«Алтай јууктайт: Ростуризм јеҥил јол-јорыктардыҥ программазын ачат» - altaicholmon\nБу ла кӱндерде «Комсомольская правданыҥ» редакциязы мынайып адалган ла јаҥы турпакеттер, авиарейстер ачылганына учурлалган онлайн пресс-конференция ӧткӱрди. Ондо Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузова, Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башчылары, башкаруларыныҥ председательдери Олег Хорохордин ле Виктор Томенко, «Пегас Туристик» компанияныҥ генеральный директоры Анна Подгорная, «Северный ветер» авиакомпанияныҥ коммерциялык директоры Антон Маттис ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы туруштылар.\nКуучынды Ростуризмниҥ јааны баштады. Ол пандемиядаҥ улам токтодылган туристический сезонныҥ ачыларын текши ороонныҥ эл-јоны энчикпей сакыганын ла ол јаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала ороонныҥ ончого јуук тергеелеринде башталганын айтты. Бир канча токтоду-кирелендириштер бар да болзо, бӱгӱнги кӱнде 74 тергееде сезон ачылып калган. «Ончо граждандарысты, туристтерди аргазы јеткенче керектӱ ээжи-некелтелерди бӱдӱрзин, ајарыҥкай болзын деп кычырадыс. Ол тушта туризм орооныста јакшы кеминде улалар» — деп, ол баштанды.\n— Быјылгы јай ӧйинде бистиҥ алдыста ороон ичинде, Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире, јеҥил јол-јорыктар тӧзӧӧр тӧс амаду турган. Бис араайынаҥ бу ууламјы аайынча ичкери барып ла јадырыс.\nБу ла јууктарда Бурятиядӧӧн јеҥил јол-јорыктар ачканыс, удабас ла Хакасия јаар учуштар башталар. Јаан Волганыҥ калалары сайын јол-јорыктар бар. Бӱгӱн дезе бис Алтай Республика ла Алтайский край јаар јорыктардыҥ программазын ачып јадыбыс.\nАлтай — ол кажы ла кижиниҥ амадузы болбой, ондый јакшынак тергееде болуп келери, Кадынныҥ јажылын кӧрӧри, Ӱч-Сӱмерге чыгары, чакпынду сууларда рафтла јӱзери, ар-бӱткенле бирлик болгонына јакшызынып јадары, мен сананзам, кажы ла россиянинниҥ амадузы.\nМыныла колбой бис ондо амыраарын јеҥилтер санаалу болгоныс. Нениҥ учун дезе, кӧп сабада Алтайда амыраары баалу болот. Тергеелердиҥ башчыларыла, туроператорло ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, бу ууламјыны јеҥил, граждандарга јуук эдер деп јӧптӧдис.\nБӱгӱн бис бу программаны ачып јадыбыс. Ол кандый ла кӱӱндӱ, арга-чакту улуска јараар. Чындап, мен бойым да куран айдагы амыралта кӱндеримди Алтайда ӧткӱрерим. Кырларга барарым, рафтингле, трекингле, спорттыҥ эрчимдӱ бӱдӱмдериле тазыктырынарым, ар-бӱткенниҥ јаражына јакшызынып јӱрерим, Шамбаланыҥ эжигин бедиреерим.\nБыјыл Алтай орооныстыҥ граждандарына јуук ла јеҥил јорукту болорына сӱӱнедим.\nЭэчиде сӧс Алтайдыҥ тергеелериниҥ јаандарына берилди.\n— Алтайдӧӧн учуп баштаар чартерный рейстер тергеелеристе амыраарын улуска јарамыкту ла јилбилӱ эдер. Алтай јаантайын бойыныҥ ар-бӱткениниҥ јаражыла, тӱӱкилик ле культуралык энчизиниҥ байлыгыла, аш-курсагыныҥ јӱзӱн-јӱкӱриле јилбиркеткен. Ороон кеминде Алтай — ол чындап та бир ле туристско-рекреационный тергее. Бис тӱӱкилик, экономикалык ла культуралык јанынаҥ бек колбулу.\nВиктор Петрович конференцияныҥ туружаачыларына Алтайский крайда туристтерге јилбилӱ Јажыл Кадын (Бирюзовая Катунь), Сибирская монета, Белокуриха, Кадынныҥ сол јарады, Денисовтыҥ куй-тажы керегинде куучындады.\nТергеениҥ башчызы јаан изӱ айдаҥ ала Алтайский крайда коронавирусла оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧй бергенин ачыгынча айтты. Је бу учуралдар јӱк ле јаан калаларда темдектелген, туристтер јӱрер јерлерде ончо айалга бир кирезинде артат. Тургуза ӧйдӧ тӧс сурак эптӱ ле каршузы јок амыраш тӧзӧӧри болот, ончо санитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелер аайынча. Алтайский край айылчыларына оны тӧзӧӧрине белен, канча кире турлар белетелген ле ачылып калган, ончозын амырап келзин деп кычырып турганын ол айтты.\nО. Хорохордин конференция јаҥы рейс ле јаан туроператор келгенине учурлалган учун куучынын тергееде авиаучуштардаҥ баштады.\n— Јылдыҥ ла республикага 2 млн кире туристтер келип јат. Самолетторло олордыҥ јӱк 10 процент кирези келет. Тергеениҥ ӧзӱми авиаколбудаҥ база камаанду.\nӦйдиҥ некелтелерине келижер аэропорт республиканы телекейлик кеминде туристический рынокко јууктадат. Нениҥ учун дезе башка ороондордоҥ келип турган туристтер, бӱгӱнги кӱнде ондыйлардыҥ тоозы 13 муҥ кире, ончого јуук учуралдарда авиатранспортло келет.\n2011 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире аэропорт 500 муҥ кижи уткуган. Ӧткӧн јылда бис 100 муҥ кижи деген тооны ажып, башка категорияга кӧчтис.\nБӱгӱнги кӱнде јаантайынгы рейстер иштейт, олордыҥ географиязы јаантайын элбеп јат. Эмди неделе туркунына 47 авиарейс болуп туру. Бӱдӱн-јарым јыл кайра Москвага кышкыда 4, јайгыда 7 рейс болгон. Бу ууламјы аайынча рейстер бӱдӱрер авиакомпаниялар кӧптӧгӧнинеҥ билеттердиҥ баазы камаанду, ол туристтерге де, республикада јаткандарга да јарамыкту.\nОнойдо ок бистиҥ аэропорттоҥ Красноярск, Екатеринбург, Омск, Казань, Новосибирск калалардӧӧн рейстер ачылган. 2020 јылдыҥ кандык айынаҥ ала тергее ичинде Кӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш јаар маршруттар ачылган.\nОнойдо ок Алтайский крайла кожо ӧмӧ-јӧмӧ маршруттар тӧзӧп турганыс јарамыкту. Онойып, «Сила» авиакомпания јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала Горно-Алтайск—Белокуриха деген рейстер эдерин баштаган. Јолдыҥ узагы 15-20 минут, баазы 2-3 муҥ салковой.\nБу неделеде биске јаҥы авиакомпания келип јат (Северный ветер—Nordwind). Ол Москвадӧӧн рейстер бӱдӱрер 4-чи авиакомпания болор. Онойдо ок ол баштапкы катап Горно-Алтайскты Санкт-Петербургла колбоор. Ол тӱндӱк тӧс калада јаткандарга Туулу Алтайга ла Алтай крайдагы Белокуриха курортко јакшы ла эптӱ айалгада једип алар арга берер. Келер ӧйдӧ албатылар ортодо терминал ачылар.\nРостуризмле ӧмӧ-јӧмӧ јаан туроператорлордыҥ тоозын кӧптӧдӧрине иштейдис, темдектезе, Pegas Touristik, AnexTour ла ӧскӧлӧриле. Онызы јаҥыс ла јайгы туризмди ӧскӱрер эмес, онойдо ок кышкы туризмниҥ ӧзӱмине тебӱ берер деп иженедис.\nТургуза ӧйдӧ бисте туучанала јыҥылаар эки комплекс бар (Манјӱректе ле Алтын-Кӧлдӧ). Манјӱректеги ГЛК-га Сбербанк ӱч јылдыҥ туркунына 6 млрд салковой акча чыгарарын пландайт. Бисте албатылар ортодо кеминде амыраар (4+ темдектӱ) јер болор. Эмди ого јылында 200 муҥ кижи келип турган болзо, келер ӧйдӧ бу тооны 800 муҥга јетирери пландалат.\nОзолондыра темдектегенисле, бисте јети ГЛК болор. Ол Манјӱрек ле Алтын-Кӧлдӧҥ башка Горно-Алтайскта (Туу-Кайа ла Комсомольский кырлар), Караколдыҥ кӧлдӧри јанында, Себиниҥ ажузында ла Кӧксуу-Оозы аймакта Ӱч-Сӱмер туудаҥ ыраак јокто. Калганчызыла французтар да јилбиркеп турган. Ондо тош, соок учун туучанала јыҥылаар сезон алты айга улалар аргалу.\nТурбизнеске јаан инвесторлорды јилбиркеткени Алтайда туризмге јаан ичкери алтам болот. Туулу Алтай экотуризмниҥ, автотуризмниҥ, рафтингтиҥ ле туризмниҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдериниҥ келер ӧйи ине.\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ башчызы тергеениҥ байлыктары, туристтерди јилбиркедип турган јерлери керегинде элбеде куучындады. Керек дезе, ол бойы 9-10 класстарда ӱренип турарда, бери келип, археологиялык казыштарда турушканын, јебрен ӧйдиҥ улузыныҥ јуртыныҥ темдектерин тапканын айтты.\nPegas Touristik туркомпанияныҥ гендиректоры А. Подгорная тӧзӧлгӧн јаҥы турпакеттер керегинде куучындады. Олор башка-башка јӱзӱндӱ, амадулу, ууламјылу. Ортозында эрчимдӱ тазыктыру ла су-кадыкты орныктырар ууламјылулары бар. Анна Альбертовнаныҥ айтканыла, бир кижиге турдыҥ баазыныҥ эҥ ас кеми 19 муҥ салковой. Ары страховка, учуш, трансфер, неделе туркунына ончо јанынаҥ јеткилделген јадар јер, эртен турагы ажаныш кирет. Орто кеминде турлардыҥ баазы бир кижиге јетикӱндик амыралта учушла кожо 24 муҥ салковой болот.\nОнойдо ок премиум-турлар болот. Олордыҥ баазы бир кӱнге, учушты чоттобостоҥ, 80 муҥ салковой болор аргалу. Гендиректордыҥ айтканыла, бу бӧлӱк турпакеттер сӱрекей јаан суруда ла тӱрген садылып калат. Онызы бистиҥ јарлу улузыс, јииттерис бери келерге амадап турганын кӧргӱзет.\nРостуризмле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп тура, Алтайдӧӧн турлардыҥ баазын билдирлӱ јабызадар арга табылганы айдылган.\nА. Маттис Москвадаҥ ла Санкт-Петербургтаҥ Горно-Алтайсктӧӧн келип јаткан рейстер 90 процентке толо деп јетирди. Башка ууламјыларла јаҥы ачылган рейстер 100 процентке толуп калат. «Онызы ичбойында туризм анчада ла тыҥ тебӱ алынганыныҥ темдеги» — деп, ол айтты.\nЗарина Догузова алтай туристический объекттерди бӱткӱл јылына иштеер туристический аргалар белетезин деп кычырды. Ол амыраарга турган улустыҥ кӱӱнин тыҥыдар. Онойдо ок оныҥ айтканыла, туризмниҥ ӧзӱмине ончо јанынаҥ иштеер керек — јеткилдештиҥ кемин, инфраструктураны тыҥыдар, јарандырар керек. Государство андый баштаҥкайларды јӧмӧӧргӧ белен.\nКонференцияныҥ ӧйи тӱгене бергенинеҥ улам СМИ-лердиҥ кӧбизи сурактар берип болбоды. Олордыҥ бирӱзи Алтай Республикада коронавирус оорула колбой туризмди эрчимделтери јанынаҥ иш керегинде болгон. Ороонныҥ тергеелери ичинде бу ооруныҥ ӧдӱп јаткан аайы башка-башка. Темдектезе, Москва ла ого одоштой јерлерде оорып турган улустыҥ тоозы астап јаткан, ондо кату ээжи-некелтелер јымжай берген болзо, Алтайский крайда, Алтай Республикада айалга башка.\nАнчада ла республикада јаткан тегин улуска туристический сезон ачылганыла колбой бери башка тергеелердеҥ, ол ло Алтайский крайдаҥ ал-камык айылчылар келип турганы чочыдулу болот. Не-не болуп, туристтер де ооруны таркадып, оорый бергендердиҥ тоозы кӧптӧзӧ, госпитальдарда улуска јерлер једери-јетпези, башкару бу учуралга кандый иштер белетегени ачык сурак болуп артып калды.\nЧындап, ороондо Алтайский край кажы ла кӱн COVID-19 оорула оорып баштагандардыҥ тоозы эҥ кӧп болгон беш тергеениҥ тооломына кирет.\nАлтай Республикада дезе, калганчы тоолу кӱнниҥ туркунына јазылып калгандардыҥ тоозы јаҥы оорый бергендердиҥ тоозынаҥ кӧп деп темдектелди. Онызы јакшы кӧргӱзӱ деп чотолот. Айдарда, текши албаты-јон амыраар тужында санитар ээжи-некелтелерди буспас, јаан оору таркабас, туристический сезон токтодылбас деп иженери артат.


Оперативный штабтыҥ јууны ӧтти - altaicholmon\nОперативный штабтыҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин коронавирустыҥ југуш оорузын таркатпазыла тартыжар оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nТергеениҥ јааныныҥ темдектегениле, ӧткӧн неделеде Алтай Республикада коронавирусла оорыгандардыҥ тоозы, оноҥ озо ӧткӧн неделеге кӧрӧ, 53% кӧптӧгӧн.\n«Неделениҥ турултазыла, кӱӱк айдыҥ 17-23 кӱндеринде бисте коронавирусла оорыыры кӧптӧгӧн. Текши тооло 78 кижи оорыган, ӧткӧн неделеде 51 кижи болгон. Эҥ кӧп оорыгандар Майма аймакта – 32 кижи, экинчи јерде — Кош-Агаш аймак – 20 кижи. 11 кижи Чамал аймакта оорыган, онызы Чамалда улус оорыыры кӧптӧгӧнин керелейт. Горно-Алтайскта оору астаганы темдектелген. Ӧткӧн неделеде 19 кижи оорыган болзо, бу неделеде 10 кижи» — деп, башчы айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јетирӱзиле, пандемияныҥ ӧйинде јербойында текши тооло 16973 кижи оорыган, 16 590 кижи јазылган.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, республикага коронавирустаҥ 30084 доза вакцина келген – 26034 доза «Спутник V» (Гам-КОВИД-Вак) ла 4050 доза «ЭпиВакКорона». Тергееде текши тооло 25394 кижи вакцина алган.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуеваныҥ јетиргениле, Минпромсадула јӧптӧжӱле Росрезервтеҥ антисептиктер ле маскалар келер. Кичӱ изӱ айдыҥ бажында тергеебиске 7,2 млн маска, 45 муҥ литр антисептик келер учурлу. Олор јонјӱрӱмдик учурлу керектер ӧткӱрерине тузаланарга ла коомой јадынду улуска берилер.\nВице-премьер онойдо ок эҥ озо вакцинация керектӱ улуска прививка эдери јаан учурлу сурак болуп артат деген. Прививка алган 60 јашты ашкан улустыҥ тоозы 42,3%.\nДинара Култуеваныҥ темдектегениле, јуук ӧйдӧ тергееге «Спутник V» вакцинаныҥ 5200 дозазы, «КовиВак» вакцинаныҥ 780 дозазы келер, олор мынаҥ ары муниципалитеттерге аткарылар.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричеваныҥ айтканыла, коронавирусту улуска эки моногоспиталь иштейт, олордо 100 орын: 70 орын Майма аймактыҥ эмчилигинде ле 30 – СПИД-ле тартыжарыныҥ ла профилактиказыныҥ тӧс јеринде. Текши тооло 58 орында оору улус јадып эмденет, орындардыҥ 42% резервте.\nАлтай Республикада вакцинацияныҥ 48 пункты, онойдо ок мобильный 30 бригада иштеп јат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасованыҥ јетирӱзиле, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинеҥ ала Бирлик государственный ченелтелер (ЕГЭ) башталып јат. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына ченелтелер ӧдӱп турган пункттарда санитарно-противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудары, дезинфекция, термометрия ӧткӱрери тӧзӧлгӧнин, социальной дистанция тударын, таҥынаҥ коруланар эп-аргаларла јеткилделгенин кӧрӧри јанынаҥ шӱӱлтелер эдилген.\nТергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱлеер рейдтер ӧткӱрилип турганын куучындаган. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери кажы ла кӱн тергеениҥ организацияларында ла предприятиелеринде коронавирустыҥ профилактиказы јанынаҥ ээжи-керектердиҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудат. Јыл башталганынаҥ бери 2457 объектте противоэпидемический ээжилердиҥ некелтелерин бӱдӱрип турганы шиҥделген, олордо јарталган бузуштар учун 915 протокол тургузылган. Леонид Щучинов онойдо ок салјаныҥ југуш ооруларыныҥ профилактиказы аайынча иштерге ајару эткен.\nТергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла АР-дыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачёвтыҥ јетирӱзиле, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ 452 рейд ӧткӱрген, олордо илелелген бузуштар аайынча 86 протокол тургузылган.\nЈуунда база бир сурак алтай калыктыҥ тергеелер ортодо байрамы, Эл Ойынды, ӧткӱрери керегинде болды. Байрамды ӧткӱрер тушта чокум ла кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱретен санитарно-противоэпидемический керектердиҥ тооломын тургузарын Олег Хорохордин некеди. Ол онойдо ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын, Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларын санитарно-противоэпидемический иштерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тударын тыҥытсын деп баштанган.


«Победа» авиакомпания — Горно-Алтайсктыҥ аэропортында - altaicholmon\n«Победа» авиакомпанияныҥ самоледы Москва–Горно-Алтайск деген маршрут аайынча баштапкы рейсин бӱдӱрерде, оныла учуп келген улусты АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин республикан аэропортто уткыган.\n«Бис «Победа» авиакомпанияныҥ Москва–Горно-Алтайск маршрут аайынча баштапкы рейсин уткып јатканыска сӱӱнедис. Улус самолетло јакшы учуп келген деп бодойдым. Јорыктап јӱрген улуска јарамыкту баалар учун быйанысты айдадыс, олор билдирлӱ јабызаган. Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижис узак ӧйгӧ улаларына иженедим» — деп, Олег Хорохордин кӧдӱриҥилӱ туштажу ӧйинде айткан.\nБистиҥ аэропортко учуп келген самолет јаҥжыкканы аайынча самолеттор учар-конор јердеги суу арканыҥ — солоҥыныҥ алдыла ӧдӱп чыккан. Самолетло келген улусты ла оныҥ командазын орус ла алтай чӱм-јаҥдарла уткыгандар — калаш-тусту, чегендӱ, боорсокту.\n«Москвадаҥ Горно-Алтайскка учуп келген самолет пассажирлерле толо болгоны, мынаҥ да кайра толо барып јатканы сӱӱндирет. Бир айдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына 5 муҥ кире билеттер садылган. Бис баалар јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱреристе, бери учуп турган ӧскӧ компанияныҥ тарифтериниҥ кеми, биске «Победа» келгениле колбой, 8 процентке јабызай бергени јарталган. Онызына бис сӱӱнедис, јорыктап јӱрген улуска ла мынаҥ адакыда туза болот» — деп, авиакомпанияныҥ пресс-качызы Елена Селиванова айткан.\nАэропорттыҥ директоры Сергей Кругловтыҥ темдектегениле, Москва јаар јаҥы рейс — республикага сӱрекей керектӱ. Баштапкы јарымјылдыктыҥ туркунына пассажирлердиҥ тоозы 41 процентке кӧптӧгӧн, онызы ортоотраслевой кеминеҥ 4,5 катапка кӧп. Эксперттердиҥ шӱӱлтезиле, бу тоо оноҥ до ары кӧптӧӧр, анчада ла ӧзӱмниҥ келер ӧйиниҥ аргаларынаҥ кӧрзӧ.\n«Победа» авиакомпанияныҥ бу рейси јорыктап јӱрген улусла толо болгон. Ол ок ӧйдӧ кажы ла кӱн Москвадаҥ бис јаар учуп келип турган ӧскӧ авиакомпанияныҥ пассажирлериниҥ тоозы астабаган. «Победа» ижиниҥ кемин элбедерин сакыйдыс. Аэропорт онызына белен, кӧп улусты шиҥжӱниҥ пункты ажыра тӱрген ӧткӱрерге, келер јылда терминалды јаҥыртар деген јӧп јарадылган» — деп, директор айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, «Победа» авиакомпанияла бис јаар неделеде ӱч рейс эдери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган, келер ӧйдӧ оныҥ самолетторы бери кажы ла кӱн учардаҥ айабас. Авиаперевозкалар — туристтердиҥ тоозын кӧптӧдӧрине, тергеениҥ ӧзӱмине јаан учурлу тӧзӧлгӧ. Ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча рейстер тӧзӧӧри јанынаҥ иш ӧдӧт.\n«Тургуза ӧйдӧ бисте Москва–Горно-Алтайск–Москва маршрутта эки перевозчик, Новосибирск ле Красноярск јаар кажы ла кӱн самолеттор учат, Екатеринбург ла Казань јаар неделеде эки катап — бу ууламјылар быјыл ачык. Келер ӧйдӧ Санкт-Петербург, Новокузнецк, Омск ло Иркутск јаар маршруттар јанынаҥ белетеништӱ иштер ӧдӧт» — деп, удурумга башчы айткан.\nОныҥ эзеткениле, тергеениҥ аймактары јаар авиамаршруттарды орныктырары јанынаҥ иш ӧдӧт, бу јуукта Кош-Агаш јаар технический рейс болгон. Андагы аэропортто инфраструктура јаҥыртылза, ол јаар самолет учуп баштаар.\nАэропортко албатылар ортодо статус берери јанынаҥ иш ӧткӧнчӧ. Керектӱ бастыра документтер јӧптӧштирерине Россияныҥ башкарузына аткарылган. Јӧп јарадылза, ӱлекер тургузары, 2021 јылдаҥ ала перронды јаҥыртары башталар. Аэропорт андый бийик статусты 2024 јыл кирезинде алар деген ижемји бар.\nКӧдӱриҥилӱ туштажуныҥ кийнинеҥ 170 кижи бу ла самолетло ойто Москваныҥ «Внуково» аэропорты јаар уча берген. Олег Хорохордин база бу самолетло Москва јаар ишмекчи јол-јорыкла атанган.\nЈаҥы маршрут аайынча учуштар неделеде ӱч катап болор — вторник, четверг ле суббот кӱндерде. «Победаныҥ» бастыра рейстерин завод-производительдеҥ кӧндӱре аткарган Boeing 737-800 таҥмалу самолетторло бӱдӱрер.\n«Баалары ла јеткилдештери меге јараган…»\nЯна Гурина, Москваныҥ кижизи, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ «Опора России» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ ӱлекер иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы:\n«Победа» авиакомпания Горно-Алтайск јаар маршрутта иштеп баштаганыла колбой, тергеениҥ эл-јонына ла айылчыларына ары-бери јорыктаары јеҥил боло берди. Улуста Алтай јаар барып келер кӱӱн бар да болгон болзо, је транспорттыҥ баалары бийик болгонынаҥ улам олор Европа јаар јорыктап туратан болгон.\nМен «Победаныҥ» самолетторыла бир канча катап јорыктагам, олордыҥ баалары ла јеткилдештериниҥ чыҥдыйы меге јараган. Ӧскӧ компанияныҥ бааларын кӧрзӧ, сезон ӧйинде ары-бери јорыктаганыныҥ билеттериниҥ баазы 40 муҥ салковойго јуукташ. «Победаныҥ» самоледыла анайып ла учсаҥ, багажла кожо — 17 муҥ салковой.\nБылтыр мен андый ла баага «Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла Горно-Алтайск јаар Новосибирск ажыра учкам. Новосибирскке једип келеле, Горно-Алтайскка јетире алты сааттыҥ туркунына једер керек болгон. Эмди дезе кӧндӱре учуп келериҥ. Куран айда бу ла авиакомпанияныҥ самоледыла бери келерим ле јаҥы јолдыҥ развязказын кӧрӧрим.\nУчуп келер ӧй јарамыкту, мен самолетко отурала, уйуктаарын јакшызынадым. Тӱнде учуп чыгала, тӧрӧл республикаҥга эртен тура једип келериҥ.\nРейстер кӧптӧгӧни сӱрекей јакшы, онызы бистиҥ аэропортко до јарамыкту. Мындый јӧпти туку качан јарадар керек болгон».\nАнна Меликян, Горно-Алтайсктыҥ кижизи, аграрный колледжтиҥ преподаватели:\n«Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла мен Горно-Алтайсктаҥ Москвага јетире јаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде учкам, оноҥ ары — Краснодардӧӧн. Меге јарамыкту стыковочный рейс болгон: бастыразы бир ле аэропортто, кайдӧӧн дӧ барбазыҥ, рейстер ортодо арбынду ӧй келишкен. Ол авиакомпанияныҥ сайтында кижи талдап алгадый бир канча рейстер болгон.\nМен јай ӧйинде учкам учун кӧп кийим-тудум керек јок болгон — кожо алып јӱрген кожым јаан эмес. Билетти садып алар ӧйдӧ самолетто кандый јер сеге јараганын талдап алар арга бар. Слер баштапкы пассажир эмес болзогор, сервис слердиҥ јаныгарда кем отурарын талдап алар арга берет — эр кижини эмезе ӱй кижини. Баалар ла јеткилдештиҥ чыҥдыйы јарамыкту. Бу рейсле учканымныҥ баазы, Новосибирсктеҥ бу ла авиакомпанияныҥ самоледыла учканына кӧрӧ, јабыс».\nУрсул Аныев, Алтай Республиканыҥ Москвадагы студенттериниҥ јерлежӱзиниҥ совединиҥ председатели:\n«Улус бойыла кожо јаан кош-јӱк јогынаҥ јорыктаарын јакшызынар, самолеттогы комфорт-немеге јаан ајару этпей турган болзо, «Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла бир де алаҥзыбазынаҥ јорыктаарга јараар. Бу рейс Москва јаар ишмекчи јол-јорыкла, бойыныҥ керек-јарактарыла јорыктап тургандарга јарамыкту.\nS7 авиакомпания ыраада учуп барып јаткан студенттерге јарамыкту айалгалар тӧзӧйт, субсидированный билеттер садылат. Оныҥ да учун бу авиакомпанияныҥ самоледыла учары эптӱ — кош-багажыҥ да јаан, колго алып јӱрер тудунчак коштыҥ бескези 10 килограмм, самолеттыҥ ичинде азырап јат — онызы кажы ла студентке јаан учурлу.\nЭкинчи авиаперевозчик иштеп баштаганы рейсти талдап алар арга берет — баазы ла комфорт-јеткилдежи аайынча.\nБаза бир јаан авиакомпания иштеп баштаганы бистиҥ оогош тергееге кӧп јакшы айалгалар тӧзӧйт, анчада ла туризмниҥ ӧзӱмин ајаруга алза».\nОльга Грушина, Барнаул каланыҥ кижизи, кожоҥчы:\n«Бис Горно-Алтайсктаҥ Москва јаар баштапкы рейсле учканыс. Јол-јорыктыҥ эҥ ле јарамыкту бааларын талдап, бис Барнаулдаҥ Горно-Алтайсктӧӧн ӧнӧтийин келгенис. «Победа» авиакомпанияныҥ баштапкы рейсине туштаарыс деп сананбаган да болгоныс.\nСамолетло учуш јакшы болды. Јаҥыс ла самолеттыҥ отургыштарын бойыҥа јарамыкту болзын деп келиштиртип болбозыҥ. Оныҥ да учун агаш отургышта отурала учкаҥдый сезим арткан. Кошты апарары јанынаҥ аҥылулар бар.\nБистиҥ самолет улусла толо болгон. Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординге туштаганыс, бир эмеш куучындашканыс та. Москва бисти јаҥмырла уткыган. Јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде бу ла рейсле кайра јанарыс».


25.09.2017 - altaicholmon\nJолдордо јеткер болбозын\nГИБДД-ныҥ ишчилери јолдорло јӱрӱжериниҥ инспекторлорыныҥ кыймыгузында туружаачы балдарла кожо јолдорго чыгып, тискинчилерге тӱнде суркурап туратан башка-башка эдимдерди сыйлагандар.\nТартыжуныҥ эрчими јабызабас\nАрбынду продукция садылды\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде јурт ээлемниҥ продукциязын садатан јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧри ле аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nГорно-Алтайскта сыгын айда профессионал ла бийик ӱредӱлӱ заведениелерде баштапкы курста ӱренип тургандарла туштажулар ӧткӱрилген. Ондый туштажулардыҥ амадуларыныҥ бирӱзи ӱренип келген јииттерди јаҥы айалгаларга темиктирери болуп јат деп, каланыҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nТоктодуларды ӧскӧ јерге\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында јолдордо јеткер болбозын јеткилдеери аайынча комиссияныҥ јууны ӧтти, оны каланыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы О. Сафронова башкарып ӧткӱрген.\nТӧрт кӱнниҥ туркунына\nӰлӱрген айдыҥ бажында Москва калада Россияныҥ эрчимдӱ ле ишмекчи јииттери јуулыжар. Текшироссиялык форум «Орооныстыҥ јиит командазы» деген федерал ӱлекер аайынча ӧткӱрилер.


Иеговага акту јӱрегердеҥ багыныгар — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Сыгын ай 14—19 б.\nИеговага акту јӱрегердеҥ багыныгар\nБИСКЕ ИЕГОВАГА БАГЫНАРГА КЕЗИКТЕ НЕНИҤ УЧУН КӰЧ БОЛОТ?\nАКСАГАЛДАР НЕЕМИЯНАҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nАДАЛАР ДАВИД КААННЫҤ ТЕМИНЕҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nЭНЕЛЕР МАРИЯНЫҤ ТЕМИНЕҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nИЕГОВАГА ОНОҤ ЛО АРЫ БАГЫНЫГАР\nЈаҥды нениҥ учун тоор керек?\n«Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»\n«Адабыска оноҥ артык багар учурлу эмезис пе?» (ЕВР. 12:9).\n9 КОЖОҤ Иегова — бистиҥ Кааныс!\n1. Бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу?\nБИС Иегова Кудайга багынар* учурлу, нениҥ учун дезе ол бистиҥ Јайаачыбыс. Ол Јайаачы болордо, ондо бойыныҥ јайаандарына кандый бир нормалар тургузатан јаҥ бар (Ачыл. 4:11). Је бисте оныҥ сӧзин угатан ӧскӧ дӧ јаан шылтак бар — ол эҥ ле јакшы башкараачы. Кижиликтиҥ тӱӱкизинде кандый башкараачы болбоды дееригер. Је олордыҥ кемизи де Иегованыҥ ойгорына, сӱӱжине, буурзагына ла килемкейине јуук та турбас (Чыг. 34:6; Рим. 16:27; 1 Иоанн 4:8).\n2. Еврейлерге 12:9—11-ле болзо, бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу?\n2 Иегова бисти ого коркып турганыстаҥ улам эмес, је оны сӱӱп, Адабыс деп бодоп турганыстаҥ улам багынзын деп кӱӱнзеп јат. Элчи Павел Еврейлерге бичиген самарада, бис «Адабыска оноҥ артык багар учурлу» деп јартап јат, нениҥ учун дезе Кудайдыҥ ӱредӱзи бистиҥ бойыска ла тузалу болот. (Еврейлерге 12:9—11 кычырыгар.)\n3. а) Бис Иеговага багынып турганысты канайып кӧргӱзер аргалу? б) Бис кандый сурактар кӧрӧрис?\n3 Бис Иеговага багынып турганысты канайып кӧргӱзерис? Биске Кудайдыҥ кажы ла сӧзин угарга бастыра кӱчистеҥ албаданар керек ле ӱзе ле немени бойыстыҥ санаасла эдетен кӱӱнле тартыжар керек (Укаа 3:5). Бис Иегованыҥ кылык-јаҥын јакшы билип алзаас, биске ого багынарга јеҥил болор. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ эткен керектеринеҥ оныҥ сӱреен јакшы кылык-јаҥдары кӧрӱнет (Сар. 145:9). Бис Иеговала канча ла кире јуук танышсаас, оны ончо ло кире тыҥ сӱӱп јадыс. Анайып, оныҥ сӧзин угарга, биске кӧп ээжилер де керек јок болот. Бистиҥ сезимдерис ле санааларыс Кудайдыҥ јакшыныҥ ла јаманныҥ нормаларына келижип турзын деп ӱренедис (Сар. 97:10). Је кезикте биске Иеговага багынарга кӱч болуп јат. Нениҥ учун андый болот? Аксагалдар, адалар ла энелер Неемия башкараачынаҥ, Давид кааннаҥ ла Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу? Бу сурактарды шӱӱжип ийектер.\n4, 5. Римдегилерге 7:21—23-ле болзо, биске Иеговага багынарга кезикте нениҥ учун кӱч болот?\n4 Биске Иеговага багынарга кезикте нениҥ учун кӱч болот? Шылтактардыҥ бирӱзи — бис кинчекти энчиленип, толо кемдӱ эмес болуп калганыс. Мынаҥ улам бис ончобыс ӱзе ле немени бойыстыҥ санаасла эдерге кӱӱнзейдис. Адам ла Ева јарабас јиилекти јигениле, јаманныҥ ла јакшыныҥ нормаларын бойлоры тургузарга кӱӱнзеп, Кудайга удура барган (Баш. 3:22). Анайып, улус эмдигенче Иегованыҥ кӧрӱмин керекке албай, јакшыныҥ ла јаманныҥ нормаларын бойлоры тургузат.\n5 Иегованыҥ айтканын ончозын бӱдӱрерге, оны билер ле сӱӱп турган улуска да кӱч болот. Мыны элчи Павелдиҥ теминеҥ кӧрӧдис. (Римдегилерге 7:21—23 кычырыгар.) Бис Павел ле чилеп Иегованы сӱӱндирерге кӱӱнзейдис. Је биске јастыра кӱӱнисле јаантайын ла тартыжарга келижет.\n6, 7. Иеговага багынарга база кандый шылтактаҥ улам кӱч болордоҥ айабас? Тем куучындап беригер.\n6 База бир шылтак — бистиҥ чыдаган культурабыс болот. Бу телекейдиҥ кӧрӱм-санаазыныҥ кезиги Иегованыҥ кӧрӱмине келишпей јат, оныҥ учун кандый бир кӧрӱмге кирип калбаска, биске јаантайын тартыжарга келижип турган болор. Бир тем кӧрӱп ийектер.\n7 Кезик ороондордо јииттерди, јӱрӱмде эҥ ле учурлу неме — кӧп акча иштеери деп бӱдӱмјилеп салат. Мындый айалга Мэри* деген сыйында болгон. Чындыкты билердеҥ озо, ол орооныныҥ эҥ јакшы университеттериниҥ бирӱзинде ӱренген. Тӧрӧӧндӧри Мэрини акчалу ла јамылу ишке кирзин деп кӱӱнзедип туратан. Мэри бойы да анайып кӱӱнзеген. Је Иегованы билип, оны сӱӱп баштаарда, оныҥ амадулары солына берген. Андый да болзо, ол мынайып айдат: «Кезикте Иеговага иштеерине чаптык болгодый кӧп акча иштейтен аргалар табыла берет. Је меге ада-энемниҥ ӱреткениле, јок деп айдарга кӱч болот. Оныҥ учун јарлаар ишке чаптык болгодый ишке кирбейин деп, кажы ла катап Иегованы јайнап сурайдым» (Матф. 6:24).\n8. Бис нени шӱӱп кӧрӧрис?\n8 Иеговага багынганыс биске туза экелет. Је Кудайдаҥ јаҥ алган аксагалдарда ла ада-энелерде Кудайга багынатан база бир шылтак бар, нениҥ учун дезе олор улустыҥ јӱрӱми учун каруулу. Эмди Агару Бичиктеҥ, Кудайдаҥ берилген јаҥды чын тузаланарга болужатан тоолу темдер кӧрӱп ийектер.\nАксагалдар Иерусалимниҥ стенелерин орныктырарына турушкан Неемия чылап, Каандыктыҥ Туразын јазаарында туружып јат (9—11 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n9. Неемияда кандый кӱчтер болгон?\n9 Иегова аксагалдарга бойыныҥ албатызын кичеейтен молју берген (1 Петр 5:2). Аксагалдар андый молјузын бӱдӱреринде Неемияныҥ сӱреен јакшы теминеҥ ӱренер аргалу. Неемия Иуданыҥ јаан јамылу башчызы болгон (Неем. 1:11; 2:7, 8; 5:14). Темдектезе ондо мындый кӱчтер болгон: иудейлер ӧргӧӧни быјарсыдып туратан; албаты левиттерге акча-јӧӧжӧ јанынаҥ болужатан Јасакты бӱдӱрбей туратан; суббот кӱнди ӧткӱрбей туратан ла эр улус ӧскӧ укту ӱй улус алып туратан. Оныҥ учун Неемияга бу кӱч айалганыҥ аайына чыгар керек болгон (Неем. 13:4—30).\n10. Неемия Иегованыҥ албатызына канайып баштанган?\n10 Неемия Кудайдыҥ албатызына бойыныҥ ээжилерин тургузып, јаҥын јастыра тузаланбаган. Карын, Иегованаҥ акту јӱрегинеҥ болуш сурап, улусты Кудайдыҥ Јасагына ӱреткен (Неем. 1:4—10; 13:1—3). Анайда ок Неемия иудейлерле кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштенип, керек дезе Иерусалимниҥ стенелерин јаҥыдаҥ тударга да болушкан (Неем. 4:15).\n11. 1 Фессалоникадагыларга 2:7, 8-ле болзо, аксагалдар ака-эјелерге канайып баштанар учурлу?\n11 Бӱгӱнги кӱнде аксагалдар Неемияныҥ кӱчтериндий кӱчтерге туштабай турган да болзо, олор оныҥ теминеҥ кӧп немеге ӱренер аргалу. Темдектезе, олор ийде-кӱчин кысканбай, ака-эјелерге болужып јат. Улусты башкаратан јаҥ Кудайдаҥ берилген деп оҥдоп, бийиркенбейдилер ле јуундагы ончо улуска јалакай баштанадылар. (1 Фессалоникадагыларга 2:7, 8 кычырыгар.) Олордыҥ айткан сӧстӧринеҥ акту сӱӱжи ле јобожы кӧрӱнип јат. Кӧп јылдарга аксагал болуп турган Эндрю ака айдат: «Аксагалдыҥ јалакайы ла сӱӱжи ака-эјелердиҥ јӱрегин томултып, олорго јӧмӧжӧргӧ кӱӱнзедет». Ченемели јаан Тони деп аксагал мынайып айдат: «Филиппыдагыларга 2:3-те бичилген јӧпти бӱдӱрерге албаданганым, бойымды улустаҥ јабыс тударга болужат. Анайып, мен улусты бир иске бастырбай јадым».\n12. Аксагалдар нениҥ учун јобош болор учурлу?\n12 Аксагалдар Иегованаҥ тем алып, јобош болор учурлу. Иегова Јер-телекейдиҥ Бийи де болзо, «јокту кижини тобрактаҥ» кӧдӱрерге, «бӧкӧйип јат» (Сар. 113:6, 7; 18:35). Оныҥ учун бийиркек ле улуркак улус Иеговага јескинчилӱ болот (Укаа 16:5).\n13. Аксагалдарга нениҥ учун бойыныҥ тилин тудар керек?\n13 Иеговага багынарга турган аксагалдарга бойыныҥ тилин тудуп турар керек. Оноҥ башка олорго ака эмезе эје тоомјылу баштанбаза, олор тудунып болбой, јастыра неме айдардаҥ айабас (Гал. 5:14, 15; Иак. 1:26). Ӧрӧги айдылган Эндрю ака мынайып куучындаган: «Кезикте, мениҥ кӧрӱмимле, меге тоомјылу баштанбаган аканы эмезе эјени јерине тургузып ийер кӱӱним келет. Је Агару Бичиктеги чындык ишчилердиҥ темдерин шӱӱп сананганым, меге јобош ло јымжак артарга болужат». Аксагалдар јуунныҥ улузыла, ол тоодо ӧскӧ аксагалдарла, јымжак ла јалакай куучындажып турганыла, Иеговага багынып турганын кӧргӱзет (Кол. 4:6).\n14. Иегова адаларга кандый молју берген ле олор нени эдер учурлу?\n14 Иегова адаларга билениҥ бажы болотон молју берген. Оныҥ учун адалар бойлорыныҥ балдарын ӱредип таскадар учурлу (1 Кор. 11:3; Еф. 6:4). Је ада кижиге, билениҥ бажы да болзо, Иегованыҥ алдында каруулу болгонын ундыбас керек. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ «ады-јолынаҥ... не ле ук-тӧс бойыныҥ ады-јолын алган» (Еф. 3:14, 15). Адалар Иеговага багынып турганын канайып кӧргӱзет? Олор бойыныҥ јаҥын Кудайды сӱӱндирерге тузаланып јат. Адалар Давид каанныҥ јӱрӱмин шӱӱп сананып, кӧп немеге ӱренер аргалу.\nАда кижиниҥ мӱргӱӱлинеҥ јобош болгоны кӧрӱнер учурлу (15, 16 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n15. Давид каан нениҥ учун адаларга јакшы тем болот?\n15 Иегова Давидти јӱк билениҥ бажы болуп эмес, је бӱдӱн Израиль албатыныҥ башчызы эдип тургускан. Давид каанныҥ јамызы сӱрекей јаан болгон. Кезикте ол бойыныҥ јаҥын јастыра тузаланып, јаан јастыралар эткен (2 Сам. 11:14, 15). Је Давид тӱзедӱлерди алынып туратаныла Иеговага багынып турганын кӧргӱскен. Ол Иеговага мӱргӱзе, сезимдерин ачыгынча айдып, бар-јок кӱчиле Иеговага јараар эдип јӱрерге албаданган (Сар. 51:1—4). Анайда ок јобош болуп, эр де, ӱй де улустыҥ ойгор сӧстӧрин угуп туратан (1 Сам. 19:11, 12; 25:32, 33). Давид бойыныҥ јастыраларынаҥ ӱренген. Ол Иеговага иштеерин баштапкы јерге тургускан.\n16. Давид каанныҥ теминеҥ адалар неге ӱренер аргалу?\n16 Давид каанныҥ теминеҥ адалар неге ӱренер аргалу? Оныҥ теминде мындый ӱредӱлер бар: Иегованыҥ берген јаҥын чын тузаланыгар. Анайда ок јастыралараарды алынып, слерди Агару Бичикке тайанып тӱзеткен улусты угуп туругар. Ол тушта билегер слердиҥ мынайып јобош болгоноорды кӧрӱп, слерди тооп турар. Иеговага билегерле кожо мӱргӱген тужыгарда, сезимдеригерди куучындап туругар, анайып јууктарыгар слерге Иегованыҥ болужы ла башкартузы керек болуп турганын кӧрӧр. Је эҥ учурлузы, олор слердиҥ Иеговага иштебей јӱрӱп болбозыгарды јарт кӧрӱп турар учурлу (Јаҥ. т. 6:6—9). Слердиҥ јакшы темигер — билегерге берип турган эҥ баалу сыйлараардыҥ бирӱзи болот.\n17. Иегова энелерге кандый иш берип салган?\n17 Иегова энелерге јаан кӱндӱ эдип, балдарды таскадарында туружатан каруулу иш берген (Укаа 6:20). Баланыҥ бастыра јӱрӱми энениҥ ӱреткенинеҥ камаанду болордоҥ айабас (Укаа 22:6). Эјелер, Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу?\n18, 19. Энелер Марияныҥ теминеҥ неге ӱренер аргалу?\n18 Мария Агару Бичикти сӱреен јакшы билген. Ол Иегованы акту јӱрегинеҥ тооп, оныла јуук колбуларлу болгон. Оныҥ бастыра јӱрӱми тыҥ солына беретен де болзо, Иегованыҥ табына багынарга белен болгон (Лука 1:35—38, 46—55).\nАрып калган тужыста билегистиҥ улузына багырбай, карын сӱӱжисти кӧргӱзерге албаданар керек (19 абзацты кӧрӱгер.)*\n19 Марияныҥ теминеҥ слер, эје-сыйындар, неге ӱренер аргалу? Баштапкызында, Иеговала јуук колбуларлу болыгар. Јуук колбуларлу болорго, Агару Бичикти таҥынаҥ шиҥдеп, јаантайын мӱргӱп туругар. Экинчизинде, Иегованы сӱӱндирерге, јӱрӱмигерди солыырга белен болыгар. Слер бойын тудунып болбой, балдарыла кату куучындажып турган биледе ӧскӧн болзогор, балдарга кыйгырарында јаман неме јок деп сананып турган болорыгар. Керек дезе балдарды таскадарына Иегованыҥ кӧрӱмин билип алган да болзоор, јобош ло чыдамкай артарга, анчада ла арып калган тужыгарда балдараар сӧс укпай турза, кӱч деп кӧрӱп турган болорыгар (Еф. 4:31). Мындый айалгада Иегованаҥ болуш сураар керек. Лидия эје мынайып куучындайт: «Кезикте уулым сӧзимди укпай турза, калјуурбай тудунарга, Иегованы јайнап јадым. Керек дезе айдып јатканымды токтодып ийеле, бойыма мӱргӱп ийедим. Нениҥ учун дезе мӱргӱӱл меге токынай берерге болужат» (Сар. 37:5).\n20. Кезик энелерге нени эдерге кӱч болот, је бу кӱчти ӧдӧргӧ, нени эдер керек?\n20 Кезик энелерге дезе, балдарына сӱӱжин кӧргӱзерге кӱч болордоҥ айабас (Тит. 2:3, 4). Андый ӱй улус, ада-энелер ле балдар ортодо јуук колбулар болбогон биледе чыдаган болор. Слер де мындый биледе чыдаган болзогор, ада-энегердиҥ јастыраларын этпегер. Иегованыҥ табына багынып турган ӱй кижи балдарына сӱӱжин кӧргӱзерге ӱренип алар учурлу. Ого бойыныҥ санаазын, сезимдерин ле кылык-јаҥын солыырга кӱч келижип турган да болзо, је солынар арга бар! Анайып ол бойы да, оныҥ билези де јаан сӱӱнчи алар.\n21, 22. Исаия 65:13, 14-лӧ болзо, Иеговага багынып турзаас, кандый туза аладыс?\n21 Давид каан Иеговага багынары сӱрекей јаан сӱӱнчи экелип турганын билер болгон. Ол бичиген: «Иегованыҥ чындык јакарулары јӱректи сӱӱндирип јат. Иегованыҥ ару јакылталары кӧсти ачат. Олор чындык ишчиҥди корулайт, олорды тузаланган кижи улу кайрал алат» (Сар. 19:8, 11). Иеговага багынып турган улустыҥ ла оныҥ сӧзин укпай турган улустыҥ башказын јарт кӧрӱп јадыс. Ого багынып турган улус «сӱӱнип кыйгырар». (Исаия 65:13, 14 кычырыгар*.)\n22 Аксагалдар, адалар ла энелер Иеговага акту јӱректеҥ багынып турганынаҥ туза алат, олордыҥ билезине сӱӱш ле сӱӱнчи келет, јуун дезе, бирлик болот. Је эҥ учурлузы — олор Иегованы сӱӱндирип јат (Укаа 27:11). Мынаҥ артык неме бар эмеш пе?\nИеговага багынарга, аксагалдар, адалар ла энелер нени эдер учурлу?\nБис Иеговага оноҥ ло ары багынзаас, кандый кайрал аларыс?\n123 КОЖОҤ Кудайдыҥ башкартузына чындык багынадыс\nБу јӧрмӧлдӧ бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу деген суракты шӱӱжип кӧрӧрис. Анайда ок аксагалдар, ада-энелер — кандый бир јаҥ алган улустыҥ ончозы — Неемия башкараачынаҥ, Давид кааннаҥ ла Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу деп билип аларыс.\nЈАРТАМАЛ. Кижини кемниҥ-кемниҥ сӧзин уксын деп албадап турза, «багынары» деген сӧс јӱк ле јаман јанынаҥ јуралат. Је Иегованыҥ ишчилери Кудайга багынарга бойлоры шӱӱп алган, оныҥ учун багынарында јаман неме јок деп сананат.\nБу јӧрмӧлдӧ кезик улустыҥ ады-јолын солып салган.\nИсаия 65:13, 14: «Оныҥ учун Бий Кайракан Иегова мынайып айдат: „Мениҥ ишчилерим тойу јӱрер, а слер дезе, торолорыгар. Мениҥ ишчилерим суузабай јӱрер, а слер дезе, суузап какшарыгар. Мениҥ ишчилерим сӱӱнер, а слер дезе, уйатка каларыгар. Мениҥ ишчилерим сӱӱнип кыйгырар, а слер дезе, јӱрегердеги ачуунаҥ улам онтоп, калактарыгар“».\nЈуруктарда: аксагал Каандыктыҥ Туразында уулыла кожо иштенип јат. Бу аксагал Иерусалимниҥ стенелерин орныктырарына болушкан Неемиянаҥ тем алат.\nЈурукта: ада кижи билезиле кожо акту јӱрегинеҥ Иеговага мӱргӱп јат.\nЈурукта: уулчак канча частыҥ туркунына видеоойындар ойноп, айылдыҥ ижин де этпеген, школдыҥ јакылтазын да бӱдӱрбеген. Је оныҥ энези иштеҥ арып калган келген де болзо, бойын тудунып, уулчагыныҥ јастыразын јалакай јартап берет.


Людмила Яковлевна Кандаракова\nАлена: Jакшылыкту кӱнле! Мен Кошева Алена Маратовна. Горно-Алтайск каланыҥ эл-университединиҥ 515 группаныҥ студентти алтаистика ла тюркология факультеттиҥ. Сӧӧгим кӧбӧк. Бӱгӱн jаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱни 2017 j. Мен Турочак аймакта jадып турган Крачнакова Людмила Яковлевнанаҥ алып турум.\nМен Кандаракова Людмила Яковлевна болорым. Jе алдында девичья фамилиям Крачнакова болор. Анаҥ дезе чыккан jерим Курмач-Байгол болгон. 1954 jылда чыккам, тӧрӧӧм 8 февральда. Ол соок кÿн болгон деп jат тайнам. Анаҥ дезе анда jе первый класска барган, тогус классты божоткон анда октябренок, пионер болгон. Пионерды особенно тыҥ башка кишаан галстукты мында туткан. Галстукты эмди jакшы анаҥ да комсомол болгон. Оноҥ ÿредÿди jе база jакшы ÿренгем. Доска почета бистиҥ школдо болгон, jе ӧскÿс школдо, бистиҥ jакшы ÿредÿчилер болгон. Директор, анаҥ дезе Анна Макаровна Пустогачева эмди Кандаракова болор. Горно-Алтайскта jадып jат, база амырап jат. Анаҥ дезе анда jакшы ÿредÿчилер бисти ÿреткен, оныҥ учун бис мындый ӧрӧ барала ÿреналган, бисти ÿреналзын деген jакшы ÿренип алзар, jакшы кижи болалзар деп айтыран болгондор. Аҥ ужын бис наверно ÿренал кеп. Аҥ ужын jакшы ол бистиҥ jууларга ÿреткен ÿредÿчилерге . Анаҥ дезе первый класста мени Jинjикей Ольга Гавриловна деп кижи ÿреткен, ол андый ÿредÿчи болгон, бала оҥдобозо не знаю, но старалась. Вот андый ÿредÿчилер ÿреткен учун кижи болуп jургенис. Анаҥ дезе бистиҥ ол jайгыда ол школдыҥ jанында сад болгон. Анда кайыҥ ӧскӧн, jодро ӧскӧн, jодро чÿрбÿте jайылган цветоктар апааш болтон. Анаҥ дезе ол чÿрбÿт бышкан деревнениҥ ортозы болгон. Алдында школ болордо ол анда дезе олар кижи шикпас. Оноҥ башка олла не кагат кашиярлар. Аныҥ первый сентябрьда барзаҥ ла сени линейкада айдарлар ол анда jодрого jÿрбÿтке шык jоргон деп айдарлар. Анаҥ дезе неге биолог болгон - Пустогачев Николай Николаевич база jакшы ÿреткен бисти грядкалар тÿзедетен , анаҥ дезе олло jайнала бис анда иштейтен, ол анда практика он кÿн каждый ла ÿренчик анда jӧркӧп иштеп салатан. Эртен тура бар кӧрзӧ кечкеде оллан эчий сен кайа сыганду чыккалтан. Анаҥ дезе “ гидробон” деп неме ол тужында совхоз деп неме боларда гидробон деп неме отургысканыс, jажыл jÿбÿа. Jаш чыккан бозуларга jаш ӧлӧҥ ӧстÿртен гидробон ол андый неме. Фермада оны барып сугарар керек . Jети часта барып сугарзаҥ jакшы. Эмди дезе бистиҥ ол неде jаҥы школ тудуп салгандар. Ол jер эмди вообще jок . Площадка jаан болгон , анда jайынала балдар волейбол ойноп jÿретен . Бастыра деревнениҥ ортозында jе андый jакшы.\nАлена: Канча jыл слер иштегенер школдо?\nЛюдмила Яковлевна: Jе бастыра общий одус ÿч jыл стаж болор. Jе глава болуп мен избираться эткем. Анаҥ дезе глава болуп мен беш jыл иштегем, jе оноҥ здоровьем болбый турала ойто jÿрергем. Jÿререримде jерим jок болды, кижи уже киркалган ары. Мен дезе санандым, мен тен jерим сохранится. Оноҥ не болзын узак сананбай уул кижини артырзалдым. Иштебей 2006-2007 jылда неге бардым анда начальный класстыҥ jери болгон , а мен педучилище божоткон кижи. Директор пожалуйста , кел деп турарда ,мен Тулайга барала бир jыл иштедим, билемди чачала jе канайда отурарыҥ ? Анда бир jыл иштейдим , билемди кожо барак анда кожо иштерис менде jер бар деримде, мениҥ ӧбӧӧним jок бойымныҥ jерим барбазым дерде. Ойто бойымныҥ айылга jанган , jе уже готовить эдер, иштер керек болгон. 1991 – даҥ ол jылдар коркышту мениҥ балдарым ӧскӧн кÿн, бастыра ÿредÿ акча бербей jыл болтурган. Бир кызымды ÿредалдым, экинчизи эмди иштепjат. Jе бистиҥ 2000 jылда jаҥыс ла jол ачылган, мен анда глава болтурамда анда jолды Курмач- Байголго jетире, ол тушта ачкан Ого бийике jетире бис jӧйÿ бастыран болгоныс, кем атту баскан, кем тракторлу. Конференцияга бис тракторлу jÿрдис чанакка эдалган , бийике jетире бисти отургызала, конференцияга трактор алjÿрди. Анда лужалар jаан-jаан, кезикте ол лужага тÿжÿп туртан ÿредÿчилер бар болгон. Jе канайдар база анайып иштеп ле jÿрдис.\nАлена: А слерде кандый кайралдар бар?\nЛюдмила Яковлевна: Jе менде кӧп балдарлу, Ветеран труда , беш балалу кижиге медаль берген. Анаҥ дезе jе райононоҥ кайралдарым кӧп менде, кажыла jыл бажынаҥ благодарственное письмо кыстар иштеп турган, jакшы кыс бичип берип турган.\nАлена : Анна Макаровна Кандаракова деп кижини билерер бе?\nЛюдмила Яковлевна: Эйе, эйе мениҥ ÿредÿчим ол база, алтай тилле ÿреткен кижи болор ол. Коркышту бисти выступать эдип, драмкружок ӧткÿрер, бис оныла выступать эдип, каждый праздник , байрамдар болзо бис анда выступать эдип турганыс. Jе бисте андый ÿредÿчилер болгон учун, наверно, бис айjадым бис кижи болуп калганыс. Анна Макаровна Кандаракова эмди база ору jатjат, мен кирjÿргем ого. Ой, база алтай тилдиҥ ÿредÿчизи болгон, jакшы ÿреткен, и вот айjадым Толбина эмди, однако, Демчинова Мира Альчиновна доска почетада турган, мен jакшы билерим. Анаҥ Оҥдой аймактаҥ, ол Новосибирсктыҥ кыстары jе меге келгилеп , олорло куучындап туратан болгон. Таванада бир jыл городто таванала чай этирен. Тавана а бу мыныла немени этиренер? Новосибирсктыҥ кыстары сурады: Jайгыда оны кургадып, кышкыда оны чай эдип jадыҥ. Jе эмди городто, баданда ӧзÿп jат, jайылган кандый jараш. А оны кургап калганда бу ла сентябрь айда оны jуур керек. Jууп алганда кургадып ийзе jунуп, кеп неге мында развесишь или мынайда jайала, кургадаланда , кыжына чай, ол даже целебный неге эмеш ичи ортурарда, недеҥ крутой эдип кайнадалганда ол jакшы ичи орыбайjат, оныҥ jалбрактарынаҥ алтайлар, чалкандулар бастыразы кожо.\nАлена: Ада-энегер керегинде нени куучындыйарар?\nЛюдмила Яковлевна: Мениҥ адам Крачнаков Яков Байрамович болгон. Берлинге jеткен кижи болгон. 17 jаштуда мынаҥ барган. Турочактаҥ jӧйÿ Бийскийге барган. Анаҥ дезе Берлинге jеткен кижи болгон. Белорусский фронтто болгон. 1945 jылда jуу божордо Берлинниҥ рестактыҥ jанында болгон. Анаҥ оныҥ кийнинде 1945 jылдаҥ алала 1950 jылга jетире оны анда артырзып салган, корылалзын деп , ол анда jÿрген. 1950 jылда jанарда энемди алган, энем Крачнакова Лидия Гавриловна база адазын апарарда , ол jаҥыс энезиле артып калган. Ары-бери jÿртирен дейле , андый улусты ишке албас болгон деп энем куучындар болгон. Оныҥ учун анда кӧралган, мында кӧралган база немени алдында кружева нениҥ койканыҥ алдында эдип турган. Ак анаҥ кружевалар болгон. Оноҥ кӧкчи болгон, кӧктӧр немелерди машинкала да анаҥ дезе вышивать эдип туратан. Андый jакшы неме болгон, кезик немелер анда jадып калган экелбедим. Капшай-капшай jе мен случайно айдып jадым орый береримде мени дезе ноябрь айда, ой вспоминать-то трудно больницага экелген анаҥ мени ары jанбазын вдруг не успеем дерде, мындала артып калгам. А тура готовый болды, уулым мында бастыра построил. Анаҥ дезе jе ары не барарым точно, балдарда чакпырап jÿретен мында. Jе не барар? Барбадым анаҥ.\nАлена: Курмач-Байгол деп не адаган?\nЛюдмила Яковлевна: Байгол – ол суу, Курмач – корым таштар анда шогылып калган, оныҥ учун Курмач-Байгол деп адаган. Байгол бистиҥ суу бай болгон кижилерди ол тужында тыҥ азыраган. Jаан-jаан кандый-кандый лен деп балыктар шараандар, ол сӧӧкпӧш jе шабактар сӧкпӧштӧр отурушье отуры мольган кандый jакшы. Олам jаскыда бистий балдар тушта банканы салган, банкадаҥ тудалган. Алдында дезе бистиҥ улуста дезе морда деп неме ортÿрен болгон . Jе мындый долинадаҥ талынаҥ агажынаҥ чичке чыбыктаҥ морда ортÿрен болгондор, оолар тудатан. Ол тушта ол бистиҥ суу айjадылар каргаан улустар оой дезе оолан кургат алган, анда дезе тегин кайнадар оны , корбо талдап сÿттÿ аш эделе ого саларда кандый амтамду. Анаҥ дезе тегин де чайнап-чайнап jийериҥ, таматап келерин найлу амтамду . Оноҥ дезе ичине раз-раз мынайда артап алсын, чыгарjадын кургатjадын оныҥ ичинде кичик-кичик балыгаштар одара мольган деп адалып jат. Оой, кӧп болгон, эмдиле бистиҥ суу бажында агаштарды бийиктеп jады , jессовхозтор ол агаштарды кесjат кажы ла jыл. Бис кичинек болтураста ол сууны кечалбас болгомыс . Эмди галошалу де кезикте бу изÿ кÿндерде кечалар. Алдында агаштар jаан-jаан Jе эмдиде балыгаштар кичинек бар ла, но ас. Алдында ушкуш jаан-jаан лендер адам тудатан. Jе адам 1950 jылда кижи алган, анаҥ дезе ол алты бала азыраган. Бастыразына образование берген: эки ÿредÿчи болгон, бир ветеринар. Бирÿзи начальник почты болуп ÿренген, аккам сельхоз институт божоткон. Администрацияда узак jылга иштеген. Эмди дезе база амыралтыда. Ол тороны карганчала адамныҥ jуузы болгон. Морда орÿп болбый барарда , качашка сурап алган, оны тесталап салар, ого чай кожо салар. Онойдо биске алты балага образование берген. Начальник почты иштеген. Эмди бистиҥ династия начальник почты jÿс jылдаҥ ажыра кирип калган. Адам иштеген, адамныҥ кийнинде сыйным иштеген, династия кирип калган. Эмди мениҥ кызым иштеп jат. Галя сыйным городто поликлиникада иштеп jат. Алтан jажы бÿдÿп калган, нени эдерим мен иштерим ле дейт. Эки сыйным бар, бирÿзи ветеринар, бирÿзи ÿредÿчи Бийскте иштеген. Jе бис тӧртÿ артыс: мен, аккам, эки сыйным Галя ла Валя. Алдында семьялар бистиҥ бастыразы соседтер болзо беш, алты баладаҥ. Кажы ла биле интересный бирÿзин обязательно Галя деп адар. Андый соседтер бисте Галя, Оля, Валя, Надя распространенный аттар.\nАлена: Эмди чалкандулардыҥ тозы канча?\nЛюдмила Яковлевна: Эмди эки jÿспе, вот бу ла jукта уккам эмди айдалбазым мен, башта тоолор тудулбас, айjадым сӧстӧрди jаан –jаан ал-санаада jок оныҥ учун платокту, нелÿ jÿрjадым баш совсем агаркалан.\nАлена: Турочакский район керегинде нени куучындап ийерер?\nЛюдмила Яковлевна: Jе район бистиҥ кандый деп айдар? Агашту, суулу, jилеги, кузугы кӧп , орус улус кӧп, алтай улус ас. Бу jукта скорый келерде, алтыга кӧрзӧм алтай уул болтыр. А бу кажы jердин кижизи деп айдарымда. Мен Сурусманов Юра Улаган аймактаҥ деди . Анаҥ дезе ясно дедим. Бистиҥ мында jе Суранаш деревнедеҥ анаҥ дезе недеҥ Курмач- Байголдоҥ келген эмди бистиҥ мында Турочакта карып калган карганактар келип калганыс. Анда деревнелер бӧктӧл турарда. Суранаш темдектезе деревнедеҥ ол балдарды ÿредерге алдында же jол jок болгон. Эмди Суранашка , Курмач- Байголго jетире jол jок, кышкыда ла артап jат эмеш анда декабрь, январь, февраль, март. Марттыҥ учына jетире всё jол jок. Ӱч-тӧрт ай jол бар. Оныҥ учун улус бери кӧчкӧн. Суранаштыҥ, Курмач- Байголдыҥ улустары мында. Оноҥ башка Турочакта деревнелер сайын. Jе вот Сурнаштыҥ балдарын ÿредерге келип калган, кезиктери бирге, экиге кӧчкӧн балдар. А олор мында ÿреналган балдар уже ӧскӧ jерге барган. Вот анайда.\nАлена: Музейлер керегинде куучындап берзер?\nЛюдмила Яковлевна: А вот музей база Курмач- Байголдыҥ школында кичинек музей болгон. Ого бастыра мен бойым база алтай тилдиҥ ÿредÿчизи болтурарымда ого стараться эттим. Бастыра немемди jууп, анаҥ чалканду нелер болтурарда ого бастыразын кӧргÿзер керек болгон. Ого кӧп jе бу фронтовиктерле jууган фотографияларды jазаган. Анда тудунган кабы немелерди машина jууган. Эмди анаҥ ары продолжать эдип jадылар, jе бу jаҥы школ болордо, мен ары баргам, бӧктÿ болкалан. Экинчи катап барала кӧрбӧдим анда неме арткалан. Эки-ÿч ор барала кир болбадым.\nАлена: Камень любви керегинде нени куучындыйарар? Jе оны честно сказать мен тыҥ ла айлу билбезим. Алдында андый jер болгон деп билерим мен, ого балдар jÿртÿрган, jе достопримечательный наверно. Jе эмди андый jерлер кӧп болкалан.\nАлена: База кандый аҥылу достопримечательностьтар билерер?\nЛюдмила Яковлевна: Чертово озеро бар Бийске jетпей бу мынаҥ бартурарда сол jанын jары.Анаҥ дезе бери барза Ленинниҥ тюркези узак эмес. Ленинниҥ нетсалган бир кижи Анастас та Ленинниҥ jанында бичип салган: “ Ленин жив” , “ Ленин будет жить” прямо анайда базылып салган. Интересный jер, мынаҥ ыраак эмес барып кӧрӧр. Вот кандый ответственность Каладаҥ тÿжеле веревкалу ол кижи оны эдип салган. Jе мында Турочак аймакта Алтын-Кӧль вот мен былтыр jайгыда jÿрдим, бойымныҥ внучкам ла первый класс апарарда мен оныла кожо jÿргем. Jе алдындагызынаҥ совсем башка эмтир. Корбу да эки катап болдым. Первый раз барала кӧрдис, экинчи раз алты класста бойым jÿргем, анаҥ дезе эки раз балдарла, анаҥ бу внучкам ла jÿрдим первый класста Маша ла . Кажы ла jыл сайын башкаланып jат. Jе бу мениҥ ӧбӧним эмеш метис, энези орус эмес алтай, адазы чалканду кижи. Балдар база сары , бис экÿ кара ,мен кара ол кара.\nЛюдмила Яковлевна: Анаҥ база нени куучындар?\nАлена: Билегерде канча кижи куучындазар?\nЛюдмила Яковлевна: Бис экÿ анаҥ дезе , jети бала беш бойымныҥ , азранты эки бала. Тогус кижи болорыс биледе. Эмди ÿчÿ артканыс мында: уулым, ӧбӧним Миша, мен бойым. Кыстар бастыра кижиге барган. Анда jатjадылар бойыныҥ айлында мында. Ӱчÿ jатjат мында: Женя, Лиза, Руслан иштеп jадылар мында. Света Бийскийде , Анюта беш балалу Курмач-Байголдо вот оныҥ балдары мында. Кезиктери ÿренjат, экÿзи альда. Алдында айjадым энем эмеен энезине айjадыс энем деп jадыс бис. Энем ле кожо jатканыс. Ол балдарымна кӧргӧн, бисте детсад jок болгон ол тушта, а иштер керек обӧӧним тракторист ла болуп деревнеде иштеди. Пенсияга база барган алтан алты jаштуда.\nАлена: Jуу ӧйиндеги jÿрÿм керегинде куучындап ийзер?\nЛюдмила Яковлевна: Jе оны биске адам ла куучындап турган. Канайда jуулашканы, jе jуу ӧйинде улустар jе не деп айдар? Адамды армия апарып барарда оныҥ сыйны кичинек Ульяна, оноҥ дезе кем Семен кичинек карындажы артып каларда , jе оны jуу ӧйинде коомой деп айдар, ары- бери аштап jÿртенис. Ол сыйны ла карындажы куучындар болгон. Jуу ӧйинде одоро деп неме болгон, балыктап jÿртен. Анаҥ дезе ол аказын jуудаҥ узак сакыгандар. Jе jуу божогон, аказы келбий jат олор дезе канайдар кичинек балдар анаҥ дезе келерде Семен аказы. Jеҥем болпарарда эмеш jадын-jÿрÿм оҥайлалган деп jат jакшы болпарган. Мен дезе недеҥ Трусия вот оноҥ сагыжыма jакшы кирет. Адамныҥ карындажы калшовый недеҥ трусик кийjÿрген деп айjат, эмди дезе сатиннеҥ кичинек совсем jеҥил деп айтыран болгон. Мен эмди как-будто даже не jок jÿртирен ошкош болгон деп jат. Вот . Эмдиги де ӧйдӧ jаан – jаан щукалар, шортондор бар. Jайыла бис ол шортондорды азырап jакшы Олор ол тужында куу ичийеле jаткан Шибишень jерде адам jаткан. Анда дезе куу ижи jаан болгон суу ” Лебедь” анда дезе балыгы кӧп болгон. Улустардыҥ jадын- jÿрÿминде эмеш кыймыктар болгон. Мал- ажын салатан анаҥ дезе бистиҥ неде ӧстÿрен эмеш ле кӧрӧр керек морковь, свекла, картоп особенно кӧп казалзаҥ, оныла чочко азырарыҥ, мал- ажын, бойыҥда jирин , jе оны мен не энем база кӧп керткен оныла грендель эдип. Jуу эдип, картопты тÿрткÿштеп алала , анаҥ дезе всякий немелер этÿртан, кулурга коштуратан болгон. Алдындагы ӧйдӧ jе мен болбодым конечно. Олордыҥ куучыныла билерим, а уже jууныҥ кийнинде адам келеле айтуртан 1951 jылда аккам чыккан, 1954 jылда мен чыккан. Анаҥ дезе ол бир уже мениҥ карындажым кичинек болтурарда jада калган. Анаҥ дезе мениҥ кийнимде тӧрт карындажым ÿрене калган. Jе экÿзи jок эмди, тӧртÿ артып калдыс. Jуу ӧйи андый, но адам ла неме болгон? Адамныҥ историязы jаан андый куучындар болгон анекдоттар да кезикте бар, jе оны куучындар ба куучындабас па? Быjыл бистиҥ мында коренной чалкандулардыҥ, телеҥиттердиҥ байрамы болтурарда, биске кружкалар бергендер, кружкада “ Шалганду кижи тыҥ” деп бичип салган.\nАлена: Шалганду дегени не дегени?\nЛюдмила Яковлевна: Шалганду кижи – тыҥ. Немецты тудаларда оны неттурарда оой\nАлена: Кандый байрамдар слерде болтыран?\nЛюдмила Яковлевна : Алдында вот интересный байа совхозтор, колхозтор болтурарда байрамдар болгон. Jе похата, ӧлӧҥ божогон кийнинде ол машина колхозта болуп туртан, ол анда казандар кайнап jат, пирогтар этjат, ол казыдаҥ аттыҥ , уйдыҥ азынаҥ бастыразы казыны кайнаткылар , анда тутпаш эдер. Вот андый вообще байрамдар кичинек нелерде помню, ÿзе божогон бастыра малды суккан. Казандар кайнап турарда биске же интересно.\nАлена: Национальный ойындар болтыран ба?\nЛюдмила Яковлевна: Ийе, олор анда ойноп: кем биjелер, кем концерт кӧргÿзер. Ол тужында бис кичинек болгоныс. Анаҥ дезе совхозты кӧчÿрген, анаҥ бӧктӧгӧн совхозты jок этире. Jÿрÿк байрамдарынаҥ эмди коренной малочисленных jаба эдийген. Анаҥ дезе андый байрамдар тыҥ ла болбой jат. Алдында толи бис кишинек болгомыс , танда айнак болгон. Интересно болгон айнак , а эмди ондобойтон. Кижилерге, кишинек балдарга также кажется наверно. Бистиҥ школдыҥ эжигинде балдар jуулалган тебинчек деп ойындар ойнойтон болгоныс. Тебинчек, каруулаш мячик ла jаан-jаан тӧртӧн jашту эмди сананзам карганак бисле ойноп jатса, jе сананза ууу , эмди бис алтан jашты ашкалан карганактар . Jадын-jÿрÿм интересный так-то. Шокшаа Курмач- Байголдо деревне кишинек, анаҥ Ӧткÿш деревне болды. Бистиҥ деревне бастыразы соревнованиялар ӧткӧн, ол анда туштажу, премиялар берип туратан. Бу бистиҥ неде база интересный случай болгон. Галя мениҥ сыйнымды кожо суранган ошкош бир неге собранияга бара. Собраниеге барарда отуртурарда кижилерге бастыра колхозниктер, совхозниктер. Мениҥ адам ол тужында иштеп турган. Анаҥ дезе сыйным айjат: jе барактар колынаҥ алкеп, jанактар деп jат айнак анда акча кӧп дейт. Кижилер акча берер, jе премия ол тушта акча ла болуп jат. Jанактар, бисте акча бар дейт. Адазына премия бербий турган, jаман болгон ушкуш. Колхозниктерге берип турарда, вот андый случайлар. Ой, случайлар кӧп болгон. Между прочим алдында бистиҥ ле район эмеш андый болгон. Кезик райондор бастыразы алтайлап, Шебалиного да барамда бастыразы орустап jат. Племянницам анда кижиге барган, эки балалу анда. Бастыразы jе кÿйÿ кижи база Эдик звонить эдеримде туку Усть-Кан ийген деп айдып jат. Одус сегис jажы бÿткен . Ол ветеринар болгон . Эмди иш jок.\nАлена: Кандый улус албатыда?\nЛюдмила Яковлевна: Мынайдала бой-бойына эмеш нетпий jатса.\nЛюдмила Яковлевна : Турочак та или кайда?\nАлена: Ийе, ийе. Алдында эмеш еще jуук болгоныс, то ли андый одинаковый кандый деер, бир ле jӧптÿ, бой- бойына кирип jÿрер. Айылдаш праздниктар сайын ол седьмой ноябрь, бир алдында Новый год капшай тӧрӧӧндӧрдӧн jÿгÿр jадылар. Баштап эмеш калаҥай болгончо ончо кижилерди айдар , эмди андый неме jок. Кажы ла кижи бойынныҥ jанында. Тогус май jакшы бисте болтыран болгон. Фронтовикттерди нетjадыс байрам божозо, вступление божоды неге барган приглашать эткен ÿредÿчилер бартыран болгон. Адам мениҥ фронтовик болтурарда ол тогус майды jакшы ӧткÿретен. Кажы ла jыл анда концерттер, анаҥ дезе улустар келгенче таҥыртан приготовимся. Капшай анайда готовить эдип турар. Эҥирдеҥ ле сайын туку сегис- тогус майда бис бастырагыс стряпаем. Торт, печенюшка Оныҥ энези анаҥ артык болгон, тайнам кижи мениҥ. Мен олордоҥ база эмеш наверно алгам, база люблю готовить . Эмди маленько здоровье не позволяет. Jе бери кӧчӧлӧ калаш стряпать этирем. Ач салган, тестоны ач салган. Балдарыма ач салган. Бÿгÿн турала тесто тургузар деп сананган, совсем ундып салгам. Ары-бери базып jÿргем. А деревнениҥ улустары эмди оруска кӧчкалган, орустап jат кичинек. Деревнениҥ улустары дружно jатса jакшы.\nАлена: Обычайлар керегинде нени айдып берер?\nЛюдмила Яковлевна: Jе обычайлар бистиҥ бир эмеш ундылып калган, оруска кӧчÿп турала. Jе алдында кижиге барарымда, чачымды узун чач болгон. Эки бӧлÿп алала, эки кижи jок ӧрбӧс деримде чӧрбÿш ӧргӧндӧр эки jанынаҥ эки кыс. Бала болзо керек. Вот. Чӧрбÿш ӧрÿп тургандар, эки jанынаҥ. Анаҥ дезе бежик этсе кандый кÿч этирен болгон? Бежикке баланы jатырызып салтан. Тоже кандый да кижи болгон. Баланы экелзе вот мен например, неге барар керек болгон. Куру колду кирбес. Мен балалу например, менеҥ jаан кижизине барзам оныҥда незине нени- нени апарар керек. Аракыдаҥ учурал болгон, ол недеҥ чегеннеҥ урала апаратан . Jе тегин кирбес кижизи ары тӧрӧӧн- туган сары. Вот андый да эске алынып jадым. Jакшы сананалар керек. Бежикти тӧр бажына этирен, бежик- ол кабай. Кабайды чÿрбÿт агаштаҥ эдер болгон. Кийим jанынча jуу болорон. Алдында ӧтӧкти тередеҥ эдетен, jе ол пользоваться эткен немелериннеҥ jуу эдер. Адам дезе ол jуузына аҥдап барзала, ойоҥоттоҥ ( закаттаҥ) ӧтӧкти мынаҥ jуйалар. Тÿжине jÿрзе ол анда буды ла ошкош арткалар, бис оны чечип ийеле, анаҥ ол оны кургадып салар. Эртен барза jе база ла ойоҥот оролып коркалап калтан. Алдында ойоҥот дезе jууны тутпас, аҥ-ужын олла не jуу этирен болгондор, баланыҥ кардында этирен болгондор. Бис пока оныла тузаланып этпий турганыс, эмди магазиннаҥ барып садып алып туратаныс.\nАлена: Jе анайып бистиҥ интервью учына jетти. Jаан jаш jажагар, ондый ла jакшы ла jалакай болыгар.\nЛюдмила Яковлевна: Айткан сӧзигер jетсин.


26.02.2019 - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде Најылыктыҥ туразында «Албатылык ойындардыҥ фестивали» деген ӱлекердиҥ таныштыру-кӧрӱзи ӧтти. Бу јаркынду ӱлекерди баштапкы катап «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы тӧзӧп, бойыныҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрген. Быјыл тӧрӧл газедис бу ӱлекерди улалтарын амадап, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ фондыла ӧмӧ-јӧмӧ Президенттиҥ гранттарыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Бу фестиваль онойдо ок Алтай Республикада\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай направили в администрацию Горно-Алтайска обращение с просьбой устранить проблему образования наледи на дорогах города. Во время рейда общественники увидели на улице Черноплодной ледяные горки вместо дорог. По сигналу жителей общественники выехали на улицу Черноплодную в микрорайоне Каяс, где большинство дорожных участков тянутся по крутым склонам. В некоторых местах\n1989 јылдыҥ кӱчӱрген айында РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ 11-чи сессиязында ороонныҥ јасакчы јаҥына Туулу Алтайдаҥ тудулган депутат Михаил Карамаев крайларга кирип турган автоном областьтардыҥ айалгазы керегинде куучын айдып, бистиҥ автоном областьтыҥ автономия деген јӱк ады бар, чыннаҥ ол крайдыҥ тегин ле аймагы болгонын темдектеген ле областьты Алтайский крайдаҥ чыгарар суракты баштап ла федерал кеминде туругускан. Алтай\n«Ары jанынаҥ бÿткениле – jайзаҥ»\nКочкор айдыҥ 22-чи кÿнинде Иван Амырович Охринге 80 jаш толды. Шабалин jеринде чыккан бу кижи Алтай ичинде элбеде jарлу ла jаан тоомjыда. Ол комсомолдыҥ jааны болгон, бригадирдеҥ ала райисполкомныҥ председателине jетире öзÿп, республика кемине чыгып, ады-јолы jарлу кижи болуп калды. Ол эмди де, jаан jашка jеткен де болзо, арга-чыдалду кижи. Jаантайын эл-jондык керек-jарактарда эрчимдÿ туружып,\nТуулу Алтайдаҥ волонтерлор иштеер\nРоссия бойыныҥ тӱӱкизинде мынаҥ озо Студенттердиҥ телекейлик кемдӱ универсиадазын качан да ӧткӱрбеген. Быјыл дезе Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзине — Красноярскка андый арга келижип јат. Тоозыла 29-чы Универсиада Красноярскта тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧр. Ого ӧскӧ ороондордоҥ кӧп делегациялар келери темдектелет. Телекейлик кемдӱ маргаандарды ӧткӱреринде волонтерлор база туружар. Туулу Алтайдаҥ ого беш кижи талдалган. Кочкор\nКочкор айдыҥ 18-22 кӱндеринде «Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделези-2019» ӧткӧн. Быјыл неделениҥ туркунына профессионал кӧрӱ-маргаандардыҥ сегис ууламјызында текши тоозыла 85 педагог турушты. Олордыҥ кӧбизи ӱредӱликтиҥ аймак кеминде кӧрӱ-маргаандарында јеҥӱчил болуп чыккан эҥ артык ишчилери. Кӧдӱриҥилӱ ачылта «Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделези-2019» эл театрда кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ ачылтала башталган. Конкурстардыҥ ончо туружаачылары театрдыҥ сценазына\nЈаргыныҥ приставтарына мааны табыштырган\nЈаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузына мааны табыштырары кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта јаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ директоры – Россия Федерацияныҥ баш јаргы приставы Дмитрий Аристов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, јаргыныҥ\nРФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчылары Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Вероника Скворцовала туштажу ӧткӱрген. «Министрле ачык-јарык куучын» деген форматла ӧткӧн туштажуныҥ амадузы «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекерди јаҥыс ла федерал бӧлӱгинде бӱдӱрерин јеткилдеери эмес, је анайда ок бу иште туружарына Федерацияныҥ субъекттерин эрчимдӱ кийдирери керегинде сурак кӧрӱлген. Кандый сурактарга элбек ле јарт каруулар берилгени керегинде Алтай\nВладимир Путин: тӧс керек – албатыны корыыры\nОроонныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ Федерал Јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузы 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде болгон. Бу керекте Федерация Совединиҥ турчылары, Государственный Думаныҥ депутаттары, РФ-тыҥ Башкарузыныҥ турчылары, Конституционный ла Ӱстиги јаргыларыныҥ башкараачылары ла тергеелердиҥ губернаторлоры ла ӧскӧ дӧ јаандары турушкан. Президент Федерал јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузында јонјӱрӱмдик ле экономикалык сурактарды кӧдӱрген ле албатыны корыырына\nЧерӱбистиҥ јеҥӱлериниҥ магы јаантайын јаркындалзын\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Анда јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла локальный јуу-согуштардыҥ ветерандары, ийделӱ структуралардыҥ ла јаҥныҥ федерал органдарыныҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ башкараачылары, кадеттер, јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан. Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников уткуулду сӧзинде мынайда айткан: «Россияныҥ


Купить кирпич ликолор в Казахстане. Цены, фото, описание. На Plot.kz\nКирпич Ликолор\tв Казахстане


САМБОНЫҤ КӰНИ – 55 ЈЫЛ\nОпубликовано: 11.12.2018 15:27\nКажы ла јыл кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱнинде спорттыҥ самбо деп бӱдӱминиҥ кӱни темдектелет. Быјыл кӱчӱрген айдыҥ калганчы кӱнинде тергеебисте бу бӱдӱмниҥ бастырароссиялык 80 јылдыгы ла Алтай Республикада 55 јылдыгы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Бистиҥ республикада самбо эҥ јарлу спорттыҥ бӱдӱми болуп чотолот ло самбоныҥ ӧзӱп келген јолында тургуза ӧйгӧ јетире Россияныҥ албатылар ортодо 17 спорттыҥ узы ла СССР ла Россияныҥ 160 ажыра спорттыҥ устары белетелген. Эртен тура «Юный спартаковец» деп спортивный залда јылдыҥ ла болуп турган турнирдыҥ ачылтазында спорттыҥ кӧп тоолу ветерандары ла башка-башка јерлердеҥ келген кӱрешчилер турушкан. Маргаандардыҥ уч-турултазы аайынча Улаган аймактыҥ Кудюшев Аткыр (тазыктыраачызы Сартаков А.С.) баштапкы јер ле Тойдонов Урмат (тазыктыраачызы Бабаков Д.Н.) ӱчинчи јер ойногылап алгандар. Маргаандардыҥ кийнинеҥ кӧдӱриҥилӱ кайралдаш Эл драма театрдыҥ сценазында улалган. Мында ончо аймактардаҥ, каладаҥ чогулган спортсмендерди республиканыҥ башчызы А.В.Бердниковтыҥ адынаҥ вице-премьер Игорь Коршунов уткыган.\nСамбоныҥ 55 јылдыгына учурлай спорттыҥ ветерандары Челчушев В.Б. Бабаков Д.Н., Санаа А.А., Санин А.А., Яргаков Ю.М. памятный медальдар ла кайралдаттылар. Республиканыҥ физический культуразы ла спорттыҥ ӧзӱмине јаан салтарын јетирип, бийик једимдерге јеткен спортсмендер белетеп турганы учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деп кӱндӱлӱ кайралды\nУлаганныҥ ДЮСШ –ныҥ тазыктыраачы Александр Сартаков алган. Спорттыҥ бийик једимдерине јеткени ле спорттыҥ ӧзӱмине јаан салтарын јетиргени учун Россия Федерацияныҥ Совет Федерарациязыныҥ комитединиҥ быйаны 2015 јылда јииттер ортодо ӧткӧн Европаныҥ первенствозыныҥ ла с амбоныҥ телекейлик первенствозыныҥ јеҥӱчили болгон Элбек Куюковко табыштырылды. Тургуза ӧйдӧ Элбек јаҥар айдыҥ 6-9 кӱндеринде Сербияда Нови-Сад калада студенттер ортодо ӧдӧтӧн телекейлик чемпионатка туружарына белетенет. Бу јуукта Россияныҥ сборный командазыныҥ тоозына кирип, телекейлик чемпионатта алтын медаль ойноп алган Родион Асканаковты бу самбоныҥ байрамында спортчылар уткуп, јаҥжыкканы аайынча алтай бӧрӱк кийдирип, кур курчагылаган. Мынайып, республикабыстыҥ спортчылары бойлорыныҥ једимдериле юбилейлык самбоныҥ кӱнин јарандырып, мынаҥ ары спорттыҥ јолында анаҥ да бийик једимдерине једер јӱткӱӱл алдылар.\nЭтот месяц 1590\nЗа все время 42007


Талдамаларыстыҥ ады-jолдоры чокымдалды - altaicholmon\nБу ла кӱндерде атту-чуулу јерлежис Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2018 јылдагы лауреадына кандидаттар јарталды. Тергеебистиҥ башка-башка тӧзӧлмӧлӧри, ӧмӧликтери кӧстӧгӧн кандидаттардыҥ ады-јолдорын, эткен-бӱдӱрген ижи-тожын јарлайдыс.\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди\nАлтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди 2013 јылда ачылган. Ого эки кафедра кирет: алтай тилдиҥ ле востоковедениениҥ факультеди ле алтай литератураныҥ ла албатылык кееркедим культураныҥ факультеди.\n2017 јылда факультет «Албатылык кееркедим культура» деген ууламјы аайынча ӱредӱ ӧткӱрер лицензия алып, албатылык узаныштыҥ башка-башка ӱредӱлик семинарларын ӧткӱрген.\nКафедраныҥ ишчилери онойдо ок Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ экспертный кӱреелериниҥ ижинде эрчимдӱ туружадылар. Оныҥ ишчилери М. Чочкина, С. Сарбашева, Л. Тыбыкова АР-дыҥ тил аайынча политиказыныҥ кӱреезиниҥ турчылары. Факультеттиҥ преподавательдери «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деген конкурстардыҥ жюризинде, школдорго бичиктер тургузып чыгарарында, ӱредӱчилер белетееринде, школдордыҥ ӱренчиктерине алтай тил ле литература аайынча олимпиадалар, тергее кеминде Вернадскийдиҥ кычырыштарын ӧткӱреринде јарамыкту иштейдилер. Факультеттеги ӧмӧ-јӧмӧ ӱредӱлик ишке башка-башка тӧзӧлмӧлӧрдиҥ специалисттери, башкараачылары кычырылат: В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчилери, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ишчилери.\nБу факультеттиҥ студенттери јылдыҥ ла ороон кеминде ле албатылар ортодогы билим, ӱредӱлик ле јондык керек-јарактардыҥ эрчимдӱ туружаачылары.\nФакультет Россия Федерацияныҥ тӧс вузтарыла, онойдо ок Китайдыҥ, Монголияныҥ, Германия ла о. ӧ. ороондордыҥ ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧриле бек колбуда иштейт.\nАлбаты јайаандыгыныҥ «Эрјине» ӧмӧлиги\nБу ӧмӧликти 1993 јылда Анжелика Молчоева, эмдиги ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, тӧзӧгӧн, башкарган ла бӱгӱн де оныҥ башкараачызы болот.\n«Эрјине» тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала алтай албатыныҥ јайаандыгына тайанган аҥылу јаҥжыгуларлу ла бӱдӱмдӱ. Ӧҥжӱк, јараш кийимдер, чӧрчӧк јериниҥ сӱр-кеберлери, јашӧскӱримниҥ ойындары, маргаандар, албатылык ойноткылардыҥ кӱӱзи, аҥылу кӧрӱм — бу ончозы «Эрјине», бијези ажыра бӱткӱл телекейди, оныҥ культуразын кӧргӱзип турган ансамбль.\nӦмӧликтиҥ репертуары башка-башка. Кӧп сабада бијелери алтай албатыныҥ чӧрчӧктӧри, чӱм-јаҥы ла јаҥжыгулары аайынча тургузылган. Кӧрӧӧчилерди балдардыҥ куулгазынду ноталар, эрке койоноктор болуп кийинген, «Мойдодыр», «Кӧк бӧрӱ» деген бијелери сӱӱндирет. «Кижи ле ар-бӱткен» деген бије учурыла, јаражыла кажы ла кӧрӧӧчиниҥ јӱрегин олјолоп алат.\n«Эрјине» јаантайын башка-башка кӧрӱлерде, концерттерде, маргаандарда туружып, јеҥӱлер алып, бойыныҥ аймагын, Алтайын эҥ ле јакшы, јараш јанынаҥ кӧргӱзип јат. Ансамбль канча ӱйе јайалталу балдар таскадып, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган. 2018 јылда ансамбль бойыныҥ 25 јылдыгын темдектейт.\n1970 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 13-чи кӱнинде Оҥдой јуртта чыккан. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ биолого-химический факультедин божоткон. Школдо биологияныҥ ла химияныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 2005 јылда аспирантурада ӱредӱзин кандидаттыҥ «Кадынныҥ сол јарадындагы ӧзӱмдери» деген диссертациязын бийик кеминде корып божоткон.\n2012 јылдаҥ ала Горно-Алтайский ботанический садта — РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Сибирьдеги тӧс ботанический садыныҥ бӧлӱгинде иштеп, 2008 јылдаҥ ала оныҥ директоры болуп јат. Ол ло ӧйдӧ ГАГУ-да ӱредӱлик курстар ӧткӱрет.\nАлтай Республиканыҥ Кызыл бичигин јууп чыгарар иштерде турушкан (2007, 2017 јј.), 9 очерктиҥ авторы ла соавторы болот. Кӧп тоолу улус бичиген «Определитель растений Республики Алтай» деген монографияныҥ соавторы (Новосибирск, 2012 ј.). Онойдо ок А. Ачимова ӧзӱмдердиҥ алтай тилде аттарын, олордыҥ орус тилге, латынь тилге кӧчӱргенин, ӧзӱмдердиҥ алтай албатыныҥ чӱм-јаҥында учурын чокымдаган ла Алтайга јаан учурлу о. ӧ. монографиялардыҥ авторы.\nОнойдо ок Алтынай Туулу Алтайда јаткандарды, анчада ла балдарды, экология јанынаҥ билгирлерле јеткилдееринде эрчимдӱ иштейт. Ӱренчиктерге, студенттерге ар-бӱткенге аҥылу килеҥкей болоры, ӧлӧҥ-чӧпти чебер јууры, кургадары јанынаҥ ол ПРООН/ГЭФ, WWF тӧзӧлмӧлӧрдиҥ болужыла башка-башка јылдарда кӧп ӱредӱ-лекциялар ӧткӱрген. Ижине кару ла каруулу, ар-бӱткенниҥ корыычызы.\n1970 јылда тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Мукур-Таркаты јуртта ӱредӱчи улустыҥ билезинде чыккан. Баштамы класстарда Ортолык, Кызыл-Мааны (Белтир), Кӧкӧрӱ јурттарда, 5-7 класстарда ОНСШ-та ӱренген, 11-чи классты Мукур-Таркатыныҥ школында ӱренип божоткон. Кӱӱле јилбиркеш ОНСШ-та ӱренген ӧйлӧрдӧ башталган. Аржан ондо трубала ойноорына ӱренип, 1982 јылда духовой оркестрдиҥ солизи болуп, концерттерде туружып баштаган.\n1986 јылда Барнаулдагы Алтайский культурно-просветительский училищеде «албатылык ойноткылар» деген класста, оныҥ кийнинде Барнаулда культураныҥ институдында, санаттыҥ ла культураныҥ академиязында ӱренген.\n1985 јылда кӱӱлик ӧмӧликтиҥ (кийнинде бу ӧмӧлик «Амаду» деп адалган) туружаачызы болуп, кожоҥдогон, ойноткыларла ойногон. 1993 јылда «Амаду» группала Монголияда јаан кӧрӱ-концерттерде турушкан.\n2000 јылдаҥ ала А. Найденов «Тала» ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы болот. Ак-чек, јилбилӱ ижи, албаты сӱӱген кожоҥдоры учун јерлештери ортозында јарлу ла јаан тоомјылу.\nАйыл-јуртту, эки балалу.\n1988 јылдыҥ чаган айыныҥ 6-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртында чыккан. Алтыгы Талдудагы орто ӱредӱлӱ школды божодоло, Москвадагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик ӱредӱлӱ театрал училищеде ӱренген. 2009 јылдаҥ ала П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актеры болуп иштейт. Бу ӧйгӧ ол одустаҥ ажыра башка-башка рольдор ойногон: јондык, лирикалык, драма, кӱч кылык-јаҥду ла трагедийныйларын. Ол сӱреен иштеҥкей, аҥылу јайалталарлу: сескир, ээлгир, кӱӱлик кӧгӱстӱ, ойгор-јарашту. Оныҥ бу јайалталары анчада ла «Восхождение на Хан-Алтай» (Василий), «Ханума» (Акоп), Сары Тайгыл — Кан уулы» (Сары Тайгыл), «Тургак» (кӱӱлик ойын), «Теҥериге апарган текпиштер» (эр кижи), «Дюймовочка» (коҥыс), «Туба» (Туба) ла оноҥ до кӧп ӧскӧ рольдорында јакшы кӧрӱнген.\nЭмдиги ӧйдӧ Айдар актер, ӧткӱреечи, ӱредӱчи, кожоҥчы болуп, АР-дыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказыныҥ, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ, педагогический колледжтиҥ ле о. ӧ. тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, башкаруныҥ керек-јарактарыныҥ эрчимдӱ туружаачызы болот.\nАйдар јаштаҥ ала кожоҥдоор јакшынак ӱн берилген. Ол кайчы да, алтай албатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла да ойнойт. «Тӱрк Кабай» кӱӱлик ӧмӧликтиҥ турчызы. Башка-башка јылдарда ороон ичиндеги ле албатылар ортодогы фестивальдарда турушкан. Ишмекчи ӧмӧлигинде тоомјылу нӧкӧр, айыл-јуртту, эки кысту.


Тылдагы иштиҥ озочылдарыла оморкойлы - altaicholmon\nОрооныс, онойдо ок албаты-јон Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын бийик кеминде темдектеери јанынаҥ белетеништӱ јаан ишти ӧткӱрет.\nӦштӱ тал-табыш јогынаҥ 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде бистиҥ ороонго табару эткен. Албаты јайым иштеген тужы. Јуу башталарда, улуска военкоматтаҥ повесткалар тӱни-тӱжи келип баштаган. Элкем-телкем јалаҥдарда одордо јӱрген мал (јылкы, сарлык) ээлери јок арткан, кажаан-чеденде ӱӱр койлор тура калган. Ол ӧйдӧ Мукур-Таркатыда колхозтыҥ председатели Яков Яйдинович јууга баргандардыҥ ордына ол ло тарый бир канча карганды јылкычы, сарлыкчы болзын деп јакылта берген. Ӱй улусты ла школдыҥ балдарын койлодып ийген. Јуртта ол тужында баштамы ла класс болгон. Он-он бир јашту балдар энелериле кожо кой-эчки кабырган. Балдар энелерине кӱчи јеткенче болушкан. Эр киндиктӱ 50-60 јаштаҥ ӧрӧ улус сӱреен ас болгон.\nЈылкычы болуп Садакпай Челчушев, Амыр Шартланов, Бадрык Амыров ак-чек иштегендер. Сарлыкчылар – Улак Топошев ле ӧскӱс 10-12 јашту балдар Койлу, Кӧлзӧй лӧ Бадарчы, онойдо ок Байыс Шанданов балазы Апсыҥла, сыйны Јӧстӱкле кожо. Сарлыкчы эпшилер балдарыла кожо иштеген. Олор – Найдыҥ Бажанова, Мыйа Еликпаева, Вера Алипова, Кӧкӧн Мандышканова, Огош Малчинова Бабаан ла Чайыҥ, Тусура, Макила (12 јашту уулчак), Чекреҥ, Быйдый деген кыстарыла, уулчагыла нерелӱ иштеген. Кычыкпай Чинатова, Борокӱчӱк Шаутурова, Јинјибей Урелова база сарлыктаган. Шак бу улус балдарыла кожо олорго бӱдӱмјилеген ак малын кыштаҥ чыгым јок кыштадып аларга, ак кардыҥ ӱстине тӱнедип, бийик тайгаларда кыштап туратан.\nОт-калапту јуу-чактыҥ јылдарында кой малды кабырган кӧп тоолу энелердиҥ, эјелердиҥ ады-јолдоры, иштеген нерелӱ ижи ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге, ол ӧйдӧги улустыҥ эмдиги бала-барказына оморкоду, јозок болуп арткан ла артат деп айдарга јараар.\nОл ӧйдӧ Мукур-Таркаты јуртта 50-60 јашту эр киндиктӱлер ас болгонында бойыныҥ шылтагы бар. Ал-камык улус ссылка-айдуга, оны ээчиде репрессияга барып, сурузы јок јылыйган. Койчы-малчы улус минер јобош аттары јок, кара јойу арткан. Јобош аттарды Кызыл Черӱге деп айдаган. Карган јылкычыларга бир канча оогош уулчактарды ийген. Олор – Кенје Шартланов, Майлу Монголов, Чыбыш Шортланов, Бырчык Найыров ло оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу уулчактар эмдик аттарды ӱредип, койчыларга јетиретен. Кыш-Кӱрӱнде јылкы малды кабырарга омок, шулмус кыстарды, темдектезе, Адай Тымтышеваны, Нурбала Акатаеваны, Кӧрбӧ Шанданованы ла оноҥ до ӧскӧлӧрин ийип баштаган. Бу эјелер база эмдик аттар ӱреткен.\nАда-Тӧрӧл учун от-калапту јуу-чактыҥ јылдарында тыҥ сооктор болгон. Оныла коштой бӧрӱлер кӧптӧгӧн. Јылкычылар тӱнӱле, таҥ атканча аттаҥ тӱшпейтен. Табыш эдип кожоҥдоор, ӱӱрди эбире айланып, таҥды адыратан. Ол ӧйдӧ койчылардыҥ ийттерин бӧрӱлер ончозына шыку тудуп јип салатан. Тӱнде кажаанда койлорго бӧрӱлер келзе, ийт ӱргенче удура барза, бӧрӱ ийтти јара тартып јип салар. Ийттиҥ јаҥыс ла куйругы артып калар.\nТӧӧ малды кичееп ӧскӱрген Богдан Белековтыҥ билезин темдектеер керек. Богдан ӧрӧкӧн јаҥыс ла тӧӧни кӱткен, кичееген эмес, ол онойдо ок малчы-койчылардыҥ айлын, нек-сагын тӧӧгӧ коштоп, турлуларына јетиретен. Эре-Чуйдыҥ малчылары ортодо јиит улус јартамалду иш ӧткӱретен. Комсомол агитаторлор фронттогы айалга керегинде јартап, олјочыларды јеҥип чыгарга тылда кажы ла кижиниҥ нерелӱ ижиниҥ учуры јанынаҥ айдатан. Кызыл Черӱге бастыра јанынаҥ болужары, оны јӧмӧӧри агару молјубыс деген от-јалбышту сӧстӧр кажы ла кижиге јуук ла јарт болгон.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Мукур-Таркатыда колхозтыҥ эл-јоны тӱни-тӱжи ак-чек ле турумкай иштеген. Јеҥӱ деген агару сӧс ижемјилӱ, ийде-кӱч, бийик кӱӱн-тап берген.\nМен бу јаан эмес бичимелимди «Очерки по истории партийной организации Горно-Алтайской автономной области» деген бичикке тайанып бичидим. Бу бичикте Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркатыда колхозы, оныҥ башкараачылары, озочыл иштӱ албатызы керегинде јакшы бичилген.\nБу бичикте колхозтыҥ једимдери керегинде айдылып тура, оныҥ председатели Николай Майманаковтыҥ јурт ээлемди тыҥыдып, ичкери ӧскӱреринде эткен ижи база јылу сӧстӧрлӧ темдектелген. Онойдо ок колхозтыҥ партийный организациязыныҥ качызы Боромбой Назарованыҥ ады-јолы адалат. Јууныҥ јылдарынаҥ озо тегин ле иште иштеген, јуу-чактыҥ баштапкы јылында ферманыҥ јаанына кӧстӧлгӧн лӧ коштой партийный организацияныҥ качызыныҥ да ижин билгир бӱдӱрген.\nКату, калапту јылдарда колхозтыҥ ижин ак-чек бӱдӱрген Н. Е. Майманаковты ол ӧйдиҥ улузы сӱреен мактап, јылу эске алатан. Јӱрӱмде кандый ла једикпес-тутак, сакыбас јанынаҥ кандый бир учурал да боло берер. Николай Ефимович бурулу улусты арбаар болгон. Је бир де кижини катуныҥ јерине ийбеген. Оныҥ да учун, байла, колхозчылар оны тоогон.\nНиколай Ефимович тӧӧлӧс сӧӧктӱ, чыккан-ӧскӧн јери Эликманар (Чамал) аймак. Јаан јашту каргандардаҥ укканымла, ол Кош-Агаш аймакта землеустроитель болуп иштеген. Мениҥ бу јуукта Майманаковтыҥ ӱй кижизинеҥ алган фотојурукта Николай Ефимович эш-барааны, тодош сӧӧктӱ Тоняла (Антонида) кожо.\nОл ӧйлӧрдӧ Н. Е. Майманаковтыҥ айлына Сергей деп јиит уул келген. Јаан удабай, јиит уул Мукур-Таркатыдаҥ Боромбой Чуйчиновна Назарова деп кысла јурт тӧзгӧн. Боромбойдыҥ адазы Чуйчы Назаров колхозты тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи, ады јарлу ус. Колхозтыҥ конторазын, складын, улус јадар туралар туткан. Колхозтыҥ председатели јадатан тураны база ол туткан, ол тура эмди де бар.\nЧуйчы Назаровтыҥ јаҥыс кызы Боромбой колхозтыҥ парторганизациязын тӧзӧгӧн эҥ баштапкы качызы (фотојурукта јаанаган ӧйинде) болгон. Боромбой Чуйчиновна ла Сергей Ефимович уул ла кыс азырап чыдаткан. Балдары бала-баркалу. Боромбой Майманакова Мукур-Таркатыда колхозтыҥ кӧп јииттерине јозок болуп арткан.\nБичимел кыскарта Мукур-Таркаты колхозтыҥ тӱӱкизинеҥ алынган.\nН. Е. Майманаков эш-барааны Антонидала


Jӧмӧӧриниҥ тӧс ууламјылары - altaicholmon\nJӧмӧӧриниҥ тӧс ууламјылары\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧрине јаан ајару эдет ле бу сурак јанынаҥ аргачылардыҥ бойлорыныҥ шӱӱлтелерин угат. Оныҥ учун олордоҥ угузулар келери астабай туру.\nУгузулар башка-башка ууламјылар аайынча ылгалат. Темдектезе, јииттерди аргачылыкка тартып алары, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ инфраструктуразын тӧзӧӧр иштерди государство субсидияларла јӧмӧӧри, керегин јаҥы баштап турган аргачыларга юридический јанынаҥ болужары ла ӧскӧ дӧ ууламјылар министерствоныҥ специалисттериниҥ тӧс ајарузында.\nРоссияныҥ Башкарузыныҥ јӧби аайынча Алтай Республикага кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧзин деп он миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.


«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…» - altaicholmon\n«Гуркин» деген телекейди эмдиги улус бойына ӧткӧн чактыҥ 80-90 jылдарында ачып баштаган. Ороондо башталган политикалык кубулталарла кожо КГБ-ныҥ кӧмзӧлӧриниҥ документтериле таныжар арга ачылбаганча, бис Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнин де билбес болгоныс.\nӦткӧн одус јыл кире ӧйгӧ Алтайыстыҥ, калыгыстыҥ jана баспас корычызыныҥ, атту-чуулу jурукчыбыстыҥ ак-чек адын орныктырар, эземин кереестер ас эмес иштер эдилген. 1994 jылда Г. И. Гуркинниҥ jуруктарыныҥ баштапкы jаан альбомы Голландияда белетелип, кепке базылган. 1995 jылда Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ тӧс оромыныҥ бирӱзи Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган. 2006 jылда Горно-Алтайскта jурукчыныҥ кереези тургузылган. 1992 jылдаҥ бери\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган jондык сый jурукчыныҥ чыккан кӱнинде табыштырылат. 2005 jылда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Алтай Республиканыҥ государстволык сыйы тӧзӧлгӧн лӧ ол jаан jедимдерге jеткен jайаан ишчилерге табыштырылат. 2010 jылда Гуркинге учурлалган ойын-кӧргӱзӱ Алтай Республиканыҥ эл театрында ӧткӧн. 2014 јылда Чорос-Гуркинниҥ этнографиялык јуруктарыныҥ јаан альбомы кепке базылып чыккан. Jурукчыныҥ jайаан иштери республиканыҥ тӧс музейинде јаантайын кӧрӱде турат, Барнаул, Томск, Новосибирск ла ӧскӧ дӧ калалардыҥ музейлериниҥ кӧргӱзӱлеринде. Алтайдыҥ атту-чуулу јурукчызыныныҥ јайаан энчизине, јон-политикалык учурына учурлалган билим иштер бичилет, конференциялар ӧдӧт. Улу Чоростыҥ ады-чуузы јаҥыс та орооныста эмес, телекей ичинде јарлу боло берген.\nЧаган айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс калазында 12 саатта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи оныҥ кереезиниҥ јанында ӧдӧр. Бу ок кӱнде тӱштиҥ 2 саадында А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Г. И. Гуркинниҥ адыла адалган јондык сый ээчий лауреатка табыштырылар. Эҥирде 5 саатта республиканыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында «Восхождение на Хан-Алтай» деген ойын-кӧргӱзӱ болор.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган керектер быјылгы јылда мынайда башталып, јыл туркунына улалары темдектелет.\nМениҥ молјуум, мениҥ амадуларым ла темдектеп алган иштерим Тӧрӧлиме, Алтайыма ла албатыма\nБу документ Горно-Алтайский краеведческий музейдиҥ архив-кӧмзӧзинеҥ чыккан. Г. И. Гуркин оны 1927 јылдыҥ февраль айында Оносто бичиген. Тетрадьтаҥ јырткан чаазында јурукчыныҥ Алтайда јайаан школды тӧзӧӧри, оныҥ амадулары керегинде шӱӱлтелери бичилген.\nМениҥ тӧрӧл јерим Алтайдыҥ ла ондо јаткан калыктыҥ – ойрот нацияныҥ – аргалу јадын-јӱрӱмине ле культурный ӧзӱмине болуп эдетен мениҥ туура салбас керегим, јӱрегимде алып јӱрген амадуум – ол изобразительный искусствоныҥ јайаан школын тӧзӧӧри.\nШколдыҥ амадулары (алдында турган иштери)\nОйрот нацияда јайаан керекти бийик ӧскӱрери ле бу јайаанды Ойротияныҥ јӱрӱмине, јадар ла общественный тураларды тударына, тудунган-кабынган немелерге, кеп-кийимге ле ӧскӧзине де кийдирери.\nШколдыҥ ӱренчиктериниҥ, преподавательдериниҥ, кеендикти сӱӱген ӧскӧ дӧ улустыҥ болужыла алтай албатыныҥ јайаан ижиниҥ јебрен кереестерин, кайда да туштаза, неде де јаҥылга алынган болзо, арга јеткенче элбеде ле толо јууры – школдыҥ бӱдӱретен кереги болор учурлу.\nОос творчество: кожоҥдор, кеп-куучындар, чӧрчӧктӧр («кай»), кеп сӧстӧр, чечен, јараш куучын, соојындар.\nИзобразительный искусство: кайа-таштардагы, тӱҥӱрлердеги, тудунган-кабынган немелердеги, мылтык-јепселдеги, кийимдеги јуруктар, јуруктардагы ла ӧҥдӧрдӧги шалдар (орнамент) ла ӧскӧзи де.\nКӱӱ-кожоҥдо ло эдилген не-немезин кееркедеринде јайаан иш.\nЈаҥыс ла бу јайаанды шиҥдегени ажыра, албатыныҥ кӱнӱҥги јадыныла, искусствозыла, јӱрӱмиле танышканы ажыра Ойротияныҥ јайаан школы бойыныҥ кеендик ижинде, јайым творчествозында бийик культуралу, экономикалу ас калыкты, Ойротияныҥ албатызын, кандый да базынчыктаҥ јайым, социалистический јӱрӱмге једериниҥ јаҥы чокым јолдорын табар.\nАлтайда јайаан школдыҥ экинчи амадузы – I-кы ла II-чи бӧлӱктӱ пролетарский школдорго јуранары, агашла узанары ла ӧскӧзи де аайынча јайаан ӱредӱниҥ ӱредӱчилерин белетеери.\nӰредӱчилердиҥ башкартузыла экскурсиялар ӧткӱрип эмезе ӧнӧтийин јол-јорыктарга барып, Алтайдыҥ ар-бӱткенин, улустыҥ јадын-јӱрӱмин шиҥдеер.\nБиригип турган јон сӱрлӱ\nБу јарлалып јаткан докумен алтайлардыҥ 1918 јылдыҥ кочкор айында ӧдӧтӧн съездине белетенген ӧйлӧрди керелейт.\n1937 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 29-чы кӱнинде Новосибирсктиҥ НКВД-зында И. С. Алагызовты шылаган протоколдо мынайда бичилген:\n«…1918 јылдыҥ кочкор айында алтай албатыныҥ съезди ӧткӧн. Съездте интеллигенцияныҥ, байлардыҥ 100-теҥ ажыра чыгартулу улузы турушкан. Гуркин председатель болгон…\nБу учредительный съезд бастыра ээжилерде ӧткӧн. Мӱргӱӱл болгон ло туулар, чыгып јаткан кӱн ле алтай тилле Суу, Јер, Кан Алтай деп бичилген јажыл ӧҥдӱ мааны аласталган. Гуркин јуралган темдектердиҥ учуры јанынаҥ јартамал эткен ле бистиҥ азиат тазыл-тамырыс мыныла колбулу болгонын аҥылап темдектеген…»\nОзодоҥ бери бу Алтайыска албаданып келген кара сагышту ӧс аймагы (черносотенецтер) бисти бойыныҥ каанына, бийине, абызына бактырарга албаданып, биске кӱчӱркеп, тӱрмеле, камчыбыла коркыдып, теребисти сойорго једе берген эди. Карын, јакшы, ак сагышту революционер ол каанын, бий-абыстарын ырбатты. Је эмди де бисте бир јарамастар база бар. Ол не јарамас дегежин: орус улус бисти база да кожо бир болуп туралы, уезд городыбыс Јаш-Тура болзын, слер, алтайлар, бистеҥ айрылбагар деп мекележип туру. Олордыҥ ол сӧзине калаш ӧтпӧгине болуп, бистиҥ бойыстыҥ јалакай кулугурларыс оруска јакшы кӧрӱнерге болуп, бистер уездтеҥ айрылбайдыс деп, бичик бергилеп туру. Слер, карындаштар, ол јалакайларга биригишпегер, бойыс башка айрылып, Горная Дума Башкарулу ээ болуп артактар. Бисти тудатан јаҥ эмди јок. Бистер айрылбай, уездке кирип турган болуп туруп калзабыс, уктаҥ укка, чактаҥ чакка кул болуп јӱрӱп каларыс. Ол тушта кирер-барар јерис јок болор. Эмдиги абыстардыҥ, бийлердиҥ јарамазынаҥ улам јакшы јеристеҥ кыстатырып, мӧҥкӱлердиҥ койнында јуртап јадарыс. Эмди сананыгар. Бистерди, алтайларды, албадап, киженге, бууга тудатан јаҥ јок.\nКем биске киришпей, бистердеҥ јана тӱжӱп, ӧтпӧккӧ, калашка садынза, бистиҥ «ӧштӱбис» болгоны ол, биске кара сананганы ол туру. Озогыда Каҥза бийди ӧтпӧккӧ, калашка садынып, Алаанчык деген кул орустыҥ казак черӱзине тудуп берген. Ол Алаанчык ийттий болбогор! Орус улуска јаман этпегер, олорды ол-бу дебегер. Ол аймак бир чакта ол кылыгын таштап кунугар, бойыныҥ эткен јаманын сагыжына алып уйалар. Бистиҥ алтай улус кӧп јылдарга олордоҥ не кызалаҥды чыдажып чыдаган эди, эмди бойы билзин, јаҥыс бистердеҥ олорго јаманыс јетпезин.\nЭмди февраль айдыҥ 20-чи кӱнинде ончо волостьтордыҥ Улалуда јаан јууны болор, ол јуунга бойыгардыҥ јакшы улузыгарды ийигер. Ол јуунда кӧп керегис бӱдер. Ол тушта «Горно-Алтайское областное Правление» эдип јаҥыртып, сайдуттарыгарды тудыгар.\nГ. И. Гуркин слерди кайран албатым, кӧӧркий албатым деп, јастаҥ бери бойыныҥ ижи-тожын таштап, кичееп, албатыны айрып, эс бойы Башкарулу болзын деп јӱрӱ. Оны кезик тенек улус, бир кезек кара сагышту орус улус, слерге, алтай улуска сайгактап, ол-бу деп айдып јат. Слер ого бӱтпегер. Гуркин бойы картина бичийтен кижи, ол јаҥыс айга картиназын бичизе, бир јыл бого, Думага туруп, бир эмеш алып турган акчазына тӱҥей акчаны табар. Гуркин слердиҥ акчагарга болуп турган эмес – тыныгарга, Алтайым алтын јурт болуп, алтын ӧргӧӧ јуртту, быйанду болзын деп кичеенип јат. Табаков Д. М. Слер, алтай улус, бойыгар билеригер, ол неге јединбей, недеҥ тӱреп туру деп айдар.\nОл база бойыныҥ акту јӧӧжӧзин Думага (слерге) берип, Алтайымныҥ, Кудайымныҥ быйаныла алтын јуртын јуртап, токынап јатсын деп јат. Ол экӱге кӧрӱже, Алтайыстыҥ јакшылары: Аргымай, Манјы, Кыйтык, И. М. Чепкин, А. М. Ситников, А. В. Кайгородов, Карман, Вдовин, иркит сӧӧктӱ Стефан абыс ончолоры болужып, бары-јогыла Думазын кӧдӱрип, шидежип турулар.\nЈакшы улус анайып кӧдӱрижип, болужып турарда, ач јамандар ӱркендежип, ол улусты јамандаар аргазын таппай, эл-јонды тескери баштап, Думаны јамандап, «сары сайгак» болуп кылынып јӱрӱп јат. Ол ондый улус бистиҥ Алтайыстыҥ ӧштӱзи, кӧк бӧрӱ, кара јылан. Ӱркендежип, албаданыжып, эки тилденип јӱрӱлер – ондыйларга бӱтпегер. Том-Турада, Сибирский Областной Думада бистиҥ эки алтай кижибис туру: бирӱзи Виктор Тимофеевич Тибер-Петров, бирӱзи Сергей Степанович Иркит-Борисов. Ол эки кижи бистиҥ алтай улузыс учун тартыжып турулар. Јаш-Тураныҥ Совединде Ч. И. Гуркин туру. Земельный управада тоҥжоон сӧӧктӱ Никифоров јердиҥ керегин башкарып туру. Волостьтордо бистиҥ алтай члендер, секретарьлар бар. Кичеенигер, элди-јоныбысты јакшы баштагар, эл-јоныбыс јаҥыс болзын, бирлик болзын. Ӱӱрлӱ турган кой сӱрлӱ – биригип турган јон сӱрлӱ. Слер бу јонды уездтиҥ, губернияныҥ јуунынаҥ улу бодоп, кижиниҥ билерин эрлӱ кӧгӱстӧӧн аткарыгар. Бу јуунда бистиҥ табыжып айдар керегис тын јӱрӱмистиҥ кереги болор.\n1 февраль,1918 ј.\nН. Ӱлӱчек -уулы,\nЗ. И. Каташев\nТӱӱкилик учурлу керектерди чындык јартаары учун\n…Айдарда, февральский буржуазно-демократиялык революцияныҥ кийнинеҥ алтай байлардыҥ идеологиязы болуп, алтай буржуазный национализм табылган. Оныҥ эрчимдӱ чыгартулу улузы јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин ле оноҥ ӧскӧлӧри болгон (…).\n…Горный думаныҥ, оныҥ кийнинде Каракорум управаныҥ јааны болгон Гуркинди Колчак јаҥ эки катап арестовать эткени јарлу. Је бу аресттер Гуркинниҥ Колчактыҥ ээжизине удура болгоныла колбулу эмес болгон. Мынызын Колчак јаҥныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзиниҥ 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 24-чи кӱнинде Алтайда шылу органдарга бичиген самаразы керелейт: «Качан Гуркин башкаруга удура эрчимдӱ турушкан деп бурулатпаган болзо, мен оны тӱрген јайымдаары јанынаҥ јӧп болор эдим. Ӱзеери ол большевиктердиҥ совет јаҥына удура турган эрчимдӱ ӧштӱзи болгон ло онойдо ок бойыныҥ ӧйинде кызыл черӱниҥ бандаларына удура јуучыл тартыжуны белетеген». Колчакчылар бирлик, ӱлелбес-ооктолбос Россия учун тартыжып тура, баштапкы ӧйдӧ Гуркин Совет Алтайдаҥ јӱк ле алтайлардыҥ таҥынаҥ айрылары учун тартышканын чокымдап, јартап албаган. Гуркин Колчак јаҥныҥ алдында оныҥ кандый да бурузы јок болгонын эки катап јазап јартаган. Айла ол онызын бойыныҥ советке, албатыга удура ӧткӱрген ижиле кӧргӱскен. Качан Колчактыҥ бандазы оодо согулган кийнинде олордыҥ арткан-калгандары Монгол ло Тыва јаар качарда, олордыҥ ортозында Г. И. Гуркин база болгон.\nГуркинле кожо качкан актардыҥ офицери Кайгородов Каракорумныҥ башкараачыларыныҥ јакшызыла ачу-коронду кӧргӧн лӧ кӧмӧ бастырган акту кӱӱниле јаткан тегин ле алтайларга кӧрӧ, јурукчыныҥ ӧзӧгине, јӱрегине јуук ла кару болгон.\nОнойып, Горный дума да, онойдо ок Каракорум управа бажынаҥ ала учына јетире буржуазно-национал, албатыга удура турган ла совет јаҥныҥ эрчимдӱ ӧштӱлери болгон. Олордыҥ, контрреволюцияныҥ тӧс јерлери Туулу Алтайда болгон. Г. И. Гуркин думаныҥ ла управаныҥ председатели болуп тура, бойыныҥ калыгыныҥ јилбӱлерин, онойдо ок алтай ла орус калыктардыҥ јилбӱлерин саткан.\nГ. И. Гуркин Сибирьдиҥ ар-бӱткенин јураары јанынаҥ ады јарлу ус болгоны элбеде јарлу. Ондо бойыныҥ аҥылу, танылу, чӱмдӱ самара бичиир мары болгон. Оныҥ эҥ артык јуруктары ороонныҥ кӧп тоолу музейлеринде чеберлелет ле кӧрӱлерге чыгарылат. Революциядаҥ озо каан јаҥын јаратпаганы ла бойыныҥ албатызын базынчыктаҥ јайым јӱрӱмдӱ болзын деген амадузы оныҥ јайаан ижине тебӱ берген. Је Г. И. Гуркин алтай калыктыҥ каан јаҥына, орус капитализмге, јербойыныҥ байларына, јайзаҥдарына удура туруп, јайымы учун тартыжарын элбеде кӧрӧр кемине јетпеген. Ол националист болуп тура, орус пролетариатла биригерине удура болгон. Шак ла олордыҥ болужыла алтайлар чындык јайымды ла ичкери ӧзӧр арганы алар аргалу болгон. Мынызы шак бу айалга оныҥ јайаандыгына сӧс јогынаҥ салтарын јетирген. Революцияныҥ кийниндеги ӧйдӧ оныҥ јуранар узы, мары јабызаганы темдектелген.\nГ. И. Гуркинди кийнинде совет јаҥ актап саларда, оныҥ 1917-1919 јылдарда революцияга удура ӧткӱрген ижи керегинде айтпаска да јараар деген шӱӱлте јарабас.\nЧын, совет јаҥ оныҥ эткен кара керектерин, јастыраларын таштаган, тӧрӧлине јанарга амнистияла јӧбин берген. Кийнинде ак-чек ижиле бойыныҥ јастыразын, бурузын тӱзетсин деп. Јастырганын таштаары дегени — бойыныҥ бурузын ак-чек ижиле тӱзеткедий айалга, арга берери. Је Г. И. Гуркин Тӧрӧлине эмиграцияныҥ кийнинде бурулып, совет јаҥды јаратпай турганы керегинде айдып туратан. Ол азыйгы бир амадула иштеген улузыла колбу туткан. Чокымдап айтса, бойыныҥ национал кӧрӱмин учына јетире солыбаган.\nКуучын Гуркинниҥ, јурукчыныҥ, јайаандыгы керегинде айтпазы, оныҥ совет јаҥга удура ижин ле национал кӧрӱмин јымжадып јабызадары ла онойдо ок оны элдиҥ-албатыныҥ јалтанбас алып-баатыры эдип кӧдӱрери керегинде эмес ӧдӧт. Совет улус бойыныҥ јайаан јайалтазын калыгына берген кӧп тоолу бичиичилердиҥ, јурукчылардыҥ, кӱӱ чӱмдеечилердиҥ эземин кереестеп јат. Олордыҥ ады-јолдорыла оромдор адалат, олорго музейлер учурлалат, кереестер тургузылат. Олордыҥ тоозына Гуркинди кийдирерге јараар ба? Јок, јарабас. Шак онызы оныҥ совет јаҥды тургузар ӧйдӧ калыкка, совет јаҥга удура ӧткӱрген ижин бӧктӧӧр ченелте деп кӧргӱзилер эди. Онойдо ок классовый кӧрӱмнеҥ, јолдоҥ, пролетариат интернационализмнеҥ туура барып ла марксизм-ленинизм идеологиязына тайанып, эл-јонды таскадар ишке каршузын јетирерин темдектеер эди.\nТӱӱкилик учурлу керектер шак ондый, чындык, билгир јартамалды сӧсти ле ого келиштире тӱп-шӱӱлтелерди некеп јат.\n1969 јылда областьтыҥ газеттеринде јарлалган\nГуркинниҥ шылу керегинде адалгандар\n«Гуркин» деген телекей бистиҥ тергеениҥ улузына 1980-1990-чы јылдарда ачылып башталган. Јарлалып јаткан бу улустыҥ ады-јолын Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ эмдиги директоры Римма Еркинова «Эне Тил» јондык биригӱниҥ турчылары, алтай јондыктыҥ чыгартулу улузы 1991 јылда Барнаулда КГБ-ныҥ кӧмзӧзинде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ле оныла кожо бурултакандардыҥ шылу керегиле таныжар ӧйдӧ бойына бичип алган болгон.\nТооломдо туштаган кезик улустыҥ ады-јолы биске таныш. Олор керегинде бис 1930-чы јылдарда политикалык кысташка киргендердиҥ ады-јолы , бу коркышту ӧй керегинде документтер јарлалып баштаарда, актуга бурултакан ага-карындажыныҥ, тӧрӧӧн-тууганыныҥ ады-јолын улус эзедип, ачыгынча айдып баштаарда укканыс. Је мында адалган кӧп улус кем болгоны јарты јок артканча. Айса болзо, бистиҥ кычыраачылар ортодо олор керегинде уккан, билер улус бар – билериле ӱлежер деп иженедис.\nЧорос-Гуркин Григорий Иванович (12. 01. 1870 — 11. 10. 1931). Чыккан јери Улалу, алтай, партийный эмес, јурукчы.\nМеджит-Иванов Никита Федорович (05.09. 1882 -11. 10. 1937). Чыккан јери Алтайский крайдыҥ Сараса деп јурты, алтай, 1920 јылдаҥ ала ВКП(б)-ныҥ члени, Монголияныҥ Албаты Республиказында СССР-дыҥ консулы болгон.\nАлагызов Иван Савельевич (1888 — 11.10. 1937). Чыккан јери Улалу, алтай, 1920 јылдаҥ ала ВКП(б)-ныҥ члени, ВЦИК-тиҥ члени ле Западно-Сибирский крайисполкомдо национальный бӧлӱктиҥ заведующийи болгон.\nСафронов Сергей Сергеевич (1899 — 11. 10. 1937). Чыккан јери Эликманар аймакта Чамал јурт, алтай, ВКП(б)-ныҥ члени, ВЦИК-тиҥ ле ЦИК-тиҥ члени, партияныҥ Ойротский обкомыныҥ качызы болгон.\nХабаров Павел Семенович (20. 12. 1904 — 11.10 .1937 ). Чыккан јери Оҥдой јурт, алтай, 1925 јылдаҥ ала ВКП(б)-ныҥ члени, ВЦИК-тиҥ ле ЦИК-тиҥ члени, партияныҥ Ойротский обкомыныҥ качызы болгон.\nБорисов-Кочубеев Максимилиан Алексеевич (24. 04. 1894 — 11. 10. 1937). Чыккан јери Беловский районныҥ Шанда деп јурты, шор, партияныҥ члени эмес, Москвада Куйбышевский райфодо иштеген.\nТокмашов Георгий Маркелович, ӱредӱчи.\nЭдоков Александр Миронович, КУТВ-да ӱренген.\nЭдоков Леонид Миронович, ОблЗУ-да мал ӧскӱрер бӧлӱктиҥ јааны болгон.\nОчи-Михайлов Иван Николаевич, КУТВ\n-да ӱренген, облисполкомныҥ јааны болгон.\nСыркашев Андрей Александрович, КУТВ-да ӱренген, облисполкомныҥ председатели болгон.\nЯлбачев Михаил Иванович, КУТВ-да ӱренген.\nСабашкин, КУТВ-да ӱренген.\nБорисов Сергей Степанович. Ӧскӧ ороондордыҥ наркомында Кӱнчыгыштыҥ бӧлӱгиниҥ заведующийи болгон.\nСары-Сэп Конзычаков Леонид Алексеевич, партияныҥ обкомында јуртхозбӧлӱктиҥ заведующийи болгон.\nМанеев Василий Кондратьевич, Ойротский совпартшколдыҥ преподаватели болгон.\nКумандин Геннадий, КУВТ-да ӱренген, облононыҥ заведующийи болгон.\nЗяблицкий Иван Иванович, облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болгон.\nПотпоев Петр Алексеевич.\nЛейтан Адам, латыш.\nДворек Франц, немец.\nГайсин Зариф Сафович, Новосибирсктиҥ краевой совединде ас тоолу калыктардыҥ бӧлӱгинде иштеген, татарлардыҥ Новосибирскте «Гаскери Уешме» деген биригӱзин башкарган.\nТабакаев Федор Антонович.\nКучуков Матвей Александрович.\nПапин Иван Ильич, Ойрот-Турада совпартшколдыҥ јааны болгон.\nСафронов Борис, Кӧксуу-Оозында аймактагы парткомныҥ качызы болгон.\nЭмекчинов Карл, ВЛКСМ-ныҥ обкомыныҥ качызы болгон.\nЧагат-Строев Павел, бичиичи, ЦИК-тиҥ члени болгон.\nКулеш Алексей, Кан-Оозында аймакисполкомныҥ председатели болгон.\nЧевалков Никандр, «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы болгон.\nКардаманов Измаил, Улагандагы аймакисполкомныҥ председатели болгон.\nМанеев Иван Николаевич, Оҥдойдогы аймакисполкомныҥ председатели болгон.\nАлагызов Александр Савельевич, партияныҥ обкомыныҥ каруулу ишчизи болгон.\nТретьяк Иван Яковлевич, командир, граждан јууныҥ геройы.\nЛыжин Василий Максимович, граждан јууныҥ геройы.\nМугалов – Матин.\nТабакаев А. А.\nНапазаков А. Е.\nМанеев Г. Н.\nТолток Иван Семенович, партияныҥ обкомыныҥ јуртхозбӧлӱгиниҥ заведующийи болгон.\nТаушканов Леонид, ОблЗУ-ныҥ заведующийи, ВЛКСМ-ныҥ обкомыныҥ качызы болгон.\nТабакаев Семен, партияныҥ Кош-Агаш аймактагы комитединиҥ качызы.\nКокулев О. Я.\nЖорнов А. А.\nКузьмин, Кӧксуу-Оозында аймакисполкомныҥ председатели болгон.\nШабалин, КУТВ-да ӱренген.\nИтыгин, Хакасияныҥ кижизи.\nБытотов, Хакасияныҥ кижизи.\nЧудояков, Туулык Шорияныҥ кижизи.\nХотимский, Тана-Тувада горный отделдиҥ јааны.\nГуркин Степан Иванович (Чорос-Гуркинниҥ карындажы).\nАнохин Виктор Андреевич, этнограф, композитор.\nТибер-Петров Виктор Тимофеевич, врач.\nАјару: улустыҥ ады-јолы, иштеген ижи шылуныҥ документтеринде канайда адалган, онойдо ло барып јат. Оныҥ учун јастыралар да, булгактар да болордоҥ айабас.\nКУТВ – Коммунистический университет трудящихся Востока им. И. В. Сталина, 1930-чы јылдарда Москвада иштеген бийик ӱредӱлӱ заведение.\nЦИК – Центральный исполнительный Комитет СССР


Христос дööн jол — Ellen G. White Writings\nХристос дööн jол\nКычыраачыга айткан сöс\nКижиликтиҥ ичкöгÿс jÿрÿмин ойгозорына ла кеҥидерине чындаптаҥ jöмöлтö эдип турган ончо бичиктердеҥ, «Христос дööн jол» деп бичик чилеп, мынайда кöп лö мынча кире тилдерге кöчÿрилип, кепке базылып тургандары ас. Бу бичик телекейдиҥ ончого jуук ороондорында, акjарыктыҥ эҥ ыраак деген толыктарында jуртаган тöп санаалу кöп улуска бойыныҥ камаанын jетирген. Xj 4.1\nБичикти чÿмдеген Елена Г. Уайт (1827 — 1915) бойыныҥ öйинде мÿргÿÿл jаҥдар ортодо бичиичи, анайда ок телекейдиҥ ÿч талазында Кудай jаҥыла колбулу иштер öткÿрген jарлыкчы деп jарлу. Ол Американыҥ Бириктирген Штаттарыныҥ тÿндÿккÿнчыгыштагы Мэн штадында туулган, jиит тужы анда ок öткöн. Ээчидеги jылдарда ого öскö дö штаттарла кöп jорыктаарга келишкен. 1885 jылдаҥ ала 1887 jылга jетире ол Кÿнбадыш Европаныҥ бир канча ороондорында jуртап, иштеген. Анда бичиичи ижинеҥ башка, кöп улус jуулган jерлерде jакшы кылыкjаҥга таскадыш, ичкöгÿс байлык ла сукадык jÿрÿм керегинде улам сайын куучын айдатан. Соҥында Австралия ла Jаҥы Зеландияда тогус jыл jÿрген. Кудайдыҥ сöзиниҥ, ÿредÿниҥ, сукадыктыҥ, билелик jÿрÿмнин ле христиан jаҥныҥ сурактары аайынча ол кöп бичиктер ле статьялар jайаган. Бичиктериниҥ кöп сабазы орус тилге кöчÿрилген. Олордыҥ тоозында «Христос дööн jол» дегени — эҥ кöп таркаганы. Xj 4.2\nБичикте не керегинде айдылганын оныҥ адынаҥ билип аладыс. «Меге келигер!» — деп, Аргадаачы сÿÿнчилÿ jар jарлап, кычыру эткенин угуп турган улустыҥ тоозы, бÿгÿн элбеп турган jайымныҥ шылтузында, бистиҥ де ороондо там кöптöйт. Jе Фомала (Христостыҥ баштапкы ÿренчиктериниҥ бирÿзиле) кожо: «Jолды кайдаҥ билетен эдис?» — деп, кöп улус сураарга белен. Бу бичиктиҥ бÿктеринде кижини Кудай дööн баштаган jол чÿм jок ло чокым кöргÿзилген. Кычыраачы Иисус Христос керегинде кöпти билип алар. Бедиренип турган кижиниҥ ончо керексигенин jаҥыс ла Ол jеткилдеер аргалу. Кöдÿриҥилÿ бичиген автор амырэнчÿ ле Кудайла кожо jÿрÿм дööн баштаган jолды бойына бÿдÿнбей, эреҥистелип jÿрген кижиге кöрöргö болужат. Чындыкты ла толо кемдÿ кылыкjаҥды бедиреп турган кажы ла кижи, мында айдылган jöпшÿÿлтелерле башкарынып, бисти jайаган ла jайымдаган Кайраканга багып, христиан jÿрÿмниҥ jолында баштапкы алтамдар эдип, бийик jедимдерге jедип алар. Xj 4.3\nБу бичик баштап ла 1892 jылда кепке базылган. Оныҥ баштапкы кычыраачылары христиан дейтен ороондордо jуртаган улус болгон. Булардыҥ санаазы неге де бÿтпейтениле jаан анайып ÿрелгелек болуп, олор бистиҥ кöп сабабыстаҥ ырысту болгондор. Кöп неме, ол тоодо Кудайдыҥ jÿрÿми ле керекjарактары, Библияныҥ бийик тоомjызы деп оҥдомол, олорго ончозына jарт чындык болгон. Оноҥ бери мÿргÿÿл jаҥ jанынаҥ улустыҥ кöрÿмшÿÿлтези тыҥ кубулган. Кöбизи jаҥыс та мÿргÿÿл jаҥга эмес, jе Кудайга да бÿтпей барган. Чактар туркунына бек болгон христианствоныҥ тöзöлгöзин та кем де jайрадып ийгенинеҥ улам анайда боло бербеген эмей. Jок туру. Бу ончозы кижиликтиҥ бедиренижиниҥ, jастырыжыныҥ ла азыжыныҥ салтары болгон. Христостыҥ ÿредÿзи ле эткен кереги дезе калганчы онjылдыктардыҥ ууркÿч ченелтелерин öдÿп, мынаҥ jаан ийде алынып, ого jилбÿ там тыҥып jат. Xj 5.1\nБичик чыгараачылар Xj 5.2