Алтайдыҥ агажын корыыр иш кидим ӧдӧт - altaicholmon\nАлтайдыҥ агажын корыыр иш кидим ӧдӧт\nСыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде Агаш ээлемниҥ ишчилериниҥ профессионал байрам кӱни темдектелген.\nАлтай Республикада бу јаан учурлу ишти ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча тергеелик министерство бӱдӱрет. Бистиҥ тергееде башка-башка бӱдӱм агаштарга бӱркеткен јерлердиҥ кеми (лесной фонд) — 5044,9 муҥ гектар. Бу јердиҥ 4124,9 муҥ гектар јеринде — агашла бӱткӱлинче бӱркеткен јерлер, онызы тергеениҥ текши јериниҥ 44,4 проценти болуп јат.\n2020 јылдыҥ башталганынаҥ ала Алтай Республикада башка-башка ууламјылар аайынча тузаланарына агаштарлу текши кеми 498,3 муҥ гектарга једер 586 участок-јер арендага берилген. Ол тоодо — одырар агаш белетеерине кеми 239,6 муҥ гектар кире 52 участок, јуртээлемдик иштер ӧткӱрерине 61,4 муҥ гектар 136 участок, рекреацион иштерге (су-кадык орныктырарына, туризмге ле спортко) — 778,3 гектарга једер 236 участок, электролиниялар, јолдор ӧткӱрер ле ӧскӧ дӧ линейный объекттерге — 125 гектарга једер 45 участок, аҥдаарын тӧзӧгӧн ээлемдерге — 56,8 муҥ гектарга једер 1 участок, ар-бӱткендик аш-курсак белетеерге — 148,9 муҥ гектарга једер 23 участок, ар-бӱткендик тузалу ӧзӱмдер ӧскӱрерге — 13,5 гектарга једер 4 участок јер, геологиялык иштер ӧткӱрерге — 1,3 муҥ гектерга једер 59 участок, гидротехникалык јазал-эдимдерге — 5,44 гектарга једер 3 участок, билимдик-ӱредӱлӱ ле шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрерге 23,6 гектарга једер јерлӱ 1 участок.\nЧындап та, Алтай јерис сӱреен байлык\nЈылдыҥ башталганынаҥ ала учына јетире кажы ла аймактыҥ агаш аразында агаштыҥ фондын чеберлеери, орныктырары аайынча кидим иш ӧткӱрилип јат. Чындап та, Алтай јерис сӱреен байлык. Бу эбиреде турган кырларда кандый бӱдӱмдӱ агаш ӧспӧй туру деп айдар… Олордыҥ ончозына јуугы су-кадыкка тузалу. Медицинада эдилип, белетелип турган бастыра эмдердиҥ тӧзӧлгӧзи болгон ӧзӱмдер Туулу Алтайдыҥ кырларында ӧзӱп турган деп айдыжып турганы чын. Калганчы јылдарда Сибирьдиҥ эҥ ле јаан фитокомплекстери не-немелер белетеерине тузаланып турган бастыра ӧлӧҥдӧрин бистиҥ тергеенеҥ јууп апарып турган деп окылу јетирӱлер бар. Онойдо ок мӧш агашка, тыт агашка бӱркеткен телкемдерис недеҥ де баалу.\nКажы ла аймактыҥ, јурттыҥ јерлеринде ӧзӱп турган агаштар јаан ајаруда. Олорды тузаланар, орныктырар иштер темдектелгени аайынча ӧдӱп јат. 2020 јылда Алтай Республиканыҥ јерлеринде ӧзӱп турган агаштарды орныктырар иш «Агаштарды чеберлеп алары» деген федерал, «Экология» деп тергеелик программалар аайынча ӧткӱрилет. Кандык айдаҥ ала сыгын айга јетире ӧйдиҥ туркунына агаштарды орныктырар иштер республикада једимдӱ ӧткӱрилген. 310 гектар јерде јаҥы јаш агаштар отургызылган. Ийне бӱрлӱ агаштардыҥ тоозы миллионго једер ӱрендери салынган. Мынаҥ озо отургызылган 223,8 гектар јерде чыкпай калган агаштардыҥ ордына јаҥы агаштар отургыскан. 1800 гектар јерде агротехникалык иштер ӧткӱрилген. Келер јылда јаҥыдаҥ отургызатан ӱрен болзын деп, ийнелӱ агаштардыҥ тобоголоры јуулып (мӧш — 400 кг, тыт — 1400 кг), анализ-шиҥжӱге аткарылган. Келер 2021 јылда бу ӱрен 200 гектар јерде отургызылар.\nАгаш аразын корулап, чеберлеп ле орныктырып алар иш кандык айдаҥ ала орой кӱске јетире, ӱлӱрген айдыҥ учына јетире, бир токтобозынаҥ ӧткӱрилип јат. Кышкы корон соок то айларда карга бӱркеткен кырлардыҥ агажын лесниктер корулап, ајаруда тудуп, каршудаҥ ла каршучылдардаҥ чеберлейдилер.\nЈылдыҥ ла болуп турган ӧрттӧрдӧҥ улам ар-бӱткенге сӱрекей кӧп чыгым-коромјы болот. Кижиниҥ кылык-јаҥы, эткен кереги ле керексинбези тайгаларда болуп турган јаан ӧрттӧрдиҥ тӧс шылтагы. Ӧткӧн јаскыда былтыргы јылдыҥ кузугын терип турган улустыҥ керексинбезинеҥ, чебер эмес болгонынаҥ улам Оҥдой аймактыҥ јаан тайгалары ӧрткӧ алдырткан. Онойдо ок Кан-Оозы аймактыҥ тайгаларында база ӧрт болгон. Кажы ла болгон ӧрт јаҥыс ла ар-бӱткенге эмес, је анайда ок текши јӱрӱмге, аҥ-куштыҥ јӱрӱмине, кижиниҥ де јадын-јӱрӱмине јаан салтарын јетирип турганын ундыбас керек. Окылу органдар ӧрттӧр болдыртпазына ла ӧчӱрерине канча да кире белен болзо до, је кижиниҥ санаа-укаазы ла текши культуразы бийиктебезе, бу курч сурак качан да јоголбос.\nӦрттӧрди ӧчӱрер ишке белен болотоны база јаан сурак. Бистиҥ тергееде ӧрттӧрди ӧчӱрер јаҥы техника алары анчада ла 2019 ла 2020 јылдарда једимдӱ ӧткӱрилген деп темдектеер керек. «Агаштарды чеберлеп алары» ла «Экология» деп программалар аайынча 2019 јылда тергееге ӧрт ӧчӱрер техника аларына федеральный бюджеттеҥ 101961,7 муҥ салковой, 2020 јылда — 51971,0 муҥ салковой акча кӧчӱрилген. 2019 јылда тергеебисте ӧрт ӧчӱрер 47 техника иштеп баштаган. Ол тоодо бульдозерлу гусеничный 15 трактор, беш УАЗ-390945 (агашпатрульный комплекстер), ӱч ГАЗ-33088 (вахтовый автобустар), ӧрт ӧчӱрер 2 автоцистерна, 6 МТЗ-82.1 (тракторлор), 16 УАЗ-374195, 39095 (УАЗ-фермер).\n2020 јылда јаҥы 24 техника алынган. Ол тоодо УАЗ-Хантер, 374195, 39094 — 8 единица, тӧрт УАЗ-390945, бир экскаватор-погрузчик, эки КамАЗ 43118, бир «Беларусь» трактор, бир «Садко» автобус, бир ГАЗ-33088 (кош тартар автокӧлӱк), агаш аразыла јӱрер 2 трактор.\nАгаштарды орныктырар иштер республикада једимдӱ ӧткӱрилет\nАйдарда, агаш аразын чеберлеер ле орныктырар иштерди бӱдӱрип турган каруулу улус јаҥыс ла јыгындарды, јаҥы агашты, оору агаштарды ајаруда тудуп турган эмес, је анайда ок олор онойдо ок агаш-аразында, тайгаларда ӧрт болдыртпазы аайынча учурлу ишти ӧткӱрип јат. Је качан бу јаан каршу тергеебистиҥ байлык кырларын, тууларын табарза, элдеҥ ле озо олор туруп чыгып, коруулу ишти баштайдылар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министерствозы једимдӱ иштеген ишчилерди Агаш ээлемниҥ ишчилериниҥ профессионал байрамын темдектеер тушта уткыган. Олордыҥ тоозында: Е. Н. Кудрявцева (министерстводо административно-правовой бӧлӱктиҥ јааны) «За безупречную службу в Республике Алтай» темдекле, Г. Б. Кусуманова (министерствоныҥ бухгалтери) Агаш ээлемниҥ федеральный агентствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Д. М. Семенов (министерствоныҥ агашты корыыры ла чеберлеери аайынча бӧлӱгиниҥ эксперти), Э. В. Суворин (министерствоныҥ кӧлӱгиниҥ тискинчизи) Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, О. В. Немчанинова (экономиканыҥ ла акча-манаттыҥ бӧлӱгиниҥ 1-кы разрядту специалисти), Ж. А. Карпинская (агашты корыыры, чеберлеери ле орныктырары аайынча бӧлӱктиҥ инженери) ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствоныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткандар.\nБис кажы ла аймакта агаш аразын корыыр, чеберлеер ле орныктырар иштерди бӱдӱрип турган једимдӱ иштӱ јерлештеристи профессионал байрамыла уткыйдыс. Туулу јеристиҥ агаш-ташту телкемдери, байлу агаштары амыр-энчӱ артып, там ла корболоп ӧссин, байызын.


Аракы jок куда ла шаалта: кÿрее-куучын « Свадебный портал Республики Алтай\nАракы jок куда ла шаалта: кÿрее-куучын\nЭмдиги öй алтай калыктаҥ кезем солунталар некейт. Албатыныҥ эҥ öҥзÿре сурактарыныҥ тоозын аракы ичиш баштайт. Öлöрис пе, öзöрис пе – бистеҥ ончобыстаҥ камаанду. Эрÿÿл jÿрери – кажы ла кижиниҥ бойыныҥ эмес, jе jондык сурак.\nJажыл торко jай башталза ла айдыҥ jаҥызынаҥ ала эскизине jетире алтай jурттарда ээчий-деечий той-jыргал jаҥырап ӧдӧт. Ӧбӧкӧлӧрис озодоҥ бери jаҥдап келген алтай тойло колбулу jаҥжыгуларыс сӱрекей чӱмдӱ ле jаан учурлу. Бу jаҥжыгуларды jылыйтпай мынаҥ ары чебер улалтып, бу ок ӧйдӧ куданы, белкенчекти, тойды аракы jокко ӧткӱрер арга бар ба деп курч сурак jуукта «Свадьба04.ру»-ныҥ ла «Эрÿÿл Алтай» деп кыймыгуныҥ баштаҥкайыла ӧткӧн кӱрее-куучында шӱӱжилди.\nКуучынныҥ бажында jииттер аракыныҥ кижиниҥ су-кадыгына ла текши jÿрÿмге jетирген салтары керегинде кире сöс айттылар. Бÿгÿнги кÿнде аракы jеткердиҥ, оору-jоболдыҥ, ачыныш-согуштыҥ, билелерде айрылаштыҥ тöс шылтагы болуп jат. Оноҥ камаанду болуп каларга узак эмес, ончо неме бир-эки чööчöйдöҥ лö башталат. Кажы ла неделеде бир катап аракыны ол тоодо сыраны бир катап ичкен кижи оноҥ камаанду болуп, араайынаҥ су-кадыгына сÿрекей jаан каршуузын jетирип турганын билбей де калар аргалу. Мынаҥ улам араjан-короjонды алтай улус той ло колбулу jаҥжыгуларда чек тузаланбас эдип jöптöжöр керек деп «Эрÿÿл Алтай» кыймыгуныҥ ла «Свадьба04.ру»-ныҥ jииттери кÿрее-куучынныҥ туружаачыларына баштанды.\nКÿрее-куучында турушкан республика ичинде тоомjылу jаан улустыҥ кöп сабазы jииттердиҥ бу баштаҥкайын сÿрекей учурлу ла керектÿ иш деп темдектеп, кажызы ла бойыныҥ jанынаҥ jöмöжип, болужын jетирер кÿÿнин айтты.\nÖскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок болгоны jуунда база темдектелди. Окылу тоолорды кöрзö, текши Арасейдиҥ ичинде бистиҥ тергеениҥ улузы öскö республикалар ортодо аракыны эҥ кöп ичип турган эмтир. Бу сÿрекей кунукчылду айалганы бис jÿк ле кудалаш ла шаалтага барган аракыла база кöптöдип jадыс. Ого ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек. Эмдиги öйдö анчада ла jурт jерде, иш-тош jок билеге бу да кире акчаны табарга кÿчке келижет. Кудалайтан айылдардыҥ тоозын астадары ла куданы кыстын jÿк ле эҥ jуук акаларына ла таайларына тÿжÿрип, кудалап келген улусты бир ле катап кийдирери ле коштой, аракыныҥ ордына сÿтле, чегенле эмезе кымысла кудалаза, улустын су-кадыгына да тузалу болор эди деп шÿÿлтелер кÿрее-куучында база айдылды.\nЧеген ле кымысты, курутты ла быштакты ла чылап магазиннеҥ белен садып алар арга jок болгонынаҥ улам, олор jаан суруда болзо, оны белетеп, акча иштейтен улус табылар. Анчада ла jурт jерде jадып, уй саап, алтай аш-курсак белетер кÿÿндÿ улуска сурекей jарамыкту айалга тöзöлöр эди. Шаалтага келген бир кайырчак ак ла бир кайырчак кызылдыҥ ордына балазын чыдадып öскö jуртка берип jаткан ада-энеге кеп-кийим, эмезе ондый ла баалу сый, öскö дö керектÿ неме сыйлаза база jакшы учурлу болор эди деп шÿÿлтелер jуунда база айдылды.\nБÿгÿнги кÿнде куданы, беленчекти, тойды ончозын аракы jокко öткурген алтай улус бар эмтир. Аракы jок болзо улус кунукчылду отырар, ойнобос, кÿÿни кöдурилбес деген шÿÿлтелерге удура олор аракы jок тойды jилбилÿ эдип öткÿрзе, улус карын сÿÿнчилÿ, бийик кÿÿн-санаалу болот деп айдышты. Jе тойды ла белкенчекти бÿгÿнги кÿнде аракы jок öткÿрерге улус текши белен эмес болзо, jÿк куданы ла шаалтаны аракы jок jаҥдарга албаданар арга бар. Бу суракта кöп саба улус куданы аракы jокко jетирер кÿÿндÿ де болзо, кижини улус кайкап, jаман сананар болбой деп коркып, ары ла апарып берейин деп, экинчи катап кийдирзин деп сураза дейле база эки болуштопты кажы ла айылга белетеп алат. Jе текши алтай эл-jон бу суракты шÿÿжип, оныҥ бир аайына чыкканча, эм тургуза кажы ла биле куданы ла шаалтаны аракы jокко jетирер арга бар ба деп озодоҥ куучындажып, jöптöжип алар аргалу деп шÿÿлте кÿрее-куучынныҥ турултазы болуп айдылды.\nТекст: Алтынай Ялбакова


Эл-јонго чыҥдый болуш јетирилет - altaicholmon\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзи (ТФОМС) быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала јирме беш јылдыгын темдектеген. Юбилейге учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун бу кӱндерде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ удурумга башкараачызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов туружып, ОМС-тыҥ ишчилерин олордыҥ профессионал байрамыла уткыгандар.\nЈирме беш јылга ӧткӧн јол\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧлӧриниҥ тӧс иштери — эл-јонго јетирип турган јал тӧлӧбӧс медболуштыҥ чыҥдыйын бийиктедери аайынча ла оны тузаланарыныҥ аргаларын элбедери керегинде оныҥ директоры Ольга Корчуганова бу јуукта бистиҥ газетке берген интервьюзында элбеде куучындаган эди. Ол јанынаҥ фондтыҥ башкараачызы театрда болгон кӧдӱриҥилӱ јуунда база айткан. Оныҥ учун бӱгӱн куучын-эрмекке ойто катап бурулып, оныҥ јӱк ле тӧс деген ууламјыларына токтойлы.\nО. Корчуганова башкарып турган ӧмӧлигиниҥ ветерандарын, бӱгӱнги кӱнде иштеп турган ишчилерин ле су-кадыкты корыыр бӧлӱктиҥ бастыра эмчилерин байрамла уткып, «Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарыныҥ башталганында бистиҥ ороондо кыйалтазы јок медициналык страхование тӧзӧлип турган ӧйлӧрдӧ Россияныҥ кажы ла тергеези кӧмзӧзин бойыныҥ акчазыла тӧзӧгӧн, тергеелердиҥ акча јанынаҥ айалгазы дезе тӱҥей эмес болгон ло бу ОМС-тыҥ тергеелик программаларын бӱдӱрерине јаан салтарын јетирген. 2013 јылдаҥ бери дезе бу программалар кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ федерал кӧмзӧзинеҥ кижи бажына чоттолгон бирлик ээжилерле тергеелик кӧмзӧгӧ тӱшкен акчадаҥ јеткилделип јат» деп айткан. Ольга Алексеевна анайда ок ОМС-тыҥ тергеелик программазы тургуза ӧйдӧ дефицит јок, толо кеминде јеткилделип јат, ого берилип турган акчаныҥ кеми кӧптӧгӧн деп аҥылаган. Анайып, 2014 јылда республиканыҥ ТФОМС-ына берилген субвенция акчаныҥ кеми 2 миллиард 517,8 миллион салковой болгон болзо, 2019 јылда дезе 4 миллиард 556,1 миллион салковойго јетире кӧдӱрилген.\nТекши јеткилдештиҥ кеми 1,8 катапка кӧптӧгӧн деп айдар керек. Быјылгы јылда улуска акча тӧлӧбӧс медициналык болуш јетирериниҥ государстволык гарантияларыныҥ тергеелик программазыныҥ текши акчазыныҥ јетен сегис проценти кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ акчазы болуп јат. Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик программазы аайынча эдилген медболуштыҥ јаҥы бӱдӱмдери јылдаҥ јылга элбеп јат. Баштапкы јылдарда тергеелик программа јал тӧлӧбӧс медболуштыҥ сӱрекей ас кемин јеткилдеген болзо, тургуза ӧйдӧ бого профилактикалык медшиҥжӱлер ле јаан улустыҥ ла балдардыҥ диспансеризациязы, гемодиализ, ЭКО (экстракорпоральное оплодотворение), баалу-чуулу медициналык шиҥжӱлер ӧткӱрери, тӱрген медболуш, бийик технологиялык медболуш (ВМП), медициналык орныктыру эмдеш, гериатрия (јаан јашту улустыҥ су-кадыгын кичеери) ла башка-башка ууламјыларлу ӧскӧ дӧ болуштар кожулган деп айдар керек.\nКыйалтазы јок медстрахованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзиниҥ директоры бийик технологиялу медболуш олорго мынаҥ озо јӱк ле федерал бюджеттеҥ јетирилген болгон деген. 2014 јылдаҥ бери дезе ол ОМС-тыҥ тӧзӧлгӧ программазына кийдирилген. 2014 јылда Алтай Республиканыҥ эмчилиги эки ууламјыда – јӱрек-тамырдыҥ хирургиязында ла травматология-ортопедияда бийик технологиялык медболушты тузаланып баштаган. ВМП-ныҥ ОМС-тыҥ тергеелик программазыла јеткилделген бӱдӱмдери јылдаҥ јылга элбеп јат. Мынаҥ озо оору улус су-кадыкты корыыр федерал учреждениелерде очередин сакып, јылдарга туратан болгон, сакып болбой, корогондоры да ас эмес. 2014 јылда ОМС-тыҥ чодыла бийик технологиялу медболуш јетирген 106 учурал болгон ло бого 15 миллион салковой акча чыгарылган болзо, 2018 јылда ВМП јетирген 765 учурал болгон, бого чыгарылган акчаныҥ кеми 124 миллион 261,0 муҥ салковойго јеткен. Олордоҥ 314 учуралда ВМП тергеелер ортодогы чоттошторло ӧткӧн. Чокымдап айтса, ВМП јетирери беш јылга беш катапка кӧптӧгӧн лӧ оны акчала јеткилдеери сегис катапка бийиктеген деп айткан. Медболуштыҥ ЭКО деген бӱдӱми мынаҥ озо улустыҥ таҥынаҥ акчазыла эдилетен болгон. Је ӱч јыл мынаҥ кайра ЭКО кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тӧзӧлгӧ программазына кийдирилген. 2018 јылда ОМС-таҥ ЭКО-ны эдерге чыгарган акчаныҥ кеми, 2016 јылга кӧрӧ, сегис катапка кӧптӧгӧн деп айткан.\nБӱгӱнги кӱнде кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ӧмӧлигинде 39 кижи иштеп јат. Олорго мында ишти чыҥдый бӱдӱрер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. 2016 јылдаҥ ала 2019 јылдыҥ 1-кы кварталына јетире текши баазы 77 млн 750,5\nуҥ салковойдыҥ баазына турар 86 медициналык јазал (операционный, лабораторный, эндоскопический медјазалдар, реанимационный, ультразвуковой, рентгенологический ле оноҥ до ӧскӧ аппаратура) алылган. Јети медјазал (ИВЛ (ӧкпӧниҥ ижине болушту аппарат), рентген аппараттар) 4 миллион 597,0 муҥ салковойго јазалган. 41 медишчи ӱзеери профессионал ӱредӱ алган, ого 435,0 муҥ салковой акча чыгымдалган.\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзи, ОМС-тыҥ федерал кӧмзӧзиниҥ башкартузыла, јӱрӱмдик ле тӧс учурлу јаан ӱлекерлерде туружат. Быјылгы јылдаҥ ала «Су-кадыкты корыыры» ла «Демография» деген ӱлекерлер аайынча јаан иштер ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде «Онкологиялык ооруларла тартыжары» деген тергеелик ӱлекерге јаан ајару эдилет, мындый ооруларды эрте таныырына ла эмдеерине ОМС-тыҥ программазы аайынча чыгарган акча билдирлӱ кӧптӧгӧн. Јӱрек-тамырлардыҥ ооруларына мында база јаан ајару эдилет.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Кыйалтазы јок медстрахованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ишчилерин юбилейлик байрамыла уткып тура, бу кӧмзӧ бистиҥ республикада эл-јонго акча тӧлӧбӧзинеҥ чыҥдый медицинский болуш јетирер амадула тӧзӧлгӧн деп айткан. Ол: «Слер јирме беш јылдыҥ туркунына бу ишти ак-чек бӱдӱрип јадыгар. Улуска медболуш јетирерин јаантайын бойыгардыҥ ајаругарда тудуп, ОМС-тыҥ ижи бийик турулталарлу болзын деп јеткилдейдигер. Тергеелик кӧмзӧниҥ бюджеди јылдаҥ јылга бийиктеп јат. Быјыл оныҥ кеми 4,7 миллиард салковойго јеткен. Айдарда, республикада јаткан эл-јон бойлорыныҥ полистерин тузаланып, чыҥдый медицинский болуш алар. Олор анайда ок бийик технологиялу баалу-чуулу операцияларды база эттиртер аргалу. ОМС-тыҥ тергеелик кӧмзӧзинде билгири бийик профессионалдар иштеп јат. Мындый ӧмӧлик уур ла кӱч иштерди јаантайын јеҥип чыгар ийде-кӱчтӱ. Слер мынаҥ да ары эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдарга кичеенип иштееригер деп бӱдӱп јадырым» – деген.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ишчилерин байрамла анайда ок парламенттиҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин, тергеениҥ предприятиелериниҥ ле организацияларыныҥ чыгартулу улузы уткыгандар. Узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ иштеген ишчилерге кайралдар ла сыйлар табыштырылган. Кыйалтазы јок медстрахованиениҥ федерал кӧмзӧзиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын ОМС-тыҥ бӧлӱгиниҥ јаандары Надежда Ким ле Наталья Тадыкина алгандар.\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ федерал кӧмзӧзиниҥ башкартузыныҥ Быйаны ОМС-тыҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ директоры Ольга Корчугановага, директордыҥ ордынчызы Оксана Носковага, кӧмзӧниҥ шоферы Андрей Брыляковко јарлалган. Алтай Республиканыҥ ла оныҥ албатызыныҥ адына ат-нерелӱ иш бӱдӱрген, республиканыҥ производстводогы ийде-кӱчин тыҥыдарында ла јондык иштерде эрчимдӱ туружып, бийик кӱӱн-табын кӧргӱскени учун республикан эмчиликтиҥ онкология аайынча тӧс јериниҥ врач-онкологы, Россияныҥ нерелӱ врачы, Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ турчызы Роза Пустогачева дезе тергеениҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышевтиҥ, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Марина Вялкованыҥ ла Эмиль Толкочековтыҥ сӱрлӱ кожоҥдоры јаҥыланган. Кожоҥныҥ ла бијениҥ «Алтам» театрыныҥ, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжтиҥ «Шуну» ансамблиниҥ јаркынду бијелери кӧргӱзилген.


Ајаруда — эл-јонныҥ су-кадыгы - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде диспансерде эки бӧлӱк иштеп јат. Оныҥ спорт-медициналык бӧлӱгин Ирина Кныева, су-кадыктыҥ тӧс јерин Татьяна Ередеева башкарат. Республикан ВФД-ныҥ баш врачы Равиля Телесова. Диспансерде таланыҥ ады јарлу спортчылары, онойдо ок ДЮСШ-ныҥ спортло таскадынып турган балдары медшиҥжӱни бастыра јанынаҥ тереҥ ле кыракы ӧдӧт. Спортчы балдарга маргаандарда туружарга јараар деп јӧп берилет.\n2009 јылда диспансерде су-кадыктыҥ тӧс јери тӧзӧлгӧниле, «Су-кадык» деген национальный программаны, су-кадык јӱрӱм јӱрери аайынча федерал адылу программаны бӱдӱрериле колбой оныҥ ижи кӧптӧгӧн. Мында јаҥыс та спортчылардыҥ эмес, је онойдо ок текши эл-јонныҥ су-кадыгы, айалгазы база шиҥделет.\nТӧс јердиҥ специалисттери профилактикалык ууламјылу ишти билгир ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Кажы ла кижиниҥ эҥ јаан байлыгы — оныҥ су-кадыгы. Ооруны болдыртпаска, муҥдар тоолу улус мында башка-башка эп-аргалардыҥ болужыла эртеде шиҥжӱ ӧдӧт. Бу улустыҥ тоозында ыраак аймактардыҥ улузы. Мында консультацияларды байлык ченемелдӱ, узы бийик врачтар ӧткӱрет. Олордыҥ ады-јолдоры јон ортодо танылу, јарлу. Jаан эмес, је нак ӧмӧликтиҥ оморкодузы — бежен јыл стажту, РФ-тыҥ нерелӱ врачы, врач-офтальмолог В. И. Самыкова, тӧртӧн јыл стажту врач-терапевт Т. Ч. Курусканова, РФ-тыҥ нерелӱ врачы хирург С. К. Керексибесова, РФ-тыҥ нерелӱ врачы, врач-статист Р. Ф. Максарова, врач-реаниматолог П. В. Орлов, массажист Т. М. Сарина ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nВ. И. Самыкова кӧстӧҥ оору улуска болужат, диагнозын тургузып, эмдеерине, јазыларына болужат. Эмчиликле, эмчилерле јӧптӧжип, оору кижиге оноҥ ары эмденерге керектӱ арганы таап берет. Оору кижиниҥ айалгазын ајарузынаҥ качан да ычкынбас, учына јетирер, ижине, улуска сӱрекей ајарыҥкай ла каруулу эмчи. Бойыныҥ эмдеген кижизиниҥ айалгазын узак ӧйгӧ ајарузында тудат. Jурт јерлерде Вера Ивановна сакылталу эмчи деп айдар керек.\nТатьяна Чемоковна Курусканова база јакшы врпач-терапевт. Калганчы ӧйдӧ кӧп улус јӱректиҥ, тамырлардыҥ ооруларыла, сахарный диабетле, ишемический ооруларла, кејир-тамактыҥ бестериниҥ (щитовидная железа) оорузыла оорып јат. Кӧп учуралда улус оорузын билбей јӱреле, јаанадып салат. Бу врачка кӧрӱнип келген улус тузалу, керектӱ болушты ӧйинде алып, оноҥ ары поликлиникага барат.\nКӱӱнзеген ончо улус шиҥжӱни аппаратно-программный комплекс ажыра ӧдӧр аргалу. Шак бу шиҥжӱ кижиниҥ текши су-кадыгыныҥ айалгазын, каныныҥ тебӱзин, эт-канныҥ аргаларын, јӱректиҥ, тамырлардыҥ аайын, лабораторный анализтердиҥ кӧргӱзӱлерин айдып берет.\nСпециалисттер баштанган кижиге ӧткӱрилген шиҥжӱлердиҥ турулта-кӧргӱзӱлери аайынча керектӱ јӧп-сӱмелерди айдып берет. Онойдо ок шиҥжӱни оноҥ ары ӧдӧргӧ поликлиникага, врачка направление берет.\nАҥылу ајару ыраак јурттардыҥ эл-јонына эдилет. Су-кадыктыҥ тӧс јери јыл туркунына јурттарла јорыктап, керектӱ болушты јетирет ле јартамалду иш ӧткӱрет. Jурт јерлердиҥ улузы эмчилерди јылу уткып, шиҥжӱни кӱӱнзеп ӧткилейт.\nТӧс јердиҥ специалисттериниҥ темдектегениле, ӧткӧн јылда баштапкы јерде јӱректиҥ, тамырлардыҥ оорузы, экинчи јерде карынныҥ оорузы, ӱчинчи јерде тынар системаныҥ ла оноҥ ӱйе-сӧӧктиҥ, эндокринный системаныҥ оорулары болгон. Чочыдулу айалгазыла канныҥ тебӱзи, артык беске баштапкы јерде турат. Оноҥ ары кандагы бийик холестерин, таҥкы тартканы, ачу ашты ичкени, маала тажын, аламаларды ас јигени, кыймыктанары-базары ас болгоны база тӧс јерде деп темдектеер керек.\nМында су-кадыктыҥ школы иштегени удай берди. Келген улуска специалисттер олордыҥ су-кадыгына тузалу профилактикалык учурлу јӧп-сӱмелерди айдып берет. Онойдо ок ӱренген, темиккен каршулу кылыктарынаҥ чыгарга болужат, темдектезе, таҥкынаҥ айрыларга. Бойыныҥ су-кадыгы учун ол бойы каруулу, су-кадыгына јаҥы кӧрӱмле кӧрӧргӧ болужат, таскадат. Четвергтер сайын кандый бир чокым ууламјыла лекциялар ӧдӧт. Темдектезе, чын, билгир ашкарынарыныҥ ээжилери, таҥкыны таштаары, улай ла учурап турган ооруларды болдыртпазы (јӱректиҥ, тамырлардыҥ, кӧстиҥ ле о. ӧ. оорулар) аайынча профилактикалык ӱредӱ.\nЛечебно-физкультурный диспансердиҥ эки бӧлӱгинде профилактикалык ууламјылу иш эмдеер эп-аргалардыҥ болужыла ла онойдо ок эмдеер физкультурала тазыктырынар эп-сӱмелердиҥ болужыла ӧдӧт. Мында 6 специалист ле 2 орто персонал иштеп јат. Массажисттер спортчылардыҥ, онойдо ок кӱӱнзеген улустыҥ су-кадыгына јарамыкту массажты бийик кеминде эдет.\nТӧс јерде эмдеер физкультура (ЛФК) аҥылу јерде турат. Мында ӧткӱрилип турган ӱредӱниҥ тузалузын кӧп улус јакшы билер. Келген улусла ченемелдӱ инструктор-методисттер Лариса Стыцко ло Чейнеш Тадышева иштеп јат.\nЛФК-ла тазыктырынар иш эптӱ, јаан спортивный залда ӧдӧт. Мында бир канча бӧлӱк (группа) улус тазыктырынат. Кажы ла бӧлӱкте 10-11 кижидеҥ.\nСу-кадыктыҥ тӧс јеринде су-кадыкка јарамыкту болуш акча тӧлӧбӧзинеҥ эдилет. Мында јаҥыс ла керектӱзи паспорт ло медицинский полис.\nСу-кадыктыҥ айалгазын шиҥжӱлеер эп-аргалар элбеген, ол тоодо диагностиканыҥ алтын стандарты — УЗИ тургузылган, физкультураныҥ эп-аргаларыла, сӱмелериле эмдеери элбедилген. УЗИ-ле ченемелдӱ врач Павел Орлов билгир иштеп јат.\nБӱгӱнги кӱнде кижиниҥ су-кадыгына каршулу, чочыдулу кӧргӱзӱлер: канныҥ бийик тебӱзи, канда сахар, холестерин керектӱ кеминеҥ бийик болгоны, артык беске, јастыра ашкарыныш деп чотолып јат. Мынаҥ улам инсульт, инфаркт, кату оору, сахарный диабет деген оорулар табылардаҥ айабас. Айдарда, озолодо, эртеде эл-јон бойыныҥ су-кадыгыныҥ айалгазын ајаруга алып, су-кадыктыҥ тӧс јерине келип, ооруны болдыртпазына јарамыкту шиҥжӱни ӧдӱп эмденгени су-кадык јӱрӱминиҥ ӧйин узадар аргалу. Баштапкы јерде кижиниҥ су-кадыгы деген тӧс шӱӱлтени ундыбас керек.\nРеспубликаныҥ врачебно-физкультурный диспансери


2011 јылда Туулу Алтайдыҥ эл университеди III-чи ӱйениҥ федерал тергеелик ӱредӱ стандартка кӧчкӧн. Бу тӱӱкилик керек Россия Федерацияныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерине јаан солунталар экелген. Бу солунталар вузтарга кирер аргаларды, ууламјыларды (специальностьтордыҥ направлениези), табыштырар ченелте-экзамендерди, ӱредӱниҥ чыҥдыйын ӧскӧрткӧн.\nМен слерди бу солынтыларга ајару салып, келер ӧйдо алар профессиягардыҥ аҥылузына ајарзын деп кычырадым.\nБистиҥ университет керегинде айдарга турганым:\nТуулу Алтайдыҥ эл университеди Алтай Республика ла Алтай крайдыҥ ичинде јаан бийик ӱредӱ алар заведениелердиҥ бирӱзи. Бистиҥ кажы ла студенттеҥ сурап уксагар, ГАГУ бир јаан нак биледий деп айдар.\nТуулу Алтайдыҥ эл университединде квалификациязы бийик башка-башка билимдердиҥ кандидаттары ла докторлоры иштейт. Бу улустыҥ кӧп сабазы университетте узак ӧйдиҥ туркунына иштеп салган улус, олор билим, культура, спортто до теҥ-тай туружат.\nФизика, математика ӱренип турган студенттер эмди гуманитар дисциплиналарла таныжар аргазы бар, а филолог ло ӧскӧ гуманитар ӱредӱ алып тургандар математика, информатика, химия тереҥжиде билип алар. Ончо факультеттерде компьютерле иштеп билерине јаан ајару салылат. Интернетле тузаланып, студенттер Россия, Европа, Американ библиотекаларыла тузаланар аргазы бар. Бого коштой балдардыҥ билими тереҥжип, ӧскӧ дӧ ороондордо иш табарга јеҥил болот.\n2009 јылдаҥ ала 5 јылга белетеер специалисттердеҥ башка, эмди тургуза бакалавр ла магистрлер белетелет. 2013 јылда бисте јаҥы ӱредӱ ууламјылар ачылган, темдектезе, «Математика и компьютерные науки» (ФМФ), «Землеустройство и кадастры» (ГФ), «Музеология и охрана объектов культурного и природного наследия» (ИФ), «Социология» (ФСУ), «Лесное дело» (СХФ), «Родной язык и Иностранный язык (английский/китайский)», « Русский язык и Иностранный язык (английский)» ла о.ӧ. Билим јолына чыгарга тургандар ӱредӱзин магистратурада, аспирантурада, докторантурада улалтар аргалу.\nЈылдыҥ ла бис ӱренер аудиторияларды јарандырып, јаҥы оборудованиеле јеткилдейдис. Калганчы јылдарда библиотека методический, учебно-методический, художественный бичиктерле байыйт.\nУниверситетте студенттер јадар 3 тура бар, бисте ӱредӱлӱ јылдыҥ бажында 80 % керексиген студенттерди ондо јаттыргызар арга болот, ӱредӱлӱ јылдыҥ учы јаар ончозы јадар јерле јеткилделет. Бу айалга јурт јерлердеҥ келген балдарга сӱрекей јарамыкту. Ӱредӱ ӧдӧр лӧ јадар туралар каланыҥ тӧс јеринде турат, онын учун балдарга ончо јанынаҥ эптӱ.\nУниверситетте ӱренерге де, амыраарга да јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн: Алтын-Кӧлдиҥ јарадында, бистиҥ бойыстыҥ базабыста, ӱредӱчилер ле студенттер јакшынак амырап алар арга болот. Чаначылардыҥ базазында спорт сӱӱйтендер кӱӱнзеп тыштанат, онойдо ок мында факультеттер ортодо маргаандар ла байрамдар ӧдӧт.\nБистиҥ университетте бис јаҥыс ла бийик ӱредӱ берер эмес, онойдо ок тӧрӧлин сӱӱрге, јакшы кижи болорго таскададыс. Университетти божоткондор иштӱ болорына бис јаан ајару салып, кажы ла студентке болужын јетиредис.\nБистиҥ университеттиҥ эжиги слерге јаантайын ачык.\nБиске келип, слер керектӱ ле јилбилӱ ӱредӱ алып, јаан јолго чыгарыгар!\nтӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, доцент


27.10.2017 - altaicholmon\nАкция «Литературный рейс», посвященный 95-летию газеты\nАллея к 95-летию газеты\n«Чорос-Гуркин, Ван Гог јергелей турат…»\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреаттарыныҥ јайаандык туштажу-эҥири кӧдӱриҥилӱ, байрамдык айалгада ӧтти.\n«Ырыс экелип, келзеҥ балам…»\nБала—јӱрӱмниҥ учуры, кижиниҥ ырызы—балада… Бу сӧстӧрди канча ла кире укканыс, угадыс та. Кижиниҥ кем болгонынаҥ, кандый укту болгонынаҥ, канайда јатканынаҥ камааны јогынаҥ баланыҥ учуры эҥ ле баштапкы јерде туруп јат. Балага учурлалган чӱм-јаҥдар сӱреен кӧп. «Баланыҥ једими—эне-адазыныҥ једими», «Бала—эне-адазыныҥ оморкодузы»—деп айдыжадылар. Jурт јаҥы ла тӧзӧлӧрдӧ, јурт туткан балдарын алкаарга келген тӧрӧӧн-тууган улус элдеҥ ле озо\nБюджетке эдилетен кубулталар кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников тергеениҥ Башкарузыныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Jуунда кӧрӱлген тӧс сурактардыҥ бирӱзи тергеениҥ 2017 јылга бюджедине кубулталар кийдирери керегинде болгон. Бюджетке кийдирер деп темдектелген кубулталар керегинде јетирӱни АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Оныҥ јартаганыла, кирелтелердиҥ текши кемин 290,052 миллион салковойго кубултып јатканы федерал бюджеттеҥ 2017\nАлтай Республиканыҥ иште кенеген улузына бу јуукта Lada Granta деген јап-јаҥы автомобильдердиҥ тӱлкӱӱрлери табыштырылган.\nТемир акчаларды табыштырыгар\nРоссияныҥ банкы јербойында иштеп турган банктарла кожо ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинеҥ ала улустаҥ темир акчаларды алатан кӱндер ӧткӱрет. Оныҥ амадузы—темир акчаларды акчаныҥ эбирижине тартып алары.\n«Россияныҥ Тӱндӱги» деген форумда турушкан\nӰлӱрген айдыҥ 24-28 кӱндеринде Красноярскта Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу албатыларыныҥ јашӧскӱриминиҥ «Россияныҥ Тӱндӱги» деген форумы ӧтти.


12.09.2017 - altaicholmon\n«Оноҥ ло аайладым бу—бӧрӱлер»\nБистиҥ энебистиҥ јӱрӱми ӧткӧн чактыҥ кӧп улузыныҥ јӱрӱмине тӱҥей. Jуу ӧйинде јӱрӱм балдардаҥ бойыныҥ ээжилерин, јаҥын некеп, олордыҥ салымына изин артыргызып, кайда да тузазын, кайда да салтарын јетирген.\nКызу тартыжулар ӧтти\n3,4 миллиард салковой акча кирген\nРоссия Федерацияныҥ консолидированный бюджедине Алтай Республиканыҥ калан тӧлӧӧчилеринеҥ 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 3, 49 млрд салковой акча кирген.


Кабай болгон Алтайысла киндигис ӱргӱлjикке... - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 2-чи кӱнинде јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ «И дольше века длится день» деген романынаҥ алынган Манкурт керегинде туујызы ла јебрен тӱрктердиҥ поэзиязы аайынча Калмык Республиканыҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи Баатр Колаев тургускан «Кабай» деп ойын-кӧргӱзӱниҥ эҥ баштапкы кӧргӱзӱзи ӧтти.\nБайлык ченемелдӱ режиссер кыска ӧйдиҥ туркунына оогош кӧрӧӧчилерге режиссер Ногон Шумаровтыҥ инсценировказы аайынча алтай албатыныҥ «Торко чачак» деген ойын-кӧргӱзӱзин тургузып кӧрди. Наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱзи оныҥ баштапкы ченелтези деп айдарга јараар.\nКалмык режиссер экинчи јаан ижин — «Кабай» деген бенефис ойын-кӧргӱзӱзин РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи Анна Балинаныҥ сегизен јажына учурлап тургусты. Тоолу јылдар кайра бу актрисаныҥ учурлу јажына учурлай А. П. Чеховтыҥ «Вишневый сад» деген ойын-кӧргӱзӱзин тургускан эди.\nРежиссер Б. Колаевтиҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱ бӱгӱнги кӱнге сӱреен эптӱ келижет. Албаты јаҥжыккан јаҥжыгуларыныҥ, угы-тӧзиниҥ, тӧрӧл тилиниҥ учурын, байлыгын калай кӧрӱмле кӧрӱп, келер ӧйдӧ јӱретен бала-барка кӧкси куру, јӱректе угы-тӧзи, тили, албатызы керегинде оморкоду јок болуп, кӧндӧлӧҥ барар деген ӧзӧкти ӧйкӧгӧн сурактар албатыныҥ алдына чыгарылды. Ады-јолын, угы-тӧзин, эне-адазын, јерин ундыган јиит кижи јӱрӱмге «сабадат». Тудунары-тайанары јок, тирӱ ӧскӱс болуп анда-мында согулат, сӱрдӱрет, базындырат. Јалкуурбаганы ла сӱрет, тебет. Мындый айалга кайда да анда ыраакта, бис билбес талада деп тураар ба? Јок, ол бистиҥ бу ла ӧдӱп јаткан јӱрӱмис. Тӧрӧл тилис керек пе? Школдордо балдарга тӧрӧл тилин ӱредери кыйалтазы јогынаҥ кыйа баспас, буспас тап-эригис пе? Бир сӧслӧ, «Кабай» кӧрӧӧчилерге аайы-бажына чыгатан кӧп јӱрӱмдик учурлу сурактар тургузат. Манкурт болбоско, ӧзӧктӧ отты ӧчӱрбес, тилин тӧргӧ чыгарып, алтай болгон ады-јолын тӧмӧн тӱжӱрбей, бийик ӧрӧ кӧдӱрери кӱнниҥ, ӧйдиҥ кычырузы деп оҥдоорго јараар. Сӱреен ӧйинде тургузылган ойын-кӧргӱзӱ.\nЈуучылдыҥ јолы ба, айса кулдыйы ба? Кажызы артык, кажызы јайа тартар? Сурактар кӧп.\n«Кабай» деген ойын-кӧргӱзӱни јебрен тӱрктердиҥ чӱмдӱ сӧзиле, ӱлгерлериле, јаҥарла, бијеле кееркедип ийерде, кӧргӱзӱ солун бӱдӱм, сезим алынды. Ойын эки тилле ӧтти. Кӧргӱзӱде ченемелдӱ, јайалталу артисттер ойноп, чындык ойынла кӧрӧӧчилерди олјолоды. Анчада ла Анна Балина (Найман-Ана), оныҥ уулыныҥ ролин ойногон Айдар Унатов (Јаламан), Ирина Майманова (Укубала), Александр Майманов (Јаламанныҥ адазы, база — Јарлыкчы) ло оноҥ до ӧскӧ артисттер бийик кеминде ойноды.\nС. Тарбанакованыҥ темдектегениле, Анна Балина сценадаҥ энеликти тӧртӧн јылдыҥ туркунына бийик кеминде ле толо кӧргӱзет. База ла Чингиз Айтматовтыҥ «Энениҥ јалаҥы» деген ойынында Толгонайдыҥ, Јер-Энениҥ сӱр-кеберин кандый чындык ойногонын јаан ӱйениҥ кӧрӧӧчилери эмди де ундыбаган болор. Анна Чекчеевна алкы бойы «Байлыгым» деген ойын-кӧргӱзӱни бойыныҥ ӧйинде једимдӱ тургускан эди. Калык чӱмделгези, јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгулары оныҥ кӧксинде, канында. Оныҥ сценада ойногон сӱр-кеберлериниҥ кажызы ла аҥылу, танылу. Бойыныҥ учурлу јажында база бир јаан сӱр-кеберди тыҥытту ойноды. Јарлу актрисала кожо бир сценада ойнооры оморкодулу, је ол ок ӧйдӧ каруулу керек.\nЈайалталу актер Айдар Унатов бу ойында бойын база бир јанынаҥ толо, чындык кӧргӱсти. Јайалтазыныҥ учы-куйузы јок болгонын актер база катап бу ойыныла кӧрӧӧчилерге кӧргӱсти. «Кабай» деген ойында Евгений Папитов, Эмиль Садыков, Эмил Колбин, Байыр Турлунов, Светлана Чельчекова, Арунай Тазранова, Алина Попошева ойнодылар. Ойын-кӧргӱзӱни јурукчы Валерий Тебеков кееркеткен, кӱӱзи Азулай Модоровтыҥ.\n«Кабай» бенефис-кӧргӱзӱ јарлу актриса Анна Балинаныҥ чындык кӧрӧӧчилерин башка-башка јерлердеҥ кышкы эҥирде чӱрче ле јууй тартты. Анна Чекчеевнаныҥ јерлештери Кан-Оозы аймактыҥ Келей јуртынаҥ амадап келген. Бу јурттыҥ «Кӱреелей» ӧмӧлиги бойыныҥ учурлу алкыш кожоҥын јерлежине коолодо јаҥарлады. Уткуулду сӧстӧрин культураныҥ министри Ольга Антарадонова, эл театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришева, РФ-тыҥ Театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Тарбанакова, Кан-Оозы аймактыҥ культура башкартузыныҥ јааны Александра Кокушева ла ӧскӧ дӧ улус айттылар. Министр бенефис-кӧргӱзӱни бийик баалап, кижиниҥ кӧкси бӧктӧлӧр ойын-кӧргӱзӱ болгонын аҥылап темдектеди. Ойын-кӧргӱзӱни В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ ӱренчиктери база кӧргӧни јарамыкту. Кӧрӧӧчилер, сӧс айткан улус режиссер Баатр Колаевке солун, јилбилӱ ижи учун јаан быйан айттылар.\nАнна Балина бойыныҥ ӧйинде театрал санаттыҥ А. В. Луначарскийдиҥ адыла адалган государстволык институдыныҥ актерский факультедин божоткон (ГИТИС, РАТИ). Ӱредӱзин једимдӱ божодып, ӧскӧн-чыккан Алтайына јанган. Мында ол областьтыҥ культуразыныҥ учреждениелеринде иштеп, эл театрдыҥ ачыларын сакыган. Чаҥкыр амдузы — театрдыҥ јаан сценазында ойнооры. Сакыырга узак та келишкен болзо, театр ачылган, актриса ондо иштеген. Оныҥ ойногон сӱр-кеберлеринеҥ эл театрдыҥ тӱӱкилик јолын кӧрӧргӧ јараар. Актрисаныҥ салымы, јайаандык јолы театрла бир колбуда болгон ло онойдо ок бӱгӱн де улалат. Тӧртӧн јылдыҥ туркунына ол сценадаҥ калык-јонды кеендиктиҥ телекейиле таныштырат. Театр албатыга бойыныҥ тӱӱкизин, чӱм-јаҥын, культуразын, телекейлик кӧгӱс байлыкты билерине кижиликтиҥ кандый да ӧйдӧ учурын јылыйтпас байлыктары ажыра таскадат.\nАнна Балина режиссер болуп, бир канча ойын-кӧргӱзӱлерди тургускан. Темдектезе, С. Санашевтиҥ «Ырысту» (1986 ј.), «Эне, очок, от» (1993 ј.), «Алкыштар» (1994 ј.), «Сыргалјы» (1995 ј.), «Байлыгым» (2004 ј.) деп ойын-кӧргӱзӱлерин кӧрӧӧчилер ундыбаган болор. 2006 јылда Эмма Иришевала кожо Чот Енчиновтыҥ «Шулмус» деген ойын-кӧргӱзӱзин тургускан.\nАктриса, темдектезе, П. Кучияктыҥ «Алтын таҥдак» деген ойынында Баланканы, М. Каримниҥ «Ай карыккан тӱнде» — Танкабикениҥ, Б. Укачинниҥ «Месяц малой жары» — Эштеҥ эјештиҥ, Ј. Каинчинниҥ «Айгырдыҥ бажы» — Јаҥаныҥ ла оноҥ до ӧскӧ сӱр-кеберлерди чындык, јаркынду ла толо ойногон. Јаш ӱйедеҥ, айса болзо, бийик ӱредӱлӱ театрал критик чыгып, Анна Балинаныҥ јайаандык энчи-байлыгын јаҥы кӧрӱмле кӧрӱп, учурыла јаан ла каруулу јайаандык ишти, бичикти белетеп чыгарар… Ӱренчиктер, ӱренеечилер, аспиранттар Анна Балинаныҥ јайаандык јолы керегинде солун ӱлекер эмезе јайаан иш бичиир деп иженер керек. Бис манкурттар эмезис ине. Баалап та, оморкоп то билери база керектӱ эмес пе?\nБӱгӱнги кӱнде А. Ч. Балина керегинде кӧпти билерге кӱӱнзеген кычыраачы, кӧрӧӧчи актрисаныҥ «Путеводная звезда» («Салымныҥ јылдызы» 2014 ј.) деген бичигин библиотекадаҥ алып кычырар аргалу.\nАнна Чекчеевнага, калыгыныҥ јаркынду, кӧкси ойлу, кӧзи чокту, керсӱ, кеберкек, чындык кызына бек су-кадык, јаҥы јайаан иш, солун сӱр-кеберлер кӱӱнзейли.


Чагаа байрамла, кару jерлештер! - Сайт Усть-Канского района\nЧагаа байрамла, кару jерлештер!\nНовости 14 февраля 2021\t Просмотров: 144\nО.Л. Хорохордин, Глава Республики Алтай, Председатель Правительства Республики Алтай\nКан-Оозы аймактыҥ кÿндÿлÿ эл-jоны, кару jерлештер!\nСлерди кирип jаткан Jаҥы Jылла, Чагаа байрамла, акту кÿÿнистеҥ уткып турубыс. Быjыл Чагаа байрам кочкор айдыҥ он тöртинчи кÿнинде öткÿрилет. Эски jылды ÿйдежип, алкышту сöстöрди айдынып, ар-бÿткенисти кÿндÿлеп, суранып, ару санаалу, ичкери кöрÿмдÿ кирип jаткан jылды уткыйлы.\nÖткöн jыл тегинду эмес jыл болды, бойыныҥ уур-кÿчтериле аҥыланды. Jе ондый да болзо, амадаган амадулар, аймагыстыҥ öзÿмине ууламjыланган кöп иштер бÿдÿрилген. Слердиҥ кажыгардыҥ ла эткен керектерер бойыныҥ «чарагын салып», турултазын экелген болор. Кирип jаткан jылдыҥ бозогозын бис база jаҥы ижемjиле, санааларла, jаҥы амадуларла алтайдыс. Öмö-jöмö ижис эрчимдÿ бÿдÿрилип, аймагыс öҥжиир, öзöр деп бÿдедис.\nАлдында jылдарда албатыныҥ сÿÿген байрамы ойын-каткыла öдöтöн. Быjыл jоболду пандемия бойыныҥ салтарын jетирди – албаты jуулыжып, ойын-jыргал öткÿрбес, ончо корÿÿ-маргаандар онлайн бÿдÿмле öдöр. Jе ай jаҥызыла Кан-Оозы jуртта Алтын Тууныҥ эдегинде бу кÿн таҥ эртелей саҥ салары темдектелет. Бу кÿн кажы ла алтай биле аш-курсагын белетеп, от-очогын кÿндÿлеп, алкыш сöстöрин айдынар.\nАлкышту сöстöрлö кирип jаткан Уй jыл jымжак öтсин. Алтайыс амыр-энчÿ турзын, ак малыс öссин, ончогорго су-кадык, ырыс, öзÿм кÿÿнзейдис. Сананган санаалар, амадаган амадулар бÿтсин!\nР.В. Кокушев, Кан-Оозы аймактыҥ Jааны\nЭ.В. Мекечинов, Кан-Оозы аймактыҥ депутаттар Совединиҥ Председатели


Јурт ээлемниҥ ле јолдордыҥ курч сурактары шӱӱжилген - altaicholmon\nЈурт ээлемниҥ ле јолдордыҥ курч сурактары шӱӱжилген\nБу кӱндерде Горно-Алтайскта\nОНФ-тыҥ тергеелик исполкомында Алтай Республиканыҥ башка-башка ээлемдериниҥ комплексный ӧзӱмине учурлалган тегерик стол ӧткӧн. Јуунныҥ ижин исполкомныҥ башкараачызы Алексей Савченко ачкан. Кӱрее куучында албаты фронттыҥ текшироссиялык штабыныҥ сопредседатели, «КАМАЗ» ПАО-ныҥ генеральный директоры Сергей Когогин турушкан.\nЈуунда анайда ок албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачылары, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык, таҥынаҥ аргачылардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧри», «Телекейлик кооперация ла экспорт» деген площадкалардыҥ эксперттери, аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Тегерик столдо анчада ла республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ӧзӱминиҥ ле јолдордыҥ бӱгӱнги айалгаларыныҥ курч сурактары элбеде шӱӱжилген деп айдар керек.\nС. Когогин: «Бӱгӱн мен эртен тура тергеениҥ удурумга башкараачызыла туштажып куучындашкам. Бис национальный ӱлекерлер аайынча бӱдӱретен иштердиҥ планын шӱӱшкенис. Нацӱлекерлер аайынча дезе слердиҥ тергееге ас эмес акча келип јат. Бу республиканы акчала сӱрекей билдирлӱ јеткилдеш. ОНФ дезе ӱлекерлер аайынча темдектелген иштер кандый кеминде ле кандый айалгаларда ӧдӱп ле бӱдӱп турганын шиҥдеп, оныла колбулу сурактарды јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат» — деп темдектеген.\nТегерик столдо сӧс эҥ озо аргачы, «Меркит» ООО-ныҥ генеральный директоры, «Бош-Туу» СПЗПК-ныҥ председатели Александр Кулаковко берилген. Ол бойыныҥ куучынында республиканыҥ аграрный бӧлӱгинде бар курч сурактарды кӧдӱрген. Россјуртшиҥжӱ Алтай Республиканы мал-ашка ящурдаҥ вакцинация тургузар тергеелердиҥ тоозына кийдирген. Јурт ээлемниҥ ишчилерине эмди бастыра мал-ажыныҥ тын-тоозын вакцинировать эдер керек. Контрагенттер дезе вакцинация эдилген мал-аштыҥ эдин аларга тыҥ ла кӱӱнзебей јадылар. Мынызы республиканыҥ фермерлериниҥ ле аргачыларыныҥ садуга чыгарып турган эдиниҥ баазын кезем јабызадат.\nЭл-јоныныҥ јетен проценти јурт јерде јадып турган бистиҥ тергееге бу сӱрекей тыҥ «согулта» деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тургуза ӧйдӧ тӧс јерге мал-ашка вакцинация эдерин Монгол ороонныҥ гран-кыйузында турган јӱк ле Кош-Агаш аймакта артыргызып, арткан аймактарды бу некелтедеҥ јайымдазын деп баштанып јат. Јуунда А. Кулаков оны сӱрекей кӱч сурак деп темдектеген. Вакцинация јанынаҥ јӧп ороон кеминде јӧптӧлип калган ине. Оны бастыра тергеелер теҥ-тай бӱдӱрер учурлу. «Меркит» ООО-ныҥ гендиректоры быјыл анайда ок иштеп алган тӱкке суруу чек јоголгонын айткан. Оноҥ улам јурт ээлемниҥ предприятиелериниҥ кирелтелери чик јок астаган деп ајарган.\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн кӱрее куучында јолдордыҥ курч сурактары база шӱӱжилген. Албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ ишчилери «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекерди эл-јонго јарлаарда, улус оны јарадып, ол учун ӱндерин бирлик кӱӱн-санаала берген деп айдар керек. Тегин улус јолдорды чыныктап јазаарын акту кӱӱндериле јӧмӧп, мобильный эп-арга ажыра алылган угузу-заявкаларды улузыныҥ тоозыла он тӧрт катапка кӧп Новосибирский областьтаҥ чик јок кӧп аткаргандар. Анайып, республикада чыҥдыйы коомой 281 участок бар болгоны јарталган. Олорды чыныктап јазаары учун дезе мобильный эп-арганыҥ болужыла 4913 ӱн јуулган.\nТегерик столдо јолдорды чыныктап јазаары аайынча иштер ӧйдиҥ некелтелеринеҥ артып, соҥдошту ӧдӱп турганы керегинде «Горно-Алтайавтодордыҥ» јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Константин Зорий куучындаган. Оныҥ айтканыла, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген ӱлекерди бӱдӱрерге федерал бюджеттеҥ республикага 11,5 миллиард акча келген. Бистиҥ тергее мынаҥ озо тӧс јердеҥ мындый кемдӱ акчаны качан да албаган. Оныҥ учун тургуза ӧйдӧ мынча кире акчаны ишке тузаланары кӱчке келижип јат. 2020 јылда федерал бюджеттеҥ келип турган акчаныҥ кеми база эки катапка кӧдӱрилер. 2021 јылда дезе республикага оноҥ јаан акча келер. Чыгарылган акчаны тузаланары бир керек, је эҥ ле учурлузы — кыска ӧйдиҥ туркунына јолдорды чыҥдый эдип чыныктап јазаар керек. Константин Зорий јербойыныҥ подрядчиктерине ишти чик јок эрчимделтип, федерал кеминдеги некелтелерге келиштире чыҥдый бӱдӱрерге ӱренер керек деп ајарган.\nОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ турчызы, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык, таҥынаҥ аргачылардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧри» деген площадкалардыҥ модераторы, «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекердиҥ координаторы таҥынаҥ аргачы Сергей Кухтуеков дезе јондык организацияныҥ активисттери ле тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ ишчилери ортодо јакшынак колбулар тӧзӧлгӧни керегинде айткан. Албаты фронттыҥ тергеелик организациязыныҥ активисттериниҥ ижи керегинде айтса, олор эл-јонло јаантайын јуук колбуда иштеп јат деп темдектеер керек.\nТемдектезе, Майма јурттыҥ Советский деген тӧс оромы узак ӧйгӧ чыныкталбаганы керегинде ОНФ-ка шак тегин улус јетирген. Автобустардыҥ тискинчилери бу оромныҥ ӱрелген ле јайрадылган јолыла јӱреринеҥ чек мойножып, забастовка-тӱймеен де кӧдӱрген учуралдар болгон. Ӧрӧги адалган ӱлекерлердиҥ модераторы ла активисттери бу керектиҥ аайына кыска ӧйгӧ чыккандар. Былтыр јолдыҥ участокторыныҥ бирӱзинде тудум ла јазал иштер ӧткӧн. Быјыл дезе Советский ором бӱткӱлинче чыныкталып јазалат.\nТегерик столдыҥ туружаачылары јолдордо јеткер болуп турган учуралдар астабай турганын темдектегендер. Мында куучын-эрмек кӧп јерлерде тротуарлар ла јолдорды јакалай јарыткыштар јок болгоны керегинде ӧткӧн. Јуунда анайда ок Туулу Алтайдыҥ эҥ јаан эки боочызыныҥ — Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥ ла Кӧксуу-Оозы аймакта Громотуханыҥ јолдоры сӱрекей чичке ле чыҥдыйы коомой деп темдектелген. Бу боочыларда јеткерлӱ учуралдар болуп, улус божоп јат. Јолдордыҥ республикан фонды ажыра адылу программа тургузылган, је федерал тӧс јердеҥ келип турган акча бу ууламјыда бар курч сурактарды једимдӱ бӱдӱрерин јеткилдеер эди деген шӱӱлте эдилген.\nСергей Когогин «Россияда јолдорды тудар ла олорды чыныктап јазаар сурактар баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат» деп темдектеген. «Турган јериле јаан кемдӱ ороонго јакшы ла чыҥдый јолдор јогынаҥ оноҥ ары ичкери ӧзӧргӧ сӱрекей кӱч болор. «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекер биске сӱрекей керектӱ. Оны јербойыныҥ јаҥдары бастыра јанынаҥ јарадып јат. Бу ӱлекердиҥ керектӱ ле тузалу болгонын мен тергеелер сайын јӱрген јол-јорыктарымнаҥ иле кӧрӧдим. Јондык ишчилер јаткан јеринде курч айалгаларды јакшы билер. Олор эрчимдӱ керектериле јаан туза јетирет. Мен бойыма карууны бӱткӱл ороондо болуп турган керектер учун алындым, слер дезе јаткан республикагар учун каруулу болуп јадыгар. Бисти оҥдогылап јат деп айдар керек. Сайыт-чиновниктер ОНФ-тыҥ турчыларыныҥ араайынаҥ, је билдирлӱ иш эдер аргазын јакшы билер. Бӱгӱнги кӱрее куучында кӧдӱрилген сурактарды мен јаҥныҥ федерал органдарына кыйалтазы јогынаҥ јетирерим. Кезик сурактардыҥ аайына тӱрген-тӱкей чыгар керек деп сананып турум» — деп айткан.


21.07.2020 - altaicholmon\nОни станут действенным инструментом вовлечения населения в решение вопросов на местах, отмечают в партии Президент России Владимир Путин подписал два федеральных закона, создающих правовую основу для развития практики реализации проектов инициативного («народного») бюджетирования нa муниципальном уровне. Соответствующие документы опубликованы нa официальном интернет-портале правовой информации. Как ранее отмечал один из авторов законопроекта, председатель комитета Совета Федерации по федеративному\nУзак ӧйдиҥ туркунына бистиҥ кала бу каршулу пандемия учун сÿÿнчилу туштажулар ла учуралдар jок туруп калган. Jе, карын, jаан изÿ айдыҥ 17-чи кÿнинде ӧткӧн кичинек концерт бу айалганы тÿзеткен. Концерт Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде пятница кӱнниҥ эҥиринде ӧткӧн. Jыргал башталгалагынаҥ ла улус араайынаҥ jуулыжа берген. Мында ончо аjару сары-чоокыр кийимдӱ туружаачыларга ла сӱрлӱ пианиного учурлалган.\nУгы-тӧзиле керсӱ, укаалу…\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи, Россия Федерацияныҥ Иштиҥ ветераны, одус јылдыҥ туркунына «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басмада ак-чек ле једимдӱ иштеген Зоя Шакаевна Шинжинаныҥ јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде учурлу јажы кирип јат. Кычыраачыларды Алтай Республиканыҥ чындык кызыныҥ јаркынду ла јозокту јӱрӱмиле таныштырадыс. Зоя алтай ады – Солун Шакаевна 1945 јылдыҥ јаан изӱ айы-ныҥ 25-чи кӱнинде


«7-чи таҥмалу школ тудулар» - altaicholmon\nКажы ла јыл кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱнин темдектеп јадылар. Јаҥжыкканы аайынча бу байрамга учурлап, јербойындагы башкараачылар бойыныҥ ижи керегинде куучындагылайт. Бис слерди бӱгӱн «Горно-Алтайск кала» деп муниципал тӧзӧлмӧни 2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 29-чы кӱнинеҥ ала бӱгӱнге јетире башкарып келген Ольга САФРОНОВАЛА ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. Ол Чой аймакта Ыныргы јуртта чыккан-ӧскӧн, Горно-Алтайсктагы государственный университетте ӱренип, «менеджмент» деп специальность-ӱредӱ алган. Ӧткӧн јылдарда Алтай Республикада башка-башка башкарту иштерде иштеген.\n—Ольга Александровна, Горно-Алтайск кала тергееде эҥ ле јаан јурт-муниципалитет деп чотолот. Тӧс калада јылдыҥ кажы ла ӧйинде курч сурактар кӧп. Олордыҥ тоозында кышкыда карды арчыыры, јолдорды арутаары, тожоҥ болдыртпазы ла сӱрее-чӧпти јуунадары јанынаҥ сурактар. Быјылгы кышты кала канайда ӧдӱп чыккан?\n—Кышкы айлар ӧдӧ бергенине сӱӱнип турганыс чын. Быјылгы кыш бистиҥ калага да, тергееге де тегин болбоды деп айдар эдим. Сӱреен јаан кар јааган. Калганчы 30 јылды кӧрзӧ, быјылгы кыш эҥ ле карлу болуп, рекорд-кӧргӱзӱлерди озолой берген деп, метеорологтор тӱп-шӱӱлте эткилегени чын болор. Карлу кышта оромдорды, тӧс оромдорды кардаҥ арчыйтаны — ол каруулу ла јаан иш. Быјылгы кышта јолдорды арутаар иш бисте бир токтобозынаҥ ӧткӱрилген. Је ондый да болзо, тутактар да, соҥдош то болгонын канай айтпас. Каланыҥ кӧп оромдоры кырлык јерлерде туруп јат. Олорды кардаҥ арчыыры тӧс оромдордыҥ кийнинеҥ ӧткӱрилет. Оныҥ учун карды ӧйинде арчыбаган деген комудалдар кӧп болгон. Је бис бу ишти бӱдӱрерге тыҥ чырмайганыс ла текши кӱчистиҥ шылтузында кышты ӧдӧ бердис.\nЭмди јас келерде, кар кайыларда, кыжыла јуулган сӱрее-чӧпти јуунадар иш башталган. Бӱгӱн каланыҥ кӧп оромдоры, анчада ла тӧс оромдоры, парктар, скверлер аруталып калганын кӧрӧдигер. Бу иш кандык айдыҥ 1-кӱнинеҥ ала башталган. Каланы арутаар иште бастыра учреждение-ӧмӧликтер турушкан, туружып јат. Кандык айдыҥ 24-чи кӱнинде јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган бастырароссиялык субботник болор. Бу јаан иште каланыҥ бастыра ишмекчи ӧмӧликтери, оромдордыҥ улузы туружар ла оромдорын арутаар. Кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тӧс кала текшилей аруталып калар учурлу.\nСуулардыҥ јараттарынаҥ ажынатан айалгазы каланыҥ башкартузыныҥ база јаан ајарузында. Бӱгӱнги кӱнге јетире айалга кем јок деп айдарга јараар. Горно-Алтайскта сӱрее-чӧпти ӧйлӱ-ӧйинде чыгара тартары јанынаҥ сурактар јаантайын курч турганын кӧрӱп јадыгар. Оромдордо контейнерлердеги сӱрее-чӧпти чыгара тартар ишти кандый оператор-бирлик бӱдӱретен суракты республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы конкурс-талдаш ажыра чокымдайт. Бистиҥ ижис — оромдорды контейнер-јерлерле, бу контейнерлердиҥ јанында ару болотонын јеткилдеери. Бӱгӱнги кӱнде «Коммунальщикле» јӧптӧжӱ токтодылган ла јаҥы конкурс јарлалган. Кандык айдыҥ учына јетпей, сӱрее-чӧпти чыгара тартатан ишти бӱдӱретен јаҥы оператордыҥ ады јарталар.\n—Горно-Алтайск кала калганчы јылдарда, чындап та, јарана бергенин канайда темдектебес. Ороонныҥ эҥ ле јажыл калазы деп адаткан тӧрӧл калабыстыҥ јаҥы кӧп объекттери национальный ӱлекерлер аайынча тудулган ла бӱткен деп билерис. Быјылгы јылда кандый ууламјыларла кандый иштер ӧткӱрилери темдектелет?\n—2020 јылда тӧс кала «национальный» деп адалган сегис ӱлекер аайынча иштеген болгон. Онойып, «Ӱредӱлик» деп ӱлекер аайынча Кайас микрорайондо школды тудары улалган. «Демография» деп ӱлекерге тайанып, Кайаста ла Эски музей деп микрорайондо балдардыҥ садтары тудулып, иштеп баштаган. Кольцевой оромдо 285 бала јӱретен садтыҥ тудум иштери ӧдӧт. Баштапкы номерлӱ кӱӱлик школ «Культура» деп ӱлекер аайынча федерал бюджеттеҥ болушту 5,5 млн салковой акча алган. Баштапкы номерлӱ библиотека бу ок ӱлекер аайынча туразыныҥ чыныкту, јазалду иштерин 2021 јылда бӱдӱрип алар. «Жильё и городская среда» деп ӱлекер аайынча Радловтыҥ оромында балдар ойноор площадка тудулган. Коммунистический проспекттиҥ улус јӱрер площадкалары чыныкталып јазалган. «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деп ӱлекерге тайанып, Колхозный ла Вербицкийдиҥ оромдорыныҥ јолдоры јазалган. Кала ичиле тӧрт јерде јаҥы светофорлор тургузылганы улуска ла кӧлӱктӱ улуска эптӱ боло берген деп темдектеер керек. Онойдо ок тӱнде оромдорды јарыдып турган 3,5 муҥ лампочкаларды јаҥы кемдӱ светодиод 1,5 муҥ лампочкага солып койдыс.\nӦткӧн јылда каланыҥ кӧп оромдорында (Луговой, Кленовый, Казанцевтиҥ, Совхозный оромдордо ло Уютный переулокто) сууӧткӱш ӧткӱрери тӱгенген. Онойдо ок Поселковый, Коксинский, Ушаковтыҥ, Жуковтыҥ, Гончарный оромдордо газ ӧткӱретени база тӱгенген. 24-чи микрорайондо газ ӧткӱретен иштер тӱгенип калды.\n«Спорт — јӱрӱмниҥ тебӱзи» деген ӱлекер аайынча «Спартак» стадионныҥ јанында спортло тазыктырынар ла су-кадыкты орныктырар тӧс јер тударына јӧп алганыс. 2021 јылда јайгыда ондо иш башталар.\nГорно-Алтайскта ичип турган суубыс, ороонныҥ арткан калаларындагызына кӧрӧ, ару да болзо, сууӧткӱшти «Экология» деп ӱлекер аайынча Кадындагы водозаборго колбоор ишти јарадарын сакып јадыс. «Улус јаткан јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген ӱлекерге тайанып, Улагашевтиҥ, Осипенконыҥ оромдорында, Советский переулокто, ФСБ-ныҥ тураларыныҥ кийниндеги бош јерлерде кӧп кат туралар тудатаны база темдектелген.\n2021 јылда ӱредӱликке јарамыкту кӧп иш ӧткӱрилерин темдектеп ийер керек. Јаҥы ӱредӱлӱ јылга јетпей, Каташтыҥ оромында (Кайаста) јаҥы школ иштеп баштап ийер деп иженип јадыс. 12-чи таҥмалу школдыҥ балдары, школдыҥ туразы «аварийный» болгонынаҥ улам, экономический техникумда ла 13-чи школдо ӱренгилейт. Бӱгӱн бис бу школды чыныктаарына белетелген документтер государстволык экспертизаны ӧдӧрин сакып јадыс. 6-чы таҥмалу школдыҥ кемин јаандадары јанынаҥ сурак туруп јат. Бу школ каланыҥ ортозында кӧп улус јадып турган јерде турганынаҥ улам, мында балдарга јерлер једишпейт. Каланыҥ администрациязы школды јаандадары јанынаҥ суракты шӱӱжет. Мындый ла сурак 4-чи таҥмалу кадет школ јанынаҥ турат. Канча јылдарга улай аайына чыгып болбой турган сурак — 7-чи школдыҥ салымы. Федерал тӧс јердиҥ ле тергеениҥ башкартузыныҥ шылтузында бу школдыҥ тудум иштери быјыл башталар. Баштамы ишке 460 млн салковой акча чыгарылып калган. Проектно-сметный документтер белен ле государстволык экспертизаны сакып јат. Школ Алтайский оромдо чыгарылган јерде тудулар. Јаан ӧрттӧҥ улам кӱйӱп калган эҥирде ӱренер школдыҥ тӱӱкилик учурлу туразын ойто такып орныктырарыс.\nБыјыл калада эдилетен иштер база кӧп. «Родник» деген токтодуда аржан суу алып турган јерди јазаарыс. Суу алып турган таштарды солып, эптӱ эдерис. Онойдо ок бу токтодудагы саду-павильон солынар. Текши тооло кӧп улус јадар 12 тураныҥ улус амыраар площадка-јерлери јазалар. Ол тоодо — Б. Головинниҥ, Чорос-Гуркинниҥ оромдорында ла Коммунистический проспектте. Балдар ойноор площадка-јерлер Сайдысский, Островскийдиҥ оромдорында тудулар. Јаан кемдӱ, оогош болчомдор јӱрер ясляларлу балдардыҥ садтары Гардинкада, Кирзаводто, Эски музейде ле Заимкада тудулып, иштеп баштаар. Бис «Кичинек калалардыҥ јӱрӱмин јарандырар» деген программада ойто такып туружар деп амадап јадыс. Амадубыс бӱтсе, бу программа аайынча Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди јаҥыртар ишти баштаарыс ла каланыҥ улузыныҥ амырайтан сӱӱген бу јерин јазаарыс.\nӦрӧ айдылган бастыра иш бӱгӱнги кӱнде каланыҥ јӱрӱминде бӱдӱретен амадулардыҥ бир ле кезиги деп темдектеер керек. Текши алза, алдыста турган сурактарыс сӱреен кӧп. Горно-Алтайсктыҥ албатызыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт, кала јаандайт, айдарда, бастыра ууламјыларда бистиҥ ижис мынайда ла ок кӧптӧп, јаандап јат.\n—Ольга Александровна, Горно-Алтайск кала кырлардыҥ ортозында јерде туруп турганынаҥ улам, кырлык оромдоры кӧп. Онойдо ок алдындагы ӧйлӧрдӧ сад ӧскӱреечилердиҥ бирликтериниҥ јерлеринде улус таҥынаҥ туралар тудуп, јадып турганын база ундыбас керек. Каланыҥ јерлерине кирбей турганынаҥ улам, садовод бирликтердиҥ јеринде јадып турган улуска керектӱ коммуникацияларды (электроот, суу, јолдор) бойлорына ӧткӱрерге келижет. Је ол ок ӧйдӧ кажы ла кижи иштеп, каландарды тӧлӧп јат…\n—Сад ӧскӱреечилердиҥ бирликтериниҥ јерлеринде јадып турган улустыҥ сурактары сӱреен кӧп. Горно-Алтайскта 70-неҥ ажыра садовод бирликтер бар болордо, олордо канча кире албаты јадып турганын сананып ийзегер. Је бӱгӱнги јасактарла болзо, бу бирликтер керектӱ документтерин јазап, каланыҥ јерине кирер аргалу. Оноҥ ӧскӧ бастыра сурактарды ондо јадып турган улуска бойлорына бӱдӱрерге келижет. Суу, јолдор, электроот јанынаҥ айдып јадым. Онойдо ок тураларында прописка јазадары база јаан сурак. Бӱгӱнги кӱнде мындый бирликтер араайынаҥ каланыҥ јерлерине кожулат. Је олордыҥ тоозы 70-неҥ ажыра болордо, бу сурак эмди де узак чӧйилер деп оҥдоор керек.\n—Јасак-јаҥла болзо, калада јаткан кажы ла кижи тура тудатан јерди бир катап акча тӧлӧбӧзинеҥ алар аргалу. Горно-Алтайскта јер аларыныҥ сурагы јаантайын курч турган. Бӱгӱн ол кандый айалгада?\n—Улуска тура тудатан јерлер берери јанынаҥ сурак јылдаҥ јылга курч болуп артканча. Бӱгӱн јер алатан очередьте 3400-теҥ кӧп кижи турат. Олордыҥ ортозында — кӧп балдарлу билелер, јиит билелер, таҥынаҥ улус. Каланыҥ јерлерин алар болзо, бис Заимка микрорайондо 100 јер белетеп јадыс. Је 100 участок-јер 3000-наҥ ажыра улуска ол канайда једетен? Курч сурак та чечилбес.\nӦйлӧр ӧдӱп, улустыҥ, билелердиҥ тоозы там ла кӧптӧп турарда, берилетен јер-участоктыҥ ордына компенсация-акча берер эп-арганы база шӱӱп јадыс. Онойдо ок каланыҥ улузына јерлерди Майма аймактыҥ јеринеҥ берзин деген сурак база шӱӱжилет. Бу сурактар тергеениҥ башкарузы кеминде туруп турганын темдектейдим. Оноҥ ӧскӧ очередьте турган билелерди, улусты тура тудар јерлерле бӱткӱлинче јеткилдеер арга бисте болбос.\n—Каланыҥ улузын јайы-кыжы санааркадып турган сурагы оромдордо јолдор керегинде. Калада јолдорды јазаары кандый ээжилерле ӧткӱрилип турганын јартап берзегер?\n—Текши алза, каланыҥ бастыра оромдорыныҥ айалгазы керегинде толо јетирӱлер бисте бар. Ээжилер аайынча болзо, эҥ ле озо тӧс оромдор јазалып-чыныкталат. Оныҥ кийнинеҥ — кӧп улус јаткан јерлердеги «социальный учурлу» деген јолдор јазалат. Оныҥ да учун ыраак оромдордо, переулоктордо јолдор јетире јазалбай артып турганы ол. Је ондый да болзо, бис каланыҥ бастыра јолдорын ајаруда тудар учурлу.\nНациональный ӱлекерлерде туружып, јазалатан јолдорды программага кийдирип койзоос, бу иш тӱрген бӱдер. «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекер — сӱреен јакшы эп-арга. Темдектезе, бу ӱлекер аайынча быјыл бис Заимкада Смородиновый ла Каташтыҥ оромдорында 6 километр јолды јазаарын тӱгезерис. Барнаульский, Чорос-Гуркинниҥ, Ленинниҥ оромдорыныҥ бир кезик бӧлӱк јолдоры јазалар. Онойдо ок келер ӧйдӧ Колхозный переулокто ло Кучияктыҥ оромында јолдор јазалары темдектелет. Капитальный ремонт иштерле кожо јолдордыҥ ойыктарын тӱзедер иш база бар. Мында куучын јолдордо кыш, јас туркунына табылган ойдыктар керегинде ӧдӱп јат. Јолды текши бойын эмес, је гравийле уратан, ойдыктарын тӱзедип-бӱдӱндейтен иштер кажы ла оромдо кажы ла јыл ӧткӱрилип јат.\n—Горно-Алтайск јараш, јажыл кала деп кӧп катап айдылган. Јай туркунына айылдап келген улустыҥ, туристтердиҥ тоозы кӧптӧп турарда, бӱдӱн тергеениҥ тӧс калазыныҥ чике ортозында турган автовокзалдыҥ айалгазы керегинде нени айдарыгар?\n—Автовокзал — тӱӱкилик учурлу байлык. Оныҥ туразы бӱгӱн эскирген туру. Автовокзал таҥынаҥ улустыҥ ар-јӧӧжӧзи деп чотолот. Бу объект-тура бӱгӱнги кӱнде «банкрот» деп адалып турган процедура-иш ӧдӧт. Је кала мындый јерин ычкынбаска амадап турганы учурлу. Автовокзалдыҥ туразын чеберлеп аларга, республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы куучын-эрмектер, иш ӧткӱрип турганын темдектеер эдим. Тӱп-шӱӱлте јакшы јанынаҥ болор деп, мен иженип јадым.\n—Бир ле туштажуда Горно-Алтайск каланыҥ бастыра курч сурактарын айдар арга јок. Куучын-эрмегер учун быйан, Ольга Александровна. Ижигер једимдӱ болзын, тергеебистиҥ тӧс калазы јаранзын, једимдӱ јӱрӱм јӱрзин деп кӱӱнзейдис.


Улус таҥынаҥ сурактарыла баштанган - altaicholmon\nУлус таҥынаҥ сурактарыла баштанган\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин бу јуукта улусла олордыҥ таҥынаҥ сурактары аайынча јаҥжыккан туштажулар ӧткӱрген.\nГорно-Алтайскта јадып турган бир кижи спикерге јердиҥ јер-кадастровый учедыла колбулу суракла баштанган. Ол кижиниҥ айтканыла, 1987 јылда беш бала чыдадып турала, кеми 6 соток јерди тузаланарына ӧйи чокымдалбаган ӧйгӧ алган болгон. Бу документке колды ол тушта горисполкомныҥ председатели Михаил Гнездилов ло исполкомныҥ качызы Александр Чеконов салган болгон. Jанында агаштар ӧзӱп ле јол ӧдӱп турган бу јерде ол кеми 36 квадратный метр турачак тудуп алган. Кызалаҥду 90-чы јылдарда, качан ишјалды 3-5 айдыҥ туркунына тӧлӧбӧй турган ӧйдӧ, балдарын ол ӱйи јогынаҥ чыдаткан. Оныҥ ӱйи јадын-јӱрӱмниҥ кызалаҥына чыдашпай, биленеҥ јӱре берген болгон…\n«…Тургуза ӧйдӧ јердиҥ кадастрыныҥ специалисттери мениҥ билемди јаргыга берерге јазанат, нениҥ учун дезе, кӧрӧр болзо, биске берген јерде бистеҥ озо ӧскӧ ээ болгон болуптыр. Эмди, 45 јыл ӧткӧн соҥында, бу кижи бистиҥ јерди ээленерге туру. Керек јаргыга берилип јат» — деп, сурагыла баштанган кижи куучындаган.\nВладимир Николаевич бу суракты бойыныҥ шиҥжӱзине алып, керектиҥ аайына чыгарга, документтерди каланыҥ администрациязына аткарарга туру. Оноҥ бу сурак јанынаҥ аайлаштыру ӧдӧр.\nТуштажуга келген база бир кижи, јарлу билимчи ле јондык ишчи, тура-коммунальный јеткилдештердиҥ тӧлӧмирлери, кӧп квартираларлу тураларды јазаарыныҥ взносторы јанынаҥ оныҥ иштеп алган јеҥилтелерин бир ле јакаанла јӧптӧп салзын деп суракла баштанган. «55 јылдыҥ туркунына иштеп, ӱредӱликтиҥ ӧзӱмине камааным јетирип, башка-башка јондык-политикалык иштерде туружып, экинчи группалу кенек болуп тура, государствоныҥ јанынаҥ меге андый ајару эдилерин сураар тап-эрик менде бар деп бодойдым» — деп, ол айткан.\nБу јуукта бойыныҥ 86 јажын темдектеген ол кижиге Владимир Тюлентин мынайда јартаган: Алтай Республиканыҥ 2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ јеринде кӧп квартираларлу тураларда текши јӧӧжӧниҥ капитальный ремонтын ӧткӱрерин јеткилдееринде колбуларды аайлаштырары керегинде» јасагыла болзо, капремонт учун взносты тӧлӧӧриниҥ чыгымдарыныҥ 100 процент компенсациязы јажы 80 јашка једип калган, јаҥыскан јадып ла иштебей турган улуска эдилет — бу улуста оны тӧлӧӧри јанынаҥ тӧлӱ јок болзо.\nКомпенсацияныҥ кеми тураныҥ текши кеминиҥ бир квадратный метри учун капремонттыҥ взнозыныҥ эҥ ас кемине келиштирте чотолып јат. Ай туркунына ол взностыҥ кеми 7.44 салковой болот. Анайда ок чотомол эдер тушта, јаҥыскан јадып турган кижиге келижип турган субсидияны чоттоорындагы тергеелик стандарттыҥ кеми ајаруга база алылат. Бу стандарттыҥ кеми бистиҥ тергееде 33 квадратный метр.\n«Кеми стандарттаҥ артыкташ јер учун коммунальный тӧлӧмирдеҥ, керек дезе бастыра јӱрӱминде ак-чек иштеген улусты, јайымдаар тап-эрик спикерде јок» — деп, Владимир Тюлентин јартаган.


Июнь 2020 - Страница 8 из 14 - altaicholmon\nВ Республике Алтай прокуратурой приняты меры в целях получения работниками медицинских учреждений стимулирующих выплат за дополнительную нагрузку в период распространения коронавирусной инфекции Органами прокуратуры Республики Алтай проведены проверки исполнения законодательства в части своевременности и полноты получения выплат стимулирующего характера медицинскими и иными работниками, непосредственно участвующими в оказании медицинской помощи гражданам, у которых выявлена новая коронавирусная\nУулым керегинде сӧс (эске алынганы)\n(Учы. Башталганы 40 номерде) Онойып, малла кожо кӧчкӱндеп јӱрзебис, Шаптыйак-Оозына турар тушта нааназы эки баламды ээчидип алала, једип барар. — Бу экӱге одыргактыҥ јиилегин амзадарга јеттим – деер. Нааназы теертпекти ол эмезе калашты курына јаба орой буулап алар, балдар ажанып, амырап алза, экӱни ээчидип алала, јурт ыраак эмес, ойто јангылай берер. Одыргакка јетире ӱчӱни\nӦштӧп келген ӧштӱни јеҥген албаты\nКанду јуу башталып, адалар Алтай јерин артыргызып, канду јууга атанып турарда, мен бир јашту болгом. Ол ӧй керегинде нени де айдар аргам јок. Энелердиҥ, эјелердиҥ тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ иштеп турганы, олордыҥ кожоҥы эмдиге јетире ундылбайт. Чадыр айылда уйуктап јадып укканым јажын-чакка мениҥ кӧксимде арткан. Эмдиге ле уур салдаларла кыра тартып, аш кезетен аттарга јегип салган\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап —собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон. (Учы. Башталганы — газеттиҥ 2020 јылдагы 2-чи номеринде) Собкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган улус. Јурткорлор ло рабкорлор дезе јурттарда, промышленный предприятиелерде иштеп, бичимелдерин бойлорыныҥ кӱӱниле газеттерге аткарып, ол\nОлорды Тӧрӧли ундыбас\nБыјыл орооныс Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75-чи јылдыгын темдектеди. Јуу-чактыҥ текши тӱбеги кажы ла билеге тийген. Јуу башталып турарда, бистиҥ Кош-Агаш аймакта јуртаган улустыҥ тоозы 8000-га јуук болгон, јууга 1990 кижи барган, корогоны, јылыйганы — 1048, јуунаҥ јанганы 407 кижи (28 %). Кӧргӧндӧ, кажы ла тӧртинчи кижи јууга барган болтыр. ган, јанганы – 53,\nОҥдой аймактыҥ Каракол јуртындагы эмчилик амбулатория Караколдо, Коротыда ла одоштой турган јурттарда јаткан эки муҥ кире кижиге медициналык јеткилдеш јетирет. Эл-јонго бу турада эмчилердеҥ терапевт, педиатр ла стоматолог иштейдилер. Онойдо ок мында эмдеш-процедуралар ӧткӱрер кып ла тӱште јадар стационар иштейт. Ого ӱзеери карынду келиндерле, ӱй улустыҥ ооруларыла амбулаторияда акушер иштейт. Бӱгӱнги бичимелисти бис Караколдыҥ эмчилик\nБистиҥ ӧйдиҥ геройлоры\nБӱгӱнги кӱнде врачтар, медишчилер — бистиҥ геройлорыс, эмди олор јаан тоомјы-ајаруда. COVID-19 деп оору-јоболло јаан тартыжуда јеҥӱни эмчилер алары кажы ла эмчиликте иштеген кижиниҥ ижинеҥ, каруулу болгонынаҥ камаанду. Европа ла США бош салынарда, кандый уур-кӱчтер олорды баскан, ол бистиҥ эмчилерге јаан ӱредӱ болгон. Оныҥ учун бистиҥ тергеениҥ эмчилери бу оору-јоболло канайып тартыжып турганы, Горно-Алтайсктыҥ госпитальдарыныҥ\nСу-кадыкты сыйлаары — агару молју «Медицинадаҥ тузалу санат јок»\n(Гай Плиний Секунд) Чындап та, Гай Плиний Секундтыҥ айткан сӧзи бӱгӱнги де кӱнде тереҥ учурын јылыйтпаган. Ак-јарыкка келген кажы ла кижини эҥ ле озо колы быйанду, јӱреги јалакай, ак халатту-кептӱ улус ӧкпӧӧрип, сӱӱнип уткыйт. Баштапкы кӱнинеҥ ала бастыра јӱрӱмине кажы ла кижи олорло бек ле јуук колбуда јӱрет. Албаты-јон ортодо «Кудайдыҥ кийнинеҥ ак халатту\nТуулган кӱниҥле, Тӧрӧлим!\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Арасейдиҥ Кӱни темдектелген Одус јыл кайра, 1990 јылда бу кӱнде РСФСР-дыҥ кемнеҥ де камааны јок ороон деген Декларациязы јӧптӧлгӧн. 1991 јылда эҥ баштапкы демократический талдаштар ӧдӧрдӧ, Борис Ельцин РФ-тыҥ президенттине тудулган. Съездтиҥ залында отурган албатылык 929 депутаттаҥ 907 кижи ӱнин декларацияны јӧмӧп берген, удура 13 ле кижи болгон. Баштапкы ӧткӱрилген\nШабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ јанында Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Валерий Иванович Чаптыновтыҥ эземине учурлалган мемориал досконыҥ ачылтазы ӧткӧн. Алтай Республикада Валерий Ивановичтиҥ эземин ӱргӱлјикке артырары јанынаҥ кӧп иш эдилген. Оныҥ адыла Горно-Алтайск каланыҥ тӧс оромдорыныҥ бирӱзи адалган, оныҥ јаткан туразында мемориал доско тургузылган, кичӱ


Jӱрӱмде де, иште де — баштапкы болгон - altaicholmon\nJӱрӱмде де, иште де — баштапкы болгон\nКан-Оозы аймактыҥ школдоры ортодо «Ӱредӱчи, адыҥды адап, бажысты эҥчейтедис!» деп адалган јайаандык кӧрӱ-маргаан Экинурдыҥ орто школында баштапкы катап сыгын айдыҥ учкары ӧтти.\nЈайаандык кӧрӱ-маргаан ороонныҥ ла республиканыҥ ӱредӱ системазында ады-јолы элбеде јарлу, байлык ченемелдӱ алтай ӱредӱчи ле узак јылдарга ӱредӱ системазында ак-чек ле једимдӱ иштеген Виктор Кӱндӱчинович Кыпчаковтыҥ эземине учурлалган.\nӰредӱчилердиҥ јайаандык кӧрӱ-маргааныныҥ окылу ачылтазында Алтай Республиканыҥ «Ӱредӱчилер бирлиги» деген талалык јондык организациязыныҥ Кан-Оозы аймактагы бӧлӱгиниҥ башкараачызы Людмила Тойдонова, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Вячеслав Уханов, Виктор Кӱндӱчиновичле кожо школдо ӱренип, бийик ӱредӱ божодып, бастыра јӱрӱминде ӱредӱ системада иштеген нӧкӧри Александр Матыков учурлу куучын айттылар. Вячеслав Николаевичтиҥ айтканыла, В. Кыпчаков ӱредӱчи де, башкараачы да иштерде једимдӱ иштеген. Оныҥ ады-јолы, иштеген ижи ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болор. Оныҥ тузалу, турулталу иштериниҥ бирӱзи «Алтай Республиканыҥ национальный школдорыныҥ Концепциязы» деп аҥылап темдектеди.\nАлександр Айдынович база јылу сӧстӧр айдып, јерлежиниҥ, коллегазыныҥ ады-јолын эзетти. Школдо баштапкы ӱредӱчилери Н. Апоятованы, А. Тыбыкованы јылу эске алды. Кожо ӱренген М. Сельбикованыҥ, Г. Кайдонорованыҥ, Е. Шалдурованыҥ ады-јолдорын адады. Виктор Кӱндӱчиновичтиҥ ӱредӱзи сӱреен јакшы болгон. Анчада ла математикала, орус тилле, литературала, тӱӱкиле билгири тереҥ болгон. Нӧкӧрлӧриле нак, ончо балдарга болужып јӱретен. Кийнинде иштеп, улай ла јолыгыжып, бары-јогын угужатан.\nОныҥ кийнинде јуулган улуска кару аказыныҥ ады-јолын эзедип, кожо чыккан ийнизи Борис Кӱндӱчинович сӧс айтты. Нак билези керегинде, ада-энезин тоогоны, балдар бой-бойлорына кару, ӱредӱге јӱткип, јилбиркеп ӱренгени ле аказы олорды јакып, ӱредӱзине болужып јӱретенин эске алды. Јабаган јурттаҥ амадап келген Герой-эне, эҥ јаан јеҥези Чынай Кӱндӱшевна Кыпчакова Виктор Кӱндӱчинович керегинде јакшынак эске алыныштарыла ӱлешти. Јалакай, јымжак куучынду Виктор ӱредӱде шыраҥкай болгон. Айылга келзе, балдарла табылу куучындажатан. Балдар аказын тооп, городтоҥ келерин энчикпей сакыйтан.\nЭкинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында бастыра јӱрӱмине завуч ла директор болуп иштеген Галина Емекчинова В. Кыпчаковло школдо кожо иштеген јылдарын, кийнинде башкараачы иштерде иштеп, ӱредӱчизи болгонын темдектеди. Иште бойына некелтелӱ, каруулу болгонын айтты. Билери кӧп, башкараачы иштерде улусла текши тилди таап билерин ӱредӱчилер баалап, аҥылап темдектегилейтен. Национальный школдордыҥ ичкери ӧзӱмине В. Кыпчаков кӧпти эткен. Онойдо ок алтай тилдиҥ сурактарын тӧс јерде тургускан.\nОноҥ ары јайаандык кӧрӱ-маргаанныҥ программазы Виктор Кыпчаковко учурлалып ӧтти. Ӱредӱчилердиҥ эске алынгандары видеоролик ажыра кӧргӱзилди. Мында Екатерина Кудачина, Александра Тепукова (Елдоева) педучилищеде ӱренгендерин, Москвага экскурсияга јӱргенин куучындаарда, отурган улуска солун болды. Александра Андреевна Виктор Кӱндӱчиновичле педучилищени ээчий-деечий божоткон болуптыр. Кожо јуртаган Николай Тепуковло олор бастыра јӱрӱмине кожо иштеп, нӧкӧрлӧжип јӱрген. Чындык најылар бастыра ӧйин, јӱрӱмин ӱредӱниҥ ӧзӱмине, келер ӱйелердиҥ ичкери јолына учурлаган деп айтты.\nЈайаандык туштажуда кӧп улус В. Кыпчаков керегинде учурлу сӧстӧр айтканы оморкодулу. Јакшы кижиниҥ јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи, айдып салган сӧзи качан да ундылбас ине.\nТуштажуда Виктор Кӱндӱчиновичтиҥ ӱренчиктери Владимир ле эжи Надежда (Аргымаева) Янтыковтор јылу эске алыныштарыла ӱлешти. Онойдо ок Экинурда јурт јеезениҥ јааны болуп узак јылдарга иштеген Раиса Андадикова Кыпчаковтордыҥ калыҥ ла јаан јурты керегинде база јакшы айтты.\nАлтай Республиканыҥ «Ӱредӱчилер бирлиги» деген талалык јондык организациязыныҥ јааны, «Золотые россыпи Алтая» деген бичикти белетеп чыгарып салган јерлежи, коллегазы керегинде ӱредӱчи ветерандардыҥ адынаҥ сӧсти Роза Кынова айтты. Оныҥ айтканыла, национальный школдордыҥ Концепциязы јаҥыс та Алтай Республикада эмес, је онойдо ок текши Россияда ӧзӱм алынар. Бу јаан иште В. Кыпчаковтыҥ ады-јолы ундылбас, баштап салган ижи улалар, ӱренчиктери бар. «Шак ол ӱренчиктер тӧрӧл тилин ӱренип, јаан ӱлекерлерде туружып, президенттиҥ стипендиаттары болуп турганы национальный Концепцияныҥ ӧзӱминиҥ турултазы» – деп, Роза Арбаевна айтты.\nШколдыҥ фойезинде «Келер ӱйелер ӧзӱмдӱ болзын…» деген солун кӧрӱ тургузылган. Кӧрӱде В. Кыпчаковтыҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолын керелеген јилбилӱ фотојуруктарла айылчылар, туружаачылар јилбиркеп таныштылар. Тоомјылу јерлежиниҥ ада-энезин, јуук улузын, најы-нӧкӧрлӧрин такып ойто кӧрӱп, оныҥ бойына јолыгып куучындашканга бодолду сезим болды.\nӰредӱчилердиҥ јайаандыгына учурлалган кӧрӱ-маргаанда аймактыҥ школдорынаҥ 11 ӱредӱчи эрчимдӱ турушты. Темдектезе, Р. Тадышева (Кырлыктыҥ школынаҥ), З. Молтулаева (Јодралуныҥ школынаҥ), С. Бердюнова (Кан-Оозыныҥ школынаҥ). Светлана Сергеевнаныҥ адазы Виктор Кӱндӱчиновичтиҥ кожо чыккан карындажы болуптыр. Д. Клешева, А. Торушева (Кан-Оозыныҥ школынаҥ), Е. Кошкарева (Кайрукуннаҥ), Н. Тайтыкова, М. Кадышева (Мӧндӱр-Сокконныҥ школынаҥ), Т. Ногонова (Јабаганныҥ школынаҥ) јилбилӱ јетирӱлер эттилер. Јада-тура, айса болзо, келер јылда ӱредӱчилердиҥ байрамына уткый бу ӱредӱчилердиҥ јайаан иштерин јакшынак бичигеш эдип кепке базып салза, сӱреен јаан ла керектӱ иш болор эди. Ӱредӱлик устарыныҥ ады-јолдоры, ижи тӱӱкиде артып калар. Кӧрӱниҥ окылу камызыныҥ јааны Л. Тойдонова кӧрӱниҥ туружаачыларына быйанду сӧзин айдып, грамоталарды, дипломдорды јолду ээлерине табыштырды.\nКӧрӱ-маргаанныҥ ижинде В. Кыпчаковтыҥ эш-нӧкӧри Любовь Васильевна туружып, келген айылчыларга, туружаачыларга бала-барказыныҥ, алкы бойыныҥ адынаҥ јаан алкыш-быйанын айтты. Любовь Васильевна ГАГУ-да ӱредӱчи болуп иштейт. Ол эш-нӧкӧриниҥ јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи јанынаҥ элбеде айтты. Оныҥ эске алганыла, Виктор Кӱндӱчинович эрте таҥнаҥ ала орой эҥирге јетире кычыратан, бичинетен. Ары јанынаҥ керсӱ, тӧп, јалакай, ойгор кӧгӱстӱ, сӱреен чек ле ак, ару санаалу кижи болгон. Улусты тооп, баалап билер. Салымында ӱредӱчи болуп ак-јарыкка келетени, айса болзо, ары јанынаҥ болгон деп, ол айтты. Талада ӱредӱ системазы бийик кеминде болуп, ӧзӱп јаранзын деп кӧп иштеген. Ӱредӱчилерди јӧмӧп, олорго ӱредӱниҥ учурын јартап тура, В. Кыпчаков бу ла ӧйдӧ бойы база ӱренген.\nАлтай Республиканыҥ тӱӱкизинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия ла республикан классический лицей јаантайын адаларында алаҥзу јок. Мында В. Кыпчаковтыҥ ады-јолы јаан таныктардаҥ коштой бичилер учурлу. «Тӧрӧл тилис ажыра телекейге чыгарыс» деген эрмекте тереҥ учур бар. Национальный школдордыҥ Концепциязыныҥ ӧзӱми кӱннеҥ кӱнге, јылдаҥ јылга бийиктеер учурлу. Бала тӧрӧл тилин билзе, онойдо ок Тӧрӧлин тооп, тузалу улус болорына В. Кыпчаков иженген.\nВиктор Кӱндӱчинович Кыпчаковтыҥ адыла адалган стипендияны эҥ артык ӱренчиктерге берери јанынаҥ суракты не кӧрбӧс. Бу ӱредӱчиниҥ ады-јолын кереестеп, јылдыҥ ла бу ӧйдӧ таланыҥ школдорында ӱредӱчилердиҥ «Ӱредӱчи, адыҥды адап, бажысты эҥчейтедис!» деп адалган кӧрӱ-маргаандарын ӧткӱрип турза, база јакшы керек болор эди. Республикада кандый бир школды В. Кыпчаковтыҥ адыла адаары јанынаҥ иштеер керек деп сананадым.\nЭкинурдагы школдыҥ директоры А. Некоровко, завучы А. Яграшевага, организаторы Т. Бабинага, педӧмӧликке бу кӧрӱ-маргаанды бийик кеминде белетеп ӧткӱргени учун јаан быйан. Онойдо ок Кырлыктагы школдыҥ озочыл ӱредӱчизи Р. Тадышевага јаш ӱйеге јозок кӧргӱзип, кӧрӱде эрчимдӱ турушканы учун алкыш-быйан айдадыс.\nЭкинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ


Алтай тилигерди ундыбагар | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nӰлӱрген айдыҥ 19 — чы кӱнинде Алтыгы Талду јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында, баштамы класстарда, алтай тилдиҥ кӱнине ле албатыныҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ 85 јажына учурлалган «Алтын кӱс» деген јиит кычыраачылардыҥ конкурс-кӧрӱзи ӧтти.\nКöрÿ ÿренчиктердиҥ кӱс керегинде билгирлерин тереҥжидип, алтай бичиичилердиҥ поэзиязыла ϳилбиркеерине, балдардыҥ ϳайалтазын ачар амадула öткÿрилген. Алтай тилдиҥ кӱни баштапкы катап государственный окылу байрам болуп, 2014 ϳылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде темдектелип баштаган. Бистиҥ школдо ϳылдыҥ ла бу кӱнге учурлай башка – башка мероприятиелер ӧткӱрилет. Байрамды баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Езрина Александра Михайловна Лазарь Кокышевтиҥ «Алтай тилиме» деген ӱлгериле баштап, тӧрӧл тилин сӱӱзин, оморкоп ϳӱрзин деп кычырды. Школдыҥ библиотекари Мамакова Любовь Семеновна балдарга Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ ϳӱрӱмин куучындап, бичиичиниҥ бичиктериниҥ выставказыла таныштырды. Школдыҥ директорыныҥ ӱредӱ аайынча ордынчызы Бахрамаева Чечек Яковлевна ӱренчиктерди, ӱредӱчилерди байрамла уткып, балдарга ϳеҥӱ кӱӱнзеди.\nJаражай, бай ϳылдыҥ ӧйине, кӱске учурлалган «Алтын кӱс» деген кӧрӱниҥ туружаачыларыла таныжалы. Баштапкы класстаҥ: Манатова Кӱнел, Ыжиков Санат, Ченчулаев Айас, Яймин Баир (ӱредӱчизи Чепконакова Айсулу Владимировна), экинчи класстаҥ: Езрина Байсура, Кебереков Еламан, Кунгуров Кӱнет (ӱредӱчизи Аянова Вера Чорбоновна), ӱчинчи класстаҥ: Пиянтинова Экемел, Сулачакова Байару, Кныев Айлан (ӱредӱчизи Езрина Александра Михайловна), тӧртинчи класстаҥ: Чочкина Эмина, Иртамаев Сӱнер (ӱредӱчизи Бадирова Галина Эдуардовна). Бистин ϳерлежис, Jоргой Кыдыевтиҥ «Кычыру сӧс» деген ӱлгери ӧткӱрилген байрамга учурлалган немедий.\nJаш ӱндер, ϳалтырагар,\nЧачылзын чедирген ϳӱректеҥ.\nУгулзын кеендик ӱлгердеҥ.\nУзыгар ӧссин тартышта,\nӰзӱги ϳок бедрениште.\nКӱнӱҥ сайын иште.\nЧындык ару ϳӱрӱмде.\nБалдардыҥ кычырыштарын баалаган камыстыҥ турчыларыла таныштырайын: Чучина Екатерина Бобыевна, школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы, Мамакова Любовь Семеновна, школдыҥ библиотекари, Кахтунова Жанна Николаевна, школдыҥ психологы, технологияныҥ ӱредӱчизи. Туружаачылар эки бӧлӱкке бӧлинген: 1-2 класстар ла 3-4 класстар ортодо.\nКӱс кандый ϳараш ӧй… Ол кезикте сӱӱнчилӱ, кезикте кунукчылду… Кажы ла бичиичи кӱсти башка кӧрӧт. Кӱсти бистиҥ ϳарлу алтай бичиичилерис канайда кӧргӱскенин, балдар талдап алган ӱлгерлери ажыра таныштырдылар. Кӧрӱни «Мениҥ Алтайымда катап ла кӱс…» деп сӧстӧрдӧҥ атту-чуулу бичиичи Л.В.Кокышевтиҥ «Турналар», «Кӱс» деп ӱлгерлеринеҥ баштадыс.\nКычырышта анайда ок Jоргой Меденович Кыдыевтиҥ «База бир кӱс ӧдӧт», Кӱлер Эзендикович Тепуковтыҥ «Кӱс келди», «Кӱски ϳуруктар», «Кӱскиде кандый макалу…», «Кӱс келди Алтайга», «Кӱски ϳуруктар», Кӱӱгей Чырбыкчинович Тӧлӧсӧвтиҥ «Сары бӱр тушта», Паслей Тордоевич Самыктыҥ «Мен Алтайымла тудуш», Кулады ϳурттыҥ ϳайалталу эпшизиниҥ Чейне Тӧчинованыҥ «Кӱс» деген ӱлгерлери кичинек болчомдордыҥ ӧткӱн, ϳараш ӱниле, экпинделген кыймыгыла, отурган угаачылардыҥ ϳӱрегин сӱӱндирип угулды. Кычырыштыҥ турулталарыла ϳеҥӱлӱ ϳерге чыккан балдар Грамоталарла, туружаачылар Быйанду самараларла кайралдатты. 1-2 класстар ортодо: Манатова Кӱнел — 1-кы ϳер, Кебереков Еламан — 2-чи ϳер, Езрина Байсура — 3-чи ϳер; 3-4 класстарда: Чочкина Эмина — 1-кы ϳер, Сулачакова Байару — 2-чи ϳер, Кныев Айлан — 3-чи ϳер. Кычырыштардыҥ ортозынаҥ ӱренчиктер кӱске учурлалган табышкактар табып, ойын ойноп, кӱски айларды нениҥ учун онойдо адаганын билип алдылар. Кажы ла класстыҥ ӱренчиктери ϳуулгандарды бойыныҥ ϳараш кожоҥдорыла сӱӱндирди.\nБистиҥ ϳайалталу ϳерлежис Владимир Туткушевтиҥ «Кӱс Каралдайда» деген кожоҥын ϳуулгандар оморкоп кожоҥдодылар. Мынайып байлык алтай тилиске, Л.В. Кокышевтиҥ 85 ϳажына, алтын — сары кӱске учурлалган кычырыштыҥ кӧрӱзи тӱгенди. Ончо кара башту албатыбыска алтай тилеерди ундыбагар, кычыраар, куучындагар деп кӱӱнзейдибис. Бистиҥ тилис байлык, ϳараш, кеен! Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ ады алтай калыкты бириктирет.\n« «Мой адрес Советский Союз» Јоло јуртта\nПрошли выборы в трех сельских поселениях района »


08.10.2019 - altaicholmon\nЈӱрегиле эмди де јиит\nКан-Оозы аймактыҥ јаан деген јурттарыныҥ бирӱзинде, Кырлыкта, ветерандардыҥ совединиҥ jааны болуп В.Ш. Мюсова иштегенинеҥ бери удай берди. Јурттыҥ ветерандары јӱректериле эмди де јиит деп айтса, бир де јастыра болбос, олор јурттыҥ, аймактыҥ, керек дезе республиканыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ турушканча, бойлорыныҥ ойын-концерттериле эл-јонды сӱӱндиргенче. Бу јуукта мен В.Ш. Мюсовага јолугып, культураныҥ ченемелдӱ ишчизине тоолу сурактар\nЫрызы, једими – бала тужыныҥ јуртынаҥ\nТуулу Алтайдыҥ орус тилдӱ чӱмдемелинде бичиичи Владимир Бахмутов (1949-2013 јылдар) аҥылу јерде турат. Ол бойыныҥ чӱмдемелдеринде јурт јердиҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӱзер тужында эл-калыктыҥ јаҥжыккан байлыгын корыырыныҥ курч сурактарын кӧдӱрген сок јаҥыс бичиичи болгон. Шак бу ууламјыныҥ бичиичилери «деревенщики» деп адалат, бичимелдери дезе «јурт јердиҥ прозазы» деп чокымдалат. Бичиичи 2001 јылда бойыныҥ «Приметы времени» деген баштапкы бичигин\nЧехия Гуркинле јилбиркеп танышты\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова Чехияда сыгын айдыҥ 6-7 кӱндеринде ӧткӧн калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияныҥ ижинде турушкан. “Алтайдыҥ Чолмоны” эл газеттиҥ кычыраачыларына ол солун јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады: –Чехияныҥ Оломоуц деген јараш калазында Палацкийдиҥ университеди јаан ла јилбилӱ конференцияны “Sinophone Border Lands”— “Взаимодействие на краях” деген ӱлекер аайынча белетеп ӧткӱрген.\nАракыдашла тартыжарыныҥ курч сурактары\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада аракыдаштыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарыныҥ аргалары» деп темалу кӱрее-куучын ӧтти. Ол Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырароссиялык кӱнине ле Аракыдашла тартыжарыныҥ ла эрӱӱл јӱрӱмниҥ бастырателекейлик кӱнине учурлай ӧткӱрилди. Кӱрее-куучынныҥ амадузы — аракыдашты болдыртпазында бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ јаба ижин бӱгӱнги кӱнниҥ аргаларыла ӧткӱрери, СМИ ажыра эл-јонго аракыдаштыҥ кижиниҥ эди-канына коомой\nБашчы ӱредӱчилерди байрамыла уткыды\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Ӱредӱчиниҥ кӱнине учурлай ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥиде турушкан. «Учурыла ӱредӱчиниҥ ижиле тӱҥдештиргедий профессияны адаарга да кӱч. Слер бистиҥ обществоныҥ келер ӧйин, оныҥ интеллектуал арга-байлыгын тӧзӧп јадыгар. Бойыгардыҥ ӱренчиктеригерди чындык улус болзын деп ӱредедигер, олордыҥ кӧрӱм-санаазы кандый болорын тӧзӧйдигер, јаш ӱйениҥ\nКанча болгонысты билерге…\nӰлӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде республикан башкаруныҥ туразында «Тооалышка јетире бир јыл» деп адалган медиа-керек ӧткӧн. Мынайып, эл-јонныҥ 2020 јылда ӧдӧтӧн бастырароссиялык тооалыжына эрчимдӱ белетениш јарлалган деп айдарга јараар. Видеоконференцияда Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Федор Ротарь, Государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы тудуузыныҥ экинчи сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Ол Эл Курултайдыҥ комитеттериниҥ башкараачыларын тударына учурлалган. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Государстволык Думаныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ јаандары, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандары\nКонкурстыҥ јеҥӱчилдерине — дипломдор\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин башкараачы кадрларды талдаары аайынча «Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазы» деген конкурстыҥ јеҥӱчилдерине дипломдор табыштырды. Республиканыҥ башчызы конкурста турушкандарды јеҥӱ алгандарыла уткуп, кажы ла туружаачы талдаштарлу ченелтелерди ӧдӱп, билгирлерин ле ченемелин кӧргӱскен деп темдектеген. Башчы РАНХиГС-тыҥ эксперттери кажы ла финалистле таҥынаҥ башка интервью ла текши ишмекчи ойын ӧткӱрип, олордыҥ кажызыныҥ ла башкараачы


«Театральная ночь» сделает скрытое – явным, а тёмное – ясным! - Национальный драматический театр имени П.В.Кучияк\nПопуляризация театрального искусства среди жителей города Горно-Алтайска и Республики Алтай путем приобщения к общемировым художественным акциям. Развитие новых перспективных форм театральной деятельности. Театральное искусство, бесспорно, играет огромную роль в создании эстетической и духовной культуры человека.\nАкция «Театральная ночь» - это главное театральное событие юбилейного 40-го сезона.\nКроме того, мы уверены, что потенциал объединенных усилий при проведении «Театральной ночи», безусловно, украсит жизнь республики, сделает ее более насыщенной и посодействует культурному воспитанию общества.\nСреди участников акции «Театральная ночь» будут проведены розыгрыши, где зрителей ожидают много призов.\nJажыттарды – ачар, караҥуйды – jарыдар.\nЭҥирдеҥ ала тÿн ортозына jетире Слер тöрöл театрдыҥ кöжöгöлöрин ачып, кöрбöгöнди кöрöригер, билбегенди билеригер, мастер – класстарда туружып артисттиҥ сÿр – кеберине кирип, театрдыҥ jажыттарын оныҥ толуктары сайын таап ла билип аларыгар. Бу эҥирде бистиҥ городтыҥ кöрööчилерине ле айылчыларына театрдыҥ эжиги 18 сааттаҥ ала тÿнниҥ 23 саадына jетире ачык.\nПроекттиҥ амаду – учуры. Горно-Алтайск ла Алтай республиканыҥ Эл-jонныҥ телекейлик кöгÿс – байлыктыҥ абынаҥ астыктырбай театрал санатка (искусство) jууктада тазыктырары. Театрал санаттыҥ jайаандык бÿдÿмдерин элбедери. Ол кажыла кижиниҥ, бÿткÿл кижиликтиҥ, кöрÿм – шÿÿлтезин, кöгÿс – байлыгын кöдÿрер аргалу. Öдÿп jаткан акция бистиҥ кöрööчилеристи ле jаш ÿйени театрга jÿрерине, jадым – jÿрÿмде öктöм туружарына тазыктырар амадулу. Адакыда jайалталу jиитердиҥ jаҥы ады – jолын ачарга.\n«Театрлык Тÿн 2018» - театрал сезонныҥ jаҥы jаркыны! «Театрал Тÿнди» jаба öткÿрзебис, öмö – jöмö ончобыс турушсаас, айса – болзо, кем билер, теҥериде jаҥы Jылдыс чагылар, Алтай jерис jаранып öзöр, Алтайда jоныс jарашка тартылар.\nБилеты в продаже, Вы можете купить их, позвонив по номеру: 67517, 89833281538 или в кассе театра.


Тӧрӧлис бойыныҥ улузын таштабайт - altaicholmon\nӦткӧн амыраар кӱнде, кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде, Горно-Алтайскта «Родина» партияныҥ јаҥырта тӧзӧлгӧн тергеелик бӧлӱгиниҥ баштапкы јууны ӧткӧн. «Родина» партия бу јуунда сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда Эл Курултайдыҥ депутаттарына кандидаттарды кӧстӧӧрин тӱгести.\nПартияныҥ баштапкы ӱч кандидадыныҥ тооломына Турачактаҥ Олег Добрынин, Горно-Алтайсктаҥ Юлия Тадыева ла Улаганнаҥ Юрий Яргаков киргендер. Текши јуунда анайда ок партияныҥ тооломына кирген тергеелик он группаныҥ кандидаттарыныҥ ады-јолдоры адалып чокымдалган. «Родина» партияныҥ кандидаттары республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы составына кирери учун партияныҥ тооломыныҥ тоозында ла бир мандатту одус округтыҥ бастыразында тартыжар.\n«РЕСПУБЛИКАДА ЧЫНДЫК ЈАҤЫРТУЛАРДЫҤ ӦЙИ КЕЛГЕН»\n«Родина» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели:\n–Меге јаантайын кӱч, јеҥил эмес деп санангадый иш-амадуларды бӱдӱрерге јарайтан. Быјыл јаскыда тергеелик партия кӱч айалгаларда болордо, меге оны башкаратан шӱӱлте эдилген. Тергеелик бӧлӱктиҥ ижин башкарарга уур-кӱчтерди јеҥип чыгар амадула јӧпсингем. Эки ай кире ӧйдиҥ туркунына партияныҥ бӧлӱгин јаҥыртып, оныҥ тӧзӧмӧл сурактарыныҥ аайына чыгып салдыбыс. Эл Курултайдыҥ талдаштарына бистиҥ партия кӱчи тыҥып калган чыгып јат. Кандидаттарды бир мандатту 30 округтыҥ бастыразында кӧстӧдис. Олор башка-башка јаштарлу ла профессиялу улус. Је олордыҥ бастыразын республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар кӱӱн-санаа бириктирип јат.\nРеспублика бӱгӱнги кӱнде база јеҥил эмес айалгаларда. Бистиҥ алдыста байа системный деп айдатан јеҥил эмес ишти тӧзӧмӧлдӱ апарар некелтелер туруп јат. «Родина» партия бу талдаштардыҥ турулталарынаҥ камааны јогынаҥ мынаҥ да ары ичкери ӧзӧр. Быјыл бистиҥ мааныбыстыҥ алдына кӧп улусты јуурын јеткилдеерис. Мынаҥ ары республиканыҥ он бир муниципал тӧзӧлмӧзинде партияныҥ бӧлӱгиниҥ баштамы ячейкаларын тӧзӧӧрис. Олор ижи-тожын чаазында эмес, быжу керектериле бӱдӱмјилеер.\nБистиҥ планыста партияда јашӧскӱримниҥ бӧлӱгин тӧзӧӧри база бар. Мен республикада иш бӱдӱрерге суузап калган јакшы амбицияларлу јиит улустыҥ тоозы кӧп болгонын кӧрӱп, тыҥ кайкагам. Олор экономиканыҥ ла политиканыҥ сурактарын јакшы оҥдоп јадылар. Је олордыҥ ийде-кӱчи бӱгӱнги кӱнде толо тузаланылбай јат. Учуралды тузаланып, кӱӱни бар улусты бистиҥ партияга келзин деп кычырадым, бир командага биригип, келип јаткан талдашту кампанияда эрчимдӱ туружалы. Кӧп јииттерге бу јакшы старт болор деп алаҥзыбайдым.\n«РОДИНА» БИСТИ БИРИКТИРЕТ»\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ музей-туразыныҥ директоры,\n16-чы таҥмалу талдаачы округ аайынча кандидат:\n–Бис бастырабыс башка-башка улус. Бистиҥ культурага ла политикага кӧрӱмис ӧскӧ дӧ болордоҥ айабас, бистиҥ јаҥыс ла угыс база башка-башка болордоҥ маат јок. Орустарды ла алтайларды, телиҥиттерди, тубаларды, чалкандуларды ла кумандыларды, казахтарды, украиндерди ле немецтерди сок јаҥыс неме бириктирип јат: Тӧрӧл. Тӧрӧл дегени ол — элдеҥ ле озо бистиҥ Алтайыс. Меге јаҥыртылган партия бойыныҥ канаттарыныҥ алдына бир де башкаланыш јогынаҥ бой-бойлорын тооп ло бойыныҥ республиказын тыҥ сӱӱп турган улусты бириктирип турганын кӧрӧргӧ оморкодылу. Оныҥ да учун республикада бар кӧп политический ийделердиҥ ортозынаҥ мен шак «Родинаны» талдап алгам.\nБеш јыл мынаҥ кайра мени мындый ла партийный конференцияда турушсын деп база кычыргандар. Бӱгӱн залда отурган улустыҥ кӧп сабазын таныбай турум. Онызы сӱрекей јакшы. Айдарда, тергеелик бӧлӱктиҥ партиязына ас эмес јаҥы улус келген. Бис быјылгы талдаштарга кемнеҥ де камааны јок, ийдези тыҥ јаҥыртылган командала барып јадырыс. Јаҥыс ла тооломло эмес, је анайда ок јаҥыс мандатту округтар аайынча кӧп ӱндер јууп, республиканыҥ парламентине ӧдӱп, анда камааны јок фракция тӧзӧп, бистиҥ кичӱ Тӧрӧлис болгон Алтай Республиканыҥ кажы ла кижизиниҥ јилбӱлерин корулаарыс деп бек бӱдӱм турум.\n«АЛТАЙДЫҤ КЕЛЕР ӦЙИ —\nУлаган аймактыҥ јааны болгон, 22-чи таҥмалу округ аайынча кандидат:\n–Республикада структура аайынча тереҥ кубулталар эдетен ӧй келди, је ол ло ӧйдӧ јарт эмес айалгалардыҥ ӧйи башталды. Бу айалгаларды јаан ижемјилердиҥ ӧйи деп айдарга база јараар. Бӱгӱнги кӱнде јаҥга келген улус ӱнбереечилердиҥ алдында ак-чек болор, бойлорыныҥ айткан сӧстӧрине ле бӱдӱрип јаткан керектерине быжу турар учурлу. Биске јеҥӱ дезе јӱк ле бириккен кийнинде келер. Уур-кӱчтерди јаҥыс ол тушта једимдӱ ӧдӧрис.\nПарламентке јаҥы улус керек деп бодойдым. Бӱгӱнги кӱнде уур-кӱчтерди јаҥыс ла билгири бийик ле эрчимдӱ улус јеҥип чыгар. «Родина» партия республиканыҥ парламентине шак мындый кӱӱн-тапту улусты апарып јат. Качан меге бу командага бириксин деп кычырту болордо, ого јӧбимди алаҥзыбай бергем. Кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарда партия јакшы кӧргӱзӱлерге једер деп иженедим. Онызы партияныҥ ичкери кӧрӱмдӱ турчыларынаҥ кӧрӱнет. Бис талдаштарда ӧскӧ партияларла теҥ-тай тартыжарыс деп сананып турум.\nюрист, аргачы, 22-чи таҥмалу округ аайынча кандидат:\n–Бистиҥ командабыс бӱткӱлинче јаҥыртылган. Оныҥ составы ийде-кӱчтӱ. Партияныҥ тооломы аайынча Эл Курултайдыҥ депутаттарыныҥ тоозына ӧдӧ берер јаан аргалар јеткилинче бар да болзо, је ӱнбереечилерле тӧс ишти бир мандатту округтарда ӧткӱрер керек деп сананып турум. Как-куру ла тал-табышту кычырулардыҥ ӧйи эмди ӧткӧн. Бу јылдардыҥ туркунына республикада аайына чыгатан ла бӱдӱретен кӧп сурактар ла керектер јуулган деп айдар керек.\nБу талдаштарда улус бӱгӱнги кӱнде иштеп јаткан депутаттарга эмес, а јаҥы улуска јайылар деп бодом турум. Акту бойым, команданыҥ турчылары ла чылап ок, кажы ла ӱнбереечиле туштажарым деп молјонодым. Бу талдаштарда бистиҥ тӧс иш-амадуларыстыҥ бирӱзи ол — ӱнбереечилердиҥ кӧдӱрген ле тургускан курч сурактарына кыйалтазы јогынаҥ ајару эдери болуп јат. Олор бистий ле тегин улус ине.


Инфоурок › Начальные классы ›Конспекты›Тест по алтайской литературе\nКычырган чумдемелдерди эске алынары. Тест.\nКандый болукти кычырып божоттыс? Адын бичип беригер ________________________________________________________\nБу болукте кандый бичиичилерле таныштыбыс? _______________________________________________________________________________________________________________________________________________\nЮ.М. Кыдыев керегинде нени билип алдыгар? Болукте онын кандый чумдемелдериле таныштыгар? Адап беригер. ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________\nКандый бичиичилердин чумдемелдери тындулар адаган состорло адалган? Чумдемелдерди ле чумдеечилерди адап беригер.________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________\nК.Д.Кошевтин «Армакчылу алабуга» деп чумдемелинде кандый атту балыктар учурайт? _______________________________________________________________________________________________________________________________________________\nКем нени бичиген? Стрелкала коргузигер.\nКарануй тунде кайда да\nУкулер ууктеп отурат. Б.У.Укачин\nКара тымык аркада\nТескинип куран багырат.\nТандак ойноп Алтайды\nТан алдында jарытты.\nАрка тууны аjыктап, Ю.М.Кыдыев\nАлтын чогын ол jайды.\nАлтайдын устинде jылдыстар jабыс,\nУзетен болзогор, олорды узигер. С.М. Сартакова\nJе бу туулар – бистин айлыбыс,\nJаныс ла олорго шок этпегер!\n«Ар-буткеннин тили» деп чорчок литературалык чорчрк по, эмезе албатынын чорчоги бе? Ненин учун? _______________________________________________________________________________________________________________________________________________\n- Курутты сен jидин бе, тойбос ачына? – деп, Пашкага кизирт эттим.\n- Бойын jип алала, акту кижини уурыга тутпа! – деп, Пашка турген базып келгенине тынастап турды.\nЮ.М.Кыдыев И.К.Сабашкин\tК.Д.Кошев\n«Сумелу каргаа»\t«Уурчы корук»\t«Армакчылу алабуга»\nНомер материала: ДВ-168467


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №13,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №13,2


Тирӱ сӧстиҥ устары маргышты - altaicholmon\nТирӱ сӧстиҥ устары маргышты10.04.2018\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде кандык айдыҥ 6-чы кӱнинде чӱмдемелди эске ле кӧдӱриҥилӱ кычыраачы ӱренчиктердиҥ калыктар ортодогы «Тирӱ классика» деген кӧрӱ-маргааныныҥ талалык бӧлӱги окылу айалгада ачылып ӧтти.\n«Тирӱ классика» деген эҥ ле јаан чӱмдемел ӱлекер јети јыл кайра Санкт-Петербургта ичкери јолын алынган. Ол ӱч јаан сыйдыҥ лауреады. Ӧткӧн јылда «Тирӱ классика» деп фонд РФ-тыҥ президентиниҥ граждан обществоныҥ ӧзӱмине деген ууламјыла грант алган. Бӱгӱнги кӱнде ӱренчиктердиҥ маргаандары РФ-тыҥ ӱредӱ ле билим, онойдо ок культура аайынча министерстволорыныҥ јӧмӧгӧниле ӧдӧт. Кӧрӱ-марганныҥ туружаачылары 10 јаштаҥ ала 17 јашка јетире ӱренчиктер. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдыҥ ла эки миллионноҥ ажыра болот.\nКӧрӱ-маргаан беш бӧлӱкле ӧдӧт. Озо школдо, оноҥ аймак кеминде ле ӱчинчизи талалык кеминде ӧдӧт. Башка-башка аймактардаҥ ла каладаҥ текши школдордыҥ ла ӱзеери ӱредӱликтиҥ јеҥӱчилдери болуп чыккан тӧртӧн ӱренчик балдардыҥ калыктар ортодогы «Артек» деген тӧс јеринде ӧдӧтӧн финалга чыгары, онойдо ок Москвада Кызыл тепсеҥде ӧдӧтӧн супер-финалда туружары учун тартышты.\n«Тирӱ классиканыҥ» туружаачыларын, ӱредӱчилерди, башкараачыларды, айылчыларды АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Роман Птицын уткыды. Ол ӧткӧн чакта бистиҥ ороон эҥ ле кӧп кычырып турган ороон болгонын айтты. «Бичикти кычырганы кижиниҥ алкы бойыныҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи, аргазы болуп јат» — деп, Р. Птицын темдектеди. «Бичик, чӱмдемел сӱреен јаан телекей. Бу телекейдиҥ байлыгы — билгир. Билгирге, бичикке јӱткигер, јилбиркегер, кычырыгар» — деп, ол бойыныҥ кӱӱнземелин айтты. Оныҥ айтканыла, јаан учурлу ӱлекерде таланыҥ 5-11 класстарыныҥ 422 ӱренчиги эрчимдӱ турушкан. Бӱгӱнги кӱнде тӧртӧн јеҥӱчил бойыныҥ узын, билгирин кӧргӱзер. Онойдо ок бойыныҥ уткуулду сӧзинде олорго једимдӱ-јеҥӱлӱ јол кӱӱнзеди.\nКӧрӱ-маргаанныҥ ачылтазында онойдо ок АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ тӧс јериниҥ јааны Ольга Абрамова, бу ӱлекерди јылдыҥ ла јӧмӧп-болужып турган бичиктердиҥ «Знайка» деген тизӱ магазиндериниҥ јааны Григорий Немов ло ӧскӧ дӧ улус турушты.\nМаргаан ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. Туружаачылардыҥ билгирин, узын, кычырыжын окылу жюри баалады. Жюриниҥ председатели П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ артизи, АР-дыҥ ла РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ираида Охрина, «Сова» деп албаты театрыныҥ худбашкараачызы, эл театрдыҥ артизи, режиссер-тургузаачы Дарья Найденова, педколледжтиҥ бӧлӱгиниҥ јааны Лариса Замятина, ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозыныҥ балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзи аайынча ишчизи Наталья Шаповалова, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ бӧлӱгиниҥ јааны Лариса Шейранова каруулу ишти бааладылар.\nБу кӧрӱ-маргаанда бойыныҥ аҥылузы бар. Оныҥ ээжизи аайынча ӱренчиктер ӱредер программага кирбей турган чӱмдемелди талдап, эске ӱренип, јарт, чокым, омок-јардак ӱниле кычырар учурлу. Jӱк ле эске кычырар эмес, је ондо ӧдӱп јаткан керек-јаракты кӧргӱзер, байа актердыҥ јайалтазы, сценада јайым, бош тудунары, кыймыктанары-кыймыгулары, бир сӧслӧ, чӱмдемелди бойы ажыра ӧткӱрер, кӧрӧӧчиге јетирер керек. Кӧрӧӧчи кожо сӱӱнзин, каткырзын, сананзын, кунуксын. Бир сӧслӧ, кӧрӧӧчилер, ӱренчиктер кӧрӱ-маргаанныҥ кийнинеҥ тургуза ла библиотека јаар јӱгӱрзин, меҥдезин. Jилбилӱ бичикти бедирезин, тапсын.\nБалдар сценада јайаан јайалтазын, билгирин јакшы кӧргӱсти. Олор, темдектезе, ӧскӧ ороондордыҥ, онойдо ок тӧрӧл орооныныҥ классиктериниҥ, бичиичилериниҥ, поэттериниҥ чӱмдемелдерин јакшы билерин кӧргӱстилер. Эске кычырары кӱч ле каруулу жанрлардыҥ бирӱзи де болзо, балдар сӱреен јакшы кычырдылар.\n«Тирӱ классикага» балдарын ажындыра белетеген, таскаткан ӱредӱчилерге, башкараачыларга сӱреен тузалу ӱредӱ-семинар болды. Балдарга дезе сценада канайда бойын тудунары, чӱмдемелди јарт, чокым, чындык эдип кычырары аайынча мастер-класс, «сценадагы куучын» деген ӱредӱ јарамыкту болгонын лапту кереледи. Эл театрдыҥ артизи, АР-дыҥ нерелӱ артизи Нина Юданова, Ираида Охрина балдарга, ӱредӱчилерге ӱредӱзине, јӱрӱмине јарамыкту, тузалу јӧп-сӱмелер айдып кӧргӱсти.\nБу кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчилдери болуп Кӧксуу-Оозы аймактаҥ Артем Плешков, Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртынаҥ Алина Енчинова, каладаҥ 6-чы гимназиядаҥ Валерия Газатулина чыктылар. Олор Крымда «Артекте» ӧдӧтӧн турулталу кӧрӱ-маргаанда туружар. Григорий Немов база кӧп тоолу балдарга, бичикке јилбӱзи, чӱмдемелди јолду талдап алганы, кичӱ тӧрӧлиниҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдерин кычырып турганы учун Артем Плешковко, Алина Енчиновага, Валерия Газатулинага, Екатерина Атамановага, Мария Пьянковага, Люсиня Шагинянга ла кӧп ӧскӧ дӧ балдарга сӱреен јилбилӱ бичиктер сыйлады.\nКӧрӧӧчилер, темдектезе, Руслан Якояковтыҥ, Илья Борбуевтиҥ, Алина Баянкинаныҥ, Анастасия Ишминаныҥ, Jаркын Амыеваныҥ, Софья Конунованыҥ кычырганын јилбиркеп уктылар.\nОльга Абрамова «Тирӱ классика» деген талалык маргаанныҥ ончо туружаачыларына дипломдор, кереес сыйлар табыштырды.\n«Тирӱ классика» деген кӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы — кычырарын сӱӱчи балдардыҥ биригӱзин тӧзӧӧри. Бу сӱреен јаан амаду. Бис ого оогош алтамдарла барып, балдардыҥ чӱмдемел лагерьлерин, кӧрӱ-маргаандардыҥ башка-башка јылдардагы туружаачыларын јууп, туштажу ӧткӱредис. «Тирӱ классиканыҥ» туружаачыларыныҥ клубын, балдардыҥ редакциязын ла ӧскӧ дӧ тузалу билгирлерди тӧзӧйдис. Бу башка-башка бӱдӱмдӱ иш балдарды јилбӱлери аайынча бириктирет — деп, «Тирӱ классика» фондтыҥ президенти Марина Смирнова куучындайт. — Тӧс керегис дезе балдарга јилбилӱ бичиктерди табарга болужары, балдардыҥ, туружаачылардыҥ билгирлерин элбедери, тереҥжидери».