Мында алган ченемел тузалу ла керектӱ - altaicholmon\nМында алган ченемел тузалу ла керектӱ\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайында Јашӧскӱримниҥ парламенти 2006 јылда тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн 15 јылга јииттердиҥ јасакчы јаҥдагы биригӱзи алты катап тудулган. Јашӧскӱримниҥ бӱгӱнги парламентиниҥ ижи керегинде оныҥ башкараачызы Алена КУДАЧИНОВА куучындайт.\n—Јииттердиҥ бӱгӱнги парламенти ӧткӧн 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде тудулган. Ого республиканыҥ кажы ла аймагыныҥ ла каланыҥ, база јашӧскӱримниҥ биригӱлериниҥ, политикалык партиялардыҥ чыгартулу улузы кирген, текши алза, 21 кижи.\nПарламентистиҥ ижи республиканыҥ парламенти чилеп ок тӧзӧлгӧн. Бисте, Эл Курултайда чылап ок, јети комитет. Онойдо, экономикалык, акча-манат, бюджет аайынча сурактарды јиит аргачы Айабас Белешев башкарат, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактарын — Дмитрий Зяблицкий, ол Турачак аймактаҥ. Јасакберим иш — Александр Луцевте, ол Маймадаҥ, јонјӱрӱмдик сурактар Шабалин аймактаҥ тудулган Алена Казанцевада, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, СМИ-лердиҥ комитединиҥ јааны Улаганныҥ јиит блогери Виктория Конушева, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча сурактар Маргарита Шершневада (Кӧксуу-Оозы), јурт ээлемниҥ сурактары Мария Ардиматовада (Чамал). Мениҥ ордынчым болуп Александр Толмачев тудулган, ол Майманыҥ, ӧрт ӧчӱрер иште иштеген кижи.\nБистиҥ парламентке анайда ок јондык ишчилер јаан болужын јетирет. Темдектезе, Людмила Рыспаева јонјӱрӱмдик комитетле кожо иштейт, ӱредӱниҥ сурактарында Эркелей Иртаева јӧмӧлтӧзин јетирет. Јииттердиҥ парламентиниҥ ижин јӧмӧгӧн, болушкан оноҥ до ӧскӧ улус бар.\n—Јашӧскӱримниҥ палатазы канча ӧйгӧ тудулып турган? Эмдиги тудууныҥ иштеген ӧйи ас та болзо, је нени эдип турганаарды куучындап берзегер.\n—Иштегенис 7 ай болгон. Элдеҥ озо, байла, јасактарла колбулу иш керегинде айдар керек. Јиит улусты јасактарла иштеерине ӱредери, бу аайынча ченемел алары — ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Бистиҥ парламенттиҥ баштапкы јасакберим баштаҥкайы — чыдаган кемине јажы јетпеген балдарга су-кадыкка каршулу кожымактарлу суузындарды-энергетиктерди сатпазы керегинде болгон, аракылар ла суузындар садары керегинде республикан јасакка кийдирер мындый кубулта белетегенис. Бисле коштой Эл Курултайдыҥ бир бӧлӱк депутаттары база бу јанынаҥ јасаккка кубулта белетеген.\n«Јашӧскӱрим политика керегинде» јасакты шӱӱжеринде бистиҥ парламент эрчимдӱ турушкан. Башкаруда јашӧскӱримниҥ сурактарыла иштеген комитет эмезе кандый бир ӧскӧ тӧзӧмӧл болоры керегинде шӱӱлтелерис айтканыс. Тургуза ӧйдӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јииттердиҥ сурактарыла иштеген улус ӱредӱликке бе, спортко бо, культурага ба колболгон. Бистиҥ кӧрӱмисле, јашӧскӱримле иштеген таҥынаҥ специалисттер болор керек, олорды ӱредип белетеер, бюджетте бу керекке акча темдектелер учурлу. Бу сурактарды бис Эл Курултайдыҥ туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча Сергей Тимошенский башкарган комитединде кӧдӱргенис. Сӧс келижерде, бу бистиҥ эҥ јуук колбулу иштеген комитедис ле Сергей Константинович кандый ла баштаҥкайыста ла ижисте јаантайын болужат. Јииттердиҥ кӧдӱрип турган база бир сурагы — муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јашӧскӱримниҥ советтериниҥ учурын ла арга-чыдалын бийиктедери, олорго консультативно-совещательный орган болор арга берери. Эмдиги советтер јашӧскӱримниҥ клубы ла кире чыдулу.\n—Слерге ижигерди коронавирусту југуш оору јайылган ӧйдӧ баштаарга келишкен. Јииттердиҥ оорыган улуска бойыныҥ кӱӱниле эткен болушту ижи кӧп болгонын укканыбыс…\n—Јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ эмдиги тудуузына јажы јаанап калган (ээжи аайынча, јашӧскӱримниҥ парламентине 35 јашка јетире улус тудулат), тӱҥей санаа-кӱӱндӱ улус келген. Бир команда улус деп айдарга јараар. Кӧбизи волонтер болгон ченемелдӱ. Бис «Единая Россияныҥ» волонтер иш аайынча тӧс јериле кожо јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ улуска аш-курсак, эм-том јетирип, ӧскӧ дӧ болушту иштер эткенис. Ковидле оорыган улусты Јаҥы јылла, Черӱчилдердиҥ байрамыла, Ӱй улустыҥ телекейлик кӱниле уткуганыс. Парламенттиҥ ончо турчылары бойлоры иштӱ-тошту да улус болзо, ӧйди таап, болушту, волонтер иште ончозы туружып јат.\nТӧрӧлчи кӱӱнди таскаткан кӧп керектерде туружып јадыс, ол тоодо «Блокаданыҥ калажы», «Ады јок солдат», «Јаан тӱӱки», «Јеҥӱниҥ диктанты» ла оноҥ до ӧскӧ акцияларда. Бу кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталганын эзеткен јондык керектерде бистиҥ турчылар база туружар.\nКичӱ изӱ айдыҥ 14-17 кӱндеринде Донордыҥ кӱндери ӧдӧр. Јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары «Сдай кровь — спаси жизнь» деген акцияларда мынаҥ озо эки катап турушкан ла эмди де канын табыштырарга јат.\nКажы ла аймакта кӧп балдарлу 2-3 јиит билеге јӧмӧлтӧ эткенис. Бого керектӱ акчаны бойыстыҥ ишјалыстаҥ кожуп јууганыс.\nИжистиҥ солун ууламјыларыныҥ бирӱзи — јӱзӱн-башка ӱлекерлерде туружары. Онойдо, бистиҥ Александр Крючкин президенттиҥ грантын ойноп алган. Каланыҥ тураларыныҥ стенелерин јииттерге јозок болгодый јарлу улустыҥ сӱрлериле кееркедер «Стена смысла» деген оныҥ ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрерге бис болужарыс.\nПрезиденттиҥ грантына бичиген база бир ӱлекерис «Јиит лидерлер» деп адалат. Оныҥ амадузы — улусты баштап апарарга, лидер болорго јииттерди ӱредери ле мындый школдо ӱренгендер кийнинде аймактарда мындый ок ӱредӱ-таскадулу ишти ӧткӱрери. Ӱлекерди Галина Александровна Ахламенок бичиген ле ол јӧмӧлтӧ аларына иженедис.\nПарламентистиҥ база бир турчызы Алла Едешова алтай ойындарды јӱрӱмге кийдирер ӱлекер белетеген, бу база солун ла керектӱ иш деп сананадым.\n—Быјылга темдектеп алган иштеригердеҥ нени аҥылап айдар эдигер?\n—Эҥ јаан иш, байла, су-кадыгы кирелӱ, кенек улуска јадын-јӱрӱмин јеҥилтер айалгалар тӧзӧӧрине болужары. Базып болбос, кӱӱнзеген јерине једер аргазы јок јиит те улус бисте ас эмес. Бу ишти баштап койгоныс. Парламентистиҥ турчызы Айабас Белешев Москвада ӱредӱге барып јӱрген ле «эксперт по доступной среде» деген билгирлер алган. Оноҥ Айабас, Людмила Рыспаева ла мен калада јаҥдар иштеген ле јондык туралар су-кадыгы кирелӱ улуска кирерге канча кире эптӱ болгонын шиҥдеер иш ӧткӱргенис. Эмди аймактарда мындый тураларды шиҥдеп кӧрӧрис ле бу иштиҥ турулталарыла туралардыҥ ээлерине, башкараачыларга, тап-эрик корыыр јаҥдарга баштанарыс.\nМария Ардиматова кенек улуска эптӱ болгон турист тудумдар бар ба деп шиҥжӱ ӧткӱрер шӱӱлте эткен. Ол аайынча ӧткӧн неделеде Майма аймакта «Чечек» деген турбазада болгоныс. Оныҥ ээзи болгон аргачы бу амыраар јерди су-кадыгы кирелӱ, кенек улуска эптӱ болзын деп, бӱткӱлинче јазаарга белен болгонын угускан. Бу кижиге болужар керек.\nБыјыл ӧдӧтӧн Эл Ойынла колбой темдектеп алган иштерис бар, темдектезе, сӱрее-чӧпти болгон ло јерге таштаарыла тартыжар «Јажыл патруль» тӧзӧӧри, алтай кеп-кийим кийип, јал тӧлӧбӧзинеҥ фотого соктырар јер эдери.\nЈашӧскӱримниҥ парламентинде иш-теҥкей, эрчимдӱ, јилбилӱ улус јуулган. Бисти Эл Курултайдыҥ јааны Артур Павлович Кохоев јаантайын јӧмӧп јат, сӧс келижерде, газет ажыра ого быйанысты айдар кӱӱним бар. Бодозом, јиит улуска парламенттиҥ ижиле танышканы, мында иштегени керектӱ ле тузалу. Бу јондык иште алган ченемел јиит улуска, айса болзо, јӱрӱмде јаҥы аргалар ла јолдор ачар.\n—Куучыныгар учун быйан, Алена. Ижигер једимдӱ болзын.


Алсу, Алимжан, Анастасия – Курайдыҥ школынаҥ - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 19-23 кӱндеринде Москвада ӱренчиктердиҥ, јиит краеведтердиҥ бастырароссиялык кычырыштары ӧтти.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган кычырыштарда ороонныҥ башка-башка талаларынаҥ ӱренчиктер эрчимдӱ туружадылар. Темдектезе, бистиҥ республикадаҥ, чокымдап айтса, Курайдыҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ, 2013 јылдаҥ ала кӧп балдар једимдӱ туружат.\nБыјылгы да краевед кычырыштарда Алтай Республикадаҥ 8 бала турушты. Олордыҥ ӱчӱзи Курайдыҥ школынаҥ болгоны ӱредӱчилерин, јерлештерин оморкодот. Бу балдарды ыраак јол-јорыкка таланыҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ туризм ле краеведение аайынча тӧс јериниҥ методизи А. Е. Сортыяков баштап јӱрди.\nБастырароссиялык краевед кычырыштарда туружары каруулу керек. Озо баштап аймакта ӧткӧн кычырыштарда байгалу баштапкы јерге чыгар керек. Оныҥ кийнинде республикан маргаандарда кыйалтазы јогынаҥ база ла баштапкы јерге чыгар керек. Јеҥӱчилдер иштерин Москва јаар кычырыштардыҥ заочный бӧлӱгине аткарып јат. Ондо ишти кыракы кӧрӱп, јараган јайаан иштердиҥ ээлерин Москвада балдардыҥ ла јииттердиҥ туризм ле краеведение аайынча федерал тӧс јеринде ӧдӱп јаткан кычырыштарга турушсын деп кычырып јат. Тӧрӧлистиҥ тӧс калазына баратан јол-јорыкты тегин ле јеҥил деп айдарга болбос.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын јеҥӱчилдерле таныштырып ийели: Алсу Токтошева, 11-чи класстыҥ ӱренчиги. Кычырыштарда ол бойыныҥ билезиниҥ тӱӱкизиле таныштырган. Јайаан ижи јилбилӱ, толо бичилгениле аҥыланган. Алсу дипломло кайралдатты. Лауреатка јӱк ле 3 балл јетпеди. Кычырыштардыҥ лауреады болоры кӧп немедеҥ камаанду. Темдектезе, кычырыштарга ӱренчик бойыныҥ ижине ӱзеери фотојуруктарды, албатыныҥ чӱм-јаҥы керегинде видеофильмди, бойыныҥ колдоҥ эткен эдимдерин апарар керек. Оноҥ бойыныҥ јайалтазын кожоҥдоп эмезе бијелеп кӧргӱзер керек. Оныҥ ончозынаҥ алган баллдар тӧс јайаан ишке кожулат. Алсуныҥ шиҥжӱлӱ ижин жюри бийик баалады ла база бир «Тӧрӧлим» деген јаан кӧрӱ-маргаанда турушсын деп кычырту болды.\nБу јол-јорыкты Алсуныҥ ла оныҥ башкараачызы тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Ю. М. Санаеваныҥ канча јылдардыҥ туркунына турумкай иштегениниҥ турултазы деп айдарга јараар. Мынаҥ озо олор НОУ-ларда, экскурсоводтордыҥ кӧрӱ-маргаандарында, јииттердиҥ Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык кычырыштарында турушкан. Алсуныҥ школды божотколокто Москвага барып келер деген амадузы бӱтти. Бу јӱрӱмде кижиге бийик амадуларына једерге турумкай кӱӱн-тап, ичкери јӱткимел, учураган буудактарга туйуксынбай, ичкери ле барар керек.\nАлимжан Магауянов 9-чы класстыҥ ӱренчиги, калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥы керегинде јилбилӱ иш бичип, Москвага экинчи катап барып келди. Ол Москвада ӧткӧн бастырароссиялык кычырыштарда база турушкан. Алимжан эки јайаандык јол-јорыктаҥ дипломант болуп јанды. Бу јаан једим деп айдарга јараар. Россияныҥ башка-башка талаларынаҥ келген балдардыҥ ортозынаҥ дипломант болуп чыгары ырысту учурал ине. Алимжанныҥ башкараачызы база Юлия Михайловна Санаева. Байлык ченемелдӱ ӱредӱчизиниҥ, билим башкараачызыныҥ ӱренчигиниҥ једимдеринде ӱлӱзи база бар. Экӱлеп, ӱренчиги ле ӱредӱчизи, јайаандык, шиҥжӱ ууламјылу 3 ишти бичип, 2 ишти бастырароссиялык кычырыштарга чыгарганы јаан једим.\nАнастасия Параева 8-чи класстыҥ ӱренчиги. Кош-Агаш аймактагы «Сайлугем» деген национальный парктыҥ ижи-тожы керегинде јилбилӱ јайаан иш бичиген. Оныҥ билим башкараачызы – школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы С. Н. Турлунова. Анастасия Сынару Николаевнала кожо мынаҥ озо кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда једимдӱ турушкандарын темдектеер керек. Бу да кычырыштарда Анастасия солун јетирӱ эдип, тӧрӧл Курай јуртына дипломду јанган.\nБастырароссиялык кычырыштардаҥ Курайдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиктери Алсу, Алимжан, Анастасия бийик кӱӱн-санаалу јандылар. Алтайдаҥ барган балдар башка-башка талалардаҥ келген бойлорына кураа балдарла таныштылар. Јап-јакшынак најылар да табылды. Јол-јорык ӧйинде олор Дарвинниҥ, Дальдыҥ музейлеринде, онойдо ок ботанический садта болгондор. Башка-башка ууламјыларла ӧткӧн мастер-класстарда туруштылар. Шиҥжӱлӱ иштиҥ учурын, аайын јакшы билип алдылар. Кычырыштардыҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы Госдумада ӧткӧни ончо туружаачыларды соныркатты. Госдумада јаан туштажулар да ӧтти, онойдо ок бийик, јолду кайралдар база мында табыштырылды. Кӧдӱриҥиде кӧп тоолу депутаттар, академиктер, профессорлор турушкан. Темдектезе, бир профессор јеҥӱчилдерди кайралдап тура, бойыныҥ куучынында талалардаҥ келген балдарга окылу јаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирбей турганын кайкаган айас айткан. Је, чындап та, аймактыҥ да јаандары бу јол-јорыкта балдарды јӧмӧбӧй, јокко салдыртканын кайкаары артат. Кычырыштарга Иркутсктаҥ келген балдарды область акча-манатла јӧмӧгӧнин ончо туружаачылар сӱӱнип уккан.\nБу јол-јорыкка барып келерге, Алсуга јаан болужын јетирген улуска оныҥ ада-энези Алена ла Александр Токтошевтер алкыш-быйанын акту кӱӱндеринеҥ айдып, Алтай Республиканыҥ депутады Н. М. Малчиновко, Курайдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱредӱчилерине, Курайдагы јурт јеезениҥ ишчилерине, айылдаштарына, аргачы А. Б. Керексибесовага, јурт депутат А. Я. Югушевке, билим башкараачызы Ю. М. Санаевага, ӱредӱчи А. О. Олчоновага бек су-кадык, бийик једимдер кӱӱнзейдилер. Келип јаткан Какай јыл олордыҥ кажызына ла јымжак, кирелтелӱ болзын деп кӱӱнземелдерин айттылар.


Ойыны омок ÿÿрелер Оймонноҥ келген болбайсын… Главная - Уймонские вести\nОйыны омок ÿÿрелер Оймонноҥ келген болбайсын… 24 12 2017 15:19\nКайчы, алкышчы ла jаҥарчы Сарымай Урчимаевтиҥ эземине учурлалган кöрÿ-конкурс jылу айалгада öткöн. Баштапкы кÿнде кожоҥчылар маргышкан болзо, экинчи кÿнде jаҥар кожоҥныҥ учуры керегинде кÿрее-куучында ла гала-концертте турушкандар. Бу кöрÿниҥ программазына сöгÿш кожоҥдорды кошконы солун болды. Байла, бу баштаҥкай jолын алынар.\nКижи бу фестивальди кöрÿ-маргаан деп айдарга да тидинбес. Ол байрам кептÿ туштажу болгон дезе торт эмей. Jаҥар кÿн туркунына табылу чöйилген де болзо, залда отурган улус оны лаптап уккан. Кöрööчилер ле туружаачылар ортодо кöп jииттер болды. Темдектезе, бир öйдö Сарымай Урчимаев башкарган каланыҥ «Ойойым» öмöлигинде эр кемине jедип калган уулдар ла келиндер туружып турганы оморкодылу. Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду jуртынаҥ келген öмöликте шыдар ла эрлер болды – башкараачылар Эркемен Епишкин ле Игорь Кахтунов, артканы дезе акар тондорын, тÿлкÿ бычкак бöрÿктерин кийген, курларын курчанган чыт эткен уулдар, 8-11-чи класстардыҥ ÿренчиктери. Чалканду калыктыҥ сÿрлÿ кожоҥыла jиит келин Изабелла Курусканова таныштырды.\nЭэжилер аайынча jаҥарчылардыҥ кожоҥдоорын аҥылап, эҥ артыгын талдаар керек болгон. Бу jеҥил эмес керек деп кайралдаш öйинде камыстыҥ турчызы, бичиичи Jергелей Унукова тегиндÿ айтпаган. Камыс текши jаҥардыҥ учурын темдектеп, jеҥÿчилдерди талдаар тушта башка-башка некелтелерге тайанган. Jаҥарлардыҥ ортозында тойдыҥ, Алтайды алкаганыныҥ jаҥарлары база болды. Анайып, «Амаду» мынайып кожоҥдогон эмес пе:\nТаскылда öскöн ак кайыҥ\nТазылы jерде бек болзын!\nJурт тöзöгöн балдардыҥ\nJÿрÿми сÿттий ак болзын!\nОт камыскан отук таш\nОйто тудар кÿÿнис бар.\nОйто айдар кÿунис бар.\nЭр киндиктÿ jаҥарчы Василий Попошев кöрööчилерди бойыныҥ омок ÿниле, ачык-jарык чырайыла «олjологон». Оны изÿ колчабыжула уткыгандар. Куjурлунаҥ келген Любовь Сайланкина ла Валентина Такина база сÿрекей jараш jаҥарчылар болтыр. Ады jарлу кайчы Салдабай Савдинниҥ кичÿ кызы Валентина Николаевнаныҥ айтканыла, кожоҥдоп турган jаҥарларды ол ада-энезинеҥ угуп, ÿренип алган.\nСöгÿш кожоҥды кожоҥдооры бир jанынаҥ ойын-кокыр да кептÿ болзо, экинчи jанынаҥ ол сÿрекей каруулу керек. Бистиҥ, jиит кöрööчилердиҥ, оҥдогонысла, сöгÿшчилер бой-бойын чагып, сöгÿп те турза, «канду jуу» баштабас, ööн-бööкöн чыгарбас учурлу болгон. Оныҥ учун сöгÿшчилер jымжада сöгÿшкен, анчада ла финалга öткöндöргö кÿч болгон. Не дезе олорго Кош-Агаш аймактыҥ тоомjылу кижизи, ÿлгерчи ле jаҥарчы Керек Саполо маргыжарга келишкен. Темдектезе, Галина Тунтешева таныштыру öйинде бойын «Оймонныҥ манкурты» деерде, ол öрöкöн алаатыбай да «мен Эре-Чуйдыҥ бандиди» деп каруу jандырган. Jаан jаштуга jажыла оогош сöгÿшчилер тыҥ чурабады. Керек дезе учында сöгÿш кожоҥ мак кожоҥго кöчö берген. Jеҥÿ де Керек Севостьяновичке берилген. Экинчи ле ÿчинчи jерлерди Улаганнаҥ Сергей Табулгин ле Шабалин аймактаҥ Евгения Челбакова алдылар.\nJаҥарды таҥынаҥ кожоҥдоорында Улаганнаҥ Ольга Колян, Кош-Агаш аймактаҥ Светлана Ултарикова ла Чамалдаҥ Чечек Карулова эҥ артыктар болуп чыкты. Öмöликтер аайынча фестивальдыҥ тöс сыйын – Сарымай Урчимаевтиҥ карындажы Станислав Урчиваев агаштаҥ кескен аҥылу сÿрди ле акчаны Кош-Агаш аймактыҥ «Jаҥылга» öмöлиги ала сокты. Баштапкы jер Улаган аймактыҥ «Теле» öмöлигине берилген болзо, ээчиде jерлерди Оҥдой аймактыҥ уулчактарыныҥ «Эрjине» ле Кан-Оозы аймактарыныҥ «Байана» ла «Кÿреелей» öмöликтери алды. Бистиҥ jерлештер алтай ойноткылардыҥ оркестриниҥ аҥылу сыйларыла кайралдаткан. Ол до аҥылу ла jаан аjару. Айдарда, фестиваль эзенде база катап öткöдий болзо, jерлештерис ого оноҥ артык белетенеринде алаҥзу jок.\nАлбатыныҥ кöгÿс-байлыгыныҥ энчизи болгон jаҥар кожоҥды элбедип, оны jашöскÿрим ортодо элбедер ууламjылу öткÿрилген бу jаан ÿлекер-проектте бистиҥ база бир jерлежис адылу иштеп турганын темдектеер керек. Ол – улу кайчы Салдабай Савдинниҥ угы-тöзинеҥ чыккан Николай Сегирткишев. Текши ижи чек öскö дö болзо, ол калыктыҥ эрjинедий кайыла, jаҥарыла jилбиркеп, ого тартылып, бир канча jииттерле кожо «Ээлÿ-Кай» деп jаан ÿлекерде туружат.\nАнайып, быjыл jаскыда кайчы уулдар ла jаан jашту кайчылар кÿÿлик ойноткылардыҥ оркестрин тöзöп, «Маадай-Кара» деп кай чöрчöк аайынча солун программа тургускан. Оныла олор jаҥыс ла Горно-Алтайскта эмес, jе ойын-концертин Москвада да кöргÿстилер. Быjыл jайгыда баштаачы, кайчы Мерген Тельденов нöкöрлöриле кожо ишти тереҥжидип, Тÿҥÿрде алтай кайдыҥ фестивалин öткÿргендер. Ондо тöрт кÿнниҥ туркунына сегис кайчы кай чöрчöктöрди бÿткÿлинче тÿни-тÿжи кайлаган. Кайчылардыҥ курултайында бу öмöлик база турушкан.\nБу тизим керек-jарактардыҥ тоозына jаҥар ла сöгуш кожоҥныҥ фестиваль-кöрÿзи ле алтай кÿулик ойноткылардыҥ оркестриниҥ ижи база кирет. Шак бу фестиваль öйинде оркестрле толо таныштыру öтти. 28 артист бир уунда ойноп, кожоҥдоп ло кайлап турганы сÿрекей кöдÿриҥилÿ. Чындап, оныҥ ижинде сÿÿген кожоҥчыбыс Алексей Чичаков база турушкан.


Энедеҥ чыгарда ады\nитальяндап Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni\nтулан айдыҥ 6 кӱни 1475[…]\nКапрезе-Микеланджело[d], Флорентийская республика[d]\nкочкор айдыҥ 18 кӱни 1564[…] (88 јаш)\nРим[d], Папская область[d]\nскульптор, архитектурный чертёжник, художник, архитектор, ӱлгерчи, инженер, подрядчик, бичиичи\nLudovico di Leonardo Buonarroti Simoni[d]\nFrancesca di Neri del Miniato Siena[d]\nМикела́нджело Буонарро́ти, толо ады Микела́нджело ди Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (онойдо ок Микельанджело); итальяндап Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; (тулаан айдыҥ 6 кӱнинде 1475 јылда, Капрезеде, Флорентий республикада — кочкор айдыҥ 18 кӱнинде 1564 јылда, Римде) — итальян Возрождениениҥ јурукчызы, XV — XVI чактардыҥ философы, ӱлгерчизи, скульпторы, архитекторы, айлаткыш кӧгӱстӱ кижизи. Возрождение эпоханыҥ ла јурукта эрте-барокконыҥ јарлу деген узы. Јайаандык иштери Микеланджело-ус тирӱ ле тушта Возрождение кеендикте ӱстӱги бажы деп баалалган..\n1.1 Эҥ ле јарлу иштери\nМикеланджело 89 јаш јажаган, бӱдӱн эпоха, Бийик Возрождениенеҥ ала Контрреформацияныҥ башталганына јетире. Бу ӧйгӧ он ӱч римский папалар солынган — Микеланджело олордыҥ тогузына иш-заказ бӱдӱрген. Оныҥ јӱрӱми ле јайаандык ижи керегинде кӧп документтер арткан — ол ӧйдиҥ улузыныҥ јурукчы керегинде бичигени, Микеланджелоныҥ бойыныҥ самаралары, договорлор, оныҥ бойыныҥ (орустап личные) ла профессионал бичимелдери. Микеланджело онойдо ок кӱнбадышевропей кеендиктиҥ баштапкызы болгон, оныҥ биографиязы тирӱ ле тужында бичилген.\nЭҥ ле јарлу иштери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЭҥ ле јарлу скульптурада иштери — «Давид», «Бахус», «Пьета», Юлий II папаныҥ гробницазына эткен Моисейдиҥ, Лияныҥ ла Рахильдиҥ статуялары. Микеланджелоныҥ баштапкы окылу биографы Джорджо Вазари бичиген: «Давид» «бастыра статуялардыҥ магын эмдиги ӧйдиҥ ле античный, греческий ле римский ӧйдийин былаап алган». Эҥ ле монументал иштериниҥ бирӱзи Сикстинский капелланыҥ потологында фрескалар, олор керегинде Гёте бичиген: Сикстинский капелланы кӧрбӧзӧ, бир ле кижи канчаны эдер аргалузын билбзиҥ (орустап «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»). Оныҥ архитектуралык эдимдериниҥ ортозында — Агару Петрдыҥ соборыныҥ куполыныҥ проекты, Лауренциана библиотеканыҥ тепкиштери , Кампидольо деп тепсеҥ ле о.ӧ. Шиҥжӱчилер айтканыла, Микеланджелоныҥ кеендикте ижи Кижиниҥ эди-каны ла бӱдӱмин кӧргӱскенинеҥ башталып, оныла божойт.\n↑ 1,0 1,1 Dussler L., Girardi E. N., autori vari Dizionario Biografico degli Italiani (итал.) — 1972. — Vol. 15.\n↑ 7,0 7,1 Archivio Storico Ricordi — 1808.\n↑ 8,0 8,1 The Fine Art Archive\n↑ 9,0 9,1 Pas L. v. Genealogics (англ.) — 2003.\n↑ 11,0 11,1 Michelangelo (англ.). Encyclopædia Britannica. Дата обращения: чаган айдыҥ 18 кӱни, 2012. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787 (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 18 кӱни, 2012. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱни, 2013 јыл.\nЛитературазы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМатематическая генеалогия · Structurae · Discogs · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists · Giant Bomb · Открытый каталог\nИтальянецтердиҥ биографиялык · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Јаан советский (1 изд.) · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Кирилла ла Мефодийдыҥ · Краткая литературная · Кругосвет · Ларусса · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Православная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Universalis\nBAV: ADV11517899, ADV11517900, ADV12296493, ADV10205075 · BIBSYS: 90097031 · BNC: a10309603 · BNE: XX1161659 · BNF: 11885845q · CiNii: DA08122726, DA00503238 · CONOR: 7468387 · EGAXA: vtls000981149 · GND: 118582143 · GTAA: 132650 · ICCU: CFIV017291 · ISNI: 0000 0001 2124 3640 · LCCN: n80152368 · LNB: 000039213 · NDL: 00449952 · NKC: jn19992000718 · NLA: 36432281 · NLG: 97550, 62654 · NLR: 000143396 · NLP: A11810671 · NSK: 000003416 · NTA: 069228957 · NUKAT: n94208535 · PTBNP: 23554 · LIBRIS: 292503 · SUDOC: 026650800 · VIAF: 24585191 · ULAN: 500010654 · WorldCat VIAF: 24585191\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Микеланджело&oldid=29738"\nТулан айдыҥ 6 кӱнинде чыккандар\n1475 јылда чыккандар\nКочкор айдыҥ 18 кӱнинде божогондор\n1564 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 4 ӱлӱрген ай 2021, 16:54.


Мал-ашты кыштадары аҥылу ајаруда - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ јааны Рустам Байдалаков мал-ашты кыштадары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧрӧргӧ, Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болгон. Бу ишмекчи јол-јорыгы керегинде ол парламенттиҥ чаган айдыҥ 27-чи кӱнинде ӧткӧн ишмекчи планерказында айткан.\nРустам Байдалаков аймактардыҥ администрация-ларыныҥ јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча каруулу улузыла, јурт јеезелердиҥ јаандарыла кожо Јазулу, Телеҥит-Сортогой, Кӧкӧрӱ, Курай јурттарга ла анайда ок турлуларга барып јӱрген.\n«Тургуза ӧйдӧ малчыларды санааркадып турган сурактар: јаан кар јааганыла колбой олор мал-ажын чеденде азырайт, мынаҥ улам азырал једишпей калардаҥ айабас. Мындый айалга анчада ла јаан кар тӱшкен Курай ла Јазулу јурттарда тӧзӧлгӧн. Анда малчылар кыш башталганынаҥ ла ала мал-ажын чеденде азырайт» – деп, парламентарий айткан.\nКомитеттиҥ јааныныҥ темдектегениле, мал-ашты кыштадары аайынча суракты аймактардыҥ администрациялары аҥылу ајаруда тудат. Олордо мал-ашты кыштадарын тӧзӧӧри аайынча штабтар иштейт. Кош-Агаш аймакта Курайдагы јурт јеезениҥ јааны Анатолий Абуловтыҥ баштанузы аайынча аймактыҥ администрациязы турлуларга јетире јолды арчыырга техника чыгарат. Ол техниканыҥ болужыла кайда да 90 километр кире јол арчылган. Је јолдорды јаантайын шуурып салат. Арткан турлуларга азырал јетирерге болуп, улус бойлорыныҥ арга-кӱчиле јолдорды арчыйт. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле јаҥы јылга јетире турлуларга јеҥилтилген баала азырал јетирилген болгон. Тургуза ӧйдӧ бастыра јурт јеезелердиҥ фермерлеринеҥ баштанулар алынат. Ол баштанулар аайынча јеҥилтилген баала азыралдыҥ экинчи партиязы јетирилер. Рустам Николаевичтиҥ айтканыла болзо, мындый иштерди бӱдӱргениниҥ шылтузында азыралды ӧйинде јетирер арга болгон. Курайдагы јурт јеезенеҥ башка јурт јеезелерде одорлор ачык, турлуларга јетире јолдор арчылган. Аймактыҥ администрациязы турлуларга азырал јетирери аайынча чыгымдарга 9 миллион салковой субсидия берер суракта болуш сурайт. Парламентарийдиҥ шӱӱлтезиле, Кош-Агаш аймакта керектӱ азыралды јеткилинче белетеп аларга, јербойындагы сугарар системаны орныктырар керек. Совет ӧйинде бу система эрчимдӱ иштеген ле јарамыктузын керелеген.\nУлаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Рустам Петпенековло кожо аймактыҥ тӧс јуртынаҥ 120 километр ыраакта турган Јазулу јуртта болгоны керегинде куучындап тура, анда калыҥы бир метрдеҥ ажыра кар тӱшкенин парламентарий айткан. Аймактыҥ администрациязы андагы малчыларга концентрированный азырал јетирип болужат. Азыралды Акташ јуртка јетире апарары аайынча чыгымдар республикан бюджеттеҥ тӧлӧлӧт.\n—Јолдор коомой болгон учун, КамАЗ-тар кошты оноҥ ары апарып болбойт. Улаганга, оноҥ ары Јазулуга јетире кош јербойыныҥ транспортыла јетирилет – деп, Рустам Николаевич айткан. Мынайып, 20 муҥ тонна концентрированный азырал јетирилген. Јурт јердиҥ улузына бир таары (40 кг.) оптовый баала 260 салковойдоҥ садылган.\nКомитеттиҥ јааныныҥ айтканыла болзо, ӧрӧги аймактардыҥ эл-јоны мындый болуш учун быйанын айдат. Је алдыста мал-ашты кыштадатан база да тӧрт ай бар ла олорго јӧмӧлтӧ ӧйинде јетирилбезе, мал-аштаҥ чыгым да болордоҥ айабас.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, Эл Курултайдыҥ аграрный политика аайынча комитеди мал кыштадары аайынча суракты шӱӱп кӧрӧлӧ, рекомендациялар белетеген. Ол рекомендацияларда республикан башкаруга Кош-Агаш ла Улаган аймактарга кош јетирери аайынча транспортный чыгымдарды орныктырар арга тапсын, аймактардыҥ администрацияларына дезе турлуларга јетире јолдорды арчыырын улалтсын деп айдылат.\nБу ла ишмекчи јол-јорыкта Рустам Байдалаков Улаган аймактыҥ јеринде бӧрӱлердиҥ тоозын кирелендирери аайынча јуунда турушкан. Оны «Улаган аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Александр Сыркашев ӧткӱрген. Јуунда јамылу улустаҥ башка Саратан, Кара-Кујур ла Чибилӱ јурттардаҥ аҥчы-бӧрӱчилер турушкан.\n–Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Рустам Петпенековтыҥ айтканыла, аймак ичинде бӧрӱлердеҥ улам чыгымдалган мал-аштыҥ окылу тоозы 11 тын. Анайда ок јылкыга ла бозуларга бӧрӱ табарат деген баштанулар фермерлердеҥ база келет. Темдектезе, јыл башталганынаҥ ала бӧрӱлер Кара-Кујур јурттыҥ ээлемдеринде 35 јылкыны туткан. Јуунныҥ туружаачылары бойлорына аҥчы-бӧрӱчилерге јилбиркедиш-акча чыгарар, олор ортодо аймак кеминде конкурс ӧткӱрер ле плановый аҥдаш ӧткӱрер деген амаду тургускан – деп, комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков айткан.\nАР-дыҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ јетиргениле болзо, Улаган аймакта аҥдаарына 120 лицензия берилген. «Улаган аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде 42 аҥчы-бӧрӱчидеҥ турган сегис бригада тӧзӧлгӧн. Аймак ичинде бастыра 85 бӧрӱ ӧлтӱрилген. Олордоҥ 21 бӧрӱни аҥчы-бӧрӱчилер ӧлтӱрген. Спортивно-любительский аҥдаш ӧйинде 64 бӧрӱ ӧлтӱрилген, ол тоодо 12 кӱчӱк уйалардаҥ алылган. Государственный инспектор Борис Крельтин анчада ла Чибилӱдеҥ Василий Олчоновтыҥ бригадазын аҥылап темдектеген.\nӦрӧги аймактарла ӧткӧн ишмекчи јол-јорыкта кӧдӱрилген сурактарды комитет ајаруда тудат деп, Рустам Байдалаков айткан.


Jаҥыс ӧзӧктиҥ улузын чындык јураган... - altaicholmon\nJаҥыс ӧзӧктиҥ улузын чындык јураган…\nАлтай Республиканыҥ юбилейлӱ, автономия тӧзӧлгӧниниҥ 90 јылдыгы кирген 2011 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 21-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Jарлыгы чыккан. Jарлыкта бистиҥ тергеениҥ эҥ тоомјылу кайралын — Г. И. Чорос-Гуркинниҥ государственный сыйын — «Культурага ла кеендикке узак јылдарга ла једимдӱ иштегени учун» деп номинация аайынча Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, «Знак Почета» орденниҥ кавалери, АР-дыҥ эл бичиичизи Семен Бӧрӱкович Каинчинге берилип јатканы айдылган. Кычыраачыларга ол Jыбаш (Дибаш) Каинчин деп таныш, бу ат оныҥ 30-таҥ ажыра бичиктеринде. Бичиичини бийик кайралла уткып тура, Сибирьдиҥ јаркынду бичиичилериниҥ бирӱзиниҥ, Туулу Алтайдыҥ јарлу прозаигиниҥ јайаандыгын тереҥ оҥдоорго, бис ого бир канча сурактар бергенис. Бу эрмек-куучын калганчы болуп каларын кем билген. Толтырып болбос бу јылыйтуга карыгып, бис оныҥ эземи јӱректеристе артып, оныҥ јайаан иштери энчи болуп артар деп бӱдедис.\n—Jыбаш Бӧрӱкович, Туулу Алтайдыҥ ич-кӧгӱс ле культура јӱрӱминде Г. И. Чорос-Гуркиннеҥ, «јербойыныҥ ойгорчызынаҥ», национальный кеендиктиҥ ӧзӱминиҥ профессионал ӧзӱми, калыктыҥ бойын-бойы калык деп сезинип, оҥдонгоны башталган. Слер бу кижи керегинде нени айдарыгар?\n—Г. И. Чорос-Гуркин — алтай интеллигенцияныҥ баштапкы кижизи болгон. Сибирьде XIX чактыҥ учында ла XX чактыҥ бажында јураар школдыҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкизинде Г. И. Гуркинниҥ ады баштапкы јерлерде турган. Империяныҥ ыраак толыгында чыккан бу кижи ӱредӱлӱ, колбуларлу болгон, ол Г. Н. Потанинниҥ область тӧзӧӧри керегинде шӱӱлте-идеязын база јараткан. Томсктыҥ интеллигенциязыла, Петербургтыҥ јурукчыларыла најылашкан. Jе эҥ учурлузы — ол Алтайын сӱӱген кижи, Алтайыныҥ ар-бӱткенин, ийделӱзин кайкадарга, оныҥ јебрен соојындарыныҥ ла кеп-куучындарыныҥ аҥылузыла јилбиркедерге, мында јуртаган улустыҥ ару кӱӱнин баалазын деп, оны кандый сӧстӧрлӧ, јуруктарла кӧргӱзери керегинде сананган…\n—Слерге алтай культура — шиҥжӱлеер энчи бе, айса Слердиҥ каныгарда шиҥген, јӱрегеерде јӱрген байлык па?\n—Мен оны аҥылап шиҥжӱлебееним јарт. Меге чӱм-јаҥдарды карган энем кӧргӱскен, меге каткымчылу болгондо, ол меге «јарабас» деп кату айдатан. Ол айылдыҥ ыжы, тӧрӧӧндӧрдиҥ ӱндери, кӱн ашканы ла чыкканы ажыра јебрен чӱм-јаҥдар, тӧрӧл кырлар, ӧзӧктӧр кижиниҥ канына кирип турганын оҥдоорго болушкан. Карган энемде айландыра не ле немеге бойыныҥ тереҥ ле философиялык кӧрӱми болгон.\n—Слердиҥ «Кайчы» деп куучыныгарды кычырала, Слер Кан ичиле, бастыра Алтайла каныгарла, ич-кӧгӱс сезимерле тудуш деп оҥдоорыҥ. Слердиҥ јайаандыгардыҥ тазылы алтай кайчы-чӧрчӧкчилердиҥ јаҥжыгуларында деп сезедис. Кайчыныҥ сӱр-кебери — ол јаш туштыҥ эземи бе?\n—Ол јӱректиҥ эземи деп айдар эдим. Экинурда кӧстӧринеҥ болгонбос, кӧбӧк сӧӧктӱ Кокпоева Казак деп чӧрчӧкчи, чындык ӱлгерчи кижи јуртаган. Чӧрчӧкти куучындаардаҥ озо бу куулгазынга белетенер, сананар болгон. Айдып отурала, ол чӧрчӧктиҥ, баатырлардыҥ телекейине јӱре беретен. Оныҥ очы сӧӧктӱ Чынар энези база чӧрчӧкчи болгон. Кокпоевтердиҥ угы-тӧзи база чӧрчӧкчи-кайчы улус. Мен 10-12 јаштуда Казактыҥ чӧрчӧктӧрин угарга нӧкӧрлӧримле кожо кӧп баратам. Ӧйлӧ кожо мен ол чӧрчӧктӧрди ундып койгом, је чӧрчӧктиҥ телекейи санаада арткан. Кезик чӧрчӧктӧрди мен соҥында бойым сананып бичигем, темдектезе, «Сӱрекей керектӱ ӱй кижини». Алтай чӧрчӧктӧргӧ тайанып, мен кӧп куучындар бичигем. Ол тоодо «Болоттыҥ космоско учканы». Jе мениҥ чӧрчӧктӧримде Экинурдыҥ тӧрӧл кебери бар, сонуркадып, Кӧксууныҥ кайаларын кошком — текстке олорло кожо репрессиядагы карыкчалду салымдар кирген — мен архивтерде кӧп иштегем.\n—Слердиҥ баштапкы јуунты — «Jаҥыс ӧзӧктиҥ улузы», ондо айдылганы Канныҥ ичи болгоны јарт. Экинурда эмдиге јетире ондо кем керегинде бичилгенин јартажат. Слердиҥ бичиген персонажтардыҥ кӧбизи чын улустаҥ јуралган дезеер?\n—Бастыразы эмес. Бир канча темдектер. «Jестей» деп куучында таай эјемниҥ ӧбӧӧни Казакулов Нанаштыҥ кылык-јаҥын ла јӱрӱмин бичигем. Ол јууда олјого кирген ле тӧрт јыл концлагерьде болгон, кудай болуп, тирӱ арткан. «Кактанчы» деп куучында — Тижимеев Куйрук, «Таркрашта» јерлеш механизаторлордыҥ јӱрӱминеҥ учуралдар алылган, бастыразын тоолоп то болбозым. Кезикте куучын јӱрӱмниҥ кандый бир учуралынаҥ улам бичилет. «Кӧстӧриме туулар кӧрӱнзин» деп повестьте чакыныҥ јанында таш бар, оноҥ герой атка минип турат. Ол Экинурда Кользонов Попой ӧрӧкӧнниҥ чакызыныҥ јанында чурка кӧргӧнимнеҥ, оны мен геройдыҥ јаан јажын кӧргӱзерге тузалангам. Бир катап ашканада эр кижиниҥ колында «Базгынбай» деп ат кӧргӧм, ол ат мениҥ санаамда узакка арткан, учында мен оны казах-персонажтыҥ ады эдип алдым.\n—Бу повестьте айдуда болгон алтай ӱй кижи Мызыл ӱч оогош балазын ээчидип, тӧрӧлине брааткан казах јериниҥ ээн, телкем ле как чӧлин Слер канай јураганаар?\n—Мен казах чӧлдӧ качан да болбогом, је Тураты јанып браадып, бистиҥ айылда токтогон казахтар санаамда јаштаҥ ала јакшы арткан. Улужан деп атты мен 8-9 јаштуда уккам, ол јерлеш казахтардыҥ бирӱзи, ол бистиҥ айылда бир кезекке јаткан да. Jе кӧбизи автордыҥ санаадаҥ јурап, тапканы эмей.\n—Jыбаш Бӧрӱкович, чӱмдемелдиҥ туулган јажыды неде? Озо телкемниҥ кебери эмезе персонажтыҥ сӱр-кебери келет пе?\n—Озо кижи кӧрӱнет, оноҥ оны айландыра телкем, ол кӧбизинде сюжетти ле кижиниҥ кылык-јаҥын јартайт. Jакшы куучын бойы бичилип браадар, ондо бойыныҥ механизми, јӱрӱми, бажы ла учы бар.\n—«Кӧстӧриме туулар кӧрӱнзин» деп повестьти Слердиҥ кычырачыларга таныш кӧчӱреечилеригер Д. Константиновский, А. Плитченко эмес, О. Маркова кӧчӱрген? Ол кем, кайдаҥ?\n—Ол мындый болгон: Валентин Распутин Иркутск областьта ас тоолу тургун албаты барын, ол керегинде куучындар јууп турганын бичиген ле мени оныҥ јуунтызына јаан эмес куучын аткарзын деп сураган. Куучындар бар, је олор оруска кӧчӱрилбеген деп, мен каруу бергем. В. Распутин меге О. Маркованы таап берген, ого баштанзын деп, арай ла орой айтканы карам. (О. Г. Маркова — Сибирьдиҥ классиги Г. М. Марковтыҥ кызы, ол Орто Азияныҥ прозаиктеринин чӱмдемелдерин кӧчӱрген, Москвада, ӧбӧӧни элчи болгон Швейцарияда јаткан эмтир – Э. Ч.).\n—Ол јылдар совет кӧчӱреечилердиҥ школыныҥ, СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ ижиниҥ јаҥжыккан системазыныҥ јайрадылган ӧйине келишкени јарт. Ол система профессионал бичиичилерди канайда јӧмӧгӧни керегинде куучындап берзеер?\n—РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзи јок болгон болзо, Лазарь Кокышев те, Аржан Адаров то, Эркемен Палкин де, ӧскӧлӧри де болбос эди. Бичиичилер биригӱзи озо ло баштап иштеер айалга тӧзӧгӧн: Бичиичилердиҥ јайаан туразына (Переделкино – Э. Ч.) аткарган, јайаан эҥирлер ле туштажулар ӧткӱрген. Анчада ла Россияныҥ литературазыныҥ Башкортостанда кӱндери, совет литератураныҥ Алтайда кӱндери мениҥ санаамда јакшы арткан. Ондый форумдардыҥ, семинарлардыҥ ӧйинде тӧрӧл литератураныҥ аҥылузы јарт кӧрӱнип келет. Онойдо ок Бичиичилер биригӱзи чӱмдемелдерди кепке базар арга берген, профессионал ӧзӱмди кичееген, санаторий-курортко путевка берген ле кӧп ӧскӧзи де болгон. Jе чӱмдемелдердиҥ идеологиязы база ајаруда тудулганы јарт — партияныҥ съездтерин, материалдарын, СССР-дыҥ СП-зыныҥ съездтерин эске алынып ийели.\n—Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институт бу системаныҥ бӧлӱги болгон. Слер оныҥ экинчи бӧлӱк алтай выпускниктериниҥ тоозында болгоноор. Ыраада барып ӱренерге кандый болды?\n—Ол јӱрӱмимниҥ аҥылу бӱги. Институтка бис Кӱӱгей Тӧлӧсовло кожо киргенис. Мен Горно-Алтайсктагы педучилищени, Кӱӱгей дезе, Шабалиндеги школды божоткон улус болгоныс. Бис экӱлебис черӱниҥ кийнинде јаанап калган, билелерлӱ болгоныс, је ӱренер кӱӱн тыҥ болгон. Бис кирер экзамендерди ӧдӱп ийгенис. Оныҥ ректоры В. Ф. Пименов болгон. Бистиҥ студент ле јайаан јӱрӱмисте ол эрчимдӱ турушкан.\n—Кожо ӱренген бичиичилердиҥ кемизи Россияда перестройканыҥ ла оныҥ кийнинде ӧйлӧрдиҥ литературазына ууламјы берген деп, сананып туругар?\n—Анатолий Ким јаркынду студенттердиҥ бирӱзи болгон. Ол билелӱ учун, стройкада иштеген, таблицалар јураган. Бис узак ӧйгӧ колбу тутканыс, телефондошконыс, ол мениҥ куучындарымды кӧчӱрерге јӧпсинген. Ол М. Ауэзовтыҥ «Абай» романын сӱреен јакшы кӧчӱрген. Ол тушта кепке базары курч турган.\n—Слердиҥ јайаандыгардыҥ тӧс жанрын, куучынды, Литинститутта талдаап алдыгар ба?\n—Менде бу жанрда ченемел озо до болгон. Jе бистиҥ курс сӱреен ырысту: куучынныҥ семинарларын В. Г. Лидин ӧткӱрген. (Лидин — В. Г. Гомбергтиҥ јайаандык псевдоними, ол куучынныҥ узы, 30 јылдаҥ ажыра Литинститутта иштеген – Э. Ч.). Ол бистиҥ иштеристи профессионал јанынаҥ кӧргӧн, студенттер бой-бойынаҥ ӱренижип, чӱмдемелдерин эрчимдӱ шӱӱшкен. Меге ле Кӱӱгейге ол Алтайдыҥ темазынаҥ башка талдаары јок деп, јаҥыс катап эмес айткан: «Кӱӱгей Тӧлӧсов, Слер гуманный нени бичииреер? Слер элик тозып адараар, кой сойороор…». Бис ол бистиҥ јӱрӱмис деп оҥдогоныс: билени азыраарга, бис аҥдап, мал-аш азырап билер учурлу. Оныҥ камааныла мен Алтайды, тӧрӧл јуртымды, аҥылу кылык-јаҥду улузымды, кӧп ӧскӧ дӧ не-немеге башка кӧслӧ кӧрӧр болгом. Литературный институт эмес болзо, меге литературада јолымды табарга кӱч болор эди.\n—Студент тушта, ӧскӧ дӧ ӧйдӧ Слер кӱнлик бичигенеер бе, архив јууганаар ба?\n—Jок, бичибегем. Jе кӧп зарисовка-санааларымды бичигем ле. Менде кӧбизи кӧчӱреечилерле самаралаш. Кӧчӱреечидеҥ сӱреен кӧби камаанду. Jакшы кӧчӱреечи табарга кӱч, мен кӧбизинде редакторлорло иштейдим.\n—Слерде кызыгарла (Кемине Каинчина – Э. Ч.) кожо орус тилге кӧчӱрген сӱреен јакшы кӧчӱрмелер бар. Слерде кӧчӱрилбеген чӱмдемелдер бар ба?\n—Эмди тура кӧчӱрилбеген кӧп чӱмдемелдер јадат. «Казахтар», «Кыпчактар» (ишмекчи аттары) деп повестьтер, олор «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте јарлалган. «Кийнимде калыгым» — «Эл Алтай» журналда чыккан.\n—Слер чӱмдемелдерди орус тилге бойоор кӧчӱрерге туругар ба?\n—Jаан чӱмдемелдерле (романдарла) тыҥытту јашта иштеер керек, эмди мен кыска куучындарла иштеп турум, олордо калыгымныҥ, тӧрӧл јеримниҥ, бойымныҥ јӱрӱмимниҥ эҥ јаркынду ӧйлӧрин такыптаҥ ӧдӧдим.\n—Слердиҥ прозаныҥ телекейи байлык психофизиологиялык сезимдерле толо, олор персонажтардыҥ ла оныҥ авторыныҥ јӱрӱминиҥ толо болгонын керелейт.\n—Эйе, меге озо ло баштап табыштардыҥ ла јыттардыҥ телекейи учурлу. Айылдыҥ јыдын неле де тӱҥейлеп болбозыҥ… Буудайдыҥ јыды кӧпти айдар… Ӧтӧктиҥ јыды деремнени эзедет. Jаан изӱ айдыҥ тал-тӱжинде курч чалгыла чапкан ӧлӧҥниҥ јыды кандый! Сууныҥ табыжы? Ол санаада кӧп кеберлер ойгозот! Оноҥ до улам, сууныҥ куучындарда кӧп туштап турган ады — Кӱркӱрек — кырдыҥ кӧп бурылчык-таштарлу тӱрген суузы, бу сӧстӧ табыштары, оныҥ аккан коолы-аайы.\n—Jыбаш Бӧрӱкович, мемуар бичиирин сананып туругар ба?\n—Сананбадым. Jе бичиир керек… Афанасий Коптелов Кучияк керегинде бичиген, оныҥ куучындары ажыра бис П. В. Кучиякты элбеде билерис. Jаркынду кижи Лазарь Кокышев, оныҥ чечен кокырлары керегинде бичиген болзо, јакшы болор эди… Адаров база куучынчы кижи болгон, ол керегинде ле оныҥ эске алынгандары керегинде бичиген болзо…\n—Слер бойоор кемди кычырарын сӱӱп јадыгар?\n—Мен деремнениҥ прозазын сӱӱйдим. В Астафьевти, В. Распутинди, Е. Носовты, В. Чивилихинди јакшызынып кычырадым, такыптаҥ да кычырадым. Туулу Алтайдыҥ бичиичилеринеҥ ондый прозаны В. Бахмутов бичийт — оныҥ прозазыныҥ јуунтызына кире сӧсти сӱӱнип бичидим. Jиит ӧйдӧҥ ала Джек Лондонныҥ романтиказыла јилбиркейдим.\n—Jыбаш Бӧрӱкович, Слерге куучын учун быйан, тоомјылу кайралла база катап уткыйдым.


15.11.2019 - altaicholmon\nАлтай и его природные богатства были известны в России задолго до его вхождения в состав Русского государства. Однако знания о далёкой окраине долгое время оставались очень скудными, зачастую легендарными. В начале XVII столетия юго-восток Западной Сибири оказался в сфере хозяйственного освоения. Первопроходцев привлекли сюда запасы поваренной соли в озёрах. В 1613 г. казацкий атаман Барташа\nФинансирование спорта, горячее питание в школах и «Земский учитель»\nПарламентарии региона продолжают работать на бюджетом 2020 года. Рабочие группы проходят во всех комитетах. Депутаты не просто рассматривают основные параметры финансового документа, но, в первую очередь делают акцент на социальную политику. Перспективы развития молодежной политики, предпринимательской и туристской деятельности рассмотрели в ходе рабочей группы под руководством Сергея Тимошенского. Парламентариев интересовало, какое отражение найдут эти направления\nВ Чемале досрочно прекращены полномочия трех депутатов\nПрокуратура Чемальского района Республики Алтай провела проверку исполнения органами местного самоуправления антикоррупционного законодательства. В ходе нее выявлены и пресечены грубые нарушения. Так, согласно требованиям действующего законодательства, депутаты представительного органа муниципального образования вне зависимости от того, осуществляют ли они свои полномочия на постоянной или непостоянной основе, обязаны представлять сведения о своих доходах, расходах, об имуществе и\nБолее 45% жителей республики привились против гриппа\nНа сегодняшний день в Республике Алтай против гриппа привились 94765 человек, из них 32037 детей, за средства работодателей привито 4742 человека. Всего прививку получили уже 99507 человек, что составляет 45,6% от численности населения Республики Алтай. Что же касается столицы региона, то здесь почти 30 тыс. жителей получили прививки против гриппа. В этом году Горно-Алтайск\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин видит своими первыми заместителями бывшего зампреда регионального правительства 59-летнего Алексея Тюхтенева и замдиректора новокузнецкой компании по утилизации химических отходов 52-летнего Виталия Махалова. Глава Республики Алтай Олег Хорохордин внес на согласование в Госсобрание — Эл Курултай кандидатуры первых заместителей председателя правительства. На должности претендуют бывший вице-премьер региона Алексей Тюхтенев и\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧдӱп келген тӱӱкилик јолы бир чак ӧйгӧ јууктажа берген. Алтай тилле баштапкы газет тергеебисте 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде «Кызыл Солын Табыш» деп адалып чыккан. Оноҥ «Ойрот јери», 1925 јылдаҥ ала «Кызыл Ойрот» деп атту чыгып, 1948 јылдаҥ бери «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалат. Газетте кӧп јылдарга корреспондент болуп иштеген Борис Кортин\n«Крымныҥ ӧйи» ӱлекерде алтай устар турушкан…\nКалыктардыҥ бирлигиниҥ байрамына учурлай ӱлӱрген айдыҥ 31-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнине јетире Крымда темир сулаачылардыҥ јайаандык фестивали ӧткӧн. Фестивальда Россияныҥ бастыра 85 тергеезинеҥ келген темир сулаачылардыҥ чемпионады ӧткӧн. Онойдо ок ондо «Крымныҥ ӧйи» — Россияныҥ элбек картазы — деп солун ӱлекер учына чыгарылган. Алтай Республикадаҥ фестивальда «АР-дыҥ албатыныҥ кеендик эдимдериниҥ «Аржан» ассоциациязы» деп\n«Эртен тураныҥ серӱӱнинеҥ — кӧбӧҥ карлу Эне-Алтайына…»\nКӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Тӱштӱк Кореяныҥ Чхончжу калазында самбо кӱрешле телекейдиҥ 43-чи чемпионады ӧткӧн. Маргаандардыҥ адакы турулталарыла Россияныҥ јуунты командазы бу чемпионатта баштапкы јерге чыккан. Чхончжуныҥ кебизинде ӱй ле эр улус ортодо бастыра 27 комплект медаль ойнолгон. Олордыҥ јарымызын бистиҥ ороонныҥ кӱрешчилери ойноп алган. Чхончжуда — муҥга шыку баатырлар Тӱштӱк Кореяда ӧткӧн быјылгы чемпионатты самбо\n«Америка кижиге јаан аргалар берет»\nЈер-телекейдиҥ 250-неҥ кӧп ороондорында башка-башка тооломдорло 800-5000 укту албатылар јадат. 2019 јылдыҥ кӱӱк айында бастыра јер-телекейде јаткан улустыҥ текши тоозы 7,7 миллиардтаҥ ажа берген. Олордыҥ ортозында алтайлар, бодоштыра тооломло, 70 ле муҥ. Алтай улус чыккан-ӧскӧн јериле јаантайын тудуш. Кӧп тоолу башка албатыларга кӧрӧ, алтайлар тӧрӧл јеринде ле јадып, ары-бери кӧчпӧй јӱрет дезе, јастыра болбос. Је\nШӱӱжӱде – аргачылыктыҥ ӧзӱми\nАР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында «Алтай Республикада кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми керегинде» республикан јасак јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы шӱӱжилген. Јуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, ол тоодо Эл Курултайда фракциялардыҥ башкараачылары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ молјуларын бӱдӱрген Анатолий Донской ло башкаруныҥ, прокуратураныҥ, Шиҥжӱ-чоттоор палатаныҥ ла


Тӧс јасак — ӱч јылдыҥ бюджеди — јарадылды - altaicholmon\nТӧс јасак — ӱч јылдыҥ бюджеди — јарадылды\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламенттиҥ ээчий 39-чы сессиязы ӧтти. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, башкаруныҥ турчылары, федерал ла республикан органдардыҥ, тап-эриктер корыыр службалардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ председательдери, ӧскӧ дӧ улус туруштылар.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ 2019 јылдыҥ ла 2020 ле 2021 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджеди керегинде» јасактыҥ ӱлекериле АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова таныштырды. 2019 јылдыҥ республикан бюджединиҥ кирелтелери – 20 580 млн салковой, чыгымдарыныҥ кеми 20 747,9 млн салковой. Бюджеттиҥ дефициди 167,8 млн салковой. Келер јылдыҥ кирелтезиниҥ кӧптӧгӧниниҥ шылтактарыныҥ тоозында: РФ-тыҥ субъекттерине бир канча иштерди бӱдӱрерине субвенциялар, субсидиялар ла бюджеттер ортодогы трансферттер чыгарганы. Ол тоодо јуртээлемдик јерлерди сугарарына, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларын јадар јерле јеткилдеерине ле ӧскӧлӧрине де. Ол ок ӧйдӧ бир кезик субсидиялардыҥ ла субвенциялардыҥ кеми астадылган.\nБюджеттиҥ чыгымду бӧлӱги РФ-тыҥ Президентиниҥ быјыл кӱӱк айдагы «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегиялык керектери керегинде» деп Јарлыгында тургускан тӧс керектери ајаруга алылып тургузылган ла јонјӱрӱмдик ууламјылу болуп јат.\nДепутаттардыҥ бу сурак аайынча јараткан јӧбинде АР-дыҥ башкарузына, башчызына, Эл Курултайыныҥ комитеттерине бир канча шӱӱлтелер эдилген. Ол тоодо Јолдыҥ фондыныҥ кемин бийиктедери, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерин тӱҥдештирери, электроэнергияныҥ тарифтерин јабызадары, шелкопрядла тартыжары, «Алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери» подпрограмманы акчала јеткилдеери, спортты ӧскӱрери, јашӧскӱримниҥ јуучыл-тӧрӧлчи таскамалын тыҥыдары, калада 7-чи ле 8-чи таҥмаларлу школдордыҥ тураларын тудары јанынаҥ ла ӧскӧ дӧ шӱӱлтелер эдилген.\nБу јӧпкӧ кийдирзин деп, он депутаттыҥ сессияда ла эткен шӱӱлтелери ајару јок артты. Нениҥ учун дезе, шӱӱлтелер комитеттерде шӱӱжӱлерде айдылар ла јарадылар учурлу. КПРФ-тыҥ парламенттеги фракциязыныҥ депутаттары тӧс јасакта кӧп јонјӱрӱмдик сурактарга ајару эдилбеген деп, тӧс јасакты јарадары учун ӱндерин бербедилер. Депутаттардыҥ кӧбизи (30 ӱн) келер ӱч јылдыҥ республикан бюджеди керегинде тӧс јасакты јараттылар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министр Евгений Ларин АР-дыҥ «Бир кезик категорияныҥ эл-јонына Алтай Республикада јерлерди мензинерине тегинге берери керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери јанынаҥ јетирӱ этти.\nУлуска тегинге јерлер берер учуралдар элбедилип јат – тузаланылбай турган ла ташталган јерлер кӧп учун, садтар отургызарга, ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге тегинге јерлер алар аргаларды кӧптӧдӧри ле о. ӧ. Бу јасак экинчи кычырышта јарадылды.\nДепутаттар АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ территориальный фондыныҥ 2019 јылга ла 2020 ле 2021 јылдарга бюджеди керегинде» јасагын экинчи ле калганчы кычырышта јараттылар. ТФОМС-тыҥ 2019 јылга бюджеди дефицит јок болуп јат. Фондтыҥ кирелтелери, былтыргы јылга кӧрӧ, 10,9% кӧптӧгӧн лӧ субвенцияныҥ кеми 10,6% ӧскӧн. ТФОМС-тыҥ бюджединиҥ кирелтелери ле чыгымдары келер ӱч јылга кӧптӧӧри пландалат.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јасакберим ле национальный политика аайынча комитединиҥ председатели Виктор Ромашкинниҥ таныштырганыла, АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы керегинде» јасагына ла «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ сурак-баштанузы керегинде» јасагыныҥ 17-чи тизиминиҥ 1-кы бӧлӱгине кубулталар кийдирилген.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ сурак-баштанузы керегинде» јасактыҥ 1-кы ла 3-чи тизимдерине кубулталар эдери керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышта јарадылды. Виктор Ромашкинниҥ јартаганыла, кубулталар федерал јасактарга келиштире эдилип јат.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин АР-дыҥ «Алтай Республикада билени, энеликти, адалыкты ла балдарды корыыры керегинде» јасагына кубулталар кийдирер јасактыҥ ӱлекериле таныштырган. Бу суракла иштеп турган органдардыҥ иштеринеҥ ӱзеери ӱредӱликтиҥ системазыныҥ ла школдоҥ озо ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ӧзӱмин јеткилдеер ууламјы айрылып јат. Јасак баштапкы, экинчи ле калганчы кычырышта јарадылды.\nОнойдо ок баштапкы, экинчи ле калганчы кычырышта АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде опека ла попечительство аайынча ишти тӧзӧӧри ле бӱдӱрери керегинде» јасакка кубулталар кийдирер јасак јарадылды.\nАР-дыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеер комитеттиҥ председатели Сергей Майжегишев депутаттарды АР-дыҥ «Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылар керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери јанынаҥ јетирӱ этти. Бу јасакла АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јӧптӧштирер јаргычыныҥ јамызына јаргычы јарадарга керектӱ документтердиҥ тооломы чокымдалат ла ӧскӧ дӧ ээжилер кубулат.\nАР-дыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ талдаштары керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ талдаштары керегинде» јасактарында кубулталар эдери керегинде јасактардыҥ ӱлекерлериле таныштырды. Бу кубулталар 67-чи таҥмалу федерал јасакка келиштире, онойдо ок РФ-тыҥ Тӧс Талдаачы кӱреезиниҥ аппарадыныҥ башкартузыныҥ эткен ајарулары ла шӱӱлтелери аайынча эдилет.\nАР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ ижин бӱдӱреечи Алексей Кокоринниҥ таныштырганыла, депутаттар отставкада јаргычыны јӧптӧштирер јаргычыныҥ ижин бӱдӱрзин деп јараттылар. Онойып, Горно-Алтайскта 2-чи таҥмалу јаргы участоктыҥ јӧптӧштирер јаргычызына бир јылга Зоя Николаевна Раднаева тудулды.\nСессияныҥ кийнинде јаҥжыкканыла пресс-конференция ӧтти. Сессияныҥ турулталары јанынаҥ куучын-эрмекти журналисттерле АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов, КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ депутады Михаил Федькин ле депутат Аскар Тулебаев ӧткӱрдилер.\nСергей Ефимовтыҥ айтканыла, сессияда 17 сурак кӧрӱлген, 12 јасак шӱӱжилген ле 10-ы јарадылган, экӱзи баштапкы кычырышта јарадылды. Ол тоодо ӱч јылдыҥ республикан бюджеди керегинде тӧс јасак јарадылган. Бюджеттиҥ јасагыныҥ ӱлекерин тургузып иштееринде, шӱӱжеринде АР-дыҥ башкарузы, Эл Курултайы, ишмекчи группалар, текши јондык ла јондык биригӱлер турушкан. Публичный дейтен шӱӱжӱде јакшы шӱӱлтелер айдылган, бастыра эдилген 101 шӱӱлтениҥ ончозына башкару јартамал-каруулар берген. Јасактыҥ бӱгӱнги ӱлекеринде, баштапкы кычырышта кӧрӱлгенине кӧрӧ, 3 млрд салковойго турар кӧп кубулта эдилген. Бюджеттиҥ 7% кӧбизи јонјӱрӱмдик бӧлӱкке учурлалган. Организациялардыҥ алдына бюджеттеги молјулар ончо бӱткен. Республикан бюджет керегинде «Бюджет для граждан» деген бичик-брошюра кепке базылган, ол депутаттарга ӱнбереечилерле иште сӱреен керектӱ болуп јат. Јолдыҥ фонды 3 млрд салковойго кӧптӧгӧни бир јылдыҥ ижиниҥ турултазы эмес. Ич ле тыш туризмди ӧскӱрерине јаан акча-манат чыгарылган. Тергеениҥ бойыныҥ кирелтези 4 млрд салковойго кӧптӧгӧн, 2018 јылга кӧрӧ, кеми 17% бийиктеген. Депутаттар тергеениҥ башкарузыла кожо текши спортты, физкультураны ӧскӱрерине ле спорт клубтарды кӧптӧдӧрине акча-манатты арбындай чыгарарга чырмайган.\nСессияда он депутаттыҥ колы салылган ла јӧпкӧ кирбеген шӱӱлтелери керегинде ол мынайда айтты: «Бастыра шӱӱлтелер озо комитеттерде шӱӱжилет, олордо јӧптӧлзӧ, шӱӱлтелердиҥ пакедине кийдирилет. Бастыра ла шӱӱлтелерди кийдирер арга јок – акча-манат једишпей јат. Балдардыҥ ӱредӱлӱ заведениелерде курсак-тамагы керегинде шӱӱлте болгон. Бис оны јӧпкӧ кийдиргенис ле муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ кожо иштеерис».\nМихаил Федькин бюджеттиҥ кеми чын ла бийик, је лапту шиҥжӱлеп кӧргӧндӧ, кӧп сурактар ајаруга алынбаган деди. «Темдектезе, бистиҥ республика ишјалдыҥ орто кемиле СФО-ныҥ тергеелери ортодо калганчы јерлерде туруп јат. Тергеениҥ бойыныҥ кирелтези бюджеттиҥ 19,9%. Је тергееде иштеер јерлер тӧзӧӧриле иш ӧткӱрилбейт. АР-дыҥ башкарузыныҥ тургускан јеҥилтелердиҥ, ол тоодо балдардыҥ акча-пособиезиниҥ кеми калганчы јылдарда бир де бийиктебеген. Јурт ээлемдердиҥ иштеп алган продукциязын бир чук садары јанынаҥ иш ӧткӱрилбейт. НДС бийиктегениле колбой, келер јылда баалар бийиктеер. Ол ок ӧйдӧ ишјалдыҥ кеми јабыс. Јолдор јазалбайт: Улаган јаар, Беш ичиле јолдор керегинде куучын канча јылга улалат. Оныҥ учун КПРФ-тыҥ фракциязы бюджетти јарадары учун ӱнин бербеген» — деп, ол айткан.\nАскар Тулебаев бюджетте спортко ло клубтарга акча-манат чыгарылганы сӱӱндирет деди. «Је спортко оныҥ бастыра ла бӱдӱмдериле тазыктырынарына јарамыкту спорттыҥ ӧргӧӧзин тудар сурак турат. Кӧп секциялар подвалдарда, јарымдай подвалдарда иштейт. Олордо айалгалар ӧрт болдыртпас ла санитар некелтелерге келишпей јат. Спорттыҥ инфраструктуразын јарандырарына ајаруны тыҥыдар керек. Каланыҥ 7-чи таҥмалу национальный школы ойто ло бюджетке кирбей калганы коомой. Калага кирер јолдорды јазаарына федерал акча-манатты тартарыла иштеер керек. Онойдо ок электроот, сууӧткӱштер ӧткӱрер, каланыҥ эскирип турган кӱрлерин јазаар сурактар курч турат. Балдарды школдордо изӱ курсакла азыраарыныҥ баалары аймактар сайын башка-башка болгоны јарабас керек. Онойдо ок курсактыҥ чыҥдыйына база јаан ајару эдери кайда. Бу суракла муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ, ӱредӱликтиҥ министерствозыла кыракы иштеер јӧп јарадылганы јакшы» — деп, депутат куучындады.


26.07.2017 - altaicholmon\n3191 миллион салковой акча кирген\nРоссия Федерацияныҥ консолидированный бюджедине Алтай Республиканыҥ калан тӧлӧӧчилеринеҥ 2017 јылдыҥ баштапкы јарымында 3191 млн салковой акча кирген.\nАлтай Республикада балдарды амырадарыныҥ экинчи сезоны учына јууктап келди. Лагерьлерде ле амыраштыҥ ӧскӧ дӧ учреждениелеринде бир уунда 1170 бала амыраар ла су-кадыгын тыҥыдар аргалу.\nКече Башкаруныҥ кичӱ залында Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде јууны ӧтти.


Кудай јерди кандый амадулу јайаган? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јерди нениҥ учун јайаган?\nИегова јерди улуска јайаган. Јер — бистиҥ айылыбыс болот. Баштапкы улус, Адам ла Ева, теҥериде јадар эдип јайалбаган. Теҥеридеги јӱрӱмге Кудай ангелдерди јайаган (Иов 38:4, 7). Улусты дезе, Кудай сӱрекей јараш Эдем садта, райда, јатыргызып койгон (Башталганы 2:15—17). Иегова баштапкы улусты ла олордыҥ бала-барказын ӧлӱм кӧрбӧй, јерде ӱргӱлјиге јӱрзин деп кӱӱнзеген. (Сарын 37:29; 115:16 кычырыгар.)\nОзо баштап рай јӱк ле Эдем садта болгон. Соондо баштапкы улус балдарлу болуп, бастыра јерди толтырып салар эди. Анайып бастыра јер сӱрекей јараш сад болуп калар эди (Башталганы 1:28) Айдарда, јер качан да јоголбос. Ол јажын-чакка бистиҥ айылыбыс болор. (Сарын 104:5 кычырыгар.)\n«Кудай јерди нениҥ учун јайаган?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Бӱгӱнги јер нениҥ учун рай эмес?\nАдам ла Ева Кудайга удура тӱймеен кӧдӱрерде, Иегова олорды Эдем садтаҥ чыгара сӱрӱп ийген. Анайып, рай јылыйып калган. Оноҥ ло бери јерле калју улус башкарат. Райды, кижиликтиҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, кем де орныктырып болбогон. (Башталганы 3:23, 24 кычырыгар.)\nЈе Иегова јерди рай эдетен амадузын ундып салган ба? Јок! Кудайдыҥ ийде-кӱчи сӱрекей јаан. Оныҥ учун бойыныҥ амадузын бӱдӱрерге, ого кем де чаптыгын јетирип болбос (Исаия 45:18). Иегова кижилик аайынча амадузын бӱдӱрип салар, ол тушта јердеги рай орныктырылып калар деп, алаҥзыбай јадыс. (Сарын 37:11, 34 кычырыгар.)\n3. Јер канайып ойто Рай болуп калар?\nЈер, Иисустыҥ башкарган ӧйинде, ойто Рай болуп калар. Иисус озо баштап, Кудайдыҥ ангелдерин Армагеддон јуу-согушка апарып, Кудайга удурлажып тургандардыҥ ончозын јоголтып салар. Оноҥ ол Сатананы 1 000 јылга кынјылап койор. Је Кудайдыҥ ишчилери бу јоголтышты ӧдӱп чыгар, нениҥ учун дезе олор Иисустаҥ башкарту алып, оныҥ корузында артар. Анайып, олор јердеги Райда ӱргӱлјиге јӱрер. (Ачылта 20:1—3; 21:3, 4 кычырыгар.)\n4. Кыйын-шыра качан токтоор?\nКудай јерди јаманнаҥ качан арутаар? Мыны билип аларга, Иисустыҥ бу ӧй керегинде айткан «темдегин» кӧрӱп ийер керек. Бӱгӱнги телекейдиҥ айалгазын кӧрзӧ, кижилик јаан тӱбектиҥ алдында јадат. Мынаҥ, «чак тӱгенердиҥ» ӧйинде јадып турганыс кӧрӱнет. (Матфей 24:3, 7—14, 21, 22 кычырыгар.)\nИисус Каан болуп Муҥјылдыкка башкарза, јердеги ончо кыйын-шыраны јоголтып салар (Исаия 9:6, 7; 11:9). Анайда ок ол, Кудайды сӱӱп турган улусты кинчектеҥ айрып койор. Анайып, Кудай Иисус ажыра улуска оорубай, карыбай ла божобой јӱретен арга берер. (Исаия 25:8; 33:24 кычырыгар.)\n5. Райда кемдер јадар?\nКаандыктыҥ Туразында слер Кудайды сӱӱп турган ла оныҥ јасактарынаҥ ӱренерге турган улуска туштаарыгар\nРайда Кудайга сӧсуккур улус јадар (1 Иоанн 2:17). Иисус бойыныҥ ӱренчиктерине јобош ло ӱренерге белен улусты бедиреп, олорго Кудайдыҥ најылары болорго болушсын деп јакарган. Бӱгӱнги кӱнде Иегова миллиондор тоолу улусты јердеги Райда јадарга белетеп јат (Софония 2:3). Иегованыҥ Керечилериниҥ јуулыжып турган Каандыктыҥ Тураларында ада-энелер ле эш-нӧкӧрлӧр бойыныҥ молјуларын оноҥ јакшы бӱдӱрерге ӱренет. Ада-энелер балдарыла кожо Кудайга бажырып, Агару Бичиктеги билгирлер олордыҥ јӱрӱмин эмди ле канайып јакшы јанына солыыр аргалу деп билип алат. (Михей 4:1—4 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудай јерди кандый амадулу јайаган?\nfg 5 ур. 10—11 б.


Jурттыҥ ӧзӱми - кыймыгуда - altaicholmon\n—Мен Шыргайты јуртта чыккам. Ада-энем бу ла јердиҥ улузы. Совхоз ӧйинде энем ашчы, адам тракторист, кийнинде ӧйдӧ малчы болуп иштеген. Биледе бис беш карындаш — эки эјем, акам ла карындажым бар. Акам Экинур јуртта јадат. Оогош карындажым Шыргайтыда ээлемдӱ, бойыныҥ, эјелеристиҥ мал-ажын јууйла, олорды кичееп, ӧскӱрет.\nБойым Шыргайтыныҥ школын ӱренип божотком, эмди Бийсктиҥ педколледжинде заочно ӱренедим. Jурттыҥ башчызы болуп, 2016 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштейдим. Менеҥ озо иштеген кижи ӧскӧ ишке барган. Оныҥ чыдуларыныҥ учына јетире база да эки јыл арткан болгон. Бу кижи ӧскӧ ишке барарда, бис, јурттыҥ депутаттары, ортобыста талдаштар ӧткӱргенис. Анайып, мени јурттыҥ башчызына тудуп салгандар.\nБу иштеҥ озо, ӱч јылга улай јурт Советтиҥ депутады болгом. Jурттыҥ айалгазыла, сурактарыла, албаты-јонло таныш болгом деп айдар керек. Оныҥ учун ишке тӱрген темиге бергем. Улустыҥ мени јӧмӧп турганы база болужын јетирет. Аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединде бистиҥ депутадыс Светлана Сергеевна Ойношева эрчимдӱ кижи, администрацияда иштеп турган специалисттер бийик ӱредӱлӱ улус.\nМен Шабалин аймактыҥ јурттарыныҥ эҥ јиит башчызы болорым. Бойым 29 јашту. Оныҥ да учун кандый бир сурак боло бергенде, јажыла јаан коллегаларымнаҥ сурап, ӱренерге јӱткийдим. Республиканыҥ јурттарыныҥ кӧп лӧ саба башчыларыла таныш ошкожым. Jаантайын колбу тудуп, јӧп-сӱме сурайдым.\nJурттыҥ башчызыныҥ ижи уур деп билерим. Албаты-јонло иштеер керек. Улус кандый ла суракла баштанат. Кажызы ла сурагы чечилер деп иженип, сакып јат. Бис кӱчис јеткенче болужадыс. Кажы ла кижиниҥ берген сурагы тууразында артпайт. Jурттыҥ адын бийик кӧдӱрерге, албаданып, иштеп ле јадыс. Мындый иште аймактыҥ, республиканыҥ јаандарыныҥ болужы јогынаҥ нени де эдип болбозыҥ. Олор до мыны јакшы оҥдойт ло акча-манатла, техникала јӧмӧлтӧ-болужын јетирип ле јат. Бу ла јолдорды тӱзедерге, уур техника, кыра ижине белетенер алдында болуш сурайдыҥ. Андый болуш бар тушта, иштеерге де јеҥил ине. Иш барып јатканын бойыҥ да, албаты да кӧрӱп јат.\nЭмди јӱзӱн-башка шиҥжӱ иштер, некелтелер кӧптӧгӧн. Кандый бир једикпестерди ӧйинде јоголтпозоҥ, штрафтар салатаны кайда. Кезикте чын ла ачына да берериҥ. Jе канайдарыҥ, ол некелтелер республикага Москвадаҥ келип јат, оноҥ ары — аймактардӧӧн, јурттардӧӧн. Бир јанынаҥ јакшылары база бар. Ол ло јурттарды ару тудатаныла колбулу некелтелер биске керектӱ эмей. Эмезе јошкын ийттер болбозын деген некелте. Бастыразы ла керектӱ болгодый.\nЭмди Шабалин аймакта «Экобезопасность» деген коммерческий организация иштейт. Ол кажы ла турала, кажы ла билеле јӧптӧжӱ тургузып, контейнер берет. Jурттыҥ администрациязында бир специалист улустаҥ акчаны јууйла, байа организацияга телефон согот. Олор келип, улустыҥ айылдарыныҥ јанында тургузылган контейнердеги сӱрее-чӧпти тартып апарат. Jошкын ийттерди тудала, питомникке апарып турган организация база бар. Оны Шыргайтыныҥ кижизи Артур Сергеевич Шагаев ачып алган. Ол бӱткӱл Шабалин аймакла иштеп јат, вольерлер тудуп алган. Jурттыҥ ветврачыла кожо маҥтадып, јошкын ийттер бар болзо, тудуп апарат.\n2010 јылдыҥ тооалыжыныҥ кӧргӱзӱлериле, Шыргайты јурттыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 600 кижидеҥ кӧп болгон. 2015 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде бисте улустыҥ тоозы 670 кире болгон. Балдар кӧптӧйт. Калганчы катап отчет белетееристе, байа «прирост» деген кӧргӱзӱ 103 процент болгон. Республикан јаҥдардыҥ болужыла јуртта јаҥы школ, јаҥы садик тудулган. Бу ла јуукта ФАП-тыҥ јаҥы туразы ачылды. Jурт бир ле јерде турбайт, јаантайын ӧзӱм-кыймыгуда деп айдарга јараар.\nУлус мал-аш азырап, иштеп јат. Мында тӧртӧн кире КФХ бар. Мынаҥ озо јылдарда совхоз јайрадыларда, кезик јерлерди Москваныҥ улузы садып алган болгон. Jе јаргылажып, байа јерлерди ойто кайра алганыс. Эмди улус јерлерин мензинип, турлулардаҥ тудуп алган. Jерле колбулу сурак турбай јат, кажы ла кижи јерлӱ, мал-аш та ӧскӱрерге јакшы. Улус гранттар, госјӧмӧлтӧлӧр алат. Былтыр андый јӧмӧлтӧни онноҥ кӧп кижи алган. Бастыразы јаҥы техника садып алды. Ӧлӧҥ ижи, кыра ижи башталза ла јалаҥдарда тракторлор кӧп боло берет. Оныҥ да учун Кан-Оозындӧӧн эмезе каладӧӧн барып јаткан таныштарым телефон согуп, алдындагы совхоз ӧйи санаабыска кирди дежер. Улус тӱнде ӧдӱп бараатса, бастыра кыра тракторлордыҥ одыла јаркындалат. Улус кыра сӱрер, сула отургузар, ӧлӧҥин эдер — јаантайын ла кыймыгуда албаты јаҥыс јерде бир отурбас.\nJуртта сууныҥ эки башнязы тургузылган. Онызы эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтип турган эмей. Улус сууны тураларындӧӧн ӧткӱртип алган, кийим јунар машинкалар, јылу туалеттер тургузат. Кажы ла оромдо јети-сегис колонкадаҥ турат. Jаҥыс кышкыда Большевик оромло барган сууӧткӱш эмеш тоҥо берет. Оны туку алдында ӧйдӧ ӧскӧ подрядчиктер јазаган болгон. Эмеш чала једикпестерлӱ эдип салгандар. Jе суузы јок шыралап турган улус јок.\nШколдо ӱредӱчилер јеткилинче, балдарысты јакшы ӱредип јат деп айдар керек. Олордыҥ бир-экӱзи ле ӧскӧ јерлердеҥ келген болор. Арткандары Шыргайтыныҥ улузы. Jуртта эки врач бар, база јербойыныҥ улузы. Олордыҥ бирӱзине госпрограмма аайынча тура алгылап бергендер. Олорго улустаҥ комыдалдар јок.\nJиит билелер керегинде айдар болзо, олор бисте база ас эмес. Бойыныҥ ла тӧрӧл јеринде артып, мал-аш ӧскӱрип, бала-барка азырап јаткан билелер. Тӱндӱктӧӧн, Сахалиндӧӧн иштеп барып турган улус бар. Олордыҥ кӧп сабазы ӱредӱзин божодып салган, черӱдеҥ једип келген уулдар. Олор эне-адазына ӧлӧҥди эдижеле, картошконы, мала ажын казала, кышты ӧткӱрип, јас ӧйинде јӱргӱлей берет. Оноҥ ӧлӧҥ эдер тушта ойто јангылайт. Jаантайынга кӧчӱп барган бир-эки биле бар. Бир ӱредӱчи билезиле, оноҥ бир врач кижи база билезиле барган.\nЭҥ курч сурак — ол Чаргы-Барагаш-Кан-Оозы деген јол. Бу Беш ичинде јадып турган албаты-јонныҥ эҥ курч сурагы дезем, байла, јастыра болбос. 2000 јылдардыҥ бажында јакшы јол тудулып ла келеделе, иштер токтоп калган. Качан бирде ол јол јазалар эмес пе?\nJурттыҥ ичинде јолдорды грейдерле јаантайын арчып саладыс. Бисте јердиҥ кыртыжы јымжак, тобрак јер. Оныҥ учун јаскыда кар кайылза ла бастыра балкаш боло берет. Кайдӧӧн лӧ барзаҥ, балкашка тӱжӱп каларыҥ. Jайгыда јер топсый берзе, Шабалиннеҥ уур техниканы алдырып, јолдорды тӱзедип саладыс.\nБюджет јанынаҥ айдар болзо, оныҥ јаан ӱлӱзи јуулган каландардаҥ турат. Быјыл Шыргайты јурт каландарды 100 процентке јууп ийген. Улус каландарды бӱткӱлинче тӧлӧп ийип турган болзо, јадыны кем јок деп айдарга јараар. Улус иштенип, каландарды албаданып тӧлӧп јат. Ӧткӧн јылдыҥ кӧргӱзӱлерине кӧрӧ, Шыргайты јакшы кеминде барып јат. Каландар јакшы јуулган, улус кӧп мал-аш бичиткен. Кыш јымжак болгон, корогон мал-аш ас, оныҥ учун мал-аштыҥ тоозы да кӧп.\nМал-ажыстыҥ тоозыла аймак ичинде озочыл ӱч јурттыҥ тоозына киредис. Таҥынаҥ болушту ээлемдер, КФХ-лар аайынча кӧрзӧ, Шыргайты ла Беш-Ӧзӧк Шабалин аймакта эҥ кӧп мал-ашту јурттар деп чоттолот. Улуска тӧс кирелте мал-аштаҥ келип турган. Бензин-солярканыҥ баалары бийиктеп турганы текши иш-керектерге качалаҥын јетирет. Андый да болзо, эл-јоныс мал-ажын ӧскӱрерге, албаданып ла јат.\nШыргайтыда ӱч магазин иштейт. Олордыҥ ээлери јурттыҥ јӱрӱминеҥ бир де туура турбай јат. Кӧӧркийлер кандый ла керек-јарактарда спонсорлор болуп, јаантайын болужат. Арга келижерде, мен олорго коркышту јаан быйаным айдадым.\nКФХ-лар бисте база кӧп деп, байа айттым. Олор база јӧмӧлтӧ-болужын јаантайын јетирет. Кандый бир байрам болзо, бойлоры ла телефон согуп, кой болзо, койло, акча болзо, акчала болужат. Jурттыҥ улузы андый буурзак, јаманда да, јакшыда да јаантайын болужар улус. Бисте он сегис пилорама, саар уйлар, јолдыҥ кырында бир кафе бар. Оны Шуну Михайлович Шагаев билезиле тудуп алган. Jолло ӧткӧн улустыҥ бастыразы ла бу кафени мактайт, курсагы да ток, баазы да јеҥил деп. Шыргайтыныҥ јети-сегис кире келини анда иштеп јат. Садикте онноҥ артык кижи иштейт. Школдо иштеп турган улус кӧп. Администрацияда сегис кижи иштейдис. Jуртта библиотека бар. Кыскарта айдар болзо, јуртта јӱрӱм бир јерде турбай, ичкери барып ла јат.\nГрек-рим кӱрештиҥ секциязы иштейт, кыстарга бијелеериниҥ кружогы бар. Оны «Алтам» ӧмӧликтеҥ келген келин Лариса Владимировна ӧткӱрет. Ого, балдарысты бијеге ӱредип турганы учун, коркышту јаан быйан айдар керек. Ол анайда ок фитнести ӧткӱрет, јакшы специалист.\nJуртта кӱӱниҥ ле бијениҥ школын ачар деген санаа бар. Jе ол ойто ло акчадаҥ камаанду. Андый школды тӧзӧӧрине керектӱ тура бар. Бу ууламјыда ишти апарарым деп, бек сананып алдым. Былтыр акча јууп, јурттыҥ стадионын јазаганыс. Jаҥы трибуна тутканыс, јаҥыдаҥ сетка алып, чедендегенис. Бӱгӱнги кӱнде стадионныҥ айалгазы, ӧткӧн јылдарга кӧрӧ, јакшы.\nJурттыҥ уулдары канча јылдардыҥ туркунына Кӧк-Бӧрӱ маргаандарда туружат. Мен бойым да он беш јаштаҥ ала ойнойдым. Шыргайтыныҥ уулдары республикан маргаандардыҥ тогус катап јеҥӱчили болгон. Бисте ӱч команда бар. Jылдыҥ ла Кӧк-Бӧрӱле ӧдӱп турган маргаандарга барып јадыс. Анайда ок албатылар ортодогы турнирлерде база туружадыс. Эмди бу ойынга јаш уулдарды ӱредедис. Jуукта Шабалин аймактаҥ Эл-Ойынга ӱч команда апарарыс деп куучындашканыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле Беш-Ӧзӧк јурттыҥ уулдары база ойнойт. Ат јарышла јилбиркеп турган уулдар кӧп. Олор јарыжатан укту аттар экелип ӧскӱрет. Jылкы ӧскӱрип турган улус кӧп. Jуукта јербойында кайда да јӱске јуук айгыр мал бар деп тоологоныс.\nФутболдыҥ, волейболдыҥ секциялары ӧткӱрилет. Jуртта алтай кеп-кийим кӧктӧп турган улус бар. Бӧрӱк, ӧдӱк кӧктӧӧр, аттыҥ јепселин јазаар устарыс бар болгонына, алтай јаҥжыгуларыс ӱзӱлбей, улалып јатканына сӱӱнедим. Jаҥар кожоҥныҥ «Чаҥкыр» деп албаты ансамбли бисте база бар.\nАлдында јылдарда школдо ӱренеримде, јай келзе ле кичӱ Эл-Ойындар ӧдӧтӧн. Оноҥ ол јаҥжыгу јоголгон. Бу ишке келеле, эл-јонды бириктирер байрамдарды орныктырар деп санангам. Анайып јайдыҥ 1-кы кӱнинде јурттыҥ байрамын ӧткӱредис. Оныла кожо Балдарды корыырыныҥ кӱни ӧдӧт. Анда бастыра јурттыҥ эл-јоны туружат, алтай маргаандар, ойын-концерт ӧдӧт. Бастыра улус алтай кеп-кийимин кийип алат. Былтыр баштапкы андый байрамыс јакшы ӧткӧн эди.\nЭмди Jылгайакка белетенедис. Оны бис јаҥжыкканы аайынча тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде ӧткӱретенис. Jе быјыл бир кезек шылтактардаҥ улам бу байрамды јылдырарга келишкен.\nГрек-рим кӱрешле бир јылда аймак кеминде 2 маргаан ӧткӱредис. Футболло аймак кеминде эмезе Беш ичиниҥ јурттары ортодо маргандар ӧткӱрип ийедис. Бажын ачу ашка сугуп алган јашӧскӱрим бисте јок.\nЭки јылга эдилген иштиҥ турулталары аайынча отчетты бу јуукта эткем. Улустаҥ мактаганы да, ајарулар да эткени бар. Ол ајаруларды бир де ачыныш јогынаҥ уктым ла мынаҥ ары ижимде олорды бӱдӱрерге кичеенерим. Сананып алган неме кӧп, је бастыразы ла акчадаҥ, бюджеттеҥ камаанду.\nСыгын айда талдаштар ӧдӧр. Оныҥ турулталары кандый болорын кем билер. Ол ӧйгӧ јетире албаданып иштеерим. Оноҥ ары не болорын, кемди талдап алатанын албаты-јон бойы ла кӧрзин. Чындап, бис јурттыҥ башчызын јурт Советтиҥ депутаттары эмес, а јурттыҥ эл-јоны талдаар деген јӧп јарадып алганыс. Jурттыҥ башчызын эл-јон тудар керек деп бодойдым. Албаты талдап алган кийнинде, эл-јонныҥ кӧзине де кӧрӧргӧ јакшы эмей.


Аракы jок куда ла шаалта « Свадебный портал Республики Алтай\nАракы jок куда ла шаалта\nЈайдыҥ ӧйи — јараш ӧйи — јыргал ӧйи… Анайда ок суу чылап аккан аракыныҥ ӧйи… Корон-комуттыҥ ӧйи… Эзирик адалардыҥ ла ыйлашкылаган балдардыҥ ӧйи.\n- Јакшы-јакшы ба! Адаҥды айдып ийзеҥ! — Адам эзирик… — А недеҥ улам ичет? Не болгон? Бу тудунып турды не. — А, куда тӱшкен ол неделеде. Оноҥ ло бери серибеди.\nНениҥ учун ондый? Ондый айалганыҥ шылтактары кӧп. Ол кара башту улустыҥ буурында аҥылу ферменттер јогы, иш јогы. Је анайда ок, ол — аракыла кудалаганыныҥ, шаалтага аракы шааганыныҥ саалттары. Кем де айдар, аракы — ол учурлу аш, јуу ӧйинде улустыҥ тынын аргадаган, бис оны јоголтор јаҥыс јок. Је анайда сананып алала, ол бисти јоголторын сакып алактар эмезе. Аракы — учурлу аш деейле, оныҥ байын кем тудуп турган? Алдында оны аайлу-башту ичетен, бойдоҥ улус амзабас, кӧп ичпес јаҥ болгон. А эмди? Оныҥ байы тудулбайт, айдарда, оны да ондый тыҥ байлабас керек. Тойдыҥ порталыныҥ тӧс сурактарыныҥ бирӱзи — алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдарда аракыныҥ учурын астадары. Шак, куданы аракы јогына ӧткӱрери, шаалтада аракы шаабазы. Ол уламјыла мен кезик јайзаҥдарла, јаан эпшилерле куучындашкам, је оҥдомол таппадым деп чике айдарга јарар. «Ол јаан аш», ӧбӧкӧлӧрис анайда јаҥдаган» деп кӧп угадым, је мен оныла чек јӧп эмезим. Је бӱгӱнги кӱнде кезик улус ӧскӧлӧрин сакыбай, бойлоры ӧйдиҥ некелтелериле теҥ алтап бараатканы сӱӱнчилӱ.\nАнайып, јуукта мениҥ таныштарымда мындый куучын болды (телефон ажыра):\n- Јакшылар! Бис слерге куда јетирерге турганыс, слер качан айыларда болорор?\n- А бу слер кудаларга не албаданып туругар? Бис ол чӱм-јаҥды тыҥ сӱӱбей турганыс деп јартын айдайыс. Бисте, бистиҥ тӧрӧӧндӧрис те аракы тыҥ ичпей турганыс.\n- Је эмезе бис слерди аракы јогына кудалап салайыс. Сокло, сӱтле. Анай јарар ба?\n- Је аракы јок келетен болзогор, јолукпай аа. Бис сӱӱнерис! Эртен эҥирде слерге эптӱ болор бо?\n- Јарайт, сакыгар!\nЈе јакшы эмей! Мен ӧскӧ укту улуска бистиҥ улус аракыла куда тӱжӱрип турган деп, ол чӱм-јаҥ учун тартыжып турган улус кӧп деп айдарга да уйаладым. Је уйатту эмес пе? Оны солыр ӧй келген эмес пе? Слер нени сананып турадар? Кезик улус оноҥ ары барат. Аракы јаҥыс кудада, шаалтада јок эмес, анайда тойдыҥ бойында јок. Аракы јок той керегинде бу бӱктеҥ кычырар: Тадыровтордыҥ тойы. Кем айдар, «је ол ӧскӧ јаҥду улус» — деп, айдадым: кӧп саба айылчылар алтай јаҥду улус. Је «той уйан, јаман болгон, јарабаган, аракы јетпеген» деп кем де айтпады. Бойыгардыҥ санаа-шӱӱлтелерерди бу темада айдар, опросто туружыгар деп кычырып турум. Аракыны јеҥип аларыс ба, јок по — ол алтай калык болор бо, јок по деген суракла теҥ турат.\nАракы JОК кудалаш керегинде нени сананадар?\nЈок, јарабас. Ол јаан, учурлу аш/ӧбӧкӧлӧрис анайда јаҥдаган\nИйе, аракыла кудалабас керек. Аракы - ол корон.\nИйе, аракыла кудалабас керек. Ӧткӱре баалу чыгат.\nМеге башказы јок/билбезим.\nБастыра тöрöгöндöрди кыстыҥ эне-адазына jуур керек, кажызына ла башка тÿжÿрбес!\nкижи бойы башту болор керек. кажы ла немеде бойыныҥ учуры, оны оҥдоп токтоп турар керек не\nбастыра кыстыҥ тöрööндöрин не jуур, кажызын ла башка кудалар керек\nозодоҥ бери iаҥдап келген чум-iаҥды iоголтпос керек\nМен сананзам, кудалаш - ол алтай улустыҥ jаан учурлу jаҥы. Оныҥ учун ада-öбöкöниҥ jаҥын бузар аргабыс jок. Меге бистиҥ jаҥыс jарап jат, jараш учурлу jаҥ.\nСутле jандайтан ой кельген ,аракы корон!!!!!!\nозогв ла чум дьан деп аракылап дьатса албатыс кажыла кун астап ла дьат коп саба дьаш уулдар араквдан кырыл барат аракы ол корон. бала чыкканынан алала ойто божогончо аракыла алкалат ол алкыш эмес а каргыш. бойыстын бала баркыларыска бис аракы дьок чум дьандарды баштап салсас олор оны анан ары апарар ол тушта аракы керек дьок болор\nЭркелей – ведущая СЧАСТЛИВЫХ СВАДЕБ\nАноним к записи Алтай уткуулдар\nАлтынай к записи Алтай уткуулдар\nАнонимге к записи Кöжöгö\nАноним к записи Кöжöгö\nТöлöс к записи Койу кöчöниҥ сценарии


«Акча јок, је слер тудуныгар» - altaicholmon\n«Акча јок, је слер тудуныгар»\nМайма аймакта Манјӱрек јурт Алтай Республикада эҥ јаан деген јеезелердиҥ тоозына кирет. Бӱгӱнги кӱнде мында эки муҥнаҥ ажыра кижи јадат. Јай ӧйинде улузыныҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧйт. Ого Манјӱрек ле Озерной јурттар кирип јат. Јербойында туу чананыҥ «Манжерок» деген комплекси тудулган. Ол јеезени ӧскӱрер јаан аргалар ачкан. Бу јуртты канча јылга улай ченемелдӱ башкараачы Александр КОРЧУГАНОВ башкарат. Ол иште јеткен бийик једимдери учун муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бастырароссиялык ассамблеязыныҥ тӧшкӧ тагынар эҥ бийик темдегиле кайралдаткан.\nАлександр Алексеевич јеезеде Хмельники-1, Хмельники-2, Восточный ла Озерной деген микрорайондор бар деп айдат. Олор бӱгӱнги кӱнде бийик тебӱле ӧзӱп јат. Келер ӧйдӧ база бир микрорайон тудулар. Оныҥ учун улусты јерле јеткилдеер деген сурак тыҥ курч турбай јат. Бӱгӱнги кӱнде јеҥилтеле тузаланып турган билелердиҥ бастыразына шыдары андый участокторло јеткилделген.\nЈе јурт јеезениҥ јаанын јерле колбулу ӧскӧ сурак санааркадат. Тургуза ӧйдӧ Манјӱректе јадарга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат. Олор бери кӧчӱп келеле, регистрацияга туруп, јер берзин деген угузуларла баштанат. Јеезениҥ јаанында олорго «јок» деп айдар јаҥ јок. Андый тап-эриктӱ улус тура тудуп, јадатан јерди база алгылап јат. Андыйлардыҥ тоозында Кош-Агаштаҥ, Маймадаҥ, Горно-Алтайсктаҥ кӧчӱп келген билелер бар. Александр Алексеевич јадатан јерин бойлоры талдагылап турган улустыҥ кӱӱн-санаазын бис јакшы оҥдоп, олорго јаантайын удура барып јадырыс деп айдат.\nТуристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой озодо уй-мал туткан улус эмди олорды јоголтып, ӧскӧ ишке кӧчӱп јат. Јурт јеезеде алдында качан да болбогон јаҥы ууламјы — атла јорыктайтан туризм табылган. Садуныҥ јарымкалары болоры база јаҥжыккан.Тоолу јылдар мынаҥ кайра садуныҥ јаан јери Чуйдыҥ јолында јаҥыс ла Сростки јуртта болгон болзо, эмди андый јер Манјӱректе база бар. Суску јурттыҥ ла Аржан-Сууныҥ јанында Кадын сууны кечире эки кӱр иштеп јат.\nЈайгыда олор ажыра Манјӱректеги ГЛК-га сӱрекей кӧп туристтер келип јат. Бу ӧйдӧ јурт јеезеде јажыл туралар эрчимдӱ иштейт. Ашканалардыҥ эжиктери дезе туристтерге јайы-кыжы ачык. Туура јердеҥ келген јорыкчылар бийик некелтелер эдип јат. Олорды чыҥдыйы јакшы этле, јӱзӱн-башка маалаажыла азыраар керек. Олор јербойыныҥ солун аш-курсагын амзап кӧрӧргӧ јат. Јурт јеезениҥ ашканаларында бӱгӱнги кӱнде башка-башка албатылардыҥ курсак-тамагы белетелет. Ол тоодо алтай калыктыҥ.\nЈамылу иште туку совет ӧйдӧҥ бери иштеп келген башкараачы республиканыҥ эҥ јаан деген јурт јеезелериниҥ бирӱзи бӱгӱнги кӱнде тӱрген тебӱле ӧзӱп јат деп темдектейт. Ичкери алтамдар элдеҥ ле озо туу чананыҥ комплексиле јуук колбулу. Јада тура Синюха кырга чыгатан јаҥы кабиналар, оныҥ эдегинде турган кӧл толо кеминде иштеп баштаза, кырдыҥ сындарында искусственный кар элбеде јайылза, туристтердиҥ тоозы там кӧптӧӧр. Ол тушта јурт јаткандар ишле оноҥ толо јеткилделер.\nАлександр Алексеевич улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ јаткан кеми керегинде айдып тура, Манјӱректи Японияла, Италияла канайып тӱҥейлеер, је јаан јашту улустыҥ аргалары олордыҥ јурт јеезезинде тапту јакшы, ороондо ветерандардыҥ пенсияга чыгатан ӧйин узадып, бис карын да јиидиркеп калдыбыс деп кокырлайт. Јуртта пенсионерлердиҥ тоозы, чындап та, кӧп болуптыр. Ишјоктордыҥ бӧлӱгинде учетто бу јаан јуртта бӱгӱнги кӱнде бир ле кижи туруп јат. Анда да эмес, бу кижи фондко јӱк ле 3-чи классту шоферго ӱренип аларга келген. Јурт јеезеде бойлорын ишле јеткилдеп турган улустыҥ тоозы база ас эмес. Олордыҥ кӧп сабазы сувенирлер эдип, оны садып јадылар.\nГаз Манјӱрекке эки неделе мынаҥ кайра келген. Озерное јурттыҥ эл-јоны јажыл одыруны база тузаланып јат. Газтыҥ трубалары салылган јерлер ойто асфальтла јайылат. Улус аргалар табып, тӧс магистральга колболот. Бӱгӱнги кӱнде кӧк одыруга колболорго 85 тура белен. Бир сӧслӧ, Манјӱрек тургуза ӧйдӧ газла толо јеткилделген. Јурт јеезениҥ јааны кӧк одыруныҥ линиязы кӱӱнзеген улустыҥ айылдарына кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрилер деп бӱдӱмјилейт.\nЈаскы иштердиҥ тоозында суулардыҥ јараттарын тыҥыдары аайынча иштер база бар. Бу јанынаҥ анчада ла Озерной јуртта јаан иштер эдилген. Мында 2 миллион салковойдоҥ ажыра акча тузаланылган. Манјӱректе сууныҥ јараттары база чыныкталган. Быјыл кар јаан болгон. Јурттыҥ јаан јашту улузы мындый калыҥ кар калганчы катап качан болгонын ундып та салгандар. Је јурт јеезениҥ эл-јоны оноҥ база јеҥӱлӱ чыккан. Уур-кӱч айалгаларда олорго ГЛК јаан болужын јетирет. Јеезениҥ бойында кӱчтӱ эки трактор бар. Олор аргадап турбай.\nМанјӱректе балдардыҥ туразы, школ, балдардыҥ садиги, искусстволордыҥ школы једимдӱ иштейт. Јуртта анайда ок эмчиликтиҥ амбулаториязы бар. Улус аймактыҥ эмчилигине эмес, а кӧндӱре ле јурттыҥ эмчилерине баштангылап јат. Александр Алексеевич јеезениҥ бюджедин јокту деп айдып болбозым, је оны анайда адаарга бастыра тӧзӧлгӧлӧр бар деп айдат. Ол кӱнӱҥ сайын бӱдӱрип турган керек-јарактарын ӧрт ӧчӱреечилердиҥ ижиле тӱҥейлейт. «От-јалбыш» кайда озо чыгар— удура ла оны бӧктӧӧргӧ келижип јат. Чыгарылып турган акчала уур-кӱчтердиҥ бастыразыныҥ аайына чыгар арга јок. Келер ӧйгӧ озолодо иштеер керек, је «кармандар» ӧйинеҥ ӧткӱре јука.\nПрезидент јербойында бойын бойы башкарынып јадатан органдарды тыҥыдар, олордыҥ акчазын кӧптӧдӧр керек деп айткан. Ченемелдӱ башкараачы эмди бу иште олорго јаан салтарын коронавирусла колбой тура берген айалгалар јетирер болбой деп чочыйт. Ол јурт јеезелердиҥ јаандарына профессионал байрам алдында Россияныҥ башкарузыныҥ председатели болгон Дмитрий Медведевтиҥ кӱӱнземелин айдат: «Акча јок, је слер уулдар, тудуныгар».\nАлександр Алексеевич јербойында бойы башкарынып јадатан органдардыҥ байрамы бистиҥ ороондо јуукта јаҥы, 90-чы јылдардыҥ башталганынаҥ ала темдектелип јат деген. Туку Екатерина тужын эске алынзабыс, оныҥ тӱӱкизи јаан деп темдектейт. «Бу кире ӧйгӧ јурт јеезелердиҥ ижин кубултар деген умзаныштар бисте кӧп катап болгон. Је эл-јон јербойында бойын бойы башкарынып јадатанын бойлорыныҥ кӱӱниле талдагылап јат. Оныҥ учун оны кубултар, ӧскӧртӧ тӧзӧӧр лӧ јоголтор деген мууканыштар темей керек болуп јат. Бойын бойы башкарынып јадатан органдардыҥ јӱрӱмде болотон учуры бар» — деп, ол ајарат.\nКажы ла јуртта дезе оныҥ турган јериниҥ, экономиказы-ныҥ, јаҥжыгуларыныҥ, ээжилериниҥ, улузыныҥ кылык-јаҥыныҥ аҥылулары бар. Учуры јаан бу аҥылуларды јаантайын ајаруда тудар керек, олор јогынаҥ не де болбос, јаткан јеринде јаткан улус дезе шак андый болзын деп кӱӱнзеп ле амадап турганы учун, ол президенттиҥ јербойыныҥ бюджедине ајаруны тыҥыдар керек деген јакылтазы јӱрӱмде бӱдерине иженип турганы керегинде айтты.\nС. ТРИЯНОВАНЫҤ фотојуругы


«Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, бийик кирелте болор» - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ кичӱ ээлемдериниҥ башкараачыларыныҥ једиминиҥ јажыды иштеҥкейинде. Пӧтӱктерле эрте турары – ол ӱренишкен керек. 7-8 саатта КФХ-ларда иш кайнап јат. Анчада ла эмди, качан мал-ашка азырал белетеериниҥ кидим ӧйинде. Аймактыҥ јурт бӧлӱгиниҥ ишчилери бу ӧйдиҥ јакшы кӱндеринде чырмайып иштейдилер. Кӱн чыкканнаҥ ала ашканча ла иштеерге келижет. Албатыда: «Бир кӱн тегин отургаҥ – азыралды јылыйткаҥ» деп тегин айдылбаган эмей.\nЭкинурдагы јурт јеезениҥ Быргасты турлузында Иртаковтордыҥ мал-ажы турат. Јурт ээлемниҥ азырал белетеер кидим ӧйи де болзо, биске «Иртаковтор» деп КФХ-ныҥ турчызы Олег Иртаковло куучындажар айалга болды.\n—Олег Дмитриевич, бойыгар, билелик фермагар керегинде куучындап берзеер?\n—Мен Экинурда кӧп балдарлу биледе чыккам, ӧскӧм. Бистиҥ ада-энебис иштеҥкей улус, тӧрт балазын јаштаҥ ала иштеерге ӱреткен. Экинурдагы орто ӱредӱлӱ школды божодоло, мен 1993 јылда Горно-Алтайсктагы университеттиҥ физико-математикалык факультедине киргем. Оноҥ иштеп тура, экономисттиҥ ӱредӱзин алдым. Калан инспекцияда, ДРСУ-да, јуучыл комиссариатта, Россельхозбанкта иштегем. Айыл-јуртту, эки балалу.\nБистиҥ мал-аш азыраар билелик ферма 2009 јылда тӧзӧлгӧн. Ончозын јаҥы куру јерде баштаганыс. Эмди бистиҥ мал-аш ла ӧзӱмдер ӧскӱрер ээлем эрчимдӱ ӧзӱп јат. Фермада мал-аштыҥ дворлорын тутканыс, кыраларды чедендегенис, электроот ӧткӱргенис, јурт ээлемниҥ техниказын ла јепселдерин, герефорд ло ак башту казах укту уйлар садып алганыс, олорды Караколдоҥ ло Талицадаҥ экелгенис. Онойдо ок бойыстыҥ јербойыныҥ ӱӱри бар. Кыраларды ла чабар јерлерди улайын элбедип турус. Билениҥ фермазында бойыс ла тӧрӧӧндӧрим иштейт, јас-кӱс иштерге, кыра ла азырал белетеер ӧйдӧ, улус јалдайдыс, јӧптӧжӱле ишјалын тӧлӧйдис.\n—Мал-аш азыраарга кӱч пе?\n—Кӱч, је јилбилӱ. Ӧзӱмдер ӧскӱрерге јеҥил, је ондо ай-кӱннеҥ камаанду чочыдулар бар. Ӧзӱм ӧскӱрерине кӧрӧ, мал-аш азыраарында ондый чочыдулар ас. Је ондый да болзо, ӧзӱм-азырал белетеериниҥ ижи ле технологиялары эмеш јеҥил. Мал-аш азыраарында кӱнӱҥ сайын кичеемел керексип турган тирӱ, кору малла иштеер керек. Темдектезе, уйды кажы ла кӱн азыраар, сугарар, саар керек. Бистиҥ тергееде мал-аш азыраганы артык, нениҥ учун дезе, оныҥ кирелтези, ӧзӱмдер ӧскӱргенине кӧрӧ, бийик.\n—Слер арбынду азырал белетеп аларга нени эдип туругар?\n—Кӧп азырал ла чыҥдый продукция аларга азыралды азотло, фосфорло, калийле теҥ-тай јеткилдеер керек. Ченемелдӱ аграрийлер билер: ӧзӱмниҥ тӧс элементи азот. Ол ӧзӱмди јаҥыс ла азырап турган эмес, је анайда ок ол бескезин јаанадып ла веществолордыҥ айланыжын тӱргендедип јат. Оныҥ учун јуртээлемдик продукцияныҥ тӱжӱмин ле чыҥдыйын бийиктедерге, азотту удобрениелерди чын тузаланар керек. Азырал ӧскӱрип, бис кыртыштаҥ тузалу элементтердиҥ кезигин јоголтып јадыс. Байлык удобрениелер ӧзӱмдерди бастыра јанынаҥ јеткил «азырап», бу сурактыҥ аайына чыгып, кыртыштыҥ тузалу элементтерин артырып туру. Бис кыралардагы јас-кӱс иштерде минеральный удобрениелерди тузаланганыс ла кӱскиде јакшы тӱжӱм алганыс.\n—Бӱгӱн укту мал-аш азыраары керегинде кӧп айдыжат. Слердиҥ санаагарла болзо, бисте кандый укту уй-мал азыраар керек?\n—Кичӱ ээлемдерде, айылда уй-мал ӧскӱрерге фермерге оныҥ угын, ӧзӧр-кӧптӧӧр аргазын ла кандый айалгада азыраарын билип алар керек. Темдектезе, герефорд укту уйлар телекейде јарлу ук, олор ай-кӱнниҥ айалгазына ӱрениже берет. Олор тӱрген ӧзӧт лӧ кӧптӧйт. Бӱдӱн-јарым јылдаҥ олор бозуларлу болор аргалу. Ак башту казах укту уйлардыҥ кыска ла тӱс тӱги кышкаары калыҥ ла быјыраш боло берет. Бу уйлар ай-кӱнниҥ ӧскӧ айалгаларына тӱрген ӱренижип, бескези база тӱрген јаанай берет.\nУйлар азыраганы јӱк керектӱ билгирлерлӱ ле ченемелдӱ улуска кирелте экелер. Јылдыҥ јылу да, соок то ӧйинде олорды кичеериниҥ, азыраарыныҥ аҥылузына ајару эдер керек. Уйларды улайын ла чотко алар керек, јыл ичинде тӧрӧбӧгӧн уй сӱт те бербези јарт. Ондый бир уйдыҥ чыгымы јылына 15 муҥ салковой.\n—Государствоныҥ јӧмӧлтӧзи керегинде – КФХ кандый субсидиялар алып туру?\n—Јурт ээлем – кажы ла ороонныҥ экономиказыныҥ јаан бӧлӱги. Јериниҥ кыртыжынаҥ, ай-кӱнниҥ айалгазынаҥ камааны јогынаҥ, эҥ јаан ӧзӱмдӱ промышленный ороондор до тӧрӧл јурт ээлеминиҥ ӧзӱмине кӧп акча-манат салат. Бистиҥ де государство јурт ээлемниҥ ишчилерин, ол тоодо бистиҥ тергееде ээлемчилерди башка-башка субсидияларла јӧмӧп туру. Олор керегинде јилбиркеген фермерлер республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ эмезе Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгинеҥ, онойдо ок јурт ээлемчилердиҥ ватсапта группазынаҥ билип алар аргалу…\n—Слердиҥ санаагарла, јурт ээлемниҥ аргачылыгында јакшы једимдерге јединер арга бар ба?\n—Арга бар, је ончозын јакшы пландап алар, кӧп иштеер ле бойыныҥ аргачылыгы учун «оорыыр» керек. Калыкта мынайда айдылган: «Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, јакшы кирелтелӱ болорыҥ».\n—Куучын-эрмек учун быйан, Олег Дмитриевич. Кӱч, је керектӱ ижигерде Слерге чыдамкай, ийде-кӱч ле једимдер кӱӱнзейдим.


Ӧмӧлик иш албатыныҥ амырын јеткилдейт - altaicholmon\nӦмӧлик иш албатыныҥ амырын јеткилдейт\nКаршулу керектердиҥ тоозы астайт, каршулу керектердиҥ аайына чыгары кӧптӧйт деп, Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ коллегиязыныҥ јуунында темдектелген. Бӱгӱн бис АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри, полицияныҥ генерал-майоры\nПавел ГАВРИЛИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турус.\n—Јыл тӱгенген соҥында, ӧткӧн ӧйдӧги иштиҥ уч-турулталарын кӧрӱп, келер ӧйгӧ амадулар тургузылат. Республикан МВД-ныҥ башкартузыныҥ кӧрӱмиле болзо, тӱгенген јыл ведомствоныҥ ижинде кандый јыл болгон, келер ӧйдӧ не сакыйт?\n—Текшилей айтса, јербойында албаты-јонныҥ тыш-амырын, јасактардыҥ ээжилерин буспазын республикан МВД толо кеминде јеткилдеген. Ведомствоныҥ структуразында былтыр болгон оптимизация, акча-манатла јеткилдеш јанынаҥ кезик кирелендириштер полицияныҥ текши ижине буудагын јетирбеген. Полицияныҥ аймактардагы бӧлӱктериниҥ арга-кӱчин тыҥыдары јанынаҥ иштер улалган. Болгон јаҥыртулар керегинде айтса, Россияныҥ МВД-зыныҥ Майма аймак аайынча бӧлӱги ле Чамал аймак аайынча отделениези таҥынаҥ подразделениелер болуп иштеп баштаган.\nАнайда ок миграцияныҥ сурактары аайынча башкартуныҥ, Россияныҥ МВД-зыныҥ Улаган аймак аайынча отделениезиниҥ эмдиги ӧйдиҥ ээжи-некелтелерине келижип турган јаҥы туралары тузаланарына табыштырылган.\nКӧп албаты-јон јуулып турган 2 муҥ кире керек-јарактарда тыш-амыр айалга болорын, ээжи-некелтелер буспазын јеткилдееринде полицияныҥ ишчилери эрчимдӱ турушкан. Ол тоодо РФ-тыҥ президентиниҥ талдаштарында, Улаганда ӧткӧн Эл Ойында, ӱнбериштиҥ бирлик кӱнинде ле о. ӧ. Олор амыр-тыш айалгада ӧткӧн. Футболло телекейлик чемпионат ӧдӱп турарда, бистиҥ 200-теҥ кӧп ишчилерис (тергеедеги полицияныҥ ишчилериниҥ 1/6 бӧлӱги) маргаандар болгон јерлерде токыналу айалга болорын эки айдыҥ туркунына јеткилдеген. Олордыҥ ижин Россияныҥ МВД-зы ла ичбойындагы керектердиҥ Калининградский область аайынча башкартузы бийик баалаган. Ол кире кӧп полицейскийлер ары ишмекчи јол-јорыкка јӱре берерде, јербойында арткандары мында амыр-тыш айалга болорын једимдӱ јеткилдегенин темдектеер керек.\nАдылу 210 рейд ӧткӱрилген, 220 каршулу керек ле 3,5 муҥ кире административный јаҥбузуштар илезине чыгарылган. Бу шиҥжӱ-рейдтер ӧткӱрилип турарда, эл-јон ло јондык биригӱлер база турушкан. Онызы патрульный нарядтардыҥ ижи текшилей ӧдӧрине ле эл-јон ортодо јартамалду иш ӧткӱрерине камаанын јетирген. Бу ишке јаан болужын бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн 37 албаты дружиналар јетирген, олордыҥ адынаҥ 297 кижи турушкан болгон. Мындый ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында 232 керек-јарак ӧткӱрилген, 178 административный јаҥбузуштар болбозы озолондыра јеткилделген.\n—Каршулу керектердиҥ аайына чыгарыныҥ кӧргӱзӱлери полицияныҥ ижиниҥ тӧс кӧргӱзӱзи болот. Бистиҥ тергеениҥ полицейскийлери бу јанынаҥ јаантайын бийик кӧргӱзӱлерге једет. Ӧткӧн јылда айалга кандый болды?\n—ОВД-ныҥ ижин баалаарында тургуза ӧйдӧ башка-башка кӧргӱзӱлер ајаруга алылат. Темдектезе, уголовный розысктыҥ службазыныҥ ижин каршулу керектердиҥ тоозы, олордыҥ аайына канча кире кеминде чыкканы, јасактыҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрери ле ӧскӧ дӧ айалгалар ажыра кӧрӱп јат.\n2018 јылда ичбойындагы керектер аайынча органдарга эл-јонныҥ адынаҥ 48 муҥ 297 баштану болгон. Бу јетирӱ-баштанулардыҥ кӧбизи криминал учурлу керектерле колбулу эмес, олор кӧбизинде административный јаҥбузуштар јанынаҥ эдилген. Каршулу керектер керегинде баштанулардыҥ тоозы, алдындагы ла ӧйдӧ чылап ок, 30 проценттеҥ ашпаган. Каршулу керектер керегинде 13 муҥнаҥ кӧп баштанулар јанынаҥ аайлаштыру ӧткӱрилген.\nӦткӧн јылда республикада болгон каршулу керектердиҥ тоозы 0,6 процентке астаган. Јажы эр кемине јетпегендер ортодо текши криминал айалга киреленген де болзо, јаш улус биригип, јаҥбузуштар эдери эмеш кӧптӧгӧн. Быјыл бу айалгага аҥылу ајару эдер керек.\n—Павел Владимирович, «эзирик каршулу керектер» бистиҥ тергееде курч сурактардыҥ бирӱзи болот. Тергеениҥ полицейскийлери бу суракла колбулу айалганы оҥдолторы јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрет?\n—Чындап та, «эзирик каршулу керектер» бистиҥ тергееде курч сурактардыҥ бирӱзи болуп артканча. Озолондыра профилактикалык иштер ӧткӱрип турганыныҥ шылтузында бу да сурак јанынаҥ јакшы јанындӧӧн кубулталар бар. Эзирик улус каршулу керектер эткениниҥ тоозы 2016 јылдаҥ ала эмештеҥ астап келген. Оноҥ озо ӧйдӧ эзирик улус эткен каршулу керектердиҥ тоозы бастыра каршулу керектердиҥ тоозынаҥ 49,2 процентке једип туратан болгон. Ӧткӧн јылда бу тооныҥ кеми 47,9 процент болды. Текши Россия кеминде алза, бу јанынаҥ орто кӧргӱзӱ 30 процент. Бис кандый да билдирлӱ једимдерге јеткенис деп айдарга эрте, је андый да болзо, бу јанынаҥ текши айалга бир эмештеҥ оҥдолып турган. Кажы ла тооныҥ кийнинде кижиниҥ јӱрӱми болгоны биске јаан учурлу.\nБылтыр алкогольду ла спирттӱ продукцияныҥ, ол тоодо эки учурлузыныҥ, јасактыҥ ээжилерине келишпес ӧдӱштирӱзиниҥ кемин астадары јанынаҥ иштер ӧткӱрилген. 579 шиҥжӱ ӧткӱрилерде, ээжи-некелтелерди бускан 124 учурал илезине чыгарылган, 13 уголовный керек ачылган. Анайда ок ӧдӱштирӱнеҥ кеми 1227 литр андый продукция алылган, текши кеми бир миллион салковойдоҥ кӧп штрафтар салылган. Бу ууламјы јанынаҥ иштер ӧткӱрилип те турган болзо, андый продукцияла, чейинти-суррогат алкогольло улус корондолгон 46 учурал болгон. Мынаҥ улам 31 кижи корондолып божогон.\n—Наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзиле тартыжары, јолдордо јеткер болбозын јеткилдеери республикан МВД-ныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары болот. Бу јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде айдып ийзеер?\n—Наркотиктерлӱ ӧзӱмдер ӧзӱп турган текши кеми 67 гектардаҥ кӧп 140 јер бар болгоны илезине чыгарылган, ол јерлер јоголтылган. Бу иште волонтерлорды тартып алары эрчимделгенин темдектеер керек.\nНаркотиктерле колбулу айалга јербойында андый ла кызалаҥ эмес болгоны темдектелет. Је бу айалгала колбулу курч сурак тӱҥей ле бар. Тергеениҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ јетирӱзиле, наркотиктерди тузаланып турган ла учетко тургузылган улустыҥ тоозы 560. Бу улустаҥ 266 кижи наркотиктердеҥ камаанду болгоны темдектелет. Былтыр наркотиктерди баштапкы ла катап тузаланган 21 кижи илезине чыгарылган, онызы 2017 јылдагызынаҥ кӧп. Јажы эр кемине јетпегендер наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзинде турушканы јаан чочыдулу, олор бу јанынаҥ 19 каршулу керек эткен.\nЈолдордо јеткер болдыртпазы јанынаҥ айтса, ПДД-ныҥ ээжилерин бускан 400 муҥнаҥ кӧп учуралдар болгон. 1,5 муҥ кижи эзирикке маҥтатканы илезине чыгарылган, ээжилерди бускан 817 кижиге административный арест эдилген, 733 кижинеҥ тискинчиниҥ правазын айрып алган.\n2018 јылда ГИБДД-ныҥ ишчилериниҥ тоозы 10 процентке астадылган да болзо, јолдордо јеткер-неме болбозын јеткилдеерине ууландырылган аҥылу иш-керектердиҥ тоозы алдында болгон кеминеҥ ас болбогон. Онызы јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ салтарларыныҥ кемин кирелендирер арга берген.\n—Госучреждениелерге баштанулардыҥ кӧбизи эмди государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ Бирлик порталы ажыра эдилет. Бу иш МВД-ныҥ бӧлӱктеринде канай тӧзӧлгӧн?\n—РФ-тыҥ Президентиниҥ Јарлыктарыныҥ некелтелерин бӱдӱрип тура, эл-јонго эдилип турган государственный јеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган тӧзӧмӧл лӧ практикалык иштер ӧткӱрерин оноҥ ары улалтканыс. Былтыр граждандарга 100 муҥнаҥ кӧп государственный јеткилдештер эдилген, ол тоодо 56 муҥ 455-зи электрон бӱдӱмле. Бастыра јеткилдештер чыҥдый кеминде ле нормативный тап-эриктик акттарда темдектелген ӧйдиҥ туркунына ӧткӱрилген. Онызын јеткилдештерди алган улустыҥ 99,9 процентиниҥ айтканы керелейт. Быјыл бу јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийик кеминде болорын јеткилдеери јанынаҥ иш оноҥ ары улалар.\n—Миграцияныҥ бӧлӱгинде јасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрерине шиҥжӱ аайынча иш канай тӧзӧлгӧн?\n—Улус ары-бери кӧчӧриниҥ тоозы былтыр он процентке кӧптӧгӧн болгон. Ӧскӧ ороондордыҥ 12 муҥ кижизи учетко тургузылган. Јасакка келишпес миграцияга удурлажарга, УФСБ-ла, погран башкартула, прокуратурала, УФСИН-ле кожо бу ууламјы јанынаҥ оперативно-профилактикалык ла аҥылу керек-јарактар ӧткӱрилген. Бастыра 3 муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер ӧткӱрилген, миграционный јасакберимди бускан бир муҥнаҥ кӧп учуралдар илезине чыгарылган. Ӧскӧ ороондордыҥ 18 кижизи Россия Федерацияныҥ јеринеҥ административный ээжи аайынча аткарылган, бир кижини депортировать эткен.\nАдакыда айдарга турганым: ичбойындагы керектер аайынча органдарга молјолгон иш-керектерди једимдӱ бӱдӱрерге, республиканыҥ государственный јаҥыныҥ, тап-эриктер корыыр органдарыла, эл-јонло јуук колбуда иштейдис. Республиканыҥ башкарузына бистиҥ каршулу керектер болдыртпазына ууландырылган иш-керектеристи акча-манатла јӧмӧп турганы учун јаан быйан. Темдектезе, «Алтай Республиканыҥ јеринде јаҥбузуштар болбозын јеткилдеери, эл-јонды кызалаҥ айалгалардаҥ корулаары аайынча комплексный иштер» деген государственный программала колбулу иштерди ӧткӱрерине јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nТап-эриктер корыыр органдардыҥ бастыра башкараачыларына ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйан. Мындый ӧмӧлик иш ичбойындагы керектер аайынча органдарга албаты-јон ортодо амыр-тыш јадын-јӱрӱм болорын јеткилдеер арга берет.


Туйказынаҥ кезери астаган - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ казенный ла автоном учреждениелериниҥ директорлорыныҥ ла специалисттериниҥ шӱӱлтезиле, 2017 јыл Россия Федерацияда Экологияныҥ јылы деп јарлалганыла колбой, арка-тууларда ширтеечи иштер, ол тоодо рейдтер ӧткӱрери кӧптӧдилер, оныҥ учун анчада ла јаҥныҥ аймактардагы органдары ар-бӱткенди чеберлеерине окылу организациялардыҥ ишчилерин ууламјылаганыныҥ ӱстине, бу керекке эл-јонды тартып алар учурлу.\nJыл башталганынаҥ бери агашты корыычы инспекторлор Алтай Республиканыҥ аркаларында ла тууларында бир муҥ кире рейд ӧткӱрген, бу кӧргӱзӱ 2016 јылдыҥ баштапкы јарымында ӧткӱрилгенинеҥ ӱч катап кире кӧп.\nТап-эрикти корыычы органдарга агашты тузаланары керегинде јасактарды бускан 80 кире материал аткарылган, ондор тоолу уголовный керектер ачылган.


13.05.2022 - altaicholmon\nПекиндеги Олимпиаданыҥ јеҥӱчилдериле туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындардыҥ чанала јӱгӱрери аайынча јеҥӱчилдериле тушташкан. Туштажу Турачак аймакта Йогач јуртта ӧткӧн. Ондо Россияныҥ јарлу спортчылары Сергей Устюгов, Денис Спицов ло Юлия Ступак турушкан. Бу туштажуга Олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Иван Якимушкин, Сибирьдиҥ чаначылары — Кемеровский областьтаҥ Александр Бессмертных, Алтай крайдаҥ Яна Кирпиченко ло Никита Денисов\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде «Ӱргӱлјик полктыҥ» колонналарына Алтай Республикада 24 муҥнаҥ кӧп улус турган. Горно-Алтайсктыҥ тӧс оромыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучылдарыныҥ сӱр-кеберлерин тудунган 5 муҥнаҥ кӧп улус баскан. Туулу Алтайда «Ӱргӱлјик полк» сегизинчи катап ӧткӱрилди. 2020 ле 2021 јылдарда коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам бу акция онлайн аайыла ӧткӧн. Быјыл эпидайалга оҥдолгон учун кӧп эл-јон јуулыжар


Гёпперт-Майер, Мария — Википедия\nнемецтеп Maria Göppert-Mayer\nкичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱни 1906(0006-28-1906)[…]\nКатовице[d], королевство Пруссия[d], Германская империя[d]\nкочкор айдыҥ 20 кӱни 1972(0002-20-1972)[…] (65 јаш)\nСан-Диего[d], Калифорния[d], США[d]\nфизик, учёный-ядерщик, преподаватель университета\nМайер, Джозеф Эдвард[d]\nКайралдары ла премиялары\nНобельдиҥ физикала сыйы[d] (1963)\nӰй улустыҥ магыныҥ национал залы[d] (1996)\nКеендиктиҥ ле билимниҥ американ академиязыныҥ турчызы[d]\nМари́я Гё́пперт-Ма́йер (немецтеп Maria Göppert-Mayer; 1906 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде, Катовице деп јерде, Герман империяда — 1972 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде, Сан-Диего, США) — физик, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады, (1963), Ханс Йенсенло кожо сыйдыҥ јарымын ӱлешкен, орустап «за открытия, касающиеся оболочечной структуры ядра»; сыйдыҥ экинчи јарымын Юджин Вигнер деп кижи орустап «за вклад в теорию атомного ядра и элементарных частиц, особенно с помощью открытия и приложения фундаментальных принципов симметрии») алган. США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы (1956).\n2 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nБиографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМария Гёпперт-Майер профессор (педиатр) Фридрих Гёпперттиҥ билезинде јаҥыс бала болгон, энези литература ла тилдердиҥ ӱредӱчизи болгон, Мария Гёпперт. 1910 јылда олордыҥ билези Гёттинген јаар кӧчкӧн, Гёттингенский университетте адазын, педиатрияныҥ профессорын ишке алган . Јаштаҥ ла ала Мария студенттер ле университеттиҥ ӱредӱчилериниҥ ортодо болгон, ондый интеллектуалдар: Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак ла Вольфганг Паули ле о.ӧ. 1924 јылда ол университетке экзамендер табыштырала (Abitur) кӱскиде ӱредӱге кирген. Макс Борнаныҥ, Джеймс Франктыҥ ла Адольф Виндаустыҥ лекцияларын угуп туратан. 1930 јылда ол Джеймс Франк деп кижиге барган. Удабай ла олор США јаар, Майердиҥ тӧрӧлине кӧчкӧндӧр.\nОныҥ кийнинде бир канча јылга Гёпперт-Майер Джонс Хопкинстиҥ университединде Балтимордо 1931 јылдаҥ ала 1939 јылга јетире акча тӧлӧмир јокко ло иштеген, 1940 јылдаҥ 1946 јылга јетире Колумбияныҥ университединде иштеген. Чикагоныҥ университединде ол база иштеген. Иш-јал тӧлӧп турган јер табар арга јок болгон, бир јанынаҥ, сӱрекей кӱч айалгалар учун (великая депрессия), экинчи јанынаҥ Марияныҥ ӧбӧгӧни мында профессор болуп турган, тӧрӧӧн улуска јарабас болгон. 1940 јылда ӧбӧгӧниле кожо «Статистическая механика» деп бичик чыгарган.\nАргоннский национал лабораторияны 1946 јылда тӧзӧгӧн кийнинеҥ Гёпперт-Майерге теоретический физика деп бӧлӱкте билим ишчи болуп јарым ставкага иштеерге јараткан. Ол ло ӧйдӧ билимчи јаан шиҥжӱ ижин ӧткӱрген: орустап , бу ижиле ол кийнинде Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады боло берген.\nКайда да бу ла ӧйлӧр киреде, (Гёпперт-Майердеҥ чек башка) немец физик Ханс Йенсен ондый ла ок теорияны тургускан (оболочечный модель ядра). 1955 јылда олор экӱ орустап «Элементарная теория оболочечной модели ядра» деп бичик чыгаргандар. 1963 јылда Нобельдиҥ физикада сыйын алган кийнинде Гёпперт-Майер айткан: «Ишти бӱдӱрерге сыйды алганынаҥ» канча катап јилбилӱ болгон» (орустап «Сделать работу было вдвое интереснее, чем получить приз за неё»).\n1940 јылдардыҥ учында, 1950 јылдардыҥ бажында ол («расчёты по поглощению излучения») Эдвард Теллерге чотоп берген, водородный бомба эдерде ол чотомолдорло тузалангандар.\nГёпперт-Майер божогон кийнинде Американ физикалык биригӱ оныҥ адыла адалган (јиит билимчи ӱй улустыҥ ижи јаҥы ла башталып турарда беретен) сый јӧптӧгӧн. Кажы ла билим кандидат ӱй кижи сыйдыҥ акчазын алар аргалу, онойдо ок бойыныҥ шиҥжӱ ижи аайынча тӧрт билим учреждениеде лекциялар кычырар аргалу. Чикагский университет база кажы ла јыл сыйды јиит билимчи ӱй кижиге, эмезе инженерге берет. Калифорний университет (Сан-Диегодо) јылдыҥ ла Гёпперт-Майердиҥ адыла адалган симпозиум ӧткӱрет, ондо шиҥжӱчил ӱй улус јуулыжып, эмдиги ӧйдӧ билимниҥ сурактарын шӱӱжет.\nЈуруктардыҥ кӧмзӧзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГёпперт-Майердиҥ кол салганы\nГёпперт-Майердиҥ адыла адаган кратер\nМария Гёпперт-Майердиҥ портреди\nАјарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↑ 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica (англ.)\n↑ 2,0 2,1 FemBio: Банк інформації про видатних жінок, Frauendatenbank, Банк данных о выдающихся женщинах, Görkəmli qadınlar haqqında məlumat bankı\n↑ 3,0 3,1 Энциклопедия Брокгауз (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag\n↑ 4,0 4,1 4,2 Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science (англ.): Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century — Routledge, 2003. — Vol. 1. — P. 510. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2\n↑ Гёпперт-Майер Мария // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.\n↑ Ӱлекер:Us nas id\n↑ Гепперт-Майер М., Йенсен И., Элементарная теория ядерных оболочек, Иностранная литература, М., 1958 (перевод на русский под ред. Иваненко, Дмитрий Дмитриевич)\nТайантылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМатематическая генеалогия · zbMATH Open · MusicBrainz\nСӧзликтер ле энциклопедиялар\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nГенеалогия ла некрополистика\nBIBSYS: 90739524 · BNC: a11200108 · CiNii: DA00788659 · CONOR: 80864099 · GND: 119155680 · GTAA: 102901 · ISNI: 0000 0001 0986 5412 · LCCN: n87912011 · NDL: 00449248 · NKC: ntk20211109654 · NLA: 35336679 · NLP: A12508731 · NTA: 073541494 · NUKAT: n93125715 · LIBRIS: 75175 · SUDOC: 113462123 · VIAF: 72197794 · WorldCat VIAF: 72197794\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Гёпперт-Майер,_Мария&oldid=25671"\nISBN куулгазын ссылкаларын тузаланган бӱктер\nКичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱнинде чыккандар\n1906 јылда чыккандар\nКочкор айдыҥ 20 кӱнинде божогондор\n1972 јылда божогондор\nНобельдиҥ физикала сыйы\nАлфавит аайынча кижилер\nӰй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары\nАккаунт эдип алар\nАкча берип болужары\nБери улааган тайантылар\nФайлды серверге салар\nЈаантайын болотон тайанты\nБӱк керегинде информация\nБу бӱкти цитировать эдер\nPDF этире чыгарып алар\nКепке базатан версия\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 кичӱ изӱ ай 2021, 14:30.\nБу текст Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиялу; кезик тушта башка айалгалар кожулат. Јартын кӧрӧргӧ Эдинетен айалгаларды кӧрӧр.\nКуки керегинде заявление