Бичиичилерди тоогоны—калыкты тоогоны... - altaicholmon\nБичиичилерди тоогоны—калыкты тоогоны…\nКажы ла јыл кандый бир алтай бичиичиниҥ јажы толуп јатса, литература шиҥжӱчилерге амыры јок иштенерге келижет. Нениҥ учун дезе, калганчы јылдарда олор кемге де керек јок боло берди, ол тоодо јаҥда отурган јаандарга да, республикада Бичиичилер биригӱзине де.\nJе кычыраачыга, тегин калыкка олор керектӱ, бичигин алып таныжарга, кандый бир чӱмдемелин такып кычырарга, бичиичи керегинде нени де билип аларга. Jе эҥ ле учурлузы—јаш ӱйе алтай бичиктерди кычырып, алтай тилин јакшы билзин, су-алтай тилиле эрмектешсин…\nJӱк «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газеттиҥ бӱктеринде јылдыгы кирген бичиичилердиҥ чӱмдемелдеринеҥ ӱзӱктер јарлалат, радиодо олордыҥ куучындарын, ӱлгерин артисттер ӱнделтет. ²дӱп јаткан јылда онноҥ ажыра кижиниҥ јылдыгы кирген: М. Чевалковтыҥ—200, П. Чагат-Строевтиҥ—130, И. Кочеевтиҥ—90, А. Адаровтыҥ—85, К. Тӧлӧсовтыҥ 80 јылдыктары. 70 јашты албай турум, не дезе, алтай кижи оны темдектебей јат. Jетен экини ажар учурлу, 75 јашты темдектеерге јараар.\nЭмди бу бичиичилердиҥ јылдыктары канайда ӧткӱрилгенин кӧрӧли. Алтай литератураныҥ баштапкы чӱмдеечизине учурлай, республикан библиотекада билим симпозиум ӧткӧн. М. Чевалковтыҥ бичиги 3 тилле чыкканы элбеде јарлалган: алтай, орус, немец. Шинжӱчилер оныҥ јаныс ла бичиичи эмес, абыс болгонына ајару эткени кайкамчылу.\nАс тоолу калыктардыҥ чодына кирген, актуга јабарлаткан П. А. Чагат-Строевтиҥ 130 јылдыгы темдектелбеген де болзо, литературалык энчизи белетелген, таҥынаҥ бичигин чыгарары артты. Нениҥ учун дезе, јаҥы ӱйе оны таныбай да бараады.\nП. Кучияктыҥ 120 јылдыгы билимчи М. С. Дедина белетеген гранттыҥ акчазыла республика кеминде (ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединде) ӧткӧн. Билим-практикалык конференцияда Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринеҥ јетирӱлер база болгон. Оныҥ материалдары «Актуальные проблемы современной драматургии» деп јуунтыда кепке базылып чыгары пландалат. Культураныҥ министерствозы јаан болужын јетирген деп темдектеер ле олорго јаан быйан айдар керек. Конференцияны ӧткӱрип јада, јаҥы бичик јогын оҥдогоныс. Карын, И. Б. Шинжинниҥ «Мастерство сказительского искусства П. В. Кучияка» (2001) деп бичиги арга болды. Бу бичикти бис конференцияныҥ туружаачыларына сыйладыс, И. Шинжинге быйанду арттыс. Не дезе, бу иш П. Кучияктыҥ јайаан иштерин, эткен керектерин сӱрекей тереҥ шиҥдегениле аҥыланат, ондо учурлу шӱӱлтелер айдылган, орус тилле јарлалганы база тузалу. П. Кучияктыҥ бала тужынаҥ ала эр кемине јетире ол кайчы болуп ӧзӱп келгени ле бойы кайды бичип, орус тилге кӧчӱрип, Москвада кепке базып чыгарганы јилбилӱ шиҥделген. Бу бичикте кайчы кижиниҥ ижи, кайы, чӱмдемелдери чокымдалган. Орустап бичиген учун ӧскӧ уктулар П. Кучиякла таныжар, оморкоор. И. Б. Шинжинниҥ тӱп-шӱӱлтезиле, «П. В. Кучияк—человек большого многостороннего таланта. Его сказительское искусство было замечено народом еще при его жизни и получило высокую оценку. Имя Кучияка, как выдающегося сказителя, долго будет жить в народной среде. Его героические сказания будут снова и снова звучать на устах всех поколений алтайцев, покуда жив будет хоть один кайчи» (1997).\nП. Кучияктыҥ 100 јылдыгынаҥ бери солун не де чыгарылбаганын ајаруга алып, культураныҥ министерствозы «Наш Кучияк» деп бичик чыгарар болды. Анда бичиичиниҥ таныш эмес сӱр-јуруктары, јарлалбаган драмазы ла ӧткӧн чактыҥ 30-чы јылдарында јаҥалифле чӱмдеген пьесалары болор. Jада тура П. Кучияктыҥ фотоальбомын баркалары белетеген болзо, база да солун болор эди.\nБалдардыҥ бичиичилери дейтен И. Кочеевтиҥ ле А. Ередеевтиҥ јылдыктары база чала темдектелген деп айтсабыс, јастыра болбос. Олордыҥ чӱмдемелдери орус тилге ас кӧчӱрилген. Анчада ла А. Ередеевтиҥ бичимелдерине тайанып, эмдиги јаш корбого сӱрекей керектӱ мультфильмдер, телеберилте белетеер аргабыс сӱреен јаан. Jе ӧйинде нени де этпеген, акча-манатла чотолбогон учун, ондый аргалар тузаланылбай артып ла јат. Алтай болчомдордыҥ тили кайлыкталат, «Карусель» деп берилтени кӧрӱп, балдар орус тилге тӱрген јайылат. А. Ередеевтиҥ 80 јылдыгын бис ГАГУ-да темдектегенис. Солун айылчылардыҥ тоозында бичиичиниҥ карындажы, барказы болгон. «Хронограф« (2017) деп бичикте А. Ередеевтиҥ фотојуругын ӧскӧ кижиниҥ фотосӱриле солып, јастыра берген эмтир. Эмдиги ӱйе таныбай турганда, ээчидези ылгаштырбазы да јарт.\nJарлу, окылу болгон А. Адаровтыҥ 85 јылдыгы да ундылган, кемге де керек јок болуп арткан. Карын, «Звезда Алтая» ла «Алтайдыҥ Чолмоны» оны эзедип, статьялар јарлаган. Мыны ончозын не эзедип турус? Бу суракты элдеҥ озо Бичиичилер биригӱзи Башкаруга ончо керектерди акча-манатла јеткилдезин деп, баштанып, озолондыра кӧдӱрер, тургузар учурлу. Оноҥ НИИ-де ойто орныктырылган јаҥы литература бӧлӱк баштаҥкай эдип, ӱредӱчилерле кожо республикан кеминде ӧткӱрер керек болгон. Не дезе, кажы тушта бис бичиичиниҥ тӧрӧл аймагына, тӧрӧӧн-тугаандарына баштанганыс? Бу јастыра. ¯редӱ ле билим министерство ло культураныҥ башкараачылары бу суракты озолондыра кӧрӧр учурлу. Анчада ла ады-јолы ат-нерелӱ болзо, культураныҥ министерствозы јӧмӧжӧт.\nМынайда атту-чуулу К. Тӧлӧсовтыҥ да 80 јыдыгы ајару јок арткан эди. Jе јерлештери кӧдӱрип чыккан. Республикада ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ билгирлерин бийиктедер институтта (РИПКРО) билим-практикалык конференция ӧткӧн, оныҥ материал-јетирӱлери јуунты болуп чыгар учурлу. К. Тӧлӧсов эзен тушта бичиктерин кепке базып чыгарары кӱч болгон. Калганчы—«Кубал баскан от јанында» (1997) деп бичигин автор 60 јажыла колбой, аргачылардыҥ болужыла чыгарган эди. Бичиичи јада каларда, бойыныҥ ӧйинде А. Адаровтыҥ шылтузында тӧзӧлгӧн лӧ эмди ижин токтоткон «Алтай телекей» деп бичик чыгармада эки бичиги улай-телей чыккан: «Кӱӱктиҥ ӱни» (2004) , «Кажы ла кижи карудаҥ кару» (2006), «Тӧлӧсовты кычыралы» (2007). (Анайда ок Ш. Шатиновтыҥ бичиктери алтай ла орус тилдерле чыккан эди.) Бичиичи бойы бу бичиктерин кӧрбӧгӧн. Жанрлар аайынча кӧрзӧ, К. Тӧлӧсовтыҥ баштапкы адалган бичигине талдалган повестьтер, куучындар, пьесалар кирген. Нениҥ учун дезе, оныҥ романдары 1985, 1987 јылдарда таҥынаҥ чыккан. ¯чинчизи табылбай калган, эмдиге јетире сурузы јок арткан. Оныҥ чӱмделгени чын, колбичимелде толо арткан, је кайда барганы, кем алганы јарты јок. ²рӧги экинчи адалганына ӱлгерлер, куучындар, кокыр јурамалдар, повестьтер кирген. ¯чинчи бичикке дезе ончо жанрлар талдалган: ӱлгерлеринеҥ, драмазынаҥ, куучын-повестьтеҥ, романдарынаҥ ӱренчиктерге келиштире ӱзӱктер кирген.\nМыны не чокымдап турус дезе, бичиичиниҥ јылдыгы элбеде ӧткӱрилбеген. Чӱмдеечиниҥ 75 јылдыгын Каспа јуртта јерлештери темдектеген. Jе андый учурлу керектердиҥ адакы учында кандый да бичик чыгарылбаган. Бичикке иженген прозачы Эрмен ле ӱлгерчи Чынат деп эки уулы да јада калды. Эмди литература билимде К. Тӧлӧсовтыҥ литературадагы энчизин ширтеп кӧрӧр ӧй келди.\nЭлдеҥ озо бичиктери, оныҥ јайаандыгын шинжӱлегендердиҥ бичимелдери кайда, качан кепке базылып чыккан тисме (библиографический указатель) керек. Оны эткен соҥында, билим-практикалык конференцияныҥ јетирӱлерин јарлаары артар. Оны ээчиде эске алыныштар ла орус кычыраачыга кӧчӱриштер белетеер керек. Бу јаан ла керектӱ иш.\nШиҥжӱчилердеҥ оныҥ чӱмдемелдерин С. Каташ, В. Чичинов, Р. А. Палкина, Н. Киндикова, М. Дедина ширтеген, бичиичилердеҥ П. Самык, А. Ередеев, J. Маскина ол керегинде јакшы бичиген. Мынаҥ ары К. Тӧлӧсовтыҥ чӱмдемелдери аайынча таҥынаҥ шиҥдемел бичик чыгар деп иженели.\nЭзенде јылда Л. Кокышевтиҥ 85 јылдыгы, J. Каинчинниҥ, Ш. Шатиновтыҥ, П. Самыктыҥ ла С. Манитовтыҥ 80 јылдыктары болор. 65 јаштары киретен бичиичилерди тоолобой до јадым. Ч. Чунижековтыҥ бичиги барына сӱӱнип јадыс, баркалары «Славный род Чунижековых» деп јуунты белетеген. Л. Кокышевтиҥ 5-чи томы белетелер, артканын озолондыра кӧрӧр керек.\nБу учы-кыйузы јок иштеҥ ӧскӧ, республикан кеминде литератураныҥ музейин тӧзӧӧр сурак ачыгынча артат. ²скӧ калыктарды кӧрзӧ, јарлу бичиичилерине учурлай кереес те тургузып турулар. Эмди бу суракты кӧдӱрбезеес, база ла куру сӧс болуп артар. ²й ӧскӧ, ӱйе јаҥы…\nРедакциядаҥ: Профессор, филология билимдердиҥ докторы Нина Михайловна Киндикова ӱредӱчилерге, магистранттарга, студенттерге керектӱ ондор тоолу бичиктердиҥ, јуунтылардыҥ, монографиялардыҥ, школдордыҥ алтай литературала бӱткӱл программаларыныҥ авторы. ГАГУ-да алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультединде тӧс ижиле коштой, ол Россия Федерацияныҥ тӱркологторыныҥ комитединиҥ турчызы. Онойдо ок Н. М. Киндикова литература шиҥжӱчиниҥ, бичиичилердиҥ јылдыктарына учурлай кепке базылып турган бичиктердиҥ, јуунтылардыҥ материалдарын јуунадаачыныҥ, тургузаачыныҥ ла редактордыҥ чӱмдӱ, кыракы эдетен јаан ижин акту бойыныҥ кӱӱниле бӱдӱрип јат.


55 муҥ кире кижиге прививка тургузылды - altaicholmon\n55 муҥ кире кижиге прививка тургузылды\nАлтай Республикада ӧткӧн неделеде улус ичи-карынныҥ оорузыла оорыган 27 учурал болгон, олордыҥ тоозында 14 јашка јетире 17 бала, ветряной оспала беш кижи оорыган, ӱч кижи кодыртыган. Чемет оорула, пневмонияла оорыган учуралдар база бар.\nИйт-кискеге тиштеткен 10 кижи эмчиликке келген, шапшыкка тиштеткендердиҥ тоозы 15-ке јетти, ол тоодо 10 бала. Улаганда бир бала шапшыктыҥ энцефалидиле оорыган.\nОРВИ-ле оорыгандардыҥ тоозы эпидемия кемине јеткелек. 54584 кижиге прививка тургузылган, эмезе 63 процентине. Турачак аймакта бу кӧргӱзӱ 100 процент, Чойдо 98 процент, Кан-Оозында 96 процент, Оҥдойдо 82 процент болды.


Ак айдыҥ, ак сӱттиҥ, ак санааныҥ байрамы - altaicholmon\nАк айдыҥ, ак сӱттиҥ, ак санааныҥ байрамы\nАлбатылар најылыгыныҥ байзыҥында тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде боодо јаҥду калыктардыҥ Jаҥы јылына учурлалган јарыктыҥ, јылуныҥ ла јакшыныҥ Сагаалган (Ак ай) деген байрамы ӧтти.\nКочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Кӱнниҥ чыкканыла эл-јонныҥ эҥ сӱӱген ле сакыган Ак айдыҥ байрамы келет. Кирген јаҥы јылдыҥ байрамы туй ла бир айга улалат. Бу байрам јастыҥ, ак сӱттиҥ, онойдо ок ар-бӱткенниҥ ойгонгонын, кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарып, ачык-јарык, кӱӱнзек ле кӱндӱзек болуп, келишпестерди туура таштап, сын-арказы сергек, ижемјиниҥ, килемјиниҥ ачык јолын јолдогонын керелеп јат.\nБоодо јаҥын јаҥдаган калыктар Ак айдыҥ байрамын јылдыҥ ла энчикпей, ӧкпӧӧрип сакыйт. Бу јаан байрамды Бурятияныҥ, Калмыкияныҥ, Тываныҥ, Монголияныҥ эл-јоны элбеде, бийик кеминде акту кӱӱндеринеҥ бирлик кӱӱн-тапла темдектейт. Сагаалганды — Ак айдыҥ байрамын јыл туркунына сакып турганында бойыныҥ тереҥ учуры бар. Олор бу байрамы ӧйинде бойыныҥ јуук улузына, тӧрӧӧн-тӧркиндерине, јаан ӱйениҥ тоомјылу улузына айылдап, су-кадык, амыр-энчӱ, ырыс-кежик, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм кӱӱнзеери агару керек деп кабайдаҥ ала, байла, билер.\nАкту кӱӱндеринеҥ амадап, сый сыйлаары база азыйдаҥ келген јакшынак јаҥжыгу деп, байрам ӧйинде уткуулду сӧстӧрин айткан улус темдектеди.\nБу албатыларда Jаҥы јылдыҥ байрамында сӱреен учурлу, быйанду сыйды сыйлап јат. Хадак тӧрт ӧҥдӱ болуп јат. Темдектезе, чаҥкыр ӧҥдӱ хадак — теҥери ӧҥи, телекейде најылык болзын деп кӱӱнзегени. Кызыл хадак — оттыҥ ӧҥи, кажы ла айылда, биледе јылу, јымжак јадын-јӱрӱмниҥ, ырыс-кежиктиҥ темдеги. Сары ӧҥдӱ хадак — Кӱнниҥ ӧҥи ле эне кудайдыҥ темдеги болуптыр. Ак хадактыҥ учуры — энениҥ ак сӱдиниҥ ӧҥи, кижиниҥ санаа-кӱӱниниҥ, ич-телекейиниҥ арузын, агын темдектегени.\nJаан байрамныҥ ачылтазында ламалар јаҥжыкканы аайынча байрамдык чӱм-јаҥды ӧткӱрди. Алкышту-быйанду чӱм-јаҥды Мерген лама, Андрей лама ла Галина лама ӧткӱрдилер. Олор кирген јылда јер-телекей, албатылар, бала-барка, мал-аш эзен-амыр, ару кӱӱндӱ, бой-бойлорын тооп, јаандарын јаштары тоомјылап, угы-тӧзин билип јӱрзин деп алкап, судурларын айттылар.\nСагаалган байрамныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Динара Култуева, бурят јерлежӱниҥ тоомјылу аксагалы Санжи-Митуп Дамдинов, Галина Темеева, бурят јерлежӱниҥ башкараачызы Долгорма Дамдинова ла оноҥ до ӧскӧ улус уткыды. Байрамныҥ кӱндӱлӱ айылчыларына буряттардыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла хадактар сыйлап, ак сӱттеҥ амзаттылар.\nКанча албатыныҥ најылыгын керелеген бу байрамда бурят, калмык, тыва, монгол укту-тӧстӱ јииттер солун ойын-концертин сыйлады. Темдектезе, Цырегма Монкожаргалова бурят тилле «Сагаалган» деп ӱлгерди кычырарда, «9 эрдэнийн орон» деген ӱлгерди монгол тилле ГАГУ-ныҥ ӱренеечилери кычырды. Куулар Чодураа, Сереен Долаан тува тилиле «Йорээл» деп ӱлгерди кычырдылар. Калмык калыктыҥ алкыштарын Кару ла Дамир Чакпыртовтор айдып, Дамир комысла ойноды.\nБайрамда ГАГУ-даҥ Куулар Чодураа, Чилбак-оол Сайхоо, Херел Буяна, педколледжтеҥ Олчей Саглай, аграрный колледжтеҥ Чамзы Бадыма, Хомушку Анчы, Иргит Долаана, политехнический колледжтеҥ Серен Долаан, Монгуш Айран, Овудан Орлана, Монгуш Чаян, Энхцецег Чулуунбаатар ла оноҥ до ӧскӧлӧри туруштылар. ГАГУ-ныҥ монгол укту ӱренеечилериниҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызы Ардабек Ахыт, тыва балдардыҥ башкараачызы Саян Тейнинов. Байрамды Цырегма Мункожаргалова ла Дарима Ойношева ӧткӱрдилер.\nБашка-башка калыктардыҥ Ак ай деген байрамыныҥ чӱм-јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын, культуразын, аш-курсагыла кӱндӱлеериниҥ чӱмин бу байрам бийик кеминде кӧргӱсти. Туулу Алтайда нак јуртап јаткан калыктардыҥ культуразыла таныштырары Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Байрамныҥ учкары ончо улус Ехор деген бијени бијеледи.\nJаҥы јылдыҥ, Ак айдыҥ байрамында карындаш калыктардыҥ јииттери тӧрӧл тилиле бойыныҥ байлыгын башка-башка бӱдӱмдерле кӧргӱзип јатканы оморкодулу. Бистиҥ балдарга мындый туштажуларга јӱрӱп, кӧпти кӧрӧр, таныжар арганы толо тузалангадый. Бу јииттер тӧрӧл јеринеҥ Алтайга ӱренерге амадап келген. Олор бойыныҥ тилин, јаҥжыгуларын, культуразын кандый јакшы билер. Бистиҥ балдар тӧрӧл тилиниҥ учурын ыраада, тереҥжиде кӧрбӧй турганы ачымчылу. Шак бу балдардаҥ јозок алып, алтай тилине бурыларга орой эмес. Кӧксинде, јӱрегинде тӧрӧлчи кӱӱн-тап, ару, ак санаа — бойындыйыла оморкоорго, коштой јӱргендердеҥ јозок алып, ӧрӧ ӧзӧргӧ керектӱ туштажулар, байрамдар.


Телекейди сӱӱжиле јарыткан эпшилер - altaicholmon\nТелекейди сӱӱжиле јарыткан эпшилер\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде байрамдык айалгада ӧтти.\nӰй улусты байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин ле ӧскӧ дӧ окылу улус уткыды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы А. Бердников бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Бис бӱгӱн кижиликтиҥ агару ла кайкамчылу келтейин, эпшилерди, учурлу байрамыла уткыйдыс. Слерге бистиҥ јӱрӱмисти тыҥытту эдип, јылуны-јымжакты, ајаруны, килемјини, сӱӱшти, јарашты сыйлап јӱргенер учун алкыш-быйанысты айдадыс. Сӱӱш, чындык, ижемји — эпшилердиҥ ӱргӱлјик байлыгы, сыйы.\nЭпши кижи јӱрӱмниҥ башталганынаҥ ала от-очогыныҥ коручылы болгон ло онойдо ок јӱрӱмде эпши кижиге эҥ јаан байлыгы, ырызы, оморкодузы болуп, биле, энелик бастыра ӧйлӧргӧ артат.\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде, салымында эҥ ле учурлу, агару Эне деген сӧс. Энелик — агару, ӱргӱлјик ле быйанду. Ол сӱреен каруулу иш, јондык оны кандый да ӧйдӧ баалаган ла баалап јат» — деп айтты.\nОл онойдо ок куучын-эрмегинде республика ороон ичинде кӧп јылдардыҥ туркунына јаш балдардыҥ чыгары аайынча кӧргӱзӱлерле озочыл јерлерге чыгат деп чокымдады. Бӱгӱнги кӱнде республика озочыл беш таланыҥ тоозына јолду кирет. Кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп ӧзӧт. Бӱгӱнги кӱнде мындый билелердиҥ тоозы алты муҥнаҥ ажыра, олор 19 муҥ балазын таскадып, чыдадып јат.\nТалада јылдыҥ ла беш ле оноҥ кӧп балдар таскаткан энелерге быйанду сӧстӧр айдылат. Олорго «Быйанду Эне» («Почитаемая Мать») деген эл-тергеелик бийик кайрал табыштырылат. Республикада мындый бийик ат-нере 898 энеге адалган.\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, «Ороонныҥ политиказы кандый да ӧйдӧ билени, энеликти ле баланыҥ јаш ӧйин јӧмӧӧрине, болужарына чокым ууламјыла иштеген. Бистиҥ республикада федерал тӧс јердиҥ ле ороонныҥ президентиниҥ алкы бойыныҥ чике јӧмӧлтӧ-болужыла јакшы таскамал аларга јарамыкту айалга болзын деп кемиле јаан иш эдилет.\nТузалу, турулталу иш озо ло баштап слерге, кару эпшилер, учурлалат. Нениҥ учун дезе энеге эҥ ле учурлузы — балдарыныҥ ырыс-кежиги, амыр-энчӱ, ичкери ачык јолы». Ол онойдо ок ороонныҥ президентиниҥ бу ууламјыда билени, энеликти јӧмӧӧринде тургускан јаҥы амадулары, јӱрӱмде бӱдӱретен керек-јарактары јанынаҥ јартамал этти. Темдектезе, демографиялык ӧзӱмге, энеликти ле бала тужын корыырына государство јуук јылдарда триллондор салковой акча-манат чыгарар. Мындый стратегиялык керек-јарак болуп јат. Айдарда, бу ишти јӱрӱмде бӱдӱреринде јаҥныҥ ончо бӱдӱмдери эрчимдӱ туружар учурлу.\nАлександр Бердников Туулу Алтайдыҥ ичкери ӧзӱминде эпшилердиҥ једимдӱ, турулталу ла турумкай, эрчимдӱ ижин база темдектеди. Ол јаан алкыжын ветеран эпшилерге, тылда иштегендерге, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан эпшилерине айтты. Шак олор ончо ченелтени, уур-кӱчтерди сыныкпай, јеҥӱлӱ ӧдӱп, Россия улу ла бек ороон болуп ӧзӱп чыгарына болушкан. Олордыҥ шылтузында бӱгӱнги кӱнде орооныс ийделӱ, ӧзӱмдӱ болуп јат.\nКӧдӱриҥиде ӱй улусты учурлу байрамыла Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели В. Тюлентин уткып, база јылу сӧстӧрин айтты.\nСпикер республиканыҥ ӱй улузына быйанду сӧстӧрин айдып тура, тулаан айдыҥ 8-чи кӱни эҥ ле сакылталу Jастыҥ байрамы деп айтты. «Jастыҥ кӱлӱмјизи, јылузы, кеендиктиҥ байрамы ол ӱй улус. Олордыҥ шылтузында эр улус ижемји, бӱдӱмји, сӱӱш ле килемји деген ӱргӱлјик байлыктыҥ учурын оҥдоп, баалап јат. Россияныҥ ӱй улузына кандый да ӧйдӧ јеҥил болбогон. Jе јӱрӱмдеги, ижиндеги уур-кӱчтерди ајаруга албазынаҥ, олор јаантайын јалакай ла кеберкек болуп артат. Учураган уур-кӱчтердеҥ јалтанбай, оныҥ аайы-бажына чыгарарга белен болгоны, кандый да айалганы јымжадып, амыр-энчӱ, токыналу, тӧп агынга кийдирери, ченемелдӱ ишчи, ол ок ӧйдӧ чындык эш-нӧкӧр, јалакай эне болуп јӱрери — кайкал бодолду керек. Кандый да јастыраны, келишпести керекке албай таштаары — ӱй улустыҥ база бир кайкамчылу кылык-јаҥы.\nБис, эр улус, слердиҥ јолду шӱӱлтегерди, јӧп-сӱмегерди угарга темиккенис. Нениҥ учун дезе шак слердиҥ ойгор сӧзӧр кезикте бисти сананбаган алтамнаҥ токтодып алат. Слер сӱӱнчиде, кунукта јаантайын бистиҥ јаныста. Jе озо ло баштап ӱй кижи —энеликтиҥ, јӱрӱмниҥ керези. Слердиҥ шылтугарда јӱрӱм ӱргӱлјикке улалат, общество дезе бирлик ийделӱ болуп јат. Шак ла ӱй улус балдарын таскадып, олордыҥ кӧксине чындык, ак-чек, најылык деген оҥдомолдорды салат. Балдарын таскадып, олорго сӱӱжин, јылузын сыйлап, ӱй кижи бистиҥ келер ӧйистиҥ тӧзӧгӧзин салат» — деп, парламентарий чокымдады.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада ороонныҥ бийик кайралдары табыштырылды. Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ јакааныла кӧп јылдардыҥ туркунына культураны ла санатты ичкери ӧскӱрериндеги једимдӱ ижи учун культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ директоры Тамара Анциферова «За заслуги перед Отечеством» 2-чи степеньдӱ медальла кайралдатты.\n«Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат коррекционный школ-интернаттыҥ ӱредӱчизи Нина Куракинага, «Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи» деген кӱндӱлӱ ат Шабалин аймактыҥ эмчилиниҥ эмчизи Анна Ялбаковага адалды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ јакааныла «Таҥ Чолмон» орденле ГАГУ-ныҥ «Горизонт» деген турклубыныҥ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Лия Неустроева кайралдатты. «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Инна Стариковага адалды. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитединдеги јондык советтиҥ председатели Нина Денисова кайралдатты. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайсктыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Екатерина Красавинага, Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадыныҥ граждандарды јуучыл службага белетеери аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ баш болушчызы Екатерина Рахмановага табыштырылды.\nӰй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиде оныҥ туружаачыларына кӧп уткуулду сӧстӧр айдылды, кереес сыйлар табыштырылды, ойын-концерт болды. Jастыҥ кӱлӱмјизиле келген байрам ӱй улуска байрамдык кӱӱн-санаа сыйлады.


10.08.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nЦИК видеоширтӱниҥ јаҥы системазы керегинде\nКуран айдыҥ 5-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы кӱреези тергеелерле видеоколбуга чыгып јуундашты. Ондо јууктап келген талдаштарда видеокӧрӱ тӧзӧӧриниҥ сурактары кӧрӱлди. Алтай Республика бу јуунда база турушкан.


Ветерандардыҥ совединиҥ јаҥы јааны - altaicholmon\nМэрияныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, отчетту докладты јондык бу организацияныҥ эмдиги јааны Мария Гайдабрус эткен. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайскта бӱгӱн 16 муҥ пенсионер јуртайт. Ветерандардыҥ соведи баштамы 105 организацияны бириктирет. 33 кижи Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачызы, 425 кижи тылда иштеген, 2032 кижи «јууныҥ балдары», арткандары иштиҥ ветерандары ла пенсионерлер. Каланыҥ администрациязы олорго туразына газ ӧткӱрери ле ӧскӧ дӧ сурактар јанынаҥ болуш јетирген.\nJуунныҥ учында тӧзӧмӧл сурак кӧрӱлди—ветерандардыҥ совединиҥ јаанына Алексей Ивашкин тудулган.


Бајмок! Коначно одредиште | Јадовно 1941.\n< Vlak za Bajmok Sadržaj Svrabara >


Бӧрӱлерле тартыжарыныҥ сурактары шӱӱжилди - altaicholmon\nБӧрӱлерле тартыжарыныҥ сурактары шӱӱжилди\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединде јуун ӧтти, ондо шӱӱжилген тӧс сурак бӧрӱ деген казыр аҥла тартыжары керегинде болды.\nJуунда госинспекторлор, аҥдайтан јерлерди тузаланаачылар, анайда ок «Центрохотконтрольдыҥ» билимдик ишчизи, биологический билимдердиҥ кандидады Александр Бондарев турушкан.\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ јааны Айдар Ойношевтиҥ айтканыла, мал-ашка јаан коромјы экелип турган казыр аҥла тартыжарына Алтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников јаан ајару эдет.\n2017 јылда бу керекке республикан бюджеттеҥ 1,8 миллион салковой акча чыгарылган, ӧлтӱрген кажы ла бӧрӱ учун аҥчыга 3000 салковойдоҥ сый тӧлӧлгӧн. ГСМ-ды садып аларына 300 муҥ салковой чыгарылган.\nБӧрӱчилердиҥ бригадаларын кӧптӧдӧрине калганчы ӧйдӧ јаан ајару эдилет, эмди олордыҥ тоозы 283.


08.05.2018 - altaicholmon\nУлу Jеҥӱниҥ кӱниле!\nБу кӱнде бис ороонго тӱбек-канду болгон 1418 кӱнде ле тӱнде јеҥ јастангандарды, анайда ок ол качалаҥды ӧдӱп келген ле тургуза ӧйдӧ бистиҥ ортобыста јок улусты эзедип јадыс.\n«Калганчы јуучыл јанбаганча…»\nАлтай Республиканыҥ бедирештӱ иштер ӧткӱрер «Вымпел» деп јуучыл-тӧрӧлчи тӧс јериниҥ ижи эҥ ле озо јуучыл искусстволордыҥ Горно-Алтайск каладагы «Ратибор» деп адалган клубынаҥ башталган. «Ратибор» клубты 2009 јылда Александр Филиппов тӧзӧгӧн. Балдар анда чанбара (ӱлдӱлежерине ӱренери), каратэ, кобудо бӱдӱмдерле тазыктырынган. Кайда ла ӧткӱрилген маргаандарда «Ратибордыҥ» турчылары јаантайын туружатан.\nТӱӱкини кубулта бичиири берилбес\nЭкинчи телекейлик јуу ӧдӱп турарда, ӧлӱмниҥ Собибор деген лагери Польшаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында 1942 јылдыҥ јазынаҥ ала 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире ӧйдиҥ туркунына болгон. Фашисттер 1,5 јылдыҥ туркунына бу лагерьде еврей укту 250 муҥ кижини ӧлтӱрген.\nJаркынду ис артырып салды\nJууда турушкан чолмончыларга учурлалган стенд Печатьтыҥ туразында ӱчинчи этажта, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» фойезинде турат. Ондо Ада-Тӧрӧли учун Улу јууда турушкан, тӧжинде канча-канча ордендер ле медальдар мызылдап-јалтыраган улустыҥ фотолоры биске удура кӧрӧт.\nВасилий Маморович Казаков 1908 јылда јокту крестьян биледе чыккан. Угы-тӧзи аайынча ол јалаҥ сӧӧктӱ алтай кижи. Ада-энези ак-јарыктаҥ эрте јӱре берерде, оны Павел аказыла кожо адазы јанынаҥ таадазы чыдаткан. Олор Майма аймакта Кызыл-²зӧк јурттаҥ ыраак эмес јурттардыҥ бирӱзинде јаткан.\n«Наркомовский 100 граммныҥ» тӱӱкизинеҥ\nУлу Jеҥӱниҥ байрамы јууктап келди. Ончо јерлерде бу байрам кӧдӱриҥилӱ айалгада, сӱӱнчилӱ ойын-јыргалла ӧдӧр. Мениҥ сагыжымла, бого јетпей турган неме — фронтовиктердиҥ «уулдар, наркомовский 100 граммды кӧдӱрип ийеликтер» дегени. Jе канайдар, јӱрӱмниҥ ээжилери андый болордо — ол фронтовиктердеҥ эмди тоолу ла улус эзен-амыр арткан.\nЛазарь Кокышев Койу карагайлардыҥ бӱрлерин кызарта јарыдып, декабрь айдыҥ кыска кӱни ажып баратты…\nКызыл Аркыттыҥ кызы\nТергеебистиҥ тӧс калазында јадып турган иштиҥ ле јууныҥ ветераны Тургунай (Клара) Тобоева кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнинде 90 јажын темдектеген. Бу ӧрӧкӧнниҥ бала тужы Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен. Чындап, ол «Кызыл Аркыттыҥ кызы» деген бичиктиҥ авторы. Анда ол бойыныҥ јӱрӱмин бичиген. Бу јаан јашту ӧрӧкӧн узак јылдардыҥ туркунына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ чындык кычыраачызы болуп\nБагыр Чекурашев Оҥдой аймакта Кулады јуртта јадат. Ол ак-јарыкка 1925 јылдыҥ тулаан айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан. Jӱрӱми ырысту болуп, узак јаш јажаган Багыр Бочиевичти аймакта эзен арткан эҥ калганчы солдат деп айдар керек.\nАлтайдыҥ јурукчыларына јилбӱ јаан\nГорно-Алтайсктыҥ балдардыҥ В. Костинниҥ адыла адалган јуранар сургалында кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ турчылары болуп турган јурукчыларла пресс-конференция ӧтти.


Ветерандар jозок коргузет\nОндой аймакта Карл Маркстын адыла адалган колхозтын Куладагы фермазынын улузы СССР-дын тозолгонинен ала 50 jылдыгына учурлай моройложип эрчимду иштеп турулар. Jакшынак иштин jозогын узак jылдарга иштеп келген тоомjылу ветерандар коргускилейт. Темдектезе, Бочкин Борис Кандеевич 25 jылдын туркунына тракторло иштеп, калганчы 10 jылдын туркунына механизированный отрядтын начальниги болуп иштеп келди. Ферманын бастыра иштеринде онын камааны jаан. Ол ишти чокум тозоп, jаскыда кыра сурип аш саларын, койлордон тук кайчылап,аларын, кускиде ашты jуунадып согып аларын, jайгыда общественный малга арбынду азырал белетеерин билгир башкарып, jенилу будурет. Ащ божогон иш божогон кийнинде ого баштаткан механизаторлор комбайндарды тоозын-тобрактан арутап, бойлорынын jерине тургузып салгандар. Бригадир чала-была эткен иш суубес кижи, анайда ок механизаторлордон техниканы кичеерин сурекей некейт. Онын да учун ферманын канча бар бойынын анылу jеринде турганы ол. Jайгыда олон эдер ойдо бастыра бар техника тутагы-jоктон иштеген. Ишти мынайда тозогони быjылгы jылдын айалгазында jеткил азырал белетеп алганында jаан учурлу болгон.\nБорис Кандеевичтин jаан болушчызы, кузнец Байантанов Jайан Jулунурович. Ол 1943 jылдан бери кузнец болуп иштеп келген. Бу бойынын ижине сурекей таскаган, эдип билбези jок кижи. Ол тракторлордын ла оско до техниканын элеген частьтарын тулген орныктырып, оны катап тузаланар аргазын jеткилдеп jат. Jайан jай ойинде звенолорго jуруп, олон чабар ла jуур, обоо салар машиналарды шиндеп коруп, jазап берет Аш арутаар «ОС-4,5» танмалу эски машинаны туку качан чачып койгон болгон, ол дезеоны jазайла, кускиде ойто иштеткен. Фермада аш арутаар машина jок айалгада бу jаан тузалу болгон. Эски машина уреле ле берзе ол оны турген jазап, улус калас турбай ашты турген арутаарына jаан камаанын jетирген. Колхозтын агрономы А.А.Черноков аш арутаар машина болор деп колхозчыларды jайыла ижендирген, jе ол машина бу ойго jетире jок. Ферманын ажын арутаары билгир кузнецтин шылтузында ойинде ле jылыйту jогынан откурилген.\nJаан ремонттын ойи колхозто удабас башталар. Бастыра бар jуртхозтехниканы ремонттоп jазап алары jаан задачалардын бирузи. Откон jылда буи ш тозомолду одуп, март айга jетире белен болгон. Ремонтты jакшы ла ойинде божодоры механизаторлордон, механизированный отрядтардын бригадирлеринин ишти тозоп билеринен камаанду.Jе Куладагы ферманын мезанизаторлоры ла ремонт откуреринде олорго болужын jетиретен ишчилер бу ишти ойинде ле быжу будурери иженчилу.\nАлтайдыҥ Чолмоны, ноябрь, 1972 j.


Эл Курултай: башкаруныҥ ижи шӱӱжилген - altaicholmon\nСессияны белетеер ӧйдӧ АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ отчеды Эл Курултайдыҥ ончо комитеттеринде ле фракциялардыҥ јуундарында элбеде шӱӱжилген. Депутаттардыҥ тургускан сурактарына берилген каруулар Эл Курултайдыҥ окылу сайтында јарлалган.\nӦткӧн јыл эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадула ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрген эрчимдӱ иштиҥ јылы болгонын Олег Хорохордин јетирӱзинде темдектеген.\n2020 јылда Алтай Республиканыҥ бюджедине тӱшкен кирелте акчаныҥ кеми 27,187 млрд салковой болгон, 2019 јылдыҥ кӧргӱзӱзинеҥ бу 21% киреге бийик, бу акчаныҥ 78,5% кайра јандырбайтан акча болгонын тергеениҥ башкараачызы айткан. Республиканыҥ бойы иштеп алган кирелтелердиҥ кеми 30,6% бийиктеген.\n«Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазын бӱдӱрерге ле коронавирусту југуш оорула тартыжарга федерал бюджеттеҥ јӧмӧлтӧ эдилгени кирелтелер бийиктеерине камаанын јетирген» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nБюджеттиҥ чыгымдары керегинде айдар болзо, эҥ кӧп акча су-кадыкты корыырына ла јонјӱрӱмдик политика бӧлӱкке чыгарылган.\nТергееде промышленный иштиҥ индекси ӧткӧн јылда 121,4% болгон. Пандемияла колбой Сибирьде ле Россияда иштиҥ тебӱзи јабызаган ӧйдӧ Алтай Республика бу ууламјыда кӧргӱзӱлери ӧскӧн озочыл ӱч тергеениҥ тоозына кирген.\nКоронавирусту југуш оору јайылганы бир канча кӧргӱзӱлерге, ол тоодо инвестициялык эрчим јабызаарына салтарын јетирген. Ол ок ӧйдӧ республикада кичӱ ле орто аргачылыкта иштегендердиҥ, ол тоодо таҥынаҥ аргачы иштӱлердиҥ тоозы, 2019 јылга кӧрӧ, 4 муҥнаҥ кӧптӧгӧн. Орто ишјалдыҥ кеми 8,6%, бир кижиге келишкен акча кирелтелердиҥ кеми 5,5% бийиктеген.\nОлег Хорохордин тергееде ишке табыштырылган школдор ло балдардыҥ садтары, ФАП-тар, спорттыҥ тудумдары, јаҥырта јазалган эмчиликтер ле ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик тудумдар керегинде куучындаган. Бу иштердиҥ кӧп сабазы эл ӱлекерлерде темдектелген. Ӱредӱликтиҥ ле су-кадыктыҥ учреждениелерине, агаш ээлемниҥ предприятиелерине јаҥы јазалдар ла техника келген. Коронавирустыҥ пандемиязыла колбой бир канча тудумдарды бӱдӱре тудары 2021 јылга кӧчӱрилген деп, ол айткан.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында тергеелик ле јербойындагы јолдорды јазаган јаан кемдӱ иштер, эл-јон јуртаган јерлерди јарандырар јазал иштер, јурт јерлерди медициналык ла педагогикалык кадрларла јеткилдеерге «Земский доктор», «Земский фельдшер», «Земский учитель» деген программалар аайынча ӧткӧн иштер керегинде куучындаган.\n2020 јыл республикага, бастыра ороонго чылап ок, коронавирусту југуш оорула тартыжарыныҥ јылы болгон. Бу иште эҥ уур-кӱч јӱк тергеениҥ медициналык ишчилерине келишкенин Олег Хорохордин темдектеген. Ӧткӧн јылда југуш ооруга удурлажар иштерге федерал ла тергеениҥ бюджеттеринеҥ 1,595 млрд салковой акча чыгарылган деп, ол айткан.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире республиканыҥ эл-јонына јетирилген башка-башка бӱдӱм јӧмӧлтӧ акчаныҥ кеми 3,5 млрд салковойдоҥ ашкан. Тергеениҥ эл-јоныныҥ 65% ажыразына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдилген.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында тергееде турган эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи — электројеткилдеш учун тӧлӧмирлердиҥ баазы, оны јабызадары аайынча ӧткӧн иш керегинде куучындаган. Оныҥ јетиргениле, бистиҥ тергеениҥ ле Алтайский крайдыҥ эл-јоны электроот учун тӧлӧгӧн бааны јабызадары аайынча тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башкаруларыныҥ, РФ-тыҥ Минэнергозыныҥ, Минфининиҥ, ФАС-тыҥ турушканыла иш ӧдӱп јат, оны РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Александр Новак башкарат.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында јаан ајаруны јурт ээлемге эткен. 2020 јылда тергеениҥ агропромышленный комплекси 10,219 млрд салковойдыҥ баазына турар продукция эдип чыгарганын, тергееде бир кижиге келишкени 46 муҥ салковой болгонын ол айткан. Бу кӧргӱзӱ аайынча Алтай Республика Сибирь федерал округта озочыл баштапкы ӱч тергеениҥ тоозына кирип јат. Республиканыҥ јурт ээлемине эткен государстволык јӧмӧлтӧниҥ кеми 2020 јылда 832 млн салковойдоҥ ашкан. Темдектезе, государствоныҥ јӧмӧлтӧзиле јурт ээлемде иштегендер 146 млн салковойдыҥ баазына турар јаҥы 202 техника алган.\nОлег Хорохордин анайда ок республикада туризмди ле цифровой экономиканы ӧскӱрер ууламјылар керегинде элбеде куучындаган. Эл ӱлекерлерде ле тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазында темдектелген иштерди бӱдӱрери тургуза ӧйдӧ тӧс иш болгонын айдып, ол Алтай Республика «Туризм и индустрия гостеприим-ства» деген јаҥы эл ӱлекерде эрчимдӱ туружарын, инвестициялык ишти эрчимделтерин угускан. Республиканыҥ башкарузы «Ийделӱ Алтай» деген программа јӱрӱмде бӱдерин јеткилдеерин ол айткан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ отчетту ӧйдӧги ижи керегинде шӱӱлтелерин партиялардыҥ Эл Курултайдагы фракцияларыныҥ ла тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ башкараачылары айткан. Олор 2020 јыл коронавирусту југуш оору јайылган јыл болгонын, медишчилердиҥ нерелӱ ижин ле олорго быйанын куучындарында темдектеген.\nБаштамы сӧс КПРФ-тыҥ турчыларыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкинге берилген.\nБашкаруныҥ ижинде чокым једимдер бар да болзо, бистиҥ партияны ла ӱнбереечилеристи отчет јаан сӱӱндирбейт деп, ол айткан. «Бистиҥ кӧрӱмисле, АР-дыҥ башкарузы јербойындагы эл-јонныҥ јаҥжыгуларын, санаа-кӧрӱмин ле суруларын керекте-бей, сӱреен јаан ајаруны арга-чакту туристтерге амыраар аргалар тӧзӧӧрине эдип јат» — деп, Виктор Ромашкин ајарган. Оныҥ темдектегениле, тергеениҥ јерин туристический кластерлер эдип тузаланары јанынаҥ башкаруда кандый да ээжилер јӧптӧлбӧгӧн. Тургуза ӧйдӧ Турачак аймактыҥ јоны јерин алтын казарга тузаланарын јаратпай турганын коммунисттердиҥ фракциязыныҥ јааны айткан. Эмдиге јетире аайлалбай арткан курч сурактардыҥ тоозында ол электроот учун тӧлӧгӧн бийик бааларды, Шабалин аймакта јердиҥ сурагын, республиканыҥ сагышту ла иштеер чыдалду кӧп улузы ӧскӧ тергее-лерге иштеп барары улалганын, Караколдыҥ кӧлдӧрине јолдыҥ ӱлекер документтери јок болгонын ла оноҥ до ӧскӧзин адаган.\n2020 јылда јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйы аайынча шиҥжӱлердиҥ бирӱзиле, ол РФ-тыҥ 89 тергеези ортодо Алтай Республика калганчылардыҥ тоозында, 83-чи јерде турганын айткан ла КПРФ-тыҥ фракциязы АР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧбӧгӧнин угускан.\n«Единая Россия» партияныҥ фракциязыныҥ баш-караачызы Владислав Рябченко пандемияныҥ ӧйинде республика тӧзӧмӧлдӱ ле турулталу иштегенин темдектеген. Республиканыҥ текши ӧзӱми ичкери јолло барганын, јонјӱрӱмдик тудумдар тудулганын, јеткер јок ло чыҥдый автојолдор аайынча эл ӱлекер једимдӱ бӱткенин айткан.\n«Эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргенин, сӱрее-чӧптиҥ реформазын бис шиҥжӱбисте артырадыс. Болуп турган керектер ле јӧптӧлгӧн иштер аайынча каруузына бис теҥ турадыс» — деп, ол угускан. Туристический кластерлердиҥ ӧзӱми јанынаҥ тал-табыш элдеҥ озо ол аайынча јартамалду иш эл-јон ортодо ас болгоны учун чыккан, оныҥ учун јондык шӱӱжӱлерди, јартамал ишти элбедери керектӱзин ајарган. Единоросстордыҥ фракцияныҥ турчылары тергеениҥ башчызыныҥ отчедын база јӧмӧп турганын угускан.\n«Родина» партияныҥ фракциязы АР-дыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдагы ижи керегинде отчетты јӧмӧгӧнин бу биригӱниҥ јааны Олег Добрынин јетирген.\nЛДПР партияныҥ фракциязыныҥ башкараачызы Дмитрий Софронов отчет аайынча куучынында Горно-Алтайск калада ла Кызыл-Ӧзӧктӧ школдордыҥ коомой айалгазына ајару эткен. Бу фракция башчыныҥ отчедын база јӧмӧгӧнин угускан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ ижи керегинде отчетто јаан ууламјылар аайынча иш јанынаҥ јетирӱ эдилгенин «Справедливая Россия» партияныҥ башкараачызы Александр Груздев темдектеп, республиканыҥ башчызы, Конституцияныҥ гаранты болгон адында, тӧс ајаруны республиканыҥ ичбойындагы политикалык айалгазына ла тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине эдер керек болгонын айткан.\nИчбойындагы политикалык айалга керегинде кандый да јетирӱ болбогонын ол ајарган. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми керегинде айдар болзо, «тӧс ајару эткен ууламјы туризм болгонын 2019 јылдаҥ бери улайын угадыс, иштеген тӧс ижис дезе јурт ээлем болуп јат» деп, депутат айткан. Башчыныҥ эки катап эткен отчедында агаш ээлем бӧлӱктиҥ ижи керегинде бир де айдылбаганын ол темдектеген.\nАлександр Груздевтиҥ кӧрӱмиле, туризм республиканыҥ ӧзӱминиҥ темдектелген ууламјызына келишпей јат ла бистиҥ јурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин ле чыҥдыйын бийиктедер суруларды јеткилдеп болбос. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планында баштапкы јерлерде јаан кемдӱ туризмди ӧскӱрери, ого керектӱ инфраструктураны тӧзӧӧри туруп јат ла јурт ээлем јӱк тӧртинчи јерде. 2020 јылдыҥ турулталарыла, эл ӱлекерлерди бӱдӱргени аайынча республика ороонныҥ тергеелери ортодо калганчы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат. Тергеениҥ эмдиги јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми сӱрекей јабыс кемдӱ деп чотолот. Оныҥ учун башкаруныҥ ижин јакшы деп јӧмӧӧр аргабыс јок деп, Александр Груздев айткан.\nКамааны јок депутаттардыҥ биригӱзи 2019 јылда АР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧгӧн болгон, 2020 јылдагы иш аайынча кажы ла депутат ӱнин бойыныҥ кӱӱниле берер шӱӱлте јарадылганын Аскар Тулебаев айткан.\n«Бис экономикада, аргачылыкта јакшы кубулталар болорына, инвестициялар кӧптӧӧрине, јонјӱрӱмдик ле ук-калыктар ортодо айалга јаранып барарына иженгенис. Је ичбойындагы, кадровый, национальный политика бӧлӱктерде курч сурактар ӧйлӱ-ӧйинде аайлалбай турганын кӧрӧдис» — деп, депутат куучындаган.\nОныҥ темдектегениле, 2020 јыл коронавирус јайылган јыл болгон ло су-кадыкты корыыр бӧлӱк бу ченелтеге белен эмезин кӧргӱскен — эмдер, специалисттер, эмчиликтерде керектӱ јазалдар једишпей турган айалгаларда су-кадыктыҥ республикада министри куурмакту керектер эткени јарталган. Эл-јонныҥ кредит тӧлӱлери јаанайт, аш-курсактыҥ, ЖКХ-ныҥ јеткилдештери учун тӧлӧмирлер бийиктейт. 2020 јылда республиканыҥ иштеер чыдалду 7062 кижизи Тӱндӱкке ле Сахалинге иштеп барган. Президенттиҥ Алтын Кӧл, каладагы 7-чи школ аайынча јакылталары бӱтпей јат, сӱрее-чӧптиҥ сурагы курч турат.\nАйдылган критиканы чын оҥдоп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине кычырадыс, республикада айалга учун бис тӱҥей каруулу болуп јадыс деп, ол угускан.\n«Алтай Республиканыҥ Муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Соведи» ассоциацияныҥ башкараачызы Роман Птицын АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ 2020 јылдагы ижин јӧмӧгӧнин сессияда айткан.\nОл бюджеттиҥ акчазы, ол тоодо бойыс иштеп алган кирелтелер кӧптӧгӧнин, учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин быжулаар, транспортный инфраструктураны ӧскӱрер иштерди, јаҥы иштеер јерлер тӧзӧлип турганын, школго јӱрерге јажы јеткелек балдар садиктерле толо кеминде јеткилделгенин темдектеген.\nМайма аймактыҥ јааны анайда ок кӧп муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ школдордыҥ туралары эскиргенин ле балдар бадышпай барганын, аймактардыҥ тӧс јурттарында школдордыҥ јаҥы тураларыныҥ ӱлекерлерин белетеер ле олорды тудар сурактар курч турганын айткан. Ӧҥзӱре сурактардыҥ тоозында ол Горно-Алтайскта јеҥилтелерлӱ улуска тура тударга јер берер суракты адаган.\n2020 јыл турган сурактарыла эҥ кӱч јылдардыҥ бирӱзи болгон деп, сенатор Владимир Полетаев темдектеген.\nОл тергеениҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ ко-ронавирусту југуш оору јайылган ӧйдӧ билгир ле турулталу ижин темдектеген. Оорула тартыжарга, эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр керектерге сӱреен јаан — 1,5 млрд салковой јӧмӧлтӧ — акча чыгарылганын ол аҥылап айткан.\nРеспубликада айалга турумкай, бюджеттиҥ кирелтелери кӧптӧгӧн, орто ишјалдыҥ кеми бийиктеген, јурт ээлем ӧзӱмин јабызатпаган, школдордо ӱренчиктер ончозы изӱ курсакла јеткилделген, Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ ӱлекери белетелип јат деп, сенатор куучындаган.\nАлтай Республикадаҥ федерал јаҥга тудулган улуска эмдиги башчыла, башкарула иштеерге эптӱ ле јеҥил болгонын Владимир Полетаев сессияда айткан.\nАР-дыҥ парламентиниҥ председатели Артур Кохоев јаан учурлу ууламјыларда једимдӱ ишти темдектеген. Онойдо, тергееде јолдорды ла кӱрлерди тудар ла чыныктап јазаар иштерди, аграр бӧлӱкте госјӧмӧлтӧниҥ кеми бийиктегенин, АПК-ныҥ тӧс учурлу ууламјыларыныҥ ла кичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдердиҥ ӧзӱмин айдып, бистиҥ тергееге бу јаан учурлу керектер деп ајарган. Спикер алтай тилди корыыр ла ӧскӱрер программаны јӧмӧӧр иштерди темдектеген, ӧткӧн јылда бу иштерге чыгарган акчаныҥ кеми эки катапка бийиктеген ле алтай тил аайынча таҥынаҥ государстволык программа белетеер јӧп јарадылган.\nМыныла коштой ишти тыҥыдарын некеген ууламјыларды ол адаган, ол тоодо сӱрее-чӧптиҥ тӱбегин, иштеер јаҥы јерлер тӧзӧӧрин, эл ӱлекерлер аайынча бӱтпеген иштерди, калада ла аймактарда јаҥы школдор тударын. Јаан ижемјини бис Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазына эдип јадыс. Федерал тӧс јер бисти бу суракта јӧмӧӧргӧ белен. АР-дыҥ башкарузына бойыныҥ јанынаҥ программада темдектелген иштерди бӱдӱрерге бастыра арга-кӱчиле албаданар керек деп, Артур Кохоев айткан.\nТуристтерди јеткилдеер јерлерди тӧзӧӧри аайынча суракка эл-јонныҥ ајарузы калганчы ӧйлӧрдӧ јаанаганын Эл Курултайдыҥ башкараачызы сессияда темдектеген. «Республиканыҥ эл-јоны јадын-јӱрӱмин јеткилдеп јажына јаткан јерлерин јылыйтар ла бу јерлер инвесторлордыҥ колына кирер чочыдузын айдат. Республикада туризмди ӧскӱрериниҥ концепциязын ла мастер-планды арга јеткенче ачык шӱӱжер, эл-јонныҥ санаа-кӱӱнин, чочыдуларын ла шӱӱлтелерин ајаруга алар керек деп чотойдым. Бу суракта, ар-бӱткенисти корыырын ајаруга алып, сӱрекей чебер болор керек. Туризм бӧлӱкти ӧскӱрер керек, је кыйалтазы јогынаҥ мында јаткан эл-јонныҥ санаа-кӱӱнин чотко алып» — деп, Артур Кохоев угускан.\nАР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧп турганын спикер айткан.\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин учкаары сӧзинде депутаттарга јолду ајарулары ла шӱӱлтелери, отчетты јилбиркедӱлӱ шӱӱшкени учун быйанын айткан.\nБистиҥ алдыста 2021 јылда эдетен јаан иштер турат ла олорды бӱдӱрерин баштап ийгенис деп, тергеениҥ башкараачызы куучындаган. Президент В. В. Путин быјыл кандык айдыҥ 4-чи кӱнинде Россияныҥ башкарузына ла бир канча тергеелердиҥ јаандарына јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программаларын бӱдӱрерин јеткилдеер јакылта эткен, ол эл-јонныҥ акча кирелтелерин бий-иктедерине ле тӧс капиталга инвестицияларды кӧптӧдӧрине озолой једерин јеткилдеер керек. Мындый јакылта берилген 10 тергеениҥ тоозына Алтай Республика кирген деп, Олег Хорохордин айткан. Оны бӱдӱрери президенттиҥ таҥынаҥ шиҥжӱзинде туруп јат. Биске экономиканы, туризмди, транспортты, инженерный ла коммунальный структураны ӧскӱрер, улус јадар туралар тударын јӧмӧӧр лӧ о. ӧ. иштерди бӱдӱрерин тӧзӧӧр керек.\nАР-дыҥ башчызы мастер-пландардыҥ критиказыла јӧп болгонын угузып, олорды шӱӱжери башталып калган ла мынаҥ да ары элбеде ӧдӧрин айткан. Коронавирусла айалга јымжаза ла «Ийделӱ Алтай» программа аайынча иш орныгар.\n2021 јыл Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын, алтай калык Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектеген јыл болуп јат. Быјыл анайда ок Госдуманыҥ депутаттарын тудар талдаштардыҥ ла текшироссиялык тооалыштыҥ јылы.\nБастыра темдектелген иштерди бӱдӱрерге, једимдерге једерге јаҥныҥ бастыра кеминдеги айрыларыныҥ эрчимдӱ ле јӧптӱ ижи керектӱ болгонын Олег Хорохордин ајарган.


Тӧрӧлистиҥ ийдезин тыҥыдарга - altaicholmon\nОл бу керектиҥ учурын там кӧдӱрди. Инаугурация Кремльдиҥ Jаан ӧргӧӧзинде ӧткӧни база тегиндӱ эмес. Оныҥ Георгиевский, Александровский, Андреевский залдарыныҥ стенелеринде бистиҥ государствоныҥ тӱӱкизи бичилген. Мында ороонныҥ ӧзӱми учун тартышкан, ол учун јӱрӱмин берген јарлу улустыҥ ады-јолдоры база бичилген. Бу кӱнде телкем орооныстыҥ тӱӱкизиниҥ тыныжы бастыра улусты олјологон деп айтсам, байла, јастыра болбос. Мындый айалгаларда кижиниҥ кӱӱни кӧдӱрилет. 300 јыл мынаҥ кайра алтай калык бойыныҥ тынын корулап аларга, Россияныҥ государствозына бойыныҥ кӱӱниле киргени база тегиндӱ эмес.\nПрезиденттиҥ инаугурациязын јаан тепсеҥде, элбек стадиондо ӧткӱрер аргалар болгон. Jе ол тӱӱкилик учурлу залда ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ учуры сӱрекей јаан болды деп, база катап айдарга турум. Инаугурацияда менеҥ ӧскӧ талдаштарда В. Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи болуп иштеген Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ректоры Валерий Бабин, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ председатели, республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева ла В. В. Путинди Президенттиҥ кандидадына јондык кыймыгудаҥ кӧстӧгӧн тӧзӧмӧл советтиҥ јааны Светлана Кудрявцева база турушты.\nИнаугурацияда јиит улус кӧп болгонын ајарулу кӧрдим. Олордыҥ тоозында Jуучыл-ийде кӱчтердиҥ орто јашту генералдары база ас эмес болды. Башка-башка иштӱ, башка-башка укту улус талдаштарда эҥ кӧп ӱн алган кандидаттыҥ Россияныҥ Президентиниҥ јамызына турганына учурлалган кӧдӱриҥиде бийик кӱӱн-санаалу турушкан. Олор Георгиевский залдыҥ кызыл јолыла келип јаткан В. В. Путинди изӱ колчабыжула уткыгандар.\nКӧдӱриҥи Улу Jеҥӱниҥ байрамыныҥ сыраҥай ла алдында ӧткӧни керегинде ӧрӧлӧй айткан эдим. Тӧрӧлин корулаарында Туулу Алтайдаҥ муҥдар тоолу јуучылдар турушкан. Эҥ јалтанбас 25 јуучылга дезе Советский Союзтыҥ Геройыныҥ ады адалган. Эмди бис 73 јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ айалгада јуртайдыс. Jуу-чак биске керек јок. Jе ороонныҥ коруланар ийдезин ле аргазын тыҥыдары биске сӱрекей учурлу. В. В. Путин кӧдӱриҥиде ол керегинде база айткан. Президент Тӧрӧлистиҥ экономиказын, јонјӱрӱмдик ӧзӱмин ичкерледеринде кажы ла кижиниҥ учуры јаан деп темдектеген. Jерлештерим Президенттиҥ баштанузын бир кижидий јӧмӧӧр деп иженип турум.\nРоссияныҥ Jондык палатазыныҥ турчызы,\nПрезидентке талдаштар ӧдӧр ӧйдӧ В. Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи


Наркотиктерле тартыжуны тыҥыдарга - altaicholmon\nНаркотиктерле тартыжуны тыҥыдарга\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Наталья Екеева наркотиктерле тартыжары аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрди. Jуунныҥ туружаачылары ла камыстыҥ турчылары наркотиктерле тартыжары аайынча иш 2017 јылда республикада кандый кеминде ӧткӧнин шӱӱжип, ол аайынча јӧп јараткандар.\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин камыстыҥ јуунында јетирӱ эдип, наркотиктерле колбулу керектер бистиҥ тергееде 2016 јылда болгон кеминде арткан деп айткан. Министр текши кӧргӱзӱлердиҥ кеми јабызабаганын база темдектеген. Полицияныҥ ишчилериниҥ 2017 јылда болгон айалгаларды шиҥдеериле колбой ӧткӱрген шиҥжӱ-мониторингинде федерал ла тергеелик бӱдӱреечи јаҥдардыҥ он јети министерствозы, башка-башка ведомстволоры ла муниципал тӧзӧлмӧлӧри турушкан. Айалгалар «кирезинде», «кату», «уур», «кризис алдында», «кризисте» деген темдек-кемјӱлерле кӧрӱлип баалалган. Анайып, јаҥ корулаар органдардыҥ лапту ла кыракы ӧткӱрген шиҥжӱлериниҥ турулталарыла 2017 јылдагы айалгалар 2016 јылда болгон кеминде арткан деп темдектелип, ого «кату» деген темдек берилген.\nӦткӧн јылда бистиҥ тергееде бир кижи јарт эмес наркотикле корондолып божогон. Ол врач-наркологто учетто турбаган, республиканыҥ су-кадыкты корыыр «Психиатрический эмчилик» деген бюджет учреждениезине болуш сурап баштанбаган. Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде дезе наркотиктерле колбулу айалгалар база башка-башка деп айдар керек. Беш аймактагы айалгаларга «кату» деген темдек тургузылган. Кан-Оозы аймакта наркотиктерле колбулу сегис кату керек эдилгени јарталган. Мында куурмакчылардаҥ 1027 грамм наркотик айрылган, учетто 9 кижи туруп јат. Чой аймакта учетто 5 кижи туруп јат, алты кату керек эдилген ле 744 грамм наркотик айрылган. Майма аймакта текши тооло 12705 грамм наркотик табылган, учетко 57 кижи тургузылган, 59 кату керек эдилген. Улаган аймакта куурмакчылардаҥ 1872 грамм наркотик айрылган, 11 кижи кату керек эткен, учетко 9 кижи алылган. Кош-Агаш аймакта учетто 6 кижи туруп јат, кату керекке 6 кижи кирген, 958 грамм наркотик табылган.\nГорно-Алтайск, Чамал, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Турачак аймактар «уур» деген айалгаларда артканча. Jе республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде байа «кризисте», «кризис алдында» ла «кирезинде» деген айалгалар, 2016 јылга кӧрӧ, база катап кайда да темдектелбеген. Наркотиктерле колбулу айалгалар јаҥыс Шабалин ле Турачак аймактарда эмеш кеминеҥ бийиктеген. Мында байа «кату» деген айалга «уурына» кӧчкӧн. Jе ол ло ӧйдӧ Майма ла Чамал аймактарда керектер билдирлӱ оҥдолгон. Баштапкызында «уур» айалгалар «катузына», экинчизинде «кризис алдындагы» айалгалар кирелӱ дейтен «уур» айалгага солунган. Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри: «Ӧткӱрилген шиҥжӱ-мониторингтиҥ уч-турулталарынаҥ кӧргӧндӧ, наркотиктерле колбулу айалгалар бистиҥ тергееде 2018 јылда 2017 јылда болгон кеминде артары билдирип јат. Оныҥ учун бисте чочыдулу айалгалар болбос учурлу» — деп темдектеген.\nТергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко камыстыҥ јуунында база јетирӱ эткен. Ол Горно-Алтайскта ла Турачак аймакта социологический шиҥжӱ ӧткӱрилгени керегинде айткан. Сурактарга карууларды 500 кижи (53% ӱй, 47% эр улус) берген. Социологический шиҥжӱде 14-17 јашту ӱренчиктер, 18-24 јашту студенттер, 25-34 јашту јиит специалисттер, 35-44 јаштыҥ ортозында улус ла 45-60 јашту «ченемелдӱ специалисттер» турушкан. Наркотиктерди эҥ кӧп аҥылу орто ӱредӱ алган улус тузаланып турганы (37,2%) јарталган. Бийик ӱредӱлӱ улус бу тооломдо экинчи јерде (32,5%) барып јат. Наркотиктерди эҥ ле ас тузаланып тургандардыҥ тоозына орто ӱредӱлӱ улус кирет.\nЭҥ «чочыдулу» бӧлӱкке дезе 19-25 јашту јииттер кирип јат. Наркотиктерле 40% ажыра улус баштапкы ла катап шак мынча кире јаштуда «танышкандар». Олорго коронды тузаланатан аргаларды најы-нӧкӧрлӧри ле кӧрӱш-таныштары айдып берген. Министр бу шиҥжӱниҥ адакы турулталарыла наркотиктерле колбулу курч сурактар республикада бар деп темдектеген, је олор текши эл-јонго андый ла тыҥ чочыдулу эмес. Шиҥжӱ наркотиктерле тудуш коронныҥ салтарына кӧп лӧ сабазында 19-25 јашту улус алдыртып јат деп кӧргӱскен. Турачак аймакта ла Горно-Алтайскта наркотиктерди таркадып турган јарлу јерлердиҥ тоозына тӱнде иштеп турган клубтар (29,8%), Интернет (28,4%), «квартиралар» ла дискотекалар (15,8%, 15,2%) кирет. Бу корон јондык јерлерде (9,6%), рынокто (8,8%), ӱредӱлӱ заведениелерде (5,6%), аптекаларда (2,6%) ла айылдардыҥ јанында (1,4%) база таркадылат. Наркотиктерди «сӱӱчилердиҥ» ортозында баштапкы јерде кендирбаш, экинчи јерде «насвай» ла ӱчинчи јерде «спайс» туруп јат.\nКамыстыҥ јуунында анайда ок иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле улусты ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминниҥ ле су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Валентина Мунатованыҥ јетирӱлери угулган. Бу министерстволордо наркотиктерле тартыжары аайынча чокым пландар тургузылган. Иштиҥ министерствозы ресоциализацияныҥ ла корондолгон улуска бастыра јанынаҥ болуш јетирериниҥ сурактарыла иштеп јат. Jолдыҥ картазында социальный болуш јетирерине ле ресоциализацияга тергеелик сертификаттар, аҥылу программаларла иштеп турган коммерциялык эмес јонјӱрӱмдик организацияларга субсидиялар чыгарылары темдектелет. 2017 јылда республикан эмчиликтиҥ наркология аайынча бӧлӱгинде 39 кижи, наркологияныҥ салтарына алдырткан 16 кижи једимдӱ эмденгендер.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јаҥ корулаар органдары наркотиктерди болдыртпазы учун тартыжып турган ӧскӧ дӧ ведомстволорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, бастыра бар сурактарды бойыныҥ ајарузында тудат. Наркотиктерди эл-јон ортодо таркадарын болдыртпазы јанынаҥ темдектелген иштер база јакшы тӧзӧлгӧн. Республикада айалгалар бӱгӱнги кӱнде Сибирь федерал округтыҥ ӧскӧ тергеелерине кӧрӧ, оҥду деп айдар керек. Jе мынызыла болорзынып отурар арга база јок. Jартамалду ишти эл-јон ортодо алдындагызынаҥ элбеде ӧткӱрер керек. Бу керекте физкультураныҥ ла спорттыҥ аргаларын толо тузаланар некелтелер туруп јат. Улуска, анчада ла јашӧскӱримге, ол ло кендирбаштыҥ, «насвайдыҥ» ла «спайстыҥ» каршузын канча ла кире кӧп јартаар керек деп, наркотиктерле тартыжып турган камыстыҥ јуунында тӱп шӱӱлте эдилген.


Кӧкӧрӱниҥ ус колду кӧкчизи - altaicholmon\n2020 јылда Алтай Республикада албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар ӱлекер аайынча јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ ажыра 250 муҥ салковойдыҥ болужын кӧп тоолу улус алдылар. Ол тоодо бистиҥ Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱ јурттаҥ јерлежис Сурая ЧИЧИНОВА.\nКуран айдыҥ јараш, айас кӱнинде бис Сурая Николаевнаныҥ айлына айылдап јӱрдис. Адазы Николай Кӱнгеевич: «Сурая айылда, киреер!» – деп айтты. Јаҥы јолын ачып јаткан јиит аргачы иштенип јатты. Бистиҥ келгенисти кӧрбӧй дӧ, ол јараш чегедек чӱмдеп јаткан эмтир. Кӧктӧнӧр машинканыҥ кӱӱ-кожоҥы кӧкчиге јуук. Сураяныҥ сагыжында јаҥы кеп-кийимдердиҥ сӱрлери, капшуун колдоры бӧсти эптӱ јылдырып турды. Јиит кӧкчи мениҥ јерлежим де болзо, мен оны бир де кӧрбӧгӧм. Улустаҥ ла угып туратам — Сурая кӧктӧгӧн деп, јараш-сӱрлӱ алтай кеп-кийимдер, платьелер, костюмдар кийип јӱргенде.\nОл бистиҥ келгенисти кӧрӱп ийеле, јараш кара кӧстӧрин кӧдӱрип ийерде оҥдодыс – бу кижи јаҥыс ла бойыныҥ ижине чындык, каруулу эмес, је анайда ок оныла коштой јалакай, јобош кижи деп. Кӧрӧр болзо, ол кӧктӧӧрин оогош тужынаҥ бери сӱӱр болгон эмтир. Оныҥ энези Лидия Ивановна колхозто бухгалтер болуп ак-чек иштеген, адазы – тракторист. Оогош кызычак баштап наадайларга кийим кӧктӧп туратан, оноҥ бойына не-немени шидеп баштаган.\nСурая Чичинованыҥ туулган-ӧскӧн, биле тӧзӧп јуртаган, ижи-тожын кӧндӱктирген јери Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты. Ол билезинде ӱчинчи бала. Аказы Аржан, эјези Анжела. Энези Лидия Ивановна јиит ле тужында ак-јарыктаҥ ыраап јӱре берген. Балдарды адазы ла ӧӧй энези Ольга Семеновна колго-будка тургускан.\n«Мен јӱзӱн-јӱӱр бӧстӧрдӧҥ бойыма јараш кийим кӧктӧӧрин сӱӱр болгом. Ончо улустаҥ эмеш аҥылу болорго. Оныҥ учун школды божодоло, кайдаар ӱренип барар деп сурак турбаган. Кӧкчи болоры – ол мениҥ Кудай берген јайалтам. Меге бу јӱрӱмде коркышту јакшы келишкен, мен бойымныҥ сӱӱген керегимди бӱдӱрип јадым, оныҥ учун меге јеҥил. Онойдо ок мен бӧрӱктер кӧктӧйдим. Кажы ла кӧктӧгӧн кийимге мен бойымныҥ кӱчимди салып, кееркедип иштенедим, нениҥ учун дезе бу кийимди улус кийип, албаты ортозына барза, эптӱ, јараш кӧрӱнзин. Оноҥ ол кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарык, сӱӱнчилӱ, бойын эҥ ле ырысту кижи деп бодозын деп албаданадым – деп, Сурайа айтты.–Мениҥ кӧрӱмимле, кандый бир неме келишпей калза, колды бош салбай, улай ла кӧктӧнип, албаданар керек. Кезикте мен журналдаҥ јараш кийимди кӧрӧлӧ, ого тӱҥейлеп кӧктӧзӧм келишпей калат, оны туура таштап ийеле, бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинеҥ, ойто ло колыма алып, бойымныҥ амадуум бӱтпегенче, амырымды јылыйтып, учы-тӱбинде тӱҥей ле оны эдип саладым. Кӧктӧнӧр кыбыма мен бийик кӱӱн-санаалу киредим. Сагыжым токыналу болзо киредим. Албатыда чын айдылган — кӧп шыралазаҥ, бир немези болор ло деп».\nКӧкчиниҥ иштенип турганын кӧрзӧгӧр оҥдороор – ол бойыныҥ ижин билер кӧкчи. Сураяныҥ колында ийне ле учук бойлоры ла кӧктӧнип тургандый, колыныҥ эптӱзин. Бӧстӧр јайылып, кезилип, куулгазынду немедий барып јаткандый. Бу кижи арып-чылаарын билбес деп санаага алдырарыҥ. «Мен бу иштеҥ јаан ийде-кӱч аладым. Мен ончозын ченеп кӧрӧр кӱӱним бар, јаҥы чыккан бӧстӧрлӧ јараш кептер кӧктӧӧр кӱӱним бар, ол меге јилбилӱ. Је кезикте јараш бӧсти ӱреп салбайын деп, коркышту чебер, сананып иштенедим» – деп, Сурая айдат.\nСурая Николаевнаныҥ эш-нӧкӧри Юра јанында. Кызычактары Айлана ла Аиза, јаан балазы школдо јакшы ӱренип, энезин сӱӱндирет. Энезиниҥ сӱӱген ижи билезине кирелте экелет. Сураяныҥ айтканыла, кӧктӧнип, ол бойыныҥ билезиниҥ улузын кийиндирет. Кызычактарына јараш кеп-кийимди бойы ла кӧктӧп берет.\n–Кӧктӧнип билер кижи бойыныҥ билезин јараш кийиндирер аргалу. Оныла коштой, ондый кийим-тудумды садуда кӧрбӧзиҥ – деп, Сурая куучындады. Кӧкӧрӱ јуртта Чага байрам ӧдӧрдӧ, Сурая бойыныҥ јерлештерине алтай кеп-кийимдер кӧктӧп берген эди. Бу ӧйдӧ Сурая тӱни-тӱжи иштенген. Онойдо ок Эл-Ойын байрам аймакта, тергееде болзо, ол база кийимдер, бӧрӱктер чӱмдеп кӧктӧп турат.\nСурая – јайалталу кӧкчи. Бу јонјӱрӱмдик ӱлекер ажыра болуш алганы ого јаан арга болды. Ол јаан алтам эдерге белен. Кожо иштеер улус табылар, бу јуртта кӧкчи улус бар. Кӧкӧрӱде јурт јеезениҥ јааны Вадим Николаевич Уванчиков кӧктӧнӧр кып берген. Сурая бу кыпта цех ачарга амадайт. Кӧктӧнӧр цехке тургузар агаш-таш, шкафтар, столдор, манекендер јакып ийген. Эмди бу коронавирус деген оору-јобол ӧдӧ берзе, мында иш башталар. Јӧмӧлтӧ эдип, болуш акчага Сурая јаан паровой утюг, кӧктӧнӧр машинкалар база алган. Эмдиги ӧйдиҥ машинкаларыла иштеери јеҥил эмес. Олор бир минутка 8000 шидӱ салат, бир секундка 130-135 шидӱ. Је ондый да болзо, бу машинкаларла кӧктӧнӧргӧ коркышту эптӱ. Бир ле машинка кӧп эп-арга берет, бӧстиҥ јуралганынаҥ артыкташ учын бойы кезип, учын чыҥдый шидеп, кӱрмеп турат. Бу јаҥы машинказын Сурая колына эптештирип алды. Кандый ла ишке кижиниҥ кӱӱни болзо, оны ончо јӱрегиҥле сӱӱзеҥ, сӱӱген ижиҥ кижини кӧдӱрет ле кожо отурган улузыҥныҥ кӱлӱмјизи кӱчтердеҥ јалтанбай барарына болужат. Кӧктӧнӧри јеҥил иш эмес.\nСурая арып-чылап та турза, бу иш ого јарап турганы билдирлӱ ле сезиттӱ. Ого ончо јанынаҥ тӧрӧӧн-туугандары болужып, јозок болорго албаданат.


Кейде кемјӱ бар эмей - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде «АЧ» газеттиҥ корреспонденти С. К. Танытпасов бӱткӱл бӱкке бичимелиниҥ бажында карарткан таныктарла «ончо jасактар ортодо кӧрӱ болзо, эҥ ле тузаланбай тургандардыҥ тоозына кыйалтазы jогынаҥ «Алтай Респбуликада јуртаган калыктардыҥ тилдери керегинде» јасак кирери јарт» деп бичийт. Јасак бӱткӱлинче эмес, оныҥ алтай тилди эл-тергеелик эткен тизимдери.\nЈок туру, как куру сӧс ол. Карын да јаан суруда јасак бу болбой, анчада ла оныҥ алтай тилге бийик учур берген тизимдери. Бу јасакка тайанган учуралдар сӱрекей кӧп. Оны ачып, јилбиркеп турганы тоозыла арткан јасактарды билдирлӱ акалап јат. Бӱтпей турган болзо, газет ондый кӧрӱни не ӧткӱрбеди, ого јӱк кычыраачылары ортодо? Бодоп белгелебей.\nТилле колбулу кандый да куучын болзо, айдадыс не: алтай тил тегин тил эмес, ол – эл-тергеелик тил!\nРеспублика јаҥы тӧзӧлип турарда, алтай тилге бийик статус берери јанынаҥ блааш-тартыжулар тыҥ болгон. Мен ол керегинде сессияныҥ стенограммазынаҥ алынган ӱзӱктерди газетке канча катап салгам. Ондо керек дезе СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады В. Ерелина суверенитеттиҥ декларациязын јарадар, ол ок ӧйдӧ алтай тил ишмекчи эмес, орус тилле кожо эл-тергеелик болзын деп айткан сӧстӧри база бар.\nБодозоор до: республика ла алтай тил теҥ-тай кӧрӱлген! Ол керек 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде албаты депутаттардыҥ Горно-Алтайсктагы облсовединиҥ ӱчинчи сессиязында болгон. Чынынча болзо, республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни ол.\nРеспубликаныҥ Ӱстиги Совединде эҥ озо белетеген јасактардыҥ бирӱзи тил керегинде јасак. Ӱлекерин озолондыра газеттерге салганыс. Оны белетеген комитеттиҥ адынаҥ сессияда јетирӱ эткем. База ла атаркаштыҥ бажында ол тарый ӧтпӧй калган. Јӱк 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ ӱчинчи кӱнинде јарадылган. Кӧп саба ӱндерле ӧдӧ дӧ берген болзо, оны кайра јандырып, база такыптаҥ ӱнберишке тургуссын деп, бир депутат база албаданган.\nЈасактыҥ эҥ ле учурлузы – алтай тил эл-тергеелик статус алынганы. Арткандарын кийнинде кӧрӧрис деп айдышкандар. Андый да болзо, бу јасакта эмди де он јылдарга бӱдӱретен керектер темдектелип калган. Кийнинде бу јасакка ал-камык тӱзедӱлер кийдирилген. Кереги јок јасак болзо, ого андый ајару болбос эди. Калганчы кожулталар тилдердиҥ статузын карын јабызадып салган деп бодойдым. Темдектезе, тилдер республиканыҥ эмес, а республикада болуп калган. Чала калай, чикезинче эмес.\nТекши алза, јасак ол не болотон? Оныҥ тӧзӧлгӧзи – јараар эмезе јарабас деп айдылганы. Кажы ла јасактыҥ учуры андый. Конституцияны да алза, база андый. Бу јасакла алтай тилге јайым берилген. Јасак аайынча алтай тилди корыыр аҥылу программалар белетелет. Оныҥ тизимдериниҥ некелтезиле јолдордо темдектер тӱзедилет ле оноҥ до ӧскӧ керектер ӧткӱрилет. Јасактыҥ ончо тизимдерин тоолобойын.\nЈасакта не јарабай турганын тӱзедип, не јетпезин кошмоктоп јазагар деп, тилдиҥ сурактары учун каруулу комитеттиҥ јааны болгон Николай Туденевке канча катап баштангам. Керек болзо, јасактыҥ чыдузын токтодоло, чек јаҥыдаҥ бичигер.\n…Болор, ол јанынаҥ кӧп айдынбайын. Оноҥ башка актанып туру дежер. Бурулу кижи актанар, меге мында јажырар неме јок. Јуук кӱндерде тилдиҥ јасагы канай белетелген, ондо турушкан улусты адап таҥынаҥ бичийин.\nАвтор «Алтай Респбуликаныҥ башкарузында ла Эл Курултайында алтай государственный тилле кандый бир окылу керек-јарак ӧткӱрилгенин укпадыс, кӧрбӧдис, кычырбадыс…» деп бичийт. Ол база тӧгӱн сӧс. Быјыл тулаан айдыҥ учында башкаруныҥ Јаан залында эл учурлу алтай тил бистиҥ тергееде канай тузаланып турганына учурлалган конференция ӧткӧн. Оны баштаган кижи Госдуманыҥ депутады Иван Белеков пленарный јуунда бойыныҥ докладын бажынаҥ ала учына јетире алтайлап кычырды. Мен бойымныҥ куучынымды база алтайлап айттым. Алтай тилге учурлалган јуундарды алтайлап ӧткӱрбезес, туза бачым болбос деп темдектегем. Айткан сӧзим ол ло бойы бу газетте салынган. Оны канай укпаачы, кӧрбӧӧчи болотон? Ол конференцияда филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова ла ӧскӧлӧри де алтайлап јайым куучындагылады.\nКонференцияныҥ чечимине Алтай тилдиҥ кӱнин алтай тилге бийик учур берген јасак јарадылган тулаан айдыҥ ӱчинчи кӱнинде ӧткӱрер деп шӱӱлте эдилген. Бу јасак тилистиҥ ӧзӱмине тыҥ тебӱ берген деп айдылган. Анчада ла алтай тил эл-тергеелик статусту болгоны. Тилди алзабыс, ого тӱҥдештирер ӧскӧ јаан керектер эм тургуза јок. Алтай тилдиҥ кӱнин сӱӱген поэдистиҥ чыккан кӱниле колбогоны чала эби јок деп бодойдым. Айса болзо, јастырадым? Ол кӱнде поэттиҥ чӱмдемелдерине ајару этсе, тилдиҥ ӧҥзӱре сурактары тууразында артып калар. Ары да эмес, бери де эмес. Тилдиҥ сурактары дезе кӧп: ӱредӱнеҥ ала делопроизводствого јетире. Олордыҥ аайына чыгарга кӱч, ары ла ӱлгерлер кычырза торт. Ээчий-теечий бир ӱлгерди ӱзӱктеп кычырганын угарга јакшы. Је јарлу поэттер бисте кӧп. Тилисти билдирлӱ байыткан, сӧстиҥ чындык реформаторы болгон Шатра Шатиновтыҥ ӱлгерлерин база кычырар керек…\nЭл Курултайдыҥ сессиязында Алтай Республиканыҥ прокуроры болгон Николай Мылицын бир катап алтайлап куучын айтты. Ол алтай тилди тооп турганын кӧргӱзерге сананган ошкош. Оны «алтайлаба!» деп кем де токтотподы. Кандый тилле куучындайтаны кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Ол јанынаҥ ээжилер тил керегинде јасакта чокым бичилген.\nАлтай тилдиҥ јасагын бурулайтаны газетте бу бир учурал эмес, онызы чек јаҥжыгарга јетти. Сыгын айдыҥ 14-чи кӱнинде Эмина Кудачина узун колонкада фотојуруктар салды. Анда башка-башка вывескалар јуулган. База ла тилдиҥ јасагы толо бӱтпейт дийт. Је нези јастыра, айтпай јат. Анда тузаланган терминдер јарабай турган болзо, чынынча канай болотонын бичизер. Слердиҥ чӱмдӱ сӧзӧрди бис база кайкап кӧрӧргӧ кӱӱнзейдис.\n«Кӧмзӧ» — ол «фонд» дегени. Талдама берилтелерди база такып јарлаарга, радионыҥ кӧмзӧзинеҥ аладыс. «Јарак» дезе орустап «служба». Бу ла ӧскӧ дӧ сӧстӧрди Борис Кортин сӧзликтердеҥ казынып, таап берген. Ол сӧс окылу документтерге кирип калды. А «учреждение» деп сӧстиҥ тазылы «тӧзӧм» ине. Оны угарга эптӱ, учуры јарт.\nКачаҥы јастыраларды ӱзе тӱзедер керек. Айса болзо, газетке салала, ол организацияларга самара ийер. Јасак аайынча редакцияга каруузын, кандый да јамылу болзо, кыйалтазы јогынаҥ јети кӱнниҥ туркунына јандырар учурлу.\nКачан да Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ керектер башкараачызы Анатолий Атаров калага ончо бар муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ады-јолын бичиген узун списокту келген. Алтайлап канай адаза эптӱ болорын јӧптӧгӧнис. Оноҥ ол вывескаларды бир јерде јазаткан, бир аай болзын деп – таныктары, ӧҥи. Ӧскӧ дӧ аймактарга шак анай эдер керек не.\nМениҥ аҥылап алган бичимелдердиҥ авторлоры бичижи курч улус. Олор албатызы учун јалтанбай айдынып билер. Је недеҥ де улам тилдиҥ јасагы керегинде бичигенде, оок-тобыр темдектерге кӧчӧ бергилейт. Ол јасакты, оныҥ адалгы кӱрее керегинде тизимине кубулталарды мен бойым белетегем. Слер ол кӱрее парламенттеҥ башкаруга, оноҥ ойто келгенин тоолоп јадыгар. А нениҥ учун анай эдилгенин билбезер. Башка статьяда онызын јазап јартап берерим.\nАлтай тилдиҥ айалгазыла јилбиркеген болзо, оны ончо јанынаҥ ширтейтен. Алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ишчилери јылдыҥ ла аймактар сайын јол-јорыкка јӱргилейт. Олор анкетирование ӧткӱрип, алтай тилдиҥ айалгазын шиҥдейдилер. Бу ла јуук кӱндерде бир канча билимчилер ӱч аймакты айланып келдилер. Тил јанынаҥ мониторинг ӧткӱрилген: канча кире улус тӧрӧл тилин јакшы билер, канчазы јӱк эрмектежер аргалу эмезе тилин чек билбес деп чокымдагылайт. Јажыла, јуртаган јерлериле ылгаштырып, таблицалар тургузат, схемалар јуралат. Бат, олордыҥ иштерине тайанып, јараштыра бичизе, кычыраачыга солун болор эди.\nБу кӱндерде Эл Курултайда Наталья Екеева башкарган нацполитика аайынча комитет алтай тилдиҥ программазы канайда бӱдӱп турганын кӧрди. Депутаттарга ӱредӱликте айалганы, алтай тилге јӧмӧлтӧлӱ акча-манаттыҥ кемин некеп алдырткандар. Оны эл-јонго база јарлаар керек. Кем канча акча алган, неге тузаланган. Кезик улус молјузын ӧйинде бӱдӱрбейт. Онызын иле-јартына база чыгарар керек.\nЧорос-Гуркинниҥ кереези ачыларда, ол улу кижиниҥ алтай јерин алкап айткан сӧстӧри экијандай орустап ла алтайлап бичилген. Алтайлап, је кандый эди, «ҥ» таныктыҥ ордына «нг» деп бичилген эмтир. Кереести јарандырар иштерди башкарып турган культураныҥ министриниҥ ордынчызы Сергей Мундусовко баштандым: «Калак-кокый, капшай тӱзедигер». Јамылу кижи: «Эмди ле ойто јаҥыдаҥ јазаттырарым!» – деген. Је бичилме ол ло бойы артып калды.\nБаза бир комыдалду куучындарыс јурттардыҥ, јерлердиҥ ады керегинде. Кӧп авторлордыҥ сӱӱген темазы ол. Је канчазын калактап јӱрерис?\nЭл Курултайдыҥ јӧбиле ончо јурттардыҥ, јолой кечкен суулардыҥ ла суучактардыҥ, ашкан ажулардыҥ ады јаҥыдаҥ јӧптӧлгӧн. Учураган јастырыштар ӱзези тӱзедилген. Туку качан – билим, ӱредӱ, культура ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар учун каруулу комитетти Вячеслав Уханов башкарар тушта. Амырын билбес депутат ол ӧҥзӱре сурактыҥ аайына чыккан. Ол бисти јууп, канча катап јуундабады деер! Вячеслав Николаевичтиҥ шылтузында бу јаан керек бӱткен деп база такып айдадым.\nОзо баштап јетирӱлик-аналитика бӧлӱктиҥ јааны Байрам Чурпанов ишчилериле кожо аймактар сайын јорыктап, јолдо учураган эмеш ле алаҥзулу бичилмелерди фотојурукка соккон. Командировкага атанган депутаттарга база андый јакару болгон. Јуулган материалдар бӱткӱл альбомго салынган. Оны бис шиҥдеп, јолдордыҥ башка-башка ууламјылары аайынча јаҥыдаҥ бичигенис. «Автојол» башкартуда ончозын бир уунда солыыр арга јок, будук сӱрекей баалу, оныҥ учун эскирген сайын солынар деп бӱдӱмјиледилер.\nЭмди Шабалин эмес – Шибилик аймак, Кош-Агаш – Кӧжӧӧ-Агаш ла оноҥ ӧскӧлӧри јаҥыдаҥ бичилер учурлу. Јӧпти јарадардаҥ озо, ончозын газетте эки катап јарлаганыс. Мен канча катап кычыраачыларга јайналганду баштангам: нези јарабайт – эмди ле бичигер, телефон согуп айдыгар, оноҥ орой болор. Кем де каруузын јандырбады. Унчукпаганы — јӧпсингениниҥ темдеги.\nЈаҥы терминдерди шӱӱжер тушта база ла андый айалга болгон. Ӱлекерин газетке јарлаганыс. Кем де удурлашпаган. Је эмди ол ло Семен Танытпасов «тап-эрик» оҥдомолдыҥ бир сӧзин артыргызар, экинчизин айрыыр деп айдат. Арай астыккан деп айдарым. Туку јуу-чактыҥ ӧйинде терминком канай эрчимдӱ иштегенин эске алынат. Ол тушта андый камыс алтай литературалык тилди байыдатан амадула тудулган. Бичиичилер ас, јокко јуук болгон. Эмди сӧсти окылу јӧптӧп алала, албан-кӱчле чӱмдемел бичиктердиҥ тилине кийдирер сурак турбай јат.\nЭл Курултайдагы (орустап «при Госсобрании») адалгы кӱрее јӱк окылу эрмек-куучынга керектӱ тап-эрик (правовой) терминдерле иштейт. Кыскарта айтса, јасактар тилиниҥ лексиказыла.\nКерек болзо, редакцияныҥ бойында андый кӱрее тӧзӧп алыгар, тузалу болор. Ондо газетке келген бичимелдердиҥ сӧстӧри шӱӱжилер. Сӱрекей јилбилӱ куучындар ӧдӧр, авторский сӧстӧр база ајаруда болор.\nОзолондыра айдып салайын: эл-јондык кӱрееде кем де акча албай јат. Оныҥ ижинде улус бойыныҥ акту кӱӱниле туружып јадылар. Адалгы кӱреени Эл Курултайдыҥ председатели башкарат, ордынчызы нацполитика аайынча комитеттиҥ јааны, меге качызыныҥ молјулары салынган. Кем кӱрееге кирип, оныҥ ижинде туружарга турган – келгилезин, эжик ачык. Је ол ӱзе эл-јондык иш деп база такып јартап јадым.\nЧын, баштап тарый биске јасактарга керектӱ бир уунда кӧп терминдер јарадарга келишкен. Текши тооло 89 јаҥы сӧс кожулган. Кезиги тилиске элбеде шӱӱлбей кирген деп айдарым. Оныҥ бажында газеттиҥ кычыраачылары ол сӧстӧрди аайлабай турганын јолду угускан. Анай эдерге јарабас, кажы ла сӧс тилиске озо темигип калзын. Айса болзо, оныҥ ордына оноҥ эптӱ, јарт ла јараш сӧс табылар. Јаҥы сӧстӧрди депутаттар ажыра јӧптӧйтӧнинде тутак болбойт.\nБу кӱндерде адалгы кӱреениҥ јуунында бир кезек сӧстӧр шӱӱжилер. Ол тоодо «тӧргӧӧ». Мен бодозом, Эл Курултайда Тӧрги эмес Тӧргӧӧ болзо артык. Оноҥ јаҥыскандыра кӧп балдар чыдаткан адаларга тӧжине тагатан медальды канай адаары јанынаҥ сурак турат. Ол кайрал орустап «Отцовская слава», оны «Адалык мак» деп кӧчӱрип берген болгом. Је комитеттиҥ јуунынада бир депутат оны јаратпаган, чынынча «Аданыҥ магы» болотон учурлу деген. Оныҥ аайына адалгы кӱрее чыгатан туру. Јуукта телеберилтедеҥ «Алтай Республиканыҥ Москвадагы турчылыгы» деп бичилме кӧрдим. Бис јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥла колбулу бастыра не барын адалгы кӱрееде јӧптӧп салганыс. Нениҥ улам «элчилик» «турчылык» боло бергени кайкамчылу.\n«Кейде кемјӱ бар эмес» деп кеп сӧс бар. Нени ле айтсаҥ, бойыҥда дегени болбайсын. Је окылу сферада кажы ла сӧс кемјӱлӱ болотон јаҥду.\nАлтай тилдӱ газетте јаҥы сӧстӧргӧ учурлалган рубрика ачып алактар. Ол тилисти тереҥжиде билерге, оны байыдарга болушту болор. Ондо озо ло баштап ундылып бараткан сӧстӧрди орныктырар керек деп бодойдым. Кезик јараш сӧстӧрдиҥ учурын билбейдис, олор тилисте ас учурайт. Ол ло алтай баатырлар керегинде чӧрчӧктӧрдӧ бар сӧстӧрди алактар. Анда кандый сӧстӧр учурабай јат!\n…Суучактар биригип, јаан агын боло берет. Тил база андый ок. Диалекттердеҥ сӧстӧр текши алтай тилге кирип, оны ӧҥжидер.\nЈуукта «Јаан Алтайдыҥ тӱрк-монгол телекейи» деп экинчи алтаистикалык форум ӧтти. Мен бодозом, Алтайдыҥ јааны да, кичӱзи де јок. Бистиҥ калыкта ол эки телекей јажына биригип калган – тӱӱкизиле, тилиле, јаҥыла. Оныҥ учун биске тилисти байыдарга тайанатан тилдер сӱрекей кӧп деп айдарым.\nКажы ла тил ӧйлӧ кожо кезикте кунурап калар, је оноҥ ойто јаранып ӧзӧ берер аргалу.


Јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ сурактары — јаан ајаруда - altaicholmon\nЈурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ сурактары — јаан ајаруда\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн.\nЈуунда АР-дыҥ депутаттары, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, тергеениҥ ӧзӱми аайынча министр Олег Пьянков, экономиканыҥ ӧзӱми аайынча министр Вячеслав Тупикин, јурт ээлем аайынча министрдиҥ ордынчызы Владислав Таханов ло ӧскӧ дӧ улус турушкан.\n«Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ уч-турулталары керегинде отчет аайынча сурактардыҥ тооломы керегинде» сурак јанынаҥ јетирӱни парламенттиҥ спикериниҥ ордынчызы Герман Чепкин эткен. Оныҥ темдектегениле, депутаттардыҥ айткан шӱӱлтелери парламенттиҥ комитеттериниҥ јуундарында шӱӱжилген кийнинеҥ 38 сурак арткан. Олор бастыразы Эл Курултайдыҥ кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧтӧн тогузынчы сессиязында «Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ уч-турулталары керегинде отчет аайынча сурактардыҥ тооломы керегинде» сурак кӧрӱлер тушта шӱӱжерине чыгарылар.\n«Алтай Республиканыҥ 2019 јылга, пландалган 2020 ле 2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагы керегинде» Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јӧбин бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы керегинде» јетирӱни башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Оныҥ айтканыла, депутаттар республикан бюджетти кӧрӧр тушта башка-башка ууламјылар аайынча 11 шӱӱлте-рекомендация аткарылган. Олор иштиҥ башка-башка бӧлӱктериле колбулу ла республикан башкаруныҥ шиҥжӱзинде туруп јат.\nАлтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ижиниҥ уч-турултары аайынча мониторингке тӧзӧлгӧлӧнип, бюджетный јеткилдешти теҥдештирерине ууландырылган ӱзеери иш-керектер јарадып ӧткӱрерине ууландырган баштапкы ууламјы аайынча тергеениҥ кезик государственный чыдуларды бӱдӱрерине дотацияларыныҥ ла субсидияларыныҥ кеми республикан бюджеттиҥ шылтузында 1675421,1 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерине јербойындагы бюджеттер теҥдеш болорын јеткилдеери аайынча иш-керектерди јӧмӧӧрине 2019 јылда чыгарылган акчаныҥ кеми 495935,9 муҥ салковой болгон.\nАнайда ок Ольга Владимировна республикан бюджеттиҥ чодыла бӱдӱрип јаткан кажы ла ууламјы аайынча элбек јетирӱ эткен. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ коммунальный ээлеминиҥ, тура ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктердиҥ объекттериниҥ энергојеткилдежи турумкай болорын бийиктедерине ууландырылган иштердиҥ шиҥжӱзи керегинде. Анайда ок энергокымакайлаш ла эл-јонго, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине электрический энергияныҥ баазын јабызадары аайынча темдектелген иш-керектерди государственный программага келиштирте акча-манатла јеткилдеери јанынаҥ айткан. Республикан бюджеттеҥ бу бӧлӱкке 82392,3 муҥ салковой ууландырылган.\nАлтай Республиканыҥ Јолдыҥ фондын акча-манатла јеткилдеерин улалтары керегинде айтса, ол тоодо «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекердиҥ иштерин бӱдӱрери јанынаҥ, АР-дыҥ Јолдыҥ фондыныҥ бӱдӱрген бюджетный ассигнованиелердиҥ кеми 2019 јылда 3262 муҥ салковой болгон. «2019 јылда республиканыҥ Јолдыҥ фондыныҥ акчазы тергеелик учурлу, текши тузаланышту автомобильный јолдорды тударына, јазаарына ла ижин јеткилдеерине, анайда ок јербойында учурлу јолдорды јазаарына ууландырылган болгон» — деп, О. Завьялова айткан.\n2019 јылда республикан бюджеттеҥ 80,5 муҥ салковой акча јурт ээлемниҥ то-варэдеечилерине черткиш-саранчадаҥ коруланарына јазалдар ла ӧскӧ дӧ не-немелер садып аларына государственный јӧмӧлтӧ эдип чыгарылган. Бу јӧмӧлтӧ «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јурт ээлемниҥ продукциязыныҥ, сырьезыныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген республикан государственный программа кеминде эдилген.\nУлуска акча тӧлӧтпӧзинеҥ юридический болуш эдип турган адвокаттардыҥ ижин тӧлӧӧрине чыгарылатан акча былтыр толо кеминде чыгарылган болгон. Бюджетный ассигнованиелер 1320,0 муҥ салковой кеминде ууландырылган, онызы, озолондыра јӧптӧлгӧн бюджетный ассигнованиелерге кӧрӧ, 2,5 катапка кӧп. Анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ла тергеениҥ башчызыныҥ талдаштарын белетеерине ле ӧткӱрерине чыгарар деп темдектелген акча-манат толо кеминде ууландырылган болгон.\nОльга Завьялова анайда ок АР-дыҥ башчызында, башкарузыныҥ председателинде алтай тил аайынча советтиҥ јӧбин бӱдӱрерге, «Государственный национальный политиканы бӱдӱрери» деген республикан государственный программаныҥ «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеп алары ла ӧскӱрери» деп подпрограммазын јеткилдеери јанынаҥ јетирӱ эткен. Россия Федерацияныҥ физический культуразыныҥ ла спортыныҥ ӧзӱминиҥ стратегиязыныҥ 2020 јылга јетире тӧс иш-амадуларын бӱдӱрерге, «Физический культураныҥ ла текши спорттыҥ ӧзӱми» подпрограмма аайынча спорттыҥ ойноор бӱдӱмдерин ӧскӱрери јанынаҥ иштерге акча-манат чыгарылган, јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, јашӧскӱримниҥ черӱчил-тӧрӧлчи таскамалыныҥ ла волонтерлордыҥ кыймыгузыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарын акча-манатла јеткилдеери арбындадылган\nГорно-Алтайскта 7-чи ле 8-чи таҥмаларлу школдорды тудары јанынаҥ айтса, акча-манат аайынча министрдиҥ темдектегениле, 8-чи таҥмалу школдыҥ туразын текшилей јазаарына 34294,7 муҥ салковой акча чыгарылган, 7-чи таҥмалу школды тудары аайынча ӱлекерди бӱдӱрери, федерал финансированиени чотко алза, 2021 јылда башталар.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта Владимир Тюлентин сӱт иштеп алаачыларды јӧмӧӧри јанынаҥ суракты кӧдӱрген. Јайдыҥ ӧйи келгениле колбой, сӱт иштеп алары 3-4 катапка кӧптӧп јат. Је продукцияны садары сӱрекей уур-кӱч болот, оныҥ да учун, оныҥ шӱӱлтезиле болзо, јӧмӧлтӧ керек.\nПарламенттиҥ экономиканыҥ, акча-манаттыҥ ла каланныҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Артур Кохоевтиҥ угусканыла, 11 пункттаҥ турган ол јӧпти Эл Курултайдыҥ алтынчы созывыныҥ депутаттары јараткан. Андый да болзо, ол шӱӱлте-рекомендациялар бойыныҥ учурын јылыйтпаган ла республикан парламенттиҥ шиҥжӱзинде турат. Олордыҥ кӧбизин бӱдӱрип салган учун, парламентарий олорды шиҥжӱдеҥ уштызын деп сураган.\nАлтай Републикада јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ ӧзӱмине айалгалар тӧзӧӧри керегинде јетирӱни тергеениҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов эткен. Оныҥ темдектегениле, 2017 јылда Алтай Республика јуртта кооперативный кыймыгуны ӧскӱрери аайынча пилотный ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ ороонныҥ он тергеезиниҥ тоозына кирген. 2020 јылдыҥ башталганында болгоныла, бистиҥ тергееде јуртээлемдик кооперативтердиҥ тоозы 77 болгон. Олорго государственный јӧмӧлтӧ материально-технический тӧзӧлгӧни тыҥыдарына субсидиялар берер бӱдӱмле эдилет. Мынайып, 2015 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына андый 23 кооперативти јӧмӧӧрине 213,3 миллион салковой чыгарылган болгон.\n«2020 јылда јурт ээлемниҥ кооперативтерине федерал бюджеттеҥ чыгарылатан субсидиялардыҥ кеми 53,9 миллион салковойго јетирилген. 2019 јылда, федерал јӧмӧлтӧлӧ, Алтай Республиканыҥ «Фермерлерди јӧмӧӧриниҥ системазын тӧзӧӧри ле јурт кооперацияны ӧскӱрери» деген тергеелик ӱлекери иштеп баштаган. Анайда ок јурт ээлемниҥ бӧлӱгинде компетенциялардыҥ ла фермерлерди јӧмӧӧриниҥ «Горно-Алтайский селекционно-јетирӱлик тӧс јер» деген республикан бюджет учреждениеге тӧзӧлгӧлӧнип тӧзӧлгӧн тӧс јери бойыныҥ ижин база 2019 јылда баштаган» — деп, ол айткан.\n«Јурт кооперацияны ӧскӱрер ууламјыда государственный политиканыҥ туза-јандырузы иле. Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ јуртээлемдик потребкооперативтерге биригип турган товарэдеечилериниҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт, олор јаҥы производство, иштеер јерлер тӧзӧйт, бюджет калан тӧлӧмирлерле толтырылат» — деп, В. Таханов темдектеген.\nБу суракты шӱӱжеринде парламентарийлер Рустам Байдалаков, Аскар Тулебаев, Сергей Тимошенский, Владимир Тюлентин турушкан.\nВладимир Тюлентин Кӧксуу-Оозы аймакта малчылардыҥ турлуларыныҥ электрификациязы ла Кӧксуу-Оозындагы эткомбинатты јабары јанынаҥ сурактар берген.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ тогузынчы сессиязын ӧткӱрери јанынаҥ јетирӱни Герман Чепкин эткен.\nТӧргиниҥ јуунында кӧрӱлген бастыра сурактар јанынаҥ јӧптӧр јарадылган.


Мылтыкты тудунарыныҥ јасагында солынталар - altaicholmon\nӦткӧн јылдыҥ јайында таҥынаҥ граждан улус мылтык тудунарына јарадуны аларында, олорды канайда тудунып јӱрери јанынаҥ федерал јасактарда солынталар эдилген болгон. «Мылтык-јепсел керегинде» деген 231 номерлӱ федерал јасакка Государственный Дума тӱзедӱлерди эткен, Федерацияныҥ Соведи ол тӱзедӱлерди јӧмӧгӧн. 2021 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде бу јасакка ороонныҥ президенти колын салган. Мылтык-јепселди таҥынаҥ граждан улус тудунары јанынаҥ јасакта кандый солынталар болгоны керегинде сурактарды бис Росгвардияныҥ Алтай Республикадагы башкартузында мылтык-јепсел аларына јараду берип турган лицензионно-разрешительный тӧс јердиҥ јааны, полицияныҥ полковниги Евгений НИКУЛИНСКИЙГЕ бердибис.\n— Евгений Владимирович, мылтык-јепсел керегинде федерал јасакка эдилген солынталар јӱрӱмде качан иштеп баштаар?\n— Федерал јасак тӱзедӱлер эдилген кийнинде јӧптӧлзӧ, бир јылдыҥ бажынаҥ јӱрӱмде иштеп баштап јат. Бистиҥ учуралда – 2022 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала. Је бу јасактыҥ бир кезек бӧлӱктери 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала иштеп баштап койды. Куучын мылтык-јепселди таҥынаҥ улуска берери јанынаҥ иштеп турган федерал бӱдӱреечи органдар јараду-лицензион иштерин электрон бӱдӱмле ӧткӱрерин аайлап-баштаары керегинде ӧдӱп јат. Бу органдар бӱгӱн мылтык-јепселдӱ улус, олордыҥ лицензиялары керегинде јетирӱлерди бир реестр-бӧлӱкке јууп, бир јетирӱлик бӧлӱк эдип, јазап јат.\n— Таҥынаҥ улуста мылтык-јепсел болоры, олорло канайда тузаланары деген сурактар эл-јон ортодо курч сурактардыҥ тоозына кирет. Бу сурактар јанынаҥ государство база чыҥдыйлу иштеерге амадайт. Шиҥжӱчил органдар улус мылтык-јепселдӱ болгонын канайда башкарып турганын, јеткер болдыртпазына кандый иштер ӧткӱрип турганын куучындап берзегер?\n— Мылтык – ол јӱрӱмге, су-кадыкка каршу экелетен јепсел болгонын бис ончобыс билерис. Россияныҥ бӱгӱнги јасактарыла болзо, јуучыл бирликтердеҥ ӧскӧ юридический лицолор, ишмекчи ӧмӧликтер бойыныҥ иштеп турган јерлеринде, тура-помещениелеринде мылтыкты чеберлеер јаҥы јок. Мында корулу-каруул иш ӧткӱрип турган ӧмӧлик-бирликтер керегинде айтпай јадыс. Олордыҥ ишчилери мылтыкты канайда тудуп турганы, чеберлеп турганы аҥылу некелтелер ажыра бӱдӱп јат. Онойдо ок эскирген, тузаланар ӧйи ӧткӧн мылтыкты чеберлеери база јарабас.\nМылтыкты канайда јазаары, бӧлӱктерин канай белетеери керегинде јетирӱлерди элбеде јарлаганы јасак-јаҥла кату каруузына тургузылат. Мылтыкту кижи бойыныҥ да алдында, эбиреде улус та алдында јаан каруулу болгонын оҥдоор учурлу. Кезик бӱдӱм мылтыктарды тудунарына јараду аларга кӧп некелтелерди бӱдӱрер керек. Мында беш, эки јыл ченемелдӱ болгоны, јажы ајаруга алынып јат.\nГосударство мылтыкты таҥынаҥ улус тудунар аргалузын јарадып, је бастыра\nээжилер бӱтсин, кижи некелтелерге келижип турзын, мылтыкту улус эл-јонго каршу јетирбезин, јараду јок улуста мылтык болбозын деген јаан сурактарды чике ајарузында тудуп, некелтелӱ иштейт. Оныҥ учун мылтыкла колбулу јасактардыҥ јаантайын солунып, некелте-ээжилери тыҥып турганы ол.\n— Айдарда, мылтыкту болорго јараду аларында некелтелер база солынып јат. Бӱгӱнги ле кӱнде кандый улус мылтыкты алып болбос?\n— Мылтыкка лицензия 21 јашка јетпеген улуска берилбей јат. Онойдо ок каршулу керектер эткен улуска некелтелер јаан. Јаан каршулу керектер эткендерге, јаргылаткан ӧйин јетире јӱрбегендерге, мылтыкты, арткан да јуучыл јепселдерди, наркотиктерди, психотроп эдимдерди, коронду эдимдерди тузаланып, каршулу керектер эткендерге лицензия берилбес. Онойдо ок бу тооломго экстремист ууламјылу иштер ӧткӱрип турган, мылтыкты јасакка келишпес аайыла тузаланып, каршулу керектер эткен, эки ле оноҥ кӧп катап јаргылаткан, јажы јетпеген балдарга удура каршулу керектер эткен улус кирип јат.\n— Јажы 21 јашка јетпегендердеҥ кемизи мылтык алар аргалу?\n— Бу кире јашту улус ортодо андый аҥылу арга јуучыл молјузын бӱдӱрип турган черӱчилдерде бар. Онойдо ок юстицияныҥ уставной дейтен аҥылу ижин бӱдӱрип тургандарда. Мылтык алар јарадулу јиит улустыҥ тоозына адышла јилбиркеп турган спортчылар база кирип јат. Аҥдаш јӱрӱминиҥ јаҥжыккан эп-аргазы болгон ас тоолу албатыларда јаштыҥ кеми база башка кӧрӱлет. Јӱрӱми ле ижи аҥдашла чике колбулу албатыларда мылтыкты тузаланары башка ээжилерле чыдуланган.\n— Јасактарла болзо, кижиниҥ тудунган мылтыгын айрып аларга кандый шылтактар бар?\n— Мылтыкты тузаланарга берип турган окылу органдар онойдо ок бу кижи мылтыгын канайда, кайда чеберлеп турганын база ајаруда тудадылар. Качан мылтыктыҥ ээзи бу башкартуныҥ ишчилерине удура болуп, мылтыгыныҥ чеберлелип турган јерин кӧргӱспей, мекеленип турза, ол мылтыгын айрыттырып ийер аргалу. Онойдо ок мылтыкту кижи калаҥы-эзирик тужында медициналык шиҥжӱни ӧтпӧскӧ турза, база ондый ок турулта болор. Бир канча ӧйдӧҥ мылтыкты тузаланып турган ээ оны тузаланары јанынаҥ билгирлерин тыҥыдарга, белетеништӱ ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн ӱредӱлерди ӧдӱп, документ алар учурлу. Је качан кижи бу ӱредӱни ӧтпӧскӧ кӱӱнзезе, мылтыгын айрыттырып ийер.\nТергееде канча кижиде кандый мылтык бар болгоныныҥ реестри белетелип јат деп айтканыс. Качан мылтыктыҥ ээзи мылтыгын толуп, садып ийзе, ол эмезе јылыйтып койзо, бастыра јетирӱлерди МВД-ныҥ органдарына, Росгвардияга јетирер учурлу. Регистрация-темдек јок мылтыкты чеберлеери, тузаланары јасакка келишпес, јаҥбузуш деп чотолып јат, бурулу кижи кату каруузына тургузылар.\n— Тузаланар ӧйи ӧткӧн, ол эмезе јоголтылатан мылтык-јепселдиҥ «салымы» кандый болуп турганын куучындап берзегер?\n— Ондый мылтыктарды Росгвардияныҥ башкартузына экелет. Таҥынаҥ улус мындый мылтыгын јербойыныҥ ОВД-на табыштырар аргалу. Оныла кожо ок-патрондоры табыштырылып јат. Мылтыктыҥ ээзиниҥ угузу бичигине тайанып, полицияныҥ ишчилери мылтыкты јоголтып јадылар. Улуска мылтыктыҥ ла патрондордыҥ баалары јандырылбайт.\n— Адакыда, Слер республикада мылтыкла тузаланып турган улуска нени айдар эдигер?\n— Бистиҥ республикада мылтык-јепселди тузаланып турган улус ортодо айалга кем јок деп айдар эдим. Ол учун бийик каруулу болгонын оҥдоп турганы учун олорго быйан. Бастыра бар ээжилерди буспай, документтерди ӧйинде белетеери, мылтыкты чеберлеериниҥ ле тузаланарыныҥ ээжилерин бӱдӱрери – кажы ла аҥчыныҥ, мылтыкту кажы ла кижиниҥ некелтелӱ молјузы. Бистиҥ башкарту, бӧлӱктер мылтык-јепсел јанынаҥ кандый ла суракка каруу берерге, болужын јетирерге белен. Оныҥ учун, суракту улусты кажы ла аймакта иштеп турган бистиҥ бӧлӱктерге баштанзын, керектӱ болушты суразын деп кычырып турум.


«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс» - altaicholmon\n«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс»\nЭкс-премьер Владимир Петров тергеени ӧскӱрер Тӧс јердиҥ ижинде туружып баштаганы калганчы ӧйдӧ јаан политикалык кайкал-ачылталарыныҥ бирӱзи болгон. Бу Тӧс јер республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Алдында башкаруныҥ председатели болгон кижини јӧмӧп турган улус оноҥ андый алтамды сакыгандар ба, ого мындый санаа кайдаҥ келген? Јарлу политикле куучын-эрмек шак бу сурактаҥ башталган.\nВладимир Иванович берилген суракка карууны «Республиканыҥ јилбӱлери меге јаантайын баштапкы јерде турган — деп јандырган. — 1997 јылдыҥ башталганында отставкага кандый шылтактарла аткарылганымды эмдиге јетире оҥдобойдым, бу јылдардыҥ туркунына тууразында јӱк ле ширтеечи болуп јӱрӱп јадырым. Је бу јылдарды акту бойыма чек јылыйтып салгам деп айдып болбозым. Тен тоҥ ло андый эмес — бисте республикада улай ла башка-башка форумдар ӧдӧт, олордыҥ тоозында телекейлик кемдӱлери бар, кезиктеринде экономиканыҥ, культураныҥ ла экологияныҥ сурактары шӱӱжилип кӧрӱлет. Мен олордо база туружадым. Таҥынаҥ бойымныҥ ӱредӱӱмди кичееп, јаҥы билгирлер аладым. Онызы јаантайын јакшы политический формада болор аргалар берет. 2014 јылда, республиканыҥ башчызына талдаштар ӧдӧрдӧ, ӱнбереечилер мени эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Ол учун олорго јаан быйан айдадым.\n90-чы јылдардыҥ ортозында мен Алтай Республикадаҥ сенаторго тудулгам, је чынынча айтса, федерал кемдӱ политик болоры ол мениҥ керегим эмес. Республиканыҥ јилбӱлери меге канайтса да јуук ла јарт деп база катап айдарга келижип јат. 1997 јылдаҥ бери республиканы башкарган башчыларла болгон оҥдошпостордыҥ шылтактары шак мыныла колбулу деп бодойдым. Олор федерал башкараачыларга республиканыҥ јилбӱлерин кӧп катап толыгандар, а мен андый алтамдарды чек јаратпас кижи инем.\nБистиҥ башкараачылар анайда ок политикага ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп киришкендер. Ол дезе ишке јаан качалаҥын јетирген. Ол ӧйдӧ ПРЕС, СПС АПР ла ӧскӧ дӧ партиялардыҥ јилбӱлери баштапкы јерге тургузылган. Арткандары, ӧскӧ партиялардыҥ улузы кандый айалгаларда болгон? Каткымчылу да учуралдар болгон эмей. Темдектеп айтса, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ башкараачыларын аграрный партияга кирзин деп молјогондор. Ороондо чек ӧскӧ партия башкарган, а бистиҥ аграрийлер дезе бойлорын федерал тӧс јерге удура тургускандар, мынызы республиканы ӧскӱрерге база качалаҥын јетирген.\nОтставканыҥ кийнинде мен 22 јылдыҥ туркунына республиканы башкарган башчыларга бир де кереги јок кижи болгом. Качан республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин меге телефон согордо, ого коркышту тыҥ кайкагам. Ол кӱн Пасханыҥ байрамы темдектелген. Ол, бойыныҥ ӧйин карамдабай, колбуга чыгып, туштажып, куучындажып кӧрӧр керек деген. Мен бу туштажуга барып јадала, бистиҥ ортобыста ӧдӧтӧн куучын узак ӧйгӧ лӧ тузалу болор деп бир де сананбагам. Бис бастыра ла сурактарды шӱӱшкенис. Оныҥ республикадагы айалганы јакшы билери мени кайкаткан.\n— Јаҥы башкараачыда иште республиканыҥ јилбӱлериле башкарынгадый кӱӱн бар деп кӧрӱнди бе? Слерде андый сезим артты ба?\n— Бар болгодый. Республиканыҥ удурумга башкараачызы талдаштарга ол кандый да партияныҥ турчызы эмес деген кӱӱн-тапту барып јатканы меге јарап јат. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ талдаштар ӧткӱрер штабында, 2014 јылда болгон талдаштарга кӧрӧ, эмди чек ӧскӧ ууламјы-стратегия салынганын ајарадым. Је бу сыгын айда болотон талдаштарга белетеништӱ иштиҥ политикалык айалгаларыныҥ јӱк ле тыш бӱдӱми. Олег Леонидовичле болгон туштажуныҥ кийнинде, мен јерлештериме ол кандый баштаҥкайлар эткенине лапту ла тереҥжиде кӧрзин деп айдар кӱӱним бар.\nБис оныла кадрларла колбулу политика керегинде кӧп куучындашканыс. Мен ого биске кӧп лӧ сабазында Алтайский крайдаҥ келип турган «варягтар» керегинде ачыгынча айткам. Олордыҥ бастыразына шыдарында кӧп лӧ саба учуралдарда республиканыҥ јилбӱлерин ајаруга албайтан кылык-јаҥ бар. Оныҥ да учун биске јаҥы кадровый политика сӱрекей керектӱ. Олег Леонидович јаан удабай Алтай Республиканы ӧскӱретен команданы јууп тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкай эткен. Кадрлардыҥ резервине кирерге кӱӱнзегендердиҥ тоозы ороондо баштапкы јерге чыкканына јаҥыс та мен эмес, је ол база кайкаган болор. Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кижиниҥ мындый баштаҥкайы ла алтамы таҥманыҥ сыраҥай ла чике ӧзӧгине тийген деп айдар керек. Угузу-бичик бичиген улус талдаштарга муҥдар тоолу бойыныҥ улузын экелер ине.\nМеге Олег Леонидовичле бистиҥ республикада башкараачы кадрларга јиит улусты экелери јанынаҥ куучындажарга јилбилӱ болгон, андый алтамдарды эдерге бисте ончозы бар.\nРеспублика канча јылдарга улай ороонныҥ ла гран ары јаныныҥ бир кезек эҥ јакшы деген вузтарында билгирлери бийик јӱстер тоолу специалисттерди белетеп чыгарган. Олор эмди кайда? Кыйалтазы јогынаҥ «Единая Россия» партияныҥ турчызы болотон некелтелер олордыҥ профессионал ӧзӱмине јаан чаптыгын јетирип јат деп бодойдым. Ачыгынча айдалы: бисте партийный эмес башкараачылардыҥ тоозы кӧп беди? Кӧрзӧгӧр дӧ, сурак канайда туруп јат.\nӦскӧ дӧ ӧҥзӱре сурактар бар. Бу јууктарда республиканыҥ бажында турган башкараачыларда кандый да кадровый политика болбогон деп айдар керек. Калганчы 10-12 јылдыҥ туркунына бисте кандый кадрлар иштегенин ајаруга алзабыс, ончозы илезине чыгып, ол ло тарый јартала берер. Озогы ӧйдиҥ садынчык ла јалканчык системазынаҥ мойноп, оныҥ салтарынаҥ тӱрген-тӱкей айрылар керек. Олег Леонидович база мынайда ла сананып јат. Оныҥ мындый кӱӱн-санаазы мени сӱӱндирди. Ого элдеҥ ле озо башкараачы ишчилердиҥ керекти јакшы билер јайалтазы, профессионализми ле улусла иштеп билер кӱӱн-табы учурлу.\n— Слерге суракты кӧндӱре ле берерге јараар ба? Башкараачыларды бистиҥ республикага тууразынаҥ экелип турганы керегинде айдып турала, слер экӱ ортодо «барнаулизация» деген тема аайынча куучын-эрмек ӧткӧн бӧ?\n— Эйе, мен Олег Леонидовичтеҥ Роберт Пальталлердиҥ ордына јаҥы вице-мерге «Алтайавтодордыҥ» јааны болуп иштеген Алексей Андронов тудулар ба деп, ачыгынча сурагам. Бу сурак Интернетте кӧп бичилгени ле айдылган учун оныла јилбиркебес учурым јок болгон. Олег Леонидович бу суракка «јок» деп каруу јандырган. Бу кижиниҥ бистиҥ республикага келгени Барнаулдагы иштеги биографиязыла бир де колбулу эмес. Башкаруныҥ јаҥы составында баштапкы ордынчыныҥ јеринде чек ӧскӧ кижи болор. Ол кижи, айса болзо, Алтай Республиканы ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги командазыныҥ турчыларыныҥ тоозынаҥ тудулар.\nРеспубликаныҥ удурумга башчызыныҥ айткан сӧстӧрине карууны мен кийнинде «Горно-Алтайавтодордо» кадрлар јанынаҥ болгон јаҥыртулардаҥ тапкам. Алдында крайдыҥ «Автодорыла» тудуш ла колбулу болгон улус јерлерин јайымдап, оны ӧскӧ улуска берген. Мен политикада кӧпти кӧргӧм. Талдаштар алдында мындый јаҥыртулар, байла, тегиндӱ эмес болуп јат деп јӧпсинер керек. Јаҥга Семен Зубакин ол эмезе Михаил Лапшин келерде, а Александр Бердников керегинде айтпаза да јарт, бистиҥ «Горно-Алтайавтодордо» кандый кубулталар болгон эди. Оны не эске алынып кӧрбӧс.\nЧындап, Олег Леонидовичле бис экӱ ӱч катап тушташкан турубыс не. Бу политик арткандарынаҥ бойыныҥ кӧрӱмиле аҥыланат, ол кандый бир группировкадаҥ камаанду эмес болгоныла база танылу. Мен бу јанын кажы ла туштажуда темдектеп јадырым. Айдарда, президенттиҥ администрациязында бу кижи јанынаҥ чын талдаштар эдилген.\n— Туштажуларда Слер кандый кӱӱнземелдер айтканыгар? Олор керегинде угарга јараар ба?\n— Эл-јон вице-премьер Роберт Пальталлердиҥ отставказын элбеде шӱӱшкенин ајаруга алып, туштажуда баштапкы ордынчы јанынаҥ суракты кӧдӱргем. Мен бодозом, бу јамыда јербойыныҥ тургун калыгыныҥ чыгартулу кижизи отурар учурлу. Куучын-эрмек башчыныҥ баштапкы ордынчызы керегинде ӧдӱп јатканын база катап чокымдап айдып турум. Олег Леонидовичке ол керегинде кӧндӱре ле айткам. Республиканыҥ удурумга башчызы мениҥ айтканымла јӧпсинзе, алтай улус оны талдаштарда јазымы јогынаҥ јӧмӧӧр эди.\n— Мындый учуралда ээчиде сурак бойы ла чыга конып келди. Слер, акту бойоор, республиканыҥ алдындагы башкараачылары кайда јастыргылаган, олор кандый бӧлӱктерде когыс иштеген деп айдар эдигер?\n— Бу јанынаҥ кезик шӱӱлтелеримди мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Олордыҥ јербойыныҥ аргачылыгына кӱӱн-кӱч јок болгон табын база темдектеер керек. Кӧп улуска Михаил Лапшинниҥ башкарган ӧйи јарап јат. Је республикага шак оныҥ келгениле колбой, бисте Москваныҥ олигархтары кӧптӧп баштаган эмей. Тергееде Юрий Лужковко јуук болгон бизнес-структуралар ас эмес тӧзӧлгӧн. Бердниковтыҥ башкарган ӧйинде бу ууламјы оноҥ ары кӧндӱккен. Бу губернатор кӧндӱре ле «биске јаан капитал керек» деп айдатан. Оноҥ улам оогош ло орто аргачылык јайрадылып, јоксыраган. «Јаан балыктардыҥ» једимдерин бис анайып ла кӧрбӧдис.\nОлег Хорохординниҥ куучынын тыҥдап, ол јербойыныҥ аргачылыгын ӧскӱрер кӱӱндӱ болгонын темдектегем. Республиканыҥ удурумга башкараачызы тергеелик јаҥдардаҥ узак ӧйгӧ сакыган санаа-шӱӱлтелерди баштапкы ла катап угуза айтты. Ол оогош ло орто аргачылыктыҥ болужыла јаҥыдаҥ 32 муҥ иштеер јерлер ачар кӱӱндӱ. Бис иштеер јерлерди республиканыҥ башкараачыларыныҥ болужыла бойлорыс ачар учурлу. Мында депутаттардыҥ јаҥы корпусынаҥ кӧп неме камаанду болорын ундыбас керек.\n— Владимир Иванович, Слерге республиканыҥ башчызына кандидат Олег Хорохординле ӧткӧн куучын-эрмектиҥ кажызы эҥ ле јилбилӱ деп кӧрӱнген?\n— Бу кижиде јербойыныҥ сурактарыныҥ аайына чыгар керекте государственный кӧрӱм-турум бар. Федерал структураларда иштеген ченемел бары билдирди. Темдектезе, оны «Долина Алтая» деген ӱлекердиҥ оноҥ арыгы салымы санааркадат. Ол бӱтпеген ӱлекерди учына јетирер шӱӱлтелӱ. Је мен оныла јӧпсинбегем. Мениҥ кӧрӱмим чек ӧскӧ. Биске «тал-табышту ӱлекерлер» керек јок. «Долина Алтаяныҥ» јеринде јакшынак инфраструктура тӧзӧлгӧн. Биске анда «келер ӧйдиҥ» калазын тудар керек. Оны кезик улус экоград, база ӧскӧлӧри су-кадыктыҥ тӧс јери деп адагылайт.\nБиске јаан суубуунты база керек јок. Ол «Бирюзовый Катуньнаҥ» иле кӧрӱнет. А бот ачык теҥериниҥ алдында бир канча бассейндерди тутканы айландыра турган ар-бӱткенди сӱрекей јакшы толтырар эди. Мында кижиниҥ јӱрӱмин узадар тӧс јерди тӧзӧӧргӧ бастыра аргалар бар. Бу јерде анайда ок «Алтайдыҥ цивилизациязы» деген ӱлекер аайынча тӱрк ле славян калыктардыҥ культуразыныҥ ла укаа санаазыныҥ тӧс јерин не ачпас. Ороонныҥ президенти Владимир Путин бистиҥ республиканы ноосфераныҥ ӧзӱмине јарамыкту тергее деп адаганын биске бир де ундыбас керек. Айдарда, бисте В. И. Вернадскийдиҥ фондыла колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер јарамыкту аргалар бар. Ичкери ӧзӧргӧ, јадын-јӱрӱмди јарандырарга мындый јарамыктарды не тузаланбас?\n«Долина Алтаяныҥ» јеринде байа деловой деп адалаачы туризмди (эмезе конгресс-туризмди) ӧскӱрер аргалар база бар. Алтайга јилбӱлер там ла тыҥып турган ӧйдӧ анда башка-башка бӱдӱмдӱ конференцияларды, форумдарды, симпозиумдарды не тӧзӧп ӧткӱрбес. Олег Леонидовичке бу шӱӱлтелерди айдарымда, оныҥ бу сурактарга јилбӱлери база бар болгоны меге иле билдирген. Кажы ла туштажуда бу кижиниҥ бистиҥ республиканы сӱӱп турганы јарт кӧрӱнген. Удурумга башчы тергеени јакшы билер, нениҥ учун дезе ол бистиҥ јерде мынаҥ озо кӧп катап болгон. Билбеген немелерди оҥдоп, бойына јартап алар кӱӱндӱ кижи. Бу кӱӱн-санаазын ол јажырбай јат. Ол улусты угуп билериле база аҥыланат. Оныҥ мындый кылык-јаҥы оныла тушташкан улуска база јарап јат.