«Чолмоны» — мениҥ jӱрӱмим…» - altaicholmon\n«Чолмоны» — мениҥ jӱрӱмим…»\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Валентина Николаевна БОКОНОКОВАНЫҤ ады-jолы тергеебис ичинде текши jарлу. Ол 40 jылдаҥ ажыра «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп, газеттиҥ ичкери алтамына ла ӧзӱмине jаан камаанын jетирген кижи.\nВалентина Николаевна Шабалин аймактыҥ Мукур-Чаргы jуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачызы Николай Николаевич Болчишевтиҥ ле Мария Васильевна Калачёваныҥ билезинде чыккан. Jаштаҥ ала Валентина Николаевнаныҥ эҥ jуук ла кару кижизи сок jаҥыс эjези Зоя Николаевна болгон. Ада-энези эрте jада каларда, эjези ле jестези Борис Поликарпович Кузьмин, кӧп балдар азырап турган да болзо, сыйнына ӱренерге, оноҥ иштеп, колго-бутка турарга jаан болужын jетиргендер. Эмди бойыныҥ jажы jаанаган Валентина Николаевна jеендерин, олордыҥ бала-барказын кӧрӱжип jӱрет. Тӧрӧӧн-туугандарыныҥ, кожо иштеген коллегаларыныҥ ортозында бу эпши jаан тоомjыда, ол «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ветерандарыныҥ совединиҥ jааны. А качан да редакцияныҥ эжигин ачып, иштеп келерде, ол 24 лӧ jашту болгон…\nВалентина Николаевна jӱрӱмде jарлу журналист болуп, бийик нерелӱ аттар ададып, тоом-\njыда jӱргенинде оныҥ школдогы баштапкы ӱредӱчизи Анисья Харитоновна Тыдыкованыҥ jаан камааны бар болгонын темдектейт. «Ыраак турлудаҥ деремне jаар школго келип jатканчам, уроктор тӱгенип калатан. Андый да болзо, таныкка, бичимелге сӱӱшти баштапкы ӱредӱчим ачкан»—деп, ол айдат. 5-чи класстаҥ ала кичинек кыс Шабалинниҥ школында ӱренип, мында интернатта jаткан. «Шабалинниҥ школы — мени jӱрӱмниҥ jолына ӱйдешкен, ӱредӱ, тӧзӧлгӧ берген jер»—деп, Валентина Николаевна куучынын улалтат.\nШколды божодып, jиит Валентина Чичке-Чаргыныҥ клубында, оноҥ ыраак Телеҥит-Сортогойдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 1964 jылда ол Горно-Алтайсктагы пединститутка ӱредӱге кирген. Мында jаан ченемелдӱ ӱредӱчилер алтай балдарды тӧрӧл тилин билип, ого ӱрензин, кийнинде тилин, албатызын эмдиги jииттер кӧдӱрбезе, кем кӧдӱрер деп, jаан таскадулу иш ӧткӱрген. Олордыҥ ортозында Нина Николаевна Суразакова база болгон. Бу кижи студент кыс Валентинага «кайдаҥ билериҥ, айса болзо, «Алтайдыҥ Чолмонында» да иштеериҥ» деп айдатан. Ол тушта бу сӧстӧр ырысту белге болуп калар деп кем билген…\nАнайып, тӱӱкиниҥ ле филологияныҥ факультединиҥ орус группазыла кожо бир канча алтай бала подгруппа болуп ӱренип барган. Валентина студент тужында кижиге барып, айыл-jуртту боло берген, удабай jиит биледе кызычак чыккан. Jаш балалу ӱренерге кӱч те болзо, ӱредӱни артыргызар деген санаа да, куучын да болбогон. Бойыныҥ кӱӱниле, албаданчагыла, эш-нӧкӧри Михаил Степановичтиҥ jӧмӧлтӧзиле студент эне ӱредӱзин jедимдӱ божодып ийген.\nОныҥ кийнинеҥ jиит специалист Каспа jурттыҥ школында иштеген, калада национальный школдыҥ интернадында таскадаачы болгон. Jе Валентина Николаевна ары jанынаҥ журналист болотон салымын сезип, 1969 jылда «Алтайдыҥ Чолмонына» келген. Ол тушта таныжы Игнат Яковлевич Чулчушев «jаҥы jылдаҥ ала газеттиҥ кеми jаанаар, ишчилер керек болор» деп айдып, келинди ишке «сӧстӧгӧн». Газеттиҥ редакторы болгон Николай Татукович Барантаев кандый ла ишти бӱдӱрерге белен эпшиге «удурумга завхозтыҥ ижине аларым, кел» деген.\nОл jылдарда редакция типографияныҥ экинчи этажында иштеген. Валентина Николаевнаныҥ эске алынганыла, бир ле кыпта канча-канча кижи отуратан, бастыразы ла jаан-jаан\nэр улус. Шак мындый айалгадаҥ ла иштиҥ учурлузы, газеттиҥ тоомjызы иле билдирген. Анайып, 1969 jылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 12-чи кӱни эпшиниҥ jӱрӱминде jаан темдектӱ ле учурлу кӱн болуп калган: оны «Алтайдыҥ Чолмонына» корректор болуп алгандар.\nИш ого тургуза ла jарай берген. Jарлу ла ченемели jаан журналисттерле кожо иштеери, олордыҥ тексттерин кӧрӱп тӱзедери каруулу ла jилбилӱ иш эмей. Ижин чындык бӱдӱрип, ол удабай ревизионный корректор боло берген. Бир эмеш ӧйдӧҥ редколлегия келинниҥ ижин баалап, оны культура бӧлӱктиҥ корреспондентине кӧчӱрген. Мында Валентина Николаевна ады jарлу поэт Лазарь Кокышевле кожо иштеген, бӧлӱктиҥ jааны Николай Ильич Тодошев болгон, бир эмеш ӧйдӧҥ—Нина Михайловна Тодошева.\nВалентина Николаевна «Чолмонныҥ» ӱч-тӧрт ӱйе корреспонденттериле кожо иштеген. Андый да болзо, баштап ла келерде, кандый кабинетте кандый корреспондент отурганын ол эмди де jарт эске алынат: «Ол тушта ӧмӧликте Николай Барантаев, Иван Шодоев («журналистиканыҥ школын биске бу кижи берген»), Михаил Качкышев, Александр Тодошев, Альберт Мундусов, Владимир Амургушев, Григорий Голубев, Николай Булбаков, Петр Балыкчинов, Владимир Бабрашев, Игнат Чулчушев, Иван Тошпоков, Тадынай Тодошев, Николай Тадыев, Сергей Тоюшев, Гавриил Калкин, Николай Юлуков, Ульяна Бабаева, Михаил Тодогошев, Нина Тодошева, Мирослав Чевалков, Александр Саймунов, фотокорреспондент Иван Кондратов, машинисттер болуп Галина Меновщикова, Людмила Сортыякова, Галина Каланчинова, корректорлор Юлия Куксина, Полина Тошпокова, Мария Чекова, Людмила Полушкина, приемныйда Светлана Тоюшева, бухгалтерлер Дина Голубева, Валентина Алексеева, курьерлер Анна Тодошева, Софья Фонякина иштегендер. «Эҥ jуук наjыларыма мен «Чолмондо» туштагам, Галина Мундукинала эмдиге jетире jуук нӧкӧрлӧжип jӱредис»—деп, ол айдат.\nКорреспондент болуп кӧндӱге берерде, Валентина Боконокованы каруулу качыныҥ ордынчызына отургыскандар. «Макет jураарга коркыйтам. Курьер болгон Анна Тапыевна мени «Не коркыйдыҥ? Jура!» деп арбап туратан, оноҥ ло jурап баштагам. Александр Иванович Тодошевле кожо иштегенис» — деп, ол эске алынат.\nСтепан Тюхтенев баш редактор болуп турган ӧйдӧ Москвада МГУ-ныҥ журналистика факультединде аҥылу бӧлӱк ачылган. Кем ӱренип барар деген сурак тура берген. Валентина Николаевна бойыныҥ кӱчин ле кӱӱнин билип, «барарым» деген. Ӱч балазын артыргызып, ыраак\nМосква jаар ӱредӱге барарга кӱч ле болгон. Jе эпши ӱредӱ аларын бек сананып, амадузына jедерге кичеенген. Ого jаан jӧмӧлтӧ болгон улус эш-нӧкӧри ле кайын энези. Ороонныҥ тӧс калазында эки jыл ӱренип, ол jедимдӱ ӱренеечилердиҥ тоозында да, партийный бюроныҥ эрчимдӱ турчызы да болгон. Тӱндер сайын балдарын сананып ыйлап туруп ӱренип алала, газеттиҥ македин jарандырары jанынаҥ дипломду jанып келген.\nАҥылу ӱредӱлу кижи «Алтайдыҥ Чолмонында» самаралар бӧлӱктиҥ jааны болгон, бир эмеш ӧйдӧҥ каруулу качыга кӧстӧлгӧн. Анайда, сок jаҥыс алтай газеттиҥ салымына бу кижиниҥ ижи, кӱӱни jаан камаанын jетирген деп айдар керек. Беш jылдыҥ туркунына каруулу качы болуп, ол Василий Тоеновло, ордынчылары Тамара Ерленбаевала, Клара Макошевала кожо ӧмӧ-jӧмӧ иштеп jӱргендер.\n20 jылдаҥ ажыра республикан газеттиҥ баш редакторы болгон Татьяна Туденеваныҥ jаҥы ла школды божодып, редакцияга иштеп келгени Валентина Николаевнаныҥ санаазында база jакшы арткан: «Кемзинчек кыс Таня Бочкина иштеҥкейиле, jайалтазыла ӧрӧ ӧзӱп, газеттиҥ башкараачызы боло берген. Анайда ок jажы jаан эр улустыҥ ортозында апагаш чамчалу уул араай отурып бичинетени база санаама кирет, ол Иван Белеков болгон».\n2000 jылдарда эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире газетке реклама ажыра бойына ӱзеери акча иштеер керек боло берген. Валентина Николаевна бу jаҥыртунаҥ туура калбаган. Реклама бӧлӱкти тӧзӧп, редакцияга ӱзеери акча иштеп баштаган кижи бу. Оныҥ кызы Оксана канча jылдарга бу бӧлӱктиҥ менеджери болуп иштеген, jеткерге туштап, jиит эпши ак-jарыктаҥ эрте jӱре берди… Jаан кызы Светлана «Алтайдыҥ Чолмонында» курьер болуп база иштеп ийген.\nВалентина Николаевна тӧс ижиле колбой республиканыҥ jондык иштеринде эрчимдӱ турушкан. 10 jылдаҥ ажыра редакцияныҥ проф-\nкомыныҥ председатели болгон. Ак-чек, бийик турулталу ижи учун jарлу журналист республикан да, ороонныҥ башкарузыныҥ да кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самараларыла кайралдаткан. Jондык сурактарды кӧдӱрип, ол кенектер, ӧскӱс балдар, jаан jашту ӧрӧкӧндӧр керегинде кижини ӧкпӧӧртӧр, санаага алдыртар jакшынак статьялар бичиген. Jӱрӱмниҥ кӱч айалгазына киргендердиҥ сурактарын кӧдӱрген, аайына чыгарга болушкан журналист эпшиге улус эмди де быйанду jӱредилер. «Jондык сурактарды кӧдӱрген эҥ артык журналист» деп ат Валентина Боконоковага jолду адалган эмей.\nБис, бӱгӱнги кӱнде «Чолмонныҥ» эҥ jиит корреспонденттери, В. Н. Боконоковала база иштеп ийдис. Кожо чай-чуй ичип, ӧткӧн ӧйдӧ редакцияда кандый jаҥжыгулар болгоны, jарлу поэт Лазарь Кокышевле иштегени керегинде ле оноҥ до ӧскӧ эске алыныштары сӱрекей солун болотон, ыраак командировкаларга да барып келетенис. Jол-jорыктарга Валентина Николаевна барарга сӱӱр, кожо jӱрген коллегаларын, тискинчилерди энезиндий алып jӱрер. Амыралтага чыгып, 40 jылдаҥ ажыра бичинген кижи амыр отурып албай, база да кӧп бичинген. Темдектезе ле, оныҥ «Сурак–Каруу» деген рубриказы кычыраачыларга кӧп ачык сурактарга каруулар, эп-сӱмелер табарга болушкан. Бӱгӱн ол «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ветерандарыла иштейт: байрамдарла уткуп, айылдарга барып, ӧйлӧ кожо ыраашкан улусты бириктирер кижи болуп калды.\nБыjыл «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 jылдыгын темдектеп jат. Газеттиҥ юбилейи—Слердиҥ байрамыгар ине. Эмди Слер эш-нӧкӧрӧӧр Михаил Степановичле кожо баркаларардыҥ балдарын кӧрӱжип отурадыгар. Мынайып ла амыр-энчӱ отурып, кӧп jаш jажап, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» jӱрӱминде эмди де эрчимдӱ туружыгар.\nСыгын айдыҥ 26-чы кӱни, 2017 ј. № 106


«Санаалу» домофондор - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ специалисттериниҥ јетирӱзиле, ол тегин ле домофондор, је олордо јеткерлӱ айалга керегинде эл-јонго тӱрген јетирӱ эдетен ӱзеери функциялар бар. Темдектезе, јеткерлӱ айалга болотон чочыду боло берзе, бир квартирага эмезе подъездтиҥ бастыра квартираларына динамиктер ажыра јетирӱ эдет.\nМындый јазалдар Горно-Алтайсктыҥ кӧп квартиралу 30-таҥ ажыра тураларында тургузылган.


Платье oodji Collection, цвет: темно-синий, мультиколор. 21911019/35173/7919F. Размер 42-170 (48-170) Люстра BENETTI Modern Fregio хром, 9хG9, коллекция MOD-062\nПитер, Международная, Клёновское, Опочка, Белинский, Ковдор, Новоуральск, Альметьевск, Протвино, Тимашёвск.


Алтай кижиге алтай тили не керек? - altaicholmon\nБӱгӱн республикабыстыҥ јаҥыс та колый-телий јонду эмес, је су-алтай јурттарында јаткан, алтай билелерде чыдаган да болзо, је тӧрӧл тилин билбес балдар кӧптӧйт, јииттерис алтайлап кычырып ла бичип билерин керексибей барган. Эмдиги ӧйдӧ алтай кижиге алтай тилин билери не керектӱ, тӧрӧл тилибистиҥ келер салымы кандый болгодый – Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, Евразияныҥ алтай билеге кирген калыктарыныҥ эл отоктор ортодогы Ассоциациязыныҥ башчызы, Арасейдиҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ сопредседатели Бронтой БЕДЮРОВЛО ӧткӱрген эрмек-куучын бу керегинде болды.\n–«Алтай тилди ӱренери балдарыска не керек? Школдыҥ кийнинде ӱредӱге кирерге, јакшы иштӱ болорго тӧрӧл тилиҥди билериҥнеҥ туза бар эмес. Орус, английский тилдерди јазап ӱрензе, туза оноҥ» – деп, эмдиги эне-адалар айдыжат. Слер бу керегинде нени айдарыгар, Бронтой Янгович?\n–Эмди Алтайдыҥ учуры сӱрекей бийиктеп јат. Алтай тилдиҥ учуры. Алтайга, анчада ла кӱнбадышта ла кӱнчыгышта, јилбӱ сӱрекей јаан. Бис јака јерде јадып, Улалудаҥ чыкпай јӱрӱп, мыны јетире оҥдобой јадыбыс.\nЧын, мында јӱрзеҥ, сеге алтай тилиҥ керек јоктый, орустап та куучындажып јӱргедийиҥ. Је республикадаҥ чыксаҥ ла, тилиҥди билбес, кемдӱ, једикпестӱ кижи болгоныҥ јарт боло берер. Черӱге барзаҥ, сен ӧскӱс болорыҥ. Ӱредӱге кирзеҥ, кемле де нӧкӧрлӧжип болбозыҥ.\nЈе, «мен Алтайдаҥ» дезеҥ, ончо тӱрк-монгол укту калыктар сеге тӧрӧӧнзиир. Тӧрӧл тилиҥди билер болзоҥ, сени кол бажында алып јӱрер, нениҥ учун дезе сениҥ јайааныҥ олордоҥ јаан, сен – алтай. Онызын олор јакшы билер. Эмди јӱрӱм кубулып калган, советтиҥ ӧйи эмес. Бойыныҥ јаҥынаҥ, бойыныҥ тилинеҥ тудунар, кемле карындаш болгонын билер керек. Ол тушта кижи, јон болорыҥ.\nМыны бис баштап ла туку качан, Москвада Литературный институтка ӱренип барала оҥдогоныс. Бу институт бӱткӱл ороонныҥ поэттериниҥ карындаштыгы болгон. Ондо Шатра Шатинов ногайларла, кумыктарла нӧкӧрлӧжип, бистиҥ тилди олордыҥ тилиле тӱҥейлеп, олор бистеҥ, бис олордоҥ алынып; Паслей Самык ӧгӱс калыктарла, байа азербайджандарла, туркмендерле нӧкӧрлӧжип, олордыҥ јаман-јакшызын кӧрӱп, бой-бойыстаҥ курчанып јӱргенис. Борис Укачин тувиндерле, буряттарла, орустарла најылажып јӱрген. Бистиҥ алтай тилисти ӧскӱреринде мынайып сӱрекей билдирлӱ једимдерге јеткенис.\nОл ӧйдӧги «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тилин эмдигизиле канайып тӱҥейлештиретен? Ӧлӧ-чоокыр тил болгон не, байа «смесь французского с нижегородским» дегениндий. Магомет деген балкар уул Литинститутка почтала келген газеттерге барып, бистиҥ «Чолмонысты» экелеле, айдып турар: «Слушай, Кӱлер, слушай, Јыман, в вашей газете опять ошибка вышла…» (каткырат). Текстте орус сӧстӧрди ол «ошибка» деп бодоп турган не. Бис ол ӧйдӧ тилисле јуук карындаштарга газедисти кӧргӱзеринеҥ чала уйалып туратаныс.\nОноҥ бери ӧткӧн 50 јылдыҥ туркунына бистиҥ алтай тилибис, литературный чӱмдӱ тилибис сӱрекей јаранып, чечектеп, јайылып ӧскӧн. Алтай литератураныҥ јаҥы ӧзӱми 1957 јылдыҥ учынаҥ ала башталган. Оныҥ бажында бистиҥ поэттер ле бичиичилер турган ла эмди де туруп јат. Нениҥ учун дезе оок калыктарда бичиичилер јаҥыс та «письменниктер» эмес, је тилдиҥ коручылдары ла ол ло ӧйдӧ тилдиҥ јайаачылары болуп јат. Ӱйедеҥ ӱйеге олор тилди јарандырып апарып јат. Баштапкы толку болуп Аржан Адаров, Лазарь Кокышев, Эркемен Палкин, Сергей Каташ, Сазон Суразаков келген. Олорды ээчиде экинчи толкула – Борис Укачин, Шатра Шатинов, Александр Ередеев, Паслей Самык. Ӱчинчи толкула – Јыбаш Каинчин, Кӱӱгей Тӧлӧсов, мен. Оноҥ 4-чи ӱйе – Борис Самыков, Јергелей Маскина, Јыман Белеков, Кӱлер Тепуков, 5-чи – Гӱзел Елемова, Сурайа Сартакова, Владимир Бабрашев, 6-чы – Байрам Кудирмеков, Аҥчы Самунов, кӧчӱреечи бӧлӱк… Москвада аҥылу ӱредӱ алган поэттер, бичиичилер келгениле бисте профессионал литература тӧзӧлгӧн. Бӱгӱн бисте чындык художественный кеминде ӧскӧн, ӧскӧ калыктардыҥ литературазындый ӧҥжӱк литературабыс бар. Тил ӧскӧниле кожо бис бойыс та ӧскӧнис.\n–Чын. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧткӧн јарым чак ӧйгӧ ӧзӱми албатыныҥ ӧзӧгинеҥ эмдӱ-тусту аржан тебилип чыккандый болгон. Је тил јанынаҥ эмдиги айалганы кӧрӱп, кӧгӱс шибеебис јукарган ба айса бу јӱрген ӧйистиҥ, кайылып-кайлыктанарыстыҥ темдеги бе деп сананадыҥ.\nБыјыл Слер тӱрк тилдердиҥ эмдиги айалгазы кӧрӱлген Парижте, ЮНЕСКО-до ӧткӧн тӱрк калыктар ортодогы конференцияныҥ ижинде, оноҥ Бишкекте ӧткӧн Алтаистика аайынча телекейлик форумда турушканаарды ла ондо алтай тилдиҥ ӧзӱминиҥ јолы, эмдиги айалгазы ла турган сурактары керегинде јаан томулгылу докладтар эткенеерди укканыс. Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болуп, ӧскӧ дӧ јамылар аайынча орооныстыҥ кӧп тергеелеринде болуп јадыгар. Бистий ас тоолу калыктардыҥ тӧрӧл тил јанынаҥ айалгазы кандый не?\n–Тилдиҥ айалгазы бӱгӱн ороон ичиндеги бастыра калыктарда тӱҥей. Тоозыла бистеҥ миллионго кӧп татарлардыҥ тил аайынча сурагы, чынынча айтса, бистийинеҥ коомой. Нениҥ учун дезе татарлардыҥ јӱк ле 25% Татарстанда јуртап јат, арткан 75% Калининградтаҥ ала Камчаткага јетире јадып, тӧрӧл тилин эс-бос ло билер. Башкирлер, чуваштар, буряттар, калмыктар, ӧскӧ дӧ тургун калыктар тӧрӧл тилин канайда корып алары јанынаҥ сананат ла санааркайт. Бу орооныста сӱрекей кӱч, куйка баш јымыраар јаан сурак…\nСананзам, балдарыстыҥ тӧрӧл тилин билерине коомой салтарын јетирген тӧс шылтак – алтай тилди ле литератураны школдордо ӱредерин кичеебей барганы. Алтай Республика тӧзӧлип, алтай ла орус тилдер государстволык тилдер деп јарлалып турарда ла оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ тилдердиҥ теҥ-тай ӧзӱмин јеткилдеер айалгаларды, байла, толо кичеебегенис. Бис эмес, бистиҥ окылу отурган јамылуларыс.\nМынаҥ озо муҥ јылга ӧскӱске јурттап, кандый да республика јогынаҥ, бистиҥ тилис артабаган. Ойрот-монголдордыҥ ортозында јӱргенис учун алтай тилис алтай болуп артып калган. Олор бисти ӱстинеҥ корулаган, бис дезе олордыҥ тилин ӱренеле, бойыстыҥ тилисти курчу-куйак эдип курчанып алып јӱргенис. Оныҥ учун алтай улус тӧрӧл тилине сӱрекей ӧҥзӱре. Мен «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп турарымда, јаҥы сӧстӧр кийдирер болзоҥ, газетте иштеген јаан ӧрӧкӧндӧр: «Сен казах сӧстӧрди не кийдирип тургаҥ» – деп ајару эдер. Бисле тазылы јаҥыс балкар, кумык, ногай, татар тӱрк тилдерди билеримди, тӧрӧл тилиме каршу этпеске, је тӱҥейлештирип, тилди байгызып, оны орус тилдий ээлгир, чӧйӧ, јымжак болзын деп јарандырарга турганымды олор ол ӧйдӧ јетире оҥдобой турган не, «бронтоизм» таап туруҥ дежетен.\nТилине ӧҥзӱре болгонын черепахага тӱҥейлеерге јараар. Бир јанынаҥ, ол јакшы – бойыныҥ тилин корулап, кожымак сӧстӧрди божотпой турганы. Је ол ок ӧйдӧ тилди ӧскӱрер, ӧҥжӱдер керек. Бис эмди республикалу, государственный литературный тилдӱ калык болуп јадыбыс. Бис бийик кемине једип калганыс. Эмди биске бойыбысты тӱрк калыктардыҥ тӧзи болгонысты кӧргӱзер керек. Оныҥ учун бистиҥ грамматикада, синтаксисте бачымдай јаҥыртулар ла тӱзедӱлер эдип алар јӱрӱмдик некелте туруп јат. Тургуза ӧйдӧ казахтардаҥ ала азербайджандарга јетире тӱрк тӧзине бурылыш башталып калды. Олор «арабтыҥ, перстиҥ, сарттыҥ сӧстӧри биске керек јок» деп, оны чыгара чачкылайт, тилдерин арутайт. Мында дезе тирӱ, слердиҥ акалар, ӧбӧкӧлӧр болгон бистиҥ алтайлардыҥ тили бар, бистеҥ бу сӧстӧрди алынып, ойто орныккар деп, мен олорго турумкай јартайдым. Алтайлар деп олор јаҥыс бисти эмес, хакастарды, туваларды, якуттарды – мусульман эмес тӱрк калыктарды адап јат. Бот, оныҥ јайаанын, бийик учурын билип алала, биске, алтайларга, тӧрӧл тилибистеҥ мойноор эмес, карын, бу тилибисти там тереҥжиде ӱренер керек. Анчада ла јаш улуска.\n–Эмдиги алтай билелердиҥ тӧрӧл тилинеҥ астыккан балдарын мен «Карусельдиҥ» балдары деп адайдым. Балдарыла алтайлап куучындажарга јалкуурган, олордыҥ таскадузын, келер јӱрӱмин кичеебеген эне-адалардыҥ балдарын…\n–Биледе, школдо, јурт јерде тӧрӧл тилисти керексибей барганыс чын. Сӱрекей коомой! Ороонныҥ албаты-јоны кӧдӱрези орус тилдӱ болоры аайынча компартияныҥ эдип болбогон керегин бӱгӱн «чаҥкыр экран» «једимдӱ» бӱдӱрип јат. Интернеттиҥ, јонјӱрӱмдик сайттардыҥ тил алышкан, санаа-кӱӱниле ӱлешкен јетирӱлерин де кӧрзӧ.\nБис 1970-чи јылдарда, Адаров, Палкин, Укачин, Шатинов баштай, ончобыс бир одус јылдыҥ бажында бистиҥ тилис болор бо, јок по деп, кезикте чӧкӧп тӧ, сӧгӱжип, сӧс блаажып та туратаныс. Ол јылдар ӧтти, ол ӧйлӧргӧ кӧрӧ, бис там курчып, там тыҥып калдыс. Оныҥ учун алтай тил керек јок деп бодоп куучындабас, ооско батпас сӧс айтпас керек, алтай тил керек јок болгон бӱткӱл аймактарыс јок болуп калды. Майма аймак азый алтай аймак болгон, эмди ондо сок јаҥыс, ӧчӧмик Сайдыс јурт артып калды. Чамал аймак крестке тӱжеле, кайыларга јеткен эди, је эмди, карын, санаа алынып, кичинектеҥ ӧзӱп баштаганы јолду. Мен бого сӱӱнип јадым.\n–Бистиҥ тӱндӱктей јаткан карындаштарыс: абалар-шорлор, тубалар, кумандылар тилин јылыйтып койгон деп айдарга јараар. Мындый салым бисти, алтайларды, база сакып турган болор бо?\n–Бойыстыҥ тилисле куучындабай барзаас, ондый ла болор. Турачак, Чой аймактар азыйда база алтай аймактар болгон ине. Чой аймактаҥ 30-чы јылдардаҥ бери камык качылар чыккан, олор Оҥдой, Улаган, Кӧк-Суу, Кош-Агаш ла ӧскӧ дӧ аймактарда јаткан балдарды алтай тилине ӱреткен. Ӧскӧ, башка тилдӱ болгон болзо, ол качылар бисти канай алтай тилге ӱредетен эди?\nБу аймактардыҥ тургун јоны кунурага-ныныҥ бир шылтагы – јууныҥ кийнинде агашпромхозтор келип, олорды туй базып, кайлыктадып койгоны. Кубандыларды алалы, олорды европей учур укту-тӧстӱ деп айдып турганы кӧк-тӧгӱн. 300 јыл мынаҥ озо калју казактар келеле, байаттарды, кубандыларды базынып, кунурадып, сурастап салган. Эмдиги Суртаевтер, Табакаевтер, Чевалковтор, Кочеевтер Улалуда јурттаган чокым алтай улус болгон ине, алтай тилди ӧскӱреринде, ӱредеринде эҥ башкыда олор турган, алтай литератураны олор тӧзӧп баштаган.\nБисти, алтайларды, 20-зинчи чакта алтай тилибис, ару алтай јаҥыбыс аргадап алган. Ак Јаҥыбыс аргадаган. 21-чи чакка бис он аймактыҥ алтузы артабай, алтай тилдӱ-јаҥду артып калган јеттибис. Бӱгӱн бистиҥ алдыбыста 21-чи чакты канай ӧдӱп чыгатан ӧлӱмдик эмес, ӧзӱмдик сурак турат. Ӧзӧр!\n–Эзенде ороонныҥ эл-јоныныҥ тоозын алар тооалыш ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ, пенсияга эрте чыгарга, телеҥит, туба деп бичидип турган алтай улус кӧптӧгӧн. Мыныла колбой республиканыҥ ӧс калыгыныҥ тоозы там астаар деген чочыду бар…\n–Республика мында алтай калык бар учун тӧзӧлгӧн. Орус эмезе ас тоолу калыктар јаткан тергееде республиканы тӧзӧӧргӧ кем де бербес эди. Мыны кезик улус оҥдобой јат. Тувиндер чын эткен: аҥ туткан кара сойоҥдорын калыгынаҥ бӧлип айрыбай, ижи аайынча аҥылап, тувинцы-тоджинцы деп бичиткен. Бис дезе тергеебисте тӱндӱктей јаткан угы-тӧзибис, тилибис, культурабыс тӱҥей карындаштарысты бойлорыс ла суранып туруп «ас тоолу калыктар» деп бичидип алып, олорды бӧлип, јастыра јол баштаганыс. КМН-дар Бийскте, Кузбасста болор аргалу, је республикада – јок.\nБӱгӱн Алтай Республикада государстволык тил – ол алтай тил. Кандый да диалекттер болор аргазы јок. Горно-Алтайский автоном область тӧзӧлип турарда, чын, 100 јыл мынаҥ озо диалекттер болгон. Тилдиҥ сурактары аайынча алтайларды ӱч кижидеҥ кӧп јуурга јарабас деп, Н. А. Баскаков оныҥ учун ол тушта айткан эмей – бирӱзи мен чалканду, бирӱзи – туба, бирӱзи мен байат дешкилеп, тартышкылай берерин.\nДиалекттер – тилдиҥ ӧлӱми деп, чын айдылып јат. Олор јӱк тӧс тилге, јаан агынга кожоголор болуп кирип артар салымду. Јебрен Римде латин тил шак мынайда тӧзӧлгӧн. Јебрен Грецияда башка-башка тилдӱ улус биригип, јаҥы текши јарт тил тӧзӧгӧн. Элбек орус калыктыҥ башка-башка говорлоры текши орус тилге кожого болуп киргилеп, оны улу ла кӱчтӱ тил эткен.\nОзодо туба, кубанды, чалканду таҥынаҥ, аалга јаткан јон болзо, эмди олордыҥ эрмек-сӧзи орныгар аргазын јылыйткан, олор јӱк текши алтай тилге кожого болуп киргилеп, орды артар аргалу. Диалекттежип, кобы-јиктерге барарга, јышка кирерге эмди орой. КМН дегени – ол јоголотон јон деп бӧлип койгонын оҥдоор керек. Тооалышта канайып та бичитсе, таҥынаҥ башка эл-калык болуп ӧзӱп чыгар аргазы јок јон. Бӱгӱн шорлор, байаттар кӧстиҥ кӧскӧ божоп јат, ӧчӱре бастыртып, сӱри базылып калган улус. Мен олорго арга-кӱчим јеткенче болужып јадым, је канайдар. Монголиядагы байаттар дезе ӧзӧ-ӧзӧ, 50 муҥнаҥ ажып калды.\nБиске де, кунураган албаты болбоско, коркышту иштенер керек. Тил болзо, калык болор. Тили јок калык – ол калык эмес, балы бадып јаткан улус.\nСананып јӱрер болзом, меге кандый да ырыс-кежик тӱшкен: Литературный институтка ӱренип барала, 1-кы курста библиотекага барып, колыма нениҥ де учун «Дипломатия тӱӱкизиниҥ» 1-кы томы кирген. Оны алала кычырар болзо, орус дипломатия, орус черӱ, орустыҥ государствозы монгол-татарлардаҥ келген. Мен оны кайкап туратам, 20 јашту кижи болгом, билер эмезим. Эмди Евразия деп турганыс, тудуш болгонысты. Оны ээчиде атту-чуулу американ лингвист Сепирдиҥ бичиги колыма кирген. Ол Сепирди бистиҥ тилчилер эмдиге кычырбаган, билбес. Ондо дезе тилдердиҥ ӧзӱми, тилдердиҥ ӧлӱми керегинде, тилдердиҥ табылатан ла кайылатан аайын айдып койгон.\nАлты-јети јыл мынаҥ озо бис Шабалин аймактыҥ кычыртузыла ондогы оок ло јаан јурттар сайын јӱргенис. Шабалин тили база оруссып бараткан, ӧлӧ-чоокыр аймак болгон ине. Бистиҥ сананганысла, ондо тӧрт лӧ алтай јурт арткан – бу јанында Каспа ла Апшыйакту, ол јанында – Беш-Ӧзӧк лӧ Шыргайты. Кӧрӧр болзо, јок, Чаргылар, Акјул-Камайлар – бастыра алтай јурттар. Оноҥ мениҥ санаама кирип келген: 1920-30-чы јылдарда тӧс јерлердеҥ келген этнографтар, билимчилер, ол ло Потаповтор, Баскаковтор, Даниловтор, Каруновскаялар арбынду јетирӱлерин эмдиги Чамал ла Шабалин аймактардаҥ јууган. Лексиканы – Улус-Чаргыла, Мукур-Чаргыла јорыктап. Чуйдыҥ эмдиги јолы јок болгон ине. Алтайлардыҥ билимде чӱм-јаҥдары ӧрӧги аймактардыҥ улузыныҥ айтканыла бичилген дегени – јастыра кӧрӱм.\nБаза бир кайкап ајарганыс – су-алтайлар бойыныҥ тилин, бойыныҥ јаҥын јаан керексибей турарда, бис ӧткӱре маҥтада берип турган Кумалыр, Топучий, Камлак деген кайлыксып калган јурттарда оруссып калган алтай ла су-орус балдар алтай тилле, алтай культурала сӱрекей јилбиркеп, алтай тилди ӱренерге амадап турганы.\nБу јылдарда мен Москвада јӱрӱп, кӧрӱп јадым – алтайлар кайда да јок. Нениҥ учун дезе алтай кӧӧркийлер бойыныҥ ла аргазыла, ӧскӱссиреп, јаҥыскандыра јӱрӱп јат. Татарлардӧӧн дӧ, казахтардӧӧн дӧ, кыргызтардӧӧн дӧ јууктабай, калак, бисти татар, казах, кыргыз деп айдып ийбезин деп коркып. А не коркыыр? Татарга јолыксаҥ, мен Алтайдыҥ татары, кыргызка – мен Алтайдыҥ кыргызы, калмыкка јолыксаҥ –мен Алтайдыҥ ойроды, азербайджанга – Алтайдыҥ тӱрки деп не айтпас? Мынайып айдып, сен алтай болгоныҥды бир де јылыйтпай јадыҥ. Карын, Алтай Кижи болгоныҥ учун, јайааныҥ олордоҥ јаан болуп јат. Тилиҥди билер болзоҥ, олор сени кол бажында алып јӱрер. Гран ары јанына барзаҥ, сен оноҥ солун кижи, угро-финндер де, ӧскӧ дӧ укту улус сени тоор.\nОныҥ учун кем тилин билер, ол јакшы јӱрер, кӱндӱӱ-кӱрееде, нӧкӧрлик-најылык колбуда, тӧргӧн-тугандаш одуда.


Кирелте де, ӱнбереечиниҥ јилбӱзи де учурлу... - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ сыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧткӧн 28-чи сессиязы керегинде газетте јарлалган. Бу ок кӱнде, сессияныҥ кийнинде, депутаттар пресс-конференция ӧткӱрдилер. Ондо Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ парламенттеги фракциязыныҥ башкараачызы М. А. Терехов, парламенттиҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели С. А. Ефимов, парламенттиҥ јасакберим ле национальный политика аайынча комитединиҥ председатели, КПРФ-тыҥ парламентте фракциязыныҥ башкараачызы В. В. Ромашкин, «Справедливая Россия» партияныҥ парламентте фракциязыныҥ башкараачызы А. А. Груздев, «Патриоты России» пратияныҥ парламентте фракциязыныҥ башкараачызы Г. П. Сумин туруштылар.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ—Эл Курултайыныҥ, Председателиниҥ ордынчызы М. А. Терехов кӱски сессияныҥ ижи эрчимдӱ ле турулталу ӧткӧнин айдып, сессиядаҥ озо бастыра сурактар комитеттердиҥ, фракциялардыҥ јуундарында лапту шӱӱжилгенин темдектеди. Сессияда бастыразы 14 сурак кӧрӱлген ле 12 јасактыҥ ӱлекерлери јарадылган, ол тоодо 2-зи баштапкы кычырышта јарадылган.\nВице-спикер «Алтай Республиканыҥ бир кезек јасакчы акттарына кубулталар кийдирери керегинде» јасактыҥ ӱлекеринде транспорттыҥ каланына јеҥилтелерди јоголторы јаан шӱӱжӱде болуп, кезик депутаттар оны калганчы кычырышта јарадарыла јӧпсинбеген де болзо, ол 25 ӱнле јарадылганын јарадат. Оныҥ шӱӱлтезиле, республикада бу калан узактаҥ бери бийиктедилбеген ле ол Сибирьдеги федерал округта эҥ ле јабыс болгон. Дотацияга јаткан республикада бойыныҥ кирелтезин бийиктедериле иштеп, келер јылга бюджеттиҥ чыгымду бӧлӱгин (ишјалды, јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлерди, јолдорго акча-манатты) кӧптӧдӧриле колбой, бу јасак јарадылды деп, вице-спикер айтты.\nОл онойдо ок тыҥ шӱӱжӱде болгон экинчи сурак «Алтай Республиканыҥ Иштиҥ ветерандары керегинде» јасагына кубулталар эдери керегинде јасактыҥ ӱлекери деди. Иштиҥ ветераны деген атты берериниҥ ээжилериле база да иштеер керек. Профильный (эл-јонныҥ јонјӱрӱмдик корулажы ла су-кадыгын корыыры аайынча) комитет бу јасактыҥ ӱлекерин баштапкы, экинчи ле калганчы кычырышта јарадар шӱӱлте эткен. Jе депутаттар бу суракты лапту шӱӱжер керек деп, оны баштапкы кычырышта артырып, оноҥ ары шӱӱжерин јӧптӧдилер.\nВице-спикердиҥ айтканыла, база бир учурлу сурак—ол келер јылдыҥ бюджедине кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери болгон. Депутаттар бу јасакты бирлик ӱнле јарадып койгондор.\nГ. П. Сумин талдаштар алдында калыкты, оныҥ јилбӱлерин корыыр сӧзин берип, талдаштардыҥ кийнинде ол сӧзин ундып турганын бӱгӱнги сессияда кӧргӱсти деп, коллега-депутаттарды кӧмӧлӧди. Сессияда кӧп депутаттар бир кезик транспортко каланды бийиктедерин ле организациялардыҥ ар-јӧӧжӧзине јабыс ставкалу каланды јоголторын јаратканы учун ӱндерин бергени оныҥ темдеги деди. Депутаттыҥ шӱӱлтезиле, бис бийик дотацияга јаткан тергее де болзобыс, бисте бюджеттиҥ кирелтелӱ бӧлӱгин бийиктедер ӧскӧ дӧ аргалар бар. Олорды табары, илелеери јанынаҥ јакшы иштеер керек. Депутат темдек эдип, Чамал аймакты адады. Мында 71 турбазаныҥ јӱк бирӱзи ле республиканыҥ казназына калан тӧлӧйт. Бастыра республика ичинде ондый турбазаларды алза, канча кире болор?\nОныҥ шӱӱлтезиле, транспортко каланныҥ кеми јабыс та болзо, оны аттыҥ ийдезине катапташтырып ийгенде, јаан тоо чыгып јат. Транспорттыҥ каланын транспорттыҥ марказы аайынча ылгаштырып, тургузар керек болгон. Кем де эски мотоциклдӱ турлузына барып јат, кем де баалу-чуулу иномаркалу јӱрӱп туру. Республикада јадын-јӱрӱми коомой билелер кӧп, ол тоодо кредиттерге бастыргандар. Эл-јон Сахалиндӧӧн, тӱндӱктӧӧн јакшы јӱрӱмнеҥ барбай јат.\nДепутат онойдо ок Иштиҥ ветераны деген атты берериниҥ ээжилери керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышта јарадылганы јакшы деп, муниципалитеттердиҥ ле республиканыҥ кайралдарын база чотко алар керек деди.\nА. А. Груздевтиҥ шӱӱлтезиле, республиканыҥ башкарузы транспортыҥ каланын бийиктедип, ар-јӧӧжӧгӧ јеҥилтилген каланды јоголтып, јеҥил јолло барган. Ороонныҥ башкарузы транспорттыҥ каланын саларын јаратпаган, оны одыруныҥ акцизтерине кийдирерин јараткан, је оноҥ ойто транспорттыҥ каланын саларын јараткан. «Справедливая Россия» политический партия федерал кеминде бу јасакты токтодорыла иштеп јат. Jеҥилтилген каландардыҥ ставкаларын јоголторын јарадарда, аргачылардыҥ ижи-тожыныҥ аҥылузын ајаруга алар керек болгон. Аргачы јуртта оогош магазиндӱ бе, айса, јаан-јаан объекттерлӱ бе—онызын кӧрӧр ине. Анчада ла јурттардагы аргачыларда јаан кирелтелер јок. Камчатский крайдыҥ депутаттары бу јасактыҥ ӱлекерин јаратпагандар.\nВ. В. Ромашкин транспорттыҥ каланын бийиктедери керегинде јасакты депутаттардыҥ кӧбизи јарадып койды, је Иштиҥ ветераны деп ат јанынаҥ јасактыҥ ӱлекери калганчы кычырышта чын јарадылбады деди. Нениҥ учун дезе, бу јасактыҥ ӱлекеринде совет ӧйдиҥ бастыра кайралдары чачылып јат, ол тоодо «Социалистический иштиҥ мергендӱчизи» деп кайрал-ат. Бу ӱлекерди јазаптыра шӱӱжер керек.\nОл онойдо ок сессияда баштапкы кычырышта јарадылган «Алтай Республиканыҥ бир кезек јасакчы акттарына кубулталар кийдирери керегинде» деп јасагыныҥ ӱлекерине ајару этти. Ол документ аайынча депутаттыҥ ӱнбереечилериле бир канча туштажулары (ол тоодо тышкары ла бир кезик тураларда ӧткӱрилгендери) санкция-јараду јок ӧткӱрилген туштажулар деп чоттолор. Бу јасактыҥ ӱлекерин канча да кирези шӱӱжип, јарандырзаҥ, ол коомой болуп артар деп депутат чотойт.\nJаан шӱӱжӱде болгон ло јарадылган јасактыҥ ӱлекерин јарадар шӱӱлте эткен комитеттиҥ (акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча) председатели С. А. Ефимовтыҥ айтканыла, быјыл федерал бюджеттеҥ акча-манат келгениле, республикада бойыныҥ кирелтезин бийиктедериле колбой јаан иш ӧдӧт. Кирелтениҥ кӧбизи јолдордыҥ фондына, Маймада спорттыҥ «Атлант» деп комплексин тударына ла ӧскӧ дӧ керектерге барып јат. «Каландар јанынаҥ јеҥилтелерди јоголторы керегинде јасактыҥ ӱлекерин алзабыс, бис јеҥилтелерле ӧйинеҥ ӧткӱре ойной бергенис,—деп, депутат айтты.—Алдында транспорттыҥ каланыныҥ кеми бир аттыҥ ийдезине 1,5 салковой болгон болзо, јылына мотоцикл учун 45 салковойдыҥ каланы тӧлӧлгӧн. Эмди јаҥы јасакла дезе, каланныҥ бу ставказы 4 салковойго јеткен, тракторго каланныҥ кеми јылына 800 салковойго једер. Каланныҥ кеми автобустарга, кош тартар машиналарга бийиктедилбеген».\nДепутат организациялардыҥ ар-јӧӧжӧзине каландардыҥ јабыс ставкаларын јоголтор јасактыҥ ӱлекерине база ајару этти. Бу суракла иш удаганнаҥ бери ӧткӧн. Мында Текшироссиялык Албаты фронттыҥ чыгартулу улузыныҥ, аргачылыктыҥ ишчилериниҥ шӱӱлтелери база угулган ла ајаруга алынган. Бу иш јаан ар-јӧӧжӧлӱ аргачылардыҥ каланнаҥ кыйып барар јолдорын бӧктӧӧрине ууламјылу ӧткӧн деп, комитеттиҥ председатели јартады.


Поэттиҥ кереези тӱҥей ле турар - altaicholmon\nЭртен, ӱлӱрген айдыҥ јирмезинчи кӱнинде, алтай калыктыҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 86-чы јылдыгы толор. Республикада бу кӱн алтай тилдиҥ кӱни деп јарлалган. Шак оныҥ да учун эл-јон, анчада ла корболоп ӧскӧн јаш ӱйе, эмди бичиичиниҥ ак-јарыкка туулган кӱнин алдындагызына кӧрӧ, чик јок эл-беде темдектейт. Быјыл пандемияныҥ ӧйинде Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди ӱлгер кычыраачылардыҥ јаҥжыккан кӧрӱ-конкурсын онлайн бӱдӱмле ӧткӱрген. Университеттиҥ студенттери, аспиранттары, магистранттары, колледжтердиҥ ӱренеечилери, школдыҥ ӱренчиктери ле балдардыҥ садиктериниҥ болчомдоры турушкан мӧрӧйдиҥ турулталары эртен поэттиҥ чыккан кӱнинде кӧрӱлер. Бис дезе бӱгӱн газеттиҥ кычыраачыларына республиканыҥ тӧс калазында поэтке учурлалган кереес канайда туругузылганы керегинде айдып берерге турубыс. Бу бичимел јаан да, јаш та улуска јилбилӱ болорына иженедис.\nТуулу Алтайдыҥ эл-јонына кычыру\nАлтай албатыныҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышев јаан јеткердеҥ улам јада калганынаҥ бери он ӱч јылга јууктажа берди. Је оныҥ алтын сӧзи албатыныҥ јӱрегинде ӱргӱлјиге артып калган.\nБистиҥ Чаган-Узун јуртта былтыр кӱскиде поэттиҥ чыкканынаҥ ала 54-чи јылдыгына учурлалган литературалык эҥир ӧткӧн. Оны белетееринде сегисјылдык школдыҥ ӱредӱчилери ле ӱренчиктери, культишчилер, јурттыҥ улузы бастыра кӱӱнинеҥ турушкандар. Эҥир ончо јанынаҥ бийик кеминде ӧтти деп айтсабыс, јастыра болбос. Јуулган улус Лазарь Васильевичтиҥ творчествозына учурлалган кӧрӱ-выставканы јарадып кӧргӧн. Ӱлгерчиле национальный школдо кожо ӱренгилеген Роза Тимофеевна Кундиянованыҥ ла Марат Андреевич Кудиековтыҥ эске алынып куучындагандары јилбилӱ угулган. Улус грампластинкадаҥ Лазарь Васильевичтиҥ бойы кычырган ӱлгерин анчада ла соныркап уктылар. Эҥирдиҥ учында кӧп улус куучын айткандар. Олордыҥ тӧс шӱӱлтези мындый:\nАлтай албатыныҥ сӱӱген бичиичизи, ӱлгерчизи, јаан јайалталу јалакай ла ару санаалу омок кижи бистеҥ араай ла эрте ыраап калды.\nОныҥ мӧҥкӱлик поэзиязы качан да ундылбас. Је Лазарь Всаильевич Кокышевке эмдиге јетире кереес-памятник тургузылбаганы керегинде сананарга ачымчылу да, коронду да. Поэтке учурлалган кереес-памятник бар болгон болзо, оны албаты сӱӱнип ле оморкоп кӧрӱп jӱрер эди. Мындый шӱӱлтеле кажы ла кижи јӧпсинер болор.\nОныҥ учун бис, Чаган-Узун јурттыҥ улузыныҥ адынаҥ, Туулу Алтайдыҥ бастыра эл-јонына мындый кычыру эдип турус:\nКалыктыҥ сӱӱген поэди, бичиичи Лазарь Васильевич Кокышевке, кереес-памятник тударга албаты-јонноҥ акча-јӧӧжӧ јуур фонд ачар. Поэттиҥ чыкканынаҥ ала 60 јылдыгына јетире ол памятникти тудуп ачар.\nБистиҥ бу кычырубысты «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы ла Туулу Алтайдыҥ бичиичилериниҥ организациязы јӧмӧӧр деп иженип турус. Лазарь Васильевичтиҥ кереес-памятнигине акча-јӧӧжӧ јууйтан фонд ачылза, Чаган-Узун јурттыҥ кажы ла кижизи ого беш салковой акчадаҥ кӧчӱрер.\nЧаган-Узундагы јурт Советтиҥ председатели М. И. Ундулганов,\nсегисјылдык школдыҥ парторганизациязыныҥ качызы Л. В. Метреева,\nшколдыҥ профкомыныҥ председатели Г. В. Балушкин,\nкомсомол организациязыныҥ качызы Л. Л. Тастанбекова,\nӱредӱчи М. А. Кудиеков.\n«Алтайдыҥ Чолмонына» Чаган-Узун јурттыҥ улузыныҥ бу кычырузы келип турарда, газеттиҥ редакторы болуп С. С. Тюхтенев, јашӧскӱрим бӧлӱгинде Арутай Адаров ло Сергей Темеев иштегендер. Самара дезе газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ «Таҥдак» деп бӱгинде 1988 јылдыҥ тулаан айында јарлалган. Кереес-памятникти тударга акча јуур чот јӱк ле 1989 јылда ачылган. Нениҥ учун мындый болуп калган дезе, кычыруга јӧмӧжип келген самараларды «АЧ-ныҥ» самаралар алар бӧлӱги газетте јарлабай, олорды кӧндӱре ле бичиичилердиҥ организациязына аткарып турган. Ондогы улус олорды архив-кӧмзӧгӧ сугуп, туура салып койор болгон.\nБичиичилердиҥ Туулу Алтайдагы организациязыныҥ каруулу качызы нӧк. Б. Я. Бедюровко\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 50-чи номеринде чыккан «Кокышевтиҥ эземине» деп јетирӱде Чаган-Узунныҥ јурт Совединиҥ председатели М. И. Ундулганов, школдыҥ парторганизациязыныҥ качызы Л. В. Метреева, школдыҥ профкомыныҥ председатели Г. В. Балушкин, комсомол органиациязыныҥ качызы Л. Л. Тастанбекова, ӱредӱчи М. А. Кудиеков баштанган «Калыктыҥ сӱӱген поэди, јайалталу бичиичи Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ кереес-памятнигин тударга албаты-јонноҥ акча-јӧӧжӧ јуур фонд ачар. Поэттиҥ чыкканынаҥ ала 60 јылдыгына јетире ол памятникти тудуп ачары керегинде» кычырузы јарлалган.\nАндый ок самаралар Кан-Оозы аймакта Мӧндӱр-Соккондогы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱредӱчилеринеҥ, Шабалин аймакта Мыйту јурттаҥ Михаил Соколовтоҥ, Оҥдой аймакта Кайрылыктаҥ Јӱстӱк Кудачинадаҥ келген. Олор Чаган-Узун jурттыҥ эл-јоныныҥ баштанузын јарадып турганы керегинде бичийдилер.\nБу самараларды редакция Слерге база ийип јат. Редакция бичиичилердиҥ организациязын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларыныҥ поэт Л. В. Кокышевке учурлалган кереес-памятник тудары керегинде бичиген санаа-кӱӱни аайынча тӱп-шӱӱлтезин Туулу Алтайдыҥ эл-јонына газет ажыра јартап берзин деп сурап туру.\nРедактор С. Тюхтенев\nЈӱк ле кӱскеери јашӧскӱрим бӧлӱктиҥ јааны Арутай Адаров бичиичилер биригӱзиниҥ кепке саларга јарабас деп кӧмзӧлӧп койгон бу самараларды ойто барып алып, газетке јарлап, кереес-памятникти тударга чот ачары јанынаҥ сурактыҥ аайынча чыгып баштаган.\nЖурналист Арутай Адаров:\nЛ. В. Кокышевтиҥ кереезине акча јууры јанынаҥ башталган иш табынча да болзо, је ичкерлеп, барып јадыры. Камыс тӧзӧлди. Ого облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы Н. И. Тарабаев, культураныҥ башкартузыныҥ јааны В. И. Чичинов, художественный фондтыҥ заведующийи И. Я. Истомин, бичиичилер А. О. Адаров, В. Т. Самык, искусствовед В. И. Эдоков, јурукчы В. П. Чукуев, областьтыҥ архитекторы М. Е. Епишев ле журналист А. М. Адаров тудулды.\nАдалган улустыҥ тоозына Л. В. Кокышевтиҥ кызын эмезе ӱйин кожоры јанынаҥ шӱӱлте база бар. Эл-јон бу кӱӱн-тапла, байла, јӧпсинер.\nКамыс 1990 јылда 4 майда ээчиде јуунын ӧткӱрди. Анда кереестиҥ ӱлекери јанынаҥ мӧрӧй јарлаар јӧп јарадылды. Культураныҥ совет фондыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги конкурста турушкандарга ӱч сый чыгарар болуп молјонды.\n— Баштапкы јер учун — 1500 салковой;\n— Экинчи јер учун — 500 салковой;\n— Ӱчинчи јер учун — 300 салковой.\nБу иште Туулу Алтай автоном областьтыҥ ла Алтай крайдыҥ бастыра скульпторлоры туружар аргалу. Кереестиҥ бийиги ӱч метрдеҥ бийик эмес болор. Оныҥ туратан јерин кеелеп јазаары (генплан, перспектива) конкурста турушкандардыҥ ижине база кирип јат. Ӱлекер- эскизтердиҥ кӧрӱзи 1991 јылдыҥ 1-кы сентябрине јетире јарлалат.\nКереес поэттиҥ 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде темдектелетен 60 јылдык юбилейине јетпей туруп јазалып, ачылып калар учурлу. Ӧй тыҥ ла кӧп артпаган. Бӱгӱнги кӱнге јетире јуулган акчаныҥ кеми 47 муҥга јетти.\nЭмди мӧҥкӱ-сӱрдиҥ туратан јерин чокымдап алар керек. Кычыраачылар «АЧ-га» ийген самараларында башка-башка шӱӱлтелер айдат. Горно-Алтайскта ӱч јер адалат: автовокзалдыҥ одожы, областной национальный школдыҥ ла оныҥ интернадыныҥ ортозы, Бабушкина (эмди Э. Палкинниҥ оромы) оромдогы бичиктер садар магазинниҥ јаны. Је мында, байла, каланыҥ јаандарынаҥ јӧп керек.\nКезик улустыҥ санаа-шӱӱлтезиле болзо, кереес Себиниҥ боочызында ол эмезе поэттиҥ чыккан-ӧскӧн јеринде тургузылар учурлу. Бис дезе, албатыныҥ сӱӱген поэдиниҥ мӧҥкӱ-кереези областьтыҥ тӧс калазында турзын деп кӱӱнзейдис. Кӧрӱп, кичееп турарга бу эҥ јарамыкту јер.\nБу кӱндерде камыс каланыҥ тепсеҥдерин илелеп јӱрди. Автовокзалдыҥ јаны арай ла тапчы. Калганчы ӧйдӧ мында кӧп јаҥы туралар тудулды. Кереес олордыҥ ортозында «јылыйып» калардаҥ айабас. Вокзалды одоштой јол кечире јакшынак тӧҥичек болгон эди, је ол ӱрелип, јемирилди. Ӱзеери јанында јаҥы тура тудулды. Национальный школды тоолу јылдардаҥ ӧскӧ јерге кӧчӱрер деген табыш бар. Учуры јок јерге улу поэттиҥ кереезин канайып тургузар. Айдарда, Бабушкина оромдогы бичиктер садар магазинниҥ јаны сыраҥай эптӱ деп кӧрӱнет.\nЛ. В. Кокышевтиҥ јаткан туразында мемориал бичикти кондырарын эл-јон база энчикпей сакыйт. Бу јанынаҥ КПСС-тыҥ обкомыныҥ бюрозыныҥ 1983 јылда 3 октябрьда «Бичиичи Л. В. Кокышевтиҥ 50 јажыла колбой чыгарган јӧби» бар. Анда облисполкомго бичиичи Л. В. Кокышевтиҥ јаткан туразында мемориал досконы кондырар ла Горно-Алтайск каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзин оныҥ адыла адаар суракты бӱдӱрзин деген јакылта берери јанынаҥ айдылат. Бюст, ором ло мемориал-доско учун болгон тартыжуныҥ сандырт-шакпыртын чӱрче ӧйгӧ туура «салып», (тӧмӧндӧй олор јанынаҥ кыскарта айдылар) «јӱрӱмде не де тегиндӱ болбой јат» деген укаа-учурла башкарынып, бӱгӱнги кӱн керегинде база айдып ийер керек деп бодоп турум. Эмди республиканыҥ тӧс калазында Кайас деп микрорайондо поэттиҥ адыла адалган ором бар деп кӧп саба улус јакшы билер. Бичиичиниҥ Коммунистический проспекте турган 28-чи таҥмалу туразында учы-учында мемориал доско база кондырылган. Акту бойымныҥ салым-јӱрӱмим арт-учында барып, поэттиҥ јаткан туразыла, керек дезе оныҥ кӱнӱҥ сайын кирип-чыккан подъездиле сыраҥай јуук болуп калганы керегинде канайып айтпас. Бу турага кӧчӱп, мында јатканым эмди он јылга шыдарлажа берди. Је акыр, ойто озогызына бурулактар.\nКультураныҥ башкартузыныҥ јааны В. И. Чичинов досконы Бичиичилердиҥ бирлиги јакыдып, јазаар учурлу деп угузат. Ол педагогический институт С. С. Суразаковтыҥ ады-јолын кереестерге мемориал досконы бойлоры белетеп јакыткан деп темдектейт. Бу керектиҥ аайына, айса болзо, бичиичилер чыгар, бой-бойыска јарбышпай, ишти јылгырладар керек.\nПоэттиҥ оромы керегинде айдып тура, эки јыл мынаҥ кайра болгон бир учурал элбес эбелип келди. Ол тушта Кокышевтиҥ адыла адалган оромды јӱк арайдаҥ тапкан эдим. Калада јуртагандардыҥ кӧп сабазы та, билбезис, кайда да Кайаста эмес беди деп айдышкан эди. Сурулап, бедиредим. Оныҥ шылтузында озодо Каясинская, 2 болгон јер 1986 јылда 26 октябрьда горисполкомныҥ јӧбиле јаҥыдаҥ Кокышевтиҥ оромы деп адалганы јарталды. Бары бар ла, је аалга, ас улусту јерде.\nПоэттиҥ кереези аайынча иштеп турган камыстыҥ туружаачыларыла јурукчылардыҥ мастерскойында болуп, П. В. Кучияктыҥ сӱрин јилбиркеп кӧрдим. Оны јарлу скульптор А. В. Гурьянов белетеп јазаптыр. Кереес удабас каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзинде тургузылар деп уктым. Оны театрдыҥ ла коопертивный училищениҥ ортозындагы айакча јерге тургузар кӱӱндӱ улус бар. Улу кайчы Улагашевтиҥ сӱри сыраҥай эби јок јерде турганы јеткил эмес пе? Ӧскӧ јер бедиреп табар керек.\nАдакыда, Л. В. Кокышевтиҥ кереезин тударга акча јуур баштаҥкайды эткен Чаган-Узун јурттыҥ улузына база катап јаан алкыш-быйан айдадыс. Ӧмӧлӱ ижис бӱдер деп, ончобыс ижемјилӱ јӱредис.\nЖурналист Светлана Кыдыева:\nМен эмди сананадым: јӱрӱм мынайда, ӱч сананбас эдип, кубулып барбаган болзо, албатыбыс кереес-памятникке јеткедий акчаны јууп алгай эди не? Ол туштагы 5 салковой эмдиги 500-тий ине. Эмезе, керееске акча-јӧӧжӧ јуурын молјузы кире бойына алынып, бу јанынаҥ бажынаҥ ла ала турумкай ла эрчимдӱ иштеген улус болбогон болзо…\nБайла, мындый арга болгон. Је сӱре ле оройтыганыс. Поэттиҥ кереес-памятниги кандый болоры јанынаҥ 3 конкурс ӧткӱрилген, камыс бир де ӱлекерди јаратпаган. Бу конкурстарды ӧткӱрерине бӱдӱн-јарым јылдаҥ ажыра ӧй барган. Акча да чотто калбакчадаҥ ла јуулган, баазы дезе кӱннеҥ кӱнге јабызаган: кечеги муҥдар — бӱгӱн эш-немеге јетпес чаазын боло берген. Юбилей дезе јууктап келген…\nКультураныҥ фондыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ ишчизи И. Я. Истоминниҥ куучынынаҥ:\n— Памятникти эдерге эмдиги ӧйдӧ 250 миллион салковой акча керек. Оныҥ учун памятник эмес, поэттиҥ бюстын эдер шӱӱлте јарадылган. Библиотеканыҥ јанында эмдиги тургузылганы — гипстеҥ удурумга эткен кереес. Ол учун скульпторго 1 миллион тӧлӧгӧнис. Мынаҥ ары оны мрамордоҥ эмезе граниттеҥ эдери темдектелет.\n— Баазы канча кире болор?\n— 2,5-3 миллион салковой.\n— Кереес-памятникке чот ачылар ӧйдӧҥ бери, 4 јылга, эл-јонноҥ канча кире акча јуулган?\n— Быјылгы, 1993 јылдыҥ октябрь айына јетире — 225 муҥ салковой.\n— Кокышевтиҥ чодында эмди акча бар ба?\n— 3 миллион салковой кире.\nБу акча кайдаҥ келгенин Иосиф Яковлевич мынайда јартады. Поэттиҥ юбилейин ӧткӱрер тӧзӧмӧл комитет башкаруда былтыр тӧзӧлгӧн болгон. Је јӱк ле быјыл јайгыда, Ӱстиги Советтиҥ председатели В. И. Чаптынов баштаган юбилейный камыс тӧзӧлгӧн кийнинде, байрамды ӧткӱрери јанынаҥ иш кӧндӱккен (Л. В. Кокышевтиҥ 60 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда мыны анайда ок поэттиҥ эш-нӧкӧри О. А. Савчиц темдектеп, В. И. Чаптыновко алкыш-быйанын айткан эди). Ӧткӧн сентябрь айдыҥ ортозы киреде республиканыҥ 56 фирмазына ла организацияларына Кокышевтиҥ чодына акча кӧчӱрзин деп кычыру эдилген. 26 фирма ла организация акчаны кӧчӱрип ийген (5,5 миллион салковой кирени), ол тоодо «Горный Алтай» коммерческий банк (Зотов М. Т.) — 1 миллионды, «Алтайэнергобанк» (Пекпеев С. Т.) — 1 миллионды, «Облавтодор» (Валеев А. А.) — 500 муҥды, Эколого-экономический зонаны ӧскӱрери аайынча комитет (Ленкин С. Л.) — 500 муҥды, «Экотонус» (Гевель В. В.) — 500 муҥды, «Пром-стройбанк» (Чичинов А. И.) — 300 муҥды, «Агролес» (Иванов Г. Г.) — 250 муҥды, Агаш аайынча комитет (Терехов М. Т.) — 250 муҥды ла ӧскӧлӧри де. Поэттиҥ бюстын белетеп эдерге 500 муҥ салковойды башкару берген эмтир. Кычыруда баштанган ӧскӧ дӧ фирмалар ла организациялар акчаны кӧчӱрер деп иженип турулар.\nПоэттиҥ кереес-сӱрин ачар кӱн кӱс деп бӱдерге кӱч, кайкамчылу јылу болгон. Ар-бӱткен арткан-калган бар-јок јылузын јууп, ӧнӧтийин бу кӱнде чыгарып келгендий. Республикан библиотеканыҥ јанында јуулган улус бу ла турадаҥ поэттиҥ сӧӧгин чыгарган јотконду, соок кӱнди эске алып, куучындажып турганы угулат. Кандый кӧп кара-баштар: балдар, јииттер, јаан јаштулар… Тӧрӧл улус, ӧзӧкти аҥдандырып турар алтай кожоҥ, поэттиҥ сӧстӧрине чӱмделген кожоҥ…\n«Бу ырысту кӱнди бис узак сакыганыс» — деп, поэт Паслей Самык айткан. Чын, Л. В. Кокышевтиҥ кереес-памятнигин тударга акча јууры башталып ла турар ӧйлӧрдӧ\n… Поэт кижиниҥ эҥ бийик кереези —\nКолдордоҥ тӱшпес суруда бичиктер.\nКаткыртып та ийер, кайылтып та ийер,\nКарыкка да сугар ӱлгерлер.\nОнызы андый… Је келер ӱйеге\nОныҥ оҥбос кебери керек.\nЧечектер экелип, байлап јӱрерге\nЧедени јабылбас кереези керек.\nБюрократ тӧҥӧштӧр акчазын тоолоп,\nКыйгазына карылып калгай.\nПоэдин сӱӱген албатызы тооп,\nКереезин тӱҥей ле тудуп албай —\nдеп, јиит ӱлгерчи Карыш Кергилов бичиген эди.\nПоэттиҥ кереес-сӱрин ачып тура, поэт, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Јыман Итулович Белеков куучынын база ӱлгерле баштаган:\nКӱй, одым, кӱй,\nКӱӱнзеп сеге најылар келер,\nКӱч болгожын — колдорын берер.\nКӱй, одым, кӱй.\n«Лазарь Кокышев тирӱ јӱрерде качан да макка јӱткибеген, оны керектебеген» — деп, Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ председатели В. И. Чаптынов поэттиҥ кереес-сӱрин ачар тушта куучынында темдектеген. Је 60-чы јылдарда Шабалинниҥ школында ӱлгерлерин кычырып турарда, балдар, ол тоодо Валерий Иванович те, поэтти тирӱ Пушкин кире кӧрӱп туратан. Ол албатызыныҥ чындык уулы, Тӧрӧлиниҥ оморкодузы болуп јат. Улу Кокышевти мынайда кӧдӱрип, бис эҥ ле озо бойысты кӧдӱредис, кижи кӱӱндӱ, ару ла бийик кӱӱндӱ болорыныҥ јаҥы текпижине кӧдӱриледис».\n«Ол сӱӱнчиниҥ теҥизи болгон, сӱӱштиҥ теҥизи, кокыр-каткыныҥ теҥизи. Улусты сӱӱрге, јӱрӱмге сӱӱнерге бис оноҥ ӱренгенис» — деп, В. И. Чаптыновтыҥ шӱӱлтезин поэт Паслей Самык улалткан.\n«Биске Кокышев Алтайын, албатызын недеҥ де артык сӱӱген бистий ок јиит болуп артар» — бу студент Мария Кыйынованыҥ сӧстӧри.\nКереести ачар тушта кӧп улус куучын айткан: хакас поэт Моисей Баинов, билимчи-ученый Сергей Сергеевич Каташ, Барнаулдаҥ келген орус поэт Юрий Козлов…\nОл куучындардаҥ база бирӱзине ле токтойын: «Мен орус кижиле Москвада Пушкинниҥ кереес-памятнигиниҥ јанына келгемде, орус кӱӱнниҥ, орус кӧрӱмниҥ ле јӱрӱмниҥ ӧзӧгинде болгонымды биледим. Эмди слерде бойыгардыҥ јеригер бар. Оны Лазарьдыҥ јери деп адаар керек. Бого биле тӧзӧп јаткан јииттер, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгып јаткан балдар келип тургай. Кокышевтиҥ ады-јолы ӧткӧн ӧйдӧ адалар эмес, бӱгӱн јӱрер учурлу. Айса болзо, оныҥ эткенин улалтып апарар кижи туулар. Ырысту бо-лыгар, слерде культураныҥ Кокышев деп адалган бийик маанызы бар» — бу сӧстӧрди бичиктер чыгарар Алтай крайдагы издательствоныҥ директоры В. В. Шатыгин айткан.\nКереес-сӱрди эткен кижи скульптор Павел Ильич Богомолов кӧп эрмек айтпаган, ижим бу деген. Оны бӱдӱрерге поэттиҥ тӧрӧӧндӧри, најылары, Лазарь Васильевичле таныш болгон, кӧрӱп-куучындажып јӱрген кӧп улус болушкан. «Амадаганыска јеткен болзобыс, бу иште олордыҥ да ӱлӱзи бар» — деп, скульптор айткан.\nОл ло кӱн культураныҥ городтогы Байзыҥында кӧдӱриҥилӱ јуун, ойын-концерт бол-гон. Орой эҥирде ырысту, кӧгӱске толо быйанду јанганыс.\nЈе эртезинде… — мыны айтпай канай ӧткӱрер, айдып канай чыдажар — поэттиҥ кече ле тургускан сӱр-кебериниҥ јӱзин тӱнде кем де оодо согуп салган…\nМен бу байрамдык кӱндерде конференцияда, јуунда ондор тоолу куучындар угуп, алтайларымныҥ ойгор ло сескир јӱрегине, бийик ле чыдамкай кӱӱнине кайкагам. Поэттиҥ бу јӱрӱмнеҥ эрте ырааганы калыгына кандый јаан королто-тӱбек болгонын айдып та тура, бир де алтай кижи ол канайда божогоны керегинде куучынында айтпаган. Тамара Садалованыҥ «Ол сӱрекей јараш кижи болгон…» деп ӱлгерин концерттиҥ учында Ирина Минакова кычырып турарда, озо отурган јаан јашту ӧрӧкӧндӧр кӧстӧриниҥ јаштарын арчып отурган.\nОл — сӱрекей jараш кижи болгон\n(поэт керегинде кемге де айтпаган тӧрт ӱйелӱ сӧс)\nОл — сӱрекей jараш\nАлтай эрлер ыйлаганча,\nJурт коногыс корулаар деп,\nЭжиниҥ угы алтай болбоды деп.\nОл — Алтайдыҥ сӱрекей jараш\nАлтай энелер ыйлаганча,\nАжу-кечӱлерди jайнабадыс деп.\nАлтай кижилик ыйлаганча,\nОныҥ тыны мӧҥкӱ деп,\nJаш балдардый бӱткенис деп.\nОны узак ӧлтӱрер\nКараҥуй узак тӱнге,\nБу тӱннеҥ де озо\nКату тынчу jылдарга,\nБу тӱнниҥ де кийнинде\nКара калыктыҥ jӱрӱми тӱгенгенче\nКараҥуй jаскы тӱнде\nКанзырап, канын тӧгӱп,\nКатап ла катап,\nКем де ого болушпас,\nКем де кыйгызын укпас,\nКем де корулап албас,\nКем де, качан да.\nЧарак кар урулар.\nКоркышту бу тӱнде\nАлтай кӧкси ээн артар.\nСӱӱжиле ол кӧдӱрген.\nСӧзиле ол кӱйдӱрген.\nНаjылыгыла ол корыган.\nКаткырыжып ол ичкен.\nКанча кире бийик болгон,\nАнча ла кире ол кемзинген.\nКанча кире улу болгон,\nАнча ла кире ол уйалган.\nБӱткӱл Алтай ичинде\nОл jаҥыскан болгон:\nАчузын кезе базып,\nОнчобысты ол килеген.\nКара кару калыкка\nКараҥуйда ол ӱспекчин болгон.\nОнчо jолдор туйукта\nОйгорчызы — ол болгон.\nУлуска удура кӧрӱп,\nJаркырада ол каткыратан,\nJаҥыскан ол ыйлаган.\nАк санаалу ол jӱретен.\nАчык эжиктерге сӱӱнип,\nАйылсынып, кайда ла ол конотон.\nОл — кудайлардыҥ элчизи болгон,\nКӱн jаркынду Алтайда\nКыска ӧйгӧ айылчы болгон.\nЈе поэдиниҥ чыккан кӱнин темдектеген учурлу байрамда кандый да кара-јаман неме угулбазын деп, ӧзӧгинде ачу сызын кем де чыгарбаган. Поэтти ӧлтӱрген эдӱлерди эске алган, олорды каргаган сок јаныс кижи — орус кижи болгон…\nПоэттиҥ сӱр-кеберин П. И. Богомолов ойто јазап јат. «Бу шокты јӱӱлгек, бажынаҥ оору кокымайлар эткен болбой. Айдар сӧс тӧ јок. Меге бу тирӱ кижини сокконына тӱҥей» — деп, скульптор айткан эди.\nБиске, бу шок — поэтти катап ӧлтӱрерге ченешкендий, бистиҥ сӱӱнгениске, кӧӧрӧгӧниске тӱкӱргендий, оморкодубысты ла сӱӱжисти базынгандый… је јыду санаалулар канча да кире мууканза, поэттиҥ сӱр-кебери оныҥ сӱӱген бу кичинек городында тӱҥей ле турар.\nКӧп-кӧп јылдар јӱргӱлей берер,\nКӧп ӱйениҥ кожоҥы угулар.\nБуланат јытту ойногон Алтайым\nБу ла бойы кеен артар…\nЈе бу кожоҥныҥ чӱми јок сӧстӧри\nЈеристе јажына арткылап калар.\nЈадын-јӱрӱмде не де болзо,\nЈаҥы ӱйениҥ ӱнинеҥ угулар…\nӦткӧн неделеде, Л. В. Кокышевтиҥ бюстын катап јазайла тургузып саларда, ол ло кӱн тӱнде катап ла ӱреп салгандар…\nБу учуралда тӧрӧл газедибис бойына айдары јок јаан ла каруулу јӱк алынып, оны јеҥӱлӱ алып чыкты. Тӧрт јылга улалган иштиҥ турултазын јаанду-јаштулардыҥ бастыразына шыкузы јаратты. Албатыныҥ кӱӱнинеҥ бийик кемјӱ бу јӱрӱмде база бар эмеш пе? Поэттиҥ сӱр-мӧҥкӱзи калада библиотеканыҥ јанында тургузылды.\nЈаан кереести тударга акча-јӧӧжӧ арай ла јетпеди, је бу да эдилгени айдары јок јаан керек. Калыктыҥ ӧзӧгинеҥ чыккан баштаҥкай тӱӱкиде бойыныҥ танылу изин артырды. Эл-јондык кыймыгуда кажы ла кижиниҥ турушкан ӱлӱзи бар. Сӱӱген поэдиске кереес-мӧҥкӱ тудар керекте арга-чак јеткенче турушкан ижим калас болбогонына база оморкоп јӱредим. Кыймыгу кӧмзӧлӧгӧн баштануны ла оны јӧмӧгӧн самараларды ак-јарыкка чыгарып, газетке кепке базып јарлаганынаҥ башталган деп, чике-чынын айдар керек.\nКерееске акча кӧчӱрер 702001 чотты культураныҥ совет фондыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгинде ачкан эдим. Бу керекте jаан болушты Паслей Самык јетирди. Оноҥ кожо иштеген Сергей Темеевле экӱ кем, канча акча кӧчӱргенин лапту ајаруда тудуп, «АЧ-ныҥ» бӱктеринде јетирӱлерди улам сайын јарлаганыс. Тӧрӧл газедибистиҥ баштаҥкайлу ла јартамалду ижи эмес болзо, акту бойыбыс учына јетире турушпаган болзобыс, кереес-сӱрдиҥ тудулары та кайтпагай эди.\nАйлар айланып, јылдар јылыжып, ӧй ӧдӱп, барып ла јат. Эртен Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 88-чи јылдыгы толор. Бу кӱнле колбой эмди республикада Алтай тилдиҥ кӱндери ӧдӧт. Јиит ӱйе сӱӱген поэдиниҥ бюст-кереезине келип, ӧткӱн ӱндериле ӱлгерлер кычырат, јаткан туразыныҥ мемориал-доскозына чечектер салат. Сары јалбырактардыҥ шылырты ортозынаҥ дезе Лазарь Васильевичтиҥ «Ыраак ӱйе ундыбагар бисти» деген шымырт ӱни угулат…\n06. 11. 1988, 18. 10. 2021


09.04.2020 - altaicholmon\nМонголия постаралась для Победы больше американцев, о чём многие до сих пор даже не подозревали. Мало кто знает, что первой страной, официально объявившей о поддержке Советского Союза после начала Великой Отечественной войны, стала Монголия. Заседание президиума народного Хурала и ЦК Монгольской народно-революционной партии состоялось в первый день войны, 22 июня 1941 года. Единогласно решено:\n#МыВместе: региональный волонтерский штаб помог десяткам людей\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин ознакомился с работой волонтерского штаба акции #МыВместе по оказанию адресной помощи находящимся на самоизоляции пожилым и маломобильным гражданам в рамках профилактики новой коронавирусной инфекции. На сегодняшний день в регионе зарегистрировано более 300 волонтеров, это активисты Народного фронта, представители общественного движения «Волонтеры-медики», регионального ресурсного центра поддержки добровольчества «Сила Алтая», выпускники учебных\n«Алтайым— јӱрегиме эҥ ле кару»\nЈӱрӱмде бис јалбырактардый. Ӧскӧн агажыс — кичӱ Тӧрӧлис. Чыгып, јажарып, быжып, агашта ла артып эмезе алдына тӱжӱп, ыраак-јуук јанында ла јададыс. Кезик јалбрактарды салкын-салым ыраада учурта берет. Кезиги јӱс јерди айланып, ойто бурылып келет, кезиги качан да келбес, је арткан јеринде ӧскӧн агажыныҥ изин артыргызып салар. Бӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — јаштаҥ ала база ыраада учуп\nАлдыста јаскы кыра ижи\nРФ-тыҥ президентиниҥ јарлыгы аайынча ороондо бу айдыҥ учына јетире иштебес кӱндер јарлалган. Је кезик учреждениелердиҥ, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ ишчилери молјуларын бӱдӱрет. Јурт ээлемде иштеп турган улуста айылдары сайын отурар арга јок. Јурт ээлемниҥ предприятиелери ороонды аш-курсакла јеткилдеерге ӱзӱги јогынаҥ иштейт. Тӧзӧлӧ берген коомой эпидемиологический айалгала колбой коронавирусный југуш ооруны таркатпаска, јаан предприятиелердиҥ административно-башкарар иштерди бӱдӱрип\nЭрјине болгон энебис\nБистиҥ энебис кара майман сӧӧктӱ Чынар Маймановна Чекурашева (кыс ӧбӧкӧзиле Урчимаева). Ол 1930 jылда Кулады јуртта Текпенек деп ӧзӧктӧ чыккан. Кӧп балдарлу биледе ӧскӧн, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кыйын-шыралу, ач-торо јылдарын ӧткӧн, бойы билелӱ болуп, база кӧп балдар азырап, канча ӱйе баркаларын кӧргӧн. Ада-энезинде тогус кыс ла бир уул болгон. Бӱгӱнги кӱнде олор ончозы ак\nӰредӱниҥ бӧлӱги коронавирустыҥ айалгазында\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ республикада, бастыра јер-телекейде ле бӱткӱл ороондо чылап ок, коронавирусты болдыртпазы учун карам-кайрал јок тартыжу ӧдӱп јат. Бу југуш оорула оорыган учуралдар бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада јок болгонына јаҥыс ла кудайга баш деп айдар керек. Је андый да болзо, улустыҥ кӧп сабазы айылдарында отурып јат. Ӱредӱлӱ заведениелер ле школдор бӧктӧлгӧн. Студенттер ле ӱренчиктер\nТергееде аргачылыкты корыыр иштер темдектелген\nАлтай Республикада коронавирусты болдыртпазын јеткилдеп турган ӧйдӧ эҥ јаан согулта элдеҥ озо кичӱ ле орто аргачылыкка (МСП) эдилген. Оныҥ учун тергееде бу кызалаҥнаҥ чыгарга олорго јӧмӧлтӧ јетирер иштер темдектелген. Кызалаҥга алдырткандардыҥ тоозына бистиҥ республикада транспорттыҥ, культураныҥ, спорттыҥ, туризмниҥ, коночылык туралардыҥ ижиниҥ, ашканалардыҥ, ӱзеери ӱредӱниҥ учреждениелериниҥ, эл-јонго бытовой јеткилдеш эдип турган (ремонт, кийим јунуш, химчистка, парикмахерскийлер,\nУзуны 103 километр јол јазалар\nБыјыл бистиҥ республикада Чуйдыҥ трагыныҥ узуны 103 километр јолы јазалар. 2020 јылда јол јазаар иштер Майма, Шабалин ле Кош-Агаш аймактарда текши узуны 103 километр участоктордо ӧдӧр. 10 километр јолдо капитальный јазаш ӧткӱрилер деп, Росавтодордыҥ сайтында айдылат. Анайып, Манјӱректеҥ ала Себи-Оозына јетире јолдыҥ ӱсти соок регенерацияныҥ технологиязы аайынча јаҥыртылар. Шабалин аймакта 499-чы километрдеҥ ала 532 километр-ге


Кӱчтӱ Президент - кӱчтӱ республика - altaicholmon\nКӱчтӱ Президент — кӱчтӱ республика\nРоссияга јарамыкту программазы јарайт\nРоссияныҥ Президентиниҥ талдаштары алдында бистиҥ ороонныҥ албатызы тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кем учун ӱнин берерин кажызы ла бойыныҥ алдында шӱӱп јат. Бу шӱӱлтенеҥ Алтай Республиканыҥ јаҥыс ла бӱгӱнги јӱрӱми эмес, је анайда ок келер де ӧйи камаанду. Оныҥ салымы алтай калыктыҥ аксагалдарын ла јайзаҥдарын база санандырат.\nБис республика ичиндеги јондык ла экономикалык айалганыҥ ӧзӱмиле јилбиркеп, бистиҥ балдарыстыҥ ла баркаларыстыҥ келер ӧйи јаркынду болорын ижемјилеген једимдерине сӱӱнедис. Бӱгӱн ончо сурактардыҥ аайына чыгып салдыс деп айдарга эрте. Jе эҥ ле учурлузы — ол бистиҥ јӱрӱмис бир кеминде амыр барып јатканы.\nТӱӱкидеҥ кӧргӧндӧ, бӱткӱл телекей уур-кӱч айалгада тушта политикалык јаҥныҥ солунганы јаан јылыйтуларга экелет. Бис онызын СССР јайрадылар тушта ӧдӱп салганыс. Оныҥ да учун эмди Россияныҥ политиказындагы турумкай айалгадаҥ Алтай Республиканыҥ да келер ӧйи камаандузы јарт.\nТургуза ӧйдӧ Россияныҥ Президенти болуп турган Владимир Путин ончобыска ижемји берип, бистиҥ ороонныҥ ла республиканыҥ јерлерин корып алары јанынаҥ ла албатыбыс амыр јатканын керелеген учурлу иштер бӱдӱрет.\nБӱгӱн бой-бойыс ортодо блааш-тартыштарды јоголтып, биригеле, јууктап келген талдаштарда кыйалтазы јогынаҥ туружары јаан учурлу керек болуп јат.\nБис јерлештеристи талдаштар тушта Владимир Путинди јӧмӧӧрине кычыру эдедис, нениҥ учун дезе, ороонныҥ ичбойындагы ӧзӱмине келиштире ле тыш политиканыҥ айалгазы Россияга јарамыкту болгодый эдип, тургузылган программалу ӧскӧ кандидат кӧрбӧйдис.\nАлтай калыктыҥ аксагалдары башка-башка укту албатылар јуртап јаткан Туулу Алтайдыҥ эл-јоны тургуза ӧйдӧ Россияны башкарып турган президентти јӧмӧп, турумкай, амыр айалга, келер ӧй, ийде-кӱчтӱ Россия ла Алтай Республика учун ӱнин берер деп иженет.\nАлтай республиканыҥ алтай калыгыныҥ аксагалдарыныҥ биригӱзи\nКМН-ныҥ сурактарына јаан ајару эдет\n«Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ «Кӱзӱҥи мӧш» ассоциациязы» деген тергеелик јондык биригӱниҥ турчыларыныҥ кӧп сабазы ороонныҥ Президентиниҥ талдаштарында Владимир Владимирович Путинниҥ кандидатуразын јӧмӧӧр кӱӱндӱ.\nВладимир Путин Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарына јаантайын лапту ајару салган. Калганчы јылдарда ас тоолу тургун калыктардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмин, олордыҥ культуразыныҥ байлыктарын чеберлеп тура, јондык ла экономикалык айалгазын јарандырары јанынаҥ кӧп иш эдилген.\n«Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ «Кӱзӱҥи мӧш» ассоциациязы» РОО-ныҥ президенти Л. Н. Пешперова\nБӱдӱмјилӱ кандидат учун\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязы республиканыҥ эл-јонына баштанып, Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштарында ончо албаты-јон кыйалтазы јогынаҥ турушсын деп кычыру эдип, сок јаҥыс бӱдӱмјилӱ кандидатты, Владимир Владимирович Путинди, јӧмӧгӧр деп сурайт.\nШак бу президент тургуза ӧйдӧ ороонды башкарып турганыныҥ шылтузында Алтын Кӧлди јараттай јуртаган ас тоолу тургун албатыныҥ јерин, Алтын Кӧлди чеберлеп алары јанынаҥ иштер элбеде ӧткӱрилет. Биске бу јаан учурлу ла баалу керек болуп јат.\nМынаҥ да ары Владимир Путин тургун калыктардыҥ тилин, культуразын ла чӱм-јаҥдарын чеберлеп аларын аҥылу ајаруда тудар деп, бис бӱдедис.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ биригӱзи тургуза ӧйдӧ президенттиҥ ижин бӱдӱрип турган В. В. Путинди талдаштарда јӧмӧӧрин угузат.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи\nИ. С. Тенгереков\nНениҥ учун бис В. Путинди јӧмӧйдис?\nӦдӧтӧн талдаштарда бис Владимир Владимирович Путинди јӧмӧӧрис. Нениҥ учун дезе бис лидеристи тоойдыс ла тургуза ӧйдӧ оныҥ јеринде иштегедий кижи јок деп оҥдоп јадыс. Биске кей чилеп, орооныска турумкай айалга ла ӧй керек. Бу ӧйдиҥ туркунына Россия ийде-кӱч алынарын оноҥ до ары улалтар эди!\nБис Путинди Тӧрӧлиске улу ла тоомјылу ороонныҥ статузын јандырганы учун јӧмӧӧрис.\nБис Путинди экономикабыс ӧзӱм алынып баштаганы, социальный бӧлӱк билдирлӱ јаранганы учун јӧмӧрис. Бистиҥ черӱни јаҥыс ла кайкаары ла оныла оморкооры артат. Уулдарыс черӱге Тӧрӧлиниҥ алдында бийик молјузын бӱдӱрер кӱӱн-тапла барат.\nБис Путинди россиянинниҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине, Россияныҥ тӧс байлыгы — эл-јоныныҥ тоозын кӧптӧдӧрине, албатызын чеберлеерине ууламјылалган, Кижиге деп белетелген кӧп тоолу јӧптӧр јӱрӱм алынганы учун јӧмӧӧрис.\nБис Путинди «патриотизм» деген сӧсти учурла толтырганы, орооныска болгон бӱдӱмјини россияндардыҥ јӱректерине јандырганы, Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизине, оныҥ јаҥжыгуларына ла Россияныҥ јеринде јаткан бастыра албатылар амыр-энчӱ айалгада јуртаар аҥылу ченемелге тоомјыны јаандатканы учун јӧмӧӧрис. Бис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе «Ӱргӱлјик полк» фашизмди јеҥген геройлорды эске алындыртып, телекейдиҥ ороондорыла барып јат. Патриотизм бистиҥ чындыгыс, тӧзӧлгӧбис, мааныбыс болуп калды.\nБис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе ӱй улустыҥ, энелердиҥ јӱрӱмин јеҥилтерине ууламјылалган иштер эдилип турганын кӧрӧдис. Энеликти, Билени, Балалыкты корыырын тыҥыдарына, бизнесте, политикада, јондык бӧлӱкте ӱй улусты јӧмӧӧрине керектӱ чокым программалар иштейт.\nБис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе гражданский јондык ла јондык шиҥжӱ дегени куру сӧстӧр эмес. Анайда ок јаҥ эл-јонды угуп баштаганы учун! Бистиҥ Президент «эл-јон ӧӧн-бӧкӧн јайаачыларды, бойын бийик тудунып тургандарды, эгоизмди кезем јаратпайт ла кижиниҥ кылык-јаҥында каруулу, тереҥ кӧгӱстӱ болорын, бой-бойын угуп билерин ле ӧскӧлӧриниҥ шӱӱлтезин тоорын баалайт» деп јарт угускан.\nБис Путинди јӧмӧӧрис! Ол Россияныҥ јилбӱлериниҥ ле телекейде амыр-энчӱниҥ коручылы деп бис, ӱй улус, бӱдедис. Мынызы сӱрекей учурлу, не дезе, бис тегин эмес ӧйдӧ јӱредис. Россияныҥ Геройы Магомед Нурбагандовтыҥ «Иштегер, карындаштар!» деп айткан калганчы сӧстӧри бӱгӱн бастыра россияндарга «Бастырабыс мынайда јӱрер учурлу!» деген кычырудый угулат.\nРоссияныҥ эпшилериниҥ бирлиги, оныла санаа-кӱӱни јаҥыс улус, гражданский јондыктыҥ тӧс бӧлӱги болуп, бистиҥ президентке бӱткӱлинче бӱдет. Владимир Владимирович Путиндий ойгор башкараачыны, тыҥ политикти, керектӱ јӧпти ӧйинде чыгарар стратегти Россияныҥ ӱй улузы јӧмӧӧр.\nА качан ӱй улус иштеп баштаган соҥында, иш кидим барар. Тӧрӧлиске сӱӱштиҥ сезимдери, кӧп албатыларлу бирлик орооныс учун оморкодулар келер ӧйгӧ иштеер арга берет.\n«Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деп\nтергеелик јондык организация\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны! Кару јерлештер!\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде тудары јанынаҥ талдаштар орооныстыҥ, ол тоодо бистиҥ республикабыстыҥ јӱрӱминде сӱрекей јаан учурлу болгонын кажыбыс ла јарт оҥдоп турганыста алаҥзу јок. Бистиҥ республиканыҥ ӧткӧн јолын кӧрзӧбис, оныҥ ӧзӱми толо кеминде 2000 јылдардаҥ ала башталган деп айдарга јараар. Ол ӧйдӧҥ ала элдеҥ озо орооныстыҥ Президентиниҥ кӱӱн-табыла, баштаҥкайыла бистиҥ республикага ичкери ӧзӧр аргалар тӧзӧлип баштаган.\nОноҥ бери ӧткӧн јылдарда Россияныҥ бюджединеҥ јылдыҥ ла кӧп тоолу ууламјыларла иштерди бӱдӱрип, уур-кӱчтерди јеҥерге, экономиканы кӧдӱрерге акча-манат керектӱ кеминде берилген. Кажы ла јыл бу јӧмӧлтӧ-болуштыҥ кеми эмештеҥ де болзо кӧптӧп, эмдиги ӧйдӧ алдындагызынаҥ јаан болгоны јажыт эмес. Оныла коштой республика башка-башка федеральный программаларда туружып, база кӧп сурактар аайынча јӧмӧлтӧ алат.\nТуулу Алтайыста мыныҥ шылтузында сӱреен кӧп школдор, эмчиликтер, культураныҥ, спорттыҥ, ӧскӧ ууламјылардыҥ учреждениелери ле јолдор јаҥырта јазалган эмезе бажынаҥ ала бӱткӱлинче тудулган. Бу иштерди ле кубулталарды бастыразы јакшы билер. Россияныҥ Президенти, оныҥ тӧзӧгӧн башкарту-јаҥы албаты-јон алдындагы јонјӱрӱмдик ле ӧскӧ дӧ молјуларын ак-чек бӱдӱрип турганы – калганчы 18 јылдыҥ аҥылузы.\nМындый каруулу талдаштарда калык бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин, талдап јаткан јолын кӧргӱзет. Акту кӱӱн-санаалу болгон кийнисте мындый јӱрӱмдик керектердеҥ туура артканы, байла, јастыра болор. Бистиҥ ӱндеристеҥ кичӱ де Тӧрӧлистиҥ, текши орооныстыҥ да келер ӧйи, салымы тӱҥей ле база камаанду. Талдаштардыҥ каруулу ӧйинде бис куру сӧстӧрлӱ, албаты-јонго туза јетирбеген ле, ӧскӧзи јанынаҥ, сӧзине јаантайын туруп, ижиле, керектериле јӱрӱмди чик јок јарандырган улусты, политиктерди аайлаштырып билзебис јакшы эмей. Бистиҥ ичкери ӧзӧргӧ, айалганы эл-јондык ла экономикалык кӧп ууламјыларла јарандырарга амадап турган калыгыска бу сӱрекей керектӱ.\nАлдыбыста јаан иштер. Бистиҥ эҥ јаан байлыгыс – калык бойы, кажы ла кижи. Ороонныҥ јаҥыныҥ алдында тургускан амадулары – бастыра ишмекчилердиҥ, башка-башка ууламјыларла иштеп тургандардыҥ, калада да, јурт та јерде јаткан улустыҥ ишјалдарын кӧдӱрери, экономиканы, кичӱ аргачылыкты, јурт ээлемди оноҥ ары, алдындагызынаҥ јаан јӧмӧлтӧлӧ јеткилдеери, јашӧскӱримиске јӱрӱмде аргаларын ла билгирлерин тузаланарга, јарамыкту јӱрерге керектӱ айалгалар тӧзӧӧри, ӱренип турган балдарыстыҥ ӱренер ле амыраар кемин оноҥ ары кӧдӱрери, орооныстыҥ ийде-кӱчин тыҥыдары, оноҥ до ӧскӧ кӧп ууламјылар болуп јат.\nОныҥ да учун јууктап келген талдаштардаҥ туура артпай, олорго барып, орооныстыҥ, Алтайыстыҥ ӧзӱми учун ӱндеристи бергенис айдары јок јаан учурлу. Биске кӱчтӱ Президент керек, ол тушта орооныс та кӱчтӱ болор. Бирлик кӱӱн-тапту ла чокым кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болуп, ӧзӱмниҥ, јарамыкту јӱрӱмниҥ јолын талдап алалы!\nРФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады


Мен кичуден ала Алтайымды керип,андаарын сууйтен болгом.Jе олтурип алган ан-кужымнын терелерин госпушнинага табыштырып,сакыр,кулур алатан эдим.\nJуу-чактын кийниндеги куч ойлордо,меге анчылардын бригадазына кожуларга,малчы болуп иштеерге келишкен.Бу калганчы эки jылда мен анчылардын обществозынын членине киргем.Jажы jаанай берген кижи арка-тууларымла базып,арка-сынымды jенилтерге турбай.Jе эмди коруп jурзем Алтайыстын ан-кужы,агын суулардын балыктары да астаптыр,агаш-тажы кезилген.Бу не болгон?Бистин бала-баркабыс нени сананар?\nМен мыныла колбой,болгон бир керекти айдайын деп турум.\nБу керек быjыл уч мартта болгон.Мен Ондой райондо Туйакту jаар бензинге барып jаткам.Акташты одуп,Чуйдын суузын jараттай баратсам,jолдон ыраак jокто одыр кара сыгын турды.Ол ары-бери аjыктанат.Мени керекке де албайт.Мен Алтайдын jети айры муусту суунчизин коруп одо бердим.Ак-Боомго jедип келеримде,машинам уреле берген.Турзам,шофер Салкынбаев Едош jедишти.Мен ого коргонимди токпой-чачпай айдып бердим.\nЭртен тура 6 часта бензинди уруп,ойто бурулдым.Jолой олон тартып алган уулыма ла городто уренип турган кызыма jолуктым.Бис Чуйдын jолыла мантадып,11 час киреде ол сыгын турган jерге jедип келзебис,сары будукту УАЗ машина туштады.Ол машина тегинду турбаганын jурегим сезип ийди ошкош.Мен машинамды токтодып,кийнимде келип jаткан уулыма удура бастым.\n-Сыгын турган jерде сары машина тегинду турбаган болор.Сыгыннын изин барып королик-деп,уулыма айттым.Корзобис,сыгыннын изи,оны ээчий jойу улустын изи бартыр.Онон сыгыннын мантаган,улустын улустын jугурген изи jадыры.Анча-мынча барзабыс,кардын устиле неме сууртелиптир.Тракттан суу агар эдип jазаган jерде тере ле ооктой кезип салган сыгыннын эди jадыры.Шак ла ол ойдо браконьерлердин УАЗ машиназы кырлакты ажа берген.Бис кичинек кырлакка чыгып келзебис,сары машина бурулчыкта турды.Бис ойто бурулып,чырбагалдардын ортозында сыгынды сойгон jерге келдис.Сыгынды сойоло,ичи-кардын Чуйдын суузына салган эмтир.Бис машинабысты буруп,сары УАЗ-тын номерин корзобис,01-71 техпомощь болуптыр.УАЗ-тын шоферы-Слерге не керек?-деп,сурады.\n-Бойыгар билереер-деп,уулым айтты.Шофер 30 jашка,коштой отурган сары чырайлу кижи 40 jашка jедип калтыр.Онон УАЗ машина Акташ jаар мантады.Бис этти машинага салып,милициянын Акташтагы болугине jетирдис.Jолой не болгонын,нени коргонисти айдып бердис.Машинанын номерин база айтканыс.Байла,браконьерлер тудулган.\nОзогы улус jолдын,айылдын jанында jурген анды олтурбейтен.Анчы кижинин jуреги jымжак болотон деп айдатандар.Быjылгы jылда jерлик андарды азыраар,кичеер керек.\nБери коруп активист болор,ары болуп бойынын кылыгын кылынар.Алтайдын ан-кужына килебес кайткан улус.Андый браконьерлерди кату каруузына тургузар керек.\nБ.Кундиянов. Кош-Агач райондо,Чаган-Узун jурттан.\nАлтайдын чолмоны 12 апрель, 1985 j.


РОССИЯ ЈАЙРАДЫЛАРДЫҤ БЕРИ ЈАНЫНДА - LIS108.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nВ.Путинниҥ јаан јамыларда 20 јылга ӧткӱрген ӧйин ле ижин бу ла В.Сурков бу ла јуукта "путинизм" деп адылу байлап, јартамалдында "это глобальный политический лайфхак, хорошо работающий метод властвования" деп јетирди. Интернеттеҥ кӧрзӧм, "life hacking" деген английский сленгтиҥ орус учуры "набор методик и приемов для упрощения процесса достижения поставленных целей при помощи разных полезных советов и хитрых трюков" деп јарталыптыр. Мениҥ санаамла, бӱгӱн В.Путинде ич те, тыш та политиказы аайынча мактанар неме јок, ол бойын једимдӱ, јозокту лайфхакер деп јӱк ле јамызын кичееринде айдынардаҥ башка. Керектиҥ чынын айтса, бӱгӱн Россия Федерациязы јайрадылардыҥ бери јанында турат. Советский Союз јайрадылар алдында база ла мындый айалга болгон: а) телекейде нефтьтиҥ баазы јабызаган; б) ороонныҥ бюджединиҥ кирелтези астаган; в) геронтократия ӧҥ алынган (2024 јылда В.Путинге 72 јаш болор, Советский Союзтыҥ ӧлгӧнчӧ иштеген башчылары Леонид Брежнев 75 јашка, Юрий Андропов 69 јашка, Константин Черненко 74 јашка јетире иштегендер); г) Кӱнбадыштыҥ ороондорыла удурлажу тыҥыган; д) ороонныҥ бюджединиҥ кӧп јарымы јаан черӱ тударына, јаҥы јуу-јепселдер јазаарына, Кӱнбадыштыҥ ороондорыла тартыжып турган режимдерди (темдектезе, Венесуэлада Уго Чавес, Сирияда Башар Асад) корыырына ла "орус телекейди" (Приднестровье, Абхазия, Южная Осетия, ЛНР, ДНР) јӧмӧӧрине барат; е) ороон ичинде талалар, калыктар ортодо оҥдошпостор башталган; ж) кадрлардыҥ сурагы (какократия) федерал тӧс јер ле талалар ортодо оҥдошпосторго экелген... В.Путин јуук ӧйлӧрдӧ бу тоололгон јети јеткерле урушпаза, орус тӱӱкиде Россия Федерациязы эҥ кыска салымду эл болоры јарт сезилет. Талалар ортодогы ла Москва ла талалар ортодо оҥдошпосторды лапту ширтезе, федерал тӧс јер буларды бойы ӧнӧтийин кӱйбӱредип тургандый билдирет. Темдектезе, Чечен Республика Ингушетияныҥ ла Дагестанныҥ јерлерин блаажып турганын токтодорго, Рамзан Кадыровко В.Путинниҥ бир ле телефон согужы једер ине... Айдарда, олордыҥ тартыжузы Кремльге керек болуп турган, айса болзо, бу Россия Федерациязында ич политика "бӧлип, бийле" деген ээжи-принципти ылтам тузаланып баштаганын керелейт?.. Федерал тӧс јер ле талалар ортодо оҥдошпосторды алзабыс, президенттиҥ администрациязы кадровый суракла бис ле ошкош "эҥ пророссийский" деп айткадый республикаларды, Калмыкия ла Бурятияны, митингтерге, пикеттерге экелди. Сыгын айда болгон талдаштардыҥ кийнинде Элистада (Калмыкияныҥ тӧс калазы) ла Улан-Удэде (Бурятияныҥ тӧс калазы) калмыктар ла буряттар тӱймеп јат. Москва, бир јанынаҥ, калмыктарга калмык кижини (Бату Хасиковты) башчы эдип ийген де болзо, је, экинчи јанынаҥ, Элистаныҥ мэрине кӧк албанла, каланыҥ Уставын бузуп туруп, Донецкий Народный Республиканыҥ башчызы болгон Дмитрий Трапезниковты тургузат... Бурятияда айалга эмеш башка. Улан-Удэниҥ мэрине ӧткӧн талдаштарда јеҥӱни самовыдвиженец болуп кубулган единорос, 2017-2019 јылдарда Башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, кочкор айдаҥ ала Улан-Удэниҥ сити-менеджери Игорь Шутенков алган. Ол баштапкы јерди 52 процентле алган, экинчи јерде 37 процентле бурят коммунист Вячеслав Мархаев (бу кижи 2017 јылда Бурятияныҥ башчызына кандидат болуп чыгарда, республиканыҥ јаҥдары ого муниципальный фильтрди ӧдӧргӧ бергилебеген болгон) арткан. Албаты-јон ортодо јарлу башкараачы, бурят ОМОН-ды тӧзӧгӧн лӧ башкарган, Албаты Хуралдыҥ ла Государственный Думаныҥ депутады болгон, эмди Федерация Совединиҥ сенаторы болуп турган политик јеҥдиртип ийерде, кӧп улус талдаштарда булгак болгон деп серемјиленип, тӧс каланыҥ тӧс тепсеҥине чыккылагандар... Элистада да, Улан-Удэде де пикеттерди, митингтерди тӧзи јаҥыс, тӧзӧлгӧзи бир эдип бириктирип турган неме республиказыныҥ тӧс калаларында тоозы кӧптӧп калган калмыктар ла буряттар тӧс јуртын бойыныҥ кижизи башкарзын деген санаа-кӱӱндери туру. Је республикалардыҥ башчылары Б.Хасиков то, Алексей Цыденов то Москваныҥ јакылтазыла тӧс каланыҥ мэрлерине орус укту кижилерди јӧмӧгӧндӧр. Мындый политикадаҥ Кремль республикалардыҥ башчыларын ла албатызын ӧнӧтийин чагыштырып турганы кӧрӱнет эмес пе? Ӧӧн-бӧкӧӧндӱ улусты башкарарга јеҥил ине...\nПрезиденттиҥ администрациязы Алтай Республикада да андый ла политика ӧткӱрет ине. Баштапкызында, Кремль Александр Бердниковтыҥ ордына республиканыҥ удурум башчызына республикадаҥ Родион Букачаковты, Владимир Полетаевти, Максим Кудрявцевти туураладып, Алтай крайдаҥ Олег Хорохординди кӧстӧйт, экинчизинде, "Возрождение России" партияны Александр Манзыровтыҥ кандидатуразын јӧмӧбӧзине ууламјыйт, ӱчинчизинде, О.Хорохордин Чамал, Чой ло Турачак аймактардыҥ башчыларыныҥ ла депутаттарыныҥ бастыразыныҥ ӱндерин озолондыра јууп, "Справедливая Россия" партия кӧстӧгӧн Леонид Ефимовты муниципальный фильтрле туйуктап, талдаштардаҥ уштыйт. Мындый алтамдардаҥ, туйукташтардаҥ Москваныҥ Алтай Республиканы алтай кижи башкарбазын деген политиказы јарт кычырылып јат ине. Эмди сакыйтан турус: О.Хорохордин кадровый политиказында национальный паритетти тударын эмезе тутпазын, јурт ээлем, агаш, аҥ-куш аайынча ведомстволорды алтайларга берерин эмезе бербезин?.. Москва ийген башчы вице-премьерлерине кемдерди алары оныҥ кадровый политиказыныҥ чокым керези болотон туру?.. В.Сурков путинизмди элдиҥ идеологиязы кемине кӧдӱрип ийерде, оппозиционный политик Григорий Явлинский ол ло тарый «путинизм – это политический лайфхак для какократов. Какократия – это власть худших. Путинизм – это сознательная и целенаправленная отрицательная кадровая селекция, приведение худших к власти и обеспечение им в обмен на лояльность ничем не ограниченного обогащения» деп јетирген эди.\nСыгын айда тудулган Эл Курултайды алзабыс, јаҥы парламентке кӧп јаҥы депутаттар талдалганы, бир јанынаҥ, сӱӱнидирген ("јаҥы јалмуур јаҥыдаҥ јалмаар" дегенине кажы ла кижиниҥ канында ине), је, экинчи јанынаҥ, эски депутаттар јаҥы депутаттарга јаҥыдаҥ иштеерге бергилебеди. Владимир Тюлентин – спикер, Татьяна Гигель – сенатор, Михаил Терехов – "Единая Россияныҥ" фракциязыныҥ јааны болуп артып калгандарын ичкери алтам деп айдып болбозыс ине. Је, ол ок ӧйдӧ М.Терехов вице-спикерге, Айдар Тазрашев экологияныҥ ла Григорий Пильтин јурт ээлем комитеттердиҥ председательдерине ӧдӱп болбогондорын темдектебеске болбос. 2016 јылдыҥ сыгын айынаҥ бери Эл Курултайды В.Тюлентин эмес, а М.Терехов башкарган ине, А.Тазрашевтиҥ јаан јастыразы А.Бердников алтайларды јаман сӧстӧп айткылаарда, оныҥ адааанын аларга болуп, албатыны алтай ла телеҥитке бӧлигени туру, а Г.Пильтин јажы јаан деп туйуктатканы јарт, јаш депутаттарга база ӧзӧр керек ине. В.Тюлентин спикерге баштапкы ӱнбериште ӧтпӧй каларда, "Единая Россияныҥ" Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак фракцияныҥ депутаттарын ого-бого согултып, экинчи ӱнбериште бастыразы ӱндерин Тюлентин учун берзин деп молјойло, ол учун темдек тургускан бюллетеньдерди смартфонго соголо, ого аткарзын деп некегенин канайда оҥдоорыс?.. Баштапкызында, А.Турчак (јаҥныҥ партиязыныҥ иерархиязында экинчи кижи) бери бойы келген бе эмезе оны кем де ийген бе, экинчизинде, јаҥныҥ партиязы В.Тюлентинге не карузыган: албатызынаҥ ырап калган деп пе эмезе јобош, сӧс уккур деп пе, айса болзо, А.Турчак ла оны ийген улус Тюлентин ажыра республиканы јоголторго тургулаган, айса болзо, Алтайды ээленип, тоноп, байыгылаарга тургулаган?.. Какократияныҥ кандыйын А.Бердниковтыҥ 13 јыл башкартузы јарт кӧргӱсти эмес пе?..\n14:00 08/04\t199\t0\n13:58 08/04\t195\t0\n13:56 08/04\t206\t0


Јайдыҥ ӧйи узун эмес… (кышка белетенер иштер) - altaicholmon\nЈай амыраштыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ ӧйи болгоныла коштой узун мойынду кышка белетенер јаан иштердиҥ ӧйи болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бастыра организацияларда, предприятиелерде кышка белетенери кидим ӧдӧт. Ондый јаан иштердиҥ бирӱзи – ол тергеениҥ ӱредӱлик организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга белетеп чыныктаар иштер. Бу ишти каруулу кӧп органдар шиҥжӱзинде тудат. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ изӱ айдыҥ учында удурумга башчы Олег Хорохординниҥ ӧткӱрген јуунында школдорды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеериниҥ сурагы кӧрӱлген. Тергеениҥ удурумга башчызы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын бу суракка јаан ајару эдип, бюджеттеринде школдорды ремонтоорына, ӧрттӧҥ коруланар ла санитарно-гигиенический керектер ӧткӱрерине акча-манат чыгарзын деп баштанган.\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктыҥ ӱредӱлӱ организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга тӧзӧмӧлдӱ белетеер ле ишке алар амадула штаб тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижин каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы С. С. Тюхтенев башкарат.\nШтабтыҥ планыла коштой, каланыҥ бастыра ӱредӱлӱ организацияларында белетеништӱ иштиҥ пландары база тургузылган. Кажы ла планда ӧрттӧҥ лӧ терроризмнеҥ коруланары аайынча иштер, санитарно-гигиенический некелтелерди ле медицинский јеткилдешти тӧзӧӧрин бӱдӱрери, оок ремонттор ӧткӱрери аайынча иштер темдектелген. Онойдо ок Роспотребшиҥжӱниҥ, МЧС-тыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ ла Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ предписаниелеринде темдектелген иштерди бӱдӱрери база кийдирилген.\nКаланыҥ бюджединде белетеништӱ иштерге мындый кемдӱ акча-манат салылган:\n— ӧрттӧҥ коруланар иштерге 4 760 130 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— терроризмнеҥ коруланар иштерге 3 616 000 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— санитарно-эпидемиологиялык айалга (медшиҥжӱлер, медицинский јепселдер) тӧзӧӧрине 4 002 251 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— јылыдар системаларды чыныктаарына ла јунарына 2 426 556 салковой;\n— јаантайынгы ремонтко 5 685 100 салковой база каланыҥ бюджединеҥ чыгарылган.\nКапитальный ремонттор: балдардыҥ 4, 6, 9, 10, 12, 14 номерлӱ садиктеринде, 3-чи номерлӱ гимназияда, 4-чи номерлӱ кадет школдо ПВХ кӧзнӧктӧр тургузылган. Онойдо ок 10-чы номерлӱ школдо јарыдар система солылган, 1-кы номерлӱ лицейде санузелдер ле эжиктер ремонтолгон.\nКапитальный ремонтко быјыл текши тооло 41 560 605 салковой чыгарылары темдектелген. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ республикан бюджединеҥ – 22 830 000 салковой, каланыҥ бюджединеҥ – 18 730 605 салковой.\nӰредӱлик заведениелердиҥ тоозында эҥ кӧп иштер текши орто ӱредӱлӱ школдордо ӧдӧт. Темдектезе, Майма аймактыҥ школдорын белетеер иштер кидим ӧдӧт.\nИштердиҥ тоозына черетеш-будуштаҥ башка ӧрттӧҥ, терроризмнеҥ коруланар, санитарный айалганы јарандырар, бичиктер алар, ишчилерди медшиҥжӱ ӧткӱртер иштер база кирет. Онойдо ок капитальный ремонт Маймада В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган, Подгорное, Ӱстиги-Карагуш, Кызыл-Ӧзӧк, Суску јурттардыҥ школдорында, Маймада балдардыҥ «Ручеек» садында ӧдӱп туру. Текши тооло бастыра иштерге 23 млн. салковойдоҥ ажыра акча-манат чыгарылган. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 1 550 000 салковой спортзалдарга чыгарылган. Республикан бюджеттеҥ 7 680 127,77 салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ 14 503 245,28 салковой чыгарылган.\nАймактыҥ школдорында ремонт иштер ӧткӱрилген кийнинде, олорды ишке алар комиссиялар ижин јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала баштаар. Је мында тӧс иштер кураан айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эрчимделери пландалган.\nГигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериле јӧптӧжӱле школдордыҥ ишчилериле ӱредӱ ӧткӱрилер, тӧс эмчиликле јӧптӧжӱле ишчилер медицинский шиҥжӱлер ӧдӧр. Бу керектер ле ремонттор јербойыныҥ бюджединиҥ акча-манадыла ӧткӱрилер.\nЈабаган, Кайрукун јурттарда школдордо, Кан-Оозында балдардыҥ искусстволор школында ӧрттиҥ сигнализациязыныҥ иштеген ӧйи 10 јылды ашкан учун оны солыыры ӧдӧт. Кан-Оозында детсадтыҥ јабынтызын ӧрттӧҥ корулаар иштер, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган ла Кайрукунда школдорды јаҥыртары ӧдӧт. Кайрукунда школдыҥ спортзалын федерал ла јербойыныҥ бюджединиҥ чыгарган акча-манадыла ремонтоор јаан иштер ӧдӧр керек. Келейдиҥ, Санаровканыҥ баштамы школдорында, Мӧндӱр-Сокконныҥ школында спорт площадкалар спортјепселдерле јеткилделет. Моты-Оозыныҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Јодралуныҥ ла Кан-Оозыныҥ школдорыныҥ ла Ӱзеери ӱредӱниҥ тӧс јериниҥ котелдоры солылып јат.\nШабалин аймактыҥ тӧс јуртында текши орто ӱредӱлӱ школдо ремонт иштер экзамендер тӱгенген соҥында ла, кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинеҥ ала, ӧдӱп туру.\nБу школдо јаан ремонт иштер былтыр ӧткӱрилген учун, быјыл кӧбизинде ӱредӱлӱ кыптарды черетеери ле будыыры ӧдӧт. Акча-манатты аймактыҥ администрациязы, ӱредӱликтиҥ бӧлӱги чыгарган.\nЈаан иштердеҥ федерал ӱлекер аайынча цифровой ло гуманитарный ууламјылу ӱредӱниҥ «Точка роста» деп тӧс јериниҥ кыптарын јазаары башталар. Тӧс јерге информатиканыҥ, ОБЖ-ныҥ кыптарын ла баштамы школдо бир кып берилген. Бу ӱлекерле болзо, школдордо балдарды технологияла, информатикала, ОБЖ-ла ӱредери бӱгӱнги кӱнниҥ цифровой јепселдериле јеткилделер, урокто эмес ӧйдӧ балдарды ӱзеери ӱредери ӧткӱрилер. Је быјыл јӱк бир ле кып јазалар ла иштеер. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире керектӱ јепселдер једип келер учурлу.\nЧой аймактыҥ прокуратуразы аймактыҥ ӱредӱлӱ организацияларыныҥ ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга беленин шиҥжӱлеер иштер ӧткӱрген.\nОнойып, бу органныҥ быјылгы ӱредӱлӱ јылда ӧткӱрген шиҥжӱзиниҥ турултазында Ыныргыдагы текши орто ӱредӱлӱ школыныҥ туразында ла мындагы ок балдардыҥ «Солнышко» садигинде радонныҥ кеми ээжидеҥ бийик болгоны јарталган.\nБу керек аайынча шиҥжӱ ӧткӱрген орган ӱредӱлӱ учреждениеге јарталган бузуштарды чокым ӧйгӧ јетире јоголтсын деген предписание берген. Онойдо ок аймактыҥ прокуратуразы ӧрӧ адалган ӱредӱлӱ организацияларды ӱредӱлӱ јаҥы јылга белетеер иштердиҥ тоозында радонноҥ коруланары темдектелбегенин илезине чыгарган. Онойып, ӱредӱлӱ јаҥы јылга јетире радонноҥ коруланар иштер аайынча санитарно-эпидемиологиялык некелтелер бӱтпес айалга тӧзӧлгӧн лӧ ӱредӱлӱ турада ӱренген балдардыҥ јӱрӱмине ле су-кадыгына јеткер болдыртпазы јеткилделбеген.\nБу керек аайынча аймактыҥ прокуроры Ыныргыдагы школдыҥ директорына јасакты бузары јарабас деген ајару-предостере-жение эткен. Аймактыҥ прокуратуразы бу айалганы шиҥжӱзинде тудат.


датчандап Hans Christian Andersen\nкандык айдыҥ 2 кӱни 1805(0004-02-1805)[…]\nкуран айдыҥ 4 кӱни 1875(0008-04-1875)[…] (70 јаш)\nбичиичи, ӱлгерчи, романист, детский писатель, автобиограф, драматург, журналист, путешественник, автор, cut-paper artist\nAnne Marie Andersdatter[d]\n«Прометей» деп сый — нерениҥ кыбы[d]\nАлтын кисть[d] (1976)\nХанс Кри́стиан А́ндерсен (датчандап Hans Christian Andersen, Ганс Христиан; 2.4.1805, Оденсе, Дания — 4.8.1875, Копенгаген, Дания) — улу датский балдардыҥ бичиичизи, ӱлгерчи, драматург, журналист.\nГанс Христиан Андерсен 1805 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан.\n↑ Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (фр.) — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 89. — ISBN 978-2-221-06888-5\n↑ 8,0 8,1 Андерсен Ханс Кристиан // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.\n↑ Статья «Андерсен» на сайте «Большой российской энциклопедии».\n↑ Статья «Hans Christian Andersen» на сайте «Британской энциклопедии».\n↑ Статья «Hans Christian Andersen» на сайте «Большой каталанской энциклопедии».\nČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists · Лаборатория Фантастики · Giant Bomb\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis · Швейцарский исторический\nBAV: ADV11280784 · BIBSYS: 90057043, 1542229200036 · BNC: a10455693 · BNE: XX1154847 · BNF: 11888753s · CALIS: n2004346387 · CiNii: DA0088101X · CONOR: 6171491 · EGAXA: vtls001070292 · GND: 118502794 · GTAA: 77337 · ICCU: CFIV006256 · ISNI: 0000 0001 2118 4353 · LCCN: n79022941 · LNB: 000012145 · NDL: 00431436 · NLC: 000120591 · NKC: jn19990000171 · NLA: 36051401 · NLG: 62014 · NLP: A11819509 · NSK: 000000694 · NTA: 068396198 · NUKAT: n93080072 · PTBNP: 4653 · LIBRIS: 176031 · SUDOC: 026685809 · VIAF: 4925902 · ULAN: 500130208 · WorldCat VIAF: 4925902\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Андерсен,_Ханс_Кристиан&oldid=20291"\nКандык айдыҥ 2 кӱнинде чыккандар\n1805 јылда чыккандар\nКуран айдыҥ 4 кӱнинде божогондор\n1875 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 12 тулаан ай 2021, 22:13.


Ајарузында — аймагыныҥ ӧзӱми - altaicholmon\nАјарузында — аймагыныҥ ӧзӱми\nJербойында бойы башкарынарыныҥ кӱниле колбой Кош-Агаш аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Сергей Тордибанович МАЙХИЕВЛЕ эрмек-куучын база ӧтти.\n—Кажы ла кижи бойы керегинде куучынды сӧӧгинеҥ, угы-тӧзинеҥ баштаар. Бойыгар, чыккан-ӧскӧн јеригер, эне-адагар керегинде айдып ийзеер?\n—Сӧӧгим сагал, чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты. Адам Кӧкӧрӱниҥ, энем Jаан-Чаргыныҥ. Энем 1951 јылда Горно-Алтайсктагы пединститутты божодоло, Кӧкӧрӱге иштеп келген. Мында адамла туштажып, биле тӧзӧгӧн. Энем бастыра јӱрӱмине ӱредӱчи, школдыҥ завучы болгон. Олор јети бала чыдаткан, беш бала бойлорыныҥ, эки бала адамныҥ эјезиниҥ ле аказыныҥ. Балдар ӧскӱс артып каларда, эне-адам алып алган. Олор бистиҥ ле билениҥ балдары болуп, ӧзӱп калган. Мен дезе эне-адамныҥ балдарыныҥ эҥ јааны болгом. Кӧкӧрӱниҥ орто ӱредӱлӱ школын божодоло, черӱге баргам. Келеле, јарым јылга јуучыл керектердиҥ ӱредӱчизи болгом. Jе ӱредӱзи јок кандый ӱредӱчи, Барнаул калага ӱренип баргам. Анайып, Кош-Агаштыҥ улузы ортодо очно милиционерлер белетеп турган училищени божоткон экинчи кижи болгом. 1984 јылда оны божодоло, Кош-Агаш аймактыҥ РОВД бӧлӱгинде иштегем.\n—Ол тушта милицияда айалга кандый болгон?\n—Ол ӧйлӧрдӧ иштеерге јеҥил болгон, нениҥ учун дезе улус бойы-бойыла јӧптӧжип билетен. Jе кадрлар јетпейтен. Кӧп улус милицияныҥ ижин та нениҥ де учун јаратпайтан.\n—Слер канайып бу ишти талдап алдыгар?\n—Менде бу ишке барар санаа болбогон. Jайгыда Барнаулдагы пединститутта јаҥы ачылган јуучыл факультетке кирип барарымда, анда рабфак ажыра јӱк ле ӱлӱрген айдаҥ ары ӱренери јарталган. Оноҥ алты јыл ӱренерин сананзам, мен айылду-јуртту кижи, энем де јаҥыскан арткан, тӧрт карындажымды бутка тургузар керек. Сурулазам, милицейский школдо юристтиҥ ӱредӱзин алар арга бар дешти. Jакшы стипендиялу, акча тӧлӧбӧзинеҥ јадарга общежитие берилип турган эмтир. Ого кирдим. Тегин де оогоштоҥ ала погондорлу кижи болорым деп сананган санаам билбес јанынаҥ бӱдӱп калды. Jе јаҥыс јуучыл ууламјы эмес, милициядагы структура келишкен.\n— Слер кемге де тӱҥей болорго амадаганаар ба? Кемнеҥ де кӧрӱжип, погондорго кӱӱнигерди салганыгар ба?\n—Эйе, мен школдо ӱренип турарымда, М. А. Ерленбаев, мениҥ адама тӧрӧӧн кижи, Кӧкӧрӱде участковый болгон. Ол бойы ак-чек, немениҥ јартына чыгарынаҥ алаҥзыбас, ойгор кижи болгон. Ого тӱҥей болорго, ӱредӱни божодоло, 5 айга Курайда участковыйдыҥ ижин бӱдӱргем. Удабай ла ӱренген ӱредӱм аайынча Кош-Агаштыҥ милиция бӧлӱгиниҥ оперативный ишчизи эдип кӧчӱрген. Анда 15 јылдыҥ туркунына иштедим. Амыралтага чыгар алдындагы јылдарда оперативный бӧлӱктиҥ јааны болгом.\n—Бу јеҥил эмес ишти бӱдӱрип јӱреле, кандый кайралдар алдыгар?\n—Ведомствоныҥ бир канча медальдарыла, темдектериле кайралдаттым. Анайда ок «Ветеран ассоциации службы судебных приставов» берилген, нениҥ учун дезе пенсияга чыккан кийниде ӱч јылга јаргыныҥ приставтарыныҥ јааны болгом.\nКош-Агашка јаҥы прокурор келип, следовательдиҥ ижине кычырарда, анда база иштейле, эки јылдаҥ прокуратураныҥ пенсиязына чыккам. Оныҥ кийнинде аймактыҥ јааны болгон А. Ж. Джаткамбаев ордынчызыныҥ ижин бӱдӱрерге, алтай кижи керек деп, ишке кычырарда, беш јылдыҥ туркунына оныҥ баштапкы ордынчызыныҥ ижин бӱдӱргем. Оноҥ Ӱкектеги парктыҥ директоры болгом. 2013 јылда депутатка тудулып, баштапкы сессияда председательге кӧстӧлгӧм. Оноҥ бери Кош-Агаш аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели болуп јадым. Ӱредӱм аайынча юрист болгоным јолымда туштаган кандый ла иште иштеерге јеҥил болгон.\n—Бу ишке келип турган ӧйдӧ кандый амаду тургусканыгар?\n—Аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы болгон ӧйлӧрдӧ курч сурактардыҥ бирӱзи иш ле ӱредӱ јанынаҥ болгон. Алтай балдар ортодо дипломду балдар ас туштайтан. Мен бойымныҥ алдыма амаду тургускам, оноҥ бистиҥ тергееле јорыктап, Томск, Новосибирск, Барнаул калалардыҥ ӱредӱлик заведениелериле јӧптӧжӱлер тургузып, кӧп балдарды ӱредӱге кийдирер иш баштаганыс. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ кӧп сабазы ӱредӱзин једимдӱ божодып, иштегилеп туру. Эмчилер, ӱредӱчилер ле оноҥ до ӧскӧ кандый ла ӱредӱлӱ балдар кӧптӧгӧн. Оноҥ ойто сурак тура берген — ӱредӱлӱ улус кӧп, иштеер јерлер јок. Оныҥ да учун кезик балдар ӧскӧ јерлерге иштеерге јӱргилей берген. Бир ӧйдӧ талдаштарда мен ӧтпӧй калала, бу иштеҥ јӱре береримде, ончо кубулган болгон.\n—Канча јылдарга башкараачы болгон ӧйлӧрдӧ, кажы ла башкараачы, байла, јастырып та турат. Слердиҥ кӧрӱм-шӱӱлтегерле, бойыгардыҥ ижигерде јастыралар болды ба?\n—Эҥ ле баштап бис аймактыҥ бюджеди јӧптӧлӧр тушта, аймак тӧлӱлер јок болорын кичееп, аймак ичинде јадын-јӱрӱми кӱч айалгадагы улуска берилип турган акчаны эмеш астадып ийгенис. Эмди сананзам, бис бу учуралда јастырып ийгенис. Кӧп улуста иш те јок, ишјалы да ас улус бар. Ол акчаны астатканыстаҥ улам, јӧмӧлтӧ-болуш сурап келген улус јакшы болуш албай турганы бистиҥ јастырабыс деп билип турум. Ол акчаныҥ кемин карын да эки катапка кӧптӧдип салар керек болгон.\nОноҥ «социальный жиль¸» деп программаны администрация керекке албаган, депутаттар да ајарбаган. А бу суракла тыҥыда иштеер керек болгон. Эмди материальный болуштыҥ акчазын ойто кӧптӧдӧр керек, нениҥ учун дезе бис 2017 јылда аймактыҥ тӧлӱлеринеҥ чыгып калдыс. Оорыган улуска болужарына чыгарылып турган акчаны бюджет јӧптӧӧр тушта оныҥ кемин кӧптӧдӧрине ајару этсин деп кӱӱнземел айдайын.\n—Кош-Агаш аймактыҥ мынаҥ ары ӧзӱмин канайда кӧрӱп туругар?\n—Аймактыҥ бюджеди јакшы кеминде. Jе тӱҥей ле текши ороонло јӧмӧлтӧ арай ла ас. Бисте ончозын јакшы чоттоп билер кӧп специалисттер иштеген болзо, аймак ӧрӧ ӧзӧр эди. Кош-Агаш аймак бийик ӱредӱ алып тургандардыҥ ла ишјоктордыҥ тоозыла республика ичинде баштапкы јерде туруп јат. Эп-аргалар бедиреп, иштегедий јерлер ачып, ишјоктордыҥ тоозын јоголтор керек.\n—Сергей Тордибанович, бойыныҥ ӧйинде ӱредӱлик јаантайын Слердиҥ ајаругарда болгонын уктыс. Эмди јаҥы ӧзӱп, школды божодып јаткан ӱренчиктерге кайда ӱренип барза, јолы ачылар, иштӱ болор деп сананадыгар?\n—Бу сӱрекей кӱч сурак. Бистиҥ аймактаҥ болгой, бӱткӱл республикада иш таппай отурган јииттер кӧп. Jе тӱҥей ле кайда да иштеер керек. Кӧрӱп јӱрзем, газовый бӧлӱк ӧзӱм алынгадый. Программированиениҥ ӱредӱлерин талдаар керек. Мениҥ билеримле, бистиҥ ле аймактаҥ барып, газла колбулу ӱредӱде ӱренген балдар тургуза ӧйдӧ јаан калаларда иштеп јӱргилеери. Кийнинде газ Туулу Алтайда кӧндӱре ӧткӱриле берзе, олор биске ченемели јаанап калган специалисттер болуп келеринде алаҥзу јок.\nӰредӱчилер кӧп дежип јадыс, је олор до талдалып калат. Чикезине ле келер ӧйин талдап турган балдар технический вузтарга барза, кайда ла суруулда болор эди. Бистиҥ республика качан-бирде кандый да јаан производство ачар деп, иженип јадым. Анайда ок албатыныҥ культуразын кӧдӱрерге, культураныҥ ӱредӱзин алган балдар база јакшы иштӱ болор эди. В. И. Чаптыновтыҥ кийнинде кем де фабрика-завод ачарым деп молјонбоды. Онызы коомой. Бистиҥ агаш-ташту јерде, сереҥкениҥ де болзо, фабриказын ачар арга бар деп, сананып турум. Инвесторлорды табар эдис. Jаҥыс эмди тургуза бисте темир јол јок болгоны инвесторлор келбей турганыныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи деп бодоп турум.\n—Слерде бойыгар сананып јӱрген, кӧксигерди сыстаткан сурактар бар ба?\n—Бар, андый сурактар бар. Мен бойым крестӱ кижи. Jаҥ јанынаҥ бир шӱӱлтеге кайдаҥ токтозын. Мениҥ айтканымла кӧп улус јӧпсинбес те деп бодойдым. Jе бистиҥ алтай албаты государствоноҥ берилип турган јаан эмес јеҥилтелерге болуп, ас тоолуларга бӧлӱнип турганы јакшыга экелбес деп бодойдым. Курултайга да јуулышса, блааш-тартышту куучындар бир јӧпкӧ келбестеҥ ле токтоп калат. Кезиги крестӱ јаҥга, кезиги ак јаҥга, артканы база башка јаҥдарга бӧлӱнип калган алтайларыс оныҥ ӱстине куманды, туба, телеҥит, алтай деп аҥыланарга албаданат. Мынайда ла барза, нация јылыйып калардаҥ айабас деп чочыду бар. Арга бар болзо, Алтай јеристе јуртап јаткан ончо албатыны Кемероводоҥ ло алала, Тожоҥтыга јетире эл-јонды бирлик болорын јӧптӧӧр керек деп бодойдым.\nБаза бир курч сурак јерлер јанынаҥ. Аймактыҥ ӧзӱмине ајару эдип, улусла куучындажып, сходтордо јерлерди бойыныҥ адына кӧчӱрзин деп јакылта эткенис. Улуска бу аайыла барза, јазадылбаган јер ойто государствоныҥ јери болуп калардаҥ айабас деп јартамалдар бергенис. Jе олор айыл-тура тудуп алган јеримди кем де алып болбос деп отурып јат. Ол андый эмес. Тууразынаҥ да кем-кем документально јер бедирезе, ол јер ээзи јок деп кӧрӱнер. Оноҥ темдектелген јердиҥ чаазындарын јазадып, мензинип ийзе, тудуп алган айылды кӧчӱрердеҥ башка, бурып алар кандый да эп-арга артпас.\n—Келер талдаштарга барар санаа бар ба?\n—Кӧрӱп јӱрзем, иштегедий уулдар толтыра. Алдындагы јылдарда иш јок деп шылтактанып, кӧп улус аракыга кирген. Эмди айалга солынган. Jӱрӱмди оҥдоп, ичкери јӱткиген јииттерди кӧрӱп, сӱӱнип јӱредим. Талдаштарга эл-јонныҥ ӱнин угала барарым. Бир јанынаҥ сананза, јиит улуска јол берзе, айса олор бистеҥ јакшы, бистеҥ эрчимдӱ иштеер эди? Jе онызын ӧй кӧргӱскей.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Сергей Тордибанович.\nМ. Ябыкова белетеген


Эл-јон бойы талдап алзын - altaicholmon\nГосдуманыҥ энергетика аайынча комитединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы В. Селезневтыҥ айтканыла, мындый сурактыҥ аайына јасактар ажыра чыгарга јарабас. 50 Вт-таҥ бийик ийделӱ ле кызыдып кӱйдӱретен лампаларды тузаланары-тузаланбазы јанынаҥ јарт эмес сурактар бар болзо, оныҥ аайына рыноктыҥ ээжилериле чыгар керек.\nКызыдып кӱйдӱретен тегин бир лампаныҥ баазы 50 салковойго јетире, энергияны кымакайлаачы лампаныҥ баазы 200 салковойдоҥ ӧрӧ. Оныҥ учун кандый лампаны садып алатанын Россияныҥ улузы бойлоры талдап алзын,


Мӧш агаштыҥ «ыйы» кӧксиске томылар ба? - altaicholmon\nЈӱрегерди уксар, улус,\nЈаҥыс кижидий туруп чыксар!\nЈаткан јерис, јараш Алтайыс учун\nЈажын-чакка турган Јайлугуш,\nИйин ичин корып алар ӧй келди.\nКару кара башту албатыс, бис, Оҥдой аймактыҥ Кичӱ-Ийин, Ийин, Кичӱ-Јаламан јурттарыныҥ эл-јоны, республиканыҥ ончо албаты-јонына бойыстыҥ ӧҥзӱре де, курч да сурагысла баштанадыс. Бӱгӱнги кӱнде курч сурак — Алтайдыҥ байлу, учурында болзо, аҥылу коруулда болотон мӧш агажын чеберлеп-корулап алары. Текши Алтайыста алтын-мӧҥӱн кузук арбынду бӱтсе, албатызы азыранып, акча-манат иштеп алат. Бу ла ӧйдӧ бӱгӱнги ле кӱнле јӱрӱп, эртенги кӱн, келер ӧй керегинде сананбайдыс.\nИйин ичи, Јайлугуш јаан ла элбек ӧзӧк, аҥы-кужыла, агаш-тажыла байлык ла кеен бӱткен алтай. Шак оныҥ учун республиканыҥ албатызы бери кузуктап келет. Бистиҥ тайгаларыста кандый кӧлӱк, кандый укту кижи јок деер! Келген албаты Алтайыстыҥ байлу мӧш агажын тӱни-тӱжи, јайы-кыжы токпоктоп, јаш агашты јыгып-кезип, јербойыныҥ улузы јетпеген-чыкпаган јерлерине јол јазап, кузугын јуунадат, тайгаларысты сӱрее-чӧплӧ ӱреп быртыдат. Келген улус јӱре берер, јажына мында јуртап јаткан улус артып калар. Ол улустыҥ эткен кереги, артыргыскан кири-торы Алтайыстыҥ ар-бӱткенине каршузын јетирет. Мындый јарабас керектер јербойыныҥ да улузынаҥ чыгып јат. Кажы ла неме бойыстаҥ камаанду. Биске бойыстыҥ јеристиҥ ээзи болуп, келген улуска јозок кӧргӱзер керек. Мӧшти токпокло токпоктобой, сӱрее-чӧпти чачпай-артыргыспай, одуланган одуны, токтогон јерди арутап салза, артык эмес пе? Мӧшти токпоктогон кийнинеҥ оныҥ јулугы агып, «ыйлап», мӧш бир канча ӧйдӧҥ кургап калат.\nБис, алтай эл, бойысты ар-бӱткенниҥ балдары деп, оморкогон кептӱ айдадыс. Ол јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ бери угы-тӧзи ӱзӱлбей, укталып улалган ада-ӧбӧкӧлӧрис бар. Ада-ӧбӧкӧлӧрди байлап јӱрзе, олордыҥ быйаны бала-барканыҥ јолына деп айдадыс. Олорды байлап, тоомјылап јӱрзеес, јаш улустыҥ ичкери јолы јымжак, ачык болор. Је качан бойынаҥ јаан токпокты колына алып, мӧш агашты, кӧӧркийди, токпоктогондо, кӧзине не кӧрӱнет, кӧксине не эбелет деп сананарыҥ. Ада-ӧбӧкӧҥӧ, ада-энеҥе кол кӧдӱрип, олорды согуп јатканыҥа бодолду эмес пе? Мындый кинчекти эдип јатканын тууразынаҥ уксаҥ, кӧксиҥ бӧктӧлӧр, јӱрегиҥ ыйлаар. Эткен кинчек-јарамас канча ӱйеге улаларын кем айдып берер?\nБӱгӱнги кӱнде ончо улус бичикчи-биликчи. Улустыҥ билбези јок. Кандый ла суракка карууны айдып берер. Је Алтайдыҥ байлыгын, кузугын садып, байыйтан, тыҥыйтан дегенин канайда јартаар… Јӧӧжӧ ол коозо деп, Эре-Чуйдыҥ бир јаан јашту ӧрӧкӧни айтканында тереҥ учур бар. Јӧӧжӧ, акча-манат, кӧлӱк кезек ӧйдиҥ кӧбӱги ошкош ине. Кузукты табыштырып, акчазын алып, сайрап-јыргап јатканыныҥ экинчи, ачыгынча айтпайтан јаны база бар. Калганчы јылдарда Алтайыста коомойлор, јеткер-тӱбек кӧп лӧ болуп јатканын кажы ла кижи билер…\nБу ла кузуктыҥ ӧйинде, темдектезе, бистиҥ Ийин ичинде тайга јаар јолды ајаруга алып, посттор тургузып иштетсе, кандый болор? Тайгада, аркада тууразынаҥ ӱч кӧрбӧгӧн алтайдаҥ келип, чымалыдый кайнап јаткан албатыны токтодып алар арга бар ба? Јербойыныҥ эл-јоныныҥ бойлорыныҥ акту кӱӱндеринеҥ чыгарган јӧби-јасагы јолын алынар ба? Ӧзӧгисти ӧйкӧгӧн курч сурактарыска карууны кем берер, бу суракты чечерге биске кем болужар?\nКӧдӱрилген бу сурак јӱк ле Кадын ичиниҥ јурттарыныҥ сурактары эмес, ол бӱткӱл республиканыҥ курч сурагы болуп јат.\nБис јуук ӧйдӧ, коронавирусла колбулу кирелендириштер токтой берзе, Јайлугуш јаар барып, тайганы сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр деп јӧптӧштис. Эмдиги ӧйдӧ волонтерлор јаҥыс та эл-јонго болужып турган эмес, је онойдо ок ар-бӱткенге керектӱзин бӱгӱнги айалга јарт керелейт. Бойыс кыймыктанбазас, айалга ол ло бойы артар. Бистиҥ баштаҥкайысты јерлештерис јӧмӧӧр деп иженедис.\nТекши албаты-јонныҥ шӱӱлтезиле болзо, кузук быжып, кӱреҥ сай болгон кийнинде кузуктаары јанынаҥ окылу јӧпти чыгарып, газетте јарлаза, сӱреен эптӱ болор эди. Кузукташты сыгын айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала баштаза, артык болор деп сананадыс. Нениҥ учун дезе бу ӧйдӧ кузуктыҥ бышкан тужы болор ине. Ол тушта улус мӧшти токпокло токпоктобос эди. Је оноҥ бери ӧйдӧ кузуктаган улус јетире бышпаган тобогоны ла тӱжӱрерге болуп, мӧшти аайы-бажы јок токпоктоп турганын ончобыс јакшы билерис. Кӱндӱлӱ јерлештер, бир кижидий туруп, Алтайысты, ар-бӱткенисти ӧмӧ-јӧмӧ чеберлеп, корып, келер ӧй-чактардыҥ улузына, эл-јонына энчи-байлык эдип артыргызып салар амадула јӱрели, иштенели. Кыймыктанза, кыр ажар деген бирӱзи, отурбайлы, ичкери кӧрӧли, ичкери јӱрели.\nИйин, Кичӱ-Ийин, Кичӱ-Јаламан