Актуга корогон улустыҥ аттары ундылбаган... - altaicholmon\nАктуга корогон улустыҥ аттары ундылбаган…\nБыјылгы ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда политический репрессияларда актуга корогондордыҥ карыкчалду 80 јылдыгы темдектелип јат.\nБу тоо ороонныҥ тӱӱкизинде кара јолдыктардый темдектелип, канча албатыныҥ салымына салтарын јетирген. Тӱӱкичилердиҥ айтканыла болзо, политикалык репрессиялар 1920 јылдардыҥ бажында башталып, 1950 јылдардыҥ башталганында токтогон. Иосиф Сталинниҥ режим-башкарту ӧйинде контрреволюцион ууламјылу кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болгон ло государствоныҥ система-бӱдӱмине удура болгон деп актуга јаргылаткан ла корогон улустыҥ текши тоозы бистиҥ ороондо 12 миллионго јеткен. Бу улус этпеген керектери учун тӱрмеледер, ӧлтӱртер деп јаргылаткан. Олордыҥ кӧбизиниҥ бурузы актуга чыгарылбаган.\nАнчада ла «массовый» деп адаткан ла миллиондор албаты корогон деп 1937-1938 јылдарды адайдылар. Бу јылдарды тӱӱкичилер «Большой террор» деп адап салгандар. Кийнинде јылдарда тӱӱки шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, бастыразына јуук корогон улустыҥ документтери Сталинниҥ бойыныҥ колы ажыра барган ла кажы ла приговор-јӧптиҥ учында колды ол бойы салган.\nБистиҥ де тергеебис бу каршулу керектеҥ туура калбаган. Туулу Алтай ороонныҥ тӧс јеринеҥ ыраак болгонынаҥ, гран-кыйуларга јуук болгонынаҥ ла национальный тергее болгонынаҥ улам бу сурактар сӱрекей курч турган. 1930 јылдарда Совет јаҥ туулардыҥ ортозында јаткан албатыныҥ јӱрӱмине чокым киргелек ӧйдӧ, мындый геополитикалык айалгада бастыразына јуук алтайлар ӧштӱлерге тӱҥейлеш болгон. Орус тилди јазап билбес алтайлар кобы-јиктер јаар качкан да болзо, је Совет јаҥга удура иштеп турган деп, Монголия ажыра јопондорго јӧмӧжип турган деп јаргыладып, кӧп улус тегиндӱ корогон, ӧлтӱрткен.\nКӧп улус удурлажарга јеткелекте, актанарга јеткелекте, олорды туткан јеринде ле аткылап койотон. Ондый учуралдар керегинде куучындар алтай јурттарда эмдигенче бар. Ундылбаган. Айдуга барган улусты база кичеегилебейтен. Соок ло чыкту подвалдарда, аттардыҥ сарайларында (конюшняларында) кондырып, торолодып, айдаткан јерине јетиретендер. Олордыҥ су-кадыгы керегинде кем де сананбаган ла санааркабаган. Кӧп улус бу кату айалгада чыдажып болбой, јолдордо божоп то калатан. Андый улустыҥ сӧӧктӧрин бир де байлабай, бир ле јерге барчактай јууп салгылайтан.\nJаҥныҥ ла албатыныҥ ӧштӱлери деп адаткан улусты кем де кичеебеген. Кӧп албаты бурузы јогынаҥ корогон ло айыл-јуртына кайра јанып болбогон. Jуулган да јери јарты јок јылыйган.\nРепрессияларга СССР-дыҥ бастыра толыктарында јуртаган албаты-јон табарткан. Мында нация-угы, кажы јердиҥ кижизи болгоны бир де учурын ойнобогон. Бӱткӱл онјылдыктар туркунына бурузы јогынаҥ корогон улустыҥ тӧрӧӧн-тууганы бу керек аайынча куучын айдарга коркып, јажытта тудатан. 1989 јылда Горно-Алтайскта маала ажын чеберлеер јер јазаарга јер казып турган ишчилер кӧп улустыҥ сӧӧги јуулган јерге учураган. Прокуратураныҥ јетиргениле болзо, бу улус репрессия ӧйинде ӧлтӱрткен улустыҥ сӧӧги. Бу јерде бастыра аймактардаҥ айдаткан «јаҥныҥ ла албатыныҥ» ӧштӱлери ӧлтӱрткен. Бистиҥ республикада мындый јерлер сӱреен кӧп. Оҥдойдо до, Кан-Оозында да, арткан да аймактарда.\nСталинниҥ режим-башкартузынаҥ корогон албатыныҥ салымын ойто такып орныктырар арга јок. Jе 1991 јылдыҥ ӱлӱрген айында Россияда репрессияда актуга корогон улустыҥ чындык адын орныктырар деп јасак чыкканыла колбой, тӱӱкиде бу кара ла каршулу керекти ачыгынчы айдып баштагандар. Бурузы јок улустыҥ аттары адалып, олордыҥ тап-эриктери бурылган. Тӱӱкичилер, тӱӱки шиҥжӱчилер архивтерде документтерле таныжып, «јажытту» деген папкаларды ак-јарыкка чыгарып, чынды айдып баштагандар.\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ ишчилери 1994 јылдаҥ ала 2002 јылга јетире корогон јерлештеристиҥ уголовный керектерин шиҥдеп, озо ло баштап 1055 кижиниҥ чындык ады-чуузын орныктырган. Бӱгӱнги кӱнде бу јетирӱлер, документтер аайынча репрессияныҥ каршузына алдырткан улустыҥ јӱрӱми керегинде «Эземниҥ бичиги» деп адалган ӱч том бичик чыгарылган. Jе бу да јетирӱлер толо эмес деп айдар керек.\nОл каршулу јылдарда корогон кӧп алтай улустыҥ јӱрӱми айдылбай, ундылып калган. Кӧп алтайлар соок тӱрмелерде божогон. Кӧбизи бурузы јогынаҥ ӧлтӱрткен.\nЭмди тӱӱкиге бурылып, ол улусты эске алар ӧй келген. Оныҥ учун политикалык репрессиялардыҥ 80 јылдыгыла колбой куучынды улалтарыс.


Инфоурок › Другое › Презентации › Презентация к уроку алтайской литературы "Б.У. Укачин эне керегинде"\nЭне…Энем…Энейим… Элен-чакка элебес, эрке ле кару сӧстӧр! Б.У. Укачинниҥ ӱлгерлери аайынча 11 класста алтай литературала урок Бӱдӱрчи: Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Наталья Кучалаевна Ефтифеева Файлдыҥ ады: Ефтифеева Н.К. И.В. Шодоевтиҥ адыла адалган Мӧндӱр – Сокконныҥ орто ӱредӱлӱ школы\n…Чечекти сӱӱ, кыстарды, Је ундыба энениҥ сӧстӧрин. Кӧкти сӱӱ, ак карды, Очогыҥды, одыҥды, Оноҥ – энениҥ колдорын… Б.У.Укачин.\nБ.У. Укачинниҥ кини … Бу байрыныҥ ичинде Киним мениҥ салынган. Албатыныҥ јаҥыла Алкыш – быйан айдылган… Энемниҥ берген бу сыйын Эл јажына кичеерим. Ӧлӱм једип келгежин, Уулдарыма берерим.\n«Уулымныҥ кабайыныҥ јанында айткан сӧс» Сен эмди кабайда. Сен бӱгӱн кучакта, Ырысту бол, уулым. Сен мениҥ уулым, сен – Кижи! Б. Укачин ээжи Клара Эргековнала кожо\n«Бойымныҥ јӱрӱмим» Мен кӧп катап ыйлагам: Эмчек те сурап, Энемди де сакып, Сӱрекей кородоп то, Сӱӱнеле, сӱрнӱгип те…\nБала алкаганы… Балтыры кежик јаш балам, Баш билинип, капшай ӧс! Койонноҥ сен јӱгӱрӱк бол, Кайа-таштый бек бол, Кару балам, капшай ӧс!...\n«Чингиз-Каанныҥ энези» деп туујынаҥ …Эне – баланыҥ ол кулы,- Эрикчели, эркези… Кандый болор јаш уулы, Кайдаҥ ла билзин энези… Баланы эне таап јат, Эт-јӱрекле экчеп јат…\nЭкчеликтер Балазы јок ол кижи Баланыҥ ыйын таныбас. Ырызы јок ол кижи Ырыстыҥ јӱзин ылгабас.\nКыйа кӧрбӧ энеҥди, Качан - бирде уулчагым. Качан – бирде, нӧкӧрим, Каргаарыҥ сен бойыҥды! Мен энемди јылыйттым, Мен сеге јартайдым: Энедеҥ ӧскӧ эне јок, Энедеҥ ӧскӧ эл јок!\nЭнениҥ јӱреги керегинде эрикчелдиҥ ле сӱӱштиҥ јирме кожоҥы …Энем јокко баштапкы кыш сӱрекей соок. Кайда ла отур, кажы ла каткы, кажы ла кокыр. Ӧчӧлгӧн кептӱ меге билдирет. Энем јокко јӱрегим, Јӱрек эмес – болчок эт!...\nОчокто от кӱйзин, Оны эбиреде балдар отурзын Айды ээчий кӱн келер, - Артканы дезе, бойы келер. Кӧргӧнӧр учун јаан быйаным !\nНомер материала: ДБ-399678


08.12.2017 - altaicholmon\nАҥылу байлыктарысты чеберлеп аларга\nJаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ конференц-залында Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ ӱчинчи ачык форумы ӧткӧн. Ол «Россияныҥ аҥылу ар-бӱткендик кереези—Алтын-Кӧллӧ колбулу ченемел ажыра Алтай Республикада јасакберимди буспазын јеткилдеери» деп адалган. Оныҥ ижинде республикан прокуратураныҥ ишчилери, государственный јаҥныҥ ла јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ, анайда ок јондыктыҥ ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу\nГазеттердиҥ ле кычыраачылардыҥ байрамы\nЧакка јуук ӧйгӧ тӧрӧл јеристиҥ тӱӱкизин бичиген эки газеттиҥ юбилейине учурлалган јаан байрам јаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерди уткыырга федерал службалардыҥ, республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, газеттердиҥ ветерандары ла ӧскӧ дӧ окылу улус\nЭҥ јараш јолдордыҥ бирӱзи\nThe Calvert Journal журналдыҥ (ол английский тилле чыгат) бичигениле, Чуйдыҥ трагы «кӱнчыгыш таланыҥ» эҥ јараш беш јолыныҥ тоозына кирет.\nФлюрокӧрӱниҥ планы бӱткен\nФлюрокӧрӱниҥ болужыла улустыҥ су-кадыгын шиҥдеп кӧрӧрине Оҥдой аймактыҥ эмчилиги јаан ајару эдет. Бӱгӱн флюрокӧрӱниҥ јылдык планы 93 процентке планы бӱткен.\nБу јуукта темир-јолчылардыҥ бастырароссиялык съезти ӧтти. «Россияныҥ темир јолдоры» корпорацияныҥ (РЖД) баштапкы вице-премьери А.Мишарин ондо: «Бисте Алтайдыҥ кырлары ажыра Китай јаар темир јол тудатан аргалар бар»-деп, угускан.\nОткрыткаларды кепке базып чыгарды\nJаҥы јылдыҥ алдында «Алтын-Туу» бичик-чыгарту алтай тилле алкыштар бичилген открыткаларды кепке базып чыгарган.


Билим-практикалык јуун јарлу ӱредӱчи Мария Алексеевна Барантаевага учурлалганыла аҥыланып, јаан учур алынды. Мария Алексеевна Алтай Республиканыҥ «Таҥ Чолмон» орденин тагынган, алтай тилле баштамы класстарга керектӱ программалардыҥ, ӱренер бичиктердиҥ, ӱредӱ-методикалык пособиелердиҥ авторы. Ол 1968-1983 јылдарда Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институттыҥ јааныныҥ ордынчызы ла директоры болуп иштеген. Мария Алексеевна бӱгӱнги де кӱнде институтла ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчилери М. А. Барантаеваныҥ бичиктери аайынча белетеген кӧрӱ-выставка толо ло солун болды.\nТуружаачылар Мария Алексеевнаны толгон јажыла изӱ уткып, акту јӱрегинеҥ бек су-кадык, ырыс, сӱӱнчи кӱӱнзедилер.


Кӧжӧгӧ ачылып, јажыттарла таныштырат - altaicholmon\nКӧжӧгӧ ачылып, јажыттарла таныштырат\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинде бойыныҥ 40-чи юбилейлик театрал сезоныныҥ тӧс учурлу «Театрдагы тӱн» деген кӧдӱриҥизин ӧткӱрди.\n«Театрдагы тӱн» бастырароссиялык акция. Шак бу тӱнде театр кӧрӧӧчилерине, айылчыларына эжигин ачып, кӧжӧгӧниҥ ары јанындагы театрал јӱрӱмниҥ кайкалыла, јажыдыла јууктада таныштырат. Куулгазын кептӱ тӱнниҥ амадузы кӧрӧӧчилердиҥ театрга јилбиркеп јӱрерин јӧмӧӧри, олордыҥ ичкери ӧзӧрине јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, таланыҥ культуралык, јайаандык јӱрӱминде эрчимдӱ туружарын, онойдо ок бойыныҥ башка-башка ороондордыҥ јаҥжыгуларыла, кӧгӱс байлыгыла тереҥжиде таныжар кӱӱнин, јӱткимелин бастыра јанынаҥ јӧмӧп јеткилдеери.\nТеатрдыҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтаган јаан-јаш мында база ӧскӧ кайкамчылу телекейдиҥ ийдезиле, кейиле-тыныжыла танышкан кийнинде ол театрдыҥ чындык најызы, кӧрӧӧчизи болуп артарында алаҥзу јок ине.\nТеардыҥ куулгазын тӱнине амадап келген балдарды, ада-энелерди, ӱренеечилерди, туружаачыларды Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыды. Министрдиҥ айтканыла, јаан учурлу культуралык акция-кыймыгу театрдыҥ 40-чи юбилейлик театрал сезоныныҥ тӧс лӧ учурлу кереги болуп јат. Театрдыҥ быјылгы аҥылу сезонына учурлалган тизӱ јайаандык туштажулар кӧнӱ ӧдӧт. Мындый театрал тӱн 2014 јылда бийик кеминде ӧткӧн. Кӧрӧӧчилер кӧп лӧ болгон.\n«Бӱгӱнги тӱнде театрга келгендер кӧжӧгӧниҥ кийни јанындагы кайкамчылу телекейди бойына ачар, таныжар јарамыкту арга бар» — деп, Ольга Юрьевна айтты. Ол онойдо ок бойыныҥ уткуулында эл театрды јӧмӧп, бу кӧдӱриҥиде эрчимдӱ туружып јаткан М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекага, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжине ле онойдо ок ӧскӧ дӧ организацияларга јаан быйанын айтты.\nЭл театрдыҥ художественный башкараачызы Эмма Иришева айылчыларды јаан байрамла уткып, кайкалдыҥ тӱни куулгазын чӧрчӧктӧриле кайкадар, кӧӧрӧдӧр, сӱӱндирер дп айтты. «Театрдыҥ тӧртӧн јылга калыктыҥ оморкодузы болуп улалып јаткан репертуары, тӱӱкизи слердиҥ кӧзӧрдиҥ алдында» — деп, ол кӧрӧӧчилерге баштанды. Чындап та, фонтанды эбире башка-башка ойын-кӧргӱзӱлердиҥ сӱр-кеберлериниҥ сӱрлӱ кептерин кийген актерлор мында кезек ӧйгӧ тура тӱштилер. Туулу Алтайдыҥ коо ӱндӱ јылдызы Алена Челтуева театр керегинде јараш кожоҥын сыйлады. Jаан ла јараш байрам фонтанныҥ јанынаҥ ла кӧндӱгип, тебӱ алынды дп айдарга јараар.\nФонтанныҥ оҥ ло сол јанында эл библиотека бичиктердиҥ солун кӧрӱзин тургусты. Бир кӧрӱ бӱткӱлинче эл театрдыҥ тӱӱкилик ле јайаандык јолына учурлаларда, экинчи кӧрӱ кӧрӧӧчилерди телекейдиҥ, онойдо ок бистиҥ ороонныҥ театрал тӱӱкизиле, једимдериле таныштырды. Мында ас учурап турган бичиктерле таныштырып тура, викторина ӧткӱрилди. Театрал телекейи јилбилӱ ине, айдарда, балдар база маргышкан кептӱ сурактарга чын карууларды табарга чырмайдылар ла. Бу ла фонтанныҥ јуугында оогош болчомдорго ойноор эптӱ јер болды, ондо олор бойлорыныҥ билгирин ченеп, берилген сурактарга эне-адазыныҥ јӧмӧгӧниле карууларды айдып, ӱлгерлер де кычырды, кожоҥдор до кожоҥдоп турдылар. Мында јуулган болчомдорло актриса Эльмира Челтенова јилбиркеп иштеди.\nJаан залдыҥ оҥ јанында культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ ле онойдо ок башка-башка јылдарда божоткондордыҥ театрдыҥ репертуарына учурлап јураган јуруктарыныҥ јилбилӱ кӧрӱзи тургузылды.\nРоссия Федерацияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги (јааны театровед, искусствоведениениҥ кандидады Светлана Тарбанакова) Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ учурлу 40-чи сезонына уткый солун кӧрӱ-маргаанды белетеп тургускан. Мында, темдектезе, колледжти божоткон Сурайа Кульдинаныҥ «Ай карыккан тӱнде» (Мустай Карим), Айсулу Семендееваныҥ «Ырысту», «Тонйукук» (Аржан Адаров) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп балдардыҥ јайаан иштери солун болуптыр.\nКӧрӱ-маргаанныҥ окылу жюризиниҥ председатели Алексей Дмитриев, турчылары јурукчылар Валерий Тебеков, Игорь Катонов болдылар.\nБу ла байрамдык тӱнде кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчилдери јарталды, кереес сыйларла, ӱзеери акчала јилбиркедиш болды. Ӱренеечилерге ол база керектӱ эмей. Кӧрӱ-маргаанныҥ спонсоры болуп, Алексей Дмитриев керектӱ акча-манатла болуш этти. Онойып, 1-кы јерге культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Николай Подъезжих чыкты. Николай бойыныҥ јуругында театрдыҥ кӧжӧгӧзиниҥ ары јанындагы јӱрӱмди, јайаандык ишти кӧргӱсти. 2-чи јерге база ла колледжтеҥ 3-чи курстыҥ ӱренеечизи Александра Майманакова чыкты. Ол бойыныҥ јуругында актерлордыҥ сӱр-кеберлерин јураган. 3-чи јерге бу ла колледжтиҥ 2-чи курсыныҥ ӱренеечизи Анастасия Майжегишева чыккан. Анастасия Новосибирсктеҥ бери келген. Бу ӱренеечилердиҥ ӱредӱчизи И. Катонов.\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы, культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ ӱредӱчизи Сергей Дыков кӧрӱ керегинде бойыныҥ шӱӱлтезин айтты: «Солун кӧрӱде колледжтиҥ ӱренеечилери, онойдо ок оны божоткон балдар јилбиркеп турушты. Бистиҥ колледжти божоткон балдардыҥ кезиги ӱредӱзин бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ сценографиялык бӧлӱгинде улалтат. Темдектезе, Алан Саймин Санкт-Петербургта јуранарыныҥ академиязында ӱренет, удабас ла тӱгезер. Айса болзо, јиит уул бистиҥ театрга келип иштеер болор бо».\nJарлу јурукчыныҥ, ченемелдӱ ӱредӱчиниҥ айтканыла, бу ла академияда база сценографка Валерия Комольцева ӱренет. Балдарга СССР-дыҥ албаты јурукчызы Эдуард Кочергинде ӱренер ырысту учурал келишти. Ол бойыныҥ ӧйинде С. Товстоноговло иштеген јарлу јурукчы. Jайаан јайалталар ӱредӱзин тӱгезип, јурукчы-ӱредӱчи де болуп иштеер аргалу.\nJеҥӱчил болуп чыккан ӱренеечилердиҥ ӱредӱчизи јурукчы Игорь Катонов бу балдардыҥ ӱредӱзине, јайаандык ижине каруулузын, јилбиркегин аҥылап темдектеди. Олор амыраар да кӱндерде келип јуранып, таскадынып турган болуптыр. «Бу балдар маслоло иштеп јат, «Живопись» деген бӧлӱкте ӱренгилейт. Мынайда ла јуранып барза, јарым јолго токтобозо, ичкери јолын алынар» — деп, И. Катонов ӱренчиктериниҥ јеткен једимдери, оноҥ арыгы ижи јанынаҥ айтты.\nТеатрдыҥ бијелеер залында актердыҥ узы, сценадагы фехтование, сценада кыймыктанарыныҥ, сценада ӧдӱп турган јуу-согуштыҥ, тартыжуныҥ эп-аргаларыла, јажыттарыла јуулган јииттерди актерлор Айдар Унатов, Игорь Тазранов, Арунай Тазранова таныштырып, башка-башка эп-сӱмелерге мында ла таскаттылар.\nКайга кандый да ӧйдӧ јилбӱ јаан болгонын бу тӱнде мында Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышевтиҥ ле Айас Турлуновтыҥ ӧткӱрген ӱредӱзи база катап кереледи. Анчада ла јииттер кайла мастер-класс кайда ӧдӱп јатканын сурулап-бедиреп, терлеген-бурлаган келгени оморкодулу.\nМастер-класстар вокалла, сценада јарт, кӧндӱре, тыҥыда куучындаары, тынышты канайда тузаланары јанынаҥ ӧтти. Кожоҥло ӱредӱни театрдыҥ артизи Анастасия Концевая ӧткӱрди. Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Виталий Перчик сценада куучындаарыныҥ ээжи-некелтелериле таныштырды.\nПоэзияныҥ конференц-залда ӧткӧн эҥиринде кӧп тоолу кӧрӧӧчилер болды. Мында, темдектезе, Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисттери Анна Балина, Власта Тысова, Ираида Охрина, Александр Майманов, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Ирина Майманова, Нина Юданова, Маймадагы садиктиҥ пилоткалу, гимнастеркалу болчомдоры ла ӧскӧ дӧ јииттер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган ӱлгерлерди эске кычырдылар.\nТеатрал амалдай-маска, «Сӱӱнчилӱ костюмерный», «Театрал реквизит», аквагрим театрдыҥ экинчи кадында ӧтти. Мында бӱткӱл эҥир јашӧскӱрим сӱреен кӧп болды. Кем де парик кийет, кем де башка-башка сӱр-кеберлердиҥ (ойын-кӧргӱзӱлердиҥ) кеп-кийимдерин кийип, мында ла фотого тӱжет.\nJаан залдыҥ фойезинде флэшмоб болды. Мында јуулгандарга јашӧскӱримниҥ эмдиги ӧйдӧги бијезин «Адаманттыҥ» ӱренчиктери кӧргӱстилер. Оныҥ кийнинде «Jас, сӱӱш сени табар» деген ойын-концерт болды. Ойын-концертте актерлор јайаан јайалталарын толо кӧргӱстилер. Кӧрӧӧчилерге олор јаҥыс та ойын-кӧргӱзӱлерде башка-башка сӱр-кеберлерди чындык ойноп турганыла эмес, је кажызы ла коо јараш ӱниле кожоҥдоп турганы кайкамчылу ачылта болды деп айдарга јараар. Мында, темдектезе, Александр ла Ирина Маймановтор, Алина Попошева, Роксана Саргадытова, Игорь Тазранов, Эмиль Колбин, Эмма Иришева, Айдар Унатов, Айас Турлунов, Алена Челтуева, Вадим Деев, Вера Сумачакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри бойлорын база бир јанынаҥ кӧргӱсти. Кӧрӧӧчилер онойдо ок «Ханума», «Туба» деген ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ӱзӱктерин изӱ колчабыжула уткыды.\nОнойып, ороондо ӧдӱп јаткан јакшыны бойыныҥ акту кӱӱниле јетиреечилердиҥ јылына, онойдо ок эл театрдыҥ 40-чи юбилейлик театрал сезонына учурлалган «Театрдагы тӱн» элес эдип ӧдӧ конды. Келер јылдарда «Театрдагы тӱн» кӧнӱ јолына чыгып, бийик кеминде ӧдӱп турзын деп кӱӱнзеери артат.


«Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош…» - altaicholmon\n«Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош…»\nТергеебисте Галина Топтыгинаныҥ ады-јолы элбеде јарлу деп айдар керек. Республиканыҥ эл-јоны оны Кадын ла Чуй суулар бириккен јердеҥ ыраак јокто јаҥы јуртты тӧзӧгӧн кижи деп билер. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын бу кижиле ӧдӧр деп, кычыраачыларыс оҥдогон болбой.\n2002 јылда «Чуй-Оозы» деп ар-бӱткендик-ээлемдик парк тӧзӧлгӧн. Галина Михайловнаныҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн бу парк кырлу экосистемаларда ар-бӱткенди тузаланарыныҥ алтай јаҥжыгуларын чеберлеп аларына ууламјылалган болгон. Кийнинде јылдарда анда «Чуй-Оозы» СПК тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ јолыла ӧрӧ-тӧмӧн ӧткӧн улус «Чуй-Оозыныҥ» ашканазынаҥ ажанатан, туристтер оныҥ конор туразында токтойтон. Ыраак јокто скифтер ӧйиниҥ корумдары, таштарда бичилген јебрен тӱрк ӧйиниҥ бичимелдери ле јуруктары бар. Ашкананыҥ јанында јуруктарлу таштар чеденделген ле ачык теҥериниҥ алдында музей тӧзӧлгӧн.\n2013 јылда Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ јакааны аайынча Чуйозы деген јурт тӧзӧлгӧн. Анайып, тергеебистиҥ јурттарыныҥ тоозына база бир јурт кожулган. Ол тушта анда тӧртӧн кире кижи јуртаган. Телкеми 20 гектар јерде турган јуртта «Кайрал» ла «Ойрот» деген крестьян-фермер ээлемдер тӧзӧлгӧн, тере уужаар цех иштеп баштаган, конор тура ла алтай аш-курсактыҥ кафези ижин эрчимдеткен. Јуртта электролиния, телефонный колбу, јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларын јеҥилтедер ӧскӧ дӧ јеткилдештер тӧзӧлгӧн.\nА качан да, ӧткӧн чактыҥ учкары, анда койчылардыҥ јаан эмес турлузы болгон эди. СССР јайрадылган кийнинеҥ Топтыгиндердиҥ билези бу јерди араайынаҥ орныктырып, јарандырып баштаган. Мында Галина Михайловнаныҥ ӧдӱрим, јана баспас, турумкай, баштаҥкайлу, тургускан амадузына једерге јӱткимелдӱ кылык-јаҥын темдектебес арга јок. Шак ла бу кижиниҥ шылтузында Чуй ла Кадын суулар бириккенинеҥ ыраак јокто мындый талдама јурт тӧзӧлгӧн болуп јат.\nГалина Михайловна эмди «Кайрал» ООО-ныҥ генеральный директоры. Ол алдына тургускан амадуларына јединген. Је мындый баштаҥкайлу улус амыр отурбас. Галина Михайловнаныҥ республикабыстыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта алтай аш-курсак белетеер кафе ачканы мыны јакшы керелейт. «Кайрал» ООО башка-башка ууламјылар аайынча иштейт. Бир ууламјызы – ол эчкилер. Олордоҥ алынган ноокыдаҥ шальдар ла арчуулдар белетелет. Бу мындый продукцияны белетеп, гран ары јанына апарып садар иш база тӧзӧлгӧн. Анайда ок тередеҥ јууркандар ла ӧскӧ дӧ керектӱ не-немелер белетеп, туристтерге садылган. Галина Топтыгинага башкарткан «Кайрал» ООО бастыра ла ууламјылар аайынча ижин јакшы тӧзӧп апарып јаткан болгон, је…\nТелекей ичинде таркап баштаган коронавирус деген југуш оору кӧп тоолу ороондордыҥ, ол тоодо бийик ӧзӱм алынган государстволордыҥ экономиказын «аксадып» ийди. Коронавирусты таркатпаска болуп јарлалган карантиннеҥ улам ашканалардыҥ, ӧскӧ дӧ предприятиелердиҥ ле организациялардыҥ ижи токтодылган, туристтер келбей барган. «Чуй-Оозы» ООО шак ла андый ууламјылар аайынча иштеп турган учун, бу јеткилдештерди база токтодорго келишкен.\nГалина Михайловна Топтыгинага телефон согуп, коронавирустаҥ улам тӧзӧлӧ берген буудактар кандый качалаҥ јетиргенин сурадыс. Оныҥ айтканыла болзо, ноокыдаҥ алынган продукция садылбай јадып калган. Эчкилер тараар улус јок. Мынаҥ озо ол ло ашканадаҥ иштеп алып турган акчаны улуска ишјал эттире берер арга болгон. Эмди улус акча јок учун кузуктайт, кем де Тӱндӱк јаар ишке барган, кемизи де барарга јазанат. Чын ла кӱч айалга тӧзӧлӧ берген. Дотация-акча алар дезе, мал-ашты чипировать эдер керек деп некейдилер. Акча јок болзо, чиптерди канай алар… Анайда ок укту мал-ашты 100 процентке страховать эдер керек.\nГалина Михайловна куучынын мынайда улалткан: «Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош. Укту малыс кӧп. Эчки койдоҥ кирелтелӱ боло берген учун, эчкидеҥ алынган ноокыдаҥ продукция белетеп сатканыс, бу ижис база тура берди. Эмди бойым эчки тарайдым, койлор кайчылайдым, мал-ашты кабырадым, уйлар саайдым. Бастыра ишти бойыма эдерге келижет. Общепит база туруп калган, каладагызы андый ла айалгада. Улуска «койды кайчылап, тӱгин алалар» дезеҥ, «эдиле кожо берзеҥ, кайчылаарыс» дежер. Јууркан да кемге де керек јок болды. Ӱрен јок учун кыра да сӱрилбей туруп калды. Канча јылдардыҥ туркунына эдип келген ижис бир ле уунда тура берген. Ӧскӧ улус торбышказын тудунып, акча иштеерге јӱре берер, мен дезе, мыныҥ ончозын тӧзӧгӧн кижи, кайда барарым, уружып ла јадым. Банктар кредиттериҥди тӧлӧ деп телефон согот. Мынаҥ ары та не болор?.. Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозына «болужыгар» деп баштангам, «болужарыс» ла дешкен».\nЧындап та кандый ӧй келген… «Кайрал» ООО-дый будына бек туруп алган ээлемдер коронавирустаҥ улам тӧзӧлӧ берген айалгаларга «сабадып» турарда, ӧскӧ, байа бир кичӱ ээлемдер, предприятиелер нени эдер, канайдар? Јаантайын иштӱ, кандый да болзо ишјал алып турган улус тыҥ алдырышпас болгодый. А эртеннеҥ кызалаҥ-кризис башталып, иштеҥ чыгардырза не болор…\nЈерлештеристеҥ кемдер де акча иштеп, бала-барказын азырап аларга болуп Тӱндӱкте, Ыраак Кӱнчыгышта, Сахалинде иштейт. Олордыҥ кезиги карантинге учураган ла бир кезек ӧйгӧ иштебеген учуралдар бар. Кезик улус — кузукта. Карын да, Алтайыс мындый ӧйлӧрдӧ албатызын кузугыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, ӧскӧ дӧ ӧзӱмдериле аргадап турганы јакшы.\nБу јеҥил эмес ӧйдӧ бастырабыска, ол тоодо Галина Михайловнага, бек су-кадык кӱӱнзеери артат. Чыдамкай, туйуксынбай, ичкери кӧрӱмдӱ, бастыра уур-кӱчтерди јеҥип чыгарыс деген санаалу бололы! Ончобыска ачык јолдор!


02.10.2020 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ эл-јонло 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында таҥынаҥ ӧдӧтӧн туштажуларыныҥ ГРАФИГИ\nАлтай — шил сÿрее-чöп jогынаҥ\nШак ла мынайда адалган ÿлекер-проект быjыл Улаган аймакта эрчимдÿ иштейт. Бу ÿлекер Президенттиҥ грантыныҥ конкурсында туружып, 2200 000 салковой ойноп алган. Оныҥ тöс амадузы – бистиҥ тергееде экологиялык айалганы jарандырары, jииттер ортодо Алтайыстыҥ ар-бÿткениниҥ байлыктарын чеберлеери аайынча иштерди орныктырары.\nАҥылу балдардыҥ аргазы јаан болушчылары\nСыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ-зында инновационный технологиялар кенек, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарлу билелерге кандый болуш, јеҥилте јетирип турганы керегинде семинар ӧтти.\nСыгын айдыҥ 22-25 кӱндеринде ороонныҥ тӧс калазыныҥ албатылар ортодо «Крокус Экспо» выставочный тӧс јеринде телекейлик кемдӱ аш-курсактыҥ Россияда эҥ ле јаан «WorldFood Moscow 2020» деген кӱски кӧрӱзи ӧткӧн.


Тергеелик АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ аргаларын кӧргӧн - altaicholmon\nРоссияныҥ јурт ээлем аайынча министри Дмитрий Патрушев Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла јӱрди.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде ол АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординле туштажып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериле республиканыҥ АПК-зыныҥ тӱрген ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Анайда ок федерал министр Бӱлӱлӱдеги јуртээлемдик предприятиениҥ мал-аш ӧскӱрер ле перерабатывающий комплексиниҥ производственный арга-чыдалдарын кӧргӧн.\nДмитрий Патрушевтиҥ удурумга башчыла туштажу ӧйинде темдектегениле, јурт ээлем — Алтай Республиканыҥ экономиказында јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи. Тергеелик АПК кирелтелериниҥ кеми бийик јуртээлемдик организациялардыҥ тоозы кӧптӧп турганын кӧргӱзет — былтыр ол 92,3 процентке јеткен, онызы ороон ичинде орто кӧргӱзӱдеҥ бийик. Анайда ок олор 2018 јылдыҥ уч-турулталары аайынча астам да алары јанынаҥ ортороссиялык кӧргӱзӱни озолойт — 19 процент кире.\nРеспубликан АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ тӧс бӧлӱги мал ӧскӱрериле колбулу. Мал-куш ӧскӱрериниҥ кӧргӱзӱлери бийиктейт, онызы эттеҥ продукция эдип чыгарарыныҥ ӧзӱмине јарамыкту.\nАПК-ныҥ экспортын кемин јаанадары јанынаҥ иш-амадуларды једимдӱ бӱдӱрери производствоныҥ ӧзӱмине, иштеп турган предприятиелердиҥ модернизациязына, јаҥы ӱлекерлерди иштедип баштаарына јарамыкту. 2024 јылда экспорттыҥ кеми Алтай Республикада 2,5 катапка кӧптӧӧр учурлу. Дмитрий Патрушевтиҥ айтканыла, Россияныҥ Минјуртээлеми тергеениҥ аграрийлерине бастырајандай јӧмӧлтӧ эдерин оноҥ ары улалтар, ол тоодо экспортерлорго.\nОлег Хорохордин јуртээлемдик бӧлӱк Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазында тӧс јерде туруп јат деп куучындаган. «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми тӧс бӧлӱк болуп тура, јурт јерде јаткан албаты-јонды ишле јеткилдеер ле олорго чыҥдый јадын-јӱрӱм тӧзӧӧр арга болуп јат. Бу бӧлӱктеги баштапкы тӧс амаду — сырьены ол ло бойынча ла малды «тирӱ» бескеле садарынаҥ тереҥ переработкага кӧчӧри ле бийик баала «Туулу Алтай» деген брендле садары» — деп, удурумга башчы темдектеген.\n2019 јылда республиканыҥ јурт ээлемине госјӧмӧлтӧ эдип федерал бюджеттеҥ 400 миллион салковой кире акча чыгарылган. Ол акча тергеениҥ бюджедине кӧчӱрилген, оныҥ 60 процент кирези аграрийлерге аткарылган.\nРеспубликаныҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилериле јуун ӧйинде тергеениҥ АПК-зыныҥ ӧзӱминиҥ сурактары, аҥ ӧскӱрериниҥ экспортный аргазы, госјӧмӧлтӧниҥ акчазы аграрийлерге канай аткарылып турганы, анайда ок кредитование јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген.


Кан-Оозыныҥ бӧкӧлӧри јеҥген - altaicholmon\nКан-Оозыныҥ бӧкӧлӧри јеҥген\nКочкор айдыҥ 10-11 кӱндеринде Горно-Алтайскта «Jиит спартакчы» спортзалда грек-рим кӱрешле уулдар ортодо Афганистанда черӱчил-интернационалист молјузын ла амыр-энчӱ ӧйдӧ јуучыл керектерде турушкан јерлештердиҥ эземине учурлай тергеелик маргаандар ӧткӧн.\nАфганистанда јуу-согуш тогус јылдаҥ ажыра ӧткӧн деп айдар керек. Анда јуучыл молјузын бистиҥ республикадаҥ 250-неҥ ажыра кижи бӱдӱрген. Jуучыл-интернационалисттер черӱниҥ бастыразына шыдар бӱдӱмдеринде — кейдеги десантта, мотоадучылардыҥ, танкисттердиҥ, летчиктердиҥ, кайучылдардыҥ, кӧлӱктердиҥ тискинчилериниҥ јуучыл бӧлӱктеринде ат-нерезин ле јалтанбазын кӧргӱскендер. Он бир кижи јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылгандар. 55 кижи башка-башка шыркалар алган. Jӱстеҥ ажыра черӱчил ордендерле, медальдарла кайралдаткан. Республиканыҥ кӱрешчилери бӱгӱнги кӱнде эзен-амыр јӱрген ветерандарга ла јеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ эземине учурлай маргаандар ӧткӱрип турганын јарадып, олорго јаан быйан айдар керек.\nJуучыл ветерандардыҥ бастырароссиялык кыймыгузыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны Александр Вилисовтыҥ айтканыла, бу маргаандарды јылдыҥ сайын грек-рим кӱрештиҥ республикан федерациязы, Россияныҥ олимпий совединиҥ јербойындагы бӧлӱги, ветерандардыҥ «Боевое братство» деген биригӱзи ле Афганистанда јуулашкан черӱчилдердиҥ јербойындагы јондык организациязы ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип јадылар. Ол бу маргаандардыҥ таскадулу учурын бийик баалап турганы керегинде айдып, ого јылдыҥ сайын Кемеровский областьтаҥ эки команда келип турганын база темдектеген.\nКебистеги кызу тартыжулар дезе эки кӱнниҥ туркунына он бир бескеде ӧткӧн. Учурлу маргаандардыҥ алтын, мӧҥӱн, кӱлер медальдары учун бастыра јӱс бежен спортчы кӱрешкен. Маргаандардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында јиит бӧкӧлӧргӧ уткуулду сӧстӧриле каланыҥ мэри Юрий Нечаев, јуучыл офицерлер Николай Толкочоков, Александр Вилисов ло Сергей Адлыков баштангандар. А. Вилисов Афганистанда јеҥ јастанып јыгылган јерлеш черӱчил Сергей Ерзумашев керегинде јылу эске алынган: «Ол Барнаулда ӱредӱчилер белетеер институттыҥ физкультура аайынча бӧлӱгин ӱренип божоткон. Бойы јакшынак спортчы болгон. Сергей јеҥил атлетикала, чанала болуп турган маргаандарда јаантайын туружатан. Черӱге барардаҥ озо ол бу ла «Jиит спартакчы» спортзалда директордыҥ ордынчызы болуп иштеген».\n2003-2004 јылдарда чыккан јиит бӧкӧлӧр ортодо мындый спортчылар јеҥӱчилдер болуп чыккан.\n1. Геннадий Белешев (Улаган);\n2. Максим Тупуков (Шабалин);\n3. Семен Делецкий (Шабалин), Суркун Алмадаков (Улаган).\n1. Аргымак Олчонов (Улаган);\n2. Константин Талбыков (Кан-Оозы);\n3. Байрам Баин, Айас Артушев (Кан-Оозы).\n1. Иван Чебышев (Новокузнецк);\n2. Денис Юнчаков (Улаган);\n3. Мерген Ажанаров, Руслан Токтосунов (Кан-Оозы).\n1. Степан Суртаев (Майма);\n2. Максим Кузнецов (Новокузнецк);\n3. Алексей Манжин (Кан-Оозы), Данил Модыков (Оҥдой).\n1. Андрей Лобанов (Майма);\n2. Кирилл Гуляев (Майма);\n3. Аслан Абашев, Рустам Урматов (Оҥдой).\n1. Эжер Шанданов (Кош-Агаш);\n2. Денис Швецов (Майма);\n3. Рунат Яманов (Оҥдой), Антон Никулин (Новокузнецк).\n1. Лазарь Самойлов (Горно-Алтайск);\n2. Максим Католин (Новокузнецк);\n3. Василий Дудков, Рустам Чебышев (Новокузнецк).\n1. Руслан Кеденов (Улаган);\n2.Батый Сандыков (Кан-Оозы);\n3. Владислав Хряков (Улаган), Данил Юткенов (Оҥдой).\n1. Ай-Белек Мегедеков (Кан-Оозы);\n2. Данил Менчиков (Новокузнецк);\n3. Айдар Кокулев (Горно-Алтайск), Руслан Тадыев (Майма).\n1. Максим Колесников (Шабалин);\n2. Эркин Мешкеев (Кан-Оозы);\n3. Дмитрий Сергеев (Майма), Аржан Чунжеков (Кош-Агаш).\n1. Иван Ростовцев (Горно-Алтайск);\n2. Семен Казанцев (Кан-Оозы);\n3. Данил Бордунов (Горно-Алтайск), Николай Собдюшев (Оҥдой).\nМаргаандарда командалар ортодо баштапкы јерди Кан-Оозыныҥ кӱрешчилери алган. 2-чи ле 3-чи јерлерге Улаган ла Шабалин аймактардыҥ командалары чыккан. Мында анчада ла Кан-Оозыныҥ кӱрешчилериниҥ тазыктыраачызы Станислав Таинниҥ эрчимдӱ ле једимдӱ ижин темдектеер керек. Грек-рим кӱрешле Алтай Республиканыҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Сергей Термишевтиҥ айтканыла, бу турнирдиҥ јеҥӱчилдери тулаан айдыҥ 9-12 кӱндеринде Новосибирскте ӧдӧтӧн Сибирь федерал округтыҥ первенствозында туружар.


Манзырова Мария Георгиевна.\n-Jакшылар, бӱгӱн кураан айдыҥ он бежинчи кӱни, эки муҥ он jети jыл, мен экинчи курстыҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ студенти- Анатова Тайана Такировна (тодош сӧӧктӱ, Оҥдой аймактыҥ Боочы jуртынаҥ), интервьюны Улаган аймактыҥ Кара-Куjур jуртыныҥ, сегизен тӧрт jашту, кӧбӧк сӧӧктӱ Манзырова Мария Георгиевнанаҥ алып jадым. Мария Георгиевна, бойырдыҥ ады-jолырды айдып, билегер, jӱрӱмир керегинде куучындап берзер. Кожоҥ кожоҥдоп, эмезе табышкак, кеп сӧс айтсар jилбилӱ болор эди. Сӧсти слерге берип jадым.\n-Мен Манзырова Мария Георгиевна деп кижи, менин энем Манзырова Вера Егоровна, адам-Манзыров Георгий Данилович, деп семьядан. Эки сыйнымла кожо адам jууга барып турарда мен энем ле кожо анда, Jайлуда, иштегем, ийнек кӱдип. Оныҥ кийнинде мен тӧрт класс божотком, оныҥ кийнинде дезе jайгыда, канукулдыҥ ӧйинде барып бригадага курсак jетирип тургам, Jайлу деп jерден Бӱрее деп jерге, бригадага аарчы, сӱт экелип тургам. Оноҥ ары дезе эjемле кожо кой кӱдип иштегем, Койбажы деп jерге. Оныҥ кийнинеҥ мен дезе кулаш кезип, jуу ойинде, jуудыҥ да кийнинде иштегем. Кандый ла иш болзо ончозын иштеп jӱргем. Бежен jылда Кара-Куjурга келгем, энемниҥ jери Кара-куjур, адамныҥ jери- Саратан. Мында келип, Кара-Куjурда jадып иштеп, колхозтыҥ, совхозтыҥ ижин иштегем. Школдо до иштегем повар болуп, техничка болуп. Кой до кӱткем стайанкада, ийнек те кӱдип иштегем, фермадада да иштегем. Бастыра ла ишти ӱзе иштегем. Jол jазап кызыл колло кайлала, ломло тракты Акташтаҥ бери бастыра трахха иштеп jургем.\nЭмди мен одус ӱч jылдыҥ, сегизен тӧрт jашту кижи, эмди айылда ла отурып jадырым. Тӧрт бала азырагам, внуктарым да тӧртӱ. Анан ары, бастыра ишти иштеп jӱрдим, jууныҥ ӧйинде кӱч jӱрӱм болгон, иштерге, jаштаҥ ала иштеген. Адам jууга барала тӧртӧн беш jылда jанган: тӧртӧн эки jылда барган, тӧртӧн беш jылда jанган. Адам jанып келерде, адам ла кожо конник болуп иштегем, кулаш кезип, колдыҥ кирезиле кулаш кезип те иштегем.\nТелеҥит сӧстӧр. Бистиҥ улус телеҥит сӧсти башка-башка айдып jат. Телеҥит сӧсти ненеҥ баштайын? Айак-казаннаҥ ла баштап jадырым: бу сускуны (кар сузатан сускуны) –кара суску деп адап jат, агыш сускуды дезе-оможок деп адап jат. Агыштаҥ эткен кӧнӧктӧр бастыра ол ӧйдӧ урынган сабалар, онзын дезе огош кӧнӧкти- кӧӧрчӧк ачыдатан деп айдып jат, борта депjат. Кийимнеҥ дезе андый кап, jе бу эмдиги ойдин тонындӧн эмеш кеберлеш, андый каптал депjат , теере тондор кӧктӧп кийjат, теерелер ужапjат, кийистер эдип jат- бастыра ла андый кийимдер кийген. Jе jаш балады дезе озогы улус дезе, теереле чулгаган, агыш кабайга салала кийис эне-чӱӱ эделе, оныҥ чулгагы дезе тере болор бастыра, jайалык эчкиниҥ кылынаҥ эделе, устине дезе не салып jат- чолбук салып jат- анайып ла азыраган. База дезе, телеҥит сӧстӧрдӧ, платты дезе арчуул депjат, ӧдӱкти тередеҥ ле кӧктӧп кийjат, je ол ӧйдӧ бастыра кийим тере, каа-jаа бӧс кийим каа-jаа бар ла.\nJуудыҥ ӧйинде иш кӧп, бастыра бала-барка иштегеҥ, иштеп каран тижеҥ улус jаанакалан, jаан jаш деп кем де jадар арга jок, ӱзе ле иштеген. Мал-аш, маалдап, ӧлӧҥ эдип, малды, ашты кыштай азырап, кӱдӱп.\nЭр ӱйген дезе озогы ла агыштаҥ эткен ээр эртенип jадып jургенис, токым дезе андый ла ок, ӱйген, куушкан база ӧскӧ, кайыштаҥ, кылдаҥ кадып эдип алтран ӧреле. Колоҥды, ӱйгенди, ноктоды кылдаҥ кадала ӧрӱп, кӧктӧп, алтран, атты минтран, армачкыны база кылдаҥ кадып, аттыҥ jалы, куйругын кадып, армакчылап минген.\nJуудыҥ ӧйинде бее маслозоводко бастыра ок малды, ийнекти кӧдӱре сайла сарjуды эделе государствога ийтран, ол ӧйдӧ бееден бери саган, jылкы оныҥ кулдын дезе башка тудала кӧӧнӧйле, бир кӱнде канча, тӧрт-беш катап саап, ойто кулдын бир башка кӱдӱп, энезин бир башка кӱдӱп, кулунды кӧӧнӧп кийеле айып саап иштегем, адамла кожо. Ийнекти, койды сайла дезе маслозаводко урала, сарjуу эделе, государствого апарып туран. А ашты дезе je jуудын да кийнинде, кӧп курсак бар эмес, ашты, арбады салала кыраларга, суугарала, анаҥ кӱскиде келип оны колдын ӱлетегиле, канатту ӱлетекле кезеле, снаптап буулайла, ойто дезе клаптап салала, кӱскиде идиргенге бастырала, база jакшызын кӧдӱре государствого ийип туртаныс, а кооско андый jаман аштын учун иштеп туран улуска бир килограмдап ӱлеп, анип ажанып jӱргенис, бала-барканыз улус азырап. Кӧп саба ла ак сӱт, малдыҥ сӱдиле аныйып ажанганыс, jердиҥ кадыла. Ол ӧйдӧ курсак jок болордо маҥыр кезип, саргай казып, кадышкан казып, кандык казып ажанганыс, jай ӧйинде. Кышкыда, ажанар неме jок, ол ло быштак кадырып, курут эдип, аарчыны кургадалала, байа кичик бир килограмм коосконын учун, арбаныҥ учун, jакшызы государствого барза, оныла ажанып, иштептран улуска бир килограмдап берjат. Ӧскӧ неме бар эмес. Андый ла немее jип турбай а чын. О андый кӱч ӧй болгон на.\nОзогы улус дезе мылтыгы чыйралу болjат, огы дезе jанчык, ок суганат оксугуш деп андый неме кӧптал jат, jанчыгына дезе ок-таарызын ӱзе сугалjат, пестенин, тарызын, огын ол ло, огын дезе оксугуш деп башка андый теренеҥ кӧкталан немеге сукjат, а анаҥ артканын: пестен, тары, дроб деп корколjынныҥ ижин кӧдире jанчыкка сукjат. Чыйралу мылтык болор на, андый мылтык, чыйралу мылтыкла тузаланып аҥдап-куштап ажанган.\nБозуды бызаа деп адап jат озогы улус. Анаҥ дезе, немени, кӧчӧди дезе озогы улус эмди бу арбады сокуга урыйала, кичиктеп суудаҥ уруп ла согуп ла, согуп ла, анип туруп бастыра саазы чыгарза, бу ла эмди садып туран кӧчӧдий болкалар, ойндо оны ичип jат, кӧчӧ деп айтjат. Кӧчӧ кайнат ичер деп этти салала кӧчӧ деп ичип jат. Бозуды дезе бызаа депjат. Чокчакты дезе, талканды сокуга урыйала, анаҥ аттыҥ казызын кел салала кел согып баратса болчок болкалза, оны чокчак деп айjат, болчок ло мындый неме болуп калар на, ол jуу ла талкал колужала келеле чокчак деп айдар.\nЭнезиниҥ энезин дезе тайназы деп jадырыс бистиҥ улус, а адазындыйын дезе jааназы депjадрус, адазыныҥ акаларын дезе абазы депjадрус, энезиниҥ акаларын, карындаштарын таайы депjадрус. Эjези болзо дезе, энезиниҥ эjези, сыйны болзо таай эjес депjадрус, адазындыйы болзо- акас, карындажус, jaаназынын нелери болзо, эjези, нелери деп энезиниҥ тӧрӧндӧри болзо таайэjелери, таайлары болуп барар, адазыныҥ карындаштары болзо абаалары болуп барар на. Оноҥ ары jеендери, чаанылары, бӧлӧчаны. «Карындуныҥ ичинде каручаны, бӧрӧктӱниҥ ичинде бӧлӧчаны» деп, кичик ыраай барганы бӧлӧчаны болор, jуугы дезе каручаны болор.\nОзогы улус аттын ӱйгенин дезе мӧҥкӱнне эдип jат, ӱйгенди мӧҥкӱнне эделе, сулугын бойлоры каҥдап jат, ӱйгенди ӱзе бойы эдип jат, мӧҥкӱн болор, ойндо чачакту болjат ӱйгени, куушканын база мӧҥкӱндеп эделе дезе, чачакту болjат, чачактаптруп этjат. Ӱй кижидиҥ ээри дезе эмеен ээр деп агыштаҥ содон кашту эделе, кеjимин дезе бӧсле эдип jат, эки незин дезе кулjалакойjат, кааjыла, бӧсле эткийен, тайнамныҥ ээри андый болгон, эмеен ээр дер. Эр улустыйы дезе тере кеjимдӱ болjат, мындый кажы болчок, ӱй кижидийи содон башту ээр, куушканы андый, ӱйген андый, кӧмӧлдӧргӧзи база мӧҥкӱн болор, кадакойгон кайышка, мӧҥкӱндерди, мынип jӱзӱн-базын jуруктарды jурайла, кулjаларды, jуруктрады jурайла, мӧҥкӱндерди тагала эткуйен. Куушкан, ӱйген, кӧмӧлдӧргӧ туҥей болор- кӧмӧлдӧргӧзи де чачакту, куушканы да чачакту, ӱйгени де чачакту немее на. А колоҥдары кӧдӱре ле кылдаҥ эдип дат. Алдында ӧйдӧ ӱзе кылла тузалангагда.\nБистиҥ телеҥит сӧстӧ чаҥмрак деп неме бар, тереге де бол, бӧскӧ дӧ бол кӧктӧкийеле jӱзӱн jӱӱри jыламаштарды, озогы jинjилер, болчок тонго тагатан топчылар. Ойндо онын алдына дезе бойыҥ да бол, балдардыҥ да бол киндерин мынип тӱжӱре-тӱжӱре таҥлакойон, башка-башка кӧктӧйлӧ, андый неме болjат телеҥит сӧс, бисте телеҥиттерде-чаҥмрак деп оной адапjат. Табышкак деген немеде: «каан уулунын отугы jок дезе, атта ӧт jок». Бистиҥ телеҥит улус дезе, кандый сӧс деп айдар je оны: «байыза да байрыгын салбас, тойзо до тойрыгын салбас» деп айтjат.\nӦдӱк. Je ӧдӱкти неелеп эделтран не озогы улус, ичин дезе киис эделе, киске тере, сырты тере, былгайрыга jаба, ол эмди туп депjат на, озогы улус оны былгайры депjат, капты да былгайрыдан этjат. Артынjӱртен ары-бери кӧчсӧ, тайгалап jӱртен де озогы улус, jайлузына, кыштузына барып. Былгайры кап этjат, былгайрыла мындый арылу-арылу немее на бу, туптый эмес, бу ла jуукка jетире бисте болды андый кап, тайнамныҥ кабы, энемниҥ де, тайнамныҥ да, тайнам бай ла кижи болгон на, мал-ажы да кӧп. Jузун-базын немее де бар, озогы бу кoвёрды эмди персидский ковёр, база кандый.\nБистиҥ улус майрык ӧдӱк болзо бедирмещ депjат, jартыгынаҥ базалан майрык болзо-бедирмеш, чойчык, майрык. Кайра базаланын чойчык депjат, майра базаланын дезе майрык, бедирмеш депjат, jе ӧдӱк чырайы jаман болзо бедирмеш дептран на, jе кеп сӧс аайлу немее на. Кижиди отыра чойрык он айлу деп айдып туран на озогы улус чоодып, а ийнекти дезе тойбозок тогыс айлу- jе чоодымал на, jе чоодымал да эмес чын ла аайлу сӧс на.\nКӧк чечекти кӧргӧмдӧ,\nКӧк торкого бӱдӱмдеш.\nКӧркий jоонды кӧргӧмдӧ,\nКӧк чечекке бӱдӱмдеш.\nАк чечекти кӧргӧмдӧ,\nАк торкого бӱдӱмдеш.\nСынды тӧмӧн jелгежин,\nСыны тӱҥей сыгындар.\nСын jаҥырлап келгежит,\nӰни тӱҥей ӱрелер.\nАкты тӧмӧн jелгежин,\nАрказы тӱҥей сыгындар.\nАк jаҥырлап келгежит,\nАйтканы тӱҥей ӱрелер.\nКуладай болуп jелелик.\nКыстарак болуп ойнойлык.\nСардай болуп jелелик.\nАлтайым керегине кожоҥ.\nЭбире баккан Эр-Башкуш,\nАйланып аккан Ар-Башкуш,\nЭэлеп калза jаткай ла.\nЭнее-адазы jок ӧгӱстер,\nЭлге-jоонго jӱргей ле.\nАк бышкагы ӧдӱгим,\nАртап калза jаткай ла,\nАда-энези jок ӧгӱстер,\nАлтай jерге jӱргей ле.\nУкаа сӧс: «Куру сокы, коҥылтаҥ ӧдӱк».\n«Сӧӧк куйругы токылдап,\nЭт куйругы мытылдап»,\n«Ары кӧрзӧ- ат кӧдӧн,\nБери кӧрзӧ- бее кӧдӧн»\n«Тал тӱшке jетире,\nТалып калар кайракан.\nКӧкӧ тӱшке jетире,\nКӧӧп калар кайракан»,\n«Кӱчӱк, кӱчӱк деерде, ыркыранды».\nКара-Куjурда бар jерлердиҥ аттары:\nБорсык-Кобы, Теректӱ, Тижи-Jок, Айу-Бажы, Борсына, Буланду, Ташту-Куjур, Кеме-Кечӱ, Аспаты, Крамалу, Сас, Кубадру, Кутпай, Завод-Кӧл, Кумалыр, Чыҥ, Сабат-Кӧл, Чабаа, Тулаалу, Ак-Кӧл, Марышпа, Таш-Кадаан, Баралду-Болчок, Jалку-Кайа, Jаман-Айаҥ, Чолмонду, Четтӱ-Кобы, Тӧрт-Кӧс, Эмеелей, Чоокыр, Кутук, Сокор, Jаабал, Тай-Ӧзӧ, Тус-Кӧл, Мӧштӱ-Айры, Балкаш-Тайаҥ, Соору, Чабыдар, Элдӱ-Кӧм, Тапкыр, Ак-Кобы, Чадырлу, Суучыгачы, Салдам, Тыт-Аразы, Тӧҥгӧк, Кара-Айры, Jабалу-Айаҥ, Jӱндӱк, Ташкадан, Бай-Мӧш, Эмелей, Ат-Бажы.\nКӧдӱрге-Таш керегинде 3 куучын бар:\n1. Кара-Куjур деп jуртта бир таш чактаҥ-чакка турат. Оны jаан улустыҥ айтканылала болзо байлу таш дежетен, нениҥ учун дезе ол jерде jебрен ӧйлӧрдӧ эки баатыр таш кӧдӱрип маргышкан, баштапкы баатыр jаан jалбак ташты алып, кайа таштыҥ бажына чачып ийди, экинчи баатыр оны кӧрӧлӧ тарсылдада каткыра берди. Оноҥ мынайда айтты: «Марганды мен jеҥерим! Сениҥ чачкан тажыҥ, кайа ташка тӱшкен болзо, менийи оны ажыра учар». Jанында турган jаан соймон ташты кӧдӱрӱп чыбалап ийди. Экӱ кӧрӱп турза соймон таш база ла ол кайа таштыҥ ӱстине тӱшти. Оны кӧргӧн баатырлар ӧскӧ маргаанла ченежер деп шӱӱжип jӱре берди, оноҥ ло бери ол таш Кӧдӱрге деп адалган.\n2. Jаан улустыҥ айтканыла Кӧдӱрге таш чайык чыгып турган ӧйлӧрдӧ табылган, суу бир таштыҥ ӱстине эки jаан ташты экелип салган.\n3. Байдыҥ кызы адазынаҥ jажырып малчы уулла кожо бир таштыҥ jанына туштажып туратан, бай оны билип ийеле бойыныҥ улузыла кожо ол уулды сӱрӱп, кызын айрып аларга сананарда, олор ташка чыгып, экилези таш болуп кубула берген, онон ло бери ол сӱӱштиҥ тажы болуп калган.\nТус-Кӧл керегинде куучын.\nБир кӧлдиҥ jарадында эки уулду ӱй улус мал-аш тудуп jуртаган. Бир кӱн бирӱзи аҥдап барарда, экинчи уулы энезине айтты: «Мен слердеҥ башка jадып баратам, jӧжӧни ӱлештиргер». Jе энези jӧбин бербеди, карындажы аҥдап барала келбегенче ӱлештирбезим деди. Карындажы аҥдап барган карындажын ӱч кӱн сакыды, тӧртинчизинде сакып болбой энезин ӧлтӱрип, кӧлгӧ сӧктӧп салала, бар-jок немезин алып, малын айдап кӧскӧ кӧрӱнген jеер jар jӱре берди.\nАҥдап барган карындажы jанып келзе, энези де, аказы да, мал-аш та, курсак та- не де jок. Оноҥ бедиренип турарда, кӧлдиҥ jанында энезиниҥ кийиминиҥ ӱзӱги jатты, не болгонын сезип, айылда бир болчок артып калган тусты кӧлгӧ таштап, айтты: «Бӱгӱнги кӱннеҥ ала, бу кӧл тусту болзын, Тусту-Кӧл деп адалзын». Айлына jанып, кыштап, карындажын бедиреп барарда, ол тыҥ ла ырак барбай ӧлӱп калган.\nЧомоолозо, чомчык кайа.\nКайа дезе, кайа маас,\nМаас дезе, марма jиме.\nJиме дезе, jӱс тогус,\nТогус дезе, топчы белеҥ.\nБелеҥ дезе, бел талкан.\nТалакан дезе, тайман тӧгӱс,\nТӧгӱс дезе, тӧрмӧн кайыш,\nКайыш дезе, кара jелим,\nЭрек койдыҥ мӱӱзи.\n1. Эрек (кой)- канча jыл тӧрӧбӧгӧн кой.\n2. Ийнек- уй.\n3. Кӱдӱп- кабырып.\n4. Оможок- агаш суску.\n6. Борта- кӧӧрчӧк ачыдып турган сабат.\n7. Каптал- тон.\n8. Арчуул- плат.\n9. Кыл- тӱк(кату).\n10. Кулдын- кулунын.\n11. Кӧӧнӧп- айрып(кулунды ла энезин).\n12. Ӱлетег- чалгы.\n13. Кооско- аштыҥ артып калган jаман учы.\n14. Jанчык- оксалгыш.\n15. Быза- бозу.\n16. Аштыҥ саазы- аштыҥ кадары.\n17. Мӧҥкӱн- мӧҥӱн.\n18. Чаҥмрак- кинди ого илип турган эдим.\n19. Чыйралу (мылтык)- ( )\n20. Кайла-(таш одып турган эдим)\n21. Чолбук- (казып jииптран ӧлӧҥ)\n22. Кадып- (каттап, ӧрӱп алган)


Jас — кату ченелтелердиҥ каруулу ӧйи - altaicholmon\nJас — кату ченелтелердиҥ каруулу ӧйи\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде тергеениҥ башкарузыныҥ кызалаҥ айалгалар болдыртпазы, олордыҥ салталарын јоголторы, ӧрт болдырпазын јеткилдеери аайынча комиссиязыныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Jуунда шӱӱжилген сурактардаҥ эҥ ле јаан учурлузы јаскы сууларга белетенери аайынча сурак болгон.\nКардыҥ сууларына алдыртпаска\n«Иштердиҥ аайы бисте алдынаҥ бери чокымдалып калган ээжиле ӧдӧт. Андый да болзо, бу сегментте иштеп турган ла јадын-јӱрӱмниҥ кандый бир бӧлӱги учун каруулу башкараачылар тӧс ајаруны ол сурактарла колбулу профилактикалык иш-керектерге этсин деп айдып турум. Озо ло баштап, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле јурт јеезелердиҥ јаандарына баштанып јадым» — деп, Александр Бердников айткан.\nГорно-Алтайский Гидрометцентрдиҥ башкараачызы Валентин Декенов јербойында тӧзӧлип јаткан гидрометеорологический айалга керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, быјыл тулаан айдыҥ баштапкы онкӱндӱги јылу болгон, республиканыҥ тӱштӱк талазында аномально-јылу кӱндер турган. Тулаан айдыҥ 10-13-чи кӱндеринде дезе респуликаныҥ бастыра јеринде тыҥ карлаган. Улаган ла Оҥдой аймактарда тӧрт онкӱндӱктиҥ нормазы кире, арткан јерлерде — 1,5-2 норма кире кар јаап салган болгон.\nОныҥ темдектегениле, 2018 јылдыҥ јазында суулар канча кирезине кӧпчиириле колбулу ай-кӱндӱк айалгалар, алдындагы јылдарда болгонына кӧрӧ, билдирлӱ аҥыланат. Онызы кар ас болгоныла, јердиҥ кыртыжы тереҥжиде тоҥгоныла колбулу. Турачак аймакта јердиҥ кыртыжы 56 сантиметрге јетире тоҥгон болзо, Кош-Агаш аймакта — 3 метрдеҥ тереҥжиде тоҥгон.\nРеспубликаныҥ кезик јерлеринде јердиҥ кыртыжы, алдындагы јылдарга кӧрӧ, тереҥ тоҥып калган. Докладчиктиҥ темдектегениле, кар кӧндӱре кайылып башталза, мындый айалгадаҥ улам кардыҥ суузы јердиҥ кыртыжына шиҥбей, кӧндӱре агып, јабыстай јерлерди алып ийер.\nОогош суулар тӱбине јетире тоҥгонынаҥ, Чамалдыҥ јанында Кадын сууныҥ тожыныҥ калыҥы 110 сантиметр болгонынаҥ улам јаан јайкандар ла тоштор чогулыжып, сууларды бууры болордоҥ айабас. Специалисттердиҥ белгезиле, быјыл бистиҥ республикада суулар кандык айдыҥ баштапкы кӱндеринеҥ ала ортозында кӱндерине јетире ӧйдиҥ туркунына ачылар.\n«Суулар тоштоҥ ачыларына јетире 2-3 кӱн артса, бастыра ийде-кӱчтер беленниҥ режимине кӧчӱрилер, не бары-јогы, ол тоодо кемелердиҥ тоозы чоттолор учурлу. Тоштор чогылгадый кандый јерлерде оталыштыру иштер ӧткӱрери јанынаҥ сананып кӧрӧр керек. Мыны бастыразын, онызын аҥылап темдектеп турум, озолондыра ӧткӱрер керек» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча Баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков тергеениҥ јеринде јаскы суулар јанынаҥ кандый айалга болгодыйы керегинде јетирӱ эткен. Jаскы сууларды јаан јеткер-неме јогынаҥ ӧткӱрери аайынча белетеништӱ иштер озолондыра тургузылган план аайынча ӧдӧт деген. 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 4-чи кӱнинде болгоныла, бастыра тӧзӧмӧл иштер толо кеминде бӱдӱп калган.\nРеспубликада јаскы сууларды эл-јонныҥ ар-јӧӧжӧзине, албаты-ээлемге чыгым јогынаҥ ӧткӱрерине ууландырылган белетеништӱ иштер керегинде јетирӱлер албаты-јонго јетирилет. Кайда сууныҥ тошторын карартары, оталыштырары, кезери база темдектелип калган. Бу иштер тулаан айдыҥ ӱчинчи онкӱндӱгинде башталары озолондыра чокымдалган. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, муниципал тӧзӧмӧлдӧр 23,5 миллион салковойдыҥ резервин тӧзӧп алган. Тургуза ӧйдӧ алты тош кечӱ иштейт, олорды јуук ӧйдӧ јоголторы база темдектелип калган.\nJаскы сууларла колбулу айалганы јербойында шиҥжӱде тударында јурттардыҥ старосталары база туружар. Алтай Республикадагы муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ассоциациязыныҥ совединиҥ председатели Евгений Понпаныҥ айтканыла, тергеениҥ јурттарында 143 староста иштейт. Онызы керектӱ кемине бӱткӱлинче келижет. Александр Бердников резервный фондтоҥ старосталарга 2017 јылдагы ижи учун сый-акча чыгарзын деп јакылта берген. Мынаҥ ары ӧйдӧ мындый сый-акча јарым јылдыҥ туркунына бир катап чыгарылып турар.\nJуунда куучын айткандардыҥ тоозында «Ростелеком» ПАО-ныҥ Алтай филиалыныҥ, «МРСК Сибири»-«Горно-Алтайские электрические сети» ПАО-ныҥ ла автомобильный јолдордыҥ «Горно-Алтайавтодор» деген республикан башкартузыныҥ чыгартулу улузы база јетирӱлер эткен. Олордыҥ јетирӱлериле, бастыра объекттер јаскы сууларды ӧткӱрер ӧйгӧ белен, иштер толо кеминде бӱткен, кызалаҥ айалгаларды аайлаштырарында туружар оперативный бригадалар тӧзӧлип калган.\nJуунда јӧптӧлгӧниле, јаскы суулар алгадый јерлерде јадып турган улуска кызалаҥ айалга тушта нени канайда эдери, кайдаар баштанары, удурум пункттар кайда болоры јанынаҥ јетирӱлерди јетирип, олор ол јетирӱлерле танышканын керелеген чаазынга колын салдыртар керек. Jаскы сууларла колбулу айалга аайынча јартамал ишти муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ сайты ажыра улайынча ӧткӱрер керек.\nАнайда ок јаскы сууларла колбой кызалаҥ айалга болгодый јерлердеги јурттарда аш-курсактыҥ, эм-тустыҥ, јадын-јӱрӱмге эҥ керектӱ не-немелердиҥ резервин тулаан айдыҥ 30-чи кӱнинеҥ ала белетеер керек деп айдылган.\nБаза бир јакылта — коммунальный службалардыҥ јаскы сууларды улус јаткан туралардаҥ туураладар ижин, дренажный ла сууӧткӱш системаларды јаантайынгы шиҥжӱге алар керек. Анайда ок белен болорыныҥ ла кызалаҥ айалганыҥ режимдерин ӧйинде кийдирерин јеткилдеерине база ајару эдилген.\n«Тӱбекке алдырткан улустыҥ бирӱзи де ајару јок артпазын аҥылап айдарга турум. База катап айдып јадым — озолондыра белетеништӱ иштерди ӧйинде ле быжу ӧткӱрер керек» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nӦрт-тӱбектеҥ јаан неме јок…\nРеспубликан башкаруда ӧткӧн јуунда АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыгы, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов эткен јетирӱле, агаш-ташты ӧрттӧрдӧҥ корып аларында 12 подведомственный аҥылу автоном учреждение туружар. Бу учреждениелердиҥ башкартузында ӱчинчи бӱдӱмдӱ 5 ӧрт-химический станция, баштапкы бӱдӱмдӱ андый ок алты станция, ӧрт ӧчӱреринде тузаланылар тудум-инвентарьлар салылган 21 пункт болор.\nАгаш фондтыҥ јеринде ӧрт ӧчӱрерине 323 специалист, 151 единица техника белетелген, ол тоодо ӧрт ӧчӱреринде тузаланылар аҥылу 54 техника (башка-башка бӱдӱмдӱ автоцистерналар, тракторлор, бульдозерлер, кеми кичинек агашпатрульный комплекстер). «Авиалесоохрана» деген республикан автоном учреждениениҥ башкартузында тӧрт вертолет бар: ӱч Ми-8 ле бир R-44. Анайда ок алты летчик-ширтеечи ле ӧрт ӧчӱрер десант службаныҥ 55 специализи иштейт.\n2018 јылдыҥ ӧрт болгодый ӧйине текшилей 1417 кижи ле 462 техника белетеери темдектелген.\nТергеениҥ јеринде агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрери аайынча план тургузылган ла Росагашээлемде јӧптӧштирилген, документти Алтай Республиканыҥ башчызы јӧптӧп салган. Бастыра аймактарда агаш-таш ортозында айалганы специалисттер шиҥжӱде тудат. 2018 јылда текши кеми 6104 километр јерде патрульдар јӱрер 94 маршрут ла 1753 километр јерде авиапатруль ӧткӱрер беш маршрут јӧптӧлгӧн. Агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрерин тӧзӧӧри аайынча оперативный штаб тӧзӧлгӧн, ӧскӧ дӧ тӧзӧмӧл иштер ӧткӱрилет.\n2018 јылда агаштарды ӧрттӧҥ корыырыла колбулу иштер темдектелип калган: агаш-таш ортозында ӧрт ӧчӱреринде тузалангадый агаш аразында јолдорды јаҥырта јазаары — 50 километр; ӧрткӧ удурлажар минерализованный полосалар белетеери ле олорды кичеери — 37 километр; вертолеттор конор-учар тӧрт площадканы јаҥырта јазаары.\nБыјыл ӧрт болдыртпазына ла агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрерине федерал бюджеттеҥ 116,8 миллион салковой субвенциялар чыгарары темдектелген. Республикан бюджеттеҥ дезе 75,5 миллион салковой акча чыгарылган.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јааны Андрей Бурлаковтыҥ јетирӱзиле, тергеениҥ јеринде ар-бӱткендик ӧрткӧ алдырткадый 246 јурт бар, ол тоодо агаш аразындагы ӧрткӧ алдырткадыйы — 76.\n2017 јылда јербойында текши кеми 1099 гектар јерде агаш-таш аразында 77 ӧрт болгоны темдектелген. Агаш аразында ӧрттӧр болгоныныҥ шылтактары: улус отло ајарыҥкай болбогоны (8 учурал), элетроэмиктер ӱзӱлгени ле замыкание болгоны (2), кӱкӱрт-јалкын (61), ӧрт болгон јерде такып ӧрт болгоны (1). Беш ӧрт кандый шылтактардаҥ улам болгоны анайда ла јарталбаган.\n2017 јылдыҥ кӱзинде бастыразына јуук муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ јерлеринде јурттарда узуны 133,5 километр минерализованный полосаларды јаҥыртары јанынаҥ иштер ӧткӧн болгон. Анайда ок јурттардыҥ ичин сӱрее-чӧптӧҥ, кургак ӧлӧҥнӧҥ, кӱйгедий ӧскӧ дӧ не-немелердеҥ арутаары ӧткӱрилген.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ башкартузыла, јурттардыҥ старосталарыныҥ ӱредӱзи ӧткӱрилген, материальный јилбиркедиш эдерине 1,3 миллион салковой акча резервке салылган.\nРеспубликаныҥ башчызыныҥ темдектегениле, ӧрт болгодый чочыдулу ӧйдӧ иштиҥ туза-јандырузын бийиктедерге, канча јылдардыҥ туркунына јуулган ченемелди элбеде тузаланар, јуунныҥ јӧптӧрин шиҥжӱде тударын тӧзӧӧр, ӧрт-тӱбек болгодый јерлерде эл-јон ортодо ӧрт болдыртпазыла колбулу аҥылу ӱредӱ-јартамалдар ӧткӱрер керек. Башчызы аҥылу ајаруны агаш-таш ортозында ӧрт болдыртпазы аайынча профилактикалык иштерди ӧткӱрерине эткен: аншлагтар тургузарына, листовкалар белетеерине, СМИ-лер ажыра јартамалду иштер ӧткӱрерине.


Газетте јарлалган бичимелдер аайынча - altaicholmon\n«Калмак сӧӧги» деп јер бар\n1916 јылда Алтайда болгон тӱймеен керегинде бичимелде алтайларды орус черӱге алар, Баштапкы телекейлик јууда фронтко јуук јерлерде иштедерге апарар деген каанныҥ јакарузына удурлажу болгоны айдылган. 1974 јылда мен музей тӧзӧӧргӧ, Мӧндӱр-Сокконныҥ ла Ойбоктыҥ тӱӱкизин бичиирге, каргандар озогы ӧйлӧр керегинде билерин, укканын куучындап берзин деп, школдо јаан класстардыҥ балдарын олордыҥ айылдарына ийгем. Каргандардыҥ бирӱзи Эштӱ Мендешева ӧрӧкӧн «Мениҥ кайын адам, ӧгӧӧним Јажу Мендешевтиҥ адазы (ол Уштук Мендешев деп кижи болгон), тӧжинде јаан сорбулу болгонын кӧрӱп, «бу слерде не сорбу» деп сураарымда, «бисти, алтайларды, 1916 јылда фронтко јуук јерлерде иштедерге каанныҥ јакарузы болгон. 200 кирези улусты эмдиги Кеҥирдӧӧн (совет ӧйдӧ Лениногорск, эмди Риддер) апаргандар. Ондо шахтада ӧҥӧр (руда) кастырткандар. 1917 јылдыҥ кочкор айында ондо иштеп турган улус «Долой царя!» деп кыйгырыжа берген. Бис «Долой царя!», «Домой надо!» деп база кыйгырышканыс. Бисти, алтайларды, черӱ курчап ийген, аткылап ӧлтӱрген. Алдында турган нӧкӧрим јыгылып барадарда, мен ала койоло, оныла коруланып ийгем. Оноҥ офицер ӧлгӧн улустыҥ ортозыла баскындап, ӧлбӧгӧндӧрди колмылтыктаҥ аткылаган. Мени база адып ийген, огы тӧжимди эмчек тужын ӧдӱп барган. Тӱн киргенче кыймыктанбай јаткам. База бир кижи Сугаштаҥ, экӱ тирӱ арткан эмтирис. Тӱнде оноҥ качып јанганыс» деп куучындаганын айткан.\n1976 јылда Тарынчак эјебис (иркит сӧӧктӱ) ӧгӧӧни Атрат Боктинниҥ мӧҥӱндеп эдилген ээрин музейге сыйлап экелеле, «бу ээрди Атрат Лениногорсктӧӧн койлор айдап апарала, ондо казах кижинеҥ бир койго толып алган. Ол тушта казах кижи Атратка «мында «Калмак сӧӧги» деп јер бар. Ондо 1917 јылдыҥ кочкор айында слердиҥ 200 кире кижини черӱ адып ӧлтӱрген. Олорды јаҥыс ла ородӧӧн таштайла, кӧмӱп койгондор» деп куучындаганын айткан. Ол ӧйлӧрдӧ казахтар алтайларды «калмактар» деп адайтан, бистиҥ улус олорды «кыргындар» дежер болгон.\nАмыр-Санааныҥ шибеези керегинде кычырала, билеримди бичиир керек эмтир деп санандым. Улуска бу сурак јилбилӱ болуптыр.\nЭҥ ле озо «Амыр-Санааныҥ шибеези» дегенин айдайын. Оны мен јаҥыс катап эмес кӧргӧм, бойымныҥ ӧйимде билер улустыҥ айтканын уккам ла. Баштапкызында, шибее (крепость) дегени кажагалап, тура кеберлӱ бектеп, быжулап эдилген туткун болор керек. А бу сӱрекей меҥдеп, чӧйилте чого таштаган таштар. Узуны 250 кирези алтамнаҥ ажар, бийиги орто сынду кижиниҥ кӧгӱзи кире, бут бажына туруп адыжарга чогулган. Таштарды јелтелеп чоккон. Аткан октор тийбезин деп. Бу туткунды кӧп улус чокымынча «Амыр-Санааныҥ кӱреези» деп адайдылар. Ойбоктыҥ улузы «Амыр-Санаа Јайлуныҥ бажында корум-ташла кӱрееленип ийеле, кайа кӧрӱп туруп ийген» деп айдыжатан.\nЭкинчизинде. Амыр-Санаа кем? Кан-Чараска моҥол черӱлӱ не келген? Ойбоктыҥ каргандарыныҥ айтканыла, ол тоодо карган энем Темештиҥ айтканыла: «Туйук кара сагалду, тудуш кара кабакту, ӧдӱрме кижи. Ӱч муҥ кирези моҥол черӱлӱ, бого эҥиргери једип келген. Сары-Кобыда токтогон. Омбо јайзаҥ Јабаганда јаткан. Ага-бий Тӧдӧкӧгӧ Амыр-Санаа «мен албатымды моҥолло бириктиреле, ийделӱ эдетем, каан болорым» деп айткан. Тӧдӧккӧ ого: «Сен биске керек јок. Моҥолзырап калгаҥ. Бисте бойыстыҥ кааныс Калдан-Ойрот бар», деп айткан. Тӧдӧкӧниҥ уулы Салайман, Салайманныҥ уулы Тумчугаш. Јарлыкчы болгон Тумчугаш Шодойдыҥ ла Бакрастыҥ карган адазы. Бичиичи И.В. Шодоевтиҥ литературада, журналистикада псевдоними Салайман болгон эди.\nАмыр-Санаа Тӧдӧкӧгӧ јолуккан кийнинеҥ кобыда конорго одуланган. Тӧдӧкӧниҥ кайанчы (полиция деп айдарга келишкедий) јуучылдары олорды тӱнде курчайла аткылаган. Он тогус кижизин ӧлтӱре адып ийгилеген. Ол ло кобыда божогон улустыҥ мӧҥкӱлерин соҥында јууп койгондор, Сӧӧктӱ-Кобы деп адап салгандар. Амыр-Санаа курчуны ӱзе согуп чыккан. Мӧндӱр-Соккондӧӧн маҥла ууланган. Оноҥ Темир-Тайганыҥ эдегинде јуу-јепсел эдип турган темирчилерге келген. Амыр-Санаага анчада ла кастактар, јыдалар керек болгон. Једип баргажын, узангышта не де, кем де јок. Јажынгылап калгандар. Амыр-Санаа айылдарында отурган тоолу каргандарды Чарас сууныҥ јарадына, оок чабааларлу јерге айдап экелип, јӱс чабааны адыныҥ торсугына теҥдей кезип, «бу чабаалар аттыҥ курлаазына јетире ӧскӧндӧ, мен ойто келерим. Мындагы иркиттердеҥ, кыпчактардаҥ, тодоштордоҥ кажызынаҥ ла јӱс кижинеҥ мойындарын кезерис» деп айткан дежер. Ол јер Јӱс тыт деп, кечӱзи Јӱс тыттыҥ кечӱзи деп адалган.\nОноҥ ойто Јаан-Оозыдӧӧн (бӱгӱнги Кан-Оозы) келген. Согуштар Оошкы, Кадыр-Кабак, Јаан-Каскак, Кичинек-Каскак, Ыргайлу тууларды эдектей ӱч кӱнге улалган. Анчада ла Ӧткӱште ле Јаан-Каскактыҥ јиткезинде Коргобы деген боочыда согуштар тыҥ болгон. Јелеҥит-алтайлар узун јыдаларыла ат ӱстине ӱкӱстеп келген моҥолдорды јыга јыдалаган, база ыраактаҥ ташла шылјалап, тӧнсӱӱрлеп те кыргандар. Бодоштыра сананза, бу согуш 1744 јыл киреде болгон деп элтертилет.\nАмыр-Санаа алтын, мӧҥӱн кайылтып турган Јыландудӧӧн барарга ченешкен. Амыр-Санааныҥ черӱзи тыҥ корогон. Ас артканын Кӧдӱргенди ӧрӧ барзын деп, јелеҥит-алтайлар ӧткӱрип ийгендер. Ол улузыла Амыр-Санаа Јайлу тууныҥ бажына једеле, корум-ташла кӱрееленип ийген, кайра кӧрӱп тура берген. Олорды сӱрӱжип келген Тӧдӧкӧ јуучылдарыла болгооп тура берген, согушка јӱткӱбей. «Булар мында 4-5 кӱннеҥ узак туруп болбос, јабылак јок. Бойлоры јӱре берер, база кан тӧгӱшпейли» — деп айткан. Чын ла ондый ла болуп калган.\nАмыр-Санаа керегинде мениҥ бичигеним – Ойбоктыҥ каргандарыныҥ айтканы. Олор до бойлорыныҥ каргандарынаҥ уккан кеп-куучындар эмдиги ӧйдӧ кезик улустыҥ айтканынаҥ башкаланары јарт. Је оныҥ шылтагын, шылтуузын, ачаанын кычыраачы бойы шӱӱгей.\nРедакциядаҥ: Јаан јашту ӧрӧкӧнниҥ бичигенин јарлап, Ойрот каандык, Амыр-Санаа керегинде бичимелдерис албаты-јонго јилбилӱ болгонын јетиредис. 265 јыл кайра калганчы каандыгыс оодыларда, кара башту, кайыш курлу алтай кулун албаты Бала-каанныҥ тергеезине киргени керегинде албаты-јоныстыҥ кеп-куучындарын да, тӱӱкичилеристиҥ окылу шиҥдегендерин де эмди де јарлаарыс.


МРОТ-ко районный коэффициент база кожулар... - altaicholmon\nJуунда кӧрӱлген тӧс сурак — тала-округтыҥ организациялары ла учреждениелери, предприятиелери ле ээлемдери улустыҥ ишјалын тӧлӧп турганыныҥ айалгазы керегинде.\nРоссияныҥ Президентиниҥ Сибирь федерал округтагы чыгартулу кижизи С. Меняйлоныҥ куучындаганыла, таладагы бир кезек субъекттерде ишјал јанынаҥ јаан тӧлӱлер бар, је Алтай Республикада бу јанынаҥ айалга јакшы.\nА. Бердниковтыҥ айтканыла, Россияныҥ Президентиниҥ ишјалды кӧдӱрери јанынаҥ 2017 јылга јакылталары Алтай Республикада бастыра бӱткен, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ишјалды 4 процентке бийиктедетен акча бюджетке ажындыра салынган.\n«Россияныҥ Конституциялык јаргызыныҥ МРОТ-ко районный коэффициентти кожоры керегинде јӧбин бис кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрерис» — деп, Александр Васильевич бӱдӱмјиледи.


ЭЛДИҤ КӰӰНИ СООБОЗЫН - LIS100.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nБойыныҥ бӱдӱрген амадузыла, jон ортодо таркап барганыла бу jыргал Алтай Республиканыҥ кыйуларынаҥ чыгып, jаҥыс та Сибир талазында эмес, бастыра ороон ичинде jарлу болуп калды. Тургуза ӧйдӧ Эл Ойын тӱрк ле славян калыктардыҥ наjылыгыныҥ керечизи болуп калды. Оныҥ программазы сӱреен элбек. Туулу Алтайдыҥ кайкалы болгон Эл Ойынныҥ тӧзӧгӧзи мындый бӧлӱктердеҥ турат: театрлык кӧргӱзӱ, кайчылардыҥ курултайы, jайаан ӧмӧликтердиҥ кӧрӱзи, устардыҥ эдимдериниҥ jарымказы, спорт бӧлӱкте — кӱреш, кӧдӱрге таш, «Аргымактыҥ маҥы», эмдик ӱредиш ле оноҥ до ӧскӧ.\nБайрамныҥ тӱӱкизине баштанзабыс, бир ӧйдӧ калыкты сӱӱндирген ле телекейди кайкаткан Эл Ойынныҥ баштапкы алтамдары мындый болгоны jарталат. Ӧткӧн чактыҥ 80-чи jылдарыныҥ экинчи jарымында СССР-да башталган jаҥырта тӧзӧштиҥ экпиндӱ толкулары ороонныҥ ончо калыктарыныҥ сезимдерин ойгозып, талалар сайын «Бис — калык!», «Бис бойыстыҥ кӧгӱс байлыгысты орныктырар учурлу!» деген кычырулар jаҥыланарда, алтай калыктыҥ «кӧзи чокту, кӧкси ойлу» эрлери эптӱ ӧйди ычкынбай, спорттыҥ алтай бӱдӱмдери аайынча фестиваль ӧткӱрер деген шӱӱлтезин угускандар.\nЭл Ойынныҥ алтай калыктыҥ ӧзӱмине jетирген камааны керегинде jайалталу журналист Н. В. Витовцев бойыныҥ «Сергей Пекпеев. Политик. Финансист. Дипломат» деп документ кептӱ повезинде мынайда бичиген эди:\n«... Калыктыҥ текши байрамын ӧткӱрер шӱӱлте Jоло jуртка культураныҥ ишчилерин (Борис Кортинди, Александр Сельбиковты, Георгий Кучигашевти, Ногон Шумаровты) экелген. Бу тӧртӱнеҥ ӧскӧ улус база болгон, jе Jолоныҥ эл-јоны jаҥыс ла ӧрӧ адалган эрлерди сананып алгандар. Эмди калык-jон кыймыражып, байрамга белетенип турдылар: калада келер ӧйдӧ ӧткӱрилетен jыргалдыҥ сценарийи тургузылып jаткан, jаҥыс jердиҥ улузы бир колдыҥ беш сабары чылап, jуула тӱшкен, удабас ӧткӱрилетен jыргал керегинде jар автоном областька текши jарлалып калган...\n...Jылдар ӧткӧн сайын тӧрӧл jуртында болгон баштапкы Эл Ойынды эске алынганда, Эркей чек ле канатталып чыгатан. Оныҥ кӧстӧри торт ло суркурап, чӱрче ле ырыска кӧмӱле берген турар. Бу ӧйдӧ ол байрамга белетенер тушта аттарды канайда талдаганын, олорго кемдерди отургызарын шӱӱшкенин эске алынатан: «А оноҥ аттар кырдыҥ ары jанынаҥ кӧрӱнип келген...» — деп, Сергей Тимуровичтиҥ кӧстӧринде сӱӱнчиниҥ jаштары мӧлтӱреже берер...\nБаштапкы Эл Ойын ӧткӧн кийнинде, туристтер ле байрамныҥ айылчылары алтай калыктыҥ jаан байрамы керегинде солунды бастыра телекейге jарлап ийгендер»[с.91.]\nАйдарда, баштапкы Эл Ойыннаҥ бери туй ла одус jыл ӧткӧн, эмди калганчы ӧйлӧрдӧ ӧҥи ӧчӧмиктелип, jалбыштары jылдаҥ jылга jабызап брааткан байрамыс быjыл он алтынчы катап ӧткӱрилетен туру. Мынча кире ӧйдиҥ туркунына бу байрам республиканыҥ Чой ло Майма аймактарынаҥ ӧскӧ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрин айылдап, 2006 jылдаҥ ала 2014 jылга jетире Jоло jурттыҥ Кабайлу-Межелигинде «шибееленеле», калганчыда келип, Горно-Алтайскта токтогон эди.\nКалганчы ӧткӧн Эл Ойын jанынаҥ айдар болзо, оныҥ эҥ jаан аҥылузы байрам эки бӧлӱктӱ болуп, туш-башка jерлерде ӧткӱрилгени болды. Чокымдап айтса, алтай кижиниҥ кӧксин кӱйбӱредип, jӱрегин сыстаткан маргаандар («Аргымактыҥ маҥы» ла «Кӧк-Бӧрӱ») фестивальдыҥ тӧс бӧлӱгинеҥ jарым ай озо (2016 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ ортозында) Кабайлу-Межеликте, ачылта-jабылтазы ла спорт маргаандары, jӱзӱн-башка кӧрӱлери jаан изӱ айдыҥ 8-10 кӱндеринде каланыҥ «Спартак» стадионынаҥ ала культураныҥ ла амыраштыҥ паркына jетире чӧйилген.\nЭки јыл мынаҥ кайра алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергеезине киргениниҥ 260 jылдыгына ла Алтай Республиканыҥ 25 jылдыгына учурлалган 15-чи Эл Ойынныҥ ачылтазында Эл Курултайдыҥ председатели И. И. Белековтыҥ уткуулду сӧзиниҥ бир бӧлӱгин кайкап уккан эдим:\n— Кару jерлештер, калыгыстыҥ эҥ сӱӱген байрамы Алтайыска он беш катап айланып келди! Бу байрам талдама деген Эл Ойындардыҥ бирӱзи болуп, тӱӱкиде артып калзын!\nКанайып? Байрамды эки jара бӧлип, эҥ талдама бӧлӱгин jалаҥга апарып ӧткӱреле, арткан-калганын каланыҥ jӱк ле ӱч муҥ кӧрӧӧчи баткалый стадионына кептеп салза, калыкта кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тап, тӧрӧлчи кӱӱн кайдаҥ келетен? Калыктыҥ jыргалын эки jара бӧлиир деген jастыра шӱӱлте кемниҥ бажына келген? Эл Ойынныҥ ӧткӱреечилери, программаны белетеген улус кандый кӱӱн-тапла башкарынган?\nБерилген сурактардыҥ каруузын эмди, байла, кем де jандырып болбос. Олордыҥ каруузы Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ «А» категориялу ишчилериниҥ ле байрамныҥ тӧзӧмӧл кӱреезиниҥ «улу jажыды» болуп артып калар. Айдарда, ӧрӧ айдылган jастыралар катап болбозын деп, тӧс аjаруны jыргалдыҥ темазына ла тургузылган аайына эдери быjылгы Эл Ойынныҥ тӧзӧмӧл кӱреезиниҥ баштапкы амадузы болор учурлу. Алтай калыктыҥ оос чӱмделгезинде ойынныҥ кожоҥдоры деп бӧлӱкке кирген jолдыктар санаагарга кирет пе?\nОйнобосто не келгеҥ?\nОт аларга келгеҥ бе?\nJыргабаста не келгеҥ?\nJылынарга келгеҥ бе?\nӦрӧги тӧртjолдыктыҥ сӧстӧринде ойынга келген улус тууразында артпай, кажы ла кижи кожоҥдозын, биjелезин, кӱрееге jуулгандардыҥ сӱӱнчизин ӱлешсин деген шӱӱлте салынган.\nМен сананзам, Эл Ойынныҥ тӧс учуры база мындый «агынла» барар учурлу. Оноҥ ӧскӧ бистиҥ ӧткӱрген байрамдарыста олордыҥ туружаачылары jакшыларга ла кара jонго, тӧзӧӧчилерге ле кӧрӧӧчилерге бӧлине берет.\nА ойын-jыргалдыҥ ууламjызы мынайып, тал-ортозынаҥ омырылган соҥында, оныҥ амадулары бӱтпей, артып калары jарт.\n2016 jылда ӧткӧн уйатту Эл Ойынныҥ элестери\n0 #1 АлтынайТ 09.02.2018 15:50\nГде, Листок, взял 88 % голосов о лицемерной пропаганде и пр? Ахинея! Не выдавай желаемое за действительное!\n0 #2 Аржан Махин 09.02.2018 16:53\nУважаемая Алтынай Т! О чём Вы говорите? Я Вас не понял.\n0 #3 Амыр 09.02.2018 19:20\nПравда глаза ест?\n0 #4 yn21yzjxp4xrkavp 11.02.2018 02:15\nВы вкурсе что теперь что бы привести тело в порядок и подкачаться не обязательно ходить в тренажорку.Нeдaвнo нaткнулcя на блoг чувака кoторый нaкaчал тeлo домa с помощью специального поясa, я решил попробовать и уже через неделю увидел результат, а через две убрал пивной живот и пpоявился преcc, подкaчaл pуки и cпину.Тeперь жeнa тожe зaхoтeлa попpoбовать увидeв мой peзультат. Вот тот блог--- krati.co/blog\n0 #5 Ванька 11.02.2018 18:03\nГазета листок из потолка данных не берет зее данные что нужно. Так что уважаемые земляки не надо лить грязь на газету.\n+4 #6 Любительница Эл-Ойына 12.02.2018 14:57\nМне нравится праздник Эл-ОЙын, с каждым разом усовершенствуется. В 2016 году- здорово, красиво, кроме кок бору. Спасибо организаторам и участникам за позитивный отдых\n0 #7 MelanieSmoky 19.02.2018 23:47\n02:19 30/01\t62\t0\n17:01 29/01\t227\t0\n17:00 29/01\t139\t0


Конкурстыҥ јеҥӱчилдерине — дипломдор - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин башкараачы кадрларды талдаары аайынча «Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазы» деген конкурстыҥ јеҥӱчилдерине дипломдор табыштырды.\nРеспубликаныҥ башчызы конкурста турушкандарды јеҥӱ алгандарыла уткуп, кажы ла туружаачы талдаштарлу ченелтелерди ӧдӱп, билгирлерин ле ченемелин кӧргӱскен деп темдектеген. Башчы РАНХиГС-тыҥ эксперттери кажы ла финалистле таҥынаҥ башка интервью ла текши ишмекчи ойын ӧткӱрип, олордыҥ кажызыныҥ ла башкараачы болор аргазын илелеп, кажызына ла бийик баа берген деп ајарган. Башчы анайда ок ӧзӱмниҥ командазыныҥ туружаачыларыныҥ јуунадып алган орто баллы Россия ичиндеги кӧргӱзӱлердеҥ бийик деп темдектеген.\nЈеҥӱчилдердиҥ дипломдоры Кӧксуу-Оозынаҥ Иван Щербаковко (1-кы јер), Кан-Оозынаҥ Айдар Мызинге (2-чи јер) ле Горно-Алтайсктаҥ Артур Кохоевке (3-чи јер) табыштырылган. Финалга чыккан арткан бежен туружаачы база дипломдорло кайралдаткан. Конкурстыҥ туружаачылары маргаандарды тӧзӧп ӧткӱргендерге алкыш-быйанын айткан. Иван Щербаковтыҥ темдектегениле, олор канча айдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ экономикалык айалгазын кандый эп-аргала бийиктетсе јакшы болорыныҥ јолдорын табарга ченежип, бу ууламјыда турумкай иштегендер. Конкурста баштапкы јер алган лидердиҥ айтканыла, бистиҥ тергее јада тура экономика јанынаҥ јакшы кирелтелӱ, экологиязы ару, бойы-бойын јеткилдейтен кӱчтӱ республика болуп ӧзӧр учурлу.\nЭмди јиит лидерлердиҥ алдында конкурска чыгарылып, јараду алган ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрер иш туруп јат. Айдар Мызин ӧзӱмниҥ командазыныҥ турчыларына баштанып, олорды јеткен једимдерге токтобой, мынаҥ ары «Россияныҥ лидерлери» деген бастырароссиялык конкурста турушсын деп кычырган. Артур Кохоев дезе кадрлардыҥ резервине кирген јииттер мынаҥ ары бӱдӱреечи јаҥныҥ, коммерческий организациялардыҥ, аргачылыктыҥ ижинде эрчимдӱ туружарына иженип турганы керегинде айткан.\n«Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазы» деген конкурс кичӱ изӱ-сыгын айларда Алтай Республиканыҥ башкараачы ишчилерине билгири бийик, иште ченемели байлык улусты табып кӧстӧӧр, олорды тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ сурактарында эрчимдӱ туружарына тартып алар амадула ӧткӱрилген. О. Хорохординниҥ чыгарган јӧби аайынча Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазына јаҥыс та финалга чыккан бежен кижи эмес, је анайда ок конкурстыҥ баштапкы бӧлӱгинде эҥ кӧп баллдар јууп алган 250 туружаачы ла «Россияныҥ лидерлери» деген бастырароссиялык конкурстыҥ јарымфиналында турушкан ӱч лидер кийдирилген (олор республикада ӧткӧн конкурста туружарга угузу бичиктерди база берген). Бӱгӱнги кӱнде ӧзӱмниҥ командазыныҥ тоозына 303 кижи кирип јат.


Јолдордыҥ сурагы — элбеде ајаруда - altaicholmon\nЈолдордыҥ сурагы — элбеде ајаруда\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекерди бӱдӱрерге быјыл Алтай Республикада ончо бюджеттердиҥ кеминеҥ 728,4 млн салковой акча чыгарылып јат. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 689,4 млн салковой. Бу акчага узуны 86,95 км јолдор јазалар. Олордыҥ 78,03 км — тергеелик учурлу јол-трасса, артканы — јербойыныҥ јолдоры. Чыныкташту иштер тергеелик учурлу 11 јерде ле Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ 15 јеринде — Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ јолдорында ӧдӧр.\nБийск–Турачак–Ӱстиги-Бийск деген јолдыҥ 10,853 километри, Шабалин–Јекјиек јолдыҥ 10,2 километри, Шабалин–Каспа јолдыҥ 4 километри, Паспаул–Каракокшо–Красносельск јолдыҥ узуны 7,413 км, Усть-Сема–Чамал–Куюс јолдыҥ — 2 км, Платово–Подгорный јолдыҥ — 3,4, Платово јуртка јетире 1,2 км, Ӱзнези–Бешпелтир — 8,8 км јол, Турачак–Кемеровский областьтыҥ гран-кыйузы — 1 км. Онойдо ок Талду—Тӱҥӱр јолго јетире 1,345 км јол јазалары темдектелет (ар-бӱткенниҥ «Белуха» паркы).\nГорно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ узуны 8 километр јолдоры ээжи-некелтелерге келиштире јазалар.\n2019 јылда нацӱлекерге каланыҥ Ленинниҥ, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ, Э. Палкинниҥ, Промышленный, Строитель-дердиҥ, Октябрьский, Улагашевтиҥ, Советский оромдоры кирген. Онойдо ок Чаптыновтыҥ, Пушкаревтыҥ, Б. Головинниҥ, Маяковскийдиҥ оромдоры бӱткӱлинче јазалар, Коммунистический проспект ле Г. Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо јолдор ээжи-некелтелерге келиштире јазалар (Чорос-Гуркинниҥ оромында 35-чи тураныҥ јанында ла Коммунистический проспектте 23-чи тураныҥ јанында).\nКалада проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо Пенсионный фонд ло типография јанында јолдордо чыныкташту иштер тӱгенерге једип калган. Ончо јолдордо иштер ӱлӱрген айда тӱгенер. 2024 јылга јетире каланыҥ 150 километрдеҥ узун јолдоры јазалар.\nКезик јолдордо иштерди АР-дыҥ удурумга башчызы О. Хорохордин шиҥдеп кӧргӧн лӧ графиктеҥ артып тургандарын тӱргендетсин деп јакарган.\nЧыныкташту иштер ӧткӱрерге объекттер талдаары эл-јонныҥ шӱӱлтелеринеҥ база камаанду болгон. Онойып, Маймада аҥылу ајару Советский оромго эдилген. Ондо узуны 1,5 километр јолды эки јылдыҥ туркунына јазаары темдектелген болгон, је бу иштерди 1 ле јылдыҥ туркунына эдип чыгар деген шӱӱлте эдилген.\nМайма аймакта ӱлекер аайынча иштер онойдо ок база эки јерде ӧткӱрилет — ол Чуйдыҥ јолынаҥ Платово јурттыҥ јанында кӱрге јетире 1,2 км ле Платоводоҥ ала Подгорный јуртка јетире 3,4 км јол. Бу јерлерде иштердиҥ кӧп сабазы бӱдӱп калган, ондо јӱк јолдогы темдектер эдер иштер артты.\nКелер јылда нацӱлекер кеминде, озолодо јетирӱлерле, 189 млн салковой чыгарылар ла ол Бӱлӱлӱниҥ јанында узуны 8 км Кызыл-Ӧзӧк—Александровка—Урлу-Аспак јолды јазаарына ууламјылалар.\nШабалин аймакта нацӱлекер аайынча Шабалин—Јекјиек, Шабалин—Каспа деген јолдор јазалат.\nУлаган аймакта јӱк 2019 ла 2020 јылдарда узуны 180 км јолдордо чыныкташту иштер ӧткӱрилер. Темдектезе, Акташ–Улаган деген јолго бӱткӱлинче асфальт салылар. Онойдо ок Балыктујул–Балыкчы ла Улаган–Саратан јолдордыҥ 23 км узуны јазалар.\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекер аайынча Кош-Агаш аймакта бу ла јылда Кош-Агач–Јазатыр јолды јазаары башталып јат. 2020 јылдаҥ ала 2024 јылга јетире Кош-Агач–Телеҥит-Сортогой, Ортолык–Белтир јолдор, Жана-Аул, Кӧкӧрӱ, Мукур-Таркаты, Тӧбӧлӧр јурттарга кирер јууктай јолдор јазалары темдектелет. Ӱзе јаба 500 млн салковой акча чыгарылар.\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин муниципал форумда јолдор керегинде сурактарга каруу берип турала, Оҥдой аймакта јаҥы асфальт салынып, Јабаган—Туйакту ууламјылу јол јазалар, онойдо ок Јоло—Кайырлык, Каракол—Кулады, Кеҥи—Буландык јолдор, Оҥдой, Ӧлӧтӱ, Јаан Јаламан јурттарга кирген јууктай јолдор јазалар деп јартаган. Бу иштерди 2024 јылга јетпей бӱдӱрип салар. 2019-2020 јылдарда Чуйдыҥ јолынаҥ ала Инеген јуртка јетире јол тудары пландалат.\nНацӱлекер аайынча чыныкташту иштер бӱдӱрер тооломго Кан-Оозы–Коргон јол кийдирилген. «Кан-Оозы аймакта јолдор јанынаҥ сурак, чындап та, курч сурак эмтир. Мен оны бойым билип алдым. Јуук јылдарда мында јаан тудум ла чыныкташту иштер башталар. Нацӱлекер кеминде јӱк Кан-Оозы аймакка чыгарылып јаткан 2 млрд салковой акчага ӱзеери республикан бюджеттеҥ быјыл јербойындагы учурлу јолдорды јазаарына 3 млн салковой чыгарылар» — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nТӧрт јылдыҥ туркунына Јабаган—Туйакту, Чаргы—Беш-Ӧзӧк—Кан-Оозы—Талду—Карагай ла онойдо ок Кан-Оозы—Солонешное јолдор ээжи-некелтелерге келиштире јазалар.\nТурачак аймакта узуны 12 км эки бӧлӱк јолды јазаары темдектелген. Олордыҥ 11 километри — ол Турачак—Ӱстиги-Бийск јол.\nОндо јаҥы асфальтобетон салылар. Иштер бӱткен кийнинде бу јол ончо некелтелерге келижип турар учурлу, ол тоодо тӱс болгоныла (нацӱлекер аайынча бу некелте эҥ учурлузы болуп јат).\nСаду-аукционды «Шебалинское ДРСУ» деп республикан тӧзӧлмӧ ойноп алган. Тургуза ӧйдӧ иштер јаан соҥдошту ӧдӱп турган. «Тӱргендебезе, иштер јӱк кӱчӱрген айда бӱдер, ай-кӱнниҥ айалгалары коомой болзо, ол быјыл да бӱтпес» — деп, иштердиҥ аайын кӧрӱп, О. Хорохордин ајарды. Удурумга башчыныҥ айтканыла, подрядчик ишти ӧйинде бӱдӱрерге ончо керектӱ немени эдип турганы билдирбей јат.\n«Мындый болбос учурлу. Мен бу ла јуук ӧйдӧ графикке кийдирерге объектте иштерди эрчимдетсин, ӱзеери улус, техника алдыртсын деп јакыгам. Ичкери алтамдар эдилбезе, иштиҥ аайы тӱргендебезе, подрядчик оноҥ до ары графикти бузуп турган деп јарталза, јӧптӧжӱни токтодып, оны ижин јакшы бӱдӱрбей тургандардыҥ тоозына кийдирип саларыс, ондый болзо, бу подрядчик келер ӧйдӧ садуларда туружып болбос» — деп, Олег Хорохордин темдектеди.\nОнойдо ок удурумга башчыныҥ айтканыла, Турачак аймакта јаткандардыҥ сураганыла «Горно-Алтайавтодор» башкарту Турачак ла Дмитриевка јурттардыҥ ортозында 17 километрдеҥ узун јолго ӱлекер документация белетеген.\n«Быјыл эки километрдеҥ ас эмес јол јазаарын пландап турубыс, артканын келер јылда эдерис. Јолдыҥ бу ӱзӱгинде асфальтобетон салылар» — деп, О. Хорохордин јетирди.\nАлтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине учурлалган јуунда турушкан РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри М. Орешкин нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери јанынаҥ тергееге сурак јок болгонын айтты.\nОнойдо ок 2022 јылга јетире Туулу Алтай ичиле ӧткӧн Чуйдыҥ јолыныҥ ӱстинде кады јарандырылар. Кош-Аймакта Кӧкӧрӱ јурттыҥ јанында Чуйдыҥ јолыныҥ 37 км узуны чыныкталат. Ондо ишчилер јаҥы технологияларды тузаланат. Јаҥыртылган јол ӱлӱрген айда тузаланышка табыштырылар. Јаҥы технологиялар, јаҥжыгып калганына кӧрӧ, јеҥил ле экологияга каршузы ас.\nЧуйдыҥ јолы республика ичиле 540 километрге чӧйилет. Быјыл оныҥ 86-зын јаҥыртар.


Солун ууламјылу школ - altaicholmon\nСолун ууламјылу школ\nГорно-Алтайск каладагы 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияда гендерный класстар ачылганынаҥ бери сегис јыл ӧтти. Эҥ ле баштап Мариинский гимназиядагызына тӱҥейлелген гендерный класстар ачар деген солун шӱӱлтени тургуза ӧйдӧ мында директор болуп турган Т. Н. Шевченко айткан. Татьяна Николаевна мынаҥ озо Алтай крайда бойыныҥ тӧрӧл Алейск калазында 1989 јылдаҥ ала он јылдыҥ туркунына ӱредӱчи болгон, оноҥ база он јылга — Алейсктеги кӧп профильдӱ школ-лицейдиҥ директорына кӧстӧлип, ижин једимдӱ апарган. 2009 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире, ол бистиҥ каладагы «Гармония» гимназияны билгир башкарып келди. Бир ӧйдӧ, ӱредӱликтеги ижиле коштой, ол экинчи бийик ӱредӱзи аайынча јаргычы болгон. Jе «јӱрегиҥе јакарып болбозыҥ» дегендий, Татьяна Николаевна ӱредӱлик ого јуук болгонын оҥдоп, оноҥ ары јӱрӱмин ле ончо бар ӧйин ӱредӱликтеги ижине берген.\n«Гармония» гимназияда тургуза ӧйдӧ 900-теҥ кӧп ӱренчик ӱренет. Гендерный класста ӱренип турган кызычактарга текши ӱредӱниҥ программазыла коштой этиканыҥ, эстетиканыҥ, хореографияныҥ ла вокалдыҥ, курсак-тамак азарыныҥ, кӧктӧнип ле тӱӱнип билериниҥ ӱзеери урокторы берилет. Бойын кайда ла болзо, канайда тудунарына, кызычактарды келер јӱрӱмге белетеп салар амадула ӧткӱрилип турган уроктордо улусты тооп јӱрери, нак биле ле нак ӧмӧлик, эне-адазыла ачык-јарык куучындажып билери, ырыс деп оҥдомолло таныштыру, анайда ок кызычактардыҥ эди-каныныҥ ӧзӱми керегинде элбеде ӱредилет. Ончо сурактарга элбеде карууларды биске «Гармония» гимназияныҥ директоры Т. Н. Шевченко берди.\n— Татьяна Николаевна, Горно-Алтайск калада гендерный класстар баштап ла ачылган ӧйлӧргӧ бурулып, иш канайда башталганы керегинде куучындап ийзеер?\n— Гендерный класстар революциядаҥ озогы јылдарда кемди де кайкатпайтан, ол ӧйлӧрдӧ уулчактар ла кызычактар эки башка класста ӱренер јаҥду болгон до. Оны орныктырып, 1990-чы јылдарда текши Россия ичинде кадеттердиҥ класстары ачылып башталган. Бир канча ӧйдӧҥ Алтай крайдыҥ кадет учреждениелериниҥ директорлорыныҥ јӧбиле, кызычактарга мариинский класстар ачары керегинде эрмек-куучын ӧткӧн. Оноҥ андый ууламјыла иштеп турган школдорлу калаларга јорыктап, ижи-тожыла танышканыс. Рубцовск каладагы кадеттердиҥ школыныҥ директоры биске бойы јорыктап, байлык ченемелиле ӱлешкен. Анайып, 2009 јылда Горно-Алтайскка мен гендерный класстарла иштеп салган ченемелдӱ келгем.\nШколдыҥ ӧмӧлиги мариинский класстар јанынаҥ шӱӱлтемди јарадып угарда, 2010 јылда баштапкы ченелтелӱ классты ачып ийгенис. Ол ӧйдӧ кадеттердиҥ класстары бар болгон, оныҥ учун јаҥыс ла кызычактарга мариинский класс ачылып јатканын јарлаганыс. Баштапкы јылда бу класска ӱренерге кӱӱнзеген кызычактарды јадып турган оромына ајару јогынаҥ, текши кала ичинеҥ алганыс. Jаҥы баштаган ижисте буудактар, уур-кӱчтер де туштаган. Jе јилбилӱ иш бедиренижиле, оноҥ ӧмӧликтиҥ ле ӱренчиктердиҥ билгирлерге јӱткигени ончозын ӧдӱп чыгар арга-кӱч берген. Ого ӱзеери Алтай Республиканыҥ башчызы А. В. Бердников ло башкарузы гимназияныҥ јаҥы баштаҥкайларын ла ачылталарын јаантайын јӧмӧп турганы ижис јылгыр ла једимдӱ болорына јарамыкту айалга тӧзӧйт.\n— Келер ӱредӱлӱ јылда «Гармонияда» канча гендерный класс болоры темдектелет?\n— Келер ӱредӱлӱ јылда 12 гендерный класс болор. Кажы ла класста 24 ӱренчик, бу тооны ажыра балдар албай јадыс. Мариинский класстардаҥ башка, гимназияда 2016 јылда баштапкы катап талайчы уулчактардыҥ клазы ачылган. Бу класстыҥ аҥылузы неде дезе, олорго судомодельный кружоктор ӧткӱрилет. Анда олор талайла јӱзер керептерди ылгап, олордыҥ тыш ла ич бӱдӱми керегинде билгирлер алат. Кийнинде олор ончозы талайчылар болбозо до, бу школдо алган билгирлери јӱрӱминде тузазын экелеринде алаҥзу јок. Туулу Алтайда ӧскӧн уулчактардыҥ кӧп сабазы Кадыннаҥ ӧскӧ «талай» да кӧрбӧгӧн, оныҥ учун бу эмеш башкарта адалган солун ууламјыга јилбӱ база тыҥ болды. Анчада ла јаан ајару бистиҥ тергеедеги талайчылардыҥ кыймыгузыныҥ ветерандарынаҥ эдилет. Олор моряк-ӱренчиктердиҥ кажы ла једимине балдарла кожо сӱӱнгилейт, уулчактарга јилбилӱ черӱчил јӱрӱми керегинде куучындагылап, балдардыҥ баштапкы најыларыныҥ тоозына кирет. Jеҥӱниҥ паркында талайчыларга учурлалган кереестиҥ ачылтазында кичинек «талайчылар» база турушкан эди.\n— Эне-адалар балдарын гендерный класстарга кӱӱнзеп экелет пе?\n— Гендерный класста балазын ӱредери кажы ла эне-аданыҥ акту кӱӱни. Кезикте гендерный класстыҥ тегин класстаҥ башказы неде болгоны јанынаҥ эне-адаларла јартамалду эрмек-куучындар ӧткӱрерге келижет. Куучын аразында улустыҥ эмеш јастыра шӱӱлтелери јарталып келет. Не дезе, гендерный класста ӱренген кызычак јаҥыс ла эпши улустыҥ телекейинде ӧзӱп калза, кийнинде ого биле тӧзӧӧргӧ кӱч болор ло ончо јӱрӱминде экинчи келтейи болгон эр кижиле јаҥыс тил табышпас болуп калгадый чочыду айдылат. Jе мында айалга чек ӧскӧ ине. Гендерный класста ӱренген кызычак карын да бойын тудунып билерине, јӱрӱмниҥ «јажыттарыла» таныш болорына ченемелдӱ ӱредӱчилерле белетелип калар. Мариинский класста ӱренген кызычактар ӱредӱлӱ кӱнниҥ јӱк ле баштапкы јарымын уулчактар јогынаҥ ӧткӱрет. Текши программа аайынча ӧткӧн уроктордыҥ кийнинде олорды тазыктыраачы-ӱредӱчизи уулчактарла кожо бир аай ӱренетен ӱзеери ӱредӱликтиҥ урокторына апарат. Анда олор башка-башка билгирлер алат. Тегин школдордо уроктордыҥ кийнинде балдар айлына јанала, ойто кружокторго келерге келижет. «Гармонияда» андый эмес. Оныҥ учун гимназияда ӱренип турган балдарда бош ӧй јок то деп айдарга јараар. Школдыҥ ашканазында олор кӱн туркунына эки катап тамзыктанып алат. Гендерный класс балага канча кире тузалу ла јилбилӱ болорын оҥдогон кӧп учуралдарда эне-адалар балазын мындый класска бичидип салат.\n— Татьяна Николаевна, бӱткӱл школды гендерный класстарга кӧчӱрзе кандый болор?\n— Ол керегинде база сананганыс, је бистиҥ кала кичинек, бӱткӱл школды гендерный ууламјыга кӧчӱргенинеҥ туза болбос. Оноҥ бистиҥ ширтӱ иштердеҥ кӧргӧндӧ, уулчактар ла кызычактар кожо ӱренип турган класстар ла јаҥыс ла кызычактар ӱренип турган класстар «айылдаштар» болгоны карын да јакшы турулталарга экелет. Кӧп учуралдарда кошмокту класстыҥ ӱренчиктери гендерный класстыҥ балдарынаҥ тем алат. Ӱредӱ де јанынаҥ, кылык-јаҥы да башкаланганынаҥ, «мариинкалар» озочылдар болгонына ајарбас арга јок.\n— Кажы ла јыл «Гармония» гимназияныҥ кызычактары кадеттерле кожо јаркынду байрамдык бал ӧткӱрип турганын укканыс.\n— Эйе, кажы ла јыл тулаан айда мариинский класстыҥ кызычактары ла кадеттер бал ӧткӱрет. Ӱредӱлӱ јыл туркунына олор оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу байрамдык эҥирлерде бир аай туружат. Быјылгы балга Барнаул каладаҥ ла Кӧксуу-Оозынаҥ кадеттер келген. Бальный бијеге кызычактар хореографияныҥ урогында тазыктырынат. Ого ӱзеери аэробиканыҥ урокторы бистиҥ «мариинкаларга» база берилет. Нениҥ учун бије ле аэробика јазымы јоктоҥ алатан таскамал деп сурак јаантайын туштап јат. Ого дезе бӱгӱнги гендерный класстар революциянаҥ озо болгон мариинский ууламјыга тайанып ачылганыла колбулу деп каруу берилет. Ол класстарда кызычактарды эҥ ле озо јӱрӱмде туштагадый айалгаларда бойын канайда тудунарына белетеп салары болгон. Бальный бије ого база келижет. Аэробика кыс кижиниҥ јӱрӱминде база кандый керектӱ болгонын айтпаза да јарт. Бӱгӱнги ӧйгӧ келиштире гендерный класстыҥ ӱренеечилериниҥ программазына ӱзеери таскамалдар алар јаҥы уроктор база кийдирилген. Темдектезе, бойын корулаар амадула колдомдожып уружары ла кӧлӱктиҥ тискинчизиниҥ бичигин алар курстар. Колдомдожып уружар курстарды гимназияда ӧткӱрери јанынаҥ военкоматтыҥ ишчизи келип айткан. Бис јӧпсинеле, кызычактарга тазыктыруны баштаганыс. Оноҥ ДОСААФ-ла јӧптӧжӱ тургузып, 10-11 класстыҥ кызычактарына тискинчиниҥ бичигин школдо ло ӱренип тура, алып алар арга ачканыс. Английский тилди урокто ӱренгенине ӱзеери тегин ӧйдӧ куучындажар темигӱ алары программада база бар. Баштапкы мариинский класста ӱренген кызычактар гимназияны 2017 јылда божодып салды. Олор тергеениҥ јааны А. В. Бердниковтыҥ јӧптӧгӧниле, 10-чы ла 11-чи классты 2020 јылда ӱредӱликке кийдирилетен ФГОС программа аайынча ӱренген. Ончозы ченелтеге тургузылган класстарды једимдӱ божодып, оноҥ ары бийик ӱредӱлерге кирген. Бис эмди де олорло колбуны ӱспей, бӱгӱнги једимдерин угуп, оморкойдыс.\n— Татьяна Николаевна, кӧп улуска јартамалду эрмек-куучыныгар учун быйан.\nБалазы гендерный класста ӱренип турган эне-адаларды санаа-шӱӱлтезиле ӱлешсин деп база сурадым.\nЛариса Прокопьевна Неметова, ӱредӱчи:\n— Кызым Карина «Гармония» гимназияда 5-чи класстаҥ ала ӱренген. Школ — балдардыҥ экинчи айылы деп тегиндӱ айдылбаган. Эне кижи балазыныҥ кӱӱн-санаазы канча ла кире јарык јӱрзин деп амадайт. Оныҥ учун бала школын јарадып, кажы ла кӱн сӱӱнчилӱ јӱргени ӱредӱзине де камаанын јетирет. «Гармония» гимназия Горно-Алтайск каланыҥ тереҥ билгирлер берип турган јакшы школдорыныҥ бирӱзи деп айдарым. Мында иштеп турган ӱредӱчилер балдарга аҥылу ајарулу, керек болгондо, балдарга нӧкӧр дӧ болуп ийген турат. Быјыл Карина 11-чи классты божодып јат. Оныҥ учун канча јылдарга класстыҥ башкараачызы болгон Е. В. Мокшина-Южаниновага, ӱредӱчилери Н. П. Овсянниковага, Н. А. Капчикаевага, М. А. Плотниковага, В. Ф. Миклюшевага, И. Н. Зеленкинага ла ӧскӧ дӧ ӱредӱчилерге балама канча кире билгирлер бергени учун јаан быйанымды јетиредим. Солун ууламјылу гендерный класстар ачканы учун директор Т. Н. Шевченкого, завуч В. Ф. Миклюшевага база быйан. Мында ӱренип, башка-башка ууламјыларда таскадынганы баламныҥ келер јӱрӱминде тузалу болорынаҥ бир де алаҥзыбайдым.\nАлевтина Филаретовна Меркитова, психолог:\n— Гендерный ууламјылу класстар керегинде угуп, бу јакшы керек эмтир деп санангам. Оныҥ учун калага кӧчӱп, баламды 9-чы таҥмалу школго кийдиргем. Кыс балдарга аҥылу таскамал берер школдор озогы ӧйлӧрдӧ јакшынак турулталарлу болгонын билерис. Бистиҥ ӧйгӧ келиштире оны апарары јеҥил иш эмес, је ӱредӱчилер кызычактарга кӧпти берерге албаданат. Мен кӧрзӧм, бу школдо балдарга јаҥыс ла тереҥ билгирлер берери эмес, анайда ок олордыҥ кылык-јаҥын тӱзедери јанынаҥ база јаан иш ӧткӱрилет. Ӱренчиктердиҥ ару-чек ле эптӱ кийинери, бойын канайда тудунары јаантайын ајаруда. Бу школдо ӱренип баштаганынаҥ ала Настяда бош ӧй табылбай јат. Онызы јакшы деп айдарым. Ого ӱзеери бала бойыныҥ ӧйин бодоштырып, ончо керектерин ӧйлӱ ӧйинде бӱдӱрип саларына темигип јат.


Балдар бистиҥ келер ӧйис - altaicholmon\nЭкинчи телекейлик јууныҥ кийнинде балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар ла олорго амыр-энчӱ айалгалар тӧзӧӧр сурактарда јаан кызалаҥдар болгон. Парижте ого учурлай ӱй улустыҥ конгрези ӧткӧн. Шак бу конгрессте амыр-энчӱ учун јана баспай тартыжарыныҥ ла балдарды корулаарыныҥ сурактары кӧрӱлген ле ол јанынаҥ черт берилген. Бу ла јылда Ӱй улустыҥ телекейлик совединиҥ Москвада ӧткӧн сессиязыныҥ ижинде байрам окылу јарадылган. 1950 јылда кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱни баштапкы ла катап темдектелген. Эмди ол бастыра телекей ичинде ле бистиҥ телкем орооныста бай јаҥжыгуларлу, сӱрлӱ ле јараш байрамдардыҥ бирӱзи болуп калган.\nБалдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнинде бойыныҥ флагы бар. Оныҥ јажыл ӧҥи јаш ӱйениҥ ӧзӱминиҥ, ар-бӱткенле тудуш болгоныныҥ, бийик тӱжӱмниҥ темдегин керелейт. Оныҥ ӧҥи јакшыга јӱткӱген кӱӱн-санаала база јуук колбулу. Jер-энени айландыра улустыҥ сӱрлери јуралган. Олордыҥ ӧҥдӧри — кызыл, сары, кӧк, ак ла кара. Олор јаан да улус, јаш та балдар бой-бойын тооп јӱретениниҥ ле јер-телекейдиҥ эл-јоны бой-бойына тӱҥей эмес болгоныныҥ сӱр-темдеги. Чике ле ортозында јуралган Jердиҥ темдеги кижиликтиҥ текши айылы болгон шибее-јуртты бек ле бузулбас болгонын керелейт.\nБалдарды корыырыныҥ телекейлик кӱни ол јаҥыс ла сӱӱнчилӱ байрам эмес. Ол јаан улуска јаш ӱйеде тап-эриктер бар болгонын эске алындырып, олорго ырысту јӱрӱм јӱрер, кӱӱнзегениле сӱӱген керегин бӱдӱрер, келер ӧйдӧ ороонына тузалу ла керектӱ улус болуп чыдаар јарамыкту аргалар тӧзӧӧрин некейт. Мында балдардыҥ тап-эриктерин корулаары сӱрекей учурлу болуп јат.\nБу байрам бистиҥ республикада база элбеде темдектелет. Бӱгӱн Горно-Алтайскта В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде, культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында, тӧс скверде балдарга учурлай кӧрӱлер, викториналар, концерттер, спектакльдар ла спорттыҥ башка-башка маргаандары ӧдӧр. Байрам 11 саатта культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында «Город детства» деген сӱрлӱ ле сӱӱнчилӱ программала ачылар. Каланыҥ администрациязы ада-энелерди ле балдарды байрамда турушсын деп кычырат.


25.06.2020 - altaicholmon\n«Конституцияныҥ волонтерлоры»: Тӧс јасакка тӱзедӱлер керегинде\n«Конституцияныҥ волонтерлоры» деген текшироссиялык јондык корпустыҥ активисттери РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер, ӱнбериштиҥ аайы јанынаҥ јетирӱ-јартамал ишти баштап койгон. Јетирӱлер эдер јерлер тергеениҥ санитарно-эпидемиологиялык кӱч айалгада болуп калган Кош-Агаш аймактаҥ ӧскӧ, бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде иштейт. Кажы ла андый јер јетирӱлерлӱ плакаттарла јеткилделген, олордо РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер аайынча ӱнбериш керегинде тӧс јетирӱ салылган. Кажы ла пунктта коронавирус јанынаҥ\nЈаҥыс сӧӧктӱ алтай улус бирикпес\nАрасейдиҥ кӧп тоолу алтай студенттер ӱренип турган бир калазында 1980 јылдарда кайкамчылу учурал болгон. Алтай студент уул јап-јакшынак кыска јолыккан, танышкан. Олор бой-бойына тартылып, јаантайын туштажатан. Ээчий туштажуны экӱлези энчикпей сакыйтан. Билбес аразынаҥ эки јиит јаан ла јараш сӱӱштиҥ абына алдырткан. Эки јиит улай ла туштажып, јаан каланыҥ оромдорыла эҥирлер сайын јединижип, бачым ӱстине айрылыжып\nКӱрешке јайалган јаражай\n«Јылдыстыктыҥ» бу бӱгинде кычыраачыларысты самбо ло дзюдо аайынча бастырароссиялык ла СФО-догы маргаандардыҥ кӧп катап јеҥӱчили, Россияда самболо ӱй улус ла студенттер ортодо чемпионаттардыҥ јаантайынгы туружаачызы јаражай кыс Надежда КЕДЕНОВАЛА таныштырадыс. —Алтай албатыда кеп сӧс бар: ат киштежип таныжар, кижи — jакшылажып. Jакшылар, кыскарта бойыгар керегинде куучындап берзегер? —Jакшылар. Мен – Надежда Кеденова, сӧӧгим кӧбӧк. Чыккан\n«Јӱрек шырказын ӱлгерлер јымжадат»\nАлексей ЯЗАРОВ — улу Улаган аймактыҥ Чибилӱ jурты кабайлап чыдаткан алмат сӧӧктӱ jайалталу jиит. Тургуза ӧйдӧ ол Сибирьдеги государстволык университеттиҥ геосистемалар ла технологиялар аайынча бӧлӱгиниҥ магистратуразын божодып jат. Инстаграм телекейинде @shyrkalu_jurek деп бӱкте, ВКонтакте сетьте «Jӱрек шырказын jымжаткан jолдыктар…» деген бӱкте сӱрекей солун ла jӱрекке тийер ӱлгерлериле кӧп кычыраачыларды сӱӱндирет. Слерди оныла јууктада таныштырар деп\nКонституцияда јашӧскӱримге ле балдарга ајару эдилет\n«Бистиҥ Конституция јирме беш јылдаҥ ажыра ӧй кайра – чынынча, ӧткӧн чакта – јарадылган» – деп, Федерация Совединиҥ вице-спикери Галина Карелова эзеткен. Ол тушта, 90-чы јылдарда, ол иштиҥ ле јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ министриниҥ ордынчызы болуп иштеген. Сенатордыҥ эске алынганыла, ол ӧйдӧ пенсияларды ла балдардыҥ пособиезин тӧлӧӧрине акча-манат табары кӱч болгон. Је ӧткӧн бу јылдарда Россия ла\nЈурттыҥ јашӧскӱримин баштаачы\nШабалин аймак кожоҥчы јиит јайалталарыла бай јер. Бӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс – Алена КАЗАНЦЕВА. Ол Шабалинниҥ јаҥыс ла кожоҥчы јылдызы эмес, је онойдо ок тӧрӧл аймагыныҥ јииттерин баштап, јакшыга ӱредет ле јурт јерлерде келер ӧйдӧ јииттерге иштеер јерлер болзын деп «оорыйт». 2007 јылда школды божоткон кийнинде, Алена Россияныҥ МВД-зыныҥ Барнаулдагы юридический институдына ӱредӱге кирген. Је јӱрӱмдик\nВладимир Тюлентин призвал жителей принять участие в голосовании по одобрению поправок в Конституцию\nСпикер проверил несколько избирательных участков на предмет соблюдения санитарных норм Председатель Госсобрания – Эл Курултай, член Президиума политсовета регионального отделения «Единой России» Владимир Тюлентинпринял участие в голосовании по внесению изменений в Конституцию Российской Федерации.Избирательные участие для Общероссийского голосования открыты с 25 июня по 1 июля. Проголосовав, спикер призвал жителей Республики Алтай проявить гражданскую активность. «Конституция\nВ Республике Алтай проходит первый день Общероссийского голосования по внесению поправок в Конституцию Руководитель фракции «Единая Россия», председатель парламентского комитета по экологии и природопользованию Владислав Рябченко отметил «беспрецедентные меры безопасности», организованные на участках для голосования. «Проголосовал за будущее своих детей, за стабильную и сильную Россию, за процветание и развитие нашего субъекта», — прокомментировал он. Глава комитета Госсобрания –\nВладимир Полетаев провел дистанционный прием граждан\nС личными вопросами к сенатору в этот день обратились 10 человек Прием граждан в режиме видеоконференцсвязипровел первый заместитель председателя комиссии Президиума Генсовета «Единой России», сенаторВладимир Полетаев. Встречи в Горно-Алтайске прошли на базе региональной общественной приемной Председателя партии «Единая Россия» Дмитрия Медведева. Предпринимательница попросила содействия в разрешении вопроса по договору аренды.О нарушении прав ребенка сообщила жительница Горно-Алтайска.