренет, ого 20 јаш. Волонтерствого оны нӧкӧри кычырган. Дмитрий Интернет ажыра бу кыймыгу керегинде кычырып, оныҥ ижин јарадып, тургуза ла ого јӧмӧшкӧн.\nБӱгӱнги кӱнде ол волонтерлордыҥ эл-јонго санитар-профилактикалык јанынаҥ јетирӱлер эдер ууламјылу ижин башкарат. Оныҥ чике ууламјызы — ӱйе-сӧӧктӧрдиҥ ооруларыныҥ профилактиказы. Олор јаандарга скандинавский базыш аайынча мастер-класстар ӧткӱрген. Дмитрий эмди олордо ӱренген јаанактар скандинавский тайактарлу базып турганын кӧргӧндӧ, ӧзӧгине јылу болгонын айдат. Олордыҥ болужыла јаандар су-кадыгын тыҥыдат.\nКыймыгуда ончо волонтерлор бой-бойыла нак, ончозы эрчимдӱ, чындап та акту кӱӱндӱ. Дмитирий баштаган јииттер Суску, Александровка, Манјӱрек јурттарга барып, бойыныҥ јарамыкту акцияларын ӧткӱрип, ондогы ФАП-тарга болужат.\nЈакшы керектер качан да быйанду ла јандырулу болор. Онойып, волонтерлордо башка-башка калалар, јурттар јаар јорыктаар аргалар болот. Эмиль Иваново калада ӧткӧн эмчилик волонтерлордыҥ форумына барып јӱрген. Эмиль ого волонтерствоныҥ эжигин ачкан Эркелей Бековага јаан быйанын, келер ӧйдӧ мынайып ла јерлештерине болужып јӱрер кӱӱнин айтты.\nД. Сарлаев ГАГУ-ныҥ 2-чи курсыныҥ студенти. Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрип тургандардыҥ кыймыгузына ол 2018 јылдыҥ јайында келген. Оны бери таныш кызы экелген.\n“Баштапкы болужымды Майманыҥ волонтерлорыла кожо Кызыл-Ӧзӧктӧ балдар јӱрер лагерьге јетирген эдим. Бис ондо болчомдорго башка-башка ойындар ӧткӱргенис. Оноҥ ло ала мен кажы ла керек-јарактарда, акцияларда туружып, акту кӱӱнимнеҥ болужып јӱредим. Улуска болужып турзам, бойымды ырысту деп сезедим, ӧзӧгиме јакшы болот деп айдар ба… Онойдо ок кыймыгуга јӧмӧжип, кӧп јаҥы нӧкӧрлӧр табып алгам. Волонтерлор ортодо — јаантайын најылык, бийик кӱӱн-санаа.\nГазеттиҥ кычыраачыларына бек су-кадык кӱӱнзеп тура, олорды арга ла болзо, јуук улузына, айылдаштарына, ӧдӱп јаткан карганакка — кемге де болзо, болужып турзын деп кычырадым. Улуска јакшы эткенистеҥ — бойыс бойыска канча кире јакшы эдедис”.


Аккумуляторы Sahkoovali бойлеры JASPI.\nОбычно в Jaspi Sahkoovali не используют змеевики ГВС, горячую бытовую воду вырабатывают отдельным водонагревателем Jäspi, изготовленным из нержавеющей ферритовой стали.\nАккумулятор энергии Tasapaaty.


Урок по родной литературе на тему "Т.Б. Шинжин Коночы"\nИнфоурок / Начальные классы / Конспекты / Урок по родной литературе на тему Т.Б. Шинжин "Коночы"\nТ.Б. Шинжин «Коночы»\nJаҥы билгилер алар урок (урок открытия новых знаний).\nУредӱчиниҥ ижиниҥ амадузы:\nЛитературный чӱмдемелди оҥдоп, Т.Б. Шинжин керегинде билип аларына айалга тӧзӧри.\nТекши ӱредӱле колболу: куучын кычырып, сурактар айынча иштеери.\nТазыктырар: кычырган чӱмдемелдиҥ содержаниязын учуры аайынча бӧлӱктерге бӧлӱп, план тургузып, ол аайынча кыскарта, талап эмезе бӱтӱлинге куучындар.\nТаскадар: ӱренчиктерди кычырарына ϳилбиркедериле коштой, Тӧрӧлине, калыгына тузазын ϳетирерге амадаар кӱӱн – санаа таскадары.\nУрокто јединетен турулталар:\nПредмет аайынча турулталар анализ эдип предметтерди ле айалгаларды учуралдарды теҥдештирип бириктиреп билери.\nјаҥы билгирлер алар: таныш эмес материалды ӱренерине кандый ӱзеери ϳетире керек болорын темдектери\nбойын башкарынар: бӱдӱритен иштиҥ амадузыныҥ улам иштеер ϳерин бойы белитеп билери\nколбу тудар: ӱредӱде ле ϳӱрӱмде учураган айалгаларда бойыныҥ санаа-шултезин осло до, бичип те айдары.\nӰренчиктиҥ бойыныҥ турулталары: алдыны бойына ӱредӱ кандый учурлузын билери, билбези билерине, ӱредӱ аларына амаадаары.\nЭп -сӱмелер ле эп-аргалар:\nКуучын – эрмек тудары, ϳурукла иш.\nПредметтер ортозында колбу:\nӰредӱ аларына болушту эдимдер:\nБичик « Литературалык кычырыш», Т.Б. Шинжиннин сӱр-јуругы\nУроктын технологиялык картазы\nӰредÿчиниҥ бÿдÿретен ижи\nӰренеечилердиҥ бÿдÿретен ижи\nАjару, эп-арга, эп-сÿме\nI. Орг. бöлÿк. Ӱренерине ууламjылаганы.\nАмадузы: кажы ла ÿренеечи билгир аларына бойын белетеери\nБой-бойыгарга кӧрӱп кӱлӱмзиренип ийигер.\n- Ӱредӱчиле ϳакшылажар.\nБойы алдынаҥ иш.\nБойын бойы башкарыны. Кӱчсинген айалгалардыҥ чыгар эбин бедиреер\nАмадузы: ÿренчиктер бойыныҥ бÿдÿрген ижин бойы шиҥдеп, баалаары.\nIII.Ӱредӱ амаду тургузары\nАмадузы: амадуга јединер ишти талдап, ишти бӱдӱрер эп-аргаларды талдаары.\n- Бу улгерде не керегинде айдылат?\n- Бичиичи торолин кандый состорло коргусти?\n- Улгерде кандый уйгаштырулар бар?\n- Бу улгерди кем бичиген?\nСанаанып кӧрӱгер, бӱгӱн бис кемнин чумдемелиле таныжарыс бу урокто?\nБӱгӱн бис Таныспай Боксурович Шинжиннин «Коночы» деп чумдемелиле таныжарыс.\nБӱгӱн урокто нени билип алар кӱнигер бар.\nНеге уренип аларар.\nБойыгарга амаду тургузып алар\nТургускан амадурга јединерге албаданыгар.\nТ.Б. Шинжин керегиде\nIV.Амаду ϳерине ишти темдектери\nАмадуга ϳединер ишти бӱдӱрер эп – аргаларды бталдаары.\nТаныспай Боксурович Шинжин 1963 1ылда кичу изу айдын 29-чы кунинде Ондой аймактын Улегем\n1уртында чыккан. Оскус артып, балдардын туразында 1урген. Туулу Алтайдын национальный школын божоткон кийнинде, пединститутта уренген. 1962 1ылдан бери Тархатыда, Ийинде, Хабаровкада школдын уредучизи болуп иштеген. Амыралтага чыкканча С.С. Суразаковтын адыла адалган алтаистика институдынын ишчизи болгон.\nТаныспай Шинжин – коп тоолу бичиктердин авторы. Бичиктердин коп сабазы балдарга учурлалган. Олор ырысту бала тужы, Алтайдын байлыгы ла 1аражы, кижинин ле ар-буткеннин бузулбас колбузы керегинде.\nЧумдемелдерде бичиичи 1аны озуп 1аткан 1аш уйенин 1уруми ада-энелердин ле 1ажы 1аанаган улустын салымыла бек колбуда болгонын база коргузет.\nТаныспай Боксурович кайдын искусствозына уренип, оны шиндеерине, 1артап таскадарына 1аан а1ару эдет. Онын 1акшынак кайына республиканын, ороонын, гран да ары 1анынан улузы экпинду кол чабышкан.\nТаныспай Боксурович Шинжин – бичиичи, кайчы, фольклорист.\nМен бажын баштап кычырарым, оноҥ ары слер илјирмелеп кычырарар.\nV. Тургузылган амадуга jединери\nАмадузы: ÿренчиктер билгирлерди бойлоры схемала иш бÿдÿрип аларына ууламjылаары\n- Эҥ јакшы кычырып турган уренчиктер доского чыгып кычырат.\nКемниҥ кычырганы слерге јарады, кем суракка чын кару берди.\nКемге канча тургузарга јарар\nЭмди отурып бойыгардыҥ алдына кычырып ийигер.\nКычырарга кӱч болдыба\nЭки ӱч уренчик кычырат\nЈакшы кычырган баланы талдап јат\nОго темдек тургузат\nJаҥы билгирлер алар\nVI.Jаҥы билгирди быжулаары\nАмадузы: белен берилген памятка аайынча иш бÿдÿрери.\n- Куучында не керегинде айдылган?\n- Алтай албатыда кандый 1ан бар эмтир?\n- Слер коночыны кордигер бе, оны кундуледеер бе?\n- Коночы керегинде база кандый кеп куучын билеригер?\nКуучынга база кандый ат берерге јарар?\nVII. Таҥынаҥ иш бÿдÿрери:\nАмадузы: ÿренчиктер ишти таҥынаҥ бÿдÿрип, бÿдÿргенин белен берилген кемjÿÿлер аайынча кемjиири. Кажы ла ÿренчикке иш jедимдÿ öтсин деп айалга тöзööри.\nСалкын согот, согот\nсалкын араай, араай\nЭки камандага бӧлӱнип маарган ӧткӱрип ийектер.\nКуучынды учурыла бӧлӱктерге бӧлийле, план тургузып, куучындап беригер.\nКандый команда белен, белеленин кӱн эдип кӧргӱзип јат.\nэки бӧлӱкке бӧлӱнет\nБилгирлерди бириктире катап кӧрӧри.\nАмадузы: јаҥы алган билгирлерди бириктире кӧрӱп, кайда, канайда тузаланатанын темдектеери.\n-Т.Б. Шинжин канча јылда чыккан?\n-Кандый куучыныла таныштыс?\n-Коночы ол не?\nАйларда куучынга ϳурук ϳурап экелер.\nIXБÿдÿрген ишти, билгирлерди кемjиири ле чокымдаары\nАмадузы: јаҥы материалды јартаарына болушту билгирлерди эске алып, ӱренчиктерди јаҥы темага белетеери\nБӱгӱнги уроктоҥ учында слер кандый кӱн – саналу артыгар.\nСмайликтерле кӧргӱзип беригер.\n- Бойлорорго кандый темдектер тургузарыгар. Смайликтердиҥ болужыла кӧргӱзип беригер\n- Нениҥ учун слер бойыгарга андый темдек тургузыгандар?\nНомер материала: ДБ-364854


Темдектелген иштер толо эдилген - altaicholmon\n2020 јылда Сибирьдиҥ тергеелеринде кӧп квартиралу туралардыҥ текши ар-јӧӧжӧзиниҥ капитальный ремонтыныҥ программаларын бӱдӱрери канайда ӧткӧни аайынча јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база турушкан.\nЈуунда анайда ок «Жилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фонд» деп государственный корпорацияныҥ генеральный директоры Константин Цицин, Россияныҥ Генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Дмитрий Демешин, Федерацияныҥ округыныҥ тергеелериниҥ башкараачылары турушкан.\nЖилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фондтыҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2020 јылдыҥ туркунына Сибирьдиҥ тергеелеринде кӧп квартиралу 5,8 муҥ кире турада јазал иштер ӧткӧн. Мынызы темдектелген планныҥ 85 проценти болуп јат. Темдектелген иштер Алтай ла Тыва республикаларда, Алтайский крайда, Омский ле Томский областьтарда толо бӱткен. Эдилген иштиҥ эҥ ас кеми Красноярский крайда ла Кемеровский областьта деп, Россияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ пресс-службазы јетирет.\n«Тургузылган планды бӱдӱрбегени – системный сурак. Ол капремонттыҥ тергеелик операторлорыныҥ бу ишти тӧзӧӧринде једикпестер эткенинеҥ улам болгон. Учурлу болгоны – айалганы шиҥдеп, мынаҥ ары темдектелген иштерди оноҥ орой ӧйлӧргӧ кӧчӱрбейтени» – деп, полпред айткан.\nКапитальный јазал иштердиҥ программазын бӱдӱрбегениниҥ шылтактарыныҥ бирӱзи јӧптӧжӱлерди ӧйинде тургуспаганы болуп јат. «Бу јылда темдектелген ӧйлӧр орой ӧйлӧргӧ кӧчӱрилбезин деп, конкурстарды ӧткӱрерин ле подрядный организацияларла јӧптӧжӱлер тургузарын ӧйинде эдер керек» – деп, президенттиҥ чыгартулу кижизи темдектеген.\nОл темдектелген иштердиҥ тооломын тергеелердиҥ фондторыныҥ чотторында арткан акчаларга келиштирте јаҥыдаҥ кӧрзин деген јакылта берген. «Улус капитальный јазал иштер учун взностор тӧлӧйт, бу јеткилдеш олорго толо кеминде јетирилер учурлу. Улус јазал иштер эдилген тураларда јадар учурлу» – деп, Сергей Меняйло аҥылап темдектеген.\nОл анайда ок подрядный организациялардыҥ бӱдӱрген ижи учун тӧзӧлӧ берген тӧлӱлерге ајару этсин деген. Тӧлӱлер тӧзӧлӧ бергениниҥ тӧс шылтактарыныҥ тоозында тергеелик фондтордыҥ бӱдӱреечилерле чоттомолдоры тӱрген ӧткӱрилбегени, эдилген иштиҥ чыҥдыйына ајарулар орой эдилгени болуп јат.\nСергей Меняйлоныҥ айтканыла, подрядчиктерле тӧзӧлгӧн јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иш ле иштер канайда ӧдӱп турганын јаантайын ајаруда тудары капитальный јазал иштиҥ программазын чыҥдый ла темдектелген ӧйлӧрдӧ бӱдӱрер арга берер.


Jӱрегиниҥ байлыгы — јуруктарында - altaicholmon\n«Башпарактыҥ» кычыраачыларын јурукчы Саяна ТЕМЕЕВАЛА, онойдо ок алтай албатыныҥ «Агас ла койон» деген чӧрчӧккӧ јураган јуруктарыла таныштырадыс.\nСаяна Темеева Горно-Алтайскта чыккан. Ол 7-чи таҥмалу школды божодып, Новосибирскте јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча институдында ӱренген. Оныҥ кийнинде государственный архитектурно-художественный академияда ӱренип, графикалык дизайнер деп бийик ӱредӱ алган.\nСаянага кеендиктиҥ телекейи таныш ла јуук. Ол кайда да ӱрензе, јураарын, кӧктӧнӧрин, пластилиннеҥ ле ӧскӧ дӧ не-немедеҥ јӱзӱн-башка сӱр-кеберлерди белетеерин сӱӱйтен.\nКалганчы эки јыл ол јакшы куучындап болбос, тили уур болчомдордыҥ садигинде јурукчы болуп иштейт. Болчомдорло кожо јуруктар јурап, олорды будып, онойдо ок јӱзӱн-башка ойынчыктар эдерге, наадайларды, олордыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧргӧ ӱредип таскадат.


«Родники Алтая»—Кӧксуу-Оозында - altaicholmon\nОрус калыктыҥ албаты јайааныныҥ тергеелер ортодогы «Родники Алтая» деген фестивали быјыл јаан изӱ айдыҥ 7-10 кӱндеринде Кӧксуу-Оозы аймакта ӧдӧр.\nБу байрам республикада бир јылдыҥ бажында ӧдӧри јаҥжыккан. Ол орус калыктыҥ фольклорын, албаты узаныжын, чӱм-јаҥдарын ла јаҥжыгуларын корыыр ла орныктырар амадулу ӧткӱрилет. «Родники Алтая» Россияныҥ эҥ артык 200 ӱлекериниҥ тоозына кирип, 2017 јылдыҥ Национальный кӱнтизӱзине кирген.\nФестивальда албаты устарыныҥ кӧрӱ-јарымказы, тойдыҥ чӱм-јаҥдарыныҥ кӧргӱзӱзи, чурана ойноорыныҥ, частушка кожоҥдордыҥ маргаандары ла кӧп ӧскӧ дӧ солун ойын-сооттор болор. Анайда ок аймактыҥ Верх-Уймон јуртына јаржактардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмиле, чӱм-јаҥдарыла таныжар јол-јорык темдектелет.\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева башкарган тӧзӧмӧл комитет ӧткӧн неделеде Кӧксуу-Оозына барып, байрамга белетениш канайда ӧткӧнин кӧргӧн.


Тӱндӱктеҥ звоноктор - altaicholmon\nБилезин азыраар арга бедиреп, ыраак ла кату талалар јаар иштеп баргандарга ла олорды сакыган ончо улуска учурлап.\nАк-кийиктер токынай берди. Ийттер олорды чого сӱрӱп салды, ончозы тӱнеерге белетенип ийди. Аҥдардыҥ кӱдӱчизиниҥ бӱдӱжинеҥ ол канча јаштузын айдары кӱч болгодый. Ол от салып баштады. Чогуп салган чырбаал эмди, кечегизине кӧрӧ, кӧп болды. Иле јаанап, адазына ончо иштерде болушчы боло берген уулын адазы бойыныҥ ичинде мактап турды. Эмди ол ийттерле ойнойт, чагы чыкканча ойнойтон туру. Ишке кадып, корчойып калган колдорыныҥ сабарларыла кӱдӱчи кажы ла будакты алала сындырып, керек ле болгондо, отко таштап турды. Кенетийин колына кандый да јалбак агажак тудулды. Ол оны ајарулу ајыктаза, анда кандый да таныктар чертилген эмтир. Оноҥ уулын кычырды. Ого нени де айдып турды. Уулчак јалбак агажакты тышкары апарды. Эртенгизинде ол бир канча крест тургузылган тӧҥичекке барала, нени де сананып, ары-бери кӧстӧнип, агажакты баштапкы болчоктыҥ јанына салала, турлузы јаар кайра јӱгӱрди.\nЭкпиндӱ ле казыр салкын карган ӱй кижиниҥ јӱзине согот. Ол нени де ајарбай тургандый, эмеш бӧкӧйип алган турды: тыҥ салкынды да, бажынаҥ јыҥылап тӱшкен эски ноокы арчуулын да, ачурканганынаҥ ба эмезе салкыннаҥ ба улам кӧстӧринеҥ агып-агып турган јаштарын да. Јабызада чӧгӧдӧй отурарга јӱреле, оноҥ ары кардыҥ ла бойына кӱпӱлдеде отура тӱжӱп калды. Салкын дезе тыҥып, ончозын ак туманга кубулта согот, карды кейге кӧдӱргенинеҥ улам кресттӱ јаан эмес болчок јердиҥ јанындагы бу ӱй кижини де, эмеш ыраакта турган будкалу кӧлӱкти де ылтам кӧрӧр арга јок. Бир канча ӧйдӧҥ кӧлӱктеҥ эр кижи чыгала, ӱй кижиге јууктап, нени де айдып, ӧрӧ кӧдӱрерге чырмайала, је ойто кӧлӱги јаар басты. Ӱй кижи анайда ла отурала, араай шымыранат: «Канайып андый болотон, уулым? Сен телефондогоҥ до, арай ла болзо кӱнӱҥ сайын эмес телефондогоҥ. Оноҥ сениҥ калганчы соккон звоногыҥ, байла, кайдаҥ да мынаҥ болгон. Кажы ла кӱн телефон соккоҥ…».\n—Јакшылар ба, эне! Кем јок јеттим. Бис Асинсктаҥ кӧндӱгип ле ийеристе, колбу јоголгон, вахтовкада келгенис, ол будкалу «Урал» дейтен кӧлӱк. Јирме саатка јуук маҥтатканыс. Јок, тоҥбодыс, улус кӧп болгон. Чындап, јолой кӧлӱктиҥ печкези сынган, тышкары дезе 25 градус соок, салкын. Чыгара јӱгӱреле, керектеген ол бир керегиҥди де эдерге јетпес — салкын сӧӧктӧриҥди ӧткӱре согуп ийет. Санааркабагар, эне. Слер меге јӱс јыл кайра тӱӱген тӱк носокторды мен айылда бир де кийбегем, эмди кийип, јылыдындым. Канча кӱн? Је, бот, тоологор: бирӱзинеҥ бирӱзине отурып, эки кӱн поездте, оноҥ бот бу, бир бӱдӱн кӱн, ого ӱзеери вокзалда он беш частыҥ туркунына ӧскӧ вахтовиктерди сакыганыс, оноҥ бойыгар билереер — бистиҥ јуртыстаҥ калага јетире јарым тӱш автобуста јайканар керек. Айдарда, ончо јаба тӧрт конок кирези. Кайда јададыс? Вагончиктерде. Кемјӱзи эки ле алтыныҥ вагончиги, алты кижи јададыс, орындары эки кат. Эне, удабас бисти азыраарга апарар, ашканазы башка јерде. Бисти тартып апарат, јаҥыс анда узак сакып турарга келижет, ашкана кичинек, база вагончик, он беш минут кирези тышкары сакып турарга келижет, оноҥ киреле, база анча кире ӧйгӧ турадыс. Ол ло, оноҥ база телефон согуп ийерим.\n—Эне, эзен! Мен эки вахтаны ӧдӱп ийдим. Нени эдедим бе? Мен буровиктердиҥ болушчызы. Экел-апар. Нефтьке једерге казып турза, кандый ла чейинтилер, химия кожот, кыскарта айтса, олорды тажыыр керек, оноҥ ойып-казып чыгарып келгенин апарар керек. Оныҥ учун кунугар ӧй келишпейт. Је кем јок, эбире чыксу учун јаантайын чыксып калатан ӧдӱктерди эҥирде кургадар арга бар. Тайно анда кандый јӱрӱ, ого трубканы берзеер. Тайно, је ӱредӱ кандый? Туруш ла, ӱрен, мен акча иштеп алзам, школды јакшы божотсоҥ, калага ӱренип барарыҥ, сен медишчи болорго кӱӱнзейтеҥ. Энемде бойыныҥ эмчизи болор. Ол бирги Пейтке сениҥ кийниҥче куйрукталганча ла ба? Је ол јаман ла уул эмес, јаҥыс меге оныҥ биригип турган нӧкӧрлӧри јарабайт. Олор ӧлӧҥ тарткылап јат, ол, байла, база. Сен анда кӧрӱп ле тур. Је, бот, перекур божоп браат, мен барайын. Перекур дегени не дейдиҥ бе? Эх, Тайно, Тайно.\n—Јакшылар, эне. Ӧмӧлик кандый деп сурайдыгар ба? Нак, оноҥ нак болбой јат: алты эр он квадратта. Башка-башка улус, башка-башка салым. Олордыҥ јӱрӱмдери керегинде романдар бичиирге јараар. Јаҥыс олорды кем де кычырбас. Ӧйинеҥ ӧткӱре кунукчылду романдар болор. Кем де ӱйиле айрылыжып, тӱндӱк јер јаар барган, кем де тӱндӱкте јӱреле, ӱйин јылыйткан: ол мында су-кадыгын кысканбай, акча иштеп јӱргенче, ӱйи ӧскӧзине кача берген. Менде кем де јогы јакшы. Одус беш те толгоны кайдалык, бойымдыйын, чындыгын, таап ла аларым. Мӧҥӱне керегинде не айдар, эмди орой, олор Кабарла алышканынаҥ бери канча ӧй ӧтти. Олордыҥ кызы да эмди сегизинчиде бе, тогузынчыда ба ӱренет, бу јуукта ла кӧргӧм. Је мен канайдарым, Кабардыҥ адазы лесопилканыҥ јааны турган да. Чындап та, эне, мениҥ адам керегинде: оныла не, канайып болгон? Слер ол керегинде сӱрекей ас куучындаганыгар. А нениҥ учун айрылышканыгар? Нени айдадыгар? Јиит, тенек болгом дедеер бе? Слердеҥ нени ле угар, а мынаҥ озо не айтпаганаар? Кичинек болгом бо? Јарт. Оноҥ не болгон? Оноҥ ол тӱндӱк јаар јӱре берген дейдеер бе, кезикте телефондогон, оноҥ токтоп калган ба? Айдарда, ол кижиге не барбаганыгар? Айыл-јуртту болгон? Кандый керектер эмеш. Је ол ло, эне, мен тышкары телефондоп турум, ӧскӧ јер јок. Соок. Јакшы болзын.\n—Тайно, бу сен бе? Энем кайда? Аймактыҥ эмчилигине барган? Эйе, сен оны кӧрӱп јӱр. Кем јок, удабастаҥ эмчиге ӱренип алзаҥ, ол кайдаар да јорыктабас. Менде ончо јакшы. Соокко ӧткӧм бӧ кандый, эмеш тымуурып калгам, эмдер јийдим. Је кем јок, сен јаҥыс энеме айтпа. Мында андый салкындар — чӱрче ле ӧткӱре чаап салардаҥ айабас. Оныҥ ӱстине мениҥ ишке чыгатан ӧйим таҥ эртенниҥ јети чазынаҥ ала эҥирдиҥ јети чазына јетире, тышкары. Карыбадым мен эмди тургуза, мында беженге јууктаган да ӧгӧӧндӧр туштайт. Је чын, ас. Кандый ӱренедиҥ айла? Ӱчтер? Тӱзет сен олорды. Јайгыда ӱредӱге кирер керек. Мени кӧрзӧҥ, јаҥыс ла телевизорлор јазаарына ӱренип алгам, је бистиҥ јуртычакта оны кемге јазаарыҥ… Бот, анайып ла тӱндӱк јаар баргам. Је ол ло, энеме эзен. Бу сениҥ телефоныҥла не болгон, ойто ло ӱрелген бе? Је болды, келзем, сеге јаҥы телефон садып берерим. Эҥ артыгын.\n—Эне, бу слер бе? Је эмчиликке канай барып келдеер, су-кадык кандый? Менде ончо јакшы. Јок, кем де кыјыктабайт. Ӧмӧлик нак. Таҥкыны тууразынаҥдары апарат. Мен бирӱзиле ачыныштым да. Менде таҥкы тегин де ас, вахтаныҥ учына јетире јетпей калып айабас, а ол, кӧрзӧм, мениҥ таҥкымныҥ кабынаҥ таҥкы чыгарып јат. Оноҥ мен олорды сугуп баштагам. Кандый телевизор, эне. Телевизор до, радио до јок. Слер кӧргӧн болзоор, бистиҥ вагончикте тӱнде не болуп турганын. Кем де козырыктайт, кем де ичегелеринеҥ табышту кей божодот, кем де тӱш јеринде кемле де ачыныжат, а кем де орында отурып, бир јанынаҥ бир јанына јайканат. Кандый да телевизор ло радио керек јок. Је оноҥ ишке де арыйла, ажанган ла кийнинеҥ орынга араай јылып једериҥ. Баштапкыда вагонныҥ мындый «радиозы» ла «телевизоры» уйуктаарга бербейтен, је оноҥ ӱрениже бердим. Уйуктаарга турзаҥ, кандый ла айалгада уйуктап каларыҥ.\n—Эне, адамныҥ ӧбӧкӧзи кем болгон? Кайрымов, менийиндий ле бе? Чынынча, менийи оныйындый. Нениҥ учун сурап тургам дезе, бу бистиҥ јаныста ташталган городок бар. Улустыҥ айдыжыла, совет ӧйлӧрдӧ мында геологтор јаткан, кайучылдар. Эки каттаҥ тудулган тӧрт барак, эки јӱс кижиге деп сананадым. Ташталган, айдарда, тонолгон. Бот Ванькала бис экӱ, мениҥ нӧкӧримле кожо, оныҥ ады база менийине тӱҥей, ары алдыра јалбак агаш бедиреп јӱргенис. Оны сӱрекей јукачак тӧжӧктӧрдиҥ алдына сооктоҥ ыжыктай саларга. А ыраак јокто, тӧҥичекте, кресттер. Анда сӧӧктӧр салылган дешти. Бот, мында кажы ла јыл кем де чарчайт. Кӧлӱк ӱрелзе, ончозы божогон деп бодо. Беш минуттаҥ кабинада тышкартындагыдый ла соок тура берер. Беш јыл кайра вахтовиктердиҥ бригадазы бӱткӱлинче чарчап калган дежет, он сегис кижи. Јолдоҥ аскылаган. Мында азарга узак эмес, салкын соксо ло, јол чек кӧрӱнбей барат. Мен ӧбӧкӧлӧр керегинде не сурагам дезе, качан бис сӧӧктӧрдиҥ јаныла ӧдӱп јадарыста, Ванька сӧӧктӧрди ајыктап баштаган, оноҥ кыйгырды: «Кӧрзӧҥ, Кайрымов деп бичилген». Мен јууктап келзем, крест, оноҥ бычакла чертилген ӧбӧкӧ. Мениҥ санаамдагызыла болзо, адамныҥ ады Петр болгон беди? Эйе. А адазыныҥ адыла кем болгон? Николаевич? Онызылары јок, јалбак агажы ортозынаҥ сынып калган болгодый, сӧӧк эскирип калган да. Мында не сӧӧктӧп турган ба? Онызын јуук улустары табылбаза, эмезе тӧрӧӧн улус јок болзо, андый улус база бар, мында сӧӧктӧйдилер. Је ӧбӧкӧ ас ӧбӧкӧ эмес, кайдалык, тегин тӱҥей де болзо.\n—Јакшылар ба, айылдагы улус! Слер кандый јадыраар? Менде ончо јакшы. Бот, Ванькала кожо база бир буровойго эки ӧгӧӧнди јетирип јӱрдис. Јирме беристе. Кӧлӱк «гусянка» деп адалат. Ӱсти јаны уазик-таблетка ошкош, алдында гусеницалар тамашталган. Меге оныла маҥтадарга јилбилӱ болгон, бригадир божодып ийерде, мен бардым. Јаҥыс кайра јолдо кӧлӱкле не де болуп калды. Бис бойыстыҥ улуска телефон соктыс, келгилеер болды. Је эмди тургуза олор јогыла. Санааркабазар је, эне, олор удабастаҥ једип келер. Шуурганды ӧткӱргилеп ийеле. Тырлашпай да турум мен, кем јок ло ӱн. Јылу биске мында, бӱркенип алганыс, мында брезент бар. Јакшы болзын, эне, ончо јакшы, санааркабагар.\n…Качан ӱй кижини кӧлӱкке отургыскылаарда, ол ӧткӱштеле тоҥуп калгандый билдирген, кирбиктеринде чакар, бажы, мойны карла бӱркелип калган. Оноҥ нени де сураза, ол каруузын бербей отурган. Кӧлӱк ыштыҥ трубазы ажыра ачынгандый табыштанала, бир канча ӧйдӧҥ айланган кардыҥ ортозында кӧрӱнбей калды. Салкын дезе сӧӧк салылган јердиҥ јанындагы кичинек ойдыкты карла тӱзеде јалмап ийди, база эмеш ӧйдӧҥ не де артпады: ойдык та, истер де. Кардыҥ алдында дезе, ӧскӧ сӧӧк салылган болчок јердиҥ јанында, эскирген јалбак агашта «Петр Николаевич» деп бычакла кезилген сӧстӧр лӧ оныҥ алдында кандый да тоолор, кичинектей бичилгенинде чыккан ла ӧлгӧн ӧйи болгодый. Је олорды ылгаштырар да арга јок: јааш, салкын ла кар ӱч онјылдыктыҥ туркунына бойыныҥ керегин эдип салган…\n(Куучын чын болгон керектерге тайанып бичилген).\n2016 јылдыҥ кандык айы, Тӱндӱк


Декабрь 2017 - altaicholmon\nТастаракай: Алтайыстыҥ кару калыктары, јаан јаштулар, јаш ӱйе, бала-барка! Слерди келип јаткан Ийт јылла акту кӱӱнимнеҥ уткып турум! Кажы ла јуртта, калада, кажы ла айылда, кажы ла биледе су-кадык, ырыс, сӱӱнчи шокшозын, каткы-кокыр јаантайын угулзын. Кажы ла кижи амадаганына јединерге, мен чылап, јаан-јаан боочыларды јеҥил ашсын, чакпынду сууларды, тереҥ талайларды тӱрген кечсин, јолы ачык болзын!\nӦзӱмниҥ ичкери јолында\n«2017 јыл Алтай Республикага коомой эмес болды. Социально-экономикалык ӧзӱмдеги кӧргӱзӱлер коомой эмес, кӧп тоолу социальный объекттер табыштырылды, алынган бастыра молјулар бӱткен, јаан јеткер-тӱбек те болбоды. 2017 јыл Россияда Экологияныҥ јылы деп јарлалганы биске јаан учурлу. Ар-бӱткенди корып аларыныҥ сурактары Алтай Республикага јаҥжыкканы аайынча јаан учурлу. Ол ар-бӱткени јараш, «јажыл туризм» ӧзӱм алынган тала болуп јат»\nКажыбыстаҥ ла камаанду\nТӱгенип јаткан 2017 јыл Алтай Республикада Экологияныҥ јылына учурлалган эди. Оныҥ окылу јабылтазы бир канча кӱн кайра П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн.


21.12.2017 - altaicholmon\nСалют болотон јерлер кайда?\n²рт, јеткер болбозын јеткилдеер амадула МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы башкартузы Горно-Алтайскта ла аймактарда пиротехниканы теҥериге божодотон јерлерди чокымдап салды.\nОтургышка отургыс, курла јаба тарт…\n«Балдардыҥ отургыжы» деген рейдти ӧткӱрери Алтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ ижинде јаҥжыгу болуп калган.\nБир эмеш бийиктеери сезилет\nАлтай Республика аайынча Национальный банктыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, эл-јон банктарга акча салары јыл башталганынаҥ бери 11 процентке кӧптӧгӧн, јылдыҥ баштапкы јарымында оныҥ кеми 8 миллиард салковой кире болды. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, јылдыҥ учына јетире оныҥ кеми бир эмш бийиктеери сезилет.\nРосгвардияныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ омончылары јаҥы јылдыҥ алдында Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта выставка ачып, балдарга мылтык-јепселдиҥ башка-башка бӱдӱмдерин кӧргӱстилер.


Олор Иисус керегинде бичиген | Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nБойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nКЫЧЫРАР абуи абхаз адангме аджиё азербайджан азербайджан (кириллица) аймара албан алтай алтыгынемец алур амхар английский антанкарана араб армян армян (кӱнбадыш) ассам аукан африкаанс аханта ачоли балий бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир бенгал бете биак бикол бислама болгар боому булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венда вичи волоф вьетнам га гаитян креол галисий ган гарифуна гвинея-бисау креол гереро герзе гитонга гокана грек гренланд грузин гуарани гуарани (Боливия) гуджарати дат даяк нгаджу деху дигор диола дуала дусунский зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо икигусии илокан индонезий ирланд исланд исоко испан итальян ишан йоруба йулу кабардин-черкес кабил казах казах (араб шрифт) каланга (Зимбабве) кана каннада каонде карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге киче комор (Нгазиджа) конго корей коса кпелле крио куаньяма куна курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз кьянгонде ламба лаос латыш лендже лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лугбара лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу манджак манинка (кӱнчыгыш) мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) масауа мбукушу мбунда менде мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Уахуапан) монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец ненгоне неосоломоник непал нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд никобар ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) паэс пемон пенсильван немец пиароа пиджин (Камерун) поляк португал пулар рапануи раротонга румын руньянкоре руторо самоан сангир санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сепеди серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сетсвана сидама сингал словак словен соли сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан сусу тагал таджик таити тай тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тесо тетум (Дили) тив тиграй тлапанек тоба ток-писин токелау тонганский тораджа тотонак тохолабал тсонга тувалу тумбука турк туркмен туркмен (кириллица) тыва тӱштӱк увеа узбек уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фарер фиджи фин фон француз фрафра харачыы хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хуастек (Сан-Луис-Потоси) цельталь цоциль цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) чабакано чангана (Мозамбик) чех чибемба чилуба чин (зотунг) чин (тиддим) чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чокве чоль чопи чуабо швед шитсва шона эве эдо эмбера (катио) эстон эфик яван јопон\nОлор Иисус керегинде бичиген\nБу јурукта улусты кӧрӱп туруҥ ба?~ Бу Матфе́й, Марк, Лука́, Иоа́нн, Пётр, Иа́ков, Иу́да ла Па́вел. Бу эр улус Иисусла кожо бир ӧйдӧ јаткан, олор оныҥ јӱрӱми керегинде бичигендер. Олор керегинде кӧпти билип алак.\nБу улус керегинде сен нени билериҥ?\nБу эр улустыҥ ӱчӱзи элчилер болгон, олор Иисусла кожо јарлап иштеген. Бу ӱчӱниҥ ады-јолын билериҥ бе?~ Матфей, Иоанн ла Пётр. Матфей ле Иоанн элчилер Иисусты јакшы билген, олордыҥ кажызы ла Иисустыҥ јӱрӱми керегинде бичик бичигендер. Элчи Иоанн Ачылта деген бичикти бичиген. Оноҥ ол Иоанныҥ Баштапкы, Экинчи ле Ӱчинчи самаразы деп адалып турган бичиктерди бичиди. Элчи Пётр Агару Бичикке кирген эки самара бичиген: олор Петрдыҥ Баштапкы ла Экинчи самаразы деп адалат. Бис Петрдыҥ экинчи самаразынаҥ Иегова теҥеридеҥ уулы керегинде: «Бу мениҥ сӱӱген уулым, Ондо мениҥ јакшылыкту табым!» — деп, айтканын билип аладыс.\nЈуруктагы ӧскӧ улус бойыныҥ бичиктеринде Иисус керегинде база бичигендер. Олордыҥ бирӱзиниҥ ады Марк. Иисусты каруулга алганын, ол байла, бойыныҥ кӧзиле кӧргӧн болор. База бирӱзиниҥ ады Лука. Ол эмчи болгон. Ол байла Иисустыҥ божогон кийнинеҥ христиан болуп калган.\nЈуруктагы эки бичиичи Иисустыҥ кичӱ карындаштары. Олордыҥ ады-јолын сен билериҥ бе?~ Олордыҥ ады Иаков ло Иуда. Озо баштап олор Иисуска бӱтпегендер. Керек дезе олор Оны аймап калган деп санандылар. Је оноҥ Иисуска бӱдӱп, христиандар болуп калдылар.\nЈуруктагы калганчы бичиичи — Павел. Христиан јаҥду болордоҥ озо оныҥ ады Савл болгон. Ол христиандарды јаман кӧрӱп, олорго каршулу керектер эткен. Павел нениҥ учун христиан јаҥду болуп калганын сен билериҥ бе?~ Бир кӱн Павел јолдо барып јадарда, кенете теҥеринеҥ ӱн угулды. Бу Иисустыҥ ӱни болды. «Сен нениҥ учун меге бӱдӱп тургандарга јаман баштанадыҥ?» — деп, Ол Павелдеҥ сурады. Иисустыҥ бу сӧстӧри Павелди солынарга кӱӱнзетти, анайып ол христиан јаҥду болуп калды. Павел ри́мдегилерге бичилген самаранаҥ баштайла, евре́йлерге бичилген самарага јетире библиялык 14 бичик бичиген.\nБис Агару Бичикти кӱнӱҥ сайын кычырадыс, андый дезеҥ?~ Бис Агару Бичикти кычырып турзас, Иисус керегинде кӧптӧдӧ билип аладыс. Сен Иисус керегинде кӧптӧдӧ билерге кӱӱнзейдиҥ бе?~\nБОЙЫГАРДЫҤ АГАРУ БИЧИГЕРДЕҤ КЫЧЫРЫГАР\nПетрдыҥ 2-чи самаразы 1:16—18\nАпостолдордыҥ ижи 9:1—18\nЭлчилердиҥ кемизи Иисус керегинде бичиген?\nАгару Бичикти бичиген Иисустыҥ эки карындажыныҥ ады-јолы кемдер болгон?\nПавел канайып христиан јаҥду болуп калган?\nӰлежер Ӱлежер Олор Иисус керегинде бичиген\nБистер билип аларга турган јажыт\nРевекка Иегованы сӱӱндирерге кӱӱнзеген\nРаав Иеговага бӱткен\nОл бойыныҥ адазын ла Иегованы сӱӱндирген\nСамуил јаантайын чынды эдип јӱрген\nДавид јалтанбас болгон\nСен јаҥысканзырап ла коркып турадыҥ ба?\nИосия јакшы најыларлу болгон\nИеремия Иегова керегинде куучындаарын токтотпогон\nИисус јаантайын сӧс уккур болгон\nЈалтанбас јиит уул\nТимофей улуска болужарга јӱткӱген\nБастыра телекейле башкарар Каандык\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nAudio Аудиобичимелдерди чыгаратан эп-аргалар Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nӰлежер Ӱлежер Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер


«Эрjинелӱ болзын Алтай» - altaicholmon\nКӧрӱге Владимир Кыдыевтиҥ 1990 јылда тӧзӧгӧн «Ак Чечек» деген бичик чыгарузыныҥ 14 јыл кире ӧйгӧ кепке базып чыгарган бичиктери тургузылган. Алтай јеристиҥ ле мында јаткан калыктардыҥ озодоҥ бери тӱӱкизи ле культуразы керегинде јарлу билимчилердиҥ иштери, кайчыларыстыҥ, бичиичилеристиҥ ле поэттеристиҥ чӱмдемелдери, алтай калыктыҥ алкыштары, кеп-куучындары, јаҥар кожоҥы, кеп сӧзи, озогы сӧзликтер, атту-чуулу јурукчыларыстыҥ иштери… Бу бичиктер Интернет-эш јок ӧйдӧ сагыш-билгиристи элбеткенин, алтай эл болгон оморкодубысты ла кӱӱнисти кӧдӱргенин туштажуда кӧп улус айткан.\n«Мен аспирантурада ӱренип турарымда, оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ Владимир Эмильевичтиҥ бичиктерин Кыргызстан, Казахстан, Хакасия, Якутия тергеелер јаар кӧп лӧ тажыгам – деп, филология билимдердиҥ кандидады Майа Чочкина куучындаган. – Ол ӧйлӧрдӧ В. И. Вербицкийдиҥ «Алтайские инородцы», А. В. Анохинниҥ кам јаҥы керегинде бичиги, В. В. Радловтыҥ ла ӧскӧ дӧ шиҥжӱчилердиҥ Сибирьдиҥ ӧс калыктары керегинде иштери јӱк ороонныҥ тӧс библиотекаларынаҥ алып кӧрӧр бичиктер болгон ине. А. Данилинниҥ «Бурханизми», Л. Шерстованыҥ «Тайна долины Теренг» деген бичиги јаҥыс бисте, «Ак Чечекте» кепке базылып чыккан. Эл тергеелер ортодогы конференцияларда олор блаашта болгон. «Слер мындый бичиктерди канайда чыгарып турганаар?» деп, билимчилер сурайтан. Ол акча јок, тӱреҥи 90-чы јылдарда арга-чакту, мындый ишти бӱдӱрер ийде-кӱчтӱ тергеелер эдип болбой турган ишти јаҥыс кижи кӧдӱрип, эдип турганына сӱреен кайкайтан. Владимир Эмильевич дезе, бис јорыкка барып јатсабыс, бу бичиктерин, акчазын да чоттобой, «кӧргӱзигер, тузалангар» деп, биске сугуп берер…\nОл ойгор кӧгӱстӱ, ичкери кӧрӱмдӱ, биске куйак ошкош кижи болгон. Кажы ла элде башчы болгон улус туулып јат. Је мындый улус ортобыста јӱрерде, бис оны танып, оҥдоп турганыс па деп сананадым».\nФилология билимдердиҥ докторы, профессор Нина Киндикованыҥ айтканыла, ороондо јаҥырта тӧзӧш башталган ӧйлӧрдӧ алтайлардыҥ јуундарын баштап ла ӧткӱрип, ӧрӧ ӧзӧргӧ, ӧҥжиирге јӱткӱп, је болуп албай турганыстыҥ бир шылтагы тӱӱкибисти тереҥ билбезис болгоны. «Владимир Кыдыевтиҥ бичиктери бу «једикпести» толтырып, кӧгӱзисти кеҥидерге, кӧзисти ачарга керектӱ болгон. Ол алтай кижини, оныҥ јаткан јерин, кӧгӱс энчизин корып алар сурактарды тургузып, јаш ӱйе мыны кичееп ӧссин деп сананган» – деп темдектеген.\n«Бис муҥ јылдарга ӧскӧ тилдӱ, ӧскӧ мӱргӱӱл јаҥду улустыҥ тергеелеринде јатканыс ла калык болгон адысты, тилисти, јеристи корып јӱргенис. Бис ас тоолу калык, је кичинек калык эмес болгонысты Владимир Кыдыев бичиктериле јетирген. Алтай јаан билеге кирген калык-јонныҥ тоозы 300 миллион. Бӱгӱн Тувадаҥ ала Турцияга јетире, Монголия, Китай, Казахстан тергеелер «Алтай» деген бренд-атты эрчимдӱ тузаланып јат. Је ондо бис, алтайлар, јок. Керексинбей, уйуктап отурганчабыс, ӧскӧ улус бистиҥ тӧс, јайаан болгон учурысты блаажат. Владимир Эмильевич мыны сезип, кӧрӱп, бу сурактарды кӧдӱрген» – деп, Алтайдыҥ албаты бичиичизи Бронтой Бедюров куучындаган.\n«Журналист Владимир Кыдыев бир ӧйдӧ ончобысты «ойгозорго» тыҥ чырмайган кижи. Кандый да јамы јогынаҥ, је айткан сӧзиле, бичиген статьяларыла, кепке баскан ал-камык бичиктериле. Оныҥ эткен ижи республика тӧзӧлип турарда сӱрекей керектӱ болгон – деп, журналист Владимир Торбоков эске алат. – Алтай Республика биске «ары јанынаҥ» беленинче берилбеген. Ол учун кӧп ӱйеликтиҥ улузы јӱрӱмин кысканбай тартышкан.\nВладимир Эмильевичле калада коштой 7-чи ле 8-чи округтардаҥ бир канча кандидаттардыҥ ортозынаҥ ӧдӧ конып, Горно-Алтайсктагы облСоветтиҥ калганчы 21-чи тудуузында депутаттар болгоныс. Республика учун 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде сессияда блааш-тартыш тыҥ болгон. Суверенитетти јарлаар ӱнбериш мындый ээжиле ӧткӧн: адын ла округын јарлаза, кажы ла депутат туруп, јарт айдар: республика учун ба, јок по? Республика учун ӱнин берген 63 депутатты республиканыҥ тӧзӧӧчилери деп чотойдым. Олордыҥ ады-јолы тӱӱкиде алтын таныктарла бичилер учурлу. Је эм тургуза «республиканыҥ адалары» деп, јамыга јуук јӱк ле тоолу улус адалат, арткандары чек ундылган.\nМен ол тушта Алтай крайдыҥ телекӧрӱлтезиниҥ студиязында алтай тилдӱ берилтелер белетегем. Баштапкы ла берилтелердиҥ бирӱзи Чорос-Гуркин керегинде болгон. Оны јаргылаган керекти бедиреп, КГБ-ныҥ Горно-Алтайсктагы башкартузына бардым. Ондо айдышты: ол керек мында јок, крайдыҥ башкартузында.\nБарнаул бардыс. Бисти баштаган кижи Владимир Кыдыев. Барган улус ортодо музейдиҥ ишчизи Римма Еркинова, тӱӱки, тил ле литература шиҥдеер институттыҥ билимчизи Эжер Челоков, радионыҥ корреспонденти Зинаида Торбокова. Кадары канча катап јелимделген папканы ачып, саргарып калган чаазынды колго чебер алып, Владимир Эмильевич кыйгырган эди: «Гуркинниҥ колыла бичилген! Чыккан кӱни ле айы бар!» Ол кажы ла чаазыннаҥ јетирӱлерди бойыныҥ блокнодына кӧчӱре бичийт. Кийнинде ол Гуркинге учурлай ӧҥдӱ, элбек бӱктерлӱ газет чыгарган. Кыдыевтиҥ ол газедин эмди де јилбиркеп кычырар эдим. Бу јууктарда «Гуркинниҥ керегин» ойто ло јажытту, туура улуска кӧргӱспес эдип салгандар.\nРеспублика тӧзӧлип, оныҥ Ӱстиги Соведине талдаштарда В. Кыдыевле кожо ойто ло депутат болуп, баштаган керегисти оноҥ ары улалттыбыс. Оны кӧндӱре «тартыжу» дебей, ӧскӧлӧдӧ канай айдар? Бир катап мандат камыс оны депутаттыҥ этиказын бускан деп кату кезеткен. Сӧс блааштыҥ бажында депутаттар согушкан учурал болгон. Ол ло эл-тергееликте јеткер болбозын јеткилдеер башкартуныҥ јааныныҥ ордынчызына алтай кижини тургусканы, озо ло баштап, депутат Кыдыевтиҥ једими. Сессияныҥ стенограммаларында оныҥ айткан сӧзи, депутат баштанулары бичилип калган. Ол кажы ла министерстводо, комитетте башкараачызы эмезе ордынчызы кыйалтазы јогынаҥ алтай тилдӱ болзын деп сурак тургускан.\n«Ак-Чечек» деп бичик чыгарма тӧзӧп алганы – оныҥ журналист ле политик болуп эткен ижиниҥ улантызы деп айдарым».\n«Ырыс болуп, журналист ижим аайынча меге оныла јуук таныш болорго келишкен — деп, Сергей Темеев куучындайт. — Владимир Эмильевич јаантайын кижи кӱӱндӱ, ачык-јарык, улуска болужайын деген санаалу отурар. «Эне Тил» јондык биригӱниҥ ле «Ак Чечек» издательствоныҥ јааны болуп иштеп турарда, оныҥ Печатьтыҥ туразында кабинединиҥ эжиги ончо улуска ачык болгон – бери тегин де, јамылу да, јарлу да улус ончозы кирип-чыгып јадар. Мында блааш-тартышту сурактар шӱӱжилетен, кара башту калыгыстыҥ туура салбас керектери, тӧрӧл тилдиҥ учурын бийиктедери, талдаштарда јерлештеристи канайда ӧткӱрери ле оноҥ до ӧскӧ кӧп-кӧп куучындар болотон».\n«В. Э. Кыдыев автоном областьты республика эдип кубултары учун эрчимдӱ тартышкан баштапкы депутаттардыҥ тоозында болгон. РФ-тыҥ јаҥы субъегиниҥ ады-јолы ороон ло телекей ичинде јарлу болзын деп, ол тушта бистиҥ башчы болгон В. И. Чаптыновло, Москвала јӧптӧжип, 90-чы јылдарда Горно-Алтайскта Россияныҥ јетирӱлер эдер тӧс агентствозыныҥ – ИТАР-ТАСС-тыҥ корпунктын ачарында ол тыҥ турушкан. Туулу Алтайда тӧс СМИ-лердиҥ баштапкы корпункты (бистиҥ областьта да, республикада да ондый неме качан да болбогон) јирме јылга јуук ӧйгӧ иштеген» — деп, Сергей Сарыевич айдат.\n«В. Э. Кыдыев канча јылдарга озо кӧрӱп, шӱӱп отурар ойгор кижи болгонын «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ журнализи Алтайчы Санашкин В.Э Кыдыевле ӧткӱрген интервьюны кӧрӱп оҥдогом. 1997 јылда согулган сюжетте куучын алтай албатыныҥ экинчи курултайы керегинде ӧткӧн. Калыгыстыҥ келер ӧйдӧги салымы керегинде айдып тура, Владимир Эмильевич бистиҥ университеттиҥ билим ижиниҥ тӧс ууламјызы химия, биология эмес, алтаистика, тюркология болор учурлу, оныҥ учун бу вузта алтай тилдиҥ факультедин ачар керек деп шӱӱлте эткен. Оныҥ бу амадузы кийнинде, кайда да 16 јыл ӧткӧн соҥында бӱткен. Мында да ГАГУ-ныҥ башкараачыларыныҥ јакшы кӱӱни эмес, учурал болушкан деп јартын айдар керек. Беш-алты јыл кайра Россияда ондор тоолу вузтарды, ол тоодо бистиҥ университетти јабары керегинде сурак чыгып келген. Мындый айалгадаҥ тыҥ коркыган ГАГУ-ныҥ јаандары онјылдыктардыҥ туркунына ачпай турган алтай факультетти тургуза ла ачып ийген эди. Оноҥ башка бистиҥ тӧс каладагы университет Рязаньда, ол эмезе Россияныҥ ӧскӧ дӧ кандый бир калазында ӱредӱчилер белетеп турган тегин ле вузтаҥ незиле де аҥыланбай турган болгон ине» – деп, Сергей Темеев газетте бичиген.\nВладимир Кыдыевтиҥ Кадында јаан ГЭС-ти тударга удурлашкан, Алтайда археологиялык энчини корыыр кыймыгуларда, «Эне Тил», «Алтай калыктыҥ курултайы» деген јондык биригӱлердиҥ ижинде турушканы, курч перолу публицист болгон ижи база бир јаан башка куучын болгодый. Туштажу-эҥирде бу да керегинде кӧп улус айткан.\n«Эне Тил» кыймыгуныҥ адынаҥ бис кайдаар ла јорыктаганыс – деп, бичиичи, журналист Гӱзел Элемова эске алат. —Василий Кудирмековло кожо мен Ригада Юрмалада ӧткӧн «Восток–Запад» деген јаан конференцияда турушканыс. Вера Кыдыевала, Эрмен Тӧлӧсовло, Алтай Кубашевле кожо Алма-Атада «Жолтаксанныҥ эземинде», тӱрктердиҥ конгрезинде турушкан эдис. Бистиҥ казахтар тӱӱкилик тӧрӧлине јангылап, баштапкы съездин јууп, «Бирлик» деген кыймыгу баштаарда, Володя мени ле Валентина Киндикованы «Эне Тилдиҥ» адынаҥ ондо туружарга ийген эди.\nНовосибирсктиҥ археологторын Куладынаҥ барзын деп некелтелӱ кӧп улус јуулыжып барганыс санаада арткан. Антон Юданов бисле кожо болгон. Јуртта ӧткӧн јуунда Б. Я. Бедюров сӱрекей курч эрмек-сӧс айткан болгон. Археологтор казынты иштери келишпезин билип, Чуйды ӧрӧ ууланган ла Ӱкекте каан баланы казып тапкан. Оноҥ ол мӧҥкӱни Алтайына јандырары учун тартыжу башталган. Калыктыҥ кандый ла учурлу кереги Владимир Эмильевич турушпаганы јок ӧтпӧйтӧн».\nГорно-Алтайский типографияныҥ директоры Эдуард Бабрашев Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јуруктарыныҥ баштапкы альбомын музейде иштеген Римма Еркиновала кожо Голландияга барып чыгарганын эске алып, «Мындый кижини слер кайда јажырып алып јӱргенер? Ван Гогты бастыра телекей билер, Гуркинди кем де билбес» – деп ондогы улус кайкаганын куучындаган.\n«Ак Чечектиҥ» кӧп бичиктери Горно-Алтайсктыҥ типографиязында кепке базылган, мындагы ишчилер ончозы Владимир Эмильевичти јакшы билетен.\nАлтай калыктыҥ ундылган јаҥжыгуларын, ол тоодо Чага байрамды, сӧӧктӧрдиҥ курултайларын орныктырар јаан иште В. Кыдыев эрчимдӱ турушканын ла баштаганын темдектеп, оны бир де кӧпчидиш јогынаҥ «человек-эпоха» деп айдарга јараар деген.\nТуштажуда Владимир Кыдыевтиҥ баштаган ла учына јетирип болбогон база бир јаан ӱлекери – «Тӱрк кабай» керегинде бир канча кижи куучындаган. Бу керегинде ол газеттерде бичип, «Тӱрк кабай» деген јондык кӧмзӧ тӧзӧгӧн болгон.\nТомсктогы архитектурно-строительный институтты ӱренип божоткон архитектор Амыр Кыдыев, оны кычыраачыларыс ӧркӧгӧ тургускан кереестиҥ авторы деп билер, магистратурада ӱредӱзин «Тӱрк кабай» деген ӱлекерди белетеп, јеҥӱлӱ божоткон. Туштажуга келген улусты ол бу ӱлекериле таныштырган.\nВладимир Кыдыев керегинде эске алыныштарын туштажуда ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ башкараачызы Сурна Сарбашева, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев, РФ-тыҥ нерелӱ эмчизи Елена Байрымова, журналист Николай Витовцев, РФ-тыҥ нерелӱ артисттери Болот Байрышев ле Кара Майманов, ӧскӧ дӧ улус айткан. Оныҥ адын кереестер шӱӱлтелер де айдылган. Онойдо, Владимир Кыдыевтиҥ бичимелдерин ле ол керегинде эске алыныштарды бичик эдип чыгарар, оныҥ адыла библиотекалардыҥ бирӱзин адаар, јаткан туразына адын кереестеген бичик эдер ле ӧскӧ дӧ шӱӱлтелер болгон.\nКелер јылдыҥ јазында Владимир Эмильевичтиҥ чыккан-ӧскӧн Бичиктӱ-Боом јуртында оныҥ адыла адалган амыраар јер јазаар ла ондо агаштар отургызар ӱлекер барын Эл музейдиҥ баш билим ишчизи Вера Кыдыева куучындаган. Јурттыҥ эл-јоныла эрмек-куучын ӧткӱрип, бу јанынаҥ олордыҥ шӱӱлтелери кыйалтазы јогынаҥ угулар ла шӱӱжилер. Бу ӧйгӧ јетире В. Э. Кыдыевтиҥ калганчы белетеген бичигин кепке базып чыгарар амаду бар. Г. И. Гуркин ле оныҥ ӧйи керегинде документтер кирген бу јуунтыны ол оорыйла, кепке базып болбогон. Тургуза ӧйдӧ оны чыгарарында тӧс буудак акча-манат јанынаҥ болуп јат.\nТуштажуда Владимир Эмильевичтиҥ эш-барааны Светлана Карамаевна билезиниҥ адынаҥ Эл музейдиҥ ӧмӧлигине, келген ончо улуска быйанын айдып, билезиниҥ адынаҥ музейге Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 1935 јылда бойыныҥ колыла бичиген самаразын сыйлаган. Бу самараны бойыныҥ ӧйинде Владимир Кыдыев искусствовед Владимир Эдоковтоҥ садып алган эмтир.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова бу баалу-чуулу энчи музейге сый болуп келгени учун Кыдыевтердиҥ билезине быйанын айдып, Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына јурукчыныҥ бастыра самараларын бичик эдип чыгарары белетелгенин куучындаган.\n«Владимир Эмильевич бу јарыкта јӱрерде, бистиҥ меебис, ӧзӧк-буурыс, ӧкпӧ-јӱрегис болгон. Оныҥ бичиктери билимчилерге сӱреен јаан јол ачкан. Ол алтайлардыҥ сызын чыгара айткан, биске ака болуп, карындаш болуп, тӧрӧӧн-тууган болуп, ортобыста јӱрген. Бисти баштаган кижи болгон. Ого тайанатаныс, оноҥ тартынатаныс, мынаҥ да ары тайанып-тартынып јӱрерис» – деп, филология билимдердиҥ кандидады Мира Демчинова айткан.\n«Бӱгӱн алтай кижи болорго кӱч» деп, Владимир Кыдыев 1998 јылда «Алтайым мениҥ – сызым мениҥ» деген јуунтыныҥ адакы сӧзинде бичиген.\nАмадаганыла, ол бир тизӱге кирген беш бичик болуп чыгар керек болгон. Оны су-алтай тилдӱ тӱӱкичилер белетеген. Јебреннеҥ ала тӱрк ӧйине јетире бажалыкты В. И. Соенов, оныҥ кийнинде орус каандыкка киргенине јетире ӧйди Г. П. Самаев, революцияныҥ алдындагы ла совет јаҥ ӧйлӧрди А. Иркитова ла Ак каанга багынганыстаҥ ала Алтайыста јерди мензинериниҥ сурактарыла колбулу бажалыкты В. Я. Кыдыева белетеген.\nЈе бичиктиҥ Владимир Эмильевич бойы тургускан јӱк бежинчи бажалыгы 2009 јылда кепке базылып чыккан. Ого 1985-1998 јылдарда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте башка-башка корреспонденттердиҥ республикада, алтай калыктыҥ јӱрӱминде болгон учурлу ла солун керектери керегинде бичимелдери кирген.\nБир онјылдыктыҥ туркунына алтай калыктыҥ јӱрӱминде болгон керектерди ширтеп, «бӱткен керектер бар – деп, В. Э. Кыдыев темдектеген. – Олордыҥ эҥ ле учурлузы – Алтай Республика тӧзӧлгӧни. Ого коштой Эл Ойын башталганы, Кадында јутпа ГЭС-ке удура «јажылдардыҥ» кыймыгузы, «Эне Тил» тӧзӧлгӧни, Јайзаҥдардыҥ отокторы орныкканы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ баштаган Туулык Думаныҥ ла Кара-Корумныҥ политикалык учурын кӧдӱргени, корымдарды башбилинип казарын токтотконы, кӧп тоолу јииттерди бийик ӱредӱге ийгени, алтай калыктыҥ Курултайын ӧткӱргени, јеҥӱге јетпеген де болзо, је текши ороондык талдаштарда 60-70 процент алтайлар бирлик кӱӱнле ӱн бергенине јеткени.\nЭмди бисте калыгыстыҥ кеендигин, ээлемин, ич кӧрӱм-шӱӱлтезин бирликтей ууламјылап ӧскӱрерине тыш бӱдӱм, кабык бар. Је ол кабыктыҥ ич јанын биске бастырабыска јарамыкту эдип толтырып баштаар керек. Бу јаҥыс онјылдыктыҥ ижи эмес, је баштапкы алтамдардыҥ учуры сӱрекей јаан. Ӧзӱмистиҥ бӱдӱретен сурактарыныҥ тӧс ууламјылары текшилей чокымдалып калган. Ол уур-кӱч керек эмес. Уур-кӱчтер эмди, сӧстӧҥ быжу ла чокым керектерге кӧчӧр ӧйдӧ башталып јат».\nАлтай калыктыҥ орныгып ӧзӧр программазын тургузары, бу ишке Россияныҥ да, телекейдиҥ де билимчилерин тартып алары керектӱ болгонын ол бичиген ле алдыста турган, бӱдӱретен тӧс иштерди темдектеген.\n«Бисти эҥ кӱйбӱреткен, чочыткан сурак – алтай калыгыстыҥ салымы. Јӱс јылдаҥ, XXI чак тӱгенип јатса, кару алтай калыгыстыҥ салымы кандый болгой не?» деген деген суракты ол бойына да, биске де берет.\nВладимир Кыдыев јӱрӱмде јамы-чап та, акча-јӧӧжӧ дӧ кичеебес, керексибес кижи болгон. Оныҥ Печатьтыҥ туразында иштеген кыбын кокырлап «колхозтыҥ конторазы» дегени јолду. Кандый ла кижи кандый ла суракла кандый ла ӧйдӧ ого суракту да, куучындажып та аларга бого келетен ле Владимир Эмильевич кемди де чаптыксынбай, јаан да, јаш та улусла теҥ куучындажатан. Јарабаган немени кӧскӧ айдар, је узак тарынбас кижи болгон. «Алаканча Алтайыста нени ӱлежерис?!» деп каткырар.\nКандый ла керекти ол сӱрекей јараш эдип амадап, бу амадузыла нӧкӧрлӧрин «чагылтар», улусла јӧптӱ эрмекти таап ийер кижи болгон. Оныҥ да учун, байла, сананып алган кӧп иштери јӱрӱмде бӱткен.\nЭне-адазына, бала-барказына, ага-карындажына сӱрекей карузып јӱретен. «Сураза, эдин де кезип берер» дегени ого сӱрекей келижип јат.\nЭдип јӱрген јондык ижиниҥ учурын ол билген бе деп сананадым. Билген болор, не дезе, Андрей Вознесенскийдиҥ ӱлгерин эзедип, «бис келер ӱйелер ӧзӱп чыгарга «удобрение» болуп јӱрген улус» деп кокырлайтан.


Декабрь 2021 - altaicholmon\nСанаалар ла шӱӱлтелер\nКоронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде бистиҥ тергееде, јадын-јӱрӱм ӧскӧ дӧ јерлерде чилеп ок, билдирлӱ ӧскӧргӧн. Иш-тошто до кӧп кубулталар болгон, санитар-эпидемиологиялык токтодулар јарлалган. Мындый «јаҥыртулар» спорттыҥ бӧлӱгинде база болгон. Је бу ууламјыда темдектелген ле бӱткен иштердиҥ тоозы ас эмес деп айдар керек. Оныҥ турулталары бу кӱндерде республиканыҥ спорт ло физкультура аайынча комитединиҥ коллегиязыныҥ јуунында кӧрӱлген. Спорттыҥ национальный\nЈаҥыјылдык куулгазын балдарга\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары «Амадулардыҥ елказы» деген јаҥыјылдык акцияда туружып, тергеениҥ јурттарыныҥ балдарыныҥ амадуларын бӱдӱрер. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаҥыјылдык чибичектеҥ јадын-јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгазындагы билелердиҥ балдарыныҥ амадулары бичилген тӧрт открытканы уштып алган. Кош-Агаштаҥ јети јашту Амыр пультла иштедер ойынчык роботту болорго амадайт, Ильинка јурттаҥ тогус јашту Матвей Москва барып келер кӱӱндӱ. Горно-Алтайсктаҥ 11 јашту\n«Јылдыҥ турулталарын эдер, јаҥы јылга амадулар тургузар ӧй»\nЈаҥы јылдыҥ алдында бис Алтай Республиканыҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи, Россия Федерацияныҥ сенаторы Владимир ПОЛЕТАЕВТЕҤ јаҥжыкканыла интервью алып, оныҥ јасакчы ижи, тергеедеги керектери керегинде ле оноҥ до ӧскӧ сурактар бердис. — Јакшылар Владимир Владимирович! Слерге тургуза ла тӱгенип јаткан јыл керегинде сурак берейин, бу јыл кандый јаан учурлу керектерле колбулу ӧтти? — Јакшылар! Тӱгенип јаткан\nВ этом году традиционное новогоднее представление на сцене Государственного Кремлёвского дворца пройдёт без зрителей в зале: ограничения связаны с заботой о здоровье детей. При этом впервые на премьеру свежего новогоднего шоу «Кремлёвской ёлки» приглашены сразу все дети России: они смогут увидеть красочное зрелище одновременно со всеми мальчиками, девочками, их родными, друзьями и близкими — благодаря\nАлтай тилди орныктырып ӧскӱрери\nТӱгенип јаткан јылда алтай тилдиҥ ӧзӱми аайынча кандый иштер ӧткӱрилгени јанынаҥ АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга САВРАСОВАЛА эрмек-куучын — Ольга Станиславовна, бистиҥ тергееде тургуза ӧйдӧ алтай тилдиҥ ӧзӱмине јаан ајару эдилет. Ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министерствозы јанынаҥ бу ууламјыга кандый јӧмӧлтӧ-болуш эдилет? — Бистиҥ тергееде алтай тилди элдик тил эдип орныктырып јӧмӧӧри аайынча јаан\nПрокуратурой Республики Алтай организована проверка по дорожно -транспортному происшествию, в результате которого погибло 5 человек, из них трое несовершеннолетних. Дорожно-транспортное происшествие произошло 25 декабря 2021 г. около 17 часов на 650 километре автодороги Р256 «Чуйский тракт» возле села Купчегень Онгудайского района с участием двух автомобилей (Ниссан икстреил и Тойота Королла), в результате которого 5 человек погибло,


Ирбис: јербойыныҥ улузы болужат - altaicholmon\nБу фондтыҥ специалисттери јербойыныҥ кезик улузын јерлик тындуларга тургузылып турган фоточакпыларды тайга-ташта канай тургузарына ӱредип, ол тургузылган јазалдар ажыра сӱрекей керектӱ јетирӱлер алат. Кандый да болзо, јербойыныҥ улузы ирбис кайда јӱрӱп туратанын јакшы билер учун, специалисттер олордоҥ болуш аларга баштанат. Сайлугемдеги национальный парктыҥ јааныныҥ ордынчызы Денис Маликовтыҥ айтканыла, јербойыныҥ улузы ирбис јаҥыс ла бу парктыҥ кандый јерлеринде бар болгонын эмес, је анайда ок парктыҥ гран-кыйузыныҥ тыштында кандый јерлерде бар болгонын илезине чыгарарына јаан болужын јетирип јат.\n—Тургуза ӧйдӧ Jазатырдыҥ ла Аркыттыҥ эки кижизи тӧрт ирбисти бойыныҥ шиҥжӱзинде тудат. Анчада ла Аркыттыҥ кижизиниҥ тындуларды чеберлеп алары јанынаҥ билим ишке, тындуларга сӱрекей јеткерлӱ тузактарды јоголторына јетирип турган јаан болужын аҥылап темдектеер керек—деп, ол айткан.


Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јаҥы башкараачызы - altaicholmon\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ јаҥы башкараачызы\nАймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бежинчи сессиязы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ јаҥы јаанын јӧптӧдилер. Эмди бу јамыда Олег Кулигин иштеер.\nОл 1966 јылда Алейскте чыккан, Маймадагы 2-чи школды божоткон. 1998-2003 јылдарда Маймадагы РОВД-да башка-башка јамыларда иштеген, оныҥ кийнинде ӱч јылдыҥ туркунына Барнаулдыҥ УВД-зыныҥ криминальный милициязыныҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы болгон. Оныҥ кийнинде Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ болушчызы болгон, ӧскӧ дӧ иштерде иштеген.


Азырал белетеери учына јетти - altaicholmon\nАзырал белетеери учына јетти\nӰлӱрген айдыҥ экинчи кӱндӱгине јетире Алтай Республикада 180 муҥ гектар јердиҥ тӱжӱми јуунадылды, ол азырал белетейтен јерлердиҥ 97 проценти.\nЭэлемдер 243 муҥ тонна ӧлӧҥ (план 104 процентке бӧткен), 58 муҥ тонна сенаж (126 процентке), 16 муҥ тонн силос (122%), 0,62 муҥ тонна салам (65%), 1,92 муҥ тонна аш (50%) јуунатты.\nАлтай Республикада орто тооло условный бир тын малга 3,13 центнер азырал единица белетелген деп, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.\nКӧксуу-Оозы ла кан-Оозы аймактардыҥ ээлемдери аш јуунадар ишти божодып салды. Анайып 4,5 муҥ тонна аш, ол тоодо 3 муҥ тонна сула, 219 тонна буудай јуунадылды. Бу тӱжӱмниҥ кезиги ӱренге барар, кӧп сабазы малдыҥ азыралы болор.\nJай башталып турарда Улаган, Кош-Агаш, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактарда изӱ кӱндер турганынаҥ улам јалаҥдарда ӧлӧҥ јакшы бӱтпеген. Оныҥ учун Алтай крайдыҥтјуугындагы райондорынаҥ арендага јер аларга келишкен.