Поэттиҥ ӱни јажына угулар - altaicholmon\nПоэттиҥ ӱни јажына угулар\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, тергеебисте Алтай тилдиҥ кӱни элбеде темдектелген. Јаҥжыкканы аайынча бу кӱнде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада литературалык кычырыштар ӧткӱрилип, алтай поэттердиҥ ӱлгерлерин, прозалык бичимелдерин эске кычырары јанынаҥ республикан конкурс ӧткӱрилген.\nКажы ла јыл Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилип турган јаан учурлу керектердиҥ тоозына бу кӧрӱ-маргаан кирет ле бойына сӱреен кӧп туружаачылар јууйт. Сӱӱген поэттеристиҥ ӱлгерлерин эске алып маргышкан улустыҥ тоозына быјыл 5-8, 9-11 класстардыҥ балдары, студенттер, јашӧскӱрим ле јаан улус кирдилер. Сцена-тӧрдӧҥ Николай Улагашевтиҥ, Борис Укачинниҥ, Таныспай Шинжинниҥ, Владимир Шатыгинниҥ, Караҥ Кошевтиҥ, Александра Зыкованыҥ, Мария Образцованыҥ, Карлагаш Ельдепованыҥ, Наталья Санинаныҥ, Карыш Кергиловтыҥ, Алексей Тадиновтыҥ, Айгуль Майманованыҥ ӱлгерлери угулганы база тегиндӱ эмес. Быјыл бу авторлордыҥ учурлу јаштары темдектелет. Литературалык конкурстыҥ ачылтазында уткуулду сӧстӧрин јаан јашту бичиичилер Таныспай Боксурович Шинжин, Таукен Тазымаевич Яйтынов айттылар. Сӱрлӱ јараш кожоҥын РФ-тыҥ нерелӱ артисти Кара Майманов сыйлады.\nКӱски јараш бу кӱнде улу алтай поэт, бичиичи, алтай албатыныҥ сӱӱген уулы Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 88 јылдыгы болды. Бу ла кӱнде тӧрӧл тилистиҥ кӱни ӧткӱрилген. Оныҥ учун кече алтай јеристе, алтай албатыбыста сӱреен учурлу керектер ӧтти деп айдар керек. Оныҥ да учун литературалык кычырыштарда турушкан улустыҥ, балдардыҥ кӱӱн-табын, ӧкпӧӧриштерин оҥдоорго јараар. Шак бу кӱнде «мен алтай кижи», «тӧрӧл тилим», «кайран јерим» деген кӱӱн-санаалар кӧп улусты бийлеген болор.\nКӧрӱ-маргаанда бастыра республикадаҥ 90-ноҥ ажыра кижи турушкан. Олор юбиляр-авторлордыҥ ӱлгерлерин, прозалык ӱлгерлерин кычырдылар. Туружаачылардыҥ эске кычырыштарын бичиичилер Таныспай Шинжин, Таукен Яйтынов, Мария Образцова, Карыш Кергилов, Айгуль Майманова баалагылады.\nТекши уч-турулталарды алар болзо, 5-8 класстыҥ балдары ортодо баштапкы јерди Горно-Алтайскта 8-чи номерлӱ школдыҥ ӱренчиги Дамир Максаров алган. Ол Борис Укачинниҥ «Я – горного кедра колючая ветка» деп ӱлгерин орус тилле кычырган. Бу ӱренчикти алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елена Владимировна Бадакина белетеген. Экинчи јер республикан лицейдиҥ 8 клазыныҥ ӱренчиги Карина Санинага келишти. Ол Борис Укачинниҥ «Тус» деп ӱлгерин айткан. Ӱчинчи јерде Тансу Абрашева болды. Бу эки баланы кӧрӱге Алтай Республиканыҥ кеендигиниҥ нерелӱ ишчизи Лариза Лебедева белетегенин темдектеер керек.\n9-11 класстардыҥ балдарыныҥ ла студенттердиҥ ортодо ӧткӧн кӧрӱде јеҥӱни Аруна Санашева ала койды. Ол ГАГУ-да баштапкы курста ӱренет ле «Сценадагы уска ӱренери» деген јайаандык студияныҥ туружаачызы болот. Аруна Борис Укачиновичтиҥ «Алтай кижиниҥ сӱӱнчилери» деген ӱлгерин бийик кеминде куучындады. Бу бӧлӱк туружаачылардыҥ ортодо экинчи кӱндӱлӱ јер Камлактагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги Алина Жуковага келишкен. Алина ойто ло ок Борис Укачинниҥ «На осеннем рынке» деген ӱлгерин орус тилле айткан. Бу туружаачыны Камлактагы библиотеканыҥ библиотекари Юлия Викторовна Мехова белетегени солун. Ӱчинчи јер Егор Елековко келишкен. Лариза Михайловнаныҥ база бир ӱренчиги, лицеист болгон Егор, ӱлгерчи Алексей Тадиновтыҥ «Люди, спасите меня» деп ӱлгерин кычырды.\nЈаан улус ла јашӧскӱрим деп бӧлӱкте јеҥӱни Акјолдогы библиотеканыҥ ишчизи Айжана Яковлевна Мамаева ойноп алды. Ол Борис Укачинниҥ «Кардыҥ ӱни» деп ӱлгерин куучындаган. Экинчи јер Раиса Таныевна Тадышевага келишкен. Раиса Таныевна Кан-Оозы аймактыҥ ветерандарыныҥ Соведин башкарат. Борис Укачинниҥ «Малые народы» деп ӱлгерин ол сӱреен јӱрексиреп кычырды. Ӱчинчи јер республикан лицейде орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Надежда Владимировна Корчугановага келишкен. Онойдо ок авторлор аҥылу сыйларды база сыйлагандар.\nЛитературалык кычырыштардыҥ бастыра туружаачылары ӧкпӧӧрип, јӱрексиреп тургандары, ӱлгерлерди акту кӱӱнинеҥ куучындагандары иле кӧрӱнген. Алтай тилдиҥ кӱни темдектелип јаткан кӱн учурыла, сезимиле башка кӱндий билдиргени база чын. Анчада ла поэт улустыҥ айткан сӧзин, сескен сезимин, кӱӱн-табын ойто такып айдып турарда, бу ла ӧйдӧ башка-башка ӧйдӧ јӱрген, эмди де јӱрӱп турган ӱлгерчи улустыҥ кӱӱни бир кӱӱндий биригип, бир ийдедий сезилди.\nАнчада ла Борис Укачинниҥ ӱлгерлери кӧп угулганы база тегиндӱ эмес деп бодоп турум. Ол албатызы, тӧрӧл Алтайыныҥ салымы, тӧрӧл тили учун санааркап, ол керегинде сӱреен кӧп айткан. Кезем де айтканы кӧп. Анчада ла бӱгӱнги кӱнде бу сурактар бистиҥ јоныстыҥ алдында курч туруп јат. Балдар, јашӧскӱрим бичиичиниҥ поэзиязын ла прозазын сӱӱп ле тооп турганы иле кӧрӱнди. «Мой Алтай», «Богат и славен мой Алтай», «Я — горного кедра колючая ветка», «На осеннем рынке», «Встрепенитесь честные сердца», «Кижи», «Алтай кижиниҥ сӱӱнчилери», «Ӧлтӱрген болзом тороны» (ӱзӱк) деп ле оноҥ ӧскӧ ӱлгерлерин кӧп балдар орустап та, алтайлап та айттылар. Карыш Кергиловтыҥ «Ойто ло кӱс», «Тӱҥӱр», Мария Образцованыҥ «Вы для меня недосягаемы», Ӧлӧштӧй Тадиновтыҥ «Монолог горного ветра», «Люди спасите меня», «Чага байрам», Александра Зыкованыҥ «Любовь моя, Горно-Алтайск», Караҥ Кошевтиҥ «Ак турлуларла», Карлагаш Ельдепованыҥ «Кӱс айланат», «Энделбе», Айгуль Майманованыҥ «Кару јериме јанып келгемде», «Мен мында туулгам», Таукен Яйтыновтыҥ «Алкышту айдыныш» деген ӱлгерлери кӧп угулган.\nПоэт кажы да ӧйдӧ јӱрген болзо, оныҥ јӱрегинеҥ чыккан сӧстӧри јажына артып калар деп айдылганы чын болор. Поэттиҥ бойыныҥ алдында тургускан сурактары албатызыныҥ алдында турган сурактарла тӱҥей болуп, кӱӱн-табы, сезими, тӱп-шӱӱлтези кажы да ӧйдӧ эскирбес, тирӱ артар, оныҥ айдып койгон сӧзинде угулар.\nКычырыштардыҥ туружаачылары, балдар башка-башка ӱнле, тилле ӱлгерчилердиҥ сӧзин чыгара айдарда, бу сӧстӧрдиҥ авторлорыныҥ сӱр-кеберлери, кылык-јаҥы иле сезилгенин канайда темдектебес. Анчада ла классиктердиҥ ич-кӱӱндик сезими, бу сезиминиҥ кӱчтӱзи иле кӧрӱнген.\nЈылдар јылыжып, учуртып барып ла јат. Онјылдыктар да уча берет. Је алтай поэттердиҥ бойыныҥ ӧйинде алдында турган сурактары ла бу сурактар аайынча айткан шӱӱлтелери эмдиге курч болуп артканча. Мындый болгонын бу кӧрӱде угулган ӱлгерлердеҥ база катап кӧрӱнди. Алтай тилис, алтай јерис, тӧрӧл албатыбыс, ар-бӱткенис, кижи, салым, ӧштӧжӱ, јаман кылык, кӱйӱнчек, кинчек, ӧрӧ ӧзӧри, ырыс, бала-барка — бу сурактар Поэттиҥ алдында јаантайын турган, турар да. Јебрен ӧйдӧҥ бейин Сӧслӧ иштеер деп берилген салымду улус, ойгор шӱӱлтеечилер бойыныҥ Сӧзин айткан, эмди де айдар. Бу сӧстӧр бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ ӱлгерчилерине база келижип јат.\nРеспубликан эл библиотеканыҥ ишчилерине јаан быйанды айдар керек. Јылдаҥ јылга краевед-литературалык кычырыштардыҥ кеми там ла бийиктеп, тергеелик кеминеҥ ажа берди. Балдар, јашӧскӱрим ле јаан улус ортодо алтай тилге, поэзияга, Сӧскӧ јилбӱӱ ӧчпӧзин база катап кӧрдис.


«Мы вместе – Бис бирлик» - altaicholmon\n«Мы вместе – Бис бирлик»\nЈондык биригӱлердиҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деп адалган II республикан форумы јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн. Быјыл ол Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалган.\nФорумныҥ ижинде тергеебистиҥ башка-башка јондык биригӱлериниҥ, коммерциялык эмес организациялардыҥ, национально-культурный тӧс јерлердиҥ, мӱргӱӱл јаҥдардыҥ, ас тоолу калыктардыҥ общиналарыныҥ, государстволык ла муниципал јаҥдардыҥ, ӱредӱлик ле билим учреждениелердиҥ 120-деҥ ажыра чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева бу јаан јуунныҥ туружаачыларын АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткып, једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nЈондык биригӱлердиҥ республикан форумы эки јыл мынаҥ кайра, 2016 јылда, тергеениҥ бир канча јондык организацияларыныҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧнин баштапкы вице-премьер темдектеген. Јаҥ бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн.\n«Иштиҥ ченемелиле ӱлешкен, јӱрӱмдик јаан учурлу сурактарды ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, олордыҥ аайына чыгар јӧптӱ јолдор тапкан, јондык ла јаҥ ортодо колбуны туткан јаантайын иштеген мындый јер керектӱ болгонын јӱрӱм кӧргӱскен» – деп, Наталья Екеева айткан. Форум угы, јажы, иштеген ижи аайынча башка-башка, эрчимдӱ, јалтанбас, республикабыс ла орооныс учун јана баспай турушкан улусты бириктирет.\nБыјылгы јуун Россия Федерацияныҥ Тӧс Јасагы – Конституциязы јӧптӧлгӧниниҥ 25 јылдыгы темдектелген кӱнде ӧдӱп турганын ајарып, тыҥ государствоныҥ тӧс ийде-кӱчи ороонында болуп турган керектерди јӱрегине јуук алган, олордо турушкан, јӧмӧгӧн граждандары болгонын Наталья Екеева темдектеген.\nБойыныҥ кӱӱниле, акча-јал албай, албаты-јонныҥ керектеринде турушкандардыҥ јылында республикабыстыҥ јондык биригӱлери эрчимдӱ турушканын ол куучындап, «добровольчество» дегенин бир јылла, темдектелген кандый да ӧйлӧ, программаларла кемјиир арга јок болгонын, ол Россияныҥ албатызыныҥ арга-чыдалы јок улуска килемји-болуш јетирер, албаты-јонныҥ учурлу керектерин јӧмӧӧр кылык-јаҥыла, озодоҥ бери улалып келген јаҥжыгуларыла колбулу болгонын айткан.\nБӱгӱн Алтай Республика турумкай ӧзӱмдӱ, јон-политикалык айалгазы амыр, башка-башка укту ла мӱргӱӱл јаҥду калыктары эптӱ-јӧптӱ јуртаган тергее болуп јат. «Бу јаҥыс та јаҥныҥ эмес, кӧбизинде слердиҥ ижигердиҥ, бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижибистиҥ турултазы, бу учун слерге ончогорго быйан айдадым» – деп, Наталья Екеева форумныҥ туружаачыларына айткан.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ, оныҥ башкараачызыныҥ адынаҥ јуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде Эл Курултайдыҥ јасакберим иш ле эл политика аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин аҥылу ајаруны Россия Федерацияныҥ Конституциязына эткен.\nОныҥ айтканыла, Россияныҥ ӧдӱп келген муҥјылдык тӱӱкизинде баштапкы Конституция јӱс јыл мынаҥ кайра, 1918 јылдыҥ јаан изӱ айында, јӧптӧлгӧн. Россия Федерацияныҥ Конституциязы текши албатыныҥ ӱнберижиле 25 јыл мынаҥ кайра јӧптӧлгӧн. Ол ороонныҥ Тӧс јасагы болуп јат.\nГраждандарыныҥ кыракы ајарузы јогынаҥ кандый да јаҥ аайлу-башту ӧзӧр аргазы јок деп, Виктор Ромашкин ајарган. Шак граждандардыҥ јондык биригӱлери, акча-јал сурабай ла сакыбай, бойыныҥ кӱӱниле орооныска, республикабыска керектӱ сӱрекей јаан иш бӱдӱрет.\nОндый биригӱлердиҥ бирӱзи – Алтай Республиканыҥ Јондык биригӱлердиҥ форумы болгонын депутат айткан.\nРоссия Федерацияныҥ государстволык эл (национальный) политиказыныҥ стратегиязын јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ сурактары керегинде солун јетирӱни форумда эл-калыктар ортодогы колбулар аайынча РФ-тыҥ Президентиндеги советтиҥ турчызы, Этностор ортодогы журналистиканыҥ гильдиязыныҥ президенти, «Национальный акцент» деген порталдыҥ баш редакторы (бу кижиниҥ ончо јамыларын тоолобой турум) Маргарита Лянге эткен.\n«Россия Федерацияныҥ эл политиказы-\nныҥ стратегиязы» не учурлу документ болгонын, ондо «албаты», «этнос», «Россияныҥ кӧп калыктарлу албатызы» деген оҥдомолдор канайда јарталганын, государствоныҥ эл политиказы не дегени ле јӱрӱмде оны кем ле канайда бӱдӱргенин ол куучындаган.\n«Национальный политиканыҥ стратегиязы – бистиҥ ончобыс, анайда ок кажыбыс ла керегинде – деп, Маргарита Лянге айткан. –Нениҥ учун дезе Россияда 193 ук-калык јуртайт, олордыҥ ортодо миллиондор до тоолу, 200-300 те тоолу албатылар бар. РФ-тыҥ албаты-јоныныҥ 80% орус тилди тӧрӧл тили деп чотойт. Бу ок ӧйдӧ ороонныҥ албаты-јоныныҥ куучындашкан тилдериниҥ ле диалекттериниҥ текши тоозы 277, ӱредӱниҥ государстволык системазында тузаланган тилдердиҥ тоозы 105. Мындый ороон јер-телекейде база кайда да јок».\nЈӱзӱн-башка укту калыктар јӱс јылдарга бир ороондо амыр ла јӧптӱ јатканы – бистиҥ айдары јок јаан једимис ле оны корып алары граждандардыҥ, јондыктыҥ каруулу кереги болгонын тӧс јердиҥ айылчызы темдектеп, ороондо не болуп турганын билерге ле оҥдоорго стратегиялык документтерди кычырар, јасактарды билер керек деп айткан.\nТӧс јердеҥ келген база бир айылчы — Россияныҥ калыктарыныҥ Ассамблеязыныҥ совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, эл колбулардыҥ бӧлӱгиндеги ресурсный тӧс јердиҥ (АНО «Ресурсный центр в сфере национальных отношений») директоры, Россияныҥ калыктарыныҥ культура ла тил јӱзӱнин корыыры ла ӧскӱрери аайынча РФ-тыҥ Президентиндеги советтиҥ турчызы Евгения Михалева ресурсный тӧс јердиҥ ижи, јондык биригӱлерге ле таҥынаҥ улуска јетирген ӱредӱлик ле методикалык болужы керегинде куучындаган. Бу тӧс јер јӱк быјыл 19 ӱредӱ-семинар ӧткӱрген ле специалисттери 200 кире јартамалдар эткен.\nЈилбиркеген улус тӧс јердиҥ ижиле, оныҥ сайтын Интернеттеҥ таап, таныжар аргалу.\nЈондыктыҥ ла јаҥныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи керегинде, Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ижине тайанып, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ јааныныҥ ордынчызы Андрей Ищенко куучындаган.\nОныҥ јетиргениле, Алтай Республикада 91 ук-калык јуртап јат, тергееде окылу чотто турган јондык биригӱлердиҥ тоозы 543. Тергеениҥ Јондык палатазы јурт јерлерде јаткан эл-јонныҥ сурактарына јаан ајару эдип, экологиялык ла ӧскӧ дӧ курч сурактарды шӱӱжип, олорды јаҥга јетирип иштегени керегинде фильм форумныҥ туружаачыларына кӧргӱзилген.\n«Бис бӧлӱнип, тартыжып эмес, ийде-кӱчисти республиканыҥ, орооныстыҥ тузазына бириктирери учун туружадыс» – деп, Андрей Ищенко аҥылап темдектеген.\n«Культурно-исторический, музейный центр» деген коммерциялык эмес автоном тӧс јердиҥ башкараачызы Светлана Катынова форумныҥ туружаачыларына президенттиҥ грантын алып, ол аайынча иштеген ченемелин куучындаган.\nОныҥ айтканыла, грант аайынча темдектелген иш бӱткен де болзо, Пазырыктыҥ корумынаҥ чыккан јебрен арфаны белетеери аайынча ӱлекер сӱрекей элбек болгонын ла ол аайынча ороондор ортодогы ӱлекерлерге чыгар арга барын иш кӧргӱскен.\n«Грантка ӱлекерди белетеер тушта кажы ла алтамды, эдетен кандый ла ишти, ишти бӱдӱретен ончо улусты чокымдап, јазап бичиир керек. Мынаҥ тургузылган амаду канайда бӱдери камаанду – деп, Светлана Катынова јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузына баштанып айткан. –Бис ӱлекеристи белетеп турарыста, ончо немени ајаруга алганыс деп сананганыс. Је иш ӧйинде коштой канча сурактар ла сананбаган айалгалар чыгып келет».\nФорумда эрчимдӱ граждан кӧрӱми ле ӧткӱрген тузалу јондык ижи учун кӧп улус кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаразы ла акчала сый «Волонтеры Победы» деген текшироссиялык јондык кыймыгуныҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны Вадим Фефеловко, «Алтайский войлок» деген ассоциацияныҥ президенти Айсура Тахановага, Јуучыл-тӧрӧлчи «Вымпел» деген бедирӱ тӧс јердиҥ башкараачызы Александр Филипповко, Сибирьдиҥ казактарыныҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ атаманы Виктор Кукасовко, Алтай Республикада буряттардыҥ јерлежӱзиниҥ јааны Долгорма Дамдиновага, татарлардыҥ ла буряттардыҥ «Мирас» деген биригӱзиниҥ јааны Амина Мулюковага, албаты узаныжыныҥ «Аржан» деген ассоциациязыныҥ јааны Аржан Кухаевке, «Молодежная Ассамблея народов России «Мы – россияне» деген текшироссиялык јондык биригӱниҥ талалык бӧлӱгиниҥ турчызы Арина Тадыровага, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талдудагы јурт јеезезинде ӱй улустыҥ совединиҥ јааны Марина Молофеевага ла казактардыҥ Маймадагы станичный биригӱзиниҥ атаманы Михаил Зыряновко табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ Быйанду самараларыла, акча-сыйла бу кӱнде анайда ок Кан-Оозы аймакта казахтардыҥ национально-культурный биригӱзиниҥ башкараачызы Тамара Акатьева, «Федерация Традиционного Каратэ-До Фудокан Республики Алтай» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Олег Алексин, Оҥдой аймактыҥ ветерандар совединиҥ јааны Светлана Аманчина, Чой аймактыҥ ветерандар совединиҥ јааны Надежда Артемова, Кош-Агаш аймактыҥ эпшилер совединиҥ јааны Алтынай Банкунова, Турачак аймактыҥ аргачыларыныҥ ассоциациязыныҥ јааны Ольга Дубровина, «Культурно-исторический, музейный центр» деген АНО-ныҥ директоры Светлана Катынова, казактардыҥ Чамалдагы станичный биригӱзиниҥ атаманы Алексей Радионов, физкультураныҥ ла су-кадыкты тыҥыдарыныҥ «Вектор Шебалино» деген тергеелик јондык биригӱниҥ президенти Рустам Тасов ло балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Талду» деген тергеелик јондык биригӱниҥ башкараачызы Надежда Тойлонова кайралдаткан.\nФорумныҥ туружаачылары Государстволык эл политиканыҥ стратегиязын јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ сурактарын шӱӱжип, иштеги ченемелиле, ӱлекерлер тургузар билгирлериле ӱлежип, кере тӱжине иштеген.


14.11.2017 - altaicholmon\nАлтайына учурлалган јӱрӱм\nАлтай јеристе ады-чуузы јарлу ла тоомјылу Юрий Васильевич Антарадонов эзен јӱрген болзо, ого бу кӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде 68 ле јажы толор эди.\nКандый калаш јийдис?\nКалаш быжырары экономикалык ууламјылардыҥ ортозында эҥ ле учурлу јерде турганы тегиндӱ эмес. Кажы ла ороонды, албатыны алзабыс, бастыразыныҥ аш-курсагыныҥ эҥ ле бажында калаш турган, туруп јат. Калаштыҥ сурагы бистиҥ де тергееде баштапкылардыҥ тоозында болуп артканча.\nМанјы Кульджинди эзедип\nАлтайдыҥ ады јарлу аргачы-байы, јондык ла политикалык ишчизи Манјы Кульджинге учурлалган кереес-бичик ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртында кӧдӱриҥилӱ айалгада тургузылган.\nӦткӧн јол чын ла турулталу болгон\nКӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ јаан залында Туулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.\nК. Тепуковтыҥ бичиги – кыргыс тилле\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Кӱлер Тепуковтыҥ балдарга учурлалган «Саҥ башка саҥыскан» деген бичиги Киргизияда јербойыныҥ албатызыныҥ тилиле чыкты. Бу бичик бичиичиниҥ 65 јажына учурлалган.\nИндекси бийиктегени јакшы темдек\n2016 јылдыҥ чаган-сыгын айларында Алтай Республикада промышленный продукцияныҥ индекси, оныҥ алдындагы јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 131 процент болгон эди, Быјыл чаган-куран айлардагы тоолордоҥ кӧрзӧ, бу кӧргӱзӱ былтыргызынаҥ эмеш бийиктеери билдирет.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу јуртында этнокультураныҥ «Кујур» деп тӧс јери иштейт.\nЭл-јон бойы талдап алзын\n50 Вт-таҥ бийик ийделӱ ле кызыдып кӱйдӱретен лампаларды тузаланбас деген некелтени Госдума јаратпаган.\nМигранттардыҥ тоозы 8 муҥнаҥ кӧп\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ погранслужбазыныҥ јетиргениле, ӧскӧ ороондордыҥ улузы туйказынаҥ Россияныҥ јерине келери астабай јат.


25.03.2021 - altaicholmon\nОфициальную регистрацию прошли депутат Госдумы Родион Букачаков и чемпион мира по самбо Виталий Уин\nСозданный в Национальной библиотеке имени М.В. Чевалкова Центр чтения стал комфортным местом для самостоятельного выбора книги читателем, в нем можно, уютно устроившись, полистать взятую с полки книгу, подумать, поразмышлять.\nПод руководством заместителя Председателя Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай Германа Чепкина состоялся Правительственный час.\nГорно-алтайский аэропорт: перспективы развития\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин и заместитель министра транспорта Российской Федерации Игорь Чалик провели совместное рабочее совещание в Минтрансе России. На совещании обсуждались планы развития аэропорта «Горно-Алтайск», субсидирование внутриреспубликанских авиаперевозок и открытие дополнительных авиамаршрутов между Горно-Алтайском и крупными городами Сибири.\nКыймыктанган кижи кыр ажар\nТергеебистиҥ ичиле чӧйилген Чуйдыҥ јолыныҥ чике ле ортозы киреде, оныҥ Оҥдой јуртла ӧткӧн ӱзӱгиниҥ сол јанында «Эко-двор» турат. Ондо кееркедип јазаган чеден ичинде устардыҥ јӱзӱн-башка ӧҥдӱ эдимдери јайылган ларектор, каарып быжырган эттиҥ амтанду јыды јайыла ары айылчыларын кычырып турат.\nЈурукчы-устыҥ колында — Чуйдыҥ чӧлиниҥ кӱӱзи\nАлтай јерис јайалталу улузыла бай. Анчада ла калганчы јылдарда јайаандыктыҥ бастыра бӧлӱктерин ајаарып ийзебис, эдилген јаҥы ачылталар, јаҥы иш, адалган јаҥы аттар сӱреен кӧп.\n«Амадубыс — ак Олимпиадада туружары»\nЈиит чемпионныҥ адазы Вадим Карпович Горно-Алтайскта спорттыҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча школдо узак јылдарга чыгара иштеп јат. Ол республикада ченемелдӱ тазыктыраачылардыҥ бирӱзи. Вадим Карпович биатлон ло уулы керегинде мынайда куучындайт:\nЗвонки от жителей республики будут приниматься в ежедневном режиме по графику\n«Чыйрак буттар, сергек баш ла болзо»\nБиатлонло уулдар ортодо телекейдиҥ ӱч катап чемпионы Денис Иродов јаан маргаандардаҥ јанып, јети кӱнниҥ туркунына Горно-Алтайскта амырайла, кече адазыла экӱ Петропавловск-Камчатскийде болотон белетеништӱ сборлорго ло маргаандарга атанды.


Кудайдыҥ организациязы кандый амадулу тӧзӧлгӧн? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јебрен Израильди кандый амадулу тӧзӧгӧн?\nКудай патриарх Авраамныҥ бала-барказынаҥ бир албаты тӧзӧп, олорго јасактар берген. Бу албатыны ол «Израиль» деп адаган. Олор Кудайга чын бажырып, оныҥ јасактарын бӱдӱрип јӱрер учурлу болгон (Сарын 147:19, 20). Мынайып Кудайга кандый ла албаты келер аргалу болгон. (Башталганы 22:18 кычырыгар.)\nКудай Израиль албатыны бойыныҥ керечилери эдип талдап алган. Јебрен Израильдиҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, Кудайдыҥ јасактарыла јӱргени сӱрекей ойгор болот (Јаҥды такыганы 4:6). Анайып, Израиль албатыны кӧрӱп турган ӧскӧ албатылар чындык Кудайга база бӱдер аргалу болгон. (Исаия 43:10, 12 кычырыгар.)\n2. Кудай чындык христиандардыҥ јуунын кандый амадулу тӧзӧгӧн?\nЈе соондо, Израиль албаты Кудайдыҥ јарадузын јылыйтып саларда, Иегова олорды јектеп, христиан јуун тӧзӧгӧн (Матфей 21:43; 23:37, 38). Озогы ӧйлӧрдӧ Израильдиҥ албатызы Иегованыҥ керечилери болгон, бӱгӱнги кӱндерде дезе, чындык христиандар керечилер болот. (Апостолдордыҥ ижи 15:14, 17 кычырыгар.)\nИисус бойыныҥ ӱренчиктерине бастыра албатыларга јарлазын ла ӱренчиктер белетезин деп, јакару берген (Матфей 10:7, 11; 24:14; 28:19, 20). Бӱгӱнги кӱнде, бу телекейдиҥ јоголтыларыныҥ алдында, јарлаар иш, алдындагызына кӧрӧ, сӱрекей јаан ӧзӱм алынган. Баштапкы катап Иегова бастыра албатылардаҥ миллиондор тоолу улусты чындык бажырышка јууп алган (Ачылта 7:9, 10). Анайда ок чындык христиандар бой-бойына јӧмӧжип, бой-бойыныҥ кӱӱнин кӧдӱрип турзын деп, бир организация эдип тӧзӧлгӧн. Бастыра јердиҥ ӱстинде олор Агару Бичикти бир ле программала ӱренип јат. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\n3. Эмдиги ӧйдиҥ Иегованыҥ Керечилериниҥ тӱӱкизи канайып башталган?\n1870 јылдарда Агару Бичикти шиҥдеп турган јаан эмес бӧлӱк улус, узак чактарга ундылып калган библиялык чындыктарды бир кичинектеҥ јууп баштаган. Олор, Иисустыҥ христиан јуунды Каандык керегинде јар јарлалзын деп тӧзӧгӧнин билер болгон. Оныҥ учун олор бастыра јердиҥ ӱстине јарлап баштаган. 1931 јылда олор Иегованыҥ Керечилери деп аданган. (Апостолдордыҥ ижи 1:8; 2:1, 4, 11; 5:42 кычырыгар.)\n4. Иегованыҥ Керечилери канайып башкарылат?\nБаштапкы чакта, башка-башка ороондордыҥ христиан јуундарын Башкару јӧп башкарган. Бу Башкару јӧп Иисусты — јуунныҥ Башчызы деп бӱткен (Апостолдордыҥ ижи 16:4, 5). Бӱгӱн Иегованыҥ Керечилеринде ченемелдӱ аксагалдардаҥ турган Башкару јӧп база бар. Башкару јӧп Иегованыҥ Керечилериниҥ филиалдарын башкарып јат. Филиалдарда Агару Бичикти ӱренетен бичиктер кӧчӱрилип, кепке базылат. Андый бичиктер 600-теҥ ажыра тилдерге белетелет. Анайып, Башкару јӧп, бастыра јердиҥ ӱстинде 100 муҥнаҥ кӧп јуундарга кирип турган христиандарга кӧгӱс ӱредӱ берер аргалу. Кажы ла јуунда кӧгӱзи тереҥ эр улус аксагалдар болуп иштейт. Олор јуунныҥ улузын акту јӱрегинеҥ кичееп јат. (1 Петр 5:2, 3 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилери сӱӱнчилӱ јар јарлаарга ла ӱренчиктер белетеерге, бир организация эдип тӧзӧлгӧн. Бис элчилердеҥ тем алып, айылдар сайын јарлайдыс (Апостолдордыҥ ижи 20:20). Чындыкты акту кӱӱнинеҥ билип аларга турган улусла Агару Бичикле ӱредӱ баштайдыс. Је Иегованыҥ Керечилери јӱк ле организация эмес, бис сӱӱштӱ Адалу нак биле болодыс. Бис бой-бойысты ака-эјелердий кичееп јадыс (2 Фессалоникадагыларга 1:3). Иегованыҥ ишчилери Кудайдыҥ табын бӱдӱрерге ле улуска болужарга тӧзӧлгӧн болордо, бис јердиҥ ӱстинде эҥ ле ырысту биле болуп јадыс. (Сарын 33:12; Апостолдордыҥ ижи 20:35 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудайдыҥ организациязы кандый амадулу тӧзӧлгӧн?\nfg 14 ур. 28—29 б.


А.Бердниковтоҥ каршулу башчы бисте качан да болбогон - LIS146.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nВ.Путин 2012 јылда јаҥга ойто келеле, 2003-2008 јылдарда бириктирилген талалардыҥ бирӱзинде де јадын-јӱрӱм јаранбагын кӧрӱп, национально-территориальный ла национально-государственный талаларды јоголтор пландарын кезем токтоткон. Оныҥ да учун 2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 14-чи кӱнинде ӧткӱрген текшироссиялык пресс-конференциязында Татарстанныҥ журнализиниҥ калыктар ортодогы колбулар аайынча сурагына В.Путин «Я считаю, что у нас нет никакой остроты в национальном вопросе. Что касается политики укрупнения регионов, то, национальным регионам никто не будет навязывать укрупнения. Никаких планов у государства по слиянию и укрупнению нет и быть не может пока я президент» деп јартын айткан эди. "В.Путин республиканыҥ бюджедин кезер, акча-манадын кызар" деген коркыдышты алзабыс, мынаҥ озо Россия Федерациязыныҥ эки президенти бистиҥ таладаҥ ӧдӱп болбогон учуралдар болгон: 1996 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республикада Г.Зюганов 51,68 процентле баштапкы болгон болзо, Б.Ельцин 43,04 процент алып, экинчи јерде арткан, 2000 јылдыҥ тулаан айыныҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республикада Г.Зюганов 42,72 процентле баштапкы болгон болзо, В.Путин 37,89 процент алып, база экинчи јерде арткан. Б.Ельцин де, В.Путин де јаан ороонныҥ президенттери болгоныныҥ ӱстине јаан политиктер ине, а јаан политиктерге ачынарга, айткыланарга јарабас. Олор А.Бердниковтый аамай эмес ине, 2014 јылда бастырага јуук алтай јурттарда экинчи бололо, алтай калыкты «Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет», «Путинди саткан, Россияны саткан», «Путинди ашкарган», «Путинди аткарган» деп бурулаарга. Б.Ельцин де, В.Путин де республиканы јаман кӧргӱлебеди, бюджедин де кескилебеди, акча-манадын да блаагылабады, карын да, республиканыҥ социально-экономикалык айалгазын оҥдолторго элкем-телкем иштедилер. Экинчизинде, бюджетти президент тургуспай јат, бюджетти озо баштап таланыҥ Башкарузы, оноҥ федерацияныҥ Башкарузы тургузадылар, оноҥ булардыҥ тургускан бюджедин Госдума јӧптӧйт. Керектиҥ чынын алзабыс, тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде болотон талдаштардыҥ турултазы Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилери ӱндерин кандидаттарга канайда бергендеринеҥ камаан јогынаҥ јарт: баштапкы јерде В.Путин болор, экинчи - П.Грудинин, ӱчинчи - В.Жириновский ле арткандары олорды ээчий. Алтай Республикада кепке базылган 159 муҥ 156 бюллетеньниҥ бастыразын В.Путинге берзебис те, бербезебис те, ол президентке тӱҥей ле ӧдӧ берер. Оныҥ учун ого Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ кемдерди талдаганынаҥ соок то, јылу да болбос. Ол ок ӧйдӧ Россия Федерациязында да, Алтай Республикада да В.Путинниҥ јеҥӱзин сӱреен тыҥ, чокымдап айтса, бастыразынаҥ тыҥ кӱӱнзеп турган кижи - А.Бердников, нениҥ учун дезе, јайгыда болгон матерщинаныҥ кийнинде, ол президенттиҥ администрациязына "2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ талдаштарында 90 процент ӱнбереечилерди талдаштарга туруштырарым ла олордыҥ 90 процентти ӱндерин В.Путин учун берер" деп молју берген. Бӱгӱн Бердниковтыҥ талдаштардаҥ калбактанып алганыныҥ тӧс шылтагы - "чӧҥӱп јаткан кижи саламнаҥ да тудунар" деген кеп сӧстиҥ јӱрӱмде бӱдӱп јатканы туру, а оныҥ "90х90" деген ижемјизи јӱрӱмде бӱтсе, ого республиканы 2019 јылдыҥ сыгын айына јетире башкарар индульгенция болор. Је, Бердниковко "саткындар" деп бурулаткан, эр ле ӱй улустыҥ алды-ӱстин ле колбуларын тоологон jаман сӧстӧрлӧ айткылаткан, укмал (мал укту деп) канчыкка, чочкого, койго тӱҥейлеткен алтайлар оны јӧмӧбӧскӧ турарда, ол Башкарузыныҥ турчыларыла кожо аймактар, јурттар сайын јорыктап, бастыра проблемаларды аайлаарым, эдерим, тударым, акча бар, чыгарарым, берерим деп тӧгӱнденип турганы ла јаҥныҥ бастыра бар аргаларын тузаланып, бюджеттеҥ ишјал алып турган ӱнбереечилерди кыйалтазы јогынаҥ талдаштарга турушсын ла ӱндерин кыйалтазы јогынаҥ В.Путин учун берзин деп јакып, некеп турганы ол. А.Бердников "90 процент явка ла 90 процент Путин учун" деген молју јӱрӱмде бӱтпезин јарт билер, је ол явканы ла Путин учун ӱндерди јанжыккакны аайынча уурдап аларына иженет. Талдаштарга улус канча ла кире ас келзе, ого ончо ло кире јакшы болор: "келбеген улусла" ол явканы да, В.Путин учун ӱндерди де јураар, кӧптӧдӧр. Је Бердниковтыҥ јакылтазыла мындый керектер эдерге белен турган јурттардыҥ башчыларына ла талдаштар ӧткӱрер участковый комиссиялардыҥ јаандарына Россия Федерациязыныҥ Уголовный Кодексиниҥ "Фальсификация итогов голосования" деп адалган 142.1. статьязында "Включение неучтенных бюллетеней в число бюллетеней, использованных при голосовании, либо представление заведомо неверных сведений об избирателях, участниках референдума, либо заведомо неправильное составление списков избирателей, участников референдума, выражающееся во включении в них лиц, не обладающих активным избирательным правом, правом на участие в референдуме, или вымышленных лиц, либо фальсификация подписей избирателей, участников референдума в списках избирателей, участников референдума, либо замена действительных бюллетеней с отметками избирателей, участников референдума, либо порча бюллетеней, приводящая к невозможности определить волеизъявление избирателей, участников референдума, либо незаконное уничтожение бюллетеней, либо заведомо неправильный подсчет голосов избирателей, участников референдума, либо подписание членами избирательной комиссии, комиссии референдума протокола об итогах голосования до подсчета голосов или установления итогов голосования, либо заведомо неверное (не соответствующее действительным итогам голосования) составление протокола об итогах голосования, либо незаконное внесение в протокол об итогах голосования изменений после его заполнения, либо заведомо неправильное установление итогов голосования, определение результатов выборов, референдума - наказываются штрафом в размере от двухсот тысяч до пятисот тысяч рублей или в размере заработной платы или иного дохода осужденного за период от одного года до трех лет, либо принудительными работами на срок до четырех лет, либо лишением свободы на тот же срок" деп бичилгенин ундыбас керек бодойдым. А.Бердниковты алтайлардаҥ кем де јӧмӧбӧй турган болзо, ол мындый керектерди пландап та, бӱдӱрип те болбозы јарт, је оны ордынчылары, министрлери, комитеттердиҥ ле ведомстволордыҥ башкараачылары, Эл Курултайдыҥ јааны ла депутаттары, аймактардыҥ башчылары, аймак советтердиҥ председательдери ле јурттардыҥ башчылары јӧмӧгилеп јат. Бердниковты бу улус јаан ишјалдарын јылыйтпаска јӧмӧйдилер. Темдектезе, бӱгӱн кичинек деген јурттыҥ башчызы 30 муҥ салковойдоҥ ӧрӧ ишјал алат, јаан јурттардыҥ башчыларыныҥ ишјалдары 50 муҥ салковой болот, аймактардыҥ башчылары ла аймак советтердиҥ председательдери 100 муҥ салковойдоҥ кӧп аладылар. Кош-Агаш ла Улаган аймактар Тӱндӱкке тӱҥейлелгендери учун, бу аймактардыҥ јурт ла аймак башчыларыныҥ ишјалдары, арткан аймактардыҥ јурт ла аймак башчыларына кӧрӧ, 41 ле 36 проценттерге кӧп болот. Иуда Иисусты 30 сребреникке сатканын эске алынзабыс, алтай јурттардыҥ ла аймактардыҥ башчыларыныҥ ишјалы, Иуданыҥ алган акчазына кӧрӧ, чик јок кӧп билдирет. Экинчизинде, Иуда јаҥыс Иисусты саткан, а булар бӱдӱн калыгын саткылаарга јат. Је, алтай аймактардыҥ ла јурттардыҥ башчыларына санаа алынып, садынбай токтой берерге ӧй дӧ, шылтак та бар. Бӱгӱн Бердников кылынып койгон кылыгын билип турганы - оныҥ алтайлар кӧп јуулган јерлер дӧӧн коркып барбай турганынаҥ сезилет. Оныҥ учун ого кажы ла аймактыҥ, кажы ла јурттыҥ башчызы "Слер учун улус ӱндерин В.Путинге бергилебеске јат", "Керек В.Путинде эмес, а Слерде эмтир" деп јартын айдар керек. Карам-кайрал јогынаҥ айдынар ӧй једип келген, нениҥ учун дезе, А.Бердников Москвада алынган "90 процент явка ла 90 процент Путин учун" деген молјузын бӱдӱрбезе, ого иштеерге узак ӧй артпас, бу ла јылдыҥ кӱӱк эмезе ӱлӱрген айында оны иштеҥ јайымдагылап ийгилеер. Ол тушта оныҥ бойыныҥ ордына эмезе Газпромноҥ кижи отургызар, эмезе "не мытьем, так катаньем" А.Донскойды јӧптӧӧр деген амадузы јӱрӱмде бӱтпей калар эди. Ордына оныҥ эмес кижи келзе, канча јылдарга уурдангандары илелене берер деп ол тыҥ коркыйт. Экинчизинде, алтай аймактардыҥ ла јурттардыҥ башчыларына А.Бердниковтыҥ алтай калыкка эткен каршузын сананар, шӱӱр керек болуп јат. Керектиҥ јарттын айтса, А.Бердниковтоҥ каршулу башчы бисте качан да болбогон. Темдектезе, 1964-1978 јылдарда Горно-Алтайский автономный областьты башкарган Н.Лазебныйдыҥ Областной национальный школды јабарга сананганын эмезе 1997-2001 јылдарда республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели болгон С.Зубакинниҥ Алтай Республиканыҥ Конституциязын Россия Федерациязыныҥ Конституционный Јаргызына бергенин А.Бердниковтыҥ алтайларды јарганыла канайып та тӱҥейлеп болбозыҥ ине. Ол ло Зубакинле тартыжып турган ӧйлӧрдӧ бисте "Алтай калыктыҥ Курултайы" деп адалган јондык башкарту болгон, эмди ол башкарту кайда, оны кем јоголткон? Алдында алтай политиктер бой-бойлоры биригип, С.Зубакинниҥ де, М.Лапшинниҥ де јастыраларын ого-бого согултып, тартышкылап тургулайтан. А.Бердников башкарганынаҥ ала андый керектер јылыйган, нениҥ учун дезе, ол алтай политиктерди биригип болбос эттире јарып койгон. Алтай политиктерди бой-бойлорына тукуруштырары - оныҥ сӱӱген эп-сӱмези. Ол јаҥга келеле ле, милицияда иштегени ле чылап, алтайлардаҥ "осведомитель", "доносчик", "сексот", "информатор", "стукач", "агент" дейтен улустар таап, олордыҥ алтай политиктерге јууган компроматтары учун акча тӧлӧгӧн. Бу компроматтар А.Бердниковко, элдеҥ ле озо, алтай политиктерди кӱрчекке илдиртип аларга керек болгон. Бюджеттиҥ акчазын эмеш уурдап ийген алтайактар "кара папкага" калт этире киргендерин бойлоры да билгилебей калгылаган. Бу улустыҥ бӱгӱн Бердниковко удура кӧрбӧй, улу тынбай тургандарыныҥ ла "бӱдӱр" ле деген јакылтазын бӱдӱрип јаткандарыныҥ шылтагы мында эмей. Оныҥ учун олордыҥ Алтайы, албатызы учун айдынарын качан да сакып болбозыбыс. Бӱгӱн олордыҥ эмеш ас акча уурдагандары уурчы деп айттыртарынаҥ уйаладылар, эмеш кӧп акча уурдагандары тӱрмеге отурарынаҥ коркыйдылар, бот, ондый уйалар јӱстӱ. коркор јӱректӱ улус туру. Мыныҥ ӱстине А.Бердников кем кемге ле кандый компромат бергенинеҥ јажыт этпейт, алтайлар бой-бойлорын јишсин деп саткындарын ӧнӧтийин де садып турган учуралдар болгон. Темдектезе, бир ӧйдӧ "молодые тигры" деп адаткан јиит алтай политиктерди ол онойып ла јарды, бой-бойыла согуштырды. Мынаҥ озогы бичимелимде "А.Бердников бойыныҥ ордына алтай кижи качан да арттырбас. Темдектезе, бу ла jайгыда президенттиҥ администрациязы оныҥ ордына тургузарга ого бир канча алтайлардыҥ кандидатураларын адаарда, А.Бердников олордыҥ бирӱзин де jаратпаган. Тегин jаратпаган болзо, база болор эди, jе, ол бу улусты "националисттер" ле "коррупционерлер" деп jабарлайла, "кемизи де башчы болор аргазы jок" деп jамандап койгон" деп бичиген эдим. А.Бердников бойыныҥ ордына алтай кижини арттырар кӱӱндӱ болгон болзо, јуучыл, черӱчил улустаҥ кижи керек болзо, С.Карамаевти, алдында ФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы јааны болгон, эмезе эл-јон ортодо рейтинги јаан политик керек болзо, Р.Букачаковты, бӱгӱнги Госдуманыҥ депутады (2016 јылдыҥ талдаштарында алтай да, орус та, казах та электораттаҥ теҥ-тай ӱндер алган кандидат), эмезе иш-тошты чыҥдый билер ченемелдӱ сайыт керек болзо, А.Тюхтеневти (алдында ар-јӧжӧӧ аайынча республикада да, федерацияда да каруулу башкараачы болгон) не адабаган? Ол бу кижилердиҥ бирӱзин де кӧдӱрбеди, айдарда, ондо алтайларды кӧдӱрер кӱӱн јок. Темдектезе, А.Тюхтенев јананаҥ айдар болзо, Бердников оны кӧдӱрердиҥ ордына, карын да, кӧмӧ басканы јарт кӧрӱнет: 2006 јылдыҥ чаган айында Алтай Республиканыҥ Башкарузында экономиканыҥ сурактарыла иштеер баштапкы ордынчы эдип алала, удабай ла иштеҥ чыгарды, 2011 јылдыҥ тулаан айында федерал јерлерди ле ар-јӧӧжӧни республика кеминде тузаланарга бербей турган деп јабарлап, Россия Федерациязыныҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ Алтай Республикадыгы јааны болгон јамызынаҥ чыгарды, 2013 јылдыҥ сыгын айында Алтай Республиканыҥ Башкарузында социальный сурактарла иштеер баштапкы ордынчы эдип алала, удабай ла иштеҥ база чыгарды. Мениҥ санаамла, ол мынайда республиканы једимдӱ башкаргадый јаан политикти ӧнӧтийин чӧҥӱрген. А.Бердниковтыҥ алтай калыкка эдип койгон каршуларыныҥ база бир темдектегедийи - Горно-Алтайскта №7 национальный школды тутпаганы болуп јат. Он јылдаҥ ажыра иштейле, ол бу школды не туттырпаганы кайкамчылу? Мениҥ санаамла, ол №7 национальный школды ӧнӧтийин туттыртпаган? Темдектезе, В.Путин 2011 јылдыҥ сыгын айында, ӱчинчи катап талдаштарга барар алдында "За пять лет построим не меньше 1 000 школ, за это же время не должно остаться ни одной школы в аварийном состоянии" деп айткан болгон, а 2015 јылда А.Бердников "В этом году В.Путиным было дано поручение о финансировании строительства школы-гимназии №7 на 500 мест в Горно-Алтайске" деп мактанган болгон... Је, јаҥы школ эмдиге јок, балдар аварийный школдо ӱренет...\n+6 #1 Лысый бурундук 04.03.2018 13:08\n1 марта Президент России выступил с традиционным ежегодным Посланием к Федеральному Собранию РФ. Послание, как отметили многие политики и эксперты, было пронизано заботой о человеке, о развитии страны, международной безопасности. Как и в предыдущие годы, Послание задало вектор, по которому будет работать система государственной власти РФ. Именно поэтому после выступления президента политики, государственные и общественные деятели активно деляться своими мнениями, планами по Реализации Послания.\nНа оглашении Послания в этом году была большая делегация из Республики Алтай. Депутаты Государственной Думы, члены Совета Федерации, председатель ГС-ЭК РА, даже председатель Общественной Палаты. Широкое представительство должно было подчеркнуть важность происходящего, вовлеченность в развитие страны всех слоев населения.\nЗа день до Послания в Москву прилетел даже Глава РА А. Бердников. Но каким же было удивление нашей делегации, когда «генерал-губернатор» не пришел к назначенному часу в зал. Стали звонить-перешептываться и потом прятали друг от друга и гостей из других регионов глаза. Выяснилось что Бердников лыка не вяжет - настолько «пригубил» накануне. У В.Н. Тюлентина стали спрашивать сотрудники УВП АП - где Бердников? на что председатель Эль Курултая сначала пожимал плечами. Потом вместе стали звонить, трубку брала Казанина, которая истерично кричала, что «Александр Васильевич заболел!!!!!».\nВ республике мы все знаем эту позорную «болезнь» нашего Главы, теперь напрямую с ней столкнулись в Кремле. Раз в год Президент выступает с Посланием, а наш «Губернатор» не может сдержаться и как последший алкаш напился.\nДо президента уже донесли, что А.В. Бердников оказался единственным приглашенным на Послание, который проигнорировал приглашение по «неуважительной причине». С него «спросят» как только он придет в себя - сейчас до сих пор в запое.\n+1 #2 Быдлу радость 04.03.2018 15:42\nЦитирую В кремле Емеля:\nУже галлера на мели= И рейтинг покачнулся малость= Мели Емелюша мели= Что делать то тебе осталось...... Наобещай как будем жить=Теперь уж точно, без обмана= Мы верим, что 17 лет= Для нас конечно было мало....... Ведь Моисей, твердит молва= Лет 40 вёл своих баранов= Кричим товарищи! Ура!= За грандиозность твоих планов= Врагам наглядно показал= Чем может армия гордится= С испугу Трамп в штаны наклал. И Меркели уже не спится......... Давно галлера на мели - Гребцы по Лондону ютятся. Мели Емелюшка мели= Тебе ведь не куда податся.\nОчень даже есть куда кпемлёвскому Упырю и его банде податься. Всем места хватит на Гаагской лавке.


Росстаттыҥ јууны: эл-јонныҥ тооалыжы јеткер јогынаҥ ӧтсин деп - altaicholmon\nРосстаттыҥ јууны: эл-јонныҥ тооалыжы јеткер јогынаҥ ӧтсин деп\nЈаҥар айдыҥ 4-чи кӱнинде «Алтай-Резорт» амыраар комплекстиҥ конференц-залында 2021 јылдыҥ кандык айында Россияда јуртап турган албатылардыҥ тооалыжын јеткер јогынаҥ ӧткӱрерине учурлалган јуун ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде Росстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков, оныҥ ордынчызы Павел Смелов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин, Алтай Республиканыҥ МВДзыныҥ јааныныҥ эл-јон ортодо јеткер болдыртпазы аайынча ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Алексей Аманчин, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков, «Сбер» ПАО-ныҥ государстволык сектор аайынча департаментиниҥ јааны Иван Макаровский, «Сбер» ПАО-ныҥ управляющий директоры, кибербезопасность аайынча департаменттиҥ јааны Андрей Чахеев, «Ростелеком» ПАО-ныҥ бизнести ӧскӱрер ӱлекерлердиҥ ижи аайынча бӧлӱктиҥ директор-башкараачызы Олег Поляков туруштылар. Јуунныҥ ижин «КРОС» АО-ныҥ јааны Сергей Зверев башкарган.\nАлтайРеспубликаныҥбашкарузыныҥпредседателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов федерал тӧс јердеҥ келген айылчыларды Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыгыла келгениле уткыды. Ар-бӱткени ару болуп арткан, экологиялык айалгалары ӱрелбеген тергее ороонныҥ бастыразы ок тергеелери чилеп, ичкери јӱткӱп, текши государстволык амадуны бӱдӱрип, јаан амадулу иштеп јат деп, ол темдектеген. «Келер јылда ӧдӧтӧн тооалыш чындап та јаан учурлу. Мында он јылдыҥ туркунына јаҥыс ла албатылардыҥ тоозы кӧптӧгӧниастаганы эмес, је онойдо ок экономикалык ла социальный айалгалары, албатылардыҥ миграциязыныҥ кеми канайда солынганы керегинде тӱп-шӱӱлтелер эдилер. Алтай Республика бу јаан ишке бӱгӱнги кӱннеҥ ала белетенип јат. Тергеениҥ 2021 јылдагы бюджежинде тооалышты ӧткӱрер јаан иш база темдектелген ле оныҥ правовой базазы шиҥделип-кӧрӱлип јат. Текши ороонныҥ јӱрӱминде сӱреен јаан учурлу болгон тооалыш јеткер јогынаҥ ӧтсин деп, ишти бастыра муниципал башкартулар, јурт јеезелердиҥ јаандары некелтелӱ бӱдӱрер» – деп, В. Махалов айткан.\nТергеениҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикинниҥ темдектегениле, албатылардыҥ тооалыжы сӱреен јаан учурлу.\nБистиҥ ороондо кӧп албатылар јуртап јат. Он јылдыҥ туркунына тергеелердиҥ ле улустыҥ јӱрӱминде сӱреен кӧп солынталар болот. Ороонныҥ, тергеелердиҥ јӱрӱминиҥ кемин билерге, государстволык кеминде экономикалык учурлу тӱп-шӱӱлтелер ле прогноз-амадулар тургузарга тооалыштыҥ учуры баштапкы јерде. Бистиҥ ороон он, јирме јылдаҥ кандый јӱрӱм јӱрер, албатылар кандый ӧзӱмге иженер аргалу? Бу сурактарга карууны улустыҥ ӧткӧн он јылдыҥтуркунына јӱрген јӱрӱминиҥ кеминиҥ уч-турултазы керегинде каруулар берер. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республика бойыныҥ алдында тургускан амадуларын једимдӱ бӱдӱрет. Государстволык программалар аайынча тергееде јаҥы ФАП-тар, школдор, балдардыҥ садтары, балдардыҥ амырайтан площадкалары, амырайтан јерлер, јолдор, производство-ээлемдер тудулып, улустыҥ јӱрӱми оҥдолып барып јат. Экономисттердиҥ ижинде статистиканыҥ тоолоры сӱреен керектӱ. Алтай Республика гран-кыйузыла Монголия, Китай, Казахстан ороондорло коштой турган тергее. Бу айалга экономикалык колбуларда база учурын ойнойт. Јуртээлемдик производство-иштиҥ, туризмниҥ ӧзӱми… Тергеениҥ текши ӧзӱмдӱ једимге једер амадузында статистиктердиҥ бастырајандай эткен тооалыжы јаан камаанын јетирер.\nРосстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала онынчы кӱнине јетире Россияда ӧткӱрилетен тооалыш јеткер јогынаҥ ӧтсин деп, кандый белетеништӱ иштер ӧткӱрилип турганы керегинде куучындаган.\n–Тӱӱкиде он экинчи катап болотон тооалыш быјылгы јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире ӧткӱрилер керек болгон. Је тура берген санитарно-эпидемиялык айалгала колбой ол келер јылдыҥ кандык айына кӧчӱрилген. Ороондо јуртап турган улустыҥ тооалыжы – ол бастыра албатылар, ас тоолу албатылар керегинде текши јетирӱлер алатан сок јаҥыс эп-арга деп чотолот. Ороонныҥ улузы керегинде мындый јетирӱлерди база кайдаҥ да, кандый да эп-аргала алар арга јок. Јаҥыс ла тооалыш тужында билелик статус, национальность-угы, тӧрӧл тил, гражданство, ӱредӱзиниҥ кеми, миграциялык солынталар, јадыныныҥ кеми, улустыҥ јажы, эр ле эпши улустыҥ тоозы, балдардыҥ јажы аайынча тоозы ла оноҥ до ӧскӧ сурактарга чокум каруулар алар арга бар. Анчада ла ас тоолу албатыларкерегиндејетирӱлераларыучурлу. Мында Россияныҥ этнокультуразыныҥ байлыгы керегинде бӱткӱл тӱп-шӱӱлте эдер арга болор. Бӱгӱнги кӱнде ороонныҥ 26 субъектиниҥ једерге кӱч јерлеринде јарым миллион кире улус јадып јат. Чукотканыҥ, Таймырдыҥ, Еврей автоном областьтыҥ, Свердловский областьтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ тергеелердиҥ једерге кӱч јерлеринде тооалыш ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала башталып калган.\n2021 јылдыҥ тооалыжы ӧткӧн ӧйлӧрдӧгизинеҥ башка болотонын темдектееркерек. Мындајаҥытехнологиялар тузаланылар ла олор аайынча текши иш ӧдӧр. Улус бу тооалышта карууларды Госуслугалар, МФЦ-ларда гостевой компьютерлер, оноҥ тооалышта туружып турган тоо алаачы улус ажыра берер аргалу. Переписчик улус карууларды бу проектке ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн планшеттерде темдектегилеер. Росстаттыҥ шиҥжӱлӱ тӱп-шӱӱлтелериле болзо, мындый эп-аргалар аайынча јуулган јетирӱлердиҥ чыҥдыйы бийик болор. Бланк-чаазындарды тузаланатан айалгалар јокко јуук, је бир-эки кезем учуралдарда олор тузаланылар аргалу.\nАйдарда, 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-25 кӱнине јетире ЕСИА-да учетный записьтемдектӱ кажы ла кижи «Госуслуги» деп порталга кирип, «Тооалышта туружар» деп бӧлӱкти ачып, сурактарга карууны берер аргалу болор. Јаҥыс ла бойы учун эмес, је анайда ок билезиниҥ бастыра улузы учун каруулар берер аргалу. Онойдо ок компьютер јок улус МФЦ-ларда турган гостевой дейтен компьютерлер ажыра каруулар берер аргалу. Бу ла ӧйдӧ кандык айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала одус биринчи кӱнине јетире планшеттӱ переписчик улус айылдарла јӱрӱп, тооалышта турушпаган улуска туштап, карууларды алгылаар. Онойдо ок кандый бир шылтактардаҥ улам айылдарына тооалыш ӧткӱрип турган улусты кийдирбеске кӱӱнзеген улусла иштейтен ӧнӧтийин пункттар база тӧзӧлӧр лӧ мындый улустаҥ каруулар алынар.\nТооалышта туружатаны кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ камаанду. Албан-кӱчле турушсын деп некеер јаҥкемде де јок. Мында керек кижиниҥ бойыныҥ кӱӱн-табынаҥ ла каруулузынаҥ камаанду. Россияда, ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, улустаҥ туружарын некеер кандый да јаҥ јок. Оноҥ каруулар улустыҥ сӧзинеҥ бичилип, кандый да документтер некелбей јат. Каруузын берип турган кижи кандый бир суракка каруузын јандырбас та аргалу.\nТекши ороондо мындый јаан акцияиш ӧткӱрилип јадарда, бу ӧйдӧ јеткер болдыртпазы јанынаҥ сурак јаан учурлу сурактардыҥ эҥ баштапкы јеринде. Улуска туштап, јетирӱлерди јууп турган улустыҥ су-кадыгы ла јӱрӱми корууда болотоны Россттатыҥ баштапкы молјузы болуп јат. Статистиканыҥ ишчилери сурактарга каруулар јууйтан улузын каршулу айалгаларда канайда бойын тудатанына, нени эдетенине эртедеҥ ӱредер. Јаҥы тузаланылатан планшеттерде 112, 02 деп службаларла тургуза ла колбуга чыгатан аргалар озолондыра белетелген. Онойдо ок кажы ла переписчик кижи ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн экипировка-кийимдӱ болор. Бу кийим ДТП-ларга учурабаска, караҥуй ӧйлӧрдӧ иштеерге болужын јетирер. Текши тооло 360 муҥ переписчик ишчи каршулу учуралдардаҥ «Сбербанк Страхование» СК ажыра коруланар аргалу болор. Јеткерлӱ учуралдарга кирген переписчик улуска Сбербанк страховка дейтен 50 муҥ салковой тӧлӧӧри темдектелген.\nПандемияла колбулу кӱч айалгада тооалышта иштеп турган бастыра улус бойын коруланар эп-аргаларла артыгынча тузаланар (маскаларла, перчаткаларла, дезинфектанттарла). Оору улуска карууларды канайда, кайда беретени керегинде јартамал берилер. Бӱгӱнги кӱнде Росстат тооалыш тужында иштейтен ишчилерине вакцинация ӧткӱрери јанынаҥ куучын-эрмектер ӧткӱрет.\nСурактарга каруу берип турган кажы ла кижи оныҥ каруулары јӱк ле сӧстӧр ажыра бичилип турганын билер учурлу. Ол документтер кӧргӱзер учуры јок. Персональный дейтен јетирӱлер кайдӧӧн дӧ кӧчӱрилбей јат. Кижи ады-јолын адабай турганынаҥ улам оныҥ каруулары текши тоолорго тоо болуп артып каларын темдектеер керек. Росстат кижиниҥ ишјалыныҥ кемин сурабай јат, оныҥ ордына акча алып турган эп-аргаларын чокумдайт. Темдектезе, аргачылыктыҥ ижинеҥ, ишјал, пенсия, пособилер, о. ӧ. Респонденттердеҥ алынган јетирӱлер Росстатта артып калат. Калан алар службага, Пенсионный фондко, МВД-га ла ӧскӧ дӧ ведомстволорго ло бирликтерге берилбей јат. Тооалыштыҥ ӧйинде јетирӱлерде јастыралар, бу јетирӱлерге туурартынаҥ кирижиш болбозын деп, ӧнӧтийин јаҥы планшеттер тӧзӧлгӧн лӧ чыгарылган деп темдектеген эдим. Бу планшеттерде коруланышту «Аврора» деп система тургузылган ла бу система планшеттиҥ ижине кирижер ле оны бузар бастыра айалгаларга белетелип калган. «Аврораныҥ» тӧзӧӧчилериниҥ чокумдаганыла болзо, јетирӱлер јууп турган кажы ла перпесчик ишчиниҥ јетирӱлери планшеттеҥ кӧндӱрезинеҥ тергеениҥ статистиктериниҥ тӧс јерине барып јат. Бу тӧс јердиҥ коруулу сервери ажыра олор Росстаттыҥ серверине једет. Мында ороон кеминдеги јаан кемдӱ јетирӱлерле иштеерине ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн, јабык BIплатформа тузаланыларын темдектеер керек. Ороонныҥ бастыра кемдӱ јаҥдары 2021 јылдыҥ тооалыжы јеткер, каршулу учуралдар јок ӧтсин деп, бастырајандай иштеер учурлу — деп, Павел Малков айткан.\nСтатистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтайский край лаАлтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Ольга Ситникова край ла республика тооалыштардыҥ ижинде јаантайын эрчимдӱ туружып турганын ла бу јаан учурлу иш ӧткӱрилип турган ӧйдӧ јаҥбузуштар, каршулу керектер ас болуп турганын темдектеген. Мында тергеелерде јуртап турган албатылардыҥ граждан кӱӱнтабы, каруулузы бийик болгоны учурын ойноп јат деп, ол айткан. Быјылгы јылда Росстаттыҥ јарлап койгон «Јаҥжыгуларды чеберлейдис» деп фотокӧрӱзинде Алтай Республиканыҥ фотосогоочызы Сынару Ороеваныҥ фотојуругы ороон кеминде ӱнбериш ӧдӱп, јеҥӱ алганы база учурлу болгонын крайстаттыҥ јааны аҥылаган.\nТооалыштыҥ ӧйинде улустыҥ ла переписчик ишчилердиҥ јӱрӱмине, су-кадыгына каршулу айалгаларды болдыртпазы јанынаҥ иш эҥ бийик некелтелер аайынча ӧткӱрилери керегинде Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ јааныныҥ эл-јон ортодо јеткер болдыртпазы аайынча ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечизи Алексей Аманчин куучындаган. Алексей Еликпаевичтиҥ айтканыла, ороондо ло тергееде тооалыш ӧдӱп турган ӧйдӧ МВД-ныҥ бастыра бӧлӱктериниҥ ишчилери некелтелӱ режимде иштегилеер. Анчада ла јаан иш участковыйларга келижер. Бойыныҥ иштеп турган район-јерлериниҥ улузы керегинде толо јетирӱлер элдеҥ ле озо олордо бар. Тооалыш тужында кандый бир каршулу айалга тура бербезин деп, бастырајандай белетеништӱ иш эртедеҥ тӧзӧлип калар учурлу.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков ороондо бу јаан акция-иш амыр ла једимдӱ ӧтсин деген амадулу ишке тергееде МЧС-тыҥ бӧлӱгиниҥ ишчилери белен деп чокумдаган. Тооалыш тужында текши коромјылу каршулар болдыртпазы – олордыҥ чике амадузы ла ижи.\nЈуунныҥ ӧйинде Росстатыҥ јарлаган «Јаҥжыгуларды чеберлейдис» деп фотоконкурсында јеҥӱ алган јерлежиске сыйын буфедерал службаныҥбашкараачызы Павел Викторович Малков сыйлаган ла јеҥӱле уткуган. Адакыда журналисттер јуунда турушкандарга сурактарын бердилер.


Албатыларды кайкаткан бијелер — Кан-Чарастаҥ - altaicholmon\nӦмӧликти тӧзӧгӧн лӧ бӱгӱнги кӱнге јетире билгир башкарып келген кижи — Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ «Культура ла кеендик бӧлӱгинде једимдери учун» деп сыйыныҥ лауреады, «Алтай Республиканыҥ 2016 јылда эҥ артык хореографы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан Анжелика Борисовна Молчоева болуп јат.\nJӱрӱми бијеле колбулу\nАнжелика Молчоева Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школын једимдӱ ӱренип божодоло, культураныҥ Алтайский государственный институдына ӱредӱге кирген. Ол анда «Самодеятельный јайаанныҥ тӧзӧӧчизи, бијениҥ художественный ӧмӧлигиниҥ башкараачызы» деп ӱредӱ алып, Кан-Оозында балдардыҥ кеендигиниҥ школында болчомдорды бијеге ӱредип баштайт. 1993 јыл болгон. Шак ла бу јылда Анжелика Борисовна «Эрјине» деп хореографический ансамбль тӧзӧгӧн. Jайалталу, ижине каруулу ла эткен керегин сӱӱген педагог 1997 јылдаҥ ала балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школында директор болуп иштеп баштайт.\nJирме беш јылдыҥ туркунына Анжелика Молчоева кӧп тоолу балдарды бијеге ӱреткен. Олорды јаҥыс ла јеҥил кыймыгуга, ээлгир болорына, белин тӱс тударына ӱреткен эмес. Ол анайда ок балдарды ишти сӱӱрине, ӧмӧликте бой-бойын оҥдожып, јӧмӧжип јӱрерине ӱреткен. Ол тушта берилген бу таскаду-ченемел кийнинде јылдарда јаандап калган јииттердиҥ јӱрӱминде болужын јетирген ле эмей. Анжелика Борисовнаныҥ ӱреткен балдарыныҥ бир канчазы бијениҥ јолын талдап алган ла эмди педагогыла кожо бир бӧлӱкте иштейт. Олордыҥ кезиги Кан-Оозынга јанган ла «Эрјине плюс» деп ӧмӧлик тӧзӧп, сӱӱген керегин улалтып апарат. Кезик выпускниктер тергеебистиҥ ӧскӧ аймактарында, јарлу «Алтам» ӧмӧликте иштейт.\nА. Молчоева алтай албатыныҥ чӱм-јаҥдарын ла јаҥжыгуларын ойгортып, келер ӱйелерге јетирерге јӱткиген. Оныҥ да учун 1993 јылда «Эрјине» ӧмӧлик тӧзӧлгӧн, јирме беш јылдыҥ туркунына ол јайрадылбаган, кӧп талаларла јорыктаган ла кӧп тоолу кайралдарла кайралдаткан.\nБалдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школы керегинде эмеш элбеде бичибес арга јок. 1962 јылда ачылган бу школ аймакта сок јаҥыс болуп јат. Иштеп баштаганынаҥ ала бир канча јаркынду ла јайаан ӱйелер таскаткан школго бӱгӱн 160 бала јӱрет. Олор фортепианоло, баянла, гитарала, албатыныҥ ойноткыларыла ойноорына, бијелеерине ле кожоҥдоорына ӱренет. Мында Эмиль ле Радмила Теркишевтерге башкарткан «Алтын Куу» деп фольклорный ансамбль ла албаты јайааныныҥ Анжелика Молчоева башкарып келген нерелӱ ӧмӧлиги — «Эрјине» деп хореографический ансамбль иштейт. Бу эки ӧмӧлик «образцовый» деп ат-нерени бийик кеминде апарып јат.\nБалдардыҥ кажызына ла аҥылу ајару эдетени, олорго тереҥ билгирлер берер јылу айалга тӧзӧйтӧни — кеендиктиҥ школыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы. Балдарды кеендикке ле јайаанга ӱредип, керектӱ билгирлер берерге јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн болор учурлу. Балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозында школыныҥ туразы эки кат. Аймактыҥ администрациязы болчомдорго ӱренерге јакшынак айалгалар тӧзӧӧр амадула бу турада јазал иштер ӧткӱрген. Анжелика Молчоеваныҥ айтканыла, аймактыҥ јааны Григорий Пильтин балдардыҥ сурактарына јаан ајару эдет. Ол јаҥга келген соҥында, кеендиктиҥ канча јылдарга јазал иштер сакыган школыныҥ туразында пластиковый кӧзнӧктӧр кондырылган, санузел ӧткӱрилген, алдында катта бијелеериниҥ кыбы јазалган. Кыскарта айтса, бастыра балдарды кӱӱге, бијениҥ јажыттарына ӱредер айалгалар тӧзӧлгӧн. Кайдӧӧн дӧ јол-јорыктар болзо, аймактыҥ администрациязы акча-манатла јаантайын болужат. 2014 јылда Уфада ӧткӧн фестивальдаҥ Гран-при ойнойло, јанып келген балдарды аймактыҥ јааны уткыган эмтир. Кажы ла балага је ле деген јымжак ойынчыктар сыйлалган, олордыҥ ада-энелерине ле педагогторына быйанду сӧстӧр айдылган.\n«Эрјине» деп хореографический ансамбль тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире ӧйдиҥ туркунына кӧп тоолу конкурстарда, фестивальдарда ла байрамдарда турушкан. Орооныстыҥ кӧп тоолу тергеелеринде болуп, јеҥӱлӱ јерлер алган. «Эрјинеде» јӱрген балдар ӧскӧ дӧ ороондордо болуп, андагы эл-јонды алтай албатыныҥ культуразыла таныштырган. Jирме беш јылдыҥ туркунына алган јеҥӱлерди тоолозо, газедистиҥ бӱги де јетпес болор. Оныҥ учун олордыҥ бир канчазын ла тоолоп ийели:\nбалдардыҥ художественный јайааныныҥ Красноярск калада ӧткӧн «Вслед за Солнцем» деп бастырароссиялык фестивалиниҥ лауреадыныҥ 1-кы степеньдӱ дипломы;\nСтамбулда ӧткӧн албатылар ортодогы фестивальдыҥ лауреадыныҥ 2-чи степеньдӱ дипломы;\nалбаты (образцовый) ӧмӧликтер ортодо ӧткӧн республикан хореографический конкурста гран-при;\nЕкатеринбургта ӧткӧн албатылар ортодогы фестивальдыҥ лауреадыныҥ 1-кы степеньдӱ дипломы;\nбалдардыҥ јайааныныҥ Хельсинкиде ӧткӧн албатылар ортодогы конкурс-фестивалиниҥ лауреадыныҥ дипломы.\nОноҥ башка Туапсе, Казань, Чебоксары, Пермь, Барнаул, Бийск ле ӧскӧ дӧ калаларда ӧткӧн фестивальдардаҥ дипломдор бар.\nJе эҥ ле јаан једим, байла, балдарды албатызыныҥ культуразына ӱредип, олорды билезин, тӧрӧл јерин, эл-јонын, тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын сӱӱрине, коштой јаткан калыктарла эптӱ-јӧптӱ болорына таскадып турганы болор. Не дезе, баланы калыгыныҥ культуразыла тереҥжиде таныштырганы — јаҥыс ла оныҥ толо ӧзӱмине керектӱ јаан учурлу айалга эмес, је анайда ок јӱрӱмдик ийде-кӱчтиҥ ле су-кадык кӧгӱс-кӧрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Мыны «Эрјине» ӧмӧликтиҥ башкараачызы, кеендиктиҥ школыныҥ педагогторы јакшы оҥдойт ло бу јӱкти једимдӱ апарат. Олор Jабаган ла Экинур јурттарга барып, андагы балдарды база ӱредип турган эмтир. Хореографтар тургузып турган бијелерге керектӱ кӱӱлерди чӱмдеп турган Эмиль Теркишев база мында иштейт. Кӱӱ чӱмдеечилердиҥ бирӱзи Влад Санашев байа кӱӱлердиҥ аранжировказын јазап берет. Балдарга сӱрлӱ, јараш, јаркынду кеп-кийимдер кӧктӧп турган кижи Айсулу Кыйынова болор. Ол бойы бастыра эскизтерди јурап, кӧктӧйт. Оныҥ да учун Анжелика Молчоева бу улуска, балдардыҥ эне-адаларына јаантайын быйанду јӱрет.\nАлбаты јайааныныҥ «Эрјине» деп хореографический ансамбли тӧзӧлгӧниниҥ ала 25 јылдыгына учурлай тулаан айда П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ тӧс сценазында ойын-концертин ӧткӱрерге темдектейт. Эмиль ле Радмила Теркишевтерге башкарткан «Алтын Куу» деп фольклорный ансамбль анда база туружар. Бу ансамбль бойыныҥ 10 јылдыгын темдектейт. Айдарда, јастыҥ јылу кӱндеринде республикабыстыҥ тӧс калазында кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧдӧтӧн эмтир. «Эрјине» ӧмӧлик анайда ок тергеебистиҥ аймактары сайын ойын-концерттӱ јорыктаар кӱӱндӱ.\nБойыстыҥ адыстаҥ олорго база да једимдер кӱӱнзейдис.


Jаргы департаменттиҥ башкартузына — 20 јыл - altaicholmon\n— Роман Платонович, кандый ла юбилей — кайра кӧрӱп, иштиҥ турулталарын эдер, келер ӧйлӧргӧ бӱдӱретен керектерди темдектеер шылтак болуп јат. Ижигердиҥ 20 јылдыгын кандый турулталу темдектеп јадыгар?\n— Россия Федерацияныҥ Ӱстиги јаргызындагы Jаргы департаментке, Алтай Республикадагы Jаргы департаменттиҥ башкартузына 2018 јыл, чын да, юбилейлик јыл болуп јат. РФ-тыҥ 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде чыккан «Россия Федерацияныҥ Ӱстиги јаргызындагы Jаргы департамент керегинде» федерал јасак јаргы јаҥда јаҥы государстволык органныҥ тӧзӧлгӧзин салган. Jаргы департаменттиҥ тӧс амадузы јаргыныҥ ижин толо кеминде ӧткӱрерге керектӱ айалгалар тӧзӧӧри деп темдектелген.\n1998 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде РФ-тыҥ Ӱстиги Jаргызындагы Jаргы департаменттиҥ генеральный директоры В. В. Чернявский Jаргы департаменттиҥ башкартуларын ла бӧлӱктерин орооныстыҥ тергеелеринде, ол тоодо Алтай Республикада тӧзӧӧри керегинде јакылтага кол салган. Алтай Республикада Jаргы департамент тӧзӧлип турган 1998 јылда республиканыҥ юстиция министерствозынаҥ Jаргы департаментке 23 јаргычы аайынча јетирӱлерле кожо 3 компьютер, 11 копировальный аппараттар ла печатный 28 машинкалар берилген. Jаргылардыҥ иштеген айалгалары айдары јок коомой болгон: эскизи јеткен туралар, олорды јылыдар таш-кӧмӱр ле одын јетпези, кредит аайынча јаан тӧлӱлер. Акча-манат јанынаҥ јеткилдеш јок болгон учун јаргылардыҥ ижи токтоордыҥ кырында турган. 1996 јылда Алтай Республикада иштеген јаргычылар РФ-тыҥ Президенти Б. Н. Ельцинге ле премьер-министр В. С. Черномырдинге баштану да бичиген. «Jаргыга улусты айтырар чаазындарды, конверттерди аларга, керечилердиҥ ле јаргылашкан улустыҥ јаргыда туружарга келген чыгымдарын тӧлӧӧргӧ јаргыда акча јок… Jаргыларды акча-манатла јеткилдеген эмдиги айалгадаҥ улам иш токтоорго јеткен, јаргы системазы јайрадылардыҥ јанында, Россияныҥ конституциялык тӧзӧлгӧзине чочыду болуп јат, граждандардыҥ јаргы ажыра корулу болор тап-эриктерин бузылат…» — деп, бу баштануда айдылган.\nБойыныҥ 20 јылдык юбилейин Jаргы департаменти, оныҥ Россияныҥ бастыра тергеелериндеги башкартулары кӧрӱмјилӱ једимдерлӱ уткыйт.\nРФ-тыҥ Ӱстиги Jаргызындагы Jаргы департамент, оныҥ тергеелерде башкартулары кажы ла беш јылдыҥ бажында ижиниҥ турулталарын ширтеген иш ӧткӱрет. 2015 јылда бис башкартуныҥ 15 јылга бӱдӱрген ижиниҥ турулталарын эткенис. Алтай Республиканыҥ аймактарында ла калада јаргылардыҥ ижин јеткилдеери аайынча темдектелген иштер канайда бӱткени керегинде ол тушта кӧп айдылган. Мындый ширтӱни бис эмди де эткенис.\nӦткӧн беш јылдыҥ туркунына Jаргы департаменттиҥ республикада башкартузы јаргылардыҥ ижин јеткилдеери аайынча темдектеген иштерди бӱдӱрерин улалткан.\nJаргыларга иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр иш ууламјылу ӧткӧн. 2014 јылда Чамал ла 2015 јылда Улаган аймактарда јаргылардыҥ иштеген туралары чыныктап јазалган. Jаргылардыҥ иштеген тураларын јаҥырта јазаар 20 јылга ӧткӧн иш мыныла тӱгенген. Мынаҥ ары бу тураларды иштеер айалгада тудары артат, бого чыгарган чыгымдар чик јок ас болор.\nБерилген акча-манатты билгир ле турулталу тузалганыныҥ, адылу федерал ла ведомствоныҥ адылу программаларында турушканыныҥ, башкартуныҥ ишчилериниҥ турумкай ла ууламјылу ижиниҥ шылтузында 2011 јылдаҥ бери јаргылар акча-јал тӧлӧп, удурумга тузаланган тураларда иштееринеҥ айрылып, бӱткӱлинче камааны јок боло берген. Бу тураларды јаҥырта јазаганыныҥ ла ремонтогоныныҥ шылтузында јаргы ӧдӱп турган кыптар јаанадылган. Кажы ла јаргычы јаргы ӧткӱрер бойы кыпту боло берген. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам арга-чыдалы ас граждандарга, јаргылаткандарга ла конвойго јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧт. Jаргылардыҥ туралары каланыҥ ла аймактардыҥ тӧс јурттарыныҥ эл-јонго једип барарга эптӱ тӧс јерлеринде турат. 1998 јылда аймактардыҥ јаргылары 4319,6 кв м јерде иштеген болзо, тургуза ӧйдӧ бу кӧргӱзӱ ӱч катапка элбеген ле 12 189,8 кв м болуп јат.\nJаргы департаменттиҥ башкартузыныҥ шиҥжӱзинде јаргыларды иштеер улусла јеткилдеериниҥ, јаргычылар јеткилинче болорыныҥ сурактары турган ла туруп јат. 1998 јылдаҥ ала аймактардагы (каладагы) јаргылардыҥ јаргычыларыныҥ тоозы 25-теҥ 55 кижиге јетире, јаргыныҥ аппараттарыныҥ государстволык граждан ишчилериниҥ тоозы — 55-теҥ ала 161 кижиге јетире, башкартуныҥ ишчилери 15-теҥ 38 кижиге јетире кӧптӧгӧн, бу тоого јаргылардыҥ 13 администраторлоры база кирип јат. Jаргычылардыҥ болушчыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча јаан иш эдилген. Тургуза ӧйдӧ кажы ла јаргычы болушчылу.\nJаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузы АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председатели М. В. Алексинала, АР-дыҥ Jаргычылар совединиҥ председатели Н. И. Сумачаковала, АР-дыҥ јаргычыларыныҥ квалификационный коллегиязыныҥ председатели М. М. Куликовала, аймактагы ла каладагы јаргылардыҥ председательдериле ӧмӧ-јӧмӧ лӧ јӧптӱ иштейт.\nАР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ азыйдагы председательдерин В. К. Амургушевти, В. П. Ширнинди, А. В. Щиренконы, республиканыҥ јаргычылар биригӱлериниҥ башкараачыларын бис быйанду ла јылу кӱӱндӱ эске аладыс.\n— Jаргыларда јеткер болбозын јеткилдеер айалга кандый?\n— РФ-тыҥ Jаргы департаменти ле Jаргычылар соведи јаргы иште, јаргычылардыҥ бойына ла олордыҥ билелериниҥ улузына јеткер болбозын јеткилдеери јанынаҥ кӧпти эдет. Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикадагы башкартузы бу ууламјыда ижин РФ-тыҥ Jаргычылар соведи белетеген ле јӧптӧгӧн концепцияла башкарынат. Куучын текши юрисдикцияныҥ федерал јаргыларына јеткер болдыртпазын јеткилдеерге техникалык системаларды, корулаар эп-аргаларды тузаланары керегинде ӧдӧт. Башкарту јаргы приставтардыҥ федерал службазыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла (УФССП России по Республике Алтай), тап-эрик корыыр јаҥдарла, келиштире службаларла, ведомстволорло јуук колбулу иштейт. Республикада јаргычыларга јеткер болдыртпазын јеткилдеерге, аймактарда (калада) јаргылардыҥ тураларын корыырга ведомстволор ортодогы ишмекчи бӧлӱк тӧзӧлгӧн лӧ иштеп јат. Ведомстволор ортогы јуундар, ӱредӱ-тазыктыру иштер план аайынча ӧдӧт.\nБӱгӱн Алтай Республикада аймактардыҥ јаргыларыныҥ ончо туралары ла Jаргыныҥ ӧргӧӧзи јаргы ӧдӧр ӧйдӧ јеткер болбозын, ол тоодо јаргыныҥ тураларына јараду јок улус кирбезин, јаргычыларга, јаргыныҥ ишчилерине, јаргыга келгендерге јеткер болбозын јеткилдейтен эмдиги ӧйдиҥ системаларыла јеткилделген. Аймактардыҥ јаргыларын иштеер ӧйдӧ корыырын Россияныҥ УФССП-зыныҥ Алтай Республика аайынча јаргы приставтары бӱдӱрет, иштебес ӧйдӧ коруны јаргылардыҥ таҥынаҥ кору службазы бӱдӱрет.\n— Текши юрисдикцияныҥ јаргыларыныҥ информатизациязы деген ууламјыда једимдереер кандый?\n— Аймактардыҥ (каланыҥ) јаргыларыныҥ информатизациязы — Jаргы департаменттиҥ республикада башкартузыныҥ јаан учурлу ууламјызы болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ јаргылары компьютерле, оргтехникала 100% јеткилделген, эскирген техниканы јаҥызына солыыр иш улайын ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ јаргылар бийик технологиялык јазалдарла јеткилделген ле олорды иште тузаланат, ол тоодо аудиопротоколированиени, «Скрытый свидетель» деген комплексти, видео-конференц-колбуны. Темдектезе, видео-конференц-колбу јаргы ӧдӧринде катуныҥ јеринде отурган улусла, РФ-тыҥ ӧскӧ тергеелерде јаргыларыла колбу тудар арга берет. Бу арга јаргы ӧткӱрерге керектӱ улусты экелерге чыгарган акчаны кымакайлаарына болушту.\nГраждандардыҥ јӧбиле, олорго СМС-јетирӱлер ийер система иштейт. 2017 јылда аймактардыҥ (каланыҥ) јаргылары јаргы керекте турушкан 1750 кижиге смс-јетирӱлер ийген.\nБу ончозы јаргыларда 2008 јылдаҥ ала «Правосудие» деген государстволык автоматизированный системаны тузаланып баштаганыныҥ шылтузында эдилген. Текшироссиялык бу система ишти јаҥы кеминде тӧзӧӧр, чаазын иштеҥ документтерле иштеерин табынча электрон кемине кӧчӱрер арга берип јат. Онойдо, 2017 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россияныҥ граждандары «Электронное правосудие» деген сервистиҥ болужыла јаргыларга электрон бӱдӱмле баштанар, анайда ок юридический јаан учурлу документтерди јаргылардаҥ электрон бӱдӱмле алар аргалу боло берген.\n— Роман Платонович, слердиҥ кӧрӱмигерле, јаргылардыҥ ижи эл-јонго ачык болоры калганчы ӧйлӧрдӧ кубулган ба?\n— Текши юрисдикцияныҥ Алтай Республикада федерал јаргыларыныҥ, Арбитраж јаргыныҥ, јӧптӧштиреечи јаргылардыҥ, јаргычылардыҥ биригӱлериниҥ, Jаргы департаменттиҥ АР-дагы башкартузыныҥ Интернеттеги окылу сайттарында јетирӱлер тузаланаачыларга тӱни-тӱжи ачык. Jаргылардыҥ бастыра сайттарында јаргылардыҥ јуундары, олордыҥ чыгарган јӧптӧри керегинде јетирӱлер јарлалат. Республиканыҥ эл-јоны, айылынаҥ эмезе иштеген јеринеҥ чыкпай, јаргыныҥ ижиле эмезе јилбиркеген чокым керек аайынча јетирӱлерле таныжар аргалу. Бу «Россия Федерацияда јаргылардыҥ ижи керегинде јетирӱлерле таныжары керегинде» федерал јасактыҥ некелтези.\nЭл-јонныҥ угузуларын ла баштануларын алар ишти турулталу тӧзӧӧргӧ, республиканыҥ бастыра јаргыларында приемныйлардыҥ ижи тӧзӧлгӧн — улустыҥ сурагын угар кыптар керектӱ материально-технический аргаларла јепселген, ондо јаргыныҥ ишчизи иштеери јеткилделген.\nТекши јетирӱлер эдер республикан ла муниципал эп-аргаларла колбулу иш тӧзӧлгӧн, олордо текши юрисдикцияныҥ Алтай республикада јаргыларыныҥ ла Jаргы департаменттиҥ республикада башкартузыныҥ ижи керегинде јетирӱлер јаантайын јарлалат.\n— 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала аймактардыҥ јаргыларында уголовный керектерди кӧрӧр тушта присяжный заседательдердиҥ коллегиялары болор учурлу. Бу ууламјы аайынча кандый иш эдилген?\n— 2016 јылдыҥ кичӱ изӱ айында јӧптӧлгӧн федерал јасактарла, 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала аймактардыҥ јаргыларында, анчада ла кату керектерди јаргылаар тушта, јаргылаткандардыҥ сурагыла присяжный заседательдердиҥ алты кижидеҥ турган коллегиялары туружар учурлу. Jасактыҥ бу некелтелерин бӱдӱрерге, республикада Jаргы департаменттиҥ башкартузына присяжный заседательдер турушкан јаргыларды ӧткӱрер айалгаларды, ол тоодо јаргы ӧткӧн кыпта 8 присяжный заседатель отурар јерди, јӧптӧжӧтӧн кыптарды кыска ӧйгӧ белетеер, бу улуска иштеер айалга ла јеткер болбозын јеткилдеер керек болгон.\nБого ӱзеери акча чыгарылбаган учун, ончо керектӱ иштерди јылына темдектелген акчаны тузаланып, ӧткӱрерге келишкен. Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ бастыра 10 аймактарыныҥ јаргыларында ла каланыҥ јаргызында присяжный заседательдер турушкан јаргы ӧткӱрер айалгалар тӧзӧлгӧн.\n— Роман Платонович, Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ чыдуларына јаргылардыҥ ижин акча-манатла, кадрларла јеткилдеери, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, капитальный строительствоныҥ ла ремонттыҥ сурактары кирип јат. Юбилей алдында, бу иштерди ак-чек бӱдӱрген улус керегинде айдар арга арга бар болбой.\n— Тӧзӧмӧл јеткилдеш — ол јаан комплексный иштер. Башкартуныҥ јааныныҥ ордынчылары болуп, РФ-тыҥ юстициязыныҥ 1-кы классту государстволык советниги Б. М. Адаров ло РФ-тыҥ государстволык граждан службазыныҥ 1-кы классту советниги Е. А. Левашов иштеп јат. Олор Jаргы департаменттиҥ республикада башкартузы тӧзӧлӧрине, оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген улус.\nБашкартуныҥ ижи ӱч ууламјыла тӧзӧлгӧн. Олорды ченемелдӱ ле билгир башкараачылар башкарат.\nОнойдо, коррупцияга удурлажар, јаргылардыҥ тӧзӧмӧл лӧ тап-эрик ижин јеткилдеер, госслужбаныҥ ла кадрлардыҥ бӧлӱгин 2010 јылдаҥ ала А. М. Куртомашев башкарат. Оныҥ ордынчызы А. М. Сакашев коррупцияла удурлажар ууламјылу ишти башкарат. Бӧлӱктиҥ бӱдӱрген тӧс иштери —јаргылардыҥ тӧзӧмӧл лӧ тап-эрик ижин, информатизационный, јетирӱлик ижин јеткилдеери, кадрлардыҥ, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, госслужбаныҥ, воинский учеттыҥ, граждан коруланыштыҥ, јаргычыларга, олордыҥ билелерине, аймактардыҥ (каланыҥ) тураларына јеткер болбозын ӧскӧ органдарла кожо јеткилдеериниҥ, башкартуныҥ јилбӱлерин јаргыда корыырыныҥ сурактары.\nАкча-манат аайынча бӧлӱкти 2014 јылдаҥ бери Л.-А. К. Бекина башкарат. Бу бӧлӱк јаргы системага чыгарган јаан кемдӱ акчала иштеген аҥылу учурлу ла каруулу бӧлӱк.\nКапитальный строительствоныҥ ла тураларды тузаланарыныҥ бӧлӱгин тогус јылдыҥ туркунына С. В. Ходнев башкарат, башкартуда бу ишти ол 14 јылдаҥ ажыра бӱдӱрип келген. Шак бу бӧлӱктиҥ ижинеҥ јаргылар кандый јерде ӧткӧни, јаргычылар кандый айалгаларда иштегени камаанду.\nJаргы департаменттиҥ республикада башкартузы тӧзӧлгӧн ӧйдӧҥ ала бу ӧмӧликте М. В. Аликина, Л.-А. К. Бекина, Ж. Ю. Ла иштеп јат. Jаргылардыҥ администраторлоры ортодо С. М. Тойдонов, В. Н. Беляев узак ӧйгӧ иштеп келген.\nБашкартуныҥ ижи тӧзӧлӧрине ле ӧзӧрине јаан јӧмӧлтӧзин башка-башка ӧйлӧрдӧ иштеген В. И. Морогов, М. А. Еркинов, А. Е. Ан, Р. П. Пономаренко, А. М. Попов, Г. И. Тайтакова, Е. В. Угренева, Е. А. Дружинина, А. Т. Мундусова, Jаргылардыҥ администраторлоры Т. С. Еркинова, И. К. Арбаев, А. С. Пятков, Г. В. Кривякова, Л. Г. Анашенко јетирген.\nАймактардыҥ (каланыҥ) јаргыларыныҥ ижин јеткилдеерине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген, јӱрӱмнеҥ эрте ырап барган нӧкӧрлӧрин: Ю. И. Чернышовты (1998 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире капитальный строительствоныҥ ла тураларды тузаланар бӧлӱктиҥ јааны болгон), А. Т. Кудачиновты (2000-2007 јылдарда Горно-Алтайск каладагы јаргыныҥ администраторы болгон), П. М. Пупышевти (2003-2009 јылдарда Майма аймактыҥ јаргызыныҥ администраторы болгон), С. С. Бокчиевти (2007-2016 јылдарда Оҥдой аймактагы јаргыныҥ администраторы болгон) ӧмӧлик ундыбай, эзедип јӱрет.\n— Тӧзӧлгӧнинеҥ 20 јылга башкарту јаан учурлу кӧп иштер эдип, турулталу јол ӧткӧн. Келер ӧйгӧ амадуларар кандый?\n— Амаду деп канай айдар, пландаган иштерис бар. Онойдо, эмди аймактардыҥ (каланыҥ) јаргыларыныҥ иштеер айалгаларын јарандырарын темдектейдис. Иш јаантайын кӧп, је бистиҥ ӧмӧлик уур-кӱчтердеҥ качан да јалтанбаган ла бу учун мен быйанду јӱредим. Бистиҥ бастыра једимдерис — ӧмӧлигистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ, билгир ле тыҥытту ижиниҥ турултазы.\nУчурлу байрамыстыҥ алдында Jаргы департаменттиҥ башкартузыныҥ 20 јылдык юбилейиле кожо иштеген ончо нӧкӧрлӧримди уткыыр кӱӱним бар. Ончогорго су-адык, аргалу јадын-јӱрӱм, амыр-энчӱ ле ончо баштаҥкайларыгарда једимдер кӱӱнзейдим.\n(Jаргы департаменттиҥ АР-дагы башкартузыныҥ пресс-службазы).


Садып аларга келижет... - altaicholmon\nСадып аларга келижет…\nАймактардаҥ келип турган јетирӱлерле болзо, јербойында малга азырал белетеери јанынаҥ айалга эмеш аайлу-башту боло берген: ээлемдер ле таҥынаҥ улус белетеер аргалузын белетеп, јетпей турган азыралды ӱзеери садып алгылайт – ӧскӧ арга јок.\nТергеениҥ мал-ажы, кыралары кӧп лӧ элбек деген аймактарыныҥ бирӱзи Кӧксуу-Оозы аймак быјыл малга азырал белетеери јанынаҥ ойто ло уур-кӱчтерге алдырткан. Былтыр да бу аймактыҥ кезик ээлемдериниҥ кыралары кӱйгекке алдыртарда, ээлемдерге тууразынаҥ кӧп азырал садып аларга келишкен.\nАмурдагы СПК-га быјыл 2017 јылда ла чылап, малга кӧп азыралдар садып аларга келижер. Мыныҥ шылтагы коомой ай-кӱннеҥ улам кыралардыҥ тӱжӱми уйан бӱткениле колбулу. Тургуза ӧйдӧ јурттыҥ улузы таҥынаҥ малына азыралды Кан-Оозы аймактыҥ кезик ээлемдеринеҥ, ол тоодо Экинурдыҥ ээлемдеринеҥ садып алгылайт, бескези 3 центнер рулон ӧлӧҥниҥ баазы орто тооло 1700 салковой болот дежет. Анайда ок Алтай крайдыҥ коммерсанттары рулондогон ӧлӧҥ экелип, база ол ло кирезине садып турган болуптыр.\nЫраак Улаган аймакта айалганы ајаруга алза, јербойыныҥ специалисттериниҥ айтканыла, олор азырал белетеер алдында ӧлӧҥ-чӧптиҥ тӱжӱми чек коомой болор деп санангандар. Је, карын, јайгыда бир эмеш јаҥмыр болгоны кыраларды «аргадаган» деп айдарга јараар: кыралардыҥ тӱжӱми арбынду эмес те болзо, је болгон. Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ле ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча бӧлӱгиниҥ баш специализи Л. М. Тадышеваныҥ јартаганыла, јербойында мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ иш аймактыҥ башкартузыныҥ јанынаҥ јаантайынгы шиҥжӱде болгон. Тургуза ӧйдӧ мындагы ээлемдер азыралын белетеп алган, јетпегенин база садып алгылайт.\nЈербойыныҥ улузы бистиҥ республиканыҥ јеринде белетеген ӧлӧҥди кӱӱнзеп алып турганын кӧп улустаҥ угарга келишкен. Нениҥ учун дезе Алтай крайдаҥ экелген ӧлӧҥниҥ кезигин мал јибейт – куру комургайды мал не јизин… Сыгын айдыҥ учы кирезинде Алтай крайдыҥ бир ээлеминде ӧлӧҥ рулондоп јатканын јерлештерис кӧрӱптир. Андагы улус ол рулондорды бистиҥ республиканыҥ ээлемдерине садып ийерис дешкен эмтир. Сыгын айдыҥ учында та кандый ӧлӧҥ рулондоп јаткан улус, кырада арткан бор-карды ла рулондогон болбой, андый «азыралды» мал канайып јигей не…\nУлаган аймактыҥ ыраак јурттарыныҥ ээлемдерине – Чолушман ичиниҥ ле Јазулуныҥ ээлемдерине једетен јол кату учун, андагы ээлемдер кӧбизинде концентрированный азыралды садып алгылайт.\nМал-ажына ӱзеери азырал керексиген ээлемдер ле улус аймактардыҥ администрацияларына баштанып, јетирӱлер алар арга јербойында бар. Текшилей алза, бистиҥ тергеениҥ јаан ээлемдери азырал јанынаҥ колбуларды Алтай крайдыҥ кезик ээлемдериле туку качаннаҥ бери бойлоры тӧзӧп алган. Олор экијандай саду-толыштыру ӧткӱргилейт.\nКелер кыш кандый болорын билер кижи јок. Оныҥ да учун азыралыныҥ кеми кирелӱ ээлемдер малыныҥ тоолузын эмди ле садып, алган акчала азыралды садып алып турганы јарамыкту. Ас-мас азыралын кыш ӧйине чӧйип јадала, јаскыда кыштаҥ уйанзымак чыккан малынаҥ јаан чыгым болгон ээлемдердиҥ ченемели кӧпкӧ ӱредет. Азырал садып аларга тоолузын бӱгӱн чоттоҥ чыгарзаҥ, бӱткӱл ӱӱриҥ кыш-јастаҥ јакшы чыгар арга-айалга болорын улус јакшы оҥдойт. «Карамчы кижи эки катап тӧлӧйт» деген сӧстӧр дӧ бар – арга бар болзо, јетпес ӧлӧҥди эмди ле садып алгадый.


Качпаза торт... - altaicholmon\nОныҥ учун Тӧрӧлин корыйтан службанаҥ кыйышпай, оны ӧткӱрип салза, торт. Анчада ла гослужащийдиҥ ј«ылу отургыжына» отурар кӱӱндӱ улуска, оноҥ ӧскӧ уголовный јанынаҥ каруузына турарыҥ.\nМынаҥ озо јасактарда черӱде служба ӧдӧринеҥ качкан улус госслужбада јажына иштебес деген некелте-ээжи болгон. Jе Конституционный јаргы јажына иштебес деген ээжини ӧйинеҥ ӧткӱре кату деп, темдектейле, оны эмеш јымжаткан эмтир. Ондый да болзо, службаны ӧдӧр кӱӱниҥ јок болзо, госслужбада иштебезиҥ деген некелте артып калган.


Эҥирги алтай солундар (Jаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱни)\t17 июля 2017\t0\nПрограмма ТВ ГТРК "Горный Алтай"Программа Радио России ГТРК "Горный Алтай"\n26 Вести Эл Алтай. 25 07 2017. 20.45 Прокуратура против коррупции Газификация республики продолжается


Jаҥыс та шиҥжӱлеер эмес - altaicholmon\nЭмчилер белетеер колледжтиҥ актовый залында јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн јуунда Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш канайда ӧдӱп турганы керегинде сурак шӱӱжилген. Jуунды Роспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јааны, республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучинов баштап ӧткӱрген. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева, промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ тергеелик биригӱзиниҥ председатели, Роспотребшиҥжӱниҥ јондык совединиҥ јааны Сергей Коротеев, аргачылардыҥ тап-эриктерин корыыр чыдулу органныҥ, туроператорлордыҥ ассоциациязыныҥ, шиҥжӱ ӧткӱрер федерал ла талалык органдардыҥ, јербойында бойын бойы башкарынарыныҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу ишчилери турушкандар.\nJуунда республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучинов тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ чыдуларын корыырын шиҥдеп, олорды јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеп турган јербойыныҥ органдары ижин федерал службаныҥ ээжилерине, федерал јасактарга тӧзӧлгӧлӧнип ӧткӱрет деп темдектеген. «Бу ишти бисте Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери бӱдӱрип јат. Ижистиҥ тӧс учуры республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды јеткилдеери, эл-јонныҥ су-кадыгын кичееп, тыҥыдарыла колбулу» — деп, Л. Щучинов айткан.\n«Санитар-эпидемиологиялык айалгаларды керектӱ кеминде тударын ла тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корулаарын ороонныҥ президенти ле башкарузы јаантайын бойлорыныҥ ајарузында тудуп јат. В. В. Путин быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Россия Федерацияныҥ Федерал Jуунына эткен Баштанузында профилактиканыҥ сурактарына некелтелерди бийиктедери, јербойыныҥ јаҥдарына бу јанынаҥ ишти тыҥыдары керегинде база катап чокым ла јарт айткан. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери Президенттиҥ Баштанузында эдилген некелтелерди јӱрӱмде бӱдӱрип, таҥынаҥ аргачылар, юридический лицолордыҥ башкараачылары ортодо семинарларды, ӱредӱлерди, эл-јон ортодо јартамалду иштерди, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын јууп, тӧзӧп ӧткӱрет. Роспотребшиҥжӱ анайда ок тап-эриктер корулаар органдарла јуук колбулар тудуп, олорло ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\nРеспубликаныҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ акту бойыныҥ ајарузыныҥ шылтузында 2018 јылдыҥ баштапкы јарымызында темдектелген иштердиҥ бастыразына шыдары бӱткен деп айдар керек» — деп, ол куучындады.\nРоспотребщиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ ӧмӧлиги шиҥжӱлӱ иштерди эмдиги ӧйдиҥ эп-аргалары аайынча ӧткӱрип турганы јаан учурлу. Бу керегинде баш санитар врач јуунда база айткан. Олор аргачыларды санитар-эпидемиологиялык айалгаларды бузуп турганы учун јаҥыс та кезедип турган эмес, је иште тутак-једикпестер болбозын јеткилдеер амадула јартамалду иштерди ажындыра ӧткӱрерин јаҥжыгу эдип алгандар. Башкартуда ӱзеери јылдыҥ кажы ла кварталында специалисттердиҥ элбеде турушканыла јуун-кычырыштар ӧдӧт. Мындый јуундарда Роспотребшиҥжӱниҥ ле ӧскӧ дӧ каруулу органдардыҥ специалисттери аргачыларды ӧткӱрилген шиҥжӱлӱ иштердиҥ ле рейдтердиҥ турулталарыла таныштырат, олорго јаҥы чыккан јасактар ла јакаандар керегинде толо јартамалдар берет. Андый иштер Роспотребшиҥжӱде быјылгы јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында база ӧткӧн.\nБӱдӱрген иштердиҥ шылтузында санитар-эпидемиологиялык айалгалар бӱгӱнги кӱнде республикада јакшы кеминде артканча. Jугуш оорулардыҥ кеми 20,6% астаган. Эл-јон ортодо југуш ла тегин оорулардыҥ кӧптӧӧри токтодылган. Шиҥжӱлӱ иштер иштеги ӧмӧликтерде 2870 бузуш бар болгонын јартаган. Олордыҥ кажызыныҥ ла аайына чыккандар. Быјылгы јылдыҥ алты айыныҥ туркунына башка-башка лабораторияларда 113 муҥ шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрилген. Тергееде балдардыҥ јайгы амыражы, алдындагы ла јылдарда чылап ок, тӧзӧмӧлдӱ ӧдӱп јат. Роспотребшиҥжӱ аргачылардыҥ ижин шиҥжӱлейтен рейдтердиҥ тоозын астадып, оныҥ ордына, јартамалду иштерди алдындагызына кӧрӧ, кӧп ӧткӱрет. Шиҥжӱлӱ иштерде кандый јаҥыртулар ла кубулталар болуп турганы керегинде јуунда башкартуныҥ специалисттери Татьяна Лямкина, Ольга Кандаракова ла Ольга Шестова база элбеде куучындагандар. Jуунда анайда ок ӧскӧ ороондордоҥ бистиҥ ороондӧӧн тартпас эдип токтодылган аш-курсак, ол тоодо контрафактный дейтен курсак јанынаҥ сурак аайынча тартыжу канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирӱ эдилген.\nАлтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева санитар-эпидемиологиялык службаныҥ эл-јон ортодо ӧткӱрип турган ижин бийик баалап турганы керегинде айткан: «Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери, чындап та, бистиҥ јерлештеристиҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарга сӱрекей кӧпти эдип јат. Служба Jондык палатаныҥ турчыларын бу каруулу иште турушсын деп, јаантайын кычырат, бис учурап турган уур-кӱчтердиҥ аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ чыгарга кичеенип јадыс».\nПромышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны, Роспотребшиҥжӱниҥ јондык совединиҥ председатели Сергей Коротеев тӧзӧмӧлдӱ иштеп, уур-кӱчтердиҥ аайына чыгарга јаҥныҥ органдары, аргачылардыҥ биригӱлери, шиҥжӱ ӧткӱретен организациялар ла эл-јон ӧмӧ-јӧмӧ иштеер учурлу деп айткан. Ол аргачыларга јуундарда, конференцияларда, «тегерик столдордо» эрчимдӱ туружып турар керек деп баштанган. Чындап та, уур-кӱч сурактарды ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип иштезе, оныҥ турулталары јакшы болор эмес пе?\nЛеонид Щучинов јуунда тузалу ла јолду шӱӱлтелер айдылганын темдектеп, адакыда јӱрӱм аргачыларга иште јаҥы эп-аргалар табар некелтелер тургузып јат, олордыҥ ижин јаҥыс та шиҥжӱлеер эмес, је анайда ок олорго бастыра јанынаҥ јӧмӧжӧр керек, Роспотребшиҥжӱ бу јанынаҥ эрчимдӱ иштеер деп угускан.


Алтай тилим-мениҥ сызым | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтай тилим — мениҥ сызым, јӱректи ӧйкӧгӧн ӧҥзӱре сурактарым. Алтай тилис чактарга уланган. Канча ӧйлӧ кожо салкынга соктырып, шуурганга алдыртып, сӧстӧрдиҥ ортозында јылыйбаска јӱткиген, бирлик кӱӱреге чӧйилип барган кайран алтай тилим, кару тилим, кееркемји тилим.\nТилин билбес бала кунурап, албатызыла тудушталбай барар, öйдиҥ некелтезине ичкери баспай туйукталып, јастыралар эдер, чамыркар, öҥжибес. Ада — энениҥ, билениҥ кыймыктадып апаратан јолдоры. «Бала тилин билбес, бистер бойыс та тилисти аайлабай турганыс» — дежедис. Мындый сурактар турганында кемниҥ бурузы? Нениҥ учун алдынаҥ ла бери бу суракка каруубысты таппай каладыс? Байла, бистиҥ јÿрегис тирÿ, јÿрÿмниҥ јолдорына сыныкпай, ичкери кöрÿп басканыста, бала-баркабыстыҥ салымы керегинде сананып, уйкубысты јылыйтканыста, алтай тилис керегинде кÿйбÿреткен куучындар болгонында, бу сурактарга карууны табарыс ла болбой деп иженери артат. Јÿрÿмниҥ толкузыла кожо алтай да тилис чакпынга алдырып турган ине. Јааштыҥ тамчызы чылап, баштап араайынаҥ тебинип, ичкери јÿткип ле јат, истелип ле јат. Б.У. Укачинниҥ «На мой взляд» деп бичигинде салынган «У правды одно лицо» деп статьязында «Алтайская правда» газеттиҥ корреспонденти Григорий Кудряшовло болгон диалог — куучыны салынган. Бу статьяда база ла бистиҥ тилис керегинде сурак тургузылат ла оныҥ аайына чыгарга амадайт. Кöрзöӧр дö, анда айдылганыла болзо, канча кирези бисте бойыстыҥ бичигис јок, албатыбыста этика да, эстетика да деген оҥдомол јок болгон дежет. Је ол ондый эмес! Октябрьский революциянаҥ озо алтайларда бойыныҥ бичимели болгон. Михаил Чевалков јÿрÿми керегинде бичигенин јарлу ла аҥылу В.Радловтыҥ 1866 јылда Санкт-Петербургта чыккан «Образцы народной литературы тюркских племён Южной Сибири и Джунгарской степи» деп јуунтызына кепке салган. Ӱч јыл öткöн кийнинде баштапкы катап «Грамматика алтайского языка» деп бичик чыккан.\nАлбатыныҥ тили кунурап, јоголордыҥ кажы јанында болгон ло эмей. Кайран алтай тилимди школдордо астада ÿренип баштаганы, ол керегинде куучын болбозын деп кичеегени, радиоберилтелерде öйди де ас бергенин кемге угузарыс, кемге айдарыс? Балдар тилин керексибей барган, тӧрӧл тилле куучын да чöйбöгöн, коолодо кожоҥдобогон до. Бир уунда аймак ичинде чыгып турган газеттерди де бöктöгöн, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерди бириктирген де öй болгонын бичийт. Бистиҥ јÿрÿмисте чын ла болгон керектер. Автор бисте выставочный зал, литературага учурлалган музей де јок болгонына кородойт. Грузияда баштапкы бичик «Букварьга» учурлалган памятник барын айдат. Бисте не бар? Нениҥ учун? деп сурактар тура берет. Б. Укачинниҥ ол тушта угузып бичигени кандый тузалу ла керектÿ болгонын öй керелейт.\nКеректÿ иш барып ла јат деп сананадым. Билимчилер, ÿредÿчилер бойынаҥ камаанду болгонын бÿдÿрерге чырмайып ла турат. Јÿреги ойлу улус кыймыктап иштенип ле јÿрзин. Телеберилтелер де белетелип öдöт, газеттер де кычырадыс, алтай тилисле ас-мас бичиктер де чыгат, тöрöл тилге мультфильмдер де кöчÿрилет ле согулат. Сананарыҥ, кем-јок, öскö тилдердиҥ ортозында јоголып калбай, ичкери барып јатканыс. Кайран алтай тилим, сен кемге керек? Бой-бойысты ченеп, арлык-берлик куучын айдып јÿргенис бойыска ла албатыбыска каршузын јетирет. Балдарыс алтайлап куучындап билбес, сöстöрди кажылгактап айдар, интернетке кирип калганыс ла тилис бистиҥ кунураган деп комыдажып базадыс. Эмдиги öйдö су-алтай јурттарда оогош борчоголордоҥ бери öскö тилдерле куучындап туратанын укса, саҥ ла башка эмтир. Онызы öйдиҥ некелтези болбой. Је кажы ла эткен кыймыгыс, сананган санаабыс, эҥ ле озо энениҥ сÿдинеҥ шиҥип калганынаҥ башталып турганында алаҥзу јок деп бодойдым. Бу ла öскö дö сурактарга карууны албаска ла укпаска туратаныс кайда? Кемге керек бу ару ла телкем тилис? Кемге јарбып саладыс тилистиҥ сурактарын?\nКолымга «Языковая ситуация и языковая политика в Республике Алтай» (2010 j.) деп билим иштердиҥ јуунтызы кирген. Тилдиҥ курч сурактары бичикте толо кöргÿзилген ле шиҥделген эмтир. Кажы ла иш чыҥдый ла эптÿ эдилген, кöргÿзÿ таблицада берилген. Мениҥ санаамла, мындый иштерди бир беш, он јылдыҥ бажында эдер керек. Ол тушта тÿҥдештирер ле шиҥдеп айдар сöс тö болор, тилис бистиҥ кунурабас ла артабас. Бу бичикке тайанып, тоолу ла темдек айдып берейин. Республикабыста алтай тилле эл газедис «Алтайдыҥ Чолмоны», балдарга «Солоҥы» журнал чыгат. «Эл – Алтай», «Алтай Телекей — Мир Алтая» журналдарда бойыстыҥ тилисле бичимелдер бичилет. Аймак ичинде Оҥдой аймактыҥ «Ажуда», Кан-Оозында «Кан-Чарас», Улаган аймагында «Улаганныҥ солундары», Кош-Агашта «Чуйские зори» газеттиҥ коштончы бöлÿги «Эре-Чуйдыҥ таҥдагында» алтай тилисле бичимелдер јарлалат. Арткан аймактарда газетте салынган бичимелдер бастыра орус тилле берилет. Мениҥ кайкаганым, ыраак Кош-Агаш аймагыста албатызы тыҥытту, эрмек-куучыны элбек, јаркынду ла јараш тилдÿ болордо, канайып алтай тилле бичилген статьяларды коштончы бöлÿгинде чыгарып турганы. Кöксу-Оозы аймагында јалаҥ öскö албаты јуртап јаткан ба? Эмдиги ле öйдö аймактыҥ бойында алтай албаты кöптöп калган деп билерим. Айса тилисти керектебей јÿредис? Чалаҥ куучындажып, ары орус эмес, алтай эмес сöстöрди билеркеп айдып ийеле, бой-бойыска сонуркап кöрÿп, туруп каладыс. Уйатту ла чöкöгöндÿ эмей!\nАлтай тилим — мениҥ сызым, эди-каныма шиҥип калган кайран тилим, албатымныҥ öзÿмиле колбулу кару тöрöл тилим. Тилисти билип јÿрери — ол бистиҥ бойыстаҥ ла чыгатан сурактардыҥ бирÿзи ине. Кайран тилим, чактарга јылыйбаган, öрöлÿ-тöмöндÿ öзÿп, öҥжип ле кунурап, јолдор белтиринде јолдолып ла чöйилип барып ла јат.\nУксагар да, Л.В. Кокышев «Алтай тилиме» деп ÿлгеринде тил керегинде кандый эрке, јылу сöстöр айдат: «Адайым» деген алтай тилим, «энейим» — деген эрке тилим», ол эмезе «Албатым јуунаткан алтай тилим, аарчызы јытанган алтай тилим». Мындый ойгор, öткÿн сöстöрди кычырзабыс, канайып тилис керегинде јаман айдарыс! Куулгазын чöрчöк чÿмдеечи Танытпас Николаевна Акулованыҥ бичигенин кычырзабыс, санаа-кÿÿнис кöдÿрилбес пе? Учурлу айтканы албатыга тузалу, кÿрмелеп чыккан сöстöри кулакка согулып, јÿрÿмге удура ичкери барбас па? Јарлу билимчибис Н.М. Киндикованыҥ сöстöриле чындык керелейт. Балдарысты неге ÿредерис? «Јакшы ла јарашка, јакшы кÿÿн-тапка, буурзак ла ак-чек болорына. Билгир бар да болзо, санаа-кöгÿске јетпей турганына ајару эдер, нениҥ учун дезе јаштаҥ ла ала сезимчизин јетире ойгоспой јадыс, ару кÿÿнди эртеде ле öчÿрип саладыс. Таҥынаҥ шÿÿп, сананар керек деп, тöрöл тилиле чÿмдеер улус таскадарга амадаар керек. Ол тушта, байла, албатызына тузалу ÿйе öзöр. Бу иште албатыныҥ чÿм-јаҥдарын, кöгÿс-байлыгын эрчимдÿ тузаланар».\nУчкары шÿÿлте чыгарып, алтай тил керегинде балдардыҥ јакшы јанынаҥ айтканын ла јаратпаганын «кластер» ажыра кöргÿзип, салып берейин. Санангар, шÿÿгер, иштенгер.\nАлтай тил — албаты, эрјине, балдар, ÿредÿ, таскаду, байлык, алкыш, алтын учук, керектÿ, ару, кожоҥ, билим, байлык, тузалу, чÿм-јаҥ, кару тилим, чÿмдÿ тилим, јаркынду, эптÿ, чактарга чöйилген, бийик амаду, кÿÿн-санаам, адам- энем.\nАлтай тил — кунурап калган, эби јок, ÿренбес, кÿч, уур, уйан, јескимчилÿ.\nТöрöл тилисле кöп бичиктер кычырар, тилин билип куучындажар, сÿрлÿ јараш эрмектер, сöстöр тузаланып, эрмек-куучынысты байыдып јÿрзебис, бойыска ла албатыбыска сÿреен јакшы болор. Бичигенимди Л.В. Кокышевтиҥ сöстöриле тÿгезип турум: «Ыйлаган тушта эрикчил тилим, ырысту тужында чечеркек тилим…».\n« В память тренера и первого директора спортивной школы\nОсталось научиться жить на земле как люди… »


Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы чӧйилет - altaicholmon\nАлтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы чӧйилет\nБӱгӱнги айылчыбыс – Сынару АНАТПАЕВА (Шатина), алдынаҥ бери таныш улус оны ачык-јарык, ак санаалу, јалакай кыс деп билер. Оныҥ комыдаганын укпазыҥ, арыганын сеспезиҥ, улус ылгаганын, кемди-кемди јабыс, јаман сананганын качан да кӧрбӧзиҥ. Јолыкканда, ол јаантайын јылу кӱлӱмзиренип, јакшылажып, јарыгыла ӱлежип тургандый.\nЭмди Сынару тӧрт баланыҥ кару энези. Ӱзеери ол јайыла эрчимдӱ иштеген. Куучындажар ӧй узак келишпей, мессенджерлерге баш болзын, WhatsApp ажыра Сынарула колбу туттым. Эрке кызын уйуктадып салала, мениҥ сурактарымга ол толо, јилбилӱ каруулар берди. Баштапкы сурак јаҥжыкканы аайынча кижиниҥ ӧскӧн-чыккан јери, угы-тӧзи, ада-энези керегинде.\n— Адам – Олег Александрович Шатин, ак кӧбӧк сӧӧктӱ, угы-тӧзиле Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртынаҥ. Энем — Екатерина Николаевна. Ол Кӱпчегенде јаткан да болзо, бойын карган энези Тамара Раднаевна Туймешеваныҥ тӧрӧли Турачакка јуук деп чотойт. Сӧӧги кара майман.\nБис ада-энебисте ӱчӱ, мен ортоны. Адам ла энем коркышту кӱндӱзек, тӧрӧгӧнзӧк, ачык-јарык, куучынчы улус. Јаш тужымнаҥ эске алынганым – ол айлыбыста јаантайын айылчылар, тӧрӧгӧндӧр, кокыр-каткылу куучындар болгоны. Деремненеҥ келген улус бисте токтойтон. Бис те тӧрӧӧн-туугандарыска, ада-энемниҥ нӧкӧрлӧрине айылдап, јаштаҥ бери бастыра республикала јорыктап келгенис. Олор бисти кӱчсинбей, јаантайын ээчидип алатан. Экилези ӱредӱзи јанынаҥ географ улус, јолой бисти јерлердиҥ адыла, тӱӱкизиле таныштыратан. Јорыктарыста кожоҥдоорын сӱӱп туратаныс. Оныҥ шылтузында эјем, карындажым, мен ол ӧйдиҥ сӱреен кӧп кожоҥдорыныҥ сӧстӧрин эске билерис.\nАдам – јаантайын бийик кӱӱн-санаалу, ырысту кижи. Ол бастыра јӱрӱмине спортло «оорып» јӱрген. Качан да јӱрӱмниҥ ар-јӧӧжӧлик јанына тартылбай, тойу-ток, оогош то болзо туралу, тегин јадын-јӱрӱмдӱ јаткан. Спортто до уур-кӱчтерлӱ 90 јылдарда оныҥ кӧп таныштары ишјал бажынаҥ спортты таштап, бойлоры таҥынаҥ коммерсанттап па эмезе канайда аргаданып, јӱре берерде, адам дезе спортко чындык болуп артып калган. Кичинек те болзо ишјалына балдарды сборлорго канай-канай апарып туратан. Оныҥ учун меге ол ӱренчиктери, нӧкӧрлӧри ле ӧскӧ дӧ улус ортодо јаан тоомјыда деп билерге, коркышту оморкодулу. Адам ӱзе улуска болужып јӱретен. Је бисти, бойыныҥ балдарын, кӧп амтажытпай, сурактарыстыҥ аайына бойлорысты базып чыксын деп темиктиретен.\nЭнем меге — ат-нерелӱ кижи. Бу јууктарда мен оноҥ «эне, слер бойоорды ырысту деп чотойдор бо?» деп сураарымда, ол бойын сӱреен ырысту деп чотоп турганын айтты. Эҥ ле озо, ол јакшы эш-нӧкӧрлӱ учун. Онойдо ок, эмчилер су-кадыгыла колбой ого бала табарга јарабас та деген болзо, эки кысту ла уулду. Бӱгӱн ол су-кадыгыныҥ кӱчтерин јеҥӱлӱ ӧдӱп чыккан. Тӧртинчизинде, анчада ла балдарга јалакай кижи, ол бойыныҥ интернатта таскадаачы ижин коркышту сӱӱп јат.\nАда-энем меге оогоштоҥ ала нени-нени эдеринде, кайда-кайда барарында бойыма талдаар арга берип турганына олорго быйанду јӱредим. Сананзам, бу ончо балдарга эҥ ле јарамыкту айалга. Кижи бала тужынаҥ ла ала каруулу болорына, алды-кийнин сананып јӱрерине темигет. Јастыра да талдаза, ого туза. Не дезе, база катап талдаар алдында ол јазап сананып, канай этсе јакшы болорын билер болор. Баштамы класстардыҥ кийнинеҥ В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга ӱренип барар санаага бойым келгем. Сегизинчи класстыҥ кийнинде республикан классический лицейге барбазымды айткам. Адам-энем мениҥ сӧзимди угуп, јӧпсинген. Нени-нени јастыра да этсем, коркыырым јок болгон. Нениҥ учун дезе олор јаантайын мени оҥдоор, «јӱк нени де этпей турган кижи јастырбас» деп, јалакай, јымжада тӱзедер… Олордыҥ мындый таскадузы меге јӱрӱмде канаттар бергендий. Бис ада-энемле нӧкӧрлӧр.\nЈаштаҥ ала олор бисти амыр, сӱӱнчиле толо айалгада ӧскӱргени, бойыныҥ ак-чек јӱрӱмиле, ижиле јозок болгоны – бис ӱчӱниҥ эҥ јаан байлыгыс.\n— Сынару, бу ада-энеҥ берген билгирлер, олордыҥ болужыла табылган темиктирӱлер школдыҥ кийнинде ӱредӱҥде болужын канайда јетирди, куучындап берзеҥ?\n— Ада-энемнеҥ кажы ла керекте коркышту каруулу болорын тӧзӧп алгам. Баштаган немени јаантайын учына јетирип јадым. ТГУ-да механико-математический факультетте ӱренип тура, алтай студенттердиҥ јерлежӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы болуп эрчимдӱ иштегем. Азиаттардыҥ јерлежӱлери ортодо маргаандарга, кӧрӱ-конкурстарга бистиҥ тергеениҥ студенттерин белетеп тура, Алтайыстыҥ ады эҥ ле бийик кеминде, јакшы јанынаҥ адалып турзын деп, коркышту албаданып туратам. Кожо ӱренген орус укту нӧкӧрлӧримниҥ мениҥ адым, угым, тӧрӧлим керегинде сурактарына каруу берип тургамда, ӱним де солынып, ичимде та не де кӱйбӱреп туратан. Тӧрӧлчи кӱӱним сӱрекей тыҥ кижи мен. Университет меге кӧп јилбилӱ таныштар берген. Математиктер кӧп сабада јӱрӱмге јеҥил кӧрӱмдӱ, чӱм-чаҥ јок улус. Олор кандый ла иште иштеп ийер. Ӱредӱчилерис «бис слердеҥ математиктер этпей јадырыс, бис слерди јӱрӱмде сананып, шӱӱп јӱрзин деп ӱредедис» деп айдыжатан. Чындап та, мен кандый ла учуралда јаантайын шылтагын табып, сурактыҥ аайына чыгар кӱӱндӱ кижи.\nУниверситетти божотконымнаҥ ала Росприроднадзордо специальнозымла иштейдим. Эм тургуза мен тӧртинчи баламла декретный амыралтада.\n— Сынару, алдынаҥ бери эр улус балдар чыдадарында, айыл-јурттыҥ ичинде иштерде кӧп турушпай јат. Бу јанынаҥ сениҥ эжиҥ кандый болгонын, јажыт эмес болзо, айдып берзеҥ?\n— Эш-нӧкӧрим Аржан – меге јаан болушчы ла јозок. Ол балдарына коркышту кару. Санитар врач болгоныла да ол ӱй кижиниҥ су-кадыгына килеп, балдар карындаган ӧйлӧримде мени кичееп јӱретен. Айылда ишти де эдип ийер. Айылдыҥ сурактарында бис экӱ ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Кыс бала эжин адазына тӱҥейлеп талдайт деп тегиндӱ айдылбаган ине (каткырат). Балдарымла меге энем де јаантайын болужат. Ол эмес болзо, быјылгы јайда тоолу ла айлу балалу кижи музейде иштеп те болбос эдим.\n— Јилбилӱ куучыныс сениҥ јӱрӱмиҥниҥ эҥ јарлу ӱлекерине келди. Этномузей недеҥ башталганын куучындап берзеҥ?\n— Мен јаҥы неме баштаарынаҥ коркыбас кижи. Нени ле эдейин дезем, энем «ичкери бар, балам» деер. Музей керегинде санаа менде университеттиҥ 2-чи курсында ӱренип турарымда табылган деп айдарга јараар. Кажы ла студент бойыныҥ ӱлекерин белетезин деген јакылта болордо, музейле колбулу ӱлекер јазагам. «А бу музей сениҥ кичӱ Тӧрӧлиҥде керектӱ болор бо?» — деп, ӱредӱчилерим сураган. Мен олорго ончозын јартагам. Адам јанынаҥ эјем Ася Александровна Шатина алдында Чуй-Оозында музейде иштеген. Студент кижи јайгыда ары ого болужып та, бир эмеш акча да иштеп аларга барып туратам. Ол ло ӧйлӧрдӧ туристтер, айылчылар келип, меге Алтай керегинде, алтай албаты, оныҥ тӱӱкизи, кажы бир алтай эдим керегинде кӧп сурактар беретен. Билгенимче олорго карууларды јандырып туратам. Оноҥ бу улуска кандый бир јетирӱлер, таныштыру эдер музей ошкош јер ачып берер керек деп сананатам.\nКийнинде эјем меге нени куучындаарын, алтай айылдыҥ агару учуры керегинде, нениҥ учун ол эмезе башка неме ондый бӱдӱмдӱ, нениҥ учун онойып адалган ла о. ӧ. кӧп-кӧп јажыттар куучындаган. Кӧпти бойымга јаҥыдаҥ ачкам. Јилбӱӱм там јаанап, башка да улусла, јаандарысла, јарлыкчыларысла јаантайын куучындажып, билгирлеримди кӧптӧдип турадым.\nМузей эдетен амадуум база ла ада-энемниҥ ле эш-нӧкӧримниҥ болужыла јӱрӱм алынган эмей. Јуук улузыҥныҥ јӧпсингени, јӧмӧшкӧни коркышту тыҥ тебӱ ле кӱч берет. Артыбашта, Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айыл тудулган. Бор-кар алтай эдимдерди тӧрӧӧн-тууганнаҥ јууганыс — кемде не бар, кем нени берер. Оноҥ олорды айылдыҥ ичине экелип тургузар болзо, ончозы јеткил, бойыныҥ јерине келишкендий, јакшынак тургулай берген. Мындый ары јанынаҥ эптӱ келиже берген учуралдар музейди эдип јаткан јолымда кӧп катап болгон. Та кем де меге ӱстинеҥ болужып турган деп сезилетен…\nБистиҥ музейдиҥ ады — «Этнопарк на Телецком». Мынаҥ озо мен «Мэри Кей» компанияда да једимдӱ иштегем. Је этномузей канча катапка бийик учурлу. Ол мениҥ алтай ӧзӧк-буурымды јылыдат. Бӱгӱнги кӱнде ол јӱрӱмимниҥ тӧс ӱлекери деп айтсам, јастыра болбос. Музейле кӧп акча иштеп болбозыҥ. Акча керек болзо, сыралу, кожоҥ- комутту бизнес эдер керек. Кезик айылчылар менеҥ улустыҥ темигип калган кандый бир ойноор-сӱӱнер не-немелери нениҥ учун бисте јок деп сураза, «мен шоу этпей јадырым, слерди Алтайла, оныҥ албатызыла таныштырып јадырым» деп јартайдым. Кандый ла кӱӱндӱ, кандый ла санаалу улус келип јат (чынынча айтса, алтайларды керексибей де турганы, оҥдобой јадып јаман да сананып турганы).\nАйылчыларыска алтай айылдыҥ чӱм-јаҥы керегинде бозогоноҥ ло баштайла куучындап, албатыныҥ алдынаҥ бери јаҥдаган јаҥыла, ээжилериле таныштырадыс. Кӧбин бойымныҥ угы-тӧзим, јаандарым ажыра, олордыҥ темдеги ажыра јартайдым. Алтай аш-курсагыстаҥ амзададым. Устарыстыҥ эдимдерин кӧргӱзедим. Айылдыҥ ичинде куучындар улус ортодо, уктар ортодо гран-чийӱни јоголтып ийет. Политика-эш керегинде эмес, бис оноҥ бийик сурактардыҥ аайына јаба чыгарга ченежедис. Олор — кажы ла кижиниҥ угы-тӧзиниҥ, јаандарыныҥ байы, тӧрӧли, ар-бӱткенис, јӱрӱмистиҥ учуры. Кажы ла келген кижи айылдаҥ бийик кӱӱн-санаалу чыгат. Байагы оҥдобой турган улустыҥ да кӧрӱжи чек солынып калат, быйанын айдып чыгып јадар. Кезиктери кӧстиҥ јажын да тӧгӱп ийет.\nАйылчыларыстыҥ тоозы канча муҥдардаҥ ажа берди. Башка ороондордоҥ Англиядаҥ, Германиядаҥ, Норвегиядаҥ, Австралиядаҥ, Канададаҥ, США-наҥ, Польшадаҥ, Кореядаҥ, Беларусьтаҥ улус келгилеп јӱрди. Кӧбизиле бис бек колбу тудуп алдыс. Кезик таныштарыс телефон согуп, той-јыргалды кандый кӱнде этсе јакшы деп те сурагылайт. Россияныҥ кажы ла толыгынаҥ айылчылар болды ошкош. Мениҥ ајарганымла, канча кире ыраактаҥ келген улус ончо кире јилбиркек болот. Кемероводоҥ, Новосибирсктеҥ келген айылдаштарыс «слер керегинде бис нени билбезис эмеш» деп, тыҥ ла кӱӱн јогынаҥ келип, угуп, кӧрӱп алган кийнинде, «алтайлар слер кандый улус болгоныгарды јаҥы ла оҥдодыс» дешкен чыгып јадар.\nКелип турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧйт. Олор бой-бойына бис керегинде куучындап, Интернетте јакшы кӱӱнин, бисти канайда табарын бичип салат. Алтын Кӧлгӧ келзе, барып келетен эҥ артык јерлердиҥ ТОП-5-не бистиҥ музей база кирген. Онойдо ок быјыл СТС канал јилбилӱ ӱлекерде турушсын деп кычырган, је келишпеди. «Моя Планета» каналдыҥ реалити-шоузында эш-нӧкӧримле кожо туружып, «Душа России» деген журналга интервью да берип ийдис. Этнопарк таҥынаҥ музейлердиҥ каталогына кийдирилген. Кандык айда Сити фондтыҥ сыйына Москва, јондык туризмниҥ сурактары кӧрӱлген форумда туружарга Омск кала јаар барып келдис. Республикабыста јондык аргачылыктыҥ ӧткӧн кӧрӱ-маргаанында этнопарк база бийик баалалган ла јеҥӱ алган. Музейдиҥ ижи быјыл једимдӱ ле анчада ла јилбилӱ болды.\n«Этнопарк на Телецком» — бистиҥ билелик ӱлекерис. Ол балдарыска да тузазын јетирет. Уулчактарым база јилбиркеп, уккан-кӧргӧнин куучындап, керектӱ болор деп, ӱлежип турат. Иштеп јаткан энезин тооп, килеп, болужарга албадангылайт. Олордо башка ороондордыҥ тилин де ӱренер кӱӱн табылган. Ич-кӧрӱмдери де элбеп, ӱзе немени билип аларга чырмайадылар.\nӦскӧ укту улус мениҥ бийик тӧрӧлчи кӱӱндӱ куучындарымды угуп, албатымныҥ јаҥыныҥ учурын, ар-бӱткенин, одын байлап, бийик кӧдӱрип јӱргенин кайкап, бойыныҥ албатызына бурылгылайт, тӱӱкизин, угы-тӧзин, ӱйелерин билип аларга меҥдегилейт. Айылчыларыстыҥ кӧзинде албатыбыстыҥ тоомјызы бийиктегенин, керек дезе, кезик учуралдарда олор бистеҥ тем де аларга кӱӱнзегенин кӧрзӧм, јӱрегиме јылу…\nКелер јылдарда јерлештеристиҥ эдип турган сувенирлерин, јӱзӱн-јӱӱр эдимдерин тургузар башка айылга этногалерея, арбынду аш-курсакла кӱндӱлеер этнокафе тудуп јазаар керек. Алтайымды, албатымды мактаар бийик амадуум кӧп-кӧп јаҥы санаа-шӱӱлтелер берет.\n— Јилбилӱ куучын, јарык санаалар сыйлаганыҥ, Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы учун сеге јаан быйан. Чындап та, сениҥ амадууҥ бийик. Акту кӱӱнимнеҥ сеге бу јолыҥ оноҥ до јаркынду ла узун болзын деп кӱӱнзейдим. Ичкери алта, Сынару!