02.03.2018 - altaicholmon\nДо дня голосования на выборах Президента Российской Федерации 18 марта 2018 года остается менее месяца. Все меньше времени остается у избирателей на подачу заявления о включении в список избирателей по месту нахождения на выборах Президента Российской Федерации. О правилах подачи избирателями заявления и о других новшествах нынешних выборов на встрече с журналистами рассказал председатель избирательной\nКан-Чараста «Кан-Ойрот» бар\nАлтай Республиканыҥ јайаан кӱӱлик ӧмӧликтериниҥ ортозында Кан-Оозы аймактыҥ «Кан-Ойрот» ӧмӧлиги аҥылу јерде турат. Тергеебисте бу ӧмӧликти билбес кижи јок болбой.\nТазыктырынар, амыраар арга болор\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱреле, Сӧӧй јуртта болгон. Ол туу-чаначылардыҥ мындагы школыныҥ ла культураныҥ тудулып јаткан туразыныҥ айалгаларын шиҥдеп кӧргӧн.\n«Старосталарга быйан айдар керек…»\nКочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде республикан башкаруныҥ туразыныҥ јаан залында семинар-јуун ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, јурт јеезелердиҥ јаандары ла јурттардыҥ старосталары турушкан. Семинар-јуунды тергеениҥ башчызы Александр Бердников ачкан.\nИрбис јӱрген јолдорло\nJерлик ар-бӱткенниҥ кӧмзӧзиниҥ (WWF) Алтай-Саяндагы бӧлӱгиниҥ ле Сайлугемдеги эл парктыҥ баштаҥкайыла кочкор айдыҥ 20-25 кӱндеринде Сибирь талазыныҥ журналисттерине ӧткӱрген јол-јорыкта мен бойыма чек башка, качан да кӧрбӧгӧн Алтайды ачтым.\nӰлӱ-акчазын јылыйткандарга јӧмӧлтӧ\nКалганчы јылдарда ороондо тура тудар компанияларла, таҥынаҥ аргачылыкла јӧптӧжӱлер тургузып, тура тударына ӱлӱ-акчазын салган ла тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы кӧптӧп барган. Jе эки јыл кайра ороонныҥ Президенти, бӱдӱреечи ле јасакчы эҥ бийик органдары бурузы јок бу улустыҥ тап-эриктерин корыыры јанынаҥ јасактар, јӧптӧр лӧ јакылталар чыгарып, керектиҥ аайына чыгып турулар. Россияныҥ Минстройыныҥ белгезиле, бу сурактыҥ аайына 2022


Алтай тилдиҥ глаголдорын шиҥдеп... - altaicholmon\nАлтай тилде, телекейдиҥ ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп тилдеринде чылап ок, эрмекте эдилгени темдектеген глагол тилдиҥ эҥ байлык ла кӱч бӧлӱги болот. Ајарып кӧрзӧӧр дӧ? Кош тарткан, ырызы тарткан, кӧзим тарткан, чийӱ тарткан, таҥкы тарткан… Бир ле глагол јанында турган сӧстӧрдӧҥ улам башка-башка учур берет. Эмезе тартып алган, тартып апарган, тартып салган, тартып берген… Ол ло тӧс учурлу глагол кош глаголдорло биригип, эдилгени башка-башка јанынаҥ чокумдайт.\nБу бичимелисте куучын Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ алтай тилди шиҥдеп турган бӧлӱгиниҥ ижи, глаголдорго учурлалган ӱлекер керегинде куучын институттыҥ алтай тил аайынча бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи, филологиялык билимдердиҥ кандидады Байару САНАЛОВАЛА ӧдӧр.\n—Байару Борисовна, тилди шиҥдеер сӱрекей учурлу ла јилбилӱ ижигердиҥ аайы, ӧдӱп турган ээжилери, аҥылулары керегинде айдып берзегер?\n—Текши јыл туркунына бис государстволык јакылтала ӱлекер-иштер бӱдӱредис. Онойып, тургуза ӧйдӧ бис «Алтай Республиканыҥ топонимиказы» деп ӱлекерле иштейдис. Јерлердиҥ аттарын бичип јуурга 2020 јылдаҥ ала тергее ичиле экпедицияларга барып, эл-јонло, јакшы билер улусла туштажып куучындажадыс. Бу ӱлекер 2022 јылга јетире улалар. Ол ок ӧйдӧ бис јерлер нениҥ учун онойдо адалганы керегинде солун куучындар, соојыҥдар јууйдыс.\nТекши ижистеҥ ӧскӧ башка-башка грант-јӧмӧлтӧлӧрдиҥ болужыла база солун иштерис бӱдӱредис. Иштердиҥ турулталарыла бисте текши шӱӱжӱлер, билим-методология-лык семинарлар ӧдӱп турат. Учы-учында билим иш кепке базылат.\n—Айдарда, глаголдор аайынча ӱлекер грант-јӧмӧлтӧниҥ болужыла эдилип јаткан…\n—Эйе, 2020 jылдыҥ учында бис фундаментальный шиҥжӱлердиҥ Российский фонды (РФФИ) ӧткӱрип турган конкурста туружып, «Лексико-семантическая группа алтайских глаголов (идеографическое описание)» деп ӱлекерле грант ойноп алганыс. Гранттыҥ туружаачылары Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдындагы алтай тилдиҥ бӧлӱгинде иштеп турган ишчилер: мен (ӱлекердиҥ башкараачызы), баш билим ишчи Надежда Николаевна Тыдыкова ла баш билим ишчи, филологиялык билимдердиҥ кандидады Алексей Эдуардович Чумакаев. Бу ӱлекерле ӱч jылдыҥ туркунына иштеерис (2021-2023). Гранттыҥ jарымы Алтай Республиканыҥ ичбойыныҥ бюджединеҥ тӧлӧлӧт, jарымы дезе – федерал бюджеттеҥ.\n—Алтай тилде сӧстӧрдиҥ лексика-учуры аайынча бу ууламјыда иштер бар ба, биске эзедип ийзеер?\n—Эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ лексиказына учурлалган иштер кӧп. Је глаголдыҥ лексиказыла текши аҥылу шиҥжӱ иш ӧткӱрилбеген. Бӱгӱнги кӱнде алтай глаголдорло мениҥ 2007 jылда кепке базылып чыккан «Глаголы мыслительной деятельности в алтайском языке (в сопоставлении с киргизским языком)» деп монография-бичигимди темдектейдилер. Бу иш эм тургуза алтай глаголдордыҥ лексиказыла jаҥыс болчок аҥылу шиҥжӱ иш болуп jат. Мында алтай тилдиҥ сананар ишле колбулу глаголдоры шиҥделген. Глаголдордыҥ лексико-семантикалык группаныҥ ичинде бой-бойыла колбузы, кандый субъекттерле, кандый объекттерле колболыжар аргалузы, бар-jок учурлары кӧргӱзилген. Баштапкы ла катап алтай тилдиҥ сананар ишле колбулу глаголдоры кыргыз тилдиҥ андый ок глаголдорыла тӱҥдештирилген. Кыргыз тил ол алтай тилдиҥ карындаш тилдериниҥ бирӱзи болуп jат, оныҥ учун тӱҥдештирӱ иш бу эки тилдиҥ глаголдорыныҥ семантикалык структураларында сӱрекей кӧп тӱҥей учурлар барын кӧргӱскен.\n—Јаҥы бу ӱлекеригерде Слер глаголдорды канайып шиҥдеригер, биске јарт болор эдип, айдып ийзеер?\n—Глагол – куучын-эрмектиҥ учуры аайынча эҥ кӱч бӧлӱги деп темдектеер керек. Оныҥ учун глаголды учуры jанынаҥ, орустап айтса, содержательный jанынаҥ шиҥдеери тил-билимчилерди анчада ла тыҥ jилбиркедет.\n«Лексико-семантическая группа алтайских глаголов (идеографическое описание)» деп адалган бу ӱлекерде алтай тилдиҥ глагол лексиказы текши (комплексный) шиҥделер, учуры аайынча башка-башка лексико-семантикалык группалардыҥ (ЛСГ) ичинде кӧрӱлер. Темдектезе, куучын-эрмектиҥ глаголдоры, кылык-jаҥды темдектеген глаголдор, кыймыгуныҥ глаголдоры ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nГлаголдордыҥ лексико-семантикалык группалары системный колбулар jанынаҥ шиҥдейтен сӱрекей jарамыкту материал болуп jат. Ӱлекерде кажы ла ЛСГ-ныҥ ичинде глаголдордыҥ системный колбулары кӧргӱзилер. Бу не дезе, группаныҥ ичинде глаголдор учуры аайынча кандый бир темдекле подгруппаларга, олордыҥ ичинде микрогруппаларга бӧлӱнер аргалу. Анайда ок глаголдордыҥ бар-jок учурлары кӧргӱзилер. Кӧп сабада глаголдор кӧп учурлу болот. Глагол алдынаҥ бойы бастыра учурларын кӧргӱзип болбос. Глаголдыҥ башка-башка учурлары контекстте, ӧскӧртӧ айтса, башка-башка сӧстӧрлӧ колболышканынаҥ чыгат. Темдектезе, токпокто— деп глагол акча деп сӧслӧ колболыжып, «кӧп акча иштеер» (акча токпоктоор) деп учур темдектейт; эмезе бу ла ок глагол бештер деп сӧслӧ колболыжып, «бештерге ӱренер; кӧп бештер алар» (бештер токпоктоор) деп учурын кӧргӱзет. Тут— деп кӧп учурлу глаголды алзабыс, бу глаголдыҥ «jара тартар, ӧлтӱрер (аҥ—куш керегинде)» деп учуры аҥылу контексттеҥ чыгат: мында субъект болуп кандый бир барынтычы, кӱчтӱ аҥ болзо, объект болуп, ого кӧрӧ, кӱчи ас аҥ-куш болор. Темдектезе: койды бӧрӱ тутты эмезе такааны ийт туткан ла о. ӧ.\n—Эмди ле отурып сананып кӧрзӧ, кажы ла глаголдо јаҥыс эмес учуры бар ошкош…\n—Эйе, ол сӱрекей байлык бӧлӱк. Глаголдордыҥ бар-јок учурларын табарга, бис художественный литератураныҥ текст-териле, газеттеҥ алынган тексттерле, оос-чӱмдемел тексттерле иштейдис. Анайда ок информанттарла база иштейдис. Улустыҥ эрмек-куучынынаҥ кижи кезикте билбес jанынаҥ кандый бир солун сӧс угуп алар аргалу. Эмезе таныш сӧсти кандый да солун учуралда тузаланар аргалу деп билип аладыҥ.\nШиҥжӱ иште, анчада ла лексикала колбулу иште, информанттарла, бойыныҥ тилин jакшы билер улусла, иштеери – ол кыйалта jогынаҥ бӱдӱретен некелтелердиҥ бирӱзи.\n— Айдарда, Слердиҥ бу ижигерде алтай тилле бичип турган журналисттер де тузазын јетирер аргалу. Бис кажы ла кӱн алтай тилле иштейдис. Тилис тирӱ учун ӧзӱп, ӧҥжӱп јат. Бичиичилер, журналисттер сӧстӧрди колбоштырып, јаҥы оҥдомолдорды адап, кӧчӱрип, бу ӧзӱмге јаан камаанын јетирет ине.\n—Эйе, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет биске иште тузаланар, шиҥдеер јаан материалдар база берет. Кийнинде бу јаан ижистиҥ турулталары, глаголдорды лексико-семантикалык јанынаҥ бӧлӱп, бастыра јанынаҥ јартаганы келер ӧйдӧ башка-башка сӧзликтер (учурын јартаар, синонимдердиҥ, антонимдердиҥ ле о. ӧ.) тургузарына јарамыкту болор.\n—Бу иш, чындап та, сӱрекей јилбилӱ болор. Јаҥыс ла тилле иштеп тургандарга эмес, анайда ок текши эл-јонго тузалу ла солун болор деп бодойдым.\n—Чын. Мындый шиҥжӱ иштерди бӱдӱрип тура, алтай тилистиҥ байын, чеченин база катап бӱдӱмjилейдиҥ, кайкайдыҥ, тилисле оморкойдыҥ.\n—Куучын-эрмек учун быйан, ижигер једимдӱ болзын!\n— Айтканаарла болзын, быйан.


Ӱлекердиҥ амадузы — болушты ӧйинде јетирери - altaicholmon\n«Звезда Алтая» республикан газет «Перезагрузка» деген јаҥы ӱлекердиҥ таныштырузын Калыктар најылыгыныҥ туразында тоолу кӱндер кайра ӧткӱрди.\n«Звезда Алтая» газет Килемјиниҥ «Абсолют-Помощь» деген фондыныҥ ӧткӱрген маргаанында јеҥӱчил болуп, грант ойноп алган. Ол маргаан су-кадыгы јанынаҥ аҥылу ӧзӱмдӱ балдарга бир аай чук болушты јетирерин тӧзӧӧри аайынча килемјиниҥ «Траектория жизни» деген программазыла ӧткӱрилет.\nБу ӱлекер республикада ӧдӱп јаткан јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ ала 2020 јылдыҥ кандык айына јетире иштеер. Ӱлекердиҥ турулталу кӧдӱриҥизи, билелердиҥ форумы, келер јылдыҥ тулаан-кандык айларында ӧдӧр.\nГазеттиҥ редакциязы су-кадыгы јанынаҥ аҥылу ӧзӱмдӱ балдар таскадып јаткан ада-энелердиҥ ле мындый балдарла иштеп јаткан специалисттердиҥ — јонјӱрӱмдик ле медициналык ишчилердиҥ, учреждениелердиҥ, волонтерлордыҥ ортодо ачык-јарык айалгада куучын-эрмекти, туштажуларды белетеп ӧткӱретен тӧс јери болор. Башка-башка ууламјылар, сурактар аайынча тузалу, керектӱ кӱрее куучындар ажыра бек колбуда иштеп, текши тилди таап, бирлик јӧпкӧ, ӧмӧ-јӧмӧ болушка келетен айалганы, арганы газеттиҥ редакциязы билгир ле бийик кеминде, тӧзӧмӧлдӱ белетеери јанынаҥ толо јетирӱни «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы, «Перезагрузка» ӱлекердиҥ башкараачызы Алена Казанцева этти.\nОныҥ айтканыла, тӧс нервный системазында шылтакту балдар ӧскӱрип, таскадып јаткан билелер, олордыҥ туура салбас, јӱрӱмдик учурлу сурактары керегинде газетте бичип, кычыраачыларды, эл-јонды элбеде таныштырар.\nӰлекердиҥ тӧс лӧ јаан учурлу кӧдӱриҥизи Јайгы школ болуп јат. Јайгы школдыҥ ижинде Москваныҥ, Владимирдиҥ ле Иркутсктыҥ эксперттери туружар. Олор су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ (тӧс нервный сис-темазында шылтакту, аутист, Даун синдромду балдар) балдарлу ада-энелердиҥ чыдулары, аргалары јанынаҥ сурактарла база иштеер. Шак бу айалгада куучын-эрмек оогош болчомдордоҥ ала эр кемине јеткен, он сегис јаштаҥ ӧрӧ балдар керегинде ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде анчада ла эр кемине јеткен балдарга болужары јанынаҥ сурак курч турат. Оогош балдарга болуш, јартамалду иш керектӱ кеминде ӧткӱрилип турганын ӱлекердиҥ башкараачызы база аҥылап айтты.\n«Перезагрузка» деген ӱлекер ӧйинде онойдо ок Майма, Шабалин ле Оҥдой јурттарда јетирӱлерле таныштырар, ӱредип-јартап таскадар «кустовой» ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрилер. Республиканыҥ аймактарында тӧс нервный системазында шылтакту балдардыҥ ада-энелериле јербойында туштажулар болор. Онойдо ок кӱнниҥ курч, туура салбас сурактары аайынча кӱрее куучындар ӧткӱрилери темдектелет. Адакыда «Перезагрузка» ӱлекердиҥ кемиле, учурыла јаан билелик форумында фотојуруктардыҥ ла ада-энелердиҥ јондык јаан эмес ӱлекерлериниҥ кӧрӱ-маргаандарыныҥ турулталары кӧрӱлер. Шак бу кӧрӱ-маргаандардыҥ амадузы — олордыҥ билелериниҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын, учурын кӧдӱрери.\n«Звезда Алтая» газетке элбек јетирӱлер эдетен эп-арга болуп, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарлу билелердиҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер јаан учурлу керекте окылу јаҥныҥ органдарын, граждан обществоны ла бизнес-структураларды бириктиреечи бӧлӱк болоры сӱреен керектӱ деп айдарга јараар.\nЈондык ӱлекердиҥ таныш-тырузында республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, кенек балдардыҥ ада-энелериниҥ «ВОРДИ» деген организациязыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ председатели Анна Казанцева, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын баалаар республикан тӧс јердиҥ инклюзивный ӱредӱ аайынча специалисти Евгения Чирва, АР-дыҥ депутады, Социальный страхованиениҥ фондыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ управляющийи Светлана Кудрявцева, каргандардыҥ ла кенектердиҥ 3-чи таҥмалу республикан тура-интернадыныҥ јааныныҥ текши сурактар аайынча ордынчызы Светлана Боконокова туружып, куучын айттылар.\nНаталья Екееваныҥ аҥылап темдектегениле, бу јакшынак баштаҥкай ичкери јолын да, јӧмӧлтӧни де кыйалтазы јогынаҥ аларында алаҥзу јок. «Мындый ӱлекерде эҥ ле учурлузы — бу ууламјыда кӧнӱ иштеп јаткандарга: окылу јаҥга да, ада-энелерге де, ончо учреждениелерге де биригип, бирлик амадула, кӱӱн-санаала ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧмӧлдӱ иштеери. Ончозы чук, ӧмӧ-јӧмӧ каруулу ишти туура салбай, бӱгӱнги кӱнде бӱдӱретенин кыракы шӱӱжер ле онойдо ло јаба-јуба тӧзӧмӧлдӱ иштеери керектӱ» — деп, Наталья Михайловна чокымдап айтты.\nСветлана Кудрявцеваныҥ айтканыла, башка-башка ведом-стволордо кӧп тоолу ӱлекерлер бар. Је бу ӱлекердиҥ ады да солун — «Перезагрузка». Бӱгӱн кӧп улус «биске, байла, кажы ла балага једерге, болужарга кӧрӱмисти солыыр керек» деген шӱӱлтеге келеринде алаҥзу јок. Темдектезе, таланыҥ тӧс калазында, аймактардыҥ тӧс јурттарында бу категорияга кирип турган улусла, билелерле кандый бир иш ӧдӱп те турган болзо, је ыраак јурттардагы ада-энелерге, билелерге јетпей турганыс карамду. Ол бу ӱлекер ажыра чокым ла керектӱ болуш ончо билелерге, ада-энелерге јетсин деп кӱӱнзеди.\n«Перезагрузка» ӱлекердиҥ таныштырузында онойдо ок Россияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председа-тели Б. Алушкин, медико-социальный экспертизаныҥ Алтай Республика аайынча тӧс бюрозыныҥ башкараачызы, медико-социальный экспертиза аайынча баш эксперт Е. Еркинова, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабили-тационный тӧс јериниҥ јааны Н. Езенева ла оноҥ до ӧскӧ улус туружып, шӱӱлтелерин айттылар.\nУчында «Перезагрузка» деген јондык ӱлекердиҥ таныштырузыныҥ туружаачылары балдарыныҥ су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ билелерге удура барып, чокым болушты, ајаруны, килемјини ӧйинде ле билгир јетирери тӧс сурак деп шӱӱлтени бирлик кӱӱн-тапла јараттылар.


Кредиттер аайынча тӧлӱлер астаган - altaicholmon\nОл ло ӧйдӧ улустыҥ банктардыҥ кредиттери аайынча тӧлӱлери 4 процентке (11 млрд салковойго) астаган. Алтай Республиканыҥ акча салаачылары јаҥжыкканы аайынча салковойлордыҥ депозиттерин талдап алат, оныҥ ӱлӱзи 96 процент. Сибирьдеги федерал округта бу кӧргӱзӱ 90 процент.


Килемјиге ачык јӱректер - altaicholmon\nТӱгенип јаткан 2018 јыл орооныста Бойыныҥ кӱӱниле иш-керектер ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылы болуп јат. Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда оныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун башкӱн ӧтти.\nБир јыл кайра бу ла кӱнде Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ «Россия Федерацияда Бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылын ӧткӱрери керегинде» јакааны чыккан болгон. «Јуук улузын кичеери, јалакай кӱӱн, тӱбекке тӱшкенге бастыра албатыла болужары, Тӧрӧлине чындык болоры — бу ончозы орооныстыҥ албатызыныҥ аҥылузы» — деп, В. Путин темдектейт.\nТергеебистиҥ кӧдӱриҥилӱ јуунда јуулган эҥ јаркынду улузын АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды. Оныҥ айтканыла, ӧдӱп јаткан јылда тергеебисте бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ кыймыгузы анчада ла тыҥ тебӱ алынды. Волонтерлордыҥ ижин баштап апарып јаткан Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскаду ла граждандарды черӱге белетеери аайынча тӧс јеринде ДобРАцентр тӧзӧлгӧн. Ол тергеедеги эки муҥнаҥ кӧп волонтерлордыҥ 73 тӧзӧлмӧзиниҥ ижин башкарат.\nВолонтерлор — јӱректери килемјиге ачык улус. Олор су-кадыкты корыырында, јонјӱрӱмдик корулашта, культурада, спортто, ӱредӱликте, башка-башка јерлер јазаарында, ар-бӱткенди корыырында ла оноҥ до ӧскӧ кӧп керектерде бойыныҥ кӱӱниле эрчимдӱ туружып, болужын јетиредилер.\nОго ӱзеери, республикада Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ ижи база бийик кеминде. Олор орооныстыҥ учурлу керек-јарактарында, ӱлекерлеринде јаантайын туружат (Мӧҥкӱлик полк, Георгиевский лента). Тергеебисте анчада ла экологиялык корулаштыҥ волонтерлорыныҥ ижи јаан учурлу. Олор башка-башка јерлер сайын экспедициялар баштап, «Кызыл бичикке» кийдирилген тындуларды, ӧзӱмдерди корыырында эрчимдӱ туружат. Национальный парктарга ла заповедниктерге олор јаан јӧмӧлтӧ. Темдектезе, быјыл јайгыда волонтерлор Алтын Кӧлдиҥ јарадындагы аламаларлу садты, Беле јурттагы кордонды јазаар, кӧлдиҥ јарадын ла тӱбин сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр иштер ӧткӱрдилер.\nМедициналык, кибер- ле билелик волонтерствоныҥ ижи башталып, улуска болуш јетирилер аргалар там элбеди.\nБу кыймыгуда бир кӱӱнле бириктирилген улустыҥ ижи-тожы, ӱредӱзи кандый ла дӱдӱмдӱ болуп јат. Бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ јаштары да башка-башка. Эҥ јиит волонтерго 18 те јаш толбогон, јаан да јашту омок болушчылар бу бийик учурлу кыймыгуда эрчимдӱ иштейт. Онойып, республиканыҥ ӱч кижизи «мӧҥӱн» волонтерлордыҥ (50 јаштаҥ ашкан) бастырароссиялык форумында баштапкы катап туружып келди. «Мӧҥӱн» волонтерлорго јӱзӱн-јӱӱр иштерде болужарыла коштой, кӧп јаҥы улусла таныжар, јондык јӱрӱмде туружар, тузазын јетирер јакшынак арга берилет.\nЈылдыҥ ла республикада бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белен болгоныныҥ школы иштейт. Кӱӱнзеген улус бого келип, кандый ууламјы олорго келижерин, улуска кандый јанынаҥ болужып јӱрерге турганын чокымдап, болушты канайда јетирерине ӱренет.\nЈыл туркунына волонтерлор кӧп тоолу керек-јарактар, иштер бӱдӱрген. Олордыҥ турулталарыла «Доброволец Республики Алтай» деген кӱндӱлӱ темдекле Јеҥӱниҥ волонтерлоры Максим Еркияшев ле Эркелей Мешлова, «Солоҥы» тӧзӧлмӧниҥ волонтеры Оксана Фоменко кайралдаттылар. Онойдо ок кӧдӱриҥиде «Хрустальное сердце Алтая» конкурстыҥ јеҥӱчилдери адалды ла олорго сыйлар табыштырылды: «Добровольческая семья года» номинацияда — Кош-Агаш аймактаҥ Беленировтордыҥ билези; «Добровольческая акция года» — Ольга Стафиевская, Турачак аймактагы волонтерлордыҥ «Кто, если не мы» деп кыйымыгузыныҥ башкараачызы; «Образовательная программа года в сфере добровольчества» — ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ «Вместе в жизнь» деген кыймыгузы; «Добровольчество в средствах массовой информации» — Анна Бедарева, студенттердиҥ ГАГУ-дагы «Гусь ТВ» телекӧрӱлтезиниҥ корреспонденти; «Корпоративное добровольчество» — Турачактагы «Новэкс» ООО-ныҥ бӧлӱги. «Доброволец года» деген республикан конкурстыҥ јеҥӱчилдери болуп бойыныҥ номинацияларында «Молодые – Молодым!» биригӱниҥ башкараачызы Анастасия Подкорытова, Горно-Алтайсктыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ турчызы Екатерина Красавина, «Воспитанники комсомола – мое Отечество» јондык тӧзӧлмӧниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Укмет Альпимов, Чойдогы школдыҥ «Чистоголики» ӱлекериниҥ туружаачызы Алена Павлова, «Доброе сердце» кыймыгуныҥ башкараачызы Лилия Шелегина, Шабалин аймактыҥ јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Чеконова, Чойдогы школдыҥ ӱренчиги Надежда Чичинова чыккан. «Экстремизму.NET» деген баштапкы республикан конкурстыҥ јеҥӱчили болуп Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ӱренеечизи Бектур Ороев чыкты. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына башкаруныҥ адынаҥ олордыҥ агару ижи учун база катап јаан быйан ла мындый иштер качан да токтодылбазына ижемји айдылды. Волонтердыҥ јылына учурлалган кӧдӱриҥӱ «#ЯВолонтер. Истории неравнодушных» деген фильмниҥ кӧрӱзиле тӱгенди.\nТекши ороон ичинде бойыныҥ кӱӱниле ӧткӱрилген килемјилик иштердиҥ турулталары јаҥжыкканы аайынча Москвада форумда шӱӱжилет. Быјыл бу бежинчи форум баштапкы катап албатылар ортодо кеминде ӧткӱрилет. Јуун Волонтердыҥ национальный ла телекейлик кӱнине келиштирилген (јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде окылу темдектелет).\nБу јаан байрамда Россия Федерацияныҥ бастыра тергеелеринеҥ ле 120 ороонноҥ 15 муҥнаҥ ажыра волонтерлор турушкан. Анда Алтай Республиканыҥ адынаҥ килемјиге ачык јӱректӱ 14 волонтер турушты. Бийик кӱӱн-санаага алдырткан јерлештерис форумныҥ јаркынду элестериле, ол керегинде јилбилӱ куучындарыла телефон ажыра ӱлештилер.\nДелегацияныҥ башкараачызы Эркелей Бекинаныҥ айтканыла, «Тузалу программа» аайынча волонтерлор тӧс каладагы башка-башка јондык учурлу јерлерге (эмчиликтерге, баланыҥ тураларына ла о. ӧ.), килемјиниҥ кӱреелерине барып, болуш јетирер кажы ла ууламјыныҥ аҥылуларыла таныштылар. Онойдо ок кажы ла бӧлӱкте баш эксперттер олорго мастер-класстар кӧргӱскен, ӱредӱлӱ куучындар, шӱӱжӱлер ӧткӱрилген. Јерлештерис форумныҥ кажы ла туружаачызы ижине керектӱ, јарамыкту ченемел алганын темдектедилер. Республиканыҥ делегациязыныҥ турчыларыныҥ тӧртӱзине «Волонтердыҥ јылыныҥ» дирекциязы агару ижи учун Быйанду самаралар табыштырды.\nФорумда волонтерлорды РФ-тыҥ тыш керектер аайынча министри С. Лавров, су-кадыкты корыырыныҥ министри В. Скворцова ла о. ӧ. чыгартулу улус уткыды. Калганчы кӱнде Тош ӧргӧӧниҥ сценазына волонтерлорды уткыырга ороонныҥ президенти Владимир Путин чыккан. Ол форумныҥ туружаачыларына быйанын айдып, волонтерлордыҥ ижи јаҥыс ла олордыҥ бойына ла болуш јеткен улуска јарамыкту эмес, је онойдо ок бастыра албатыга орооныс иженчилӱ болгонын кӧргӱскениниҥ јаан учурын темдектеди. Байрамныҥ учында орооныстыҥ јарлу артисттери Полина Гагарина, Егор Крид, Мот, Клава Кока ла ӧскӧлӧри де туружаачыларга јаркынду, ундылбас ойын-концерт сыйлады.\nБыјыл килемјиниҥ бу кыйымыгузына орооныстыҥ база 14 млн кижизи кирген. Форумныҥ бийик сценазынаҥ «Волонтердыҥ јылы» тӱгенгениле болушту иш токтобозы, государстволык программалар, ӱлекерлер мынаҥ да ары эрчимдӱ иштеери, јӧмӧлтӧ улалары темдектелди.


Jаҥжыгуларыла байлык Эре-Чуйым - altaicholmon\nКату јылдарда улус сарјуны, аарчы-курутты арбынду белетеп, кышка азык белен деп айдатан.\nКӱскиде кӱндер сооп, кыскарып, мал-аштыҥ сӱди тартылып, соолып баштаар. Сооктор тыҥып баштаза, кадыкту сарјуны, эмезе аарчылу сарјуны, оодо чаап, јип баштаар.\nЭре-Чуйдыҥ ол ӧйдӧ аргалу-чакту улузы 8-9 карын сарју эдер. Сарјуны койдыҥ кардына сугуп јат. Озо баштап јаш аарчыны тезип кургадар. Койу, кургак аарчыны сары ӱске эмезе сары сарјуга булгап јат. Орто кеминде јадынду улус 3-4 карын сарју белетеер. Аргазы јок улус бир де карын сарју эдип болбой јат.\nЭки јиит биригип, айыл-јурт тӧзӧп јаткан кӱнде от-энеге баштанып, ырыс-быйан сурап, от-очогын сӱтле ӱрӱстеп јат.\nАлтай кижи тойго, кудага барза, ӱӱле ташка сӱт чачып, алкыш-быйан сураар јаҥду.\nАржан-кутук суузына барза, база ак сӱдин апарып, ӱӱле тажына бажырып, быйан сурап, сӱдин чачар.\nСӱттиҥ учуры јаан. Jаандарыс ак сӱттеҥ јаан неме јок деп айдатан. Кандый да јаан кижи, јайзаҥ да болзо, јолды озо сӱт тудунган балага берер. Эжикти ачып, баланы бойынаҥ озо кийдирер. Jаан јашту эр кижи атту келзе, удура базып, адын алып, чакыга буулаар, јакшылажар. Оныҥ кийнинеҥ аарчыны јайып, кургадып салган јайулу аарчыга базып, оны амзаар. Аарчыны амзаган кийнинеҥ айылга кирер. Узун эдектӱ эпши кижи јайуда аарчынаҥ амзап, тоолу аарчыны алаканына јыжа тартып барар.\nJай ӧйинде солун кижи айылдап келзе, јаҥы сӱтке айрак кожуп, быштак эдип, кӱндӱлеер. Эмезе кургак аарчыга каймак-ӧрӧмӧ салып кӱндӱлеер. Айылчы кижи јигенинеҥ артканын курына салып јанар болгон.\nАк малдыҥ ак сӱдинеҥ белетеген аш-курсак аҥчы, малчы-койчы улустыҥ азык-тӱлӱги болгон ине. Аарчы-курут, сары сарју бачым ӱрелер эмес.\nСӱттеҥ айракты, быштакты, эјегейди, иримчикти, каймакты, ӧрӧмӧни, творогты, сырды белетеер. Чегеннеҥ аарчы-курутты, теерди белетеп алар. Чегенди кайнадып, аракызын алар. Кош-Агаштыҥ улузы курутты кӱнге кадыра кургадып јат. Ӧскӧ аймактарда курутты агаш айылда артпакта ыштап кургадат.\nАлтай албатыныҥ айдаганы, азыраганы ак мал: кой-эчки, ийнек-сарлык, јылкы. Ак малыныҥ сӧӧк-тайагы, ӱйе-сӧӧги база учурлу, байлу. Бу мал-аштыҥ ортозынаҥ койдыҥ сӧӧк-тайагы керегинде куучын кӧп. Темдектезе, кандый бир солун айылчы эмезе тӧрӧӧн-туугандары келзе, кӱндӱӱ-кӱрее эдип кой сойып јат. Койды ӧзӧп, ичин јарып, ичи-кардын арчып јатканча, керзеҥин тиштеп, отко быжырар. Койдыҥ эдин ооктоп-ӱйелеп турганча, керзеҥ быжып калар. Керзеҥди айылда јуулган улус, эл-тӧрӧӧн, койды сойгон кижи амзап, ӱлежип јиир јаҥду болгон.\nЭре-Чуйда јуртаган улус бӱгӱнге јетире койды сойып, оныҥ сӧӧк-тайагын ӱйелеп ооктоор, бир сӧӧгин сындырбас. Кош-Агаш аймактаҥ ӧскӧ јерлердиҥ улузы оны малтала кезе чаап, казанга салып јат. Эре-Чуйдыҥ јииттери, јаандарыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ ӱреткен аайыла, бу чӱм-јаҥды кӧнӱ улалтат.\nКойдыҥ эдиниҥ эҥ ле јаан байлу эди — уча. Учаны той-јыргалду кӱнде кыстыҥ јаан тӧрӧӧниниҥ алдына уулдыҥ тӧрӧӧндӧри тепши эдип салар.\nТой-јыргалдаҥ башка да кӱндерде айылга јаан, тоомјылу кижи айылдап келзе, учурлап, уча кайнадып, тепши салар. Учала кожо јарын, јалмаш салып јат. Уча этти, оныҥ байын эске алып тура, јаан улустыҥ айтканы санаама кирди.\nЭре-Чуй јеринде Октябрьский революциядаҥ озо Себистей деп јерде Чынат деген ады јарлу јаан бай јуртаган. Бир кӱн эртен тура Чынат кажаада койлорын кӧрзӧ, јоон, талдама деген ириктериниҥ бирӱзи јок. Ол тургуза ла кажааны айландыра ис кескен. Истиҥ аайын тапкан. Ол таҥ атту тургуза ла исти истеп, эки сууны кечкен, Себистей ле Кӧкӧзӧк деген эки тӧӧлди ӧткӧн. Учы-учында Кара-Тал деп јерде Тарката сууныҥ јаказында кыпчак сӧӧктӱ Акчал деген кижиниҥ айлына једип токтогон.\nЧынатты Акчалдыҥ эпшизи сӱреен јылу уткыган. Тӧр бажына тӧжӧк салып, «ӧрӧ базып отурыгар, ӧрӧкӧн» деп айткан. Акчалдыҥ эпшизи јаан кара казанга сууны уруп, ириктиҥ белкенчегин ээр-токумныҥ кејимине јайа салып, сӧӧк-тайагын ӱйелеп, учазын кезип кайнаткан. Jаан ӧрӧкӧнгӧ тепшизин салып, кӱндӱлеген.\nЭт бышканча, Чынат араай, табылу эрмектежип отурган. Куучын ортозынаҥ кӧрзӧ, очокты айландыра отурган 9 баланыҥ кийген чамча-штандары јыртык.\nАкчалдыҥ эпшизи јаан байды тыҥ кӱндӱлеген. Кайнаткан этти арчымакка салып, ӱйдежип аткарган. Акчал бойы ол кӱн айылда јок болуптыр. Чынат адына минип, эпшиге: «Акчал келзе, тургуза ла мениҥ айлыма келип барзын»—деп јакыган.\nОны уккан Акчал байга јеткен. Ол ичинде санааркап, сананып турды, уурдаган ириктиҥ јаргызын эдерге турганын билген. Албагам деп айдар аргазы јок. Jе нени эдетен эди, бойы ла билзин деп, Акчал мык сананды. Чынат база кыпчак сӧӧктӱ. «Мен сени алдыртканымныҥ шылтагы — ат берип јадым, јойу баспа. Кой терезинеҥ эткен тонды кийип јӱр. Эки бозулу сарлыкты, бир чарды берерим. Чарды сойып јигер. Сарлыктарды саап, балдарыҥды азыра» — деп јакып, Акчалды айлына јандырган.\nJаан бай кичинек тӱреҥи балдарды кӧрӱп, ичи ачыган, болуш эдер деп сананган. Акчалдыҥ эпшизи сӱреен ойгор санаалу, кӱндӱзек кижи болгон. Ол јокту бойы этти бир де кысканбай, учалап, учурлу, байлу этти Чынаттыҥ арчымагына салып берген. Бай кӧп балдарды, эпши кижиниҥ кӱндӱзегин кӧрӱп, ачынган бойы јымжаган. Ууры эткен кижини кату каруузына тургузардыҥ ордына јаан сый эткен. Ууры јанынаҥ оос ачып сӧс айтпаган. Бот учаныҥ байы ондый…\nЭре-Чуйдыҥ улузы кыс балазын јуртка берзе, кыстыҥ адазы тойго келбес јаҥду. Адазы айылда отурып, койдыҥ бажын сакыыр. Башла кожо эт-јуу, аш-курсак, аракы-чеген келер. Тойго барбаган тӧрӧӧндӧр, айылдаштар, нӧкӧрлӧр јуулып јыргаар. Той јок тушта башты куйкалап, јунуп, јакшы кайнадар. Башты биледе јаан кижи кезип, амзап јат. Баштыҥ кулагын балдарга берер, койдый уккур болугар деп айдар. Баштыҥ таҥдайын отурган улуска берер, кӧкчил ус болзын деп алкаар. Баштыҥ эди ас та болзо, база байлу.\nJарынныҥ эди база учурлу. Айылчы келзе, јарынды кайнадар, кӱндӱлеер. Jарынды учала, башла кожо салар. Jарынныҥ эди јымжак, оныҥ ич эдин улус озодо балага чайнап берер. Jарынныҥ сӧӧги эдинеҥ байлу.\nБилеечи улус јарыннаҥ кӧрӱп, ончо немени айдып отурар. Айыл-јурттыҥ, мал-аштыҥ аайын, айалгазын, ээлериниҥ кылык-јаҥын, элбек-телкем бе айса карам, кыйгас па, бир сӧслӧ, ончозын кӧрӧр, айдар.\nJарын сӧӧгиле белгелеер белгеечилер, билеечилер јарын сӧӧкти таштабай јат. Jарынчы кижиге улус оорыза, сагышка бастырза, малын јылыйтса, оноҥ до ӧскӧ туура салбас сурактарыла баштанып јат.\nJарынды неме билер кижи отко ӧртӧп јат. Ол оодылып кӱйгелекте, оттоҥ чыгарып, ончозын кӧрӱп-айдып берер аргалу.\nJарын ла карыныҥ ортозында турган јилик сӧӧкти ӧжӱн деп айдар. Ӧжӱн эттиҥ јаҥыс бойын тепшиге салбас, кожо кабырганы, арканы эмезе омыртканы салар. Кабырганыҥ, арканыҥ, сыранактыҥ ла омыртканыҥ сӧӧги оогош.\nКары база байлу. Кары ӧжӱн јилик сӧӧклӧ тудуш болор. Кары јилик этти улуска бербес. Айылдыҥ ээзи, балдары јиир. Карыны айылчы, айылдаш јаткан улустыҥ тепшизине салбас. Кары јиликтӱ этти јеени таайыныҥ кӧзинче јибес. Jеени сӧӧкти челдеп отурганын таайы кӧрӱп ийзе, кары јиликти колдоҥ ушта тартып, јеениниҥ бажына согор деп куучын бар. Таай кижи озо кары јиликтиҥ эдинеҥ кезип јийле, јеенине берзе, оноҥ ары јеени јиир.\nОзо чакта бир аҥчы кижи аҥдап барган. Алтай јериниҥ баалу аҥдарын — албаны, камдуны, агасты, оноҥ до башказын адып турган. Ичи кӱйгектер ле шокчылдар табылып, аҥчыныҥ тапкан-јӧӧгӧн јӧӧжӧзин алар, бойын ӧлтӱрер деп тапкандар. Олор тӱнде аҥчыныҥ одузына келип, эжиктеҥ шыгалап кӧрзӧ, тӧрдӧ бир кижи уйуктап јадар, очокты айландыра он кижи отурар. Шокчылдар коркыйла, качкан. Кӧрӧр болзо, аҥчы кары јиликти оотпой, сындырбай, бойыла кожо алып јӱрер болуптыр. Кары јилик јаҥыс кижиге нӧкӧр болор. Мен јаан јашту кӧп јаандардыҥ 30-40 кары јиликтиҥ сӧӧктӧрин таштабай јууп алганын кӧргӧм.\nКойдыҥ буды: јалмаш, тӧҥмӧк, јодо. Jалмаш калыҥ эттӱ. Айылга тоомјылу кижи келгенде, јалмашты тепшиге салып јат. Оныла кожо јарын тӧш, арка, кабырга салар.\nТӧҥмӧк јилик база јаан учурлу. Калыҥ кара эди кӧп. Айылчы келзе, јалмаш, јарын јок болзо, тӧҥмӧк јиликле кожо кабырганы, омыртканы, арка эдин тепшиге салар. Ӧжӱн ле тӧҥмӧк сӧӧкти бӱдӱнге таштабас. Сӧӧкти јара чаап, јиликтерин ӱлежип јиир.\nЭре-Чуйдыҥ уулдары кыс экелип, оныҥ тӧрӧӧндӧри куда салып барза, јодо деп немени кыстыҥ ада-энезиниҥ от-очогына кийдирер. Jодоны јуулу јӧргӧмгӧ орой тартала, от-очокко салып јат. Jодо отко кӱйӱп калар.\nАйыл-јурт тудуп јаткан эки јиит ада-энениҥ, от-очоктыҥ, ончо тӧрӧӧндӧриниҥ ле кудаларыныҥ, нӧкӧрлӧриниҥ ле јерлештериниҥ алдында отко ӱс урар. Jодо ло јӧргӧм кӱйӱп турза, кӱйӱ бала тизеге отурып, тепшидеги этти айландырар. Уул ла кыс камык улустыҥ алдына черт берер. Конок једип божогончо бойлорын тооп јуртайтан јаҥду болгонын керелеп јат.\nJодо кийдиргени јаан той-јыргал. Кыстыҥ ада-энезине бир койдыҥ кайнаткан эдин, бир кайырчак аракызын ла аш-курсагын табыштырып јат.\nJодо јиликте кажык болор. Ол кажыкты јодоноҥ бӧлӱп, јакшы, ару эдип челдеп јат. Ол кажыкла балдар ойноп јат. Улус кажыкты таштабай, балдарына јууп, баштыктап јат. Jуулган кӧп кажыктарла јаҥыс та балдар ойноор эмес, је онойдо ок јаан да улус ойногон. Темдек эдип айтса, менде бала тужымда койдыҥ, эчкиниҥ бир баштык кажыктары болгон. Кажыктарла кой, эчки эдип ойноор, ол эмезе маргыжар. Кап салар ол эмезе кажык салар. Кажык салып, 3-4 кижи ойноор. Эки колдыҥ алаканын коштой јаба тудуп алар. Ого толтыра кажыкты салып, јерге јайа тӧгӧр. Тӧгӱлген кажыктар будына турза, оны салган кижи алар.\n«Аҥ адар» деп ойын бар. Кажыктарды теҥге ӱлежип, бир јолго тургузып алар. 1 метр ол эмезе 2 метр јердеҥ кажыкла чертип адар. Учында бир кижи јеҥип алар.\nКажыктыҥ ӧҥи јараш болзын деп, чӧл јердиҥ ол эмезе таштыҥ кагын кодорып, јууп, бир сабага суу уруп, кажыктарды ол јууп алган јердиҥ, таштыҥ кагыла кожо кайнадып јат. Кажыктардыҥ ӧҥи кып-кызыл болуп калар. Кажыктыҥ кызыл ӧҥи бир де ӧчпӧс. Кажыктарды онойдо јарандырып алар болгом. Кажыкла ойнооры, оны јеҥип алары сӱреен јилбилӱ ойын болгон.


14.07.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nНацӱлекерлер: тудум иштер текшилей ӧдӧт\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Шабалин аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп тоолу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн. Башчы аймактыҥ тӧс јеринде балдардыҥ јаҥы садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Бу объектти «Демография» деген нацӱлекер аайынча быјыл тузаланарына табыштырар керек. Детсадка 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 јер ясельный группага берилер. Бастыра јети группа\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде тергееде маскалу јӱрер ээжи катуланганы керегинде угускан. Ол керегинде башчы тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла неделе сайынгы јуунда айткан. Тӧс јӧп эл-јонныҥ тынар органдарын таҥынаҥ корулаар эп-аргаларды тузаланарыныҥ тергеедеги ээжизиниҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеерин тыҥыдары керегинде болды. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде


24.07.2018 - altaicholmon\n«Алтай Ультра Трейл» — Ӱч-Сӱмерде\nАлтайдыҥ эҥ бийик кыры Ӱч-Сӱмерде «Алтай Ультра Трейл» деп адалган марафон јӱгӱриш 2016 јылдаҥ бери ӧткӱрилет. Оны спорт сӱӱчилер «эҥ кийик, эҥ кӱч ле эҥ јалтанчылу» деп адагылайт. Оныҥ да учун бу маргаандарда туружарга турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧйт. Бийик кырларда ӧдӱп турган јӱгӱриште Россияныҥ ла гран ары јаныныҥ эҥ тыҥ деген спортчылары туружат.\nЭрјине малыс бар тушта…\nАлтай албатыныҥ байрамдары ат јарыш јогынаҥ ӧтпӧй турган болор. Анчада ла сӱӱген Эл Ойын байрамда атту спорттыҥ маргаандарыныҥ бӱдӱмдери кӧп болот. Улаганда ӧткӧн Эл Ойында атту маргаандардыҥ турулталарын кӧрӱп ийели.\n«Jӱрӱмди јӱрер ле керек…»\nБу јууктарда Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков ло Россияныҥ нерелӱ артизи Кара Майманов Тӱштӱк Сахалинде болуп, анда Туулу Алтайдаҥ барган јерлештерле туштажу ӧткӱргендер. Бу јол-јорык керегинде Кара Амырчинович мынайда куучындайт.\nМанјӱректиҥ кӧлинде кӧдӱриҥилӱ ачылта\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јаҥы пляжыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nАлтын Кӧлди корыырыныҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников бу кӱндерде ишмекчи јорыкла Москвада болгон. Ол федерал башкаруныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча комиссиязыныҥ јуунында турушкан ла онойдо ок Алтын Кӧлди корыыры јанынаҥ ӱлекерле талабыска баштапкы бӧлӱк акча чыгарырыныҥ сурагы јанынаҥ куучындар ӧткӱрген.\nИжемјиле, кӱлӱмјиле ичкери јолдо\nКычыраачыларды Кан-Оозы аймактыҥ Кырлыктагы орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ палаточный лагериниҥ башкараачызы Раиса ТАДЫШЕВАЛА ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\nИжи једимдӱ билимчи-агроном\nНадежда ТАХАНОВА «Горно-Алтайское» ФГУП-тыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштейт. Бу јуукта ол Федерал Jуунныҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ Быйанду самаразыла эрчимдӱ ижи учун кайралдаткан.\nТӧрӧл газедиме улайын бичидедим


Кадында рейдтер ӧткӱрилет - altaicholmon\nОлор амырап турган улус, кичинек кемелердиҥ ээлери ортодо јартамалду куучын ӧткӱрип, сууларда јеткер болбозыныҥ сурактарына јаан ајару эткендер.\nМындый ээжилерди немеге бодобой, улус тарткан, кемеле јӱзерине јараду алган документтер јок ло кемелери техкӧрӱ ӧтпӧгӧн улусты административный јанынаҥ кезедерге келишкен. Темдектезе, мындый сегис протокол тургузылды.\nСууларда јеткер болбозын јеткилдеер амадулу мындый рейдте мынаҥ да ары ӧткӱрилер деп, кичинек кемелер аайынча государстволык инспекцияныҥ ишчилери база катап эске алындырат.


Тергее «чике тӧлӧмирлер» эдерине белен - altaicholmon\nТергее «чике тӧлӧмирлер» эдерине белен\n«Прямые выплаты» деген пилотный ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ишмекчи группаныҥ јуунын вице-премьер Михаил Маргачев ӧткӱрген деп, окылу сайтта айдылган.\nБу ӱлекер бистиҥ республиканыҥ јеринде быјыл јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталган. Ол иштеп баштаганыла колбой, страховкалу улуска кыйалта јогынаҥ јонјӱрӱмдик страхование аайынча страховой јеткилдешти кӧстӧӧри ле тӧлӧӧри јанынаҥ ээжиде кубулта болор. Эмди иштеп турган улус ол пособие-акчаны јонјӱрӱмдик страхованиениҥ фонды банктагы лицевой счетко кӧчӱргени эмезе почтовый кӧчӱриш ажыра алар аргалу, онызы кижиниҥ кӱӱнинеҥ камаанду болор.\nМихаил Маргачевтыҥ айтканыла, пилотный ӱлекер јӧптӧжӱ тургусканы аайынча иштеп турган улуска да, ишбереечилерге де јарамыкту. «¯лекер озо ло баштап иштеп турган улустыҥ тап-эриктерин корыырында јаан учурлу. Кезик учуралдарда ишбереечи кандый бир шылтактаҥ улам ол пособиени ле больничный листтерди тӧлӧп болбой јат. Jаҥы ээжи дезе улус ол акчаны ишбереечиниҥ акча-манат јанынаҥ айалгазы кандый болгонынаҥ камаан јогынаҥ ӧйинде ле толо кеминде алар арга берер»—деп, ол јартаган. ¯лекер јанынаҥ кеми јаан белетеништӱ иштер јербойында ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрилгени темдектелген.


Кеды для девочки In Step, цвет: серо-голубой, мультиколор. 688-3/12. Размер 35 Панама Aloha для мальчика Reima\nКраснообск, Бибирево, Нахимовский проспект, Нижний Новгород Канавинский район, Екатеринбург Сортировочный (Сортировка), Муравленко, Молодёжная, Десёновское, Сочи, Гагаринский, спб Василеостровский, Семилуки.


«Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…» | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…»\n10:01, 29 ноября 2014 Лайк 0 3229\nКылду ойноткыларла ойноорыныҥ эл отоктор ортодо ӧткӧн тоомjылу кӧрӱзинде бистиҥ jерлежис Равиль Лиров «Очы-Бала» деген кай чӧрчӧклӧ туружып, Гран-при сый алган. Пазырыктыҥ корумынаҥ чыккан jебрен кӱӱлик ойноткыны орныктырар ченелтелер ӧдӧт. «Абайымныҥ кижи алганы» деген мюзикл 30 jылдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ эл театрында катап кӧргӱзилерге jат. Бу ла оноҥ до ӧскӧ солундар керегинде Алтай Республиканыҥ Государстволык оркестриниҥ башкараачызы, РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев Барнаулда ла Москвада калыктар ортодо ӧткӧн кӱӱлик кӧрӱлердеҥ jанып келеле куучындаган.\nӰлӱрген айдыҥ 27-29 кӱндеринде Барнаулда «Мӧҥӱн кылдар» деп адалган кӱӱлик кӧрӱ ӧткӧн. Оныҥ тӧзӧӧчилери Россияныҥ культура министерствозы, Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязы, Германияныҥ культуралык колбулар аайынча биригӱзи, Алтайский крайдыҥ культура башкартузы ла Алтай Республиканыҥ культура министерствозы болгон. Эл отоктор ортодо ӧткӧн бу кӧрӱде Россияныҥ башка-башка тергеелериниҥ ле Казахстанныҥ кӱӱчилери кылду ойноткыларла ойноорында маргышкан.\n— Бу кӧрӱ албатыныҥ ойноткыларыныҥ ӧзӱмин jӧмӧӧр амадулу—деп, Владимир Кончев айдат. — Оныҥ жюризин Россияныҥ албаты артизи, ады jарлу музыкант Валерий Зажигин башкарганы, турчыларыныҥ тоозында ороондо ады jарлу кӱӱчилер ле артисттер Владимир Аверин, Екатерина Мочалова, Россияныҥ классика кӱӱни ойноорында эҥ артык гитаризи Равшан Мамедкулиев болгоны кӧрӱниҥ бийик кемин недеҥ де артык керелейт. Мен база бу кӧрӱниҥ жюризиниҥ турчызы болгом.\nМаргаанда Россияныҥ ла Казахстанныҥ кӱӱлик бийик ле орто ӱредӱлӱ сургалдарыныҥ jииттери турушкан ла домбрала, балалайкала, гитарала, албатыныҥ ойноткыларла ойноорында узын кӧргӱскендер. Барнаулда Культураныҥ ла санаттыҥ академиязында ӱренген бистиҥ jерлежис Самыр Рыков бу кӧрӱде казах домбристтерле маргышкан эмтир. Ол алтай кӱӱни таркадырында jедимдери учун «Мӧҥӱн кылдар» деген кӧрӱниҥ аҥылу сыйыла кайралдаткан.\n— Алтай ойноткылардыҥ ойноор аргаларын jарандырары керектӱ болгонын мен бу кӧрӱде катап ла кӧрдим—деп, Владимир Егорович айдат.—Алябьевтиҥ «Тоорчык» деген чӱмдемелин, ӧскӧзин де казах домбрала сӱреен бийик кеминде ойногонына канай кайкабазыҥ. Бистиҥ топшуурла мынайда ойноор арга бар ба деп санангам. Jок эмей, топшуурдыҥ эмдиги аргаларыла ойынныҥ мындый чыҥдыйына ла кемине jедер арга jок. Самыр Рыков топшуурла ойноорын бийик кемине кӧдӱрген. Jе ойноткыныҥ бойыныҥ техникалык аргаларын jарандырар керек. Кӧрӱниҥ jаргычылары алтай ойноткылардыҥ ойыны кӧптӧй угулар кӱӱнземелин айткан. «Мӧҥӱн кылдар» деген кӧрӱни ӧткӱрери jаҥжыгып барар ла бистиҥ республиканыҥ улузыныҥ ондо туружары эрчимделер деп иженедис.\nАЛТАЙ Республиканыҥ улузы турушкан экинчи jаан кӧрӱ кӱчӱрген айдыҥ 4-8 кӱндеринде Москвада Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязында ӧткӧн. Кӧп кылдарлу ойноткыларла ойноорыныҥ калыктар ортодо ӧткӱрген Вера Городовскаяныҥ адыла адалган кӧрӱ—профессионал кӱӱчилердиҥ кӧрӱзи, ол быjыл 5-чи катап ӧткӧн лӧ ондо Россияныҥ тергеелеринеҥ ле одоштой jаткан ороондордоҥ jӱстеҥ ажыра туружаачылар болгон.\nБу кӧрӱниҥ жюризи 16 кижидеҥ турган, ол тоодо ады jарлу композиторлор, солисттер, бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ профессорлоры. Владимир Кончев база жюриниҥ турчызы болгон. Москваныҥ, Питердиҥ, Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелериниҥ улузыла коштой Украинадаҥ ла Белоруссиядаҥ келген кӧп улус, СНГ-ныҥ ороондорынаҥ, Китайдаҥ ла о. ӧ. ороондордоҥ келген туружаачылар кӧрӱ-маргаандарда турушкан.\nВладимир Кончевтиҥ айтканыла, Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязы бӱгӱн ороонныҥ ады jарлу ла jаан тоомjылу сургалы болуп jат. Россияда ла телекейде атту-чуулу композиторлор, дирижерлор ло артисттер оны ӱренип божоткон. Академия кӱӱ бӧлӱкте иштеер улусты белетеген ижиле jарлу, ол кӱӱлик баштамы (школ), орто (колледж) ло бийик (академия) ӱредӱ берерин бириктире апарат. Мында албатыныҥ ойноткыларыла ойноор улусты белетегенин темдектеер керек. Москваныҥ консерваториязында мындый бӧлӱк jок.\nӦткӧн кӧрӱ керегинде айдар болзо, оныҥ туружаачылары тӧрт jаан бӱдӱмде маргышкан: инструментальный кӱӱ, инструментальный ансамбльдар, кожоҥдогон инструментальный ӧмӧликтер ле кожоҥчы-декламаторлор.\n— Кӧрӱниҥ ӱч эҥ jаан Гран-при сыйларыныҥ бирӱзин бистиҥ jерлежис, Гнесиндердиҥ адыла адалган академияныҥ студенти Равиль Лиров алган—деп, Владимир Егорович куучындаган. — Ол калыгыныҥ эпос чӱмдемелин эл ойноткылу кожоҥдоп эмезе куучындап айткан маргаанда туружып, «Очы-Бала» деген кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱктерин топшуурдыҥ, кайдыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ jӧмӧлтӧзиле jетирген. Жюриниҥ башкараачызы, Россияныҥ нерелӱ артизи, Гнесиндердиҥ академиязыныҥ профессоры Вера Медведева Равиль кӧрӱниҥ бу бӱдӱминде турушкандарды чик jок акалап чыкканын темдектеген. Тургуза ӧйдӧ Равиль Лиров албатыныҥ ойноткыларыла ойноор кӧп тоолу ӧскӧ дӧ кӧрӱлердиҥ jеҥӱчили болгонын айдар керек.\nБУ КӦРӰНИҤ кийнинде ӧткӧн кӱрее- куучында албатыныҥ ойноткыларыныҥ ӧзӱми керегинде куучын база ӧткӧн эмтир. Алтай калыктыҥ кӱӱлик ойноткылары, Уулчактардыҥ алтай студиязында ӱредӱниҥ ченемели куучынныҥ туружаачыларын сӱреен jилбиркеткен. Пазырыктыҥ корумынаҥ чыккан jебрен арфаны орныктырып jазаар сурак база шӱӱжилген. Владимир Егоровичтиҥ айтканыла, скифтердиҥ jебрен кӱӱлик ойноткызын эдер ченелтелер ас эмес. Александр Гнездилов деген ус оны келиштире орныктырып, Телекейдиҥ калыктарыныҥ кӱӱлик ойноткыларыныҥ Глинканыҥ адыла адалган Москвадагы музейине табыштырган. Гнесинканыҥ кӱӱчилери оныла ойноорго ченешкен эмтир, jе алтайлар jогынаҥ бу ишти бис кӧдӱрип болбос ошкожыс деп, Академияныҥ ӱредӱчизи Любовь Жук айткан.\n—Гнесиндердиҥ адыла адалган академияда кӱӱлик ойноткыларды эдер ле jаҥырта jазаар jакшынак мастерской бар. Ондо алтай ойноткыларды: jадаганды, икилини, шоорды, комусты ойноор аргаларын бийиктедип, jаҥырта jазаары керегинде куучын ӧткӧн. Бистиҥ республиканыҥ jииттерин Гнесинкага кирерин кӧптӧдӧр керек ле олор бу иште база туружар аргалу—деп, Владимир Кончев куучындаган.\nАлтай кӱӱлик ойноткыларды jаҥырта jазаары, ойноор аргаларын бийиктедери Владимир Кончевтиҥ ӧзӧгин азыйдаҥ бери оорыткан сурак. Оныҥ баштаҥкайыла 1984 jылда эҥ артык алтай кӱӱлик ойноткыларды бедиреп табары jанынаҥ кӧрӱ ӧткӱрилген. Бӱткӱл областьтаҥ ондо 20 ле кижи турушкан ла кӧрӱге бойы эткен эки комус, топшуурлар ла комургайдаҥ кескен комус чыгарылган. Ол ӧйлӧргӧ кӧрӧ, ӧзӱмис иле.\nЭмдиги ойногон ойноткыларды оноҥ ары jазаары, jаҥызын табып, тузаланары, алтай кӱӱни jаан кӧрӱлерге чыгарары Владимир Егоровичтиҥ ӱзӱлбес-тӱгенбес ижи болгодый.\nJуук ӧйлӧрдӧ эдерге темдектеп алган иштердиҥ тоозында туй ла 30 jыл мынаҥ кайра Эл театрдыҥ сценазында ойнолгон «Абайымныҥ кижи алганы» деген мюзиклды орныктырарын ол база айткан. Оны jаҥыдаҥ тургузарында республикан театрдыҥ, филармонияныҥ, государстволык оркестрдиҥ, культураныҥ колледжиниҥ, бистиҥ кожоҥчылардыҥ аргаларын бириктире тузаланары темдектелет. Бу ойынды кӧрӧӧчилерге келер 2015 jылдыҥ тулаан айында кӧргӱзерге турган эмтир. Анайда ок Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу ӧйиниҥ самараларына тӧзӧлгӧлӧнип, jаҥы ойын белетелери керегинде Владимир Кончев куучындаган. Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлалган бу ойында jаҥыс та Алтай Республиканыҥ композиторлоры эмес, jе Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязыныҥ кӱӱчилери ле студенттери туружары керегинде озолодо куучындар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ государстволык оркестриле кожо бирлик ӱлекер-иш эдерге Томск кычырган…\n«Бу кыска ӧйгӧ мен профессионал кӱӱниҥ коолына катап кирдим ле, сананзам, jаҥы ийде-кӱч кожулгандый. Эдерге темдектеп алган иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп. Jаҥы кӱӱлер чӱмдеер, иштеер керек…»—деп, Владимир Кончев айткан.


Тил аайынча билим-практикалык конференция ӧткӧн - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 2-3 кӱндеринде Горно-Алтайскта «Алтайский язык в XXI веке: сохранение и развитие» деп адалган талалар ортодогы билим-практикалык конференция ӧткӧн. Мындый јаан учурлу конференцияныҥ тӧзӧӧчилери ЮНЕСКО-ныҥ «Информация для всех» программазыныҥ российский комитеди, Алтай Республиканыҥ культура министерствозы, Россияныҥ талалар ортодогы библиотекалар биригӱзиниҥ тӧс јери ле Алтай Республиканыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы болгондор. Конференцияда уткуулду сӧстӧрин башкаруныҥ председателиниҥ ижин удурумга бӱдӱрӱп турган Динара Култуева, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков, ЮНЕСКО-ныҥ «Информация для всех» программазыныҥ башкарулар ортодогы совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, Россияныҥ талалар ортодогы библиотекалар биригӱзиниҥ тӧс јериниҥ президенти Евгений Кузьмин айткандар.\n«Языки коренных народов и многоязычие в культурном, образовательном и научном пространстве России и мира» деп адалган пленар јуунныҥ ӧткӱреечилери ЮНЕСКО-ныҥ «Информация для всех» программазыныҥ российский комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы С. Д. Бакейкин ле Алтай Республиканыҥ М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказыныҥ директоры С. К. Штанакова болгондор. Тӧс докладтарды ЮНЕСКО-ныҥ ишчизи, ЮНЕСКО/ИФАП-тыҥ тилдерди корыыры ла кибертелкемде тилдерди ӧскӱрери аайынча ишмекчи бӧлӱгиниҥ башкараачызы Е. И. Кузьмин, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министри О. Ю. Антарадонова, Эл Курултайдыҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбеде јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ председатели Н. М. Екеева ла Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри О.С. Саврасова эткендер.\nКультураныҥ ла ӱредӱниҥ министрлери алтай тилдиҥ культурада ла ӱредӱде бӱгӱнги айалгазы керегинде элбеде јетирӱлер эткен болзо, Москванаҥ келген айылчы ас тоолу калыктардыҥ тилдери кӧп улус тузаланып турган јаан тилдердеҥ камаанду болордо, ас тоолу калыктар ортодо јаан тилдерге јайылган маргинальный группалар тӧзӧлип, бойыныҥ тилдерин јериирге белен болуп турганын јетирди. Кибертелкемде болуп турган керектерди бу ууламјы учун каруулу специалист английский тил кибертелкемде мынайда ла ӧзӱм алынып барза, арткан тилдерге, анчада ла тилдердиҥ индо-европейский билезине кирбей турган ла бичигинде латиница тузаланбай турган тилдерге кӱч келижер деп угусты. Наталья Михайловна Екеева бойыныҥ куучынында Россия Федерациязында тӧрӧл тилдерди ӱредери ле ӱренери бойыныҥ кӱӱнине кӧчӱрилерде, алтай тилди ӱренер ӧй астаганын угузып, алтай тилди ӱренеринде эҥ коомой салтарын балдар тилин билезинде ӱренбей турганы ла алтай тилди ӱредер методика соҥдоп турганы јетирет деп айтты.\n«Алтайский язык в XXI веке: сохранение и развитие» билим-практикалык конференцияда тӧрт секция иштеген. Олордыҥ ижи аайынча бичимелдерди газедистиҥ келер номерлеринеҥ кычырыгар.


Тулаан айдыҥ 15 кӱни — Википедия\nТулаан айдыҥ 15 кӱни\n← Тулаан ай →\nТулаан айдыҥ 15 кӱни (орустап 15 марта)— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 74 кӱни (високосный јылда 75 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 291 кӱн арткан.\nТулаан айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — тулаан айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 2 кӱни болгон.\n1918 — Шабуракова С.Н. (2016 божогон) — ӱредӱчи, логопед, педагогический техникум божоткон (1936), «Отличник народного просвещения» (1938), орден «Трудового Красного Знамени» (1939), депутат Верховного Совета СССР (1946). «Заслуженный учитель РСФСР» (1959).\n1925 — Суразакова Н. Н. — (1998 божогон) — шиҥжӱчил, баштапкы алтай кандидат наук (1956), недагогика билимниҥ докторы, профессор, алтай тил ле литератураны школдо ӱредер методиказыныҥ тӧзӧӧчизи, онноҥ артык бичиктер ле ӱредӱ программалардыҥ авторы, Ойрот-Турада педучилищеде ӱренген. Јууныҥ ӧйинде ол Карл Либкнехттиҥ адыла адалган пединститутка кирет, 1943 јылда алтай студенттерле кожо институт Москвага јанарда, кожо барган;\n1933 — Ортонулов, Игнат Иванович — Алтайдыҥ јурукчызы, график, Арасей јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы ла нерелӱ јурукчызы.\n↑ Черга история\n↑ Н.Н.Суразакова, биография\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Тулаан_айдыҥ_15_кӱни&oldid=31999"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 27 чаган ай 2022, 03:11.


Басня «Öркö,Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен» Ойноор улус\nБасня « Öркö,Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен» Ойноор улус: Öркö, Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен, Автор. Баштапкы бöлÿк.\nС.С.Суразаковтыҥ «Турнабай» деп куучыны аайынча тургузылган ойын-кöрÿ Тургузаачызы: Шемдышева Е.Б. Беш-Öзöк 2016 С.С.Суразаков «Турнабай»\nБаштапкы бöлÿк. Автор\nМуниципал бюджет ÿредÿниҥ учреждениези\n«Беш-Öзöктиҥ толо орто ÿредулÿ школы»\n«Öркö, Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен»\nМ.В.Мундус-Эдоковтыҥ баснязы аайынча ойын-кöрÿ\nТургузаачызы: Шемдышева Е. Б.\nБасня « Öркö,Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен»\nÖркö, Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен, Автор.\nАйылдыҥ ичи: очок, казан, чапчак, сокы, сокы бала, айактар, чöйгöн, кабай, ширдек, айактарда алтай аш-курсак. Кееркеде кийинген Талан-Келеҥ ле Öркö отурат.\nÖркö лö Талан-Келеҥ\nЭкÿ најы болды.\nЭкÿ кожо јÿргÿледи.\nJуртап јаткан ичеениниҥ\nЭжиги јаныс болды.\nИштенип јурген ижиниҥ\nJолы јаныс болды\nJылу јакшы кöрÿжип,\nСанаа, салым јаныс болды.\nТалаҥ-Келеҥди јуудып јÿрди.\nТалаҥ-Келеҥ ле Öркö бой-бойына карузыжып кöргÿлейт, öмö-јöмö иш эдет. Талаҥ-Келеҥ кабай јайкап, араайынан кабай кожоҥ кожоҥдойт:\n«Баай, баай, балам, баай,\nМаҥтап јаткан койонок-\nБаай, баай, балам, баай,\nАҥдап барган адаҥ келер,\nАла аҥды адып келер,\nУйуктазаҥ, эрке балам,\nБаай, баай, ба-ай...\nÖркö камчы öрöт, јазайт.\nÖркö : Камчы бÿтти, балама сыйлап берейин. (Алкыш сöстöр айдып, камчыны кабайга салат)\nJÿс јаш јажа,\nJÿгÿрÿк ат мин.\nТуткан колыҥ какпы болзын,\nЭки будыҥ чадан болзын.\nАткан огыҥ јерге тÿшпезин,\nАрчымагыҥ куру јÿрбезин!\nJоргоныҥ јакшызын мин,\nJонныҥ бажын бил!\nТергеелÿ јуртыҥда эл болзын!\nТебеелÿ јалаҥыҥда мал болзын!\n(Талаҥ-Келеҥ эжине чай урат, бой-бойына эптÿ-јöптÿ кöрÿжет.)\nАкыр,абакайым, балагыска јылу керек. Арка-туу чыгайын, оны-мыны јööп келейин.\nЭйе, барып келигер. Мен дезе чарак куурып салайын.\n(Экÿ айылдаҥ чыккылады.)\nJакшынак алтай кÿÿ, куштардыҥ кожоны угулат. Öркö мылтыгын јÿктенип, аҥдап барат.\nТалаҥ-Келеҥ бије ажыра чарак эскенин, Алтайын ајыктаганын, јÿрÿмге сÿÿнгенин кöргÿзет.\nБу öйдö Öркöниҥ нак билезине Боро Эрлен кÿйÿнип, олорды агаштын кийнинен шыгалайт. (Сценада агаш тургузылган) Öркö ары болуп баскан ла кийнинде, Боро Эрлен јажынган јеринен чыга конуп, кöрööчилерге баштанат.\nÖнöтийин мен чачарым.\nJаражай болгон Талаҥ-Келеҥди\nАйлыма мен апарарым.\n(Араайын Талаҥ-Келеҥге јууктап, оныҥ колынаҥ тудат.)\nСлерди мен таныбадым... адыгар кем? Сööгöр не? Айлыгар кайда?\nБоро Эрлен (бойын мактап, кедейе туруп, ары-бери баскындайт)\nÖркö најынаҥ туйка\nÖс бойыбыс јöптöжöли.\nАдым мениҥ Боро Эрлен,\nАлтай јерине кöчÿп келдим,\nСööгим мениҥ кемиреечи,\nJер ÿстине толо берген.\nНе керектÿ келдигер?\nАрга јокто келдим.\nЭрик јокто умзандым.\nЭлчиге јÿрген эдим, эптÿ эрмек угарга,\nОныҥ аргазын бедреп јÿрÿм.\nJердиҥ ÿстин јети эбирип,\nJетен каанныҥ јеринде јÿрдим,\nБу алтайдаҥ јаҥы кöрдим.\nБиске болужыҥ једер болзо,\nТутагы јок бÿдÿрерис.\nJакшы нöкöримди таштап,\nJаманды некеп јÿрбезим.\nÖркö деген öрöкöнниҥ\nÖлöҥнöҥ öскö курсагы јок,\nÖрö јашту немени\nÖлтÿрип јийтен јаҥы јок.\nТынду немеге јаманы једип,\nСендий јаман немедеҥ\nJескинип, кыйып јÿретен.\nJаманын сениҥ бажыҥнаҥ ашкан,\nУйалу кушты уйазын бузуп јийтен,\nОок аҥдардыҥ балазын уурдап јийтен.\nАмбарда ашты ÿреп јийле,\nЭдÿлÿ курсакты шоктоп јийтен.\nОго до тороҥ тойбойтон\nМенеҥ болуш јетпес.\nЭ...э... ондый ба, акыр!\nJакшы јöпкö кирбезеҥ,\nŸч коноктоҥ öткÿрбей,\nŸзе јуулап чачарым.\nОлјого кирип, кул болор.\nСанаанда бар да болзо,\nJÿрÿмиҥ кандый болгой не?\nÖркö куучынды угуп, аҥдап јööгöнин, јÿктенип алган одынын туура чачат, öкпööрип айдат.\nУзун куйрук сенде бÿткен,\nУйалбас јÿстÿ шилемир,\nАмадап келген сен озо тажыйтаҥ ба,\nАк-кобыда отурган мен озо тудайын ба?\nАмадап келген мен озо\n(Öркö туруп берди, Эрлен тажыды... Экÿ тудужат. Бије ажыра кÿрешкенин кöргÿскилейт.Öркö Боро Эрленди туура таштайт, онызы калактап туура барат.)\n(Бу öйдö Талаҥ-Келеҥ айлынаҥ чыга јÿгÿрип, экÿ биригет. Öркö эжин колынаҥ тудуп, бажынаҥ сыймайт. Талаҥ-Келеҥ бажын онын јардына салат. Экÿ сценанын ортозында. Кÿÿ ойнойт, куштардыҥ ÿни угулат.)\nЭптÿ амыр јуртагылады.\nОҥду јакшы јуртаарга,\nОртокко јурт јазады.\nКемизине де јакшы болды.\nОйногон улус колдорынан тудуныжып алган тургулайт. Кÿÿ угулат . Алтайына öдÿҥи ÿнле айдылган алкыштар.\nАру турзын качан да!\nАржан суулу Алтайым,\nКутук суулу Алтайым,\nŸстÿстеги ÿч јылдыс\nŸч толукту Алтайдыҥ\nТöбöгисте тöрт јылдыс\nТöрт толукту Алтайдыҥ\nОйногон улус: Талаҥ-Келеҥ-\n«Беш-Öзöктиҥ толо текши ÿредÿлÿ школы»\nС.С.Суразаковтыҥ «Турнабай» деп куучыны\nаайынча тургузылган ойын-кöрÿ\nТургузаачызы: Шемдышева Е.Б.\nОйноор улус: Карый\nТузаланган эдим-јазалдар: турнабай, блокнот, ручка, кеме (отургыштар), кайыктар.\nБир катап Том-Турадан Сапожкин деп јаан ÿредÿлÿ кижи келген.\nАлтын-Кöлди шиҥдеерге турум. Кеме бар ба? Мен тöлööрим.\nАкчазын тöлöп турганда, мен кемени берерим.\n(Кемелÿ эжингилеп јат.Карый ла Кыйтык эки кырында, Сапожкин ортозында туруп алган. Айландыра ар-бÿткенди ајыктап кöрöт. Колында турнабайлу. Кайыкла эшкенинен суу араай шылырайт.)\n-О-о Корбу, водопад Корбу! Красота-то какая. Вот смотрите, пожалуйста, берите, парни.\n(Сары чырайлу, ээк сагалду сырсанак кижи. Куучындаар болзо, сагалын алаканыла озо сыймап ийетен.)\n-Кудай-маай, тайганыҥ бажы бу ла алдымда туру. Jап-јажыл öлöҥ, јуҥмалар јÿрÿ!.. Ба-таа,јакшызын, јаражын!!!\n-Калак-кокый! Бу не атазы? Энедеҥ чыккалы мындый неме кöрбöдим! Мындый турнабайлу аҥдап јÿрерге јакшы эмтир, аҥ кайда ла јÿрзе, ыраактаҥ кöрÿп аларыҥ.\n-Эйе, чын-чын.Мм-мда-а. Чын ла, мен андый турнабайлу болгон болзом, тайгадагы аҥды айылдыҥ эжигинеҥ ле кöрÿп алала, барып адып алар эдим.\nО кудаай! Бажым айлана берди, санаанын бажына чыкпай бардым. Бу орустыҥ турнабайын уурдап алак, уул. Ол бойына öскöни таап албай.\nŸчÿ ойто ло јÿзÿп браадат. Карый Сапожкинниҥ турнабайын сурап алды, айландыра ајыктап турат, бойы Сапожкинле кетежет. Сапожкин ары кöрÿп , та нени де бичий берерде, ол турнабайды Кыйтыктын койнына сугуп, бойы суу јаар калыды (аҥтарылган кижи болуп). Кыйгы-кышкы... Сапожкин ле Кыйтык оны чыгаргылайт.\n-Турнабай, турнабай тÿшкен!\n-Турнабай тÿшкени неме беди, бойыҥ чöҥбöгöниҥ јакшы. (Ол капшай ла бир болуштоптоҥ стаканга уруп, Карыйга берди.) Оноҥ башка соокко алдырарыҥ.\nJажыл öлöҥниҥ ÿстинде тегерийте отурган улус.Сапожкин улустыҥ алдына куучын айдат.\n- Слер, алтайлар, сÿрекей кÿч, шыралу јаткан албаты эмтиреер. Бис, ученый улус, слердиҥ Алтын-Кöлдиҥ байлыгын ачарга бастыра кÿчибисти кысканбазыс, је слер де бу керектеҥ туура калбай, бойыгардыҥ кÿчигерле биске болужыгар. Бу јорыкта меге Карый ла Кыйтык сÿрекей болушты, олорго јаан алкыш! (Карый ла Кыйтык бой-бойына кöрÿшкилеп эпјоксынгылайт, баштарын тырманат.)\n-Кудайга баш, турнабай табылды!\nЭҥирде бир уул бел туткан, оныҥ ичинде јÿрÿ.\n- Турнабай тÿшкенине тыҥ кородогом...


«Бис—Сӧстиҥ, Поэзияныҥ албатызы...» - altaicholmon\n«Бис—Сӧстиҥ, Поэзияныҥ албатызы…»\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧтти.\nТеатрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека, балдардыҥ республикан библиотеказы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байзыҥ-јурт, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институт бичиктердиҥ кӧрӱзин белетеп тургусты.\nJуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, Эл Курултайыныҥ Председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ правлениезиниҥ председатели, РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ правлениезиниҥ сопредседатели, эл бичиичи Б. Бедюров ло ӧскӧ дӧ улус уткыды.\nМихаил Маргачев учурлу байрамла јуулган улусты АР-дыҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ уткыды. Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган байрам Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде экинчи катап темдектелет деп айтты. Бичиичи Л. Кокышевтиҥ јайаандык јолы тӧрӧл тилиле, тӧрӧл Алтайына чындык сӱӱжиле бирлик тизӱде ӧзӱмдӱ јолыла кӧнӱ улалат. Алтай литератураныҥ ичкери јолы бичиичиниҥ ады-јолыла бек болгонын ол база айтты.\n«Бистиҥ талада 217 муҥ кижи јуртап јат, ол тоодо 60 муҥга шыдары алтайлар—деп, М. Маргачев айтты.—Олордоҥ 55 муҥ 700 кижи алтай тилин билер. Алтай ла орус тилдер таланыҥ государстволык эки тили болуп јат. Алтай тил онойдо ок Туулу Алтайдыҥ калыктарыныҥ энчи-байлыгыныҥ туура салбас бӧлӱги».\nОныҥ айтканыла, быјыл республикада алтай тилге учурлалган 70-неҥ ажыра кӧдӱриҥилер тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт, ондо 300-теҥ ажыра улус эрчимдӱ туружат. Республиканыҥ культура ла санат учреждениелеринде, ӱредӱлигинде эске кычырарыныҥ кӧрӱ-маргаандары, чӱмдемел эҥирлер, бичиктердиҥ кӧрӱлери ле јайаандык ӧскӧ дӧ кӧп керек-јарактар ӧдӧт.\n…Кӱнтизӱде алтай ла орус тилдердиҥ байрамдары бар болгоны калыктар ортодо амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јадын-јӱрӱмди, најылыкты, бой-бойын тоогонын керелеп јат. Орус тилдиҥ кӱни јайгыда улу орус поэт, бичиичи Александр Пушкинниҥ чыккан кӱнинде темдектелет. Алтай тилдиҥ кӱни дезе албатыныҥ сӱӱген бичиичизи, поэди Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде. Тил—калыктыҥ ӧзӧги деп тегиндӱ айдылбаган ине. Тил јок болзо, калык та јок болор. Тилди чеберлеп, оны ичкери ӧскӱрип, бис калыктыҥ кӧгӱс кӧрӱмин, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларды чеберлейдис. Тил байлыгы учун бис каруулу, келер ӱйелер бойлорыныҥ бала-барказына эрјине энчи эдип артыргызары бистеҥ кӧнӱ камаанду.\nТилди корып, ӧскӱрери бистиҥ таланыҥ эл-јоныныҥ байлыгы болуп, государстволык политиканыҥ тӧс ижиниҥ бирӱзи деп чотолот. Бис јеҥил эмес ӧйдӧ јӱредис. Ӧскӧ культураны биске албан-кӱчле кийдирерге, онойдо ок тӱӱкини ундыдарга ченежип турганын кӧрӧргӧ келижет. Россияныҥ Президенти В. Путин јылдыҥ сайын Федерал Jуунга ийип турган Баштанузында Россияныҥ ийде-кӱчи оныҥ калыктарыныҥ башка-башка культуразын, кӧгӱс байлыгын, тилдерин, чӱм-јаҥжыгуларын јайым айалгада ӧскӱреринде деп чокымдаганын М. Маргачев аҥылап айтты.\nМ. Маргачев бойыныҥ уткуулду эрмек-куучынында бӱгӱнги кӱнде республикада алтай тилдиҥ ӧзӱми јанынаҥ ӧткӱрилип јаткан ишти элбеде, чокым темдектер аайынча кӧргӱсти. Темдектезе, республиканыҥ Башчызында алтай тил аайынча совет тӧзӧлгӧн лӧ иштеп јат. Онойдо ок алтай тилди текши ӱредӱликтиҥ башка-башка кеминде ӱренип јат. Ол ӱредӱчилердиҥ бӱдӱрип јаткан ижин, таланыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ, оныҥ баштаҥкайлу јайаан иштӱ турчылары Н. Санинаны (јааны), Ю. Баграшеваны, М. Самаеваны, Ю. Мундукинаны, У. Текенованы ла ӧскӧлӧрин де темдектеди. Тилди корып алары јанынаҥ иш биледеҥ башталар учурлу деп, ол айтты.\nКӧдӱриҥиде М. Маргачев Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын ла сый акчаны алтай тилди, литератураны ӧскӱреринде јеткен једимдери ле кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек иштегени учун Урлу-Аспактыҥ ӱредӱчизи Наталья Тебековага, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчизи Галина Шодоевага табыштырды.\nПарламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин јуулган улусты алтай ла орус тилдерле уткыды. «Текши калыктыҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде бис јаҥжыкканы аайынча тӧрӧл алтай тилистиҥ кӱнин темдектейдис.\nБӱгӱн бисте Алтай тилдиҥ кӱнин ӧткӱрип јатканы учурлу керек. Тӧрӧл тилисле куучындаары бисте анчада ла јаш ӱйеге чала кӱчке келижип турган ӧйдӧ бу сӱреен керектӱ. Чактар тӱбинеҥ келген билгир, культура, калыктыҥ чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары бӱгӱнги кӱнде јылыйбас учурлу. Ол байлык калыкты бириктирет. Энениҥ сӱдиле келген тӧрӧл тилистиҥ учурын баалап, оморкоп јӱрери каруулу керек»—деп, парламентарий чокымдады.\nРеспубликаныҥ чыдузы-статузы биске кӧпти берет, је ол ок ӧйдӧ кӧп немеге бис каруулу, некелтелӱ болор учурлу. Государстволык тилдерди чеберлеери ле ӧскӱрери аайынча тӧс политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери бийик кеминде ӧдӧр учурлу. Тӧрӧл тилле куучындажарын эҥ ле озо бойыстаҥ, биледеҥ баштаар учурлу. Оныҥ кийнинде ӱредӱ учреждениелерде ле иштеер јерлерде база бойыныҥ тилиле куучындажары јанынаҥ ол бойыныҥ шӱӱлтезин айтты.\nУткуулду сӧзинде В. Тюлентин быйанду сӧстӧрин тӧрӧл тилдиҥ ӧзӱмине јетирип јаткан эрчимдӱ иштӱ бичиичилерге, поэттерге, артисттерге, культураныҥ ишчилерине, ГТРК-ныҥ журналисттерине, тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеп јаткан «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ӧмӧлигине айтты.\nБайрамдык кӧдӱриҥиде В. Тюлентин Кӱндӱлӱ грамотаны алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧзӱми учун једимдӱ ле кӧп јылдарга ак-чек иштегени учун ИПКРО-ныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ јааны Жанна Амыровага, балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ библиотекари Юлия Кимге, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ јайаандыктыҥ ла чӧлӧӧ ӧйдиҥ туразыныҥ методизи Татьяна Папитовага, Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган школдыҥ ӱредӱчизи Татьяна Шилиновага табыштырды.\nАды јарлу бичиичи Бронтой Бедюров туружаачыларды Алтай тилдиҥ кӱниле, алтай классик Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱниле уткып тура, ӱч ай кайра, јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Бишкекте ӧткӧн форумда кӧрӱлген сурактар аайынча солун куучын айтты. Ондо телекейдиҥ, Россиянаҥ Москваныҥ, Питердиҥ, Томсктыҥ, Алтайдыҥ, Хакасияныҥ, Башкортостанныҥ, Татарстанныҥ, Саха-Якутияныҥ тюркологторы, этнографтары, филологторы турушкан. Бу форумда эҥ ле учурлузы—алтай цивилизацияныҥ ла алтай тилдиҥ билезине кирип турган јуук калыктардыҥ сурагы элбеде ле тереҥжиде кӧрӱлгени деп айтты.\nБичиичи Астанада ӧткӧн тюркологиялык форумда база турушкан. Ондо куучын-эрмек бистиҥ—кӧчкӱндердиҥ тӱрк-монгол цивилизациязы керегинде ӧткӧн болуптыр. Сӧстиҥ, поэзияныҥ цивилизациязы јанынаҥ айдар болзо, кай чӧрчӧктӧрди ле ӧскӧ дӧ бӱдӱм-жанрларды бириктире алза, телекейде бир де ороон бистиҥ цивилизацияла тӱҥдежип болбос. Байа Индияныҥ «Махабкаратазы» да, эллино-греческий «Илиада» да деп, бичиичи чокымдады.\n«Мындый кӧрӱм-шӱӱлте бу ӧйгӧ јетире кӧрӱлбеген-шиҥделбеген. Алтай цивилизацияга, темдектезе, монгол, тунгус-маньчжур, корей, јопон цивилизациялар кирет. Телекейде алты миллион кижи алтай тилле куучындажат. Бӱгӱнги бистиҥ куучындажып јаткан тилис скиф-сак јебрен сибир тӱбинеҥ, гунндардыҥ ӧйинеҥ, алтай кӧк тӱрктер ӧйинеҥ келген»—деп, Б. Я. Бедюров јартады.\nБис јӱк ле бӱгӱн Л. Кокышевтиҥ «Мен кем?», «Алтай тилим» деген ӱлгерлеринеҥ ол сурактардыҥ учурын аайлап, оҥдоп баштадыс. Л. Кокышевтиҥ бу ӱлгерлерди бичигенинеҥ ала јаан ӧй, јарым чак ӧткӧн. Бис ажудаҥ ажуга, бир системадаҥ база бирӱзине кӧчкӧнис. Бистиҥ башкарту, башчы, парламент бойыныҥ ӧйинде алтай тилдиҥ байрамын јӱрӱмге сӱреен эптӱ кийдирген. Jуук ӧйдӧ ол сӱреен јаан учур алынар. Биске коштой ло орус ла ӧскӧ дӧ калыктардыҥ тилин, культуразын билер керек. Алдыста оноҥ ары барар амаду турат. Бежен јыл кайра бистиҥ бичиичилердиҥ амадаган амадузы јӱрӱмде бӱдӱп јатканын бӱгӱнги кӧдӱриҥи тапту кӧргӱзет. Бронтой Янгович алтай бичиичилердиҥ, классиктердиҥ ӧткӧн јолы, јайаан иштеги једимдери јанынаҥ элбеде айтты.\nБис—сӧстиҥ калыгы болгон адыста, таланыҥ башкартузы, эл-јоны оркестрге бодолду јӱрер, ӧзӧр учурлу. Орус ла ӧскӧ дӧ тилдерди билип, ол ок ӧйдӧ тӧрӧл алтай тилди беш сабарындый билип, орус телекейге, орус цивилизацияга јилбиркеп, кӱӱнзеп кирген ле јӱс катапка ийделӱ-чакту боло берген. Алтай деген сӧскӧ телекейде јилбӱ јаан. Айдарда, алтай тилди јаҥы, бийик кемине чыгарып, јаҥжыккан аш-курсактыҥ (кухня, кулинария) бӱдӱмин, чыҥдыйын тыҥыдары государстволык политика деп чокымдады. Малчы-койчыдаҥ ала башкараачыга јетире чокым ууламјыла иштеер ӧй келген…\nКалыктыҥ тӧрӧл тилине учурлалган байрамныҥ туружаачыларына сӱреен јакшы ойын-концерт болды. Культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ «Шуну» ӧмӧлиги, бијениҥ «Наследие» деген ӧмӧлиги, педколледжтиҥ «Кӱн чечек» деп фольклорлык ӧмӧлиги, 7-чи таҥмалу школдыҥ, Каспаныҥ школыныҥ ӱренчиктери, АР-дыҥ Госфилармониязыныҥ кожоҥчызы Арина Веревкина ла ӧскӧ дӧ јайалталар ундылбас элестерди сыйлады.


11.12.2018 - altaicholmon\nЈуукта Чамал аймактыҥ Ӱзнези јуртында орто ӱредӱлӱ школдыҥ 120 јылдыгыла колбой, ого Тозыяковтордыҥ билезиниҥ ады адалган. Укту-тӧстӱ педагогтор Тозыяковтор Ӱзнезидеги школдыҥ ла тергеениҥ ӱредӱлигиниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Тозыяковтордыҥ угы-тӧзиниҥ тӧрт ӱйе улузы ӱредӱчилер. Педагог болуп иштеген текши ӧйи 450 јылды ажып јат. Бу ӧйдиҥ бастыразын ла олор Ӱзнезиниҥ школында иштеген деп айдар арга јок.\nКабай болгон Алтайысла киндигис ӱргӱлjикке…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 2-чи кӱнинде јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ «И дольше века длится день» деген романынаҥ алынган Манкурт керегинде туујызы ла јебрен тӱрктердиҥ поэзиязы аайынча Калмык Республиканыҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи Баатр Колаев тургускан «Кабай» деп ойын-кӧргӱзӱниҥ эҥ баштапкы кӧргӱзӱзи ӧтти. Байлык ченемелдӱ режиссер кыска ӧйдиҥ туркунына оогош кӧрӧӧчилерге режиссер Ногон\nАлтай албаты азыраган мал-ажынаҥ јӱзӱн-јӱӱр аш-курсак јазайт. Сӱттеҥ чеген, аарчы, курут, быштак, эјегей, творог, сарју, ӧрӧмӧ, тунук, кӧӧрчӧк эдет. Сӱт онойдо ок јаан тузалу, байлу эм болуп, кижиниҥ ӧзӧк-буурын јымжадат. Кажы ла јаш тынду сӱтле азыранат. Малдаҥ сааган сӱттиҥ кымызы база јаан эм-тус болот. Улус кымысты ичип, кӧп оорулардаҥ эмденет. Кижи сӱтле эмденип јат, кайнадала,\nТуй ла 95 jыл мынаҥ кайра, 1923 jылдыҥ кÿчÿрген айыныҥ баштапкы кÿндеринде, алтай калык-jонныҥ кÿÿнзегениле Улалуда кöчÿреечи камыс тöзöлип, РКП (б)-ныҥ уезд тöзöмöл бюрозы ла уезд ревкомы jöп jарадып, jербойыныҥ литературазын алтай тилле ак-jарыкка кепке базып чыгарарына баштапкы алтам эткен. Шак анайып бичиктер чыгарары jанынаҥ jаан иштер башталып, ол ло jыл jаҥар (декабрь) айдыҥ 8-чи\nЈаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында кенектердиҥ онкӱндӱгине учурлай туштажу ӧткӧн. Анда республикан СМИ-лердиҥ журналисттериле эки эпши — Анна Юрьевна КАЗАНЦЕВА ла Елена Васильевна КАЗАНЦЕВА тушташкан. Бу улус кенек балдар чыдадат. Јӱрӱминде мындый јаан ченелтелер ӧдӱп јаткан бу эки келин бастыра арга-кӱчин балдарыныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын эмеш те болзо бийиктедерге берет. Олор кандый\n«Балдар учун ӧмӧ-jӧмӧ»\nАлтай Республикада кенек балдарды иштеер профессиязын талдап аларына эртеледе белетеер иштиҥ ченемели кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн тергеелер ортодогы конференцияда шӱӱжилген. Ондо тергеебистиҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ, јонјӱрӱмдик ле ӱредӱлик учреждениелериниҥ, јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдардыҥ, коммерциялык эмес биригӱлердиҥ ле аргачылыктыҥ чыгартулу улузы, анайда ок Алтайский крайдыҥ ла Новосибирский областьтыҥ кенек балдарла иштеген тӧзӧлмӧлӧриниҥ\nФедерал бюджет кирелтезиле де, чыгымыла да толо jеткилделген\nРоссия Федерацияныҥ Государственный Думазы кӱчӱрген айдыҥ 21-чи кӱнинде 2019-2021 јылдардыҥ федерал бюджедин јӧптӧгӧн. Газедистиҥ бӱгӱнги айылчызы — Госдуманыҥ депутады Родион БУКАЧАКОВ. —Родион Борисович, 2019-2021 јылдардыҥ бюджеди ӱчинчи калганчы кычырышла јӧптӧлди, бюджеттиҥ баштапкы кычырыжы аайынча Слер лапту куучындаган эдигер, эмди бюджет толо јӧптӧлӧрдӧ, нени айдарыгар? —Баштап ла айдарга турганым — ӱчјылдык бюджеттиҥ бастыра кӧргӱзӱлериниҥ акча-манаттарыныҥ кеми,\nJеткерди болдыртпас амадула\nЈеткерлӱ айалгалардыҥ каршузын јоголторы ла олорды болдыртпазы аайынча государстволык системаныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ 2018 јылдагы ижиниҥ турулталары ла келер 2019 јылга темдектелген иштер шӱӱжилген јуунда АР-дыҥ башчызы Александр Бердников турушкан. Јуунныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков, баш федерал инспектор Дмитрий Колозин,\n—Владимир Николаевич, бистиҥ ороонныҥ Конституциязы керегинде текшилей нени айдарыгар? —Кыскарта айтса, мен оны «албатылык» деп айдар эдим. Онызын бу документтиҥ кажы ла сӧзи кӧдӱриҥилӱ, тереҥ учурлу болгоны керелейт. Ороонныҥ Тӧс документиниҥ башталганында ла бичилген баштапкы ла эрмектиҥ учурын кӧрзӧӧр: «Бис, Россия Федерацияныҥ кӧп укту албатызы…». Анайда ок бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде бу Конституция баштапкы ла катап\nДмитрий Медведевтиҥ тӧс каруулары\nРоссияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий МЕДВЕДЕВ чике эфирде јылдыҥ турулталары аайынча интервьюда российский телеканалдардыҥ (Первый канал, Россия 1, НТВ, РВК, Томское время) журналисттериниҥ сурактарына каруулар берген. Jонjӱрӱмдик программаларга ла модернизацияга 23 трлн салковой керек Башкару акча-манат алар аргаларды билгир аайлаштырганыныҥ шылтузында ороонныҥ мынаҥ арыгы ӧзӱмине акча-манат табылган. Президенттиҥ кӱӱк айдагы јарлыгын бӱдӱрерге 8 трлн салковой керек,


Кеҥи: эдилген де, эдетен де керектер ас эмес - altaicholmon\n«Мында меге јаан болужын башка-башка кеминдеги депутаттар, јурттардыҥ старосталары јетирет — деп, Сергей Николаевич куучынын улалтат. — Кеҥи деген јурт тегин јурт эмес. Социалистический Иштиҥ Геройы Тана Марчина совет ӧйинде Кеҥидеги совхозтыҥ атту-чуулу койчызы болгон. Семенов Иван Ильич, Туйакту јурттыҥ кижизи — Советский Союзтыҥ Геройы. Ордендерлӱ улустыҥ тоозы он тӧрт.\nАайына чыгатан сурактар ас эмес, олор, байла, кажы ла јуртта бар. Олордыҥ бирӱзи керегинде куучындабас аргам јок. Оны ла эске алынзам, јӱрегим сыстай берет. 2016 јылда јаан кар тӱшкенин слер билеригер. Буландык јуртта јаан эмес суучак бар, ол јайылала, јурттыҥ јарымызын алып ийген. Улус меге баштанды, болушсын, бу тӱбектиҥ аайына чыксын деп.\nУлуска болужар керек. Оныҥ учун мен таныш башкараачыларла јӧптӧжӧлӧ, уур дейтен техниканы экелеле, суу кӧндӱре ӧтсин деп, јалаҥда чичкечек јуука кастырдым. Суу ӧдӧ берген, улус јеҥил тынып ийген…\nJе јербойыныҥ бир ӱй кижизи ӧрӧ турган шиҥдеечи органдарга комыдал бичиген, Каташев јерди ӱреди, кастырды деп. Jаан удабай, Jуртхознадзордыҥ ишчилери једип келген. Кӧргӧн, ширтеген, јурт јеезени 40000 муҥ салковойго шрафтаган, ээлемниҥ меге болушкан башкараачызы В. Е. Шадринди база кезеткен, јӱк ле меге болушканы учун. Бастыра эки-јарым миллион салковой тӧлӧӧри керегинде јӧп јарадылган.\nМеге јаргылажарга келишкен, карын, јаргы ол јӧпти токтоткон. Тарынбас арга јок, не дезе, улуска тузалу иш этсеҥ, кезедип, штрафтап јат.\nМактанбай јадым, је Кеҥиде эткен иштер ас эмес, улус оны кӧрӱп ле баалап јат деп бодойдым.\nJуук ӧйдӧги амадулардыҥ бирӱзи — Шибее јуртта стадион ло балдардыҥ плошадказын тудары. Бу объекттерди быјыл јайдыҥ тал-ортозы кирезинде тудуп салар керек. Улус стадиондо амырап-маргышсын, балдар ол плошадкада ойнозын.\nЭдилген иштердиҥ тоозында – Кеҥиниҥ бойында азыйда гараж болгон ээн тураны спортзал эдип кубултканыс. Спорттыҥ ла су-кадыктыҥ бу объеги эмди тӧрт сменала иштеп турганына не сӱӱнбес. Мында волейбол, баскетбол, кӱреш ле спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери аайынча секциялар иштейт —балдардаҥ ала јаан улуска јетире ого јилбиркеп јӱрет».\nКуучынныҥ учында Сергей Николаевичтеҥ «Бош ӧйдӧ нени эдедигер?» деп сурадыс.\n—Мен иштеҥ бош ӧйдӧ аҥдаарын сӱӱйдим, мылтыктаҥ адары аайынча республикан маргаандарда туружадым. База ла мактаныш јогынаҥ айдып турум — ыраагына кырлу мылтыктаҥ таҥма адары аайынча республикан маргыжуда 300 метрге адары јанынаҥ баштапкы јер алгам.\nМен балыкчы эмес, је улусты балыктаары ажыра амырадары керегинде база сананарга келижет. Буландыктыҥ кӧли бар, балыкту, је оныҥ ээзи улус балыктаганы учун кӧп акча алат. Бай улуска, айса болзо, ол кӧп акча эмес, је бу ла Кеҥиниҥ, аймактыҥ тегин улузына бойыныҥ јериндеги кӧлгӧ барып амыраар кӱӱни бар. Jе…\nБу кӧл республиканыҥ башкартузына кирбей јат, мен оны оҥдобой јадым.\nЭмдиги јӱрӱмде јарт эмес сурактар кӧп, олордыҥ аайына чыгатаны јаҥныҥ јербойындагы органдарынаҥ, ол тоодо бийиктей турган органдардаҥ камаанду. Оныҥ учун олордыҥ бажында отурган улустыҥ ижинде једимдер кӱӱнзейдим — деп, ол айткан.


13.09.2017 - altaicholmon\nТемир кайылтарыныҥ јебрен культуразын шиҥдейт\nГорно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ билимчилери бу јуукта Jопон јеринеҥ келген билимчиле, Кӱнчыгыш Азияныҥ темир аайынча јебрен культуразын шиҥдейтен Тӧс јериниҥ директоры Ясуюки Муракамиле, Россияныҥ академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ археология ла этнография аайынча институдыныҥ билимчилериле тушташкан.\nТыш јанынаҥ јарыдыш аҥылу ајаруда\nМуниципалитеттерде оромдорды эҥирде тыш јанынаҥ јарыдары аайынча ишти Алтай Республиканыҥ Башкарузы бойыныҥ ајарузында тудар.\nБаланы 15 јашту уул аргадаган\nБу учурал јаан изӱ айдыҥ бажында изӱ кӱндердиҥ бирӱзинде болгон. Кӧксуу-Оозы јурттыҥ балдары Кадын сууныҥ јарадында эжинип турган. Кенетийин агын тогус јашту баланы јараттаҥ ыраада апарган, ол дезе јакшы эжинип билбес…\nУлаган аймактыҥ социальный учреждениелери кыш ӧйинде иштеерине эрчимдӱ белетенет — таш кӧмӱр, мазут тартылат, одынды јайгыда белетеп салган.


Алтай аш-курсактыҥ јыргалы - altaicholmon\nАлтай аш-курсактыҥ јыргалы\nКажы ла калыктыҥ јиген-ичкен аш-курсагы оныҥ тӱӱкизиниҥ, культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ ла чӱм-јаҥыныҥ база бир байлык бӧлӱги болуп јат.\nБу байлыкла тергеениҥ айылчыларын ла башка-башка укту эл-јонын таныштырар амадула «Эне Јер. Алтай 2019» деп гастрофестиваль Горно-Алтайскта тӧрт кӱнге улалды. Гастрофестиваль удурумга башчыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилди.\nКуран айдыҥ 8-9 кӱндеринде фестивальдыҥ окылу ачылтазы ла кӱрее-куучын ӧткӧн. 10-11 кӱндерде тӧс тепсеҥде ле оныла коштойында ӧткӧн Чорос-Гуркинниҥ ле В. Чаптыновтыҥ оромдорында, паркта аш-курсактыҥ јаан јыргалы ӧтти дезе, јастыра болбос. Је мында тӧс кайкал ла ачылта – ол тергеениҥ башкарузыныҥ туразыныҥ јанында беш автомашинада белетелип садылган аш-курсак болды. Тергеениҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин аш-курсактыҥ фестивалинде туружып, алтай айылда аш-курсакты кӱӱнзеп амзаган. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайскта ӧдӱп турган байрамга ончо ло аймактардыҥ устары, казанчылары, артисттери јуулган.\n«Бистиҥ тергеениҥ ар-бӱткени јаражыла аҥыланат. Је Туулу Алтайдыҥ тӧс байлыгы – ол иштеҥкей, јайалталу эл-јоны, олор бу кӱндерде бойыныҥ эҥ артык, бийик чыҥдыйлу, натурпродукциязын экелген: сырлар, эттиҥ курсагы, јерлик ӧзӱмдер, телекейде эҥ артык мӧт. Албаты устары кайкамчылу эдимдерин тургустылар, мастер-класстар ӧткӱрдилер. Шеф-казанчылар јербойыныҥ эп-сӱмелериле, јажыттарыла амтанду аш-курсактарын белетейт» – деп, ол темдектеди. Олег Хорохординниҥ шӱӱлтезиле, кӧп тоолу туристтер јаҥыс ла јербойыныҥ ар-бӱткенин кӧрӧргӧ келзин эмес, је тергеениҥ эл-јоныныҥ солун ла амтанду аш-курсагын амзаарга келзин. Айдарда, ондый болзын деп, кӧп иштеер, кӧпти эдер керек. Бу амадула туризмниҥ јербойыныҥ улузына јарамыкту ончо бӱдӱмдерин ӧскӱрер керек. Олордыҥ тоозында «јажыл» туризм, јурт туризм, этнотуризм, гастротуризм. Јербойыныҥ эдимдерин бастыра ороон ичиле «Туулу Алтай» деп бирлик брендле таркадары пландалат. Фестивальдыҥ туружаачылары мындый байрамды јылдыҥ ла ӧткӱрер деген кӱӱнземелин айттылар. «Мындый јаан байрамды бис јылдыҥ ла ӧткӱрерис» – деп, ол бӱдӱмјиледи.\nЈурт ээлем ле туризм бирлик јолдо\nКӧдӱриҥиде онойдо ок калыктар ортодогы Slow Food деген офистиҥ чыгартулу кижизи Анна Каньшиева, «Начало» деген ассоциацияныҥ президенти Юлия Фоминых, онойдо ок таланыҥ аймактарынаҥ келген фермерлер, јуртээлемдик товарды, аш-курсакты эдеечилер, туристический индустрияныҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ турушты.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектегениле, Алтай Республикада гастрономический фестиваль баштапкы катап ӧткӱрилет, је ол мынаҥ ары јылдыҥ сайын ӧткӱрилер.\n«Фестивальдыҥ амадузы Алтай Республиканыҥ эки је ле деген јарамыкту аргазын, эки ууламјыны, јурт ээлемди ле туризмди, бириктирери. Туулу Алтай туристтерге ар-бӱткендик куулгазын ийделӱ јер деген шӱӱлте элбеде јарлу. Јылдыҥ ла талага эки миллионноҥ ажыра улус келет. Республикада экологиялык јанынаҥ эҥ ле ару сырьедоҥ чыҥдыйы бийик аш-курсак, продукция белетелет. Олордыҥ тоозында сырдыҥ башка-башка бӱдӱмдери, эттеҥ белетеген јӱзӱн-башка аш-курсак, мӧт, аҥныҥ мӱӱзинеҥ ле јерлик ӧзӱмдердеҥ белетеген продукция, эм-томго бодолду тоҥмок суу. Онойдо ок калыктыҥ тӱӱкизин ле јадын-јӱрӱмин толо ло чындык кӧргӱзип јаткан эл-јонныҥ јаҥжыккан аш-курсагы.\nФестивальдыҥ амадузы кайкалга бодолду продукцияны элбеде тургузып, ыраак-јуук талалардаҥ келген аргачыларды, айылчыларды, ончо эл-јонды бу байлыкла толо таныштырары.\nБисте туризмниҥ башка-башка бӱдӱмдери, темдектезе, суула јӱзер, кырла јӱрер, экстремал, билелик, этнографиялык ла оноҥ до ӧскӧлӧри бар. Шак бу тооломго биске кыйалтазы јогынаҥ гастрономический туризмди кожор керек. Онызы эҥ ле озо республиканыҥ эл-јоныныҥ јилбӱзине тузалу. Нениҥ учун дезе мындый эптӱ айалгада эл-јонго бойыныҥ белетеген продукциязын садарга быжу рыноктор табылар, албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми кӧдӱрилер, јаранар» — деп, О. Хорохордин куучындады.\nОл онойдо ок фестивальдыҥ окылу бӧлӱгинде айткан куучынында јурт ээлем талада тӧс јерде турат ла бу ууламјыныҥ једимдӱ ӧзӱми сырьены тереҥ ле тӧзӧмӧлдӱ белетеп јазаганынаҥ камаандузы јанынаҥ айтты.\n«Бис продукцияны шак ла ол сырьедоҥ белетеп тургандарды јӧмӧӧрис, олорго болужарыс. Олордыҥ продукциязын «Туулу Алтай» деген бирлик бренд-кычырула ичкери јаан јолго чыгарарыс. Мындый чыҥдыйы бийик продукция республиканыҥ кӧп тоолу аймактарында белетелет, бис олорды фестиваль ӧйинде элбеде кӧргӱзерис. Келер јылда ондый продукцияныҥ кеми јаанаар, нениҥ учун дезе бистиҥ фермерлерде јилбӱӱ де, иштеер кӱӱн-тап та тыҥыырына мен иженедим, бӱдедим.\nГастрофестиваль ончо туружаачыларда, айылчыларда эҥ ле јаркынду кӱӱн-санаа артыргызар деп бӱдӱп турум. Шак ла бу гастрофестиваль јуртээлемдик ууламјыныҥ ичкери ӧзӱмине јаан тебӱ берер, ичкери јолго јарамыкту арга болор» — деп, удурумга башчы айтты.\nКӧдӱриҥи ӧйинде оныҥ туружаачылары республикада турумкай туризмди ӧскӱрери аайынча јарамыкту эп-аргаларды шӱӱштилер. Онойдо ок мында куучын-эрмек талада, аймактарда гастрономический туризмди элбеде таркадары јанынаҥ база ӧтти. Фермерлер, јӱзӱн-башка продукцияны белетеечилер экологический ару продукцияны белетееринде, онойдо ок чыҥдый, ток аш-курсакты белетеериниҥ бойыныҥ озодоҥ келген јажыттарыла, ээжилериле таныштырдылар. Оныҥ кийнинде эрмек-куучын, мастер-класстар башка-башка јерлерде ӧткӧнин темдектеер керек.\nЭтногастротуризмди билим тӧзӧгӧлӧ\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген фестивальдыҥ окылу кӧдӱриҥизи «Гастрономическая карта России» деген федерал инновациялык ӱлекердиҥ программазына кирет ле Ростуризмниҥ, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧ колбулар аайынча министерствозыныҥ ла коммерциялык партнерствоныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрилди.\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген гастрофестивальдыҥ окылу бӧлӱгиниҥ билим ууламјызы куран айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧтти.\nГорно-Алтайсктыҥ государственный университединде «Этногастрономиялык туризм Россияда јуртап јаткан калыктардыҥ этнокультуралык энчи-байлыгын орныктырып ла чеберлеп алатан эп-аргазы» деп адалган кӱрее-куучын ӧткӧн. Кӱрее-куучында Алтай Республикада туризмди ичкери ӧскӱрерине ууламјылалган кӧдӱриҥилердиҥ планын белетеери ле јӱрӱмде бӱдӱрери, республиканы тӱӱкизиле, культуралык энчи-байлыгыла, јаҥжыккан аш-курсагыла јилбилӱ, танылу тала эдип элбеде јарлаары, эл-јонныҥ, јондыктыҥ ајарузын, јилбӱлерин, јаҥжыккан јаҥжыгуларга, туризмге јарамыкту аргаларга, ар-јӧӧжӧгӧ тартарына учурлалган сурактар аайынча јетирӱлер, шӱӱлтелер угулды. Россияда, ӧскӧ ороондордо Алтай Республиканыҥ сӱр-кеберин, эл-јоны кӱндӱзек, тала бойы байлык деген тӱп-шӱӱлтени, оныҥ учурын керектӱ кемине кӧдӱрери јанынаҥ кӱрее-куучында элбеде айдылды ла ӧткӧн иштиҥ турулталары кӧрӱлди.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачыларын туризм аайынча (Ростуризм) федерал агентствоныҥ башкараачызыныҥ советниги Наталья Осипова, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ ректоры Валерий Бабин уткыдылар.\nАлтай Республикада баштапкы катап ӧткӧн билим тӧзӧгӧлӱ этногастрономиялык туризмниҥ сурактарына учурлалган кӱрее-куучында ыраак-јуук талалардаҥ келген улус солун јетирӱлер этти. Темдектезе, рестораторлордыҥ ла отельерлердиҥ федерациязыныҥ президенти Олег Бухаров, Ростуризмниҥ «Гастрономическая карта России» деген ӱлекериниҥ координаторы Ольга Шаповалова, «Slow Food в России» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ вице-президенти Игорь Кехтер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу улус туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айттылар. Олор талалардыҥ калыктарыныҥ јаҥжыккан аш-курсагы ла гастрономиялык туризмниҥ, калыктардыҥ кӧгӱс байлыгыла таныжарында гастрономия оныҥ бир бӱдӱми, этногастрономиялык туризм ле балдар, Россияда курсак-тамак продукцияныҥ каршузын јетирбезиниҥ ле чыҥдыйыныҥ чокым ууламјылары ла оноҥ до ӧскӧ сурактар ороон кеминде кӧргӱзилди. Гастротуризмдеги телекейлик учурлу байлык ченемел јанынаҥ солун јетирӱлер болды.\nКӱрее-куучында Алтай Республикада турбӧлӱктиҥ курч сурактары, ӧзӱмниҥ аргалары јанынаҥ тӧзӧмӧлдӱ шӱӱлтелер айдылды. Мында јетирӱлерди, темдектезе, Алтай Республикадагы государственный биосферный заповедниктиҥ јааны Игорь Калмыков, «Соразвитие» деген АНО-ныҥ јааны Олег Рогачаевский ле оноҥ до ӧскӧлӧри эттилер.\nЭтногастротуризм туризмниҥ база бир јаан ууламјызы болуп јат. Туризмниҥ шак бу бӱдӱминиҥ амадузы Алтайда ар-бӱткенле эптӱ-јӧптӱ јаткан калыктыҥ јадын-јӱрӱмиле, јаҥжыгуларыла, культуразыла тереҥжиде таныштырары. Этногастротуризмди ӧзӱмниҥ јолына кӧндӱктиргени эл-јонныҥ кӧгӱс байлыгын корып аларына ла јербойында јуртап јаткан калыктардыҥ јериниҥ турумкай ӧзӱмине јарамыкту камаанын јетирери јанынаҥ кӧп тоолу шӱӱлтелер, јӧп-сӱмелер айдылды.\nФестиваль эл-јонго јараган\nМобильный ресторандарда белетелип садылган аш-курсактыҥ аттары кӧбизи алтай: балыкту кулактар, карбалјын, чараанду мӱн, талкан-грильяж, эттӱ ӧтпӧк, аттыҥ эдинеҥ мӱн, кӧчӧ, теертпек, вареньелӱ быштак, чок-чок, боорсок. Онойдо ок мындагы мобильный ресторандарда казах ла орус калыктардыҥ аш-курсактары база белетелип садылганын айдар керек. Орус кухняда темдектезе, туку XVI чактаҥ бери келген кундюбки деп курсак – гречкалу, мешкелӱ пелмендер эмтир. Окрошка, щи, јӱзӱн-башка пирогтор. Казах кухняныҥ казылу бешбармагы, тӧӧниҥ эдинеҥ эткен плов, кумыс садылган.\nСолуны столдорды айландыра пресстеген ӧлӧҥдӧрди отургуш этире тургузып койгоны болды. Эл-јон олорго јакшызынып отурып, алган аш-курсагынаҥ амзап турдылар. Аш-курсакты амзабай, канайып бичиир. Айдарда, олорды амзаган улусла куучындаштым. Галина Михайловна Топтыгина фестиваль ла амзаган курсагы керегинде мынайда айтты:\n– Мен уулымла кожо «Ойрот» СПОК-тыҥ тере јууркандарын экелип садып турус. Оныла коштой бу баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан јаан байрам-фестивальды кӧрӧргӧ кӱӱнзедис. Мындый јаан, элбек байрам тӧзӧп ӧткӱреечилерге быйан айдар керек. Мында автомобильдерде ле белетелип садылып турган курсак-тамакты да, оромдордо белетелип турган курсактарды кӧрӱп, кайкап турбай. Бир јанынаҥ тышкары от салып, ышталып, курсак белетегенче, бу автомобильдерде ле электрооттыҥ ийдезиле белетеп сатканы торт ошкош. Мен сугуштыҥ эдине буудайды јибидип белетейле, гарнир эдип сатканын сонуркап алдым. Буудай эт-канга, су-кадыкка тузалу аш эмей. Мӧт садып турган јерде кижиниҥ кӧзи «јӱгӱрӱжер» эмтир! Ӧҥдӧриле, амтандарыла, кандый ӧлӧҥдӱ јерде јуулганыла кандыйы јок деер!\nМен јарлу ресторатор јиит келинле, Юлия Фоминыхла, туштажып таныштым. Оныҥ шӱӱлтелери солун келин эмтир. Алтай эне јеристиҥ продукциязынаҥ, ӧлӧҥдӧринеҥ де эткен аш-курсагысты белетеп, јарлап јӱргенине јаан быйан айдар керек. Алтай калыктыҥ аш-курсагы ас, теп-тегин дегени јастыра куучын. Алтай кӧчкӱндер ол ло кӧчӱп јӱрӱп, мал-ажын сойып, чӱрчеде ле кандыгын, маҥырын казып-ӱзӱп, кожуп јип турбай. Јӱзӱн ӧлӧҥ-чечегинеҥ чай азып ичетени кайда.\nСтепан Николаевич Ябыштаев эш-нӧкӧриле кожо кандый да курсак амзап отурдылар. «Бис казылу бешбармак садып алганыс. Мында казы, јуу, согоно ло тесте бар, амтанду курсак эмтир. Баазы да јарамыкту 150 ле салковой, ресторанныҥ курсагы эмей деп сананзаҥ – ондый ла баалу эмес ошкош. Онойдо ок эки стакан кумысты 100 салковойго алдыс. Эмди эмеш тамзыктанып алала, ӧскӧ дӧ кӧрӱлерди базып кӧрӧрис» — деп, ол айтты.\nГорно-Алтайскта јуртап јаткан Тамара Николаевна Чувашованыҥ куучындаганыла, байрам бастыра јанынаҥ кайкаткан. «Бу фестивальда албаты устарыныҥ эдимдерин, анчада ла албадаҥ, тередеҥ ле кийистеҥ эткен не-немелерди (ол тоодо меелейлерди, бӧрӱктерди) кӧрӱп, јӱзӱн ле башка аш-курсагын амзап, бистиҥ республика кандый бай ла јилбилӱ јер деп сананарыҥ, – деп, ол айтты. — Автомобильдерде јиит казанчы улустыҥ белетеген аш-курсагы солун эмтир. Мен база сонуркадып тӧӧниҥ эдинеҥ кайнаткан пловты алып, баштапкы катап јидим. Эди јымжак, амтанду эмтир. Ристи кашадый этирте кайнатпагы јакшы, кажы ла рис башка – профессионал казанчылар белетени иле. Плов кӧп салылган, баазы да кем јок. Кайкап кӧргӧним – маала ажынаҥ белетеген манты болды. Мантыны кижи эттӱ ле эдип турбай. Су-кадыгыныҥ айалгазыла, эт-неме јип болбос улуска маала ажыла белетелгени карын јакшы тамзык деп бодойдым. Десерт курсактаҥ талканду грильяжты амзаар ба деп турум».\nОлег Васильевич Кокулев баркаларын ээчидип јӱрӱ. «Мени былар «саап» ла јат. Туку Чорос-Гуркинниҥ оромында тегин казанчылардаҥ шашлык садып бергем. Эмди бу ресторандарда чычранадаҥ, вишнядаҥ кайнаткан суузындар садып бердим. Бойым кӧчӧ лӧ мӧттӱ чай садып алала амзадым. Ончо ло јараган».\nТазранова Айсулу бир балазын ээчидип, бирӱзин кучактанып алган фестиваль кӧрӱп јӱрген эмтир. «Мен эки баламла кожо бу байрамды кӧрӧр деп амадап келдим – деп, јиит келин айдат. – Кӧчӧ садып алдыс. Автомобильдиҥ тыштында бичилгениле, арбадаҥ, койдыҥ эдинеҥ аскан ток-тойу кӧчӧ. Чын ла, байа классический дейтен кӧчӧ эмтир. Койдыҥ семис кабыргаларынаҥ кайнаткан кӧчӧни јакшызынып ичтис».\nКурсак-тамактаҥ мен бойым бешбармак амзаар деп санандым. Је улусла куучындажып јӱргенчем, бешбармак божой берерде, куру калдым. Чараан-балыкту рулет садып алар деген санаама база јетпедим. Чараан јок, семга балык амзаарга келишти.\nБир саатта Ленинниҥ тепсеҥинде сценада окылу ачылта болды. Ондо эмди республикада јарлу казанчы, ресторатор Юлия Фоминых јуулган улусты фестивальдыҥ ачылтазыла уткыды. «Кажы ла калыктыҥ культуразы, тӱӱкизи ле јаҥжыгулары јербойыныҥ аш-курсагыла тудуш. Айдарда, олордыҥ аш-курсагы јанынаҥ јаҥжыгуларын, белетеер эп-аргаларын корулап ла чеберлеп, келер ӱйелерге артырары јаан учурлу» – деп, ол айдып, улусты мобильный ресторан-фудтрактарда белетелип садылган аш-курсактаҥ амзазын деп кычырды. Оныҥ кийнинде сценада тергеениҥ ончо аймактарынаҥ келген делегациялар ойын-концерттерин кӧргӱстилер. Онойдо ок јилбилӱ ойындар ӧткӱрилди.\nТӧс тепсеҥде тегерийте јазалган саду јерлерде тергеениҥ крестьян-фермер ээлемдериниҥ, таҥынаҥ аргачыларыныҥ садузы эрчимдӱ ӧтти. Мында ӧлӧҥ-чӧптӧҥ, бальзам-суузындардаҥ баштайла, эттеҥ ле сӱттеҥ эткен аш-курсакка чыгара садылды. Ол тоодо «Туулык ферма» СПОК-тыҥ сӱттеҥ эткен курсак-тамагын садып аларга тургандар узун очередьке туруп ийдилер. Чамал аймакта сарлыктыҥ эдинеҥ солун курсак эдип садаачылар турдылар. Магазини Горно-Алтайскта да бар эмтир. Чой аймагынаҥ «Подворье» СК-ныҥ сӱттеҥ эткен йогуртын, кефирин ле ӧскӧ дӧ курсак-суузынын улуска амзадып тургылады. Амтандузы сӱреен эмтир! Горно-Алтайскта ла коштой јурттарда магазиндер оныҥ продукциязыла садыжып турганы јакшы болуптыр. Бӱлӱлӱде «Алтайские луга» деп фермер ээлем јербойыныҥ сырьезынаҥ, ол тоодо аҥныҥ, аттыҥ, кроликтиҥ ле такааныҥ эдинеҥ амтанду ла тузалу аш-курсак белетеп садат. Оогоштой кертип салган колбасаларды улуска амзадып турдылар.\nБерсимбаевтердиҥ казах калыктыҥ сӱттеҥ казах калыктыҥ эп-сӱмезиле белетеген курсагы улусты јилбиркеткени иле кӧрӱнди. Онойдо ок јиит аргачылар Чендыевтердиҥ јӱзӱн бӱдӱм-кеберлӱ этирте белетеген тату куруттарын эл-јон ло айылчылар кӱӱнзеп, сурулап келип алып турдылар. Шашлык, колбаса-купаты белетеген јерлерде улустыҥ чырайы кызыл ӧрт, олорды быжырган чоктыҥ, эттиҥ ыш-буузы куу туман турды…\nГастрофестиваль, алтайлап айтса, кара кардынныҥ, јыргалы бийик кеминде ӧттти деп айдар керек.\nКош-Агаш аймактаҥ фермер Гарри Телесов:\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген этнофестиваль бистиҥ талада баштапкы катап ӧткӱрилип јатканы тӱӱкилик учурлу керек. Шак бу јаан байрам ӧйинде талада јуртап јаткандардыҥ азыраган мал-ажыныҥ эдинеҥ, сӱдинеҥ белетеген аш-курсагы кӧргӱзилер.\nМындый солун керекти таланыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин јакшы јӧмӧгӧн. База «Начало» деген ассоциацияныҥ президенти. «Типография» ресторанныҥ шеф-таскадаачызы Юлия Фоминыхтыҥ шылтузында јакшынак байрам ӧдӱп јат.\nБиске, фермерлерге, мындый байрам база јарамыкту. Бисте бойыстыҥ аш-курсагыс ажыра олордыҥ чыҥдыйын, тузазын кӧргӱзер арга келишкени база јакшы темдек. Бӱгӱнги кӱнде јер-телекейдиҥ улузы чыҥдый, јӱзӱн-башка кожумактар јок курсак-тамактарга тартылат. Айдарда, бистиҥ Алтайда белетеген аш-курсак телекейде аҥылу. Бистиҥ таланыҥ курсак-тамагы ару, јаан да, јаш та улустыҥ су-кадыгына тузалу.\nБӱгӱнги кӱнде јурт јерлерде кӧп саба улус мал-ашта иштеп јат. Бис, фермерлер, биригип, азыраган ак малыс бийик баала барзын деп иштейдис. Бистиҥ аймактыҥ ак малыныҥ амтамы башка, танылу. Нениҥ учун дезе бийик кырларда одорлордо јӱрген мал отогон ӧлӧҥи ару, јулукту, борјоҥ. Эди-јуузыныҥ чыҥдыйы бийик. Биске бу байрамда бийик јерлерде, тайгаларда јӱрген малдаҥ белетеген ару, химия јок аш-курсакты элбеде чыгарып јатканы сӱреен јараган.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ аймакта алты кирези фермер балыкла иштеп баштаган. Бу биске чек јаҥы ууламјы, бис мал-ашла иштеп јӱрген улус ине. Је балык ӧскӱрерине јилбӱӱ бар. Фермерлердиҥ кӧп лӧ јаны чараан, нельма, пелядь деген балыктар ӧскӱрет. Јада тура балыкла иштеп турган аргачылар, фермерлер кӧптӧӧр деп иженедим. Байа товарный рыболовствоныҥ бойыныҥ ээжизи бар. Ол кӧлдӧрди аукционло берип јат. Новосибирсктеги аукциондо туружып, кӧлди ойноп алар арга бар. Ол кӧлгӧ балыкты божодып ӧскӱрериҥ».\nОҥдой аймактаҥ аргачы Сергей Тобоев:\n«Бу солун байрамды белетеп ӧткӱрип јаткан улустыҥ амадузы, кӧрӱм-шӱӱлтези солун ла тузалу. Таланыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин бу керекти јӧмӧгӧни јакшы. Туку Италиядаҥ келген улус бар. Олордыҥ тӧс амадузы јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала албатыныҥ азыранган курсак-тамагын чеберлеп, элбеде таркадып ӧскӱрери, чыгарары.\nЕвропада ару, су-кадыкка тузалу аш-курсактыҥ баазы бийик болуптыр. Бис дезе аш-курсагыстыҥ учурын јетире баалабай, оҥдобой турган эмтирис. Келген айылчылар айылга кирип, чеген амзагандар. Чеген-айрактыҥ тӱӱкизин угуп, бедиреп јӱргенисти таптыс деп сӱреен сӱӱнгиледи. Јаан ороондордо, темдектезе, Италияда муниципалитет биригӱлер болуптыр, байа бисте чилеп, јӱзӱн-башка ук-калыктар јок.\nМен олорго талканныҥ учурын јартадым. Талкан озодоҥ бери ток аш-курсак деп јолду чотолот. Талканды белетеерге, озо ло баштап јакшы јер, чыҥдый арба керек. Арба сӱреен чӱмдӱ аш. Суланы-эшти јылдыҥ ла ӧскӱрзеҥ, ӧзӱп ле јадар. Арбаны бир ле јерге јылдыҥ ла отургуссаҥ, ол коомой чыгар эмезе чек чыкпаза да табы. Айдарда, ол јерди амырадар, ӧтӧктӧӧр, јазаар керек. Техника керек.\nЈе кӱскиде бӱткен ашты колло согуп болбос, комбайн керек. Туку 90-чы јылдардыҥ эскизи-элентизи јеткен комбайндарына запчастьтар керек. 25-30 јылдыҥ туркунына темир де болзо, ээлебей база. Ээжизиле болзо, комбайнды ол ло јылдыҥ бажында солыйтан јаҥду. Јаҥы комбайнныҥ баазы 5-7 миллион салковой. Кандый бир грантовый јӧмӧлтӧ-болуш болгон болзо. Јаҥы комбайнды алза, коштой јурттардыҥ фермерлерине тӱҥей ле болужып бербей.\nБот бу «Јер-Эне. Алтай» деген фестивальды ӧйдиҥ некелтези деп айдар кӱӱним бар.\nКош-Агаш аймактаҥ фермер Мирон Дилеков:\n«2008 јылда кредит алып, мал садып алганыс, кымыс эдер ферма ачканыс. Кымысты эл-јонго садып, сӱттеҥ ӧскӧ дӧ аш-курсак белетеп јадыс. Јайлубыс Кӧкӧрӱниҥ Кӧк Ыйыгыныҥ алдында, кыштубыс Чараш деп јерде.\nБала-баркам болужат. Уулдарым малды кабырат, кыстарым беелерди саарга болужат. Мен дезе Кош-Агашка барып, кымысты садып јадым.\n«Јер-Эне. Алтай» деген бу фестивальга кычырарда, амадап келдим. Фестивальдыҥ окылу бӧлӱгинде ӧткӧн кӱрее-куучындарда туружып, кӧп тузалу, керектӱ јетирӱлер уктым. Темдектезе, арбаныҥ бӱдӱмдери, ӧзӱми, талкан керегинде јетирӱ солун. Чындап та, Кош-\nАгашта тайга јердиҥ ле ӧзӧктӧ турган малдыҥ сӱдинеҥ белетеген кымыстыҥ амтамы башка болор. Бу кӱрее-куучында Кӧксуу-Оозы аймактаҥ адаручы эпшиниҥ айтканы база солун. Ол адарузын тайганыҥ бажында тудат. Айдарда, тайганыҥ ла ӧзӧктиҥ адаруларыныҥ мӧдиниҥ амтамы башка, аҥылу болуптыр.\nКымыстыҥ чыҥдыйы бийик болзын деп, сӱтти тыҥ ла быжар керек. Ол тушта оныҥ амтамы сӱреен јакшы болор. Бис тӧртӧннӧҥ ажыра бее саап јадыс. Кӱнинде эки-ӱч катаптаҥ саайдыс. Оноҥ малды кулундарыла кожо одорго чыгарадыс.\nКымыс сӱреен тузалу суузын. Эл-јон ортодо јаан суруда. Белетеп, садып турган улус кӧп. Оныҥ учун кымыс ару, чыҥдый, амтамы бийик болзын деп, билебисле чырмайып иштейдис».