Ороонныҥ ийде-кӱчи – jурттарда - altaicholmon\n—Јондык биригӱлердиҥ ижин эрчимделтерине ӱзеери 4 миллиард салковой акча чыгарылар ла јурт јерлердиҥ ӧзӱмине ајаруны тыҥыдарыс — деп, РФ-тыҥ президентиниҥ айткан сӧстӧри келер 2019 јылда бӱдӱретен тӧс иштердиҥ бирӱзи болотонын эл-јон до, јаҥда отурган јамылулар да чокым-јарт оҥдогон болор. Бу сӧстӧрди Владимир Путин Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган форумында айткан кийнинде, тӧс телеканалдар ла газеттердиҥ редакциялары тургуза ла ороонго јарлап ийген. Нениҥ учун бу сурактар ајаруда?\nКалганчы беш јылдыҥ туркунына Вологодский областьта эки муҥга шыдар јурттар јоголып калган. Јашӧскӱрим деремнеге кайра бурылбай јат. Шылтагы јарт: јуртта иш јок, эмдиги ӧйдиҥ некелтелеринеҥ болгой, ӱренер школ до, балдардыҥ торныгар туразы да, эм-тус алатан аптека да иштебейт. Арткан улус – карган-тижеҥдер. Ороондо андый областьтар, тергеелер кӧп болгоны форумда јарталган. Ыраада барбай, бу ла коштой јаткан Алтай крайды алалы. Јурттардыҥ орто јадыныныҥ кеми тогузонынчы јылдарла тӱҥейлеш: јаҥыртулар јок, чеден-кажаан эскирген, туралар јантыйган, арткан улус – каргандар. Орто јаштулар ла јашӧскӱрим Барнаулда шаалган. Анда — иш, ӧзӱм, јӱрӱм. Меге, Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызына, бу айалганы угарга, чындап та, кайкамчылу болгон. Оныҥ учун јайым микрофонло тузаланып, бистиҥ тергее керегинде, јартап айтса, јурт јерлердиҥ айалгазын кыскарта куучындаарга келишти. Темдек эдип, тӧрт јыл кайра тӧзӧлгӧн Чуй-Оозы керегинде јетирӱмди отурган улус кайкап укты. Текши Арасей ичиндеги кичинек республикада јурт тӧзӧлӧр аргазы јок болгонын јартаарга, форумныҥ туружаачылары тыҥ ченешкен. Је Интернетке быйаным: ончолоры анаҥ кӧргӧн кийнинде токынадылар.\nЈурт јерде эмдиги ӧйдиҥ некелтелери, јеткилдештери болзо, јашӧскӱрим кайра јанар деген сӱмени, бис, Сибирьдеҥ барган туружаачылар, тыҥ ла јарадып укпадыс. Бӱгӱнги кӱнде тергеебистиҥ деремнелеринде Интернет ле сотовый колбу ӧткӱрилген. Јурт јерде јииттер мал-аш азырап, јуртээлемдик ууламјыла једимдӱ иштеп турганы керегинде база айдарга келишти.\nПрезиденттиҥ баштанузы аайынча иш-керектерди эзенде бӱдӱрерине кӧп саба тергеелер белен эмес болгонын бу форум јарт кӧргӱскен. Оныҥ да учун туштажуныҥ ээлери сӧсти талалардаҥ келген туружаачыларга берген. Талалардыҥ ӧзӱмин шиҥдеери аайынча Москвадагы институттыҥ smart-јурт деген ӱлекер-проегин јуулган улус ондо ло токтодып, мындый тренд Москвадагы аргалу-чакту олигархтардыҥ Барвиха деген районына јараар деп бир ӱнле айдышты.\nПрезиденттиҥ баштанузын канайда оҥдоор керек деген суракка форумныҥ федерал эксперттери бир канча шӱӱлтелер айткан. Баштапкызында, јаан калаларда улус бадышпай јат. Олор јаҥыс ла иштеп турган эмес, је анайда ок тузаланаачылар болгонын ундыбайлы. Айдарда, курсак-тамакты да, кийим-тудумды да кӧптӧдӧ белетеерге келижет. Мынаҥ улам курсактыҥ чыҥдыйы јабыс, «тӱрген-тӱкей» белетелген фаст-фудтары садылат. Олордыҥ каршузы су-кадыкка кандыйын айтпаза торт.\nЭкинчизинде, пластик болуштоптордыҥ, целлофан пакеттердиҥ тоозы база кӧптӧгӧн. Олордыҥ ар-бӱткенге јетирип турган каршузы оноҥ јаан. Бӱгӱнги кӱнде јӱк ле Подмосковьеде јылына 10 миллион тонна сӱрее-чӧп јуулып турганын темдектеп салайын. Олорды јоголторы аайынча сурак-тартыжу 15 јылга јууктай берди, је ороон сӱрее-чӧпкӧ там ла там кӧмӱлери улалганча. Курч турган сурактыҥ аайына чыгарына сӱрее-чӧп ӧртӧӧр лӧ ылгаштырып собырар кандый да заводтор болужып, кӱчи јетпес.\nСу-кадыкты корыыры, анайда ок ар-бӱткенди чеберлеп алары јанынаҥ сок јаҥыс арга — јурт јерлерди орныктырары болуп јат. Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе јуртта кижи бойы маала ажын отургызып јиир, мал-аш ӧскӱрер, уйдыҥ сӱдин саап ичер, ӧлӧҥ эдип иштенер, кичӱ ле орто аргачылыкты јуртээлемдик ууламјыла орныктырар. Јаҥыс сӧслӧ айтса, чыҥдыйы бийик курсак-тамак ла эдимдер белетелип, эдилип башталар. Је мында ойто ло бир сурак тура берет. Јербойында бойы башкарынар администрациялар бу ишти 131-чи таҥмалу федерал јасак аайынча билгир ле тӱрген апарып болбойдылар. Айдарда, јондык биригӱлерге јӧмӧлтӧ эдери ӧрӧги темдектелген сурактыҥ каруузы болоры јарт. Јондык биригӱлер элдеҥ ле озо јонјӱрӱмдик иш бӱдӱрип јатканын ајаруга алалы. Олор, озо ло баштап, тегин улусты ла јӱрӱмниҥ чын јанын сӱреен јакшы билер. Андый улусты акча-манатла јӧмӧзӧ, канча јылга улалган јонјӱрӱмдик курч сурактар да, уур-кӱчтер де тӱрген бӱдер деп, форумда јартамал болды. Оныҥ да учун Владимир Владимирович бойыныҥ окылу баштанузында Президенттиҥ гранттарына чыгарылып турган акчаныҥ кеми база 4 миллиард салковойго кӧптӧӧр деп айтты.\nФорумда гранттардыҥ сурактарына учурлай база башка туштажу болгон. Бистиҥ тергеениҥ Јондык палатазыныҥ башкараачызы Татьяна Кончеваныҥ айтканы аайынча бу секцияда база туруштым. «50 бӱктеҥ турган бӱткӱл аннотация бичибегер, андый ӱлекерлерди бис кӧрбӧзис те, оны кӧрӧр ӧй бисте јок». Секцияныҥ ачылтазы мындый сӧстӧрдӧҥ башталды. НКО-ныҥ ижин ајаруда тудар тӧс јердиҥ айтканыла, субъекттердеҥ аткарып турган кезик ӱлекерлер — диссертацияга бодолду, бӱткӱлинче билим тилле бичилген ле сӱреен кӧп диаграмма-отчетторлу. Андый ӱлекерлер ајаруга алынбас. Јондык биригӱлер – эл-јонныҥ болушчызы болор учурлу деп, секцияда айдылган. Оныҥ тӧс сурагы – јонјӱрӱмдик уур-кӱчтерди ал согоры, сурактардыҥ аайына кыска ӧйдиҥ туркунына чыгары. Оныҥ учун аткарылып турган ӱлекерлер озо ло баштап эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин оҥдолторына, јеҥилтерине учурлалар учурлу. Олор јарт, амадузы чокым ла турултазы кӧскӧ кӧрӱнер эдип чийилер керек. Узун, јараш сӧстӧрлӧ јарандырып чийери – калас иш ле андый ӱлекерлер талдашты ӧтпӧс. Јашӧскӱримниҥ ӱлекерлери аайынча «Росмолодежь» оператордыҥ чыгартулу улузы куучындап, база ла андый ок кӱӱнземелдер айтты: элдеҥ ле озо ӱлекер јарт, јашӧскӱримниҥ сурактарына учурлалган болор керек.\nРФ-тыҥ Јондык палатазыныҥ качызы Валерий Фадеев пленарный јуунды ачып тура, база бир ӧҥзӱре сурак кӧдӱрди. Калганчы ӧйдӧ онкологияла оорып турган улустыҥ тоозы, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 3 процентке кӧптӧгӧн. 2017 јылда бу оорула баштапкы јерде Чукотский автономный округ, Хабаровский край, Амурский область, Крым ла Чувашия болордо, быјыл олордыҥ тоозына Магаданский область, Дагестан, Башкирия ла Калмыкия кожулган. Кыскарта айтса, 85 субъекттиҥ 30-зында бу сурак јанынаҥ айалга чочыдулу. Бу оору-тымуны јеҥерине ууламјылалган акчаныҥ кеми 330 миллиард салковой. Келер 2019 јылда 70 миллиард салковой акча чыгарылар. Президент В. Путин онкологияны јеҥерине 2021 јылга јетире бастыра 1 триллион салковой чыгымдаарыс деп, мынаҥ озо темдектеген эди.\nӰч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн форум турулталу болгон деп айдар керек. Туштажуга ороонныҥ президенти келгени база тегиндӱ эмес. Россияныҥ башка-башка толыктарында јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин Владимир Владимирович министрлердиҥ јайа салып берген чаазынынаҥ эмес, эл-јонныҥ бойынаҥ угуп, ӧй таап, туштажуга келгени оморкодулу. Ол керегинде форумда јуулгандар јолду айткан. Јаҥыс ла секциялар сайын отурган спикерлерге бир эмеш сурактар бар деп, туштажуныҥ туружаачылары айдышты. Мен олорло јӧпсинедим. Темдектезе, бастыра јӱрӱмине калада јаткан кижи јурт јердиҥ јӱрӱмин тӱш те јеринде кӧрбӧгӧн болзо, оныҥ ӧзӱми керегинде нени куучындаар? «Тӧрт кӧстӱ» экспертке ороонныҥ ӧзӱми ӧҥжӱк ле бай јаткан деремненеҥ камаанду, smart-јуртла урушсаҥ, эртенги кӱнде јиир курсагыҥ да, кийер кийимиҥ де јок болор, бир канча ӧйдӧҥ кала да јылыйып калар деп јартаарга база ченештим ле. Оҥдогон бо, јок по – билбезим, онызын ӧй кӧргӱскей.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ культура, ӱредӱ ле јашӧскӱрим политика аайынча камызыныҥ башкараачызы


08.06.2017 - altaicholmon\n«Кујур» деп тӧс јер ачылды\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу јуртында этнокультураныҥ «Кујур» деп тӧс јери кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nБюджетке кирген акча—2 175 млн. салковой\nАлтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, 2017 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ консолидированный бюджедине 2 175 миллион салковой акча кирген.\nЭптӱ эп-аргаларды талдап аларга болужат\nЭкологияныҥ јылында Вернадскийдиҥ адыла адалган фонд Россияныҥ Президентиниҥ администрациязыныҥ болужыла «Jажыл јас- 2017» деген экологический субботниктиҥ турулталарын кӧрӱп, оныҥ јеҥӱчилдерин кайралдаган.


14.08.2018 - altaicholmon\nОт-очоктогы от качан да ӧчпӧзин…\nКалыҥ јурттыҥ тӱӱкизи де калыҥ\nБоочы јуртты тӧзӧгӧзи бек, ару-чек ле албатызы нак ла иштеҥкей јурт деп айдарга јараар. Эл-јонныҥ јадыны чыҥдый, айыл-јурттары чыт ла эткен турат. Онызы мында азыйдаҥ бери айыл-јуртын тудуп, бала-барказын азырап, мал-ажын туткан је ле деген билелердиҥ шылтузы ине.\nБыйанду кӧрӧӧчилери кӧп\nӦдӱп јаткан јылда Ӱзнезиниҥ орто ӱредӱлӱ школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 120 јылдыгын темдектеер. Ол бойыныҥ јолын миссионерлердиҥ духовно-приходской школынаҥ алган. Оныҥ кийнинде јылдарда келер ӧйдиҥ је ле деген школы болуп, ичкери ӧскӧн. Куран айдыҥ 11-чи кӱнинде јерлежистиҥ, Туулу Алтайдыҥ ады-чуузы элбеде јарлу кожоҥчызы Валерия Заозерованыҥ юбилейлик јажы кирди. Ол бистиҥ школдыҥ эҥ баштапкы ӱренчиктериниҥ бирӱзи. Валерия\nJебрен тӱӱкини эзеткен арфа\nТоолу кӱндер кайра музейдиҥ культура ла тӱӱки аайынча тӧс јеринде скиф ӧйдиҥ јаҥыдаҥ орныктырып јазаган арфазыныҥ таныштырузы ӧтти.\nЭҥ јаан фондтордыҥ бирӱзи\nРеспубликада «Система» фондтыҥ јаан килемјилик программазы ижин баштаган. Чокымдап айткажын, бу фонд ижин тергеебисте ӱч јыл кайра баштаган. «Система» деп килемјилик фондтыҥ программазы Алтай Республиканыҥ башкарузы ла АФК «Система» ортодогы јӧптӧжӱ аайынча иштейт.\n«Биске Непал керек јок!..»\nУлу бичиичи Чингиз Айтматов белгелеп, мынайда айткан эди: «Ар-бӱткен сананар аргалу болгон болзо, кижиниҥ јаҥ-кылыгыныҥ ӱрелгени ле јерлик ар-бӱткенниҥ сӱрекей јуук колбузы ого кандый јаан буру-шыразын јетирер эди» («Плаха» романнаҥ, 1986 јыл).\nБистиҥ турабыста кӧк одыру, а слерде?..\nГорно-Алтайсктыҥ 38-чи таҥмалу (ОПХ) микрорайонындагы тураларга газ ӧткӱрери јанынаҥ мында јаткан улус ортодо текши јуун ӧтти. Бу туштажуда каланыҥ администрациязыныҥ, Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле улусты ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, талалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ, «Газпром газораспределение Томск» ООО-ныҥ филиалыныҥ чыгартулу улузы, банктыҥ ла саду предприятиелердиҥ ишчилери туруштылар.\nТургун калыктар ӧзӱмдӱ\nАлтай Республикада Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ӧс калыктарыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларын, культуразын, кӧгӱс-байлыгын корыыр ла чыҥдыйын кӧдӱрер бӧлӱкте государственный национальный политиканы јӱрӱмде бӱдӱрер амадула јаҥныҥ органдары јаан иш ӧткӱрет.


Амадулары, јилбӱлери јаан «Стимул» - altaicholmon\nГорно-Алтайскта кӱчӱрген айдыҥ учында спорттыҥ ла су-кадыктыҥ «Стимул» деген студиязы ачылды.\n«Стимул» студияны С. Т. Пекпеевтиҥ фонды Kangoo Jumps Altay деген фитнес студияла, Алтай Республиканыҥ јашӧскӱриминиҥ парламентиле ӧмӧ-јӧмӧ Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла тӧзӧгӧн.\nЈаҥы ла јолын алынып јаткан студияныҥ ижи башка-башка ууламјыларлу јонјӱрӱмдик сурактарга учурлалат. Темдектезе, аргалары, айалгазы кирелӱ ле кӧп балдарлу билелердиҥ айалгаларын јарандырары, су-кадыгы кирелӱ, кенек улустыҥ су-кадыгын тыҥыдары, јайаан јайалталарын чечери, ич-телекейиниҥ байлыгын толо, бастырајандай јӧмӧп, кӧнӱ керектӱ кемине чыгарары. Балдар текши су-кадыгына јарамыкту айалгада билгири бийик ӱредӱчилердиҥ башкартузыла кеендиктиҥ телекейиниҥ јаражын бойына ачарына ууландыра иш-керектер ӧткӱрери.\nСтудияныҥ ичкери ӧйдӧги амадузы — бијениҥ балдардыҥ јаштары аайынча башка-башка класстарын ачып иштеери. Онойып јаан ла јайаандык ӧмӧликти тӧзӧп, талада ла ӧскӧ дӧ талаларда, ороондордо ӧткӱрилип турган кӧрӱ-маргаандарда, кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ туружары. Јайаандык ӧмӧлик јӱрӱмде тузалу ла керектӱ ӱлекерле иштеп баштаганынаҥ ала студияда башка-башка јашту болчомдордыҥ хореографиялык 4 бӧлӱги ачылган ла иштеп јаткан болуптыр.\n«Стимулдыҥ» кӧдӱриҥилӱ ачылтазында кӱндӱлӱ сӱреен кӧп айылчылар туружып, бойлорыныҥ јылу кӱӱнземелдерин акту кӱӱндеринеҥ айттылар. Тоомјылу айылчылардыҥ тоозында Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков, республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Заури Казакпаев, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, таланыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ ле Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Аруна Яйтакова ла ӧскӧ дӧ улус болды.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында јуулгандарды студияныҥ бије клазыныҥ ӱренчиктери јайаан иштериле, бијелериле уткыдылар. Јаан бӧлӱктиҥ балдары татар калыктыҥ «Шомобас» ла «Ленивое утро», оогош бӧлӱктийи — «Гномики», орто бӧлӱктиҥ јайалталары «Финская полька» деген бијелерин бијеледи.\nЈайалталардыҥ кийген јаркынду кеп-кийими, кӱӱлик ӱйдежӱ, залды эбире кӱскӱлер балдарга, ада-энелерине, кӧрӧӧчилерге байрамдык кӱӱн-тап сыйлады.\nСтудияныҥ ижи кемиле, учурыла чындап та јаан болуптыр. Олор Россияныҥ јарлу врач-диетологторыла, нутрициологторыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Онойдо ок балдарга, јаан улуска тузалу, керектӱ, јарамыкту су-кадык јӱрӱм аайынча ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрет. Бу ӱлекерле иштеп баштаган ӧйдӧҥ ала «Стимул» студия эки ӱредӱни Горно-Алтайскта ла бирӱзин Шабалинде ӧткӱрген.\nЈуук ӧйдӧ студияда коляскалу улуска јарамыкту бальный бијениҥ клазы ачылары темдектелет. Кенек улуска ла олордыҥ билелерине бијениҥ тилиле јондыкла текши тилди табарына болужар деген амаду тургузылган. Биједе кижиниҥ эди-каны, бӱткӱл бойы башка-башка кӱӱни, оныҥ бӱдӱмдерин кӧргӱзип, «кожоҥдоор» учурлу. Кӧгӱстеги байлык јайымга чыгары каруулу керек.\nМында ла су-кадыкка јарамыкту фитнес балдарга ла јаан улуска «Kangoo Jumps» деген ботинкалу бијелеери аайынча класстар бар. Телекейде Kangoo Jumps Power деген программа элбеде јарлу болуптыр. Бу программала таскадынганы су-кадыкка тузалу, кижиниҥ бойына каршузы јок. Ботинканы кийип таскадынза, баланыҥ да, јаан да улустыҥ ончо балтырлары эрчимдӱ иштеп јат. Сын-арканы, белди, јалмаштыҥ, тизениҥ ӱйелерине келижип турган «јӱкти» јеҥилтет. Кижиниҥ јӱрегиниҥ тамырларыныҥ ижи керектӱ кемине, ордына турарына болужат. Аннайда ок артык бескелӱ улустыҥ бескезин јабызадат, кижиниҥ эт-канында јуулган јууны тӱрген јоголтот. Шак бу ӧдӱк јерге тийетен согултаны 80% јабызадат. (IPS патенттӱ система). Тургуза ӧйдӧ мында јаан улустыҥ эки бӧлӱги иштеп јат. Олор сӱреен солун, јараш бије кӧргӱсти.\nСтудияда «Kangoo Discovery» деген программа аайынча ачылган класстар балдардыҥ јаштарынаҥ, белетенижинеҥ камааны јогынаҥ олордыҥ ончозына јарамыкту. Ӧткӱрилип турган ӱредӱ балдарды чыдамкай, турумкай, сын-арказы тӱс болорына таскадат. Онойдо ок балдарды бойлоры, командазы керегинде бийик кӱӱн-тапту, оморкок, бой-бойы учун каруулу, нак болорына ӱредет. Балдар чӱмдӱ, јараш ботинкаларды кийип, ийиктелип-бијелеп, ойноп, секирип-јӱгӱрип јатканы сӱреен. Јилбиркеген, соныркаган улус балдарыла кожо «Стимул» студияга барып келгедий…\nЈуулган улус мындый чӱмдӱ ӧдӱкти кийип, кайкамчылу бијени кӧргӱскендерди изӱ колчабыжула уткыды.\nСпорттыҥ ла су-кадыктыҥ бу студиязында ченемелдӱ, јайалталу ӱредӱчилер, таскадаачылар Ольга Кытатова, Аруна Кочкорова ла Алия Матюшенко бирлик амадула иштеп јат. Су-кадык јӱрӱмге таскадып, ӱредип јаткан ӱредӱчилер ӱренчиктерине јӱректериниҥ јылузын, билерин-билгирин акту кӱӱндеринеҥ берет.\nКелген айылчыларга, туружаачыларга, болушкан-јӧмӧгӧн улуска «Стимул» студияныҥ адынаҥ быйанду сӧстӧрин айдып, Быйанду самараларын, кереес сыйларын С. Т. Пекпеевтиҥ фондыныҥ јааны ла ӱлекердиҥ башкараачызы Радмила Пекпеева, бу ӱлекер аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан Ольга Кытатова, Эл Курултайдагы јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ председатели Игорь Асканаков табыштырдылар.\nБу студияны ачарга эрчимдӱ ле турумкай иштеген јииттерге сӱреен кӧп спонсорлор болушкан. Олордыҥ ады-јолдоры бу кӧдӱриҥиде база адалды.\nКелген айылчылар студияга ичкери ле једимдӱ јол кӱӱнзедилер.


РСПП-ныҥ федерал совединиҥ јуунында турушкан - altaicholmon\nРСПП-ныҥ федерал совединиҥ јуунында турушкан\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Российский биригӱзиниҥ федерал совединиҥ јуунында туружып, куучын айткан. Ол тергеедеги «јажыл» экономиканыҥ ӧзӱми керегинде куучындап, јуунныҥ туружаачыларын субъекттиҥ инвестиционный аргаларыла таныштырган.\nАлтай Республика «јажыл» экономиканыҥ ӧзӱминде, ар-бӱткенди, бийик экологиялык стандарттарды чеберлеп алгадый эдип, билгир тузаланарында баштапкы алтамдар эткен тергее болуп јат деп, Александр Бердников айткан. ООН-ныҥ 70-чи Генеральный Ассамблеязыныҥ јуунында Россияныҥ Президенти Владимир Путин айландыра јер-телекейге чыгым экелбес, карын да бирлик болор ар-бӱткендик бӱдӱмдӱ технологияларды ӧскӱрери керектӱзи керегинде айтканын ол эзетти. Бу шӱӱлтени Алтай Республикада јӧмӧгӧн, мында «Туулу Алтай — ноосферный ӧзӱмдӱ јер» деген программа тургузылган. Республика 10 јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына шак ла бу ууламјы аайынча ӧзӱм алынат.\nЭкологияныҥ, ар-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ, тергеениҥ ар-бӱткениниҥ байлыктарын чеберлеериниҥ сурактары — Алтайдыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱминиҥ аайы ла учуры деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген. Оныҥ да учун субъект эколого-экономикалык рейтингтерде јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алары јакшынак јаҥжыгу болуп калган.\n«Бис тӧс ајаруны экология јанынаҥ ару производствоныҥ ӧзӱмине эдедис — ол су-кадыкты орныктырар ла «јажыл» туризм, јурт ээлем, «органический» аш-курсак продукция эдип чыгарары, ичер ару суу, биофармацевтический комплекс» — деп, Александр Бердников аҥылап темдектеген.\nТуулу Алтайда газификацияныҥ программазы аайынча иштер 10 јылдыҥ туркунына бӧлӱктей ӧткӱрилип турганы керегинде ол куучындаган. Бу программа кей-атмосфераны киртидип турган таштанчылардыҥ кемин астадарын јеткилдейт. Кӱнниҥ чогынаҥ иштеер јаан станциялар тудулып турганыныҥ шылтузында алтернативный энергетиканыҥ кластери тӧзӧлӧт. Текши ийде-кӱчиниҥ кеми 40 МВт беш СЭС тудулып калган, 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына ийде-кӱчиниҥ кеми 100 МВт болор јети станция тудары планга кийдирилген. Онызы тергеениҥ электроэнергияга керексинижин бӱткӱлинче јеткилдеерине једер, тургуза ӧйдӧ оныҥ эҥ ле кызалаҥ ӧйдӧги керексинижиниҥ кеми 110 МВт болот.\nТранспортный колбуныҥ сурагы јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Федерал тӧс јердиҥ толо кеминде јӧмӧлтӧ-болужыныҥ шылтузында «Горно-Алтайск» аэропорт јаҥырта тудулган, мынаҥ озо ол 20 јыл кирези иштебей турган болгон. ²ткӱрилген иштердиҥ шылтузында Москвала, ӧскӧ дӧ калаларла јаантайын авиаколбу тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ аэропортко албатылар ортодогы аэропорттыҥ статузын берери, республиканыҥ ыраак деген аймактары јаар кичӱ авиацияны орныктырары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Ого ӱзеери, республиканыҥ тӧс транспортный артериязын — Чуйдыҥ јолын элбеде јаҥыртары аайынча кеми јаан иштер улалганча.\n«Туулу Алтай — кӧп албаты-јон су-кадыгын орныктырар туризмниҥ ӧзӱмине сӱрекей јарамыкту јер. Бисте ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ јарлу байлыгы бар — аҥныҥ мӱӱстери, кумыс, мӧт, эм ӧлӧҥдӧр, минеральный суулар, јарамыкту ай-кӱн. Олор бастыразы бистиҥ айылчыларга сӱрекей јарайт ла јарлу. 2008 јылда бистиҥ јерге 1 миллион турист келип јӱрген болзо, 2017 јылда — 2 миллион 50 муҥ» — деп, Александр Бердников чокымдады.\nАйылчылардыҥ тоозы анча кире болуп турганы ар-бӱткенге ӱзеери јӱк болуп турганы јарт деп, ол айткан. Ар-бӱткенге эдилип турган каршуныҥ кемин астадарга, тергееде кату бытовой таштанчылардыҥ заводы ачылган. Оныҥ шылтузында таштанчылардыҥ, сӱрее-чӧптиҥ ал-камык свалкалары јоголтылат, субботниктер ӧткӱрилет, туристтерге ар-бӱткенде болгондо, нени эдери-этпези јанынаҥ јартамалдар эдилет.\nРеспубликаныҥ башкарузы тергееде бизнес ӧткӱрерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри аайынча кандый иштер ӧткӱрип турганы керегинде Александр Бердников база куучындаган. Jаҥныҥ бастыра кеминде органдары ла бизнестиҥ биригӱзи ортодо јуук колбу тӧзӧлгӧн, ачык-јарык куучын ӧдӧт. Республиканыҥ јеринде проектный управление 2016 јылдаҥ бери тузаланылып башталган.\nИнвестиционный климаттыҥ айалгазыныҥ национальный рейтингиниҥ эҥ талдама ченемелдерин иш-керектерде тузаланары аайынча иш база ӧдӧт. Аргачыларга административный буудактар болоры астадылганы оныҥ уч-турултазы болуп јат. Государственно-таҥынаҥ партнерствоныҥ механизмдери ӧзӱм алынат, оныҥ ӧзӱми аайынча Алтай Республика Россия Федерацияныҥ субъекттери ортодо 23-чи јерде турат.\n«Бистиҥ республикада былтыр аргачылыкка эдилген јарамыкту кубулталардыҥ тоозында — электросетьтерге колбоорыныҥ, строительство ӧткӱрерине јараду берериниҥ, юридический лицолордыҥ регистрациязыныҥ ӧйи кыскартылган, плановый шиҥжӱлердиҥ тоозы астадылган» — деп, тергеениҥ Башчызы айткан.\nБизнесте иштеерин јеҥилтерине, Россия Федерацияныҥ субъекттеринде инвестиция ӧткӱрерине јилбӱни тыҥыдарына ууландырылган адылу модельдерди бӱдӱрериниҥ уч-турултазыла, Алтай Республика ӧткӧн јылда Россия ичинде 12-чи јерде, СФО-ныҥ субъекттери ортодо — 1-кы јерде болгон.\nАлександр Бердников јаан инвесторлорло иштиҥ ченемели керегинде база куучындаган. Темдектезе, «Сбербанк» ПАО кыжы-јайы иштеер туризмниҥ тӧс ӱлекери јанынаҥ иштейт — Манјӱректеги ГЛК, «Система» АФК, премиум-классту «Алтай-Резорт» деген санаторно-курортный комплекс, «Хевел» компания — кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялар тударыныҥ инвесторы.\n«Jажыл» экономиканыҥ концепциязына келижип турган предприятиелерге республика государственный јӧмӧлтӧ эдет. Андый ӱлекерлерге тергеелик учурлу статус берилет: кирелте, ар-јӧӧжӧ аайынча каландарга јеҥилтелер ле госјӧмӧлтӧниҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери.\nАнайда ок Александр Бердников субъекттиҥ ӧзӱмине буудагын јетирип турган айалгалар керегинде база куучындаган. Темдектезе, Туулу Алтайга тергеелик авиаперевозкалар аайынча субсидиялар керектӱ. Нениҥ учун дезе авиабилеттиҥ баазы сӱрекей бийик, онызы ичбойындагы туризмниҥ ӧзӱмине буудагын јетирет. 2018 јылда Горно-Алтайск јаар рейстер субсидиялар берилип турган рейстердиҥ тоозына кийдирилбеген. Алтай Республиканы ыраак ла једерге кӱч тергеелердиҥ тоозына кийдирзе, айалга кубулар аргалу. Алтай Республика чынынча да андый тергее болуп јат ине.\nБаза бир курч сурак бийик энерготарифтерле колбулу. Бойыныҥ энергогенерациязын тӧзӧгӧн соҥында, эл-јондо, аргачыларда баазыныҥ кеми кирелӱ электроэнергияны тузаланар арга болор. Jе онызы келер ӧйдиҥ сурагы. Бийик баа-тарифтер јербойындагы албаты-јонныҥ тоозы ас болгоныла, сетьтер эскиргениле база колбулу.\nБашчы анайда ок Алтай Республикада электроэнергияныҥ розничный баазын јабызадары јанынаҥ сурак федерал кеминде канча катап кӧдӱрилгени керегинде айткан. Jе тургуза ӧйдӧ бу сурак ичкери јол алынбайт. «Онызы бизнестиҥ ӧзӱмине салтарын јетирет, иштеп алган продукцияныҥ баазын бийиктедет. Бу сурактыҥ аайы-бажына јуук ӧйдӧ чыгарына иженедим» — деп, республиканыҥ башкараачызы айтты.\nТуризмниҥ ӧзӱми једимдӱ болорына јарамыкту болгодый база бир айалга — агаш фондтыҥ јерлерин рекреация амадула тузаланары деп, Башчы темдектеген. Андый јерлердиҥ кеми тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергеениҥ јарымызынаҥ кӧп кирези јер. 200 кире туробъекттер шак ла андый јерлерде удурум јарадула тудулган.\n«Олордыҥ легализациязын ӧткӱрерге, Россияныҥ Агаш кодексине тӱзедӱлер эдер керек — агаш фондтыҥ јеринде строительство ӧткӱрерин, капитальный строительствоныҥ объекттерин јаҥыртарын ла тузаланарын јарадып турган» — деп айдып тура, бу сурак Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринде курч туруп турганын темдектеген.\nJуун российский бизнестиҥ јылдыҥ сайын ӧдӱп турган неделезиниҥ кеминде ӧткӧн. Федеральный совет РСПП-ныҥ консультативный ла јуундаачы органы болот. Ол иштиҥ тӧс ууламјылары аайынча шӱӱлтелер эдер, координационный советтердиҥ ижиниҥ ченемелин чуктаар совет болуп јат.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №6 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №6


Jайаанныҥ сыйы — игистер - altaicholmon\nJайаанныҥ сыйы — игистер\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ Культура байзыҥында кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинде игис балдарга, олордыҥ эне-адаларына, јаана-тайдактарына учурлалган солун байрам ӧтти.\nРеспубликада игистерге учурлалып ӧткӧн баштапкы байрамныҥ туружаачыларын, онойдо ок јуулган эл-јонды Эл Курултайдыҥ депутады, Россия Федерацияныҥ Социальный страхование фондыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Кудрявцева, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ адынаҥ Ирина Лыкова, Кан-Оозы аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Алексей Лутцев, «Женщины Алтая – Алтайдыҥ эпшилери» талалык јондык организацияныҥ јааны Светлана Полетаева, Кан-Оозы аймакта бу организацияныҥ башкараачызы Галина Канитова, онойдо ок эпшилердиҥ Маймадагы, Чойдогы, Шабалиндеги, Оҥдойдогы организацияларыныҥ башкараачылары Зоя Жданова, Татьяна Егорова, Роза Сулина, турчызы Мария Грицко, Кан-Оозында каргандардыҥ интернадыныҥ јааны Ольга Яимова, Маймадагы музейдиҥ јааны Татьяна Кульбеда ла оноҥ до ӧскӧ кӧп улус уткып, игис балдарлу, кӧп балдарлу энелерге Кӱндӱлӱ грамоталарды, Быйанду самараларды, кереес сыйларын табыштырдылар. Бу байрамга аймактыҥ коштой јурттарыныҥ — Кырлыктыҥ, Моты-Оозыныҥ, Келейдиҥ, Jалаҥай-Бажыныҥ эпшилери база амадап келип турушты.\nБайрамныҥ окылу ачылтазында туружаачыларды, айылчыларды Экинурдыҥ эпшилери јаҥар кожоҥыла уткыды. Оныҥ кийнинде јурттыҥ јайаан јайалталары баланыҥ ак-јарыкка келгениле колбулу ойын-кӧргӱзӱни кӧргӱсти.\nИгис балдардыҥ ак-јарыкка келгени эне-аданыҥ, билениҥ ырызы, кежиги. Игис балдар угы-тӧзиле укталып та, онойдо ок сакыбаган јанынаҥ да келер јаҥду. Эне кижи балазын табарга оорыганда, јаҥдайтан чӱм-јаҥы бар. Балазы ак-јарыкка туулып чыгарда, оны энениҥ эди-канынаҥ айрып, тудуш кининеҥ кезип, колго тудатан кижи — кин эне. Баланыҥ кинин кезип, арчынду сууга јунар. Оноҥ чууга ороп, кабайга салар. Jаш, јиндир болчомды арчынду сууга јунуп, арчынды ӧртӧп, кубалын кӧӧйине салганда, кӧӧйи тӱрген кургап тайкылар. Озодо баланыҥ кинин кезип, јунуп, чууга салып, «башка баш кожулган» деп, мал сойзо, оныҥ карын јуузын алып, јымжада тудуп, баланыҥ кинине салатан. Jуу кинди тӱрген кайылтар болгон.\nЫрысту ада болчомдорын, игис уулчакты ла кызычакты, колына алып, белетеген кабайына салды. Кабайда јаткан алып баатырды, эрке-торко кызычагын адазы алкады. Оныҥ кийнинде эки болчомныҥ ады-јолдорын адаар чӱм-јаҥда, койу кӧчӧдӧ, эки јанында јаткан айылдаштары, јаандары туружып, учурлу сыйын сыйлап, алкадылар. Тӧс таайы эки баланыҥ адын адап алкады. Игис балдардыҥ салымы эки башка јолду болзын деген учурлу јаҥды база ӧткӱрди.\nJуртта эпшилердиҥ совединиҥ јааны, байрамныҥ баштапкы бӧлӱгин ӧткӱрген Зинаида Чербыевна Тордокованыҥ айтканыла, јаҥы чыккан игис балдарла колбулу чӱм-јаҥ керегинде јетирӱлерди тыҥ ла бедиреген. Оноҥ оны ойгор шӱӱлтеечи Николай Шодоевтиҥ, неме билеечи Зинаида Тырысованыҥ бичиктерине тайанып белетеген болуптыр. Алтай кептерин кийген јииттер сӱреен јакшы ойын-кӧргӱзӱни сыйлады.\nЭкинур алдынаҥ бери иштеҥкей албатызыла ыраак-јуук талаларда јарлу. Jери-алтайы улузына, азыраган мал-ажына јарамыкту, ары јанынаҥ алкышту-быйанду јер. Jаан ла эҥке-тоҥко јаткан јурт онойдо ок кӧп тоолу игис балдарыла танылу. Аҥылу шиҥжӱниҥ турултазыла, јуртта 1930 јылдаҥ ала 42 эжер бала чыккан. Темдектезе, 1930-1940 јј. — 2, 1940-1950 јылдарда эжер балдар јок. 1960-1970 јј. — 5, 1970-1980 — 6, 1980-1990 — 8, 1990-2000 јј. — 3, 2000-2010 јј. — 10, 2010-2018 јылдарда 6 эжер чыккан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде игистер јок, је јаҥырта тӧзӧштиҥ јылдарында игистер ас, ӱчӱ ле болтыр.\n42 эжердеҥ игис 11 уулчак, кызычактар — 24, кыс ла уул — 7. Олорды сӧӧктӧриле алза, эҥ ле кӧп игистер кӧбӧктӧрдӧ — 9, тодоштордо — 7, кыпчактарда — 5, каалдарда, кергилдерде, араларда — 2, тӧӧлӧстӧрдӧ, тоҥжоондордо, очыларда, коболыларда ла иркиттерде игистер бирдеҥ.\nУкту-тӧстӱ, калыҥ јуртту игистердиҥ билелери:\nКаларушевтер — 4 эжер игис\nБаркышевтер — 3 эжер (Молтушевтер ле Тутушевтер)\nАларушкиндер — 3 эжер (Кыновтор, Манисиндер)\nКыновтор — Назыровтор, Бадакиндер, Бакрасовтор, Кудачиндер, Еркемеевтер ончозы 2 эжердеҥ.\nЗинаида Тордоковна онойдо ок јуулган улусты игистердиҥ јӱрӱминде болгон јилбилӱ учуралдарла таныштырды. Темдектезе, бир ле кӱнде игистер Толоевтер той-јыргалдарын ӧткӱрген. База игистердиҥ келтейлери Емельян Кудачин ле Ольга Баркышева биригип, биле тӧзӧгӧн. Игис кыстар Jергелей ле Эркелей Манисиналар Томскто бийик ӱредӱзин кызыл дипломдорло божоткон.\nJаштарыла алза, эҥ ле јааны — тоомјылу эјебис 88 јашту Ӱркене Бабина. Эҥ ле оогош игистер — 5 айлу Равиля ла Ойрот Бабиндер.\nИгистерге учурлалган байрамды баштап ӧткӱреечилердиҥ куучын-эрмегин сӱреен јилбилӱ слайдтар ӱйдежип, кайкамчылу балдардыҥ билелериле, ук-тӧстӧриле таныштыру бийик кеминде болды.\nБайрамныҥ экинчи бӧлӱгинде јап-јакшынак ойын-концерт болды. Ыраак-јуук јерлердеҥ келген айылчылар Экинур јурттыҥ улузыныҥ, бала-барказыныҥ јайаан јайалталарын бийик баалап, кӧп быйанду сӧстӧр айттылар. Сценада бијелеп, кожоҥдоп јаткан болчомдор каладагы балдардаҥ тыҥытту болгонын аҥыладылар. Балдарды кӱӱге, бијеге, кожоҥго таскадып јаткан ӱредӱчилерге, таскадаачыларга јаан быйан. Jурттыҥ эпшилери билениҥ, эне-аданыҥ, јаандарыныҥ, јаана-тааданыҥ учурын чокым керектер ажыра лапту кӧргӱстилер.\nБайрамныҥ тӧс учуры, аайы, кычырузы — кӧп балдар азыраганы ырыс-кежик, јаан биледе ӧскӧн-чыдаган балдар нак, ӧмӧркӧк, турумкай, иштеҥкей, јаандарына тоомјылу, јаандарын баалап, оморкоп ӧзӧр деген ӱредӱниҥ учуры мында кӧргӱзилди. Балдар кӧп болзо, албаты ӧзӧр, кӧптӧӧр. Кӧп балдар јӱрӱмде де омок, ачка-јутка алдырышпас. Тил де, калык та јоголор, кайылар деген чочыдулу куучын болбос эди. Игис ле кӧп балдарлу билелер республиканыҥ алтын кӧмзӧзи, оморкодузы болор учурлу. Ондый билелер бастыра јанынаҥ аҥылу коруулда, кичеемелде, ајаруда болзо, албаты ӧзӧр, јаранар деп, јурттыҥ эпшилери, эне-адалар, олордыҥ эне-адалары бу байрамы ажыра јакшынак, тереҥ учурлу шӱӱлтени айдып салдылар. Айса болзо, качан бирде мындый баштаҥкайлу иштиҥ шылтузында бисте каргандардыҥ туралары да болбос деп иженер керек.\nОйын-концертте, темдектезе, Кристина ла Алина Итпалиналар, Эмил ле Эмин Тукешевтер, Алина ла Евелина Чутпоковалар, Асель Аларушкина кожоҥдоп-бијелеп, јуулгандарды сӱӱндирди. Онойдо ок јурттыҥ эпшилери Р, Гамзатовтыҥ алтай тилле «Турналар» деген кожоҥын кожоҥдодылар, школдыҥ ӱренчиктериниҥ «Шаҥкы» деген јайаан ӧмӧлиги, Любовь Толоева, Роза Кынова ла ӧскӧ дӧ јайаан јайалталар игис балдарга учурлалган байрамныҥ айылчыларыныҥ, туружаачыларыныҥ кӱӱн-санааларын кӧдӱрип, сын-аргаларын сергитти. Кынова Нонна, Рита база игистер, бу ла јурттаҥ. Олор база ончо улусты јараш байрамла уткыды.\nБайрамныҥ туружаачылары ончозы алтай кептӱ. Jараш сӱрлӱ байрамныҥ спонсоры болгон аргачы Светлана Кульдинага кӧп быйанду сӧстӧр айдылды. Ол бала-барканыҥ кептерин кӧктӧгӧн, кеелеген аргачы.\nКӧрӧӧчилер, айылчылар ады јарлу ус Айжана Какпакованыҥ кийистеҥ, тередеҥ, бӧстӧҥ белетеген эдимдериле сӱреен јилбиркеп таныштылар. Айжана — талалык кӧрӱ-маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачызы, јолду јеҥӱчили. Тыҥытту кӧрӱ. Экинур алтайдыҥ эл-јоны бастыра јанынаҥ јайалталу.\nЭкинурда игистерге учурлалып ӧткӧн байрам јада-тура таланыҥ ӧскӧ дӧ јурттарында мындый кӧдӱриҥини ӧткӱрерге јарамыкту јозок болорына алаҥзу јок. Кан-Оозы аймактыҥ јурттарыныҥ эрчимдӱ эпшилери чӱрче ле јуулып, айылдаш Экинур јурттыҥ эпшилериниҥ баштаҥкайын јӧмӧп, јаан учурлу керекти бийик кеминде ӧткӱрдилер. Ончо керек јолын биледеҥ алынат. Ук-тӧс, оду, биле јаандарын, эзен-амыр да отургандарын тооп, кичееп, онойдо ок амырап та калгандарыныҥ ады-јолдорын кереестеп јӱрген бала-барка ӧзӱмдӱ, ырыс-кежиктӱ, болотонын бу байрам лапту кӧргӱсти.


Казыр аҥла тартыжу уулалганча - altaicholmon\nКазыр аҥла тартыжу уулалганча\nКалганчы јылдарда бӧрӱлер Туулу Алтайдыҥ арка-тууларында айдары јок кӧптӧгӧн, былтыр олор јӱстер тоолу мал-ашты туткан деп, Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, орныктырары ла тузаланары аайынча комитеди јетирет.\nОокылу јетирӱлерле, бӧрӱлер бу ла јуук айларда 44 јылкы, 300 кире кой-эчки, 60 уй туткан. Мындый айалганы ајаруга алып, АР-дыҥ Башчызыныҥ јакылтазыла бӧрӱлерле тартыжатан штатный аҥчылар јӧптӧлгӧн.\nЧын ла канча бӧрӱ ӧлтӱрилгенин тоого алар амадула аҥылу камыс тӧзӧлгӧн. Ол аҥчылар ӧлтӱрген бӧрӱлердиҥ терелерине таҥма тургузат. Мындый камысты јербойында тӧзӧӧри аайынча баштаҥкайдыҥ шылтузында бӧрӱлердиҥ терезин табыштырары чик-јок јеҥилген, аҥчылар азыйдагызы чылап, Горно-Алтайскка барбай, казыр аҥныҥ терелерин јербойында табыштырар аргалу.


2020 јылдыҥ тӧс јасактары: Конституция - altaicholmon\nРоссияныҥ Конституциязына тӱзедӱлер текшироссийский ӱнбериште јарадылган ла јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде чыду алынган. Је олор толо ийдезиле иштезин деп, јӱс кирези конституционный ла федеральный јасактар јарадар ла кӧп тоолу јасактарла акттарга кубулталар кийдирер керек. Российский парламенттиҥ эки палатазыныҥ спикерлери Вячеслав Володинниҥ ле Валентина Матвиенконыҥ јетирӱзиле, Госдума да, Федерация Соведи де бу јасактарла эҥ озо иштеер. Документтердиҥ кезиги керектӱ иш-процедураларды ӧткӧн лӧ государствоныҥ башчызы колын салган. «Парламентская газета» 2020 јылда бистиҥ јӱрӱмисти кубулткан эҥ учурлу јасактарды јарлаган.\nБашкаруга – јаҥы ээжилерле\nГосдума башкаруныҥ председателиниҥ, вице-премьерлердиҥ ле министрлердиҥ, силовой блоктыйынаҥ башказыныҥ, кандидатураларын јарадар. Министрлердиҥ кабинединиҥ председателиниҥ кандидатуразын государствоныҥ башчызы кӧстӧйт, вице-премьерлердиҥ ле министрлердиҥ — премьер бойы. Госдума јараткан кийнинде, президент олорды јамыга тудуп јат, је соҥында олордыҥ кажызын да јайымдаар тап-эриктӱ. Онойдо ок ол башкаруны јайлатпазынаҥ премьерди јайладар аргалу.\nСиловой блоктыҥ — МВД-ныҥ, МЧС-тыҥ, Минкорулаштыҥ, МИД-тиҥ ле Минюсттыҥ јаандарын – государствоныҥ башчызы Федерация Соведиле јӧптӧшкӧн кийнинде тудуп јат.\n«Бу јасакты јаратканда, бистиҥ эл-јондо министрлерди, вице-премьерлерди тударында бойлорыныҥ депутаттары ажыра туружар арга болор — ол президенттиҥ чыдуларын эл-јонго бергени – деп, Госдуманыҥ председатели Вячеслав Володин јартаган. —Онызы јаан учурлу, ол, бир јанынаҥ, башкаруныҥ ороонныҥ эл-јоны алдына каруузын бийиктедет, экинчи јанынаҥ, РФ-тыҥ башкарузында јарадылган јӧптӧр учун бистиҥ каруубысты тыҥыдат».\nПрезидент, документ аайынча болзо, башкаруны текшилей башкарат, онойдо ок кабминниҥ ле публичный јаҥныҥ бирлик системага кирип турган ӧскӧ дӧ органдардыҥ колбуларын ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин јеткилдейт. Премьер-министр кабминди башкарат, оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт ла башкаруныҥ ижин тӧзӧйт. Ол президенттиҥ алдына кабминге берилген чыдуларды бӱдӱргени учун чике каруулу болуп јат.\nГоссоветке јаҥы конституционный статус берилген\nЈасактардыҥ ӱлекерлериниҥ экспертизазын ӧткӱрери, олорды тӱзедери керектӱзин чокымдаары ла јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыныҥ колбуларын јеткилдеери – бу Госсоветтиҥ чыдулары. Парламентке јаҥы јасактар јанынаҥ баштаҥкайлар эдер тап-эрик алдында чылап ондо јок, је ол кандый бир суракты кӧрӧрин тӱргендедерге чикезинче Госдумага баштанар аргалу.\nПрезидент Владимир Путин Госсоветти тӧзӧӧр јарлыкка колын 2000 јылдыҥ сыгын айында салган, је калганчы јылдарда Госсоветтиҥ јуундарыныҥ формады тыҥ кубулган деп, Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенко айткан. «Кӧп куучындар, тегерик столдор чын айалгаларда, јерде деген чилеп, ӧдӧт. Онызы, мен сананзам, јакшы. Ол сӱреен керектӱ ле тузалу керек» — деп, ол бӱдет.\nПрезиденттиҥ белетеген ле Госсоветтиҥ чыдуларын элбедип турган јасак јаҥыртылган Конституцияныҥ федерал јасакберимде эҥ ле сакылталу болгондордыҥ бирӱзи. Алдындагы ок чылап, Госсоветти президент башкарар, оныла коштой ого премьер-министр, Госдуманыҥ ла Федерация Совединиҥ спикерлери, Президенттиҥ администрациязыныҥ башкараачызы ла тергеелердиҥ башчылары кирет. Парламенттердеги фракциялардыҥ ла политический партиялардыҥ башкараачылары, јаҥжыккан конфессиялардыҥ башчылары, јербойында башкарынарыныҥ јаандары, онойдо ок ӧскӧ дӧ улус Госсоветке государствоныҥ башчызыныҥ јӧбиле кийдирилер. Госсоветтиҥ турчызыныҥ чыдуларын делегировать эдери јарадылбайт. Онойдо ок ого ӧскӧ ороондордо гражданстволу ла Россияныҥ тыштында чотторлу улус кийдирерге јарабас.\nЭкс-президенттерге тийерге јарабас гарантия берилет.\nРФ-тыҥ президенти, чыдулары токтогон болзо, Федерация Советке кӱӱниле угузу бергенде, сенатор болор аргалу. Онойдо ок государствоныҥ алдындагы башчыларыныҥ тийерге јарабас гарантиялары тыҥыдылган.\nЧыдулары токтогон президент уголовный эмезе административный каруузына тургузылар, туттыртар, арестовать эдилер, тинтидер, шыладар эмезе таҥынаҥ бойын тинтидер учуры јок. Оныҥ неприкосновеннозы оныҥ јаткан ла иштеген тураларына, тузаланган автомобильдерине, колбу туткан эп-аргаларына, оныҥ документтерине ле багажына, онойдо ок оныҥ переписка-бичишкенине база таркап јат.\nЭкс-президенттеҥ неприкосновенностьты айрыырыныҥ ээжизи кубулган. Оны Федерация Соведи, јӱк Госдуманыҥ госизменада бурулаганына тайанып, эдер аргалу. Госдуманыҥ бурулаганын јарлаары ла Федерация Совединиҥ неприкосновенностьты айрыыры керегинде јӧби депутаттардыҥ ла сенаторлордыҥ текши тоозыныҥ ӱчинчи ӱлӱзиниҥ экӱзиле јарадылар учурлу. Процедураныҥ баштаҥкайын Госдуманыҥ депутаттарыныҥ ӱчинчи ӱлӱзиниҥ бир ӱлӱзинеҥ ас эмес депутаттары эдер аргалу, палатада тӧзӧлгӧн аҥылу комиссияныҥ учкаары шӱӱлте-заключениезиле.\nСенаторлорго ло депутаттарга јаҥы некелтелер\nФедерация Совединиҥ сенаторыныҥ ла Госдуманыҥ депутадыныҥ чыдуларын, олор ӧскӧ ороонныҥ гражданствозын алынган учуралда, ӧйинеҥ озо токтодорын јараткан јасакка кол салылган. База бир тӧзӧгӧ – ол сенатор чокым тергееде јуртаган ӧйинде некелтени бӱдӱрбей турган болзо.\nСенаторлордыҥ јаҥы категориязы табылган. Баштапкызында, ол бойыныҥ чыдуларын токтоткон президент. Экинчизинде, государствоныҥ башчызыныҥ туткан 30-таҥ кӧп чыгартулу улузы, олордыҥ јетидеҥ кӧби, бастыра јӱрӱмине сенатор болуп тудулар аргалу.\nЈаргычылардаҥ каруу кату болор\nКонституционный јаргыныҥ јаргычыларын Федерация Соведи Россияныҥ Президентиниҥ кӧстӧгӧниле јарадат. Јаргычылардыҥ кандидатуралары керегинде шӱӱлтелерди государствоныҥ башчызына Федерация Совединиҥ ле Госдуманыҥ комитеттери, РФ-тыҥ Ӱстиги јаргызы база эдер аргалу.\nПрезиденттиҥ представлениези аайынча јаргычыныҥ ак-чегин ле тоомјызын каралаган керек эткен јаргычылардыҥ чыдуларын Федерация Соведи токтодот. Онойдо ок јасак Конституционный јаргыныҥ јаргычыларына публично, ол тоодо СМИ-де ле Интернетте јаргыныҥ кӧрӱп турган эмезе кӧргӧдий сурактарыла куучындаар, онойдо ок оныҥ јӧптӧрин критиковать эдер учуры јок.\nРоссияныҥ КС-на баштанатан улустыҥ тооломы элбедилет – конституционный тап-эриктери ле јайымы бузулганы керегинде таҥынаҥ да, ӧмӧлик те комудалдарла. Ондый тап-эрик эл-јондо, организацияларда ла јербойында башкарынарыныҥ органдарында, онойдо ок РФ-та кижиниҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижиде, тергеелердиҥ ле «отрасльдардыҥ» омбудсмендеринде. Конституционный јаргы Россияныҥ президентиниҥ угузузыла РФ-тыҥ јасактарыныҥ ӱлекерлериниҥ Конституцияга келижип турганын шиҥжӱлейт. КС-тыҥ јаргычызыныҥ кандидадына ӱзеери некелтелер кийдирилет. Ол тоодо јаргычы Россияныҥ гражданини болор учурлу, бистиҥ ороондо улайынга јаткан ла ӧскӧ ороондордыҥ гражданствозы эмезе ӧскӧ государстводо вид на жительство јок болор керек. Онойдо ок јаргычылар ӧскӧ ороондордыҥ гран ары јанында банктарында чотторлу болбос ло чоттор ачпас, баалу не-немелер кичеебес учурлу.\nГенпрокурорды Федерация Соведиле шӱӱжип тудар\nПрезидент Генпрокурордыҥ ижине кандидатураны Федерация Соведиле шӱӱшкен кийнинде јарадат. Онойдо ок государствоныҥ башчызы РФ-тыҥ Јеткери јок болорыныҥ федерал службазыныҥ ла Тыш кайузыныҥ службазыныҥ (СВР) башкараачыларыныҥ кандидатуралары аайынча Федерация Соведине представление эдет. Оныла коштой ФСБ-ныҥ ла СВР-дыҥ ишчилеринде ӧскӧ государствоныҥ јеринде јаантайынга јӱрер тап-эригин керелеген документ эмезе вид на жительство болбос учурлу. Ондый документ оперативно-служебный ла кайучыл ижине керектӱ тушта јӱк керектӱ болор. Кижиниҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи мынаҥ ары Россияда јаантайын јуртаар учурлу. Ого ӧскӧ ороондордыҥ гран ары јанында банктарында чоттор ачарга, акча-манат ла байлыктар кичеерге јарабас. Ондый ок јарабастар Јеткери јок болорыныҥ совединиҥ турчыларына, председательдиҥ ордынчызына ла качызына база таркап јат.\nКонституцияныҥ ээжи-нормаларыныҥ калыктар ортодогы јӧптӧжӱлердиҥ ӱстинде турганын јараткан јасактардыҥ бӱткӱл блогы быжулайт. Куучын калыктар ортодогы јӧптӧжӱлер Россияда текши јарадылган тап-эриктерге ле Тӧс јасактыҥ ээжилерине удурлажып турган учуралдар керегинде ӧдӧт. Ондый учуралда калыктар ортодогы јӧптӧжӱлер Россияда тузаланылбай јат. РФ-тыҥ јериниҥ бӱткӱлин бусканы учун уголовный каруузына тургузылат. Ол учун јайымынаҥ 6-даҥ ала 10 јылга јетире айрыдар кезедӱ эдилет.


17.05.2022 - altaicholmon\nДля этого будет проведен анализ действующих мер поддержки, на основании которого партия подготовит изменения в федеральное законодательство Военнослужащим, которые участвуют в специальной военной операции на Украине, их семьям и детям необходима не только федеральная поддержка, но и региональная. Такой пример демонстрирует сегодня Приморский край, утверждая на внеочередной сессии краевого заксобрания пакет законопроектов «Единой России» о\n«Кайран бойым журналист…»\nМынайда адалган кӧрӱ Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ Кан-Оозы јурттагы музей-бӧлӱгинде јазалган. Ол СССР-дыҥ ла РФ-тыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Ботпок Кушкулинге учурлалган. Кан-Оозындагы краеведческий музей ады-јолы јарлу бичиичи, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јарлу журнализи ле кӧп јылдарга редакторы болгон Иван Васильевич Шодоевтиҥ адын аданат. Оныҥ јӱрӱмине ле\nJӱрген jӱрӱмим – мениҥ байлыгым\nСӱрлӱ кеен Алтайыста, кара башту албатыбыстыҥ ортозында ары јанынаҥ јайалталу, кӧкси байлык, ол ок ӧйдӧ кемзинчек эпшилер кӧп эмей. Олордыҥ бирӱзи Маргарита Романовна ТЕМЕЕВА (кыс ӧбӧкӧзи Сакладова). Бу эпши Оҥдой аймактыҥ Ленин-Јол јуртында 1957 јылдыҥ тулаан айыныҥ 27-чи кӱнинде чыккан. Оныҥ ада-энези Кӱчӱк Шурович ле Валентина Абыевна Кӧзӧрӧковтор деп улус болгон. Ай алдында ак кайыҥ,\nЈӱрӱмде керектӱ билгирлер\nГорно-Алтайск каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи С. Н. Акчинова ӱренчиктерле кожо јӱзӱн-башка эдимдер јазап, кӧп тоолу кӧрӱ-выставкаларда туружат. Сурлай Николаевна балдарды јуранарына, аш-курсак белетеерине, кӧктӧнӧрине ле ӧскӧ дӧ эдимдер эдерине ӱредет. Оныҥ ӧткӱрип турган урокторы кӧп ӱренчиктердиҥ сӱӱген урокторы. Сурлай Николаевна ӧткӱрип турган урокторго балдар јилбиркеп ле сӱӱнип јӱргилейт. Ӱредӱчи кижиниҥ јолын канайып баштаганыгар деп\nБалдар ла амыр јӱрзин…\nТоҥжаан сӧӧктӱ Мария Ярдашевна Сеулекова Майма аймакта Урлу-Аспак јурттыҥ албаты-јоны ортодо јаан тоомјыда карганак. Ол тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти туку 60-чы јылдардыҥ бажында бичидип баштаган. Оноҥ бери газетти бичитпеген, кычырбаган ӧй болбогон. Је тургуза ӧйдӧ јербойындагы почта ижин кӧндӱктирип болбой, иштебей туруп каларда, карганакка «чак јеткен». «Газет јокко энем тен ыйлаар болды, нени-нени эдишсеер» –\nКайчыныҥ куулгатту јайаандыгы\nЈарлу шиҥжӱчи-фольклорист, филология билимдердиҥ докторы, телекейде манасологтордыҥ биригӱзиниҥ президенти, јайалталу манасчы Талантаалы Алымбекович Бакчиевтиҥ «Кайчыныҥ јайалтазы» («Сказительский дар») деп јаҥы бичиги Бишкек калада кепке базылып, 2021 јылда ак-јарыкка чыккан. Бичиктиҥ баштапкы бӱктеринде Нидерландыныҥ антрополог-шиҥжӱчизи Ниенке ван дер Хейдениҥ, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалованыҥ, филология билимдердиҥ кандидады Л. Арбачакованыҥ билим-публицистикалык бичимел керегинде солун рецензиялары јарлалган. Фольклорист\n«Ӱрен, алтай тилиҥди ӱрен»\n«Ак-јарыктыҥ алдына келеле, Айлу-кӱндӱ јеримди кӧрӧлӧ: «Адайым» — деген алтай тилим, «Энейим» — деген эрке тилим… Керсӱ јонымныҥ чӱми јок кожоҥын Келишкенче сен кееркедип беретеҥ, Албатым јуунаткан алтай тилим, Аарчызы јытанган алтай тилим!» деп, улу бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ ӧткӧн чакта тӧрӧл тилдиҥ учурын кӧдӱрип, айдып салган сӧстӧриле кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы педколледжте Сибирьдиҥ ле\nУс кижи — јуртка туза\nКан-Оозы јурт Чарас, Кан ла Кӱтерген суулардыҥ јараттарында турат. Ӱстинеҥ кӧргӧндӧ, деремне эки јаан айры бӧлӱктерлӱ. Удабас ла мында алтай калыктыҥ сӱӱген байрамы Эл-Ойын болор деп ончобыс билерис. Муҥдар тоолу айылчылар јаҥыс ла јуртты эбире јалаҥдарды ла кырларды, јаркынду байрамды јакшызынып кӧрӧр эмес, је анайда ок олор јурттыҥ ичинде де солун ла кӧрӱмјилӱ јерлерле таныжар\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ ээчий лауреады — Роман Жданов\nКӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинде каланыҥ «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды табыштырар кӧдӱриҥи ӧткӧн. Быјыл бу сыйдыҥ лауреады болуп Россияныҥ спортыныҥ узы Роман Жданов чыккан. А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова залда отурган студенттерге, јуулган улуска Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолы керегинде элбеде айтты. Г. И.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ 100 јылдыгына учурлалган туштажулар Кан-Оозы аймактаҥ башталган. «Чолмончылар» эрте таҥла автобуска, кӧлӱктерге отурып, эҥ кӧп кычыраачыларлу Кан-Чарас алтайга ууланган. Јолой јаан боочыларда кыйраларын буулап, јол-јорук, туштажу јакшы ӧтсин деп алкыш суранып баргандар. Кан-Оозы јуртка јетпей јадып, јолдыҥ эки јанында турган кереес-баатырлардыҥ јанына ӧмӧликти аймактыҥ јаҥарчылары ла культишчилери уткуган. Кан-Оозында газеттиҥ ишчилери


Бойлоры таҥынаҥ иштӱлер тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирер - altaicholmon\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧдӧр деп пландалган Бастырароссиялык тооалыш пандемиядаҥ улам 2021 јылдыҥ ӱлӱрген айына кӧчӱрилген. Калганчы тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Калыктар ортодо ээжилерле јаан тооалыштар он јылда бир катап ӧткӱрилер учурлу. Былтыргы тооалыш 50 ороондо ӧдӧр учурлу болгон. Пандемиядаҥ улам, олордыҥ тал-ортозында тооалыш ӧтпӧгӧн.\nРоссияда былтырга пландалган тооалышка 32 млрд салковой чыгарылган. Быјылгы јылдазына акча-манат 8,1 млрд салковойго кӧптӧдилген, онойдо ок тооалаачылардыҥ ишјалы бийиктедилген. Тооалыштыҥ турулталары 2022 јылдыҥ бажында ла ортозында јарталар.\nЭксперттердиҥ белгезиле, эл-јонныҥ иш бедиреп, јаан калаларга кӧчӧри 35% астаар.\nКӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде Россияда, фрилансердиҥ эмезе Россияда ондый ишчилерди адаганыла, «бойы таҥынаҥ иштӱниҥ» кӱни темдектелет.\nФрилансерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧни тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанду болор. Иштеер мындый арганы канча россияндар талдаганы Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжынаҥ јарталар.\n«Ыраагында» (удаленка) иштеер бӱдӱм калганчы 10-15 јылдарда таркаган, пандемия оны јаҥы кемине кӧдӱрген. 2020 јылда јарлу онлайн-биржаларда темдектеткендердиҥ тоозы 200% де кӧп болгон. Ооруныҥ таркаганыла, компанияларда ишчилердиҥ астаганыла, ишјоктордыҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой миллиондор тоолу улус офистерде иштердеҥ мойноп, gig-экономикага кӧчӧдилер.\nБашка-башка шиҥжӱлер фрилансерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧнин кӧргӱзет. Онойып, PwC-тыҥ баалаганыла, 2020 јылдыҥ турулталары аайынча Россияда олордыҥ тоозы 14 млн болгон ло 2014 јылдаҥ ала бу тоо 4 катаптаҥ кӧп бийиктеген.\nТекши ороондо ло кажы ла тергееде толо јетирӱлерди Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы берер.\nТооалыштыҥ листтеринде баштапкы ла катап ижи ле кайдаҥ кирелте алып турганы керегинде сурактарда каруулардыҥ ортодо «бойы таҥынаҥ иштӱ» деген каруу болор. Респондент онойдо ок оныҥ иштеер јери ол ло јуртында, калазында ба, ол дистанционно иштеп турган ба деген јетирӱ эдер аргалу.\n«Келер тооалышта баштапкы ла катап фрилансерлер тоого алынар. Элбек јерлӱ Россияга онызы сӱреен учурлу: дистанционно иштегени ишчилердиҥ миграциязын астадат, јашӧскӱримниҥ ле бийик квалификациялу кадрлардыҥ тергеелердеҥ ырбап барарын токтодор арга берет. Ол чокым јерлерде јӱрӱмниҥ чыҥдыйын јарандырар ла јоксырашла тартыжарыныҥ база бир аргазы болор» — деп, Тергеелердиҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ директоры Дмитрий Журавлев айдат.\nДмитрий Журавлевтыҥ јартаганыла, фриланстыҥ ӧзӱми тӧс калаларга ичбойыныҥ мигранттары келерин астадар арга берер ле миллионник-калалардыҥ инфраструктуразына эдилип турган јӱкти кайда да 35% астадар.\n«Бу керек тергеелерге де болушту болор. Јеринде арткан фрилансерлер каланды, темдектезе, Москваныҥ эмес, јербойыныҥ казназына тӧлӧӧр. Ого ӱзеери, тергеелерде тӧлӧӧр аргалар 35% де кӧптӧӧр, нениҥ учун дезе фрилансерлер иштеп алганын мында чыгымдаар, олордыҥ кӧбизиниҥ ишјалы «столичный» — деп, Дмитрий Журавлев темдектеген.\nӦскӧ сӧслӧ, улус тӧс калаларга јӱткибей барар, олордыҥ јаткан јеринде калалардагы чыҥдый јӱрӱм болзын деп кӱӱнзеер. Ол тергеелердиҥ ӧзӱмине јаан учурлу тебӱ берер. Бу тебӱ чын иштезин деп, кайда, канча фрилансерлер барын билер керек деп, эксперт чокымдайт. Келер тооалыш фриланстыҥ керек дезе микрорайондорго до јетире канайда таркаганы керегинде чокым јетирӱлер алар арга берер. Јетирӱлер туралар ла јонјӱрӱмдик инфраструктура, спорттыҥ ла культураныҥ объекттерин тударыныҥ ла јербойында јаҥдардыҥ стратегиялык пландарын тургузарыныҥ тӧзӧлгӧзи болор.\nЭксперттердиҥ темдектегениле, фриланс-ууламјыга иштиҥ рыногында кайдаар ла ӧзӧр аргазы бар. «Европада фриланска ишмекчи ийде-кӱчтердиҥ 25-30 % келижет, США-да – 35% кӧби. Американыҥ аналитиктериниҥ шиҥжӱзиле, ол эҥ бийик тоо. Бу тоолордоҥ кӧргӧндӧ, Россияда да фрилансерлердиҥ тоозы ишмекчи ийде-кӱчтердиҥ ӱчинчи ӱлӱзи болор аргалу – ол 25 млн кижидеҥ кӧп» — деп, Г. В. Плехановтыҥ адыла адалган РЭУ-ныҥ тӧс кафедразыныҥ доценти Людмила Иванова-Швец айдат.\nИштиҥ тӧрӧл рыногын шиҥдеечилердиҥ шӱӱлтезиле, фриланс тыҥ ӧзӧр, калганчы јыларда ол јылдыҥ ла 20-30% ӧскӧн. Кем эрчимдӱ ле бойыныҥ билгирлерин, ченемелин иште тузаланарга турган, бойын јайым ла конкуренция-маргышта турушкадый деп сезип турган — ого иштиҥ мындый бӱдӱми јарамыкту болуп јат.\nПандемия фриланс тергеелик ле ӧйдиҥ гран-кыйуларын јоголтып турганын, чокым бир јерге тартылбай иштеерин, иште ээлгир графиктӱ болорын ла бойыныҥ кӱӱниле ӱлекерлер талдаарын оҥдоор арга берген.\n—Тооалышты ЗАГС-тардыҥ, ФМС-тыҥ ла ӧскӧ организациялардыҥ јетирӱлериле не ӧткӱрбей турган?\n—Јетирӱлердиҥ базаларында тооалышта алгадый јонјӱрӱмдик-демографиялык јаан учурлу јетирӱлер јок.\nЈӱк ле бир темдек: эр кижи ле ӱй кижи квартира табып, бир биледе јуртайт, олордыҥ акча-манады текши. ЗАГС-ка дезе бу биле јок, нениҥ учун дезе олор колбузын регистрировать этпеген ле прописказыла јатпай јат. Тооалышта олор — бир ээлем туткан, толо биле болуп чотолор.\nТооалыш тушта јурт-ӧрӧкӧлӧрдиҥ тоозы, канча кижи, балдардыҥ тоозы, јаткан айалгалары керегинде јетирӱлер јуулып јат. Бу јетирӱлерге тайанып, темдектезе, балдарлу јиит билелерди јӧмӧӧрин пландаарга јараар.\nНациональность, тилдерди билери, ӱредӱзи ле керек дезе кижи ишке канча ӧйгӧ једип турганы керегинде јетирӱ окылу бир де базада јок. Тооалышта бу јетирӱлерди алар арга бар.\nАйдарда, тооалыш – ороонныҥ кажы ла кижизи кандый јатканы керегинде чокым јетирӱ јууп алар сок јаҥыс эп-арга.\n—Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы тушта бис јолдо болзоос, бис тооалышка кирбезис пе?\n—Отпуск тооалышка буудак эмес. Тооалыш ӧйинде слер јолдо болзоор, «Госуслуги» сайтта таҥынаҥ бойыгар тооалышта туружарыгар, јӱк Интернет керек. «Бу јерде слер кандый ӧйдӧҥ ала јаантайын јадып туругар? деп суракка каруузына отпускка келген каланы, јуртты эмес, слердиҥ јаантайынгы јадып турган јереерди адаар керек.\nАйылда слердиҥ тӧрӧӧндӧригердеҥ кем-кем арткан болзо, ол слер учун «Госуслуги» сайтта, тооалыштыҥ јууктагы пунктында каруулар берер аргалу эмезе тооалаачыларды сакыйла, айылдыҥ ончо улузы керегинде куучындап берер аргалу.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы цифровой технологиялардыҥ болужыла ӧдӧр. Тооалаачылар тураларды керип базар тушта, аҥылу программала јеткилделген планшеттерди тузаланар. Эҥ учурлу јаҥырту – ол «Госуслуги» порталда тооалыштыҥ электронный листин таҥынаҥ бойы толтырар арга бары. Онойдо ок тооалышты тооалыштыҥ участокторында, ол тоодо кӧпфункциональный тӧс јерлерде государственный ла муниципальный јеткилдештердиҥ «Мои документы» сайтында ӧдӧргӧ јараар.


26.04.2019 - altaicholmon\nНаходясь в рабочей поездке по Шебалинскому району, временно исполняющий обязанности главы Республики Алтай Олег Хорохордин заявил о необходимости обновления стратегии развития Республики Алтай. Документ будет дополнен предложениями жителей республики. «Я уже встречался с жителями Чойского и Онгудайского районов, представителями профсоюзов и Общественной палаты региона, сегодня мы беседуем с населением Шебалинского района. Вижу, что у жителей\nК 1 января 2019 года в России завершился переход на новую систему обращения с твердыми коммунальными отходами. «Мусорная» реформа затронула всех в России. Что изменилось для населения, предприятий и бизнеса; как проходит перестройка существующей схемы утилизации отходов? Предлагаем разобраться в деталях и внести предельную ясность в понимание этого вопроса. Что означает понятие «Региональный оператор по\nЈетирген тузазы айдары јок јаан\nБистиҥ Алтай Республикада, анайда ок коштой јаткан тергеелерде, Россия Федерация ичинде ады танылу, иштеген ижи тоомјылу болгон Даниил Иванович Табаев ак-јарыкту Алтайынаҥ атана бергенинеҥ 40 кӱни једе берди. Даниил Иванович Табаевтиҥ республиканы тӧзӧӧрине эткен ижи керегинде ас эмес бичилген, белетеген јасактарыныҥ ла ӧскӧ дӧ документтериниҥ учуры ла ийдези тӱӱкиликке артып калган. Ол профессионал кеми бийик\n«Арктика – јӧптӧжӱниҥ јери»\n2019 јылдыҥ кандык айыныҥ 9-11 кӱндеринде Санкт-Петербургта калыктар ортодогы «Арктика – јӧптӧжӱниҥ јери» деген 5-чи арктический форум ӧткӧн. Форумда Россияныҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ калыктар ортодогы, политиканыҥ, билимниҥ ле аргачылыктыҥ, јондыктыҥ ла СМИ-ниҥ чыгартулу 3600 улузы турушкан. 2017 јылда ӧткӧн форумныҥ туружаачыларыныҥ тоозы быјылгызынаҥ 1,5 катапка ас болгон. Онойдо ок туружаачы-ороондордыҥ тоозы кӧптӧгӧн: 2017 јылда\nЭрчимдӱ келер ӧйгӧ јол\nКандык айдыҥ 19-чы кӱнинде ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јеринде балдардыҥ ла јииттердиҥ јондык биригӱлериниҥ башкараачыларыныҥ ла эҥ эрчимдӱлериниҥ текшироссиялык «Лидер XXI века» кӧрӱ-маргааныныҥ тергеелик бӧлӱги ӧтти. Быјылгы ченелтелерде Театрдыҥ јылына учурлалган эссе бичиир, «Мен ле мениҥ јондык биригӱм» деген тема аайынча видеоролик ле портфолио, јонјӱрӱмдик ӱлекери керегинде јайаандык таныштыру белетеп кӧргӱзер керек болды. Бу конкурс\nБичиктердиҥ байзыҥында – куулгазын бир тӱн\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде бастырароссиялык «Библиотӱн-2019» деген јонјӱрӱмдик ле культуралык кыймыгу кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган кӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында туружаачыларды, айылчыларды Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова, Алтай Республикадаҥ Совет Федерацияныҥ турчызы Владимир Полетаев уткыдылар. Ольга Антарадонова јуулгандарды јакшынак байрамла уткып тура, оныҥ јаан\nЈӱрӱмди јаркындаткан јайалталар\nШабалин аймак алдынаҥ бери јайалталарыла, јаҥжыгуларыла бай алтай. Калганчы јылдарда оныҥ культурада једимдери там элбеп, эл-јон ортодо ӧткӱрилип турган јербойында ӱлекерлери бӱткӱл республикага да јаҥыланып, улусты јилбиркедет. Бу аймактыҥ культуралык, јаркынду јозокту јӱрӱми керегинде бичимелисти јарлайдыс. Шабалин аймакта культура бийик кеминде ле ичкери ӧзӱмниҥ јолында деп айтса, јастыра болбос. Мында фольклорлык ансамбльдардыҥ тоозында «Jаҥылга» (художественный\nГосударстволык эл политика: иштиҥ турулталары\nКалыктар ортодогы колбулардыҥ ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбулардыҥ Алтай Республиканыҥ башчызындагы, башкарузыныҥ председателиндеги советтердиҥ кожо јууны кандык айдыҥ 24-чи кӱнинде АР-дыҥ башкарузында ӧткӧн. Ондо Россия Федерацияныҥ Государстволык эл политиказыныҥ стратегиязыныҥ 2016-2018 јылдарга темдектелген иштери бистиҥ тергееде канайда бӱткени, анайда ок бу ууламјыда 2019-2021 јылдарда бӱдӱретен иштер шӱӱжилген. Јуунды АР-дыҥ башчызыныҥ, башкару-зыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрген\n«Алтай Республика — јӧпсиништиҥ тергеези»\n«Алтай Республика — јӧпсиништиҥ тергеези» деген бежинчи республикан конференция Майма аймакта «Манјӱрек» ГЛК-да кандык айдыҥ 25-26 кӱндеринде ӧдӧт. Конференцияда јондык ла национально-культуралык организациялардыҥ ла биригӱлердиҥ, диаспоралардыҥ ла јерлежӱлердиҥ, јашӧскӱримниҥ јондык организацияларыныҥ, государственный национальный ла јашӧскӱрим политика аайынча иштеп турган окылу органдардыҥ 150-неҥ кӧп чыгартулу улузы туружат. Конференцияныҥ программазында ӱредӱлик ле дискуссионный площадкалар, эксперттердиҥ ле конференцияныҥ


Агару энелерге – ӱргӱлјиге ӱзӱлбес мак! - altaicholmon\nШак ла мынайда адалган аллеяныҥ ачылтазы ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында ӧтти.\nАллеяда 90-ноҥ ажыра ӱй улустыҥ керемикалык фотојуруктары тургузылган. Ӧткӧн тӱӱкилик јолдо бу ӱй улус ончо бойыныҥ арга-кӱчин колхоз-совхозтыҥ ижине беринген. Ол тоодо Улу јууныҥ балдары, тул арткан келиндер, тылдыҥ ишчилери. Јурттыҥ кажы ла билезин алып ийзе, андый ӱй кижи бар. Бастыра уур-кӱчтерди ӧткӧн, оныла коштой кӧп балдар азыраган энелердиҥ, эје-сыйындардыҥ ады-јолдоры ундылбай, јиит ӱйе оноҥ ары адап јӱрзин деп амадула сӱрекей јаан иш ӧткӱрилгенин темдектеер керек.\n– Бир јылдыҥ туркунына Олег Осипович Енчинов ло Прасковья Егоровна Олчонова деп јаан јаштулар улустыҥ фотојуруктарын балдарынаҥ јууп, калага келип јазадып, јурттыҥ администрациязына јер берзин деп баштанып, амыры јок иштегендер. Јурт администрацияныҥ болужыла аллеяны манап, јарандырып, фотојуруктарды тургузып, јаан болужын јетирген јаан јаштуларыска алкыш-быйаныс айдып турубыс. Олор Николай Петрович Тондоев, 80 јашту ӧрӧкӧн ончо ӱлекер-ишти бӱдӱрип, темир чеден каҥдап иштенген, Рафаилл Иосифович Олчонов, Станислав Моисеевич Токоеков, Петр Николаевич Куюков, Олег Давыдович Куюков. Ӧткӧн јылда О. О. Енчиновтыҥ баштаҥкайыла адалардыҥ фотојуруктары тургузылган болгон. Олег Осипович ада-энелеристиҥ ады-јолдоры бийик кӱндӱӱде болзын деп амадап, акту кӱӱнинеҥ бу јаан ишти апарып јатканына бис, јурттыҥ улузы, алкыш-быйанду јӱредис. Бойыныҥ тӧрӧл јурты, јаан јашту улузы, ветерандары, јаш ӱйези керегинде сананып, Олег Осипович бир де амыр отурбай, бойыныҥ ла арга-кӱчиле мындый иштер ӧткӱрет – деп, иштиҥ ветераны С. К. Иванова айтты.\nКӧдӱриҥилӱ байрам кӱнде коштойындагы Кара-Кујур јурттаҥ «Чолмонду», Чибилӱдеҥ «Синегорье» ӧмӧликтер ле школдыҥ ӱренчиктери јуулгандарга ойын-концерт сыйладылар. Анайда ок аймактыҥ јааны, депутаттар база туруштылар. Чибилӱ јурттыҥ јааны Г. И. Санин јаан јаштуларыстыҥ јондык иштерин јӧмӧп турганын темдектеп ийер керек. Ӧмӧ-јӧмӧ, нак јӱрзебис, мынаҥ да кӧп иштерди бӱдӱреристе алаҥзу јок.


Энергетиктер ремонт иштер ӧткӱрет - altaicholmon\nЭнергетиктер ремонт иштер ӧткӱрет\n«МРСК Сибири»-«Горно-Алтайские электрические сети» деген акционер биригӱниҥ специалисттери, јылдыҥ јылу ӧйин тузаланып, ремонт иштерин эрчимделтти.\nБыјыл олор текши узуныла 600 км ажыра электроэмиктерди ла 500 кире столмо-тудумдарды солыыр, 139 трансформаторный подстанцияны бӱткӱлинче јазаар ла оноҥ до ӧскӧ иштер бӱдӱрерин темдектеп алган.\n²ткӧн беш айга электроэмиктер ӧткӧн 87 га јер агаш-јыраалардаҥ аруталган, 8 км эмиктер јаҥызына солылган. Анайда ок эскирген 100-теҥ ажыра столмо темир-бетонына солылган, тургускан агаш јаҥы столмолор чирибес-ӱрелбес эдип јазалган. Бого ӱзеери 70 трансформаторный подстанция ремонтолгон.\nТӧс ајаруны энергетиктер ӧткӧн јылда ижинде тутак-једикпестер болгон тудумдарга эдип јат.


Ноябрь 2021 - altaicholmon\nЗаседание рабочей группы по сакральным местам Республики Алтай\n18 ноября в республиканском парламенте под руководством председателя комитета ГС-ЭК РА по экологии и природопользованию Владислава Рябченко состоялось очередное заседание рабочей группы по рассмотрению проекта закона «О внесении изменений в Закон РА «Об особо охраняемых природных территориях в Республике Алтай». Открывая заседание рабочей группы, Владислав Васильевич отметил, что по итогам прошедших обсуждений в парламентских комитетах\nВ честь небесной покровительницы пожарных и спасателей\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин 23 ноября принял участие в открытии часовни в честь иконы Божьей Матери «Неопалимая Купина» в селе Майма. Мероприятие приурочено к 100-летию пожарной охраны России. Руководитель республики напомнил, что два года назад на месте часовни был заложен первый камень. «Большой вклад в строительство внесли сотрудники и ветераны МЧС, спонсоры, меценаты и\nӦзӧгисти ойгозып, тӧзӧлгӧ берген ӱредӱчибис\nӰредӱчи кижи ӱренчигиниҥ экинчи энези, јаан телекейге јол берген јарыткыш, јаҥы телкемдерле таныштыраачы, баланыҥ кылык-јаҥы, кӧрӱм-шӱӱлтелери, керек дезе текши салым-јӱрӱми де кандый болорына камаанын јетирген учурлу кижи деп кӧп катап айдылган. Бу ончо сӧстӧр Горно-Алтайск каланыҥ орто текши ӱредӱлӱ 7-чи таҥмалу школыныҥ баштапкы директоры болгон Юлия Григорьевна Сакашевага јолду келижип јат. Алтайыстыҥ кеен ӧзӧктӱ эпшизи\nЈалакай јаҥарчы эјебис\nЭнениҥ кӱни бистиҥ ороондо 20 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына темдектелет. Бу кӱн кажы ла кижиниҥ эҥ ле учурлу ла јылу деген байрамдарыныҥ бирӱзи деп айтсам, байла, јастыра болбос. Энедеҥ баалу, байлу јердиҥ ӱстинде не де јок. Оныҥ да учун бу байрамдык кӱнде энелерге чечектер сыйлалат, ӱренчик балдар онлайн аайыла јӱзӱн-башка ойын-концерттер ӧткӱргилейт. Балалайка ойногон Эјебистиҥ\nКуманды элге – јаан сый\nКалыктар најылыгыныҥ туразында кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде «Орус-куманды сӧзликтиҥ» («Русско-кумандинский словарь») таныштырузы ӧтти. Ас тоолу тургун калыктардыҥ «Звенящий кедр» деген талалык јондык организациязыныҥ баштаҥкайыла јаҥыртылып, ак-јарыкка чыккан сӧзликтиҥ таныштырузында ӱредӱликтиҥ, окылу јаҥныҥ чыгартулу улузы, билимчилер, јииттер эрчимдӱ туруштылар. Алтай Республиканыҥ депутады, эл политика, ӱредӱ, культура, јондык колбулар ла СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екееваныҥ темдектегениле,\nКаланыҥ оромдоры јаранат\nКӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Строительдердиҥ оромында јаҥы площадкалардыҥ ачылтазында турушкан. Ондо «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекер аайынча балдар ойноор ла спортло тазыктырынар эки јаҥы площадка тудулган. Олор ойноор комплексле, воркаутла тазыктырынарына керектӱ јазалдарла, тышкары тургузатан тренажерлорло, кичӱ футбол ойноор јалаҥла јеткилделген. Анайда ок площадкалардыҥ јаны јарандырылган, айландыра ӧзӱмдер отургузылган.\n«Энем» деген эрке сӧзим\nЭнениҥ кӱни — эне улустыҥ албатылар ортодогы байрамы. Оны бистиҥ ороондо кӱчӱрген айдыҥ калганчы амыраар кӱнинде темдектейт. Бу байрамды кӧп тоолу ороондордо элбеде темдектеп јадылар. Бистиҥ ороондо тӱӱкизин кӧрзӧ, оны баштапкы ла катап Россияныҥ империязында 1915 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнинде скауттардыҥ Баштапкы Петроградский отрядында темдектеген. Россия Федерацияда Энениҥ кӱни Россияныҥ президенти Б.Н. Ельцинниҥ 1998 јылдыҥ\n#ЯГеройПереписи: переписчик Яна Параева\nПерепись населения в с.Бельтир Кош-Агачского района Республики Алтай проводила переписчик Яна Параева. Этот населенный пункт стал известен на всю страну 18 лет назад во время Чуйского землетрясения. Его эпицентр находился рядом с Бельтиром и село было почти разрушено. Для пострадавших было построено новое село, его так и назвали — Новый Бельтир. Однако правом переселения воспользовались\nПорядок хранения переписных листов после сбора и обработки информации определяет Постановление Правительства РФ от 17 апреля 2021 года № 612. Переписные листы на бумажных носителях будут храниться в Росстате и его территориальных органах в течение одного года со дня официального опубликования предварительных итогов переписи, а затем подлежат уничтожению в установленном российским законодательством порядке. Хранение переписных\nЈӱрген јӱрӱми, иштеген ижи – јозокту\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ ады-јолы элбеде јарлу ла јаркынду эпшилериниҥ бирӱзи Наталья САЙМИНАНЫҤ сыгын айдыҥ учкары учурлу јажы темдектелди. Ол озо баштап автономный областьтыҥ, оныҥ кийнинде республиканыҥ культуразыныҥ учреждениелеринде одус јылдаҥ ажыра ла јирме јети јылдыҥ туркунына культураныҥ министриниҥ ордынчызы болуп, ак-чек ле једимдӱ иштеген. Наталья Саймина Барнаулдагы культураныҥ институдыныҥ албаты театрыныҥ режиссерлорыныҥ факультедин божодып, јӱрӱмниҥ


Индекси бийиктегени јакшы темдек - altaicholmon\nJер алдыныҥ байлыктарын казып аларыныҥ индекси 71 процентке јеткен. Бир кезек ӧскӧ дӧ кӧргӱзӱлер эмеш ӧскӧн.\nСибирьдиҥ талаларында промышленностьтогы индекс мындый болгон: Хакасия—108,9%, Кемеровский область—107,%, Иркутский область—116,4%, Тыва—103,8%, Новосибирский область—101%, Алтай край—99,8%, Красноярский край—96,2%, Омский область—93,2%, Бурятия—87,4%.\nСибирьдеги федерал округтыҥ ӧскӧ талаларын алза, промышленный предприятиелердиҥ продукциязыныҥ индекси былтыргы кеминеҥ бийиктеери сезилет деп, статистиканыҥ органдары темдектейт.


«Алтай калыгыстыҥ чӯм-ϳаҥдарын билип ϳӯрели»\nАлтай чӯм -ϳаҥдарга ла ϳаҥжыгуларга ӯренедеринин тӧс некелтези – албатынын оос чӯмдемелдерине тайанып, ϳаандардан угуп ла кӧрӯп, кӧгӯс -байлыгын теренжидери.\nПлан бу некелтелерди чике бÿдÿрер амадула тургузылган. Алтай чӯм -ϳаҥдарысты билбей, онын учурын ондобой, тообой, турган учуралдар эмдиги ӧйдӧ там ла кӧптӧп турганы иле сезилет. Калыгынын чӯм -ϳаҥдарын ла ϳаҥжыгуларын билгени кижинин ич-телекейин байыдат ла калыгын, калыгынын тилин сӯӯрине, оны тоорына кижинин сезимин ойгозот. Урокто эмес иштин ӱредӱзи кажы ла балага тузалу болорына иженедим. Чӯм -ϳаҥдарды jакшы билип, онын учурын бастыра ондоп, байланып билери– ол элбек ле курч сурак.\nТугашева Чейнеш Алматовна\nКире сӧс. Алтай ϳерис ле алтай калыгыс . Алтай ϳерис ле алтай калыгыс керегинде текши jетирÿлер. Алтай калыгыстын чӯм -ϳаҥдары ла ϳаҥжыгулары. Личностные: Ÿренчиктин кöгÿс -кöрÿми элбеп таскаары; кижи кÿÿнин ӧскӱрип байыдары, jакшы ла jаманды, «кара» ла «акты» ылгаарына ÿредери; Предметные: Кижинин jÿрÿминде тöрöл калыгынын чӯм - ϳаҥдарыла, таныжып, онын таскамал учуры керегинде билери; Метапредметные: ӧскӧ калыктардын чӯм-ϳаҥдарыла, ϳаҥжыгуларыла колбу тудары.\n2 Отло колбулу чӯм -ϳаҥдар. Оттон байлу неме ϳок. Отло колбулу чӯм -ϳаҥдар. Оттын алкыштары. Отло колбулу ϳарабастар ла олордын учуры. Л: Отло колбулу чӯм -ϳаҥдарды ӱренип, калыгынын тӱӱкизиле ϳилбиркеери. П: Санаа-шӱӱлтезин кӧнӱ, эптӱ куучынла чыгара айдып билери. М: куучындап билерине таскаары\n3 Азыраган мал- ашла колбулу чӯм -ϳаҥдар. Малыс-ϳӧӧжӧбис, ийде –кӯчибис. Азыраган мал- ашла колбулу чӯм -ϳаҥдар. Малды кичееринин байы. Малдын ӯйе-сӧӧктӧрин, олордын байлу ϳандарын билип ϳӯрели. Л. Алтай калыгынын культуразын, азыраган мал ашла колбулу чӯм -ϳаҥдарын билери, оморкооры, тилин байыдары. П: Сурактын карузын чын табып, берилген материалды чокым ондооры; М: Сöстин jаражын, байлыгын ачып, öскö улусла куучындажып билерине, чокым - jарт куучындап билерине таскадары, кӧгӱс – байлыгын элбедери;\n4 Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Агын суулардын байы. Аржан суулардын байы. Артыш байлу, артыш агару. Кӯкӯрт, ϳалкынды, солоныны байлайтаны. Ажулар ашса, ϳандайтан чӯм-ϳан. Л. Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдарды билери, оморкооры, тилин байыдары. П: Сурактын карузын чын табып, берилген материалды чокым ондооры; М: Алган билгирин јӱрӱминде тузаланып билери.\n5 Кижиликтин бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдары. 5час Кижиликтин бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдары. Биледе бой- бойын тоожып билери. Ада-энени байлаары. Јаан улусты тооры. Киндик эненин чӯм- ϳаны. Таайлу-ϳеендӯнин ϳандары. Л. Алтай калыгынын культуразын, бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдарын билери, оморкооры. П: Јакшыны, ϳаманды чокым ондооры; М: Улусла куучындажып билерине, чокым - jарт куучындап билерине таскадары, кӧгӱс – байлыгын элбедери.\n6 Алтайын байлаары Алтайын байлаары. Ыйык туулар, ӯлелер, Алтайын кӧдӯргени. Алтайын байлаарында алкыш сӧстӧрис. Чагаа, ϳажыл бӯр, сары бӯр. Л. Тӧрӧлинин байлыгын, кеенин сезери,оны байлаарын кӱӱнзеп ӱренерине ууламϳылаары. П: Алканып, ϳанданып ϳӯрерине темиктирери . М: чӯм - ϳаҥдар керегинде кӧп бичиктер кычырарына ууламϳылаары.\n7 Кижинин ϳӯрӯмиле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Кижинин ϳӯрӯмиле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Курчузын тыныдарга, ϳула-кудын ϳастырбаска нени ϳаҥдаар керек? Баланын байлары. Кабайлаары, койу кӧчӧ, чачын кестирери, тужагын чечери, тижи тӯшкени, ле о ӧ. Л: Ÿренчиктин кöгÿс - кöрÿми элбеп таскаары; П: Билгирин ченеери, быжулаары, улустан ϳетирӯлер ϳууры. М: Алган билгирин јӱрӱминде тузаланып билери.\n8 Ўренгенин бириктирери Ÿренгенин катап кöрöри. Ўлекерлердин кӧрӯзи. Алкыш сӧстӧрдин маргааны. Л: Ÿренчиктин jайалталары ла кöгÿс- кöрÿми элбеп таскаары; П: оос ло бичиир эрмек-куучынын байыдары, проект иштер тургузарына ӱренери. М: бойынын кӱӱн-санаазын чыгара айдарына ла шӱӱнип иштеерине темиктирери.\n«Алтай калыгыстыҥ чӯм-ϳаҥдарын билип ϳӯрели» деген урокто эмес иштин тӧс амадузы-\n- кажы ла бала тӧрӧл ϳери, бойынын угы-тӧзи, ϳаҥдаган ϳаҥдары керегинде билгирин теренжидип, олорло оморкоп, тооп,байлап ϳӯрерине таскадары.\n- санаазын элбедери, сӧзлигин байыдары, кычырганын, укканын кӧгӱске алынып, сананып аларына темиктирери.\n-тӧрӧл алтай тилиле кӱӱн-санаазын чын, чокым-ϳарт бичип те оосло чыгара айдып та билер аргалу, сагышту, тузалу кижи таскадары.\n- тӧрӧл калыгынын чӯм-ϳандарыла коштой, ӧскӧ калыктардын ϳанын тоорына таскадары.\nü Оос эрмек-куучын\nü Проекттер (ӯлекер иш)\nü Алкыштардын маргааны


Ӱредӱчи дегени — тоомјылу - altaicholmon\nСветлана Васильевна Бадыкина 35 јылдыҥ туркунына Улаганныҥ школында баштамы класстардыҥ балдарын ӱредип келди. Ол ижин ле балдарды сӱӱген ӱредӱчи, балдарла иштеген ченемели сӱреен јаан. Ол Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртында Кудачиндердиҥ билезинде чыккан. Адазы Василий Александрович зоотехник кижи, энези Дарья Трифоновна ветеринар болуп иштеген. Энези Улаган аймактаБалыктујул јурттаҥ Тадышевтердиҥ угынаҥ. Светлана Васильевна бойыныҥ ӱлгеринде мынайда бичийт:\nУлу јылдыҥ кочкор айында\nКӧгӧргӧн таҥдак јарып турарда —\nКӧксуу аймактыҥ Сугаш јуртында\nБала туулган ак-јарыкка…\nАйланып чыккан кӱнге тӱҥейлеп,\nАдымды адаган адам Света деп,\nАлтай ады Чечек болзын деп,\nАдымды адаган энем, эркелеп…\n1979 јылда школды божоткон кийнинде Светлана Васильевна Горно-Алтайсктагы педагогический училищеге кирип, ӱредӱзин 1983 јылда тӱгезип, Улаган аймакка иштеп келген.\nКуркуным тыҥып, чыдап келеле,\nКуулгазын јӱрӱмге удура алтадым.\nӰредӱчиниҥ ижин талдап алала,\nУлаган аймакка иштеп мен келдим.\nИште кӧндӱгип, јаҥы јерде ӱренижип јӱреле, Василий Леонидович деген эрге туштап, биле тӧзӧгӧн. Байла, бу јиит оныҥ салымы болгон. Олор эмди эки уул чыдадып койдылар. Јаан уулы Эркемен Васильевич полицияда иштейт. Эзендей Васильевич адазыныҥ јолыла барган. Ол баштамы школдо физрук болуп иштейт. Светлана Васильевна бӱгӱн беш баркалу, олорды кӧрӱжип, чыдадыжып јӱрет.\nМында ла мени салым сакыган,\nМында ла мен эжиме јолуккам,\nМында ла мениҥ уйам тартылган,\nО-о, Улаган! О-о, Улу Улаган!\nӰй кижиниҥ ӱлӱӱзи эрјине,\nӰспей ӱйени улалтатан јаҥду.\nЭки балалу мен де эне,\nКӧбӧктӧр отогы меге быйанду.\nУгусты улалтар уулдар чыдаттым,\nУлустыҥ балдарын канчуузын таркаттым,\nКерек дезе баркам да бӱгӱн\nБаза ла мениҥ ӱренчигим…\nСветлана Васильевнаныҥ ӱредип турган јайаандык тема-сурагы «Алтай албатыныҥ чӱм-јаҥдарын ӱренчиктердиҥ кӧгӱс-кӧрӱмине јууктадары» деп адалат. Ӱч јыл кайра оныҥ ӱренчиктериниҥ кӧп јарымызы јакшы ӱредӱлӱ болгон. Олордыҥ ортозында 11 бала «отличник» болгон, 10 бала — «хорошист». «Бу класстыҥ ӱренчиктериниҥ једимдери кӧп, кылык-јаҥы тӧп, санаалу, јымжак болгон деп айдар эдим. Эне-адалары школго јаантайын келер улус болгон. Олорго быйанымды јетиредим» — деп, Светлана Васильевна куучындайт. Ӱредӱчиниҥ ӱренчиктеринеҥ Горно-Алтайскта Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга кирип алган ла једимдӱ ӱренип тургандары кӧп. Мен сананзам, бу јаан иш, јаан једим. Анчада ла бойыныҥ алтай тилин тӧкпӧй-чачпай, балдарга једимдӱ ӱредип турганы — ол сӱреен јакшы.\nКезик эне-адалар болчомдорыла орустап куучындажат, ол неге де јарабас кылык деп канайда темдектебес. Кажы ла бала озо ло баштап бойыныҥ тӧрӧл тилин јакшы билер учурлу. Оныҥ кийнинде ӧскӧ албатылардыҥ он до тилин ӱренип алар арга бар.\nСветлана Васильевнаныҥ ӱренчиктери школдыҥ јӱрӱминде болуп турган солун керектерде акту кӱӱнинеҥ туружып турганын темдектеер керек. Јӱзӱн-башка кӧрӱлер, ярмаркалар, туштажулар, куучындар — олор јеҥӱчилдердиҥ тоозында. Ӱредӱчиниҥ ӱренчиктери 2010, 2014, 2018 јылдарда «Јылдыҥ ӱренчиги» деген кӧрӱде јеҥӱчил болуп чыккылады. 2018 јылда јакшы ӱредӱлӱ ӱренчиктери республикан кӧрӱниҥ јеҥӱчилдери болуп чыкпаган да болзо, је аҥылу сыйларла кайралдаткан. 2010 јылда 4-чи классты 20 бала божоткон. 2016-2017 јылдардыҥ ӱредӱлӱ јылында оныҥ ӱреткен балдардыҥ ортозынаҥ 11 бала ӱредӱзин «4» лӧ «5» темдектерлӱ тӱгескен. Јакшы ӱредӱзи учун медаль алган балдар база бар. Олор: Айсулу Тазрашева, Александра Конушева, Торко Каятова, Карина Чукина, Диана Челканашева.\nОйгор санаалу ӱренчиктеримле мен бай,\nОлордыҥ ортозында бар полицай.\nУзы бийик ӱредӱчилер де бар эмтир,\nКолы быйанду эмчилер де бӱттир.\nСлер ончогор — мениҥ једимим,\nӦйлӧрди ӧткӧн кайралым.\nКайра јолымда карарган ис,\nКаруузыган јӱректе арткан сыс.\nТоолоп ийзем — ӧткӧн јылдар 35,\nЈаҥыс сӧслӧ — бу ончозы ырыс.\nБалдарын ӱреткен эне-адалар\nЈаантайын јӱрет меге быйанду.\nАлкап айткан јымжак сӧстӧри\nКандый да кайралдаҥ бийик ле баалу.\nСветлана Васильевна јаҥыс ла ижине каруулу кижи эмес, ол анайда ок бастыра кӧрӱ-конкурстарда, аймак ичинде болуп турган јӱзӱн-башка керектерде акту кӱӱнинеҥ туружат. Билезиле волейбол ойнойт, кӧп керектерде спонсор-болушчы да болот. Эш-нӧкӧри Василий Леонидович аргачы болуп иштейт. Ого до болужын јетиретени база јаан иш. Је Светлана Васильевна кунукпас кижи. Школдо иштеп турала, Новосибирск калада НСИ-де ӱренип, «менеджмент» деп бийик ӱредӱ алды. Ол јайалталу кижи. 2016 јылда Кырлыкта «Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи» деп кӧрӱ ӧткӧн болгон. Бу кӧрӱде ӱредӱчи экинчи јер алган. 2017 јылда «Ӱредӱчиниҥ јазы» деп республикан кӧрӱде јеҥӱчил болуп чыккан. Улаган аймактыҥ школдоры ортодо «Класстыҥ башкараачызы» деп кӧрӱниҥ ӱчинчи јеҥӱчили болуп чыккан.\nМынайып, јылдар ӧдӱп ле бараат. Ӱредип алган балдарыныҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧйт. Јакшы ижи учун Светлана Васильевна кӧп кайралдарла кайралдаткан. Олордыҥ ортозында школдыҥ, аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ, депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ, Эл Курултайдыҥ, иш, јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ, ӱредӱлик аайынча министерствоныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ла Быйанду самаралары бар. 2016 јылда Светлана Васильевна «Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деп кӱндӱлӱ атла адатты. Ол онойдо ок Улаган аймактыҥ баштапкы степеньдӱ медалиле база кайралдаткан.\nТӧрӧлим бийик баалады.\nТӧжиме алтын медальды\nӦйлӧ кожо јӱрӱм солунат,\nОныла коштой — некелте.\nЈана баспай иштейдим мен,\nЈӱрӱмим мениҥ — ченелте…\nУлаганныҥ баштамы школыныҥ директоры болуп Айана Рафаиловна Кеденова база канча јылдарга иштеп келди. Ол ӱренчиктери јакшы билгирлер алзын, ӱредӱчилер бойыныҥ узын, ченемелин кӧптӧдип турзын деген амадула башкарынып иштейт.\nКайкамјык бистиҥ школыбыс\nКабайдый меге билдирет.\nКожо иштеген кӧӧркийлер\nМынайда Светлана Васильевна тегиндӱ айтпаган. Ол кожо иштеп турган ӱредӱчилерин јаантайын тооп, керектӱ болужын јетирип турар кижи.\nСӱӱнедим, оморкойдым бу јӱрӱмге,\nАкту јӱректеҥ кӱӱнзейдим\nСу-кадык ла ырыс слерге!\nКӱрмеп чийген ӱлгерим\nКӱӱнерге слердиҥ јарызын,\nСананып тапкан сӧстӧрим\nСынарды слердиҥ сергитсин…\nМынайып, ижин ле балдарды, бу јӱрӱмди сӱӱген ӱредӱчи бойыныҥ ӱлгерлеринде кажы ла кӱнге, керекке баштаныжын айдып койгон. Мен Светлана Васильевнага, оныҥ кожо иштеп турган ӱӱрелерине јаҥыс ла јакшыны кӱӱнзеер эдим. Јаш ӱйени ӧскӱрип јаткан улустыҥ ижинеҥ кӧбизи камаанду. Ижигер једимдӱ, јӱрӱмдик јолыгар ачык болзын.


Јаргыныҥ јуундарын аудиопротоколдооры - altaicholmon\nЈаргыныҥ јуундарын аудиопротоколдооры\n2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россия Федерацияда уголовный ла граждан керектерди кӧргӧн јаргыныҥ јуундарында кыйалтазы јогынаҥ аудиопротокол бичилет.\nЈаргыныҥ јууныныҥ протоколы јаргыныҥ ижинде тӧс учурлу документтердиҥ бирӱзи болуп јат, ол јаргы канайда ӧткӧнин, нени де божотпой, бӱткӱлинче кӧргӱзип турган сок јаҥыс документ.\n«Россия Федерацияныҥ кезик јасакберим акттарына кубулталар эдери керегинде» 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 265-чи ле «Уголовно-процессуальный кодекске кубулталар эдери керегинде» 228-чи федерал јасактар аайынча граждан ла уголовный керектерди кӧргӧн јаргылардыҥ јуундарында аудиопротокол эдери 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кыйалтазы јок ээжи болуп јат.\nБу керегинде Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск каладагы јаргызыныҥ јаргычызы Ольга ШНЕЙДЕР элбеде куучындайт.\n–Ольга Александровна, јаҥы јасактар ийде алынганыла јаргыныҥ ижин протоколдоорында кандый кубулталар болгон?\n–Јаргыныҥ јууныныҥ протоколы чынды керелеген ийделӱ ле јаргы керекте турушкан ончо улуска, анайда ок јаргыныҥ бийиктей турган јаҥдарына, јаргыныҥ јӧбин ойтодоҥ кӧрӧр учуралдарда, јаргы јасактыҥ некелтелерин буспай ӧткӧнин шиҥдеп кӧрӧр арга берип јат.\nМынаҥ озо граждан ла уголовный керектерди јаргыда кӧрӧрин ээжилеген јасактар јаргы канайда ӧткӧнин аудио до эп-аргала бичиирин јараткан. Је аудиопротоколды кыйалтазы јогынаҥ эдер некелте турбаган, бу иш јаргы керектӱ техникала канайда јеткилделгенинеҥ кӧнӱ камаанду болгон.\nТекши юрисдикцияныҥ јаргыларыныҥ системазында аудиопротокол эдери баштап ла 2015 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала ийде алынган «Кодекс административного судопроизводства РФ» деген јасакта темдектелген. Кодекстиҥ 204-чи тизиминде айдылганыла, јаргы ӧйинде оосло айткан јетирӱни толо кеминде темдектеп бичиирге, анайда ок јаргы ӧйинде эмес ӧткӧн кезик јуундарды бичиирге аудиопротокол эдилет.\n«Россия Федерацияныҥ кезик јасакберим акттарына кубулталар эдери керегинде» 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 265-чи ле «Уголовно-процессуальный кодекске кубулталар эдери керегинде» 228-чи федерал јасактар аайынча, РФ-тыҥ Уголовно-процессуальный кодексине ле РФ-тыҥ Гражданский процессуальный кодексине кубулталар эдилген, олор аайынча граждан ла уголовный керектерди кӧргӧн јаргыныҥ јуундарында 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала аудиопротокол эдери кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱретен некелте болуп јат.\nАдалган ӧйдӧҥ ала аймактардыҥ јаргыларында уголовный, граждан ла администрациялык кажы ла јаргы јуунныҥ протоколы аудио эп-аргала бичилет, мыныла коштой протоколды чаазында бичиири база ӧдӱп јат.\nАудиопротокол јаргыныҥ баштамы ла аппеляционный јуундарында (ол тоодо јаргыныҥ озолодо ӧткӧн јуундарында), анайда ок јаргы ӧйинде эмес ӧткӧн јуундарды бичииринде эдилет (јабык јуундар бу тооломго кирбей јат). Аудиопротокол јаргы ӧткӧн ӧйдӧ ӱзӱк јогынаҥ бичилет. Аудиобичиштиҥ јетирӱзи јаргыныҥ протоколына тизилет.\n–Јаргы керекте турушкандарда јаргыда бичилген аудиопротоколло таныжар ла ого бойыныҥ ајаруларын эдер тап-эрик бар ба?\n–Јаргы керекте турушкандар РФ-тыҥ Гражданский процессуальный кодексинде, РФ-тыҥ Уголовно-процессуальный кодексинде, РФ-тыҥ Административный јаргыларыныҥ кодексинде темдектелген ӧйдӧ јаргыныҥ јууныныҥ протоколыла, анайда ок аудиопротоколло таныжар, олорго ајаруларын јаргыга бичип табыштырар тап-эриктӱ.\nЈаргыныҥ јууныныҥ аудиопротоколыла таныжары аҥылу јепселген кыпта эмезе аҥылу јазалган јерде јаргыныҥ аппарадыныҥ ишчизи кожо болгоныла ӧдӱп јат.\nГраждан јаргы керек кӧрӱлген болзо, ондо турушкандар ла олордыҥ чыгартулу улузы, келиштире суру бичик бичип, аудиопротоколдыҥ копиязын бойыныҥ акчазыла эдип, колына алар аргалу.\n–Аудиопротоколды эдерин эмди слер баштап салганар, јаргыда мындый бичиш эдер аргалар кандый?\n–Мениҥ билеримле, јаргыныҥ јуундарыныҥ аудиопротоколын эдерге керектӱ јазалдар тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ бастыра аймак (кала) јаргыларында тургузылган. Горно-Алтайск каланыҥ јаргызыныҥ јаргы ӧдӧр кыптарында «IS Mechanics SRS Femida» деген стационарный системалар тургузылган, олор јуунда айдылганын толо бичиирин ле јетирӱлерди корыырын јеткилдеп јат.\n–Аудиопротоколды кыйалтазы јогынаҥ эткени, Слердиҥ шӱӱлтегерле, неге болушту болор?\n–Јаргы ижинде бу јаан учурлу јаҥырта болгонында алаҥзу јок. Ол јаргы системаныҥ ӧзӱмин керелеп, јаргыныҥ ижиниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, граждандарга ла организацияларга јаргы ачык-јарык ла јарт болорына, јаргы недеҥ де камааны јок ло чындык јӧптӧр чыгарарына јӧмӧлтӧлӱ.\nЈаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ пресс-службазы


07.07.2020 - altaicholmon\nКӧстӧри јалбышту кыс\nЭмдиги јаш ӱйениҥ јадын-јӱрӱм, ӱредӱ керегинде санаалары башка болуп баратканы калганчы ӧйлӧрдӧ тыҥ билдирлӱ боло берген деп айтса, јастыра болбос. Студенттер ӱредӱзин ӧскӧ калада улалтып, айлынаҥ ыраак јӱре берген учуралдар биске тыҥ ла солун болбой барды. Анчада ла бистиҥ алтай балдар ӧскӧ ороондордо узак јадып, иштеп, ӱренип турган деп солундар угулат. Олор кандый омок балдар\nКайчыларын, кай чӧрчӧктӧрин јаш ӱйе билзин\nАлтайыс кайчыларыла, ӱйедеҥ ӱйеге олордыҥ айдып келген кай чöрчöктöриле бай. Кай чöрчöктöр бӱгӱнги кӱнге jетире айдылып, калыгыстыҥ оморкодузы болгоны — ол Алтайдыҥ ээлӱ кайчылары Николай Улагашевтиҥ, Сыран Ялатовтыҥ, Иван Калкинниҥ, Кабак Черноевтиҥ энчи-байлыгы болуп јат. Бу эрјине-байлыкты олордыҥ ÿренчиктери Сават Алтайчинов, Алексей Калкин, Табар Чачияков, Салдабай Савдин, Наталья Черноева, Николай Ялатов, Казак Кокпоева ла о.\nОморкоор до, јозок то алар ӧбӧкӧлӧрис…\nМен угы-тӧзим, адамныҥ кожо чыккандары керегинде јакшы билип аларга канча јыл архивтерле иштедим. Онойып, билип, кӧрӱп алганымды газетке бичийдим, бистиҥ ук-тӧстӧҥ таркагандарга да, ӧскӧ дӧ алтай улуска, айса болзо, јилбилӱ болор деп сананып. Мениҥ адамныҥ, Анчибаев Андрей Андреевичтиҥ, кожо чыккан аказы Jытан 1903 jылдыҥ, сыйнызы Тогун 1914 jылдыҥ. Олордыҥ карган адазы Сергелеҥ деп кижи. Мениҥ\nТуризмди «јарыкка» чыгарары: Маймадагы агрокомплекс\nЈуукта Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында Автомототуризмниҥ текшинациональный ассоциациязыныҥ јааны, Государстволык Думаныҥ физический культура, спорт, туризм ле јашӧскӱрим аайынча комитединиҥ экспертный совединдеги ишмекчи группаны башкараачы Сергей Лобаревле, бу ассоциацияныҥ Россия ичинде јолдордо инфраструктураныҥ ӧзӱми аайынча баш эксперти Денис Маньколо туштажу ӧтти. Туштажуда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ спорт аайынча јӧптӧӧчизи Александр Манзыров ло аргачы, «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ\nБаза катап каланныҥ сакылталу јаҥы режими керегинде\nЈаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россияныҥ ончо тергеелеринде јаткандар бойына иштеп турган деп статус алар ла ол аайынча аҥылу калан режимге кӧчӧр аргалу. «Профессионал кирелтеге калан» («налог на профессиональную деятельность»/НПД) деп адалган бу аҥылу режим каландарды ак-чек тӧлӧп тургандардыҥ (таҥынаҥ аргачылардыҥ, юридический лицолордыҥ) јӱрӱмин јеҥилтерге ле, база бир јанынаҥ, иштеп алган кирелтелеринеҥ государстволо ӱлешпей\nГусевка јуртта Эземниҥ кереези\nРеспубликаныҥ аймактарыныҥ јурт јеезелериниҥ ле тӧс калазыныҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайларыла јурт јеезелерде, тӧс јурттарда, Горно-Алтайск калада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереестери јаҥыртылган ла јаҥыдаҥ тургузылган, спорттыҥ ла балдардыҥ ойноор площадкалары јазалган. Је кезик јаан иштер эмдиге улалат. Ӧткӧн неделеде Чой аймактыҥ Гусевка јуртында совет калыктыҥ Ада-Тӧрӧл учун Уу јуудагы Јеҥӱзине учурлалган мемориал комплексин чыныктаар иштер\nЈасакберим — бастыра кубулталардыҥ тӧзӧлгӧзи\nСенатор Владимир ПОЛЕТАЕВ Федерацияныҥ Совединиҥ јаскы сессиязыныҥ ӧйинде ӧткӧн бойыныҥ ижи керегинде куучындаган. —Озо ло баштап јасакчы ижигер керегинде угар кӱӱн бар, нениҥ учун дезе бу иш парламентарийдиҥ тӧс ижи болуп јат. Федерацияныҥ Совединиҥ јаскы сессиязыныҥ аҥылузы кандый? —Јасакберимди јарандырары — бистиҥ ижистиҥ тӧс ууламјызы, ол јаҥныҥ органдарыныҥ, бизнестиҥ, бюджеттиҥ учреждениезиниҥ ле коммерциялык эмес бӧлӱктиҥ


Новостная лента - altaicholmon\n«Эптӱ-јӧптӱ јӱрӱмниҥ јери» деген конференция\n«Туулу Алтай—эптӱ-јӧптӱ јӱрӱмниҥ јери» деген ӱчинчи республикан конференция ижин Туулу Алтайда баштады. Ол Россия Федерацияныҥ Президентиндеги Нациялар ортодогы колбулар аайынча советтиҥ комиссияларыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилет.\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердниковтыҥ јакылтазыла, кӧп балдарлу ла арга-чыдалы ас билелердиҥ, анайда ок јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген улустыҥ айылдарында ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча ӱзеери иштер ӧткӱрилет.\nКаланыҥ тал-ортозы кандый болор?\nГорно-Алтайсктыҥ тал-ортозын јарандыра тударыла колбулу сурактар аайынча ачык айалгада шӱӱлтелерди угужары удабас башталар деп, каланыҥ администрациязыныҥ сайтында айдылат.\nМанжероктогы кӧл аруталар\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. Алисов Башкарудагы јуунда туружып, «Манжероктогы кӧлди 2017-2018 јылдарда экология јанынаҥ орныктырары» деп ӱлекердиҥ бӱдӱп турганы керегинде куучындаган.\nJеҥилтелӱ кредиттер берериниҥ ээжилеринде кубулталар эдилген деп, Россия Федерацияныҥ министрлериниҥ кабинединиҥ сайдында айдылат.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда талалык ӧзӱмниҥ министри Н. Кондратьев бисте газ ӧткӱреечи иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде куучындаган.\nКӧлӱкте балдарды кайда отургызар?\nБалдарды кӧлӱкте тартарыныҥ јаҥы ээжилери јаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштады.\nКадында рейдтер ӧткӱрилет\nКичинек кемелер аайынча государстволык инспекторлор амыраар кӱндерде Майма, Чамал ла Шабалин аймактарда Кадын сууныҥ јараттарында рейдтер ӧткӱргендер.\nБаштапкы сериялары согулды\nБаштапкы каналдыҥ журналисттери «Дачниктер» деген сериалды кӧргӱзерин баштаган. Оныҥ бир кезек сериалары Алтайдагы биосферный заповедникте согулган.\nКышка эмдигештеҥ белетенер\nБашкаруда кышка белетенериниҥ сурактарына учурлалган јуун ӧтти. Оны Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников башкарып ӧткӱрген.\n… 67 68 69 70 71 72 73 74 …\nИтоги спортивных состязаний Эл Ойына-2018\nВ празднике участвовало более 700 спортсменов и жителей из 11 муниципальных образований Республики Алтай, а также спортсмены и гости из других регионов России: Тывы, Хакасии, Якутии, Новосибирской и Кемеровской области, Алтайского края. Так, в соревнованиях участвовали и именитые спортсмены (Кандидаты в мастера спорта – 31 чел., Мастера спорта России – 31 чел, 4-е Мастера спорта\nПРОГРАММА XVI Межрегионального праздника алтайского народа «Эл-Ойын 2018» урочище Межелик Улаганского района Республики Алтай\n28 июня до 17.00 — Заезд участников и гостей праздника 19.00- — Заседание Оргкомитета 20.00-21.30 — Фестивальная программа «От-очокты кӱреелей» (Встреча гостей) (Малая сцена) 29 июня 6.00- — Мӱргӱӱл (обряд освящения) 9.00- — Соревнование «Алтай шатра» 11.00-12.40 -Торжественное открытие и театрализованное представление (Главная сцена) 12.40- — Открытие Выставочного центра (Город мастеров) 13.00-18.45 — Конкурс «Презентация\nРоссия Федерациязыныҥ президентиниҥ JАРЛЫГЫ\nРоссия Федерацияныҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде


Ајару – јашӧскӱримге - altaicholmon\nКандык айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государствоныҥ јашӧскӱримдик политиказы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганына учурлалган јуунда турушкан. Јуунды видеоконференция аайыла РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизи Анатолий Серышев ӧткӱрген.\nСибирьдиҥ тергеелеринде 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире тӧрт миллионноҥ кӧп кижи јуртайт. РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизиниҥ окылу сайтындагы јетирӱле јиит улустыҥ ӱлӱзи округтыҥ эл-јоныныҥ 27 проценти болот.\nПолпредтиҥ темдектегениле, бӱгӱнги геополитический айалгалар телекейдиҥ\nбастыра ороондорыныҥ кӧрӱми солынып турганын кӧргӱзет. Оныла колбой социальный ла экономический институттар јаҥырта солынар.\n«Јашӧскӱрим, орооныстыҥ келер ӧйиниҥ тӧзӧлгӧзи болуп тура, политический повестканыҥ ӧзӧгинде турат» – деп, Анатолий Серышев айткан.\nЈиит улуска бойлорын јӱрӱмде табар айалгалар тӧзӧп тура, Россияда «једимге јолдор» дегедий јӱзӱн-башка аргалар берилет. Ол тоодо профессионал ӧзӱмге, јайаан јайалталарын ӧскӱрерине, студенческий отрядтарды кыймыгуларга јилбиркедерине ле оноҥ до ӧскӧзине ууламјылалган ӱлекерлер.\n«Је јашӧскӱримниҥ таскадузына, ол таскадуныҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына, билелик байлыктар, ак-чек болоры, бой-бойына болужары деген јаҥжыккан тӧзӧлгӧлӧрди тӧзӧӧрине ле ӧскӱрерине ајаруны кӧптӧдӧр керек» – деп, полпред темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ таскадарыныҥ сурактары озо бӱдӱрер керек болуп турган тӧс текшинациональный сурактардыҥ тоозына кирет. Мынызы бу сурактар учун јаҥныҥ федерал органдарынаҥ ала јаҥныҥ тергеелик органдарына ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына јетире каруулу болгонын чокумдайт. Мыныла колбой јуунныҥ туружаачылары јашӧскӱрим политика бӧлӱгинде јакшынак турултага јӱк ле ведомстволор ортодо јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ле публичный јаҥныҥ органдарыныҥ јӧптӱ ижиниҥ шылтузында келер арга бар деген текши шӱӱлтеге келгендер.\n«Бӱгӱн јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ тӧс амадузы – јашӧскӱримниҥ кӧрӱмин тӧзӧӧри ле ӧскӱрери. Јашӧскӱримди неге де кӱӱни јок болор эттире таскаарынаҥ ла радикализациядаҥ ӧмӧ-јӧмӧ корыыр, јиит ӱйеге ич тӧзӧлгӧзин табарга ла ӧскӱрерге болужар керек» – деп, полпред јуунныҥ туружаачыларына айткан.\nАнайда ок Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринде јашӧскӱримдик политика бӧлӱгинде тӧзӧлгӧн јакшынак ченемелди Россия Федерацияныҥ ӧскӧ субъекттерине таркадатаны база јаан учурлу деп, ол айткан.\nЈуунда јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентствоныҥ, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ, РФ-тыҥ билим ле бийик ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ чыгартулу улузы, Сибирьдеги федерал округтыҥ субъекттери аайынча баш федерал инспекторлоры ла округтыҥ тергеелериниҥ башчылары турушкан.


05.10.2017 - altaicholmon\nJуҥмалуныҥ аржаандарына 500 муҥ салковой\nРоссия Федерацияда Экологияныҥ јылы јарлалганыла колбой Кош-Агаш аймакта Jуҥмалуныҥ аржандарында јарандыраачы ла чыныктаачы иштер ӧткӱрилет.\n400-теҥ кӧп бӧрӱни ӧлтӱрдилер\nБӧрӱлердиҥ тоозын астадарына калганчы ӧйдӧ Алтай Республикада јаан ајару эдилет. Ондый тартыжу ыраак турлуларда, бийик тууларда, мал-аш турган бастыра ӧзӧктӧрдӧ ӧдӧт.\nБалдар быйанын айттылар\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында «Фонд «Союз» деп албатылар ортодогы коммерциялык эмес организацияныҥ башкараачылары журналисттерле пресс-конференция ӧткӱрдилер.


23.07.2019 - altaicholmon\nОльга Голодец: Туризмниҥ, культураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱминде тебӱ иле сезилет\nЈаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Ольга Голодец келип јӱрген. Ол мында туризмниҥ, культураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Јууннаҥ озо вице-премьер бир канча объекттерде, ол тоодо туу-чананыҥ «Манжерок» комплексинде, Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо, Культуралык ӧзӱмниҥ тӧс јери тудулатан площадкада, Акробатиканыҥ спортивный тӧс јеринде, тудуларга темдектелген «Туу-кайа\nЈӱрӱми јозокту, јолы ырысту эрчимдӱ ӧрӧкӧн\nТергеениҥ ортозында турган Јаан-Јаламан јурттыҥ јанындагы «Лена јаанакта» деген амыраар база туристтер ортодо јарлу боло берген. Јуукта ондо туризмниҥ текши сурактары аайынча јуун ӧткӱрилгенин газедисте бичиген эдис. Бу бичимелис амыраар базаныҥ 82 јашту ээзи Елена Ундубасовна ШАБЫКОВА керегинде болор. Елена Ундубасовна 1937 јылда Оҥдой аймактыҥ Јаан-Јаламан јуртында чыккан. Каракол јуртта интернатта јадып, школго јӱрген.\nКижи бу jер-телекейдиҥ ӱстинде эки јӱрӱм jӱрет: бойыныҥ орто телекейде јӱретен јӱрӱмин, онойдо ок албаты-jонныҥ сагыжында, качан ол бу ак- jарыктаҥ ырап јӱре берзе. Бу jылдыҥ jайында меге сӱрекей кару ла jуук кижи – эjем Арбанакова Любовь Савельевна — ак-jарыктаҥ ырап, оору-jоболго jеҥдиртип, бистеҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ алтайына сала берди. Бис канча jаш jажаарыс, ол бистиҥ сагыжыста\nЈайалталарын ачар, амадузына једер арга берет\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы «Кенектердиҥ текшироссиялык обществозыныҥ» Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиле кожо искусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалин Кӧксуу-Оозы аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Беловодье» деп социальный лагерьде ӧткӱрди. Тӱӱкини эзедип ийзе, бу парафестиваль баштапкы ла катап Улаган аймакта јербойыныҥ кижизи Станислав Юлуковтыҥ\nГорно-Алтайскта Албатылар најылыгыныҥ туразында Алтай Республиканыҥ кеендигин ӧскӱрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган автоном коммерциялык эмес тӧс јер јаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрди. Тӧс јер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ кӧрӱзинде бойыныҥ «Алтай тойдыҥ — билениҥ ырызыныҥ ла једиминиҥ чӱм-јаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деген ӱлекериле туружып, јеҥӱчилдердиҥ бирӱзи болуп чыккан. Ӧткӱрилген пресс-конференция ол\nАба-Јышта туулган эмчи\n2019 јылдыҥ јайы Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи, республикан эмчиликтиҥ эмчи-онкологы, эҥ бийик категориялу хирург Роза Макаровна Пустогачевага сӱреен байлык болгонын темдектеер керек. Ол Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязыныҥ кӧрӱзиниҥ «Профессиязына чындык болгоны учун» деп номинациязында јеҥӱ алган, Медицинаныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда ого агару килемјиниҥ ӱспекчизин (свечазын) табыштыргандар. Су-кадыкты корыырында нерелӱ иш бӱдӱргени, јондык\nОйрот каанныҥ энчизи эмезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧзи керегинде\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни темдектелди. 28 јыл кайра алтайлар республикалу болуп, алдынаҥ бери амадаган амадузына јеткени јаан ла учурлу керек. Је Алтай Республиканыҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јаҥыс калганчы 28 јылла тӱгенбей јат. Туулу Алтайдыҥ ӧс калыгы Россия ичинде таҥынаҥ тергеелӱ болорго узун ла буудакту јол ӧткӧн. Бу јолды јазаптыра\nЈайдыҥ ӧйи узун эмес… (кышка белетенер иштер)\nЈай амыраштыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ ӧйи болгоныла коштой узун мойынду кышка белетенер јаан иштердиҥ ӧйи болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бастыра организацияларда, предприятиелерде кышка белетенери кидим ӧдӧт. Ондый јаан иштердиҥ бирӱзи – ол тергеениҥ ӱредӱлик организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга белетеп чыныктаар иштер. Бу ишти каруулу кӧп органдар шиҥжӱзинде тудат. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ изӱ\nОлег Хорохордин таланыҥ јайзаҥдарыла тушташты\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин калада алтай ук-тӧстӧрдиҥ јайзаҥдарыла, онойдо ок эл-јондыктыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузыла тушташты. Туштажуны ачып тура, ол келген ончо улуска јаан алкыш-быйанын айтты. Таланыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын баалап тоогоны Алтайдыҥ ар-бӱткенин, байлыгын корып алар јаан арга болуп јат. Ӧс тургун калыктыҥ ар-бӱткенге чебер ле\n«Су-кадык» автопоездтиҥ баштапкы турулталары\nЈаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧткӱрилген јуунда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Су-кадык» автопоезд деген ӱлекердиҥ Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардагы баштапкы турулталарын угусты. Јуунда су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Макин, республикан эмчиликтиҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ла автопоездтиҥ эмчилери турушкан. Јонјӱрӱмдик ӱлекер удурумга башчы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилет. Ол јурт јаткандарга чыҥдый эмчилик болуш јетирзин,