Айткан сӧзигер тузалу болзын (Ефестегилерге 4:29, ЈТ) | Кудайдыҥ сӱӱжи\nАйткан сӧзигер тузалу болзын\n«Оозыгардаҥ бир де јаман сӧс чыкпазын, јаҥыс ла бӱдерине ӱредер [тузалу, ЈТ]... сӧстӧр чыксын» (ЕФЕСТЕГИЛЕРГЕ 4:29).\n1—3. а) Иегова биске кандый сый берген ле бу сый канайып јастыра тузаланылар аргалу? б) Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга, бис куучынданар арганы канайып тузаланар учурлу?\nСЕН сӱӱген кижиҥе сый сыйладыҥ, је ол оны ӧнӧтийин баалабай турган болзо, нени сезер эдиҥ? Темдектезе, сен ого машина сыйлагаҥ, је ол ајару јогынаҥ маҥтатканынаҥ улам, улуска каршу јетирген болзын. Сен бир де ачынбазыҥ ба?\n2 Куучынданар арга — Иегова Кудайдыҥ сыйы болот. Нениҥ учун дезе ӱзе «јакшы» ла «толо кемдӱ» сыйлар Кудайдаҥ берилет (Иаковтыҥ самаразы 1:17). Бисти тындулардаҥ башкалап турган шак бу сыйдаҥ улам, бис бойыстыҥ јӱк ле санааларысты эмес, је сезимдеристи де чыгара айдар аргалу. Бу сый машина ла чылап, јастыра тузаланылардаҥ айабас. Улус бу сыйды јастыра тузаланып, ӧскӧ улусты ачындырып турза, Иеговага јарабай јат.\n3 Бис Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга турган болзоос, куучынданар арганы Јайаачыныҥ амадаганыла тузаланар учурлу. Иегова кандый куучынды јарадып турганын Агару Бичигинде јарт кӧргӱзет: «Оозыгардаҥ бир де јаман сӧс чыкпазын, јаҥыс ла бӱдерине ӱредер [тузалу, ЈТ]... ле угуп турган улуска јакшылык береечи сӧстӧр чыксын» (Ефестегилерге 4:29). Эмди, немени айдардаҥ озо нениҥ учун сананар керек, кандый сӧстӧрдӧҥ кыйар керек ле айткан сӧзис тузалу болзын деп, канайып куучынданар керек деген сурактарды кӧрӱп ийеектер.\nНЕМЕНИ АЙДАРДАҤ ОЗО НЕНИҤ УЧУН САНАНАР КЕРЕК\n4, 5. Агару Бичиктиҥ кезик укаа сӧстӧринде сӧс ийделӱ деп, канайып кӧргӱзилет?\n4 Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ баштапкы шылтагы — сӧс ийделӱ болгоны. Укаа сӧстӧр 15:4-тӧ мынайып айдылат: «Амыр тил — јӱрӱмниҥ агажы, је ачу-коронду тил кижини кунуктырат» *. Канайып суу кургап јаткан агашка јӱрӱм берет, анайып ла тузалу куучын улустыҥ кӱӱнин кӧдӱрет. Је каршулу куучын улусты санааркадат. Бистиҥ айткан сӧстӧрис улусты шыркалар эмезе јазып салар аргалу (Укаа сӧстӧр 18:21).\n5 База бир укаа сӧстӧ, сӧс ийделӱ деп јарт кӧргӱзилет: «Кем де, сананбай айткан сӧстӧриле, кылыш чылап шыркалап јат» (Укаа сӧстӧр 12:18). Јазап сананбай айткан сӧстӧр кижиниҥ сезимдерин тереҥ шыркалап, улус ортодогы колбуларды ӱреп салардаҥ айабас. Кем-кем сеге, кылышла шыркалагандый чылап, ачу сӧстӧр айткан ба? Је бу ла укаа сӧстӧ: «Ойгор улустыҥ тили эмдеп салат» — деп айдылат. Кудайдыҥ ойгорынаҥ ӱренип, јазап сананып айткан кижиниҥ сӧстӧри шыркалаткан јӱректи јазып, колбуларды орныктырар аргалу. Јалакай сӧстӧрдиҥ јазып салар ийдезин качан бир сескеҥ бе? (Укаа сӧстӧр 16:24 кычыр.) Сӧс ийделӱ деп ундыбай турганыстаҥ улам, куучынысла улусты шыркалаарга эмес, карын јазып саларга кӱӱнзейдис.\nТузалу куучын сергидӱ берет\n6. Тилисти тударга нениҥ учун кӱч болот?\n6 Је канайып та албаданып турзаас, сӧс айдып, бир де јастырбазыс деп сананбас керек. Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ экинчи шылтагы — кинчектӱ ле толо кемдӱ эмес болгоныс бисти тилисле јастыра тузаланзын деп кӱӱнзедип турганы. Сӧс јӱректеҥ чыгат, а јӱрек «јаманды ла эдейин деп јӱрет» (Башталганы 8:21; Лука 6:45). Оныҥ учун тилди тударга сӱреен кӱч болот. (Иаковтыҥ самаразы 3:2—4 кычыр.) Бисте сӧс айдып јастырбас аргабыс јок то болзо, тилди тударга албаданар керек. Темдектезе, чакпынду сууны кечерге канайып кӱч болот, анайып ла тилисти јастыра тузаланатан кинчектӱ кылык-јаҥысла тартыжарга кӱч болот.\n7, 8. Айткан сӧстӧрис учун бисте Иегованыҥ алдына кандый молју бар?\n7 Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ ӱчинчи шылтагы — сӧстӧрис учун Иегова бисти кату каруузына тургузары. Тилисле канайып тузаланып турганыстаҥ јаҥыс ла улусла колбуларыс эмес, је Иегованыҥ да биске кӧрӱми камаанду. Иаковтыҥ самаразында 1:26-да мынайып айдылат: «Кемигер бойын кудайзак деп сананып, је тилин тудунбайт, оныгар јӱрегин мекелейт, оныҥ кудайзагында туза јок» *. Ӧткӧн бажалыктаҥ кӧргӧнисле, бистиҥ куучыныс ла Кудайга бажырып турганыс јуук колбулу болот. Тилисти сулуктап тутпай турган болзобыс, бистиҥ куучыныс ачынчылу ла коронду болор, мынаҥ улам христиан ижисти Кудай јектеп салардаҥ айабас. Кандый чочыдылу шӱӱлте! (Иаковтыҥ самаразы 3:8—10).\n8 Куучынданар арганы чын тузаланарында ајарыҥкай болорыныҥ ӱч јаан шылтагы бар деп кӧрӱп ийдис. Је тузалу куучынга не кирип турганын кӧрӧрдӧҥ озо, чындык христиандар канайып куучынданбас учурлу деп кӧрӱп ийеектер.\nКАРШУ ЈЕТИРЕТЕН СӦСТӦР\n9, 10. а) Бӱгӱнги кӱнде улус кандый сӧстӧр јокко куучындажып болбой јат? б) Бистиҥ куучыныс нениҥ учун багай болбос учурлу? (Кӧчӱрӱни база кӧрӱгер.)\n9 Багай куучын (непристойная речь). Бӱгӱнги кӱнде улус кирлӱ, уйатту, ӧскӧ дӧ јаман сӧстӧр јокко куучындажып болбой јат. Кӧп улус калју, багай сӧстӧрди ачынып калган болзо айдат эмезе улусты каткыртарга болуп, балыр сӧстӧр тузаланат. Темдектезе, кокырчы улус ла сатириктер улусты каткыртарга болуп, балыр јӱрӱмле колбулу јескинчилӱ немелер куучындайт. Је багай куучын — ойын эмес. 2000 кире јыл кайра элчи Павел Колоссыдагы јуунга «багай куучындарды» токтодыгар деп јӧп берген (Колоссыдагыларга 3:8). А Эфестеги јуунга Павел чындык христиандарда «багай сӧстӧрлӧ улус шоодотон» куучын болбос то учурлу деп айткан (Ефестегилерге 5:3, 4, ЈТ).\n10 Багай куучын Кудайды, анайда ок Оны сӱӱп турган улусты ачындырат. Бис Кудайды сӱӱп турганыстаҥ улам, кандый ла багай куучындарды јуутпайдыс. Багай куучындар «быјарга» кирет. Павелдиҥ айтканыла болзо, «быјар — «эт-канныҥ керектериниҥ» бирӱзи болот (Галаттарга 5:19—21). Бу јаан учурлу сурак. Нениҥ учун дезе христиан кижи берилген јӧптӧрди алынбай, оноҥ ло ары балыр, багай, каршулу куучынын солыбай турза, јууннаҥ чыгардырып койордоҥ айабас *.\n11, 12. а) Коп дегени ол не, ол кандый каршу јетирердеҥ айабас? б) Иеговага бажырып тургандар нениҥ учун јабарлаарынаҥ кыйар учурлу?\n11 Каршулу коп, јабарлаары. Коп — кандый бир кижиниҥ јӱрӱми ле керектери керегинде куучын јайганы. Эмди кем-кем керегинде куучындажарга јарабас па? Јараар, јакшы солундарла эмезе тузалу јетирӱлерле ӱлешкени, темдектезе бу јуукта сууга чӧҥӱрилген эмезе оморкодуны керексинип турган кижи керегинде куучындажарында јаман неме јок. Баштапкы чактыҥ христиандары бой-бойыныҥ солун-собурыла јилбиркеп, ака-эјелери керегинде јакшы солундарыла ӱлежетен (Ефестегилерге 6:21, 22; Колоссыдагыларга 4:8, 9). Је бис кижиниҥ улуска куучындабаска турган јӱрӱмин куучындап турган болзоос, эмезе јастыра јетирӱлер айдып турган болзоос, оны каршулу коп деп айдарга јараар. Је мындый коптыҥ эҥ јаманы, каршузын јетиретен јабарлаарына экелип турганы. Јабарлаары — «ӧнӧтийин јамандаарга, тӧгӱн куучын таркатканы». Темдектезе, фарисейлер Иисусты јамандаарга, Оны ӧнӧтийин јабарлаган (Матфей 9:32—34; 12:22—24). Јабарлаары кӧп сабада ӧӧн-бӧкӧнгӧ экелет (Укаа сӧстӧр 26:20).\n12 Иегова, куучынданар аргазын улусты јабарлаарга эмезе бӧлӱништер эдерге тузаланып турган улусты, кату каруузына тургузар. Ол «ака-эјелердиҥ ортозында ӧӧркӧш» јайып турган улусты кӧрӧр кӱӱни јок (Укаа сӧстӧр 6:16—19). «Јабарлаачы» деп кӧчӱрилип турган диа́болос деген грек сӧс Сатанага тузаланылат. Ол — Кудайды јабарлап турган Дьявол (Ачылта 12:9, 10). Оныҥ учун улусты јабарлап, дьявол деп ададарынаҥ кыйарга кӱӱнзейдис. Јуунда јабарлаштаҥ улам эт-канныҥ керектерине экелип турган «ӧӧн-бӧкӧн» лӧ «бӧлиниш» болбос учурлу (Галаттарга 5:19—21). Оныҥ учун кандый бир кижи керегинде солунды айдардаҥ озо, бойыҥга мындый сурактар бер: «Бу чын болгон неме бе? Оны куучындаганымнаҥ, улуска туза болор бо? Эмезе мыны чек куучындабас керек пе?» (1 Фессалоникадагыларга 4:11 кычыр.)\n13, 14. а) Јамандадып турган улуста кандый сезимдер болот? б) Кемди-кемди јамандаары дегени ол не ле улусты јамандап турган кижи бойын јеткерлӱ айалгага тургузат деп, нениҥ учун айдарга јараар?\n13 Јамандаш. Ӧрӧги бичилгениле, сӧстӧр шыркалаар аргалу. Толо кеминде эмес болгоныстаҥ улам, кезикте ончобыс эби-јок сӧстӧр айдып јадыс. Је Агару Бичик мындый куучындар христиан јуунда да, биледе де болбозын деп јакарат. Павел христиандарга: «Не ле ачыныш, чугулданыш, атыйланыш, кыйгырыш, јамандаш ӧскӧ дӧ јаманла кожо слердеҥ ыразын» — деп айткан (Ефестегилерге 4:31). Јамандаштаҥ, ол тоодо јабыс кӧрӱп јаантайын ачу сӧстӧр айдып јамандаганынаҥ улам, кижи бойын уйан кӧрӱп, не де кире бодобой барардаҥ айабас. Мындый куучын, анчада ла балдардыҥ јымжак, бӱдӱҥкей јӱректерине јаан каршузын јетирер аргалу (Колоссыдагыларга 3:21).\n14 Агару Бичик кемди-кемди јамандаарын, ол эмезе ачынчылу эмезе ачу сӧстӧр айдып, улусты јабыс кӧрӧрин чек јаратпай јат. Андый сӧстӧр айдып турган кижи бойын јеткерлӱ айалгага тургузат, нениҥ учун дезе улусты јамандап турган кижи, болужарга такып айдылган јӧптӧрди укпай турза, јууннаҥ чыгардырып салардаҥ айабас. Андый кижи тӱзедилбезе, ого Каандыктыҥ алкыштары берилбес болор (1 Коринфтегилерге 5:11—13; 6:9, 10). Бистиҥ куучыныс туза јок, тӧгӱн ле каршулу болзо, Кудайдыҥ сӱӱжинде артып болбозыс.\nТУЗА ЈЕТИРЕТЕН СӦСТӦР\n15. Кандый куучын тузалу болот?\n15 Куучынданар арганы Јайаачыныҥ табы аайынча канайып тузаланарга јараар? Кудайдыҥ Сӧзи бисти «јаҥыс ла [тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айтсын деп кычырып турганын эске алып ийзеҥ (Ефестегилерге 4:29). Бис улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱретен сӧстӧр айдып турзаас, Иегова сӱӱнип јат. Андый сӧстӧрди озодоҥ сананып айдар керек. Агару Бичикте белен кӧргӱзӱ берилбеген, анайда ок кандый куучынды тузалу деп айдарга јараарыныҥ тисмези де берилбей јат (Титке 2:8). «[Тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айдарга, кӱӱн кӧдӱретен куучынды аҥылап турган јаан учурлу ӱч арганы ундыбас керек: бистиҥ куучыныс тузалу, чын ла јалакай болор учурлу. Оныҥ учун андый куучынныҥ темдерин кӧрӱп ийеектер. (« Мениҥ куучыным тузалу ба?» деген рамканы кӧрӱгер.)\nМЕНИҤ КУУЧЫНЫМ ТУЗАЛУ БА?\nПринцип: «Сӧзигер јаантайын јакшылыкту болзын» (Колоссыдагыларга 4:6).\nМен кемди-кемди кандый бир јакшы кереги учун калганчы катап качан мактагам? (1 Коринфтегилерге 11:2; Ачылта 2:1—3).\nУлуска тоомјылу баштанарга, јалакай ла быйанду сӧстӧр айдадым ба? (Башталганы 24:17; Иоанн 11:41).\nУлусла куучындажып тура, јаҥыс бойым керегинде куучындайдым ба эмезе ӧскӧ улус нени сананып ла сезип турганын билерге кӱӱнзейдим бе? (Филиппыдагыларга 2:3, 4; Иаковтыҥ самаразы 1:19).\nМен кем-кем керегинде нени-нени билер болгонымды, олорго болужарга ба эмезе санааркадарга тузаланадым ба? (Укаа сӧстӧр 15:1, 2).\nКирлӱ сӧстӧр айдарына мениҥ кӧрӱмим кандый, јӱрегимде не бары кӧрӱмимнеҥ канайып кӧрӱнет? (Лука 6:45; Иаковтыҥ самаразы 3:10, 11).\n16, 17. а) Бис улусты нениҥ учун мактаар учурлу? б) Билениҥ ле јуунныҥ улузын мактайтан кандый аргалар бар?\n16 Акту јӱректеҥ мактаганы. Мактап ла баалап турганын кӧргӱзип турган сӧстӧрди айдары сӱреен керектӱ деп, Иегова ла Иисус оҥдоп јадылар (Матфей 3:17; 25:19—23; Иоанн 1:47). Бистер, христиандар, улусты база акту јӱректеҥ мактаар учурлу. Нениҥ учун? Укаа сӧстӧр 15:23-те айдылат: «Ӧйинде айдылган сӧс кандый јакшы!» Бойыҥнаҥ сура: «Мени акту јӱректеҥ мактап турза, мен нени сезедим? Мынайып мактаганы кӱӱнимди кӧдӱрип, јӱрегимди јылыдат па?» Акту јӱректеҥ мактаганы бойыҥды кереги јок кижи деп сеспеске ле албаданып турганыҥды улус баалап турган деп билерге болужат. Мындый сӧстӧр кижини бойына бӱдӱмјилӱ болорына ла оноҥ кӧп иштеерине кӱӱнзедет. Сени мактап турза, сеге јарап турган болор, оныҥ учун сен де улусты мактаар учурлу эмезиҥ бе? (Матфей 7:12 кычыр.)\n17 Улустыҥ јакшы јанын кӧрӧргӧ лӧ мактаарга албадан. Темдектезе, јуунда сен јакшы белетелген куучын-эрмек угар болорыҥ, кӧгӱс амадулар тургузып турган јиит јарчыны эмезе јажы јаанап та калган болзо, је јуунныҥ туштажуларын божотпой турган аканы эмезе эјени кӧрӱп ийер болорыҥ. Бу улусты акту јӱректеҥ мактаганы олордыҥ јӱрегин томултып, ич-кӧгӱзин тыҥыдар болор. Биледе эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын мактап, быйанын кӧргӱзип турган јылу сӧстӧр айдар учурлу (Укаа сӧстӧр 31:10, 28). А балдар дезе, олорды баалап ла сӱӱп турган деп кӧрӱп турза, чечектей бергилейт. Олорды мактап, баалап турганы, ӧзӱмдерге керектӱ кӱнниҥ чогындый ла суудый болот. Ада-энелер, балдараарды јакшы кылык-јаҥы ла албаданып турганы учун мактаарын ундыбагар. Мактаганы балдараарга јалтанбас ла бойына бӱдӱмјилӱ болорго болужар, анайда ок Агару Бичикле јӱрерге, оноҥ тыҥ албаданарга кӱӱнзедер.\n18, 19. Ака-эјелерди токунадарга, нениҥ учун ийде-кӱчти кысканбас керек, мыны канайып эдер?\n18 Токунадары. Иегова «јобожыган» ла «кыйналган» улусты акту кӱӱнинеҥ кичееп јат (Исаия 57:15). Оныҥ Сӧзи бисти: «Бой-бойыгарды кӧкӱдип... ...Чинези јокты кӧкӱдигер» — деп кӱӱнзедет (1 Фессалоникадагыларга 5:11, 14). Бис кунугып калган ака-эјелеристи токунадарга албаданып турзаас, Кудай мыны ајаруга алып, баалап турган деп алаҥзыбас керек.\nБис улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱретен сӧстӧр айдып турзаас, Иегова сӱӱнип јат\n19 Санааркап турган эмезе кунугып калган ака-эјени кандый сӧстӧрлӧ токунадарга јараар? Сен олордыҥ уур-кӱчтериниҥ аайына чыгар учурлу деп сананба. Кӧп сабада тегин сӧстӧр айтканы јакшы болот. Кунугып калган кижи болужарга белен болгоныҥды билип турзын. Ол кижиле кожо мӱргӱп ийерге јараар. Мӱргӱӱлде, оны бис те, Кудай да тыҥ сӱӱп турган деп оҥдоорго Иегова болушсын деп, айдарга јараар (Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Јуунда улуска ол сӱреен керектӱ ле оны ӱзези баалап турган деп айт (1 Коринфтегилерге 12:12—26). Иегова оны кичеейт деп бӱдӱмјилеерге, кӱӱн кӧдӱретен библиялык ӱлгер кычырып бер (Сарын 34:18; Матфей 10:29—31). Сен «јакшы сӧс» айдарга ӧйиҥди кысканбай, кижиле акту јӱрегиҥнеҥ куучындашсаҥ, ол сениҥ сӱӱжиҥди ле баалап турганыҥды кӧрӧр. (Укаа сӧстӧр 12:25 кычыр.)\n20, 21. Тузалу јӧп берерге, кандый аргаларды тузаланарга јараар?\n20 Тузалу јӧп. Толо кемдӱ эмезистеҥ улам, кезикте биске јӧптӧр керек болот. Агару Бичик бисти: «Ойгор болорго, јӧпти угуп, тӱзедин» — деп кӱӱнзедет (Укаа сӧстӧр 19:20). Јӧпти јӱк аксагалдар бербей јат. Балдарга јӧпти ада-энелер берет (Ефестегилерге 6:4). Јиит сыйындарга јӧпти ич-кӧгӱзи тереҥ эјелер берет (Титке 2:3—5). Сӱӱш кижини ачындырбайтан јӧп берерге кӱӱнзедет. Андый јӧптӧр берерге биске не болужар? Берилген јӧп јаан тузалу болзын деп болужатан ӱч арга кӧрӱп ийеектер: јӧп недеҥ улам берилет, јӧп неге тӧзӧлӧнип берилет ле канайып берилет.\n21 Јӧптиҥ тузазы берип јаткан кижинеҥ камаанду. Бойыҥнаҥ сура: «Меге кандый кижиниҥ јӧбин угарга јеҥил болот?» Јӧп берип јаткан кижи јаман сананып эмес, карын сени баалап турганын билер болзоҥ, јӧпти угарга јеҥил. Оныҥ учун сен де јӧп берип јаткан болзоҥ, андый ла кӱӱн-санаалу болор керек эмес пе? Анайда ок јакшы јӧп Кудайдыҥ Сӧзине тӧзӧлӧнӧт (2 Тимофейге 3:16). Бис библиялык ӱлгерди санаабыстаҥ айтпай (цитировать) да турган болзоос, јӧбисти јаантайын Агару Бичикке тӧзӧлӧнип айдар учурлу. Бу шылтактаҥ улам аксагалдар улуска бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин албадабай јат, анайда ок кемниҥ-кемниҥ кӧрӱмин библиялык тӧзӧлгӧлӱ деп кӧргӱзерге болуп, Агару Бичимелдиҥ чындыгын солыбай јат. Ого ӱзеери, чын эдип берилген јӧп, база јаан туза экелет. Јалакай эдип айдылган јӧпти угарга јеҥил, анайда ок андый јӧп кижини кунуктырбай јат (Колоссыдагыларга 4:6).\n22. Сен куучынданар аргаҥды канайып тузаланарга кӱӱнзейдиҥ?\n22 Анайдарда, куучынданар арга — Кудайдыҥ баалу сыйы. Иегованы сӱӱп турганыстаҥ улам, бис бу сыйды чын тузаланар учурлу. Бистиҥ айткан сӧстӧрис туза эмезе каршу јетирер ийделӱ деп ундыбай јӱреектер. Бу сыйды Јайаачыныҥ амадузы аайынча «[тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айдарына тузаланаактар. Анайып, бистиҥ куучыныс улуска тузалу болуп, оморкодор аргалу болор ло Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга болужар.\n^ 4 абз. Укаа сӧстӧр 15:4-тӧ «ачу-коронду» деп кӧчӱрилген еврей сӧс, «ӱрелгенин ле тыртыйганын» темдектеер аргалу.\n^ 7 абз. Грек тилдеҥ кӧчӱрилген «туза јок» деген сӧстӧ «сандырашту» деген учуры база бар (Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:18).\n^ 10 абз. Агару Бичикте «быјар» деген сӧстиҥ учуры сӱреен јаан, ого кинчектиҥ башка-башка бӱдӱмдери кирип јат. Быјарсыдып турган кажы ла кинчекти јаргыныҥ комитеди кӧрбӧй дӧ турган болзо, је кинчегин алынбай, уур кинчек эдип быјарсыган кижини јууннаҥ чыгарып салардаҥ айабас (2 Коринфтегилерге 12:21; Ефестегилерге 4:19; 2006 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде чыккан «Каруулчы бакананыҥ» «Вопросы читателей» деген рубриказын кӧрӱгер).\nӰлежер Ӱлежер Айткан сӧзигер тузалу болзын\nlv 12 баж. 133—143 б.


Алтай тил јогынаҥ Алтай Республика болор беди - altaicholmon\nГорно-Алтайский автоном область Алтай Республика боло берерине алтай газедис база јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Алтай тилдӱ албаты јок болзо, областьтыҥ статузын бийиктедери, Алтай Республиканы тӧзӧӧри керегинде шӱӱлтезин политиктер неле јартаар, канайда тӧзӧлгӧлӧӧр эди. Алтай тилдӱ албаты јогынаҥ бойы Конституциялу, бойы маанылу ла гимндӱ Алтай Республика болор беди?\n«Чолмоныстыҥ» бастыра ветерандарына, газеттиҥ бастыра кычыраачыларына баштанып сурайын – газеттиҥ юбилейине учурлай слер канча ла кире кӧп бичимелдер, фотојуруктар, ӧскӧ дӧ документтер аткарзагар, ол газедистиҥ бӱгӱнги ле эртенги ижине ончо ло кире јаан јӧмӧлтӧ болор.\nЈыбаш Каинчин айткан эди…\nБир катап «Ӱч-Сӱмер» бичик-чыгартуда ады јарлу бичиичи Јыбаш Каинчинле куучындажып отурганыс. Алтай тил, оныҥ бӱгӱнги айалгазы, келер ӧйи, алтай бичиктерди чыгарары, ӧскӧ дӧ сурактар керегинде.\nОл куучын ортозынаҥ Јыбаш Бӧрӱкович токыналу ӱниле, ӱшкӱргендий айткан эди: «Бичигеним эмди де бар, је алтай бичиктерди кычыратан, оны баалайтан улус мынаҥ ары болгой не…Оныҥ учун оны кепке базып чыгарар ба, јок по деп алаҥзып јӱредим».\nКажы ла тилдиҥ тирӱ артатан арга-јолы, бӱдӱми бар. Орустап айтса: «форма существования языка».\nОныҥ јаан учурлу бӱдӱми — тӧрӧл тилиле бичип билетен бичиичилер, журналисттер, олордыҥ бичигенин кычырып оҥдойтон кычыраачылар болотоны. Ол – тил тирӱ артканыныҥ эҥ учурлу темдеги.\nТил, агын суу чылап, агар, иштеер учурлу.\nАкпай, тура берген суу – ол борорып-бооктыган кӧӧлмӧк, јыду сас. Јаан удабай, ол соолып, кургааар.\nИштебей барган тил ого тӱҥей — јаан удабай кунураар, јоголор. Бичиктерле тоолу ла улус архивтердеги эки-јаҥыс словарь-сӧзлик ажыра таныжар, бичилгенин оҥдоор аргалу.\nКурч бу сурак аайынча Россияныҥ тӧс лӧ ас тоолу ӧс калыктарыныҥ тап-эриктери аайынча группаныҥ башкараачызы, политолог Андрей Бабушкин белетеген документте санандыргадый шӱӱлтелер бар.\nОрус текстти кӧчӱрбей, ол ло бойынча артырып јадым. Орустаҥ алтайга, эмезе алтайдаҥ оруска кӧчӱрзе, сӧстиҥ «амтамы», шӱӱлтениҥ байлыгы кезикте јылыйып калар:\n«Коренные народы России разговаривают примерно на 160 различных языках. 24 языка народов России (кроме русского и языков народов Дагестана) признаны в субъектах федерации государственными. Еще 15 языков имеют статус официальных.\nПри этом сохранение национального языка является обязательным условием существования самого народа.\n—сохранить историческую память и исторический опыт народа в качестве живого опыта людей, а не информации, доступной узкому кругу заинтересованных специалистов;\n—сохранить отраженные и закрепленные в языке знания в сфере науки, технологии, культуры, познания природы;\n—избежать пренебрежения к представителям предшествующих поколений;\n—избежать языково-психологической депрессии.\nОднако, как и в ряде других стран мира, в России происходит вымирание и утрата национальных языков, сокращение ореола их применения, что влечет неизбежное обеднение, как российской, так и общемировой культуры. Так, по оценке ЮНЕСКО, в 2009 году около 2500 языков мира находилось под угрозой исчезновения. Из них 131 язык являлся уникальным языком народов России…\nПроцессы исчезновения языков малочисленных народов имеют давнюю историю. Так, в XVIII-XIX веках в России безвозвратно исчезли следующие языки:\n—бабинский саамский язык аккала;\n—камасинский язык (последняя носительница умерла в 1986 году);\n—убыхский язык (последний носитель этого языка умер в Турции в 1992 году);\n—сиреникский эскимосский язык;\n—сахалино-айнский и курило-айнский языки.\n—создание искусственных препятствий для изучения родных языков;\n—отсутствие в большинстве регионов позитивной практики устойчивого двуязычия;\n—низкий удельный вес национально-регионального компонента в Федеральном базисном учебном плане (ФБУП) — 10-15%. (тӧрӧл тилге ӱредетен частардыҥ тоозы школдордо астаганы).\nПринятые в 2018 году поправки о «добровольности» изучения национального языка направлены на дальнейшее сокращение лиц, знающих и применяющих национальный язык.\nСледует отметить, что основной международный документ о защите прав детей — Конвенция о правах ребенка — не предусматривает ни добровольности при получении образования, ни добровольности при изучении отдельных предметов. Напротив, Конвенция предусматривает обязательность начального образования».\nПолитологтыҥ шӱӱлтелери чын болгонын эки-јаҥыс темдек ажыра кӧргӱзейин.\n«Алтайдыҥ Чолмонында» 1973 јылдаҥ бери иштеп јадым. 60-чы јылдардыҥ учы, 70-чи јылдардыҥ башталганы киреде областьта орус-алтай тилле чыгып турган бир газетти эки башка бӧлӱп, эки редакция тӧзӧгӧн, олор эки башка эрчимдӱ иштеп баштаган ӧй. 70-80-чи јылдарда редакцияга кӧп јиит улус келип, алтай тилдӱ журналистиканыҥ јолына кирген, алтай тил оноҥ ары ӧзӧриниҥ јаан аргазы боло берген.\n1990-чы јылдардыҥ баштапкы јарымызына јетире ӧрӧ турган јаҥ бойыныҥ газеттерине бастыра јанынаҥ болушкан. Оныҥ шылтузында кадрлар да, акча-јӧӧжӧ дӧ јанынаҥ тутак болбогон.\nТочка-запятой, скобка-кавычка тургузарына, кыскачак диктант эмезе сочинение бичиирине школдордо, айса болзо, ГАГУ-да ӱредет.\nЈе алтай тилиле журналистиканыҥ жанрларыла (информация-јетирӱ, корреспонденция, статья, интервью, репортаж, јурамал-зарисовка, очерк, фельетон, куучын, о. ӧ) бичиирине јӱк ле «Алтайдыҥ Чолмоны» ӱреткен.\nЖурналистикада јолын 70-чи, 80-чи јылдарда баштаган «чолмончыларды», ол тоодо мени, профессионал кеминде бичиирине ол ӧйдӧги ченемелдӱ, јажы јаан алтай журналисттер ӱреткен эди. Олор — И. В. Шодоев, М. К. Качкышев, А. И. Мундусов, И. Т. Тошпоков, И. Я. Чулчушев, Г. Д. Калкин, А. А. Сабашкин ле ӧскӧлӧри де.\nОл ӧйдӧ газеттиҥ журналисттериниҥ бастыразына јуугы Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачылары, Улу јууныҥ ла иштиҥ ветерандары болгон. Ол учун бис оморкоор учурлу.\nАлтайлап бичиирине олор ӱредер бе…\nАлтайлап профессионал кеминде бичиирине ӱредетен аргалар Москваныҥ да, Новосибирсктиҥ де, Томсктыҥ да, Иркутсктыҥ да, керек дезе Горно-Алтайсктыҥ да университеттеринде јок. Мындый шӱӱлтемди база катап айдып јадым.\nЈаҥы келген ӧй алтай газеттердиҥ, алтай тилистиҥ салымына салтарын јетирди. Темдектезе, 10 јыл мынаҥ озо (2010-чы јылдар кирези) су-алтай Кан-Оозы, Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактардыҥ газеттериниҥ бичимелдериниҥ 50 проценттеҥ кӧби алтай тилле чыгатан, керек дезе, ондый некелте болгон.\nБӱгӱн бу тоо 5 процентке једер бе? Ол газеттердиҥ бӱгӱнги страница-бӱктерин ачала, чоттоп кӧрӱгер.\nАлтай тилле чыгып турган бир канча журналдар ыркыранган рыноктыҥ ӧйинде јоголды, Горно-Алтайскта типографияда алтайлап бичиген иштерди кычырып-тӱзеткедий специалисттер артпады, олор керек јок боло берди.\n«Алтайдыҥ Чолмонында» айалга база ла ого јууктайт деп јалтанадым. Бӱгӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте «Родник» деген коштончы-приложение бар. Бир ӧйдӧ бис оны кычыраачыларды, ол тоодо орус тилдӱзин, бойыска тартып аларга, газеттиҥ тиражын кӧптӧдӧргӧ тӧзӧгӧнис.\nМынаҥ ары «Алтайдыҥ Чолмоны» «Родниктий» газеттиҥ коштончызы болуп барар ба… Республиканыҥ эки газедин, азыйда чылап, бириктиреле, бир редакция эдип салар ба… Не дезе газедиске бичидеечилер там ла астайт. Бу суракты ӧрӧртинеҥ шиҥжӱзинде тудатан окылу орган (специалист) јылыйган.\n«Алтай газет ак-јарыкка чыккан да, мынаҥ да ары чыгар» деп кезиги јар-јаак сӱӱнчилӱ куучындайт. Айса болзо, чыгар, је оныҥ су-алтай тил јанынаҥ байлыгы, грамматика ла стилистика јанынаҥ кеми кандый болор:\nВ. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган ороом деп бичиирис пе, айса ором бо…\nЖанбек Елеусов СССР-дыҥ Геройы, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачызы ба эмезе СССР-диҥ Геройы, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ турчызы ба…\nЈалаҥ јерде ойынду, јер алдында јадынду койонок болор бо…\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институды ба эмезе Суразаковтыҥ адыла алган Алтаистиканыҥ институды ба…\nВ. Б. Махалов Алтай Республиканыҥ башчызы О. Хорохординниҥ баштапкы ордынчызы ба эмезе Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели О. Хорохординниҥ баштапкы ордынчызы ба…\nМындый, кезикте каткымчылу, кезикте ачымчылу једикпестер газеттеристе де, бичиктеристе де кӧптӧйт. Кезик организациялардыҥ, учреждениелердиҥ, министерстволордыҥ аттарын алтайга кӧчӱргени керегинде айтпай јадым. Јаҥыс ла сананарыҥ – орус ла ӧскӧ дӧ тилдӱ калыктар, карын, бистиҥ тилисти јакшы билбес. Оноҥ ӧскӧ бистиҥ кӧчӱргенисти кычырала, кӧкси кӧӧжигенче, кӧстиҥ јажы акканча каткырар эди.\n2030-2040 јылдар киреде «Алтайдыҥ Чолмонында» су-алтай тилле профессионал кеминде бичийтен журналисттер, база алтай бичиичилер, олордыҥ бичигенин оҥдойтон кычыраачылар болор бо?\nБир јанынаҥ туйуксынарыҥ, је экинчи јанынаҥ, Јакшыга ла Јарашка иженер ле бӱдер кӱӱниҥ келер: Тилистиҥ салымы Јакшы да, Јараш та болор деп.\nФОТОЈУРУКТА: баштапкы рядта (солдоҥ оҥ јаны јаар) – «АЧ-ныҥ» совет строительство ло профсоюзтар аайынча бӧлӱгиниҥ заведующийи Н. Г. Тадыев, партийный бӧлӱктиҥ корреспонденти М. Б. Белеков, јиит корреспонденттер В. Э. Кыдыев, Т. Н. Бочкина (Туденева), газеттиҥ редакторы С. С. Тюхтенев, культура бӧлӱктиҥ заведующийи С. К. Тоюшев, редактордыҥ баштапкы ордынчызы А. И. Мундусов, јиит корреспондент А. А. Сельбиков;\nэкинчи рядта – кӧчӱреечи-корреспондент Б. В. Кортин, кӧчӱреечи К. М. Макошева, корреспондент М. П. Тарпаков, јурт ээлем аайынча бӧлӱктиҥ заведующийи И. Я. Чулчушев, јиит корреспондент Б. С. Кудирмеков, газеттиҥ каруулу качызы М. К. Качкышев, јиит корреспондент В. А. Тюхтенев (1970-чи јылдарда соккон фотојурук).


Чадыр айылда — айылчылар, чакыда — аргымактар - altaicholmon\nТӱӱкини эзетсе, јурттыҥ турган јери азыйда ээн ле јаан јалаҥ јер болгон. Эл-јоны кобы-јиктер, ӧзӧктӧр сайын чачыҥы јуртаган. Темдектезе, бир бӧлӱк улус Божулан ичинде јаткан. Тӧӧлӧстӧр Алтыгы Каралдайда, Каалдарда, тодоштор Алтыгы Талдуда, маймандар Курсайда, кара тодоштор, иркиттер Ӱстиги Талдуда јуртаган. Оныҥ кийнинде эл-јон тӧмӧндӧп, чуктай јуулып, јурт тӧзӧлгӧн. 1955 јылда «Ленин-Jол» ло «Кызыл Таҥ» деген эки колхоз бириккен. Ленин-Jол колхоз оноҥ ары јаранып, јаанап ӧзӱп барган.\nJаткан јурт јаан, калыҥ. Эбире кӧс јетпес јалаҥдар, кыралар, тайгалары аҥ-кушла байлык. Короты-Бажы байлу јер, аржан суузы эл-јонго быйанду. Jерис мал-ашка сӱреен јарамыкту, эптӱ. Эл-јоныныҥ турган јери де јаан, јайым, мал-ажыныҥ одоры да артыгынча.\nКолхоз-совхозтор чачылып, таҥынаҥ да барган ӧйлӧрдӧ эл-јон азыраган, тынын алган ак малын, эки-јаҥызын ычкынбаган. Азыраган ак малы бала-барказын аргадаган, чыдаткан, албатыныҥ тоозына кошкон. Jуртта јиит билелер кӧп. Бала-барка да јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Алтай албаты шак мындый ӧзӱмдӱ, је ле деген јурттардыҥ шылтузында кӧптӧӧри, ӧзӧри јарт ине. Бисте јиит билелер кандый да ӧйдӧ јер-алтайынаҥ ырабаган, айыл-јуртын, от-очогын арттыргызып, город-эш кӧчпӧгӧн. Эл-јон нак, ӧмӧркӧк. Байа ук-тӧс, сӧӧк-тайак, јаҥжыккан јаҥжыгулар, јаҥдаган јаҥ деген јебреннеҥ јылыйбай келген ӱредӱ ӱйедеҥ ӱйеге, уктаҥ укка, баладаҥ балага улалат.\nКалыктыҥ јаҥдаган јаҥы аайынча јуртыста тоомјылу эјебис Валентина Бачибаева байрам ӧдӧтӧн јердеги от-очогын кӧдӱрди. Оноҥ ары байрам токыналу, јымжак айалгада ӧтти. Байрамга јаан-јаш бир кижидий туруп чыгала, ӧмӧ-јӧмӧ бийик кеминде ӧткӱрди. Чын, јурт јерде акча-манатла айалга кӱч, айтпаза да јарт ине. Jе јурттыҥ фермерлери кой малыла болужып ийген. Казанга толо кӧчӧ-јарма, тепшиге батпас эт-јуу, ӧскӧ дӧ аш-курсак онойдо ло јайа болды. Мында јурт јеезениҥ, оныҥ јааны Д. Кохоевтиҥ тӧзӧмӧлдӱ ижи иле болды.\nАлтыгы Талду јурттыҥ маанызын јаан јашту тоомјылу эјебис Табачы Сабагашеваныҥ барказы Альмира ла јети бала азырап јаткан Владимир ле Сынару Богомяковтордыҥ уулы Рамир кӧдӱрди.\nЭл-јонды Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Данил Кохоев, Оҥдой аймактыҥ јааны Мирон Бабаев уткыдылар. Данил Яковлевич јурттыҥ, онойдо ок эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминдеги, ижиндеги, ӱредӱде, су-кадыкты корыырында, спортто, культурада јеткен једимдери јанынаҥ айтты. Ол тӧрӧл јуртыс јаранзын, јаандары јаштарын ыжыктап, баштап-уштап алып јӱрзин деп кӱӱнзеди. Оныҥ айтканыла, мындый байрамдар јаан-јашты бириктирип, ийделӱ-кӱчтӱ, аргалу-чакту албаты эдип, ичкери јолына апарат.\nМирон Бабаев уткуулду сӧзинде Алтыгы Талду јурт аймак ичинде эҥ ле тӧзӧмӧлдӱ, тыҥытту јурттардыҥ бирӱзи болгонын аҥылап темдектеди. «Албатызы иштеҥкей, уур-кӱчтердеҥ тууралабас, тӧп кылык-јаҥыла ӧскӧ јурттардыҥ албаты-јонына јозок болорында алаҥзу јок. Бу јуртта эҥ ас административный каршучылдар, каршулу керектер база да ас. Азыраган мал-ажы арбынду, турлулары јык ла эткен, спорттогы једимдери, јеҥӱлери артыгынча, бир сӧслӧ, јурттыҥ ӧзӱмин оморкоп кӧрӧргӧ јараар.\nБыјыл орто текши школдыҥ, јурт јеезениҥ туразыныҥ јабынтыларын солыырга керектӱ акча-манатты Оҥдой аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи чыгарган»— деп, ол айтты.\nБайрамныҥ ачылтазында сӱреен солун парад болды. Башка-башка јылдардыҥ улузыныҥ ады-јолдоры да адалды, быйанду сӧстӧр дӧ айдылды. Парадка озо ло баштап јаан јашту, тоомјылу ӧрӧкӧндӧр чыкты. Олор 1926-1945 јылдардыҥ улузы. Кандый да ӧйдӧ колхозтыҥ ижин ак-чек иштеген, арыдым-чыладым, аштадым-суузадым деп комыдал билбес нерелӱ иштӱ јерлештерис. Оноҥ ары јылдарла кӧп лӧ улус чыкты. Эҥ учкары јирме биринчи чактыҥ јаш корболоры чыккан. Ӧйлӧр колбузы ӱзӱлбес деген сӧстиҥ тереҥ учурын шак бу парад јакшы кереледи.\nОноҥ алтай кебин кийген эпшилер јаҥарлады, балдар бијеледи. Jаан да, јаш та балдардыҥ кеп-кийими сӱреен сӱрлӱ, јаркынду болды.\nJурттыҥ стадионы јаан. Айдарда, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јилбилӱ маргаандар мында ӧтти. Маргаандардыҥ туружаачылары да, кӧрӧӧчилери де кӧп болды. Мында Алтыгы Талду јурттыҥ спортчыларыныҥ башка-башка маргаандарда кайралдаткан кубокторыныҥ, медальдарыныҥ кӧбин! Олор кӱнниҥ чокторына јаркындалып, мызылдап турды. Клубтыҥ бир кыбында солун музей иштеди. Мында кайда да јок табынтылар бар. Музейге алдынаҥ башка тура болор деген табыш бар. Ондый тура келишсе, јакшы эди. Нениҥ учун дезе улуста кандый ла кереес табынтылар бар ине. Айылда јаттыргысканча, музейде јатса, артык ине. Jурттыҥ тӱӱкизине учурлалган стендттер јаш улуска солун болды. Оогош балдардыҥ бойыныҥ улузыныҥ, јааналарыныҥ, таадаларыныҥ фотојуруктарын кӧрӱп, сӱӱнип, оморкоп јаткандарын.\nОныҥ кийнинде чадыр айылда, тышкары столдордо јаанды-јашты агаш айактарда јарма, тепшилерде учурлап салган эт-јуу, быштак, боорсок, теертпек ле оноҥ до ӧскӧ алама-шикир сакып јатты.\nАгаш айыл, сцена, отургыштар Короты сууныҥ јарадында, аралда, сӱреен эптӱ јерде турат. Чайлап-чаптап, эл-јон јакшынак ойын-концертти јилбиркеп кӧрдилер. Тӧрӧл јерине амадап келген, темдектезе, Раиса Урбанова, Мая Ороева, Владимир Туткушев, Анжела Кыдыева (Jоргой Кыдыевтиҥ кызы), Эрке Адуев, Бичиктӱ-Боомноҥ Анна Мыжлакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри јерлештерин байрамла уткып, кожоҥдорын кожоҥдоп, ӱлгерлерин кычырдылар. Jайаан јайалталар јуртта кӧп. Оныҥ учун ойын-концерт те јилбилӱ болды.\nКычыраачыларды байрам ӧйинде спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча ӧткӧн маргаандардыҥ јеҥӱчилдериле таныштырып ийели.\n1-кы јерде — Поромзон Яилгаков\n2-чи јерде — Олег Кыбыев\n3-чи јерде — Батыр Яилгаков.\n1-кы јерде — Чечен Ерохонов\n2-чи јерде — Арутай Кыбыев\nӰй улус ортодо\n1-кы јерде — Алина Кокулева\n2-чи јерде — Олеся Пиянтинова\n3-чи јерде —Айсура Кыбыева.\n1-кы јерде — Эркемен Кыбыев\n2-чи јерде — Айабас Пиянтинов\n3-чи јерде — Игорь Калкин.\n1-кы јерде — Карам Кохоев\n2-чи јерде — Аргымак Болбосов\n3-чи јерде — Байрам Кадин.\n1-кы јерде — Алла Альчина\n2-чи јерде — Оля Казакова\n3-чи јерде — Айару Кадина.\nАлтай кӱреште (абсолютка, 18 јашка јетире)\n1-кы јерде — Чечен Кыбыев\n2-чи јерде — Jалтанбас Сандыков\n3-чи јерде — Карам Кохоев.\nКӱреште (30 кг јетире)\n1-кы јерде — Андрей Богомяков\n2-чи јерде — Амат Кыбыев\n3-чи јерде — Сӱнер Иртамаев.\n40 кг јетире бескеде\n1-кы јерде — Айас Боков\n2-чи јерде — Чечен Баянкин\n3-чи јерде — Амат Тепуков.\n50 кг јетире бескеде\n1-кы јерде — Карам Кыбыев\n2-чи јерде — Сурдаш Яилгаков\n3-чи јерде — Батый Яилгаков.\nJаштарыла эҥ ле оогош эки кӱрешчи алып-баатырлар Амат Кыбыевке ле Айдыс Тахановко акча-манатла сыйды бойыныҥ адынаҥ аргачы Елена Курдакова табыштырды.\n1-кы јерге Алтыгы Талдуныҥ командазы (Эркей Кыбыев, Чечен Кыбыев, Айабас Пиянтинов, Игорь Калкин, Аткыр Байрымов, Айвар Мамаков, Александр Кныев) чыгарда, 2-чи јер Караколдыҥ командазына келишти.\nБу маргаандардыҥ спонсорлоры болуп Караколдогы, Оҥдойдогы, Кӱпчегендеги јурт јеезелердиҥ јаандары Чедирген Тарбанаев, Эзен Тепуков, Владимир Мандаев ле Эркемен Тузачинов акча-манатла болушкан.\nАт јарышта (1200 метрге)\n1-кы јерде — Айабас Пиянтинов\n2-чи јерде — Мурат Чехонов\n3-чи јерде — Кӱрмел Кыдыев.\n1-кы јерде — Батый Яилгаков\n2-чи јерде — Эркей Кыбыев\n3-чи јерде — Мурат Чехонов.\nОҥдой јуртта јуртап јаткан јерлештерис ат јарышта јарыжып, јеҥӱчил болуп чыккан эҥ кичинек бӧкӧгӧ, Батый Яилгаковко, сыйын табыштырган.\nАт јарыштыҥ спонсорлоры Наталья Ачимова, Эркемен Михайлович Кыбыев, Айвар Мамаков, Александр Кыбыев, Чехоновтордыҥ таҥынаҥ ээлеми.\nАт јарыштыҥ ӧдӧтӧн јерин Кару, Александр Кыбыевтер, Арсан, Мурат, Аҥчы, Адучы Чехоновтор, Сергей Бадыев јазаган. Байрамныҥ казанын Андрей Иртамаев, Аргымак Тыйданов, Альберт Кокулев, Константин Сакладов аскандар. Койды Айабас Пиянтинов, Арунат Кохоев берген. Байрамда маргаандардыҥ јеҥӱчилдерин кайралдаар медальдардыҥ спонсоры Эрке Адуев. Jурттыҥ јашӧскӱримине Оҥдойдоҥ јерлештер волейбол ойноор мячиктер сыйлаган. Jурт јеезениҥ администрациязы онойдо ок ончо ак санаалу, ару кӱӱндӱ спонсорлорго, Валентина Бачибаевага јаан алкыш-быйанын айдат. Jурттыҥ культура байзыҥы, јурт јеезе, школ, детсад, јурттыҥ ветерандары, јииттери байрамды белетеп ӧткӱреринде эрчимдӱ турушканы јарамыкту.\nАлтыгы Талдуныҥ эл-јоны «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бойыныҥ кычыраачыларыныҥ јаҥжыкан чӱм-јаҥжыгулары керегинде јарлалган бичимелдериниҥ тизӱ бичиктерин садып аларыла озочыл јерде турат. Анчада ла јиит билелер бу бичиктерди алып турганы јарамыкту. Онойдо ок эл-јон тӧрӧл газедине бичидип аларын бир де ундыбай турганы оморкодулу. Jурт ичкери ӧзӱмдӱ, келер ӱйелерге айдатан сӧзи де, арттыргызып салатан энчи-байлыгы да бар.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №13,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №13,1


Майман Гӱзел сыйным… - altaicholmon\n…Кару сыйным ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ тӧрӧлине мени озолоп атанар деп, качан да бодобогом, ӱч-тӱбинде сананбагам. Јажыла да менеҥ јаш, ийде-кӱчиле де менеҥ айдары јок јаан ла чыйрак бӱткен, Алтайдыҥ кеен-јараш чечеги, поэди, акыны, эрке-торко эки кызыныҥ энези, карудаҥ кару тӧрт барказыныҥ јааназы, сок јаҥыс согоно башту сыйнызыныҥ эјези, јеендериниҥ таай эјези, јӱзӱн сыркынду најыларыныҥ ӱӱре-јелези…\nМайманнаҥ ла кыпчактаҥ туулып чыккан сыйнымныҥ ак-јарыкка келген ӧйи – кӧгӧрип ойгонгон кӧк јас, 1953 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-чи кӱни. Бис экӱ сӧӧктӧрис аайынча эјелӱ-сыйынду болгоныс, бого ӱзеери јаан улузыс јаҥыс јуртта бир билениҥ улузындый нак јуртап, бой-бойлорына карузыжып, угужып-суражып, ајару эдип јӱргендерине јакшызынып туратаныс. Анчада ла кин энезиниҥ эземин – майман сӧӧктӱ Санина Тонкур ӧрӧкӧнди, кыпчактардыҥ ойгор когӱстӱ келдин јӱрегиске јуук алып јӱретенис.\nГӱзел Елемованыҥ энези Суркурак эјебис — байлу-чуулу јаан таайларым кыпчактардаҥ. Угында адазыныҥ кожо чыккан аказы јарлыкчы кижи, ады Абайым, улус эмдейтен јайалталу болгон. Мен Суркурак эјейди «Кызыл-Таҥ» јуртта јаткан ӧйдӧҥ бери билерим, алты-јети јаштаҥ ала. Чала оогош то болзом, бу сӱреен јараш кижини кӧргӧмдӧ, чек јӱрексирей беретем. Санаамда кап-кара јоон тулуҥдары кӱнге суркурап туратан, јаан кара кадалгак кӧстӧри ӧрӱмдеп, ӱйтеп тургандый билдиретен. Эјебис кыска ӧйгӧ јуртта кӧрӱнеле, ойто кедери ижине јӱре берзе, такып качан келгей не деп сакып туратам. Јаанап калган туштарымда эјебистиҥ куучынын угарга јакшызынатам. Ончо тӧрӧӧн-туугандардыҥ, јерлеш улустыҥ кандый бир аҥылу, кемге де тӱҥдеш эмес кылык-јаҥын сӱреен чокым тилле, чӱмдӱ сӧстӧрлӧ јурай тартатан. Кӱӱни тутса, модорлоп, укаалап та айдынары бар болгон. Бу куучындардыҥ учуры бир шӱӱлтеге экелетен: кажы ла кижи беске билбес байлык, учы-тӱби јок јажыт, кӧрнӧӧ-кайкал… Кем де кемге де тӱҥей эмес, кажы ла кижи – алдынаҥ бойы бӱткӱл телекей деген билим. Ол ӧйистиҥ јаандарыска, сӱрекей кату айалгалар да кӧргӧн болзо, је бӱдӱмјизин бир де тӱжӱрбеген улуска, олордыҥ керсӱзине, ойгор сагыжына баш болзын!\nГӱзелдиҥ адазын кӧрӧргӧ, угарга келишпеди. Гӱзел бойы адазыла јаандап калган ӧйинде тил билижип баштаган. Танго Монголович Монголов революциядаҥ озо Кеҥиде јуртаган јарлу Манјы байдыҥ уул-барказы. Манјыныҥ баштапкы уулыныҥ ады Монгол болгон. Манјы бойы такпактар (частушкалар) чӱмдеп туратан деп, Урсул ичиниҥ улузы јакшы билер. Бир кезек такпактарын угуп та туратам. Кудайга баш, ончо тӧрӧӧн-туугандары керегинде, анайда ок бир кезек јерлештери керегинде Гӱзел 2007 јылда кепке чыккан «Кӧгӧл найманныҥ тукумы» деп бичигинде билгенин, укканын, сескенин, оҥдогонын керелеп койгон.\nКару Гӱзелдиҥ ак-јарыкка туулган јери Кызыл-Таҥ јурт. Качан да коолоп, шуулап јаткан јурт эмди јок. Колхозторды јаанаткан ӧйдӧ (60-чы јылдарда Кызыл-Таҥныҥ тургундарын коштой турган Ленин-јолдыҥ улузыла бириктирген. Эмди бу Короты ичинде турган Алтыгы Талду деп калыҥ јурт.\nПоэт бу ак-јарыктыҥ ӱстинде узун јӱрӱм јӱрбес дегени бар. Оныҥ учуры мындый: ӧҥзӱре јӱректӱ поэттер эбире јӱрӱмде болуп турган айалгаларды бойына сӱрекей јуук алынып, ончо немеге айдары јок санааркап, кородоп, кыйналып, бу мыныҥ чындыгы бар ба, јок по деп шиҥдеп, јӱрӱмниҥ тереҥ айлаткыш учурын оҥдоорго, бар-јок кӱчиле темденип, чынын-тӧгӱнин ылгап, ума јок сурактарды чечерге ченежип турганча, арга-чагы чыгып, ийде-кӱчи јукаарып та турбай. Мындый болуп турган учун су-кадыгы артап, оору-јобол келбей база. Алтай акыныс Гӱзелдиҥ јӱрӱми шак мындый, токынал билбес айалгада ӧткӧнин, мен, јаан эјези, керелеп јадым.\nСыйным керегинде эске алыныш — ол учы-куйузы јок, качан да тӱгенбес куучын-кумыт, је газеттиҥ кыскачак бӱгинде бир учуралды айдып койойын. Не дезе, бу керек текши алтай калыктыҥ јӱрӱмиле тудуш, ончобыска јаан учурлу кереес.\nӦткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ ортозы. Алма-Ата калада «Казахфильмныҥ» киностудиязында таҥ эртеде мен бир кезек мультипликаторлорло кожо съемка ижисти баштап алганыс. Радиоприемниктеҥ солундар угулып турган. Олордыҥ ортозында Кадын сууны бууп, ГЭС тудар суракла колбулу јетирӱ. Бу ГЭС тудулза, кӧп электроэнергия берер, јарымын айылдаш калыктарга сатса, Алтайдыҥ тургундары быжу ӧзӧр, јаранар деген сӧстӧр. Је, бу мындый улу ла бийик јаҥжыгуны, технический прогрессти алтайлар оҥдобой турган, кӧп сабазы чакпырап, удурлажып турган деп угузу болгон. Солундарды санааркашту угуп турганчам, эки кижиниҥ ады-јолы угулган: Владимир Кыдыев (2013 јылда ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јӱре берген) ле Гӱзел Елемова. Кӧрӧр болзо, олор экӱге баштадып, Туулу Алтайдаҥ бӱткӱл делегация Москвага једип келген: ГЭС керегинде тергеелик јуун-совещаниеде туружып, эне талай Кадын суубысты чалмадаарга бербеске, кӱӱн-санаазын ачыгынча айдарга. Санаама иле кирет: отурган јеримнеҥ тура јӱгӱрип, баш болзын, Эне-Алтайысты корыйтан јуучылдарыс тӱгенбеген турбай деп санангам.\nТурултазы: эреҥис ГЭС-тиҥ сурагын бӧктӧп койгоны — ол Алтайдыҥ тургундарына сӱрекей јаан јеҥӱ. Туулу Алтайда эбире кырлардыҥ ортозында јалаҥ јер тегин де ас ине. ГЭС-ле кожо ал-камык одорлу јер суу тӱбине баратаны јарт эмей. Је ле деген кӧлмӧк талайдаҥ улам айдыҥ-кӱнниҥ ыразы кубулып, Алтай ичинде улам ла јааш, улам ла чык болзо, јайы-кыжы куу туман тура берзе, туйгакту мал турбас боло берерин јаҥыс ла јажын-чакка уй-мал азырап, оныла аргаданып јӱрген калык сезип, удурлажып турбай. Демографияныҥ сурактарын айдарга да болбос: тоозыбыс тегин де јука калык мында ла кайылып јоголор эдис. Ол ӧйдӧ бу сӱрекей учурлу ла кату айалга болгон. Јуучыл јерлештердиҥ чындыгын бӱгӱнги ӧй кӧргӱзип јат. Технический прогресстиҥ ӧзӱми эмди кӱнниҥ ле салкынныҥ ийдезиле колбулу боло берди. Эмдиги нанотехнологиялар кандый ачылталарга келгенин ончобыс кӧрӱп јадыс. Мынаҥ ары бу ийде-кӱч там тыҥыырында серемји јок. Бу ончо сурактарды Гӱзел ле Владимир бир кӧрӱмдӱ, бир шӱӱлтелӱ јерлештериле тереҥ шиҥдеп, керектӱ ӧйдӧ, керектӱ јерде туруп чыккандар. Алтай калык мындый ойгорлорын, мындый јуучылдарыныҥ эземин качан да ундыбай, јӱегиниҥ ӧзӧгинде алып јӱрер учурлу.\nМайман сыйнымныҥ кылык-јаҥы кӧп сыркынду болгон дезем, Гӱзелди билетен улус мениле јӧпсинер. Бир ӧйдӧ јукачак, јымжак, эркеленген кӱӱндӱ јӱрер, ай-кӱн ӧтпӧй, база кӧрзӧҥ, бастыра бойы соогын тартынып алган, бӱткӱл кайа-таштый кижи отурар. Jаштаҥ ала билетем учун, кайран кӧӧркийдиҥ кажы ла сыркыны меге јарайтан. Је качан куучындап баштаза, тен тӱни-тӱжиле де угуп отургадыйым. Чындап та, Гӱзелдиҥ кылык-јаҥында, эткен ижинде сакыбаган кайкалдар кӧп болгон, ончозын тоолоп болбозыҥ, је база бирӱзин айдып койойын — онызы меге анчада ла јуук ла кайкамчылу болгон учун.\nБис экӱге ГТРК-да кыска ӧйгӧ (2000-2002 јылдарда) иштеерге келишкен. Бу алтайларга јаҥжыгу иш. Мында иште јирме јылга јуук туружып, Гӱзел журналист иштиҥ јаан ченемелин алып, је ле деген специалист боло бергенин телекӧрӱлтениҥ ишчилери бу јанынаҥ, байла, айдыжар да, эткен ижин бастыра јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧр дӧ деп иженип турум. Айдарга турганым Гӱзелдиҥ кандый да байрамга стенгазет белетегени керегинде. Ол бойы јуранбайтан болгон, је эски журналдардаҥ керектӱ јуруктарды кезип алала, телеишчилердиҥ фотојуруктарын јууйла, олордоҥ ӧдӱп јаткан учуралга келиштирип, коллаж јазайла, јуруктардыҥ алдына ба, коштой бо сӱреен каткымчылу кокыр бӱдӱмдӱ бичимелдер јазаган. Стенгазеттиҥ авторыныҥ мындый кайкамчылу јайалтазын кайкап, акту јӱректеҥ «бу газетти Лазарь Васильевич кӧргӧн болзо, алтай литератураныҥ телкеминде база бир макалду кокырчы бар турбай деп, бого кандый коркышту сӱӱнер эди» дегем. Ол стенгазет ГТРК-ныҥ архивинде артты та јок?\nГӱзелдиҥ јаш јӱректӱлерге бойыныҥ ӧйинде эм-том болгон агару поэзиязы, бир кезек ӱлгерлик бичиктери келер ӱйеге бийикте турган чолмон-јылдыстый белге болуп, ундылбайтан оморкоду-темдек болорына бир де кичинек алаҥзыбай турум. Поэтти эзедип, оныҥ бир ӱлгерин эске алынып ийели:\nТӱймеп чыкса јӱрегиҥ…\nТӱӱлген корон сыстадып,\nТӱймеп чыкса јӱрегиҥ,\nКереес санааҥ кыстадып,\nКенеп калза амадуҥ –\nБагынба качан да салымга,\nБажырба качан да ӧлӱмге,\nӦчӧжип, тыныҥла ойнобо,\nУлус јаман деп бодобо!\nJерлик куудый чыдажып,\nJерге тӱшпей, уча бер.\nКалактабай, алып јӱр –\nJииттер кайкашсын ийдеҥди,\nJаандар јаратсын чегиҥди,\nКӱчтӱ кижини ырыс талдаар,\nАмаду кӧгӱсте катап чагылар!\nГӱзел акыныбыс эрчимдӱ ийдезин, тереҥ билимин, ачык-јарык кӱӱн-санаазын, бийик поэзиязын кажы ла кыс балага, кажы ла уулга энчи эдип артыргызып койды …\nАлтай акынныҥ мынаҥ да ары јазагадый ижи, пландары јаан болгон. Jӱрӱмниҥ јӱзӱн-башка согулталарынаҥ курчуланып, акту кӱӱнинеҥ крестке тӱшкен кийнинде, јебрен јарлык, каан Давидтиҥ кудайлык айлаткыштарын кӧчӱрерге темденген болгон. Бу ижиниҥ кыскачак ӱзӱгин берейин. Кайран сыйнымныҥ поэт јайалтазы кандый быжу, кандый чыҥдый ӧзӱп калганын кайкап кычырыгар, кӱндӱлӱ јерлештерим: «Кижи ӧлӧҥ чилеп, ӧзӱп чечектеер, конок јетсе, какталып кургаар, тоозын чылап, јерге кайра тӱжер. Jе сок јаҥыс мӧҥкӱлик энчи, оныҥ кӧгӱс чогы-куды ол Кудайдыҥ колына эбирип, чындыктыҥ чогыла биригип, јылынар, сӱӱнер, јыргаар…».\nАлтын сынду, арчын јытту Алтайынаҥ айрылып барган Гӱзелимниҥ јӱрӱми, кӱӱн-санаазы токыналу болзын, јаткан јери јай, тобрагы торко болзын, куды Кудайдыҥ тергеезинде јӱрзин, кудайлык мызадаҥ тамактанып, кудайлык јууркан јабынып, Кудайдыҥ сӧзин угуп, ол јерде, ол алтайда, кыру тӱшпес, каршу тийбес тӧрӧлинде мынаҥ арыгы јӱрӱм-салымы амыр-энчӱ улалзын, акту бойыныҥ качан бирде айтканыла – «ӧбӧкӧлӧриниҥ мӧҥкӱлик кожоҥына јӧмӧшсин». Кайрокоон баш…


20.04.2018 - altaicholmon\nОткрывая новую рубрику «Друзья Алтая» в «Роднике», мы хотели бы добрым словом вспомнить людей, которые любили наш горный край и живущий здесь народ. Предоставить читателям возможность познакомиться с путевыми очерками и рассказами о Горном Алтае, написанными ими.\n«Мы не нацелены на применение штрафных санкций…»\n18 апреля руководитель Управления роспотребнадзора по Республике Алтай Леонид Щучинов провел пресс-конференцию, где рассказал об обеспечении санитарно-эпидемиологического благополучия на территории республики в первом квартале 2018 года, задачах на предстоящий период года, а также ответил на вопросы журналистов.\nДепутаты утвердили вопросы к отчету главы\n18 апреля под председательством Владимира Тюлентина состоялось очередное заседание Президиума Государственного Собрания-Эл Курултай РА.\nПытливые умы—будущие ученые\nС 9 по 13 апреля в Москве проходили XXV Всероссийские юношеские чтения имени В. И. Вернадского (второй, очный тур). Торжественная церемония открытия проходила 10 апреля в Президиуме Российской Академии Наук (РАН).\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јилбӱлерине\nАлтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ соведи (АР-дыҥ СМО-зы) 2006 јылдаҥ ала иштейт. Оны Майма аймактыҥ јааны Евгений ПОНПА 2014 јылдаҥ бери башкарат.\n«Эртенгизи — бойыстыҥ колыста…»\nКадын сууныҥ јарадында Себи-Оозы јурт турат. Ого табарбай, тергеениҥ аймактарына, јурттарына једер ӧскӧ јол јок. Мында ӱч јӱске јуук кижи јадат. Jылдыҥ ла сайын јурт јаанайт, јаҥы тӧзӧлгӧн билелер туралар тудат.\nJербойында бойы башкарынарыныҥ кӱни\nJербойында бойы башкарынарыныҥ кӱни — муниципалитеттердиҥ ишчилериниҥ Россия Федерацияныҥ президентиниҥ 2012 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде чыккан 805 таҥмалу Jарлыгыла јӧптӧгӧн окылу байрамы болуп јат.\nКамлакта јердиҥ сурагы курч айалгада\nШабалин аймакта Камлактагы јурт јеезениҥ јааны Ирина Ивановна Арндттыҥ куучындаганыла, улусла иштейтени тегин керек эмес, кажы ла кижиле куучындажып, јӧптӧжип билер керек. Камлакты андый јаан јурт деп айдып болбозыҥ, мында 674 кижи јуртайт.\nКеҥи: эдилген де, эдетен де керектер ас эмес\nОҥдой аймакта Кеҥидеги јурт јеезениҥ јааны Сергей Николаевич Каташевтиҥ куучындаганыла, улузыныҥ тоозы аайынча Кеҥидеги јурт јеезе Оҥдой аймакта экинчи јерде турат, Оҥдой јурттыҥ кийнинеҥ. Оныҥ учун аайына чыгатан сурактары да ас эмес.\nJурттыҥ ӧзӱми — кыймыгуда\nРеспубликабыстыҥ јаан алтай јурттарыныҥ бирӱзи Шыргайты болор. Беш ичинде турган бу јурттыҥ эл-јоны мал-ажын ӧскӱрип, бала-барказын чыдадат. Jуукта Шыргайтыда болуп, јурт јеезениҥ јааны Амат МОГУЛЧИНЛЕ эрмек-куучын ӧткӱрерге келишкен. Бойы, јурттыҥ јадын-јӱрӱми керегинде ол мынайда куучындаган:


урок по системно -деятельностному подходу | ProfHelp.net: профессиональная помощь в учебно-методических вопросах\nурок по системно -деятельностному подходу\nПредмет: алтай тилКласс: 3\nТема: ТооломоАмадулар: 1. тооломо деп куучын – эрмектин болугиле, грамматический темдектериле таныштырары , эрмек – куучында чын тузаланарына уредер2. не – неменин турган ла ээчий тоозын билерине, алтай кемjулерле тузаланарына темиктирери3. алтай калыктын энчи байлыгы – табышкактын учурын билерине, чумду созин билерине таскадарыТекши уреду эдилгелер:\nОзумиле колбулу - албатызынын энчи байлыгын алып, тузаланып, чечен тилин суурине темиктирериБойын башкарынар – уреду амадуны тургузып, ого jединерге ижин планировать эдип уренерине, jастыраларын тузедерине темиктирериКолбу тудар - оско кижинин шуултезин угуп билерине, тургускан темдегиле ачынбай jопсинерге темиктирериJаны билгирлер алар – алтай тилде кемjулер керегинде билип аларыУроктын будуми: jаны билгирлер алар урок\nУроктын jепсели: бичик, ИКТ – jепсел, карточкаларУроктын одотон аайы:\nуроктын этаптарыУредучинин ижиУренчиктердин ижиI Мотивация берери- Jакшылар, кару уренчиктерим!\n- Бой – бойыгарга jакшы куун – санаа куунзеп, кол – колыгардан тудужып, кулумзиренижип ийигер! уредучиле, бой – бойыла эзендежетII. Уроктын амадузын тургузары- Доскодо берилген состорди эки болукке болип ийигер: Кар, узун, чечек, койчы, jети, бийик, адам, jажыл, кичинек.\n- Ончо состор келишти бе? Ненин учун?\n- Ол нени коргузет?\n- Слер сананзагар, бугунги уроктын темазы кандый болор? Эйе, тема «Тооломо».\nСурак: Тооломо эрмек – куучында учуры? 1 столбикке адалгыштарды, 2 столбикке jарталгыштарды тургузар керек- Jети деп сос келишпеди- тооIII. Амадуны будурер ой Беш айыл – бежинчи айылУч кижи – учинчи кижиАлты уул – алтынчы уул- Бу тооломолор ло кожо турган адалгыштар незиле башкаланат?\n- Айдарда, тооломо нени коргузет, шуулте эдигер?\n- Эмди мен турган тоозын айтсам, слер ээчий тоозына тургузып айдыгар: 30, 45, 6, 77, 13, 40, 1, 10 баштапкызы канча? деп суракка каруу берип, турган тоозын коргузет, экинчизи – канчанчы? ээчиде тооны коргузетIV. Алган билгирлерди билерине кожоры (включение) Бук 92 таскаду 183. Бичигер, табышкактарды таап, тооломолорды алдынан тартып салыгар, устине тоозын (цифра) бичигер32Темдектезе:\nОдус эки ак ат, ортозында jеерен ат (тиштер ле тил) танынан иштейдилербудурген кийнинен корор, тетрадьтарын солыжып, иштерин бой – бойынын коруп, jастыраларын айтсынАмыраар ой Клоунада\nКозигерле клоуннын ойынын аjыктап, амырадыгармультимедийный слайдта коргузер\nСозлик иштумен – он мунулу – часть\nкарыш – он сантиметр\nчакырым – километр\n- Озодо улус коп башка – башка кемjулерле тузаланган болтыр: темдектезе, карыш бос, торт чакырым jол, тумен улус\nсозликке бичип алатV. Билгирлерди быжулаары- Эмди jайаандык jакылта: билегерде улустын jажы керегинде куучын тургузып ийигер, тооломолор тузаланыпVI. Уроктын турултазын эдери- Тооломо деп нени айдар?\n- Тооломо нени темдектейт?\n- Уроктон jаны нени билип алдыгар?\nШуултелерин айдадыларVII. Рефлексия откурери- Урок тузалу болгон болзо – куничек jапшырыгар, нении де этпеген, ондобогон болзогор – булут jапшырыгар\nVIII. Айылдын ижин берери- «Менин клазым» деп темага тооломолор тузаланып, куучын тургузар\nКонспект занятия по математике по деятельностному подходу во второй младшей группе по теме Круг,\nКонспект занятия по математике по деятельностному подходу во второй младшей группе по теме Счет от одного до трех\nКонспект занятия по математике по деятельностному подходу во второй младшей группе по теме Понятия на, над, под\nСценарий образовательной ситуации по деятельностному методу в подготовительной к школе группе «Машины –…\nАнализ и адаптация темы «Town and village.»(Город и деревня.) в УМК «New Millennium English-5» на соответствие…\nМатериал по гендерному подходу в воспитании детей старшего дошкольного возраста\nУрок математики 3 класс Сравнение трёхзначных чисел Системно-деятельностный метод


Јолдорды – ӧйдиҥ некелтезине келиштирте - altaicholmon\n«Чыҥдыйдыҥ кӱни». «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ сурактарына учурлай Горно-Алтайскта кандык айдыҥ учында ӧткӧн јуун шак мынайда адалган.\nОндо јолдордыҥ башкартузыныҥ «Алтай» деген федерал учреждениезиниҥ, јолдор јазаган организациялардыҥ, ГИБДД-ныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери Россияныҥ президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айында чыккан Јарлыгыла башталган. Бу ӱлекердиҥ ороонго, транспорт колбузы јӱк кӧлӱк јолдорло ӧткӧн Алтай Республикага учуры айдары јок јаан – деп, АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков јуунда айткан.\nӰлекерди јӱрӱмде бӱдӱргени тергеениҥ јолдор бӧлӱгинде эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ аайы-бажына чыгар, ол тоодо Горно-Алтайск каланыҥ тӧс оромдордоҥ тууразында оромдорыныҥ јолдорын ла ӧскӧ дӧ јолдорды, темдектезе, јаан учурлу Акташ-Улаган деген тергеелик учурлу јолды јазаар арга берер деп, министр темдектеген. Бичикте бичилгени јӱрӱмде бӱдер, темдектелген ончо иштер акчала толо кеминде јеткилделер ижемјизин айдып, ӱлекердиҥ тӧс кӧргӱзӱзи – јазалган јолдордыҥ кеми де эмес, јолдордо болуп турган јеткерлерди астадары, улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болгонын Олег Пьянков ајарган.\nЈолдордыҥ башкартузыныҥ «Алтай» деген федерал учреждениезиниҥ јааны Ярослав Долинский эл ӱлекердиҥ тӧс ээжилерине ле некелтелерине ајару эткен. Оныҥ айтканыла, калганчы он јылдыҥ туркунына јолдордыҥ Алтайдагы башкартузы баштамы ајаруны федерал јолдорго эткен. Тургуза ӧйдӧ бу јолдордыҥ 85 проценти јорыктаар ээжи-некелтелерге келижип јат.\nЭмди государство тергеелик јолдорды ла агломерацияныҥ јолдорын некелтелерге келиштире јазаар амаду тургускан. Агломерация дегени – тӧс калалардыҥ ичиндеги ле ого јууктай јаткан јерлердиҥ јолдоры.\nЈолдор аайынча эл ӱлекердиҥ тургускан амадуларын Ярослав Долинский јуунда чокымдаган.\nЭҥ јаан учурлузы – эл-јонныҥ јолдор јаантайын коомой болгон ло бу айалганы тӱзедер арга јок деген кӱӱн-санаазын кубултары. Бу амадуга једерге, јолдорды јорыктаар ээжи-некелтелерге (нормативтерге) келиштире јазаар керек ле олор ойто јазаар ӧйгӧ јетире (гарантийный ӧйгӧ) јакшы айалгада болор учурлу.\nЈолдордыҥ айалгазыныҥ јаан учурлу кӧргӱзӱзи – јорыктаарга јеткер јок болоры. Мында ГИБДД-ныҥ, јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи керек деп, јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны темдектеген. Эл ӱлекерди бӱдӱреринде болгодый буудактарга ол аҥылу ајару эткен.\nБаштапкызы – ӱлекер документтерди чыҥдый белетеери, ишти бӱдӱрер тушта болгодый буудактарды озолодо чотко алары ле ишти чыгарган акчага келиштире темдектеери.\nТемдектелген ишти ӧйинде бӱдӱрери аайынча некелте база кату, мыны прокуратура ла транспорттыҥ министерствозы шиҥжӱзинде тудуп јат.\nЈолдордо ишти чыҥдый бӱдӱрерине јаан некелте эдилет. Темдектезе, јазалган јолдор 7-8 јылга јорыктаар јакшы айалгада болор учурлу. Быјыл јазалган јол эзенде ӱрелип калза (шиҥжӱ дезе јыл сайын ӧдӧр), оны эткен улус једикпестерди тӱзедип јат ла гарантийный ӧй узадылат.\nЈолдор аайынча эл ӱлекерде темдектелген амадулар јаан ла олорды толо кеминде бӱдӱрерге бу иштиҥ ончо туружаачыларыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи јаан учурлу. Быјылгы јылда эдетен иштер темдектелип калган, олорго чыгарар акча чокымдалган, тургуза ӧйдӧ ишти кем бӱдӱрери аайынча саду-јӧптӧжӱлер ӧдӱп јат.\nЈолдор аайынча эл ӱлекер јанынаҥ былтырдаҥ бери бӱдӱрген ижи керегинде јуунда Алтайский крайдыҥ ла Омский областьтыҥ подрядный организацияларыныҥ башкараачылары куучындаган. Олор Барнаул калада коомой салган јолдорды јаҥыдаҥ эдерге келишкени, јолдор јазаарында эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-аргаларын канайда тузаланганы керегинде куучындаган.\nТекшироссиялык Албаты фронтыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгинде «Јорыктаар арга јок јолдор» («Карта убитых дорог») деген ӱлекердиҥ башкараачызы Сергей Кухтуеков јолдорды јазаар иште республиканыҥ эл-јоны канайда турушканын јетирген. Бӱгӱн Интернетти тузаланып билер кажы ла кижи ОНФ-тыҥ сайтына кирип, «Убитые дороги» деген бӧлӱкти табала, јорыктаар аргазы јок јолдыҥ фотојуругын согуп, бого аткарар аргалу. Бу јолдор картада кызыл чийӱле темдектелип јат, иштиҥ ченемелинеҥ кӧргӧндӧ, олордо јазал иштер ӧткӱрилет.\nУлус јаткан јеринде јолдордыҥ айалгазын эҥ артык билер, ондогы јазал иштерди шиҥжӱде тудар тап-эриктӱ – бу арганы јолдор аайынча эл ӱлекерди бӱдӱреринде толо кеминде тузаланар керек деп, Сергей Кухтуеков јуунда айткан.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер бистиҥ республикага тергеебистиҥ, тӧс калабыстыҥ ла аймактарыстыҥ јаан јурттарыныҥ акча-манат јок учун онјылдыктарга јазалбаган јолдорын јазаар арга берер деп ижемји бар.


«Кайкал болуп — јажына...» - altaicholmon\nРоссияныҥ ӱреничиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары быјыл Кош-Агаш аймактыҥ јериле ӧткӧн «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыкта туружып, ирбисти тирӱге кӧргӧн. Алтайдыҥ кайкалы болгон бу аҥды онјылдыктарга шиҥдеген билимчилер ле шиҥжӱчилер эмдиге јетире оны јӱк фототозуулдардыҥ јуруктарынаҥ кӧрӱп турганын айдар керек.\n«Бис Чихачевтыҥ туу-сындарында, Чага-Байан деген јерде отогон кочкорлорды кӧрӱп турганыс. 30 метр киреге улус јууктаганча, олор ӱркибей турганы кайкаткан. Байла, коруда болгоны, олорго аҥдабай турганы учун. Теҥериде јаан куштар айланыжып турган. Оноҥ бистиҥ јол баштаачыбыс кырдыҥ сынында ирбисти кӧрӱп ийген. Бис бинокльла оны база јап-јарт кӧргӧнис — деп, Свердловский областьтыҥ ӱренчиги Михаил Метелев куучындаган. — Бу јол-јорыкты мен, байла, качан да ундыбазым. Ирбисти кӧргӧним дезе јӱрӱмимде јажына кайкал болуп артар…»\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген алтынчы јол-јорык кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӧн. Оныҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция А. В. Анохинниҥ адыла эл музейде ӧткӧн неделениҥ учында болгон. Эрмек-куучында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, Алтайда ла Россияда аҥылу корулу јерлердиҥ, јондык кыймыгулардыҥ чыгартулу улузы, экспедицияныҥ турчылары турушкан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Аржан Ялбаков пресс-конференцияны ачып, ас туштаган ла јоголордыҥ чочыдузында болгон тындуларды, ол тоодо ирбисти корыыр кыймыгуда јиит ӱйе, ӱренчиктер туружып баштаганын јарадып кӧргӧнин угускан. Алтай Республиканыҥ башкарузы Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кирген ирбис аҥды корыыр ишке јаан ајару эдип турганын ол айткан. «Россияныҥ туулык јерлеринде 60 кире ирбис арткан, олордоҥ 35-и — Алтайда, ол тоодо јарымызы — Сайлугемдеги эл парктыҥ корулу јерлеринде јӱрет» — деп, Аржан Ялбаков темдектеген.\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген добровольческий јол-јорыктардыҥ баштаачызы ла тӧзӧӧчизи Игорь Паутовтыҥ айтканыла, бу иш 2015 јылда башталган. Ол Туулу Алтайда болуп, Алтайский государстволык заповедниктиҥ ишчизи Сергей Спицинле танышкан. Россияда ирбисти корыыр кыймыгуга бойыныҥ кӱӱниле туружарга кӱӱнзеген ас эмес јиит улус табылар деп сананып, Игорь Паутов бу јол-јорыктарды тӧзӧп баштаган.\nБыјыл ӧткӧн јол-јорыкта баштапкы ла катап јаан класстардыҥ ӱренчиктери турушкан. Бу јорыкка барар арганы јеҥип алары јеҥил эмес керек болгон — ороонныҥ 50 тергеелезиниҥ 170 ӱренчиги конкурска ирбис керегинде эссе-бичимелдерин ле соккон видеороликтерин ийген. Jеҥӱчилдер болуп Свердловский областьтаҥ Михаил Метелев, Рязаньнаҥ Екатерина Трушина, Удмуртиядаҥ Александр Левин ле Пермский крайдаҥ Екатерина Трушина чыккан. Олор «Ирбистиҥ јолдорыла» деген алтынчы јол-јорыкта турушкандардыҥ тоозына кирген.\nМихаил Метелев Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузыныҥ текшироссиялык экологический совединиҥ турчызы болуп јат. Экспедицияда турушкан ӱренчиктер «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыктыҥ турулталарыла документ кептӱ фильм белетеп, оны 2018 јылдыҥ учында чыгарарга турганы пресс-конференцияда айдылган.\nАлтай Республикада ирбисти корыыр кыймыгуда ӱренчиктер элбеде турушканын АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошева јуулган улуска јетирген. Онойдо, республиканыҥ јеринде башталган ла јылдыҥ ла ӧдӱп турган «Ирбистиҥ јӱрген јери» («Земля снежного барса») деген фестивальда республиканыҥ ончо аймактарыныҥ балдары туружат. Тургуза ӧйдӧ бу фестиваль эл отоктор ортодогы кемине јеткен ле ондо Россияла коштой ирбис аҥ бар Монголия ла Казахстан ороондордыҥ балдары туружат. «Ирбистиҥ јолдорыла» деген келер јол-јорыктарда Алтай Республиканыҥ балдары база туружарына иженгенин министрдиҥ ордынчызы угускан.\nЧихачевтыҥ туу-сындарында јӱрген ирбистер Монголияла гран-кыйуны ар-бери ӧдӱп јӱрген аҥдар. Туулык бу јердиҥ јӱк бир кичинек бӧлӱги Алтайдагы государстволык заповедниктиҥ корулу јерине кирип јат. Кору јок јерде браконьер аҥдаш ӧтпӧзин кичеери кӱчке келижет. Анайда ок ирбистиҥ азыранган тӧс аҥына — јуҥма-текеге аҥдаш, туристтердиҥ бир де шиҥжӱ јок јол-јорыктары ирбистиҥ тоозы Алтайыста астаарына экелет. Алтайдыҥ кайкал аҥын јоголорына экелер ӧскӧ дӧ чочыдулар керегинде пресс-конференцияныҥ туружаачылары куучындаган.\nJерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) Алтай-Сайандагы бӧлӱгиниҥ баш координаторы Александр Карнауховтыҥ темдектегениле, ӱренчиктер баштапкы ла јорыгында ирбисти кӧргӧни — јаан ырыс. Ол бойы канча јылдарга ирбис аайынча иштеп ле кӧп јол-јорыктарда туружып, эмдиге ар-бӱткенде бу аҥды тирӱге кӧрбӧгӧн. Jиит экологтордыҥ кыймыгузында турушкандардаҥ јаҥы билимчилер ӧзӱп чыдаар ла јӱрӱмин ирбисти шиҥдеер ле корыыр ишке учурлаар, олор орооныстыҥ јажы јаанай берген эмдиги «барсоведтерин» солыыр деген кӱӱнземелин ол айткан.\nАлтайдагы государстволык заповедниктеҥ Татьяна Акимова, Сайлугемдеги эл парктаҥ Денис Маликов, Центрально-Черноморский государстволык заповедниктеҥ Николай Малешин, пресс-конференцияныҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары ирбисти корыыр јондык кыймыгуда јиит улус бойыныҥ кӱӱниле турушканы сӱрекей јаан учурлу болгонын темдектеген. Бу ӧткӧн јол-јорык Доброволецтердиҥ јылында ӧткӧни, ондо Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузыныҥ турчылары турушканы база учурлу.\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген 6-чы добровольческий экпедицияныҥ тӧзӧӧчилери ле туружаачылары пресс-конференцияда государстволык јаҥдарга ла јондыкка баштанган Ачык самаразын јарлаган. Ондо Чихачевтыҥ туу-сындарында јӱрген ирбис ле кочкор аҥдарга тургуза ӧйдӧ болгон тӧс чочыдулар темдектелип, олорды корыыры аайынча шӱӱлтелер айдылган. Олордыҥ тоозында — Чихачевтыҥ туу-сындарыныҥ алтай јанында Алтайдагы государстволык заповедниктиҥ корулу (буферный) јерин тӧзӧӧри; Чихачевтыҥ туу-сындарында теке-јуҥма аҥдашты токтодоры – бу ирбистиҥ азыранган айалгаларын јарандырарына јӧмӧӧр; адалган туу-сындарда јердиҥ байлыктарын казып табарга берген јарадуларды токтодоры; ирбис ле кочкор јӱрген јерлерде туризмди ӧскӱрерин шиҥжӱге алары.\nБу јол-јорыкты ӧткӱрерге кӧп биригӱлер ле ӧмӧликтер јӧмӧгӧнин ле болушканын темдектеер керек. Олордыҥ тоозында Алтайдыҥ аҥылу корулу јерлери, Jерлик ар-бӱткенниҥ Алтай-Сайандагы бӧлӱги, Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузы, «Сибирьдиҥ су-кадыгы» деген корпорацияныҥ кӧмзӧлӧри ле оноҥ до ӧскӧлӧри.


17.11.2020 - altaicholmon\nСибирьдиҥ баатыр кызычактары\nКӱчӱрген айда спорттыҥ дзюдо ло самбо бӱдӱмдериле бастырароссиялык маргаандар Сибирьдиҥ эки калазында ӧткӧн. Бистиҥ тергеедеҥ СШОР-до тазыктырынып, педколледжтиҥ физкультурный бӧлӱгинде ӱренип турган Маргарита Соёнова ла Камила Папашева бу јаан тартыжулардаҥ кубокту, медальду јангандар.\nТӱӱкибисте ле эземисте јажына артар\nКӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Оҥдой аймак јаркынду јайлтазыла тӧрӧл јеристиҥ ады-чуузын чыгарган нерелӱ уулы, јӱстер тоолу балдарга кеендиктиҥ јолын ачкан Ӱредӱчи, јалакай ла ачык-јарык кӱӱндӱ нӧкӧр, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Константин Федорович Малчиевти калганчы јолына ӱйдешкен.\nБу ла кӱндерде орооныста Ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелди. Бу бӧлӱкте јирме беш јылдыҥ туркунына иштеген ченемелдӱ ле тоомjылу ишчи, отставкада полковник Евгений Кайлукович Мешкиновтыҥ јуукта учурлу јажы толгон.\nЈӱрӱмниҥ элестерин сӧслӧ јурап…\nТуулу Алтайдыҥ эпшилериниҥ прозазында бичиичи-прозаик Јергелей Маскинаныҥ ады-јолы танылу, јарлу. Бичиичиниҥ башка-башка јылдарда чыккан јуунтылары бӱгӱнги кӱнде кычыраачыларды јилбиркедет.\nКырлык: јаҥы башкарту алдында сурактар\nКырлык јурт Кан-Оозы аймактыҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Бӱгӱнги кӱнде Кырлыкта бир муҥнаҥ ажыра кижи јуртайт. Су-алтай улус јаткан јурттыҥ бӱгӱнги кӱниле, оныҥ јадын-јӱрӱминдеги бар курч сурактарына ајару эдип, кычыраачыларла јууктада таныштырадыс.\nТуризмди ӧскӱрер амадула…\n«Узак јылдардыҥ туркунына Чой аймакта туристический объекттер де, кӧргӧдий не де јок деген јастыра шӱӱлте болгон. Оныҥ да учун узак ӧйдиҥ туркунына бу аймак туристтерге јилбилӱ болбогон.\n«Оору кӧптӧбӧзин деп ончобыс каруулу»\nӰлӱрген ай ла кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозы бистиҥ республикага коронавирус оору јанынаҥ сӱреен кӱчке келишти деп айдарга јараар. Кӧп улус оорыган, оорып јат. Бу оорунаҥ улам јада калган улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧйт.\n«Ӱредӱлик» нацӱлекердиҥ бӱдӱп турганы шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламентте Башкаруныҥ чазы ӧткӧн.\nПрезидент шӱӱлтени јӧмӧгӧн\nПрезидент Владимир Путин вице-премьер Юрий Борисовтыҥ экономикалык ӧзӱминиҥ кеми јабыс тергеелердиҥ инвестициялык јилбиркедижин бийиктедери аайынча эп-аргалар керегинде шӱӱлтелерин јӧмӧгӧн. Бу керегинде интернет-ресурстарда јарлалган документтиҥ копиязы керелейт.\n«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа — Алтай Республикада\n2020 јылда Россияныҥ президенти баштаган «Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген педагогикалык јондыкты јӧмӧӧрине ууламјылалган программа ороонныҥ ончо тергеелеринде ижин баштады. Ол кеминде јурт јерлерге иштеп 1800 педагог барган, ол тоодо Алтай Республикада — 13 ӱредӱчи.


Јылдыҥ јиит билези — Улаганнаҥ - altaicholmon\nЈылдыҥ јиит билези — Улаганнаҥ\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде јиит билелердиҥ «Вера, Надежда, Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ калганчы уч-турулталу бӧлӱги ӧтти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында маргышты. Јеҥӱчилдер «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту тартыштылар.\nБу кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ, Улаган аймактаҥ Эзен ле Алена Куюковтордыҥ, Чой аймактаҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ, Шабалин аймактаҥ Шералий Киргизбоевтиҥ ле Айсылу Терешеваныҥ билелери туруштылар.\nМаргыжу башка-башка ууламјыла ӧткӧн лӧ билелердиҥ јайаандык ижин бастыра јанынаҥ баалаар јарамыкту айалга болды. Мында јиит билелер «Билениҥ тазыл-тамыры, угы-тӧзи, јаҥжыгулары» деген ууламјыда бойлорыныҥ јайаандык иштерин кӧргӱстилер. Табышкактардыҥ, ребустардыҥ карууларын кыска ӧйдиҥ туркунына табары, кожоҥдооры, бијелеери, «Билелик ырыстыҥ јажыды» деген видеороликти кӧргӱзери ле оноҥ до ӧскӧ темалар аайынча билерин-билгирин кӧргӱстилер.\nЈиит билелердиҥ сегизинчи талалык кӧрӱ-маргааныныҥ јеҥӱчили, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик атла Улаган аймактаҥ келген Эзен ле Алена Куюковтордыҥ билези адатты. Кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили ле туружаачылары баалу сыйларла кайралдатты. Куюковтордыҥ билези бастырароссиялык маргаанда таланыҥ адынаҥ туружар.\n(Элбедилген бичимел газеттиҥ келер номеринде јарлалар)


Агаш ээлемдеги айалга кубулар - altaicholmon\nБу јуукта Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ председатели Вячеслав Володинниҥ јӧмӧлтӧзиле, оныҥ баштапкы ордынчызы Иван Мельниковтыҥ башкарганыла агаштыҥ байлыгын кӧп ууламјыларла тузаланарын јасакберим аайынча аайлаштырарыныҥ сурактарыла колбулу парламентский угуштар ӧткӧн.\nОныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи, агаш комплекстиҥ курч сурактары аайынча Федерация Совединде экспертный консультативный советтиҥ башкараачызы Татьяна Гигель турушкан.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, бу парламентский угуштар Россияныҥ башка-башка тергеелеринде беш бӧлӱктей ӧткӧн Национальный агаш форумныҥ адакы јууны болгон. Јуунда депутаттар, Федерация Совединиҥ турчылары, федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ, јондык ла билим организациялардыҥ, профессионал биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туружып, форумныҥ туружаачыларыныҥ мынаҥ озо эткен шӱӱлтелерин шӱӱшкен. Олор агаш ла аҥдаш аайынча јасакберимди јарандырарыныҥ тӧс ууламјыларын чокымдаган.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, тузалу јуун болгон. Бу туштажу-јуунга ороонныҥ бастыразына јуук тергеелеринеҥ агаш ээлемниҥ ле агашпромышленный ком-плекстиҥ чыгартулу улузы кычырылганы кӧпти айдат. Бу јуунга журналисттердиҥ де јанынаҥ јаан ајару болгон.\n«Специалисттердиҥ, Госдуманыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузыныҥ айткан куучындарын угуп тура, бистиҥ экспертный совет иштеп баштаганынаҥ ала тӧрт јылдыҥ туркунына мен мындый элбек кемдӱ ле чокым тӧзӧлгӧлӱ шӱӱжӱ ӧдӱп јатканыла баштапкы ла катап јакшызынып отургам – деп, сенатор куучындаган. – Уч-турулталар кӧскӧ кӧрӱнет – агаш ээлемниҥ курч сурактарын бийик государственный кеминде шӱӱжип баштаган. Доклад-јетирӱлер эткендер кӧдӱрген сурактардыҥ бастыразы бистиҥ экспертный советте кӧрӱлген сурактарла колбулу болгонын аҥылап темдектеер керек. Темдектезе, ол ло агаш байлыкты орныктырары, агаш ээлемниҥ инфраструктуразы, кадровый ла јонјӱрӱмдик сурактар, агаштарды ӧрттӧрдӧҥ корыыры, бӱгӱнги ӧйдиҥ технологияларын тузаланары, билимдик јеткилдеш, эм ӧлӧҥдӧр лӧ ӧскӧ дӧ сурактар шӱӱжӱге чыгарылган болгон».\nЭкономиканы билдирлӱ ичкерледери агаш байлыкты билгир тузаланары јогынаҥ болбозы ороон кеминде айдылган. Бис тургуза ӧйдӧ 60 муҥ кире предприятиелерлӱ ле иштеер 1 миллионноҥ кӧп јерлерлӱ бӧлӱкти чеберлеп алар учурлу.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, агаштыҥ сурагына учурлалган беш форумда ӧткӱрилген иш бойыныҥ јарамыкту уч-турулталарын экелген, калганчы јылдардыҥ туркунына бу бӧлӱкте јуулып калган курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгар арга берген. Андый аайлаштыру иштер бӱткӱл бӧлӱкти кызалаҥ айалгадаҥ чыгарарына алтам эдер арга берет.\n«Беш јыл кайра башка-башка трибуналардаҥ агаш ээлем јанынаҥ јаҥыс ла куру критика болгон болзо, бӱгӱн бойыныҥ курч сурактарын профессионалдар кӧдӱрет. Олордыҥ чокым тоо-тӧзӧлгӧлӱ куучындарынаҥ бӱгӱн бӧлӱкте кандый айалга тӧзӧлип калганы јарт кӧрӱнет» – деп, сенатор темдектейт.\n– Мениҥ шӱӱлтемле, бу туштажуда ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министрдиҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Иван Валентиктиҥ «качан бис бирлик – ол тушта бис ийде-кӱчтӱ» деп айтканыныҥ учуры јаан. Андый кӱӱн-санаа јуунныҥ ижинде «кызыл чийӱле» барган – деп, парламентарий айткан.\n«Јуунныҥ тӧзӧӧчилери агаш ээлемниҥ чыгартулу улузыныҥ СМИ-де јарлалган бичимелдерине, олордыҥ айтканына јаан ајару эткенин јаҥыс ла јакшы јанынаҥ темдектеер керек. Ол материалдардыҥ тоозында мениҥ де, бистиҥ советтиҥ турчыларыныҥ да бир канча докладтары болгон. Ол јетирӱ-докладтар Федерация Совединде, Государственный Думада ла Агаш форумда башка-башка площадкаларда агаштыҥ темазы аайынча эдилген болгон. Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ совет агашла колбулу курч сурактарды текши шӱӱжӱге чыгарарына база камаанын јетирген ле ол јетирӱ-докладтар јаҥы ийде алынган» – деп, парламентарий јартайт.\nОныҥ темдектегениле, чынынча айтса, ол бу јууннаҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу чыккан. Кайда да анда, кулуарларда, айтканы бир неме, је качан куучын Госдуманыҥ кеминде ӧдӱп турганы чек ӧскӧ керек. 2007 јылда јарадылган Агаш кодексте тутак-једикпестер јеткилинче, ол документ бӱткӱл бӧлӱкти онјылдыктарга кайра «таштаган». Госдуманыҥ трибуназынаҥ, оныҥ башкараачыларыныҥ ла парламенттеги фракциялардыҥ чыгартулу улузыныҥ турушканыла, бӧлӱктиҥ јааны Иван Валентик бис агаш байлыкты тузаланарыныҥ тузазын бийиктедерге турган болзоос, бӧлӱкти башкарарыныҥ азыйдагы системазына бурылар учурлу деп айтканы кӧпти керелейт.\nЈуунда айдылганыла, депутаттар Госдуманыҥ шӱӱжӱзине «Агаш аразынаҥ јууп алган јиилектерди ле мешкелерди акчага табыштыратан заготовительный контораларды орныктырары керегинде» јасактыҥ ӱлекерин чыгарар. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу јаан учурлу керек, ол бӧлӱктиҥ текши ӧзӱмине камаанын јетиреринде алаҥзу јок.\nПарламенттеги фракциялардыҥ да башкараачылары агаш байлыкла колбулу сурактарга ајаруны тыҥыдар керектӱ болгонын аҥылаган. Темдектезе, ЛДПР-дыҥ башкараачызы Владимир Жириновский агаштарла колбулу сурактардыҥ аайы-бажына чыгар ӧй келгенин темдектеп, бистиҥ ороон экономикада ичкери јаан алтам эдерге турган болзо, ар-бӱткенниҥ байлыктарын аайлу-башту тузаланарын тӧзӧӧр керек деген.\nӦрӧ айдылганынаҥ кӧрзӧ, јуук ӧйдӧ агаш ээлемниҥ бӧлӱгинде айалга кубулар деген ижемји бар деп, сенатор адакыда темдектейт.\nБистиҥ ороонныҥ јериниҥ 46 процентинде агаш ӧзӧт. Агаш байлыктыҥ кеми 84 млрд кубометр, агаш аразында 13 млн тонна мешкелер, јиилектер, кузук ӧзӧт лӧ олордыҥ 7.5 миллион тонназын јуур арга бар.


Майма: улуска удура барып - altaicholmon\nМайма: улуска удура барып\nМайма аймактыҥ башкараачылары, администрациязыныҥ окылу ишчилери эл-јонло колбу тударыныҥ сурактарына јаан ајару эдет.\nОныҥ учун улус акту бойлорыныҥ сурактары аайынча јаандарла туштажулар јаҥыс та администрацияныҥ бойында эмес, јурттардыҥ бойлорында ӧткӱрилет.\nМындый туштажулардыҥ графиги јурттар сайын ажындыра јарлалат. Аймактыҥ газединде, электрон эп-аргаларда бу јуукта аймактыҥ администрациязыныҥ јааныла, оныҥ ордынчыларыла, администрацияныҥ бӧлӱктериниҥ специалисттериле, депутаттарла кӱчӱрген айдагы туштажулардыҥ графиги јарлалган.


Кырлык: јаҥы башкарту алдында сурактар - altaicholmon\nТӱӱкиниҥ јолдыктарын эске алып\nКырлык јуртты ады-чуузы кӧп тӱӱкилик керектерле колбулу деп айдарга јараар. Кан-Чарастыҥ элбек јалаҥдарлу ӧзӧктӧриниҥ бирӱзинде турган бу јурттыҥ ӧдӱп келген јолы байлык ла јилбилӱ. Кырлыкта озодоҥ бейин иштеҥкей ле шыраҥкай албаты јуртаган. Совет јаҥ келгелек тужында Кырлык јурттыҥ эмдиги турган јеринде бир болчок тура туруп, Уймон-ичи јаар барып јаткан јолдогы «јолкӧргӱзеечи» болгон дежет. Ӧрӧкӧ айылдар беш-сегис билелердеҥ биригип, Ламак, Тулайты, Алтыгы ла Ӱстиги Шибертилер, Јаан-Ӧзӧк, Алмарлу, Татакы деп ӧзӧктӧрдӧ чачылып калган јуртагылаган болгон.\nСовет јаҥныҥ ӧйинде ӧзӧктӧрдӧ чачылган албаты бириктирилип, Кырлык сууны јараттай турган јаан ӧзӧктӧ Кырлык деп адалган јурт тӧзӧлгӧн лӧ бастыра ӧрӧкӧ айылдар бу јуртка кӧчкӧн.\n1904 јылда Јаан-Ӧзӧктиҥ сол јанында турган Тӧрӧм (Тереҥ деп база адап јадылар) ӧзӧктӧ јаан мӱргӱӱл болгоныла Кырлык тӱӱкиге кирген. Бастыра Алтайдаҥ ак јаҥды јаҥдаган муҥнаҥ ажыра улузы Тӧрӧм кобыда јуулган ла Буркан-Каан келерин сакыган. Је карыкчалду керек болуп, олор Том-Тураныҥ казактарына кырдыртканы-ӧлтӱрткени албатыныҥ тӱӱкилик бичигиниҥ кунукчылду бӱктерине кирет. Ол тушта Кырлыктыҥ суузы кызыл канла аккан деп, јурттыҥ эмдиги турган јери улустыҥ сӧӧгине бӱркеткен деп тӱӱкиде айдылып јат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинде јылдардаҥ ала Кырлык јурт Туулу Алтайдыҥ укту мал азырап турган једимдӱ иштӱ совхоз-ээлемдердиҥ тоозына кирген. Укту мал азыраар иш бӱгӱнги кӱнге јетире улалганча. Јурттыҥ ӧдӱп келген јолы сӱрекей байлык. Бу јол мында јуртаган албатыныҥ салымыла, ижи-тожыла, кӱӱн-табыла, тургускан амадуларыла чике колбулу.\nЈурттыҥ башкараачылары солынган\nБӱгӱнги кӱнде Кырлык јуртта муҥнаҥ ажыра кижи јуртайт. Орто ӱредӱлӱ школ, балдардыҥ сады иштейт. «Аргымак» деп адалган јакшынак стадион бар. Кырлык ичкери ӧйгӧ ӧзӱмге јединетен амадулар тургузып, иштеп, јӱткип јат деп айдар керек. Је ол ок ӧйдӧ јурттыҥ албатызын санааркаткан курч сурактар база кӧп.\n1904 јылда Јаан -Ӧзӧктиҥ сол јанында турган Тӧрӧм (Тереҥ деп база адап јадылар) ӧзӧктӧ јаан мӱргӱӱл болгоныла Кырлык тӱӱкиге кирген\nБу ӧдӱп јаткан јыл Кырлыктыҥ улузына јаан учурлу болды. Сыгын айда ӧткӧн талдаштар тужында јурт јеезениҥ јааны, јурт советтиҥ депутаттары солынган. Кырлык јурттыҥ јааныныҥ ижин узак ӧйлӧрдиҥ туркунына (он јылдаҥ ажыра) Валерий Тодошевич Байрышев башкарган болгон. Бу кижиниҥ ады-јолы Кырлыктыҥ тӱӱкизиле јажына колболу болуп артып калар. Оныҥ эткен ижи сӱреен кӧп. Ол тоодо јурттыҥ школын чыныктап-јазаарында, јурт советтиҥ јаҥы туразын тударында бу кижиниҥ чике ӱлӱзи јаан.\nВалерий Тодошевичтиҥ кийнинеҥ оныҥ ижин Алтынай Туткушева улалтып апарган. Быјыл сыгын айда ӧткӧн талдаштарда јиит уул Аткыр Малташев јеҥӱ алган ла бӱгӱнги кӱнде јурттыҥ албатызыныҥ јӱрӱмин башкарар ишти баштап койгон.\nАайына чыгатан јаҥы ла «эски» сурактар\nСход-јуун деп адалган јуун-туштажулар јурт јердиҥ улузыныҥ курч сурактарын кӧдӱретен, аайына чыгатан, јаҥныҥ улузыла чикезинеҥ куучындажатан јер болгонын темдектеер керек. Кырлыктыҥ калганчы сход-јуунында јурттыҥ улузын ӧйкӧгӧн сурактар кӧп чыккан. Олордыҥ бир кезегин эске алып ийектер.\nТемдектезе, Татакы деп ӧзӧктӧ јадып турган улуска кӱнӱҥ ле кӱнӱҥ Кырлык сууны кечире кичинек кӱр ажыра барарга келижет. Бу кӱрдиҥ айалгазы сӱӱндирбейт. Татакыда јурттыҥ ӱчинчи бӧлӱк улузы јуртап јат. Олордыҥ ортозында кенек улус, јаан јаштулар, балдар кӧп. Канча јылдарга јазалбай туруп калган бу кӱрдиҥ айалгазы улусты санааркадат. Бир ле кӱн кӱр бузулып-сынза, бу керекке учураган улуска сӱӱнчилӱ болбос!…\nРадиация, кату орулар (онкология) керегинде сурактар база кӧп кӧдӱрилип јат. Улустыҥ су-кадыгыла колболу айалгалар санааркадат. Темдектезе, калганчы јылдарда Кырлыкта, ӧскӧ јерлерге кӧрӧ, буурынаҥ оорыган улустыҥ, анчада ла јиит улустыҥ, тоозы там ла кӧптӧп турганыныҥ шылтагы неде? Айса болзо, уй-малдыҥ су-кадыгыла колбулу ба? Јурттыҥ кажы ла ӧрӧкӧ айылы уй-мал, кой азырап турарда, фермер-ээлемчилер кӧп болордо, уй-малдыҥ оорулары база салтарын јетирип турган ба? Су-кадыкла колбой сурактарга бӱгӱн ковид ооруныҥ каршулу айалгазы база кожулды!\nСартакпай оромдо турган суу алатан јаан колодецтиҥ ижинеҥ јурттыҥ улузыныҥ су-кадыгы база камаанду. Ичип турган суу бу колодецтеҥ алынып турарда, оныҥ суузы, суу алатан эдимдери, суу чеберлелетен бочкозы кандый айалгада болгоны, канча кире ӧйдӧҥ аруталып-чыныкталып турганы керегинде сурак улусты база јилбиркедет.\nМедишчилердиҥ ижине сурактар јаантайын табылып јат. Олордыҥ ортозында, јаан јуртта тӱрген болуштыҥ кӧлӱги јок болгоны, медишчилерге ӧйинде болушты јетирерге тутагын јетирет деп сход-јуунда айдылган.\nАлдында јылдарда Кырлыкта кенек улусла, кӧп балдарлу билелерле иштеп турган социальный ишчи деп адалган кижи болгон. Ол кижи бу ишти бӱдӱрип, јасак-јаҥдарда болуп турган солынталарды, улуска керектӱ болушты тургуза ла бӱдӱрип туратан. Бӱгӱн бу иш эдилбей турарда, болуш керексиген мындый улус јӧмӧлтӧ јогынаҥ артып калган. Социальный ишчиниҥ ижин ойто орныктырарга, бу суракты кӧдӱрер керек.\nЈуртта локальный јууларда турушкан ветерандар база кӧп. Афганистанныҥ, Тӱндӱк Кавказтагы јуулардыҥ. Кӧп шылтактардаҥ улам бу ветерандар олорго келижип турган јеҥилтелерле, государствоныҥ болужыла тузаланып болбогон. Јурт советтиҥ ӧткӧн созывыныҥ депутады болгон Светлана Чабачакованыҥ болужыла Кырлыктаҥ Эдуард Бербесов, Чечен Шортов, Андрей Токов деп ветеран-јуучылдарына јадар тура алатан сертификаттар ла берилетен учурлу акча-манат берилген. Чындап та, Светлана Александровна балдардыҥ садыныҥ ишчилериниҥ јурт советтиҥ депутаттарына эткен баштанузы аайынча бу садка болужын јетирип, курсак азатан печке сыйлап бергенин база эске алып ийер керек.\nЈуртта јадып-иштеп турган улустыҥ тоозы – бир муҥнаҥ ажыра. Ӧрӧкӧ айылдардыҥ тоозы – 300-теҥ ажыра\nБыјылгы јылда Кырлык јурт јурт ээлем аайынча министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле балдардыҥ амырайтан площадказын тудатан болгон. Бу ишке федеральный, республикан, јербойыныҥ бюджединеҥ акча салынган, онойдо ок эне-адалардаҥ база акча јуулган. Је бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ амырайтан площадказы бӱтпеген, јетире эдилбеген туру. Айла, бу площадканы тударга талдалган јер база эби-јок јерде болгонын улус темдектегилейт.\nОнойдо ок Алмарлу деп адалган ӧзӧктӧ ӧлгӧн малдыҥ сегин таштайтан јердиҥ айалгазы керегинде сурак улусты база санааркадат. Анчада ла јайгыда мындагы јыт-јыбарга чыдажар арга јок деп айдыжат. Јурттыҥ бӱгӱнги јаандары бу суракка база ајару эткен болзо, јакшы болор эди. Чындап та, Алмарлу деген ӧзӧк керегинде айтса, бу јер јурттыҥ уй-малын кабыратан јер деп окылу темдектелген. Быјыл кӱскиде бу ӧзӧк таҥынаҥ ээлемдик иш ӧткӱрерге арендага берилген деп јарталганы улусты чочыткан. Эмди јурттыҥ улузыныҥ уй-малы кайда кабырылар, олор кайда отоор? Јурттыҥ ичинде бе? Онойдо ок сӱрее-чӧп таштайтан јер (свалка) база ајару јок артып калганы керегинде айдышкылайт. Јылдаҥ јылга сӱрее-чӧпти кайда, канайда тӧгӧгӧтӧни, олорды канайда јоголтотоны керегинде суракты јербойыныҥ јаандары шӱӱшпей турганынаҥ улам бу јер там ла јаандап барып, ар-бӱткенге каршузын јетирет.\nКырлыкта Культураныҥ туразы јок болгоны керегинде кӧп катап айдылган. Азыйгы эки кат турадаҥ эмди бир кирпич те артпаган. Культуралык туштажулар канча јылдардыҥ туркунына јурттыҥ эски магазининиҥ соок туразында ӧткӱрилип келди. Јуртта јаҥы ДК тудар керек деп суракты башкару кеминде тургузар керек деп, јербойыныҥ улузы айдыжат.\nБу ӧрӧги айдылган сурактар Кырлык јурттыҥ јаҥы јааныныҥ, јурт советтиҥ јаҥы депутаттарыныҥ алдында эмди туруп јат. Јурттыҥ јаҥы башкартузын ајаруга алза, олордыҥ ончозы јуугы јиит улус болгоны сӱӱндирет. Јиит улустыҥ экпини де, кӱчи де тыҥ деп айдыжып јат ине. Айдарда, јуртыныҥ курч сурактарыныҥ аайына олор кыйалтазы јогынаҥ чыгар деп ижемји бар.\nPS: Чындап та, јурттыҥ курч сурактары сӱреен кӧп. Јурт советтиҥ јаҥы депутаттары, јурт јеезениҥ јаҥы башкараачызы алдында бу сурактар кыйалтазы јогынаҥ турар ла јурттыҥ ӧзӱми олордыҥ аайына чыкканынаҥ камаанду болор. Уч-турулталар једимдӱ болор деп иженедис.\nА. Майманова белетеген


Курла јаба тартын, оноҥ ӧскӧ... - altaicholmon\nКурла јаба тартын, оноҥ ӧскӧ…\nАлтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ ишчилери бу јуукта «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱрди.\nБу керектиҥ амадузы—ада-энезиле кожо кӧлӱктӱ јорыктап турган балдардыҥ су-кадыгын чеберлеери ле сынык-бычык, јеткер болбозын ажындыра јеткилдеери.\nJолдордо јеткер болбозын јеткилдеечи инспекцияныҥ ишчизи О. Полякованыҥ куучындаганыла, јаан изӱ айдыҥ јаҥыс ла эки неделезиниҥ туркунына республиканыҥ јолдорында 8 јеткер болгон, ондо 1 бала божогон, 9 кижи сынык-бычык алган.\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый кӧлӱктерде балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан 10 учурал илезине чыгарылды.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды кӧлӱкле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи 3000 салковойго штрафтадар.


«Америка кижиге јаан аргалар берет» - altaicholmon\nЈер-телекейдиҥ 250-неҥ кӧп ороондорында башка-башка тооломдорло 800-5000 укту албатылар јадат. 2019 јылдыҥ кӱӱк айында бастыра јер-телекейде јаткан улустыҥ текши тоозы 7,7 миллиардтаҥ ажа берген. Олордыҥ ортозында алтайлар, бодоштыра тооломло, 70 ле муҥ. Алтай улус чыккан-ӧскӧн јериле јаантайын тудуш. Кӧп тоолу башка албатыларга кӧрӧ, алтайлар тӧрӧл јеринде ле јадып, ары-бери кӧчпӧй јӱрет дезе, јастыра болбос. Је андый да болзо, башка ороондорго барып, иштеп, биле тӧзӧп, анда артып калган да јерлештеристиҥ тоозы ас эмес деп билдирет. Миллиардтар тоолу улустыҥ ортозынаҥ телекейдиҥ туку кажы толыгында јатканы кажы бир алтай укту јииттиҥ экинчи јарымы, эш-нӧкӧри де болуп каларында маат јок.\nСалымын Тӱндӱк Америкада тапкан алтай келин Ангелина БАДИКОВАЛА газедистиҥ кычыраачылары јууктада таныш. Канча јыл ӧткӧн кийнинде бис ого катап баштанып, јӱрӱминде солун-собур не болуп турганы, США-да јадыны керегинде куучындап берзин деп сурадыс.\n—Ангелина, кычыраачыларыска алдында ӧйдӧ бичилгенин тоолу сӧслӧ эзедип, бойыгар, јаткан јеригер керегинде куучындап ийзер?\n—Јакшылар ба, кару јерлештер. Мен Америкада јирме јыл кире јадып келдим. Эш-нӧкӧрим Стивле он алты јыл јуртап салдыс. Уулдарыс јаанап калган: Алекс Темир 12 јашту, Эйдан Батыр 10 јашту. Эҥ јаан солынта — бис эмди Хьюстон калада јададыс. Ол Техас штаттыҥ эҥ јаан ла текши США-ныҥ кемиле 4-чи јаан калазы болуп јат. Мында јаткан албаты-јонныҥ тоозы 6 миллион кире. Бис озо баштап Лас-Вегаста он тӧрт јылдыҥ туркунына јатканыс. Хьюстонго кӧчӱп келгенистеҥ бери быјыл бежинчи јыл болор.\nМеге мында јарайт, ӱренижип калгам. Хьюстон керегинде чокымдап ийейин. Бу каланы «нефтянниктердиҥ» калазы деп айдарга јараар. Мында кӧп улус нефтьле, газла колбулу иштерде иштейт. Анайда ок калада су-кадыкты корыырыныҥ јаан тӧс јерлери, эмчиликтер, рак оорудаҥ эмдейтен тӧс јерлер бар. Јер-телекейдиҥ башка-башка толыктарынаҥ улус бери келип, эмденет.\nХьюстонныҥ экономиказыныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ база бирӱзи туризм болот. Туристтерди мында олордыҥ тегин эмес керексиништерин јеткилдеер кӧп ресторандар, коночылыктар, амыраар јерлер бары јилбиркедетен. Анайда ок Хьюстондо США-ныҥ јарлу НАСА деген космический тӧс јериниҥ ракета-спутниктердиҥ учуштарын башкарып турган бӧлӱги бар. Ондо кӧп экспонаттардыҥ алдында английский ле орус тилдерле бичип койгон.\nМен бойым туризмде иштейдим, ӱредӱм база туризмле колбулу.\nИш табарга, мында элдеҥ озо английский тил билер керек. Оноҥ јадарга ла иштеерге турган болзоҥ, керектӱ чаазындар болор керек. Баштап ла келген улуска кӱч ле келижип јат. Мен ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ факультедин божоткон до болзом, баштап тарый телевизордо нени айтканын, кинолорды чала јазап аайлабай турар болгом. Ого ӱзеери ӧскӧ культура, ӧскӧ улус…\n—Слердиҥ санаагарла, кӧрӱмеерле, јаткан јерерде ле Тӧрӧлигерде јадын-јӱрӱмниҥ башказы, аҥылузы неде?\n—Је эҥ ле озо санаага келгени — ол Америка улуска јаан аргалар берип турганы. Бери келген кажы ла кижиде иштеерге, ӱренерге бек кӱӱн бар болзо, чырмайып албаданза, тӱҥей ле бойыныҥ «американ амадузына» једер. Ончо неме угы-тӧзинеҥ, ӧбӧкӧлӧриниҥ арга-чагынаҥ эмес, а кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Меге мында онызы сӱрекей јарайт. База јарап турган неме — ол ай-кӱнниҥ айалгалары јымжак, кей јылу. Кыш бистиҥ јаткан калада јок. Кышкы ӧй Алтайдыҥ орой кӱзине тӱҥей: јаашту, је јылу.\nМында кайдаҥ ла келген албаты јадып јат. Ӧскӧ албатылардыҥ тилиле, культуразыла таныжарга, аш-курсагын амзаарга, солун ла јилбилӱ.\nАмерика Россиядаҥ тыҥ башкаланат. Анчада ла экономика ла улустыҥ јадын-јӱрӱми јанынаҥ. Мында эл-јонныҥ јадыны бийик кеминде. Кандый ла профессиялар бар, ишјалдыҥ кеми бийик. Эмчилик јеткилдеш база бийик кеминде деп айдарга јараар. Ӱредӱ ле медицина учун тӧлӧӧр керек.\nКӧлӱктердиҥ тоозы коркышту кӧп, јолдордо јаантайын «пробкалар» болот. Аш-курсак та башкаланат, је мен ого эмди ӱренип калгам.\n—Јербойында улустыҥ кандый бир текши кылык-јаҥыныҥ аҥылулары керегинде нени айдарар?\n—Американ улус кӧп сабада ачык-јарык. Сени кӧрзӧ, кӱлӱмзиренер, кандый јӱргениҥди сураар — сени билбес те болзо. Мен баштап келеле, онызын кайкап, керек дезе эпјоксынып та туратам — «бу мени билбес кижи не сурап турган?» деп. Оноҥ кӧрӧр болзо, мында ондый культура эмтир.\n—Стив ле Слер, угы башка улус, тӧзӧгӧн билегер Америкада тыҥ ла солун эмес болбой. А бисте слердий билелер тӱҥей ле ас. Билегерде кандый албатылык јаҥжыгулар бар, балдарыгарды канайып таскадып турганар?\n—Бистиҥ биле баштапкы алтай-американ солун биле болор. Алтай ла американ јаҥжыгуларды балдарыска теҥ-тай ла ӱредерге албаданадыс. Американдарда Быйанныҥ кӱни (День Благодарения) деп байрам бар. Ол кӱчӱрген айдыҥ калганчы воскресен кӱнинде темедектелет. Ол — билениҥ байрамы. Байрамды јаҥжыкканы аайынча отоктыҥ эҥ јаандарыныҥ айлында ӧткӱредилер. Кӧп учуралдарда бӱткӱл ороон ичинеҥ тӧрӧӧндӧр јуулыжа берет. Тӧрӧӧндӧр јуулыжып, индейка куштыҥ эдин, маала ажынаҥ јӱзӱн-јӱкӱр аш-курсак белетеп, тыквадаҥ калаш быжырып, столына салат. Алама-шикирдеҥ амзаардаҥ озо, арбынду тӱжӱм, тӧрӧӧн-тууган амыр-энчӱ јуулышкан учун, кыйалтазы јогынаҥ алкыш-быйан айдылат.\nБойыстыҥ айлыста Быйанныҥ кӱнине ӱзеери Чага байрам ӧткӱрип јадыс. Алтай кеп-кийимисти кийип, боорсок быжырып, кӧчӧ азып, байрамга белетенедис, алкыштарысты айдадыс. Чага байрам уулчактарга база сӱрекей јарайт.\nӦткӧн јаан изӱ айда Алтайда болгоныс. Балдар мениҥ Тӧрӧлимге баштапкы катап барып јӱрген. Алтайла јорыктаарыста, бийик ажуларды кечеристе, јалама буулаганыс. Балдарга бу чӱм-јаҥ јилбилӱ болды. Олор тӧрӧӧндӧриле танышкан, Алтайдыҥ ар-бӱткениле баскан. Экӱлезине Алтай сӱреен јараган. «База катап барарыс» дешти. Јарабаган неме јок ошкош, ӱзе ле јараган, анчада ла мороженый — олор оны кажы ла кӱн сурадылар. Амтамы, байла, американ мороженыйдаҥ башка билдирген.\nМениҥ эш-нӧкӧрим Стив јакшы, јалакай, балдарына кару кижи. Ол уулдарды јаан улустыҥ сӧзин угуп ла тооп јӱрзин, бойыныҥ сӧзине чындык болзын, тӧгӱндебезин деп ӱредет. Уулдар таэквондого јӱрет, ондо олорды бу оҥдомолдорго база ӱредет. Акалу-карындаштуныҥ экӱлезиниҥ ӱредӱзи јакшы. Спортто олор база јаан једимдерге јеткен. Бис олордыҥ једимдериле оморкойдыс.\nМында балдарга јадар ла ӱренер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Баштамы ла орто ӱредӱ акча тӧлӧтбӧзинеҥ берилет. Болчомдорго ойнойтон парктар кӧп тудулган, амырайтан јерлер, кандый ла спортивный секциялар бар.\nОнойып ла јадып турубыс.\n—Јилбилӱ самаралар учун быйан болзын, Ангелина. Олорды кычырып тура, јаан каланыҥ, американ чӱм-јаҥдардыҥ тыныжы, табыжы иле сезилди.\nЈондык сетьтер ажыра\nЭ. КУРГАРИНОВА белетеген\n(Фотојуруктар билелик кӧмзӧдӧҥ алынган)


Тил кунураганында калык бурулу - altaicholmon\nТӧрӧл тилистиҥ сурактарына учурлалган бичимелдер «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте улай ла чыгып турганы сӱреен jакшы. Jе jаҥыс бир коомойы –улус газетке бичитпей турганы. Шак бу шылтактаҥ улам кӧп улус газедин, ондо јарлалып турган бичимелдерди кычырбай jат. Бис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттеҥ республиканыҥ аймактарыныҥ, калыктыҥ ӧрӧ ӧзӱминиҥ курч сурактарын, кӧп-кӧп тузалу солун-собурды кычырадыс. Бичидип алзаҥ, айылыҥа айылчы келгендий билдирер. Газетсалгышты улай аjаруда тударыҥ, газет келзе ле, кычырарга меҥдеп, колго аларыҥ.\nТӧрӧл тилис керегинде курч сурактар кӧдӱрилип турарда, мен бойымныҥ шӱӱлтелеримди бичиир деп санандым. Эмдиги ӧйдӧ ончо јаан-јаштыҥ тузаланып турган компьютердиҥ, телефонныҥ, телевизордыҥ бары jакшы. Је экинчи јанынаҥ алза, оныҥ салтары база бар. Анчада ла бойыныҥ тӧрӧл jерин, тӧрӧл тилин, чӱм-jаҥын, культуразын тообой, баалабай, мензинбей jӱрген улуска бу jаан тӱбек. Эмдиги ӧйдиҥ аргалары бийик техника-эдимдердиҥ абына там ла тереҥжиде кирип, кӧмӱлип, учы-учында алтай тилин ундыган, «мен кандый укту кижи, мениҥ калыгым кандый уктаҥ?» деген суракка алдыртып, jардыҥ кырында турганын оҥдоор керек.\nТӧрӧл тилге ӱредери керегинде jасакла колбой, РФ-тыҥ президенти калыктар тӧрӧл тилдерине ӱренери ле олорды чеберлеери аайынча фондты тӧзӧӧри керегинде jакаанга кол салганы jакшы керек. Бу сурак јаҥныҥ аjарузында jаантайын турат. Jаҥыс ла кажы ла калык тӧрӧл тилин корыырына, ӧскӱрерине чырмайып jӱрери артып јат.\nБистиҥ Алтайдаҥ чыгып, бу ла Казахстанныҥ jерине барзаҥ, калыгы бойыныҥ тилиле куучындажып jат. Кезик jерлерде бойыҥныҥ тӧрӧл тилиҥле куучындабазаҥ, кижини кыjыктап та турар кылыкка туштаарыҥ. Мынызы тӧрӧлчи кӱӱн-санаа, таскамал ӧзӧк-тамырга тереҥ шиҥгенин недеҥ де артык кӧргӱзет. Је бистиҥ алтай калыкта бу таскамал иштер кезиктей уйан болуп турганы ачымчылу.\nТӧрӧл тилис jоголбозына, уктар ӱзӱлбезине, калык адын аданып jӱрерине, тӧрӧлчи кӱӱнди ойгозорына эҥ ле баштапкы jерде турган ӱредӱ-таскамал иш биледеҥ башталар керек.\nӦдӱп јаткан јылда Кош-Агаш аймакта бу мындый курч сурактардыҥ шылтагыныҥ аайына чыгар амадула алтай тилдиҥ билим-практикалык конференциязын ӧткӱрерге белетенгенис. Школдорго, балдардыҥ садында jӱрген болчомдордыҥ эне-адаларына анкеталар ӱлелген. Бӱгӱнги кӱнде jурттардагы школдордо балдардыҥ тоозы да ас болуптыр. 5-11 класстарга ла балдардыҥ садына 1125 анкета таркадылган болгон. Анкеталарда, темдектезе, мындый сурактар тургузылган: балала айылда кандый тилле куучындажып турган, алтай тилдиҥ ӧзӱми кандый айалгада: jоголып jаткан ба, оныҥ шылтагы неде, ӧрӧ ӧзӱми бийик кеминде болзо, онызын недеҥ кӧрӱп, темдектеп туругар, нени кӱӱнзеп турганы, јуун-кӧдӱриҥилер алтай тилле ӧткӱрилип турган ба ла о. ӧ.\nЭмди бу сурактардыҥ уч-турултазын чыгарып кӧрӧр болзо, улустыҥ кӧп сабазы алтай тилис jоголорына jедип барааткан деп темдектеп jат. Ол неле колбулу дегежин, улус балдар телевизордоҥ «Карусель» программаны, jӱзӱн-башка мультфильмдерди кӧрӱп, тӧрӧл тилдерин ундып jатканын темдектейдилер. Айлыгарда кандый тилле куучындажып турганар деген суракка кӧп сабазы «алтайлап, је балабыс орустап куучындайт» деп каруу берген. Бу анкеталардыҥ карууларын кычырып, тереҥ санааркашка келбестиҥ аргазы jок. Ӱренчиктер алтай тилистиҥ jоголып барааткан айалгазын сезип jат.\nАлтай тилине ӱренип, балдар школдо алган ӱредӱнеҥ ӧскӧ, jӱзӱн тоолу темаларга учурлалган jилбилӱ туштажулар, кӱрее-куучындар ӧткӱрилип турзын деген кӱӱнземелдерин jетирет. Кӧп саба учуралдарда алтай бичиичи-поэттеристи, чӱм-jаҥжыгуларды, калыгыныҥ тӱӱкизин билер кӱӱндӱлерин темдектеп салгандар.\nОнойдо ок белетеништӱ иш ӧйинде балдардыҥ садигиниҥ таскадаачыларыла куучын-эрмек база ӧткӱрилген. Таскадаачылардыҥ санаа-шӱӱлтелерин база аjаруга алып, видеоматериалдар согулган болгон. Олордыҥ айдыжыла болзо, садикке болчомдор орустаганча келгилеп jат. Алтай тилин оҥдобос, билбеске шыку. Болчомдорды калыгыстыҥ jаҥжыккан таскамалына ӱредерге, таскадаачыларга кӱчке келижет. Темдектезе, орус тилдӱ балдарды алтай тилге ӱреткендий айалга болуп jат. Балдар билезинде ого jӱк не-немениҥ ады-jолын билерине керектӱ таскамалды алган болзо деген кӱӱн-санаа артат. Кезик балдардаҥ «ада-энеҥниҥ ады кем» деп сураза, кем керегинде сурап турганын оҥдогылабас… Нениҥ учун дезе «папа», «мама» деп ӱренип калганда. Байа «тайэне, тайда, улда, jаане» деген сӧстӧрди канай ла адагылап турганы бар. Мыны угуп, санааркашка келбейдеер бе, кару јерлештерим? Ӱредӱ бир кижинеҥ экинчи кижиге, калыктаҥ калыкка, ӱйенеҥ ӱйеге улалып барарын оҥдоп jӱреликтер. «Је мениҥ айтканымнаҥ ол канайып та калбас» деген санааны токтодор керек.\nКичинек болчомдордыҥ садында орус тилле куучындашсын деген јакару болуп турганы база јарталган. Чын, ӧскӧ укту балдар бар болзо, онызы јазымы јогынаҥ ондый болор учурлу. Бир ле темдек. Бу ла белетеништӱ ишле јӱреле, садиктердиҥ бирӱзинде ӧткӧн байрам-утренникте болорго келишкен. Болчомдор Ӱй улустыҥ телекейлик байрамыла колбой энелерге учурлалган ойынын кӧргӱскен. Балдарга орус тилле тӧртjолдык ӱлгерлер ӱреткен болуптыр. Балдардаҥ байа јолдыктарды јӱк арайдаҥ да, јакшы да айтканы болды. Јуулган энелер ончозы су-алтай улус. Бойыстыҥ энелериске учурлап, су-алтай тилле чӱмдеген ӱлгерлер, јолдыктар толо эмес пе? Балдарды олорды оогоштоҥ ала айттыртып таскатпаза, качан таскадар деген санаа болды. Мындый суракла таскадаачыга баштандым. Ол меге: «Балдарла ӧткӱрилетен кӧдӱриҥилер ончозы орус тилле ӧткӱрилер учурлу» – деп каруузын јандырды. Ончо кӧдӱриҥилер орус тилле болзын деген jакару арай jастыра болбой. Бу сурак база лапту сананып кӧргӧдий сурак. Кезик таскадаачыларга мындый айалга jарабай турганын база айдышты.\nБу ончо кӱйбӱреген оору сурактарды чыгара айдып, једикпестерди јоголтып, ишти-тошты улалтар керек деген санаа болды. Аймактагы алтай тилдиҥ ӱредӱчилеринде аайы-бажына чыгатан сурактар база бар болуптыр. Темдектезе, алтай тилдиҥ кабинеттеринде техоборудованиелери jок ло о. ӧ. Jе оноҥ бу белетеништӱ иш тегин-калас болуп калды. Белетелген билим-практикалык конференцияны ӧткӱрерин токтодып салганы кайкамчылу болды.\nТекшилей алза, чындап та, тӧрӧл тилле балдарга учурлалган мультфильмдер, кыскачак кинолор, ойын-соотту программалар, jӱзӱн-башка бичиктер jайым эфирге чыгарылбай турганы чын. Недеҥ улам, шылтагы кайда? Је база ла, байла, акча-манаттыҥ келишпей турганы. Алтай тилисле колбулу оору сурактардыҥ аайына чыгарга, кӧп акча-манат керек. Темдектезе, ол ло К. Э. Тепуковто болчомдорго тузалу jӱзӱн-башка бичиктерди чыгарар аргазы бар. Бу кижиниҥ ижи-тожын jаҥыс ла акча-манатла jӧмӧӧр керек. Алдында чыгып турган «Солоҥы» журнал кандый jакшы болгон эди. Калыгыныҥ культуразын, тилин кичееп jӱрген улусты jӧмӧӧр керек. Мындый jӧмӧлтӧни республикабыстыҥ башчыларынаҥ сакыбаза, кемнеҥ сакыыр. Бичиктерди тоолу-чотту ла эдип чыгарбай, элбеде, кӧптӧдӧ чыгарар керек деп сананадым.\nТили кунураганы — калыктыҥ бойынаҥ камаанду. Шылтагы албатыныҥ ӧзӧги куру болуп баратканында деп сананадым. Эл-јонныҥ кӱниҥги оору сурактары: иштеер ижи jок, канайып азыранар, ас-мас ишjалыҥды алзаҥ, неге де јеттиргизип болбозыҥ. Ӱзеери ал-камык кредиттер кайда. Шак ла мындый шылтактардаҥ улам бала биледе аjару jок ӧзӱп jат. Турултазы — алтай тилиниҥ сӧсколбуларын аайлабас, алтай тилиле кӧнӱ куучындап болбос, не-немениҥ ады-jолын чокым, јакшы билбес. Айбыны да, иш-тош то эдип билбес балдар чыдап jат. Ол ло компьютерге ле телефонго кӧрӱп отурганча, кудайдыҥ кӱни ӧдӱп jат. Бичик те кычырбай jадыс. Јурт јерлерде jаткан улустыҥ кезиги мал-аш тутпай jат. Улус бой-бойыла jакшы куучын-эрмегиле де ӱлешпес, куучындашпас. Бу ончозы кижиликтиҥ jӱрӱминде калыктыҥ культуразын, тилин, ӧзӱмин, бар-јогын аҥылаган керектӱ ле тузалу темдектер ине.\nАйдарга турганым — алтай укту кажы ла кижи бойын бойы таскадар керек. Jаан кижи бол, бала бол, биледе болзын, тили jок калык ол калык эмес деген оҥдомолды кӧгӱс-ойго салып jӱрер учурлу. «Тӧрӧл тилимди билбезем, мен кем?» деген суракты бойыныҥ алдына тургузар керек. Оныҥ кийнинде каруузын «Мен алтай кижи!» деп јандырып, бу сӧстиҥ учурын бийик кӧдӱрип jӱрерине тузалу ишти кажыбыс ла бӱдӱрер учурлу.\nКезикте jамыда отурган улустаҥ болуш болбой турганы ачымчылу. Кайда да jӱрзе, кандый да jамыда иштезе, кижи кӱӱндӱ болуп, бойыныҥ тазыл-тамырын сананып, угын-тӧзин ундыбагадый. Тилиҥди билзеҥ, кандый да талада јӱрзеҥ, тӱрк албатылардыҥ тилин оҥдоп, ачык-јарык куучындажып jӱрериҥ. Је энениҥ сӱдиле эт-канга jайылган ару тилин билбезе, ӧскӧ калыктыҥ тилин оҥдооры анда ла турзын.


Детсадты тударын тӱргендетсин деген - altaicholmon\nДетсадты тударын тӱргендетсин деген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Турачак аймакла ишмекчи јол-јорыкта бололо, Бийка јуртта балдардыҥ садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nДетсадтыҥ туразын тузаланарына ӧдӱп јаткан јылдыҥ учы кирезинде табыштырар керек. Је тургуза ӧйдӧ объектте јӱк ле јердиҥ ле фундаменттиҥ иштери тӱгенген, баштапкы этажтыҥ стенелерин салары башталган. Мындый айалга тудум иштер пландалганынаҥ эки айга соҥдоп турганын керелейт.\nТергеениҥ башкараачызы јербойында болордо, тудум иштер ӧдӱп турган јерде иштеп турган улустыҥ тоозы ас болгоны, тудум иштер токтодылып калганы јарталган. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, национальный ӱлекерлерди мындый тебӱле бӱдӱрерге јарабас.\n«Объект керектӱ акча-манатла јеткилделген. Подрядчик ижин эрчимделтпезе, график аайынча иштебезе, бис пенялар ла штрафтар саларынаҥ башка кезедӱлерге кӧчӧр аргалу — керек дезе подрядный организацияны солыырына јетире» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОл иштиҥ графигинеҥ соҥдошты јоголторын ла тудум иштерди ӧйинде, ӱлекердиҥ бастыра некелтелери аайынча бӱдӱрерин некеген. Тергеениҥ башкараачызы тергеелик ӧзӱм, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерстволорго, анайда ок Турачак аймактыҥ администрациязына детсадтыҥ туразын тудар ишти шиҥжӱде тударын тыҥытсын, иш канай ӧдӱп турганын кажы ла неделе сайын фотофиксация ажыра шиҥдезин ле иштер канай ӧдӱп турганы керегинде толо кеминде отчет-докладтар этсин деп јакылта берген.\nБийка јуртта 60 бала јӱргедий детсадтыҥ туразы «Демография» деген нацӱлекер аайынча тудулат. Мындагы јерлердиҥ јирмези эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балдарга ла 15 јер белетештиҥ группазыныҥ балдарына берилер деп темдектелген.\nДетсадты тудар иштердиҥ подрядчиги – «Элкапстрой» компания. Оныҥ башкараачызы Александр Базинге бу јуукта бюджеттиҥ 10 миллион салковой акчазын мензингени керегинде уголовный керек ачылган.\nАнайда ок республиканыҥ башкараачызы аймактыҥ јериндеги соцобъекттерди шиҥдеп кӧргӧн. Дмитриевка јурттыҥ школыныҥ туразын, Турачакта детсадтыҥ тудулып јаткан туразын шиҥдеп кӧргӧн. Артыбаш ла Иогач јурттарда «Россия Федерацияныҥ граждандарын јакшынак тураларла, коммунальный јеткилдештерле јеткилдеер» деген госпрограмма аайынча сууӧткӱшти ле канализацияны тудары кандый кеминде ӧдӱп турганын шиҥдеген, јолдорды нацӱлекер аайынча тудар иштиҥ аайын кӧргӧн. Башчыныҥ темдектегениле, бу эки јуртта эл-јонныҥ толо кеминде јадын-јӱрӱмине, туробъекттердиҥ ижине сууӧткӱш ле канализация сӱрекей керектӱ.\nДмитриевка јуртта школдыҥ туразы 1978 јылда тудулган, тургуза ӧйдӧ ол аварийный айалгада. Мында капремонт ӧткӱрилбеген болгон, јӱк ле спортзалды 2015 јылда јазагандар. Балдарды ӱредери келиштирте јазалган јерде ӧткӧн болгон — интернаттыҥ туразында, оны база јазаар керек. Школдо 115 бала ӱренет.\n«Бу школды текшилей јазаары јанынаҥ јӧп јарадылган, јуук ӧйдӧ ӱлекер-сметный документацияны белетеерин баштаарыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТурачакта дезе ол балдардыҥ садигинде болгон. Бу объект «Демография» деген нацӱлекер аайынча тудулат. Тургуза ӧйдӧ фундамент урар ла стенелер салар иш тӱгенген, јабынты эдер ле штукатурный иштер арткан. Строительство озолондыра тургузылган график аайынча ӧдӧт. Олег Хорохордин бу детсад 100 бала јӱрер јерлӱ болор деп айткан, ол јерлердеҥ 40 јер — ясляныҥ балдарына. Объектти тузаланарына ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱзинде табыштырары темдектелген.\nТергеениҥ башчызы Бийск – Турачак – Верх-Бийск деген автомобильный јолдо тудум ишти шиҥдеп кӧргӧн. Мында Турачак ла Дмитриевка јурттар ортодо бӧлӱк јол јазалып турган. Ол иштер «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекер аайынча ӧдӧт. Быјыл мында узуны 17,6 километр автојолды јазап салары темдектелген.\n«Мынаҥ озо ӧйдӧ мында јер јол болгон. Оныҥ да учун эл-јон јолды јазап берзин деп, кӧп катап баштанып туратан. Бӱгӱн мында иштер канай ӧдӱп турганын кӧрдим. Подрядчиктиҥ айтканыла, тудум иштер графиктеҥ соҥдобос. Аҥылу ајаруны бӱдӱрип турган иштиҥ чыҥдыйы кандый болгонына этсин деп јакылта бергем» — деп, башчы айткан.