Jараш яблоням, öс, бÿрленип чечектен,\nКаjудаҥ jалтанбай, ичкери кырга чык.\nКожоҥым, jаҥылан, топшуурым да, ÿнден:\nЫрыска, jыргалга бистерге jол ачык!\nЧечектен, чечектен, быjыраш агажым, –\nJалтанбас ла ойгор санааныҥ jеҥÿзи.\nКöк-jажыл чачыҥды jелбирет, jаражым,\nСен элбек тайгадый садтардыҥ энези.\nJеҥÿлÿ jылдарда Алтайга келдиҥ сен,\nJыргалдыҥ ÿренин jурттарга экелдиҥ.\nБарбак мöшлö коштой ырыска чечектен.\nМен сеге сÿÿнип, оморкоп jÿредим.\nАк торко чечегиҥ агарып келгенде,\nБöркимди де чупчып, мен сени уткыйтам.\nБыjыраш бойыҥда чечектер бÿткенде,\nJалакай энедий кучактай алатам.\nJулукту jиилекти колыма тудунып,\nЫрысту jÿрÿмге ичкери барадым.\nСадтарга бÿркеткен Тöрöлгö сÿÿнип,\nJеҥÿниҥ кожоҥын кожоҥдоп jыргайдым.\nЧечектен, чечектен, кöк-jажыл агажым,\nJеҥÿчил jурттарда коот-jыргал тыҥызын.\nЧечектен, чечектен, сÿÿген jаражым,\nОзочыл санаалу улустар макталзын.\nОго тийбегер, калак!..\nМай айдыҥ учында отпуска чыгала, мен Кулузун деп öзöктöги кичинек алтай jуртта амырап тургам. Анда кÿнÿҥ ле öзöкти öрö барып, шили ошкош, jарык сууныҥ чакпындарынаҥ чарагандар ла jылмайлар кармактап туратам. Аҥ-куш аҥдаар öй эмес те болзо, эки оосту мылтыгымды кожо алып jÿретем. Ол jанынаҥ jарабас кылык кылынып турган болзом, музейдиҥ директорын бурулагар. Мен городтоҥ атанар алдында ол меге туштайла: «Слерге кандый бир солун аҥ эмезе куш учураза, öлтÿрип, терезин музейиске экелип беригер» – деп сураган. Тудулу öйдö аҥдаган учун мени штрафтатпаска колыма jаан печатьту чаазын берген…\nБир кÿн балыктап jÿреле, сууныҥ jарадында чай азып отурган jылкычыга jолуктым.\nМен Кöкпаш Ивановичле танышкан кийнинде айттым:\n– Менде балык бар. Чай асканча, балык кайнадалы.\nКара сагалду öбöгöн ыраак jокто отоп jÿрген ÿзе ле jап-jаш кулундарлу беелерди аjыктап, кезек öйгö унчукпай отурган. Оноҥ мен jаар баштанала, кÿлÿмзиренип ийди.\n– Балыкчыда балык бар болбой кайтсын. Jе озо баштап одуныҥ ээзи айылчызын кÿндÿлеер jаҥду эди.\nБис экÿ чайлап отурзабыс, бир ак башту алтын-сары куш öзöкти кечире учуп браадала, биске одош турган кайа таштыҥ бажына отурды.\nМен мынаҥ озо аҥырдыҥ сууда jÿргенин кöп катап кöргöм. Анайдарда оны тегин суугуштардаҥ jаан башказы jок деп бодойтом. Jе мынызы… О кайкал! Мÿркÿт чилеп, кайа бажына отурганын кöрöлö, бойымныҥ сÿрекей курч кöзиме бÿтпей бардым. «Акыр, бу аҥыр эмеш пе? – деп санандым. – Ол до болзо, бойыныҥ карындаштарынаҥ торт башка болуп бÿткен туру. Музейге сÿрекей ле jарагадый куш эмтир!»\nБу санаамнаҥ улам сÿÿнген бойынча эки осту мылтыгымды шаап туттым. Jе Кöкпаш Иванович колымды jенимнеҥ кайра тартып, кандый да чочыганду ÿниле эрмектенди:\n– Ол кööркийге тийбегер, калак! Оны адарга jарабас… Тегин де ырызы jок jÿрÿмине комудап, ол улай ла калактап jÿрет.\nОноҥ Кöкпаш Иванович аҥырдыҥ ырыс jок jÿрÿми керегинде куучындап берди.\n– Суугуштар эҥ баштап ончозы бир тÿҥей öҥдÿ – апагаш болгон дежет. Бир катап jаскыда олор уйа тарткадый jер бедреп, учуп браадала, айдышты:\n– Бойыска тÿҥей апагаш jер табылат эмеш пе? Бу алдыста jаткан кÿреҥ-сары баларлу саска тÿжеле, öҥисти баларга тÿҥей эдип öскöртсöбис кайдар? Ол тужунда саска уйалазабыс, бисти кандый да курч кöстÿ jимекчи бачым кöрÿп албас.\nОлор сананып алган аайынча эттилер: öҥин öскöртöлö, сас jери элбек таланы кöстöп, уча бердилер. Jе Туулу Алтайга jеткен кийнинде бирÿзи саргарып jаткан куудаҥ öлöҥдÿ ле шили ошкош jап-jарык суулу öзöкти кöрöлö, айтты:\n– Кандый jараш!.. Слер, керек болзо, ыраак тÿндÿкке учуп баргайаар. Мен бу алтын-сары öзöккö тÿҥей öҥдÿ болуп алала, кайдаар да барбай, jарык суулу саска уйалаарым.\nОл ÿÿринеҥ айрылып, jаҥыскан артала, jердиҥ jаражына сÿÿнип, тÿн киргенче ары-бери учуп jÿрди. Оноҥ айдыҥ jарыгына jалтырай берген кöлгö тÿжÿп, эки ле катап сууга чöҥгöн кийнинде алтын-сары öҥдÿ куш боло берди.\nБир канча öйдиҥ бажында алтын-сары куш jажарып келген кыйгак öлöҥниҥ ортозында уйа тартала, баштапкы jымыртказын саларга отурды.\nШак ла бу öйдö ого та кайдаҥ да бир jылан jууктап келди. Ол эки айры тилиле бойыныҥ эриндерин jалап, шыркырууш ÿниле эрмектенди:\n– Ш-шÿрекей jакшы! Байадаҥ бедреп турган курсагым табылган турбай… Jымырткаҥды капшай салала, мынаҥ кедери учуп бар, ажанып алайын.\nАлтын-сары куш, оныҥ бу сöстöринеҥ чочып, сурады:\n– Кемге де jаманым jетирбей jÿрген бойымныҥ балдарымнаҥ öскö jем таппадыҥ ба, jошкын?\nУйат билбес jылан каткырып айтты:\n– Ш-шулмусты шылаба, шоодылганду сöс айтпа. Кандый да тынду неме курсагыныҥ амтандузын талдап jибей… хе-хе-хе-х-х… Айла шалбыр чычкандар шорго тÿжÿп, ÿзе кырылган ошкош. Капшай! Меҥдеп турум…\nМыны уккан бойынча алтын-сары куш jаҥы ла салган jымыртказын тиштенип алала, кичинек кöлдиҥ ортозында турган jелбер тöҥöзöктöрдиҥ ортозына кöчÿрди. Анда уйазын jазап божогон кийнинде jемзенип, агын сууга уча берди. Jе удабай ойто келеле, кöрзö, байагы jылан оныҥ jаҥы уйазында тÿрÿлип калган jатты. Jымыртказын jудала, эмеш те уйалбай айтты:\n– Ш-шÿрекей амтанду курсак! Jаҥыс арай сооп калганы ачымчылу. Мынаҥ ары jымырткаларыҥды уйаҥа салбай, кöндÿре ле оозыма салып jÿр.\n«Бу jутпа менеҥ айрылар кирези jок неме эмтир – деп, алтын-сары куш карыгып сананды. – Мынайып балдарымныҥ ончозын быjар тамагынаҥ ажырып салатан туру».\nЭртезинде ол бир кöҥдöй тöҥöш табала, оны сÿрекей jарадып, ичине кирип алды. Jе jымыртказын салгалакта ÿсти jанынаҥ шыркырууш ÿн угулды. Jылан тöҥöштиҥ бажына чыгала, айтты:\n– Ш-шилемир! Сен мени бир катап ажанган кийнинде аштабас деп пе?.. Jе, карын, менеҥ качып jÿреле, сÿрекей эптÿ jер тапкан эмтириҥ. Балдарыҥ бу туйук jерден кайдаар да барып болбос.\nАлтын-сары куш бу да уйазын таштагадый болды. Кööркий канча öзöкти кеерий учуп, jыланнаҥ айрылар эбин таппай, узак учуп jÿрди. Бозом эҥирде бийик сÿмерлердиҥ ортозына учуп jеделе, анда jалтырап jаткан кöлгö тÿжÿп, jаказындагы кыйгак öлöҥниҥ ортозына кирди.\nАлтын-сары куш кыйгак öлöҥниҥ ортозында уйуктап jадарда, тÿнде кыру тÿжÿп, оныҥ бажын агартып ийди.\n«Кандый jакшы! – деп, алтын-сары куш эртен тура ойгоноло, сÿÿне берди. – Мен бу айландыра ак бöрÿктÿ сÿмерлердеги jаска тÿҥей болорым: бастыра бойым алтын-сары, бажым дезе апагаш!.. Бийик агашка да, кайа ташка да отурзам, jимекчилер мени ак башту мÿркÿт деп кöрöр…»\nАк башту алтын-сары куш бойыныҥ шÿÿлтезин jарадып, бийик кайага учуп барала, анда jаҥы уйа тартты.\nОл ло öйдöҥ бери öскö суугуштардый ок сууда jÿретен куш болуп бÿткен аҥыр агаштыҥ кöҥдöйине эмезе кайа ташка уйалап турар болды. Андый да болзо, бойыныҥ jÿрÿмин jаратпай, эмдиге ле комудап божобой jÿрет: «А-аҥ, а-аҥ!»\nКöкпаш Иванович чöрчöкти айдып божогон кийнинде казан-айакты баштыкка салала, адын ээртеп, айтты:\n– Барарга меҥдеп турум. Эҥир киргелекте, jылкыларымды jаҥы одорго кöчÿрейин деп. Jакшы болзын!\nМен jаҥыскан арттым. Jажыл öлöҥдÿ jерге амырап, аҥырдыҥ jÿрÿми керегинде узак сананып jаткам.\nАҥыр кайа ташка эмезе кандый бир öскö кату jерге уйалап турганы jарт. Оноҥ башка албатыда андый чöрчöк тö jок болор эди… А балдары? Jымырткалардаҥ jаҥы ла чыккан балдары учуп билбей, кайадаҥ канайып тÿшкÿлейт не? Jаанаганча уйазында отуратан ба? Кöк jарамас, байа оныҥ керегинде jылкычыдаҥ сурап угатан немени. Ол, кичинектеҥ ала бу jерде jуртап jаткан кижи, байла, билер.\nJаткан jеримнеҥ турала, кайа бажына чыктым. Ÿстÿнеҥ тöмöн карап кöрдим. Jе аҥыр бойы да, онын уйазы да кöрÿнбеди.\nБайа амырап jаткан jериме ойто келип, кармагымды алып, балыктап барайын дезем, öрö кейде куштыҥ учкан табыжы угулды: «Фийт-фийт-фийт». Кöрзöм, аҥыр бир балазын тиштенип алган учуп браат. Ол агын сууныҥ ол jанындагы саска jедип, балазын ого таштайла, ойто кайа jаар учты.\n«Э… анайдарда, аҥыр кайада эмезе бийик агаштыҥ кöҥдöйинде уйалаганда, бойыныҥ балдарын сууга анайда кöчÿретен туру ине! – деп санандым. – Самолёттыҥ десант тÿжÿрип турганына тÿҥей. Jилбÿлÿÿн!..»\nУчында музейди башкарып турган кижиниҥ сурагын бÿдÿрбей салганыма сÿрекей сÿÿндим.\nJайгыда Гера Терентьев кÿнÿҥ сайын, эҥир кирзе ле, нöкöрине барып, оныла кожо кичинек садта эткен jапашта конуп туратан. Бÿгÿн дезе ол jаан улустыҥ куучындарын угуп, эмеш оройтып калган. Оныҥ учун меҥдеп караҥуй оромло jÿгÿрип браатты. Jартап айтса, Гера jаҥыс ла оройтыган учун меҥдеп турган эмес. Jок, ол улустыҥ куучындарынаҥ кайкамjылу, коркушту солундарды угала, капшай ла нöкöрине айдарга турды.\nГера эки кып тураныҥ jанындагы садычакка jедип, токтой тÿжеле, араай сыгырып ийди. Володя Шукаков уйуктабай jаткан эмтир. Ол тургуза ла карууна ÿч катап сыгырып, «мен мында» деп сигнал берди. Анайдарда Гера чеденди ажала, чалканчакту jерге jылаҥаш буттарын бийик кöдÿрип, jодролордыҥ ортозына ууланып басты. Ол jапашка jууктап келерде, Володя сурады:\n– Кандый орой келдиҥ? Ада-энеҥ божотпой турган ба?\nГера нöкöриле коштой тöжöккö jадып, айтты:\n– Jаҥы ла бистиҥ айылга карган балыкчы Тимофей Карпыч келип барган. Чарагандуныҥ суузында кöрмöс бар деди.\n– Ха, кöрмöс! – Володя каткырды.– Бÿдÿми кандый эмтир?\nГера каткырбай, оноҥ ары куучындады:\n– Ол кече тÿнде эмегениле кожо кеме бажына от салала, балык сереелеп турган.\n– Кызыл-Кайаныҥ jанындагы иримнеҥ.\n– Бистиҥ jаантайын балыктайтан jеристеҥ бе?\n– Эйе. Суудаҥ кандый да саҥ башка немени кöрöлö, оны кöрмöскö бодоп, коркыган бойынча туткан балыгын да албай, jана берди.\n– Бÿдÿми кандый деп айдат? – Володя jилбиркеди.\n– Бастыра бойы jаан белге тÿҥей, jе бажында буланныҥ мÿÿзиндий мÿÿстÿ…\nМыны уккан кийнинде Володя, алтай чöрчöктöрдö айдылган Jелбегенди ле оноҥ до öскö коркушту немелерди санаага алынып, коркый берди. Jе бойыныҥ коркып турганын jажырып, омок ÿниле айтты:\n– Кöзи jетпес карган кижи кандый бир айры тазылду jадыкты кöрмöскö бодогон болбой.\nГера бажын jайкады:\n– Jок, кыймыктанып турган деген…\n– Jе тирÿ неме болзо… Ол, байла, талайдаҥ кирген болор. Анда jÿзÿн ле башка тындулар ла балыктар бар деп айдыжат. Канатту да, мÿÿстÿ де…\nГера эмеш унчукпай jадала, сурады:\n– Володя, оны кöрÿп келзе кайдар?\n– Эмди ле бе?\n– Jок, эртен. Эҥ баштап ончо керектÿ немени белетеп алар керек.\n– Чын, кöрÿп алак! Тимофей Карпыч öскö улусты балыгы кöп jерге jÿрдÿрбеске, öнöтийин jок немени таап айткан болбозын.\n– Мен де кожо барарым! – деп, кенетийин jапаштыҥ алдына келген Соня, Володяныҥ сыйыны, айтты.\nУулдар унчукпай бардылар. Оноҥ сананып алган керегин jажырар эбин таап болбой, бой-бойлорына кöрÿжип отурала, нени де билбес улус болуп, каткырышты:\n– Бу сен кайдаар барарга jазанып алдыҥ?\nJе Соня байа jодроныҥ тöзиндеги скамейкада ундылган книганы аларга келеле, олордыҥ бастыра куучындарын угуп алган эмтир. Оны мекелеер арга jокто, Володя сурада:\n– Коркыбазыҥ ба?\n– Jок! – деп, Соня эмеш те сананбай айтты.\n– Чын ба?\n– Андый болзо…\nВолодя Соняныҥ коркыыр-коркыбазын ченеп кöрöр кÿÿндÿ болды. Jе канайда ченеериниҥ эбин таппай турды. Гера оны билеле, jапаштаҥ чыгып, Соняга айтты:\n– Мылчага jаҥыскан барып, оноҥ кандый бир немени экелип болорыҥ ба?\nСоня каруу берердиҥ ордына караҥуйда jÿк ле арайдаҥ кöрÿнип турган мылча jаар jÿгÿрди. Ого киреле, удаган чыкпай турды. Оноҥ самынды ла эски сускуны тудунып алган келеле, айтты:\n– Керек болзо, тураныҥ ÿстÿне эмезе погребке де jаҥыскан барып келерим.\nВолодя jалтанбас сыйнына кайкаганду кöрÿп, кату jакарды:\n– Барар болзоҥ, баргайыҥ ла, jаҥыс ол керегинде кемге де айтпа. Оноҥ башка ада-энелерис билзе, бисти божоткылабас. Билдиҥ бе?\nЭртен тура Гера, Володя ла Соня Чарагандуныҥ jаказына келгиледи. Бажын сайлу jерге чыгара тартып салган кемениҥ ичинде узун сапту серее, кайыктар ла одын jатты. Кемениҥ учында тÿÿлип калган сууда jыдып калган чарагандар, кортылар ла кичинек белдер jатты. Олордыҥ кöп сабазын куштар чокып, эдин jигилеп салган. Мыны кöрöлö, балдар айдышты:\n– Карган öбöгöн чын ла коркып, бого келбей турган эмтир. Оноҥ башка ол балыктарды апарар эди…\nБалдар Тимофей Карпычтыҥ белетеген одынын, кайыктырды ла сереени jаан öлöҥниҥ ортозына сугуп, кемени öскö ыраактаҥ кöрÿнбес jерге апарып салгандар…\nТÿн. Тымык. Койу, корголjын ошкош, уур булуттар кайдаар да jылбай, jаҥыс jерде токтоп калгандый болды. Караҥуйда кöрÿнбей агып брааткан суу ташту jараттарыныҥ ортозында шуулап турды. Байа тÿште коркыырын билбей jÿрген балдар эмди бой-бойлорынаҥ бир де алтам ырашпай турдылар.\nКеме бажында кадаган темир отсалгышта карагай одын jалбырап кÿйе берерде, кайда да ыраак эмес jерде куран багырды. Ол ок тарыйын jурттаҥ ийттердиҥ ÿргени угулды.\nГера кемеге кирип, эмеш тыркырап турган колына узун сапту серени тудала, нöкöрлöринеҥ сурады:\n– Коркып тураар ба?\nКемениҥ кийин jанында отурган Володя jажыт jоктоҥ айтты:\n– Коркып турум ла, jе адамныҥ айтканынча болзо, jууда öштÿниҥ аткан окторы jерге мöндÿр чилеп урулып та турза, керек тужында кижи jана баспай, ичкери баратан.\nСоня унчукпады. Ол кемениҥ эки кырынан тудунып, кыймыктанбай отурды.\nГера отко jууктада бут бажына турала, айтты:\n– Не болзо, ол болзын. Пионер jана баспас учурлу… Володя, сен араай эжип, кемени мениҥ айтканымча башта.\nКеме тымык иримле араай, табыш jок братты. Jарык отко Чарагандуныҥ jараш-jараш сайлу тÿби jап-jарт кöрÿнип турды. Гера оноҥ кöзин албай, нöкöрине улам сайын команда берип турды.\n– Оҥ jанына буры, сол jанына… араай…\nКезик аразында jарт эмес неме кöрÿнип келгенде, ол лаптап кöрÿп аларга кичеенип: «Акыр, акыр, эшпе, токтоп кал» – деп jакарып турды.\nБалдар бир часка jуук öйгö иримди тöрт катап айланып келгендер. Бу öйдиҥ туркунына Гера, мынаҥ озо балыкты качан да сереелеп кöрбöгöн дö болзо, беш чараганды ла эки кортыны тудуп алган. Jе карган балыкчыны коркыткан тындуны кöрÿп албады. Бежинчи катап айланып баргылады. Гера оттоҥ качып, ырап jаткан jаан чараганды он минут кирези öйгö кетеп jÿреле, jастыра кадады. Экинчи катап кадаарда, сереези чараганныҥ куйругына тийди.Балык чике барып болбой, ары-бери шуҥуп, мöҥÿн ошкош суркурай берди.\n«Оҥ jанына буры, сол, чике» – деп, Гера нöкöрине jакарып, балулаткан чараганды сÿрÿжип, сууныҥ чакпын jерине келгенин кöрбöй калды. Бугул ошкош jаан таштыҥ ары jанынаҥ келген толкулар кеме бажын кенетийин бура согордо, уулчак сереени ычкынып, кемедеҥ арай ла ашпады…\nБалдар база бир канча öйгö jÿрÿп, кандый да кöрмöсти таап болбой салгандар.\nВолодя кемедеҥ чыгала, эрмектенди:\n– Кече мениҥ айтканым чын болды. Карган öбöгöн бисти коркыдарга санаган.\n– Андый болзо, туткан балыгын нениҥ учун албай таштаган – деп, Соня jöпсинбей сурады.\n– Ол оны таштабаган болзо, оныҥ тöгÿнине бир де кижи бÿтпес эди.\n– Чын! – Гера jöпсинди. – Тудуш ла камык чарагандарды ла белдерди тудуп турган кижи он кирези балыкты кайтсын…\nБир кÿн Гера ла Володя Кызыл-Кайаныҥ jанындагы иримнеҥ балык кармактагандар. Jанар алдында, темиккени аайынча, jаан кармактарга чойлошкондор, бакабаштар ла болчок эттер кадайла, сууга салып ийдилер.\nЭртезинде школдыҥ садында иштенип турарда, олорго Соня jÿгÿрип келеле, айтты:\n– Капшай! Анда jаан мÿÿстÿ неме…\n– Кайда? – деп, Володя энчикпей сурады.\n– Иримде. Капшай!\nГера ла Володя, олорды ээчий jирме кирези балдар иштеген ижин таштайла, jÿгÿргиледи.\nСууныҥ jаказына ончозынаҥ озо келген Соня, jырааныҥ тöзине буулап койгон jоон учукты тудуп айтты:\n– Мында, тартар…\nГера jÿрексиреп, тыркырашкан колдорыла кармагын тартып, кимиректенип турды:\n– Ташка илинип калган ошкош…\n– Кем jок – деп, Соня, jанында туруп, айтты, – эмеш тыҥыда тарт.\nОныҥ айтканы чын болды. Удаган jок байа таш деп айткан неме эмештеҥ jууктап клеетти. Сууныҥ jаказында турган балдар, jÿректери согулыжып, кайкаганду кöрÿп турдылар.\nБаза эки минут кирези öй öткöн кийнинде суудаҥ кöп айры тазылду тöҥöш кöрÿнип келди.\nГера маҥайында чыккан терин арчып, тÿкÿрди:\nШак ла бу тужунда кезик балдар тал-табышту тура ташталды. «Бу нетазы?» – деп, Гера сананып, ойто суу jаар кöрзö, тöнöштиҥ кийин jанынаҥ чын ла буланныҥ мÿÿзиндий мÿÿстÿ неме jууктап клеетти. Володя нöкöрине болужарга кармактыҥ учугынаҥ тудала, Соняга jакарды:\n– Мылтык! Адамныҥ мылтыгын экел!\nСоня мылтык экелерге jÿгÿрип барага ла турарда, jанында эр кижиниҥ ÿни угулды:\n– Акыраар, балдар, мылтык керек jок. Тыҥ тартпагар, араай…\nОл кижи байа школдыҥ садында балдардыҥ ижин башкарып турган ÿредÿчи Санат Майманович болгон.\nУзуны бÿдÿн jарым метрге jуук бел кургак jерде кыймык jок jатты. Оныҥ jиткезинде курч тырмактарыла кадалган jаан кара-кÿреҥ куштыҥ канаттары талбайып калган. Айландыра турган балдар бу ончо немени кöрÿп, байа бойлорыныҥ коркыганына каткырыжып турды.\nСанат Майманович, тын jок куштыҥ канаттарын талбайта тартып, айтты:\n– Jаан белди öлтÿрерге умзанган балыкчы бойы öлгöн. Кÿчи jетпеген туру. Тирÿ этке кадалган тырмактарын чыгара тартып албай салган…\n– Тимофей Карпычты бери кычырып алар керек, бойынын коркыган «кöрмöзин» кöрÿп алзын.\n– Чын! – деп, Санат Майманович jöпсинип айдарда, Володя деремне jаар jÿгÿрди.\n(повестьтеҥ алынган ÿзÿк)\nЗвонок шыҥырап божогон кийининде, школдыҥ узун коридорында тым боло берди. Jаҥыс ла стенедеги jаан час, кемди де уйуктадарга, кöстöриниҥ jыкпыктарын jабарга турган чылап, «jык-пык», «jык-пык» деп чатылдап турды. Jе бир-эки минуттыҥ бажында класстардыҥ эжиктери ачыларда, оноҥ балдардыҥ табыжы, буунтыны кенетийин буза соккон суу чылап, урулып келди…\nБастыра зал адарулардыҥ уйазындый кÿÿлеп турды.\nМитяш ончозынаҥ озо кийинип алала, эмеш туура барып, нöкöрлöрин сакый берди. Гардеробтыҥ jанында чымалы ошкош кыймырашкан балдардыҥ ортозынаҥ кöгöлтирим кöстÿ, сырсак кызычак чыгып келди. Ол тийиҥ терези боро тонычагын ла андый ок бöрÿгин кийип алала, узун сары тулуҥдарыныҥ чаҥкыр ленталарын jазып турды.\nМитяш ого jууктап келеле, чырайын öнöтийин соодып, кату сыркынду айтты:\n– Умнова, тулуҥдарыҥды бöркÿҥниҥ алдына сугуп ал.\n– Ненин учун?\n– Кем-кем алтынга бодойло, блаап албазын.\n– Алтынга? – кызычак Митяштыҥ айткан сöзиниҥ учурын билип албай турды. Jе бойыныҥ чачына кылчас эдип кöрöлö, каткырды: - Андый болзо, кара кöзиҥди карманыҥа салып кой… Куштар jодро деп кöрöлö, чокып jип салар.\nМитяш ла Катя кокурлажып турганча, Казанцев Юра, оны ээчиде Чынатов Миша базып келгиледи. Jаҥыс ла Селбеков нениҥ де учун кöрÿнбей турган. Коридордо дезе каа-jаа ла балдар артты.\nМиша ары-бери кöрÿп, сурады:\n– Васька кайда?\n– Ол байа эртен тура оромыштарын таппай, öдÿгин коҥултак кийеле, келген эди – деп, Юра каткырып айтты.\nЮра оноҥ ары куучындады:\n– Калганчы урок башталар алдында ол эjезиниҥ айылына барган.\n– Ол эмди эҥирге jетире jÿрер. Оройтып каларыс.\nМитяш кара кöзи суртулдап эрмектенди:\n– Кем jок, Миша, оройтыбазыс. Вася удабас болбой. Jаҥыс оромыштарын тапкан кийнинде, штанын jылыйтала, шалтаҥ келердеҥ башка…\nБалдар башкы jыл тöрöл колхозында баштамы школды ÿренип божодоло, Карагай jуртта келгилеген. Мында кезиги интернатта, кезиги тöрööндöриниҥ айылдарында jаткылап, jетиjылдык школдо ÿренгилеген. Олор эмди алтынчы класстыҥ ÿренчиктери.\nСелбеков эҥ баштап интернатта jаткан. Jе jарым айдыҥ бажында оныҥ Карагайда сельпоныҥ садучызы болуп иштеп турган эjези: «Интернат балдарга одын кестирет» - дейле, Васяны бойыныҥ айлына апарган. Ол анайда эткенин jааназы, Тотым эмеген, сÿрекей jарадып, айткан:\n– Тарнатта jаш баланы эркеледер де кижи jок. Айла ол анда jÿрзе, карган мени ундып салардаҥ маат jок…\nБалдар кÿскиде кажы ла амыраар кÿнде айылдарына jанып jÿретендер. Jаан сууны кемеле кечкилеп турган. Jаҥыс ноябрь айда кезек öйгö кечип болбой тургандар, нениҥ учун дезе, шуурмак болгон. Jе тош тоҥуп каларда, олордыҥ jолы ойто оҥдоло берген. Кышкы каникулды да тöрöл jуртында öткÿргендер .\nЯнварь айдыҥ учында дезе керек бош ÿрелген. Ол öйдöҥ бери айылдарына бир де катап барып келерге келишпеди. Эҥ баштап ÿч неделеге чыгара тÿни-тÿжиле кар jаап, шуургандар атыйланып турган. Оныҥ кийнинде коркушту сооктор башталган. Jайкындалып чыккан кара суулардыҥ койу туман тыныжына ла jурттардыҥ трубаларынаҥ бурлап турган ыжына айас теҥери бороро берди. Алдында апагаш кардыҥ ÿстинде карарып турган карагайлар кырутып, буурайа берди. Мындый соокко jаан jакы тонду да кижи чыдап болбой турган.\nКыш саҥ башка болды. Эки айга чыгара улай ла бийлеп турган корон сооктор калганчы кÿндерде кенетийин сыныга берди. Кадын ичине келген jылу салкынныҥ тыныжына кар кайыла берди. Бир ле кÿнниҥ туркунына кайыр туулардыҥ меестери карантылап келди. Кече тÿжине ле jааш jаап, арка да jерлердиҥ карын jукартып ийди. Карган улус айдышты: «Калганчы jирме jылдыҥ туркунына бу киреде jааш jаап, мынча кирези кар кайылган учуралдар болбогон…».\nЭртеннеҥ ары jаскы каникул башталар. Кандый сÿÿнчилÿ кÿндер! Бастыра тöрöгöндöрлö, кожо ойноп jÿрген нöкöрлöриле туштажар, сÿÿнчилÿ тушташтар, jыргал-ойындар…\nБалдар меҥдеп тургулады. Олор эртенги кÿнди сакыбай, бÿгÿн калганчы урок божогон соҥында тургуза ла jанар деп, эрмектежип алгандар. Кÿн талтÿштеҥ ажа берди. Jол узак, кандый да болзо, он беш километрдеҥ ас эмес. Селбеков Вася дезе оромыштарын бедиреп барала, ойто та качан келер болбогой.\nМиша энчикпей турды. Ол бир эмеш сакып турала, колыла чугулду jаҥып айтты:\n– Болор! Барар керек.\n– Акыр, – Юра оны токтодып, jеҥинеҥ тутты. – Мен чÿрче ле ого барып келейин.\n– Чын! – арткан балдар айдышты. – Капшай ла сÿÿртеп экел.\nJе бу тужында эжик кыjырап ачылды. Селбеков оҥ колында калаш тудунганча келди.\nМиша удура алтап сурады:\n– Штанду келдиҥ бе?\nБалдар каткырыжа бердилер.\nВася jаҥы ла тиштеп алган калажын тамагынан ажырып болбой, ыйлаарга турган чылап, коҥкок тумчукту jалбак jÿзин чырчыйтып, кÿлÿмзиренди…\nБалдар jолго чыгала, машина сакып аларга, токтой тÿштилер. Jе машиналар та ончозы öдö берген, та jол ÿрелген учун jÿргÿлебей турган. Анайдарда балдар бир канча ла минуттыҥ бажында чöкöнип, «Jедишсе, отурып аларыс» – дежеле, jойу баскылады.\nКÿн jабызай да берген болзо, чыдырман булуттарды öткÿре öзöктиҥ ичин, jайгыда чылап, jылыдып турды. Ол бийик кырдыҥ бажынаҥ ашкалакта, элбек карантылардыҥ ортозында кичинек кийистер ошкош борорып jаткан карларды эртенги кÿнге артырбай, кайылтып саларга кичееп тургандый болды.\nКайылган кардыҥ суузы бастыра кобы-jиктердеҥ jуука сайын шоркырап, Кадын öзöккö тÿжÿп турды.\nКырды сындай чöйилип барган узун кара кайыштый jолдыҥ jанында jалку базытту каргаалар jемзенип jÿргÿледи. Олордыҥ бирÿзи jууктап келген балдарды кöрöлö, уча берди. Jе ыраак барбай, карагай агаштыҥ кыйузында турган кайыҥныҥ бажына отурала, кар jоголып браатканын айдарга турган чылап, табыштанды:\n– Карр, карр!..\nСелбеков карманынаҥ пращ чыгарала, jолдоҥ кичинек таш таап алып, каргааны шыкап атты. Онызы канаттарыла эки-уч катап талбып ийген кийининде, кайыҥныҥ тöзинде jаткан сууга келип тÿшти.\n– Ой, канайып?!.. – Катя эки колын чабынып ийди.\n– Васяныҥ адыжы башка эмей – деп, Митяш айдала, олор тебинип jаткан куш jаар jÿгÿрди.\nБалдар öлгöн каргааны кургак jерге чыгарала, аткан таш кажы jерине тийгенин кöргÿлеп турды. Митяш куштыҥ бажын тудуп кöрöлö, мактап турган айлу айтты:\n– Школдыҥ качылары Селбековты нениҥ учун jараткылабай jат не? Мындый адышту кижи аҥ-кушты мылтык jокко до аҥдаар турбай.\nВася кÿлÿмзиренип турды .\n– Неге сÿÿнип туруҥ? – деп, Юра кабактарын jуурып, сурады. – Ÿренчиктердиҥ jуунында берген сöзиҥди ундыдыҥ ба?\nВасяныҥ чырайы кубула берди .\n– Jурт jерде эмес – дейле, Вася оноҥ ары айдар сöзин таппай jол jаар басты.\nСелбеков резинкалу эки айры агажыла jÿзÿн-базын немени туштаган ла jерине адып jÿретен. Ол кÿстеҥ бери школдыҥ кöзнöгин jаҥыс ла катап ооткон эмес. Бир кÿн директорго туттурала, пращын блаатырып алган. Мынаҥ ары jарабас немеле беришпезим деп, сöзин берген. Андый да болзо, jарым айдыҥ бажында jаҥы пращ эдип алган. Ол керегинде бир де кижи билбей турган, нениҥ учун дезе, Вася jурт ичинде jÿргенде, оны улустыҥ кöзинеҥ jажырып, карманынаҥ чыгарбай турган. Jе бир кÿн ÿредÿ божогон кийнинде, оромло jанып браадала, энчикпеди… Чеденниҥ ÿстинде кучыйак чыйкылдап отурган. Сÿрекей эптÿ отурган! Jуугаш. Вася школдыҥ директорына берген сöзин ундыйла, оҥ карманында jаткан пращин чыгарып алды… Аткан «огы» кучыйакка тийбей, тураныҥ jанында ойноп jÿрген оогош уулчактыҥ бажына тийген. Ол керегинде ÿредÿчилер билеле, Селбековты школдоҥ чыгарар деп айдышкан. Эртезинде Васяныҥ jааназы келди. Ол директордыҥ кабинедине кирген бойынча jайнаган:\n– Öскÿс баланы школдоҥ чыгарбагар, калак!\nВасяныҥ адазы jурт Советтиҥ качызы болуп иштеген. Jуу тужында фронтто болгон. Анда фашисттерле jуулажып шыркаладала, эки тöҥöштий кыскачак буттарлу инвалид болуп калган. Андый да болзо, иш jок отурбайтан. Ол Кадын сууныҥ jарадында болчок турада jадып, jайгыда сельполо эткен договор аайынча балыктап, пенсияга ÿзеери бир эмеш акча иштеп алып туратан.\nЭртен тура таҥ атса ла, инвалид чолтук буттарына келиштире кöктöгöн бажы jок öдÿк кийеле, эжиктеҥ чыгып, jуугындагы турган кемези jаар кичинектеҥ алтап, базып баратан…\nJе бир катап караҥуй тÿнде ол эмегениле экÿ кеме бажына кадаган темир каламага от салала, балык jарыдарга барган бойынча, ойто келбегендер. Олор канайда сууга тÿжÿп öлгöнин кем де кöрбöгöн.\nВася ол тушта ÿч jашка jеткелек болгон.\nÖскÿс калган уулчакты jааназы азырап, кöстиҥ чогынаҥ артык корып турган. Эҥ артык курсакты ого берип, оныҥ бастыра некелтелерин тутак jок бÿдÿрип туратан. Кийининде уулчак оныҥ столго салган курсактарыныҥ эҥ амтандузын байы талдап jиир болды.\nТотым эмеген Васяга сÿрекей килеп, «Ырыс jок бала мен öлгöлöктö эмеш ойноп, jыргап алзын» – деп сананып, оны кандый да ишти иштетпей туратан. Анайдарда, Вася кÿнÿҥ ле нении де этпей, санаазына кирген ойындарды ойноп jÿретен. Кайдаҥ да резинкалу эки айры агажак экелеле, туралардыҥ эмезе столмолордыҥ ÿстинде отурган кушкаштарды адып турар болды. Кезикте jааназына ачынала, оны да оок таштарла адып туратан. Онызы печкениҥ ары jанына jажынып эмезе алакандарыла бöктöнип алала, каткырып айдатан:\n– Jо-о калак! Jыга адып салдыҥ, балам! Карган jаанаҥа эмеш киле, экем…\nВася он ÿч те jашка jеткен кийининде, Тотым эмеген оны jаш балага бодоп, ого jаантайын килеп jÿрерин таштабады. Уулдыҥ кылыгын чала эмеш jаратпай да турза: «Балдар ончозы тÿҥей, эмеш jааназа, сагыш алынар» – деп иженип jÿрди. Оныҥ учун школдыҥ директорына келеле, Васяныҥ сыраҥай jарабас кылыгын керекке албай, кижиниҥ jÿрегине öткöдий сöстöрди таап, калактап турды:\n– Коногым jедип калган. Божоп калзам, öскÿс баланы кöрöр кижи де jок болор. Кайран балам! Кööркий…\nДиректор оны угуп, ичинде сананды: «Чын, Селбеков jаҥыскан артала, школго jÿрбезе, там ары барар. Оны база катап кезедип салала, ÿредип кöрбöйинче болбос…»\nОл кÿн, алтынчы «Б» класста калганчы урок jаҥы ла божогон öйдö, эжиктеҥ директор кирип келди. Ол ÿредÿчиле коштой туруп, бастыра балдарды аjыктап кöрди. Оныҥ кийининде айтты:\n– Слердиҥ клазыгар бастыра школды тöмöн тартып туру. Класс дезе Селбековтыҥ керегинде öрö чыкпай jат…\nБалдар ончозы чугулду кöрÿжиле бöкöйип отурган нöкöри jаар кылчас эдип кöргÿледи.\n– Чык бери – деп, директор Селбековты бойы jаар алдырды.\nОнызы араай кöдÿрилеле, бажын эҥейте тудуп, jууктап келерде, ол айтты:\n– Кандый снайпер болуп турганыҥды бастыра балдарга куучындап бер.\nВася бажын öрö кöдÿрбей, чамчазыныҥ эдегин колыла уужап, кимиренди:\n– Пращты колго тутпазым. Jакшы ÿренерим…\nКÿндÿй Иванович оныҥ эрмегин учына чыгара укпай, нениҥ де учун Казанцев Юраны кöстöп, оноҥ ары куучындады:\n– Селбековло jаҥыс колхозтоҥ келген балдар коомой уренчиктер деп кем де айтпас. Jе олор нöкöриниҥ jарабас калыктарын кöрÿп те турза, оны кандый бир jакшы немеге ÿредип аларга кичеенбей jадылар.\nЮра ол тушта сÿрекей тыҥ уйалган. Директор куучындап божогон кийининде, ол, солдат чылап, тÿп-тÿс турала, тегин де узун мойынын чöйип айтты:\n– Бис, пионерлер, Саналов Митяш, Умнова Катя, мен… болужарыс…\nЮра бойыныҥ анайда молjонып айткан сöзин ундыбаган. Ол кирзовый сапогыла чыкту jерге мачылдада базып, ырап брааткан Селбековко jедижеле, пращын блаап аларга сананган. Jе онызы бойыныҥ сÿÿген «мылтыгын» бастыра балдардыҥ кöзинче карагайлардыҥ ортозына мергедеп ийди. Анайдарда, Юра токунай берди.\nСÿрекей jылу кÿнде кышкы кийимду базарга jеҥил эмес болгон. Балдар тондорыныҥ топчыларын чечип те салган болзо, терлеп брааттылар. Олор беш километрди öткöн кийининде, токтой тÿштилер. Кезиктери тургуза ла jолдыҥ jанында jаткан jалбак ташка отургылады. Митяш дезе отурбай, кара кулакту бöрÿгиле маҥдайыныҥ терин арчып, айтты:\n– Jолло эбирип барганча, мынайда чике барар керек, чоорт…– ол бöрÿгиле сол jанына jаҥып ийди. – Мында jуук…\nЧынатов Миша тöмöн, öзöктö, карарып турган карагай агашту ортолык jаар кöрÿп, алаҥзыды:\n– Jол jок, койу jыраалу jерле кижи капшай базып болор эмеш пе?\n– Тьфук! – деп, Митяш тÿкÿрди, – jыраадаҥ не коркыыр? Койондор чылап, öдö бербей!\nБир будын öдÿгинеҥ сура тартала, эмеш сууга öткöн оромыштарын катап ороп отурган Юра jарадып унчукты:\n– Митяштыҥ айтканы чын!\n– Анда аҥчылардыҥ тургускан тузактары бар болбозын… – деп, Катя айтты.\n– Андый болзо, куштар чылап, чип-чике уча берерис!\n– Чын, чын! – ончозы каткырышты. – Учуп баралдар!..\nЭптÿ-jöптÿ jÿрген нöкöрлöр бир эмеш амырап алала, öзöкти тöмöн баскылады. Олор кöбÿктелип агып jаткан суулу jууканы jараттай брааткандар. Митяш ончозыныҥ кийининде артып, jолой учураган карагай jадыктаҥ jаан чобра кодорып алып, оны ортозынаҥ томыракла ÿйтейле, ого узун агаш кондырды. Бойыныҥ jазап алган «керебин» тÿрген сууга салып ийеле, кийининеҥ ары jÿгÿрип кыйгырды:\n– Э-э-эй!.. Jол береер!\nАлдында барып jаткан нöкöрлöри кайа кöрöлö, база кыйгырышты:\n– Крейсер клеет! Крейсер… Ура-а-а!\nСелбеков «крейсерди» уткып, оны адар кÿÿни келерде, байа мергедеп ийген пращин колыла карманынаҥ jоктоп турды. Бу тужында Катя «керепти» тозуп алала, jаратка токтодып ийди. «Божот, божот!» - деген уулдардыҥ кыйгырышкан табыжын эзебей, ол бойыныҥ колпладын мачтага буулап койды.\nЧаҥкыр парусту «кереп» тÿрген сууныҥ чакпынду jерлеринде ары-беры экчелип, тымыктарда айланып турды, кезикте кичинек ажулардаҥ ашканда, чобразы сууга чоҥуп, jаҥыс ла парусту мачтазы кöрÿнип браатты.\nБалдар «ай-уй» дежип, кийининде артпаска кичеенип турдылар. Вася ончозынаҥ тыҥ сÿÿнип, уча берерге турган чылап, эки колыла улам сайын jаҥып, секирип браатты. Jе бир jерде тайкылала, jардаҥ jууканыҥ тÿбинде шоркырап турган сууга меч этти.\nСÿÿнчилÿ ойын ÿрелди. Парусту кереп ундылып калды. Балдар ончозы jуукадаҥ ойто чыгарга албаданып, той балкашту jаратка кармадап турган нöкöри jаар болдылар. Кереп дезе олорды сакыбай, там ла там ырап турды. Удаган jок ол Кадын öзöккö тÿжеле, кезек öйгö кайдаар да барбай, jаҥыс jерде айланып турды. Jе тÿрген сууныҥ чакпыны чобраныҥ бир келтегейине базып ийерде, ол, бойыныҥ «капитандарыла» эзендежип аларга турган чылап, кичинек парузыла эки-ÿч катап jаҥып ийеле, бастыра бойы сууга чоҥуп, кöрÿнбей калды…\nИнтернатта ас-мас ла балдар артты. Олордыҥ кезиги экинчи сменада ÿренип, урокторынаҥ бозом эҥирде божойло, мында конуп алып, эртен jанар дешкиледи; кезиги ыраак jурттардаҥ келген учун jанып болбой салгандар. Кезиктери дезе, айылдары сÿрекей jуук болордо, меҥдебей турдылар.\nОлор ончозы эҥирде ажанып алала, jарык ла jылу кыпка jуулыжала, jиит воспитательницага баштадып, jÿзÿн-башка jилбÿлÿ ойындар ойноп тургулады. Калганчызында jергелей туруп алала, кожоҥ баштадылар.\nЭжиктеҥ бийик сынду, эмеш буурайа берген чачту кижи кирип келди. Ол кожоҥдоп турган балдардыҥ jанынча араай базып, нениҥ де учун токуназы jок кöзиле кемди де бедиреп браатты. Оноҥ Нина Аматовнаныҥ jанына токтоп, кезек ойго унчукпай турды. Jе кожоҥ божогон кийининде сурады:\n– «Кызыл таҥ» колхозко jанып барган балдар ойто келгиледи бе?\n– Jо-ок – деп, Нина Аматовна бийик сынду кижиниҥ jÿзине алдынаҥ öрö кайкаганду кöрÿп, чöйö айтты. – Олор нениҥ учун ойто келетен?\nИнтернаттыҥ заведующийи санааркап калган бÿдÿштÿ кимиренди:\n– Божотпос керек болгон…\n– Нениҥ учун? – Нина Аматовна токунабай барды. – Jарабас керек чыккан ба?\n– Та кечкилеген, та jок? – деп, Степан Кумарович колыла ээгинеҥ сыймай тудуп, айтты. – Кайылган кардыҥ суузы тоштыҥ ÿстиле ага берди.\n– Качан? – Нина Аматовнанын чырайы кугара берди.\n– Бойым кöрбöдим… Караҥуй кирген тужында деп айдыжат…\n– Андый болзо, балдар кече берген болор бо? Олор талтÿште баргылаган эди.\n– Та – деп, Степан Кумарович унчугала, сол колындагы чазын кöрди, оноҥ бой-бойлорыла шымыраныжып турган балдарга айтты:\n– Слер барып уйуктагар, öй jеткен эмтир.\nБалдар jÿре берерде, Нина Аматовна айтты:\n– Кечкилеп алган болзо, эмди колхозко jедип барган болор, мында ыраак эмес.\n– Телефон согор керек – дейле, заведующий эжик jаар меҥдеп басты.\nНина Аматовна караҥуй оромло jаан алтап брааткан узун сынду кижиге jедижип болбой турды. Оныҥ учун кезик аразында, jаш кызычак чылап, jÿгÿрип браатты. Ол булдыр jерге бийик чоҥчойлу туфлязыла ижемчизи jок базып, почтага jеткенче, ÿч катап jыгылган.\nИнтернаттыҥ заведующийи воспитательницала экÿ бÿдÿн jарым часка jуук öйдиҥ туркунына телефонноҥ айрылбай турдылар. Jе «Кызыл таҥ» колхозтоҥ каруу келбеди. Арт учында, Степан Кумарович айтты:\n– Jе, канайдар база. Эртен керектиҥ аайы, айса, билдирер.\nИнтернатта балдардыҥ кöп сабазы орындарына jатпай, куучындажып отурдылар. Олор сöс блаажып, кезикте керижип те турдылар. Олордыҥ табыжынаҥ jаан кыптыҥ ичи кÿÿлеп турды.\nСыкык кöстÿ сары уул орынныҥ кырына отурала, нöкöрин бурулап айтты:\n– Байа, тÿште, jанак деп айдарымда, болбогоҥ. Тенек…\nJе онызы кийимин чечпей ле, тöжöгине кöҥкöрö jадып, каруун jандырбай турды. Айдарда сары уул jудругына оныҥ мыкынына тÿртÿп ийди:\n– Öлÿп калдыҥ ба? Сууны канайып кечерис? Картас!..\n– Канайып, канайып – деп, Картас кайа кöрöлö, öткöнип айдат. – Сениҥ санааҥда jаҥыс ла ол… Митяш, Юра ла öскö дö балдар, айса болзо…\nОл база эмеш jадала, капшай туруп, ончозына угулгадый эдип, тыҥ айтты:\nТабыш токтой берди.\n– Селбековтыҥ эjезине барып келер керек.\n– Ондо не керегис бар?\n– «Кызыл таҥныҥ» балдары Кадынды кечип болбой салала, Васькала кожо ого барган болор бо?\n– Чындап та…\nКартас ла база ÿч уул кийинип алала, эжиктеҥ чыккылады.\nСелбековтыҥ эjези Борос ÿйде jок болды. Картыс эжиктеги jаан чой сомокты тудуп кöрöлö, кайкап эрмектенди:\n– Тÿн ортозына jетире кайда jÿрет не?\nАйылдаштарынаҥ сурап укса, «Билбезис» - дешкиледи. Анайдарда Картыс нöкöрлöриле кожо бир де неме jартап албай салды. Ол интернатка ойто келип, орынга jадала, узак уйуктап болбой турды.\nКартыстыҥ тöрöл колхозы ыраак эмес. Ого jетире беш-алты ла километр. Кардыҥ суузы эмес болгон болзо, ол Кадынды тошло Карагай jурттыҥ одожынаҥ кечеле, чÿрче ле jеде берер эди. Jе Картысты эмди öскö санаалар уйуктатпай турды.\n«Кару наjылар! Олор эмди кайда не? Ада-энелерине jеткен болзо, сÿрекей сÿÿнгилеп турган болбой кайтсын. Jе сууга туйуктанган болзо, ойто келерге кÿчтери jетпей барган… Jерде конгылап jат. Ол эмезе тошло кечип барадала… тал ортозына jеткен тужында… Эх, Митяш, Митяш, кару наjылар! Мен анда болгон болзом, Кадынды кечтирбес эдим…»\nОртолыктыҥ ак jерлеринде кар jок. Эмеш топсый берген куудаҥ öлöҥ jеҥил эзинге шылырап турды.\nКойу агаштыҥ аразында да кар jука болды. Оныҥ ÿстинде карагай агаштыҥ тÿшкен бÿрлери ле jÿзÿн-башка jыраалардыҥ кöбöлöктöргö тÿҥей jалбырактары саргарыжып кöрÿнип келди.\nJол баштап, алдында барып jаткан Митяш кичинек акка чыгала, сÿÿнип айтты:\n– Макалузын! Бир ле частыҥ бажында айылда болорыс…\nОл тöрт-беш катап алтап ийеле, база нени де айдарга сананган, jе бу тужында кенетийин кандый да неме кургак öлöҥдö шалырт-шалырт этти. Ол ок тарыйын ээчий клееткен нöкöрлöри jолдоҥ туура jÿгÿрип, кыйгырышты:\n- Койон! Койон!\nАпагаш аҥычак корболоп öскöн койу талдардыҥ аразыла кöрÿнип-кöрÿнбей маҥтап барала, ак jерге чыкты. Ол нениҥ де учун саҥ башка калып, кокпоҥоп барып jатты. Балдар оныҥ jакшы маҥтап болбой турганын кöрöлö, кийининеҥ ары сÿрÿшкиледи. Jе кандый бир учуралда бертинген эмезе балу аттырган койон ыраак барып болбой до турган болзо, туттурбай турды. Кезик аразында ол, сÿрÿжип келеткендерди öчöштирерге турган чылап, сыраҥай jуук токтой тÿжеле, кайа кöрÿп, каткырып тургандый болды.\n– Ой, уулдар! – деп, кой терези узун тонду Митяш тÿрген jÿгÿрип болбой, ончозыныҥ кийининде артала, кыйгырды: – Юра… Миша-а! Токтогор!.. Чечинип алалыкта-ар!\nJе нöкöрлöри оныҥ кыйгырып айткан сöстöрин оҥдобой турдылар. Олордыҥ кулактары тунуп калгандый болды. Jаҥыс ла бастыра бойлоры терлеп, коркушту арыйла, тыныштарын бадырып болбой барган соҥында ла токтой бергендер.\nJÿк арайдаҥ кöрÿнип турган койонноҥ кöзин албай, катанчыларын бачым чечкиледи. Чечинип божогон кийининде, Миша качарлары кызарып келген кызычак jаар кöрÿп, эрмектенди:\n– Сен, Катя, бисле кожо jÿгÿрбе. Бу тондорысты каруулда. Jе бе? Катя мойношподы. Ол jаҥыскан артып, Селбековтыҥ байа jуукага тÿжеле, сууга öткöн кара тонын карагайдыҥ будагына илип салала, коштой турган jабызак тöҥöшкö отурып алды.\nКойонды сÿрÿжип барган уулдардыҥ кыйгы-табыжы тыҥый берди. Чечинип алган кийининде, jÿгÿрерге jеҥил болгон. Jе андый да болзо, олордыҥ ижемjизи бÿтпей турды. Байа белен ле туттурар деп кöрÿнген койон эмди jÿзÿн-базын сÿме таап, олорды мекелеп, колго кирбей турды. Олор оны эптÿ jерге капсап алала, тудар деп, бир канча öйгö чыгара албаданып турдылар. Бир катап jерди сÿзе-сÿзе маҥтап jÿрген койон jаан таштарга келип туйуктанарда, оноҥ канайып та чыгып болбос деп кöрÿнди. Анда да öлÿмниҥ колынаҥ айрылды. Ол ташты ажыра калып болбой салала, оноҥ кайра ташталып, ажыра салынала, jаан кыйгы-табышту jÿгÿрип келген балдарга удура маҥтады. Миша ла Вася оны тударга эки jанынаҥ jÿткип келгиледи. Jе сÿзÿшкен кучалардый, терлÿ маҥдайларыла бой-бойлорына кÿч этире согулыжала, эки башка кайра ташталып, чалкойто тÿшкÿледи.\nКойон база бир канча öйгö чыгара амыр билбей jÿрди. Арт-учунда, бош арый берген. Ол кийин буттарыла тебинип, тумчугыла jерге улам сайын тÿртÿлип, ажыра салынып турды. Бир катап карлу jерге ажыра салынала, ылтам туруп болбоды. Öлÿм jууктай бергенин сезеле, чыҥырып маҥтады. Шак ла бу тужында Митяш ого jедижеле, мÿркÿт чилеп ÿстине келип тушти. Jе ол ок öйдö багырып ийди. Койон дезе эмеш оҥдоноло, jырааныҥ ортозы jаар маҥтады.\nМитяш канду сабарын оозына сугала, ачузына чыдап болбой, тоголонып jатты. Ээчий келген Юра оны ажыра калыды. Ол бир де эмеш öйгö токтобой, оноҥ ары jÿгÿрди…\nУулдар койонды сÿрÿжип, кöп öй öткöнин билбей калдылар. Олор Катяныҥ jанына келерде, эҥир кире берген. Койонды пиджагына ороп, колына тудунып алган Юра айландыра jерди аjыктап кöрöлö, айтты:\n– Капшай барар керек.\nЭки-ÿч минуттыҥ бажында ончозы кийинип алала, баскылай берерде, Селбеков турган jеринеҥ кыймыктанбады. Юра кайа кöрÿп сурады:\n– Сен барбаска ба?\nВася jиткезин тырманып, кимиренди:\n– Бöркÿм jок…\n– А кайда салгаҥ?\n– Мында ла – деп, Селбеков бÿдÿмчизи jок унчукты.\nМиша ого кылчандап кöрöлö, ачынып айтты:\n– У-у, шалаҥ! Качан да андый…\nЧынатов Миша ла Селбеков Вася ööй карындаштар (олордыҥ энелери эjелÿ-сыйындулар), jе андый да болзо, олор эку jарашпайтан. Миша бойыныҥ карындажын сÿÿбейтен, öскö балдар jокко оныла кожо jÿрбейтен. Jе каа-jаа учуралдарда кожо jÿрерге келишкенде, ол оны тудуш ла арбап, эмезе токпоктоп туратан. Эмди Вася бöрÿгин jылыйтканын билеле, Миша оны согор кÿÿндÿ болды.\nБайадаҥ нени де сананып, унчукпай турган Митяш кенетийин омок ÿниле айтты:\n– Ой, уулдар!.. Акыр, Миша, ого тийбе… Койон сÿрÿжип jÿрерде, казан ошкош, jаан бöркÿзи бажында болгон эмес беди? – ол кÿлÿмзиренип, ары-бери суртулдашкан кап-кара кöзиле нöкöрин аjыктады. – Мишала сÿзÿшкен jерде чачылган болор бо?\n– Чындап та!..\nJе Миша каткырбады. Ол эмдиге jетире кыймыктанбай турган Селбековко jууктап, jакарды:\n– Тöҥöш чилеп турбай, барып бедре, кöрмöс!\n– Сен… кыйгырба – деп, Вася ыйламзырап айдала, чаал карагайлар jаар ууланды. Арткан балдар оныҥ ойто келерин сакыбай, ээчий баскылады…\nБöрÿк бедреп jÿргенче тÿн кирди. Оныҥ учун эмди Васяга jаҥыс Миша эмес, jе öскöлöри де чугулданып турдылар. Андый да болзо, Митяш Селбековтыҥ кийининеҥ барып, каткыдаҥ токтодынып болбой турды:\n- Мынча кирези jаан бöрÿкти канайып jылыйтат не?\nJе öскöлöри каткырар кÿÿндери jок болуп, каруузына нени де айтпай турарда, ол до унчукпай барды.\nJылу. Салкын билдиртпейт. Табыш jок. Jаҥыс ла балдардыҥ буттарыныҥ алдында кургак комургайлар ла будактар jызырап турат.\nЮра алдынаҥ базып, караҥуйда тудуш ла jыраалу jерге эмезе кайылган кардыҥ суузына учурап турды. Оноҥ агаштыҥ аразына кирерде, керек там коомойтый берди: jердиҥ сомы торт кöрÿнбей барды.\nЮра jаман jерге туйуктанала, айтты:\n– Митяш! Сен, jолды билетен кижи, Селбековты öчöштиргенче, jол башта.\n– Мында jол кайдаҥ келет? – деп, Митяш ичкери базып, эрмектенди.- Jердиҥ сомы кöрÿнбей турарда, отура тÿжÿп, кöрÿп алар керек.\nОл бир эмеш барып jадала, агаштыҥ кыйузына кенетийин токтоп, нени де тыҥдай берди.\n– Не болды? – деп, балдардыҥ бирÿзи сурады.\nКарууна jаан агын сууныҥ табыжы угулды. Ол там ла jууктап, там ла jаанап турды. Jарым минуттыҥ бажында тÿрген суу, балдарды öнöтийин коркыдарга турган чылап, олордыҥ jанынча öдÿп, анчадала тыҥ кÿркÿрей берди.\nСÿрекей jылу кÿндерде кар кайылып, тоозы jок кобы-jиктердеҥ Кадынга кирген суу тоштыҥ алдына бадышпай, ÿстине чыгала кÿркÿреп ага бергенин оҥдоорго кÿч эмес.\nКадынды кечер арга jок болды. Jе балдар эмеш ле эрте келгилеген болзо, керек башка болор эди. Олор дезе jарым частаҥ артык öйдиҥ туркунына Селбековтыҥ бöрÿгин бедреп jÿреле, оройтып калдылар. Оныҥ учун эмди, бойлорыныҥ койон сÿрÿжип, ÿч часка jуук öйди öткÿргендерин ундыйла, jаҥыс Васяны бурулап, ол jаар кылчаҥдап кöргÿледи. Jе алаатый береле, эдер немезин таппай, тым тургулады.\nОнчозынаҥ озо Митяш санаа алынды.\n– Капшай ойто баралы! – деп, ол jакару берип турган аайлу айдып, тоныныҥ эдегин курдыҥ алдына кыстанып алала, jердиҥ jакшы-jаманын талдабай, jÿгÿрди…\nБалдар база бир канча кыйын-шыраны öдÿп, коолдыҥ jанына келеле, олордыҥ ижемчизи калас болгонын билгиледи. Суу мында да тоштыҥ ÿстине агып, коркушту шуулап турды.\nСелбеков ортолыктаҥ чыгар аргазы jок болгонын билген кийининде, бастыра бойы корчойоло, jÿзин алакандарыла бектеп, сыктай берди.\n– Эйт, багырба, шалаҥ! – бойы да jÿк арайдаҥ ыйлабай турган Миша кекенип, Селбековко калып келеле, оны тамагынаҥ тутты. – С… сениҥ ле учун…\nВася кайра бÿктелип, арай ла jыгылбай турды. Ол коруланып, кÿчи jетпей барарда, бойыныҥ öштÿзин колынаҥ тиштеп ийди.\nМиша там ла кекенип, оны jыгарга, тизезиле тöжине базып алды.\nЮра оҥ колыла Мишаны jаказынаҥ капкан бойынча кайра тартып, кыйгырды:\n– Божот, божот дейдим!\nОныҥ сол колыла тöжине jаба тудуп алган койоны коркып, чыҥыра берди, jе Юра оныҥ табыжына аjарбай, Мишаны силкип кайра тартып турды.\n– Божот! Оноҥ öскö бис…\nУмнова Катя да Чынатовты уйалтарга турды:\n– Пионер анайда кылынар ба? Jаҥыс Вася бурулу эмес. Койонло беришпес керек болгон.\nВася öштÿзиниҥ колынаҥ jÿк арайдаҥ айрылала, бут бажына турды. Ол тыркырашкан колдорыла чамчазыныҥ топчыларын jоктоп, сыктап турды:\n– Ту… удаган и… ийт чилеп…\nМиша эмди бир эмеш jобожый берип, база ыйлап турды. Ол Васяга\nтиштедип алган колын сыймап, эрмектенди:\n– У-у-нчукпа, шалаҥ.\nМитяш бöслö таҥган колыла Селбековтыҥ ийинине араай таптап айтты:\n– Кем jок, Вася, бис эртен таҥ атса ла, jымжак уйада отурган бöднöниҥ балдары чылап, бöркÿҥе отурала, сууны кечип аларыс.\nСелбеков бу jылу ла jымжак айдылган кокурдаҥ улам санаазы эмеш jарый берерде, ый öткÿре кÿлÿмзиренип ийди.\nÖскö дö балдар ортолыкта туйукталганын кезек öйгö ундыйла, каткырыжа бердилер.\n– Ой, улустар! – деп, Митяш узун чичке сынду Юрала кожо öлöҥниҥ jанына токтойло, эрикчил тымыкты бузуп кыйгырды. Ол тоныныҥ эдегин кайыш курына кыстанып, бöрÿгин колына тудунып алган турды. Оныҥ терлÿ кара чачы айдыҥ jаркынына jалтырап турды. – Бу обооны кем тургускан, кемниҥ бригадазы?\n– Селбековтыҥ! – кайда да кöрÿнбей турган Катяныҥ каткы öткÿре айткан ÿни угулды. – А слер не улус?\n– Бис геологтор. – Юра унчукты.\n– Jок, садоводтор – деп, Митяш оны тÿзетти. – Jакшы иштеген бригаданы сыйлаарга яблоколор экелдис.\nМиша ла Катя jууктап келерде, ол койынынаҥ таштар чыгарып берди:\n– Jигер мыны.\nКатя болчок, апагаш таштарды кöрöлö, сÿÿне берди:\n– Кандый jараш! Яблоколор эмес, такааныҥ jымырткалары туру не.\n– Картошко до бар болор керек – деп, Юра карманынаҥ кара таш чыгарды.\nМиша кара ташты колына алала, оныҥ бескезин билерге турган чылап, öрö-тöмöн экчеп айтты:\n– Бу мындый яблоколо Васьканы сыйлаар керек…\nКöлöткöлÿ jерде кöрÿнбей jаткан Селбеков бойыныҥ тöжöнгöн öлöҥин шылырадып кыймыктанды.\nБалдар экелген таштарын jаҥыс jерге таштайла, бир эмеш ажанып алар керек дештилер.\n– Jе, кÿндÿлÿ айылчылар, - деп, Митяш тоныныҥ эдегин кайра кыстанып, колын карманына сугуп, карган апшыйак ошкош эрмектенди. – Бу jыл бистиҥ ортолык jеристе аш коомой бÿткен, чо-орт. Менде алаканча ла эки тилим калаш бар эди. Коомой сыйлаган учун ачынбагар. – Ол сарjулу калаш чыгарала, оны беш кижиге канайда ÿлеерин билбей турды.\n– Мындый jаан ортолыктыҥ ээзи бай болор керек.\n– Калаш jок то, бисти бери не кычыргаҥ?..\n– Акыр, Митяш, сындырба – деп, Юра айтты. – Эҥ баштап бисте ончобыста канча кирези барын кöрöлдöр.\n– Чын, - Митяш jöпсинди. – Ончогор бого салыгар. – Ол калажын бойыныҥ алдында jаткан бöрÿгиниҥ тöбöзине салып койды.\n– А Вася кайда?\n– Васька! – деп, Миша кыйгырды. – Келбей канайып туруҥ? Сениҥ öлöҥиҥди кем де албас.\nСелбеков jууктап келеле, айтты:\n– Менде калаш бар эмес.\n– А байа, тÿште, нени jигеҥ?\n– Айылымнаҥ ажанбай баргам… эjем ÿйде jок болгон.\nЧынын айдар болзо, Селбековто бу ла jуукта jарым каралька калаш ла беш пряник бар болгон. Jе ол эртенги кÿнди сананбай, одын тажып божогон кийининде, ончозын jип салган. Арткан-калган оодыктарын дезе öлöҥ jулар тужында кармандарынаҥ кактап алган.\nКатя оны билип те турган болзо, унчукпай отурды.\nТöрт кижиниҥ калажы jарым да килограммга jетпес болды. Анайдарда Митяш айтты:\n– Бис беш кижи бу калашла кандый да болзо, эки-ÿч катап ажанып алар учурлу: бÿгÿн, эртен, соҥзын.\nОнчозы jöпсине берерде, ол бойыныҥ сарjулу калажын беш кижиге ÿлейле, артканын Катяныҥ колына берип, айтты:\n– Кладовыйды сен башкарарыҥ, Катя.\n– Jаҥыскан jип салзам, не болор? – Катя калашты кÿреҥ бöстöҥ эткен сумказына салып, сурады.\n– Алтын тулуҥдарыҥды блаап аларыс.\n– Jок, андый эмес – Миша jöпсинбеди. – Талдаҥ узун пряниктер сындырып алала, сыйлаарыс.\n– Мен бодозом, – Юра кÿлÿмзиренген jÿзин алаканыла бöктöп, эрмектенди, – кладовойды Васяга башкартар керек.\n– Ол тужында ичи-кардыс борт эдип, jарылар болбой – деп, Митяш каткырды.\nОнчозы кокурлажып, ажангылады. Jаҥыс ла Вася ажанбай, бойыныҥ ÿлÿзин карманына сукты.\n– Тойу болзоҥ, ойто берип ий! – деп, Миша jакарды.\n– Талтÿштеҥ бери курсак jибеген кижи канайып тойу болотон? – Селбеков кайдаар да туура кöрÿп, кимиренди. – Суузап турум. Оныҥ учун…\n– Андый болзо…Кöр, Вася, - деп, Митяш jуугында турган койу талдар jаар колын уулап айтты: – Анда кичинек кара суу бар. Ичип алала, биске де экелип бер.\nБалдар ончозы Митяш jаар кайкаганду кöргÿледи: «Бу нени айдат не? Сууны неле сузуп экелетен?»\n– Сузуп алгандый неме бар эмес – деп, Вася айтты.\n– Анда стакан бар, таап аларыҥ.\nСелбеков кара суудаҥ ойто келеле, бир де неме айтпай, бойыныҥ jерине отурды. Митяш оны аjыктап кöрöлö, сурады:\n– Суу экелдиҥ бе, Вася?\n– Кандый да стакан jок. Кижини тöгÿндеп…\n– Ба-таа, канайып кöрбöдиҥ, уул? Стакандар толтыра ондо!\nМитяш турган ла бойынча кара суу jаар jÿгÿрип барала, jоон балтырганныҥ комургайын тудунып алган келди.\n– Ичеер, балдар, – деп, ол бир учынаҥ суу тамчылап турган комургайын нöкöрлöрине берип айтты. – Капшай, оноҥ öскö тÿби jайгыдагызындый эмес, коомой.\nКатя талдардыҥ ортозында шоркырап турган кара сууга келип, торлооныҥ jудрукча болчок эдин jунала, табак ошкош тегерик таштыҥ ÿстине салып койды. Бойы ал санаага тÿжÿп, чаҥкыр ленталу тулуҥдарын бирде jаактарына jаба тудуп, бирде jалакай колыла сыймап, эмезе кöзине jууктадала, jаҥы ла кöргöн солун немени чилеп, удаган аjыктап турды.\nБашкÿн Митяш айткан: «Кыл бар болгон болзо, эт-сатты jиир эдис…» Оныҥ айтканы чын. Jок, кандый да болзо, Катя бойыныҥ чачына тийбес. Оныҥ ордына кандый-кандый эп-арганы табарга кичеер.\nТулуҥдарын кандый бир кижи блаап албазын деп, коркып турган чылап, тöжине jаба тутты. Jе бойыныҥ алдында, тегерик таштыҥ ÿстинде, торлооныҥ эдиле коштой jаткан кичинек томыракты кöрöлö, сананды: «Юраныҥ бычагы… Айса болзо, оорып jаткан Юраныҥ, ончобыстыҥ jÿрÿмис бу эки тулуҥымда, чачымда?»..\nОл бычакты колына тудуп, тулуҥыныҥ тöзине jаба экелди, jе ол ок тарыйын ойто ырадып салды.\nОдуныҥ ÿсти jанынаҥ бир jеҥи jок узун кара тонду оҥ будына сопок, сол будына кандый да öдÿк аайлу неме кийип алган уул аксаҥдап клеетти.\nСелбеков башкÿн мечирткениҥ эткен табыжынаҥ коркып, тÿнди уйку jок öткÿргенинеҥ улам, таҥ эртен оттыҥ jанына jадала, jарым тÿшке чыгара уйуктады. Ойгонып келген соҥында бажы кÿйÿп калган сопогыныҥ кончын таштабай, колына тудунып алала, конгон jеринеҥ ырап басты. Ол чинези чыга берген уур сопокту будын чала сÿÿртеп, ак таҥышкакту, булгууш ошкош будын эмеш бийик кöдÿрип браатты. Эп jок то болзо, кööркий нени этсин база. Ол анайда беш те километрди базып öдöр эди. Jе сол будына ороп алган ич штаны сыраҥй эп jок болды. Оны канайып та эптеп буулаза, тудуш ла чечилип турды. Вася оныла уружып, не аайлу шыралаган эди! Арт учында, эрик jокто jаҥы сÿме тапкадый болды. Ол jалтыркай сапту томырагыла тоныныҥ бир jеҥин ийин бойдоҥ сöгÿп алды; чичке учын туйуктай буулап койоло, сол будына кийди, ич штанын дезе оромыш эдип, оҥ будына оронып алды.\nБир коноктоҥ артык öйгö курсактанбай jÿрген уул колына тудунып алган öдÿктиҥ кончын да jип салгадый болды. Кезикте курсакка jарагадый кандый-кандый неме учураар болор бо деп, jолынаҥ кыйып, ары-бери баскындап jÿрди. Jе кандый да неме учурабай турарда, бир содон таштаҥ кылбыштыҥ jажыл jалбырагын ÿзÿп алала, чайнап кöрди.\nСелбеков анайда шыралап-боролоп турала, бир беле кöргöн соҥында аайы jок сÿÿне берди.\nJаскы кÿн jабызап, агаш-ташту кайыр тууныҥ бажына jууктап келди. Селбеков дезе меҥдебей турды. Ол белениҥ кÿреҥ-сары кадынаҥ эмеш jип алала, кармандарына толтыра терип алган ла кийининде басты. Jе байадаҥ бери агаштыҥ аразында баскындап jÿреле, эмди барар jолын таппай калды. Кажы ла jанына барганда, кандый да таныш эмес jерге учурап турды. Учы-учында койу jырааларлу агаштардыҥ ортозында чала-была ышталып jаткан отко учурайла, алаҥ кайкады, эки кöзи тазырайыжа берди. Кöк jарамас, орой эҥирде jетире канча jерди керий базып öдöлö, ойто бойыныҥ одузына келген эмтир… Эрик jокто экинчи тÿнди jаҥыскан öткÿрерге келишти…\nБÿгÿн Селбеков jолынаҥ аспаска кичееп, туш керектерле беришпей турды. Ол jолой кöп катап амырап та турган болзо, нöкöрлöриниҥ одузына капшай jедип алды.\nСелбеков нöкöрлöринеҥ айрылган кÿн бачырткалардыҥ эдин jаҥыскан jип алар деп турала, jаан тÿбекке тушкен. Оныҥ учун бойын кату бурулап, согуп турган. Учында мынаҥ ары не де болзо, jарабас кылыкты качан да кылынбай jÿрер деп бек сананып алган. Jе бÿгÿн сÿрекей тыҥ аштап турган учун база бир тÿбек оны сакып турганын билбей калды. Одуга келип, бууда отурган койонды кöргöн бойынча, ончо немени ундыган…\nКазанцев Юра jапаштыҥ ичинде уйуктап калган jатты. Одуда оноҥ öскö бир де кижи jок болгон. Андый да болзо, Селбеков бойыныҥ сананып алган керегин тургуза бÿдÿрерге jалтанып, кезек öйгö jаҥыс jерде тепсенип, айландыра jерди аjыктап турды. Оноҥ койонды мойынынаҥ капкан бойынча, буузын ÿзе тартала, аралга кирип, кöрÿнбей калды.\nСелбеков ойто ло бойыныҥ конгон jерине келди. Ол сÿрекей меҥдеп турган. Койонды сойып божогон кийининде, капшай ла оттыҥ jанына келди. Jаҥыс бу ла тужында бойыныҥ башкÿнги кылыгын, оноҥ улам коркышту jаан тÿбекке тÿшкенин ле чертенип айткан сöзин jап-jарт эзенеле, аайы jок уйала берди…\nОдожында кÿйген сопоктыҥ бажы jатты. Ол тирÿ, кöстÿ-башту, санаа-шÿÿлтелу немедий болуп, бойыныҥ jаман кылыкту ээзин бурулап, электеп тургандый кöрÿнди. Вася уйалып, ого удура кöрÿп болбой, койонныҥ эдин jерге салала, канга уймалган колын тоныҥын эдегине арчып отурды. Сопоктыҥ бажы дезе чырчыйа кадып калган тумчугын öрö кöдÿреле, арсак темир тиштерин кылайтып алып, бойыныҥ сöзине турбас уулга кандый да jаман каткызыла каткырып тургандый болды.\nЭмди Селбеков нöкöрлöриниҥ одузына экинчи катап келип jатты. Ол койонныҥ эдинеҥ бир эмеш те jибеди. Андый да болзо, тегин jерге таштабай, аралдагы шÿлÿреп jаткан карга кöмÿп салды. Келишкен учуралда Вася оны одуга экелип алар, бастыра балдарла кожо кайнадып jиир. Керек дезе бойыныҥ кылынган кылыгын да jажырбай, учына чыгара куучындап берер. Балдар оны электезе, электезин, соккылаза, соккылазын. Вася эмди карууна турарынаҥ коркыбас. Бойыныҥ эткен jастыра керектери учун jаантайын кыйналып, уйалып jÿргенче, бир катап нöкöрлöрине токпоктодып алза – торт. Оноҥ ары канайда jÿрерин Вася билер. Ол балдарга jакшы, ак-чек санаалу нöкöр болуп jÿрзе, оны кем де jаман айтпас.\nУчурал болбозо до, ол карга суккан койонныҥ эди jаҥыс кижиге курсак болгончо, jаткан ла jерине jыдып калгай ары. Вася öлзö дö, ого тийбес…\nКатя кара сууныҥ jанында узак отурып калды. Торлоо аҥдап jÿреле, эмди амырап jаткан уулдар дезе уйкудаҥ тургалак болгон. Оныҥ учун Селбековтыҥ келгенин кем де кöрбöгöн, сыҥар öдÿгиле колт-колт эдип басканын, тоныныҥ jеҥин кийген сол будыла куудаҥ öлöҥди билдирер-билдирбес шылырадып, киске чилеп, jымжак баскан табыжын укпаган.\nВася бойыныҥ эрик jокто каткымчылу кийинип алганынаҥ нöкöрлöриниҥ кöзине тургуза кöрÿнерге уйалып, jапашка арай jетпей, jаш агаштыҥ тöзине отурып, ÿн чыгарбай турды. «Кöргÿлезе, каткырыжар – деп, ол бойында сананып, чирей тееп алган буттарын аjыктап отурды. – Бу эки башка бÿдÿмдÿ öдÿктерди чечеле, jеҥди ойто сол колына кийип алзам, балдар билгилебес. Олор айдыжар: «ыраактаҥ базып келген кижи, эки буды уладай берерде, öдÿгин уштып салбай база… «Оноҥ керектиҥ аайын билгилезе де, jаан каткы болбос…»\nСелбеков бойыныҥ анайда шÿÿп алганын jарадып, сÿÿне берген. Jе ол öдÿгин чечерине jеткелекте, Митяш кöрÿнип келди.\n– Ба-таа, уулдар! – деп, ол jапаштаҥ чыккан бойынча кайкап, кокур ла сÿÿнчи колый угулган ÿниле айтты. – Вася кажы бир jерде jеҥ jастанып öлгöн болор деп сананзабыс, кезер алдырбаган туру ине!.. Jымжак учушту мечиртке чилеп, табыш jок, араай учуп келбей кайтты!\nВася бойыныҥ бастыра бÿдÿмиле кöрÿнерге турган чылап, бут бажына турды. Айла кÿйген сопогыныҥ кончын ары, кижи кöрбöс jерге таштабай, колына тудунып алган эмтир. Ол анайда нениҥ учун эткенин бойы да билбей калды.\nБалдар ончозы оныҥ jанына келип, бой–бойлорыныҥ эрмектерине jара кирижип, удура–тедире сурашкылап турды:\n– Кайда jÿрдиҥ?\n– Öрö – деп, Вася араай унчукты.\n– Ортолыктыҥ учында ба?\n– Эйе. Мен…\n– Ажандыҥ ба?\n«Чикезин тургуза айдайын ба, айтпайын ба?» – деп, эреҥисту эки jара санаазыныҥ бажына Селбеков бачым чыгып болбой салды. Ол jалтанчак jылтыҥдашкан кöстöриле ары сурт, бери сурт эдип, бирде нöкöрлöри jаар, бирде бойыныҥ буды jаар кöрÿп, унчукпай турды.\nСурактар дезе оны сакыбай, токтомол jок берилип турды. Анайдарда, Вася эки jара санаазыныҥ ортозын талдап, чынга тöгÿнди эптÿ кожуп, карууларын jандырып турды. Jе сурактар там ла кöптöп, балдардыҥ кöрÿжи там ла курчып, öткÿн болуп клеедерде, оныҥ келиштире тöгÿндеер кÿчи jетпей барды. Ол эпjоксынза да, Чынатов Мишаныҥ корголjын ошкош уур jудуругынаҥ коркыза да, табынча jаҥыс ла чынга jайылып, куучындай берди.\nЭмди Васяныҥ санаазы мындый болды: «Балдардыҥ электеп каткырганы да, арбап, соокылаганы да мениҥ бу öйгö jетире jÿрген jÿрÿмимнеҥ коомой болот эмеш пе?..»\nАндый да болзо, койон öлтÿргени керегинде нени де айтпай салды. Айла ол jанынаҥ сурак та болбогон. Jилбиркеп турган кижи jок болордо, незин меҥдеер?\nОнчо болдар Селбековтыҥ куучыныҥ амырынча угуп jадарда, Чынатов Миша jудругын тÿÿнеле, карындажын ÿредер кÿÿниле тартыжып турды. Оныҥ эриндери чала ары-бери тартылып, jÿзÿн-базын кыйыжып тургулады.\nСелбеков бачырткалардыҥ эдин jаҥыскан jиирге турганын айдып берерде, Миша бойыныҥ чугулына эмеш туктурылып, туна берген тыркырууш ÿниле кату сурады:\n– Тыг… тыгынып, тойдыҥ ба?\nJе каруузын сакыбай, бойыныҥ кекенижин бош салынып ийди.\n– У-у, эдÿ! – деп, ол кыйгырала, агашка jöлöнип турган уулга тап этти. Jе оныҥ jудругы, кейде кандый да кижиниҥ кöзине кöрÿнбес илмекке илингендий, токтой берди.\nВася турган jеринеҥ кыймыктанбады, коруланарга бир эмеш те кичеенбей турды. Ол эмди кандый да сыраҥай башка, алдындагызындый эмес болуп кöрÿнди. Оныҥ чип ле чике удура кöрÿп алган кöстöриниҥ оды да, бастыра бойыныҥ токуналу бÿдÿжиҥ де: «Чын, мен jаман кылынгам, jе карууна турарынаҥ коркыбазым, кÿчин jеткенче сок, ачынбазым» - деп, айдып тургандый болды.\n–Jе, акыр, мынаҥ ары анайда кылынзаҥ, мен сени тойдырарым – деп, Миша öрö кöдÿрген колын тöмöн божодып, араай айдала, кайра басты.\nСогушчаҥды токтодорго jаҥы ла тура jÿгÿрген Митяш ойто Казанцевле коштой jерге кыйын jадып алды. Ол бир эмеш унчукпай jадала, Селбековтыҥ будын аjыктап, эрмектенди:\n– Бис öдÿктеристеҥ чучук эдерге турарыста, Вася озолоп ийген туру ине, чо-орт. Сопогыныҥ бажын jип койгон… Андый да болзо, аштап турган болор. Бисте jудрукча болчок эт бар эди…\n– Оны jип салзабыс, öдÿктеристеҥ öскö не де артпайтан туру – деп, Миша колына бойыныҥ сопогын бажынаҥ тудуп, кемге де кöрбöй, кунукчылду кимиренип айтты.\n– Канайдар база? Эҥ баштап, бир ле болгон, Васяныҥ экинчи öдÿгин jип саларыс. Оныҥ кийинде… Айса болзо, тузактарыска база бир тенек тÿжер.\nКатя уулдардыҥ куучындарын угуп турала, Митяштыҥ jанына базып келди.\n– Мындый неме тузакка jараар ба? – деп, ол колына тудунып алган алтын-сары тулуҥдарын кöргÿзип, сурады.\nБайадаҥ бери Селбековло куучындажып, оноҥ кöстöрин албай турган балдар кызычактыҥ бойыныҥ чачын чолтыйта кезип салганына аjарбагандар. Эмди кöрöлö, ого кайкап та, ачынып та тургулады. Оныҥ jараштыра буулаган чаҥкыр ленталарлу, jуунак öрÿп салган тулуҥдарына jаантайын ла сÿÿнип jÿретен Митяштыҥ кап-кара кöзине jаш келди.\n– Jарагадый болзо, ал, оноҥ öскö «Кандый-кандый кижи алтынга бодойло, блаап албазын» – деп сениҥ айтканыҥча болбозын, – уур айалгада jÿрÿп, чаксырай берген кызычак чине jок кÿлÿмзиренип ийди. – Ме, тут.\n– А… Сен… Нениҥ учун? – Митяш айдар сöзин таппай турды. – Мен... Jок, албазым.\n– Ал, ал! Оны эмди тÿҥей ле ойто буулап та, jапшырып та алар аргазы jок.\nСÿÿри башту кырлардыҥ ары jанынаҥ jаан булут чыгала, канча-канча кичинек булудычактарды ээчидип алып, кайдаар да кÿнбадыш jаар учуп браатты. Эмеш тыҥый берген салкынга бийик-бийик агаштар шуулажып тургулады.\nТöзинде jапашту карагайдыҥ бажынаҥ каа-jаа тÿжÿп турган чочогойлордыҥ бирÿзи бöкчöйип отурган Митяштыҥ jардына келип тÿшти. Jе Митяш неге де аjарбай, нени де укпай, jаҥыс ла Катяныҥ торкодый jымжак чачын колына тудала, оноҥ кöзин албай турды… «Катя, мындый jараш тулуҥдарыҥды неге кестиҥ? – деп, бойында сананды. – Сеге ачу эмес пе, Катя?.. Кандый jакшы кызычак!..»\nКайнап jаткан эттиҥ jыды буула кожо öрö кöдÿрилип, кейле текши jайылып браатты. Ол тегин де аштап калган балдардыҥ курсак jиир кÿÿндерин там ла ойгозып турды.\nСелбеков казанды карап, кайдаҥ да тилиниҥ эки jанынаҥ сызылып клееткен чилекейин jудуп божобой турды. Оныҥ кеjири тудуш ла öрö-тöмöн jÿгÿрип, канча jуду эткенин тоолоп тургандый болды.\nКатя Митяштыҥ эткен кичинек топшуур ошкош калбагыла бир эмеш мÿн сузуп алала, оозына jууктадып айтты:\n– Тус та jеткен, та jок.\n– Сартакпай батыр Кадын суузын jетире тузаган болбой.\nJе Катя кокурлап айткан эмес. Ол мÿнди амзап кöрöлö, сумказынаҥ jаан болчок тус чыгарды.\n– Чын эмеш пе?\n– Тегин таш болбой…\nКатя jартап берди:\n– Байа тöмöртинеҥ клееделе, тапкам. Агаштыҥ ортозында jаткан акта…\n– А-а, чын! – Митяш эзенди. – Былтыр кÿскери анда «Jаҥы jол»\nколхозтыҥ jаш малы тебеелеп турган… Торбокторды суу кичинек тужында\nкемеле кечиргендер… Тьфу, тус jок шыралап jадарыста, санаама канайып\nБалдар ас-мас та болзо, сÿрекей амтанду эттеҥ jип, изÿ мÿннеҥ ичкилеп аларда, кöстöри сÿÿнчилÿ суркуража берген.\nJе удабады. Беш те минутка jетпес öйдиҥ бажында ончозы байагызынаҥ тыҥ аштаганын сескиледи.\n– Эх, база бир торлооныҥэди бар болзо, кайдат – деп, Митяш jиткезин тырманып, айтты. – Ол тужында кандый jакшы болбос эди, чо-орт.\n– Мен бир стакан мÿнге бу ортолыктыҥ учына да jетире барып келер эдим – деп, Миша унчукты. – Jе jок немени jок дебей, тегин ле не куучындаар оны.\n– Эт бар да, кижи эрмек-куучынды керектеер эмеш пе. Казанга толтыра кайнадала, ич чербейгенче jип албай, - Митяш эттеҥ тойо jийле, сÿÿнип тургандый, эки колыла ичин сыймап, кÿлÿмзиренди. – Jок тужында куучындап та алза - jакшы. Чын ба, Вася? – ол коштой отурган Селбековты ийининеҥ тутты.\n– Чын эмей а… - деп, Селбеков каруун jандырала, ичинде сананды: «Эмди ле айтса кайдар? Сÿрекей эптÿ келишкен учурал…»\nОл кезек öйгö унчукпай отурды. Оноҥ Митяш jаар кылчас эдип кöрöлö, сабарыла тобрактыҥ ÿстине кандый да кереги jок чийÿлер тартып, араай кимиренди:\n– Аркада… мен… Бир эмеш эт бар ла…\nСелбеков койонды нениҥ учун öлтÿргенин, эдин кайда сукканын – ончозын куучындап берди.\nБалдар оны электеп, арбаардаҥ болгой, jаманын таштап, эт бар болгонына сÿÿнгилей берди…\nКадын суу калганчы кÿндерде тартылып кичинектеди. Ол эмди jараттарына кирип, чала jобожый берген. Jе андый да болзо, эки jанында оодылбай арткан калыҥ тоштыҥ кырына улам сайын табарып, кÿчтÿ толкуларына шалт-калт этире сузуп турганча.\nАйры сууныҥ jаказында турган jÿк ле бажында будактарлу узун карагайлар араай салкынга чала-была jайканыжат.\nМитяш олордыҥ бирÿзине jаба базып келеле, оны алдынаҥ öрö аjыктап айтты:\n– Бу чичке узун свечини jыгып алган кижи… а? Чип ле чике сууны кечире jадар эди. Ол бойы да jыгыларга jазанып алган ошкош – бöкöйип калтыр.\n–Jоон эмес ле – деп, Миша телеграфтыҥ столмозындый, чичке агашты тöзинеҥ тудуп кöрöлö, айтты: – Курч малтала бир он ло катап чапкан кийининде jыгылгадый эмтир… Jе бис неле кезерис?\n– А мыныла? – Митяш карманынаҥ томырак чыгарды.\n– Эйт, тегине ле… Карагайды чырбагал деп бодоп туруҥ ба?\n– Чырбагал jыгарга турган кижи бычакты да керектеер эмеш пе – деп айдала, Митяш карагайды сол колыла кучактап, оҥ колындагы бычагыла кести. Jе одус ла минуттыҥ бажында, jÿк ле чобразын öткÿре кескен соҥында, токтой берди…\nБалдар Умнова Катяныҥ чачынаҥ jÿске jуук тузактар эделе, канча-канча jерде буулап тургускан кийининде, тыҥ шыралабай бардылар. Олор эмди чычыранаттаҥ кайнаткан суйук «компот» ичип ле балардыҥ кузугын чертип турганына ÿзеери кÿнÿҥ ле торлооныҥ эдин jип турар болдылар.\nБир катап агаш аразында Вася салга jарагадый агаш бедреп jÿреле, кÿртÿктердиҥ ойноп турган jерине учурадылар. Бÿгÿн таҥ эртен анда буулаган тузактарына бир кара кÿртÿк тÿшти.\nJип турган курсагы эмеш jаранып келерде, Казанцев Юраныҥ кÿчи ойто кирип, су-кадыгы оҥдоло берди.\nМитяш оны кöрÿп кокурлады:\n– Алдында куру ла сööк уул течпейип калтыр…\nJадын бир эмеш оҥдолзо до, jе jаан сууны кечер аргазы билдирбей турды.\nБалдар сал эдип аларга кичееп, эки кÿнге улай иштегендер. Jе олордыҥ кичеемелинеҥ туза болбоды: керектÿ агаш табылбады; jаман-jуман чирик jадыктарды тал чырбагалла колбоштырып, jÿк арайдаҥ эдип алган салын дезе бойлоры ок jектеп таштагандар.\nЭмди Митяш, Вася ла Миша кандый бир öскö эп-арга табарга амадап, айры сууны jараттай базып браадала, оныҥ чала эмеш тапчы бÿгине келип токтодылар…\nКара-чоокыр канатту кызыл томыртка карагайдыҥ бажында куу будакты чокып, такпайларды тÿжÿрип турды.\nМитяш оны удаан аjыктап турала, куучындады:\n– Бу кушкажак иштенип ле jат. Бойыныҥ малтачагыла сööк ошкош кату будакты чокып, удатпай ла бир канча ойык этти. Бис дезе кÿчибиске бÿтпей jадыс… Нениҥ учун андый? Бистиҥ томырактарыс кушкаштыҥ тумчугынаҥ мокко болды ба, уулдар?\nМиша куныкчылду кÿлÿмзиренди:\n– Ойыктар эдерге jараар ла.\n– Ол до jакшы – деп, Митяш неге де сÿÿнип тургандый, омок ÿниле айтты. – Бис, беш кижи, он до ойыктаҥ этсебис, бежен ойык. Бир jÿстеҥ – беш –jÿс! Агашты эки jанынаҥ, томырткалар чылап, бир эмештеҥ де томырзабыс, койондор чылап кемирзебис, jыгып аларыс!\n– Агаш jыгылганча сагал öзÿп калар…\n– А керек беди – деп каруу jандырала, Митяш карагайдыҥ jанына басты; jердеҥ бир таш кöрöлö, оны колына алып, оноҥ ары айтты: - Тÿҥей ле Сартакпай биске келип, кÿр эдип бербес, - ол бычактыҥ бажын мизиле агашка jаба тудала, арказына ташла jырс берип ийди. – Бис Сартакпайдаҥ коомой эмес ле, кÿчис jедер болбой, чо-орт!\nСелбеков кÿч jедер-jетпезин билбей де турза, бойыныҥ jалтыркай сапту томырагыла карагайды экинчи jанынаҥ кести.\nКуу будакты чокып отурган томыртка эки уулдыҥ таштарлу бычактарына jырс-марс этире соккылап, иштенип турган табыжын угала, кайдаар да уча берди. Jе Митяш оны билбеген. Качан агаштыҥ кезилген jери эмеш тереҥжип, кажайып келерде, ол бойын да, кожо иштеп турган Селбековты да кöкидип, сÿÿнчилÿ ÿниле кыйгырды.\n– Кöр, кöр, кушкажак, тудун! Карагайыҥ jыгыларына jууктап келет!\nКезер тужында ташла бычактыҥ арказына öйинеҥ öткÿре тыҥ согуп ийгенин билбей калды… Оныҥ колында jÿк ле сап артты:\n– Ох, эрдиҥ согужын – деп, Митяш сынган бычагын аjыктап, бойын мактаган аайлу эрмектенди. – Кезерди сени…\nЧынатов ого jууктап келеле, томырагын берип, айтты:\n– Ме. Jаҥыс араай… База да сÿрекей кату эди…\nКазанцев Юра ла Катя байа, эртен тура, тузактар кöрÿп ле чычыранат терип барала, эмеш удап калгандар. Оноҥ башка нöкöрлöрин бедреп jÿргенче, база бир канча öй öтти. Андый да болзо, олор айры сууныҥ jанына келерде, кÿн талтÿштеҥ öткöлöк болгон.\nМитяш, Юра, Миша ла Вася тöртÿ экидеҥ селижип, ижин кезек те öйгö ÿспей, карагайды эки jанынаҥ кескилеп турды.\nКатя олорго болужар аргазын таппай турала, айтты:\n– Тегин турганча, курсак белетейтем.\n– Чын – деп, Митяш jöпсинди. – Одуга барып, катлет-сатлетти быжырып отур. Бис аштаган кийининде сеге келип…\n– Jок, андый эмес – деп, Катя jара киришти. – Этти бого экелер… Мында кайнадар.\n– А-а, бригада ыраак барбай, мында ла ажанып алзын деп пе? Сÿрекей jакшы!\nКатя одуга барып келген кийининде бир тöҥöшкö jаба кичинек от салды. Jе оны кем де аjарбай турды.\nМитяш амырап отурала, агаштыҥ тöзин аjыктап, эрмектенди:\n– Мыны кижи кескен деп, кем де айтпас… чычкандар кемирген деп бодоор.\nСол ийиниле карагайга jöлöй туруп, бöкчöйöлö, унчукпай иштенип турган Миша öҥдöйип келеле, чугулду тÿкÿрип арбанды:\n– Тьфук! Канча часка… колдорыстыҥ терези сыйрылганча, эткен ижис не де эмес…\nМитяш карууна сöс айдарга турарда, Катя оныҥ jанына базып келеле, сурады:\n– Билериҥ бе не?.. Jаш агаш кÿйер бе?\n– Эмештеҥ… А не? Кургак одын jок болды ба?\n– Мен санангам… томыракла кескенче, от артык болор бо деп….\n– А? Э-э, чындап та, уулдар! – дейле, Митяш öрö турды. – Кöк jарамас… Бу бис канайып… От, от салар керек, чоорт… Эх! – ол сÿрекей сÿÿнип, коштой отурган кызычакты эки колынаҥ тудала, оныла тÿрген айланыжа берди.\nКатя ап-ару, чичке ÿниле каткырып, ÿч-тöрт ло катап айланып келген кийининде jайнай берди:\n– Болор… Ой!.. ха-ха-ха… токто, божот…Митяш…\nЮра, Вася ла Миша сÿÿнчилÿ кыйгырыжып турдылар:\n– Божотпо, Митяш!\n– Катлет-сатлет эдер кижи jок болор…\n– Jок, jок… божодор керек…\n– Андагы улуска эзен айтсын…\nБалдар Катяныҥ берген шÿÿлтезин jарадып, карагай тöзине jаан от салала, оноҥ кайдаар да барбай тургандар. Jаҥыс ла бозом эҥир кире берген тужында оду jаар ууланып баскылады. Jе отты тегин таштабай, тажып алган одындарын ÿстине чогуп салгандар.\nЭртен тура, кÿн чыккалакта, ончозы айры сууныҥ jарадында болдылар. Олор уйкудаҥ турган бойынча, меҥдеп, казан да аспай, келгиледи.\nОт öчкöни удай берген эмтир: эбиреде арткан-калган турундардыҥ ортозында борорып jаткан кÿ сооп калтыр.\nБалдар карагайдыҥ оҥкойо кÿйген jерин колдорына тудуп кöргÿледи.\n– От бистеҥ артык иштеген турбай! – деп, Миша сÿÿнди. – База эмеш ле öртöзö… Кандый до болзо, талтÿшке jетирбей jыгала, кечерис. Чын ба?\nБу ойдо Селбеков чÿчкÿрди. Тумчугына кейле кожо кандый да ачу ыш кирген болгодый…\nМитяш оны кылчас эдип кöрöлö, айтты:\n– Мишаныҥ сöзи чып ла чын! Ол кечеги де кÿн jастырбады… Öдÿк эмес öдÿктÿ, бир jеҥи jок тонду кезердиҥ сагалы öзÿп калган инее, чо-орт!..\nКаткы jиркирей берди.\nВася чÿчкÿрип, тумчугын колыла jыжып турала, сагал jурап алганын билбей турды. Ол кÿйген агашты тудуп кöргöнин ундыган. Оныҥ учун: «Бу кайдагы «сагалымды» айдат не?» - деп кайкап, jаактарын да,ээгин де ол ок колыла арлап, бастыра jÿзин карарта уймап салганын база да билбей калды.\nJе каткы, сериирдеҥ болгой, там тыҥный берерде, ол сезинеле, сÿрекей уйалып, эки башка öдÿктÿ буттарыла суу jаар аксаҥдады…\nАраай кÿÿлеп, каа-jаада, кузук черткендий, тирсилдеп jаткан оттыҥ jалбыжы алдынаҥ коо, карагайдыҥ тöзине jаба чöйилип туру.\nJуугында ажанып отурган балдар оны кöрÿп, сÿÿнгилейт:\n– Кандый эптÿ!..\n– Сÿрекей jакшы сыймап туру! Jалакай…\nJе бу сÿÿниш араай эрте болгонын кем де билбей турган.\nСакыбас jанынаҥ салкын сыгырып келди.\nJаҥы ла jобош кÿйÿп jаткан от коркушту jызырап, кÿркÿреп чыкты. Jалбыжы jÿÿле бергендий, улай ла ары-бери элбеҥдеп, агаштыҥ бу öйгö jетире эмеш чичкере кÿйген jерине тийбей барды.\nБалдар отты jаанадып алар деп, анаҥ-мынаҥ оок-теек jадыктар, тöҥöштöр экелип, ÿстине салгылап турдылар. Jе керектиҥ аайы оҥдолып турган деп айдарга болбос. Кургак одын тÿрген «кайылып» турды.\nКалганчызында Митяш чöкöнöлö, айтты:\n– Бу jÿÿлгек отты jоголтор керек.\n– Нениҥ учун? – деп, нöкöрлöри кайкап сурагылады.\n– Одын тажыырга кÿч jетпес. Бычакла… Эмди кöп артпаган болбой…\nТеҥери jудаарга турган ошкош. Кÿнчыгыштаҥ чубажып келген каразымак булуттар кырлардыҥ бажына токтоп, минут сайын элбеп, калыҥжып турдылар. Удаган jок олор теҥери тÿбин текши карартып саларда, Кадын ичи бозомтып, соой берди. Салкын тыҥып, актардагы куудаҥ öлöҥниҥ ле jыраалардыҥ jалбырактарын кайдаар да ыраак учуртып турды.\nБир саҥыскан салкынга удура учуп болбой, öлö канаттарыла талбып чöкöйлö, кайра ташталып, койу агашта кöрÿнбей калды.\nJаҥыс ла бийик учушту мÿркÿт булуттардыҥ алдында амыр-энчÿ кайып jÿрди. Jе ол до jууктап клееткен jут-jулакайдаҥ jалтанган ошкош, саҥ тöмöн учуп барала, кайа-таштардыҥ ортозына тÿшти…\nБалдар бойлорынынҥамадузына jут келгелекте jедип аларына кичееп, коркушту меҥдеп турала, эки бычакты сый согуп салгандар. Эмди олордо jаҥыс ла Селбековтыҥ бычагы артты. Ол ончозынаҥ jаан да, калыҥ да, айла эмеш jымжак болгон учун сынбаган.\nТегин де jылбай турган иш там ары болды.\n– Мыны бÿгÿн jыгып алатаныс jок ошкош – деп, Миша агашты кезип тура айтты.\nJе карууна бир де кижи унчукпады. Ончозы Митяш jаар кöргиледи. Митяш дезе нении де айтпай, сууны jараттай басты. Ол салкынга ары-бери jайканыжып турган узун карагайлардын ары jанына балала, кайда да удаан кöрÿнбей jÿрди. Оноҥ ойто jалбак-jалбак таштар тудунып алган келеле, айтты:\n– Агашты «кирееле» кезер керек, уулдар.\nКазанцев бир ташты алып, колына арсак кырынаҥ сыймай тудуп кöрди.\n– Тиштери чÿрче ле оодылып калбай – деди.\n– Оодылбай кайтсын, темир эмес – деп, Митяш айтты. – Jе андый да болзо, бир-эки миллиметрди кезип чыдаар эмес пе! Тегин турганча, бир эмештеҥ кезер ле керек. Таштар кöп, бу карагайлардыҥ ары jанында бÿткÿл кайа туру.\nСок jаҥыс бычакла агаш кезип тургаҥ Мишаныҥ колы чылай берди. Оныҥ ордына Селбеков туруп иштенди. Митяш ла Юра дезе агаштыҥ jанына келип, бой-бойлорына одош турала, колдорына чын ла кирее туткандый, jалбак ташты эки учынаҥ ары-бери тартып кескиледи…\nБаза бир часка jуук öй öткöн кийининде, карагай балдардыҥ ла jаан салкынныҥ кÿчине jеҥдирип, кезилген jеринеҥ кыjырай берди.\nОл сÿрекей эптÿ jыгылган, jе кемди де сÿÿндирбеди: бажы сынган… Тöзиле эки тöҥöштиҥ ортозына кептелип, jаткан jеринеҥ кыймыктанбады. Jе арыгы учы коолдыҥ ол jанындагы тоштыҥ кырына jетпей, сууга тÿжÿп калды…\nАмадаган керек бÿтпеген. Андый да болзо, кичинек геройлор бир агашты jыккан кийининде алаҥзыштыҥ олjозынаҥ чыгып, бойлорынаҥ кÿчтерине бÿде бердилер. Олор колдорын бош салбай, коштой турган база бир узун, jе баштапкызынаҥ эмеш jоон, карагайдыҥ jанына jакшы кургак одын тажыдылар.\nМитяш ончозынаҥ кöп иштеп, тыҥ арыза да, кокурлап турды.\n– Мынаҥ кайдаар да барар кÿÿним jок. Амыраарга макалу jер эмтир, чо-орт!.. Карагайлар кöп. Кÿр эдип божойло, jараш-jараш туралар эделдер… чöрчöктöги каандардыҥ öргööлöрине тÿҥей… Курорт болзын.\n– Мында кем амыраар? – деп, Катя сурады. – Каандар ба?\n– Jок, нениҥ учун?.. Бис бойыс, jеҥдери jок тонду, булгууш ошкош öдÿктÿ баатырлар…\nОдын кöптöгöн тушта, Юра айтты:\n– Эмди тургуза кÿйдÿрзе де, туза болбос. База ла…\n– Чын – деп, Митяш оныла jöпсинди. – Одубыска баралдар. Амырайлы. Салкын токтозо, ойто келерис.\nКичинек сал тÿрген сууныҥ толкуларына, такпай чылап, ары-бери ташталып турды. Кöк фуфайкалу, кара кураан терези кубанка бöрÿктÿ, бир баштык ла «тозовка» jÿктенип алган уул оныҥ ÿстине талтайта турала, узун агашла эжип клеетти. Удура согуп турган соок салкынга оныҥ jÿзи де, колы да кызара берди.\nКарлу jааш jаады.\nКартыс бöрÿгин jемире кийеле, тыҥ энчейип алды. Оныҥ штаны jаашка öдÿп, тизелерине jапшына берди…\nКартыс амыраар öйдö jанып болбой салала, кÿнÿҥ ле Карагайдагы таайыныҥ тозовказын jÿктенип, кайыр туулардыҥ аркаларынаҥ сымда аҥдап jÿрген. Бÿгÿн ол агаш-ташту каскактарга jÿрÿп арыйла, jолдыҥ jанына келип, тыштанып отурган.\nŸсти jанынаҥ таныш кижи базып келди. Ол кÿстеҥ бери Картыстыҥ тöрöл колхозына jаҥы кажаандар тудуп турган бригадада иштеген. Качан иш божой берерде, Кадынды мостодоҥ кечеле, канча-канча тууларды эбирип келген эмтир. Оныҥ айылы Карагайда…\nÖбöгöн Картысла коштой отурып, бир эмеш таҥкылап алган соҥында Карагай jаар ууланып басты. Jе беш те алтам этпей токтой тушти.\n- О, калак!.. Эмеш ле болзо, jÿре берер эдим – деп, кайра бурылып эрмектенди. – Энеҥниҥ бичигин арай ла ундыбадым. Уулыма табыштырып бер деген…\nÖбöгöн jÿре берди.\nКартыс jаҥыскан артып, энезиниҥ бичигин кычырды:\n«Адаҥ Москвага озочыл малчылардыҥ jуунына барган… Сени сакыган. Келбедиҥ. Jе канайдар база? Карын келбегениҥ jакшы. Оноҥ öскö ойто бачым барып болбос эдиҥ… Сен анда jаҥыскан эмес. Кару нöкöрлöриҥле кожо jÿрÿп, кунукпас болбойын… Мен кече jурт Советке jÿреле, Бачым Айаровичке туштадым. Митяш jанып келбегенин оноҥ билдим… »\nКартыстыҥ каникул башталган кÿн интернатта jаҥыскан отурып бичиген письмозын энези эмдиге ле албаганы jарт. Алган болзо, Митяш оноҥ нöкöрлöри Карагайда jогын билер эди…\n«Олор та сууга тÿжÿп öлгöн, та кандый… Капшай ла Степан Кумаровичке айдар керек» – деп сананып, Картыс Карагай дööн jÿгÿрди. Jе бир де километрди öтпöй, jолдоҥ кыйала, öзöккö тÿжÿп, сууны jараттай барды, «Öлгöн-тирÿзи билдирер болор бо» – деди…\nКартыс ла Митяш – бой-бойлорын качан да ташташпас наjылар. Олордыҥ наjылыгы мындый учуралдаҥ башталган.\nБир катап, кÿскиде, баштак балдар öскö jердеҥ келген кап-кара кöстÿ Митяшты оромдо тудала, токпоктоп тургандар. Оныҥ jап-jаҥы тонын jара тарткылап салган. Ол тужында Картыс алтынчы класста jаҥы ла ÿренип баштаган, Митяш дезе бежинчи.\nКартыс jÿгÿрип келген бойынча ол согушчаҥдарды туш башка чачып, таныш эмес уулчакты айрып алды. Оноҥ таайыныҥ айылына апарып, ийнелÿ учук алала, тонын jамап берди.\nМитяш дезе бойыныҥ сумказынаҥ jаан книга чыгарала, Картыска берип айтты:\n– Ме, алтай чöрчöктöр… Сÿрекей jакшы… Менде база эки книга бар. Керек болзо…\nОл ло öйдöҥ бери эки уул бой-бойына jаантайын карузып jÿретендер. Митяш бойыныҥ jаан нöкöрин Ака-Баатыр деп айдатан.\nБыjыл кышкыда, каникулдыҥ кийининде, Митяш айылынаҥ ойто Карагайга келеле, Картыска кынду бычак берди.\n– Мыны тут, Ака-Баатыр – деп, ол кÿлÿмзиренип айтты. – Сендий аҥчы кижиге jарагадый ла неме эди, чо-орт!..\n– Бот кандый кижи… Кöрмöсти неге коштыҥ бого? – Картыс бычакты аjыктап, сурады. – Кайдаҥ алдыҥ?\n– Бойымныҥ… Адам эдип берген.\n– Адаҥ чугулданбас па?\n– Jо-ок. Ол айткан… «Эр кижи нöкöрине сый этпей база»…\n– Андый болзо, мыны ал – деп, Картыс бойыныҥ кара-кÿреҥ сапту томырагын Митяштыҥ алаканына салып, айтты: – Кичинек те болзо… Адам немецтерле jуулажарда, оны кожо алып jÿрген… Быjыл jетинчи классты божотсом, бу немени – ол столдо jаткан готовальня jаар кöргÿсти, – сыйлап берерим…\nЭмди Картыс ончо немени jап-jарт эзеди. Митяш бу ла мында, оныҥ алдында тургандый, кап-кара кöзиле сÿÿнчилÿ суртулдап: «Эзен, Ака-Баатыр… чо-орт» - деп, эзендежип турган ÿни де угулгандый болды.\nКартыс сÿрекей меҥдеп браатты. Jе ортолыктагы агаштыҥ аразында салган оттыҥ ыжын кöрöлö, кенетийин токтой берди.\nJуугында кандый да эски таскак турган. Оныҥ баканалары кыйыжып, jабынтызы jемирилип калган. Ÿстинде каа-jаа ла агаштар артты.\nКартыс узак сананбай, ол агаштарды тÿжÿреле, кичинек сал эдип алды.\nТыҥ салкынга ла карлу jаашка удура барарга сÿрекей кÿч болгон. Кургак агаштаҥ эткен jеҥилчек сал кандый да уур боло бергендий, ичкери jылбай турды. Он тöрт jашту уул бар jок кÿчин салып, узун агашла эшсе де, ол сууны кечире барбай, кöп сабазында тöмöн агып браатты.\nКартыс бойыныҥ jÿктенип алган мылтыгын jараттаҥ jаҥы ла ийде салынган öйдöҥ бери эмеш чаптыксынза да, ого тийбей турган. Jе бöксöзине оҥ колынаҥ чаганагын соктырып алган кийининде тургуза ла чечти. Оноҥ бойыныҥ алдына саларга jазанып, эҥчейди. Сал кенетийин бир ташка табарарда, мылтыгын да, кайык агажын да карпайа тоҥуп калган колынаҥн ычкынып ийди.\nТозовка сууга тÿшкен бойынча кöрÿнбей калды.\nКартыс эҥмектеп, салдыҥ кырына jууктап келеле, чапкындарда кажайып, элестеп турган агажакка jедип аларына кичеенип чырмайды. Jе канайтса да, колы jетпей турды. База бир сööм кирези ичкери jылайын дезе, кичинек сал аҥтарыла бергендий болды.\nОл анайда кайыктаҥ öскö нени де аjарып кöрбöй, тÿрген сууныҥ ортозыла там ла там тöмöндöп браатты. Учында кайыкка jедип, тудуп та алза, оныла тузаланарга келишпеди. Öрö тургалакта, алдында бир ле кулаш jерде, сууны кечире jыккан карагайды кöрди. Оныҥ алдыла öдöринеҥ коркып, jаба jедип келген бойынча, ас-мас будактарынаҥ тудунып, ÿстине калып чыкты. Сал дезе ол ок тарыйын агаштыҥ алдыла шыйт эдип, öдö берди…\n«Митяш баштаган балдар бу ортолыкта туйукталган болзо, олорды кечирип аларым» - деп, санаалу келген уул эмди бойыныҥ да мынаҥ ойто барар аргазы jок болды.\nJааш токтогоны удабады.\nКартыс кийимин кургадып, оттыҥ jанында отурган. Ортолыктагы балдар учы jок сÿÿнгилеп, кöстöрин оноҥ алгылабай турды.\n– Ÿлдÿ ошкош jаан бычакту Ака-Баатырым биске келерде, мен кÿр эдип, колымды да уймабазым – беп, Митяш кокурлап отурды. – Спутник jазап алала, учуп барарыс… Jерди эбиреде… Оноҥ Васяныҥ борсук терези бöрÿгине отурып, Карагайга тÿжерис.\n– Спутнигиҥди башкарар кижи чыкпаза, не болор? – деп, Картыс каткырып сурады.\n– А башкарар кижи бу отуры ине, чо-орт! – Митяш колыла Селбековты ийининеҥ туты. – Белетенип алтыр…\nЮра ла Миша каткырышты:\n– Ол башкарза, кандый бир jуукага кÿуч этире…\n– Эмезе, оныҥ аткан каргаазы чылап, кööлмöк сууга тÿжерис.\n– Вася эмди алдырбас болбой. Тайкылчаҥ сопогын отко jидирип салган…\nКартыс кургадынып божойло, айтты:\n– Спутникти кийининде эдерис, Митяш. Слердиҥ агажаарды jыгар керек. Оноҥ öскö кар jаайла, соок келбезин…\n– Jöп, jöп, баралдар! – деп, Митяш айдала, öрö турды. – Jаҥыс салкын токтобой туру. База ла чаптык эдер.\nКартыс jалбак кабагын jуурып, эмеш сананып кöрöлö, айтты:\n– Кем jок, jапаш аайлу неме эдерис… чедендеп койорыс… салкын согуп турган jанынаҥ…\nТÿн коркушту узак билдирди. Эҥирдеҥ бери таҥга jетире кар jаап, шуурган шуурып божобой турды. Ол эмди де токтободы. Карын там ла тыҥып клеетти. Улай ла jаап турган кар агаштардаҥ койу да бÿрлерине токтобой, салкынга куйбуланып турды.\nСоок тÿнде балдар оттыҥ jанында отурып, эмеш те уйуктабагандар. Эмди таҥ jарып ла келерде, Картыстыҥ аҥдап öлтÿрген сымдаларыныҥ эдин кайнадып jийле, кече бойлорыныҥ кезип баштаган агажы jаар барып jаттылар.\n– Ол карагайды… угуп тураар ба, балдар? – деп, Митяш тоныныҥ эдегин курдыҥ алдына кыстанып алала, jымжак карла базып, шуурганныҥ табыжы öткÿре угулгадый эдип, тыҥ кыйгырып турды. – Карагайды Картастыҥ jаан бычагыла нени этпезис…\nКартыс оны угала, курындагы кынду бычагын колыла тудуп кöрди: «Мында эмеш пе?».\n– Ака-Баатыр эмеш ле эрте келген болзо, бис эмди Васяныҥ эjезине келеле, оныҥ сельподоҥ алган пряниктерин jип отурар эдис. Вася тойо ажанып алган кийининде потолокко jетире секирип, бийелеер эди…\nТоныныҥ сол jеҥи jок уул соокко тоҥнуп турган учун Картыс бойыныҥ шарфын оныҥ колына, ийининеҥ ала карызына jетире ороп берди. Jе андый да болзо, Вася Митяшла кокурлажар кÿÿни jок болуп, эки башка öдÿгиле ончозыныҥ кийининеҥ аксаҥдап унчукпай браатты…\nКоркушту jаан салкынга кыjыражып, аайы-бажы jок шуулажып турган агаштардыҥ каа-jаа будактары сынгылап, jерге тÿжÿп турды. Бир jедеген будак сынала, карагайдыҥ бажынаҥ балдардыҥ jанына келип тÿшти.\nКартыс оноҥ туура секирип, айтты:\n– Бот кандый, а?.. Акка чыгар керек, Митяш!..\nJе Митяш оныҥ эрмегин аjарбай, кенетийин ичкери jÿгÿрип барала, эки колын öрö кöдÿрип, кыйгырды:\nКече балдар караҥуй киргенче иштеп, агашты бир jанынаҥ Картыстыҥ бычагыла кескилеген, экинчи jанынаҥ отло öртöгöндöр. Учында: «Эртен база эмеш öртöзöбис, jыгылар» – дейле, одузына jÿре бердилер. Jе эмди кöрзö, ол карагай jыгылып калган эмтир. Ончозы сÿÿнип кыйгырышты:\n- Бат-таа, уулдар – деп, Митяш jыгылган агашты аjыктап айтты. – Бис таҥга jетире оттыҥ jанында ÿргÿлеп отурарыста, Сартакпай баатыр тенек салкынды иштеткен туру… Jап-jараш кÿр эдип бербей кайтты, чо-орт!\n- Кандый эптÿ, а? – деп, Картыс кайкады. – Кечеги слердиҥ jыккан агаштарла коштой jатты…\nОнчозынаҥ озо Митяш ла Катя кечкиледи. Олор эҥ баштап бажы сынык агашка базып, экинчи агаштаҥ бек тудунып, араай барып jаткандар.\nАлдында чакпыланып турган суу кÿркÿреп, олордыҥ кулактарын тундурып, jÿректерин коркыдып турды.\nМитяш бажы jок агаштыҥ учына jууктап келеле, экинчизине кармаданды. Jе бу тужында кенетийин табарып келген салкынга кайра соктырала, сууга арай ла тÿшпей, бир будактаҥ тудунып алды. Оныҥ бöрÿги учуп барала, чакпындарга тÿжÿп, ага берди. Митяш буттарыла алдындагы агашка базып аларга албаданып турды.\nКатя ого болужар эбин таппай, jаратта турган балдар jаар кöрÿп, кыйгырды:\nКартыс ого удура тап этти…\nÖткöн тÿнди Картыстыҥ таайы – Баксым Чотпорович уйку jок öткÿрген. Ол ижинеҥ орой эҥирде jанала, бойыныҥ jеенин сакып, орынга jатпай, тураныҥ ичинде тÿн ортозына jетире баскындап турган. Оноҥ атка минеле, öзöкти öрö маҥтадып барган. Анда кайа-таштарлу кайыр туулардыҥ аркаларыла таҥ атканча jортып, бар-jок кÿчин салып, катап-катап улай ла кыйгырып jÿрген: - «Карты-ыс!..» jе Картыстаҥ каруу келбей, айландыра jаҥыс ла калапту шуурганныҥ бöрÿ чилеп улыганы ла койу агаштардыҥ шуулаганы угулып турган.\nЭртен тура ойто келеле, Баксым Чотпорович адынаҥ тÿшкен бойынча, туразына кирип, эмеш jылынып та албай, интернат jаар ууланып басты.\n– Изÿ чайдаҥ ичеле, барзаҥ кайдат – деп, эмегени jаҥы ла эжиктеҥ чыгып, кирнестеге jаба кÿртелип калган карды агаш кÿрекле кÿреп, кийининеҥ ары кыйгырды. – Кадыкту чай бар…\nJе Баксым Чотпорович оныҥ айткан сöзине аjарбай, öткÿÿлдеҥ öдÿп чыгала, меҥдей-шиҥдей базып jÿре берди.\nШуурган эмди де токтобойт. Ол кöзнöктöрдиҥ шилизин карла шыбап, телеграфтыҥ эмиктерин ле печкелердиҥ трубаларын кунукчылду кÿÿледип, jабынтызы jок мылчалардыҥ ÿстинде турган куудаҥ баргааларды чöйö-чöйö сыгыртып турганча болды. Теҥеридеҥ jаҥы ла тÿжÿп клееткен кар jерге арай jеткелекте тураларды орой согуп турган салкынга учурайла куйундалып, айланыжа берет.\nУзак jорукка арып, терлеген ат эмди коркушту соок салкынга чыдап болбой, бастыра бойы кызынала, jаҥыс jерге тепсенип, калтырап турды.\nКирнестениҥ jанында иштенип турган эмеген оны кöрöлö, öбöгöнине ачынып, сананды: «Кööркий jеенин таппай jÿрÿп,бойыныҥ минген адын да кичеерин ундыган…» Ол аттын ээрин алып ийеле, оны jединип таскактыҥ ичине кийдирди. Оноҥ аттыҥ тÿгине шыбалап калган карды öлöҥлö jалмай тÿжÿрген кийининде ÿстинеҥ эски jуурканла jаап койды.\nСтепан Кумаровичтин кабинединеҥ ÿй кижиниҥ ыйлап турган табыжы угулып келди.\nКоридорго киреле, заведующийдиҥ кабинеди jаар базып брааткан Баксым Чотпорович оны уккан бойынча, Селбекова Боростыҥ ÿнин танып ийди.\n– О-ы-ы-ый… jо-о калак! Ачузына канайып чыдайын… ы-ы-ы…\n– Öйинеҥ öдöргö jарабас – деп, Степан Кумарович токуналу ÿниле эрмектенди. – Кöзигердиҥ jажын канча да кирези агыссагар, оноҥ туза болбос.\nБорос кекенип чыкты:\n– Оозымды бöктöбöгöр!.. Кöзимниҥ jажын агызып jадаар… слер бурулу-у-у-у… Слер, слер!\n– Болор, болор, нöкöр Селбекова, – деп, Степан Кумарович оны токтодорго кичеенди. – Бис актанбай jадыс. Чын, балдарды божотпос керек болгон…\nJе Борос бойыныҥ табыжын эмеш те токтотпой, интернаттыҥ заведующийиҥ де, школдыҥ бастыра качыларын да бурулады:\n– Кööркийди… Васяны слер jеткерге сукканаар слер öлтÿрдеер!.. Кайран уулчак. Оны бу кöрмöстöрдиҥ колына бÿдÿп бергенисти!.. Ачузын, ачузын!.. Канайып чыдайтан, канайып чыдайтан, калак!..\nБаксым Чотпорович бу ончо немени угуп: «Jарабас керек чыккан туру – деп, сÿрекей тыҥ коркыйла, кенетийин уйадай берген колыла эжикти ачып албай барды. Jе кабинетке jÿк арайдаҥ кирген тужында, заведующийдиҥ эрмегин угала, чала эмеш токунай берди.\nСтепан Кумарович айтты:\n– Болор. Сурап турум, нöкöр Селбекова. Озо ажындыра калактабагар. Улусты тегин jерге чочытпагар. Ол балдардыҥ öлгöн-тирÿзин эм тургуза кем де билбес.\n– А бу не! – деп, Борос байагызынаҥ тыҥ багырып, кыскачак тонынаҥ карманынаҥ кандый да кара неме чыгарып, кöргÿсти. – Бойым кöктöгöм. Васяныҥ ады-jолы да мында…Кызыл учукла… а-а-а…\n– Оны кайдаҥ алдыгар?\n– Кадын су-удаҥ… Балдар экелген… Бир тош ÿстинеҥ тöмöн агып брааткан… бурулчыкка келип токтогон дежет. Меелей дезе ого jаба тоҥуп калган… Бу да база, - ол экинчи карманынаҥ кичинек чаҥкыр бöс чыгарды.\nЗаведующийле коштой отурган Нина Аматовна Боростын колынаҥ чаҥкыр бöсти алып, jайа тудуп, толугында кÿреҥ-сары учукла чÿмдеп кöктöгöн «УК» - эки букваны кычырала, ичинде сананды: «Бу Умнова Катяныҥ колплады болбой кайтсын… Ол балдар чындап та ончозы сууга тÿжÿп, öлгилеген туру». Бу тужында оныҥ jÿреги коркушту сыстай берерде, ол кöзиниҥ jажын токтодып болбой барды…\nСтепан Кумарович бÿгÿн «Кызыл таҥ» колхозтыҥ председателинеҥ телеграмма алган. Интернаттаҥ jанып барган балдар ÿйде jогын билип турган. Ол почтого барып, аймака телефон соккон, кÿн айасса, самолет эмезе вертолет алырткылап алзын деп сурап турган. Балдар кайда-кайда öлбöй jÿргÿлеп jаткан болор бо деп иженип турган. Jе эмди, Боростыҥ кöргÿзип берген немелерин кöргöн кийининде, ол до коркып, карыкчалду санааларга тÿже берди.\nОнчозы унчугушпай турдылар. Селбекова Борос то тыҥ багырбай, jаҥыс ла öксöп, кара меелейди тизезине салала, оны колыла араай сыймап отурды.\nБайадаҥ бери эрмек айдар эбин таппай турган Баксым Чотпорович бу öйдö заведующийге jууктада базып келеле, Картыстыҥ jылыйганы керегинде куучындады. Оныҥэрмегин уккан улус кайказа да, бой-бойлорын токунадып, айдышкылады:\n– Ыраак барган туру. Байла, оройтыган… Тÿниле ойто келбей, jерге конуп калган… Агаштыҥ аразында jÿрген кижи соокко тоҥуп öлбöслö, кургак одынды таап ийбей… Бÿгÿн база эмеш аҥдайла, эҥиргери jанып келер. Кичинек бала эмес…\n– Мен Картысты jакшы билетем. Ол алдырбас болбой… Кичинектеҥ ала аҥдап jÿретен уул эди… Керде-марда сереҥке jок то болуп калза, от кÿйдÿрер эбин таап ийер…\n– Мылтыкту кижи отты кÿйдÿрип ийбей кайтсын, jе мындый шуурганду кÿнде – деп, Баксым Чотпорович шилизи салкынга тызыражып турган кöзнöк jаар кöрÿп, кунукчылду эрмектенди. – Кем де болзо, jолынаҥ азардаҥ айабас…\nСтепан Кумарович кезек öйгö унчукпай отурды. Оноҥ бут бажына туруп, эки колыла столго тайанала, айтты:\n– Баксым Чотпоровичтин айтканы чын. Картысты бедреер керек. Оныҥ аҥдап jÿретен jерине атту улус ийер керек, эмди ле. Jе Митяш баштаган балдарды… - Ол эмеш сананып кöрди. – Улустаҥ кеме сурап алар керек. Оны машинага коштоп, «Кызыл таҥ» колхозтыҥ одожына апарала, Кадын суула ÿстÿнеҥ тöмöн тÿжÿп, кöрöр керек. Öскö арга jок. Jут кÿнде самолет то, вертолет то учуп болбос…\nБир минуттыҥ бажында ончозы эжиктеҥчыгып баргылады…\nКарагай jурттыҥ элбек оромдорыла кумакту тобракка уймалган ак-боро куйундар jарыжып сыгырыжат. Олордыҥ эҥ чыйрактары jурттыҥ учына jедип алганына оморкоп тургандый, акка чыгала, коркушту тÿрген айланыжып, биjелеп тургулайт. Арткандары, бойлорыныҥ уйан кÿчтерине уйалып турган чылап, jурттыҥ чедендерин ле тураларын ажыра калыйла, кайда да ыжык jерлерде jажынып, jада бередилер.\nБöрÿк jок арткан Митяш бажына Умнова Катяныҥ сумказын кийип алды. Ол Картыска не де керегинде омок куучындап, эки колыла jаҥып, тÿрген базып барат.\nСелбеков Карагайдаҥ чыккан кÿн jуукага jыгылала, кара меелейин сууга тÿжÿрген. Оныҥ учун эмди эки колын карманына сугуп алды. Jе ол бойыныҥ саҥ башка кийинип алганына аjарбай, чыйрак аксаҥдап, шуурган öткÿре кÿлÿмзиренет. Ол тапкыр нöкöрлöриле jÿрÿп, олордоҥ кöп jакшыга ÿренип алды. Оныҥ jÿрегин эмди башка, кандый да jап-jарык чедирген jылыдып турды…\nВася jааназына барып jада, ого jедип болбой, ойто Карагайга келип jатканына бир де эмеш ачынбайт.\nОнчо балдардыҥ jарык чырайларында jылу ла айас кÿндий jарык кÿлÿмзиреш ойнойт.\nУдура келгилеп jаткан Степан Кумаровичти, Нина Аматовнаны, Картыстыҥ таайын ла оноҥ до öскö улусты кöрÿп, базыдын тÿргендеткилейт…\nШуурган дезе шуулап ла шуулап турат, меҥдеп брааткан балдарды ÿйдежеле, олорго соот jетирерге тургандый, айланышкан-сыгырышкан чыйрак куйундарды кöдÿрип, биjеледет…


Ӧмӧ-јӧмӧ иш тыҥыыр болгодый - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иш тыҥыыр болгодый\nКӱчӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Орус географический јондыктыҥ баштапкы вице-президенти Артур Чилингаров ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јӧптӧжӱге кол салгандар.\nБу јӧптӧжӱде географияны, ар-бӱткенди ле культуралык энчини корыырын, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын бийиктедерин шиҥдеер бӧлӱкте, анайда ок билим, экологиялык, јонјӱрӱмдик, культуралык программаларды ла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрип, республиканыҥ јерин ӧзӱм алындырарында ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ тӧзӧлгӧлӧри чокумдалган. Орус географический јондык ла Алтай Республиканыҥ башкарузы јартамал-билгирлер алар туризмниҥ ӧзӱмине, анайда ок улуста Россияныҥ ар-бӱткенине, тӱӱкизине, тӧрӧл јерине чебер болор ло олорды сӱӱр кӱӱн-тапты тӧзӧӧрине иштеерге молју алынадылар.\n«Орус географический јондыктыҥ эдип турган ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи – јартамал иш. Слер Россияны, оныҥ јарлу эмес, је аҥылу јерлерин јаҥыдаҥ ачадар ла бу табынтыларды, бу билгирлерди ороонныҥ эл-јоны ортодо таркададар, ороон ичинде туризмниҥ ӧзӱмине камааныгар јетиредер» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nОл Россияныҥ президенти Владимир Путин 2018 јылда, Орус географический јондыкка сый табыштырар керек-јарак ӧдӧр тушта, Россияныҥ тӱӱкизин ле культуразын шиҥдеери керектӱ болгонын айдып, темдек эдип, јери јаан, је аргалары учына јетире шиҥделбеген Алтай Республика керегинде айтканын эзеткен.\n«Республикабыс чындаптаҥ да аҥылу ар-бӱткендик, культуралык, тӱӱкилик байлыктарлу ла бӱгӱн Россияныҥ туристический тӧс јери. Тергеениҥ јериниҥ 25 процентинеҥ кӧбизи аҥылу коруланып турган ар-бӱткендик јерлер, заповедниктер, заказниктер, ар-бӱткендик ле национальный парктар» – деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, Орус географический јондыкка Алтай јаантайын озо ајару эдетен тергеелердиҥ бирӱзи болгон. Орус географический јондык башка-башка јаан учурлу ӱлекерлерге гранттар чыгарган, ирбисти орныктырарына болушкан, республика керегинде документальный кинолор ло бичимелдер чыгарарында турушкан, мында тӧзӧлгӧн экологиялык айалганы чеберлеерине јарамыкту ууламјыларды јӧмӧгӧн.\n«Тергееде Орус географический јондыктыҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги, анайда ок оныҥ Јашӧскӱримдик клубы эрчимдӱ иштейт. Бу клуб јондыктыҥ эҥ артык он клубыныҥ тоозына кирет. Јӧптӧжӱге кол салынганы бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижисти база да аайлу-башту, јаантайынгы ла турулталу эдер деп бӱдедим. Анчада ла Алтай Республиканыҥ байлык ар-бӱткендик ле культуралык энчизин шиҥдееринде ле чеберлееринде, мында циви-\nлизованный экологический туризмди ӧскӱреринде» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nЈӧптӧжӱге кол салар керек-јарактыҥ туружаачыларына Орус географический јондыктыҥ адынаҥ уткуулду сӧзин Артур Чилингаров айткан.\n«Јӧптӧжӱге кол салганы – билимчилердиҥ, шиҥжӱчилердиҥ, јорыкчылардыҥ ла краеведтердиҥ тыҥ јилбиркеп турган аҥылу тергее – Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанын јетирер. Мынаҥ да ары кожо турулталу иштеерис» – деп, ол айткан.\nАртур Чилингаров Олег Хорохординле алдынаҥ бери таныш болгонын ла тергеениҥ башчызы Орус географический јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ Попечительский соведине киргенине тыҥ сӱӱнгенин темдектеген. Оныҥ айтканыла, мынызы текши керекке јаан тузазын јетирер.\nАртур Чилингаров Алтай Республиканыҥ башчызына ла Орус географический јондыктыҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ бастыра турчыларына тузалу ла турулталу иш, алдында тургускан амадуларга јединзин деп кӱӱнзеген.\nРГО-ныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ председатели Валерий Бабин бу бӧлӱктиҥ тӱӱкилик јолы 1957 јылда башталганын темдектеген. Калганчы јылдарда республикан бӧлӱк кӧп тоолу учурлу ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрген, ол тоодо ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ объекттерин чокумдаары, республиканыҥ агаш бӧлӱгиниҥ ӧзӱминиҥ концепциязын белетеери, туулу чананыҥ кыжы-јайы иштеер «Караколдыҥ кӧлдӧри» комплекси ле оноҥ до ӧскӧзи. Аҥылу ајару Алтайдыҥ карстовый дейтен куй таштарын шиҥдеерине эдилген. Анайда ок бичиктер чыгарар иш ӧдӧт.\n«Бис Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ кепке базылган атластарыла сӱрекей оморкойдыс. Алтай Республика тергеелик Кызыл бичиктер (ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ), анайда ок Аҥылу коруланып турган ар-бӱткендик јерлердиҥ Кызыл бичигин чыгарарында баштапкылардыҥ тоозында болгон» – деп, Валерий Бабин темдектеген.\nРеспубликада јашӧскӱримле иш-теерине база јаан ајару эдилип турганын ол база айткан. 2021 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Орус географический јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јашӧскӱримдик клубы тергеелик бӧлӱктердиҥ јашӧскӱримдик клубтары ортодо экинчи јер алган.\nВалерий Бабин Орус географический јондык ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзине кол салынганы јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јаркынду ла учурлу ӱлекерлерин јӱрӱмде бӱдӱрерге јаҥы тебӱ берер деп иженгенин айткан. Андый ӱлекерлердиҥ бирӱзи – Алтайдагы геопаркты тӧзӧӧри. Ол аайынча иш эм тургуза учына јеткелек.


Министрдиҥ јаҥы ордынчызы - altaicholmon\nА. Ялбаков 1984 јылда Барнаулда чыккан. 2006 јылда Алтайдагы аграрный университетте «јердиҥ кадастры» деп специальность аайынча ӱренип, јеҥӱлӱ божоткон, оныҥ кийнинде государстволык службаныҥ Сибирьдеги академиязында ӱренген.\n«Jердиҥ кадастровый палатазы» деген федерал госучреждениеде, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозында иштеген.


Јӱректи томултарга амада | Кычыратан ла ӱредетен темигӱлериҥди тыҥыт\nКычыратан ла ӱредетен темигӱлериҥди тыҥыт\nКЫЧЫРАР абе абуа абуи абхаз австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский ангол жестовый антанкарана араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам атье аукан африкаанс аханта ачоли бамана баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал бете биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый волоф вьетнам га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гвинея-бисау креол гере гереро гитонга гокана гомала грек гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат даяк нгаджу деху дигор дуала занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба йулу кабил кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) кариб каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Тена) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинамванга киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго конкани (латиница) корей корей жестовый коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лендже лингала литва ловари лози лоло ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон маконде макуа малави жестовый малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу маньява мапуче маратхи марий мартиниканский креольский маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мексикан жестовый мизо мискито михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский жестовый нидерланд ниуэ норвег нсенга нсенга (Мозамбик) ньюнгве ньянджа ньянека оболо окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый померан понапе португал португал (Португалия) португал жестовый пхимби раротонга реюньон креол ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сентлюс креол сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тесо тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тукуна тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа удмурт узбек узбек (латиница) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед швед жестовый шитсва шона шуар эве эвондо эдо эквадор жестовый эстон эфик яван якуба яп јопон јопон жестовый\nЈӱректи томултарга амада\nАМАДУЗЫ Угаачыларга сӧстӧриҥниҥ тузазын кӧрӱп ийерге болуш, анайда ок укканын тузаланарга кӱӱнзет.\nМЫНЫ КАНАЙЫП ЭДЕР\nУгаачыларга бойын шиҥдеерге болуш. Угаачыларыҥа сананарга болушкадый сурактар бер. Андый сурактардыҥ болужыла угаачылар бойын шиҥдеер аргалу болор.\nЈакшыны эдерге кӱӱнзет. Угаачылар јакшы керектерди нениҥ учун эдип турган деп, олорды сананарга кӱӱнзет. Ундыба, эҥ јакшы шылтак — ол Иегованы, Агару Бичикти ле јуугын сӱӱри. Нотация кычырбай, шӱӱжип тур. Куучын-эрмегиҥниҥ учында угаачыларыҥ уйалып калган сезимдӱ эмес, карын Иеговага бастыра кӱчин берип иштеер кӱӱндӱ болзын.\nИеговага јууктаарга болужып тур. Иегованыҥ кылык-јаҥы ла улуска сӱӱжи библиялык ӱредӱлерде, принциптерде ле јасактарда канайып кӧрӱнип турганын аҥылап тур. Угаачыларга Иегованы сӱӱндирип, оныҥ сезимдерин јаантайын ајаруга алып турар кӱӱнин тыҥыдарга болуш.\nУлусты Иегова бойы кычырып турган деп ундыба. Јакшы керектерге кӱӱнзедерге, оныҥ Сӧзин тузалан.\nКижи чыннаҥ ла неге бӱдӱп турганын оҥдоорго, сурактар бер. Оныҥ јӱрегинде не барын билип аларга, чырайын ла ӱнин ајаруга алып тур. Је чыдамкай бол. Кижи сеге бӱдӱп, јӱрегин ачсын деп, ӧй керек.\nӰлежер Ӱлежер Јӱректи томултарга амада\nКычыратан ла ӱредетен темигӱлериҥди тыҥыт. Јӱректи томултарга амада\nth 19 ур. 22 б.\nБашкару јӧптиҥ самаразы\n1 УРОК Јакшы кире сӧс\n2 УРОК Бойыныҥ сӧстӧриле куучындажары\n3 УРОК Сурактар бер\n4 УРОК Агару Бичиктиҥ ӱлгерлерине кире сӧс\n5 УРОК Чын кычырары\n6 УРОК Агару Бичиктиҥ ӱлгерлерин јартап тур\n7 УРОК Бӱдӱмјилӱ ле чын јетирӱ\n8 УРОК Темдер тузаланып ӱрет\n9 УРОК Кӧргӱзӱ материалдар\n10 УРОК Ӱнди солыыры\n11 УРОК Кӧдӱриҥилӱ куучын\n12 УРОК Куучыныҥ јылу ла јымжак болзын\n13 УРОК Тузазын кӧргӱзип тур\n14 УРОК Тӧс шӱӱлтелерди аҥылап тур\n15 УРОК Бӱдӱмјилӱ айт\n16 УРОК Куучыныҥ ийде-кӱч берип, оморкодып турзын\n17 УРОК Јарт куучында\n18 УРОК Јилбилӱ куучын\n19 УРОК Јӱректи томултарга амада\n20 УРОК Јакшы адакы сӧс\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Кычыратан ла ӱредетен темигӱлериҥди тыҥыт\nӰлежер Ӱлежер Кычыратан ла ӱредетен темигӱлериҥди тыҥыт


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №5,4 по низкой цене - доставка по Москве и МО\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №5,4\n— Колер.паста Аква-Колор 100мл. №5,4