Ӱредӱликте де, билимде де озочыл иштӱ... - altaicholmon\n, Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Россия Федерацияныҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2007» деген тергеелик кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили, ПНПО-ныҥ «Россияныҥ эҥ артык ӱредӱчилери»\n(2007 ј.) деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили, ПНПО-ныҥ «Алтай Республиканыҥ эҥ артык ӱредӱчилери» (2006 ј.) деген тергеелик кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили, Алтай Республиканыҥ башчызындагы алтай тилдиҥ совединиҥ турчызы Ульяна ТЕКЕНОВАНЫҤ ады-јолы ыраак-јуук талаларда элбеде јарлу.\nОл јаҥыс та ресгимназияда иштеп турган эмес, је онойдо ок тӧс ижиле коштой эл университетте алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ кафедразыныҥ доценти, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ баш билим ишчизи. Ӱредӱ ле билим ууламјыларда ижи турулталу.\nУльяна Текенова (Сайланкина) 1961 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта Кујурлу јурттыҥ јанында Туралду деп јерде чыккан. Адазы кӧгӧл майман сӧӧктӱ Селем (Николай) Майманович (1927-1982 ј.ј.) Сайланкин Оймон ичинеҥ. Таадазы Алтын-Јала Сайланкин (1907-1942 ј.ј.) Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Ленинградский фронтто јеҥ јастанып јыгылган.\nУльяна Николаевнаныҥ айтканыла, олордыҥ ада-ӧбӧкӧзи Мата Сайлаҥка (1865-1937 ј.ј.), бай ады Апыйым деп кижи болгон. Аргалу-чакту јаткан. 1889 јылда јорыкчы В. В. Сапожниковко јол баштап јӱрген. Ол јол-јорык керегинде «По Алтаю» (1949 ј.) деген бичикте сӱрекей јакшы бичилген ле картада «Сайланкина грива» деген кырдыҥ ады да адалып калган. Оноҥ 1908 јылда Г. И. Чорос-Гуркинге база јол баштап јӱрген. Ады јарлу јурукчы Апыйымды кереес эдип јураган.\nОл 1937 јылдыҥ кӱчӱрген айында албатыныҥ ӧштӱзи деп бурулаткан ла јаҥар айдыҥ 30-чы кӱнинде Кызыл-Ӧзӧктӧ оны адып салган. Кийнинде актаткан.\nКарындажы Иннокентий Матай база В. В. Сапожниковтыҥ атту-чуулу јолбаштаачызы болгон.\nУльяна Николаевнаныҥ энези алмат сӧӧктӱ Вера Алматовна Сайланкина (Белеҥир Байгаровна Тугашева) угы-тӧзиле Аркыттыҥ алматтарынаҥ. Ада-энези Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажынаҥ ала учына јетире тылда иштеген. Олор 4 уулын ла 6 кызын чыдадып-ӱредип, јаан јолына чыгарган.\nАда-энезиниҥ эрке-торко кызы Ульяна Кујурлуныҥ баштамы, оноҥ Тӱҥӱрдиҥ сегисјылдык ла Катандуныҥ орто ӱредӱлӱ школдорын божоткон. Интернатта да јаткан.\nШколдыҥ кийнинеҥ Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ алтай бӧлӱгине кирип, оны 1983 јылда једимдӱ тӱгескен. Ол ады-чуузы јарлу ӱредӱчилер, билимчилер С. С. Суразаковто, Н. Н. Суразаковада,\nН. А. Кучигашевада, С. С. Каташта, С. М. Каташевте ӱренген. В. И. Чичиновтыҥ орус литеатурала кычырган лекцияларын да угарга келишкен.\n2008 јылда Казаньда «Национальная картина мира в прозе Дибаша Каинчина» деген диссертациязын једимдӱ корыган.\nЭш-нӧкӧри кыпчак сӧӧктӱ Эдуард Текенов, Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртынаҥ. Нак биле эки уулын ла кызын чыдаткан. Олор ӱчӱлези айыл-јуртту. Ульяна Николаевнаныҥ ла Эдуард Михайловичтиҥ ырызы-кежиги – јети барказы.\nУльяна Текенованы чыккан кӱниле ӱреткен ӱренчиктери, коллегалары, ӱредӱ бӧлӱгиниҥ улузы, онойдо ок билим телекейинде иштеп јаткан билимчилер уткуп, амадап ийген јылу кӱӱнземелдериле кычыраачыларды таныштырадыс.\nТуулу Алтайда Ульяна Николаевна тем, јозок алып ӱренгедий ӱредӱчилердиҥ тоозында. Ол јаантайын јаҥы ӧйлӧ теҥ барып, јаҥыртуларла таныжып, билериле ӱлежип јӱрет. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторында јаҥы технологияларды тузаланып, ченемелиле ачык уроктор ло мастер-класстар ажыра республиканыҥ ӱредӱчилериле ӱлежет.\nУльяна Николаевнаныҥ баштаҥкайлары сӱреен кӧп. Ол јаантайын ла бедирениште ле јаҥыны табарыныҥ јолында. Республика кеминде ӧткӱрилип турган алтай тил ле литература аайынча «Тийиҥеш» деп маргаан-конкурс кӧп јылдардыҥ туркунына бу кижиниҥ башкарганыла эрчимдӱ ӧткӱрилген. Билим-шиҥжӱ ишти база једимдӱ апарып јат. В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык кычырыштар 10 јылдаҥ ажыра бийик кеминде ӧткӱрилип, бистиҥ балдар јылдыҥ ла Москвага барып, иштерин једимдӱ, јеҥӱлӱ корыйт.\nУльяна Николаевна коллегалары ла ӱренчиктери ортодо јаан тоомјыда. Ол бойыныҥ јалакайыла, кажы ла кижиге ајарыҥкай, кижи кӱӱндӱ болгоныла улустыҥ јӱрегин олјолойт. Ульяна Николаевнага бек су-кадык, билезине амыр-энчӱ, ижинде једимдер, билим ижинде јаҥы ачылталар кӱӱнзеп турубыс.\nРеспубликан гимназияныҥ алтай кафедразыныҥ ӱредӱчилери\nАлтай албатыныҥ ӧзӱминде Ульяна Николаевна Текенованыҥ бӱдӱрген ижи једимдӱ. Ол ӱредӱликте 38 јылдыҥ туркунына иштеп келген ченемели јаан, билгирлери тереҥ ӱредӱчи. Ӱренчиктериниҥ кӧгӱс-кӧрӱмин ойгозып, тӧрӧлчи кӱӱнин таскадып, тӧп лӧ бек кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болорына ууламјылап апарат. Оны аҥыландырып турган кылык-јаҥы – ол јаантайын «ичкери јолдо», бедирениште. Эткен керектерин алзабыс, јаш ӱйеге, јашӧскӱримге, јозок деп айдар керек.\nУльяна Николаевна – ӱредӱчи, методист, билимчи.\nАҥылу ајаруны шиҥжӱ иштерге эдет. У. Н. Текенованыҥ баштанкайыла 2009 јылдаҥ бери тергее ичинде алтай тилле, литературала 5-11 класстардыҥ ӱренчиктерине «Тийиҥеш» деп ойын-кӧрӱ-маргаан ӧткӱрилет. Ол анайда ок алтай тилле, литературала ӱредӱ бичиктердиҥ, программалардыҥ авторы болот.\n2007 јылда «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи» деп профессионал кӧрӱ-маргаанда јеҥӱ алып, Москвада ӧткӧн тӧрӧл тилдердиҥ ӱредӱчилериниҥ, ол тоодо орус, текшироссиялык кӧрӱ-маргааныныҥ баштапкы туружаачызы болуп, Алтай Республиканыҥ адын јолду чыгарган.\nАлтай литература билимде 4 монографияныҥ, 50-неҥ ажыра статьялардыҥ авторы. Алтай бичиичилердиҥ јӱрӱмдик ле чӱмделге јолын шиҥдеп, бойыныҥ шӱӱлтезин кычыраачыларга јетирет. Алтай литература билимде билимчиниҥ эткен ижиниҥ учуры бийик деп темдектеер керек.\nУльяна Николаевна анайда ок орус-алтай электронный сӧзлик тургускан. Бӱгӱнги кӱнде, тӧрӧл тил јанынаҥ чочыдулу айалгада, jаш ӱйеге ле текши эл-јонго бу јаан јӧмӧлтӧ.\nУльяна Николаевнаны кирген толо јажыла уткуп, бек су-кадык, амыр-энчу, бийик једимдер кӱӱнзейдим.\nЈӱрӱмде кажы ла кижиниҥ ижиниҥ турултазы бар. Ӱредӱчи улустыҥ ижиниҥ турултазы – ол jиит ӱйени тазыктырары. Кандый ӱйе тазыктырып аларыс — ол бистиҥ эртенги кӱнис деп айдар керек. Айдарда, кажы ла ӱредӱчи ак-чек иштеп, келер ӱйени jаан јӱрӱмге белетейт. Ак-чек санаалу, jалтанбас, jилбиркек болчомдор — ол бистиҥ келер ӱйе. Шак бу мындый амадула бистиҥ тӧрӧл Алтайыста 2011 jылдаҥ ала jиит шиҥжӱчилердиҥ ӧмӧлиги ижин баштады. Бу ӧмӧликтиҥ ижин республикан гимназияда алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Ульяна Николаевна Текенова баштаган. Бу ӧмӧликтиҥ тӧс амадузы – jайалталу ӱренчиктерге шиҥжӱниҥ кайкамчылу, солун телекейин ачары.\n2021 jылда ӧмӧлик 10 jылдыгын темдектеди. Узак јылдарга ижин улалтып јаткан бу керсӱ, jалакай jӱректӱ ӱредӱчиге кӧп-кӧп тоолу ӱренчиктер, ада-энелер, коллегалары быйанду јӱрет. Бу jаан ырыс! Канча балдардыҥ шиҥжӱчи jолын ачып, jер-телекейди кӧргӱзип, Тӧрӧлистиҥ тӧс калазына jылдыҥ ла апарат. Балдар ӧскӧ толуктардаҥ, ороондордоҥ келген ӱренчиктерле, ӱредӱчилериле танышканы, олордыҥ ижиле jилбиркегени – ол jаан jедим. Канча jылдардыҥ туркунына олор Москвага, Якутияга, балдардыҥ амыраар «Артек» лагерине барып келгени – ол кандый јаан сӱӱнчи. Балдар тузалу билгир алып, jилбилӱ туштажуларда турушканы — jаан иш. Балдар jаҥыс ла амырап, тыштанып јӱрбей јат, олор ачылталарын, билгирин кӧргӱзип, бийик jедимдерге jедет. Бийик jедимдер балдардыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, олорго канат берет, ада-энезин сӱӱндирет.\nМениҥ санаамла, бу јӱрӱмде эҥ ле jилбилӱ улус — ол бойыныҥ ижин сӱӱген улус. Бот ондый улустыҥ бирӱзи — Ульяна Николаевна. Мениҥ бойымныҥ ӱредӱчи ижимде, ӱренчиктеримниҥ jолында мындый кижиге туштаганыска сӱӱнип јӱредим.\nКандый ла иште: кабинет jазаганда, кандый бир урокко ол эмезе кӧдӱриҥи белетегенде, Ульяна Николаевна бойыныҥ солун ич-кӧрӱмин, кеендик jайалтазын кӧргӱзет.\nТолгон толо jажарла Слерди уткуп, бек су-кадык, јӱрегерде jаантайын ырыстыҥ кӱӱзи томулзын, чырайарды сӱӱнчиниҥ кӱлӱмjизи jарытсын, айландыра сӱӱнчилу баркалар кыймырашсын, бала-баркагар сӱӱндирип јӱрзин деп кӱӱнзейдим.\nТоогонымла, Власта ТЫСОВА, Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи\nУльяна Николаевна узак jылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ ÿредÿчилердиҥ билгирин бийиктедер институдыла, алтай тилди ле литератураны ÿредериниҥ кафедразыла бек колбуда иштеп jат. Ол кöп тоолу ÿредÿ-методикалык бичиктердиҥ авторы. Алтай литератураны школдо ÿредериниҥ сурактарын тереҥ шиҥдеп, ол тöс лö орто класстарга Н. М. Киндиковала, Е. Д. Чандыевала кожо «Алтай литературала иштеер программаларды» ла Н. М. Киндиковала 10-11 класстарга база «Алтай литературала иштеер программалар» тургускан. Анайда ок сегизинчи класстарга алтай литературала хрестоматияны ла ÿредÿчилерге болушту методикалык ууламjыларды, ÿредÿ бичиктиҥ электрон бÿдÿмин тургускан. Ол jетинчи класстыҥ «Алтай литература» хрестоматиязыныҥ билим редакторы ла бу класска методикалык ууламjылардыҥ авторы, алтай литературала демонстрациялык кöргÿзÿ таблицалардыҥ тургузаачыларыныҥ бирÿзи болуп јат. Ӧткӧн jылда он биринчи класска ÿредÿ бичиктиҥ электрон бÿдÿмин ле ÿредÿчилерге болушту методикалык ууламjыларды тургузарында турушкан.\nАлтай тилин билбес эмезе коомой билер балдарды тöрöл тилине ÿредерине ууламjылалган ÿредÿ-методикалык бичиктерде, иштерде бу автордыҥ ижи база jаан учурлу. Ол 5-9 класстарга тилин билбес балдарга тургускан программалардыҥ баштапкы тургузаачызы. Анайда ок 2019 jылда jаҥыдаҥ тургузылып, кепке базылган алтай тилди эл-тергеелик тил деп ÿредетен программалардыҥ авторлорыныҥ öмöлигинде иштеген. Бу программала ÿредÿ бичиктердиҥ УМК-ларын тургузар иште Ульяна Николаевна эрчимдÿ туружат.\nУльяна Николаевна кöп ÿредÿ-методикалык бичиктердиҥ рецензенти болуп, бу кÿч ишти каруулу бÿдÿрет. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ курстары, семинарлары öйинде ол ачык уроктор ӧткӱрип, ÿренчиктерле ишти тöзööр jаҥы технологияларды ижинде канайда тузаланарыныҥ ченемелиле ачык-jарык ÿлежип, лекциялар кычырып, вебинарлар ӧткӱрип, олордыҥ кÿÿн-санаазына jаҥы ийде-кÿч берип, ижине, кöрÿм-шÿÿлтезине jаан камаанын jетирет деп темдектеер керек.\nСлер ӱренчиктеригерге тӧрӧл тилин, бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин тереҥ сезип, оны кӧгӱс байлыгына алынарына кӧп ийде-кӱчигерди бередигер. Јаш ӱйени Тӧрӧлин, калыгын сӱӱрине, кӧгӱс-санаазы бийик, санаа-кӱӱни тӧп болорына таскадып турганыгарга, тургускан ӱредӱ бичиктеригер учун јаан быйанысты айдадыс. Ӱредӱликте болуп турган јаҥыртуларды ижерге кийдирип, байлык ченемелерле ӱредӱчилерле ӱлежип, олорго чыҥдый болужадыгар. Јаш ӱйени таскадар ижигерде бийик једимдерге, турулталарга јеткенигерле бис оморкойдыс. Бисле кожо бек колбуда ӧдӱп јаткан тузалу ижигер мынаҥ да ары улалзын.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институттыҥ ӧмӧлиги Слерди алтын јажарла изӱ уткуп туру.\nКечкен суулардыҥ ийдези кожулзын.\nАйлы-јуртыгар амыр-энчӱ турзын,\nАлбатынаҥ быйанду јӱрӱгер.\nЈайаандык ижигерде оноҥ бийик једимдер кӱӱнзейдис.\nӰредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ ӧмӧлиги\nУльяна Николаевна Алтай Республикада Јииттердиҥ В. И Вернадскийдиҥ адыла адалган бастырароссиялык кычырыштарыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ координаторы. Шак ла оныҥ баштаҥкайыла талалык площадка ачылган ла он јылдыҥ туркунына тергеениҥ јаан класстарыныҥ ӱренчиктеринде, ол тоодо бистиҥ лицеисттерде, бойыныҥ шиҥжӱлӱ иштерин јаҥыс та тергее кеминде эмес, је онойдо ок талалык бӧлӱктиҥ јеҥӱчилдери болуп, Москвада ӧдӱп турган Кычырыштардыҥ адакы бӧлӱгинде туружар јарамыкту арга бар.\nБастыра јылдардыҥ туркунына РКЛ-дыҥ педӧмӧлиги Ульяна Николаевнала бек колбуда ӧмӧ-јӧмӧ иштейт. Ол јылдыҥ ла талалык бӧлӱктиҥ јеҥӱчилдерин Москва јаар ӱйдежип јӱрет. Педагогтор, ӱренчиктер ле олордыҥ ада-энелери Ульяна Николаевнаныҥ јалакайын, каруулузын аҥылап темдектейдилер. Јол-јорыкла колбулу тӧзӧмӧл сурактардыҥ аайына тӱрген чыгар, балдарды јӧмӧп, финалда једимдӱ туружары јанынаҥ сӱрекей јакшы јӧп-сӱмелер айдып берет.\nРеспубликан классический лицейдиҥ педӧмӧлиги Ульяна Николаевнаны алтын јажыла уткуп, республиканыҥ ӧзӱмине тузалу јаҥы јайааан шӱӱлтелер, ӱлекерлер кӧп лӧ једимдӱ иш болзын деп кӱӱнзейдилер.\nН. МАНЕЕВА, РКЛ-дыҥ директорыныҥ билим-методикалык иш аайынча ордынчызы\nУльяна Николаевнала коштой јӱрӱп иштеерге сӱреен јакшы ла јеҥил. Мен оныҥ санаа-\nукаазы, јайалтазы ла иштеҥкейи, турумкайы бир агынла кӧнӱ баратканын ла кайкайдым, кайкамчылузын кажы ла катап аҥылап кӧрӧдим. Ульяна Николаевна — јалакай, керсӱ, чек ле чебер, кеен-јараш, чындык, кӱлӱмјиниҥ ле кӱӱнзектиҥ бӱткӱл телекейи деп айдадым. Ондый кижи бистиҥ, ӱредӱчилердиҥ, ортозында болгонына јаҥыс ла сӱӱнер ле оморкоор керек.\nТ. ЮРКИНА, орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи\nМениҥ јӱрегиме кару ӱредӱчим, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Ульяна Николаевнага јаантайын быйанду јӱредим. Школды божотконымнаҥ бери 14 јыл ӧтти, А. И. Герценниҥ адыла адалган педагогический университетте ӱрендим. Улан-Батордо «Русский лицей им. Ю. А. Гагарина» деген монгол-россиялык школдо ӱредӱчи болуп иштейдим.\nШак мынызы тегиндӱ эмес. Нениҥ учун дезе мен бу ишти Ульяна Николаевнадый ӱредӱчилердиҥ шылтузында талдап алгам ине. Ульяна Николаевна — Ӱредӱчи, таскадаачы, нӧкӧр… Ол бойыныҥ ижине јаҥыс та кӧп јылдардыҥ туркунына јуулган байлык ченемелин салып турган эмес. Бу ишке јӱрегин, ӧзӧгин ле бойыныҥ аҥылу кӱӱнин салат.\nОл сӱрекей некелтелӱ ӱредӱчи, ӱренчиктериле ак-чек болуп, олорды ӱредӱзи турулталу болорына ӱредет, таскадат. Ульяна Николаевна бойы јаантайын ӱренет, кычырат, бедиренет. Онызын ӱредӱликтеги, билимдеги јаан једимдери керелейт.\nСветлана СЕГЕРТКИШЕВА, Улан-Баатор, Монголия\nАлтай тилдиҥ баштапкы урогы. Ӱренер кыпка кирип келеле, оныҥ jаанын, jаражын кайкаганым эмдиге jетире сагыжымнаҥ чыкпайт… Урок баштала берерде, эжиктеҥ эҥ ле тыҥ сӱӱйтен ӱредӱчи кирип келгенин ол тушта билбегем де.\nМынайып, эҥ ле jилбилӱ, тузалу, солун ӱредӱлӱ joл ачылган. Кажы ла туштажуныҥ кийнинеҥ бистиҥ билгирис элбеп, алтай тилле, литературала тыҥ jилбиркейтенис. Ульяна\nНиколаевна бисти ӱренерге, шыраҥкай, турумкай, чындык улус болорына ӱреткен.\nОн биринчи класстыҥ учына jедип келеле, вторник кӱнди чып ла чын сакып, урок уза-ак ӧткӧн болзо деп сананатам. Школго ойто кайра бир ле алтай тилдиҥ урогына болуп барар эдим деп айтсам, онызы тӧгӱн, куру сӧстӧр эмес!\nКару Ульяна Николаевна, акту\nкӱӱнимнеҥ Слерди чыккан кӱнигерле уткуп тура, бек су-кадык, jӱрекке батпас сӱӱнчи, ырыс кӱӱнзейдим!\nГӱзел ДЕМЧИНОВА, 3-чи курс, Казань, КФУ, Калыктар ортодогы колбулардыҥ институды, ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ ле кӧчӱрмениҥ Бийик школы\n«Мениҥ айдарга турганым – класстыҥ эҥ артык башкараачызы ол Ульяна Николаевна. Мениҥ шӱӱлтем качан да кубулбас. Ајаруны ӧткӧн ӧйгӧ тегиндӱ этпедим. Нениҥ учун дезе ол бисле иштеп турар ӧйдӧ бис одороктор болгоныс ине. Је ол дезе чек аҥылу ӧй: бис телекейле јаҥы ла таныжадыс, сананбай, кӧпти эдедис, јастырадыс, кемди де укпайдыс, бойыстыйын дезе чын, чындык деп чотойдыс. Кӧп тоолу ӱренчиктерге класстыҥ башкараачызыныҥ сӱр-кебери кандый да кату деп кӧрӱнет. Байагы ла одорок јаштыҥ аҥылузынаҥ улам эске алыныштар база ла ондый ӧчӧмик болуп артат.\nЈе Ульяна Николаевна керегинде мынайда айдарга јарабас. Ол бисте јаантайын тоомјыда болгон. Чын, бис кезикте оныҥ сӧзин укпаганыс, бойыстыйыла эткенис, је бистиҥ јаныстаҥ тоомјы, сӱӱш шак бу ӱредӱчиге болгонында кем де алаҥзыбаган. Ӱредӱчибиске ӧчӧшкӧнис, тескерлегенис санаама кирбейт. Бис бой-бойыстыҥ да ортобыста ӱредӱчибис керегинде јаҥыс ла јакшы сӧстӧр айдатаныс. Јастыраларыс болзо до, ол бис учун туружатан ла корулап алатан».\nКезер КУЧУКОВ, ТГУ, Томск\n«Ульяна Николаевна кӱӱни јаан ӱредӱчи. Школдо ӱренеристе, бисти ӱреткен де, таскаткан да. Ол кажы ла балага экинчи энези болгон. Коркышту чыдалду-чыдамкай кижи. Биске јаантайын јалакай, је ол ок ӧйдӧ кату да, ак-чек те болгон. Биске бистеҥ бойыстаҥ артык бӱткен. Ӱредӱчибиске учы-кыйузы јок чыдамкайы, кӱнӱҥги ижи, билгири учун јаан быйан айдадыс».\nАйжаркын ТАШМАТОВА, Горно-Алтайск\n«Менеҥ керексинбес, јалку кижи ӱредӱчилерге, айса болзо, учурабаган. Ӧскӧ кандый бир ӱредӱчи менеҥ чӧкӧп, колын јаҥып ийер эди. Је јаҥыс ла Ульяна Николаевна эмес. Шак ла бу ӱредӱчим мени ӱредӱге јилбиркедип, укаа-санаамды кийдирген.\nСанаама эртен турадагы јаҥжыккан јурук кирет: мен уйкудаҥ ойгонып, баштапкы урокторго барбай, база эмеш уйуктаар деп бек шӱӱп алдым. Је ајарыҥкай Ульяна Николаевна баштапкы урок башталганынаҥ ала 20 минут ӧдӧрдӧ, меге телефон сокты. Нениҥ учун мен школдо эмезим. Мен ол ло тарыйын: «Сӱреен тыҥ оорып калдым, бӱгӱн келбезим» — деп јык ла салдым. Оноҥ ары уйуктаарга јазанып ийзем, ол меге: «Је мен сеге скорый\nды алдыртып ийейин бе» — деп айтты. Санаама кирет, мен 15 минуттыҥ бажында школдыҥ алтын бозогозын алтаганымды бойым да билбедим. Бӱгӱнги кӱнде кижи болуп јолыма чыкканым учун Слерге јаан быйаным айдадым».\nМаксим КУКАСОВ, Барнаул\n«Ульяна Николаевна кайкамчылу кижи. Бойыныҥ сӱӱнчизиле ӱлежерге меҥдеер, эбире улуска кӱч ӧйинде чӱрче ле болужар. Ол ончо улуска ачык кӱӱндӱ ле уур-кӱчтерге удура барар. Јӱрӱмде мындый јап-јакшынак кижиге јолыгары јаан ырыс.\nДенис ЧУУ, Барнаул\nУльяна Николаевна бистиҥ сӱрекей jалакай ӱредӱчибис. Бойы дезе jылдыстый, jаантайын кӱйӱп jӱрер, jайылып калган чечектий jараш, кеберинеҥ шоркырап аккан суудый кӱлӱмjизи jылыйбас кижи. Је бир ӧйдӧ ол кату да болор. Урокторында отурзаҥ, сӱрекей jилбилӱ, лаптап угуп ла отурарыҥ, ӧйдиҥ ӧткӧнин сеспезиҥ де. Ульяна Николаевна кажыбысты ла оҥдоорго белен. Канча урок ӧткӱрген, jе арбанып турганын бир де кӧрбӧдис. Алтай бичиичилердиҥ чӱмделгези аайынча куучындаза, кижи там ла кычырарга, билерге jилбиркеер. Кажы ла айткан сӧзинде тереҥ учур. Jӱрӱмде тургускан амадуларын jаантайын бӱдӱрерге албаданар. Эткен керектери турулталу. Ӱренчиктеринеҥ ле кожо иштеп турган улузынаҥ jаантайын јаҥыс ла оморкогон jылу сӧстӧр угарыҥ.\nСлер бистиҥ эҥ тоомjылу, санаа-шӱӱлтези бийик ле jaлакай ӱредӱчибис. Бойыстыҥ адыстаҥ су-кадык, ашкан ажуларар jaбыс, кечкен кечӱлерер тайыс болзын, теҥериде jылдыстый бийик jeдимдер кӱӱнзейдис.\n11 «В» класстыҥ ӱренчиктери (2021 j.)\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында литература шиҥдеер билим бӧлӱк ижин баштаганы удабады. Онойып, 2017 јылдыҥ јаҥар айында билимчилер 2004 јылда кепке базылган академиялык «Алтай литератураныҥ тӱӱкизи» деп јаан шиҥжӱ ишти улалтып, эки бичиктиҥ јаҥжыгузына ајару салып, ӱчинчи бичик белетеп баштагандар. Шиҥдемелдиҥ тӧзӧгӧзинде алтай бичиичилердиҥ чӱмделге јолы, салымы ла бичимелдериниҥ кееркедим аҥылузы. Бу проектти эрчимдӱ бӱдӱрерине Ульяна Николаевна Текенова јаан камаанын јетирген деп айтса, байла, јастыра болбос.\nБилим иштери текши јарлу билимчи баштапкы ӧйдӧ литература ӧмӧликтиҥ шиҥжӱ иштерине баа берип, билим-методикалык семинарларда эрчимдӱ туружып, ӧдӱп јаткан иш аайынча бойыныҥ шӱӱлтезиле ӱлежип, шиҥжӱ ишке јӧмӧжӧтӧн. Соондо бойы да ӱлекер иште туружып, Александра Саруеваныҥ чӱмделге јолын шиҥдеген. Бу иш 2019 јылда «Алтай литератураныҥ тӱӱкизиниҥ» ӱчинчи бичигинде кепке базылып јарлалган. Ульяна Николаевнаныҥ шиҥдегени аайынча Шатра Шатиновтыҥ ла Чот Енчиновтыҥ литературалык сӱр-јуруктары «Алтай литератураныҥ тӱӱкизиниҥ» тӧртинчи бичигине кирип, 2021 јылда кепке базылар.\nЭм тургуза билимчиниҥ ајарузында Бронтой Бедюровтыҥ литературалык чӱмделге јолы ла бичиичиниҥ чӱмдемелдериниҥ телекейи.\nУльяна Николаевна амырын билбес, иштеҥкей ле аҥылу кӧрӱмдӱ литература шиҥжӱчи. Ӱлекер ижинеҥ башка ол билим јӱрӱмде эрчимдӱ туружып, кӧп тоолу конференцияларда, семинарларда бойыныҥ байлык ченемелиле ӱлежет. Онойып, 2018 јылда оныҥ баштаҥкайыла Jыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ 80 јылдыгына учурлай «ХХ чактыҥ ортозында – ХХI чактыҥ бажында алтай бичиичилердиҥ кееркедим шӱӱлтелери ле бедиреништери» деп билим конференция ӧткӧн лӧ оныҥ турултазы аайынча билим статьялардыҥ бичигин jазап чыгарган. Онойдо ок бу билимчи кӧп тоолу статьялардыҥ авторы. Оныҥ шиҥдемел иштериндеги алтай литератураныҥ эҥ јилбилӱ ле курч сурактарыла башка-башка укту билимчилер јилбиркеп таныжат. 2018 јылда институттыҥ билим соведи У. Н. Текенованыҥ «Jыбаш Каинчинниҥ прозазы: билим шиҥжӱниҥ јаҥыртузы» деп билим статьяларыныҥ талдалган јуунтызын кепке базарга јӧптӧгӧн.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ишчилери билимчини толо јажыла уткуп, келер ӧйдӧ јаан једимдер ле јаҥы ачылталар кӱӱнзегилейт.\nМ. ДЕДИНА, литература шиҥжӱчи\nКыпчак сӧӧктӱ таайларыма келин болуп келген кӧгӧл майман сӧӧктӱ Ульяна Николаевна Текенованы толун јажыла уткуп турум. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ атту-чуулу Сайланкиндердиҥ одузынаҥ таркаган јайалталу келин болор. Алтан јажына јетире ӱч балазына эне, баркаларына јаана болгоныла оморкоп, билезине нак, јурты ӧҥжӱк, су-кадыгы бек болзын деп кӱӱнзейдим.\nБайлык ченемелдӱ ӱредӱчи болуп тура, Ульяна Николаевна эл университетте «Тӧрӧл литератураныҥ теориязын ла методиказын» кычырып, ол ок ӧйдӧ школдыҥ программазын ла ӱренер бичиктерин тургузарында јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирет.\nБойыныҥ јилбӱзиле Ульяна Николаевна бичиичи Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ чӱмдемелдериле јилбиркеп, 50 јажында кандидат ижин једимдӱ корулаган. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧп тоолу билим-практикалык конференцияларда эрчимдӱ туружып, филология билимдердиҥ кандидады Ульяна Николаевна кӧп билим статьялар јарлаган ла 4 бичик базып чыгарды: «Художественный мир Дибаша Каинчина» (2012), «Творчество Л. Кокышева. Опыт литературоведческого чтения» (2013), «В мире литературы» (2013), «Проза Дибаша Каинчина: новые аспекты изучения» (2018). Бӱгӱн бичиктер ӧскӧ республикаларга таркадылган ла элбеде јарлалган.\nӰредӱчиниҥ ижи кӱч, эртен тура 8 сааттаҥ ала ойто эҥирдиҥ 8 саадына јетире ӱренчиктердиҥ, эл университеттиҥ ӱренеечилериниҥ алдында турар керек. Ӱстине бӱгӱнги технологияныҥ аргазыла, ыраагынаҥ ӱредетени јеҥил эмес. Компьютерди ширтеп алала, кӧс ойылганча кажы ла ӱренчиктиҥ ийген каруузын кычырары, тӱзедери, ого темдек тургузары јеҥил иш эмес. Бир јанынаҥ бу јажына јетире иштеген ӧскӧ дӧ алтай тилдиҥ ӱредӱчилерине акту кӱӱнимнеҥ быйан айдайын. Олор ошкош чыдамкай улус табылбас та болуп айабас.\nӰредӱчи-таскадаачы кижиниҥ ижи оноҥ кӱч: ӱренчиктер су-алтай кӧгӱстӱ кижи болуп чыдазын деп амадайт. Бу јаан јӱкти Ульяна Николаевна једимдӱ апарат.\nОго коштой алтай бичиичилердиҥ сӱр-јуругын Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында «История алтайской литературы» деген ӱлекерде туружып\nбичийт. Бу сӱрекей каруулу иш.\nАлдында јылдарды эске алза, литература билимди јалаҥ ла эр улус кӧдӱрип чыккан: С. С. Суразаков, С. С. Каташ, С. М. Каташев, Г. Кондаков, В. И. Чичинов ло о. ӧ. Эмди эпши улус бу јеҥил эмес ишти улалтат, ол тоодо Ульяна Николаевна Текенова. Кӱчи јетсе, доктор до ижин корулаар. Је онызы бӱгӱнги айалгадаҥ камаанду. Шиҥжӱчи улуска бичиичиниҥ кӧмзӧзи баалу. Анайып, темдектезе, Ч. И. Енчиновтыҥ энчизин корулап аларга, Ульяна Николаевна былтыр бичиичиниҥ Бийск калада јаткан кызына јолугып јӱрген. Удаган јок, ол кижи коронавирустаҥ божоптыр. Кӧрзӧӧр дӧ, кандый учурал. Бисте литератураныҥ музейи болгон болзо, ол табылган колбичӱлерди ондо кӧргӱзер эдис.\nАйдарда, Ульяна Николаевнага кӱӱнзегеним: ийде-кӱч, су-кадык, тургускан амадулары бӱтсин, јуук улузы јӧмӧшсин.\nН. КИНДИКОВА, филология билимдердиҥ докторы, профессор\nУльяна Николаевна Кӧксуу-Оозы аймактыҥ ыраак ла кичинек, су-алтай Куjурлу jуртында ӧзӱп-чыдап, ӱредӱле јилбиркеп, билгирлерге тартылып, ӱредӱликте нерелӱ ӱредӱчи, тереҥ шӱӱлтелӱ ле ичкери кӧрӱмдӱ шиҥжӱчи болуп ӧскӧни, билим ижин корулап, филология билимдердиҥ кандидады деп адатканы ол јаан оморкоду эмей. Ол кижиниҥ иштеҥкейин ле шыраҥкайын, турумкайын ла эрчимин керелеп јат.\nЈыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ чӱмдемелдери аайынча кӧп тоолу тереҥ шӱӱлтелӱ билим иштердиҥ, монографиялардыҥ авторы деп баалап ла тооп jӱредим. Ульяна Николаевнала канча jылдардыҥ туркунына бек колбу тудуп, эптӱ-јӧптӱ иштеп jӱргенис учун алкыш-быйанысты jетиредим.\nАдамныҥ 80 jажына учурлалган билим конференция jедимдӱ ӧткӧн, библиография ла билим иштердиҥ jуунтызы кепке базылды. Ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ jакылтазыла 300-теҥ ажыра фотоjурукту альбом белетеп, эптӱ-jӧптӱ иштендис. Ульяна Николаевнаныҥ турумкай кӱӱн-табы деп темдектейдим.\nJе санаамнаҥ ундылбай турганы – ол 2013 jылдыҥ сыгын айында Экинур jуртка jетире jӱрген jол-jорыгыс. Адам божоп каларда, бис тереҥ карыкка алдырткан улус, 75 jажын канайып уткыыр деп сананып jӱргенис. Је Экинурдыҥ школыныҥ ӱредӱчилери ле ӱренчиктери кӧдӱриҥилӱ ойын-jыргалын кӧргӱзип, «бӱгӱн бисте байрам!» – деп, омок айтканы кӱӱн-санааны ойгоскон, булуттар ортодо кӱн jарыткандый болды. Школдо энемле кожо иштеген ӱредӱчи-ветерандар келгени сӱӱнчи сыйлады. Кан-Оозы аймакта алтай тил ле литертурала иштеп турган ӱредӱчилер jайаан иштериле таныштырды. Эльвира Петровна Чинина ла Ульяна Николаевна Текенова билим-шиҥжӱлӱ лекция-иштерин кычыргылады. Тӧрӧӧн-туугандарла jолыгып, куучын-эрмек кӧндӱкти. Тӧрӧл Экинурдыҥ Культура байзыҥында эл-jонго Кулады jурттыҥ jайаан ӧмӧлиги Јыбаш Каинчинниҥ «Кӧстӧриме туулар кӧрӱнзин» деп кӧнӱ куучыны аайынча солун спектакль-ойынды кӧргӱсти. Јерлештерис алама-шикирин jайып, ончо улусты кӱндӱледи.\nКӱски кӱн jалт эдип, кайра jолго атандыс. Јабаганныҥ боочызына jеткен болзо – ап-апагаш кар! Алтайыс jаашкан карын jабынып, кеен jаражын кӧргӱсти. Кӧлӱктиҥ одынаҥ jалтанбай, эки койон jолдыҥ кырыла jарыжып, сыр-ойында маҥташты. Бирӱзи боп-боро, экинчизи ап-апагаш кышкы кебин тартынган. Байа ла эрте таҥда кызыл тӱлкӱ jолды кечкен эди. Бу ла тушта санаама та кайдаҥ да эбелди – jолдо jӱрген улуска jакшыны кӱӱнзейин дезе, Алтайдыҥ ээзи тынду болуп кубулып кӧрӱнетен jаҥду деп. Бу ла экӱ сыр-ойында маҥтаган койон – кайкал эмей аа!\nАлтан jаш – алтын jаш. Москвада Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтта ӱренгенинеҥ ала jуук нӧкӧрлӧжип jӱрген Кӱӱгей Тӧлӧсовко уткуул сӧзинде Јыбаш Каинчин бичигени:\n«Алтан jаш – алтын jаш. Алтын Боочыга чыгып келген тужыҥ… Кижи jаштарын качан да кӧпсинбес. Алтан да jаштуда – сен jиит, сыраҥай ла тӧп сананатан, тӧргӧ чыгатан тужы…\nБир сананзаҥ, узак-узак jажап, jӱрӱмге соктырып, арып-чылап, элеп-чӧкӧп калгаҥдый. Бир сананзаҥ, санаа-укааҥ jаҥы кирип, jаҥы тӧзӧӧнтип, jаҥы ла тӱп-шӱӱлте айдар эр болуп jӱргеҥдий. Алтан jаштуда jарт неме jаҥыс ла бу: jӱрӱмниҥ боочызына – Алтын Боочыга, – чыгып калгаҥ, мынаҥ ӧрӧ jол чӧкӧмдик, jол болзо до – саҥды тӧмӧн, тӱжӱт.\nБу салымныҥ jолы. Jе jайаандык ижиҥниҥ jолы ӧрӧ барарында бир де кайкал jок. Ол ижиҥ сени эмди де узак учурар, боочыныҥ ӱстинде, туку бийикте jалтыраган мус Сӱмерге де чыгарып койор. Эмди де канча кӧӧрӧдӧр, кычыраачыларды сӱӱндирер, jилбиркедер. Бу ӧй – Кӱӱгей Тӧлӧсовтыҥ сыраҥай ла тыҥ иштенетен, шӱӱнетен, алтай литератураныҥ ӧзӱмине jаан jӧмӧлтӧ эдетен jарамыкту тужы. Бичиичи аргымак болгон болзо, jарыш-байгада оныҥ эди-каны jаҥы ла изип, маҥы там кожулып, ол маҥга-маргаанга там иjееринип турган тужы».\nБу сӧстӧрди Ульяна Николаевнаныҥ толо jажына учурлап, ичкери jылдарга jайаан ижи эрчимдӱ, ӱренчиктердиҥ ле студенттердиҥ кӧгӱс-санаазын ойгоскон, алтай тилди ле литератураны кӧдӱрип jӱрген билим-шиҥжӱ ижи jедимдӱ болзын, каламы курчып ӧссин, jаркынду амадулары бӱтсин, jӱрӱми эҥке-тоҥко jаранзын деп кӱӱнзейдим!\nУльяна Николаевнаны мен алдынаҥ бери билерим. Ого ÿзеери 2016-2018 jылдарда Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология бöлÿгинде магистратурада ÿренип турала, бу кижиниҥ солун лекцияларыла танышкам. Ээчиде 2018-2020 jылдарда дезе jаан билимчиле jаҥыс jерде – Алтаистиканыҥ С. С.Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжÿлик институдында иштегенис. Ульяна Николаевнаныҥ билим кöрÿми элбек, шиҥдеген темазы сÿрекей солун ла бистиҥ эл-jонго, Россияныҥ калык литературазыла, чӱмдемелдериле jилбиркеп тургандарга керектӱ. Билимчиниҥ ижи јаан суруда.\nКару ÿредÿчим ле коллегам – сÿрекей jакшы кижи: омок то, кокырчы да, билгири де тереҥ. Кайкадып турганы – бу эпши эне, кару jаана учурын, билим-шиҥжӱлӱ ижин апарып тура, школдо ижине, бичиктер тургузарына, литературалык портреттер бичиирине ӧйди кайдаҥ алат?\nУльяна Николаевна, толо jажарла! Тоомjылу jерлежим Эдуард Михайловичле кожо балдарарга баш болуп, кöп jоруктагар, Алтайыстыҥ сындарын эбиригер!\nА. ТОХТОНОВА, журналист


Калыктардыҥ балы ӧдӧр - altaicholmon\nМосквада алтай јерлежӱниҥ чыгартулу улузы Ток-Сана Морозова, Алтынай Пустогачева, Джамиля Матвеева, Радмила Карменова балда туружарга јат. Артист Шуну Байдалаков программаныҥ концертинде туружар. Туружаачылар Измайловский Кремльде јуулыжып, вальс, кадриль, полька, контрданс ла ӧскӧ дӧ тӱӱкилик бије бијелеер. Программада онойдо ок АР-дыҥ кожоҥдоры, бијелери, албатыныҥ аш-курсагы болоры темдектелет. Жюри балдыҥ Каанын ла Каан-абакайын талдаар.


Су-алтай кылык-jаҥду газетчи болгон... - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында узак јылдарга иштегендердиҥ тоозында кыпчак сӧӧктӱ фотокорреспондент Ботпок Кушкулин болгон. Ол 1935 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында чыккан. Оорудаҥ улам, 2002 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде јада калган.\nБотпок Сӱнеровичтиҥ адазы Сӱнер Кыпчакович Кушкулин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы болгон. Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ јууныҥ бажында ла фронтко 40 кижи атанган, ол тоодо Сӱнер Кыпчакович. Энези тодош сӧӧктӱ Тана Јудруковна «Ленинский наказ» колхозто иштеген. Эш-нӧкӧри Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барарда, колында тӧрт јаш балалу артып калган. Сӱнер Кыпчакович 1942 јылда будына јаан шыркаладала, јанып келген. Олор база эки бала азыраган.\nБотпок Сӱнерович областьтыҥ национальный школын ӱренип божоткон. Уул тогузынчы класста ӱренип турарда, энези областьтыҥ эмчилигинде операцияныҥ кийнинде јада калган. Ботпок Сӱнеровичтиҥ сыйны Мария Семеновнаныҥ эске алынганыла, энезиниҥ сӧӧгин јуурга школдыҥ директоры Василий Константинович Плакас абралу ат берген. Ботпок Сӱнерович эки нӧкӧриле, деремнедеҥ келген таайыла кожо энезиниҥ мӧҥкӱзин каланыҥ сӧӧксалгыжында јууп койгон.\nБ. С. Кушкулин Горно-Алтайсктагы государственный педагогический институтка ӱренип киреле, болужар кижи јок болуп, ӱредӱзин улалтпаган. Јиит уул кожо чыккандарына болужып, тӧрӧл аймагыныҥ јурттарында культура ууламјылу иштерде иштеген. Оноҥ партияныҥ Новосибирскте школында ӱренген. Улаган аймакта партияныҥ райкомында, Арсентий Васильевич Санаа Балыктујулда совхозтыҥ директоры болгон тушта, иштеген. Оныҥ кийнинеҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте 2-3 јыл корреспондент бололо, Чамал аймакта (Шабалин аймакла кожо бир аймак тушта) иштеген. Ойто «Алтайдыҥ Чолмонына» келип, амыралтага чыкканча фотокорреспондент болгон.\nБотпок Сӱнерович ич-кӧгӱс кӧрӱмиле, кылык-јаҥыла су-алтай кӧгӱстӱ кижи болгон. Мен бу байланчак, буурзак ла ак-чек санаалу кижиле кожо иштегениме сӱӱнип ле оморкоп јӱредим. Ботпок Сӱнерович јаскыда командировкада јӱреле, јаш кураандардыҥ фотојуругын экелбеген эмтир. Редактор нениҥ учун кураандардыҥ фотојуругы јок деп сураарда, јаш немелерди байланбай канай соготон деп айткан дежет. Ол чын да болордоҥ маат јок. Ол мени таай эјем деп айдатанын сананзам, онойдо меге таайзак кӱӱнин айдып, ол энезине, энезиниҥ сӧӧгине тоомјызын база кӧргӱскен деп бодойдым.\nОл јарашты ла кеендикти јӱрегиле тереҥ сезер чындык фотојурукчы болгон дезебис, јастыра болбос. Садта иштеерин, тӧрӧл јериниҥ тайга-тажыла јӱрерин сӱӱген кижи ар-бӱткенди, тынар-тындуны јараштыра, акту кӱӱнинеҥ согорын сӱӱгени јарт. Кандый ла байрамдарда кожо иштеген улусты, олордыҥ бала-баркаларын фотого согор, кийнинде фотојуруктарын ӱлеп јӱрер кижи болгон эди. Оныҥ шылтузында оныла кожо иштеген ӧйлӧрдиҥ фотојуруктары бисте кереес болуп артып калды. Ондор јылдарга оныҥ эл-јонды соккон фотојуруктарын газеттиҥ 95 јылдыгыныҥ алдында аймактар сайын бердирип ийгенис…\nОныҥ эш-нӧкӧри Вера Васильевна Энениҥ кӱнине эжиниҥ колбичимелин берип ийген. Ол Ботпок Сӱнеровичтиҥ кӱнлигинеҥ алынган бичимел эмтир. Фотокорреспондент, журналист кижи кӱнлик бичиген болуптыр. Бис оны байрам ӧдӱп те калган болзо, газетте јарлап турубыс.\nФОТОЈУРУКТА: (сол јанынаҥ) «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» корреспонденти Б. Ч. Канарин ле фотокорреспонденти Б. С. Кушкулин\nКош-Агаш аймакта, 1989 јыл.


Кара кӧстӱ Аманданаҥ эзен - altaicholmon\nӦскӧ ороондордо јадып турган јерлештерис керегинде бичимелдерди јарлаарын улалтып јадыбыс. Бӱгӱнги куучын-эрмек кычыраачыларды ыраак Великобритания ортолыкка апарар. Оймон ичинде чыккан-ӧскӧн Оксана БОЛТОВСКАЯ јерлежис Англияныҥ Саффолк графствозында јуртайт.\n—Оксана, баштапкы сурак: неге ӱренип, кайда јӱрӱп, Англияга једип бардыгар?\n—Мен Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ак-Кобы јуртында чыккам. Сӧӧгим мундус. 80-чи јылдарда, јуртымныҥ кӧп балдары чылап, интернатта јадып ӱренгем. Школдо јаҥыс ла «5» ле «4» темдектерге ӱренген јакшы ӱренчик болгом деп айдып болбозым. «Ада-энемди школго алдырбазын» ла деген сагышла ӱренгем. Ол тушта канча ла кире кӧп нӧкӧрлӧрлӱ болорго, ойноп јӱрерге артык болгон. Уроктордоҥ качып, тышкары баштактанып јӱрген учуралдар да кӧп болгон эмей. Школдо ӱренгеним — 10 класс.\nОноҥ Горно-Алтайсктагы педколледжте алты јашка јетире балдардыҥ эрте таскап ӧзӧриниҥ психологиязын ла балдардыҥ национальный садтарыныҥ таскадаачызына ӱренгем. Оныҥ кийнинде ӧйдӧ тӱӱкилик ле юридический факультеттерде заочно ӱренгем. Баштапкызында эки јыл ӱренгем, экинчизин дезе алтынчы курста таштап ийерге келишкен.\nГран ары јанында ороондордо јадар деген јаан амаду болбогон. Је мен јаштаҥ ала кычырарын сӱӱп, кӧп бичиктер кычыргам ла јорыктап турарга амадагам.\nКыскарта айтса, Англиядӧӧн баштапкы катап мен ӱӱре-јелемге айылдап барып јӱргем. Ол ло тушта эш-нӧкӧрим болотон кижиле самолетто таныжып алгам. Колбуны ӱспей, куучындажып јӱреле, бир јыл киредеҥ ол мени ого кӧчӱп келзин деп сураган. Онойып Англияда јадып баштадым.\n—Ары једип барган тушта Слер элдеҥ озо нени кӧрӱп кайкадар? Ондо бистиҥ ороондогызынаҥ не иле аҥыланып турды?\n—Солун, јилбилӱ деп билдиргедий немелер кӧп болгон эмей. Је эҥ ле тыҥ Англия сӱреен кӧп культуралар колболышкан јер болгоны кайкатты, анчада ла оныҥ тӧс калазы Лондон. База бир учурлу ла јакшы аҥылузы — ол мында јербойыныҥ улузы башка ороондордоҥ келгендерге кӱндӱзек, килеҥкей болгоны. Олор башка албатылардыҥ культуразын, улустыҥ бойын тооп јӱрет. Келген кижиниҥ английский тилди билери, оныла куучындап турганы кандый да коомой, кажылгакту болзо, оны кем де шоотпос, карын да оҥдоорго албаданар. Толерантность деген оҥдомол бийик кеминде.\n—Англияныҥ калазында тегин јадын-јӱрӱм, Слердиҥ кӧрӱмерле, кандый, элбеде куучындап берзер? Кӱнниҥ аайынаҥ ала не-немениҥ, јадын-јӱрӱмниҥ баазына јетире.\n—Мындагы јадын-јӱрӱм чек башка. Сибирьдиҥ кату кыштарын, соокторын билген кийнинде, бу ороонныҥ климады јымжак деп билдирет. Је ол ок ӧйдӧ мында кейдиҥ чыгыныҥ кеми сӱрекей бийик деп айдар керек. Кей -2 градуска јетире соой берзе, тышкары тынарга да кӱч боло берет.\n—Кейдиҥ чыгынаҥ улам англичандар јаантайын штан-чамчалу, пижамалу уйуктап турган дежет…\n—Пижамалу уйуктап турганы чын. Је мен сананзам, мында јаткан улус кейдиҥ чыгынаҥ да эмес, а ӧйинеҥ ӧткӱре кымакай болгонынаҥ улам, кӧп одыру ӱребеске, јылу пижамаларлу уйуктайдылар. Меге озо баштап онызы кайкамчылу болгон, је эмди сананзам, шыраҥкай болгоны карын да јарамыкту, албатыныҥ сагыштузын кӧргӱзет. Одыру, коммунальный јеткилдештер мында чындап та баалу. Бис уйуктаар ӱч кыпту, јаан эмес айлыста ӱч кижи јадып тура, коммунальный јеткилдештер учун ла каланыҥ каланын кожо чоттозо, айында јирме беш муҥ салковойдоҥ кӧп акча тӧлӧйдис (300 фунт = 25800 салковой).\nКышкыда кейдиҥ јылузы, Сибирьге кӧрӧ, 20 градуска јылу да болзо, Алтайда кар јаап салза — ол андый ару, јарык… Агарышкан агаштар, кырлар, кургак, соок кей ле буттардыҥ алдында чыкырап турган јалтырууш кар — мен мыныҥ ончозына коркышту кунугып јӱредим…\nУлустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде куучындап турала, мында эл-јон акча-манат јанынаҥ аргалары аайынча бӧлинип турганы сӱрекей билдирлӱ болгоны керегинде айтпаска болбос. Онойып, бай ла аргазы орто кеминде улус башка райондордо јадат. Јондык тепкиште оноҥ до јабыс тургандардыҥ районы бар. Иммигранттардыҥ районы база бар.\nМен кӧп сабада Россиядаҥ, Прибалтикадаҥ эмигранттардыҥ балдарын школдо орус тилге ӱредедим.\n—Чындап, слердиҥ биле бойыныҥ калажын канайып иштеп алат, эш-нӧкӧригер нени эдип турган, кандый кижи, кызар керегинде угарга јилбилӱ.\n—Тӧс ӱредӱм педагогикалык ууламјылу учун, байла, салымым мени балдарды орус тилге ӱредерине экелди. Иштеп турган школымды Эстониядаҥ келген орус ӱй кижи Россотрудничествоныҥ, Россияныҥ элчилигиниҥ, каланыҥ јербойындагы башкартузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ачкан. Школдыҥ чыгымдарыныҥ 20 процент кирезин государство тӧлӧйт. Онойдо ок Россияныҥ элчилиги болужат. Бисти, мындагы ӱредӱчилерди, элчилик узын бийиктедер ӱредӱлерге ийип турат. Келер јылда андый ӱредӱ-семинар Санкт-Петербургта ӧдӧр.\nОрус тилле куучындап тургандардыҥ балдары ортодо башка-башка кӧрӱ-маргаандар ӧткӱрилет ле јеҥӱчил балдар Артек, Санкт-Петербург јаар амыралтага барып келет.\nМениҥ кызым Аманда 11 јашка једип калган, эмди бис оны база Россия јаар ӱредӱле колбулу јарамыкту амыралтага ийер деп сананып турус.\nМында балдар школдо он ӱч јыл ӱренет. Аманда школго тӧрт јаштуда барган. Балдардыҥ садиктериниҥ баазы база бийик. Кызыс садикке кӱнинде эки ле сааттыҥ туркунына јӱрерде, оныҥ баазы айында јирме беш муҥ салковойго једе беретен.\nЭш-нӧкӧримниҥ ады Шван, ол британец. Ол кӧчӱриштер эдер бизнестӱ. Биледе эр кижи, орустап айтса, «с чувством юмора» болзо, јакшы деп сананадым. Шван ондыйлардыҥ бирӱзи. Онойдо ок ол јакшы ада. Улусты јаҥдаган јаҥыла ылгабай јат: Кудайга бӱдӱп турган болзо, мечеть, серкпе эмезе синагога барары — ончозы тӱҥей, теҥ, кижиниҥ бойыныҥ кӱӱнинде. Аскан курсагы да сӱрекей амтамду.\n—Ӧскӧ ороондо эл-јонныҥ аш-курсагы база јилбилӱ сурак, ол јанынаҥ база элбеде айдып берзегер? Билегер нени сӱӱйт, Слерге анда улустыҥ кандый курсагы јарайт?\n—Алтай курсак белетебей јадым. Каа-јаада ла кӧчӧ азадым. Амтамду, койу болзын деп, ого кӧп эт керек ине. Мениҥ улузым ондый курсакка ӱренбеген. Айлыста Јуук Кӱнчыгыштыҥ, Китайдыҥ, Индияныҥ аш-курсагын белетейдис. Алдынаҥ бери башка-башка јерлерде колонияларлу болгон английский культурада кандый ла амтамдар бар. Мында кӧп улус кулурлу чейинтиге уймап каарган балыкты (fish & chips — рыба в кляре) ла маала ажын сӱӱйдилер. Меге ол база јарайт. Онойдо ок чиз-кейк деген торттор сӱрекей амтамду. Кафе-ресторандарда оны мороженыйла кожо берет.\nАнгличандар, алтай улус чылап, сӱттӱ чай ичерге јакшызынат. Јаҥыс олор ого сахар кожуп ийет. Онойдо ок англичандар алтайлар ла ошкош, аш-курсакта тыҥ чӱм-чаҥ јок деп темдектедим. Олорго эттӱ тегин ток курсак ончозынаҥ артык.\n—Алтай курсакты Ак-Кобыга келип, тойо јип турган болбойор… Шван ла Аманда Алтайда канча катап болгон?\n—Эш-нӧкӧрим Алтайда бир катап болгон. Ого мениҥ Тӧрӧлимде сӱрекей јараган. Нӧкӧрлӧрине Алтайда улустыҥ кӱндӱзеги, Алтын Кӧлдиҥ ле јажыл Кадынныҥ јаражы керегинде эмдиге јетире јаантайын куучындап турат. Ого ӱзеери, эҥ јараш кыстар — Алтайда деп чотойт. Транспортто, ресторандарда баалар јеҥил деп темдектеген эди.\nАманда английский ле орус тилдерле јакшы куучындайт. Ол он бир јылдыҥ туркунына Россияда, Алтайда беш катап болгон. Кызычагымга Алтай дегени — ол оныҥ карган адазы ла энези (эмди олор экӱлези јок), таайы, эје-сыйындары, нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧн-туугандарыс, олордыҥ айылдаштары, кой-јиилек, уйлар, такаалар, Кадын…\nАнглияда алтай улус барын сурулап таппадым, Алтайдаҥ келген орус та укту улуска учурабадым. Мында мениҥ нӧкӧрлӧрим — СССР-да болгон ороондордоҥ келген орус тилдӱ келиндер. Тӧрӧлинеҥ ыраап, башка јерде јадып турган улуска ончозына эҥ ле тыҥ тӧрӧӧндӧри, нӧкӧрлӧри јетпей турган эмей.\nБир катап, тоолу јыл кайра, Лондонго Ногон Шумаров келип јатканын Facebook-таҥ билип, ого јолугарга кызымла амадап келип јӱргенис (Оксананыҥ билези Лондонноҥ ыраак јок Ипсуич калада јадат). Алтай улус бери кажы ла кӱн келип турган эмес. Интернет ажыра оныла колбуга чыгып, таныжып, Лондонныҥ ичиле базып, куучындажып јӱргенис. Артист кижи Амандага комусла, топшуурлап ойногон, кокырлаган, карган адазы чылап, јылу куучындажып јӱрген. Ол туштажу кызычагымныҥ санаазында јаркынду элес болуп артып калган.\nКажы да јыл Санкт-Петербургтыҥ университеттериниҥ бирӱзинде иштеп турган келин келип јӱрген, база јолугып танышканыс. Ол английский тилдиҥ ӱредӱчизи де болзо, Англияда тегин јӱрген улустыҥ куучынын оҥдоорго кӱч болгонын темдектеген эди.\nЧындап та, мында кажы ла бӧлӱк улуста бойыныҥ аҥылу айдыжы, акценти бар. Орустарда — бир, индиецтерде — база башка. Јербойыныҥ англичандарыныҥ куучынынаҥ олордыҥ ӱредӱзи керегинде билип алар арга бар. Бийик ӱредӱлӱ англичандардыҥ куучыны ла орто класстыҥ улузыныҥ куучыны иле башкаланып јат.\nБистиҥ Тӧрӧлисте алдындагы кинолордоҥ англичандар ончозы бийик ӱредӱлӱ, санаалу, чек, чӱм-јаҥы кӧп эл-јон деп билдиретен эди. Је ол ондый эмес. Мында кӧп неме кижи кандый јондык класстыҥ билезинде чыкканынаҥ камаанду. Темдектезе, ишмекчи улустыҥ билезинде чыккан бала кийнинде бийик ӱредӱ аларга јӱткиген учуралдар ас болот. Ол бийик ӱредӱге акча-манат ӱребей (бийик ӱредӱ учун тӧлӧӧр керек), ада-энезиниҥ иш-керегине јӧмӧжип, ондо ло иштеер.\nАнглия — башка-башка будуктарлу, амтамдарлу јилбилӱ ороон. Коммунальный јеткилдештердиҥ, ӱредӱликтиҥ, транспортло јорыктарыныҥ баазы бийик ле каландардыҥ кеми јаан да болзо, мында јадарга јакшы. Эртенги кӱн кандый болорынаҥ коркыбай јӱредис. Ороонныҥ башкарузында кандый да солынталар болзо, албатыныҥ јӱрӱминде не де тыҥ солынбай јат. Мында ончо немени ээжилерле башкарынып бӱдӱрет, ончо неме кӧп сабада улуска јакшы болзын деп эдилет.\nБойым Алтайда калганчы катап бу ла јууктарда болгом. Тӧс кала јаранып калган, парктар, магазиндер, кафелер кӧптӧп калган деп темдектедим. А кандый кӧп кар јаап салган?! Јаражын!\nАнгличанка-јерлежистеҥ телефон ажыра јилбилӱ ачык-јарык куучын уктыс. Ол алтай тилле бойы коомой куучындап турганын чике айтты. Је балазын колына баштапкы катап аларда, ичинде «мениҥ балам» деп алтайлап айдылганы санаазына артканын айтты.\nОксана бойыныҥ јӱрӱми керегинде орустап, алтайлап, английский тилле чокымдап куучындады. Оныҥ кара кӧстӧрлӱ, алтай чырайлу, эрке кызын кӧрӱп, алтай-англичан укту кыска карузый бербес арга јок. Аманда энези ажыра биске эзен айтты. Јӱрӱмде не болбос, айса болзо, Аманданыҥ алтай каны тартып, салымы оны Алтайга экелер болор бо деп, энезинеҥ сурадыс. Шван ла Оксана «бӱгӱн санаабыста јок болзо, эртенги кӱнисти кем билер?» деп каруузын бердилер.


28.12.2020 - altaicholmon\nЈаҥы 2021 јыл јакшыны экелзин\nЈаҥы јылдыҥ тыныжы эжигиске једип келди. Бу ла тоолу кӱннеҥ телекей эски јылды ӱйдежер ле јаҥы 2021 јылды уткуур. Кӱнчыгыш јылтоолошло болзо, Уй јыл кочкор айдыҥ бажында айдыҥ јаҥызында кирер. Је бис Россияда јуртап турганыс учун, бастыра ороонло кожо Григориан календарьла башкарынып, эски јылды јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде ӱйдежип, јаҥы келген јылды уткыйдыс. Бу јаҥжыгу\nБу кӱндерде Горно-Алтайсктагы типография «Адалар ады ундылбас» деп јаҥы бичикти кепке базып чыгарды. Анда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан мундус сӧӧктӱ фронтовиктер керегинде фотојуруктарлу јетирӱлер ле эске алынышту статьялар јарлалган.\n«Улустыҥ су-кадыгын ӧйимнеҥ артык баалайдым»\nЭҥ ле кайкамчылузы качан кижи бойыныҥ салымын, јӱрӱмин кубултканы. Темдектезе, бистиҥ бӱгӱнги солун айылчыбысты алалы: шахтерлордыҥ је ле деген Прокопьевск калазында чыккан-ӧскӧн јаш уул. Ол, айса болзо, горняк-шиҥжӱчи эмезе алтын да табаачы болор эди.\n«Јурттыҥ јӱрӱмине — некелтелӱ ајару»\nАлтай Республика — јуртээлемдик тергее. Албаты-јоныныҥ 70% јурттарда јадып, мал-аш азырап иштейдилер. 2020 јылда тергеебистиҥ јурт јериндеги јӱрӱминде кандый јаан солунталар, јасак-јаҥ кеминде кандый ичкерлеш болгоны керегинде билерге солун.\nБолоттый бек талдама эрлердиҥ јолы\n2020 јылда МЧС тӧзӧлгӧнинеҥ бери туй ла 30 јыл ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына МЧС-тыҥ «јуучылдары» бойыныҥ эрчимдӱ ижин ороон кеминде ле јер-телекейге кӧргӱзип койгон. Муҥдар тоолу улустыҥ јӱрӱмин ӧрттӧрдӧҥ, суунаҥ, јеткерлердеҥ аргадагандар.\nТегин эмес, је јаан учурлу јыл…\nӦдӱп јаткан јылдыҥ учында Россия Федерацияныҥ сенаторы Владимир ПОЛЕТАЕВ «Алтайдыҥ Чолмонына» бойыныҥ ижиниҥ турулталары ла ороондо болуп турган кубулталар керегинде куучындаган.\nАргачылыктыҥ ижине госшиҥжӱ ӧткӱрериниҥ айалгазы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи Герман Чепкинниҥ башкарганыла Башкаруныҥ чазы ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары «Коронавирустыҥ југуш оорузыныҥ (COVID-19) таркаган айалгазында аргачылыктыҥ ижине государственный шиҥжӱ ӧткӱрери аайынча керектердиҥ Алтай Республикада бӱдӱп турганы керегинде» деп суракты шӱӱшкендер.\nӰредӱлик ле билим аайынча советтиҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева Алтай Республиканыҥ башкарузындагы ӱредӱлик ле билим аайынча советтиҥ јуунын ӧткӱрди.\nЈылдыҥ сый-акчалары табыштырылды\nДраманыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрыныҥ 43-чи сезоны ачылганыла колбой, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культураныҥ ишчилерине театрал искусство јанынаҥ акча-сыйлары табыштырылды.


Октябрь 2019 - Страница 4 из 8 - altaicholmon\nКӧксуу-Оозы аймак албатызыныҥ јаҥжыгуларыла байлык\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ ээчиде ишмекчи јол-јорыгы Кӧксуу-Оозы аймакла болды. Ол аймактыҥ 95 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥиде, Мульта јуртта ФАП-тыҥ ачылтазында турушкан. Анайда ок ол «Абайский» СПК-ныҥ сӱт-товарный фермазында ла Алтыгы-Оймондогы крестьян-фермер ээлемниҥ аш арутаар комплексинде болгон. Јаҥы ФАП Мультадагы ФАП-тыҥ эски туразы 1957 јылда тудулган, он јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына ол јазалбаган болгон. Фельдшерско-акушерский\nИчкери ӧзӱмге ууланган јолло…\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ 95 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарактар аймактыҥ тӧс јуртында Культураныҥ туразында ӧткӧн. Алтайыстыҥ јараш ар-бӱткендӱ толыктарыныҥ бирӱзинде јуртап јаткан иштеҥкей ле јайалталу эл-јонды бу юбилейлик байрамла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткыган. Ол Культураныҥ туразында јык толо јуулган албаты-јонды акту кӱӱнинеҥ уткуп тура, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ экономиканы


«Опора России» кичӱ ле орто аргачылыкка - altaicholmon\n«Опора России» кичӱ ле орто аргачылыкка\nКандык айдыҥ 2-чи кӱнинде Чамал јурттыҥ Культураныҥ туразында тергеелик «ОПОРА РОССИИ» АРО-ныҥ площадказында аргачыларга тузалу ӱредӱ-семинар ӧтти.\nПрезиденттиҥ грантыныҥ аргазыла мындый ӱредӱ-семинар Турачак, Чамал аймактарда ӧткӧн, эмди јуук ӧйдӧ Улаганныҥ ла Кан-Оозыныҥ аргачыларына база ӧдӧр. Бу иштиҥ јаан амадузы — бистиҥ тергеениҥ кичӱ ле орто аргачылыгына ла бизнести јаҥыдаҥ баштап турган улуска бир-јаҥыстаҥ чырмайбай, аргачылардыҥ биригӱзинде туружып, гранттар, субсидиялар ла кредиттер алып, бойыныҥ арга-чыдалын бийиктедип, тергеениҥ ле текши Россияныҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирерине ууландырары.\n«Опора России» керегинде\n«Опора России» АРО Россия ичинде 2002 јылда тӧзӧлгӧн. Ол политический партия эмес. «Опора России» текшироссиялык аргачылардыҥ јонјӱрӱмдик биригӱзи болуп јат. Ол ороонныҥ аргачыларыныҥ кажы ла кӱн бизнесте туштап турган курч сурактарын чечерине болужат, ол тоодо јасактарды буспазына, бойлорыныҥ тап-эригин корыырына, государстводоҥ јӧмӧлтӧлӧр аларына ла аргачылар ортодо јуук колбу тудуп, ичкери барарына.\n«Опора России» АРО-ныҥ площадказында кичӱ ле орто аргачылыктыҥ башкараачылары федерал, тергеелик ле муниципал јасакберим, бӱдӱреечи, шиҥжӱ органдарла, эксперт сообществоныҥ профессионалдарыла ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧткӱрип турган партнёрлор једимдӱ куучын-эрмек ӧткӱредилер. «Опора России» АРО-до бойыныҥ профильный комитеттери ле камыстары бар. Олор Россияныҥ кичӱ ле орто аргачылыгына ӧзӱм алынар аргалар табат. Бу јонјӱрӱмдик биригӱ федерал јасактар чыгарарына камаанын база јетирген. Темдектезе, мындый јасактар: конкуренттердиҥ тап-эригин корыыры, кичӱ ле орто аргачылыкты ӧскӱрери, приватизацияны јеҥил баала ӧткӱрери, ЕНВД-ны бойыныҥ кӱӱниле эдери, јасакты баштапкы катап бусканы учун административный штрафтарды салбазы, ИП-ларга «налоговый каникулдар» эдери. Онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттеринде реестр тӧзӧлгӧни ле о. ӧ. Ороонныҥ башкарузы эксперт ле аналитикалык иште база јаҥыртулар эткен: башкаруда кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱмин кӧрӧр камыс тӧзӧлгӧн. Ол ӧзӱми 2030 јылга јетире чыныкталган национальный ӱлекерге кийдирилген.\nАргачылардыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап турганыныҥ шылтактары кӧп. Бир јанынаҥ, јурт јердиҥ улузында не-немелерле садыжарга чыдалдары астаган, экинчи јанынаҥ, калан јаан болгоны ла јаргы системала, коррупцияла, бюрократияла колбулу чыгымдар база чочыдат. Беш ле јыл мынаҥ кайра аргачы болорго кӱӱнзегендердиҥ тоозы сӱрекей кӧп болгон. Је ондый да болзо, калганчы ӧйлӧрдӧ јакшы солунталар болуп, аргачылардыҥ ууламјылары база солунат. Аргачыларды јӧмӧӧр јаҥы аргалар ӧзӱм алынат. Кичик те болзо кӱчи-аргазы бар ла иштенерге кӱӱнзеген улусты башка-башка ведомстволор, компаниялар, государстволык ӱлекерлер, соцконтракттар, бизнестиҥ тӧс јерлери ажыра, ончо јанынаҥ чыҥдыйлап болужар аргаларлу, ол тоодо «Опора России» АРО деп јонјӱрӱмдик биригӱ.\nЧамалдагы туштажуда куучын-эрмекти Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисов баштады:\n—Чамал аймак коронавирусла оорыган улустыҥ тоозыла текши тергее ичинде тооломдо калганчы јолдыктарда турат. Ӧткӧн 2020 јыл Чамал аймактыҥ аргачыларына буудактары кӧп јыл болгон — деп, муниципалитеттиҥ јааны айтты. Чамал аймактыҥ кӧп саба аргачылары ла таҥынаҥ улузы турбизнес ажыра азыранып, акча-манат иштеп алып, ар-јӧӧжӧзин байыдып турганы јарлу. Былтыр тулаан айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире карантин ӧйинде кӧп аргачылар акча иштеп албаган, је јайгыда ла кӱскиде туристтер кӧп болордо, аргачылар чыгым-королтолорын орныктырган.\nА. Алисовтыҥ айтканыла, эдетен иштердиҥ кеми јаан: аймактыҥ инфраструктуразын бир аай ла јараш эдип јарандырары; јолдорды тӱзедип, эки јанына јарыткыштар тургузып, автобустар токтоор јерлерди эптӱ эдип јазаары; јолдорды элбедип, рекламный щиттер тургузары; АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ болужыла эки автономный туалетти кӱӱк айда тудары. 2021 јылда «Чыҥдый ла јеткер јок автомобильный јолдор» деп национальный ӱлекер аайынча Себи-Оозы-Чамал-Куюс деп јол јазалар. «Чамал аймакта аргачылар да кӧп, курч сурактар база кӧп. Кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Чамал аймактыҥ аргачыларына байрам ӧткӱрип, курч сурактарды оноҥ ары шӱӱжерис — келген айылчыларга чыҥдыйы бийик сервис-јеткилдеш јетирерге» — деп, муниципалитеттиҥ јааны темдектеди.\nКуучынды улалтып, «Опора России» АРО-ныҥ јааны Александр Потапов ло бӱдӱреечи директоры Яна Бурлина аргачыларга бойыныҥ биригӱзи керегинде јетирӱ эттилер. «Опора России» текши ороонныҥ ичбойындагы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бизнесмендерин бириктирип, олорго тайанып, ороонныҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирер деп амаду тургускан. Солунып јаткан ӧйдӧ бизнесте кубулталар база кӧп. Оныҥ учун аргачыларга кӧпти билер, ӧйлӧ кожо солунар керек. 14 јаштудаҥ ала бу ӱлекер-проекттерде ойын ажыра туружарга јараар. Оныҥ учун мындый ӱредӱлӱ ӱлекерлерди «Опора России» ӧткӱрет. Бери кирген аргачыларга ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине јаан аргалар алып, бизнезин недеҥ де, кандый да учуралдардаҥ корулап алар аргалар табылган.\n«Опора России» АРО-го кирерге кӱӱнзегендер бир јылга беш муҥ салковой взнос-акча тӧлӧӧр. Олорго кӧп јеҥилтелер болор, јыл туркунына семинарларда, форумдарда туружып, текши ороон ичиниҥ аргачыларыла таныжып, билгирин ле аргаларын бийиктедип, кӧптӧдӧр.\nТуризмге кӧп акча чыгарылат\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы ла тыш јанындагы туризмин государство јӧмӧӧр ӱлекерлер керегинде АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ туристско-рекреационный, санаторно-курортный иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сынару Кулакова јетирди.\n–Бистиҥ ороонныҥ 10 тергеезине государстволык ӱлекерлер ажыра ӧзӱм алынарына 2024 јылга јетире таҥынаҥ программалар тургузылган. Ол тоодо Алтай Республика база бар. Туризмниҥ ӧзӱмине 500 млн салковой акча чыгарылары темдектелген. Бир јылга 50 млн салковой акча-манат. Бу акча ӧткӧн јылда кемге де келишпей калза, экинчи јылда угузулардыҥ маргаанын јаҥыдаҥ јарлаар. Субсидияныҥ эки јылдык кеми артар. Онойдо ок гранттарга туружар аргалар база бар. Былтыр 37 ӱлекер турушкан, олордоҥ 8 ӱлекер јеҥӱчил болуп чыккан. Бир аргачы эки-ӱч грантта туружар арга база бар, 9 млн салковойго јетире акча алар аргалу. Аргачыларга субсидиялар база берилет, «ӱч чолмонго» јетире коночылык-гостиница тударына ла оноҥ до ӧскӧ туралар тударына — деп, С. Кулакова айтты. — Туризмге субсидия аларыныҥ эҥ курч сурагы — ол јердиҥ сурагы. Јурт ээлемдикке кирген јерлерин эмезе кезик ӧскӧ јерлерин улуска амыраар јерлердиҥ тоозына кийдирер керек. Јуртээлемдик туризм аайынча ишти јурт ээлем аайынча министерство ажыра тӧзӧӧргӧ јараар. Онойдо ок бис аргачыларды ӱредӱге, стажировка аларына аткарып турганыс. Калганчы ӧйдӧ 200 кижи билгирин бийиктеткен. Крым Республикага барып, 13 аргачы ченемел алган. Олор бойыныҥ карманынаҥ јаҥыс ла јолго акча чыгарган. Андый ӱредӱ алган, колында сертификатту аргачылар ӱлекер-проекттердиҥ маргаанында турушкан ӧйдӧ јеҥип аларыныҥ ижемјизи јаан.\n«Мениҥ бизнезим — јаҥы формат ла аргачылар куучындажар Тӧс јер»\nАР-дыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ јааны Айдар Мызинниҥ айтканыла, «Мениҥ бизнезим» деп тӧс јерде аргачылар ла бизнеске јаҥы келген улус ончо болушты «бир кӧзнӧктӧҥ» алар аргалу. Мында кӧп улуска болужар ӧмӧликтердиҥ тӧс јери, ол тоодо кичӱ ле орто аргачылыкка болуш јетирер фонд. «Мениҥ бизнезим» леп Тӧс јердиҥ суруузы — Комсомольский ором, 9.\n«Кичӱ ле орто аргачылыкка Сбер-диҥ иштенерге берип турган аргалары ла јӧмӧлтӧлӧри» керегинде «СБЕРБАНК РОССИИ» ПАО-ныҥ Горно-Алтайсктагы 8558 таҥмалу бӧлӱгиниҥ јааны Марина Мезенцева айткан. «Госјӧмӧлтӧ 3%», РФ-тыҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ ле јурт ээлеминиҥ министерстволоры ажыра јабыс ставкалу кредиттер база берилет. Сбер-диҥ аргалары кӱннеҥ кӱнге элбеп, олор аргачыларга кӧп тоолу тузалу иштер бӱдӱрип берер аргалу.\nГосударстволык јӧмӧлтӧни Кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧр фонд ажыра канайып алары керегинде «Опора России» АРО-ныҥ партнёры НКО-ныҥ «Фонд поддержки МСП РА» РГО-зыныҥ аргачылар акча алза, бойына молју алынар бӧлӱгиниҥ јааны Алексей Ретунцев айтты. Оныҥ айтканыла болзо, эмди российский ле импортный оборудованиелерди олордыҥ молјузы-гарантиязы ажыра алар эп-аргалар бар.\nВера Каширина јииттерге «Акчаныҥ кирелтези» деп ойын ажыра ойын ӧткӱрди. Кезик туружаачылар актовый залга барып, тегерик столго отурып, тургуза ӧйдиҥ нормативно-правовой акттарын ла окылу чаазындарын шӱӱштилер. «Опора РОССИИ» АРО-ныҥ «Аргачылардыҥ ла инвесторлордыҥ тап-эригиниҥ бюрозыныҥ» јааны Гульшахида Саринага, Алтай Республиканыҥ аргачыларыныҥ тап-эригин корулаар чыгартулу кижи Максим Карамаевке каланла, бухгалтерияла колбулу сурактарла «ГЛАВБУХ» компанияныҥ јаандары Елена Казакова ла Любовь Терентьева баштандылар.\nТуружаачылар бойыска кӧп тузалу јетирӱлер алдыс, бой-бойлорысла туштажып, куучындажып, курч сурактарла, једимдерисле ӱлешкенис база јакшы деп айттылар.


Телекӧрӱлте ӧйдӧҥ соҥдобойт - altaicholmon\nТелекӧрӱлте ӧйдӧҥ соҥдобойт\nБистиҥ тергееде, бастыра ороондо чылап ок, телекӧрӱлтеде ӧдӱп турган јаҥыртуларды эл-јон сескен ле болбой. Телекӧрӱлтениҥ цифровой бӱдӱмине кӧчӱп турганыла колбой, бу јуукта республикан телекӧрӱлтениҥ берилтелериниҥ каналы удурумга солылып, оноҥ ижин јаҥжыкканы аайынча улалткан болгон.\n«Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јааны Т. А. Кончева телекӧрӱлтениҥ ижинде јаҥыртулар, јербойындагы телекӧрӱлтениҥ јуук ӧйдӧ бӱдӱретен иш-амадулары керегинде мынайда куучындаган:«Бистиҥ ороондо телекӧрӱлтениҥ цифровой формадына кӧчӧр ишке јаан ајару эдилет, ол тоодо ороонныҥ Президентиниҥ јанынаҥ. Бу кеми јаан јаҥыртуныҥ тӧс амадузы бастыра эл-јон чыҥдыйы јакшы телеберилтелерди текшилей кӧрӧрин јеткилдеери. Цифровой телекӧрӱлтеге ГТРК, оныҥ тергеелердеги филиалдары кӧчӱп јат. Арткан телеканалдар, темдектезе, губернаторский деген ле ӧскӧ дӧ телеканалдар кӧчпӧй јат. Келер ӧйдӧ олор до бу форматка кӧчӧрдӧҥ айабас, онызын ӧй кӧргӱскей.\nЦифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧри кемиле сӱрекей јаан иш, анайда ок оны ӧткӱрерине, ол тоодо јербойындагы ретрансляторлорды келиштирте јазалдарла јеткилдеерине кӧп акча-манат керек. Акча-манат ороонныҥ Президентиниҥ јакылтазы аайынча федерал башкару чыгарат. Бу мындый јаан ишти тергеелик телекӧрӱлтелер, государственный госјӧмӧлтӧ јогынаҥ, кӧдӱрип, алып чыгып болбос. Темдектезе, бистий ле тергеелик телекӧрӱлтеге цифровой форматка кӧчӧриле колбулу ишти бӱдӱрерге 200 миллион салковой кире акча керек».\nТатьяна Анатольевнаныҥ айтканыла, телекӧрӱлте цифровой форматка кӧчкӧнин азыйда кара-ак телекӧрӱлтенеҥ ӧҥдӱзине кӧчкӧниле тӱҥдештирерге јараар. Эмди телеберилтелердиҥ јуруктарыныҥ, ӱн-табыжыныҥ чыҥдыйы чик јок јаранар. «Мындый јаҥырту бистиҥ ӧмӧликтиҥ алдына бийик некелтелер тургузат. Телекӧрӧӧчилердиҥ алдына јаан каруулу болгонысты јакшы оҥдоп, ижистеги јакшынак јаҥжыгуларысты, берилтелеристи оноҥ ары улалтарыс ла јаҥыртулар эдерис. Озо ло баштап јилбилӱ ӱлекерлердиҥ тоозын кӧптӧдӧргӧ кичеенерис. Келер јуук ӧйдӧ ӧткӱретен андый ӱлекерлердиҥ тоозында: јарлу кожоҥчы Раиса Модорованыҥ таҥынаҥ концертин, ээчиде «Алтай Микс» ӧткӱрерине белетенедис. Анайда ок бистиҥ республиканыҥ јеринде јадып турган албатылардыҥ чӱм-јаҥдарына ла јаҥжыгуларына, албатылардыҥ најылыгына, јозокту билелерге, су-кадык јадын-јӱрӱмге ле ӧскӧ дӧ сурактарга учурлалган берилтелер оноҥ ары улалар. Jурттардагы јозокту билелер керегинде биске јетирӱ этсин эмезе «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра бичизин деп, јербойыныҥ албаты-јонына баштанадым. Бис барып, андый билелер керегинде телеберилтелер белетеер эдис»—деп, Татьяна Анатольевна айтты.\nРеспубликада телекӧрӱлтениҥ берилтелериле колбой ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган јаҥыртулар керегинде «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ производственно-техникалык бӧлӱгиниҥ јааны А. Б. Ялбаковтыҥ јартамалынаҥ:«Телекӧрӱлтениҥ цифровой технологиязыныҥ јазалдарын бис 2011 јылда алып баштаганыс, олорды тургузып, 2012 јылда тулаан айда иштедип ийгенис. Мынаҥ озо ӧйдӧ бисте текшилей аналоговый телекӧрӱлте болгон. Ол тушта бисте республикан РТПЦ-ла (радиотелевизионный передающий центр) колбу јок болгон, оныҥ учун бис телекӧрӱлтениҥ сигналдарын «Эл Телком» ажыра берип турган болгоныс. Ол дезе аналоговый сигналды спутниктеҥ алала берзе, бис оны цифровойго кӧчӱреле, бойыстыҥ цифровой вставкабысты тургузала, ойто «Эл Телкомго» цифровой сигналды берзес, ол оны ойто кайра аналоговый эттирте преобразовать эделе, РТПЦ-га берип турган болгон. РТПЦ дезе аналоговыйды алала, ойто цифровойго преобразовать эделе, бу ла јуукка јетирте калага цифровой сигнал берип турган болгон. Республика ичинде аналоговый телекӧрӱлте болгон».\n²рӧ айдылганынаҥ кӧрзӧ, чындап та, телекӧрӱлтениҥ берилтелерин кӧрӧрин јеткилдееринде чӱмдӱ иш болгон болуптыр. Jербойында цифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧриле колбулу ээчиде бӧлӱк иш быјыл јаан изӱ айдыҥ башталганында башталып, кайда да јарым ай кире ӧй кайра учына јеткен эмтир. Бу ӧйдӧ ГТРК ла Туу-кайадагы РТПЦ ортодо оптоволоконный колбу ӧткӱрилген, бу колбуныҥ эмигиниҥ узуны 2,7 километр дешти. Бу колбуда кандый да муфта-соединение јок. Адар Борисовичтиҥ айтканыла, ол колбуны ӧткӱрер алдында «Горно-Алтайсктыҥ электрический сетьтери» деген организацияла электроколбуныҥ столмолорын ӧрӧ адалган колбуны ӧткӱрерине тузаланары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган болгон. Эмикти јердиҥ алдыла апарар арга јок—јердиҥ алдыла јӱзӱн-башка эмиктер, трассалар ӧткӱрилген учун, јерди казарга јарабас.\n—Ол колбу-эмикти ӧткӱрип койордо, РТПЦ цифровой сигналды биске аткарып турган. Бис дезе бойыстыҥ цифровой вставкабысты тургузала, цифровой сигналысты РТПЦ-га кайра берип јадыс, эмди бисте «аналоговый колена» јок—деп, Адар Борисович јартады.\nРТПЦ-ныҥ алдында турган иш—аймактардагы јурттарга цифровой телекӧрӱлтеге приемниктер тургузары. Бу ишле колбулу баштапкы јазалдар келип баштаган, темдектелгени аайынча болзо, ол иш ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей јадып бӱдер учурлу. Текши алза, республиканыҥ 147 јуртын цифровой форматка кӧчӱрер керек.\nГТРК дезе цифровой телекӧрӱлтеле бӱткӱлинче иштеп јат—«Россия 24», «Россия 1», «Радио России» каналдарга сигналдар цифровой форматла берилет.\nТелекӧрӱлтеле колбой мындый јаан кубулта-јаҥыртулар болуп турарда, телевизордыҥ цифровой приставкалары јанынаҥ айалга кандый болор деген сурак береримде, приставкалар солылбас, улус телевизорлорын бӱгӱнге јетире канай кӧргӧн—анай ла кӧрӧр деген каруу алдым.\n—Jаҥы форматка кӧчкӧниниҥ кийнинеҥ телекӧрӱлтениҥ берилтелериниҥ ӧҥиниҥ ле табыжыныҥ чыҥдыйы јаранган. Бистиҥ телеберилтелеристиҥ врезкалары да кӧптӧгӧн. Аналоговый телекӧрӱлте 2018 јылдыҥ ортозы-учы кирезинде јоголып калар—деп, А. Б. Ялбаков айтты.\nАнайда ок ол радионыҥ ижин јаҥыртары јанынаҥ иш база ӧдӧт деген. Цифровой телекӧрӱлтениҥ «Радио России» деген каналы ажыра бистиҥ тергеениҥ де радиозын угар арга болор. Аймактарга јербойыныҥ радиозын угарына ӧй берилет, јазалдарла јеткилдеш эдилет ле иштеер улус белетелет. Эмди де кезик аймактар јербойыныҥ газеттери ажыра тӧзӧлгӧн кеми јаан эмес каналдар ажыра радионы угат. Кыскарта айтса, радио телекӧрӱлтедеҥ соҥдобос.\nJартамал: Аналоговый телекӧрӱлтениҥ аргалары, чыҥдыйы ӧйдиҥ некелтелерине келишпейт. Цифровой телекӧрӱлте цифровой кодированиени, ал-камык јетирӱлерди тузаланат—оныҥ јуруктарыныҥ ла табыжыныҥ чыҥдыйы јакшы. Цифровой сигнал ажыра башка-башка темаларлу јӱстеҥ кӧп телеканалдарды кӧргӱзер арга бар. Телекӧрӱлтениҥ бу бӱдӱминде анайда ок јӱзӱн-башка ӱзеери сервис-функциялар бар. Кыскарта айтса, кижи телевизордыҥ ижин бойы башкарып отурар аргалу—удурумга токтодоры, кандый бир јараган программаны бичидип алары, кӧрӧргӧ, программаны кайра толгооры, телевизор кандый тилле «куучындаарын» талдап алары, телеберилтелердиҥ анонсын экранга чыгарары ла о. ӧ.\nЦифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧри федерал программа аайынча ӧдӧт. Аналоговый телекӧрӱлте 2018 јылда јоголтылар. Озолондыра темдектелгениле, аналоговыйдаҥ цифровойго кӧчӧр тушта ӱч мультиплекс болор дешкен. Бир мультиплекске 10 телеканал кирет. Jе РФ-тыҥ Минкомсвязиниҥ калганчы јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ бистиҥ ороондор ӱчинчи мультиплексти тузаланарына акча-манат јетпейт. Нениҥ учун дезе экинчи ле ӱчинчи мультиплекстер акча-манатла бюджеттеҥ јеткилделбейт, ол ок ӧйдӧ рекламаныҥ рыногы киреленип калган.


јаҥар айдыҥ 30 кӱни 1930(0012-30-1930) (90 јаш)\nуезд Иньсянь[d], Чжэцзян[d], Китайская Республика[d]\nхимик, фармаколог, изобретатель, преподаватель университета, аптекарь\nРеспубликаныҥ ордени[d] (сыгын айдыҥ 17 кӱни 2019)\nНобельдиҥ физиологияда ла эмчиликте сыйы[d] (2015)\nУоррен Альперттиҥ сыйы[d] (2015)\nЛаскер ле Дебейканыҥ клиникалык эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы[d] (2011)\nРеформалардыҥ пионеры[d] (јаҥар айдыҥ 18 кӱни 2018)\nКНР-дыҥ билим ле техникада јан једимдер учун сыйы[d] (2016)\nТу Юю́ (кыд. јеҥ. 屠呦呦, пиньинь Tú Yōuyōu; 1930 јылда Иньсянь деп уездте чыккан Кыдат јеринде — кыдат фармаколог, јаҥжыккан кыдат эмдеш аайынча билимчи. Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2015), онойдо ок Ласкердиҥ сыйын база алган (2011).\n2 Билим иштери\n1930 јылда Иньсянь деп уездте јакалай Чжэцзян (эмди ол каланыҥ Нинбо деп округы). 1951 јылда Пекинниҥ универсидиниҥ эмчилик факультедине кирген; 1952 јылда Пекинниҥ университединеҥ башка эмчилик институт башкалаган (2000 јылда Пекинниҥ университедиле ойто бириктирген), фармакологияныҥ факультедин Ту Юю 1955 јылда божоткон. Оныҥ кийнинде ол эки јарым јылга јаҥжыккан кыдат эмдешке ӱренген (1955). Ту Юю јаҥжыккан кыдат эмчилик институтта иштеп баштаган.\nБилим иштери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1969 јылда Ту Юю малярияныҥ јаҥы эмин шиҥдеп јазаарында иштеген «ӱлекер 523». Ӱч јылдыҥ туркунына оныҥ башкарган ӧмӧлиги 2000-наҥ артык јебрен трактаттарын шиҥдеген, јыду баргааныҥ настои јакшы эм болгоны јарталган. Билимчилер цинхаосу деп атту вещество тапкандар (кӱнбадыш фармакопеяда оныҥ ады артемизинин), сесквитерпеновый лактон (терпен деп класстыҥ органик веществозы), ол малярияныҥ плазмодии деп микробторын эрте стадияда ӧлтӱрип турган.\nЮю Туныҥ ӧмӧлиги кийнинде ол эмниҥ малярияга удура артемизиндӱ оноҥ артык бӱдӱмдерин синтезировать эткен: дигидроартемизинин (восстановленный артемизинин), артеметер (ӱске кайылар метиловый эфир артемизинина) ла артесунат (сууга чейилер гемисукцинат дигидроартемизинина). 1979 јылда клиникалык ченелтелер токтогон, бу эмдер улуска каршулу эмези јарталган. Бу эмдер клиникалык практикага кийдирилген, јылдыҥ 2 миллион кире улустыҥ јӱрӱмин аргадайт. 2015 јылда Ту Юю баштапкы (этнический китаянка) Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады боло берген.\nЛаскердиҥ сыйыныҥ лауреады (2011);\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2015);\nКитайдыҥ билим ле техниканыҥ государстволык бийик сыйыныҥ лауреады, (2017);\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы, артемизиннеҥ эткен эм учун;\nЛаскердиҥ сыйы, (2015).\nТу Юю, кыдат эмчилик академия, 1950\nУидьям К.Кемпбелл ле Ту Юю, 2015\nТу Юю, пресс конференция, Стокгольм, 2015\nЈаан каталанский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus\nBIBSYS: 1512647518996 · CONOR: 303111011 · GND: 1114308986 · ISNI: 0000 0004 5699 9060 · LCCN: n2016183752 · NDL: 001325444 · SUDOC: 241331919 · VIAF: 458144783032780720657 · WorldCat VIAF: 458144783032780720657\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ту_Юю&oldid=25707"\nЈаҥар айдыҥ 30 кӱнинде чыккандар\n1930 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 21:08.


24.05.2019 - altaicholmon\nВыживать в одиночку сложно\nНа Правительственном часе, который прошел в республиканском Парламенте депутаты обсудили вопрос о формировании условий для развития в регионе сельскохозяйственной потребительской кооперации. О значимости решения данной проблемы поделился Председатель Государственного Собрания – Эл Курултай Владимир Тюлентин. — Сельскохозяйственная кооперация для наших сельхозтоваропроизводителей понятие не новое. К тому же стоит отметить, что у этого направления сторонников куда\nСледственные органы в Республике Алтай возбудили уголовное дело о длительном непредоставлении жилья детям-сиротам в регионе. Как сообщается на сайте СУ СКР по Республике Алтай, основанием для возбуждения дела послужили результаты проведенной доследственной проверки по материалам прокуратуры о длительном непредоставлении жилья детям-сиротам и детям, оставшихся без попечения родителей, возбуждено уголовное дело по признакам преступления, предусмотренного ч.\nРеспублика готовится к летнему отдыху\nЛетний отдых юных жителей региона будет организован на высоком уровне, уверены местные чиновники. Объем финансирования в этом году составил практически 84 миллионов рублей. На обеспечение отдыха и оздоровления детей в 2019 году планируется израсходовать 84,7 млн. руб. (средства республиканского бюджета 61,3 млн. руб., средства местного бюджета 17,9 млн. руб., средства родителей — 4 млн. руб.,\n«ГАГУ» — серебрянные чемпионы мира\nВ Австралии завершился чемпионат мира по рафтингу. Команда «ГАГУ-СШОР», представлявшая Россию, стала серебряным призером в общем зачете, до золотой медали не хватило всего семь очков. Соревнования завершились длинной гонкой. В сильнейшей группе были команды Бразилии, России, Китая, Японии, Новой Зеландии, Чехии и Германии. Победу в гонке одержала команда Новой Зеландии, наша команда пришла к финишу\nЈурт ээлемди ичкери ӧскӱрер\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 20-21 кӱндеринде ишмекчи јорыкла Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарла болгон. Ол јол-јорык ӧйинде Кан-Оозы аймактыҥ јурт ээлеминиҥ, «Меркит» ле «Эт-Опт» деген ООО-лордыҥ бӱдӱрип турган иштериле, јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелердиҥ курч сурактарыла јууктада танышкан. «Меркит» ле «Эт-Опт» тем кӧргӱзет О. Хорохордин Кан-Оозы аймактыҥ эл-јоныла,\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱми аайынча Тӧс јер ачылды\nКӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ӧзӱми аайынча Тӧс јерди ачты. Оныҥ баштаҥкайыла ачылган бу јерде эл-јон тергеениҥ эҥ курч сурактарын илелеп аайлажар, оныҥ ижинде, ол тоодо ӱлекер-программалар тургузарында туружар аргалу болор. Тӧс јердиҥ ачылтазы ӧйинде «Республика учун» деген јондык биригӱниҥ јааны Владимир Петров, республикан эмчиликтиҥ хирургия бӧлӱгиниҥ\n«Аргачылыктыҥ неделези – 2019»\nАлтай Республикада кӱӱк айдыҥ 20-24 кӱндеринде јаҥжыкканыла Россияныҥ аргачылыгыныҥ Кӱнине учурлай «Аргачылыктыҥ неделези – 2019» деген 5-чи республикан форум ӧтти. Форумныҥ керектерин Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱмниҥ ле ар-јӧӧжӧлик колбулардыҥ министерствозы, туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрериниҥ республикан тӧс јери тӧзӧп ӧткӱрдилер. Форумныҥ программазы байлык ла элбек болды. Форум аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ ортодо колбулардыҥ тӧс ууламјылары аайынча шӱӱлтелерди\nЈаскы бир тӱнде — Эл музейде\n«Музейдиҥ тӱни» деген јылдыҥ сайынгы бастырароссиялык акция республикада А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧтти. Шак бу кӱнде јер-телекейде јуртап јаткан калыктар ортодо Музейлердиҥ кӱни элбеде темдектелет. Онойдо ок бу кӱнде јаҥжыгу болуп Россияда ӧдӱп турган «Музейдиҥ тӱни» быјыл он ӱчинчи катап ӧткӧн. Алтай Республикада бу учурлу керек он јылдаҥ\nКемге бӱдӱмји эдилип турганы јарталар\nГосударственный јаҥныҥ ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына кандидаттар талдаары аайынча озолондыра ӱнбериш кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧдӧр. Федерация Совединиҥ Регламент ле парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Владимир ПОЛЕТАЕВ озолондыра ӱнбериштиҥ аҥылулары керегинде куучындайт: «Озолондыра ӱнбериш — партияныҥ ӱлекери. Оныҥ амадузы — чындык кандидаттарды талдаары, оноҥ олор башка-башка кеминде талдаштарда «Единая Россияныҥ» адынаҥ туружар.\nӰредӱлик форум ӧткӧн\nКӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайскта озолондыра ӱнбериштиҥ туружаачыларына ӱредӱлик форум ӧткӧн. Бу форум анчада ла озолондыра ӱнбериште баштапкы катап туружып јаткан кандидаттарга јарамыкту болгон деп айдар керек. Анда ченемелдӱ депутаттар ла эксперттер дискуссия-куучындарды канайда ӧткӱрери керегинде лекциялар ӧткӱрген. Бу керек-јаракта јӱстеҥ ажыра кижи турушкан. Олор «Единая Россияныҥ» талдаачы кампаниязыныҥ стратегиязыла танышкан, озолондыра ӱнберишти тӧзӧӧриле колбулу


Иегованыҥ ӱнин угугар | «Каруулчы шибее» деген журналды ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Тулаан ай 2019\nКЫЧЫРАР австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский варай венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гереро гитонга гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат даяк нгаджу деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) колумбий жестовый конго конголезский жестовый корей корей жестовый коса костарикан жестовый крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лингала литва лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тамил тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n11 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\nИегованыҥ ӱнин угугар\n«Бу Мениҥ сӱӱген Уулым... Оны угугар!» (МАТФ. 17:5).\n89 КОЖОҤ Уккур болоры алкыштар экелет\nБУ ЈӦРМӦЛДӦ *\n1, 2. а) Иегова улусла канайып куучындажат? б) Бу јӧрмӧлдӧ нени шӱӱжерис?\nИЕГОВАГА бисле куучындажарга јарап јат. Алдындагы ӧйлӧрдӧ Кудай улуска бойыныҥ санаазын судурчылар, ангелдер ле Уулы Иисус ажыра айткан (Ам. 3:7; Гал. 3:19; Ачыл. 1:1). Бӱгӱнги кӱнде Кудай бисле бойыныҥ Сӧзи, Агару Бичик, ажыра куучындажат. Кудай бу бичикти оныҥ санаазын ла керектерин оҥдоп турзын деп сыйлаган.\n2 Иисус јерде болордо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ ӱч катап угулган. Бу ӱч учуралдыҥ кажызында ла Кудай нени айтканын билип аларыс. Анайда ок бу сӧстӧр бисти неге ӱредер аргалу, биске оныҥ сӧзин нениҥ учун угар керек деп шӱӱжип ийерис.\n«СЕН МЕНИҤ СӰӰГЕН УУЛЫМ»\n3. Марк 1:9—11-ле болзо, Иисус чӧҥӱрилип јадарда Иегова нени айткан? Бу сӧстӧрдӧҥ кандый чындыктарды билип аладыс?\n3 Иегованыҥ ӱни угулган баштапкы учурал Марк 1:9—11-де бичилген. (Кычырыгар.) Ол Иисуска: «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым, Сенде Мениҥ јакшылыкту табым» — деп айткан. Иисуска Адазыныҥ сӱӱжин ле јарадузын угарга сӱреен јараган болор. Иегованыҥ сӧстӧринеҥ Иисус керегинде јаан учурлу ӱч чындык билип аладыс. Баштапкызы, Иисус — оныҥ Уулы. Экинчизи, Иегова бойыныҥ Уулын сӱӱп јат. Ӱчинчизи, Иегова ого јарадузын берет. Бу чындыктарды тереҥжиде кӧрӱп ийектер.\n4. Иисус сууга чӧҥӱрилген кийнинде Кудайла аҥылу кандый колбуларлу болуп калган?\n4 «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым». Иегова бу сӧстӧрди айтканыла сӱӱген Иисус Уулыла аҥылу колбуларлу болуп калганын кӧргӱскен. Иисус јерге келердеҥ озо, оныҥ кӧскӧ кӧрӱнбес уулдарыныҥ бирӱзи болгон. Је сууга чӧҥӱрилерде, ол агару тынла майлаткан. Анайып Кудай майлаткан Уулына теҥериге кайра келип, Каан ла Улу абыс болуп отуратан ижемји бергенин кӧргӱскен (Лука 1:31—33; Евр. 1:8, 9; 2:17). Оныҥ учун Иисус чӧҥӱрилип јадарда, Иеговада: «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым» — деп айдатан тӧзӧлгӧ болгон (Лука 3:22).\nБисти мактап турза, бис чечектей бередис (5 абзацты кӧрӱгер.) *\n5. Иегованыҥ Иисуска сӱӱжин кӧргӱскенинеҥ бис неге ӱренедис?\n5 «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым». Иегованыҥ Иисуска сӱӱжин кӧргӱскени бисти улустыҥ кӱӱнин кӧдӱретен аргалар бедиреерине ӱредет (Иоанн 5:20). Бисти каруу улузыс мактап, сӱӱп турганын айтса, бис чечектей бередис. Биске анайып ла јууктарыстыҥ, анайда ок јуундагы ака-эјелердиҥ кӱӱнин кӧдӱрер керек. Улусты мактап турзаас, бис олордыҥ бӱдӱмјизин тыҥыдып, Иеговага чындык артарга болужадыс. Ада-энелерге анчада ла балдарын мактаар керек. Не дезе, ада-энезиниҥ сӱӱжин ле мактаганын укпаган балдар кӱнниҥ чогы јокко ӧзӱп јаткан ӧзӱмге тӱҥей.\n6. Иисус Христос Кудайдыҥ табын бӱдӱрип салар деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n6 «Сенде Мениҥ јакшылыкту табым». Бу сӧстӧрдӧҥ Иисус Кудайдыҥ табын кыйалта јогынаҥ бӱдӱрип салар деп, Иегованыҥ бӱдӱп турганы кӧрӱнет. Оныҥ учун бис те Кудайдыҥ берген ончо сӧстӧрин Иисус бӱдӱрип салар деп, бир де алаҥзыбас аргалу (2 Кор. 1:20). Иисустаҥ ӱренерге ле оныҥ изиле јӱрерге кӱӱнзеп турган болзоос, биске оныҥ темин сананар керек. Иегова бистерге де бӱдӱп, оныҥ ишчилери болуп, Иисустаҥ оноҥ ло ары тем аларыс деп алаҥзыбай јат (1 Петр 2:21).\n7. Матфей 17:1—5-ле болзо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ экинчи катап качан угулган? Ол нени айткан?\n7 Матфей 17:1—5-ти кычырыгар. Иегованыҥ ӱни экинчи катап Иисустыҥ «кубулган» тужында угулган. Иисус Петрды, Иаковты ла Иоаннды оныла кожо бийик кырга алган тушта, олор кайкамчылу кӧрӱлте кӧргӧн. Иисустыҥ јӱзи јаркындалып, кийими јарыктый ак боло берди. Оныҥ јанында судурчы Моисей ле Илья тургандый кӧрӱнди. Олор Иисусла оныҥ ӧлӱми ле тирилери керегинде куучындашкан. Элчилер «уйкуга јыга бастырып» турдылар, је ойгонып келеле, бу кайкамчылу кӧрӱлтени кӧрӱп ийдилер (Лука 9:29—32). Мыныҥ кийнинде олорды ак булут бӱркеп ийерде, олор булуттаҥ Кудайдыҥ ӱнин уккан. Иегова Иисустыҥ сууга чӧҥӱрилген тужында чылап Уулын сӱӱп турганында ла јарадузын берип турганында бӱдӱмјилеп: «Бу Мениҥ сӱӱген Уулым, Оныҥ Бойында Мениҥ јакшылыкту табым» — деп айткан. Је бу учуралда Иегова: «Оны угугар!» — деп, кожуп айткан.\n8. Кӧрӱлтени кӧргӧни Иисуска ла оныҥ ӱренчиктерине кандый камаанын јетирген?\n8 Бу кӧрӱлте Иисустыҥ Кудайдыҥ Каандыгында Каан болуп отурар магын кӧргӱскен. Иисус кыйын-шыраны ӧдӱп, ӧлӱп калар учурлу болгон, оныҥ учун бу кӧрӱлте оныҥ кӱӱнин кӧдӱрип салган. Анайда ок бу кӧрӱлте Христостыҥ ӱренчиктериниҥ бӱдӱмјизин тыҥыдып, канча јылдардыҥ туркунына бӱдӱретен јеҥил эмес јакылтаны бӱдӱрерге ле ченелтелерге белен болорго болушкан. Иисустыҥ кубулганы элчи Петрды сӱреен тыҥ кайкаткан, ол оны 30 јыл кире ӧдӧ берерде де ундыбай јӱрген (2 Петр 1:16—18).\n9. Иисус ӱренчиктерине тузалу кандый јакарулар берген?\n9 «Оны угугар». Иегова бу сӧстӧрлӧ бисти оныҥ Уулын угуп, оныҥ сӧстӧрин тузаланып турзын деп кӧргӱскен. Иисус јерде болордо, јаан учурлу сӧстӧр айткан. Темдектезе, ӱренчиктерин сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга ӱреткен ле олорго кӧгӱс јанынаҥ сергелеҥ болор керек деп јаҥыс катап айтпаган (Матф. 24:42; 28:19, 20). Анайда ок олорды бойын килебей иштензин ле бош салынбазын деп кӱӱнзеткен (Лука 13:24). Оныҥ ӱренчиктери бой-бойын сӱӱп, бирлик артып, Иисустыҥ јакылталарын бӱдӱрип турар учурлу деп аҥылап айдатан (Иоанн 15:10, 12, 13). Оныҥ јакарулары сӱрекей тузалу болгон. Бу јакарулар бӱгӱнги де кӱнде тузалу болот.\n10, 11. Иисуска сӧсуккур болгонысты канайып кӧргӱзерге јараар?\n10 Иисус: «Кем чындыктаҥ, Мениҥ ӱнимди угуп јат» — деп айткан (Иоанн 18:37). Бис оныҥ сӧзин угуп турганысты, бой-бойыска чыдамкай болуп, јаманысты таштап турганысла кӧргӱзип јадыс (Кол. 3:13; Лука 17:3, 4). Анайда ок бистиҥ сӧсуккурыс, сӱӱнчилӱ јарды «ӧйинде ле ӧйинде эмес» эрчимдӱ јарлап турганыстаҥ кӧрӱнет (2 Тим. 4:2).\n11 Иисус: «Мениҥ койлорым ӱнимди угуп јат» — деп айткан (Иоанн 10:27). Христостыҥ ӱренчиктери оныҥ ӱнин јаҥыс ла угуп турган эмес, је оныҥ айтканын бӱдӱрип јат. Олор «јадын-јӱрӱмниҥ сурактарына... олјоло[тпой]» јӱрет (Лука 21:34). Айалгалар јеҥил эмес те болзо, олор Иисустыҥ јакылталарын бӱдӱрерин баштапкы јерге тургузып јадылар. Кӧп ака-эјелер кӧп уур-кӱчтерге туштайт, темдектезе, бӱдери учун истедип јат, јоксырап јат эмезе ар-бӱткенниҥ тӱбегине табартып јат. Је кандый да кӱч болзо, олор Иеговага чындык артат. Иисус андый христиандарга мынайып айткан: «Кемде Мениҥ јакылталарым бар, кем олорды бӱдӱрип турган, Мени сӱӱп турганы ол. Мени сӱӱгенди дезе Адам да сӱӱр» (Иоанн 14:21).\nЈарлаар иш биске эҥ керектӱзин ундыбай турарга болужып јат (12 абзацты кӧрӱгер.) *\n12. Иисуска сӧсуккур болгоныс база недеҥ кӧрӱнет?\n12 Анайда ок Иисуска сӧсуккур болгонысты «башчыларга [башкарар јаҥды алган улуска, ЈТ]» јӧмӧжип турганысла кӧргӱзип јадыс (Евр. 13:7, 17). Калганчы јылдарда Кудайдыҥ организациязында кӧп солынталар болгон. Темдектезе, јарлаар ишке тузаланатан јаҥы јепселдер чыгарылган, јаҥы эп-аргаларла јарлап баштаганыс, иштеер кӱндерде ӧдӱп турган јуунныҥ туштажузы ӧскӧ эдип ӧткӱрилип баштаган, Каандыктыҥ Тураларын тудары, јазаары ла јеткилдеери солынып калган. Акалардыҥ бисти сӱӱп, ӧйинде эткен мындый солынталары учун јаан быйанысты айдадыс! Иегова биске бу солынталарды јӧмӧжип бӱдӱрип турганыска алаҥзу јоктоҥ алкыжын берер.\n13. Иисуска сӧсуккур болгоныс кандый туза берет?\n13 Бис Иисустыҥ айтканын ончозын бӱдӱрип турзаас, бойыска ла туза болот. Оныҥ ӱредӱлери ӱренчиктерине кӧгӱс ийде-кӱч берер деп айткан. Иисус: «[Ол тушта сергидӱ аларыгар, ЈТ]... Мен берер комут јакшы, Мен салар јӱк јеҥил» — деген (Матф. 11:28—30). Кудайдыҥ Сӧзине кирген Матфейдиҥ, Марктыҥ, Луканыҥ ла Иоанныҥ Сӱӱнчилӱ јарында Иисустыҥ јӱрӱми ле јарлаганы бичилгени биске кӧгӱс ийде-кӱч ле ойгор берет (Сар. 19:7; 23:3). Иисус айткан: «Кудайдыҥ сӧзин угуп, бӱдӱрип јӱргени кежиктӱ!» (Лука 11:28).\nКУДАЙ БОЙЫНЫҤ АДЫН МАКТАДАР\n14, 15. а) Иоанн 12:27, 28-ле болзо, Иегованыҥ ӱни ӱчинчи катап качан угулган? б) Иегованыҥ сӧстӧри Иисусты токунадып, ийде-кӱч берген деп, нениҥ учун айдарга јараар?\n14 Иоанн 12:27, 28 кычырыгар. Иегованыҥ ӱни ӱчинчи катап угулганы Иоанныҥ Сӱӱнчилӱ јарында бичилген. Иисус божоор алдында Пасханы калганчы катап ӧткӱреринеҥ канча да кӱн озо Иерусалимде болгон. Ол мынаҥ улам: «Тыным тӱймеенле толо» — деп айткан. Оныҥ учун Адазына: «Ада, адыҥды мактаткын!» — деп баштанарда, ого теҥеридеҥ — «Мактаттым, база да мактадарым!» — деп айткан ӱн угулган.\n15 Иисус коркышту тыҥ санааркаган, нениҥ учун дезе ол Иеговага чындык артар учурлу болгон. Ол бойыныҥ камчыладарын ла кыйналып божоорын билер болгон (Матф. 26:38). Је Иисус Адазыныҥ адын мактаарын баштапкы јерге тургускан. Оныҥ учун ол Кудайды јамандап турган деп буруладып турарда, оныҥ ӧлӱминеҥ улам Кудайдыҥ ады уйатка тӱжер деп санааркаган. Је Иегованыҥ сӧстӧри Иисустыҥ кӱӱнин кӧдӱрип саларда, Иегованыҥ ады макталар деп бӱдӱмјиленип алган. Адазыныҥ сӧстӧри оны токунадып, ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱч берген. Ол тушта Адазыныҥ сӧстӧриниҥ учурын јӱк ле Иисус оҥдогон болор. Је соондо бу сӧстӧрдиҥ учуры биске де ончобыска ачылган (Иоанн 12:29, 30).\nИегова бойыныҥ албатызын аргадаганыла бойыныҥ адын мактадар (16 абзацты кӧрӱгер.) *\n16. Кудайдыҥ ады кезикте уйатка тӱжӱп турганын кӧрӱп, бис нениҥ учун санааркайдыс?\n16 Бистер база Иисус чылап Кудайдыҥ ады уйатка тӱжӱп турганына санааркап турган болорыс. Эмезе кем-кем биске јаман неме эткен болор. Ол эмезе биске удурлажып турган улус бистер керегинде тӧгӱн коп јайып, Кудайдыҥ адын ла организациязын уйатка тӱжӱрип турганына санааркап турган болорыс. Андый болзо, Иегованыҥ Иисуска айткан сӧстӧри биске де токунал берер. Биске ӧткӱре тыҥ санааркабас керек, не дезе, «Кудайдыҥ не ле сагыштаҥ бийик амыры јӱректеригерди ле сагыжыгарды Христос Иисустыҥ Бойында чеберлеер» (Флп. 4:6, 7). Иегова бойыныҥ адын куучын јоктоҥ мактадып салар. Кудайдыҥ чындык ишчилерине каршузын јетирип турган Сатананы ла оныҥ телекейин Кудай Каандыгыныҥ болужыла јоголтып койор (Сар. 94:22, 23; Иса. 65:17).\nИЕГОВАНЫҤ ӰНИН НЕНИҤ УЧУН УГАР КЕРЕК?\n17. Исаия 30:21-де айдылганыла, Иегованыҥ ӱни бӱгӱнги кӱнде канайып угулып јат?\n17 Иегова бӱгӱнги де кӱнде бисле куучындажып јат. (Исаия 30:21 кычырыгар *.) Эмди Кудайдыҥ ӱни теҥеридеҥ угулбай јат эмей. Је ол биске Агару Бичик сыйлап, оныҥ болужыла бисти ӱредип јат. Анайда ок Кудайдыҥ тыны «бӱдӱмјилӱ... айыл башкараачыны» биске кӧгӱс курсак белетезин деп кӱӱнзедет (Лука 12:42). Бу сӱрекей кӧп кӧгӱс курсакты бис кепке базылып турган бичиктердеҥ эмезе онлайн чыгып турган бичиктердеҥ, кӧрӱлмелердеҥ ле аудиобичимелдердеҥ аладыс!\n18. Иегованыҥ сӧстӧри бистиҥ бӱдеристи тыҥыдып, јалтанбас болорго канайып болужат?\n18 Айдарда, Иегованыҥ теҥеридеҥ Уулына айткан сӧстӧрин ундыбай јӱрели. Анайда ок Агару Бичиктеги Кудайдыҥ сӧстӧри бастыра айалгаларды Иегова кӧрӱп турган ла Сатана ла оныҥ телекейи јетирип турган каршуны јоголтып салар деп бӱдӱмјилеп турзын. Биске ончобыска Иегованыҥ ӱнин лаптап угар керек. Ол тушта бис эмдиги де ӧйдиҥ, келер де ӧйдиҥ уур-кӱчтерин ӧдӱп чыгарыс. Агару Бичикте айдылганыла: «Кудайдыҥ табын бӱдӱрип, Оныҥ берер болгонын аларга слерге чыдамкай болор керек» (Евр. 10:36).\nСЛЕР ИЕГОВАНЫҤ БУ СӦСТӦРИНЕҤ НЕНИ БИЛИП АЛДЫГАР:\n4 КОЖОҤ «Мениҥ Кӱдӱчим — Иегова»\n^ 5 абз. Иисус јерде болордо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ ӱч катап угулган. Баштапкы учуралда Кудай Христостыҥ ӱренчиктерине: «Оны угугар!» — деп айткан. Бӱгӱнги кӱнде Кудай биске Агару Бичик ле бойыныҥ организациязы ажыра баштанат. Темдектезе, оныҥ Сӧзинде Иисустыҥ ӱредӱлери бичилген. Бу јӧрмӧлдӧ Иегованы ла Иисусты нениҥ учун угар керек деп шӱӱжерис.\n^ 17 абз. Исаия 30:21: «Оҥ до, сол до јанындӧӧн барзагар, кийнигердеҥ: „Бу јол, бу јолло барыгар“— деген ӱнди угарыгар».\n^ 53 абз. Јуруктарда: Аксагал болушчы ишчиниҥ Каандыктыҥ Туразыныҥ тыштын арутап јатканын ла бичиктер салар јерде бойыныҥ молјузын бӱдӱрип јатканын кӧрӧт. Аксагал оны акту јӱрегинеҥ мактап јат.\n^ 55 абз. Јурукта: Сьерра-Леонеде эш-нӧкӧрлӧр балыкчы кижини јуунныҥ туштажузына кычырат.\n^ 57 абз. Јурукта: Иегованыҥ Керечилериниҥ ижине токтодулар тургузылган ороондо ака-эјелер туштажуны турада ӧткӱрип јат. Олор улустыҥ кӧзине илинбеске, јуунга тегин кийимдӱ келген.\nӰлежер Ӱлежер Иегованыҥ ӱнин угугар\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА)\nw19 Тулаан ай 8—13 б.\nСууга чӧҥӱрилерге мени не буудактап јат?\nУлустыҥ сезимдерин оҥдоп туругар\nЈарлаар иште килеҥкей болугар\nБуурзаш. Бу кылык-јаҥга канайып ӱренип алар?\nИегова «аминь» деп айтканаарды баалап јат\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019\nТулаан ай 2019\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019


ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги — Алтай Республикада - altaicholmon\nЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги — Алтай Республикада\nАлтай Республикада ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги јаан јолына чыкты. Понедельникте, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде, экзамендер географияла, литературала, химияла ӧтти. Бу ӱч предметле экзаменди ӱредӱзин божодып јаткан 404 бала табыштырды. Экзамендерди табыштырарга 12 экзаменационный пункт иштеген.\nГеографияла экзаменди 71 бала табыштырган. Экзаменационный иш 27 јакылтадаҥ турган, оны бӱдӱрерине ӱч саат берилген. Литературала бирлик госэкзаменди он биринчи класстыҥ 63 ӱренчиги табыштырган. Мындагы иш 17 јакылтадаҥ турган, бӱдӱретен ӧйи — 3 саат 55 минут. Химияла ченелтеге 35 јакылта кирген, бӱдӱрерге 3 саат 30 минут берилген.\nЭкзамендердиҥ турулталары кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнине јетпей јарталар.\nТергееде эки кӱнниҥ туркунына, кӱӱк айдыҥ 27-28 кӱндеринде, 9-чы классты божодып јаткандар кыйалтазы јок эки предметтиҥ бирӱзи математикала экзамендер табыштырган. Оны табыштырарга тергееде кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде 22 пункт иштеген, 28-чи кӱнинде — 18 пункт. Экзаменде 2961 бала турушкан. Экзамен јербойыныҥ ӧйиле 10 саатта башталган, ол 3 саат 55 минуттыҥ туркунына ӧткӧн. Ол эки бӧлӱктеҥ турган ла бого 25 иш кирген. Баштапкы бӧлӱгине кыска карууларлу 19 јакылта, экинчизинде 6 јакылта болды. Математикала экзаменди табыштыратан резервный кӱндер кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы ла јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱни болор.\n2021 јылда тогузынчы класстар экзамендерди кыйалтазы јогынаҥ ӱренер эки предметле — орус тилле, математикала табыштырып јат. Кӱӱк айдыҥ 24-25 кӱндеринде олор экзаменди орус тилле табыштырган.\nЭкзаменниҥ иштери тергеениҥ јетирӱлерди кӧрӧр тӧс јеринде баалалат.\nТергееде орус тилле государственный выпускной экзамендер ӧдӧт.\nКӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде 11-чи классты божодып јаткандарга государственный аттестацияныҥ тӧс бӧлӱги башталды. Олор бийик ӱредӱлӱ заведениелерге кирерин темдектебеген ле онойдо ок су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарга ӧткӱрилет.\nБирлик госэкзамендерди табыштырып турган ончо пункттарда Роспотребшиҥжӱниҥ јакылтазыла антиковидный эп-аргаларды, ээжилерди кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрет. Бого ӱзеери экзамендер ӧдӱп турган пункттарда терроризмге удура тартыжарыныҥ эп-аргалары тыҥыдылган.


Тискинчилер керек - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде республикан јуучыл комиссариатта элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттериле пресс-конференция ӧткӧн.\nОны ӧткӱрген Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенконыҥ айтканыла болзо, ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала черӱге алар иш башталган. Бу кӱски призывной кампания јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире улалар. Тӧс јуучыл округтыҥ јакылтазы аайынча бистиҥ республикадаҥ черӱге 400-ке јуук призывниктер аткарылар. Олор службазын Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире Јуучыл ийделердиҥ бастыра бӱдӱм черӱлеринде, анайда ок национальный гвардияда ӧдӧр. Бу учуралда черӱге тискинчиниҥ «С» категориязы бар 70 призывник алылар эмтир.\nЈаҥжыкканы аайынча черӱге барып јаткан кажы ла уулга сим-карталар, ВТБ банктыҥ карталары табыштырылар. Анайып, призывниктер службазын баштаза, карталарына акча алып баштаар. Рядовойдыҥ алып турган акчазыныҥ кеми кайда да эки муҥ салковойго јуук болот. Бу акча оныҥ картазына кӧчӱрилет. Картала кажы ла призывникти ВТБ банк јеткилдейт. Призывниктер армейский кеп-кийимле мында ла бӱткӱлинче јеткилделип турганын база темдектеер керек.\nБаштапкы ӱйдежӱ ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧдӧр, калганчызы јаҥар айдыҥ 20-чи кӱниниҥ кийнинде. Черӱге аткарылатан призывниктердиҥ тоозы быјыл кӧптӧдилген эмтир.\nМынызы неле колбулу деген суракка јуучыл комиссар мындый каруу јандырган: «Генеральный штаб бистиҥ округка призывниктердиҥ тоозын 7 процентке кӧптӧтсин деген јакару эткен. Оныҥ да учун бастыра јуучыл комиссариаттарда призывниктердиҥ тоозы кӧптӧдилген».\nЖурналисттердиҥ ол кире призывниктерди јеткилдеп болорыс па деген сурагына Олег Денисенко мынайда айткан: «Бастыра неме полицияла, прокуратурала, шылу ӧткӱрер комитетле кожо канайда иштееристеҥ камаанду. Анайда ок кандый бир шылтактардаҥ улам черӱдеҥ качып турган граждандардаҥ база камаанду».\nБӱгӱнги кӱнде черӱчил молјузын бӱдӱреринеҥ 25 уул качып турган эмтир. Республиканыҥ јуучыл комиссарыныҥ айтканыла, башка-башка шылтактар табып, черӱге барарынаҥ кезе мойноп турган бир гражданин аайынча документтер шылу ӧткӱрер комитетке аткарылган болгон. Шылу ӧткӱрер комитет бу сурак аайынча иш ӧткӱрген ле эмди ол гражданин бу ла призывла черӱге барар кӱӱнин угускан. Мында јуучыл комиссариаттыҥ јаҥ корыыр органдарла кожо ӧткӱрген ӧмӧ-јӧмӧ ижи камаанын јетирген. Анайда ок су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыла база иш ӧткӱрилген. Темдектезе, черӱге алар јаскы кампания тӱгенген кийнинде, ӱзеери медициналык шиҥжӱ ӧдӧрине бир ле кижи арткан болгон. Анаҥ озо андый улустыҥ тоозы кӧп болотон.\nПризывниктердиҥ санаа-кӱӱндери кандый деген суракка Олег Денисенко мындый каруу јандырган: «Черӱге барып јаткан уулдардыҥ бастыразына јуугы бийик кӱӱн-санаалу, черӱге бойыныҥ кӱӱниле барат. Андыйлардыҥ тоозы 97 процент деп айдарга јараар. Кӧп лӧ сабазы спецназка, ВДВ-га ла черӱниҥ ӧскӧ дӧ байа бир элитный дейтен бӱдӱмдерине барарга амадайт. Је бир кезек шылтактардаҥ улам бу уулдардыҥ бастыразына ла службазын кӱӱнзеген бӱдӱмдерде ӧткӱрерге келишпейт. Озо ло баштап су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам. Ол ло спецназка, ВДВ-га аткарылып јаткан командаларга аҥылу некелтелер эдилет. Оныҥ учун ол некелтелерге келишпеген уулдарды башка бӱдӱм черӱлерге аткарарга келижет.\nТехникумдарда, университеттерде ӱренип турган кӧп тоолу уулдар академ алып, черӱчил молјузын бӱдӱреле, ойто ӱредӱлерин улалтат. Андый учуралдар база кӧп».\nПризывтыҥ јааны Андрей Громоздин бу кампанияга кандый јаҥырту кийдирилгениле колбой јартамал эткен. Оныҥ айтканыла болзо, бӱгӱн черӱге кӧп тискинчилер керектӱ болуп јат. ДОСААФ-та «С» категориялу тискинчилер ӱредери аайынча јакылта бар. Јыл туркунына анда олорды белетейдилер. Черӱге мынча да кире тискинчи аткарар деген јакылта база бар. Бот, байа белетелген тискинчилердиҥ тоозы экинчи јакылтада айдылган тоого јетпейт. Эки катапка јетпейт деп айдарга јараар. Эмди тискинчиге ӱренген, је байа тискинчиниҥ кере бичигин алып болбогон уулдар оны черӱчил молјузын бӱдӱрип турган ӧйдӧ алар аргалу. Је ол учун бу призывник акча тӧлӧӧр учурлу. Анайып, ол черӱде тискинчиниҥ «В» ла «С» категорияларлу кере бичигин алар аргалу. Баазы службазын кандый тергееде ӧдӱп јатканынаҥ камаанду болотон эмтир.\nТискинчиге ӱренип турган улустаҥ кӧлӱкле маҥтадар ченелтени табыштырып болбой тургандар кӧп болот. Эмди андый призывниктерге черӱде тискинчиниҥ кере бичигин алар арга тӧзӧлгӧн эмтир.\nЈуучыл-врачебный камыстыҥ јааны Михаил Шапашниковтыҥ айтканыла, мынаҥ озо су-кадыгынаҥ улам черӱчил молјузын ӧдӧринеҥ јайымдалган, је 27 јажы толголок призывниктер эмди база катап медициналык шиҥжӱ ӧдӧр учурлу. Јаҥы јасакла бу иш 2017 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала башталган. Су-кадыгыныҥ айалгазы кем јок болзо, черӱге алылар.\nПресс-конференция тӱгенген кийнинеҥ республикан јуучыл комиссариаттыҥ чыгартулу улузы журналисттерге призывниктерге берилип турган кеп-кийимди, анайда ок башка-башка бӱдӱм черӱлердиҥ кеп-кийимин кӧргӱскен. Призывниктер кандый аш-курсакла, оноҥ до ӧскӧ керектӱ не-немелерле јеткилделип турганын кӧрӧргӧ база келишти. Анда тиш арчыыр щетка ла паста, самын, јӱзӱн-башка кремдер, сагал јӱлӱйтен бритва бастыразы ла бар. Журналисттерге, керек дезе, байа сухой паекторды да амзаар арга берилген. Эмдиги призывниктер бастыра ла јанынаҥ јакшы јеткилделип турганын темдектеери артат.


Золотые : Колор индекс (C.I.)\nЗолотые : Колор индекс (C.I.)..\nКолор индекс (C.I.):


27.11.2018 - altaicholmon\nЭмиктиҥ бир учында – Таймыр таланыҥ Дудинка калазында јадып, анда иштеп јӱрген алтай улустыҥ јерлежӱзиниҥ бажында турган Карчага ЕЛЕКОВ. Колбу табып, Алтайынаҥ ыраактагы улусла куучындажар, олор неле «тынып» турганын угар амаду болгон. Карчага Иванович Елеков бойы Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртынаҥ. Ол эш-нӧкӧри Радмила Александровнала кожо эки балазын алганча, тӱндӱк Таймыр таланыҥ Дудинка калазы јаар 2014\n«РОБОКИТ» — кайкамчылу телекей\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде информатиканыҥ «РОБОКИТ» деген талалык билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияда республиканыҥ ӱредӱлик организацияларыныҥ, ӱзеери ӱредӱликтиҥ, орто профессионал ӱредӱниҥ, бийик ӱредӱниҥ ӱренчиктери, ӱренеечилери ле ӱредӱчилери эрчимдӱ туруштылар. Туружаачылардыҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра болды. Јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган конференцияныҥ амадузы — таланыҥ ӱренчиктерин, ӱренеечилерин ле ӱредӱчилерин информатика,\nБу јууктарда Россиядагы Журналисттер биригӱзи (СЖР) јӱсјылдыгын темдектеди. Ого учурлай ороонныҥ тӧс калазында канча-канча керек-јарактар ӧткӱрилди. Юбилейлик кӧдӱриҥиге телкем орооныстыҥ бастыра толыктарынаҥ журналисттер ле тоомјылу улус кычырылган. 1,5 муҥнаҥ кӧп јуулгандардыҥ ортозында тергеебистиҥ адынаҥ Јондык палатаныҥ турчызы, Россиядагы Журналисттер биригӱзиниҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны Б. Алушкин, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ баш редакторлоры А. Кыйгасова\nАлтай Республика аграрный тергее деп јаантайын айдылат. Мында алдынаҥ бери мал ӧскӱрип келген эл-јон јуртайт. Республикабыстыҥ кажы ла аймагы иштеҥкей улузыла, озочыл ээлемдериле бай. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын Кан-Оозы аймак керегинде ӧдӧр. Андагы јурт ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ айалгазы керегинде биске «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аграрный политика аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Артур КАРАНДАШЕВ куучындап берген.


WorldFood Moscow 2020 - altaicholmon\nКӧрӱде Россиядаҥ ла 65 ороонноҥ 1764 товар эдеечилер ле товар экелеечилер турушкан.\nАлтай Республиканыҥ сырьевой эмес экспортын ӧскӱрер, инвестициялар экелер ле экспорт ууламјылу компанияларды албатылар ортодо рынокко чыгарар амадула «Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча тӧс јериниҥ» экспортты јӧмӧӧр Тӧс јери тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгына бу кӧрӱде туружар арга тӧзӧди.\nРеспубликаныҥ кӧрӱ площадказында ӧмӧлик экспозиция белетелген. Оныҥ амадузы бойыныҥ продукциязын кӧргӱзери, конкурент болор аргаларын, товардыҥ албатылар ортодо садуда сурузын шиҥдеери, онойдо ок тергеениҥ экспортный аргаларын кӧргӱзери болды.\nАлтай Республиканыҥ кӧрӱге тургузылган экспозициязыныҥ тӧс амадузы чыҥдыйы бийик, экологиялык ару, экспортко барар аргалу аш-курсак продукцияны кӧргӱзери болгон.\nКӧрӱде тергеебистеҥ турушкан компаниялар: «Ревитал», «Горы Алтая», «РИФ и Ко», «Эдиган», «Майма-Молоко» ТД» ООО-лор, «Алтай-Биопант» СППК.\nЭкспозицияда тергеениҥ оморкодузы болгон ло тыш рынокко ичкери чыгарылар аргалу предприятиелердиҥ продукциязы тургузылган. Ол — мӧштиҥ кузугы, ӧлӧҥ чайлар, биологиялык эрчимдӱ кожымактар, бальзамдар, пантогематоген, сырлар, мӧттӧр, адару ээлемниҥ продукциязы, косметикалык ла кондитерский эдимдер.\nАлтай Республиканыҥ стенди тергеениҥ государстволык темдектериле, Россияныҥ экспортный тӧс јериниҥ ле экспортты јӧмӧӧр тӧс јердиҥ логотиптериле, алтай кулјаларла, албатыныҥ кееркедим узаныжыныҥ эдимдериле јарандырылган болгон.\nКӧрӱге Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ Москвада чыгартулу кижизи Ирина Лозовая келип јӱрген. Ол онойдо ок аш-курсак садуныҥ лидерлериниҥ форумыныҥ пленарный шӱӱжӱзинде доклад эткен.\nФорумныҥ ижи кеминде аналитикалык, пленарный ла пич-сессияларда, кейс-конференцияларда Россияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ аш-курсак товарларла иштеп турган чыгартулу улузы куучын ӧткӱрген.\nТуулу Алтайдыҥ стендине Индия, Китай, Бангладеш, Молдова, Азербайджан, Эфиопия, Болгария, Вьетнам ороондордыҥ, албатылар ортодо тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, Россияныҥ тергеелериниҥ, отраслевой биригӱлердиҥ, кӧрӱ компаниялардыҥ чыгартулу улузы келип јӱрди.\nБу ла кӧрӱниҥ кӱндеринде био-фармацевтикалык продукция аларга турган «Saleheen» (Бангладеш) компанияла јӧптӧжӱ тургузылган. «International Exhibition Management Company» компания республиканыҥ продукциязын африкан ороондордыҥ рыногына чыгарар иштер тӧзӧӧргӧ белен болгонын јетирди. Азербайджанныҥ чыгартулу улузыла аш-курсакка биокожымактарды ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарарга, био-фармацевтикалык сырьеныҥ экпортын эдер аргалар керегинде куучын ӧткӱрилди.\nАлтай Республиканыҥ делегациязыныҥ «WorldFood Moscow 2020» кӧрӱде ижи тергеениҥ продукциязын кӧргӱзер, садуны элбедер јаҥы колбулар тудар, тӧс товар эдеечилердиҥ продукциязын кӧрӧр, ченемелиле ӱлежер ле аш-курсактыҥ рыногыныҥ јаҥыртуларыла таныжар јакшынак арга берди.


Сатыла: Арпа, бодай.\n--, 19 апрель 2021 - 12:02\nАрпа, бодай. Тел. (884360) 56-2-36, 89370046550


17.11.2021 - altaicholmon\n«Сӱмер энебистий, бис койнына кармактанган јаш балдарындый…»\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс Виктор (Бектир) Николаевич Келюев. Бу кижи керегинде кӧп улус уккан да, билер де болор. Нениҥ учун дезе, оныҥ јилбӱлери, эткен керектери сӱреен кӧп кижи, онойдо ок оныҥ најы-нӧкӧрлӧри база кӧп. Олордыҥ ортозында кандый иштӱ, кандый јилбӱлерлӱ, кандый јайалталу улус јок деер. Бу јуукта Виктор Николаевич бичик чыгарып јат деп солун угуларда, оныла\nАлтай аҥчы браконьер бе?\nӰлӱрген айдыҥ учкары Москваныҥ блогери ле аҥчызы Татьяна Баулина Инстаграмда Кош-Агаш аймактыҥ тайгаларында текеге аҥдаганын бичигени ле кӧргӱскени Алтайыста јаан тал-табыш кӧдӱрди. Мындый болоры јолду. Бисте, алтайларда, аҥдаары байлу иш, чӱм-чамду керек эмей. Бу учуралда, баштапкызында, ӱй кижи, экинчизинде, тууразынаҥ келген кижи, ӱчинчизинде, «мен – аҥчы», «мен – тыҥ аҥчы» деп мактанганы кӧрӱнет. Кош-Агаштыҥ улузы\nЈаҥы кийдирген некелте\nQR-кодтор калганчы јылдарда кайда ла туштап јат. Темдектезе, сайттарда, визитка-чаазындарда, электроот, суу, јылу учун тӧлӧйтӧн квитанция-чаазындарда. Јаан компаниялар јетирӱлерди кӧмзӧдӧ тударга эмезе кандый бир јетирӱлерди тӱрген таркадарында мындый кодторды јаантайын тузаланадылар. Смартфон телефонду улуска мындый эп-арга сӱрекей эптӱ. QR-code (Quick Response) дегени тӱрген карууныҥ коды деп кӧчӱрилет. Јуруктаҥ кӧрзӧ, тӧрт толукту, каралу-акту јурук. QR-кодтыҥ системазы