Ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге јарамыкту тӧс јер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. «Ӱредӱлик» деп нацӱлекердиҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген национальный ӱлекери аайынча ачылган тӧс јер каланыҥ Культура байзыҥына одоштой турат.\nРеспубликаныҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ ордына тӧзӧлгӧн. Тӧс јерди ачарына РФ-тыҥ Минпросвещениези, АР-дыҥ башкарузы, ӱредӱ ле билим министерствозы јӧмӧлтӧ-болужын јетирген.\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ мол-јуларын бӱдӱреечи Динара Култуева, Эл Курултайдыҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, тергеениҥ ӱредӱ ле билим министри Ольга Саврасова, ИПКРО-ныҥ ректоры Светлана Сафронова, ӱредӱлик ишчилериниҥ Алтайдагы профсоюзыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Юрий Тишков ло тергеениҥ ӱредӱ системазыныҥ ишчилери эрчимдӱ туруштылар.\nДинара Култуева уткуулду сӧзинде шак бу тӧс јер бойыныҥ ижиниҥ устарына, озочылдарына ичкери ӧзӧргӧ јарамыкту арга болор деп чокымдады. Онойдо ок олордыҥ ижиниҥ учурын, чыҥдыйын кӧдӱрерге, ичкери ӧзӱмдӱ јолло улалтар. «Бис бӱгӱнги кӱнде ӱредӱлик телкеми сӱрекей тӱрген тебӱле ӧзӱп јатканын «Точка роста» деген тӧс јерлер, IT-клубтар, кванториумдар ачылып јатканынаҥ кӧрӧдис. Шак мындый эптӱ, бастыра јанынаҥ јарамыкту ла јакшы јерде бистиҥ ӱредӱчилерис ижин кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрзин деп кӱӱнзеп турум» — деп айтты.\nДинара Култуеваныҥ айтканыла, јаҥы ачылган тӧс јер чокым болужын ӱредӱлик организациялардыҥ башкараачыларына ла ӱредӱликтиҥ ишчилерине, ӱредӱчилерге јетирер. Онойдо ок ченемелиле, јайаандык ижиле ӱлежетен јакшынак јер болор. Нениҥ учун дезе мында башка-башка муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱчилерине ачык-јарык айалгада куучын-эрмегин, кӱрее куучынын ӧткӱрерге јакшынак айалга тӧзӧлгӧн. Шак мында олор бӱдӱрерге темдектелген ишти ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжер, бӱгӱнги кӱнниҥ озочыл эп-сӱмелерин чокымдап, јаҥы ӱлекерлерди белетеер аргалу.\nОл тӧс јердиҥ ӧмӧлигине ӱредӱликтиҥ јолыла балдарды ӱредер бӧлӱкте једимдӱ, турулталу иш кӱӱнзеди.\nНаталья Екеева кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Ӱредӱчилердиҥ калыктар ортодогы кӱниле, онойдо ок јаҥы тӧс јердиҥ ачылтазыла уткуды. Оныҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде тӧс амаду, туура салбай бӱдӱретен керек чыҥдыйы бийик ӱредӱ болуп јат. Онойдо ок шак ондый ӱредӱни аларга ончо балдарда аргалар теҥ-тай, тӱҥей болор учурлу. «Анчада ла Алтай Республикада бу сурак сӱрекей учурлу. Не дезе, тергеедеги школдордыҥ кӧп јаны јурт јерлерде ле јаҥжыкканы аайынча малокомплектный школдор болуп јат. Балдарга чыҥдый ӱредӱ берери туура салбас ла каруулу керек. Олор, балдар, келер јуук ӧйдӧ бойыныҥ талдап алган ижинде амадаганын јӱрӱмде бӱдӱрзин ле билгири бийик ле тереҥ специалисттер болуп ӧссин, ичкери јаан јолду болзын» — деп, ол айтты.\nӰредӱчиниҥ ижи керектӱ де, ол ок ӧйдӧ каруулу да. Россияныҥ келер ӧйин шак олор, ӱредӱчилер, белетеп јат. Ӱредӱлӱ јыл башталар алдында президент В. Путин ӱредӱликтиҥ тӧс ижин, амадузын чокум темдектеген. Тӧс иш — ӱредӱниҥ чыҥдыйы. Балдарга чыҥдыйы бийик ӱредӱни берери тӧс јерде. Чыҥдый ӱредӱни балдарга јаҥыс ла ӱредӱчи берер аргалу. Узун јолды ӧдӱп, јаан ӧмӧлик бӱгӱн бойы таҥынаҥ туралу боло берди. Мынаҥ ары тергееде ӱредӱликтиҥ ичкери ӧзӱминиҥ институды болзын, иштезин.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачылары Мос-квадаҥ РФ-тыҥ Минпросвещениезиниҥ ӱзеери ӱредӱниҥ федерал автоном ӱредӱлӱ учреждениезиниҥ директорыныҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Павел Кузьминниҥ видеоуткуулын уктылар. Ол тергееде ачылган тӧс јерле ӱредӱ системаныҥ ишчилерин уткуды. Тӧс јердиҥ ады-јолы озо баштап уур ла кӱч деп билдирердеҥ айабас. Је оныҥ кийнинде турган амаду јӱрӱмдик учурлу, ончо улуска јарт ла јуук. Ол кажы ла ӱредӱчиге бойыныҥ ижине ӱзеери болужып, јартап, айдып, кӧргӱзип берери.\nПавел Кузьминниҥ айтканыла, программаны эмезе курсты чокым бир ӱредӱчиге талдап аларга кӱчке келилжет. Айдарда, шак бу тӧс јердиҥ амадузы — ӱредӱчиниҥ ишчилерине кӱчсинип турган программаларыла болужып берери. Шак ол программалар ӱредӱчиниҥ профессионал узын тыҥытсын, бийиктетсин. Мынызы дезе ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерине болушту, јарамыкту.\nОльга Саврасова ИПКРО-ны ӱредӱлик системаныҥ ӧзӧги деп, бойыныҥ уткуулында айтты. Ол кӧнӱ колбуны башкарту ла чокым ӱредӱчи ортодо билгир апарат. Бӱгӱнги кӱнде «Национальный ӱредӱ» деген ӱлекер аайынча сӱрекей кӧп тергеелик ӱлекерлер јӱрӱмде једимдӱ бӱдет. Шак ол ӱлекерлердиҥ аҥылузы ӱредӱликтиҥ башка-башка кемин бойыныҥ ајарузына алганында. Мында иш јолын школдоҥ алып, ӱзеери ӱредӱликтиҥ ӱредӱзиле тӱгенет. Министр јаҥы ачылган тӧс јердиҥ амадулары јанынаҥ база элбеде айтты.\nЮрий Тишков јуулгандарды, айылчыларды Ӱредӱчиниҥ кӱниле, тӧс јердиҥ окылу ачылтазыла уткуп тура, канча јылдардыҥ туркунына окылу, адылу јери јок болгон ИПКРО-ныҥ ӧмӧлигиниҥ ӧткӧн јаан јолын эзетти. Оныҥ айтканыла, ӱредӱчилер бӱгӱнги кӱнде бойында туралу болды. Алтай Республикага сӱрекей керектӱ тӧс јер ӧйинде ачылды. Јозокту, тузалу ижиле ол ичкери јаан ла ӧзӱмдӱ јолыла кӧнӱ барып јатканы оморкодулу болгонын база темдектеди.\nИПКРО-ныҥ ректоры Светлана Сафронова тӧс јерди Ӱредӱчиниҥ кӱнинде ачканы јаан сыйга бодолду деп айтты. Ӱредӱчилердиҥ туразы «Нацӱредӱ» деген ӱлекердиҥ шылтузында ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ачылганын аҥылап айтты.\nТӧс јердиҥ сайлама-структуразына ӱч башка ууламјылу ӱредер 3 аудитория (лекторий, библиотека, ӱлекерле иштеер јер) ла эки коворкинг-јер кирет. Баштапкы катап ӱредӱчилерге амырагадый айалга, аҥылу јер, тӧзӧлди.\nМында иштеп турган аҥылу ӱредӱлӱ улус ӱредӱчилерге ле башкараачы кадрларга јетпей турган профессионал једикпестердиҥ мониторингин ле диагностиказын ӧткӱрет. Аайы-бажына чыккан, јарталган сурактарла чокым иш ӧткӱрилет. Онойдо ок билгирин бийиктедерине јарамыкту аргалар, иштеп таскаар площадкалар, ӱредӱликте озочыл ченемел керегинде јетирӱлер јанынаҥ олор база иштеп јат.\nТургуза ӧйдӧ олордыҥ башкартузыла Россияныҥ Минпросвещениезиниҥ академиязыныҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген курстар аайынча 200-ке шыдар ӱредӱчи ӱренет.\nТӧс јердиҥ специалисттери бойыныҥ ижинде эмдиги ӧйдиҥ цифровой эп-аргаларын билгир ле элбеде тузаланат. Олор онойдо ок ӱредӱликтиҥ байлык ченемелдӱ биригӱлериле, эҥ артык ӱредӱлик ишле эрчимдӱ ле јуук колбуда иштейт. Бу тӧс јер анчада ла јаҥы иштеп јаткан јиит ӱредӱчилерге, башкараачыларга тузалу болгоны база темдектелди.\nТӧс јердиҥ ишчилери айылчыларга сӱрекей солун экскурсияны ӧткӱргендер. Баштапкы кадында бичийтен студия бар болуптыр. Студияны ишке Москвадаҥ келген аҥылу ченемелдӱ улус тургускан.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јериниҥ кӱндӱлӱ айылчылары Динара Култуева, Наталья Екеева, Ольга Саврасова тӧс јердиҥ кере бичигине колын салдылар.\nКӧдӱриҥи ӧйинде тӧс јердиҥ ичкери ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, ак-чек ле једимдӱ ижи учун кӧп улус Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ, онойдо ок ИПКРО-ныҥ Быйанду самараларыла, Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаттылар.\nТергеениҥ ӱредӱ системазыныҥ ишчилерине Ӱредӱчиниҥ кӱнинде сӱрекей јаан сый болгон деп айдар керек. Ӱредӱчилер кандый да ӧйдӧ бу тӧс јерге келип, керектӱ болушты ӧйинде алар аргалу. Чыҥдый ӱредӱ шак ондый ӧмӧ-јӧмӧ иштеҥ камаанду ине.


01.11.2017 - altaicholmon\nЭзенде Эл Ойын Улаганда ӧдӧр\n30-чы Эл Ойынды 2018 јылда Улаган аймакта ӧткӱрери керегинде јӧпти Алтай Республиканыҥ Башкарузы јаратты. Спорттыҥ ла культураныҥ јаан байрамын олордо ӧткӱрзин деп, Кан-Оозы ла Оҥдой аймактардыҥ башкартулары база сураган эмтир.\nМанјы Кульджинге кереес ачылды\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Оҥдой аймакта Jоло јуртта бойыныҥ ӧйинде аргачы, јондык ишчи болгон Манјы Кульджинге учурлай кереес-доско ачылды.


Прокуратураныҥ јаҥы туразы ачылган - altaicholmon\nПрокуратураныҥ јаҥы туразы ачылган\nТулаан айдыҥ 23-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ јаҥы тудулган туразы кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Ачылтада Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын ла Россия Федерацияныҥ генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Иван Семчишин турушкандар.\nИван Семчишин ачылтада куучын айдып, прокуратураныҥ ишчилерине мынайда баштанган: «Бу кӧдӱриҥиге мен Россия Федерацияныҥ генеральный прокуроры Юрий Чайканыҥ јакылтазыла келгем. Бу ӧргӧӧдӧ слерге иштеер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Ижигердиҥ чыҥдыйы мынаҥ ары там јаранар деп иженип турум». Генеральный прокуратураныҥ чыгартулу кижизи анайда ок кажы ла ишчи бойыныҥ профессиональный молјуларын бӱдӱрерге бери кӱӱнзеп келерине, ӧмӧликте јаантайын ачык-јарык айалгалар болорына иженип турганы керегинде айткан.\nРеспубликаныҥ башчызы Александар Бердников бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Ороонныҥ президенти Владимир Путин Россияда јаҥныҥ институттарын тӧзӧӧрине ле олорды тыҥыдарына бастыра кӱчин берип, эрчимдӱ иштеп јат. Федерал тӧс јердиҥ болужыла бис калганчы јылдарда Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ тепсеҥинде јаҥ корулаар органдардыҥ ӧргӧӧзин, эл театрды, музейди, «Спартак» стадионды ла арбитраж јаргыныҥ јаҥы туразын тутканыс. Прокуратураныҥ сегис кат бу туразы каланыҥ тӧс тепсеҥине сӱрлӱ ле чӱмдӱ бӱдӱм-кебер береринде бисте кандый да алаҥзу јок» — деп темдектеген. Башчы прокуратураныҥ ишчилериниҥ кӱч айалгада иштеген ӧйин эске алынган. Чындап та, одус јыл мынаҥ кайра республиканыҥ прокурорлоры ээлентизи јеткен эки кат агаш турада иштегендер. Оныҥ чириген полдоры јаантайын ээлип, чыкырап јадатан эди. Эмди айалгалар чек ӧскӧ. Башчы акту кӱӱнинеҥ прокуратураныҥ ишчилерине јаҥы тудулган турада једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥиде А. Бердников анайда ок быйанду сӧстӧрин Россияныҥ генеральный прокуроры Юрий Чайкага айткан: «Мынаҥ озо республиканыҥ прокуратуразы јаргы департаменттиҥ туразынаҥ арендага кыптар алып, анда иштеген. Каланыҥ прокуратуразына ижин улус јаткан тураныҥ баштапкы кадында тапчы кыптарда бӱдӱрерге келишкен. Прокуратураныҥ ишчилери оныҥ да учун бу јаҥы тудулган турага акту кӱӱндеринеҥ сӱӱнип јат. Калганчы он беш јылдыҥ туркунына каланыҥ тӧс тепсеҥинде мындый јаан кемдӱ кандый да тура тудулбаган. Эмди оны бу јаҥы ӧргӧӧ билдирлӱ јарандырат ла кееркедет. Оныҥ текши кеми 6,2 муҥ квадратный метр. Мындагы иштерди бӱдӱрерге, слердиҥ јӧмӧлтӧгӧр јаан камаанын јетирген. Россияныҥ генеральный прокуратуразы калганчы он јылдыҥ туркунына бистиҥ бастыра баштаҥкайларысты јарадып, бастыра јанынаҥ јӧмӧп јат. Анайып, Майма аймактыҥ прокуратуразыныҥ туразын чыныктап јазаарына акча толо кеминде чыгарылган. Мында тураныҥ ӱстине ӱзеери база бир кат тудулган. Эмди оны кӧрӧргӧ дӧ эптӱ. Оҥдой ло Чамал аймактарда прокуратуралардыҥ туралары база тудулган. Арткан аймактарда прокуратураныҥ тураларыныҥ бастыразына шыдарында јазалду иштер ӧткӱрилген».\nЧындап та, республиканыҥ прокуратуразыныҥ ишчилери мынаҥ ары телкем ле јарык кыптарда отурып иштеер деп айдар керек. Мында бастыра кыптар эмдиги ӧйдиҥ электрон јазалдарыла, эдим-тудумдарыла толо јеткилделген. Jаҥы турада кӧмзӧ-архивтиҥ бӧлӱги, музей, библиотека спортзал, конференц-зал, иштиҥ ветерандарыныҥ аҥылу кыбы, кӧлӱктер тургузар јылу гараж бар. Каланыҥ прокуратуразы эмди база јаҥы турада иштеп јат. Олорго мында арткандарына чылап ок, јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\nЭл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин прокуратураныҥ ишчилери јасактар белетеер иште депутаттарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ туружып турганын темдектеп, ол учун олорго быйан айткан. Ол прокуратураныҥ јаҥы туразы алтай чололорло кееркедилгенин база ајарган. Республикада јарлу јондык ишчи, ветерандардыҥ јербойындагы тергеелик организациязыныҥ совединиҥ председатели Борис Алушкин бойыныҥ уткуулында федерал тӧс јер Алтай Республикага јаан ајару эдип турганы керегинде айткан. Прокуратураныҥ јаҥы туразын туткан «ТехноСерв-АС» организацияныҥ башкараачызы Павел Горбенко строительдер ижинде эмдиги ӧйдиҥ бийик технологияларын тузаланганы керегинде айдып, тураныҥ кеми јаан да болзо, је ол кандый да јерсилкинишке алдырышпас деп темдектеген. Сегис кат ӧргӧӧниҥ јаан ла јарык кӧзнӧктӧри јылуны узакка тудар, кӱнниҥ изӱ чогын дезе шил ажыра ылтам ӧткӱрбес аргалу болуптыр.\nАлтай Республиканыҥ башчызы прокуратураныҥ туразын чыҥдый ла јакшы тутканы учун «ТехноСерв-АС» ООО-ныҥ тергелеерле иштеер башкартузыныҥ јааны Павел Горбенконы, компанияныҥ технический сурактарла иштеп турган генеральный директорыныҥ ордынчызы Вадим Тюринди, тудум иштердиҥ ӱлекер-проегиниҥ башкараачызы Юрий Афанасьевти ле участоктыҥ јааны Виталий Акименконы Быйанду самараларла кайралдаган. Ээчиде ле Россияныҥ погранчерӱзиниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ кӱӱлик ӧмӧлигиниҥ «Мениҥ ороонымныҥ маанызы» деген тӧрӧлчи кӱӱндӱ јаҥар-кожоҥы јаҥыланат.\nГорно-Алтайсктагы Преображенский серкпениҥ настоятели протоирей Ростислав Кирашук прокуратураныҥ јаҥы туразын аластаган кийнинде, Россия Федерацияныҥ генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Иван Семчишин, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, «Техносерв-АС» ООО-ныҥ чыгартулу кижизи Павел Горбенко кызыл лентаны кӧдӱриҥилӱ айалгада кезип, ачылтада турушкан бастыра улусты тураныҥ ичине экскурсияга кычыргандар. Фойеде олорды калада 4-чи таҥмалу школдыҥ духовой оркестри уткыган. Оркестрдиҥ ойногон марштары улустыҥ кӱӱн-санаазын там кӧдӱрген ле кӱйбӱреткен.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачылары: прокуратураныҥ амыралтадагы ветерандары, јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилери, парламенттиҥ депутаттары, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери ол кӱн јаҥы тураныҥ 1-кы кадында иштеп турган архив аайынча бӧлӱкте, каланыҥ прокуратуразында (2-чи кат), республиканыҥ прокурорыныҥ оныҥ баштапкы ордынчызыныҥ ла ордынчыларыныҥ телкем кыптарында (3-чи, 4-чи ле 5-чи каттар), библиотекада, музейде (6-чы кат) болуп, олордыҥ ижиле јилбиркеп танышкандар.\nТураныҥ телкем конференц-залында дезе Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ государстволык оркестриниҥ сӱрлӱ концерти ӧткӧн. Оркестрдиҥ художественный башкараачызы, Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, дирижер Владимир Кончевке башкарткан артисттер кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јилбилӱ ойын-концерт кӧргӱскендер.


Ӱчинчи ле тӧртинчи темаларга керектӱ материалдар III-чи тема: СССР-амыр-энчӱниҥ, демократияныҥ ла социализмниҥ куйагы. IV-чи тема: Лениниҥ ле Слалиниҥ партиязы-советский обществоны башкарып ла баштап турган ийде кӱч — НЭБ.РФ\nӰчинчи ле тӧртинчи темаларга керектӱ материалдар III-чи тема: СССР-амыр-энчӱниҥ, демократияныҥ ла социализмниҥ куйагы. IV-чи тема: Лениниҥ ле Слалиниҥ партиязы-советский обществоны башкарып ла баштап турган ийде кӱч


Ӧзӱмис бойыстаҥ камаанду - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱми јурт ээлемниҥ айалгазынаҥ чике камаанду. Јаҥы јылга тургузылган амадулар ла темдектелген иш-тош керегинде јурт ээлем аайынча министр Владислав ТАХАНОВ куучындады.\n–Ӧткӧн јыл јурт ээлемге кандый болды?\n–Калганчы эки јыл кӱч болгон. Ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ улам азырал ас белетелген. Былтыр јаҥмырлар, јааш-јут болордо, оныҥ алдында јылда кӱйгек болгон. Азырал ас болордо, улус малды кӧп табыштырган, малдыҥ тоозы, алдында јылга кӧрӧ, астап калган.\n–Тургуза ӧйдӧ ӱлекер иштердиҥ айалгазы керегинде куучындап берзеер?\n–2012 јылдаҥ бери јурт ээлемди ӧскӱретен јаан ӱлекер иш улалып јат. Оныла коштой аш-курсакла бойыс јеткилденерис јанынаҥ иштер ӧткӱрилет. Озо ло баштап биске бойысты этле, сӱтле, маала ажыла јеткилдеп алар керек. Оныҥ учун Арасейдиҥ јурт ээлем аайынча министерствозында бу иш 2024 јылга јетире јӧптӧгӧн тургузуда бичилип калган. Ол ӱлекердиҥ учында бистиҥ једетен једимдерис тоолорло тургузылган. Тергеебисте јылдаҥ јылга укту малдыҥ тоозын араайынаҥ кӧптӧдӧр, этти аларын, сӱтти саайтанын ончо ло бийиктедер керек. Темдектеп алза, бисте малдыҥ текши тоозы 460 муҥ болзо, олордыҥ уктузы 39 муҥ – 7% болуп јат. Тургузылган планла болзо, 2024 јылга јетире бу тоо ас ла дезе 12% болор керек. Оныҥ учун малдыҥ угын јарандыратан ишти эрчимдедип апарар керек.\nОнойдо ок сӱт јанынаҥ алзабыс, сӱттеҥир уйлардыҥ тоозы астап јат. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ республикада бир уйдаҥ јыл туркунына орто кеминде саап турган сӱттиҥ кеми 3,2 муҥ литр болзо, Арасейде бу тоо 5 муҥ литр болот.\nАзырал јанынаҥ бис база соҥдоп турганыс. Малдыҥ тоозын кӧптӧдип те турзабыс, азыралды эрчимдӱ, арбынду белетеп болбойдыс. Зоотехниктердиҥ некелтезиле болзо, бир тын малга кыштаарына орто кеминде 16-18 центнер азырал белетеп алар керек. Быјыл бис бойыстыҥ кӱчисле 4,2 центнер белетеп алганыс. Јетпес азыралды коштой јаткан Алтайский крайдаҥ садып аладыс. Садып алатаны бистиҥ экономикага база келишпейт, мынаҥ улам ичкери барарга тутак болуп јат. Оныҥ учун азырал белетейтен иш АР-дыҥ башкарузында јаан ајаруда турат. Мынаҥ ары азыралла јеткилдешти ӱч катапка бийиктедер керек, ол јогынаҥ кандый да кыймык болбос ине. Азыралды белетееринде озо ло баштап алдында ӧйлӧрдӧ кыра салынган јерлерди орныктырар иш турат. Бӱгӱн кӧп кыра јерлер чачылып калган ла совет тужындагы јерлердеҥ 34 муҥ гектар јер кыраланбай јат, кӧп сабазы баргаага бастырып салган. Кем де оны одор эдип тузаланат, кем де оныҥ јӱк ле ӧлӧҥин чабып алат. Чачылган кыраларды орныктырып, кыралаар керек. Бу иш бисте баштапкы јерде турат.\nОноҥ ары ӱрендерле иштейтени база ајаруга алынар. Кӧп учуралдарда фермерлер ле аргачылар баазы јабыс ӱрен садып аларга белен. Је јабыс баалу ӱрен кӧп сабазында азырал аш болуп јат. Ондый ӱреннеҥ кӱскиде алган аш та ас болот. Мындый учуралда бис бойысты бойыс тӧгӱндеп јадыс. Бу јуукта јаан куучын билим јанынаҥ база ӧткӧн. Ӱрендердиҥ селекциязын орныктырып, билимле бек колбуда иштейтени ајаруга алынар. Ӱренниҥ ӧзӱп чыгатан ийде-кӱчин кӧрӱп, пробалар алып, олорды шиҥдеп кӧрӧр арга болзын деп, бу ишти орныктырып јадыс.\nУдобрениелерле иштеери база бир јаан ууламјы. Арасей ичинде бир гектар јерге 25 кг удобрение салынып турган болзо, бисте ол ло кире јерге бир килограмм удобрение салынат. Бу сӱрекей ас. Јердиҥ фосфоры, азоды ла о. ӧ. кошмокторы астап, јер там ла артап јат. Бир јанынаҥ фермерлерде ле аргачыларда ол удобрениелерди јайып салатан машина-техниказы јок болгоны база салтарын јетирет. Је иштеп турган ээлемдер бойлорына керектӱ техниканы лизинг ажыра ба, кредитке бе алып алза, јурт ээлемниҥ министерствозы оныҥ 40 процентин кайра јандырып берет.\n–Бистиҥ тергеебисте кооперативтердиҥ ӧзӱми, ичкери јолы керегинде нени айдарга јараар?\n–Јерле иштейтени јаан ајаруга алынар учурлу. Алдындагы кыра јерлерди орныктырып, кыралаар керек. Колхозтор ло совхозтор јайрадылган кийнинде албаты-јон бойыныҥ пай јерлерин алып, туш-башка барган. Сананган улус јердеҥ тудунып, иштеп, ээлемдер тӧзӧгӧн. Је кӧп јерлер јадып калган, ол јерлер иштебей јат. Мынаҥ улам бу јерлерди ајаруга алып, кооперативтер тӧзӧп, бу јерлерди кӧдӱрер керек деп, бис аймактардыҥ башкартуларына, таҥынаҥ улуска баштанып јадыс. Бистиҥ јерлерис ас, оныҥ учун бис јеристи чеберлеп эдинер учурлу.\nТуристтер кӧптӧгӧни, улус базалар тудуп, иштеп турганы – онызы база јакшы. Је бир јанынаҥ кӧрзӧ, ол туристический базаларга бир калбактаҥ, бир оогоштоҥ до болзо, јерлер тӱҥей ле барып јат. Јалтамчылузы – ол бистиҥ јакшы тӱс деген кыраларыс, покосторыс, суулардыҥ јанында јараш јерлерис барып турган.\nКооперативтер тӧзӧгӧн улус учредительдер болуп јат. Олор биригип, ончо ишти ӧмӧ-јӧмӧ эдер учурлу. Бириккен улустыҥ чыгымдары астайт. Темдектезе, кӧп сабазында сӱтти барып табыштырарында кажы ла кижи таҥынаҥ бойыныҥ кӧлӱгиле апарбай, биригип, бир спецтехникала тартса, кирелтелӱ болор.\nОнойдо ок ол ло байагы ӧтӧк-удобрение чачатан техниканы кажыбыс ла садып алар аргабыс ас. Бир-эки кӱнге иштенерге болуп ондый јаан, баалу техника не керек? А биригип алза, ого чыгым ас барар. База бир шиҥдеп кӧргӧн неме – ол гранттар алып турган фермерлеристиҥ јерлерин алзабыс, кажызында ла 10-15 гектар јер болуп јат. Бис олорго «Беларусь» трактор берип јадыс. Је бир-эки јылдаҥ оныҥ кандый бир темири ӱрелетен беди, кӧлӧсӧзин солыйтан беди – ончозы фермердиҥ карманынаҥ чыгымдалып јат. Ӧмӧ-јӧмӧ иштезес, ол «Беларусь» трактор 60-100 гектар јердиҥ ижин јаҥыскан ла иштеп салатан кӱчтӱ. Бу айалгаларды ончо ло јазап сананып, экономика јанынаҥ чыгым чыгатанын астадарын шӱӱр керек. Темдектезе, Шабалин аймакта картошко отургызар кооператив тӧзӧлгӧн, ол эрчимдӱ иштеп јат. Улус мынайда биригип иштезе, олорго болужып ийер аргабыс бар. Ол ло картошконыҥ тӧзин кӱбӱредип јазаар комбайн садалды ба, оныҥ баазынаҥ 60 проценти кайра јандырылар. Ондый программалар бар. Је таҥынаҥ фермерлердиҥ кажызына ла болужайыс дезебис, бюджетте андый арга јок. Ӧскӧ талаларда кооперативтер кӧп тӧзӧлип, ӧзӱм јолын јакшы алынган. Ол кооперативтерде бойыныҥ иштеп алган акчазы да, аргалары да бар. Чынын айтса, олор бисти он јылга озолой берген деп айдарга јараар.\n–Бистиҥ тергеебисте канча кооператив бар?\n–40 кооператив бар, олордыҥ эрчимдӱ иштеп турганы 28 кире. Бисте бу јаҥы-јаҥы ла ӧзӱм алынып, баштапкы ла алтамдар эдип турган ууламјы. Бу јолло биске барар керек, кажыбыс ла бойыныҥ алдында башкаланбай, ӧмӧ-јӧмӧ иштенер керек. Алдынаҥ бери ӧбӧкӧлӧрис те айдып јат – ӧмӧ-јӧмӧ иштензес, бир неме болор деп.\n–Јурт јерлерди ӧскӱрип јазайтан ӱлекер мынаҥ ары улалар ба, айалгазы кандый?\n–Эйе, ол јаан ӱлекер «Устойчивое развитие сельских территорий» деп адалып јат. Анда бир канча ууламјылар бар. Ол тоодо суу, газ ӧкӱретен, јолдор јазайтан, ФАП-тар тудатан, школдор, стадиондор, балдардыҥ площадкаларын јазайтан иштерди бу ӱлекерге кийдирип, бӱдӱрер арга бар. Темдектезе, газ ӧткӱрери эмди Майма аймакта ӧдӧт, тургуза ӧйдӧ Манјӱрекке барган. Тоолу јылдаҥ Чамал ла Шабалин аймактарга једер.\nБу ӱлекердиҥ тузазы јаан, је мында иштерди бӱдӱрери-неҥ озо муниципалитеттер ле јурт јерлердиҥ башкартулары проектно-сметный документацияларды, экспертизаны бойыныҥ аргазыла эдер керек. Айдарда, тӧзӧлмӧлӧрдӧ лӧ јурт ээлемдерде акча-манат јетпей турганынаҥ улам ӱлекерле иштеери тутакту болуп јат. Бу ӱлекерге кирерге озо ло баштап акча-манат бедиреер керек.\n–2019 јылда јаҥы ууламјылу кандый иштер ӧткӱрилер?\n–Бу јылда президенттиҥ јакарузыла јаан ууламјылу иш баштап јадыс. Ол јурттарда јол јазаары. Бу иш экспорт јанынаҥ ууламјылу. Нениҥ учун дезе бу ууламјы јаан ајаруда. Ӧткӧн јылда бистиҥ тергее јӱк 9 млн долларга экспорт эткен. Сыгынныҥ мӱӱзи Корей ле Кыдат ороондорго барып јат. Папоротник-орлякты Турачак аймактагы кооператив белетеп, Јопон јерине аткарат. Былтыр олор 50 тоннага контракт тургускан. Келер ӧйдӧ јопондор бу ӧзӱмниҥ бир тонназын садып аларга белен. Гран ары јанынаҥ бистиҥ јердиҥ ӧлӧҥ чайларын алып јат. Былтыр чаал агаштарды ӧскӱрип, Монгол јерине саткан. Эчкилер Узбекистан јаар, јылкы мал Казахстан јаар садылат. Бу ончозы экспорт болуп јат. Је мынаҥ ары бис бойыстыҥ продукциябысты эдип, экспортко аткарар керек. Ол эттеҥ каазы-картаны, колбасаны ла оноҥ до ӧскӧ курсак-тамакты белетеп, курсак-тамагысты эдип, садуга јетирип, садарын бис бойыс кӧрӧр учурлу. Мынайда иштезес, бир јанынаҥ ол иштеер јерлер, экинчи јанынаҥ каландарыс та мында артар. Бойыс кыймыктанбай отурзабыс, биске кем де болушпас.\n–Эрмек-куучын учун јаан быйан. Тургузылган амадуларга ичкери јол једимдӱ болзын.\nС. АБЫСОВА куучындашкан\nТергееде быјыл 460 муҥ тын мал кыштап јат. Малдыҥ кыштузы кеминде ӧдӧт деп, јурт ээлем аайынча министерство јетирет. Чаган айдыҥ 10-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына азыралдыҥ 48412,2 тонназы тузаланылган. Онызы ончо бар азыралдыҥ 26 проценти.\nКышка белетелген 259352 тоннадаҥ кату азырал – 200,8 тонна (77 %) арткан, ол тоодо ӧлӧҥ 58,2 муҥ тонна, силос – 19,3 муҥ тонна, концентрированный азырал ла аш – 4,7 муҥ тонна.\nРеспубликада малдыҥ азыралы кажы ла тын малга орто тооло 3 центнердеҥ келижет. Эҥ кӧп азыралла Майма, Чой ло Турачак аймактар јеткилделген болгон. Мында мал кыжыла азыранты болгонынаҥ улам бир тын малга 2-9 центнердеҥ келижет.\nБийиктей аймактарда (Кош-Агаш, Улаган) бир тын малга келижип турган азыралдыҥ кеми 1,2-1,3 центнер. Кабыруда јӱрген малга бу кире азырал јеткил деп чотолот. Је оныла коштой, бу аймактардыҥ сегис ээлеминде ӱзеери азырал белетелген — 14 муҥ тонна ӧлӧҥ лӧ 1,7 муҥ тонна аш.\nОзолондыра шӱӱп кӧргӧниле, малдыҥ азыралы кочкор айдыҥ ортозы киреде суруда болор аргалу. Эм тура азыралдыҥ баазы бир кеминде турат.\nБыјыл мал-ашты кыштадып јаткан кышкы турлулардыҥ текши тоозы 3567. Уй-малга белетелген 1617 кыштуныҥ тоозында уйлар тудар 787 јер, бозу тудар 316 јер, јаш бозулардыҥ 50 профилакторийи, уй тӧрӧдӧр 68 јер, јаш мал тудар 147 јер. Онойдо ок јылкы мал турар 377 јер, кой турар 895 јер озолондыра белетелген болгон.\nТекши кӧргӧжин, ӧткӧн 2018 јыл Алтай Республиканыҥ аграрийлерине јеҥил эмес болгон. Былтыр јаскыда ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ улам кӧп ээлемдер кыра ижин ӧйинде ӧткӱрип болбогон. Анчада ла Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Улаган, Кош-Агаш аймактарда айалга кӱч болгон. Россияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Россельхозцентри экспертиза ӧткӱрип, чыккан чыгымды баалап кӧргӧн. Анайып, 34 ээлемниҥ чыгымы 14126,05 муҥ салковой болгон деп, јурт ээлем аайынча министерство јетирет.\nӦткӧн јылдыҥ јаҥар айында АР-дыҥ башкарузы РФ-тыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла јӧптӧжӱ тургузып, республиканыҥ јурттагы ээлемдериниҥ чыгымын тал-ортолой бӧктӧп, јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Текши кеми 7021065 салковой акча чыгым чыккан ээлемдердиҥ тоозына киргендерге (№ 570-р, 16.10.2018 ј.) тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра кӧчӱрилген.\nОнойдо ок кызалаҥ тушта мал-аш чыгымдалганынаҥ улам акча-манат јанынаҥ јаан јылыйту болбозын јеткилдеерге, ээлемдер мындый учуралдарга страхование эдип, корыланзын деп, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.


Алтайыныҥ јаркынду ла чындык уулы - altaicholmon\nКажы ла калык бойыныҥ ат-нереля улузыла оморкойт. Алтайлардыҥ адын телекейге јарлаган, чыгарган улустыҥ бирязи – ады јарлу јурукчы Григорий Иванович Чорос-Гуркин (1870-1937).\nГ. И. Чорос-Гуркин — јаҥыс ла јурукчы эмес, ол анайда ок алтайлардыҥ башчызы ла башкараачызы, јондык ишчи ле јарчы, шяялтечи ле чямдеечи, фольклорист ле этнограф, археолог ло тяякичи, яредячи ле јорыкчы. Г. И. Чорос-Гуркинди јаҥы ӱйе билбес те болгон. Нениҥ учун дезе оныҥ байлык энчизи бяткялинче бя ӧйгӧ јетире кепке толо базылып чыкпаган. Ол керегинде оныҥ кӧрӱш-таныштары бичигени элбеде јарлалгалак. ХХ чактыҥ башталганында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ эткени ле бядяргени кцп, байлык. ХХ чактыҥ 10-20-чи јылдарында јербойындагы ла тцс газеттерде, журналдарда оныҥ бичигени солун: «Свободный Алтай» (Бийск), «Алтай», «Жизнь Алтая» (Барнаул), «Сибирская жизнь» (Томск), «Нива» (Москва) ла оноҥ до цскц. Jе бу кижини бойыныҥ цйинде актуга јабарлап, 1937 јылда адып салала, ойто актап, чектеп те саларда, јаҥы яйе оны јяк ле 90-чы јылдарда оҥдоп ло баалап баштаган.\nКайкамчылузы не дезе, 1957 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧткӧн јаргы јурукчыны репрессияныҥ ӧйинде актуга јабарлаганын ла 1937 јылда атканын јастыра деп, акту адын актап та саларда, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адын адаарга улус јалтанып туратан. Андый да болзо, јаҥда отурган улус оныҥ јуруктарын бир ле кӱнге кӧрӱге тургуссын деп јӧптӧгӧн. Облисполкомныҥ залына илилген јуруктарды ас-мас улус кӧрӧлӧ, кайкайла, сӧс јок артыптыр. Эртезинде ле ол јуруктарды туура јуунадып салган. Оны кӧргӧн кереечи кижи, ол тушта јиит поэт Аржан Адаров, ӧкпӧӧринип, Г. И. Чорос-Гуркинге учурлай ӱлгерлер чӱмдептир. Је газетке апарарда, оны јарлабаган, бойын ары-бери алдыртып шылаптыр. Ол јылдар тудулу учун, поэт ӱлгерлерин кӧргӱспеген. Бир кезек ӧй ӧдӧрдӧ, ӱлгерчи ле шиҥжӱчи Г. В. Кондаков Г. И. Чорос-Гуркинге учурлай бир уур ӱлгерлер чӱмдейле, билимчи С. С. Суразаковко кӧргӱстир. Ол оны јарадып, мынайда айткан эмтир: «Сен орус укту кижи, сеге јараар, бичи, ӱлгерлериҥди јарла». Бу ӧйдӧҥ ала керек араайынаҥ тӱзелген.\nГ. И. Чорос-Гуркин керегинде бичиктер јяк ле ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында оныҥ чыкканынаҥ ала 120 јылдыгыла колбой кепке базылып чыккан. Ол до бичиктер текши эл-јонго элбеде таркабаган. Андыйлардыҥ тоозында элдеҥ озо кееркемелдиҥ билимчизи В. И. Эдоковтыҥ «Мастер из Аноса» (1984), «Возвращение мастера» (1994) деген бичиктери ле конференцияныҥ јетирялери – «Возвращение» (1993) деп јуунтыда јарлалган.\nГ. И. Чорос-Гуркин чикезинче политик болбогон, је ол туштагы ӧйдиҥ айалгалары оны калыктыҥ элчизи болзын деп сурулаган. В. И. Эдоков оны «лидер национального освободительного движения алтайцев» деп темдектеген. Оны ээчиде Г. Прибытковтыҥ айтканыла, «вожак народа», «авторитетный член племени», С. Танытпасовтыҥ темдектегениле, «национальный герой» деп аҥыланган.\nНениҥ учун дезе Туулу Алтай ол јылдарда Томский губернияга кирип турган болгон. Ол тушта тургун калык бир де аҥыланбаган. Је кажы ла цс калыкта бойыныҥ тцс, цскц калыктардаҥ башка сурактары болгон. Ол элдеҥ озо цс калыктыҥ тили, тяякизи ле культуразы. Оны кем де, канайда да шяяжер учурлу болгон.\nАйдарда, алтайлардыҥ адынаҥ калыктыҥ сурактарын шяяжерге Г. И. Чорос-Гуркинди алтай албаты кцстцгӧн. Томскто цткцн јуунда ол «Об Алтае и его нуждах» деп доклад эткен (1917 јылдыҥ кандык-кӱӱк айларында). Оны, байла, В. Кыдыевтиҥ кӧмзӧзинеҥ табарыс.\nАнайып, озо баштап Бийский уезд тцзцлгцн. Jуунда јцптцгцниле, «Алтайская Горная Дума» деп кыймыгу-движение (тӧзццчизи ле башкараачызы Чорос-Гуркин), Туулу Алтайды Бийсктиҥ уездинеҥ айрыыры деген суракты Бийскте кцрзин деп јакаргандар. Г. И. Чорос-Гуркин Бийск калага келеле, «Самоуправление и жизнь алтайцев» (1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 28-чи кӱни) деп јетиря эткен.\nАнайып, 1918 јылдыҥ тулаан айында Туулу Алтай Бийсктеҥ айрылып, Каракорум-Алтайский округка кцчкцн. Оныҥ башкараачызы – Г. И. Чорос-Гуркин. Jе 1919 јылда оны јабарлап, тярмеге отургускан.\n1920 јылда ол округ ойто Горно-Алтайский уезд деп адаткан, адакы учында 1922 јылда Ойротская автономная область тцзцлцт. Онойып, јӱк ле 1991 јылда Туулу Алтай таҥынаҥ республика болуп аданган. Онойдо ок Г. И. Чорос-Гуркин Сибирь таланыҥ ас тоолу калыктары бирлик болоры керегинде шяялте айткан. Jе бу цскц сурак.\nГ. И. Чорос-Гуркин цткцн чактыҥ бажында Санкт-Петербургта ла Москвада болуп, Томск, Красноярск, Иркутск, Барнаул калаларла колбу тудуп иштенген. Jаргыладарынаҥ качып, ол 20-чи јылдарда Монголияда ла Тувада јярген. Оноско јанып келеле, ол кызына, баркаларына јартамал-самара бичиген: «Вы знаете, меня обвинили, судили в разных злодеяниях против политики Советской власти, больше по кляузам и доносам… На суде я, благодаря своему прямому характеру, сказал в защиту себя речь, в которой открыто и красочно рассказал много о своей работе в Каракоруме, об аресте моем при Колчаке два раза, про тюрьму, и как из тюрьмы я уехал в Монголию, спасая свой художественный материал, в Тана-Тува с двумя сыновьями, оставив на произвол жену и дочь, как я вернулся обратно на родину – Алтай с единственной целью – посвятить свой труд – искусству пролетарской власти, Советам, и как меня приняли в Ойротию, и как относились ко мне, лишая меня голоса» ла оноҥ до ары.\nОныҥ колбулары элбек ле тереҥ болгон. Ол атту-чуулу билимчилерле, јорыкчыларла, јурукчыларла билижер болгон. Ол тоодо А. В. Анохин, Г. И. Потанин, Л. Н. Гумилев, В. Я. Шишков, И. И. Шишкин ле оноҥ до цскцлцри. Кайкамчылузы не дезе, Чорос-Гуркин Оносто тура (1903-1937) тудуп алала, 1905-06 јылдарда јурукчыларды, чямдеечилерди бойына кычырган, јууган. Бягян ол туштажулар «Оносские встречи» деп улалат, 2010 јылда ого учурлай аҥылу календарь кепке базылып чыккан эди, јурукчыныҥ кереези тургузылган (оборчызы јурукчы В. П. Чукуев). Мынаҥ ары, байла, оныҥ билезин бӱткӱлинче оборчылар Оностогы айылында отургузар болор.\nГ. И. Чорос-Гуркинди эл-јон ортодо элбеде јарлаган улустыҥ тоозында — журналист В. Э. Кыдыев ле А. В. Анохинниҥ адыла адалган национальный музейдиҥ директоры Р. М. Еркинова. Баштапкызы јурукчыныҥ салымын шиҥдеген, ол тоодо ичкери калалардагы архивтердеҥ. Бир ӧйдӧ Э. В. Бабрашевле кожо оныҥ јуруктарын Голландияда альбом эттире кепке базып чыгарган, экинчизи – ол аайынча «Шаманские образы в творчестве Г. И. Чорос-Гуркина» деп билим диссертациязын бичиген. Бичимелдерин Б. Я. Бедюров «Памятное завещание» деп бичикте јарлаган. Мультипликатор Т. Муканова дезе «Г. И. Чорос-Гуркин» деп кино соккон. Jурукчы Григорий Ивановичтиҥ сяр-кеберин јураган јурукчылар – Владимир Чукуев ле Владислав Торбоков. П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 140 јылдыгына учурлай «Восхождение на Хан-Алтай» деп кцргязя-ойын тургузылган. Оныҥ авторы — бичиичи Jыман Белеков, режиссер-тургузаачызы – саха (якут) укту кижи – Андрей Борисов.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ бичимелдерин элдеҥ озо тапкан ла шиҥдеген кижи – санаттыҥ билимчизи В. И. Эдоков. Оныҥ бӱдӱмјилегениле, 7-8 кире чӱмдемел бар. «Алтай» («Плач алтайца на чужбине», 1907), «Алтайцы и Катунь» (1911), «Рассказ о Рахманиновских ключах» (1911), «По голубому Алтаю», «Праздник реки Катунь» (1912), «Озеро Кара Кол» (1913), «Алтай и Катунь» (1915), «Алтай» (1918) ла оноҥ до ӧскӧ самаралар ла бичимелдер. Баштапкы адалган чӱмдемелде ӧскӧ талада јӱрӱп, ӧскӱзиреп јаныксаган кижиниҥ кӱӱн-санаалары јуралган болзо, ӧскӧлӧринде алтай кижи тӧрӧл јери јокко канады јок куштый деп тӱҥдештирӱ туштайт. Бу чӱмдемелдердиҥ тӧс шӱӱлтези – алтай кижи ле оныҥ јери тудуш деген санаа.\n«Алтай ла Кадын» деп чӱмдемелде Кадын Алтайдыҥ комыдалын угуп, тӱбегин телкемге чыгара агызат. «Алтай» деп адалганында автор чике бойыныҥ амадуларын јартап бичиген. Бу јууктарда табылган чӱмдемел «Кадын сууныҥ байрамы» деп адалган. Андагы кееркеде јуралган Алтай тереҥ уйкудаҥ ойгонып, јылу јасты уткыйт. Кадын сууныҥ сӱр-кебери дезе јаражай сыргалјыдый јуралган. Эбиреде телекей јаска сӱӱнип кожоҥдойт, кӱнге, јаркынга, јылуга сӱӱнет, Алтайдыҥ аҥ-куштары тынданат ла ӧлӧҥ-чӧби јажарат. Байла, келер ӧйдӧ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ончо чӱмдемелдерин, бичимелдерин, ол тоодо автобиографиязын, очерктерин ле самараларын бириктире јууп, бир бичик эттире кепке базып чыгарар керек. Эм тура бедирениш иш улалганча. Ого коштой Новосибирскте ле Омскто кепке базылып чыккан бичиктердеги алтай чӧрчӧктӧрди де јуунада чыгарган болзо, келер ӱйеге ачылта ла солун сый болор эди.\nБистиҥ атту-чуулу јерлежис Г. И. Чорос-Гуркин бойыныҥ ӧйиниҥ ичкери кӧрӱмдӱ ле байлык ич-кӧрӱмдӱ эрлериле теҥ-тай туруп, тӧрӧл јериниҥ, калыгыныҥ салымы, келер ӧйи керегинде тереҥ шӱӱнип, санааркап јӱрген, кӧпти эткен, кӧпти амадаган…


Тӧрӧл јуртыла тудуш салым - altaicholmon\nТӧрӧл јуртыла тудуш салым\nКош-Агаш аймактыҥ Белтир јурты, эмдигизиле болзо, Эне-Белтир эмезе Эски Белтир деп адалат. Бу јуртка јетире јол-јорык келижерде, ондо колы ус Леонид САБЛАКОВ деп кижиге јолугып, јаткан јурты, солун узаныжы керегинде куучындаштыбыс.\nБу кижи колхозто кузнец, тискинчи болуп ла оноҥ до ӧскӧ кӧп иштерде иштеген. Калганчы иштеген јери — ол школдо электрик.\n2003 јылда болгон јаан јерсилкиниш Белтир јурттыҥ да, ондо јаткан улустыҥ да салымын эки јара бӧлӱген. Јурт јаҥы јерге кӧчӱрилген, Јаҥы Белтир тӧзӧлгӧн. Леонидке ижинеҥ тудунып, школло кожо јаҥы јуртка кӧчӧр керек болгон. Је ол мал-ажын анда, туй ла чӧл јерде, тудар арга јок, чыккан-ӧскӧн јерин таштаар кӱӱни јок болгонынаҥ улам, эски јуртында артып калар деп шӱӱген. Ол тушта ишмекчи бичигинде «Ишбереечи башка јердӧӧн кӧчкӧниле колбой иштеҥ чыгарылган» деп темдектелген, оноҥ ло бери ол окылу иш јок, мал-ажын, ээлемин башкарып јӱрет.\nЭне-Белтирде мынайып арткан улустыҥ текши тоозы беш јӱс кире, олордоҥ ӱнбериш-талдаштарда турушкадый јаан улустыҥ тоозы ӱч јӱс кире. Јурттыҥ 170-ге јуук балазы ӱренерге Јаҥы-Белтирге барат. Оогош болчомдорго мында садик јок. Баштап бир келин балдар јӱрер таҥынаҥ садик ачкан болгон. Је бир канча шылтактардаҥ улам оны бӧктӧп салгандар. Эл-јондо иш јок, олор мал-ажыла, бойыныҥ кол-кӱчиле аргаданып јӱрет. Јӱк медпунктта ла клубта иштеген тоолу улус ишјалду.\nЈуртта школ ло балдардыҥ сады јок учун, оныҥ келер ӧйдӧ салымы чочыдулу. Ол мында јаткан улусты санааркадып турган курч сурак. Мында арткандар ада-ӧбӧкӧлӧри јаткан тӧрӧл јуртын таштап барар кӱӱни јок. Олордыҥ шӱӱлтезиле, јуртта школ ачса, Белтир ӧҥжӱп, орныгып, јарана берер. Балдар билелеринеҥ айрылып, башка јерде тӧрӧӧндӧринде, интернатта јадып эмес, јуртында ла ӱренер, улуста иш болор. Мынаҥ јӱре берген билелер јанып келерге тартынар, бери јаҥы да улус кӧчӱп келеринеҥ маат јок.\nЭмди дезе улус кӧп лӧ сабада јаҥыс ла мал-ажын азырап, оныҥ аргазыла јӱрет. Л. Саблаков то кӱскиде эдин калага апарып, республикан јарымкаларда јаантайын туружат. Је быјылгы југуш оорула колбой айалгада республикан јарымка да болбос деген јетирӱлер бар. Ого ӱзеери Кош-Агаштыҥ јеринеҥ эт чыгарбас деп јакарып салган. Онызы јурт јердиҥ улузына кайкамчылу — алдынаҥ бери сарлыктыҥ да эдин саткан, эмди дезе јарабас, оору бар дежер…\nСаблаковтордыҥ билези ийнек-уйлар, јылкы мал ла оок мал: кой, эчкилер тудат. Кургак јерди сугарып, ӧлӧҥди бойлоры отургызып, бойлоры ок белетеп алат. Олор мынайып ӧлӧҥ ӧскӱрер јердиҥ кемин кажы ла јыл јаанадарга чырмайгылайт.\nКош-Агаш аймакта јаткандардыҥ кӧбизи туризм бӧлӱкте кӧнӱ иштеп јат. Эски Белтирде дезе, Л. Саблаковтыҥ айтканыла, туристке јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр арга эм тургуза кемде де јок. Леонидте айылчыларга солун эдимдерин кӧргӱзип, иштеер санаа туку качан табылган ла ол канча јылдардыҥ туркунына, араайынаҥ да болзо, бу ууламјыда иш-кыймыгузын баштап салды. Јаткан јеринде ол јаан кийис айыл эдип алган. Саблаковтор оны келген айылчыларды уткуур, ондо колдоҥ эткен албатылык эдимдерди, алдынаҥ бери тудунган-кабынганын тургузып, ол ажыра туристтерди јербойыныҥ албатызыныҥ культуразыла таныштырар амадула туткан. Кийис айыл јайы-кыжыла јадар тура чылап, чыт эдип тудулган.\nОогошто Леонид айылдыҥ ээзиниҥ арга-чагы кийис айылдыҥ канаттарынаҥ кӧрӱнер деп уккан: канат канча кире кӧп болор, кижиниҥ ончо кире арга-чагы тыҥ. Бу кийис айылды оноҥ до јаан эдер арга болгон, је ол чӱмдӱ ле чыгымдары кӧп иш. Толуктар јок, конус бӱдӱмдӱ тудумды эдерге кӱч. Је эдип алган кийнинде ондо сӱрекей эптӱ: јаҥжыккан тураларда јадар да кӱӱниҥ келбей барар. Оныҥ ичин кирип кӧргӧн јииттер оной ло айдыжат: «Кийис айылды мынайып јылу, јакшынак ла чыҥдый эдип тудуп алза, ондо јаантайын да јатпай». Л. Саблаков јерлештерин де кийис айылдар тудуп, туристтерле иштеерге кычырат. Је бу ишти баштаарга акча-манат, иштеҥкей колдор керек. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-ажын ӧскӱрип, садып, мынайда иштеерге, ас ла салза, 20-30 ийнектӱ, 100-200 койлу, јылкылу болор керек. Мындагы јерлерде кӧп мал-аш тудар арга јок. Коомой кижи бого јадып болбос деп, ол темдектейт. Белтирде јаткандар ончозы иштеҥкей, турумкай улус.\nБелтир јурттаҥ тыҥ ыраак јок Софийский мӧҥкӱ-тош бар. Ӱзеери бу јурт кечире камык маршрут-јолдор ӧдӱп јат: Чаган-Узундагы «Марс» деген кырлардӧӧн, Курайдӧӧн, Кара-Кем ажыра Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Јазатыр, Ӱкек јаар барар. Белтир, чындап та, канча јолдордыҥ белтири, мында токтоп, амырап-тыштанып турар јерлер тӧзӧӧргӧ сӱрекей эптӱ ле макалу јер деп, Леонид чотойт:\n—Ичкери ӧзӧр аргалар јаан, школ ло ачылатан болзо. Ол тушта јурт ойто будына туруп келер.\nАр-бӱткени де јараш, аҥ-кужыла да бай јер. Јаҥыс ла, чума оорула колбой, тарбагандарды кырып јадылар. Бу ла јуукта јурттаҥ ыраак јокто ӱч аркар кӧргӧнис. Ӧскӧ дӧ улус тайгаларыска аркарлар келип баштап койгон деп айдыжат. Теке, јуҥма да јурттыҥ кӱрине јетире тӱжӱп турган. Олор барда, ирбис те јанында бар.\nИрбистер бисте эмди де бар, олорды ойыктарда, тайгаларда јадып тургандар јаантайын кӧрӧт. Бойым бинокль ажыра бир катап кӧргӧм. Терези кардый неме, бир ле кӧрӱп ийеле, чӱрче ле таппай калгам — ол карлу таштарла бириге берген. Чаган-Бургузунныҥ ирбистери сары-чоокыр тӱктӱ деер, бистиҥ јерлерде јӱргендери — ап-ак, чоокырлу.\nБайа тарбагандарды кырып турганын јаратпай јадым. Нениҥ учун дезе, олор ӧскӧ тындулардыҥ курсагы болуп јат, «пищевой цепочка» деген неме бузулып јат.\nЈаштаҥ ала јаан улустыҥ колында ӧскӧн бу кижи бойы да ончо јӱрӱмине байланып јӱрет. Кажы ла немеде, иш-керекте ада-ӧбӧкӧлӧр айдып салган бойыныҥ јаҥы бар деп, балдарын ӱредет. Онойып, оныҥ таайлары, јестелери байлу ирбисти, аркарды ала-кӧнчӧ ӧлтӱрбеген. Азыраган малын сойып, јиирдеҥ озо, айдынып, суранган. Леонид те бу јаҥжыгуларды улалтып јат.\nЈаанап келеле, ол оноҥ озо кем де этпегенин эдер, узанар кӱӱни келерде, таксидермияла јилбиркеп баштаган. Таксидермия — ол тере-тӱктеҥ ле башка да не-немедеҥ тындуларды тӱҥейлеп эдери. Оныҥ баштапкы эткени алмыс болгон. Алмыс керегинде ол оогошто јаандардыҥ куучынынаҥ уккан. Узун сынду, кара тӱктӱ тынду неме, сыны ӱч метр кире дешкилеер, кижи чилеп, эки будына туруп базар. Эҥирде, эчки чилеп маарап келеле, улустыҥ малына табарар. Онызы та чын, та тӧгӱн… Је Леонид сарлыктардыҥ терелерин јууп, уужаган кийнинде, уккан куучындарын эске алып, алмыстыҥ сом-оборын эткен. Ол тушта Кош-Агаш аймакка туризм јеткелек, ончо айылчылар Чамалда токтоп турган ӧйлӧр. Леонид алмызын алганча ары барып, туристтерге кӧргӱзип, бир ай кире эмеш акча иштеген. Је алтай кижини элдеҥ озо мал-ажы азыраар дегениле, ол ээлемин башкарарга, удабай јанып келген. Кийнинде Леонидке акчала кӱч ӧйлӧрдӧ ол алмысты садып ийерге келишкен.\nОл једимдӱ баштапкы ченелтениҥ кийнинде Л. Саблаков кӧп аҥ-куштыҥ сом-оборлорын чӱмдеп эткен. Ого республиканыҥ Эл музейинде тындулардыҥ туку ла качаннаҥ бери турган эскирип калган сом-оборлорын јаҥыртсын деп кычырту да болгон. Јӧпсинзе, база ла тӧрӧл јуртын, мал-ажын таштап ийерге келижер эди. Оныҥ учун бу иш Леонидке келишпеген. Андый да болзо, оныҥ эдимдери тергеениҥ адынаҥ башка-башка кӧрӱлерде, конкурстарда турушкан ла. Је оноҥ узанган кижи јӱк ле ченемел алган, эдимдерин эдингени учун кайрал да, акча-манат сый да болбогон, эдимдери јолдо сынарда да, бойыныҥ кӱчиле јазаарга келишкен. Айдарда, ол андый немеге база колыла јаҥып ийген…\nЛеонидке узанар бу јайалта јаан энезинеҥ тӱшкен болор. Барказы оогошто ары барза, ӧрӧкӧн јаантайын тереле иштенип јадар. Ол оноҥ терени канайып уужаарына, јеҥјокты, меелейди канайып кӧктӧӧрине, ӱлекерлерин канайып алатанына ӱренген. Бу ончо угуп, кӧрӱп алганын ол эске алып, аҥ-куштыҥ сомдорын белетееринде тузаланат. Оны эдеринде аҥылу ӱредӱге јӱрбеген. Ӱредӱлӱ таксидермист улусла куучындашса, олор алтай ус кижи мындый јаан эдимдерди јаҥыскан канайып эдип турганын кайкап, Леонидти кожо иштеерге кычыргандары да бар…\nЭм тургуза Л. Саблаковтыҥ јуунты-коллекциязында Кош-Агаштыҥ јӱзӱн ле јӱкпӱр аҥ-кужы кӧптӧп калган. Ол тоодо је ле деген тӧӧ, сарлык ла узуны 2,5 метр алмыс. Јерлештери кайда бир ӧлӱп калган куштыҥ эмезе аҥныҥ сегин тапса, јербойыныҥ таксодермистине телефон согуп, оны аткарып ийет.\nБу эдимдерди тургузып, музей, кӧрӱ ачары аайынча јӧмӧлтӧ-јӧп сурап, Леонид јамылулардыҥ кӧп кыптарыла баскан, ӱзеери јаҥ солынат, база ла јаҥыдаҥ базар керек… Тегин сакып отурбай, јурт јерде кижи ончо ло ишти бойы эдип билер керек деп темдектегениле, ол учы-учында ончо бу ишти бойы эдип баштап салган. Оноҥ ӧскӧ кемди айбылаар, јалын канай тӧлӧӧр… Бӱгӱн ол кийис айылыныҥ јанында тууралары он эки метр кемдӱ тудум белетеп, эткен эдимдери балдарга, эл-јонго јилбилӱ ле тузалу болуп, келер ӱйелерге артсын деп, «Кош-Агаш аймактыҥ аҥ-кужы» деген музей ачар амадузына јууктап ла бараат.\nУс кижи кийис айылды канайып тутканыла, кӧрӱм-шӱӱлтелериле, эдимдериле ачык ӱлежер кӱӱндӱ. Јерлештери, јаҥдар јӧмӧшсӧ, бу ӱлекер там ӧҥжӱп, элбеп барар аргалузы јарт.\nЭрчимдӱ эрдиҥ ижиниҥ једимдери Эне-Белтир јуртыныҥ салымына јакшызын јетирзин деп кӱӱнзейдис.


Кан-Оозы геройлорыла бай - altaicholmon\nКан-Оозы аймактаҥ Ада-Тӧрӧли учун Улу јууга 3686 кижи атанган. Олордоҥ 5 јуучылга Советский Союзтыҥ Геройы деген бийик ат-нере адалган. Олор: Елеусов Жанибек Акатович—(Тураты), Казаков Темирей Токурович (Мӧндӱр-Соккон), Уфимцев Сергей Кириллович (Чаргы-Оозы), Тугамбаев Кыдран Александрович (Тураты), Шуклин Илья Захарович (Чаргы-Оозы).\nБастыра Алтай Республиканы алза, Советский Союзтыҥ Геройы деген ат-нере 26 кижиге адалган.


Jайгы амыралтаныҥ турулталары кӧрӱлди - altaicholmon\nJайгы амыралтаныҥ турулталары кӧрӱлди\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М. Маргачев эпидемияла удурлажары ла санитария аайынча республикан комиссияныҥ јуунын ӧткӱрген.\nJуунныҥ туружаачылары балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын ла Кош-Агаш аймакта чума ооруны болдыртпазыла колбулу сурактарды шӱӱп кӧрдилер.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Л. Борисованыҥ јартаганыла, јай ӧйинде балдардыҥ 234 лагери иштеген. Ол тоодо: 16 стационарный, тӱште иштейтен 187 учреждение, палаткаларлу 35 лагерь ле профильный 9 смена.\nЛагерьлерде балдардыҥ су-кадыгын корыыры, олордо јарамыкту санитарно-эпидемиялык айалгалар тӧзӧӧри аайынча кӧп иштер ӧткӱрилген. Амыраган балдардыҥ текши тоозы—23681.


«Куулгазынду jерде болдым...» ~ Звезда Алтая\n«Куулгазынду jерде болдым...»\nКӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде чыккан «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баштапкы бӱгин аккордеонло ойноп турган Есения Аспанованыҥ фотоjуругы кееркеткен. Бу кызычак Дания деп ороонныҥ тӧс калазы Копенгагенде ӧткӧн jаш jайалталардыҥ калыктар ортодогы кӧрӱзинде jеҥӱчил болуп чыккан.\nЕсенияныҥ сӧӧги тӧӧлӧс, ол 12 jашту ла каланыҥ 6-чы таҥмалу школында ӱренет. Кызычак Кулады jуртта чыккан. ӱч jашту болордо, ада-энези Горно-Алтайскка кӧчтилер. Есенияныҥ адазы Эзен Николаевич МЧС-та ӧрт ӧчӱреечи болуп иштейт. Энези Jергелей Якшылаевна—«Энерготехноком» ЗАО-ныҥ товароведи. Есенияныҥ Ойгор карындажы сегис jашту, кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школында ӱренет.\nБашпарак Есенияга айылдап барып, ыраак jол-jорыгы, кӧрӱ, анайда ок оныҥ келер ӧйгӧ амадулары керегинде элбеде эрмек-куучын ӧткӱрди.\n—Есения, кызычактар кӧп сабада биjелеерин, кожоҥдоорын сӱӱйт. Сен нениҥ учун аккордеонло ойноорын талдап алгаҥ?\n—Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школына мени алты jыл кайра эjем бичиткен. Ол тушта мен баштапкы класска барарга белетенген ӧй. Кӧп ада-энелер балдары jайалтазын ачсын, кӱӱге тартылзын деп кӱӱнле балдарын кӱӱлик школдорго апаратан.\nМен сакыбаган jанынаҥ аккордеонныҥ клазын талдап алгам. Ол тушта, эмди де меге аккордеонист Пётр Дранганыҥ ойыны сӱрекей jарап турган. Бойымды база ченеп кӧрӧргӧ санандым.\n—Аккордеонло ойноп ӱренерге кӱч пе?\n—Кӱӱни сӱӱбес, албаданчак эмес улуска кӱч болор эмей. Меге jаҥыс ноталардыҥ грамотазын, сольфеджионы, ӱренерге кӱчке келишкен.\n—Jаан кӧрӱ-конкурстарда турушкаҥ ба?\n—Баштапкы мениҥ турушкан кӧрӱм Горно-Алтайскта ӧдӱп турган «Jаш jайалталар» деп конкурс болгон. Ол тушта ӱчинчи jер алгам. Анайда ок Бийск, Барнаул, Новосибирск калаларда ӧткӧн кӱӱлик кӧрӱлерде база туружып, баштапкы ла экинчи jерлерге чыккан болгом.\nБыjыл jаскыда биске Гнессиндердиҥ адыла адалган государственный колледжтиҥ ӱредӱчизи аккордеонист Сервер Абкеримов келип, мастер-класстар ӧткӱрген. Ол меге аjару эдип, «Музыкальные сезоны в Копенгагене» деп кӧрӱде турушсын деп баштанган. Мен ӱредӱчим Инна Анатольевна Фастовскаяла кӱӱлик программа белетегенис. Ыраак jол-jорыкка барар jӧмӧлтӧ-болушты АР-диҥ Эл Курултайыныҥ Председатели И. И. Белеков ло культураныҥ министри болгон В. Е. Кончев jетиргендер. Анайып, мен Данияга баргам.\n—Копенгаген кандый кала эмтир? Сени эҥ тыҥ не кайкаткан?\n—Бу калада сӱрекей кӧп шибеелер, озогы туралар бары кайкатты.\nБир катап экскурсия ӧйинде бис балдарла кожо Копенгагенниҥ эҥ jарлу кереези Русалочканыҥ jанында фотоjурукка соктырынып аларга, автобустаҥ тӱшкенис. Бу керееске кажы ла jыл сӱрекей кӧп туристтер келет. Ол бу каланыҥ сӱр-темдеги болуп калды.\nАвтобус турган jерге ойто келеристе, ол jок! Бисти сакыбай, jӱре берген. Карын, калада орус укту кӧп улус бар. Олор биске jолды кӧргӱскен. Кала ондый ла jаан эмес. Бис jойу эки-jарым саатка гостиницага jедип барганыс.\nКопенгагенде улус кӧп сабада велосипедтерлӱ jӱрет. Кайкаганым—jаан jаштулар база. Сӱрекей омок, jаантайын кӱлӱмзиренет… Олордоҥ тем алар керек деп бодойдым.\n—Кӧрӱ бойы кайда ӧткӧн?\n—Копенгагенде Россияныҥ билимниҥ ле культуразыныҥ тӧс jеринде ӧткӧн. Кӧрӱниҥ окылу жюризи «пианист», «баянист» ле «аккордеонист» деп ӱч группадаҥ jеҥӱчилдерди талдагандар. Аккордеонисттер ортодоҥ Россиядаҥ jаҥыс мен болгом. Анайда ок jажымла да эҥ оогожы.\nМен сценага чыгар алдында jаантайын jӱрексиреп туратам, jе бу учуралда бир де санааркабагам да. Ойноп турарымда, будым бир эмеш ле тыркыраган.\n—Есения, кӱӱлик школго ӱренерге кӧп ӧй барып турган эмей. Тӧс ӱредӱҥе ол шылтак этпей турган ба?\n—Кӱӱлик школго мен кажы ла кӱн jӱредим. Jе тӧс ӱредӱмге де аjаруны эдедим. Бежинчи класска jетире мен ончо «бештерге» ӱренгем, бу четвертьте тӧрт «4» темдек чыккан. ӱредӱчилериме кӧрӱлерге туружып тургам деп айтпай турадым. Jе олор тӱҥей ле кайдаҥ да угуп, мени уткып jат. Мактанарын сӱӱбей jадым.\n—Келер ӧйгӧ амадуларыҥ кандый?\n—Жюриде отургандар мени эзенде кандык айда Австрияда ӧдӧр кӧрӱге кычыргандар. Спонсорлор табылза, барарым… Быjыл АР-диҥ Культуразыныҥ jылыныҥ jабылтазында, анайда ок «Jаш jайалталар» деп кӧрӱде туружарым.\nJӱрӱмимди кӱӱле колбоорым деп бек сананып алгам. Jуук улузым мени jӧмӧп jат. Оныҥ да учун, байла, чыккан кӱниме jаҥы аккордеон сыйлагандар. Айдарда, оноҥ до ары ӧзӧргӧ чырмайарым.\n—Оноҥ до бийик jедимдерге jет, Есения!


09.04.2019 - altaicholmon\nЭксперты Общероссийского народного фронта обратились в территориальный орган Росздравнадзора по Республике Алтай и министерство здравоохранения региона с просьбой принять меры по обеспечению доступности узких специалистов в поликлинике Горно-Алтайска. Общественный мониторинг показал, что записаться на прием к узким специалистам по телефону невозможно: одноканальная телефонная связь постоянно занята. В электронном терминале в списке врачей нет невролога. Талон\nПРЕСС-РЕЛИЗ Такая задача стоит перед субъектами-участниками национального проекта «Безопасные и качественные автомобильные дороги». Его реализация стала одной из тем заседания Коллегии Федерального дорожного агентства, которое состоялось 2 апреля в Москве. Главный акцент – на выстраивании эффективного взаимодействия между всеми участниками проектной деятельности, в частности федеральными дорожниками и профильными ведомствами регионов для достижения целевых показателей. Как\nСу-кадыкка тузалу базыт\nКолдорында чананыҥ тайактарын тудунганча базып јӱрген улусты бис озо баштап кайкап кӧрӱп туратаныс. Чындап та, бу улус оромдорло эки колында тайактарлу не базып јӱрет не? Эмди мындый улуска бис, байла, ончобыс јолыкканыс. Тоолу кӱндер кайра бу эп-арганыҥ болужыла (скандинавский базытла) тазыктырынып турган јаан јашту эпшилердиҥ бирӱзи Евгения Архиповна Тозыяковала туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрдис. Саҥ башка кӧрӱнетен\n«Канча да кире ардак јӱрзем, тилим энчидий кереес»\nЭл библиотекада тулаан адйыҥ 18-25 кӱндеринде Алтай Республиканыҥ культура министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган «Алтайдыҥ Бичиги» деген јап-јакшынак байрам бийик кеминде ӧтти. Байрамныҥ туружаачылары башка-башка ууламјылу ла јилбилӱ кӧдӱриҥилерге эрчимдӱ туруштылар. Бичиктер байрамныҥ тӧс амадузы краевед бичиктиҥ учурын элбеде јартаары, эл-јонныҥ кычырарына јилбӱзин јӧмӧӧри, јартамалду ишти тыҥыдары. Адакы учында байрамныҥ тизӱ кӧдӱриҥилериниҥ\nКайсын — ӧзӱмниҥ јолында\nКан-Оозы аймактыҥ Кайсын јурты Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет. Ол аймактыҥ эҥ јараш јерлериниҥ бирӱзинде, Белтир тууныҥ эдегинде турат. Мында эки јӱстеҥ кӧп кижи јуртайт. ФАП-тыҥ јаҥы туразы Ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ јакааныла 2018-2020 јылдардыҥ туркунына јӱстеҥ ала эки муҥга јетире кижи јадып турган кажы ла јуртта эмчилик јерлер јаҥыртылар эмезе јаҥыдаҥ тудулар учурлу. Онойып, ӧткӧн\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ башкараачызыныҥ јол-јорыгы\nКандык айдыҥ 6-чы кӱнинде Россияныҥ МЧС-ныҥ башкараачызы Евгений Зиничев Алтай Ресупбликага ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрген. Оныҥ амадузы – Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ јастыҥ ӧйинде јеткерлерге беленин кӧрӧри. Республиканыҥ башкарузында координационный јаба јуун ӧткӧн лӧ ондо эки субъекттиҥ јаскы суулар јайыларына ла ӧрт ӧчӱрерине белениниҥ тӧс сурактары шӱӱжилген. Гидрометеорология ла айландыра ар-бӱткенниҥ мониторинги аайынча Кӱнбадыш-Сибирьдеги\n«Калыгын санап, jайнап-jоктогон Алтай»\nАлтай калыгыс ХХ чактыҥ башталганында косколоҥноҥ улам кандый кÿчтер öтпöгöн деер. Бÿткÿл калыктыҥ ла кажы ла билениҥ сагыжында ол öйлöрдöҥ бери сорбуланып, jÿректи öйкöдип турган элестер эмди де бар. Jаш тужымда энем куучындап туратан, кызылдар ла актар jуулажып турган öйлöрдö муҥ тоолу кара албаты jеҥ jастанып jыгылган деп. Алтай албаты актуга jабарладып, кайдööн айдадып апарып\nКеҥи Оҥдой аймактыҥ Кеҥи јурты јаскы јаан сууга алдырткан болгон. Бу чочыдулу керек тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде эҥирдиҥ 18 саадында башталыптыр. Кышкыда сыраҥай соок кӱндерде Кеҥиниҥ суузы тереҥжиде тоҥгон. Ого ӱзеери эрте келген јаста тӱште де, тӱнде де кейдиҥ јылузы орто кеминеҥ 4-7 градуска бийиктегениле колбой (-2 градустаҥ ала +17 градуска јетире), тош, кар кайылып,


95 јаш —база бир ат-нере! - altaicholmon\n95 јаш —база бир ат-нере!\nЧаган айдыҥ 14-чи кӱнинде Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында јадып турган кӧбӧк сӧӧктӱ јаан јашту ӧрӧкӧн Тордомой СУРАЗОВ учурлу јажын темдектеди.\nЈӱрӱмде јозок алгадый улус кӧп. Олор тӱӱкиде јаан ис артырган улу јурукчылар, кайчылар, билимчилер ле бичиичилер эмезе эмдиги ӧйдиҥ јарлу кожоҥчылары, аргачылары, политиктери. Олордыҥ јӱрген јӱрӱмиле бис оморкойдыс, та кем де олорго тӱҥей болорго чырмайат. Онойдо ок бистиҥ тергееде тыны бек, то-омјылу, учурлу ла кӧрӱмјилӱ јӱрӱмдӱ улус база бар. Ол улустыҥ тоозында — Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде тылда мергендӱ иштеген, јууныҥ кийнинде колхозтыҥ малын ӧскӱрген иштиҥ ветераны, 12 баланыҥ адазы, 32 барканыҥ улдазы ла тайдазы Тордомой Самарканович Суразов.\nЭне-Белтир ле Кош-Агаш јурттардыҥ ортозы 35 беристе. Кырларга курчаткан агын Ак сууны јараттай чӧйилген амыр, эптӱ Белтир јурт эмди де ол ло јеринде турат. Совет ӧйинде мында «Кызыл Мааны» колхоз болуп, тайга-ташта, ыраак турлуларда эчки-кой, сарлык, јылкы ӧскӱрип, канча ӱйе ӱйеленип, билелер ӧзӱп, албаты ӧзӧгине јайылган.\n2003 јылда јерсилкиништеҥ улам албаты јажына јӱрген-ӧскӧн јеринеҥ кыймыктанып, јурт ээнзиреп-ээлиркеп, јаҥыс ла јаан јашту улус арткан ӧй болгон. Јаҥы Белтирдӧӧн кӧчӧ берген јиит улус тӧрӧл јуртын байлап, Эне-Белтир деп адаган эди. Оноҥ бери 17 јыл ӧдӱп калды. Ол ӧйдиҥ туркунына јуртка ойто јииттер келип, база бир аҥылу јӱрӱм улалган. Чынын айтса, колхоз ӧйинде койчы, малчы улус деремнеде јатпаган, кӧп сабазы Белтирдиҥ ыраагында тайга-ташта јадып, малдыҥ одорын сӱрӱжип, бийик каскак кайа-кырларда јӱрӱп, канчын јиит тужын, ончо јӱрӱмин ишке берип салгандар.\nЈууныҥ ӧйинде, 16 јашту уулдар Уралдагы заводтыҥ кара темир кайылтар изӱ цехинде 3 јыл кирези иштеген\nТал-Тура деп адалган, јайы-кыжы аҥыланбас бийик, јараш турлу јер Эне-Белтир јурттаҥ 50 беристе кирелӱ ыраагында јайылган јадат. Шак ла бу Тал-Тура деп ӧзӧктӧ кышты бийлеген чаган айдыҥ корон соок кӱнинде Суразовтордыҥ билезинде уул бала туулган. Оныҥ адазы Самаркан 1902 јылдыҥ кижизи, энези Быјыр ого ло кураа кижи болгон. Јаҥы чыккан балага Тордомой деп ат адагандар. Тордомой — Суразовтор-дыҥ экинчи балазы. Јаан эјезиниҥ ады Бирдана (эш-нӧкӧри Манјы Тадыров деп кижи болгон). Кожо чыккан сыйындары Тодыл, Лана, карындажыныҥ ады Василий. Лана деп сыйны эмди де эзен-амыр.\n1930 јылда ыраак турлуларда јаткан, бичик-билик билбес јокту-јойу улуска Сталинниҥ репрессиязыныҥ толкулары табарган. Ый-сыгыт, коромјы кӧп билелерге салтарын јетирген. Бойыныҥ малын малдап јаткан улусты бай-кулак деп эмезе Јопонныҥ тилмешчизи деп, Казахстанныҥ чӧлдӧрине айдап апарган. Бу ӧйдӧ болгон керектерди Тордомой чокум јартын билбей де, оҥдобой до туратан. Ол тужында ого јӱк ле 3 јаш болгон. Адазы Самарканга база једишкен ле, је ол керегинде улус куучындашпас болгон. Кӧп улустыҥ тӧрӧӧн-туугандары албатыныҥ ӧштӱзи болуп калган.\nАдазы Суразов Самаркан 39 јашту тужында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанып, ады-суруузы јок јылыйган. Ол ӧйдӧ Тордомой Самарканович 14 јашту болгон. Ол тушта, байла, кем де билбеген: кемди кандый салым, кемди кандый тӱбек сакып турганын? Јӱрӱмниҥ јолына кожо алтаган нӧкӧрлӧринеҥ кем де канчын јиит тужында божогон, кем де бала-барка азырап, ады јарлу улус болуп, колхозтыҥ ижин кожо бӱдӱрген. Тордомой ӧрӧкӧн дезе 95 јаш јажаар деп олор билген бе? Тордомой Самаркановичтиҥ јӱрӱми Чуйда, Белтирде, Тал-Турада јаткан, ӧскӧн улустыҥ салымынаҥ бир де аҥыланбаган. Адазы јууга барарда, энезиле кожо 5 јаштаҥ ала кой кабырып, колхозтыҥ кара-боро ижин иштеп баштаган. Ол ӧйдӧҥ бери кӧп ӧйлӧр ӧткӧн. Кезик болгон учуралдарды балдарга куучындаза, бӱткилебес те болбой. Кожо эткен керектерди, кожо ӧткӧн шыраны да, ырыс-сӱӱнчини де кӧргӧн улустаҥ ак-јарыкта кем де артпаган.\nЈаан јашту Тордомой ӧрӧкӧнниҥ айтканыла болзо, 1943 јылда 16 јашту ончо уулдарды военкомат алдырткан. «Бис энемле экӱ эки атты ээртеп, Таркаты јуртка јетире јортып келгенис. Энемди ол тужында калганчы катап кӧрӱп турганымды кайдаҥ билейин. Энем мени ыйлап туруп ӱйдешкен эди. Мени кош тартар кӧлӱктиҥ ӱстине отургызып, ӱйдежип ийеле, бир атты јединип алган барып јатканы эмдиге ле јетире кӧзимниҥ алдында турат. Оноҥ бисти Кош-Агашка экелип, эртенгизинде оноҥ ары аткарган» — деп, ӧрӧкӧн эске алынып куучындады. Балтырлары јаҥы тыҥып келген јиит уулдарды ыраак јол-јорык сакыган. Олор Алтайдыҥ бийик кырында Чуй чӧлинеҥ Уралдыҥ кырларына атангандар.\nТордомой Самарканович ӱй кижизиле кожо 12 бала чыдаткан\n«Бис Свердловский областьтыҥ Серов деп калазына келгенис. Бир баракта тӧрт кижинеҥ јатканыс. Заводко бисти пропускла кийдирер болгон. Биске јуу-согуштыҥ јалаҥынаҥ тартып экелген темир-терсти тажыдып, јуунаттыртар болгон. Уур темирлерди изӱ цехте кайылтып, јалбак тӧртолыктар эдип, ӧскӧ заводко аткарар болгоныс. Иш коркышту кӱч болгон. Јаан мартеновский печкелерде бийик температура, изӱ. Темирди кислородло кайылтар, арга јокто ол изӱге чыдажарга келишкен. Бис јети кӱн тӱниле, оноҥ јети кӱн тӱжиле иштейтенис. Биске иштеген учун талон берер, ол талонло эртен тура ла эҥирде 300 грамм калаш алып јиир болгоныс. Ол тушта аарып-чылаганын да билбес, аштап-суузаганын да сеспес, оҥду уйуктабай да, тӱни-тӱжи кара цехте карган ла ӱй улусла кожо иштегенис. Мениҥ нӧкӧрим, јерлежим Мантлай Маскановло бу Уралдагы заводтыҥ кара темир кайылтар изӱ цехинде 3 јыл кирези иштегенис. Энем мени сакып болбой, ол ло 40-чи јылдарда божоп калган. Мен кайра бежен јылда келгем. Ол ӧйдӧ мен Москвага барып, Кремльди кӧргӧм – деп, кӧзин арчып, Тордомой ӧрӧкӧн куучындады. —Бистиҥ колыска Уралдыҥ заводында јуу ӧйинде јаан иш бӱдӱрген деп бир де документ, керелейтен бичик бербеген». Оныҥ кереези болуп јаҥыс ла фотојурук арткан. Ол фотосӱрдиҥ кийнинде 15 јашту балдар Уралга иш-ке аткарылган деп бичилген.\nЈуу божоордо, эки нӧкӧр, Мантлай ла Тордомой, ойто Алтайына эзен-амыр јанып келген. Тӧрӧл кырларын кӧргӧни уулдарга јаан сӱӱнчи болгон. Јылдар ӧдӱп, олор айыл-јурт тӧзӧп, бала-барка азырагандар. Антыгарлу нӧкӧри Мантлай Амырович узак ӧйлӧрго «Кызыл Мааны» колхозты эрчимдӱ башкарган. Беш бала чыдаткан.\nТордомой Самарканович баштап кладовщик болуп тӧрӧл колхозында иштеген. 1953 јылда 24 јашту јараш кыс Мырый Тонжановала (1931 јылдыҥ кижизи) биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Эш-барааныла кожо экӱ ойто Тал-Тура ӧзӧккӧ барып, колхозтыҥ малын кабыргандар. Иштиҥ озочылдары болгон. Канча катап бешјылдыктыҥ мӧрӧйиниҥ јеҥӱчилдери деп ададып, «Кызыл Мааны» колхозтоҥ, Кош-Агаш аймактыҥ ла Горно-Алтайск областьтыҥ јаандарынаҥ сыйларла, Кӱндӱлӱ грамоталарла, медаль-ордендерле кайралдаткан.\nТордомой Самарканович ӱй кижизиле кожо 12 бала чыдаткан: јетӱзи уул — Борис, Петр, Дмитрий, Валера, Константин, Сергей, Мирослав, бежӱзи кыс — Светлана, Татьяна, Зинаида, Галина, Марина. Балдары бойыныҥ ла тӧрӧл колхозында иштеп, Белтир јуртында ла мал-ашта иштегилеген. Алтай улустыҥ эҥ јаан байлыгы — балдар. Балдарыныҥ балдары эмди врач-эмчилер, ӱредӱчилер, аргачылар ла оноҥ ӧскӧ иште иштегилейт. Эмди Суразовтордыҥ куда-тӧрӧӧндӧри Туулу Алтайда сӱреен кӧп.\nЈӱрӱм турналардыҥ ӱӱрине тӱҥей, чӧйилип-чӧйилип, уча берген. Је узак јӱрӱмде короштор јогынаҥ болбос. Эш-барааны Мырый Чойгоковна оору-јоболдоҥ божогонынаҥ бери туй ла 25 јыл ӧдӱп калды. Карганак бойыныҥ ӱч уулын — Петр, Дмитрий, Валера — јылыйткан.\nТордомой ӧрӧкӧн Тал-Тура ӧзӧгинде јадып, 90 јажына јетире кӧс-баш болуп отурган. Турлуда Валера, Дмитрий уулдарыла, оноҥ олордыҥ уулдарыныҥ билелериле кожо јадып, олорго болушкан. Озо улус айдатан: «Јоонду мал ӱркӱбес, јаанду јурт чачылбас» деп. Онызы чын. Јаан кижи отурарда, бала-барказына болушту, јозокту ла болгон. Ол Тал-Тура ӧзӧкти алаканда немедий кӧрӱп, кайда не барын кӧрбӧзӧ дӧ, билип отурар болгон. Оноҥ ӧрӧкӧнниҥ арга-чыдалы эмеш чыга берерде, јаан уулы Бористиҥ биле-јуртына келген. Је јаан кижини кӧрӱп кичеер ле керек. Ондый да болзо, Тордомой Самарканович эмди де сагыжы ордында, чыдалы бек. Јаан уулы Борис адазыла теҥ-тай јажы јаанай берген. Оныҥ бала-барказы ада-энезиниҥ уйазынаҥ туку качан уча бергендер. Борис Тордомоевич эш-барааны Т. З. Тысовала беш бала азыраган. Тамара Захаровна — јаан келди — ӱредӱчиниҥ ижиниҥ ветераны. Јобош кылык-јаҥду, тӧп санаалу кижи. Уулы Борис ончо јӱрӱминде колхозтыҥ сарлыгын кабырган, јурт ээлемниҥ ижиниҥ ветераны.\nБу улустыҥ ӱйези качаннаҥ качанга иштеҥкейлердиҥ кӧрӱмјизи, магы болуп артар\nТордомой Самаркановичтий улус бойыныҥ јерине ӧлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ чындык, бӱдӱмјилӱ арткан. Бу улустыҥ ӱйези качаннаҥ качанга иштеҥкейлердиҥ кӧрӱмјизи, магы болуп артар. Олор, байла, јӱрӱминде кӧп јаманды кӧргӧн учун килеҥкей, ак сагышту, болужайын, берейин, ӧрӧ кӧдӱрейин деер. Байла, оныҥ учун олордыҥ јӱреги чокту, кӧкси ойлу, айткан сӧзи бескелӱ, јӱрген јӱрӱми јаркынду.\nЈерлештериниҥ айтканыла, Тордомой Самарканович кылыгы јакшы кижи! Јӱрӱмге сӱӱнер, куучынчы. Ол качан да аракы ичип баспаган, таҥкы тартар деп неме билбеген. Бийик кырлардыҥ ару кейин тынып, бар-јок кӱчин салып, акту кӱӱнинеҥ иштенген. Бала-барказын азырап, мал-ажын ӧскӱрип јӱрген. Оныҥ да учун, байла, Кудай ого кӧп јаш јажазын деп берген. Кижиниҥ Кудайы јаан.\nТордомой Самарканович узак јӱрӱмди јӱрген, кӧпти кӧргӧн кижи. Оныҥ јолында кандый ла учуралдар болгон, оныҥ кезигин ол ундып та салган, кезигин кече ле болгон немедий эске алып, куучындап отурат. Анчада ла јаш тужында болгон керектер канчан да ундылбас болтыр. Балдары адазыныҥ эткен јакшы керектерин ундыбай, адазыла оморкойт. Мындый јаан јашту кижини неле де кайкадып болбозыҥ. 96 јашка алтаган кижиге балдарынаҥ ајару, сӱӱш, јылу тура, јымжак тӧжӧк, јалакай сӧстӧр керек. Белтир јуртта јажы јаан ӧрӧкӧндӧр кӧп, мен јайгыда 100 јашты ашкан Зоя Тедуевала «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кычыраачыларын база таныштырган болгом. Тордомой ӧрӧкӧнлӧ кожо карып јаткан тӧрӧӧндӧри база бар. Олор — кайын эјези Мый Чойгоковна Тонжанова 98 јашту, оныҥ карындажы, јурчызы Совет Тонжанов 84 јашту, кожо чыккан сыйны Лана 82 јашту, оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу кирип јаткан Уй јыл бистиҥ Эре-Чуйда јаткан, чакты ӧткӧн, јаманды-јакшыны кӧргӧн ӧрӧкӧндӧр бисти эмди де узак сӱӱндирип, улусты кайкадып, оморкодып, эзен-амыр отурзын деп кӱӱнзейдим. Кош-Агаш аймактыҥ јаан јашту улузын аймактыҥ администрациязы ајару јок артырбай, јаан байрамдарда бу улуска сыйлар берип, уткуулду сӧстӧр айдып сӱӱндирет.


Кышты ӱйдежип, јасты уткыды - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥинде орус албатыныҥ кышты ӱйдешкен ле јасты уткыган јаркынду Масленица байрамы ӧтти.\nТепсеҥде ӧткӧн байрамда беш муҥнаҥ ажыра кижи турушкан. Сценадаҥ олорды байрамныҥ јаантайынгы туружаачылары скоморох-кокырчылар ла калабыстыҥ јайаандык ӧмӧликтери театрал кӧргӱзӱлер, кожоҥ-бије сыйлап сӱӱндирди.\nМасленицага келгендер јаҥжыкканы аайынча кӱреелей кожоҥло базып, албатылык ойындар ойногылады.\nОнчо кӱӱнзегендер «Эҥ аҥылу пыйма», «Одын кес, чап, јар», «Блиналарла адары», «Блиналар јиири» деген кӧрӱмјилӱ конкурстарда турушты. Онойдо ок јуулгандар эш-нӧкӧрлӧр керегинде эҥ кӧп кокыр-частушкалар билериле, албатылык ойноткыларла ойноорыла маргышты. Чоодыр-сары ла эҥ узун чачту јерлештеристи аҥылап, олорго сыйлар табыштырылды. Эҥ ле кӱчтӱ ле јалтанбастары тӧҥӧшкӧ чыгарында турушты.\nТӧс тепсеҥниҥ кырында улуска ӱстӱ, тату блиналар јип, чай ичер, албатылык јайаандыгыныҥ эдимдерин садып алар арга болды. Онойдо ок байрамныҥ кереес фотојуруктарын эдип алар аҥылу кееркедим јер јазалган.\nЈастыҥ бажы јылу болуп, калада јаткандар ла айылчылар амыралта кӱндеринде макалу ойноп, соотоп, јыргап алдылар.\nБайрамныҥ учында јаҥжыкканы аайынча Масленицаныҥ наадайы ӧртӧлди. Ол ӧткӧн јылдыҥ уур-кӱчтерин, јаманын јоголтып, јакшыны, јаҥы јӱрӱмди, тӱжӱмди, јасты уткыганын кереледи.


Май 2020 - Страница 7 из 13 - altaicholmon\n«Алтын стандарт» — јондык ширтеечилерге\nРоссия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар ла толтырмалар кийдирери аайынча кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧтӧн болгон текшироссиялык ӱнбериш телекей ичинде јайылган коронавирустаҥ улам келер ӧйгӧ кӧчӱрилген.Ол качан ӧдӧр деген суракка эмди тура чокым каруу јок. Бир канча јетирӱлерле болзо, текшироссиялык ӱнбериш ол эмезе кичӱ изӱ айда, ол эмезе сыгын айдыҥ тал-ортозы киреде ӧдӧр деп айдыжат. Је онызын\nТуулу Алтайдыҥ турбазалары качан ачылар?\nКоронавирусла колбой Алтай Республиканыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире јабылып калган турбазалары ишти ойто баштаарына кидим белетенип турулар. Тургуза ӧйдӧ турбазаларды чыныктаары ла арутаары аайынча иштер ӧдӧт. Базалардыҥ кезик башкараачылары бронь аайынча иштеп, туристтердеҥ јадар јер учун акчаны ажындыра аларын база баштап ийдилер. Алтай Республиканыҥ башкарузы коронавирус башталганыла колбой, улус айылдарында отурар учурлу деп\nГорно-Алтайскта јолдор јазалат\nГорно-Алтайск каланыҥ Колхозный ла Вербицкийдиҥ оромдорында «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекер аайынча иштер оноҥ ары улалганча. Бӱгӱн јолды элбедери, ташла тыҥыдары аайынча иштер ӧткӱрилет, мынаҥ ары асфальт салынар, тротуарлар эдилер деп, каланыҥ администрациязы јетирет. Бу иштер быјыл сыгын айдыҥ 30-чы кӱнине јетире бӱдер учурлу. «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекер аайынча иштер


Блоггерлер бе эмезе профессионал критика ба? - altaicholmon\nБлоггерлер бе эмезе профессионал критика ба?\n(Санкт-Петербургта ӧткӧн текшироссиялык форумнаҥ)\nКультура — албатыныҥ чырайы. Оныҥ байлыгы элдеҥ ле озо кижинеҥ, бӱткӱл калыктаҥ камаанду. Тӱӱкизи тереҥ, культуразы бай албатыныҥ ӧзӱми бырчыт, келер ӧйи турумкай болоры јарт. Оны канайда апарары, јиит ӱйеге кандый эп-аргала, ууламјыла бектеери, улалтары база ла калыктаҥ камаанду. Бӱгӱнги кӱнде текши Россия ичинде культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде деп айдарга јараар. Бастырајандай ӧткӱрилип турган ойын-маргаандар, концерт-эҥирлер, јаҥжыгуларла колбулу туштажулар орооныстыҥ кажы ла толыгында ӧткӱрилет. Ӱзеери Арасей ичинде јаткан кажы ла албаты бойыныҥ культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ орныктырарын орныктырып, ӧскӱрерин ӧскӱрет.\nТемдек эдип бистиҥ тергеени алалы. 90-чы јылдардыҥ бажында Чага байрамысты орныктырып алдыс ла бӱгӱнги кӱнде ол тергеелик байрамдардыҥ тоозына кирет. «Эл Алтай» телекӧрӱлтеде де, эки республикан газедисте де культурала колбулу јетирӱлер јеткилинче бичилет. Ӧрӧги адалган элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар да культураныҥ энчизин корып, оны албаты-јонго кӧндӱрезинеҥ јетирип тургандардыҥ тоозында. Культура аайынча министерствоныҥ ижин адабас арга база јок: оныҥ эл-калыкка эдип турган ижи сӱреен јаан ла учурлу. Кыскарта айтса, орооныстыҥ кӧгӱс байлыгы эмди тура бек.\nБир јанынаҥ сананза, культураныҥ ӧзӱми, келер ӧйи јаркынду, ол јанынаҥ эдилип турган иш кӧп лӧ јеткилинче. Jе балык бажынаҥ јыдып баштаар дегени, байла, чын. Текши ороон ичинде јадып турган ӧс калыктар ортодо культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде болордо, бу ок ӧйдӧ Арасейдиҥ тӧс калазында, интеллигенцияныҥ ӧзӧги ле тӧзӧгӧзи болгон Санкт-Петербургта ла Ленинградский областьта айалга чала кӱч ле чочыдылу. Онызы јуукта Санкт-Петербург калада культурага учурлай ӧткӧн текшироссиялык форумда иле билдирди.\nБу туштажуда меге Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ адынаҥ туружарга келишти. Эки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн форумда тӧс сурак культура ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ортодогы колбуларга, аайлашпастарга ла оны чечерине учурлалган. 400 кижи турушкан бу јуун-туштажу, чындап та, кызу айалгада ӧткӧнин темдектеп салайын. Культураныҥ ӧзӱми мында тутакталып турганын, ӧзӱмине каршузын ла буудагын јетирип турган шылтактарды Санкт-Петербургтыҥ губернаторы Г. Полтавченко јуунныҥ бажында ла ачыгынча темдектеп салган:« Бис интеллигенцияныҥ ӧзӧги болгон адыста, бойыстыҥ культурабыстыҥ байлыгын јылыйтып браатканысты слер бойыгар кӧрӧдигер. Jӱзӱн-јӱӱр эҥирлердеҥ, туштажулардаҥ, интервьюлардаҥ туза ас. Мен сананзам, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар бистиҥ эдип турган ишке јилбӱзин јылыйтат, оныҥ учун форумда ол керегинде куучындашсабыс, јакшы болор эди».\nСанкт-Петербургтыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Н. Кукурузова губернатордыҥ айтканын јӧмӧп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер аргаларды тыҥыдарын база катап кӧрӧли деп кычыру этти.\nФорум бир канча секциялардаҥ да турган болзо, је кӧп саба туружаачылар «культура ла СМИ» дегенине келген. Мен тергеелердиҥ адынаҥ сӧс айдатан учун, бу секцияда база туруштым. Мында озо ло баштап интеллигенцияныҥ тӧзӧгӧзи болгон кала бойыныҥ бу учурын јылыйтып браатканы темдектелди. «Литература бойыныҥ ӧйинде бистиҥ культураны сӱреен кӧдӱрген. Достоевскийдеҥ баштайла, Тютчевке јетире, јартап айтса, 100-ке шыку телекейлик учурлу классиктер культураны литература ажыра чындык кӧргӱскен, оныҥ да учун бис «баштапкы таҥмалу кала» деген атты кӧдӱрип јӱргенис. Jе бӱгӱнги кӱнде айалга кандый? Онызын слер бойыгар кӧрӱп јадыгар, јартабаза да кӧскӧ кӧрӱнет» — деп, кинорежиссер, продюсер, калыктыҥ сӱӱген актеры А. Тютрюмов база катап туружаачыларга баштанды.\nJербойыныҥ интеллигенциязы нениҥ учун кородоп турганы форумныҥ ортозында јарт боло берген. Кӧрӧр болзо, бӱгӱнги кӱнде мындагы культура эки јара бӧлӱнип калган эмтир: баштапкызы акча-манады кӧп бизнес-культура. Оныҥ тӧс ууламјызы – эмдиги ӧйдиҥ учуры, ӱредӱлик ууламјы јок кожоҥдоры (попса), суб-культура, анчада ла јашӧскӱрим ортодо сӱреен кӧп јайылган, јылаҥаш кыстар ла уулдар турушкан клиптер, граффити (стенеде бичилген учуры јарт эмес јуруктар), блоггерлер, ӧскӧ тилдеҥ келген сӧстӧр лӧ оноҥ до ӧскӧлӧри. Экинчи ууламјы – классикалык кӱӱлер, культураныҥ профессионал критиказы, драма, јаҥыс сӧслӧ, культураныҥ јаҥжыккан ууламјылары. Олордыҥ ортозында — элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Бу учуралда кӧп лӧ саба сурактар СМИ-ге учурлалган.\nЭки јанынаҥ арадаган сурактарга элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар бир ле каруу јандырган: бисте кандый керегер бар? Чындап та… Эмдиги ӧйдӧ, качан ончо не-неме, кыймыгулар алаканча кептӱ тилбек чаазыннаҥ, акчанаҥ камаанду болуп каларда, кажы ла ӧмӧлик акча иштеер арганы баштапкы јерге тургузат. Акча – ол ишјал, јаҥы ӱлекерлер, ары-бери јол-јорыктар, иштиҥ кыймыгузы ла иш бойы. Акчалу предприятиениҥ эмезе јондык организацияныҥ ижи де эрчимдӱ. Олордыҥ тоозында элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Журналисттиҥ этиказын буспазынаҥ, кажы ла јетирӱ-солунды чындык берери – корреспонденттердиҥ тӧс ижи. Олордыҥ јартамалы база чындык болгон.\n«Коммерсантъ» газеттиҥ Санкт-Петербургтагы бӧлӱгиниҥ редакторы А. Ершовтыҥ айтканыла, журналисттер берилген материалды, анчада ла культурала колбулузын, јазымы јоктоҥ кычыраачыларга јетирет. «Jе кажы ла журналист озо ло баштап кычыраачыныҥ, ол эмезе кычырып турган аудиториязыныҥ кӱӱнине, јилбӱзине тайанып иштегенин ундыбайлы. Эмдиги кычыраачылар культурала тыҥ јилбиркебейт, оныҥ ордына телекей ичинде политикалык айалгала, ӧскӧ ороондордыҥ јӱрӱмиле јилбиркеп, јонјӱрӱмдик ууламјылу јетирӱлер кычырарга сӱӱйт, ол учун акча тӧлӧгилейт. Текши культуралык солундарды алза, биске келип турган материалдарды кыйалтазы јогынаҥ саладыс, кайда да кыскартадыс. Jе кезикте кандый бир байрам керегинде материал учун јаан акча тӧлӧӧр кӱӱндӱ улус келет. Олорго бистиҥ эжик јаантайын ачык» — деп ол јартады. Бир јанынаҥ чын. Jе чочыдулу айалга – карманы калыҥ улустыҥ јилбӱзи шак ӧрӧги айдылган баштапкы бӧлӱкке токтойт. Олор јаҥжыккан классикалык ууламјыны ажыра алтап, байагы јылаҥаш кыстарлу клиптер согорына ла оны телекӧрӱлте, газет ажыра таркадарына јаан акча саларга белен.\nБаза бир јаан сурак культураныҥ критиказына учурлалган. Бӱгӱн профессионал критиктерге суру ас. Чынынча айтса, ӧйлӧ кожо олор бойыныҥ чыдузын јылыйтып салган. Буру олордо эмес, культураныҥ кубулталарында деп, форумныҥ туружаачылары темдектеди. «Блоггерлердиҥ шӱӱлтези, ширтӱзи – јаан јилбӱде, олор тӧрдӧ. Ундыбайлы, блоггер – ол бойыныҥ кӱӱнин чыгара айткан кижи. Ол профессионал эмес, тегин ле кычыраачы, тышкары базып јӱрген тегин кайракан. Оныҥ учун олордыҥ сӧзинде чындык јок. Ол ло Армен Джигарханянды алактар. Оныҥ эткен ижи, калыкка јетирген тузазы, Арасейдеги бийик тоомјызы, актер јайалтазы блоггерлердеҥ улам кайылып калды. Бӱгӱн бис албаты сӱӱген артисттиҥ кемле кожо конгонын, јатканын, билелик айалгазын, айрылышканын, јаргылашканын эрчимдӱ шӱӱжедис. Уйатту эмес пе?» — деп, балеттиҥ А. Вагановтыҥ адыла адалган орус Академиязыныҥ ректоры, Президенттиҥ культура ла кеендик аайынча Совединиҥ турчызы Н. Цискаридзе отургандарга баштанды. Театрал критиктер оны база јӧмӧштилер. Олордыҥ айалгазы база кӱч эмтир.\nПрофессионал критика бу ла кеминде барза, база беш јылдаҥ ол јылыйып калар деген чочыду бар болгонын форум кӧргӱсти. Тергеелердеги айалга јанынаҥ јетирӱни мен эттим. «Кудайга баш, бисте айалга сӱреен јакшы» деп, куучынымды баштадым. Кӧкип кӧпчитпедим де, карамданып астатпадым да, культурада айалга кандыйын тӧкпӧй-чачпай јартап бердим:« Бисте эки республикан газет, алтай-орус телекӧрӱлтебис, радио, балдарга учурлалган «Солоны» журналыс эрчимдӱ иштегилейт. Эки је ле деген талалык байрамдарыс бар. «Эл Алтай» ГТРК-да чӱм-јаҥдарга, культурага учурлалган берилтелер, рубрикалар база јеткилинче. Jаҥжыгуларысты јаҥдайдыс, келер ӱйеге артыратан, энчилейтен байлыктарыс каптыргада база толо. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис». Адакы учында бистиҥ Jондык палатаныҥ јааны Т. Кончеваныҥ «…калыктыҥ кӧгӱс-байлык курчузы эмди тура бек, ӧйдиҥ кубулталарына ла куулгазындарына, ӧштӱлердиҥ табарузына учына јетире турарына бис белен» деп айткан сӧстӧриле божоттым. Jуулган улус, анчада ла Москваныҥ ла Санкт-Петербургтыҥ чыгартулу улузы, јилбиркеп уктылар. Анчада ла кай, кайдыҥ учуры, оныҥ улалып келгени керегинде сурактар кӧп болгон ло олорго чындык карулар јандырарга келишти.\nАдакы сӧсти Россия Федерацияныҥ Jондык палатазыныҥ качызы В. Фадеев алды. Валерий Александрович јондык ижиле колбой, «Первый каналда» «Воскресное времяны» ӧткӱрип турганыла јарлу. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу кижизи ончо јетирӱлерди угуп, элдеҥ ле озо культураныҥ улузына баштанган. «СМИ ӱзе јетирӱлерди улуска јетирип јат. Мен сананзам, биске учуры јок ууламјыларла кӱӱн кайрал јогынаҥ тартыжар керек. Ол не дегени? Токтодып, олорго тӱҥей ле кӱчис јетпес, је олорго удура чыҥдыйы бийик туштажулар, эҥирлер ӧткӱрер арга бисте бар. Тем алгадый клиптер согор, јашӧскӱримге јаҥжыккан классикалык жанрларды сӱӱри аайынча јаҥы эп-аргалар бедиреер керек. Ончо не-неме биледеҥ башталып турганын оҥдойлы. Айыл-јуртта таскаду, јартамал иш јаштаҥ ала ӧткӱрилбезе, чӱми јараш ойын-концерттеҥ де, јаҥжыгулардаҥ да туза болбозы јарт. Оныҥ учун бастыра иш-керекти бойыстаҥ баштайлы деп кычырып турум. Бу јанынаҥ РФ-тыҥ ла талалардыҥ јондык палаталары ижин эрчимделтер» — деп, В. Фадеев куучыныныҥ учында айткан.\nСекцияда ижимди тӱгезип, «Газеттер, журналдар, олордыҥ келер ӧйи» деген секцияда туружар ӧй база болды. Jе ол керегинде келер номерлерде.\nАР-дыҥ Jондык палатазыныҥ культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар, экология ла јондык биригӱлер аайынча камызыныҥ башкараачызы


«Јӱс болуп кубулзам да, элдеҥ озо мен алтай» - altaicholmon\nТергеебистиҥ эл театрыныҥ артисти Арунай Тазранова керегинде оныҥ ишмекчи јолы јаҥы ла башталып турарда газедисте бичиген эдис. Бӱгӱн ол ченемели бийик, ойногон рольдорыныҥ артынчагы уурлап калган, эл-јон ортодо танылу эпши. Санат ла культурага учурлу бу јылда јашӧскӱримге јиит артисттеристиҥ ӧткӧн јолы, шӱӱлтелери ле кӱӱнземелдери тузалу, јилбилӱ болор деп бодойдыс.\nШыргайты јуртта чыккан иркит сӧӧктӱ кыс актрисаныҥ јолына канайда келгенин эзедип ийели:\n— Јашта артист, актриса болор санаа менде бир де болбогон. Је оогош тужымда бир катап бистиҥ деремнедӧӧн «Медея» деген спектакль келген. Оныҥ учурын оогош бойым аайлабаган эмейим. Је ак јараш кеп-кийимдерлӱ актерлорды ӧкпӧӧрип кӧргӧним сӱрекей јарык, јаркынду эске алыныш болуп санаама артып калган.\n11-чи классты божодып јадарымда, келер ӧйдӧ ижим Алтай Республикабыстыҥ бастыра аймактарын эбирип келер, Россия ичиле јоруктаар аргалу болор керек деп оҥдомол болгон. Бодоштыра ГАГУ-ныҥ географический эмезе исторический факультеттерине кирер, айса болзо, археолог болор деп санаалар болгон. Бу ла ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте туку Москва калада театрал ӱредӱге тергеебистеҥ балдар алылары керегинде јар кӧзиме илинген. Ол ло кӱн бу јарды энем де кӧрӱп, меге айдарга айылга тӱргендеген эди. Онойдо ок клубтыҥ јааны Рита Константиновна школго келип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте мындый солун јар керегинде база угузып, биске јартамалдар берген. Ол ло кӱндерде «актриса болзом, база јоруктаарым, алтай калыгымныҥ, тӧрӧл јуртымныҥ адын кӧдӱрерим» деп санаа мени кӱйбӱредип баштаган деп айдарга јараар.\nГорно-Алтайскка келип, ГАГУ-дӧӧн лӧ М. С. Щепкинниҥ адыла адалган театрал институттӧӧн ченелтелер ӧткӧм. Олорды једимдӱ ӧткӧн кийнинде, байагы «актриса болорым», «Москвада ӱренерим» деген санаа јеҥип ийген.\nОроонныҥ тӧс калазына једип барала, нени ӱредер, канайда ӱренер, чындап айтса, билбес болгом. Кӱчсинген предмедим ИЗО болгон. Школдо мынайып адалган урокто балдарды јуранарга ӱредет. Театрал институтта дезе јарлу јурукчылардыҥ иштерин кӧрӱп, олор бу јурукты јурап јадала нени сананганын, кӱӱн-санаазы кандый болгонын, кандый јылда јураганын — јуруктыҥ ӧзӧк-буурын ла тӱӱкизин билер керек эмтир. Ӱзеери бистиҥ, алтай балдардыҥ, кемзинчегис кайда эди. Онойып, баштапкы сессияда ИЗО-ло ӱредӱчиге барып, «мен слердиҥ предмедерди канай ӱренер, канай табыштырар, билбей, оҥдобой турум» деп ачыгынча айткам. Ӱредӱчим меге удура болуп, предметти канайда ӱренерин, ченелтеде јакылтаны канайда бӱдӱрерин ончо јартаган. Ӱзеери берилген бир неделеге јазап белетенип, сессияны табыштырып чыккам.\nӰредӱчилерис бисти кичӱ театрда спектакльдар кӧрзин деп аткаратан. Уроктордо кӧргӧнис аайынча шиҥжӱ ӧткӱрер керек. Оны да баштап тарый оҥдоорго кӱч болгон. Је ченемелдӱ ӱредӱчилеристиҥ шылтузында кӧпти билип, кычырып, библиотекадаҥ чыкпай јадып, театрдыҥ јажыттарын ачканыбыс. Талдап алган јолымды чыннаҥ ла сӱӱй бергем.\n2009 јылда ӱредӱни божодып, кичӱ тӧрӧлистиҥ эл театрына иштеп келгенис. Шак ол тушта режиссердыҥ ӱредӱзин тӱгезип, театрдӧӧн Эмма Александровна Иришева келген. Мында баштапкы ойногоным Дюймовочканыҥ роли болгон. Оныҥ кийнинде «В ночь лунного затмения» деген спектакльда Зубаржатты, «Ханумада» Сонаны, режиссер Николай Федорович Паштаков тургускан «Аланда» Шиҥени ойногом.\nСценада кӧргӱскен кажы ла геройым меге баалу. Ойноорго анчада ла кӧп ийде некегени ол «Айана ла Амаду» деген спектакльда Айананыҥ роли. Ол спектакльдыҥ бажынаҥ ала учына јетире сценада болор керек болгон. Јакшы ойноорго, кӧрӧӧчиге бу эпшиниҥ сӱр-кеберин, кӧрӱмин, кылык-јаҥын чын јетирерге ол керегинде кӧпти кычырып, кӧксиме шиҥдирип, бойым ажыра ӧткӱрер керек болгон.\nКажы ла актердо ойноорында, байла, бойыныҥ аҥылу јажыттары, сӱмелери бар. Мениҥ шӱӱлтемле, канай да кубулар керек болзо, кижи чын јӱрӱмде кандый, онойып ла ойноор керек. Темдектезе, «Слуга двух господ» деген итальян спектакльда Кларичени ойнойдым. Италияда албатыныҥ јӱрӱмин билбезим, мен — алтай актриса, оныҥ учун ойыным, кыймыгым тӱҥей ле алтай болор, алтай кижиниҥ оҥдогоныла кӧргӱзилер.\nАндый да болзо, ченемелдӱ јаандарыстыҥ айтканын ајаруга алып, јӧптӧгӧнин бӱдӱрип турадым. Баштап ла театрга иштеп келеле, Аржан Григорьевич Товаровты, Александр Амырчинович Маймановты кандый јакшы ойноп турган деп, оморкоп кӧрӧтӧм. Кожо ойноорго чала јалтанып туратам. Је олорло кожо сценада ойнозоҥ, сен карын да амырап тургаҥдый. Олордыҥ јайалталу ойыныныҥ экпини сени ала согуп, кожо јеҥил апарып тургандый болот.\nЈаан ӱйебистиҥ алтай тили бистийинеҥ чик јок байлык эмей. Кандый бир сӧсти јастыра айдып ийзес, олор бисти тӱзедип, чынын чокумдап берет. Орус тилле спектакльдарда Нина Алексеевна Юданова, Виталий Валентинович Перчик ајарулар эткени баалу, бис олордоҥ база кӧпкӧ ӱренедис. Темдектезе, Зубаржатты алдында јылдарда Ираида Егоровна Охрина ойногон. Ол мениҥ ойногонымды кӧрӱп, база јакшы јӧп-сӱмелер айдып берген. Театрда актерлор, јаанду-јашту, кӧрӧӧчилеристиҥ јилбӱзине ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштейдис.\nӰредӱчилерис бисти «ойногон сӱр-кебериҥе бӱткӱлинче кир, је ол бу ла ижиҥде артып калар учурлу» деп ӱреткен. Сценадаҥ тӱшкен ле, сӱр-кебердеҥ чыгар керек. Оноҥ ӧскӧ ол кижиниҥ тегин јӱрӱмине база камаанын јетирер аргалу. Баштап ла сценага чыгып турган туштарда ойногон сӱр-кеберимнеҥ тӱрген чыга беретем. Јаанап келеле, байла, бастыра ийдемди берип, тыҥ алынып турганым учун, рольдоҥ чыгарга эмеш узак ӧй керек болот. Ол тушта јаҥыскан болзом артык. Театрдаҥ чыгып, ару кейде базып јӱрзем, санааларым ордына тура берет. Айылымга јанып барзам, мен ол ло бойым, тегин ле эне, эш-нӧкӧр болодым.\nБиле керегинде айдар болзо, эш-нӧкӧрим Игорьло (театрдыҥ артисти Игорь Тазранов — авт.) экӱ бир јерде, јайаандыкта иштеп турганыс јакшы деп бодойдым. Нениҥ учун дезе бис бой-бойыстыҥ ижисти јакшы билип, оҥдоп јадыбыс. Репетициялар туку орой тӱнге јетире болор аргалу, јаантайынгы гастрольдор, јол-јорук — онызы биске ӱзеери јартамал јоктоҥ до јарт.\nЭш-нӧкӧримге Щепкага кирер экзамендерде баштапкы катап јолуккам. Ӱчинчи курстаҥ ала јууктада танышканыс. Бир уул азырайдыс, он јашту. Ӧдӱрме, куучынчы балабыс кӱӱлик, бијелеер јайалтазы бар, је бис оны спортко ууландырып, эжинерине ле самбого јӱргӱзедис.\nАктердыҥ ченемелин бийиктедери, ижиниҥ учурына кӧрӱми ле јашӧскӱримге кӱӱнземели:\n— Кажы ла јайалтаны оноҥ ары ӧскӱрер, билгирлерди бийиктедер, усты курчыдар керек. Онойып, актерлорго до јаантайын тренинг-ӱредӱлер, тазыктырулар учурлу болуп јат. Јайаан ижис аайынча ӧскӧ тергеелерде фестивальдарга барып, ондогы коллегаларысла ченемелле ӱлежип, ӧскӧ калыктыҥ театрыныҥ аҥылузын, јажыттарын кӧрӱп, јараганын алынып турадыс.\nАктерлордыҥ кӧчӱп јӱрер башка-башка школдорына да барып келедис. Меге анчада ла Крымдагы «Таврида» деген андый арт-школ јараган. Ондо, бистиҥ Эл Ойында чылап, ак јалаҥда кӧп палаткалар тургузып, кажызында ла культурада ла санатта иштеп тургандарга јилбилӱ мастер-класстар ӧткӱрилет. Мен анда «Кастинг-талдаштарды канайда ӧдӧр?» деген ӱредӱге јӱрген эдим. Республиканыҥ актерлорында, бисте, јаан киного соктырынар талдаштарда бойын канайда кӧргӱзер, тудунар деген ченемел јокко јуук. Бу фестивальда дезе сеге специалист кижи ончо јастыраларыҥды кӧргӱзип, канайда этсе јакшы болорын чокум, јарт айдып берет.\nКинодо ойноор бир кичинек ченемел бар. Москвада театрал институттыҥ студенттерин ӱредӱчилерис киноныҥ да кастингтерине аткаратан. Спектакльга бис сӧстӧр ӱренип, сӱр-кеберди чын јетирерге узак белетенип јадыбыс. Кинодо дезе андый эмес, ондо кӧп лӧ сабада сӧстӧрин тӱрген-тӱкей ӱренип ийеле, ол ло тарый камерага ойноп ийедиҥ. Онойдо ок театрда бӱдӱн сценала базып, јайым ойнойдыс. Кинодо — камера алып турган јердеҥ чыкпас керек. Алтайдӧӧн јанып келеле, Михаил Кулунаковтыҥ «Чеден» («Изгородь») деген фильминде ойногом, Гарик Сукачевтыҥ «То, что во мне» деген кинозында туружып ийгем. Бу ченемел меге база јараган. Оныла колбой толо метражту тӱӱкилик кинодо ойноор амаду бар. Андрей Борисовтыҥ ол ло «Маадай-Кара» деген спектаклинде чилеп, баатырлар, каандар ӧйинде болгон керектерди кино ажыра кӧргӱзеринде кӱӱнзеп туружар эдим.\nТалдап алган јолымда бӱдӱрип турган ижимниҥ учуры ол алтай тилис, калыгыстыҥ культуразы, чӱм-јаҥдары тирӱ болорында, јӱрӱмде чечектеп, эл-јонды јилбиркедип, ӧзӧк-буурын ойгозып, сергидип, сӱӱндиреринде. Тӧрӧл тилисти алза, алтай спектакльдарда ойноп тура, бойым да билбеген сӧстӧр билип аладым. Олорды сценарийдеҥ таштабай, мен чилеп база билбес кӧрӧӧчилерге учурын јарт эдип кӧргӱзерге, карын да сӧсти орныктырарга албаданадым. Экинчизинде, театр алтай калыгыстыҥ чӱм-јаҥдарын кӧргӱзет, балдарга бистиҥ ойын ажыра чӱм-јаҥдарысты билип, оҥдоп эмезе танып та ийзе — јилбилӱ, тузалу. Театр онойдо ок ӧскӧ тергеелерде, калыктар ортодо алтай улус бар, тилис, чӱм-јаҥыс мындый деп кӧргӱзип јат.\nИштеҥ бош ӧйдӧ Арунай јурт јеринде турлуга чыгып, телефон, Интернет јок јерде, мал-ашта иштенип, атту јортып, ар-бӱткенде амыраарын сӱӱйт. Кажы ла јай кайындарындӧӧн Јазулуга барып, ӧлӧҥ ижинде болужары база јакшынак соот, амыралта болот.\nКуучыныстыҥ учында јаражай актриса газет ажыра слерди, јииттер, алтай кеп-кийимигерди кийип, оныла оморкоп, чӱм-јаҥдарарды ундыбай јӱрзин деп кычырат.


«Мындый керектер база болбозын деп...» - altaicholmon\n«Мындый керектер база болбозын деп…»\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни Алтай Республикада Эземниҥ кӱни деп темдектелет.\nЈылдыҥ ла бу кӱнде республиканыҥ тӧс калазында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереес-памятнигине улус чечектер салары јаҥжыккан.\nБыјыл Эземниҥ кӱнин темдектеген јаан митинг Горно-Алтайскта ӧтпӧгӧн. Је ороондо 1930-чы јылдардыҥ политикалык истежӱзине киргендерди эзедип, чечектер салып келген улус, текши алза, ас эмес болгон. Олордыҥ тоозында – республиканыҥ парламентиниҥ, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык кӧмзӧниҥ, «Эне Тил» ле «Алтай Курултай» деген јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреаттары, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ студенттери ле о. ӧ.\n81 јыл мынаҥ кайра, 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде, Алтайдыҥ атту-чуулу јурукчызы, јондык ла политикалык ишчизи Григорий Иванович Чорос-Гуркинди, СССР-дыҥ Монгол Албаты Республикада консулы болгон Никита Федорович Ивановты, Кӱнбадыш Сибирьдиҥ крайисполкомында национальный бӧлӱктиҥ јааны болгон Иван Савельевич Алагызовты, Ойрот автоном областьтыҥ облисполкомыныҥ председатели болгон Сергей Сергеевич Сафроновты, ВКП(б)-ныҥ Ойротский обкомыныҥ качызы болгон Павел Семенович Хабаровты, Москвада Куйбышевский рафоныҥ ишчизи болгон Максимилиан Алексеевич Борисов-Кочубеевти, совет јаҥныҥ ӧштӱлери деп, адып ӧлтӱргендер.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов бу керегинде куучындап, адалган улусты «совет јаҥды аҥтарарга ла Японияныҥ јӧмӧгӧниле Туулу Алтайда буржуазно-демократический государство тӧзӧӧргӧ мылтык-јепселдӱ тӱймеен белетеген» деп бурулаганы ла јаргылаганы кандый да тӧзӧлгӧ јок болгонын ӧй кӧргӱскен деп айткан. 1930-чы јылдардыҥ политикалык истежӱлериниҥ шылтузында ол ӧйдӧги Ойрот автоном область башкарту јок артканын, мында иштеген башкараачылардыҥ ончого јуугы политикалык шылтактарла тӱрмелеткенин ле ӧлтӱрткенин депутат темдектеген.\n15 јыл мынаҥ кайра Эл Курултай Эземниҥ кӱнин республикада темдектеери јанынаҥ јасак јӧптӧгӧни учурлу керек болгон. Бу кӱнде јерлештерис јайалталу јурукчыбыстыҥ кереезиниҥ јанына актуга буруладып ӧлтӱрткендерди, тӱрмелеткендерди, айдуга баргандарды эзедип, келер ӧйисте мындый коркышту керектер болбозын деп јуулганын Михаил Терехов темдектеген.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ кӧмзӧзиниҥ башкараачызы, Алтай Республиканыҥ депутады Аржан Иташев Гуркинниҥ политикалык ижине ајару эткен. Туулу Алтайдыҥ албаты-јоны бойы автономиялу јадары учун тартыжуныҥ бажында улу јурукчыбыс турганын ол темдектеген.\n«Алтай Курултай» јондык биригӱниҥ јааны Василий Кудирмеков 1920-1930-чы јылдарда политикалык шылтактарла актуга истеткен јерлештеристиҥ ады-јолын, эткен керектерин ундыбай јӱрери јаан учурлу болгонын темдектеген.\nБу кӱн Алтай Республиканыҥ депутады, юридический билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Виктор Ромашкин Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында Горно-Алтайский университеттиҥ студенттерине правоведениениҥ урогын ӧткӱрип, јииттердиҥ сурактарына каруулар берген.\nОкылу чоттомолдорло, политикалык истежӱлердиҥ коркышту ӧйлӧринде Туулу Алтайдыҥ кажы ла 14-чи кижизи мындый истежӱге кирген. 1989 јылда Горно-Алтайсктыҥ јаказында јер казар иштер ӧйинде 1930-чы јылдарда адып ӧлтӱрген улустыҥ текши сӧӧксалгыжы табылган. Бу јерде эмди Кереес крест тургузылган ла ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде – Политикалык истежӱге киргендерди эзеткен текшироссиялык эзем кӱнде – база митинг ӧдӱп јат.


28.06.2017 - altaicholmon\nБисте ӧрттӧр јанынаҥ јаан чочыду јок\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников кызалаҥ айалгалар болдыртпазы ла олордыҥ салтарын јоголторы, ӧрт-јеткер болбозын јеткилдеери јанынаҥ РФ-тыҥ Президентиниҥ СФО-догы чыдулу чыгартулу кижизиндеги ведомстволор ортодо камыстыҥ јуунында турушкан деп, республикан Башкаруныҥ сайты јетирет.\nМедјеткилдештиҥ чыҥдыйын кӧдӱрерге\nЭл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик јеткилдеш ле эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ јууны кичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде Чамал аймакта ӧдӧр.\n«Бис канаттарыс јайадыс!»\nКеендиктиҥ ле спорттыҥ «Бис канаттарыс јайадыс!» деген республикан парафестивали быјыл јаан изӱ айдыҥ 4-5 кӱндеринде Шабалин аймакта, Балдардыҥ ла билениҥ амыралтазыныҥ «Орленок» деген тӧс јеринде ӧдӧр.\nАлтын казып табарын јаратпай\nАлтын Кӧлдиҥ јанында алтын казар иштедерди токтодор суракла Турачак аймактыҥ эл-јоны Россияныҥ Президенти Владимир Путинге баштанган.


Ада-энеме сӧс - altaicholmon\nТӱн ӧҥӧлӧп, араайынаҥ кирген сайын, караҥуй јерди там ла бийлеп, јердиҥ ӱстинде не-немелер бу караҥуйда кайылып, телекей ӱстине јӱк ле сомдорын артырып, бастыра бойлоры ич-кӧксине шиҥе бергендий тургылайт. Тӱн кирген соҥында Алтайдыҥ ӱсти кенетейин кайкамчылу куулгазынга алдыртып, сӱмелӱ имдешкен јылдыстарлу учы-тӱби јок теҥериниҥ каандыгын јайа салып, јердиҥ ӱстинде кандый да саҥ башка јажытту телекей тура бергендий.\nТелекейди бийлеген кайкамчылу куулгазынныҥ јажыттарына кайкап, јӱрӱмниҥ кажы ла кӱнине сӱӱнип, чыккан кӱнниҥ чокторыныҥ јылузына јажып, јаҥы ла јайылган чечектиҥ кыймыгын сезип, Алтайыстыҥ эзинин бастыра кӧгӱсле тынып, јӱзӱн-јӱӱр аҥ-куштыҥ ӱндерин танып, алтай тилимниҥ байлыгыла, ээлгириле оморкоп јӱргеним учун эне-адамга јаантайын быйанду јӱредим.\nАдам — Николай Белекович Торбогошев, кыпчак сӧӧктӱ, Экинур ла јуртта чыккан-ӧскӧн. Энем — Екатерина Николаевна, Кара-Суу јурттыҥ, иркит сӧӧктӱ. Энези Модоровтордыҥ угынаҥ. Адам Јурт ээлемниҥ механизациязыныҥ Бийсктеги техникумын ӱренип божоткон. Ӱредӱни божодып, Кӧзӱл јуртта механик болуп иштеген, оноҥ ары бу ла ишти тӧрӧл Экинур јуртында бӱдӱрген, кийнинде парторганизацияныҥ качызы болгон. Бир кичинек ӧйгӧ Моты-Оозы јуртта парторг то болуп иштеген. Је су-кадыгыныҥ айалгаларынаҥ улам ондо ижин токтодып, пенсияга чыгарга јеткенче тӧрӧл јуртыныҥ школында кӧлӱкле маҥтадып ӱредер ӱредӱчи болуп иштеген. Энем дезе кӧп лӧ саба эпши улус чылап ок, јаантайын балдарыныҥ јанында, бисти кичееп, јуртын тудуп јӱрген. Ол ок ӧйдӧ канча јылдарга уй саачы болуп узак иштеген.\nЭне-адам… Олорды кӧрзӧ, кылык-јаҥы чек ле эки башка улус. Энем тӧп, кӧп сӧс айдарын сӱӱбес, адам дезе кокырчы, кандый бир немени чикезинче айтпай, бултаарта куучындап отурар, энемниҥ арбанганыла, «улустыҥ ачынарын да, ачынбазын да оҥдобос» кижи.\nАдам биледе аҥылу кижи. Мындый адалу болуп ӧскӧним, байла, ӧрӧ турган Јайаанныҥ алкыжы деп сананадым. Ол бисти јанында јӱрген улуска чындык, јалакай болорына, айландыра ар-бӱткенниҥ јаражын кӧрӱп-оҥдоп јӱрерине јаантайын ӱредетен. Кышкыда бисти ончобысты ээчидип, кырдаҥ чанакту јыҥыладып апарып туратан. Бой-бойыстыҥ кийнистеҥ тудуныжып, Экинурдыҥ салкынына соктыртып, кырды тӧмӧн куштардый шуҥуп учуп туратанысты бис јуулышкан тужыста эске аладыс.\nЈайгыда ӧлӧҥ ижинде адам кажы ла чечекти танып, аттарын биске айдып турар. Кандый бир чечектеҥ эмезе ӧлӧҥнӧҥ јула тартып ийеле, кандый да јараш јытту, амтамду чай тӱрген азып ийетен. Адамныҥ ол туштагы куучындаган куучындары кӧксиме шиҥип калгандый, јаантайын эске алып, эмди бойымныҥ да балдарыма куучындап јӱредим: «Озодо, каргандардыҥ куучыныла болзо, эки уулчак јуртаган. Бирӱзи ак санаалу, барып јада, чечектердиҥ бажын сыймай тудуп браадар. Бирӱзи кара сагышту, чечектердиҥ, ӧлӧҥдӧрдиҥ баштарын колдорыла сый согуп јӱрер. Кызалаҥду ӧй келерде, ак санаалу уулчакка Алтайы тӧжин ачып, бар-јогын јайа салган, кара сагышту уулчактаҥ тӧжин јаба тудуп ийген. Ак санаалу уулчакты Алтайы ол јылдарда бир де аштатпаган, кара сагыштузы торолоп ӧлгӧн».\nЭне-адамда бис јети бала болгоныс. Бир энениҥ канадыныҥ алдында да ӧзӱп, бир адага да эркелеткен болзобыс, је јети бала јети башка: тыш бӱдӱмис те, кылыгыс та, салымыс та башка. Алдында, бис јаш тужыста, ажанар ӧйинде энем ончобысты кӧзиле јоктоп, «кемигер јок?» деп, тӱрген ле тоолой согуп ийетен. Кемибиске-кемибиске баштанар тушта балдардыҥ ады ончо тоолой адала беретен: «Байрым, Марина, Ирина…», оноҥ «о, кӧдӧк лӧ» деп айда салып, каткырар. Ойын бажында согужып-керижип алганыста, энебиске арбадып, толук сайын кӧстиҥ јажын сыгып отуратаныс. Эмди сананзам, энемнеҥ арбанышты ончозынаҥ кӧп мен ле јиген болорым, нениҥ учун дезе кылыгымла мен балдардаҥ эҥ јыжынчак, оборымла да эјелеримнеҥ јаан, кӱчимле де олорды ала согуп ийетем.\nЭнем бир канча ӧйгӧ уй саачы болуп иштеген. Таҥла ишке барып јатса, мен албаданып, энемди ээчип баратам. Таҥ эрте уйкунаҥ ойгонып турган ар-бӱткенниҥ ӱнин уккан болзогор! Энема-ай, јаражын, солунын. «Бат-падым, бат-падым» – бу кандый куштыҥ ӱни билериҥ бе?» – деп, энем сураганда, тымыкта угулган куштыҥ ӱнине тыҥдаланып, солун куштыҥ ӱнин таныырга чырмайатам. Онойып мен јаштаҥ ала куштардыҥ ӱндерин танып ӱренгем. Теҥериниҥ текези деп куш керегинде кеп-куучынды энемнеҥ сонуркап угатан эдис: «Теҥериниҥ текези јаантайын комудап јӱрер куш. «Талтардыҥ балдары таарга толтыра, бӧднӧниҥ балдары бӧрӱкке толтыра, менде јылдыҥ ла бир, јылдыҥ ла бир. Мындый јӱрӱм меге не керек? Ӧлӧдим-ӧлӧдим!» – деп, јерге тӧмӧн шуҥыыр, јерге јетпей јадып, «јок, меге јӱрӱм керек, меге кӱч керек, балам керек» – деп, ойто теҥери ӧрӧ учуп чыгар». Бу кушты кийнинде Оро јуртта иштеп турала, јуугынаҥ кӧргӧн эдим.\nЭнем айылда јок болгондо, бистеҥ болгой, адам да кунуга беретен, айылдыҥ ичинде оҥду отурып болбой, баскындап ла турар. Айылдыҥ ичи кандый да ээн, соок боло берген чилеп, энемниҥ јылузына јанында мыркылдап јадатан ак кискебис те энемди јоктоп тургандый, ачу маарап, кижиниҥ кийнинеҥ ээчип, базып јӱретен.\nЭне, бис Слерге канча кире уйку јок тӱндер, јӱрегерге сыс, калас ижеништер экелгенисти айтпаза торт. «Кичинек балдар – кичинек уур-кӱчтер, јаан балдар – јаан уур-кӱчтер» деп, тегиндӱ айдылбаган. Балдар канча ла кире јааназа, ончо ло кире санааркаштар кӧптӧп јат. Уйуктап јаткан оогош бистиҥ јуурканысты јабып, оорып калганыста орыныстыҥ јанынаҥ ырабайтан энебис јаанап та калган тужыста кажыбыс ла учун санааркап, уйку јок тӱндер ӧткӱрип турганын јӱк ле ӧйлӧр кӧрӱп, јӱрӱм кемјип, араайынаҥ јаныстаҥ ӧдӱп ле брааткылаар.\nӦйлӧр… Јылдар… Бу сӧстӧр бис сеспес аразынаҥ эне-адамныҥ чачтарын агартып, јӱстерин чырыштарла кыралап салтыр. Эмди кӧрӧр болзо, экӱ биригип, јурт тӧзӧгӧнинеҥ бери бежен јыл ӧдӱп калтыр. Бойыма да јаш кожулып, билдирбезинеҥ јажым јаанап та турган болзо, је ада-энем эзен јӱргенине сӱӱнип, Јайаанга јаантайын быйанду јӱредим.