"Очогыстын кудайы - От-Эне"\nИнфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Иштин башкараачызы - Сарлаева Лидия Борисовна, алтай тил ле литературанын ӱредӱчизи"Очогыстын кудайы - От-Эне"\nРоссия Федерацияныҥ ӱредӱ Министерствозы\nМБОУ «Оҥдойдыҥ орто текши ӱредӱлӱ школы»\nШинжӱ ӱлекер иш\nОчогыстыҥ кудайы – От-Эне.\nИшти бӱдӱрген Аткунова Лилия\n7 «Б» класстыҥ ӱренчиги\nалтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи\nОт-очогыстыҥ кудайы – От-Эне\n2.1. Оттыҥ кудайы, сӱр-темдеги\n2.2. Оттыҥ кӱндӱӱзи\n2.3. Оттыҥ байы, jарабастары\n2.4. От калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинде\n3. Тӱп шӱӱлте\n«Оттоҥ jаан неме jок. Тоҥды эргискен, чийди быжырган» деп кӧпти кӧргӧн, кӧпти уккан, ойгор кӧгӱстӱ ӧрӧкӧн Бужулдаева Jалку Боочы jуртта jадып, 1973 jылда тоолу ла сӧстӧрлӧ оттыҥ учурын jартап койгон. «От-jаларым! Соокко тоҥгонды jылыткан, аштаганды азыраган, От-Эне!» - деп, Jаан Jаламанда jаткан Алмашева Тодрыйт ӧрӧкӧн айткан эди. От тенеринеҥ кӱйӱп тӱшкен деп jер-телекейдиҥ ончо калыктары билер. Jебрен чактардаҥ бери Отты чеберлеп, оныҥ учурын оҥдоп, баалап келген албатылардыҥ тоозында алтай jон база бар. Эҥ ле озо Отты отыкла камызып, оны Очокко кийдирип, от-jаларын тындандырып, Отты – айыл ичиниҥ коручызы, ээзи, кудайы деп чеберлеп, байлап келгенис. «Очок» деп сӧс орустап «очаг» болуп калды. (Приложение)\nУул кижи той эдип, jыргаза, ол jаҥы от одырып, jаҥы jурт тӧзӧйт. Оныҥ «одырган оды чокту болзын, очоктогы оды ӧчпӧзин, талкан–кӱли чачылбазын, jурты бек болзын, jӱрӱм берилзин ле улалзын» деп айдып, адазы jуртынаҥ от берет.\nАлтай улус одын байлап jӱрет: тайгада да, аржандаза да, аҥдап та, кӧчӱп те jӱрзе, айлында да. Нениҥ учун дезе Оттыҥ учурын алтай калык чактар ӧткӱре оҥдоп, ченемелин бистиҥ ӧйгӧ jетире экелген.\nТеманыҥ эмдиги ӧйдӧ керектӱзи (актуальность): Оттыҥ байын ла учурын калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинде кӧргӱскенин шиҥдеп, оны jаҥдап, байлап, jӱрӱмде керектӱзин ле учурлузын оҥдоп, ӧбӧкӧлӧрдиҥ культура энчизин тузаланып jӱрери.\nУдурлажу (противоречие) : Бистиҥ ӧйгӧ, 21-чи чакка, jетире тӧгӱлип-чачылбай келген байлык Отло колбулу чӱм-jаҥдар ла фольклорный материалдарды билип аларына эмдиги ӧйдӧ бир кезек улустыҥ jилбӱзи ле аjарузы jабызаганыныҥ ортодо.\nНеге jединери (гипотеза): От керегинде калыктыҥ чӱмдӱ сӧзин jууп, шиҥдеп кӧргӧндӧ, калыктыҥ оос поэзиязыныҥ аҥылузы керегинде билгирлер тереҥжип, кӧптӧп, jилбӱ ле оморкоду болорында алаҥзу jок.\nШинжӱ иштиҥ амадузы: Алтай калыктыҥ Оттыҥ чӱм-jаҥдарыла колбулу оос поэзиязын ӱренери; оско калыктар !!!!!\nАмадуга jедерге тургузылган задачалар:\n- От ло оныҥ байы керегинде ӧбӧкӧлӧристиҥ билгири калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинде кӧргӱзилгенин ачары;\n- алтайлардыҥ jӱрӱминде Оттыҥ учурын jартаары.\nШинжӱ иште кӧрӧр объект: От ло оныҥ байы кӧргӱзилген фольклордыҥ жанрлары.\nШинжу иште кӧрӧр предмет: алтай калыктыҥ алкыштары, кеп куучындары, сооjыҥдары, табышкактары, кеп ле укаа сӧстӧри.\nШинжӱ иштиҥ эп-аргалары (методы): тема аайынча материалды jууп, шиҥдеп, бириктире кӧрӧри.\nШинжӱ ишти бӱдӱреринде мындый теоретический билим иштер кӧрӱлип тузаланылган: билимчилер К.Е.Укачина ла Е.Е.Ямаеваныҥ «Алтай алкыштар», С. П. Тюхтеневаныҥ «Земля. Вода. Хан Алтай: этническая культура алтайцев в XX веке», К.Е.Укачинаныҥ «Очогыстыҥ кудайы – От-Эне», газет статьялар.\nОттыҥ кудайы, сӱр – темдеги\nОзо чактардаҥ ала алтайлар отты тынду, тирӱ эдип, оны ээледип, алкыш сӧстӧрдӧ кӧргӱскен. Отто бойыныҥ кудайы бар, оныҥ ады «От-ээзи», ол ончо ээлердеҥ ару болуп jат. Ол одус башту эмезе тӧртӧн башту, алтын тонду, jараш, jап-jарык чырайлу кыс эмезе ӱй кижи. Одус-тӧртӧн башту От-Эне деп не айдып турган дезе, оттыҥ jалбыштары канча – канча айры. Кийген кийими кызыл-сары, кызыл-торко ӧҥдӱ алтын тонду эмтир. Оныҥ jаткан тӧжӧги – jымжак кӱл, курчанган куры - очок. Улус оны «от-эне» эмезе «кыс-эне» деп адайтандар. Мынан кӧргӧндӧ, Оттыҥ ээзи ӱй кижи, кыс кижи. От-ээзи билениҥ тӧс члени болуп jат, оныҥ учун бир айылдыҥ улузына ӧскӧ кижи эҥирде эмезе тӱнде от сурап келзе, бербес. От-ээзи билениҥ улузына jаантайын болужып, кандый бир керек эткенде, оноҥ болуш сурайтандар.\nАйылдыҥ ээзи jакшы кылык-jаҥду болзо, одыныҥ ээзи jалакай, эди -каны толо карганак , айылдыҥ ээзиниҥ кылыгы коомой, казыр болзо, Оттыҥ ээзи андый ла коомой, ачынчак, эт-каны шӱӱлип калган карган ӱй кижи болуп кӧрӱнер. Тегиндӱ айтпаган «Тенектиҥ оды телекей ӧртӧӧр, ойгордыҥ оды Орчылан ӧдӧр». Оттыҥ ээзиниҥ сӱр-кебери ӧйлӧ кожо кубулып та турар.\nАйдыҥ толунында кеберкек кыс, ай эскирип баратса, оттыҥ ээзи база карып барадар. Эҥирде ол – jаражай кыс, эртен тура – jажап калган ӱй кижи, оныҥ кийими коомой, оҥ–сӱр jок, оныҥ учун айылдыҥ ӱй улузы кӧктӧнип шиденгенде, бӧстӧриниҥ ӧӧнин оттыҥ ээзине кийинзин деп чачат. Тӱш jерде кызыл ӧҥдӱ кийимдӱ карганак кӧргӧндӧ, ол оттыҥ ээзи келип jӱргенин керелейт. Тӱште курсак азып, От-Энени азыраар керек. От-Ээзи ак-сары атту jӱрӱп, jаҥыс ла jуртты jарыдар эмес, текши Алтайды арутап jарыдар.\nАлтайлар одын jаантайын кичееп, оны билениҥ тӧс лӧ эҥ тоомjылу члени деп кӧрӱп, эҥ ле озо Одын кӱндӱӱлеерине сӱрекей jаан аjару эдет. Отты кӱндӱӱлеери: эҥ ле озо алтай чайла ( тус jок, сӱттӱ, талканду, курутту), «jаан ашла» - сӱттиҥ аракызыла – алтай аракы, эмдиги улус орус короjонло одын качан да кӱндӱлетпей jат. Кажы ла jаҥырган айда, jаан байрамдарда, мӱргӱӱлдерде, кой сойгондо, айдыҥ jаҥызында, айылга куда-кубуй тӱшкенде, айылчы кижи айылга аш-курсак экелгенде, «Оозым jигелекте, одым jизин» деп айдынып, олордоҥ тееjилеп, эҥ ле озо Оттыҥ ээзин кӱндӱлейтен чӱм-jаҥ эмдигенче ле ӧткӱрилет.\nОдус башту От-Эне,\nОйгон камыш кулакту,\nКырык башту кыс-эне,\nJаҥы jерге кӧчӱп келеле, баштапкы ла катап от салып, айдатандар:\nАк-сары атту от-эне!\nАлтын тонду ар jалкын!\nЧийди болзо, быжыргаҥ,\nТоҥды болзо, эргискеҥ,\nТалкан кӱлиҥ чокту jатсын,\nТаш очогыҥ кызу турзын!\nОтко айдылатан алкыштыҥ варианттары кӧп, jе олордыҥ магический учуры тӱҥей.\nАлтай улуста коноочы керегинде кеп куучындар база бар. Коноочы дегени – оттыҥ, печкениҥ оозында отурар кара чок. Отко салган ончо одын кӱйӱп калза, jаҥыс бир кара чӧйбӧк jаан эмес кара чок отурганы кӧрӱнер. Коноочыныҥ белгези – солун кижи, айылчы, узак ӧйгӧ айылда болбогон айылчы келери. Оттыҥ кӧмӱри чарчап турза, ол эмезе jалбырап, кӱӱлеп кӱйзе – айылга jакшы улус, jакшы айылчылар келерин белгелегени. Коноочынаҥ jакшы сурап, мынайда кӱндӱлеп jат: эртен тура кӧрӱнзе, азырап jат. Курсагы кӱл. Отурган коноочыны кӱндӱлеп, мынайда айдар: «Бу Слерге чеген, аракы, талкан, чай, мӱн, эт…» деп айдып, ӱстине кӱлдеҥ уруп айдар.\nКӱн jабызай берзе, эҥирде коноочы кӧрӱнзе, азырайла, чокты jастандырып, мынайда айдып уйуктадар: jе амырагар, уйуктагар.\nКоноочы очоктыҥ тӧр jанына отурганы – тӧрӧӧн кижи келер, тууразында - туура кижи келери. Коноочы – jаан учурлу неме. Отурган коноочыны азырабай, аҥтара ийдип ийзе, jолдо келип jаткан айылчыла не-не, кезикте јеткер де болуп калат. Мыны чокым темдектерле jартаар арга бар.\n«Коночы – jаан эргекче неме. Jоон болзо, кӧчӧлу (барлу) кижи келип jат дежер. Оноҥ оны ол ло кӱлле азырап, «…бу талкан, курут, быштак ажаныгар» деп айдып азыраар. Эмезе «Ӧскӧ кӧмӱрди jастап, конорго келген коноочы болзогор – тӧжӧк, jастык jазап уйуктагар. Айылдап келген айылчы болзоор – аш-курсактаҥ ажанып бар» дейле, ӱстине кӱлдеҥ урар». [Курманова А.М. Кара-Куjур. 1974].\nОттыҥ байы, jарабастары\nАлтай улус Отты, От-Энени байлап, оныҥ алкыжы jедер, арутаар деген санаа мындый айалгаларда учурайт: айдыҥ jаҥызыла кожо айылдыҥ ээзи арчынды Отко кӱйдӱрип, алкыш сурап, айыл-jуртыныҥ ичин, бала-барказын, билезиниҥ ончо улузын, бойын кӱн аайынча аластанып арутаар. Отко кӱйдӱрген арчынла аластанатан учуралдар мындый: jаскыда теҥери унчугып, баштапкы кӱкӱрт болзо, сускуга изӱ кос, арчын салып, айылды, тураны, малдыҥ кажаганын аластаар – кижи де болзын, мал да болзын, су-кадык jӱрӱп, оору-jобол ырбазын, ыразын дегени.\nОт курсак сурап турганын база оҥдоп алар арга бар, «су-у» эдип табыштанып, шыркырап кӱйзе, Отко коомой одын салганынаҥ, курсак салбаганынаҥ ачынып jат. Оттыҥ кӧмӱри тырсылдап, чедиргентип турза, оны азыраар, талкан, чай берер, арчын салар. Эртен-эҥир Отты тееjилеп азыраары – ол азыраган малына, тӧрӧгӧн-тууганына, бала-барказына, отурган бойына бийиктеги Кудай ачынбазын, катуланбазын дегени. От очоктын jаны jаантайын ару болор керек – кирлӱ jатса, от очогы кирлӱ, jут кижи эмтир деп айдар.\nОттыҥ чӱм-jаҥыла колбой мындый jастыралар эдерге jарабас:\n- Эҥирде, ай эски тӱнде кӱл тӧкпӧс, айылдаҥ чыгарбас. Кӱлди кандый бир кӧнӧккӧ jууп койор. Ай jаҥырза ла, кижи баспас jерге тӧгӱп койор;\n- от салза, одынды кийдире чачпас, От-Ээзин чочыдарыҥ, ол ачынар;\n- отко суу тӧкпӧс , тус чачпас; сӱрее-чӧп, кирлӱ неме салбас, нениҥ учун дезе оттыҥ ыжы теҥери ӧрӧ кӧдӱрилип, бийикте jӱрген кудайларыска оныҥ jаман jыдын апарат, отко тӱкӱрбес;\n- ӱй кижи Оттыҥ бажын кечире баспас; турун алтабас;\n- jиген курсагыныҥ артканын салбас;\n- отты ажыра калыбас, оттыҥ jанына, от айагы дейтенине ӱй кижи сыйа базып отурбас, от jескинер;\n- отко буур тиштебес, кан агыспас – Оттыҥ ээзи ачынар «От ло Jайык ачурканза, айылдыҥ ээзи оорыыр» [Агадина Тыбыл. Jаан Jаламан, 1974]\n- отко миистӱ курч неме уулабас, ого кийдире чачпас, От-Ээзин шыркалап, кӧстӧрин сайып ийериҥ;\n- от одырза, jӱзӱн-jӱӱр чаазынла (конфеттиҥ, газеттиҥ…) салбас;\n- кижиниҥ чачын, тырмактарын отко чачып ӧртӧбӧс, нениҥ учун дезе кудай jыт алып, айдар дежет: «мен билбес, кем ӧлгӧн»;\n- кижи божогон айылдаҥ от чыгарбас, ӧскӧ кижиге от бербес.\nМындый jастыралар эткенде, Оттынҥ Ээзи кородонор, ачуурканар, кижи оору-jоболго бастырардаҥ айабас, от-ээзиниҥ курчузы, болужы астаар. Кебинде эки От-ээлери бой-бойына айылдап келген эмтир. Айылдап келгениниҥ кийими эски, jыртык, бойы арык, куу ӧҥдӱ, айылда Оттыҥ ээзи ару, торко-килиҥ кийимдӱ, омок, кызыл качарларлу эмтир. Олордыҥ куучынын кӧспӧкчи, неме билер кижи уккан туру. Айылчы От-ээзи экинчи От-ээзине мынайда комыдаган:\n- Мениҥ айылымныҥ ээлери мени качан да азырабас. Очоктыҥ ла jанына одын jарар, бычакла такпай jонор, мен jаар миистӱ неме уулаар, мениле ойноор, мени сайар; мени тишле кадагылаар, коомой jӱрӱм. Колы-будымды, бажымды кезе согор деп коркыйдым.\nЭкинчи От-ээзи айткан:\n- Jок, мен jакшы jӱрӱм: jийтен курсактаҥ эҥ ле озо мени кӱндӱлеп азырайт. Олор мени качан да ундыбайдылар.\nБир канча ӧй ӧткӧн кийнинде кӧспӧкчи айылчы От-ээзиниҥ jаткан jурты кӱйӱп калган деп табыш уккан.\nОзодо алтай калык кӧчкӱн албаты болгоныс. Кӧчӱп jӱрген улус узак ӧйдиҥ туркунына таныштарыла, тӧрӧгӧндӧриле jолугышпайтан. Байла, кӧчкӱндер бойыныҥ jадын-jӱрӱмин шиҥдеп, ченемелине тайанып, отло колбулу бир канча белге-темдектерге аjару эткен. Эмди де бис бу белгелерге бӱдедис. Оттыҥ табыжынаҥ, кӱйӱжинеҥ, jалбыжыныҥ чӧйилгенинеҥ белгелерди оҥдоп алар арга бар:\n- Оттыҥ кӧмӱри тырсылдап, чедиргентип турза, «су-у» деп табыштанза, курсак сурап турганы;\n- очокто от табыштанып, сыылап, тызырап кӱйзе, салкын болор, кӱн ӱрелер;\n- от шулурап «куучындаза», кижи келер;\n- салган от кӱйбей, бырыксып, ӧчӱп турза , кезик улус jаманга деп айдар;\n- от сыгырза – айылчы келер;\n- отто коноочы отурза – айылчы келер. Бу белгелердеҥ ӧскӧ дӧ белгелер кажы ла биледе, jуртта база бар.\nОт калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинде\nОт ло От-Эне, оныҥ jаҥдаган ээжилери керегинде алтай калык jебреннеҥ ала оостоҥ ооско, баладаҥ балага, ӱйедеҥ ӱйеге чӱмдӱ сӧзинде айдып, байын бийик кеминде поэтизировать эдип чӱмдеп ле айдып, бистиҥ ӧйгӧ jетирип экелген. Алкыштарда, алтай jаҥар кожоҥдордо, табышкактарда, кеп ле укаа сӧстӧрдӧ, сооjыҥдарда, кай чӧрчӧктӧрдӧ, кеп куучындарда ончозы артып калган.\nJебрен ӧйлӧрдӧҥ ала jер-телекейдиҥ ончо калыктарында, ол тоодо алтайларда, отло колбулу чӱм-jаҥдар тӱҥей болгон темдектер бар. Jартап айтса, От – кудайдыҥ сыйы, оны тооп, ого jылу сӧстӧр айдары учурлу, нениҥ учун дезе От теҥериде кӱйӱп турган кӱн ошкош. Отты ачындырарга jарабас: айлы-jуртыҥ соок болор, курсак азып болбос, билеҥ сооктоҥ ло торолоштоҥ шыралаар. Калыктыҥ кӧрӱмиле болзо, От jаҥыс ла jакшыны, jылуны, jарыкты берип турган эмес, анайда ок От арутайт, чектейт, ийде берет. Ол jаман, каршулу ийделердеҥ корулап алат. Jе От кижиге каршузын да jетирер: теҥеринеҥ тӱшкен јалкын-от ӧрт чыгарат. Мында кижиниҥ камааны база бар.\nКалыктыҥ кӧрӱмиле колбулу чӱм-jаҥдарды билери, оныла тузаланары эҥ ле озо биледеҥ башталат. Биледе улус бой-бойын тооп кичеезе, алтай чӱм-jаҥын билип байлаза, от-очогын айландыра jуулып бириксе, калык ӧзӱм алынар, тазылданып барар. Ол тушта очогыста камыскан одыс ӧчпӧй, чӱм-jаҥдарыс ундылбай артар. Катап ла оттыҥ jанына калыгыс jуулыжар, эскидезин эбиртер, озогызын ойгортор.\nШинжӱ ижимниҥ турултазы (результат): буклет ле «Очогыстыҥ кудайы – От-Эне» деп тема аайынча презентация. Иш сӱреен jилбилӱ, солун, бириктире jууп шиҥдейтен материалдар эмди де кӧп, оныҥ учун келер ӧйдӧ От керегинде теманы оноҥ тереҥжиде ле элбеде кӧрӧргӧ амадайдым.\n1. К.Е.Укачина. Алтай алкыштар. / К.Е.Укачина, Е.Е.Ямаева. «Ак Чечек» 1993.\n2. С. П. Тюхтенева «Земля. Вода. Хан Алтай: этническая культура алтайцев в\nXX веке». Элиста: 2009\n3. Эл-Алтай. //Ж. № 1, 1993. К.Е.Укачина «Очогыстыҥ кудайы – От-Эне»\n4. Б.Махина. Коноочы керегинде. // «Листок» №36, 2011.\n5. Альбом. М.Чевалков. Образы Древнего Алтая. // Г-А., 2006.\n6. Наследие народов РФ. Алтай сокровище культуры.// С-П. 2004.\nНомер материала: ДВ-117658


Ӱргӱлјикке ундылбас байрам - altaicholmon\nӰргӱлјикке ундылбас байрам\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде «Ӱргӱлјик полктыҥ» колонналарына Алтай Республикада 24 муҥнаҥ кӧп улус турган. Горно-Алтайсктыҥ тӧс оромыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучылдарыныҥ сӱр-кеберлерин тудунган 5 муҥнаҥ кӧп улус баскан.\nТуулу Алтайда «Ӱргӱлјик полк» сегизинчи катап ӧткӱрилди. 2020 ле 2021 јылдарда коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам бу акция онлайн аайыла ӧткӧн. Быјыл эпидайалга оҥдолгон учун кӧп эл-јон јуулыжар ла туружар керек-јарактар јарадылган.\nБойыныҥ тӧрӧӧндӧриниҥ сӱр-кеберлерин тудунып, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин энези Надежда Алексеевнала, уулы Данилле калада јаткандарла кожо басты.\nТергеениҥ башкараачызы оныҥ эки карган адазы база јуулашканы керегинде куучындаган. Григорий Николаевич Хорохордин јуу-согуштарда туружып, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II степеньдӱ ордениле кайралдаткан. Алексей Михайлович Чучкаев 33-чи строительный ла оныҥ кийнинде 161-чи артиллерийский полктордо јуулашкан.\n«Быјыл Туулу Алтайда, бастыра Россияда ла чылап ок, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандардыҥ, Јеҥӱниҥ кӱнине јетпей, је андый да болзо, ого бӱдӱп, фашисттерле јуулажып, шыркалардаҥ ла оорудаҥ улам божоп калгандардыҥ сӱр-кеберлерин тудунган «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыды база ла катап ӧтти» — деп, башчы темдектеди.\n«Ӱргӱлјик полк» Алтай Республиканыҥ бастыра аймактарында ӧткӧн. Горно-Алтайскта ӧткӧн базытта «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери бу газетте иштеген фронтовик-журналисттердиҥ сӱр-кеберлерин тудунып баскан.\nБу акция Россияда 2011 јылда башталганын эзедип ийели. Оныҥ баштапкы базыды Томск калада ӧткӧн. Ол тушта алты муҥнаҥ кӧп эл-јон каланыҥ оромдорыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ӱч муҥ кире сӱр-кеберлерин кӧдӱрип апарган. 2019 јылда акция очный аайыла ӧдӱп турарда, республика ичиле ондо 14 муҥ кижи турушкан.


Кӱлер «Орфей» jаҥы jеҥӱлерге кычырат - altaicholmon\nРоссияныҥ «ТЭФИ-регион» деген конкурсыныҥ телевизионный кайралыла «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ла јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ ӧмӧлик ижи — «Изгородь» деген фильм кайралдаткан.\nКӱлер «Орфейле» кайралдаткан «Изгородь» деген фильмниҥ продюсери Татьяна Кончевала, режиссеры Михаил Кулунаковло кӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде пресс-конференция ӧтти.\nТатьяна Кончева пресс-конференцияны ачып тура, бисте бӱгӱн јаан байрам деп айтты. Нениҥ учун дезе биске јайалталу режиссер Михаил Кулунаковтыҥ солун ла јилбилӱ ӱлекериле иштеер јарамыкту арга келишкен деген. Јиит ле ичкери јолы јаан режиссер мынаҥ озо калыктар ортодогы ла Россия кеминде ӧткӧн кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили, лауреады деп айдар керек. Бу кӧрӱ-маргаанда ол эҥ бийик кайралла телекӧрӱлте, журналистика бӧлӱгинде кайралдаткан деп айдарга јараар.\n«Бу кайралды кинематографияныҥ «Оскар» деген эҥ јаан кайралыла тӱҥдештирерге јараар. Биске Россияныҥ «ТЭФИ-регион» деген сыйы бистиҥ телекӧрӱлтениҥ ижин бийик ле јолду баалаганы – деп, Татьяна Анатольевна айтты. –Быјылгы 21-чи «ТЭФИ-регион» деген бастырароссиялык телевизионный кӧрӱ-маргаанга 550-неҥ ажыра јайаан иш келген. Кажы ла телекомпания бойыныҥ талдама деген иштерин аткарган. Кӧрӱ-маргаанныҥ финалына оныҥ 150 туружаачызы кирген. Олор ончозы јеҥӱчилдерди кайралдаар чӱм-јаҥга учурлалган залда јуулып, ӧкпӧӧриштӱ, кӧдӱриҥилӱ айалганы энчикпей сакыган. Јеҥӱчилдерди кайралдаары эҥ бийик кеминде ӧткӧн. Бистиҥ сыйыс эҥ ле учында болгон. Јаҥжыкканы аайынча бийик сыйлар јеҥӱчилдерге эҥ ле учында табыштырылат.\nКӧрӱ-маргаанга «Телевизионный художественный фильм/сериал» деген ууламјы јуук ӧйлӧрдӧ кийдирилген. Кайралдаарыныҥ ӧйинде ӱч тӧс јеҥӱчилдерди јаан экранда кӧргӱскен. Качан Алтай Республика, «Изгородь» деген сӧстӧрди угала, јӱрекке, кӧгӱске батпас сӱӱнчи, оморкоду Алтай Республика, Михаил Кулунаков, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык ӧмӧлик учун болды».\nКуучын-эрмекти оноҥ ары Михаил Кулунаков улалтты: «Бис экранга чыгаргадый алтай ӧзӧктӱ јайаан ишти узак ла бедирегенис. Эки јыл мынаҥ кайра сакыбаган јанынаҥ колыма бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ «Чеден» деген куучыны кирген. Мен оны сӱрекей лапту кычырдым. Куучынды киного согорго јараар ла эптӱ деп кӧрдим. База узак ла санандым, шӱӱдим. Бу ишти недеҥ баштаарын бастыра јанынаҥ кӧрдим.\nУчурал бойы ла келиже берген. Мен Татьяна Анатольевнага шӱӱлтеле баштандым. Ол бу ишле ол ло тарый јилбиркеген ле јӧпсинген. Шак онойып, бу ӱлекерди јаан јолго чыгарганыс. Иш баштапкы ла кӱннеҥ ала јеҥил барган. Актерлор до бисле иштеерге јӧпсинген. Бу јайаан иште Боочыныҥ, Куладыныҥ эл-јоны тыҥ јӧмӧгӧн, акту кӱӱндеринеҥ болушкан. Киноны кочкор айда сокконыс».\nӦмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык ӧмӧлик бу ижин «ТЭФИ-регион» деген кӧрӱ-маргаанныҥ «Худфильм/сериал» деген ууламјыга чыгарар деп бирлик шӱӱлтеге келген. Мынайып, јаан ла каруулу, јилбилӱ иш башталган. Кӱӱк айда олор киноныҥ монтажын тӱгескен. Оныҥ кийнинде јайалталу звукорежиссер Эрелдей Бештинов ижин баштаган.\nПродюсердиҥ темдектегениле, Михаил Кулунаков, Олег Култуев, Эрелдей Бештинов, Эзей Бештинов Санкт-Петербургта киноныҥ ла телевидениениҥ государственный университедин божоткондор. Олор бийик технический ӱредӱлӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары.\nАктерлор до бу ишке келиштире талдалган. Фильмде турушкандардыҥ тоозында Ногон Шумаров, Айдар Унатов, Марина Тохтонова, Игорь Тазранов, Алексей Синьков, Николай Багыров, Александр ла Ирина Маймановтор ло оноҥ до ӧскӧ актерлор турушты. Јурттардыҥ эл-јоны, актерлор съемочно-технический бӧлӱк јаан ишти бийик кеминде бӱдӱрген.\n«Изгородь» деген киноныҥ режиссерыныҥ темдектегениле, ГТРК-ныҥ съемочный группазыныҥ операторлоры байлык ченемелдӱ. Оператор Алексей Суйманаковтыҥ чыккан-ӧскӧн јери Јабаган јурт. Ол тӧрт баланыҥ кару адазы. Алексейдиҥ аргалары јаан, кандый ла суракта јолду шӱӱлтени чӱрче ле айдып ийер. Ол бойыныҥ ӧйинде тележурналист Айсулу Кыйгасовала «Бугузун» деген киноны согуп, байгалу баштапкы јерге чыккан эди.\nМихаил Кулунаковтыҥ эш-нӧкӧри Ольга «Изгородь» киноныҥ операторы болуптыр. Ол Санкт-Петербургта киноныҥ ла телевидениениҥ госуниверситединде оператор деген бийик ӱредӱ алган. Михаил ла Ольга 2007 јылдаҥ ала ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик кӱӱн-тапла, амадула бедиренип, једимдӱ иштегилейт. «Изгородь» киноныҥ режиссеры инженер Евгений Туденевтиҥ ижин база бийик баалады. Бу јииттиҥ билбези-этпези јок, бир сӧслӧ, тыҥ ус.\nТатьяна Кончеваныҥ айтканыла, кӧрӱ-маргаанныҥ окылу жюризи бирлик кӱӱнле солун ишти баалаган. Јеҥӱчилдер болуп чыккан база эки иш – хакас ла башкир телекӧрӱлтелердиҥ јайаан иштери. Олор тыҥ телеканалдар, улай ла јаан кӧрӱ-маргаандарда туружат.\nСолун киноныҥ продюсери Мӧндӱр-Соккон, Экинур, Кан-Оозы јурттардыҥ эл-јонына јерге батпас алкыш-быйанын акту кӱӱнинеҥ айтты. Јайаан ӧмӧлик «ТЭФИ-регионды» аларга, ыраак јолго атанардаҥ озо бу јурттарда киноны кӧргӱскен.\n«Бис мынаҥ ары бичиичи И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы аайынча «Аргымак» деген кино согоры јанынаҥ сурактарды шӱӱжедис — деп, Т. Кончева айтты. – Бу кинолентаныҥ чыгымдары јаан болоры јарт. Ӧткӧн тӱӱкилик чакты толо кӧргӱзер керек. Ондогы ӧткӧн калапту јуу-согуштарды чындык кӧргӱзери, керектӱ кеп-кийимдерди ӧйгӧ келиштире белетеери кайда. Ол толометраж кино болор учурлу. Кӧп акча-манат керек болор.\nБис бу «Изгородь» деген киноны аймактарда, онойдо ок эл театрдыҥ кинозалында кӧргӱзерис. Јуулган акча-манат бистиҥ кинематографияныҥ ӧзӱмине, онойдо ок јаан киноны согорына јӧмӧлтӧ болор».\n«Кино алтай тилле ӧткӧн, субтитрлӱ. Мен мында эмеш кубулталар эткем – деп, режиссер јартады. – Кинодо адазыныҥ ла уулыныҥ колбулары, аайлашпастары, олордоҥ чыгары, бӱгӱнги кӱнниҥ јӱрӱмдик сурактары. Оныҥ учун кезик сӱр-кеберлерди солыдым, туура алып салдым. Мениҥ амадум тӧс ајаруны адазыныҥ ла уулыныҥ колбуларын чыгара тартары болгон. Бу куучында христиан јаҥныҥ темдектери сӱреен кӧп. Бичиичи бойыныҥ куучынында, онойдо ок ӧскӧ дӧ куучындарында текшикижиликтиҥ сурактарын кӧдӱрет. Айдарда, Европаныҥ кӧрӧӧчилерине бу кино кӧксине, јӱрегине јуук ла таныш».\nПродюсердиҥ темдектегениле, јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ «Изгородь» деген кинозы 2018 јылдыҥ турултазыла Россияныҥ эҥ артык кыскаметражный кинолорыныҥ тоозына јолду кирген. Бу киноны Венада ӧдӧтӧн јаан кӧрӱ-маргаанга чыгарары јанынаҥ јакшы солун болды.\nТатьяна Анатольевнаныҥ айтканыла, Михаилдиҥ ичкери јолы јаан, аргалары артыгынча. Јуук ӧйдӧ база ла јакшы иштериле сӱӱндирер.


Јаҥы ӧмӧлик — јаҥы амадулар - altaicholmon\nЈаҥы ӧмӧлик — јаҥы амадулар\nӰч ай кайра, кочкор айда, Улаган јуртта јаан сӱӱнчи болгон. Балдардыҥ сакыганду «Кӧк-Таман» деп сады иштеп баштаган. Сӱӱнчилӱ бу керекти кичинек болчомдордыҥ ада-энелери эки јылдыҥ туркунына энчикпей сакыган. Нениҥ учун дезе балдардыҥ садына балдарын табыштырарга кӱӱнзегендердиҥ тоозы кӧп. Манјылуда јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ јаан тура кижиниҥ кӧзине билдирлӱ илинет. Оныҥ да учун балдардыҥ бу јаҥы садын кӧрӧргӧ лӧ андагы айалгаларла таныжарга газеттиҥ адынаҥ айылдап јӱрдибис. Детсадка кирип келеристе, бисти оныҥ јааны јалакай ла куучынчы Э. К. ОЛЧОНОВА сӱӱнчилӱ уткуды.\n— Эльвира Константиновна, бу кандый јарык, ару, јараш садик! Бойыгардыҥ иштеп турган јеригерле бисти таныштырып, ӧмӧлигер керегинде куучындап берзегер?\n— Мында 125 бала јӱрер аргалар тӧзӧлгӧн: балдар 1,5 јаштаҥ ала алты јашка јетире јӱрӱп, оноҥ кӧндӱре школго барар. Текши јети группа: эки группа эҥ оогош болчомдордыҥ, эки группа — кичинек, эки группа ортон балдардыҥ ла бир группа јаан балдардыҥ. Педагогикалык ууламјыла иштеп тургандардыҥ тоозы 26 кижи, анайда ок 21 кижи детсадта ару-чек болорын јеткилдеери, аш-курсак аайынча, оноҥ башка каруулчыктар иштейдилер.\nПедагогтордоҥ бистиҥ ӧмӧликте логопед, педагог-психолог, кӱӱниҥ ле физический культураныҥ ӱредӱчилери база иштейдилер. Бу ла јуук ӧйлӧрдӧ биске балдарды алтай тилге таскадып ӱредер вакансия-јер берилген, ого јиит специалист алылган. Балдарла иштеерге ончо специалисттер јеткилинче. Таскадаачылар керегинде айтса, он таскадаачы ла сегис кижи олорго болужат. Анайда ок балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы ла баш таскадаачы бар. Бистиҥ ӧмӧлик јаҥы, ончо јиит специалисттер иштеп турганы јаан ижемји берет. Јиит улустыҥ кӧрӱм-шӱӱлтези де солун, бӱгӱнги ӧйгӧ келижип турган методиканы билгир тузаланып турганы да јакшы.\nБистиҥ балдарыс ончозы эртен тура сӱӱнип келип јат. Ада-энелерге де бу детсадтыҥ аргалары сӱрекей тыҥ јарайт. Кажы ла кӱн балдарды эртен тура, тал-тӱште ле јанар алдында медишчи шиҥдеп кӧрӱп јат. Кандый бир бала оорый бергенде, ада-энезине јетирип, эмчиликке ийилет. Је андый учуралдар ас болот. Балдарда анчада ла јӧдӱл, тумчугынаҥ суу аккан учуралдар болот. Медишчиниҥ ставка-јерин биске тӧс эмчилик чыгарган, кичинек балдар јӱрӱп турган јерде медишчи јаантайын болор учурлу.\n— Балдарга тӧзӧлгӧн айалгалар кандый?\n— Кажы ла группада ойноор, уйуктаар, балдарга аш-курсак урар ла олордыҥ колы-јӱзин јунар кыптар бар. Оноҥ башка кӱӱлик залда балдарла јӱзӱн-башка байрамдар, утренниктер ӧткӱредис. Алтай байрамдарды, темдектезе, Чага байрамды, Јылгайакты ӧткӱргенис — балдар јилбиркеп турушкылайт. Ада-энелер јаантайын болужып турганын база темдектеп салар керек.\nБалдар спортло тазыктырынар кыпта кажы ла кӱн зарядка эдет, су-кадыгын тыҥыдат. Аш-курсакты белетеп кайнадар, јастык-тӧжӧктиҥ бӧстӧрин јунуп кургадар аҥылу јерлер бар. Белен курсак группаларга апарылып, балдарды бойлорыныҥ јерлеринде азырап јадыбыс. Анайда ок санузел, душевойлор, балдардыҥ тышкартында ойноор сӱрекей јараш јерлери јазалган. Су-кадыгыныҥ айалгазы бир эмеш кирелӱ балдарга лифт, тепкишле тудунып чыгып-тӱжетен айалга база јазалган ла белетелген. Кажы ла специалисттиҥ кыбы келиштире јазалып, ууламјызыла аҥыланат.\n«Демография» деп нацӱлекер бар болгонына сӱӱнип јадым: балдарга сӱрекей јакшы айалгалар тӧзӧлгӧн, 50 кижи иштӱ де болуп калган. Канча јылдарга балдарын садикке берерге сакыган ада-энелерге де јаан сӱӱнчи. Алдында јылдарда балдарды садикке берерге канча јылдардыҥ туркунына сакыыр керек болгон. Онойып јатканча, школдыҥ ӧйи јууктап келер. Иштеп турган ада-энелерге, јиит билелерге бу айалгада кӱчке келижетен. Бӱгӱн дезе балага 1,5 јаш толзо, бала садикке јӱрер аргалу болуп калды.\n— Слерди ченемели јаан ӱредӱчи деп билерим. Ишмекчи јолыгар керегинде куучындап берзегер?\n— Мен 1991 јылда Улаган јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школын ӱренип тӱгезеле, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ биолого-химический факультедине ӱренерге киргем. Ишмекчи јолымды Кош-Агаш аймактагы Ортолык јурттаҥ баштагам. Эки јыл иштейле, кайра, кичӱ тӧрӧлиме, јанып келгем. Баштап тарый химия предметке ӱреткем, оноҥ јӱк ле биология предметти балдарга ӱредип улалткам. Онойып, 25 јыл ӱредӱчи болуп иштедим. Тургуза ӧйдӧ балдардыҥ садына бийик кӱӱн-санаалу иштеп келдим, ӧмӧлик нак, амадулар јаан. Ижим меге сӱрекей тыҥ јарап јат.\nУчурал келижерде, айдарга турганым: кожо иштеп јӱрген ишмекчи-коллегаларыма, школдо класстыҥ башкараачызы болуп ӱреткен ӱредӱчим К. Г. Кулебакинага, ӱредӱчилерим М. А. Быжлаковага, Т. С. Токоековага, Н. Н. Тондоевага акту кӱӱнимнеҥ алкыш-быйаным айдарга турум. Ишмекчи јолымда ӱредӱчиниҥ ижиниҥ јажыттарын ачып, ченемелиле ӱлежип тазыктырган, узак јылдардыҥ туркунына Улаганныҥ школыныҥ атту-чуулу директоры болуп иштеген Владимир Константинович Ядомыковко, калганчы јылдарда иштеп јӱреримде школдыҥ директоры болгон Любовь Андреевна Натовага, Ортолыктыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱредӱчи болуп узак јылдардыҥ туркунына иштеген, эмди амыралтада Любовь Николаевна Каруловага јаҥы ла ӱредӱ божоткон јиит кижини тазыктырып, айдыжып јӧмӧшкӧни учун алкышту сӧстӧримди айдадым. Мениҥ салымымда мындый улус учураганы меге јаан ырыс. Башкараачы улус ӱреткени учун бу да мениҥ башкараачыныҥ ижинде јолым ачылганы бу болбой деп сананып јӱредим.\n— Јилбилӱ таныштыру эрмек-куучыныгар учун алкыш-быйан, ижигерде једимдер, таскадып јаткан балдарыгарга јаҥы ачылталар кӱӱнзейдис.\nАруна Сергеевна ЧОКОВА – баш таскадаачы, оргончы сӧӧктӱ. Школдыҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы педагогический колледжти 2016 јылда ӱренип тӱгескен. Школго барар јажы јеткелек балдарды таскадары аайынча билгирлериниҥ кемин бийиктедерге болуп, бу ла ууламјыла Горно-Алтайсктагы госуниверситетке ӱренерге кирген. 2021 јылда ол ӱредӱни јеҥӱлӱ божодып, балдардыҥ јаҥы ачылган садына иштеп келген. Чыккан-ӧскӧн јери Балыкчы јурт.\n«Ишмекчи јолым јаҥы тудулган турада, јаҥы тӧзӧлгӧн ӧмӧликте башталганы аҥылу кӱӱн-санаа берет. Бисте иштеп турган улус кӧп, ончозы башка-башка, иштейтен специалисттер ончо јеткил. Оогош болчомдорло иштеерге сӱрекей јилбилӱ. Бистиҥ биледе тӧрт бала, олордыҥ тоозында ӱч кыс. Бис ӱчӱлебис таскадаачыныҥ профессиязын талдап, иштеп јадыс» — деп, ол айткан.\nАйана Айдаровна АЙМАНОВА – алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, тодош сӧӧктӱ. 2015 јылда Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультедин божоткон. Ӱредӱзин тӱгезип, Улаган аймакта Кара-Кујурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында иштеген. Балдардыҥ садында кичинек болчомдорды алтай тилле ӱредеринде баштапкы ченемел алат. Чыккан-ӧскӧн јери Балыкчы јурт, школды Улаган јуртта ӱренип божоткон.\nОныҥ текшилей айтканынаҥ: «Школдыҥ кийнинде мен педколледжте ӱренерге амадагам. Бойым кичӱ класстардыҥ ӱредӱчизи болорым деп бек сананып алган болгом. Колледжтиҥ кийнинде ГАГУ-да ӱредӱмди улалтып, бийик ӱредӱ алгам. Балдарла иштеерин сӱӱп јадым. Ӱредӱчи кижиниҥ ижинде бойыҥныҥ ижиҥле эҥ ле озо бойыҥ јилбиркеер керек, оноҥ балдарды јилбиркедер керек.\nБӱгӱнги ӧйдӧ балдардыҥ садына јӱрӱп турган алтай балдар тӧрӧл тилин оҥдоп то турган болзо, је куучындап билбес. Эҥ ле оогош болчомдорды ӱредерге кӱч, олордо јилбӱ де јок. Орто ло јаан группаларга јӱрӱп турган балдар бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына бойыныҥ тилиле јилберкеп баштаганы сӱӱндирет. Алтай байрамдарда јаантайын алтай ойындар ӧткӱредис, балдар олордо јилбиркеп туружат. Ада-энелер таскадаачылар балдарла алтайлап куучындажып турзын деп сурагылайт. Нениҥ учун дезе кӧп ада-энелер айылдарында балдарыла орус тилле куучындажары јаҥжыгу болуп калды. Балдар кӧргӧн мультиктер орус тилле, куучындашканы база орус тил. Оныҥ учун балдардыҥ садында балдар ла јаан улус алтай тилиле куучындажып турза, алтайлап куучындаарына балдар јайыла берер».\nОльга Петровна АНДАДИКОВА – балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы. Школдыҥ кийнинде педколледжти ӱренип тӱгезеле, ол Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ психолого-педагогический факультединде кичинек балдарла иштеери аайынча ууламјыла ӱренген. Тургуза ӧйдӧ бу ууламјы эл-јон ортодо сӱрекей керектӱ специальностьтордыҥ бирӱзи. «Темдектезе, бир группада гиперактивный деген бир бала бар. Ол балага кӧп ајару эдер, оныла кӧп иштеер керек. Јаан улус мындый балала таҥынаҥ иштебезе, ол бала ӧскӧ балдарга чаптык эдер, ойынчыктарын блаажар, согор. Онойып, ол бойына ајару некеп турганы болор. Јаан улус андый баланы јаантайын јилбиркедер учурлу. Јурт јерлерде балдар кӧп учуралдарда школго јетире айылдарында отургылайт. Школго барар ӧй јууктап келзе, подготовительный деген класска барып јат. Оныҥ учун андый балдар кӧп куучынданбас, сурак берзеҥ, айдар-айтпас, унчукпас болот. Ишмекчи јолымды тӧрӧл Балыкчы јуртымда, калада таскадаачы болуп баштагам. Улаганда балдардыҥ јаҥы сады ачыларда, бери иштеп келдим. Балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы болуп, балдардыҥ ажанганыныҥ акча-манадын чоттоп, балдар детсадка јӱрбеген кӱндер учун акчаны ойто ада-энелерге јандырарын ајаруда тудуп иштейдим. Ӧмӧлигим нак, мындагы улусла кожо иштеерге меге јарап јат» — деп, ол куучындаган.\nЕвгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары


Горно-Алтайск Улу Jеҥӱниҥ кӱнин темдектеди - altaicholmon\nJылдыҥ сайын кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Россияныҥ кажы ла толыгы Улу Jеҥӱниҥ байрамын бийик кеминде ӧткӱрет.\nГорно-Алтайск каланыҥ эл-јоны Улу Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгын темдектеерин таҥ эртен кросс-јӱгӱриштеҥ баштаган. Спортчылардыҥ јӱгӱрижиниҥ кийнинеҥ, «Ӱргӱлјик полк» деп акцияныҥ туружаачылары каланыҥ тӧс оромыла Jеҥӱниҥ паркына јетире быјыл алтынчы катап басты. Былтыр бу акцияда 3,5 муҥ кижи турушкан болзо, быјыл бу тоо 4,5 муҥга јетти. Кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн парадта иш-тожыла јуучыл-тӧрӧлчи ууламјыла колбулу организациялар, биригӱлер ончозы турушкан, ол тоодо кадеттер ле Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары болды. Бу кӱнде ӧткӱрилген ончо керек-јарактарда турушкандардыҥ ла байрамга келген улустыҥ тоозын текшилей алза, он муҥга јуукташ.\nПарадта быјыл Тӧс јуучыл округтыҥ јуучыл техниказын кӧргӱзӱге чыгарганы кӧрӱмјилӱ ле солун болды. Механизированный колоннада реактивный артиллерияныҥ телекей ичинде јарлу «Катюша» деп адалган установказы, БТР-80 техника, Д-30 таҥмалу гаубица, МТ-12 таҥмалу противотанковый пушка ла ӧскӧ дӧ јуучыл техника ӧткӧнин кӧрӧр арга болды.\nМитингти Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ачкан.\n—Бӱгӱн бис Улу байрамды, Jеҥӱниҥ кӱнин темдектеп јадыс! Кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ канду јуу-согушта ӧштӱни јеҥип чыкканында агару бу кӱнди бистиҥ албаты агару байрам деп темдектеп, јӱрегинде алып јӱрет. «Кем де, не де ундылбас» деген сӧстӧр, јуучыл кереестердегидий чылап, бистиҥ јӱректериске шиҥип калган. Совет ороон канча миллион бойыныҥ граждандарын јылыйткан ол коркышту јылдарды бис эмдиге ундыбайдыс — деп, тергеениҥ јааны темдектеди. — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан, је бӱгӱнги кӱнге јетпей, бистиҥ ортобыстаҥ јӱре берген ончо јуучылдарга бис јабыс эҥчейедис — бистиҥ ӱстисте амыр-энчӱ теҥери учун, јаранып-ӧзӱп јаткан Россия учун, бис јайым ороонныҥ улузы болуп ӧскӧн учун!\nАнайда ок уткуулду сӧзин Эл Курултайдыҥ јааны В. Тюлентин ле Федерация Совединиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Н. Федоров айткан.\nКӧдӱриҥилӱ митингте Улу јууныҥ 15 ветераны — Владимир Тишков, Василий Бакулин, Александр Байдюков, Иван Антипов, Николай Долгов, Николай Коваленко, Михаил Казанцев, Михаил Нечаев, Павел Гаврилов, Михаил Бояркин, Василий Юркин, Николай Янышкин, Сергей Гончаров, Илья Черемнов, Сергей Черепанов турушты. Олорго бу кӱнде кӱндӱ, аҥылу ајару эдилген. Кажызыныҥ ла јанында, байрам божогончо, болушчы-волонтер јӱрди.\nJеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ ла јӱрӱмнеҥ јӱре берген ветерандардыҥ эземин кереестеп, митингтиҥ туружаачылары бир минутка унчыкпай тургылаган кийнинде, Ӱргӱлјик отко чечектер салылды.\nБу ӧйдӧ Jеҥӱниҥ паркыныҥ суу јараттай јанында башка-башка площадкалар бойыныҥ ижин баштап ийген. Мында «Полевая кухня» јуучылдардыҥ кашазыла кӱӱнзегендерди тамзыктаган. «Флотский камбузта» моряктардыҥ курсагынаҥ амзап ийер арга болды. «Искусство фронту» деген плакаттыҥ јанында тургузылган кош тартар кичинек кӧлӱктиҥ кузовынаҥ, јууныҥ јылдарына тӱҥейлежип, јайаандык ӧмӧликтер концерт кӧргӱсти.\nОрой эҥирде Ленинниҥ тепсеҥинде байрамдык концерт ӧткӧн кийнинеҥ, Гардинка микрорайон тужында, Jеҥӱниҥ паркында ла каланыҥ тӧс тепсеҥинде байрамдык фейерверктер болды.\nКӧдӱриҥилӱ митингте, «Ӱргӱлјик полк» акцияда улдазыныҥ, таадазыныҥ фотојуругын тудунып турушкан кажы ла кижи Улу Jеҥӱде бойыныҥ билезиниҥ ӱлӱзи бар болгонын оҥдоп турганы тӧрӧлчи кӱӱн-санаа кажыбыста ла тирӱ болгонын керелейт. Кажы ла јуучылдыҥ канду јууга канайып барганын, анда ӧткӧн јолын эмдигенче балдары, баркалары ундыбай куучындап јӱргенин угарга сӱрекей оморкодулу болды.\nJуучыл Клешев Айдыҥ Маныкиновичтиҥ јуучыл јолы, јууныҥ кийниндеги јӱрӱми керегинде кызы Надежда Айдыновна Клешева мынайда куучындады:« Адам јуунаҥ озо комсомолдыҥ качызы болгон. Фронтко 1942 јылда Бийск каладаҥ атанала, Алтайский стрелковый 232-чи дивизияныҥ кайучылы болгон. Эзен-амыр ӧйинде куучындаганыла, поездле једер јерге једип барала, јерлештерине туштап калган. Jе оноҥ јуу-согуш ӧйинде самолет јарылып, эди-канына кадалган осколоктордоҥ улам оноҥ ары фронтко бурылар аргазы јок болгон учун, тӧрӧл јерине, Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртына, кайра јанып келген.\nСу-кадыгы оҥдолгон кийнинде јууга атанарга шыйдынган јуучылды јуртта јаткан улус тылда да иштеер улус јок, шыркалу кижи јуулажарга не јӱткиир дежип, артып калзын деп сураган. Анайып, адам кой малды кабырып турган улустыҥ бригадири болгон. Jабаган, Беш-²зӧк, Моты-Оозы јурттардаҥ малыныҥ угын јарандырары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрген. Оноҥ аймакта уполномоченный да болуп иштеген. Кожо ол ӧйлӧрдӧ иштеп јӱрген улустыҥ куучыныла, адам сӱрекей ак-чек кижи болгон. Уй да малды эмеш ле јыдыган ӧлӧҥлӧ азыратпас. Эне-адазы база кӱндӱзек, јалакай улус болгон. Турлуда јадала, ары-бери ӧткӧнди айлына кычырып чайладар, карамданарын билбес. Курут-аарчызынаҥ чымчып та болзо берер. Оныҥ учун ада-ӧбӧкӧмлӧ сӱрекей оморкоп јӱредим.\nАдама јаантайын кожо јууда јӱрген нӧкӧри Урмат деп кижи аракылу келер, кӱндӱлеп турум ла деер. Бойыныҥ обор-бажы јаан, адам сырсак, арык кижи болгон. Кийнинде угар болзо, Урмат деп кижи тыҥ шыркалаткан болуптыр. Jуу-согуштыҥ јалаҥында јадарда, адам оны табып, канча кире јерди сӱӱредип, јӱктенип туруп аргадап алган эмтир. Кижи оогош тушта оҥдобойтон бо, керекке албайтан ба, је адам јаантайын ла бажын тудунып, оорып турган јерлерин спиртле, аракыла јыжып јӱрер. Эди-канынаҥ чыкпаган осколоктор анайып ла бастыра јӱрӱмине јууны эзедип, санандырып арткан. Амзанып алган улус канча катап ол аракызын амзап ийерге сурашса, бир де бербейтен. Бойы эмденип јӱрерге, ол шил канча кӱнге једип туратан».\nИрина Одуевна Майманованыҥ тудунган портрединде адазы Кыпчынар Михайлович Арбаев. База јӱрӱмдик јолын эске алды:« Бӱгӱнги байрамды текши албаты-јон кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу ӧткӱрип турганы кижиниҥ јӱрегин канайып сӱӱндирбес. Мен база адамныҥ портредин тудунала, акцияда туруштым. Адам 1942 јылда 18 јажы толордо, Кан-Оозы аймактыҥ Келей јуртынаҥ јууга атанган. Ол Мамаев курган дейтен јерде ӧткӧн от-калапту јууда турушкан. Анда кӧп тоолу шыркалар алып, 1943 јылда јанып келген, оноҥ озо алты ай госпитальда јаткан. Бойы 4 класс ӱредӱлӱ. Ол кӱч јылдарда јуртта учетчиктиҥ ижин бӱдӱрген. Айыл-јурт тӧзӧйлӧ, 12 бала азыраган. Баркаларыныҥ тоозы 60. Бойымныҥ адымнаҥ јаан байрамла ончо улусты уткыйдым».\nБелеев Егор Дмитриевич фронтко Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртынаҥ атанган. Jуучылдыҥ портредин кызы Наталья Егоровна Мундусова тудунып, «Ӱргӱлјик полк» акцияда јылдыҥ ла туружат:« Быјылгы байрамга эл-јон нак кӧдӱрилип, кӧп јуулганы иле эмтир. Мен эрте келеле, эҥ ле озо туруп алгам. Бир канча ӧйдӧҥ кайра кӧрзӧм, акцияныҥ туружаачылары сӱрекей кӧптӧп калтыр. Кӧрӱш-таныштар да быјыл кӧптӧгӧн. Адамды таныыр улус портретти кӧрӧлӧ, меге јууктап, јакшылажып турат. Байрамды ӧткӱрип јаткан тӧзӧмӧл кӱреениҥ де ижиниҥ чыҥдыйы бийик кеминде болгонын темдектейдим.\nАдам керегинде айдар болзо, ол 1939 јылда черӱчил молјузын бӱдӱрип барган кижи болгон. Эки јылга черӱде турган. Jанар ла алдында јуу башталган. Оныҥ учун белен јуучылдарды Кавказ јанында ӧткӧн јуу-согушка апарган. Угуп јӱргенимле, Керченский полуостровто эҥ тыҥ тартыжу ӧткӧн, адам анда турушкан. Украинаны, Ростов-на-Дону каланы јайымдаган, Сталинградтыҥ јанындагы јуу-согуштарда турушкан. Шыркалары кӧп тӧ болзо, Польшаныҥ гран-кыйузын ӧдӧлӧ, Берлинге јеткен. Анда адам база бир јылга арткан. Бастыра јууны ӧткӧн бойы комендантский частьта да турган. Рейхстагта адамныҥ «Белеев Егор Дмитриевич, Ойротия» деп бичип салган јолдыктары да бар. Анайып, 1947 јылда јанып, чыккан-ӧскӧн јуртына иштеп јӱрген».\nБашка-башка улустыҥ кажызы ла башка салымду. Быйанду јӱредис, ундыбай јӱредис деп, кажыбыс ла Улу јууныҥ туружаачызына јабыс эҥчейип јадыс.


Бӱдӱмји, ижемји ле сӱӱш - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде тергеениҥ јиит билелериниҥ «Вера. Надежда. Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ уч-турулталу бӧлӱги кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында, калада, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту, эрчимдӱ тартыштылар.\nЈап-јакшынак бу јаҥжыгу 2011 јылда бойыныҥ јолын алынып, быјыл сегизинчи катап ӧткӱрилди. Јиит билелер ортодо мындый кӧрӱ-маргаанды белетеп ӧткӱрер баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотикалык таскаду ла јииттерди черӱдеги службага белетеери аайынча тӧс јери эткен болгон ло оны једимдӱ апарып јат.\nБӱдӱмјиге, ижемјиге ле сӱӱшке тайанган јиит билелер јылдыҥ ла бу кӧрӱ-маргаанда јилбиркеп туружадылар. Јиит ада-энелерди алза, мында туружып тургандар јаштарыла 35 јашты ӧтпӧс учурлу, онойдо ок балдарлу болор керек.\nКӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы — тергееде билениҥ институдын бастыра јанынаҥ тыҥыдып јӧмӧӧри, болужары. Ол јӧмӧлтӧ-болушты кӧгӱс байлыкты, калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын орныктырып, ичкери ӧзӱмдӱ јолго кӧндӱктирип, шак ла ол ӱргӱлјик байлыкка тайанып, элбеде ле тӧзӧмӧлдӱ јетирери. Онойдо ок јиит билениҥ ороондогы демографиялык керектердеги учурын керектӱ кемине кӧдӱрери, энеликти, адалыкты, бала тужын ла ада-энениҥ каруулу болорын јӧмӧӧри болуп јат.\nЈашӧскӱрим ортодо билелик јадын-јӱрӱм керегинде јартамалду ишти элбеде ӧткӱрер керек. Ӧзӱп јаткан јаш ӱйени биледеги качан да, кандый да ӧйдӧ учурын јылыйтпас ак-чекке, чындыкка, бой-бойын тоорына, баалаарына энедеҥ чыккан ла ӧйдӧҥ ала таскадар. Кижиликтиҥ эрјине байлыгы кижи ак-јарыкка келерде ле кожо келет. Ол ич-телекейдиҥ байлыгын чындык, ак-чек јолло ичкери апарары биледеҥ камаанду. Онызы кажы ла билениҥ бузулбас-туузылбас энчи-байлыгы. Биледе тӧрӧлчи кӱӱн-таптыҥ, кижи болгон адын бийик, чек апарары алтындый база бир ээжи болуп, бастыра ӧйлӧргӧ артат.\nКӧрӱ-маргаанныҥ учурын ыраада, тереҥжиде алар болзо, мында сӱреен кӧп тузалу ӱредӱ-ээжилер бар. Темдектезе, јондыкта јиит билениҥ јонјӱрӱмдик учурын быжулаары, јиит билелер бойлоры ортодо јууктада таныжып, ченемелиле ӱлежери, билелӱ эмезе биле тӧзӧӧргӧ јаткан јииттердиҥ јайаандык баштаҥкайын јӧмӧӧри, болужары. Биле бош, чӧлӧӧ ӧйин билгир, тузалу эдип ӧткӱрери јанынаҥ база болушту. Бу мындый кӧрӱ-маргаандарда туружып, јиит билелер кӧпкӧ ӱренет, таскайт.\nБыјылгы кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ, Улаган аймактаҥ Эзен ле Алена Куюковтордыҥ, Чой аймактаҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ, Шабалин аймактаҥ Шералий Киргизбоевтиҥ ле Айсылу Терешеваныҥ билелери туруштылар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Каменева туружаачыларды уткып тура, кӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы билениҥ институдын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри, болужары јанынаҥ айтты. «Кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде биле тӧс јерде турат. Билени корып, јӧмӧп, чеберлеп алары государствоныҥ кӧнӱ ӧткӱрип јаткан каруулу ижиниҥ база бир бӧлӱги. Бистиҥ тергее калганчы јылдарда кӧп балдар ак-јарыкка чыгып турганыла Сибирьдеги федерал округ ла Россия кеминде озочыл јерлерде турат» — деп, АР-дыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча тӧс јериниҥ јааны Елена Терехова чокымдап темдектеди. Оныҥ айтканыла, мындый јакшынак кӧдӱриҥи текши керекке байрамдык бӱдӱм ле бийик кӱӱн-санаа берет. Шак бу јаркынду кӧдӱриҥи јиит билелерге бойын, јеткен једимдерин ле јайаан јайалталарын толо ачарга, кӧргӱзерге јарамыкту, эптӱ арга, айалга берет.\n«Билениҥ тазыл-тамыры, угы-тӧзи, јаҥжыгулары» деген бӧлӱкле солун кӧрӱ-маргаан ачылды. Јиит билелердиҥ кажызы ла бойыныҥ угы-тӧзи, тазыл-тамыры, бойлорыныҥ јадын-јӱрӱми, ижи-тожы, балдары керегинде куучындады. Кажы ла биледе бойыныҥ јилбӱлери, јайаан јайалтазы бар. Олордыҥ јайалталары да башка-башка. Сценада олор кожоҥдоп, бијелеп, бир сӧслӧ, билелери керегинде сӱреен солун таныштыруны бийик кеминде ӧткӱрдилер.\nКомандаларла танышкан кийнинде олордыҥ кажызына ла јеҥил эмес ченелтелер болды. Мында табышкактардыҥ, ребустардыҥ карууларын кыска ӧйдиҥ туркунына табары, билелик ырыс-кежиктиҥ јажыды, јаан байлык — биле деген темалар аайынча сӱреен тыҥ тартыжу ӧтти. Туружаачылардыҥ тапкырын, омокторын — олор окылу жюриге, кӧрӧӧчилерге бойлорыныҥ билгирин, бой-бойына болужатанын, эптӱ-јӧптӱ карууларды беретенин бийик кеминде кӧргӱстилер. Бир кӧрзӧҥ, јаан ойын-концертке бодолду. Туружаачылардыҥ сценада јайым тудунып јатканын кӧрӧӧчилер де, жюри де аҥылап темдектеген.\nЈе кӧрӱ-маргаан болгон адында, јеҥӱчилдер адалатан јакшынак ээжи бар ине. Онойып, јиит билелердиҥ сегизинчи талалык кӧрӱ-маргааныныҥ јеҥӱчили, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик атла Улаган аймактаҥ келген Эзен ле Алена Куюковтордыҥ билези адатты ла байгалу баштапкы јерге чыкты. Нак ла јайаан јайалталу јиит биле эки јап-јакшынак уулчактарлу. Бу биле чӱм-јаҥыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла тыҥытту таныштырды. Јиит биледе тайанатан, тудунатан чӱм-јаҥы, билелик байлыгы, аданыҥ, энениҥ учуры сӱреен јакшы кӧргӱзилди. Кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили болуп чыккан Куюковтордыҥ билези Алтай Республиканыҥ адынаҥ бастырароссиялык форумда туружар.\nФорумда ӱредӱлик ле культурный программадаҥ башка гранттардыҥ кӧрӱ-маргааны база ӧткӱрилер. Ол кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы — билелик јонјӱрӱмдик баштаҥкайларды јӱрӱмде бӱдӱрерине јӧмӧп болужары.\nКӧрӱ-маргаанда экинчи јерге Чойдоҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ билези чыкты. Бу билениҥ таныштырузы база солун болгон. Эки балалу јиит биле база билелик јаҥжыгуларына тайанып, эки балазын таскадып јатканы, билези керегинде соккон видеоролиги, бой-бойына јымжагыла, ӧмӧркӧгиле ончо улусты олјолоды.\nӰчинчи јер Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ билезине келишти. Бу јайаан јайалталу, јаҥжыгуларыла байлык биле.\nКӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары дипломдорло, баалу сыйларла кайралдаткан.\nЗалда кӧрӧӧчилер јашӧскӱрим болгонында база аҥылу учур бар. Јуук ӧйдӧ олор ӱредӱзин тӱгезип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгып, айыл-јурт тудар, биле тӧзӧӧр. Ӧткӧн маргааннаҥ олор алкы бойлорына кӧп тузалу, керектӱ, јозок алгадый јетирӱлерди алган ла болор. Биле тӧзӧӧрдӧҥ озо ӱренип, оноҥ иштӱ-тошту болуп, бутка-колго туруп алза, байла, артык. Билелӱ болзо, бой-бойын тооп, баалап, чеберлеп, јаандарыныҥ сӧзин угуп, јаҥжыгуларга тайанып, балдарын таскатса артык деп, бу маргаан база катап кӧргӱсти. Јаан ӧргӧӧдӧ чуугандажып јатканча, јапашта да јадып, амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко, ырыс-кежиктӱ јадын-јӱрӱм артык эмес пе…


английлап Jennifer Anne Doudna lâ\nанглийлап Jennifer Anne Doudna\nкочкор айдыҥ 19 кӱни 1964(0002-19-1964) (58 јаш) или 60-чы\nВашингтон[d], округ Колумбия[d], США[d]\nбиохимик, молекулярный биолог, преподаватель университета, химик, кристаллограф, исследователь\nДиксондордыҥ эмчиликте јаан једимдер учун сыйы[d] (2016)\nДоктор Г.П.Хайнекенниҥ биохимия ла биофизика аайынча сыйы[d] (2016)\nТанныҥ сыйы[d] (2016)\nАлан Уотерманныҥ сыйы[d] (2000)\nЛуриниҥ биоэмчиликте сыйы[d] (2014)\nКруновская лекция[d] (2018)\nПирл Мейстер Грингардтыҥ сыйы[d] (2018)\nМилдред Коэнниҥ биохимияда сыйы[d] (2013)\nСША-ныҥ Билим национал академиязыныҥ сыйы[d] (2018)\nВольфтыҥ эмчиликте сыйы[d] (чаган айдыҥ 13 кӱни 2020)\nУильям О.Бейкердиҥ шиҥжӱ иштер аайынча сыйы[d] (1999)\nФ.А.Коттонныҥ сыйы[d] (2017)\nБекманныҥ јиит шиҥжӱчилерге деп сыйы[d] (1996)\nИлай Лиллиниҥ биохимияда сыйы[d] (2001)\nТайм 100[d] (2015)\nГуггенхаймниҥ сыйы[d] (2020)\nпремия Ниренберга[d] (2019)\nЛондонныҥ каандык биригӱзиниҥ турчызы[d] (2016)\nДженнифер Энн Даудна (английлап Jennifer Anne Doudna; 1964 јылда кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде, Вашингтондо чыккан) — американ биохимик ле генетик, геномиканыҥ шиҥжӱчизи, CRISPR-Cas9 деп геномды кубулткан шиҥжӱчилердиҥ бирӱзи. Кӧп саба иштери структуралык биология ла биохимия керегинде. Нобельдиҥ химия аайынча сыйыныҥ лауреады, (2020, Эмманюэль Шарпантьеле кожо) редактирования генома деп иш учун.\nБу иштери учун ол бастыра јерде јарлу боло берген. Эманюель Шарпантьеле эку шиҥжӱлӱ иште баштапкы болгондор. РНК-интерференции, CRISPR/Cas9 — бу ачылталарбиологияныҥныҥ тӱӱкизинде эҥ ле учурлу болгоны јарт.\nДженифер Даудна — философияныҥ докторы (1989), Берклиде Калифорний университеттиҥ профессоры, Говард Хьюзаттыҥ эмчилик институдыныҥ шиҥжӱчизи (1997), США-да Национал билим Академияныҥ (2002) ла Эмчилик академияныҥ (2010) турчызы, Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2016).\nДженифер јети јашту болордо оныҥ билези Гавайи ортолыкка кӧчӱп келген. Ондо адазы Гавай университетте студенттерди англий литературага, энези коледжте тӱӱкиге ӱредип баштагандар. Чайкыр кӧстӱ Дженнифер азиат укту тургун балдардаҥ чек башка болгон, ол јаҥысканзырап, бичиктеди кӧп кычырып, талайдыҥ јарадыла, койу агаш аразыла базып, вулканнаҥ улам табылган јуука-јаратту јерлерди сонуркап шиҥжӱлеп туратан.\nДженнифер Помонныҥ колледжин божоткон (химияныҥ бакалавры,1985). 1989 јылда Гарвардта биохимияда биологияныҥ докторы, Джек Шостак башкараачызы болгон, кийнинде Шостак Нобельдиҥ лауреады боло берген (2009). Дженнифердиҥ билимде иштери РНК керегинде болгон.\n2002 јыдаҥ ала ол Берклиде Калифорний университетте иштеген, эмдиге јетире ондо химияда молекуляр ла клеточный биологияныҥ профессоры болуп иштейт. Кеендиктиҥ Американ академиязыныҥ турчызы (2003), фелло National Academy of Inventors (2014), ракты шиҥдеер Национал Академияныҥ турчызы (AACR Academy, 2017).\nДженнифер Даудна 200-теҥ артык шиҥжӱлӱ иштербичиген кижи.\n2017 јылда Дженифер Дауднаныҥ ла Сэмюэль Стернбергтиҥ кожо бичиген ижи чыккан: Трещина в мироздании. Геномды кубултары: ол эволюцияны башкарар кайкамчылу арга, орус тилге кӧчӱрилген (2019).\nЭш нӧкӧри Джейми Кейт — Калифорний университетте Берклидепрофессор, уулы — Эндрю Даудна-Кейт (2002).\n1996 — Beckman Young Investigators Award;\n1999 — Уильяма Бейкердиҥ шиҥжӱде баштаҥкай учун сыйы;\n2000 — Алана Уотерманныҥ сыйы;\n2001 — Eli Lilly Award in Biological Chemistry;\n2013 — Mildred Cohn Award in Biological Chemistry, ASBMB (баштапкы катап берилген);\n2014 — Пол Янссенниҥ биоэмчиликте шиҥжӱлер учун сыйы;\n2014 — Lurie Prize in Biomedical Sciences;\n2014 — Gabbay Award сыйы;\n2015 — Медицинада ичкерлеш учун деп сый;\n2015 — Астурий принцесаныҥ сыйы;\n2015 — Thomson Reuters Citation Laureate химияла сыйы;\n2015 — Time 100-тиҥ тоозына кирген;\n2016 — Л’Ореальдыҥ сыйы — ЮНЕСКО «Билимде ӱй улус»;\n2016 — Сый — Пауль Эрлих ле Людвиг Дармштадтердиҥ;\n2016 — Эл-јондор ортодо Гайрднердиҥ сыйы;\n2016 — Сый — Уорренниҥ фондыныҥ (Алперта;\n2016 — Хейнекенниҥ сыйы;\n2016 — Диксонныҥ сыйы (медицина);\n2016 — HFSP Накасонэниҥ сыйы(Эмманюэль Шарпантьеле кожо);\n2016 — Филадельфияда Джон Скоттыҥ медали;\n2017 — Японияныҥ сыйы;\n2017 — Ф. А. Коттонаныҥ медали;\n2017 — Олбани деп эмчилик Тӧс јердиҥ;\n2017 — Диксонныҥ сыйы (билим);\n2017 — Carl Sagan Prize for Science Popularization;\n2018 — Лондондо каандык биригӱниҥ сыйы королевского;\n2018 — НАН США-да химикалык билимдерле сый;\n2018 — Fiat Lux Faculty Award, Cal Alumni Association;\n2018 — Кавлиодноимённыҥ фондыныҥ сыйы (Э.Шарпантье ле В.Шикшнисом кожо);\n2018 — Рокфеллердиҥ университединиҥ сыйы;\n2018 — Американ дерматологияныҥ академизы;\n2018 — Американ рак јанынаҥ биригӱниҥ кӱндӱлӱ медали;\n2019 — Lui Che Woo Prize[en];\n2019 — Ниренбергтиҥ сыйы, Scripps Institution of Oceanography[en];\n2019 — Microbiology Society Prize Medal[en];\n2020 — Вольфтыҥ эмчиликте сыйы;\n2020 — Гуггенхаймныҥ стипендиязы;\n2020 — Vanderbilt Prize in Biomedical Science;\n2020 — Нобельдиҥ химияла сыйы;\nЙельдиҥ кӱндӱлӱ докторы (2016) ла Гонконгтыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы (2017).\nДженнифер Даудна, Биоэмчиликтиҥ профессоры, Беркли, США\n↑ BBC, Фергюс Уолш, Как генная инженерия может изменить будущее.\n↑ Jennifer Doudna, a Pioneer Who Helped Simplify Genome Editing\n↑ Трещина в мироздании, Популярная наука\n↑ 10,0 10,1 Russell, Sabin Cracking the Code: Jennifer Doudna and Her Amazing Molecular Scissors (англ.). Cal Alumni Association (8 декабря 2014). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2020.\n↑ Sanders, Robert UC Berkeley’s Jennifer Doudna wins 2020 Nobel Prize in Chemistry (англ.). Berkeley News (7 октября 2020). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2020.\nGoogle Scholar · Математическая генеалогия · ORCID · Scopus\nЈаан каталанский · Britannica (онлайн)\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Даудна,_Дженнифер&oldid=25673"\nКочкор айдыҥ 19 кӱнинде чыккандар\n1964 јылда чыккандар\nЧыккандар 60-чы јылдар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 кичӱ изӱ ай 2021, 16:28.


Олег Хорохордин республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидатка окылу кӧстӧлгӧн - altaicholmon\nОлег Хорохордин республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидатка окылу кӧстӧлгӧн\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ээчий эмес конференциязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн лӧ ондо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кӧстӧлгӧн. Партияныҥ уставы аайынча кандидат АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, сенатор Татьяна Гигель ле Кан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ортодоҥ конкурс ажыра талдалган.\nДелегаттарга куучынды элдеҥ озо Олег Хорохордин айткан. Јербойыныҥ бастыра политиктериниҥ ле башкараачыларыныҥ алдында бир амаду туруп јат – ол Алтай Республика јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ кеми аайынча Россияныҥ субъекттери ортодо эҥ калганчы јерлердиҥ бирӱзинде турганын кубултары деп, ол угускан.\n«2018 јылдыҥ турулталары аайынча ээчий рейтинг јарлалган ла бистиҥ тергее ондо 83-чи јерде турат – деп, башкаруныҥ јааныныҥ ижин бӱдӱреечи айткан. – Мындый болорыныҥ шылтактары бары јарт: Алтай Республика ыраак, јака јерде јаткан, эл-јоны ас, иштеген тӧс ижи јурт ээлем болгон тергее. Је мыныла коштой эмдиги айалганы тӱзедер аргалар бар ла олорды эдер иштер турат».\nТемдектезе, оныҥ темдектегениле, экономиканыҥ иштеер бӧлӱгине, јербойында кичӱ аргачылыкта иштегендерге ајару ас эдилген, је шак бого тӧс ајару эдер, шак мында јаҥы иштеер јерлер тӧзӧӧр керек болгон. «Бу бӧлӱкте ууламјылу государстволык политика чек јок болгон деп айдарга јараар. Турган јаан сурактардыҥ база бирӱзи – федерал бюджеттеҥ чыгарып турган акчаны ас турулталу тузаланганы» – деп, Хорохордин темдектеген.\n«Эмдиги талдаштар эл-јонныҥ башкарту ла политикалык элитаны јаҥыртары аайынча сурузы чокым айдылган айалгаларда ӧдӱп јат. Талдаштардыҥ кийнинде башкаруны да, оныҥ аппарадын да тӧзӧгӧнинде, тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥында иштегендер де ортодо кыйалтазы јогынаҥ кубулталар болорын быжу айдадым. Башкаруныҥ эмдиги тӧзӧлгӧзи ӧйдиҥ некелтелерине келишпей јат ла талдаштардыҥ кийнинде мыны тӱзедер керек. Элдеҥ озо јербойыныҥ кадрларына тайанарыс, мынызы јарт. Башкартуда иштеер кадрларды талдаар «Команда РАзвития» деген тургуза ӧйдӧ тергееде ӧткӧн лӧ эл-јон јилбиркеп уткыган конкурс бу иште јаан јӧмӧлтӧлӱ болор. Мынаҥ арыгы иште кемге тайанып иштеерге турганысты улус билип турзын деп, оныҥ турулталарын куран айдыҥ учында кӧрӧрис ле јарлаарыс».\n«Алтай Республикага ӧзӱмниҥ башка арга-јолына кӧчӧр керек деп, мен јаантайын айдып јадым, куучын башта сананган схемалар керегинде эмес, је эл-јонго јарт керектер керегинде ӧдӱп јат ла бис олорды кыйалтазы јогынаҥ угузарыс. Бастыра сурактарды бир уунда аайлап чыгар арга јок, је бис олордыҥ аайына, улус кубулталар болуп турганын јуук ӧйдӧ лӧ кӧрӱп-билип баштазын деп, чыгып баштаарыс. Мен республиканыҥ бастыра аймактарын эбирип келгем, кӧп тоолу јурттарда болгом, эл-јонло туштажулар ӧткӱргем ле кӧп саба улус кубулталар болорына иженип јат ла јаҥнаҥ чокым керектер сакыйт деп айдар аргам бар. Мыныла колбой јаан каруулу болгонымды оҥдойдым, слер де база деп алаҥзыбайдым. Талдаштарда бис јеҥип чыгар учурлу. Кандый ла ченелтелердиҥ коомой салтары элдеҥ озо республиканыҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмине једер, мыны болдырпазы бистиҥ арга-кӱчибисте» – деп, кандидат темдектеген.\n«Јаҥ албаты-јонныҥ јилбӱлерине иштеер аргалу деген бӱдӱмјини улуска јандырары биске сӱрекей јаан учурлу. Мен сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеениҥ эҥ бийик јамызына – Алтай Республиканыҥ башчызына тудуларында бу учун тартыжарым. Слердиҥ болужыгарла, эл-јонныҥ јӧмӧгӧниле јеҥӱге једип, бойыма алынган ончо молјуларды бӱдӱрерге турум» – деп, ол куучыныныҥ учында айткан.\nЭэчий сӧсти сенатор Татьяна Гигель айткан. Бойыныҥ бастыра кӱчин, билгир-лерин, аргаларын јаантайын јерлештериниҥ тузазына бергенин ол аҥылап темдектеген. «Талдаштарда олор мени јаантайын јӧмӧп турганыла, озолодо талдаштар ӧткӧн бу да учуралда јӧмӧгӧнине оморкойдым. Алтай Республиканыҥ башчызын тудар талдаштар керегинде айдар болзо, мен ороонныҥ президентиниҥ баштап апарган јолын јӧмӧйдим ле конференцияныҥ туружаачыларына президент Владимир Путин ийген кандидатты јӧмӧп, сӧс айдар тоомјы берилгениле оморкойдым. Эмдиги айалгаларда ишти јакшы билери, турумкайы ла јана баспазы једимге экелерин бис ончобыс оҥдоп јадыбыс. Шак мындый кылык-јаҥын республиканыҥ башчызыныныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи тергееде иштеер ӧйинде бистиҥ эл-јонго кӧргӱскен» – деп, Федерация Совединиҥ турчызы айткан.\nБу айтканын быжулаган бир канча темдектерди ол куучындаган. Темдектезе, Чой аймакла јол-јорык ӧйинде башчыныҥ молјуларын бӱдӱреечи агаш ээлемде турган сурактарды угуп, олорды аайлаар иштерди тургуза ла баштаган. «Таҥынаҥ бир аймактыҥ темдегиле, јаҥыс та ээлемде турган сурактар темдектелген эмес, је экономикага јаан учурлу бу бӧлӱктиҥ ижин бастыра тергееде јеҥилтер чокым јӧптӧр белетелген. Керектӱ документтер Росагашхозко аткарылган. Бу бистиҥ кандидаттыҥ таҥынаҥ бийик каруулу болгоны керелейт» – деп, ол угускан.\nОлег Хорохордин эрмек-куучынга ачык кижи болгонын Татьяна Гигель темдектеген. «Бу ӧйгӧ јетире эҥ ыраак јаткан јурттардыҥ улузы јаҥы башкараачыла тушташканын бис билерис. Ӧскӧ улусты угуп билери – ас туштаган јайалта. Олег Хорохордин ӱнбереечилердиҥ айтканын угуп билер кижи. Артыбашта кӧлдиҥ јараттарын јазаар ӱлекерле колбой кандый блааш-тартыштар башталганын эске алалы. Бистиҥ кандидат Артыбашта болуп, Алтын-Кӧлдиҥ јарадын бойы барып кӧрӱп јӱрген. Ол јербойыныҥ улузыла куучындажып, башка-башка шӱӱлтелерди уккан ла јӱк оноҥ: «Айса болзо, эл-јонныҥ сурагыла бис ӱлекерди кубултарыс» – деп, бойыныҥ шӱӱлтезин айткан. Бу строительствоны ӧткӱрери аайынча јуун ӧткӱрер јакылта берип, ол јондыктыҥ шӱӱлтезин кыйалтазы јогынаҥ ајаруга алар јакылта берген. Башка-башка бӧлӱктерде иштегенимниҥ ченемели ас эмес ле јондыктыҥ кӱӱнине ле айткан шӱӱлтелерине мындый тоомјылу кӱӱн эмдиги ӧйдӧ ас туштаганын темдектеер кӱӱним бар. Бистиҥ республикада Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧӧр лӧ оныҥ ижинде туружарга эҥ артык специалисттерди, чыннаҥ профессионалдарды тартып алар Олег Хорохординниҥ баштаҥкайы ла оныҥ бастыра аймактарла јол-јорыктап иштегениниҥ турулталары – бир коолдо. Республиканыҥ аймактарыла оныҥ јол-јорыктары кабинетте иштееринеҥ чыгар ӧй келгенин керелейт».\n«Јуулган улустыҥ ајарузын база бир айалгага эдер кӱӱним бар. Республиканыҥ јилбӱзине болуп, ол јаҥныҥ јаантайынгы оппоненттерин, мындый аргалу болор деп, кече ле сананар арга јок улусты бойыныҥ јолчылары (союзниктери) эдип билер. Мындый бирлик бистиҥ партияны, јондыкты бириктирер чокым аргалар айдып болбой турган бистиҥ оппонеттерге кӧрӧ, чик јок бийик кемине кӧдӱрип турганына мен алаҥзыбай јадым» – деп, Татьяна Гигель айткан.\nЭжер Ялбаковтыҥ куучыны кыска болгон. Ол партияда иштеген нӧкӧрлӧрине бӱдӱмји учун быйанын айдып, тӧрӧл Кан-Оозы аймагында бӱдӱретен ижи кӧп болгонын јетирген ле делегаттарды Олег Хорохординди јӧмӧӧрине кычырган.\nКонференцияда анайда ок кенектердиҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ республикан бӧлӱгиниҥ башкараачызы Людмила Рыспаева куучын айткан. Республиканыҥ башчызына кандидат эдип Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрген Олег Хорохординди кӧстӧӧрин 20 кире јондык биригӱлер јӧмӧгӧнин ол јетирип, санаа-сагышту ончо улус талдаштарда Олег Хорохординди јӧмӧӧр ижемјизин айткан.\nЈажытту ӱнбериште Олег Хорохординди кандидат эдип кӧстӧӧри учун 42 делегат ӱнин берген, алты кижи Татьяна Гигельди ле ӱч кижи Эжер Ялбаковты јӧмӧгӧн. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башчызы Владимир Тюлентин ӱнбериштиҥ турулталарын угузып, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат эдип Олег Хорохордин кӧстӧлгӧнин јарлаган.\nАлтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар быјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ депутаттарын тудар талдаштарла бир ӧйдӧ ӧдӧр.


"Рабочая программа по алтайскому языку" (7 класс)\nИнфоурок › Другое ›Рабочие программы›"Рабочая программа по алтайскому языку" (7 класс)\n«Чаган – Узунская средняя общеобразовательная школа\nим. П.И. Оськиной»\nРуководитель_________ Диятова Л.В.\nДиректор МБОУ «Чаган-Узунская СОШ им. П.И.Оськиной»\nПрограмма составлена учителем алтайского языка и литературы: Диятовой Л.В.\nЧаган – Узун, 2014\nИштейтен программа мындый нормативный документтерге тайанып тургузылган:\n-Концепция национальных школ РА.\n-Алтай тилле ÿредÿнин кеми (стандарт),онын учуры\n- СуразаковаН.Н. Алтай тилле ÿренчиктердин билгирин,нени эдип билерин ле таскамалын баалап тургузар темдектердин кемjÿлери.\nКонцепциянын некелтези, «Орто ÿредÿлÿ школдордо алтай тилле ÿредеринин кеми (стандарты)» некегени аайынча, уренчик кажы ла предметти, ол тоодо тöрöл тилди теренжиде ÿренип, билгирин бийиктедери болуп jат. План бу некелтелерди чике бÿдÿрер амадула тургузылган. Алтай тилле тематический план текши программала тургузылган. Алтай тилдин программаларын 5-9 класстарга Н.Н.Суразакова, педагогика билимнин кандидады, профессор тургускан. Бу программа «Алтай Республиканын национальный школдорынын концепциязыла» башкарынып тургузылган.\nТöрöл тилдин учуры. Тöрöл тилине ÿредеринин амадузы ла бÿдÿретен задачалары.\nАлтай тил школдо ÿредÿлÿ-таскамал предмет болуп турганы - тилдин jон ортодогы учурыла колбулу. Бала тöрöл тилинин болужыла jон ортодо колбу тудуп, бойы онын туружаачызы болот. Ÿйелердин ченемелин, албатызынын тÿÿкизин ле культуразын билип, онын тöзööчизи болуп öзöт. Тöрöл тил ажыра jайаандыкты ондогоныла коштой баланын сана-шÿÿлтези, эземи, сезими, куучын-эрмеги ле сöзлиги темигип jат. Кижини кижи эдеринде, тилин билер бичикчи болорына ÿредеринде ле таскадарында тöрöл тилдин терен учуры оны ÿренеринин амадузын ла бÿдÿретен задачаларын база элбедип jат.\nКоммуникативный ууламjынын амадузы:\n- текши ÿредÿ аларына керектÿ аргаларды jеткилдеери;\n- баланы шÿÿп сананарына сöс ажыра ÿредери, сöзлигин элбедери;\n- санаа-шÿÿлтезин, аjарынкайын, бойын ла öскö дö улусты баалап ла тооп билерин тилдин ээжилери ле эп-аргалары ажыра темиктирери;\n- балдар алтай ла орус тилдерди ÿренип турганын аjаруга алып, олордын нравственный кылык-jанына таскамал берери;\n- тилдин грамматиказынын анылу кебер – бÿдÿмине ле ÿренип турган öскö тилдердин анылу башказын билерге ÿредери;\n- тил керегинде билгири ле кычырыжы ажыра ÿренчиктин текши ÿредÿзинин кемин элбедери;\n- ÿренерине керектÿ таскамалла jеткилдеери: бичикле иштеер, конспект тургузар; справочный литературала, сöзликтерле тузаланар, о. ö.;\n- тöрöл тилге ÿредеринин практический jанын тынытканыла коштой, ÿренчиктер тилдин теориязыла колбулу сурактарды, ээжилерди кöгÿске алынып, бек ле быжу билип аларына ла оныла тузаланып билерине ÿредери.\nЎредÿ аларын коммуникативный ууламjылу эдери тöрöл тилди ÿренер амадуны база быжулап jат.\nАлтай тилине ÿредер тöс амаду - ÿренчиктерге тил jанынан темигÿ берери:\n-jастыра jок бичип, куучындап, кычырып билерине ле айдылган куучын-эрмекти чике ондоп угарына таскадар;\n- тöрöл тилиле jÿрÿмде, jон ортодо тузаланып билерине таскадар.\nБу амадула школдо алтай тилле ÿренер курсттын куучын-эрмекти темиктирер ууламjызы тынып jат.\nАлтай тил , 7 класс. (70 час)\nКире сöс.-1 час Алтай тилдин öзÿми.\nŸренгенин катап кöрöри. 5 час.\nСöстöр алдынан учурлу ла болушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿктерине бöлинери. Алдынан учурлу куучын-эрмектин бöлÿктери: адалгыш, jарталгыш, тооломо, солума, глагол, кубулбас; олордын учуры грамматический темдектери, синтаксистеги учуры. Кубулткыштар ла олордын сурактары. Кубулткыштардын учуры ла кожулталары. Алтай тилде куучын-эрмектин бöлÿктеринин анылу темдектери ле грамматический кеберлери. Алдынан учурлу куучын-эрмектин бöлÿктеринин бÿдер эп-аргалары ла чын бичилери.\nГлагол- куучын-эрмектин бöлÿги. Тегин ле колболу глаголдор. Колболу глагол бÿдер кожулталар, олордын чын бичилери. Колболу глаголдордын болушчы глаголдорынын учуры. Глагол сöс бÿдÿрер кожулталардын болужыла башка-башка куучын-эрмектин бöлÿктеринен бÿдери. Глаголдон глаголдор (залогтор) бÿдери: jандыра, алдырар, öмö, алтан, такып эткени. Олрдын учуры чын бичилери. Токтодулу глаголдор, олордын кожулталары ла чын бичилери. Глаголдын кеберлери (ондомол). Öйлÿ кеберлÿ глагол. Глаголдын öйлöри. Тургуза, öткöн, келер öйдин глаголдоры. Глаголдын öйин кöргÿзер кожулталары, олорды чын бичиири. Глаголдын тоозы ла jÿзÿндери. Глаголдын jÿзÿндерле бирлик ээжиле тÿней кубулары. Кожулталарынын чын бичилери. Молjу, jöпсинер, амаду, jакылта кеберлÿ глаголдор. Олордын учуры ла кожулталары. Молjу ла jöпсинер кеберлÿ глаголдор jÿзÿндерле кубулары. Амаду кеберлÿ глагол. Jакылта кеберлÿ глагол, онын jÿзÿндерле кубулары. Алтай тилде бастыра глаголдордын баштапкы кебери – тазылы jакылта учурлу болоры, сöзликтерде бу кебериле турары. Алтай тилде башка-башка кеберлÿ тегин ле колболу глаголдор лексический учурыла, болушчы глаголдордын учурыла эдилгенин божогон ло божобогонын эмезе узак ла кыска öйгö öткöнин, jаантайын ла кöп катап эдилип турганын кöргÿзери.\nКуучын-эрмектин культуразы. Глаголдын башка-башка кеберлериле чын тузаланары. Башка-башка эдилгелерди темдектеп турган глаголдорды тузаланар: ишле колболу, башла иштеериле, кыймыгула колбулу, ар-бÿткенде болуп турган эдилгелер о.ö. Текстте глаголдын jÿзÿнин эмезе öйин солып, куучындары эмезе бичиири.\nЭренис - 5 час\nЭренис – глаголдын анылу кебери. Эренистин jарталгышла, глаголло теней ле башка учуры. Эренистин бÿдери ле чын бичилери. Jайылган эренис. Эренистер адалгышка ла jарталгышка кöчöри. Адалгышка кöчкöн эренистер jаныс ла кöп тоодо кубулткыштарла, jÿзÿндерле адалгышла тÿней кубулары. Кожулталарынын чын бичилери.\nКуучын-эрмектин культуразы. Башка-башка кеберлу тегин ле jайылган эренистерле чын тузаланары. Эрмекте ле сöсколбуда эренистерди jарталгыштан ла глагол – айдылаачыдан ылгаштырары. Адалгышка кöчкöн эренистерле чын тузаланары.\nЫлганаачы- 6 час.\nЫлганаачы – глаголдын анылу кебери. Ылганаачына глаголдон ло кубулбастан ылгаштырары. Ылганаачылардын бÿдери ле чын бичилери. Колболу глаголдын тöс глаголы ылганаачыла айдылары лы чын бичилери (катап кöрöри). Анылу кожулталардын болужыла башка-башка учурлу ылганаачылар бÿдери. Jайылган ылганаачы. Эрмекте jайылган ылганаачыны ла тегин ылганаачыны запятойло бöлиир ээжилер.\nКуучын-эрмектин культуразы. Башка-башка учурлу ла бÿдÿмдÿ ылганаачыларла чын тузаланары. Ылганаачынын болужыла колболу глаголдор бÿдÿрип тузаланары. Jайылган ылганаачылу эрмектерди чын тузаланары. Тöзöгöзи тÿней ылганаачыларды ла колболу глаголдордын тöс бöлÿгин ылгаштырары. Jайылган ылганаачыла тексттин эрмектерин колбоштырары. Jайылган ылганаачылу эрмектерди орус тилге кöчÿрип тÿндеери.\nБолушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿктери.1 час Болушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿктери (jетирÿ).\nУланты – болушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿктериле кожо турар улантылар, олордын учуры. Улантылардын бÿткен бÿдÿми ле чын бичилери. Алдынан учурлу куучын-эрмектин бöлÿктеринен jетире бöлингелек (ылгалгалак) улантылар. Олордын бÿдÿми ле чын бичилери.\nКуучын-эрмектин культуразы. Башка-башка кубулткышта турган адалгышла, тооломоло, солумала кожо айдылар улантыларла чике тузаланары; улантылу сöстöргö суракты чын тургузары. Учурлу сöстöрдöн бÿткен ле олордон jетире бöлингелек улантыларды ылгаштырып, jартаары ла чын бичилери. Улантылу сöстöрди орус тилге кöчÿрип тÿндеери.\nКолбоочы – болушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿги. Табышканду ла камаанду колбоочылар, олордын учуры. Колбоочыны кожо айдылып турган сöстöрдöн башка бичиири. Тегин ле колболу эрмектерде турар колбоочылар. Колбоочылардын текст бÿдÿрер учуры.\nКуучын-эрмектин культуразы. Табышканду ла камаанду колбоочыларла тегин ле колболу эрмектерде чын тузаланары. Колбоочыларла укташ члендерди колбоштырып тузаланары. ЛА,ТА,ДА деп колбоочыларды кубулткыштын андый ок кожулталарынан ылгаштырып, чын бичиири. Колбоочылу эрмекте запятой турар ла турбас учуралдарды билери.\nБöлÿгеш – 4час. Бöлÿгеш – болушчы учурлу куучын-эрмектин бöлÿги. Бöлÿгештердин учуры: суракту, тыныдар, токтодулу, тÿндештирер. Бöлÿгештерди чын бичиири. Алдынан учурлу куучын-эрмектин бöлÿктери болушчы куучын-эрмектин бöлÿгине кöчöри.\nКуучын-эрмектин культуразы. Башка-башка учурлу бöлÿгештерле тузаланары. ЛА, ЛЕ, ЛО, ЛÖ; Та, ТЕ, ТО, ТÖ; ДА, ДЕ, ДО деп бöлÿгештерди кубулткыштын андый ок кожулталарынан ла колбоочылардан ылгаштырып бичиири. JЕ деп бöлÿгешти JЕ деп колбоочыдан ылгаштырары.\nКыйгылулар – 2 час.\nКыйгылулар – анылу учурлу куучын-эрмектин бöлÿги. Jÿзÿн-jÿÿр сезимдерди кöргÿзер кыйгылулар. Кижинини, тындулардын ÿнин ле ар-бÿткеннин табыштарын кöргÿзер (öткöнöр) кыйгылулар. Кыйгылуларды анылаар темдектер. Алдынан учурлу сöстöргö кöчöр кыйгылулар.\nКуучын-эрмектин культуразы. Куучын-эрмектин айдылар учурын тыныдарга кыйгылуларла тузаланары. Кыйгылуларды ÿнле кöргÿзип айдары.\n7 класста ÿренгенин катап кöрöри – 6 час.\nУренчиктердин орфография ла пунктуация јанынан\nбичикчизин (грамотностин) баалап тургузар темдектер\nУренчиктердин орфографический ле пунктуационный бичикчизин (грамотностин) корор тос будумду иштердин бирузи – диктант. Диктанттын болужыла корор учуралдар: 1) уренген орфограммаларды чын бичип билгенин; 2) уренген пунктограммаларды ээжи аайынча чын тургузып билерин; 3) ээжиле бичилетен сӧстӧрди ле ээжини бузуп турган учуралдарды, јанжыккан аайынча бичилетен учуралдарды билгенин корор.\nДиктантка литературный тилдин кемјузине (нормазына) бичилген колбулу текстти алар. Онын учуры уренчикке јарт, јажына келижип турганын талдаар.\nТилде ас учурап турган состор, орфографияда јарталбаган состор, диалект ле јер бойынын (местный) состори, учуры эскирип калган состор, коп орус состор болбозын амадаар. Је керде-марда тексте андый состор бар болзо, олордын јартагадыйын јартап, доскодо бичип те берер.\nКееркедим чумдемелден алынган текстте бичиичи андый состорло сур-кебердин тилин, куучын-эрмегин анылап коргузерге онотийин тузаланган болзо, уредучи јартамал эдер.\nАлтай тилле откуретен ченемел диктанттын (состордин тоозы), орус тилге коро, бодоштыра алза, 8-10 соско ас болор керек, ненин учун дезе Алтай тилдин состори узун; экинчи јанынан, Алтай тилде колболу состор коп; уренчизинде, тыш будумиле кезик кубулткыштардын кожулталары болушчы учурлу куучын-эрмектин болуктериле туней – ылгаштырып бичийтен учуралдар коп.\nКласстар сайын тургускан ченемел иштин кеми:\n2 класс\t25-35\tсос\n3 класс\t35-45 сос\n4 класс\t45-55 сос\n5 класс\t65-75 сос\n6 класс\t75-85 сос\n7 класс\t85-95 сос\n8 класс\t95-105 сос\n9 класс\t105-115 сос\n10 класс\t115-125 сос\n11 класс\t125-135 сос\nСозликле откурер ченелте иштин кеми:\n2 класс\t5-10\tсос\n3 класс\t10-15 сос\n4 класс\t15-20 сос\n5 класс\t20-25 сос\n6 класс\t25-30 сос\n7 класс\t30-35 сос\n8 класс\t35-40 сос\n9 класс\t40-45 сос\n10 класс\t45-50 сос\n11 класс\t50-55 сос\nЭэжиле бичилип турган ла jарталбай турган орфограммаларды корор.\nТексттин состоринин тоозына алдынан учурлу ла болушчы учурлу состор кирер. Колболу сос (jаба да, чийиучек те ажыра бичилип турган) бир сос болуп тоололор.\nДиктантты уренип турганбир (эки де) темала откурзе, текстте ол ло теманын тос орфограммалары ла пунктограммалары болор учурлу,ого узеери уренгенин канча кире бек ле быжу билип алганын база корор учуралдар болор керек.\nЧетвертьтин учында ла jылдын учында откуретен ченемел иштер уренчиктердин билгирин бастыра уренген темаларла корор.\nЧенемел диктантка алган текстте бу класста ла алдындагы класстарда уренген орфограммаларга ла пунктограммаларга 2-3 учурал болор. Озо уренген орфограммалар ла пунтограммалардын тайын учурап турган эн ле учурлузын кийдирер. Ондый 1-2 учурал болор.\n3 класста – башка – башка 10 орфограмма ла 2-3 пунктограмма\n6 класста – башка – башка 14 орфограмма ла 3-4 пунктограмма\n7 класста – башка – башка 18 орфограмма ла 4-5 пунктограмма\n8 класста – башка – башка 22 орфограмма ла 10 пунктограмма\n9 класста – башка – башка 22 орфограмма ла 14 пунктограмма\nЧенемел диктанттын текстине jаны уренген орфограммалар кирер (ол орфограммаларла jеткилинче таскаду откурген болзо).\nДиктантта тузедилер, jе тоого алынбас орфографический ле пунктуационный jастыралар:\nСости бир jолдон jаны jолго кочурген jастыра;\nПрограммага кирбеген ээжилерге эткен jастыралар;\nУренгелек ээжилерге эткен jастыралар;\nЧын бичилериле таскаду отпогон состорго эткен jастыралар;\nАвтордын токтой тужер темдектерине эткен jастыралар;\nТил – билимде ле орфографияда jарталгалак эмезе блаашту учуралдарга эткен jастыралар.\nДиктантка бир темдек (оценка) тургузылар\n«5» («беш») – jастыра jок диктант учун; эмезе пунктуацияла 1 jаан эмес, эмезе 1jаан эмес jастыра орфографияла эткен болзо тургузылар.\n«4» (торт») – 2 орфографияла, 2 пунктуацияла jастыраларлу; эмезе 1 орфографияла, 3 пунктуацияла; эмезе орфографияла jастыра jок, jе пунктуацияла 4 jастыраларлу ишке тургузылар . «4» темдек 3 орфографияла эткен jастыралу ишке база тургузылар аргалу, jе ол jастыралардын тоозында укташ jастыралар бар болзо.\n«3» («уч») – 4 орфографияла, 4 пунктуацияла jастыралар бар болзо; эмезе 3 орфографияла,5 пунктуацияла; эмезе 7 пунктуациялу, jе орфографияла jастыра jок бозо тургузылар аргалу.\n«2» («эки») – 7 орфографияла,7 пунктуацияла; эмезе 6 орфографияла, 8 пунктуацияла; эмезе 8 орфографияла; 6 пунктуацияла jастыра бар ишке тургузылар.\nJастыралар «2» темдектин jастыраларынын тоозынан ажыра бозо, ол ишке «1» темдек тургузылар.\nЧенемел иш кожулталу диктант болзо (фонетикала, лексикала, орфографияла, грамматикала), эки оценка тургузылар (иштин кажы ла будумине).\n«5» темдек тургузылар – уренчик jакылталарды ончозын чын будурген болзо.\n«4» темдек – jакылталардын уч тортинчи болугин чын будурген ишке.\n«3» темдек – jакылталарды jарымынан ас эмес чын будурген бозо.\n«2»темдек – jакылталарды jарымынан ас будурген болзо.\n«1»темдек – уренчик бирде jакылтаны будурбеген болзо.\nЧенемел диктантка кожулта jакылталар берилзе, тексттин кеми ченемел диктанттын кеминен бир 10 – 15 соско ас болор.\nКандый jастыраларды чын бичииринин (орфографиянын) jастыралары деп корор.\nБичиир иштерде учурап турган jастыраларды уренчиктер бойы анылап, ылгаштырып, кандый ээжиге эдилген jастыра болгонын билгени олорго тузединерге, jастыраларла ишти морлу ле одумду откурерине болужар.\nБаза бир jанынан, ишке кандый темдек тургузары кажы ла уренчик кандый, канча jастыра эткени уредучи анылап, тоого алганынан камаанду.\nЫлгаштыратан орфографический jастыралар:\nОрфографияла эткен jастыраны грамматикала эткен jастыралардан ылгаштырар:\nОрфографияла эткен jастыра ла фактический jастыралар.\nОрфографияла эткен jастыраларды ла аjарбазынан эткен jастыраларды (опискаларды)\nЭэжини бускан jаан (грубый) ла jаан эмес (негрубый) jастыралар.\nТакыптан эдилген jастыралар.\nУкташ ла укташ эмес (однотипный) jастыралар.\nТил билимде jетире jарталгалак,бичилери блаашту учуралдарга эткен jастыралар,о.о\nЫлгаштырар грамматический jастыралар:\nСостин кебер будумине эдилген jастыралар грамматический jастыра болор(орфографический эмес, темдектезе: городтон деп бичииринин ордына – городон эмезе горотон; тебене – темене,улустын – улустун.\nФактический jастыралар: неменин чын учурын билбезинен эткен jастыралар, темдектезе: яблонялар отургускан – дееринин ордына яблоколор отургускан, о.о.\nЛексический jастыралар: состин чике учурын билбезинен эмезе учурын ылгаштырбай турганынан эдилген jастыралар,темдектезе: колбу(связь) дегенинин ордына – колбо; оору-ооры; кору-коры;\nАjарбазынан эдилген jастыралар: ö,ÿ – таныктардын точкаларын, н таныктын агажагын тургуспаганы, эмезе: энем – ордына эмем,о.о\nТузедер,jе темдек тургузарда тоого албас учуралдар: кезик орус, оско до тилден кирген уур состор, состин табыштарын, уйелерин солыштыра бичигени,темдектезе: тепкиш – текпиш, какпы – какпы, какпак – капкак;\nЭки башка айдылып бичилер состорди: суунер (сугунер),суумjилу – сугумjилу.\n7 класстын учында ÿренчиктер кандый билгирлÿ болоры, нени эдип билери ле кандый таскамалду болоры.\nФонетикала: табыштарды ла таныктарды ылгаштырары; алтай тилде табыштардын ла таныктардын сöстöрдö турар ээжилерин билери; алтай тилдин табыштарынын б\nЛексикала: сöстин лексический учурын jартаары, куучын-эрмегинде сöстин лексический учурын чике тузаланары. Куучын-эрмеги öдÿмдÿ ле jарамыкту болзын деп, кöчÿре учурлу, синоним, антоним сöстöрлö кеп ле укаа сöстöрлö тузаланары.\nМорфологияла: Куучын-эрмектин бöлÿктериле, олордын кебериле чике тузаланары. Морфологиянын туней (синоним) эп-аргаларыла тузаланары. Литература ла тилдин морфологический кемjÿзи(нормазы) бузулган учуралдарды тÿзедип билери. Кезик сöстöр эрмекте башка-башка куучын-эрмектин бöлÿги болуп туратан учуралдарды билери. Алдынан учурлу куучын-эрмектин бöлÿктеринин кебер бÿдÿрерин ле сöс бÿдÿрер кожулталарын ылгаштырары. Башка-башка эп-аргала тузаланып, jаны сöстöр бÿдÿрери (адалгыш, jарталгыш, глагол).\nСинтаксисле: ÿренген куучын-эрмектин бöлÿктеринин синтаксистеги учурыла чын тузаланары.Jайылган ылганаачылу эрмекти ÿнле анылап айдары токтой тÿжер темдектерин чын тургузары. Эрмектин грамматический тöзöгöзин ле эчени члендерин чын таныыры, члендери кандый куучын-эрмектин бöлÿгиле айдылганын билери Тексттин эрмектерин колбоштырарга табышканду ла камаанду колбоочыларла тузаланары. Бöлÿгештер ле кыйгылулар бар эрмектерди ÿнле (интонацияла ) кöргÿзип айдары.\nЧын бичиирине: 5-6 класстарда ÿренген орфограммаларды ла пунктограммаларды танып ла jартап, чын бичиири.\nЧенелте –кемjу ле уредуге керекту кош материалдар:\n«Алтай тил», 6-7 класс, Н.Н.Суразакова, К.А.Бидинов, Э.И.Каинчина. «Ўч-Сÿмер», 1992.\n«Куучын-эрмектин бöлÿктерин ÿренери ле тил темиктирери», 5-7 класстар, К.А.Бидинов, Горно-Алтайск, 1994.\n«4-8 класстарга . Ўренчиктердин куучын-эрмегин темиктиреринде jуруктарла иштеери аайынча методический jартамалдар», К.А.Бидинов, Горно-Алтайск, 1981.\n«4-8 класстарга алтай тилдин ле литературанын урокторында jилбилÿ учуралдарла иштеери аайынча методический jартамалдар», О.И.Тезегеш, К.Э.Укачина, И.Б.Шинжин, Горно-Алтайск, 1984.\n«Куучын-эрмектин бöлÿктерин 6-7 класстарда ÿренери ле эрмек-куучынын темиктирери аайынча ууламjылар», К.А.Бидинов, Горно-Алтайск, 2005.\n«Алтай тилле диктанттардын jуунтызы»,5-9 класстар, Н.В.Тепуков, Горно-Алтайск, 1990.\n«Алтай тилдин орфографический сöзлиги», В.Н.Тадыкин, Е.Г.Мултуева, Горно-Алтайск, 1983\n«Орфография и пунктуация алтайского языка». В.Н.Тадыкин,А.Т.Тыбыкова, Горно-Алтайск, 1981.\n«Алтай тилди ле литератураны школдо ÿредери» Горно-Алтайск, 2007\n«Алтай тилдин курч сурактары» Е.П.Кандаракова, Горно-Алтайск, 2004 .\n«Сöстин бÿдÿми.Сöстин бÿдери. Сöстин кебери», Н.Д.Алмадакова, Горно-Алтайск, 2006.\n«Изложениелердин jуунтызы»,5-9 класстар,Ж.И.Амырова, Н.Б.Тайборина, Горно-Алтайск, 2005\n« Ўренчиктердин эрмек-куучынын темиктирерине ле сöзлиги н байыдарына болушту ууламjылар 6-7 класстарга», Ж.И.Амырова, Горно-Алтайск, 2004.\nАлмадакова Н.Д. Колболу эрмек. Горно-Алтайск. 2004г.\nОрсулова Т.Е. Послелоги и служебные имена в алтайском языке. Горно-Алтайск. 2006.\nСуразакова Н.Н. Алтай тилдин программалары, 5-9 класстар, 1996.\nТадыкин В.Н., Тыбыкова А.Т. Орфография и пунктуация алтайского языка, Горно-Алтайск- 1981.\nТыбыкова А.Т., Исследования по синтаксису алтайского языка, Новосибирск, 1991 г.\nАлтай тилдин курч сурактары. Билим-методикалык jуунты. Горно-Алтайск, 2004\nНомер материала: 436802\nСценарий профориентационной игры «Сто к одному» ( 5 класс)\nПрезентация к практической работе «Монтаж осветительной установки»


17.10.2017 - altaicholmon\nКадын салаазынаҥ, Кыҥыраар јурттаҥ\nКӱлер Эзендикович Тепуков 1952 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28-чи кӱнинде Алтайдыҥ эҥ изӱ толыгында—Кадынныҥ оҥ јарадында турган Салјар деп кичинек јуртта ак-јарыкка туулган. Чыдаган јери—Кадынныҥ сол јанында чӧйилген Кыҥыраар јурт. Эмди бис оны Кичинек-Jаламан дежедис.\nКӱски байрам—ар-бӱткенниҥ балдарына\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӱлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде «Земля снежного барса» деген VII талалык экологиялык фестиваль кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nКаланы јарандырар иш улалат\n«Единая Россияныҥ» «Комфортная городская среда» деген партийный ӱлекери аайынча Горно-Алтайск каланыҥ база бир канча тураларыныҥ јаны јарандырылган. Коммунистический проспекттеги 66-чы таҥмалу кӧп квартираларлу тураныҥ јанын јарандырар иш ол ӱлекерге бу турада јадып турган улустыҥ баштаҥкайыла кийдирилген болгон. Эмди мында асфальт, тротуардыҥ плитказы салылган, парковка элбедилген. Ойноор јерде балдардыҥ ла спорттыҥ площадкалары тудулган, подъездтердиҥ јанында јаҥы\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nЖилкомээлемге—одус проценттеҥ кӧби\nАлтай Республиканыҥ бир кижизине акчазын тӧлӧйтӧн јеткилдештиҥ кеми јыл туркунына 3000 кире салковойго кӧптӧп, 20 муҥ салковойдоҥ ашты.\nТуйказынаҥ кезери астаган\nАгашты тузаланатан јасактарды бускан учуралдар, ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 30 процент кире астаган деп, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствоныҥ коллегиязыныҥ јуунында темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда јасактардыҥ ла тап-эриктердиҥ бӱдӱп турганын шиҥдеп-кӧрӧӧчи органдардыҥ јыл туркунына бӱдӱрген ижиниҥ турулталары кӧрӱлди.\nКонкурстыҥ кубогыла кайралдатты\nСибирьдиҥ адаручыларыныҥ съездин ӧткӱрери алдынаҥ бери јаҥжыгып калган. Быјыл ол Новосибирск калада ӧтти.


Июнь 2017 - Страница 7 из 9 - altaicholmon\nБу јуукта бизнестиҥ неделезине учурлай Алтай Республикада ӱлекерлердиҥ 3-чи инвестициялык јарымказы ӧтти. Мындый јарымканы ӧткӱргени тузалу ӱлекерлерди табарына јаан камаанын јетиргениниҥ ӱстине аргачылыкка јӧмӧлтӧ јетирер арга берет.\nКадрлардыҥ билгирлерин бийиктедер амадула\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы государствоныҥ ла таҥынаҥ улустыҥ, муниципалитеттердиҥ ле таҥынаҥ улустыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижин ӧскӱрери аайынча ӱредӱ ӧткӱрет.\nСпортивную доску почета обновили в Горно-Алтайске\nА. Пушкинниҥ чыккан кӱнине учурлай\nКичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде, Пушкинниҥ ле орус тилдиҥ кӱндеринде, Горно—Алтайскта Национальный библиотекада јаҥжыкканы аайынча башка—башка ууламјыларлу керек—јарактар ӧдӧр.\nФедерал журналисттердиҥ Алтайла јол-јорыгы\nРоссияныҥ федерал СМИ—лериниҥ чыгартулу улузы бу јуукта ар—бӱткенниҥ Сайлугемдеги паркында болгон.\nАҥдар ла айулар чотко алылган\nАлтайдагы заповедниктиҥ ишчилери Алтын Кӧлди јараттай јерлерде аҥдардыҥ ла айулардыҥ тоозын чотко алары аайынча јаскы иштер ӧткӱрген.\nСообщить о нарушениях ПДД можно будет через соцсети\nПолиция региона информирует участников дорожного движения о том, что в социальной сети в «ВКонтакте» создана группа «Госавтоинспекция Республики Алтай».\n«Стопнаркотик» кыймыгуныҥ ижи-тожы\n«Стопнаркотик» деген Текшироссиялык јондык кыймыгуныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ јуунында бу кыймыгуныҥ ижиниҥ уч—турулталары кӧрӱлген.\nМӧштиҥ чаалдары отургызылган\nКан—Оозы аймактыҥ агаш ээлемдериниҥ башкартузыла Jабагандагы јурт јеезениҥ јериндеги Сары—Кобы деген ӧзӧктӧ мӧштиҥ бир муҥ кире чаалдары отургызылган деп, бу аймактыҥ сайтында айдылат.\nПамятник Макарию Глухареву открыли в Горно-Алтайске\n31 мая, православная церковь отметила 170 лет со дня смерти преподобного Макария (Глухарева), основателя Алтайской духовной миссии. В Горно-Алтайске в честь этого события прошел ряд мероприятий.


«Алтын маска» – Анна Балинада - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ јолду ээзи, Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйыныҥ лауреады Анна Чекчеевна БАЛИНАГА Россияныҥ учуры бийик «Золотая маска» деген национальный сыйын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nБу кӧдӱриҥи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында ӧтти.\nОлег Хорохординниҥ аҥылап темдек-тегениле, Анна Балина бийик кайралла тергеениҥ театральный санадыныҥ ичкери ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, једимдӱ, ак-чек ле чындык ижи учун кайралдаткан.\nУчуры јаан бу сый Россияда 27 јылдыҥ туркунына јолду ээлерине табыштырылат. Бийик кайралды тоомјылу профессионал биригӱ табыштырат. Шак бу сый Россияныҥ театрларын, онойдо ок артисттерди ле кӧрӧӧчилерди бириктирет. Јаан учурлу сыйдыҥ шылтузында эл-јонго јаҥы јайаан јайалталардыҥ, артисттердиҥ, режиссерлордыҥ, јурукчылардыҥ ады-јолдоры, јайаандык иштери чыгат.\n«Анна Балина – бистиҥ тергеениҥ эҥ ле јаркынду деген актрисаларыныҥ бирӱзи. Бис оныҥ јайалтазыла, јалакайыла, керсӱзиле, ачык-јарыгыла, јаан кӱӱниле оморкойдыс. Ол алтай эпшиниҥ-энениҥ – кӧгӱс ийделӱ, бекем ӧзӧктӱ, турумкай, ич-телекейи байлык, улустыҥ алдында бойын тудуп билер, бачым сыныкпас сӱр-кеберин тапканы ла кӧргӱскени јон ортодо јозок болуп артат» – деп, тергеениҥ башчызы бойыныҥ уткуулду сӧзинде чокумдап айтты.\nРеспубликаныҥ башчызы Анна Чекчеевнаны јолду ла бийик кайралыла, профессионал сообществоныҥ баалаганыла уткуп, алкы бойына бек су-кадык, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм ле јайаандык ижинде јаҥы једимдер кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык колбулар ла СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екееваныҥ айтканыла, јаан ла јарамыкту сыйдыҥ кийин јанында кӧп јылдар туркунына кӧнӱ ле каруулу иш турат. Бу сый онойдо ок бойыныҥ талдап алган ижине, театрына ла кӧрӧӧчилерине чындык болгонын недеҥ де артык керелеп јат.\n«Анна Чекчеевна сӱрекей кӧп башка-башка сӱр-кеберлерди чындык ойноп, учурын толо ачкан. Анчада ла актрисаныҥ ойногон алтай эпшиниҥ сӱр-кеберлери баалу ла оморкодулу. Ол сӱр-кеберлердиҥ кажызында ла калыктыҥ бойыныҥ танылу, аҥылу јаны кӧргӱзилет – ӧзӧк кеминиҥ байлыгы, арузы, чыдамкайы, турумкайы, кӧгӱс ийдези ле јалтанбазы, јана баспазы. Анна Балина бойыныҥ албатызыныҥ культуразын кандый да ӧйдӧ бийик кеминде кӧргӱскен. Алтайдыҥ база бир јаркынду эпшизи ченемелдӱ режиссер болуп јат. Режиссер болуп, ол балдарга учурлалган чӧрчӧктӧр, албатыныҥ чӱм-јаҥжыгулары аайынча кӧп ойын-кӧргӱзӱлер тургускан» – деп, Наталья Екеева айтты.\nАлтай Республикадаҥ сенатор Владимир Полетаев Анна Балинаныҥ адына уткуулын база аткарды. Оныҥ темдектегениле, мындый сыйла кайралдаганы јаҥыс та Алтай Республиканыҥ театральный сообществозына эмес, је анайда ок бӱткӱл тергеениҥ тӱӱкизине учурлу керек.\n«Слердиҥ јайаан јайалтагарла, 60 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ак-чек иштеп јаткан театрды сӱӱп, оныҥ јӱрӱмиле, салымыла јилбиркеп јӱргенерди кайкайдым, оморкойдым» – деп, ол айтты.\nРоссияныҥ «Золотая маска» деген национальный театральный сыйыныҥ президенти Игорь Костолевский байлык ченемелдӱ актрисаны јолду кайралыла бойыныҥ видеоуткуулында уткуды.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Рустам Кокушев тергеениҥ баштапкы мындый лауреады Анна Чекчеевнаны аймактыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ уткуды. «Ыраак-јуук талаларда јаркындалып кӱйген ады-јолорло, јайаан јайалтагарла, ижерле акту кӱӱнистеҥ оморкойдыс, сӱӱнедис» – деп, ол уткуулду сӧзинде айтты.\nАлтай Республиканыҥ нерелӱ артисти Јергелей Маташева Анна Балинаныҥ чӱмдеген ӱлгерлериниҥ бирӱзине салган кожоҥды кожоҥдогон.\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ эл бичиичизи Иван Белеков уткуулду сӧзинде ӧдӱп јаткан кӧдӱриҥиниҥ учуры јанынаҥ айтты. Шак мынызы бистиҥ тӧрӧл јеристе, калыгыста, театрыста атту-чуулу актриса, алтай ӧзӧктӱ эпши бар болгонын керелеп јат. Экинчи јанынаҥ алза, бу бийик кайрал бӱгӱн бистиҥ алтай албатыныҥ тоозы ас та болзо, је тоомјызы бастыра јанынаҥ бийик болгонын јарт керелеп јат.\nОл онойдо ок Анна Чекчеевнаныҥ тилин, чӱм-јаҥын бийик кеминде кӧдӱрип јӱргенин темдектеди.\nБойыныҥ ӧйинде РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти деген бийик ат-нерениҥ эҥ баштапкы лауреаттарыныҥ бирӱзи јерлежис Анна Алтарыкова болгон. Бӱгӱнги кӱнде эҥ бийик кайрал Анна Балинага табыштырылды. Тӱӱкилик учурлу керек тергеениҥ театры, культуразы бойыныҥ ӧзӱминде јаҥы кемине чыкканын кӧргӱзет. Театрга башка-башка аймактардаҥ, јурттардаҥ келген улус кирет, је оноҥ ойто бирлик ийделӱ калык чыгат деп, И. Белеков аҥылап айтты.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ, Журналисттериниҥ биригӱзиниҥ председатели Борис Алушкин кара башту калыкка, кӧрӧӧчилерге, кеендиктиҥ улузына, культураныҥ ӧзӱмине јарамыкту сый болгонын чокумдады.\nОныҥ айтканыла, бу мындый бийик кайрал јайаандык иштӱ улуска кӧӧрӧм кӱӱн-тап, ичкери јӱткӱмел, тебӱ берет. Ол Анна Чекчеевнага бек су-кадык кӱӱнзеп, ижи мынаҥ да ары тузалу, керектӱ болзын деп кӱӱнзеди.\nЭл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи Эмма Иришева, Россияныҥ Театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (јааны Александр Калягин) Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Вадим Деев Анна Чекчеевнаны јаан сыйла уткудылар.\nВадим Деевтиҥ айтканыла, А. Балинаныҥ јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи јиит актерлорго јозок.\n«Бу сыйды тогузонынчы јылдарда Россия Федерацияныҥ СТД-зыныҥ јааны болгон Михаил Ульянов тӧзӧгӧн. Театрда јеткен једимдери учун табыштырылып турган сый 1993 јылдаҥ ала Россияныҥ ончо тергеелериле јорыктап, учында биске, Алтай Республиканыҥ эл театрына, келди» – деп, Э. Иришева айтты. Кажы ла артисттиҥ амадузы шак бу сый.\nАнна Чекчеевна јӱрӱмин театрга берген. Балдары театрда ла чыдап ӧскӧн. Мындый јаан сый бистиҥ театрга, ады јарлу актрисага берилгени сӱрекей јакшы керек.\nЭмма Александровна лауреатты ӧмӧликтиҥ адынаҥ уткуп, бек су-кадык, бийик ле ачык-јарык кӱӱн-санаа кӱӱнзеди.\nАнна Чекчеевна Балина 1938 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртында чыккан. Ол тергеениҥ Москвада бийик театральный ӱредӱ алган баштапкы актрисаларыныҥ бирӱзи. Јиит кыс 1963 јылда театральный санаттыҥ А.В. Луначарскийдиҥ адыла адал-ган институдыныҥ актерский факультедин божоткон. Ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, алтай кыс Туулу Алтайына кайра јанган.\nОныҥ кийнинде 1957-1959 јылдарда Туулу Алтайдыҥ кожоҥныҥ ла бијениҥ ансамблиниҥ солистказы болуп иштеген. 1963-1977 јылдарда концертно-эстрадный иште иштеген. Анна Балина 1977 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ эл театрыныҥ актрисазы, онойдо ок театрдыҥ художественный башкараачызы болуп иштеген.\nАктрисаныҥ репертуарыныҥ тӧс темазы – энелик. Оныҥ јайаан ижинде алтай эпшиниҥ сӱр-кебери сӱрекей чындык ла толо кӧргӱзилетен. Алкы бойы этнографиялык материалды јакшы, тереҥ билетени, калык чӱмделгезине чебер болгоны кеендикке база јаан јол ачкан. Ол кайкамчылу, су-алтай ӧзӧктӱ ойын-кӧргӱзӱлер тургускан. Олор бӱгӱн эл театрдыҥ алтын кӧмзӧзи, аҥылу, танылу темдеги деп айдарга јараар.\nОл эки бичиктиҥ авторы. «Путеводная звезда» деген бичик оныҥ јӱрӱми керегинде, «Кӱн-Кајы ӧскӧн Алтайда» деп бичикке чӱмдеген ӱлгерлери, этнографиялык ойын-кӧргӱзӱлери кирген.\nЈайалталу актриса байрамдык кӧдӱриҥи ӧйинде кӧрӧӧчилерге, айылчыларга бойыныҥ, онойдо ок башка-башка бичиичилердиҥ, поэттердиҥ, темдектезе, Сурайа Сартакованыҥ, Римма Казакованыҥ, Борис Укачинниҥ, Чингиз Айтматовтыҥ чӱмдемелдерин эске кычырды.\nАнна Балина кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јылу уткуулдары учун јаан алкыш-быйанын айтты. Оныҥ темдектегениле, бу кайрал актерлордыҥ ойынын, ӧскӧ улустыҥ салымын-јолдорын ла бӱткӱл театральный ӧмӧликтиҥ ойынын кӧрӧргӧ келип турган текши калыктыҥ, кажы ла кижиниҥ кайралы болуп јат.\nАнна Балина — алтай калыктыҥ кеендик, санат телекейинде јол јарыдаачы јылдызы, чындык кызы. Јаан ла јаркынду јылдыстыҥ јаркыны јиит јайалталардыҥ јолына кыйалтазы јогынаҥ јозок болор деп айдарга јараар.


Эм-тусла јеткилдеери — кӱнниҥ тӧс сурагы - altaicholmon\nТӧргиниҥ јуунында АР-дыҥ депутаттары, республикан башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донских, су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова, РФ-тыҥ Минюстыныҥ бистиҥ тергее аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова, республикан прокурордыҥ баш болушчызы Юлия Юркина, Шиҥжӱ-чоттоор палатаныҥ башкараачызы Артем Сумачаков ло тергеениҥ Jондык палатазыныҥ башкараачызы Татьяна Кончева турушкан.\n«РФ-тыҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде РФ-тыҥ Федерал Jуунынга эткен Баштанузында тӧс ээжилерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ иш-керектериниҥ планы керегинде» суракла јетирӱ эдип тура, республикан парламенттиҥ вице-спикери Михаил Терехов Президент Баштанузында айткан бастыра сурактар бистиҥ государствоныҥ келер јуук јылдарда ӧзӱминиҥ ууламјызын чокымдайт деген. «Президент не керегинде айтканынаҥ кӧрзӧ, бистиҥ ороонныҥ кижизи ле гражданини бистиҥ ороонныҥ тӧс байлыгы болуп јат. Оныҥ да учун кижиниҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазы јакшы болорын јеткилдеери бистиҥ бастырабыстыҥ текши иш-амадузы болуп јат» — деп, парламентарий темдектеген.\nӦрӧ адалган планла таныштырып тура, ол бу план парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ шӱӱлтелери аайынча тургузылган ла ол 24 иш-керектеҥ турат деген. Ол шӱӱлтелер Президент бойыныҥ јаҥжыккан баштанузында јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыныҥ алдына тургускан иш-јакылталарга тӧзӧлгӧлӧнгӧн деп јартаган. Депутаттыҥ айтканыла, депутаттардыҥ корпузы јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыла, республикан башкарула, муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, баштануда темдектелген иш-керектерди ле планды бӱдӱрерине керектӱ јасакчы тӧзӧлгӧни белетеери јанынаҥ иштеер.\nТӧргиниҥ јуунында экинчи суракла «Алтай Республиканыҥ јеринде јеҥилтелер алар кезик граждандарды эмдерле јеткилдеери керегинде» деген сурак кӧрӱлген. Бу сурак аайынча јетирӱни Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде улусты эмдерле јеткилдеери келиштирте јасакберим документтер аайынча ӧдӧт. Jеҥилтелердиҥ программаларын бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы шиҥжӱде тудулат. «Государственный јонјӱрӱмдик болушты эмдерле јеткилдеш ажыра алып тургандардыҥ тоозы 2017 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧптӧгӧн. Jеҥилтелер алаачылардыҥ 80 процент кирези социальный пакет аларынаҥ мойноп ийип турганын ајаруга алза, ол кӧргӱзӱниҥ кеми јаан эмес. 2018 јылда јеҥилтелерлӱ эмдерле јеткилдеери аайынча нормативтиҥ кеми 842,4 салковой болор, 2017 јылда оныҥ кеми 807 салковой кире болгон. Улусты андый эмдерле јеткилдеери јанынаҥ керексиштиҥ кеми 120 миллион салковой акча. Бир канча шылтактардаҥ улам ӧйи келер ӧйгӧ артызылган јеткилдеш аайынча јылдыҥ башталганынаҥ ала 1396 рецепт берилген. Тургуза ӧйдӧ мындый јеткилдеш аайынча 118 рецепт бар. Кату ла ас туштап турган ооруларла оорып турган улусты јеткилдеериниҥ программазына кирип турган улустыҥ тоозы 118. Медболуш аларга 79 кижи баштанган. Олорго 2,9 миллион салковойдыҥ 148 рецепти бичилген. Баазы 7.02 миллион салковойго турар эмдер экелилген, онызы јылдык заявка-керексиништиҥ 28,9 проценти» — деп, ол айткан.\nПарламенттиҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенконыҥ темдектегениле, республиканыҥ депутаттары оору улусты эмдерле јеткилдеерин эҥ ле јаан учурлу сурактардыҥ бирӱзи деп кӧрӧт. Нениҥ учун дезе бу сурак улустыҥ јӱрӱмиле чике колбулу. Оныҥ да учун парламентарийлер бу суракты јаантайынгы шиҥжӱзинде тудат. Темдектезе, 2017 јылда парламент су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱги аайынча 6 јасак јараткан. Эмдерди врачтыҥ рецепти јогынаҥ аларыла колбой, былтыр јылдыҥ башталганында республикада уур-кӱч айалга тӧзӧлӧ берерде, бу суракты кӧрӧри аайынча ишмекчи группа тӧзӧлгӧн болгон. Депутаттар бу курч суракты быјыл да јаан ајаруда тударын темдектеп алган.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта В. Мунатовага тӧргиниҥ турчызы Виктор Ромашкин баштанып, эм-тусла колбулу дефицит болбозын деп, эмдерле јеткилдеш јанынаҥ садуны озолондыра ӧткӱрери керегинде шӱӱлтезин айткан.\nТӧргиниҥ турчызы Геннадий Суминниҥ шӱӱлтезиле, соцпакеттеҥ, ого эмдерле јеткилдеш кирип јат, мойношкон улустыҥ тоозы республикада сӱрекей кӧп. Оныҥ айтканыла, бу сурак јанынаҥ эрчимдӱ иштеер керек. Соцпакет аайынча эмдерди берериниҥ системазы бар да болзо, нениҥ учун улус јеҥилтелерлӱ эмдерди јылдыҥ учында алып болбой турган учуралдар туштап турганын кайкап айткан. Депутат мындый сурак тургускан:«Меге эмди садып алган болзо, ол кайдаар барган?». В. Мунатованыҥ айтканыла, мындый учуралда ол эм чотко алылбаган кенекке барган болордоҥ айабас.\nАР-дыҥ депутады Укмет Альпимовтыҥ шӱӱлтезиле, бу ууламјы учун каруулу улус бистиҥ тергееде эмдерле јеткилдеш јанынаҥ курч сурактар акча-манатла јеткилдештиҥ кеми кирелӱ болгоныла колбоорго до ченежип турза, бу айалга акча-манатла колбулу эмес. «Тереҥжиде шиҥдей кӧрбӧзӧ дӧ, бу бӧлӱкке сӱрекей кӧп акча келип турганы јарт кӧрӱнет. Ол акчаны билгир ӱлештире ууландырза, бу курч сурактыҥ аайы-бажына чыгып салар арга бар» — деп, парламентарий угускан.\nОныҥ шӱӱлтезин спикер Владимир Тюлентин јӧмӧгӧн. Парламентарийдиҥ айтканыла, граждандардыҥ јеҥилтелерлӱ категориязын эмдерле јеткилдеери — сӱрекей курч сурак. Суракты билгир аайлаштырып тура, бис бастыра кеминдеги государственный јаҥдардыҥ тоомјызын бистиҥ албаты-јон алдында кӧдӱрер эдис деп, ол айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, государство бӱгӱн су-кадыкты корыырына сӱрекей кӧп акча чыгымдайт, је ол акчаны бис кезикте билгир тузаланып болбойдыс деген. Бу суракты аайлаштырары јанынаҥ эп-сӱмелерди солубазаас, бӧлӱктиҥ субсидированиезин канча да кире кӧптӧтсӧ, ол сурактыҥ аайы-бажына чыгып болбозыс деп айткан. Эл Курултайдыҥ председатели соцкорулаш аайынча комитетте тӧзӧлгӧн ол ишмекчи группа бу суракты мынаҥ да ары шиҥжӱде тутсын деген.\nТӧргиниҥ турчылары су-кадыкты корыырыныҥ министерствозына улусты, ол тоодо аптекалар ла эмчиликтер јок јурттарда јаткан улусты, эмдерле јеткилдеери аайынча ишти оноҥ ары улатсын деп шӱӱлтеге келгендер.\nJуунныҥ туружаачылары парламенттиҥ 33-чи сессиязында кӧрӱлетен сурактардыҥ тоозына «Регистрацияны баштапкы катап ӧткӧн калан тӧлӧӧчилерге — таҥынаҥ аргачыларга Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ јеҥилтилген ле (эмезе) патентный системаларын тузаланар тушта калан ставканыҥ кемин 0 процент кеминде јӧптӧӧри керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагыныҥ 1-кы тизимине кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасактыҥ ӱлекерин кийдирер деп јӧп јараткандар.\nАдакыда тӧргиниҥ турчылары Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаары јанынаҥ суракты кӧрӱп, јӧп чыгарган.


Презентация на тему: "Уроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири.". Скачать бесплатно и без регистрации.\nУроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. - презентация\nПрезентация была опубликована 5 лет назад пользователемСветлана Лебедева\nПрезентация на тему: " Уроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири." — Транскрипт:\n2 Уроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири.\n3 Уроктын амадузы: В.В. Радловтын j ӱ р ӱ миле таныжары В.В. Радловтын j ӱ р ӱ миле таныжары «Из Сибири» деп ч ӱ мделгезин. кычырып, алтай тилге к ӧ ч ӱ рип ондооры. «Из Сибири» деп ч ӱ мделгезин. кычырып, алтай тилге к ӧ ч ӱ рип ондооры. Алтай тилле куучындап, эрмек-куучынды байыдары. Алтай тилле куучындап, эрмек-куучынды байыдары.\n4 Василий Васильевич Радлов 1837 jылда чаган айдын 5-чи к ӱ нинде Берлинде полициянын комиссарынын билезинде чыккан. Школ-гимназияны божодоло, 1854 jылда Берлиннин университединнин философский факультедине ӱ ред ӱ ге кирген. Ӱ ренип турала В.В. Радлов уральский ле алтай тилдерле jилбиркеген. Тилдерди теренжиде билип аларга, Россияга келеле, орус тилге ӱ ренди jылда чаган айдын 5-чи к ӱ нинде Берлинде полициянын комиссарынын билезинде чыккан. Школ-гимназияны божодоло, 1854 jылда Берлиннин университединнин философский факультедине ӱ ред ӱ ге кирген. Ӱ ренип турала В.В. Радлов уральский ле алтай тилдерле jилбиркеген. Тилдерди теренжиде билип аларга, Россияга келеле, орус тилге ӱ ренди.\n5 1858 jылда Санкт-Петербургка келеле, бир канча ӧ йг ӧ Барнаульский Высший училищеде немецкий ле латинский тилдин ӱ ред ӱ чизи болуп иштеген. Jаан jедимдерге jедип, В.В. Радловты Барнаулга иштеп ийген. Барнаулда иштеп, амыраар ӧ йинде Василий Васильевич Бийск барып, тилди шиндеп, jетир ӱ лер jууган. Анайда ол алтай тилге ӱ ренерге зайсаннан Алтайдан Барнаулга кижи келип ӱ ретсин деп сураган jылда Санкт-Петербургка келеле, бир канча ӧ йг ӧ Барнаульский Высший училищеде немецкий ле латинский тилдин ӱ ред ӱ чизи болуп иштеген. Jаан jедимдерге jедип, В.В. Радловты Барнаулга иштеп ийген. Барнаулда иштеп, амыраар ӧ йинде Василий Васильевич Бийск барып, тилди шиндеп, jетир ӱ лер jууган. Анайда ол алтай тилге ӱ ренерге зайсаннан Алтайдан Барнаулга кижи келип ӱ ретсин деп сураган.\n6 1861 jылда Василий Васильевич Радлов алтай тилле куучындажып ӱ ренген. Кажы ла jай Радлов Алтайга барып, бойынын шинж ӱ иштерин jууган jылда бойынын шинеж ӱ иштерин кепке базып, чыгарып баштаган jылда Василий Васильевич Радлов алтай тилле куучындажып ӱ ренген. Кажы ла jай Радлов Алтайга барып, бойынын шинж ӱ иштерин jууган jылда бойынын шинеж ӱ иштерин кепке базып, чыгарып баштаган.\n7 Орус шинж ӱ чинин бичигени слерди неле соныркатты? Орус шинж ӱ чинин бичигени слерди неле соныркатты? Алтай албатынын j ӱ р ӱ ми керегинде нени билип алдыгар? Алтай албатынын j ӱ р ӱ ми керегинде нени билип алдыгар?\n8 Jаан быйан! Jаан быйан! Jакшы болзын! Jакшы болзын!\nСкачать бесплатно презентацию на тему "Уроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири." в формате .ppt (PowerPoint)\nУроктын темазы: Василий Васильевич Радлов. Из Сибири. Василий Васильевич Радлов. Из Сибири.