Администрация муниципального образования «Улаганский район» | ӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\nГлавная » Новости » ӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\nӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\n«Мындагы болгон Кызылгакта ӧрт авиазонага кирет, оныҥ учун авиаци-\nяла ӧскӧ аймактардаҥ бу ӧртти ӧчӱрерине 75 кижи экелилген ле бистиҥ\nлесничествоноҥ 7 кижи турушкан. Бу ӧрттӧ ончо јаба 108 гектар јер\nкӱйӱп калган, 20 гектары верховой деп чотолот (агыштыҥ ортозынаҥ ала\nкӱйгени). Ӧртти 10 кӱнди ажыра ӧйдиҥ туркунына ӧчӱргенис. Тургуза\nӧйдӧ ӧрт бӱткӱлинче ӧчӱрилген ле ӧрт недеҥ улам башталганын след-\nственный комитеттиҥ органдары шиҥдейт. Бу ӧрт ӧчӱрер иштер тужында\nПаспарты јурттыҥ эл-јоныныҥ белетеп чоккон аш-курсагын Тербеков\nВладимир Алексеевич биске јетирген. Бу калапту ӧртти јеҥеринде ончо\nарга-кӱчин салган, арып-чылап, шыралап калган улуска бу кандый јаан\nболуш, кандый јаан сӱӱнчи болгон! Учурал келижерде бис бу јурттыҥ\nончо болушкан улузына акту кӱӱнистеҥ јаан быйанысты айдып, бала-\nбарказына ла бойлорына су-кадык, айлы-јуртына амыр-энчӱ кӱӱнзейдис.\nКӱӱк айдыҥ 11 кӱнинеҥ ала 31 кӱнине јетире республикабыстыҥ ончо\nаймактарында, ол тоодо бистиҥ, улус ла кӧлӱктер агаш аразына кирерин\nастадары јанынаҥ јакаан чыгарылган. Бу јакаан аайынча бис албаты –јонго\nотводтор эдерин кирелендирер учурлу.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ организацияда агаш-ташты чеберлеериниҥ ижин\nууламјылап, бӱдӱрип турган улус јӱк ле 11 кижи: 3-Акташта, 8 –Улаган-\nда. Лесничестводо ончо јаба 940 гектар јер. Бу мындый јаан јерди бис\nјаантайын контрольдо тударга кӱчке келижет, оныҥ учун кажы ла кижи\nаркага барза ӧрт болдыртпазы керегинде бек сананар керек, анайда ок\nјиит ӱйени ол ло от саларына ла оны ӧчӱрерине элдеҥ озо ӱредип, јакыыр\nкерек. Отты качанда агыштыҥ алдына саларга јарабас, отты салардаҥ озо\nот саларга турган јерди эбиреде 50 см. кире кӱрек ле казып салар керек,\nјанып јатса отты ӧчӱреле, база катап ӧчкӧнин кӧрӧлӧ барарга качанда\nундыбай јӱрер керек! Отты айландыра јер каспазынаҥ салала туттуртып\nалгандар кату каруузына тургузылып, 3000-4500 салковой штраф тӧлӧӧр.\nБаза бир айдарга турганым, бу кӱндерде бистиҥ лесничество Улаган\nсууныҥ јанында саста (балдардыҥ јаҥы садыныҥ алды јанында) Улу\nЈеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай агаштар отургызарга јер манап салганыс.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу кажы ла билеге табарган, бистиҥ ончоостыҥ ул-\nдак-тайдактарыс ол канду јууда турушкан, кем де Алтай јерине јанган, кем\nде ойто кайра бурылып келбеген. Оныҥ учун мында кажы ла кӱӱнзеген\nкижи эмезе организация јуучылдарыстыҥ эземине агаштар отургызар\nаргалу. Кӱӱнзеген улус јарт эмес сурактарла бистиҥ лесничествого баш-\nЧынынча айтса ӧртти бис, улус, бойлорыс ла баштап јадыс дезем бирде\nјастыра болбос. Ол ло кузукташ, одындаш бажында отты ээжилер аайынча\nсалбай турганыстыҥ учы-кыйузы ол. Кем де серенкезин, кем де таҥкызын\nјазап ӧчӱрбей таштап ийет, кемде одуда салган одын айландыра каспай,\nјетире ӧчӱрбей јат – мындый ла айалгалардаҥ улам канча јӱс гектар\nагаш-таш јандыру јогынаҥ кӱйӱп калат. Эмди ле кычырып турган улус\nбир эмеш ле сананып ийзеер: бир мӧш 200 јылдыҥ туркунына ӧзӧт – а\nбӱгӱн бис азыранып јаткан агаш-тажысты ӧртӧп салзаас эзенде јылда не ле\nазыранарыс? Аҥ-куштар кайда јӱрер, нени јиир? Кийнинде бала-баркага\nнени артызарыс? Куугандар ба?..


«Баштапкы клетка кажаан болгон...» - altaicholmon\n«Баштапкы клетка кажаан болгон…»\n«Jылдыстык» ээчиде номеринде кычыраачыларын јарлу јерлежис, профессионал спортчы, јуучыл самболо спорттыҥ узы, ара сӧӧктӱ Оскар ДОЛЧИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырат.\n—Ат киштежип, кижи куучындажып таныжар. Бойыҥ керегинде айдып ийзеҥ?\n—Мен Кан-Оозы аймактыҥ Оро јуртында чыккам. Ада-энемде бис эки бала — эјем бар. Бойым айыл-јуртту, эш-нӧкӧрим Оҥдой аймактаҥ болор. Бис кызычак ла уулчак чыдададыс. Тайгалап, аҥдап јӱрерге сӱӱйдим. Jаламанныҥ тайгаларына барып келедим. Анда Салјар, Jайлугуш, Сӧӧктӱ-Тайга деген коркышту јаан тайгалар бар.\n—Спортло качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ?\n—Ӱчинчи класста ӱренип турала, самболо тазыктырынып баштагам. Ол тушта, 1990-чы јылдарда, иштеп келген тазыктыраачылар кыска ӧйдӧҥ јӱре берип туратан эди. Оныҥ да учун баштапкы тазыктыраачымныҥ ады-јолы санаама кирбейт. Оныҥ кийнинеҥ Айан Николаевич деген кижи болгон, оноҥ Константин Анатольевич Меркулеев тазыктырган. 10-11 класстарды Jабаганныҥ школында ӱренгем. Анда самбо јок болгон учун, грек-рим кӱрешле тазыктырынгам. Бисти Станислав Васильевич Таин тазыктырган. Ол јаҥыс ла јайалталу тазыктыраачы эмес, је анайда ок јашӧскӱримге јӱрӱм, оныҥ учуры ла ӧскӧ дӧ керектӱ јартамалдар айдатан, јаантайын јӧмӧйтӧн болгон.\nШколдыҥ кийнинеҥ калада педколледжтиҥ физкультурный бӧлӱгине ӱредӱге киргем. Мында «Баатыр» спортзалда Аржан Михайлович Мюсовто тазыктырынгам.\n—Оогошто бир јерде отурбас, шулмус ла согушчаҥ уулчак болгоҥ бо?\n—Оогошто шулмус, андый ла кӱчтӱ, чыйрак болгоным сагыжыма кирбейт. Бастыра ла балдарла теҥ-тай чыдагам. Кезикте јажу да болгон ошкожым. Согушкан да ӧйлӧр болгон. Балыктаарын коркышту сӱӱйтем. Эртен тура чыгала, эҥирге јетире јылыйып калатам. 3-5 класстарда ӱренип турарымда, јаантайын эртен тураныҥ алты саадында туруп јӱгӱретем, турникте тартынатам. Jаҥыс мен андый болбогом: бис, бир канча уул, јӱгӱретенис. Ол тушта Ван Даммныҥ кинолорын кӧрӱп аларыҥ, оноҥ ло башталар. Кажаанга киреле, эски боксерский перчаткалардаҥ кийип, бокстажар да болгоныс. Баштапкы клетка ол кажаан болгон.\n—Jаан маргаандарда качаннаҥ ала туружып баштагаҥ?\n—Школ ӧйинде самболо кандый бир јаан маргаандарда турушпагам. Аймак кеминде ӧткӧн маргаандарда 2-чи, 3-чи јерлер алатам. Ол тушта конкуренция тыҥ болгон. Ол ло Амыр Бакрасовко, Валерий Сороноковко ойнодып ийетем. Олор јаан класстарда да ӱренген болзо, бескелери бистийиле тӱҥей болгон. Грек-рим кӱрешле республикан ла кеминде маргаандарда туружатам.\nЧерӱчил молјумды Курильский ортолыктарда бӱдӱргем. Анда колдомдожып согужары аайынча черӱлер ортодо маргаандар ӧдӧтӧн. Мен олордо туружып баштагам. Спорттыҥ байа бир контактный, ударный дейтен бӱдӱмине баштапкы катап анда туштагам. Черӱдеҥ јанар тушта уулдар јуучыл самбо бар деп айдышкан. Спорттыҥ бу бӱдӱми јаҥы ла башталып турган ӧйлӧр болгон. Черӱдеҥ јанала, јуучыл самболо тазыктырынып баштагам. Ол тушта бисти Владимир Борисович Челчушев тазыктырган. Спортло тыҥыда черӱниҥ кийнинеҥ тазыктырынып баштагам деп айдарга јараар. Jарым јылдаҥ Красноярскта мастерский турнир ӧткӧн. Анда баштапкы јер алып, јуучыл самболо спорттыҥ узы боло бергем. Эҥ јаан једимим — ол Россияда 5-чи јерге чыкканым. 2010 јыл болгон ошкош. Jуучыл самболо тазыктырынып баштаарымда, бойыма спорттыҥ узына јединер амаду тургускан болгом. Ого јединип, байа смешанные единоборстваларга кӧчкӧм.\n—Ол керегинде элбеде куучындап ийзеҥ…\n—Сибирьде бир кижи бар, ол Сибирьдиҥ кӱрешчилериле иштейт. Кандый да маргаанда мени кӧргӧн болтыр. Оноҥ мен бойым да Интернеттеҥ ММА-га чыгатан колбулар бедирегем. Анайып, ол кижиге учурагам ла таныжып, куучындашкан кийнинеҥ, јӧптӧжӱ тургусканыс. Ол тушта мен Чамалда ӧдӱп турган «Сартакпай» деп турнирде эки катап јеҥӱ алган болгом. Оноҥ «Битва барсов» башталган эди.\nБайа кижи 2014 јылда мени Грозныйда ӧдӧтӧн турнирде турушсын деген. Анаҥ-мынаҥ белетенеле баргам. Ары барып, турнирдиҥ тӧзӧӧчилери оны кандый бийик кеминде белетеп, ӧткӱрип турганын кӧргӧм. Самолеттоҥ ло сени, профессионал спортчыны чылап, уткыгылап јат. Беш јылдысту отельге апарган. Клетканы баштапкы катап анда кӧрӱп турбай. Телевидение, «Боец» канал, бастыразы ла бийик кеминде ӧдӧт. Анаҥ јеҥӱлӱ келген эдим.\n—Ол туштагы јеҥӱҥди Интернеттеҥ бастыра республиканыҥ эл-јоны кӧргӧн, сениле оморкогон болор. Ол тартыжуныҥ кийнинеҥ база канча согуш ӧткӱрдиҥ?\n—2014 јылдаҥ ала тӧрт јылдыҥ туркунына он беш согуш ӧткӱргем. Олордыҥ онызында јеҥӱ алгам, бежӱзин ойнодып ийгем. Олорды Интернеттеҥ, ютубтаҥ кӧрӧр арга бар. Калганчы тартыжу былтыр Таджикистанныҥ тӧс калазы Душанбеде болгон. Оныҥ кийнинеҥ спорттыҥ бу бӱдӱмин республикада ӧскӱрер деген амадула башкарынып, мында зал ачары аайынча иштегем.\nБаштап тарый тазыктырулар ӧткӱрер зал ачарга, керектӱ јазалдар аларга болужар кӱӱндӱ спонсорлор кӧп лӧ болгон. Jе оноҥ бастыразы ла јылыйып калган. Карын Президенттиҥ грантына угузу бичик бичийле, грант ойноп алганыс. Анайып, керектӱ јазалдар аларына бир миллион сегис јӱс муҥ салковой акча чыгарылган. Jаҥы зал ачып, керектӱ бастыра јазалдарды тургузып алдыс. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта андый јаҥыс ла зал бар. Анда профессионал спортчыга тазыктырынарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн. Мен бойым бу бӱдӱмле тазыктырынып баштап турарымда, не де јок болгон деп айдарга јараар. Смешанный единоборстваларла тазыктырынарга кӱӱнзеген уулдарда керектӱ јазалдар болзын деп албаданадым. Не дезе, спорттыҥ любительский бӱдӱмдеринеҥ профессиональныйына кӧчӧргӧ, тӧзӧлгӧ керек. Ол ло чечендерде уулчактар ММА-ныҥ секцияларына јӱрӱп баштайт. Бисте андый јер јок болгон ло уулдар спорттыҥ ӧскӧ бӱдӱмдеринеҥ келген. Бир бӱдӱмнеҥ келип, ӧскӧзине бойын эптештиретени кӱч керек. Чечендер дезе ММА-даҥ баштап, оны улалтат. Мениҥ амадум — андый тӧзӧлгӧ тӧзӧп, мынаҥ ары јакшы спортчылар белетеери болуп јат.\n—Jарт, зал ачылганынаҥ бери бир канча ӧй ӧткӧн. Анда канча кижи тазыктырынат?\n—Тургуза ӧйдӧ кайда да 60 кире кижи. Олордыҥ кӧп сабазы студенттер ле школдыҥ ӱренчиктери. Ол улустаҥ тыҥ ла болзо, эки ле кире кижини темдектеерге јараар. Олор бир де тазыктыруны божотпой, албаданып тазыктырынат. Эмди олордыҥ бирӱзи куран айдыҥ 11-чи кӱнинде «Altai Palace» комплексте ӧдӧтӧн маргаанда туружар. Анайып, ол профессионалдар ортодо баштапкы согужын ӧткӱрер.\n—Jалтанбас уулдыҥ ады-јолы кем?\n—Ол он тогус јашту Кара Чумашев. Аргалу болзо, кычыраачыларды ол маргаанга барып, јерлежисти јӧмӧшсин деп сурап турум. Байа эки албаданчак уул бар деп айттым. База бирӱзи Улаганнаҥ. Эм тургуза мен оныҥ ады-јолын айтпайын. Ого он алты јаш. Бу эки уул јазап тазыктырынза, эки-ӱч јылдаҥ јаан једимдерге једер деп бодойдым.\n—Эмди сени тазыктыраачыныҥ ижин бӱдӱрип турган деп айдарга јараар ба?\n—Оны хобби деп айтса, чын болор болбой. Мен келип, байа тазыктырынып турган уулдарла кожо бойым тазыктырынадым. Тӧс ижим – мындый маргаандарда турушкадый спортчыларды табып, маргаандарга чыгарары. Эмди Кемеровоныҥ уулдары Сибирьдиҥ «Altai Palace Fight» деп адалган лигазын тӧзӧп јат. Мен анда матчмейкер болуп јадым, орустап јартаза, «подбираю бойцов». Барнаулдыҥ бастыра Сибирьле иштеп турган «Топтим» деген командазы бар. Мен ого база киредим. Ол ло «Ахмат», «Сибирь», «РЦЦ» деген лигалардӧӧн тартыжатан улусты бистиҥ команда аткарат. «Altai Palace» номерной турнирлер ӧткӱрер. Бирӱзи куран, экинчизи ӱлӱрген айларда ӧдӧр. Экинчи турнир Новосибирскте эмезе Барнаулда ӧдӧри темдектелет.\n—Байа клеткага кирип, «ӧштӱзин» јеҥген спортчы акча ойноп алат па?\n—Эйе, ол гонорар-акча алат. Ол долларла берилет.\n—Jажыт эмес болзо, сен алган эҥ јаан гонорардыҥ кеми канча кире болгон?\n—Мен бир согуш учун эҥ кӧп сегис муҥ доллар алгам.\n— Андый акчага калан салынат па?\n—Jок, тартыжуныҥ кийнинеҥ пресс-конференция ӧдӧр тушта, конвертте табыштырып бередилер. ММА јылдаҥ јылга ӧзӱм алынат ла гонорарлардыҥ кеми база кӧптӧйт. Бир он јылдаҥ профессионал боксто берилип турган гонорарлардыҥ кемине једип алар болбой деп сананадым.\n—Сен эмди согужарын токтодып салдыҥ ба?\n—Jок, база эки-ӱч согуш ӧткӱрер керек деп сананадым. Кандый бир јакшы јӧптӧжӱ тургузып aлзам, сборлорго јӱре берерим. Мында партнерлор јок.\n—Сборлор кайда ӧдӧт?\n—Москвада. Анда тыҥ боецтер, спаринг-партнерлор кӧп. Кезик уулдар Таиланд барып јат.\n—Ӧскӧ ороондордо согужарга келишти бе?\n—Номерной турнирлер ӧскӧ ороондордо, туку Бразилиядаҥ ала Австралияга јетире ӧткӱрилет. Эмди Японияда ӧткӱрерге јазанадылар. Jе меге олордо туружарга келишпеди. Оныҥ учун орооныстыҥ ла калаларында ӧткӧн маргаандарда турушкам. Jаҥыс калганчы катап Таджикистанда болдым.\n—Спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынарга кӱӱнзегендерге нени айдар эдиҥ?\n—Бистиҥ залга келип, тазыктырынзын. Анда менеҥ башка Андрей Николаевич Колясников деген тазыктыраачы бар. Ол универсальный согушка ӱредет. Бистиҥ залга јӱрӱп турган эҥ оогош уулга 5 јаш. Андрей Колясников беш јаштаҥ ала он эки јашка јетире балдарды тазыктырат. Мен 13 јаштаҥ ала уулдарды тазыктырадым. Эне-адалар балдарын экелип, залдӧӧн кийдирип јат. Jараза, балдары тазыктыруларды оноҥ ары улалтат. Jарабаза, јӱре берет. Кезик балдар залга кирген ле бойынча коркып калган отурат, кезиктериниҥ кӧстӧри кӱйе берет. Балдар кӧп сабада гимнастика эдип, кыймыктанар ойындар ойноп јат ине. Колы- будын тыҥыдарына керектӱ упражнениелер бӱдӱрет. Кыстар база тазыктырынат.\n—Тазыктырынарга, бир айда канча салковой тӧлӧӧр керек?\n—Студенттерге бир айда бир муҥ салковой, арткандарына 1,5 муҥ салковой. Мен сананзам, бистиҥ калага бу бийик баа эмес. Биске аренда учун база акча тӧлӧӧргӧ келижип турган да.\n—Jашӧскӱримге нени кӱӱнзеер эдиҥ?\n—Jашӧскӱримге ачу аш ичпезин деп баштанар кӱӱним бар. Кезикте эҥирлер сайын јашӧскӱрим јуулып турган јерлерди карап ийедим. Менде тазыктырынып турган ӱренчиктер јӱрӱ бе деп. Анда аракы ичип алган јииттер коркышту кӧп болот. Олордыҥ тоозында спортчыларды да кӧрӧргӧ келижет. Ол ло Кавказтыҥ уулдарын кӧрзӧӧр: бир де аракы ичпей, спортло тазыктырынып јат. Оныҥ ӱстине јакшы ӱренерге кичеенедилер. Тазыктыруныҥ режимин буспай, бийик једимдерге једедилер. Оныҥ учун јашӧскӱримге ачу ашка јайылбай, спортло тазыктырынзын деп кӱӱнзейдим.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Jедимдериҥ мынаҥ да ары улалзын.\nЕ. БУТУШЕВТИª фотојуругы


«Иш јок отурбайдыс» - altaicholmon\nИжине кичееҥкей машинисттиҥ иштеги ле јадын-јӱрӱминдеги биографиязы Оҥдой аймактыҥ јолдор јазаачыларыныҥ организациязыныҥ ижиле јуук колбулу. Олег Юрьевич јаҥыс ла јолдор јазаачылардыҥ 222-чи таҥмалу акционер обществозында јирме беш јылдыҥ туркунына ӱзӱги јогынаҥ иштеген. Тӧрт јыл мынаҥ кайра ол «СтройКомАлтай» ООО-го машинисттиҥ ижине кӧчкӧн. Эмди ол бу нак ӧмӧликтиҥ турчызы.\nОрганизацияныҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, Олег Юрьевич ижин јакшы бӱдӱрип јат. Бойын кажы ла керекте јакшынак специалист деп кӧргӱзет. Оныҥ экскаваторы кандый ла айалгада иштеер аргалу. Ол экскаваторын јаантайын јакшы ла чынык јазалда тудат. Бу кижиде иштиҥ планын бӱдӱрбеген учурал болбогон. 2014 јылда агын суулар ажынып кӧпчиирде, Олег Юрьевич оныҥ салтарын јоголтор иштерде бригадазыныҥ ишчилериле кожо эрчимдӱ иштеген.\nБӱдӱрип јаткан керегине каруулу машинист ак-чек ле јозокту ижи учун «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ, јолдордыҥ «Алтай» деген федерал кеминде башкартузыныҥ, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан. Иштиҥ озочылыныҥ јарлалып јаткан фотојуругы бу ла кӱндерде Оҥдой аймактыҥ јолдорыныҥ бирӱзинде согулган. Тургуза ӧйдӧ ол Хабаровка јурттыҥ Алтыгы-Карасуу деген јеринде аҥдар турган турлуга јол тудуп јат. Мергендӱ иштӱ машинист бӱдӱретен иштер кӧп, ӧй чек јок деп кемзинип, јӱк ле фотојурукка тӱжерге јӧпсинген. Олег Юрьевич јылдыҥ бу ӧйинде аймакта ӱрелген јолдор кӧп болуп јат, мындый айалгаларда кезикте тӱни-тӱжи де иштеерге келижет, бис качан да иш јок отурбай јадырыс деп айткан. Ол башка-башка јылдарда Улаган ла Шабалин аймактардыҥ јолдорын тударында ла чыныктап јазаарында база эрчимдӱ турушкан.\n«СтройКомАлтай» ООО-ныҥ баш инженери Григорий Мокляктыҥ айтканыла, олордыҥ организациязында одустаҥ ажыра кижи иштеп јат. Олег Юрьевич дезе олордыҥ ортозында эҥ капшуун ла улусла тилди чӱрче ле табыжып билер кылык-јаҥду кижи. Бойы Бийскте механизацияныҥ орто ӱредӱлӱ аҥылу техникумын ӱренип божоткон. Ол билезинде анайда ок кару ла јалакай ада. Кызы школды божодып салган. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта ӱредӱлӱ заведениелердиҥ бирӱзинде једимдӱ ӱренип јат.\nОҥдой аймактыҥ озочыл иштӱ машинизи 1 Майдыҥ байрамында јол јазаачыныҥ тоозынду комбинезонын илӱде турган јап-јаҥы чамчазына ла јуунак кебине удурумга солып, иштеги ӧмӧликтердиҥ бойындый ла ок озочылдарыла кожо Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ тепсеҥинде ӧдӧтӧн кӧдӱриҥиде туружар. Ол кӱн мында бийик ле омок-седеҥ айалгада республиканыҥ Кӱндӱниҥ јаҥыртылган доскозы ачылып, ого Оҥдой аймактыҥ озочыл иштӱ јол јазаачызыныҥ ӧҥдӱ фотојуругы база тургузылар. Айдарда, кемзинчеҥ кылык-јаҥду бу ишчини ырысту кижи деп айдарга јараар. Jол тудаачыныҥ туткан ла чыныктаган јолдорыла ӧскӧ улус јӱрзе, оныла тӱни-тӱжиле кош тарткан кӧлӱктер маҥтаза, ол эл-јонго тузалу болзо, јолдор тударыныҥ узына оноҥ бийик ле артык је база кандый быйан-алкыш керек. Олег Юрьевич Суворов дезе шак ла андый улустыҥ бирӱзи болуп јат.


Кирелтелерди кӧптӧдӧрине, ишле јеткилдеерине - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сайтында бичилгениле, ӧткӧн јылдыҥ турулталары аайынча мындый јакылталарын Турачак, Кӧксуу-Оозы, Майма, Оҥдой аймактар, Горно-Алтайск кала бӱдӱргендер. Jербойыныҥ бюджеттерине 2016 јылда 18,3 миллион салковой акча кирген.\nОбщественный иштерди тӧзӧӧринде, 14 јаштаҥ ала 18 јашка јетире јииттерди ле 18 јаштаҥ ала 20 јашка јетире ишјокторды, анайда ок ишти табарга кӱчсинип тургандарды удурумга ишле јеткилдееринде былтыр јербойындагы бюджеттердиҥ 4 275,8 муҥ салковойы тузаланылган.\nЭҥ кӧп акчаны бу амадуларга Горно-Алтайск кала (1 479 муҥ салковой), Майма (828 муҥ салк.), Кош-Агаш (783 муҥ салковой) аймактар алдылар.


Wp/alt/Тӧс бӱк - Wikimedia Incubator\n< Wp | alt(Redirected from Wp/alt/Main Page)\nWp > alt > Тӧс бӱк\nТÿштÿк Алтай тилдиҥ тест Витишиҥжӱчиниҥсӧзлики.\nАлтай тилдиҥ тест Витишиҥжӱчиниҥсӧзликине кÿÿнзеп киригер!\nЭта серия страниц создана для пробного раздела Википедии на южноалтайском языке (Тÿштÿк алтай тил). Ваш вклад в создание Википедии нап этом языке будет высоко оценен. Просьбу о создании Тÿштÿк алтай Википедии утвердят, когда будет достаточное количество содержательных статей. Когда она будет одобрена, все помещенное здесь содержание будет перенесено непосредственно в Википедию.\nПоскольку это пробная вики, все статьи, создаваемые здесь, необходимо начинать с формата Wp/alt/Статья аады. Например, статья об Алтай тили должна быть под названием Wp/alt/Алтай тили (конечно, в фактической Википедии статья будет маркироваться уже как Алтай тили, без префикса Wp/alt).\nУчастников, владеющих южноалтайским языком, мы призываем создавать столько высококачественных статей, насколько это возможно.\nСм. также пробный раздел Википедии на северноалтайском языке (Тÿндÿк алтай тил).\n105 Southern Altai articles. · All pages of Altai Wikipedia · All categories · All templates\nAzerbaijani [az] · South Azeri [azb] · Bashkir [ba] · Chuvash [cv] · Crimean Tatar [crh] · Gagauz [gag] · Karakalpak [kaa] · Kazakh [kk] · Karachay [krc] · Kyrgyz [ky] · Sakha [sah] · Tatar [tt] · Turkmen [tk] · Tuvan [tyv] · Uyghur [ug] · Uzbek [uz]\nСыбыр [sty] · Chulym [clw] · Karaim [kdr] · Nogai [nog] · Krymchak [jct] · Kumyk [kum] · Salar [slr] · Qashqai [qxq] · Southern Altai [alt] · Old Turkic [otk] · Khakas [kjh] · Northern Altai [atv]\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/alt/Тӧс_бӱк&oldid=4789633"\nThis page was last edited on 1 June 2020, at 01:52.


сардинлап Grassia Deledda\nитальяндап Maria Grazia Cosima Deledda\nсыгын айдыҥ 27 кӱни 1871(0009-27-1871)[…]\nкуран айдыҥ 15 кӱни 1936(0008-15-1936)[…] (64 јаш)\nбичиичи, ӱлгерчи, романист, драматург, прозаик\nГрация Деледда (итальяндап Grazia Deledda; 1871 јылда сыгын айдыҥ 27-чи кӱнинде Нуородо, Сардиния — 1936 јылда куран айдыҥ 15-чи кӱнинде, Рим) — итальян бичиичи , Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады. Оныҥ адыла Венерада кратер адалган.\nГрация Деледда 1871 јылда Сардинияда Нуоро деп јерде чыккан. Оныҥ адазы јерлердиҥ ээзи болгон. Грация јаҥыс ла баштамы школ божоткон. Ол кыскачак куучындар бичип, моданыҥ журналыныҥ чыгармазына «L’ultima moda» ийип туратан. Удабастаҥ ол баштапкы новеллазын «Fior di Sardegna» 1892 јылда бичиген.\n1900 јылда Грация Кальяриде, Сардинияныҥ тӧс калазында акча-манат јанынаҥ министерстводо иштеп турган Пальмиро Мадезаниге (итальяндап Palmiro Madesani) качкан. Кийнинде Грацияныҥ билези Рим јаар кӧчкӧн. 1926 јылда Деледда Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады боло берди, поэтический бичимелдеринде ол тӧрӧл ортолыгы керегинде, ондо јӱрӱмниҥ ле кижиликтиҥ курч сурактарын кӧдӱрет.\nНобельдиҥ сыйын алган да кийнинеҥ Грация Деледда кӧп бичинет. «Поэттиҥ туразы», орустап «Дом поэта», «Јайгы кӱн» орустап «Летнее солнце» деген јуунтылары јӱрӱмди кунук јок јӱрери керегинде бичилген. Грация 64 јажында јада калган. Деледданыҥ бичижи веристский школго келижип турган. Оныҥ јайаандык ижине орус литературала јуук танышканы салтарын јетирген, эҥ ле озо Лев Толстойло, Максим Горькийле, Антон Чеховло, Николай Гогольло, Федор Достоевский ле, Иван Тургеневле. Луиджи Капуана ла Джованни Верга оныҥ јайаандык ижин бийик баалаган, онойдо ок јиит бичиичилер: Энрико Товес, Пьетро Панкраци ле Ренато Зерра ((итальяндап Enrico Thovez, Pietro Pancrazi и Renato Serra).\nГрация сӱӱген ортолыгы, ондо јаткан улус, олордыҥ кылык-јаҥыныҥ башказы, туйк ортолыкта јадала чӱм-јаҥдары да башка, бӱдӱҥкейи де, неме билбези де, онойдо ок ар-бӱткениниҥ јаражын эптӱ, солун эдип бичиген. Бу сӱрекей јараш јерде јадып, улус ыраак ла јаан калаларды ӧткӱре ӧскӧ, јарт эмес тала деп бодойт, бойлорыныҥ аҥылу тилиле куучындажат.\nДеледданыҥ эҥ ле јарлу романдарыныҥ бирӱзи «Айрылыштыҥ кийнинде» (орустап «После развода», итальяндап «Dopo il divorzio») 1902 јылда бичилген. Бичиичи ӧйди эмеш озолоп, јӱрӱмге бачым кирбеген Айрылыш керегинде јасак, иштеп баштаза, Италияда не болорын бичийт. Романныҥ геройы јаргыныҥ јастыразыла 27 јыл тӱрмеде отурган. Јаргыныҥ јастыра болгоны јарталарда, ол айлына јанган, је оныҥ сӱӱген ӱйи Джованна, тӧрӧӧндӧриниҥ албадажына чыдабай ӧскӧ кижиге јӱре бертир.\nКачан да бой-бойын изӱ сӱӱшкен улус билбес јанынаҥ јолыгыжала, ундылбаган сӱӱжи ойто кӧйлӧп чыккан. Онойдо Джованна улустыҥ алдына јастыра кылык эткен кижи болуп калган. Бичиичи романында Сардиныда ар-бӱткенге јӱрӱми јуук улус керегинде јилбилӱ эдип бичиген.\n«Элиас Портолю» итальяндап «Elias Portolu», (1903) деп романында Грация Сардиныныҥ јараш ар-бӱткениле, јадын-јӱрӱмле коштой, тегин кижиниҥ психологиязын лаптап кӧргӱзет. Бу кижи (герой) тенексийле, карындажыныҥ ӱйиле биригеле јада берген, је санаа алынып, кудайга јастыра кылыгын таштазын деп мӱргӱп, монастырьга кирет, оноҥ, качан карындажы божогон до кийнинде, оныҥ ӱйине јолыкпаска албаданып јӱрет.\n«Кубар» (орустап «Пепел», итальяндап «Cenere», 1904) деп романда Деледда сардиныныҥ крестьян кызы сурас балазын чачып ийерде, уулчакты ӧскӧ улус азырап алган. Уул јаанайла университет божодып, тӧрӧл јерине јанып, карый берген баскын энезине болужар деп амадайт. Бу бичимел аайынча («Кубар» деп роман) режиссер Артуро Амброзио табыжы јок кино соктырган, Элеонорой Дузе тӧс рольдо ойногон.\nДеледда онойдо ок куучындар бичийт; 1901 јылда оныҥ «Караҥуйдыҥ кааны» (орустап «Королева тьмы», итальяндап «La regina d élle tenebre») деп јуунтызы чыккан. Сардинияныҥ чечеги / орустап Цветок Сардинии (1892) Јаманныҥ јолдоры / орустап Дороги зла (1892) Сардиныныҥ куучындары/ орустап Цветок Сардини (Сардинские рассказы), (1895) Чындык кӱӱн, (Честные души), (1895) Элиас Портолю, (1903) Айрылыштыҥ кийнинде, (1902) Кубар, (Пепел), (1904) Јаныксыш, (Ностальгия), (1905) Плющ, (1906) Камыштар салкында, (Камыши на ветру), (1913) Марианна Сирка, (1915) Эне, (Мать) (1920) Египет јаар качканы, (1925) Сӱӱштиҥ таҥмазы, (Печать любви), (1926) Анналена Билзини, (1927) Козима, (1937), јада калган кийнинде кепке базылган Ливанныҥ мӧжи, (Ливанский кедр), (1939), јада калган кийнинде кепке базылган\nДеледданыҥ јиит тужында портреди\nДеледданыҥ јуругы, Л.Капеллиниҥ ижи (1898)\n↑ 9,0 9,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\n↑ Grazia Deledda (ја. эм.). The Florentine (March 25, 2010). Дата обращения: сыгын айдыҥ 9 кӱни, 2019.\nПроизведения Грации Деледды (ит.)\nИтальянецтердиҥ биографиялык · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Деледда,_Грация&oldid=25669"\nСыгын айдыҥ 27 кӱнинде чыккандар\n1871 јылда чыккандар\nКуран айдыҥ 15 кӱнинде божогондор\n1936 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 кичӱ изӱ ай 2021, 14:17.


Албатыны азыраган байлу мӧш агажысты чеберлеерис пе... - altaicholmon\nАлбатыны азыраган байлу мӧш агажысты чеберлеерис пе…\nАлтай јеристе алтын кӱс туру. Куулгазынду ла кеен, јараш ӧй. Анчада ла тууларда, таскылдарда кӱстиҥ тыныжын сессе, кӧрзӧ сӱреен кайкамчылу ӧй. Алтай кижи ар-бӱткенле, бу эбиреде турган јебрен тууларла каныла, тамырыла тудуш болордо, кӱстиҥ кӱреҥ ӧйинде Алтайыстыҥ саҥ башка јараш кеберин канайда сеспейтен, мактабайтан, кайкабайтан. Бу ла кече-башкӱн турналар куркуны телкемдерге јайылып, ыраак-ыраакта турган јылу талаларга учуп баргандары кӱстиҥ келгенин, удабас ла кышкы сооктор јебрен Алтайысты бийлеп ийерин керелеген эди…\nАлтай јерис… Албатыны азыраган Алтайыс… Калганчы јирме јылдыҥ туркунына бийик ажуларда, таскылдарда, ынаарга бӱркеткен тууларды туй алган байлу мӧш агаштыҥ кузугы јаҥыс ла бойыныҥ билезине азыранар кӱски тӱжӱм-курсак эмес, акча иштеп алар эп-арга болуп калганы тӧрӧл јеристи мактаган ла кайкаган чӱмдӱ кожоҥ ортодо чек ӧскӧ куучын болуп барганын кӧрӱп јадыс. Бир јанынаҥ кузукты белетеп, садып туратан иш озоодоҥ бери болгон. Тӱӱкини алза, јирмезинчи чактыҥ бажында јыш Алтайдыҥ туба укту улузы кузукты јуунадып, сайлап, Улалу калада јуртаган улуска, Јаш -Тураныҥ (Бийск) орус укту улузына сатканы керегинде кӧп айдылып јат. Лазарь Кокышевтиҥ «Тубазын» да эске алып ийзегер, бу јурук јарт кӧрӱнет. Је бӱгӱнги кӱнде Алтайыстыҥ тайгалары кузук белетейтен бӱткӱл јаан «телкем» болуп калганын канайда темдектебес. Калганчы јылдарда кузук кезик јерлерде јакшы бӱдӱп, кезигинде коомой бӱдӱп, албатыны кезикте сӱӱндирип, кезикте ачындырып, кезикте бой-бойына удурлаштырып, кандый уч-турулталарга экелбей туру деер. Анчада ла былтыргы јылда кузук кезик аймактарда јакшы бӱткен эди. Улустыҥ јӱрӱминде кӱч сурктарыныҥ аайына чыгарга, бала-барканы азыраарга јарамыкту арга болгон. Бастыра улус, јааны-јажы, тайга-ташка чыгып, кузуктаган. Анчада ла Оҥдой аймактыҥ тайгаларында иш тыҥ кайнаган. Кӱпчегенниҥ, Хабаровканыҥ, Ийин-ичиниҥ, Јаламанныҥ, Јолоныҥ тайгаларында албаты-јон каймыраган эди. Улус акча-манатты јакшы иштеген. Мында бир де јаманы јок. Алтай јерис алама-јиилегиле, ӧлӧҥ-чӧбиле, аҥы-кужыла кажы да јылдарда бойыныҥ албатызын азыраган да, азыраар да…\nЈе ол ло ок ӧйдӧ улустыҥ ар-бӱткенге, бойы-бойына баштаныжы кезем солына берип турганын канайда айтпас. Бу ла бийикте турган ажуларда, чаҥкырайган тайгаларда эмди кижиниҥ баспаган јери јок болор. Алдында јылдарда јаҥыс ла алтай улус, јербойыныҥ улузы бойыныҥ тӧрӧл телкемдеринде болуп, ажу-кырларына байланып баштанып туратан. Эмди кем келип, кайда болуп турганын аайлаар кижи јок деп айдыжып тургандары база чын. УАЗ кӧлӱктер, оноҥ до јаан кӧлӱк-машиналар кузук јуур ӧйинде тайгаларды «чарыптап» , кайран каҥыл мӧштӧрди тоскурып, тепсеп-чаштап барып тургандарын билерге кунукчылду.\nБастыра ла улус акча-манат иштеп аларга јат. Је јаҥыс ла акчага болуп ар-бӱткенисти ӱреерис пе…\nЧын. Јӱрӱм кӱч. Бастыра ла улус акча-манат иштеп аларга јат. Је јаҥыс ла акча-манатка болуп ар-бӱткенисти ӱреерис пе…\nКузук кажы ла јыл башка-башка јерлерде башка бӱдет. Быјыл ончозы јуук аймактарда кузук јайдыҥ бажында ла соокко алдыртып, тоҥуп калган дежет. Оныҥ учун кезиктей ле јерлерде тӱжӱм јакшы. Је Себи боочыныҥ бажында албаты кузукташтыҥ ӧйи башталгалакта ла «толуп» калган. Мында јаҥыс ла бистиҥ тергеебистиҥ эмес, одоштой турган тергеелердиҥ кузукчылары толтыра болгон ло ло эмди де бар болбой. Меге ле майман укту алтайлардыҥ байлу туузын кӧрӧргӧ ачымчылу болды. Кандый улус јок мында, кандый бӱдӱмдӱ кӧлӱк јок… Амырап турган туристтер, кандый ла укту кузукчылар…\nАлбаты каймырап турган боочы-ажуда бу улустыҥ кир-торын, сӱреезин кӧрӧргӧ јескимчилӱ болды. Бу ла кече одуланган јерлеринде не артып кал турганын бойоор до билерер… Байлу Алтайга келдигер, јӱрген јерлерерде ару-чек, чебер болугар деп канча ла кире айдылып, бичилип јат, је кижи деп адалган «јеек јыланнаҥ» чеберленерге кӱч ошкош. Анчада ла акчаныҥ абызына алдырткан кижиге не де керек јок деп билдирет. Сананзам, алтай улус эмеш байланар, арузын тудар, чебер болор. Је туш-туурартынаҥ келгендерге бистиҥ ар-бӱткенис, байланып јӱрген јерлерис, чӱм-јаҥдарыс керек јок ошкош.\nОл ло Себиниҥ бажында агып јаткан тоҥмок суулардыҥ јараттарында сӱрее-чӧбин таштаганын, јеҥилденетен јерлерин эткенин кӧрӧргӧ келишкен. Мен сананзам, алтай улус байланып та, чочып-коркып та, мынайда кылынбас. Байа ла база кандый да чӱм-јаҥын билбес, тообос кылыкту туш-туурартыныҥ улузы мынайда кылынып турган болор. Каймырап јаткан албатынаҥ кемизи кандый болгонын канай билетен…\nКуран айдыҥ бажында мӧш агашты кузукка болуп токпоктобос, силкийтен эдимле силкибес деп кычырулар кӧп лӧ болды не. Је Себиниҥ бажында јолдоҥ ыраак јок ло јерлерде мӧштӧрди силкигилеп тургандарын кӧрӧргӧ келишкен. Је тайга јерде канча-канча кӧлӱк чогулган, саҥ башка кийим кийген билбес улустыҥ јанындӧӧн кем јууктаар, олордоҥ коркыбай удура та нени де айдарга кем тидинер…\nМында каршулу керектер де кӧп болуп турганын МВД-ныҥ јетирӱлеринде кӧп айдылат. Ар-бӱткен карамдабай јат. Чын. Јаҥдарды јаҥдабай, байланбай турган учуралдар там ла кӧптӧп турганынаҥ улам, јеткерлер де толтыра учурайт. Је акчаныҥ абызына алдырткан кижиге ол керегинде сананарга бош јок ошкош.\nБойыныҥ ӧйинде бичиичи Кӱӱгей Тӧлӧсов кузукташты «алтын лихорадка» деп адаган. Онызы база чын. Ар-бӱткенниҥ берген белен акчазы «урулып» келген ӧйинде кандый учуралдар болбой турган деп темдектеген эдис. Мында улустыҥ бойы-бойына баштаныжынаҥ ла баштайла куйка баш тимиреер учуралдарга јетире. Кӱӱгей Чербыкчиновичтиҥ јирме јыл кайра бичигенинде «кузукла, кузуктыҥ акчазыла кожо канча билелер јайрадылган, канча тӧрӧӧндӧр кӧрӱшпес болуп калган, канча улус ӧйинеҥ озо јада калган» деп айдылат. Бӱгӱнги јӱрӱм-јурукта кӧп лӧ неме солынбаган. Карын да бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына кузукташ там ла там «цивилизованный» болуп, ӧйдиҥ бастыра једимдери тузаланылып башталганын темдектеер керек. Алдында болзо, мӧштӧрдӧҥ јӱк ле чыгар, будактарын сындырбас, эпши улус мӧшкӧ јууктабас деп ээжилер бийлеп туратан. Оноҥ бери јанында ӧйлӧрдӧ токпоктор табылган. Чыгып болбос мӧштӧрди токпоктоп, агашка база каршу јетирилип турганын билип те турза, улус тобого тӱжӱретен бу эп-аргаларды кидим тузаланып, мӧштӧрди токпоктоп баштагылаган. Бӱгӱнги кӱнде «механизированный» эдимдер табылды. Эмди моторго колбоп, мӧшти силкийтени јӱрӱмге кире берди. Бу адалган эп-аргалар агашка да, ар-бӱткенге де каршулу деп билип те турза, улус акчага болуп кӧсти јумуп, силкип ле јат, токпоктоп ло јат… Бир кӱнге кӧптӧдӧ лӧ таарлар толтырарга, кӧптӧдӧ лӧ јууп аларга. Артканын эртенги Кудай кӧрзин деп. Је кудайыс кӧп сакытпас ла болбой. Угуп ла турза, ондо јеткер, мында јеткер… Каршулу керектер, бой-бойын сокконы, тӱжӱм блаашканы, каргашканы, адышканы, мӧштӧҥ јыгылганы… Оноҥ до кӧп чоттоорго јараар. Айса болзо, бу ончозы ар-бӱткенниҥ јӱрӱмине, ӧзӱмине, ээжилерине кирижип, кӧп јастыралар эдип турганыстаҥ болор бо… Кижи канча ла кире тыҥзынза, акча-манатка јединип, башты ажыра калыза, је јӱрӱмниҥ, ар-бӱткенниҥ, Кудайдыҥ ээжилерин бийлеп болбос болбой. Ол керегинде философтор до, билимчилер де кӧп айткан. Кижи – база ар-бӱткенниҥ балазы, Кудайдыҥ балазы, је акча-манатка, јаҥга, ар-јӧӧжӧниҥ абызына бактыртып, бийледип, ол бу керегинде ундып кой турган да.\nАнчада ла бийик тууларга, кырларга, јыш тайгаларда јӱргенде, бу сезим там ла тереҥ сезилип јат. Анчада ла мындый јерлерде араай, байланып јӱрер керек деп ончобыс билерис.\nКаршулу керектер, бой-бойын сокконы, тӱжӱм блаашканы, адышканы, мӧштӧҥ јыгылганы…\nЈе тообой јадыс, бастыра ээжилер ундылып калат. Алтай јеристе кузуктыҥ ӧйинде урулып келген ӧскӧ укту албатылар, ӧскӧ јердиҥ улузы бу ээжилерди кайдаҥ билетен… Ӧскӧ улус сӱрее-чӧбин чачып, јеристи быјартыдып, јӱрӱп ле калар. Кайран бойыстыҥ Алтайыста олордыҥ кийнинеҥ арткан кирге ородып, артып каларыс. Оноҥ ар-бӱткенниҥ, оҥтоп-сыстап арткан мӧштиҥ каршузы бойыстыҥ ла албатыбыстыҥ бажына «тӱжӱп» турганын кӧрӱп, бу тӱбек кайдаҥ келди деп санааркап, кайкап, ӧрӧ ӧзӱп болбой, шыралап јӱредис.\nӦскӧ ороондордо «Јажыл патруль», «Јажыл полиция» деп оҥдомолдор бар. Айса биске де ондый ченемелди јӱрӱмге кийдирер керек. Бу ишти јербойыныҥ јаҥдарына молјоор керек. Нениҥ учун дезе, јербойыныҥ улузы бойлорыныҥ албатызын да, јерин де јакшы билер. Кем, кайда, качан, канайда деген сурактарды олор јакшы аайлап, бӱдӱрер деп сананып јадым. Онойдо ок олор јурттаырна келген ӧскӧ дӧ улусты ајаруга тудар эди. Бу шӱӱлтени мен Госдуманыҥ депутады Р. Б. Букачаковко база айткан эдим. Быјыл јайгыда Туулу Алтайга амырап келген улустаҥ «экологический сбор» дейтен акча јуур керек деген сурак шӱӱжилип турган ӧй болгон. Айткан шӱӱлтеле ол јӧп болгон, је элбеде чыгарып, тергеебистиҥ улузыла шӱӱр керек деп айткан. Саназам, келер ӧйдӧ бу суракты тӱҥей ле чыгарар керек, бастыра аймактардыҥ элиле кожо бир тӱп-шӱӱлтеге келер керек. Оноҥ ӧскӧ анчада ла јай ӧйинде ар-бӱткенге эдилип турган каршу там ла тереҥжип, арка-тууларыс, каҥыл мӧштӧргӧ бийлелген тайгалар, чаҥкыр ынаарга бӱркеткен телкемдер киртип, быјарсыдып бараатканын кӧрӧргӧ-билерге ачу да, кунукчылду да. Озоодо ӧйдӧ алтай кижи байлап базып јӱрген јерлер эмди тепселип бараатканы бу туру. Айылдап, сонуркап келгендер ортодо нени де тообойтоны, тыҥзынчактары, «Арасей јаҥыс» деп кышкырып, ӧс албатыныҥ чӱм-јаҥдарын тепсей базатан кӱӱндӱлери база толо. Оныҥ учун јердиҥ ээзи болгон бойлорыс ол керегинде айтпазас, токтпозос, бойыс та бу ээжилерди, чӱм-јаҥдарды ла байлу болгон јарабастарды тооп јӱрбезес не болор…\nАлбаты-јон јакшы, јеткил јӱрзин, бала-барка једимдӱ улус болуп ӧссин деп кажыбыс ла кӱӱнзеп јадыс. Ондый ла болзын. Је ол ло ок ӧйдӧ айландыра ајаарып, бойы-бойыска, алтындый баалу ла байлык тӧрӧлиске ајарыҥкай, кичееҥкей, тоомјылу баштанзабыс, байла, јӱрӱмис те ӧҥжиир ле ӧзӧр. Ол тушта ыраакта турган чаҥкыр тууларга санааркашту кӧрбӧй, кайкаганду ла тоогонду кӧрӱп турарыс. Кышкы узун тӱндерде кулактарыска туулу јеристиҥ бийик ажуларын, таскылдарын бийлеген јебрен мӧштӧрдиҥ шуулажы угулар…


Кӱр-кӧгӱсти кӱйбӱреткен Кокышев - altaicholmon\nКӱр-кӧгӱсти кӱйбӱреткен Кокышев\nЈаандарыстыҥ айтканыла, салым сакытпас, конок кондырбас деген бирӱзи, бистиҥ сӱӱген поэдис Л. В. Кокышев канчын јиит тужында, тӧртӧн эки јаштуда, ортобыстаҥ ыраап калган.\n1970 јылда меге, 26 јаштуда, байла, ырызым тарткан, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеерге келишкен. Ол тужында газетте албаты ортодо ады јарлу журналисттер, сӧстиҥ устары — редактордыҥ ордынчызы И. В. Шодоев, И. Т. Тошпоков, А. И. Мундусов, И. Я. Чулчушев, Л. В. Кокышев ле ӧскӧлӧри де иштеген. Менле кожо јаҥы ла Экинурдаҥ келген В. А. Тоенов иштеген. Ол бойы математиканыҥ ӱредӱчизи, је кийнинде ады-јолы јарлу, курч каламду журналист болгон.\nОл ӧйдӧ Лазарь Кокышевке јӱк ле 37 јаш болгон. Меге дезе ол јаан, карган кижи деп билдиретен. Планеркалар болзо, Лазарь Васильевич мениҥ јаныма отурарга сӱӱйтен. Редактордыҥ кату сӧстӧрин, ајаруларын, арбанганын, укааркаганын, байла, угарга јарабайтан. Оныҥ учун бир планеркада: «Юля, отурган ончо улустыҥ кулактарын ајарулу кӧрзӧҥ, ајыктазаҥ» — деп айткан. «Олордыҥ кезиги талбак, сӱрӱ, кумурык, коркыган немедий јапшынып калган немедий» — дезе, мен каткыга арай ла талбазым. Оноҥ база бир планеркада јаактарды ајар деп айдатан: «Кӧрзӧҥ дӧ, бу кижиниҥ бошпок јаактарын, тажыган кижи, чек ле тестеге тажыганына тӱҥей болор». База ла каткы, база ла редактордыҥ кату чырайы, соок кӧстӧри…\nЭмезе, кайда, блокнодыҥды берзеҥ, јурук јурап берейин деер. База ла каткы, бисти планеркадаҥ арай ла чыгара сӱрбейтен. Ол јуруктарды чеберлеп албаганыма бойыма ачынып јӱредим.\nБир катап Лазарь Васильевичтиҥ кабинедине кирип келзем, кӧзнӧк јаар кӧрӧлӧ, ыйлап турган. Мен оноҥ: «Лазарь Васильевич, Слер чын ла ыйлап тураар ба?» — деп сурадым.\n—Чын, чын — деп, ол бажыла кекиди.\n—Бир шыркалу айу чылап, Барантаев мени айткылаган — деп каруузын јандырган.\nМен удура нени де айтпай, эжикти араайынаҥ јабала, јӱре бердим.\nАлтай калык Лазарь Васильевич Кокышевти јалбышту сӱӱген. Ол чын ла эл-калыктыҥ поэди, оныҥ јӱрегинеҥ, ӧзӧгинеҥ чыккан јаркынду уулы болгон.\nБир катап Игнат Яковлевич Чулчушев меге јурамал бичи деп јакылта берген. Јурамалды канайда бичиири керегинде кычырып, Шура эјем керегинде бичиирге јазанып алдым. Эјем бозу азыраачы болуп иштеп турган.\nЈурамал бичилген, оны качылыкка табыштырар керек. Кабинетте Игнат Яковлевич те, Иван Топинакович Тошпоков то јок. Кемге кӧргӱзер? Је не болзо, ол болзын, Лазарь Васильевичке барып кӧргӱзер деп бек шӱӱдим. Јаҥыс ла ол мени шоодып каткырар болор деп јалтанып турдым.\nЛазарь Васильевич бичигенимди кычырып, кезик јерлерди тӱзедип, кем јок деп мактады. Мениҥ сӱӱнип турганым коркышту. Качылык кычырып, јурамалды газетке саларда, кандый тыҥ сӱӱнген эдим.\nБир катап кабинетте јаҥыскан отурзам, Лазарь Васильевич оозында папиросту кирип келди. «Бистиҥ кабинетте таҥкылаарга јарабас» — дедим. Кабинетте таҥкылаарын Иван Топинакович јаратпайтан. Лазарь Васильевич мен јаар соок кӧрӱп: «Совсем отошпочихалась» — деп айтты. Оноҥ папиросын ӧчӱрип, куучындашты. Јӱрӱминде алтай келин албаганына ачуурканып: «Чӱмдегениҥди озо ло баштап јуук кижиге кычырзаҥ артык эмей» – деп айтты.\n…Табылган ла ӱӱрени ырызым дейле,\n«Талдазам кайдат» деп кийнинде айтпагар…\nБу јолдыктар, байла, бого келижип турган болор бо…\nБаза бир катап эртен тура ишке келзем, удура јолыкты. Јӱзин пудралап алган, оозын айландыра кара карандашла будуп алган. Бу мындый коркышту не јарандаар дезем, айтты: «Кӧрдиҥ бе, машбюродо јараш кыс иштеп келген. Ого јараш кӧрӱнерге јарандым». Ол кыс Гӱзель Елемова болгон.\nБаза бир кӱн Лазарь Васильевич, бажын салактадып алган, коридорло ары-бери базып турды. «Неге мынайда тыҥ санааркап, ӧрӧ-тӧмӧн базып турар?» — деп сурадым. «Партияныҥ обкомына, Чаптыновко кирип куучындажар деп сананып турум. Јаҥыс ла ол оогош тужында мен оны тудала, оозына јаан сускудагы сууны урган эдим. Ончозын ич деп албадаганымды эске алып, ол менле куучындашпас болор деп санааркап турум» — деп каруузын берген. Је оноҥ ол Чаптыновко барып кирген та јок, онызын билбезим…\nУлу бичиичиниҥ, поэттиҥ јӱрӱминеҥ мындый бичилбеген, кайда да айдылбаган солун учуралдарды айдып јадым. Јарлу кижи болзо, бис оны јаҥыс ла чике, тӱс јолду, улусла бийиркек ӱнле куучындажар болор деп сананып јадыс. Је Лазарь Васильевич јӱреги јымжак, јалакай, улуска карузып, јапсып јӱрер кижи болгон. Алтайлап айтса, кижидий ле кижи. Оныҥ учун оны албаты баалап, сӱӱп јат. Бичимелдерин, чӱмдемелдерин эмдиге јетире сӱӱп, оморкоп, јилбиркеп кычырып јат.\nМен ле оныҥ чӱмдемелдерин, ӱлгерлерин кычыргамда, ол мениҥ јанымда, «Је кандый?» деп сурап тургандый.\n«Поэт ас јӱрӱм јӱрген, је улу ла јаан иш эдип салган. Керектиҥ учуры кижиниҥ јажаган јажында эмес, эткен ижинде» — деп, оныҥ нӧкӧри, јарлу бичиичи Аржан Адаров айткан. Айдарда, Лазарь Кокышевтиҥ калыгына артыргызып салганы алтынга бодолду.


Алтай тилим — байлу тилим - altaicholmon\nЈуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев, Россия Федерацияныҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, ӱредӱниҥ, билимниҥ, культураныҥ, јондык кыймыгулардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин конференцияны ачып, алтай тил јаҥыс та Алтай Республиканыҥ государственный тили эмес, је ол анайда ок орус тилле кожо телекейлик культураныҥ энчизиниҥ бир јаан учурлу бӧлӱги болуп јат деп темдектеген. Башчы бойыныҥ куучынында бисте алтай тил јанынаҥ «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери», «Государственный национальный политиканы бӱдӱрери» аайынча аҥылу программалар једимдӱ иштеп турганы керегинде айткан. Ол конференцияда шӱӱжилетен сурактыҥ учуры сӱрекей јаан болгонына јаан ајару эдип, алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери јанынаҥ 2022-2024 јылдарга јетире таҥынаҥ башка государственный программаны тургузары аайынча јакылта берип турганы керегинде угускан.\nБашчы быјыл Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектеер деп айткан. Бу институт кӧп јылдардыҥ туркунына алтай калыктыҥ тӱӱкилик ле культуралык энчизин чеберлеп кичееринде јаан учурлу иштер бӱдӱрип јат. Горно-Алтайсктагы госуниверситетте дезе алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди једимдӱ иштеп јат деп темдектеген. Бисте национальный бичик чыгартуныҥ ижи туку јӱс јыл мынаҥ кайра тӧзӧлгӧн. Бу ишти бӱгӱнги кӱнде бичик басманыҥ «Алтын-Туу» деген туразы мӧрлӱ бӱдӱрет. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ сценазында алтай тилдӱ ойын-кӧргӱзӱлер тургузылат деп аҥылаган. Башчы алтай тилди корулаары ла чеберлеери аайынча анайда ок јаан ишти алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы, «Эл Алтай» ГТРК, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле муниципал чыгармалар бӱдӱрип јат деген. Бисте анайда ок алтай культураныҥ «Алтай Кабай» деп тӧс јери тӧзӧлип јат.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев бойыныҥ уткуулду сӧзинде тергеениҥ парламенти бойыныҥ ижиниҥ ууламјызы аайынча тергееде јаткан элдердиҥ культуразын ла тилдерин чеберлеп ӧскӱрери аайынча чылазыны јогынаҥ иштеп јат деп айткан. Ол конференцияныҥ туружаачыларына парламент 2020 јылда «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери аайынча программага» чыгарып турган акча-манаттыҥ кемин 5 миллион салковойдоҥ 10 миллионго јетире кӧдӱргенин эзеткен. Эл Курултайдыҥ парламентиниҥ спикери бу программаны ойто катап кӧрӱп, оны јаҥыртары керегинде база айткан.\nКонференцияныҥ туружаачылары бичиктердиҥ ле журналдардыҥ «Алтай тилим — байлу тилим» деген кӧрӱзиле јилбиркеп танышкандар.\nЈакшылар ба, конференцияныҥ туружаачылары!\nКӱндӱлӱ нӧкӧрлӧр лӧ тӧрӧӧн-туугандар!\nБистиҥ конференцияныҥ ады-чабы «Алтай тилдиҥ сурактары: эмдиги айалга ла эртенги алтамдар» деп адалат. Акты ак, караны кара деп айткажын, алтай тилдиҥ сурактары бӱгӱн республикада эҥ ӧйкӧгӧн сурактардыҥ бирӱзи дезебис, конференцияныҥ учуры чындаптаҥ јарталат.\nТӧрӧл тили барда, калык-јон до бар, калык-јон барда, тӧрӧл тили де бар. Калыктыҥ тын-ийдези тӧрӧл тилиле куучындашканында, эл-ороондордыҥ бел-арказы тӧрӧл тили бар болгонында.\nРоссияныҥ јаҥыртылган Конституциязында «Орус тил — эл-ороонды тӧзӧгӧн калыктыҥ тили» деп бичилген. Арасей Конституция аайынча федерация бӱдӱмдӱ эл-ороон болуп јат. Канча калыктардаҥ турган јаан ороонды орус тил кӱреелей бириктирет. Ол ок ӧйдӧ Арасей Федерацияныҥ тӧзӧмӧлин тыҥыдып ла байгызып турган ийде — ол оныҥ канча калыктарыныҥ ла албатыларыныҥ тилдери болуп јат. Оныҥ да учун, темдектезе, алтай калык Арасей Федерацияныҥ бир ӱзӱлбес айрызы — Алтай Республиканы тӧзӧгӧн калык болуп, алтай тил конституциялык учур алынган. Алтай Республика алтай тил бар учун тӧзӧлгӧнин бис качан да ундыбас учурлу.\nПрезидент В. В. Путин: «Алтай тил јебрен тӱрк тилдердиҥ бирӱзи. Чындаптаҥ айтса, ол ончо тӱрк тилдердиҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Оныҥ да учун калыктардыҥ культураларын, чӱм-јаҥдарын ла тилдерин ӱредерине ајаруны там тыҥыдар керек» деп айткан. Бистиҥ Арасейге бойыбыстыҥ кӱӱнисле киргенистеҥ бери, Елизавета Петровнадаҥ башка, алтай калык керегинде мындый Улу Сӧсти бир де император, бир де Генеральный качы айтпаган. Президенттиҥ бу сӧстӧрин бис айдары јок тереҥжиде оҥдоор учурлу. Ол тӧрӧл тилдиҥ учурын јаҥыс ла бийик баалаганы эмес, ол элдеҥ озо бистерге тӧрӧл алтай тилди мынаҥ ары канайда кичееп ле чеберлеп, корулап ла ӧскӱрип апаратан јаан молју тургузат.\nЈе, незин јажырар, бÿгÿн чыдап јаткан јаш ӱйе алтай тилдеҥ астыгып баштаганы кӧндӱгерге туру. Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ чактар тӱбинеҥ келген энчи-байлыгын мынаҥ ары канайып улалтып апаратан сурак там ла там курчып келди.\nАлтай тил Алтай Республикада конституциялык учурлу да болзо, је ол калганчы ӧйлӧрдӧ јаҥду ла болуп, тӧс учурын јылыйтып турганын эксперт-шиҥжӱчилер јолду темдектейдилер. Республиканыҥ бозогозына једип келзегер, ондо мындый уткуул бар: «Добро пожаловать в Республику Алтай». А «Алтай Республикага кӱӱнзеп келигер!» деп алтайлап айтканы та кайда јылыйган? Республиканыҥ тӧс јери — Горно-Алтайскта да алтайлап бичиген јазамалдарды јарыткыш та тудунып бедирезеҥ, ас табарыҥ. Бу тил керегинде Јасакты ла Конституцияны кӧнӱ бусканы эмес пе?\nЧокумдап шӱӱжетен сурактар баштаҥ ашкан. Мындый айалгада ишти бис бӱгӱн недеҥ баштаар учурлу?\nБис республика деп бийик јамылу. Оныҥ учун эмдиги кату ӧйдӧ алтай тилдиҥ государственный политиказын јаҥыртар ӧй келген, ончо ишти бир тизӱде чокум апарар керек. Јаҥырта чокумдаар дегени — ол алтай тилдиҥ эмдиги айалгазын бастыра јанынаҥ аайлада шӱӱп кӧрӧлӧ, мынаҥ ары алтай калыкка јӱрӱмдик учурлу бу ишти канайда кӧдӱрип апаратанын бойыска јартап алар учурлу, орустап айтса, «создать обновленную концепцию государственной языковой политики Республики Алтай». Ого тайанып ла башкарынып, бӱдӱретен иштердиҥ республикан тӧс ууламјылу государственный Программазына чыгарыс. Республиканыҥ башчызы Олег Леонидович Хорохордин ол јанынаҥ јакылтаны 2019 jылдыҥ кичÿ изÿ айында алтай тилдиҥ Совединде берген болгон.\nБу бирлик Программаны Башкару ла Эл Курултай кеминде јӧптӧп, республикан бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ јӧмӧлтӧзин толо јеткилдегени мӧрлӱ болор.\nПрезиденттиҥ айтканыла, тилдиҥ сурагын, тилдиҥ политиказын јаҥыс јандай эмезе оок-теек ууламјыларга бӧлӱӱри чочыдулу да, јеткерлӱ де керек.\nТӧрӧл тилдиҥ ӧзӱмин јаныс ла албаты ӱредӱниҥ бӧлӱктерине јӧрмӧп-јарбып салганы сÿрекей jастыра. Эмдиги аккара бажы јок ӧйдӧ, глобализацияныҥ јотконында тӧрӧл культураныҥ, тӧрӧл тилдиҥ, тӧрӧл чӱм-јаҥныҥ учуры јаҥыдаҥ ойто тыныш алынып јатканы кӧрӱмјиктӱ ле ајарулу.\nКижиге тӧрӧл тилине тартылып јӱретенине јаштаҥ ла ала бойыныҥ билези ле ада-энези таскадып јат. Јаҥдаган чӱм-јаҥдарыс, јаҥарлаган кожоҥ-јаҥарыс, кайлаган кай-чӧрчӧктӧрис, Эл-Ойын байрамдарыс ла маргаандарыс — ол ончозы, бир сöслö айтса, культура болуп jат.\nЈе албаты-јонды бирлик калык болзын деп тынын берип турган бу байлык культураны бис канча кирези кичееп ле ӧскӱрип јадыбыс? Бу бӱгӱнги кӱнде сурактыҥ сурагы болуп јат. Театр, газет, бичик басма, радио, телекӧрӱлте — олор јаҥыс ла алтайлап куучындайтан кӧргӱзӱ эмес, олор алтай тилдиҥ бийик јозогы ла чӱмдӱзи болор учурлу. Бӱгӱн Россия Федерацияныҥ 85 субъегинеҥ јӱк ле Алтай Республикада јербойыныҥ телекӧрӱлтези јок («Эл Алтай» ГТРК—ВГТРК-ныҥ филиалы). Республикада бойыныҥ телекӧрӱлтези болгожын, алтай ла орус тилдерле јербойыныҥ солундарын ла јетирӱлерин элбедер арга кӧптӧй берер эди. Јаан учурлузы — балдарга алтай тилле чӧрчӧктӧрди, мультфильмдерди, ойындарды ла соотторды јаантайын кӧргӱзип турары.\nСовет ӧйдӧ алтай тилге ле литературага, школдо алтай тилди ӱредериниҥ программазына, бичиктер кепке базарына государственный јӧмӧлтӧ болгонын эске алынарга келижет. Совет јаҥды ойто орныктырар деп айдып турган кижи јок, је ол тушта болгон ченемелди ундыбас керек.\nКалганчы јылдарда бистиҥ республиканыҥ окылу јетирӱлерин уксаҥ, алтай тилдиҥ сурактары јанынаҥ ӱредӱ бӧлӱгинде ончозы кем јок, јакшы. Чын ла ондый эмеш пе деп сананарыҥ?\nJе öткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ бери республикада алтай тилди ле литератураны предмет кеминде ӱредип турган текши ӱредӱлӱ школдордыҥ тоозы бӱдӱнниҥ ӱчинчи ӱлӱзине астадылып калган.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада алтай национальный школ деп адалган бир де школ јок. Плакастыҥ адын аданган республикан гимназия бойыныҥ национальный деп адын гимназияга кӧчӧр тужында јылыйтып салган. Калада 7-чи таҥмалу текши ӱредӱлӱ школдыҥ салымы кандый айалгада? Национальный ууламјылу деген балдардыҥ садиктериниҥ аайы-тӧӧйи Горно-Алтайскта ла аймактарда кандый кеминде?\nХХ чактыҥ 90-чы jылдарында республиканыҥ ÿредӱ министерствозында «Алтай Республиканыҥ национальный школдорыныҥ ээжилери» (концепциязы) јӧптӧлгӧн болгон. Ол ээжилер аайынча бир канча школдор, ол тоодо республикан гимназия, јозок кӧргӱзер школдор болуп адалган. Алтай тилди тереҥжиде ӱредер методика, эп-аргалар јарталган. Јада тура, министерствоныҥ бир кезек башкараачылары бу ээжи-концепцияны Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ педагогика кафедразына бӱдӱрзин деп молјоп салгандар. Оноҥ ончозы араайынаҥ когызап-јылыйып калган.\nГорно-Алтайсктыҥ университеди дееристе, баш ла болзын, канча јылдарга молjошкон кийнинде, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди таҥынаҥ ачылган. Ачыгынча айдалы: бу факультеттиҥ тӧс учуры — алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилерин чыҥдый белетееринде. Ого ончобыс болужып ла јӧмӧжип јӱректер.\nЧой ло Турачак аймактарда алтай тилдиҥ аҥылузын школдордо канайда ӱредерин бу докладта тӱгезе айдар арга јок. Конференцияда ол керегинде ачык-јарык куучын јеткилинче болзын, сӧс айдар улус јӧмӧшсин деп кӱӱнзейдим.\nБӱгӱн бу конференцияда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери туружып јат. Слердиҥ бӱдӱрип турган ижигер једимдӱ, ӱреткен балдарыгардыҥ кӧкси ойлу, кӧзи чокту болзын деп кӱӱнзейдис, кару ӱредӱчилер!\nБÿгÿн тӧрӧл тилин кӱӱнзеп ӱренетени буудактала берген деп ачыгынча айдарга келижет. Онызы кӧп сабазында бойыстаҥ ла камаанду. Эмдиги Јасактар ла некелтелер аайынча тӧрӧл тилди кыйалта јок ӱренери учурлу да болзо, кезикте ада-энелер балдарына кандый тил ӱренерин талдап, угузу бичигилейт. Чын, федерал Јасакта кандый тил ӱренерин бойыныҥ кӱӱниле талдаар арга берилген. Је… ӱренчик бойыныҥ кӱӱниле тӧрӧл лӧ орус тилдерге ӱзеери ӧскӧ дӧ тилдерди ӱренер аргалу (темдектезе, англий, француз, немец, кытат ла о. ӧ). «Бойыныҥ кӱӱниле» деген алтамды кезик ада-энелер баланыҥ ӱредӱзин јеҥилтерге ле болуп эткилейт. Је мындый «шылтактаҥ» улам ӧзӱп јаткан јаш корбо ӧбӧкӧлӧриниҥ энчизин ычкынып, бойын тӱредип, јоксырадып јатканын канайып сананбас…\nРоссияда тӧрӧл тилдерди ӱредери, ӧскӧ дӧ предметтер чылап ок, ӱредӱлик госстандартка кирет. Онызы бистерге сӱрекей јаан учурлу. Тӧрӧл тилди ӱредер ле тӧрӧл тилди ӱренер дегени, орустап айтса, «изучение родного языка и обучение на родном языке» дегени алдынаҥ башка учурлу болгонын федерал Јасактар чокум јартап јат. Темдектезе, Коми Республикада тӧрӧл тилди ӱредӱлик госстандарт аайынча кыйалта јок ӱредерин республикан парламент аҥылу Јасак ажыра jöптöп, чокумдап койгон.\nТил јанынаҥ јасактарды, ол тоодо Алтай Республиканыҥ Конституциязын јаҥы ӧйдиҥ ле Россияныҥ јаҥыртылган Конституциязыныҥ некелтерине келиштире јазайтан ӧй келген. Керексинбей отурып калзабыс, оройтып каларыс. Эл-јон Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы, оныҥ депутаттары бу јӱрӱмдик ле тӱӱкилик учурлу керекте бойыныҥ курч ла билгир сӧзин айдар деп иженет.\nТилдиҥ ӧзӱми литературалык тилдиҥ кеминеҥ камаанду. Алтай тил јебрен тӱрк тилдеҥ бӱткениле јарлу, ол озогы руника бичикле кӧнÿ колбулу. Олор бӱгӱн кижиликтиҥ культуразында текши јарлу. Ойрот ӧйдӧги ÿзÿк бичиктер, судур бичиктер алтай литературалык тилдиҥ байлыгы болуп артат.\nАлтай литературалык тил XIX чакта кириллицага кӧчкӧн кийнинде, јаҥы ӧзӱм алынган. Оныҥ бажында атту-чуулу бичиичилер Михаил Чевалков, Иван Штыгашев, Мирон Мундус-Эдоков; олорды ээчиде Павел Чагат-Строев, Павел Кучияк, Чот Енчинов тургандар. Алтай литературалык тил анчада ла XX чактыҥ бажынаҥ ала экпиндӱ ӧзӱм алынганы пассионар кептӱ ийде болуп калган.\nЛазарь Кокышев, Аржан Адаров, Эркемен Палкин, Борис Укачин ле оноҥ до ӧскӧ талдама бичиичилер бӱгӱн алтай культураныҥ тергеезинде алтын-мӧҥӱндий јаркындалат.\nМыныҥ ончозын нениҥ учун кыскарта тоолоп тургам дезе, алтай литература бӱгӱн кандый айалгада болгонын шӱӱжер ле айдарга керек болуп јат. Конференцияныҥ ижинде Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јаандарыныҥ бирӱзи, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ качызы Бронтой Янгович Бедюров туружат. Атту-чуулу јерлежистиҥ ле бичиичиниҥ сӧзи бистиҥ конференцияда учурлу болорында алаҥзыбай да јадым.\nТил — ол јаҥыс јерде кыймык јогынаҥ турган энчи-байлык эмес. Ол јаантайын ичкери ӧзӱмде, тирӱ кижидий кыймыгуда. Билим-наука оны бастыра јанынаҥ аайлада шӱӱп јат, ӧзӧтон јолын илелеп, чокумдап, јартап јат.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды ла бистиҥ университеттиҥ ишчилери, ӧскӧ дӧ билимчилер бу ӧйдиҥ туркунына кӧп лӧ јаан шиҥжӱлер ӧткӱргендер, бичиктер ле учебниктер jазагандар, школдорго керектӱ ӱредӱлик ээжилер белетегендер. Бистиҥ атту-чуулу билимчилерис Сазон Суразаков, Александра Тыбыкова, Василий Тадыкин, Степан Каташев ле ӧскӧлӧри де алтай тил билимге бойыныҥ камаанын јетиргендер.\nJе бÿгÿн алтай тилдиҥ öзÿмин оноҥ ары тыҥыдарга шиҥжÿлӱ иштер öткÿрери сÿрекей jаан учурлу. Темдектезе, алтай тилдиҥ јартамалду сӧзлиги эмезе алтай тилдиҥ алфавидиниҥ эмдиги айалгазы ла о. ӧ.\nТилдиҥ сурактары, чындап та, јӱрӱмдик учурлу деп, тегин айдылбаган. Элдеҥ озо экономика, политика, оныҥ кийнинде культура, тил болзын деп турала, бӱткӱл эл-јондор до кунурап калгандар. Арасей империяда улусты башкараачы иштерге орус тилди, оныҥ грамматиказын ла литературазын билери аайынча диктант ӧткӱрип, алатан ченемел болгон. Эмдиги Арасейде президенттиҥ баштаҥкайыла госслужбага улусты ишке орус тилдиҥ диктанты ажыра алар сурактар јолду тура берди. Республикаларда, орустап айтса, национальный идентификацияла колбулу иштерге улусты тӧрӧл тилин билери ажыра алар керек.\nАлтайлар бойыныҥ кӱӱниле Арасейге кожулып, бу јӱс јылдардыҥ туркунына телекейге јолды орус тил ажыра ачат, бис орус цивилизацияныҥ улузы болуп јадыбыс. Оныҥ учун орус тилди јакшы билетени, анчада ла алтай школдордо орус тилди тереҥжиде ӱренетени сӱрекей учурлу, анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордыҥ тилдерин кичеенип ӱренетени бӱгӱнги јӱрӱмде керектӱ болуп јат.\nЭмдиги ӧйди Интернеттиҥ ӧйи дежет. Соцсетьтерде каа-јаа да болзо, анаҥ-мынаҥ алтай сӧстӧр бичилип турат, алтай эрмек угулып келет. Ӧзӱп келген јаш ӱйе бой-бойыла алтайлап Интернет ажыра куучындажар арганы тыҥыдатаны, электрон система ажыра ÿренетени јаан учурлу керек болуп jат.\nБу конференцияныҥ ижинде алтай калыктыҥ јарлу ла тоомјылу улузы, культураныҥ ла билимниҥ ат-нерелӱ јайаачылары туружып турганы сӱрекей јарамыкту ла ижемјилӱ деп айдарга турум. Нениҥ учун дезе, тӧрӧл тили учун сананып эмезе санааркап јӱргени, тӧрӧл јериниҥ салымыла биригип калганы — чогулган улусты бир калык-јон эдип бириктирет, телекейлик тилле оны «чогулган улустаҥ чоҥ нация бӱдет» деп јартап айдып јадылар. Оныҥ да учун тӧрӧл тил јогынаҥ калык та јок болорын качан да ундыырга ла билбеечи болорго јарабас. Ол агару Алтай jеристиҥ ле Арасей Тöрöлистиҥ тазылданган тазылы.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №4,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №4,1


Крещениениҥ байрамы - altaicholmon\nКрещениениҥ байрамы јербойында јаҥжыкканы аайынча озолондыра белетелген јерлерде ӧдӧр.\nБу кӱнде православный христиандар «иордандарда» — суулардыҥ тожын оодып, озолондыра белетелген јерлерде сууга кирер, мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар. Улус сууга кирер јерлерди православный мӱргӱӱлдиҥ улузы бойыныҥ јаҥыла эки катап аластап јат — чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн Крещенский сочельник ле эртезинде Крещениениҥ байрамы кӱндерде.\nКрещениениҥ байрамын темдектеер јерлерде суулардыҥ чыҥдыйын Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери озолондыра шиҥдеп кӧрӱп јат. Байрамла колбулу јерлерде јеткер-неме болбозын јеткилдееринде МЧС-тыҥ, МВД-ныҥ, медицинаныҥ, муниципалитеттердиҥ ишчилери туружар. Бу улус андый јерлерде чаган айдыҥ 18-чи кӱниниҥ 23 саадынаҥ ала чаган айдыҥ 19-чы кӱниниҥ 19 саадына јетире ӧйдиҥ туркунына дежурство тӧзӧп јат, сууга кирген улуска изӱ чай-неме белетелер деп, республикан МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет. Тергеебистиҥ кажы ла муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ јеринде улус сууга кирер јерлер озолондыра јӧптӧлип калган. Горно-Алтайскты алар болзо, јаҥжыкканы аайынча Пионерлердиҥ ортолыгыныҥ ла «Автодордыҥ» јанында Майма сууда андый јерлер белетелер. МЧС-тыҥ ишчилери улус сууга кирип, мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар тушта ајарыҥкай болзын, бойыныҥ эди-каныныҥ арга-айалгаларын ајаруга алып турзын деп баштанат. Аймактарда бу байрамды база јаҥжыгып калган јерлерде темдектеер.\nКалганчы јылдарда бистиҥ тергееде, бӱткӱл ороондо чылап ок, бу байрамга учурлай белетелген аҥылу јерлерде сууга кирерге кӱӱнзеп турган улустыҥ тоозы кӧптӧйт, анчада ла јашӧскӱрим ортодо. Анайда ок бу байрам кӱнде улус суулардаҥ ичерге, јаҥын јаҥдаарга «агару» суу алгылайт.


Алтын боочы ашкан Арутай\nКанча јылга «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында коштой иштеп јӱрген Арутай Модышевич Адаровтыҥ алтын јажына бичимел бичиирге отурым. Оныҥ эткен ончо керектерин, јакшынак баштаҥкайларын эзедип, мынайда санандым: бир ле кижиге салым канча јайалта сыйлайт, канча ӧктӧм санаа-амаду берет. Jе ол јайалтарды ӧйинде ачып, санаа-амадуны бӱдӱрип, јӱрӱмде олорды калыгына, тӧрӧлине учурлап, јолын таап барары кӧбизинде кижиниҥ бойынаҥ\n«Эл-јонныҥ јилбӱлери ајаруга алылар…»\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников Турачак аймакта агаш кезилип турганыла, Чой аймакта Паспаул јуртта агаштаҥ не-немелер эдип чыгарар предприятие тӧзӧлӧриле колбулу сурактар аайынча јуун ӧткӱрген. Ишмекчи туштажуда АР-дыҥ шиҥжӱ ӧткӱрер органдарыныҥ, прокуратуразыныҥ ла МВД-зыныҥ башкараачылары, Турачак ла Чой аймактардыҥ, Тондошкодогы ла Паспаулдагы јурт јеезелердиҥ јаандары турушкан.\nАлтын колдорлу, ак санаалу таай эјебис\nБистиҥ таай эјебистиҥ ады-јолы Чербыкова (Санашева) Валентина Табуевна. Эјебис эмди Кӧксуу-Оозы аймагыныҥ (алдында јылдарда Кан-Оозы аймагы болгон) агаш-ташка курчаткан, агын-суузы јайылган, кузук-јиилеги ээлген Сугаш јуртында чыккан. Ол ӧйдӧ эјелери ле акалары Айылчы, Акчабай, Федор, Сергей, Аня сыйынду болдыс деп сӱӱнгилеген ле болор.\nКурч сурактар шӱӱжилди\nКӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Jаргылыктыҥ ӧргӧӧзинде ведомстволор ортодо билим-практикалык конференция ӧтти. Оныҥ туружаачылары «Уголовный, уголовно-процессуальный јасактардыҥ новеллалары ла јаргылардыҥ, прокуратуралардыҥ, озолодо шылу ӧткӱрериниҥ, адвокатураныҥ ла кезедӱни бӱдӱрериниҥ органдарыныҥ ижинде тап-эриктерди тузаланарыныҥ јаан учурлу сурактары» деген тема аайынча куучын ӧткӱрдилер.\nБийик усту спортчылар ӧскӱрер школ\nАлтай Республиканыҥ спорттыҥ бийик кемдӱ устарын таскадар школы (ШВСМ) тӧзӧлгӧнинеҥ ала он беш јыл ӧдӧ берди. Бу ӧйдиҥ туркунына анда ороон, Европа, телекей кеминде ӧткӧн маргаандарда тергеебистиҥ адын бийик кӧдӱрген спортчылар таскадылган ла эмди де таскадылат. ШВСМ тӧзӧлгӧнинеҥ ала оны јаҥыс ла республикада эмес, је анайда ок ороон до ичинде ады-јолы јарлу тазыктыраачы Мӧҥӱнчи Яйтаков\nJаҥыртылган спортзал ачылды\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников кӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Боочы јурттагы 76 бала ӱренип турган школдыҥ капитальный ремонт ӧткӱрилген спортзалыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушты. Бу јуртта текши тооло 300 кижи јуртайт.\nМал-ашты азу тиштердеҥ корыырга\nБӱгӱнги куучын бӧрӱле колбой бистиҥ јерде тӧзӧлип калган айалга керегинде. Быјылгы айалга чала кайкамчылу болуп калтыр. Бистиҥ тергеениҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ јааны Айдар Ойношев мынайда куучындаган:«Jаҥжыкканы аайынча кӱскиде кеткин эликтер бистиҥ јерге ырбап келзе, бӧрӱлер олорды истежип, база келет ле тоозы кӧптӧй берет.\nГ. И. Чорос Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреадын талдагар!\nАтту-чуулу јурукчы, јондык ишчи Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2017 јылдагы лауреадын талдаар ӧй јууктап келди. Jаҥжыкканы аайынча лауреаттыҥ адын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары адаар. Айдарда, бӱгӱн тоомјылу, учурлу сыйдыҥ лауреадына башка-башка организациялардыҥ, ӧмӧликтердиҥ кӧстӧгӧн кандидаттарыныҥ ады-јолдорын, эткен-бӱдӱрген ижи-тожын јарлайдыс.\nЭжиги ончозына ачык\n2007 јылда бистиҥ калада бассейн ачылган. Эмди оны тыш бӱдӱмиле каланыҥ эҥ јараш тураларыныҥ бирӱзи деп адап турулар. Спортло тазыктырынар бу турада эжинеринеҥ башка тренажерный зал, инфракрасный кабина, массажтыҥ кыбы, сауна, парикмахерский, фито-бар иштеп јат.\nТекшироссиялык албаты фронтыныҥ Алтай Республикадагы активисттери ле эксперттери ОНФ-тыҥ тергеелик конференция-јуунын ӧткӱрген. Анда 2017 јылда эдилген иштиҥ, ОНФ-ныҥ республикада бӱдӱрип турган ӱлекер-проекттериниҥ турулталары кӧрӱлген.\n… 25 26 27 28 29 30 31 32 …


Кару болчомдор! Бу бичигеште модор сӧстӧр. Ол не дегени, билереер бе? «Модор сӧстӧр» деп учуры јок ойын сӧстӧрди адап јадыбыс. Орустап «скороговорки». Алтай модор сӧстӧр эки башка\nКижиниҥ јаштарын чолологоны\nЈажынып ойногондо, тоологон сӧстӧр\nСабарларла ойногон ойын. «Айыл тутканы»\nӰч аҥчы керегинде\nКару болчомдор! Бу бичигеште – модор сӧстӧр. Ол не дегени, билереер бе? «Модор сӧстӧр» деп учуры јок ойын сӧстӧрди адап јадыбыс. Орустап – «скороговорки». Алтай модор сӧстӧр эки башка. Бир канчазы тегин ле айдылган, је чокым ритмикалык кеберлӱ ле байлык рифмалу сӧстӧр. Олорды оок балдардыҥ тилин темиктирерге, албаты чӱмдеген. Экинчи бӧлӱк модор сӧстӧрдӧ качан да болбойтон каткымчылу учуралдар кӧргӱзилген.\nМынаҥ, мынаҥ мынычак,\nМынаҥ ары – тегенек.\nКырда, кырда кылыр ак,\nКыр агажы – тегенек,\nАлты бутту аласар,\nАйлы јаҥыс ботпонок.\nЈӱгӱре-јӱгӱре, јум таптым,\nЈум алдынаҥ тарак таптым,\nТаракты апарып, таадама бердим.\nТаадам меге сагалын берди,\nСагалын апарып, кӧлгӧ бердим,\nКӧл меге кӧбӱгин берди.\nКӧбӱкти апарып, ийнекке бердим,\nИйнек меге сӱдин берди.\nЈайып-јуйып ичип отурзам,\nКойонок келип кожо ичти.\nКолым мениҥ «тырс» этти,\nКойонок сӧӧги «корс» этти.\nЈӱгӱрип-јӱгӱрип, јуҥ таптым,\nЈуҥ алдынаҥ тарак таптым.\nТаракты алып, Таптанга бердим,\nТаптан меге сагалын берди.\nСагалды алып, кӧлгӧ бердим,\nКӧбӱкти алып, кӧк уйга бердим,\nКӧк уй меге сӱдин берди.\nЈайып-јуйып ичип алдым,\nЈаан бажыма ок тийди,\nЈайпас эдип јыгыл калдым.\nКырда, кырда кузук бар,\nКуу кижиниҥ бажы бар.\nТаарманда талкан бар,\nТас кижиниҥ бажы бар.\nБисте, бисте билӱ бар,\nБичик-билик тууда бар.\nТузалуда тузы бар,\nТурган малда турлу бар.\nТуу-кырда тура бар,\nТурачакта уулдар јажынган.\nКем озо табылар,\nОныҥ бажы јарылар.\nБилдим-билдим, биле чокол,\nЧоколдыҥ чокту белек.\nБелектиҥ беш агаш,\nАгаштыҥ арман кузук.\nКузуктыҥ кубан кер,\nКердиҥ кер тарал.\nТаралдыҥ тайтыл ӧзӧк,\nӦзӧктиҥ ӧрмӧн кайчы.\nКайчыныҥ кара бычак,\nБычактыҥ бычыл тот.\nТоттыҥ тош кара,\nКараныҥ кара тот.\nБилдим-билдим, биле чаба,\nЧапчы кайа, кайа дедим,\nКамчы маас, маас дедим,\nАрба јиме, јиме дедим,\nЈуу тогус, тогус дедим,\nТокшын белек, белек дедим,\nБеер талкан, талкан дедим,\nТаар тӧгӱс, тӧгӱс дедим,\nТӧрбӧ карыш, карыш дедим,\nКара јерим, белим дедим,\nЈети алда, алда дедим,\nАлты кулаш, кулаш дедим,\nТуу тулган, тулган дедим,\nТусту баштык, баштык дедим,\nИрик койдыҥ мӱӱзи дедим.\nЧоколдыҥ чокту белек,\nАгаштыҥ арман кузук,\nКузуктыҥ кунан кеер,\nКеердиҥ кер тарал,\nТаралдыҥ тайтыл ӧгӱс,\nӦгӱстиҥ оймок кайчы,\nБычактыҥ бычын тоош,\nКараныҥ каш кижи,\nКижиниҥ киш јака.\nЈаман ады – корокой.\nМен, мен – мечиртке,\nМенеҥ јаман кучыйак –\nОрто тӱшкен куйушкан.\nОтурган јери ойдык, тас,\nБаскан јери тайкак, тас.\nТас, Тастаракай –\nТаманы јок корокой.\nАтка минзе, чабаган,\nАйылга кирзе, копчы.\nЭэриниҥ каажызы јок,\nӦдӱгиниҥ ылтармыжы јок.\nЭски капта кулак јок,\nТас кижиде ук јок.\nКачары ӱйттӱ Тас,\nКејири куртту Тас.\nКайчы, кайчы «калт» этти,\n«Калт» этти деп, кем айтты?\nТаай эјези-бий айтты.\nБий айтты деп, кем айтты?\nБий-каанныҥ кулы айтты.\nКул айтты деп, кем айтты?\nКутуктаҥ келген мал айтты.\nКайчы, кайчы «каҥк» этти,\n«Каҥк» этти деп, кем айтты?\nКижидеҥ келген таай айтты.\nТаай айтты деп, кем айтты?\nТаай энези бий айтты.\nБилдирлӱде шал айтты.\nШал айтты деп, кем айтты?\nШалмарлу ӧбӧгӧн айтты.\nБаза калтан кул айтты.\nКутуктаҥ келген шал айтты.\nШалыр кийимдӱ эмеен айтты.\nБий кижиниҥ бажы бар.\nКуурманда кузук бар,\nКул кижиниҥ бажы бар.\n- Не табыш бар?\n- Алтай бажынаҥ.\n- Нени алдыгар?\n- Ӧтпӧк алдыс.\n- Ӧтпӧгӧӧр кайда?\n- Ийт јиген.\n- Ийдигер кайда?\n- Камышка кирген.\n- Камыжаар кайда?\n- Ӧрткӧ кӱйген.\n- Ӧртӧӧр кайда?\n- Јаҥмыр ӧчӱрген.\n- Јаҥмыраар кайда?\n- Јерге кирген.\n- Јереер кайда?\n- Кар бӱркеген.\n- Караар кайда?\n- Чана истеген.\n- Чанагар кайда?\n- Аҥчы кийген.\n- Аҥчыгар кайда?\n- Бу отуры.\nБӱгӱн, бӱгӱн тӱжендим\nМӱркӱт адам канадын.\nКара уйымныҥ мӱӱзин\nКазыкка кагып тӱжендим.\nКааннаҥ келген кара адым\nТойго сойып тӱжендим.\nТӱӱнчекче, тыт кӧрдим.\nАтыйым-бытыйым бий сарайы,\nСарайдыҥ саҥ кудур,\nКудурдыҥ уулы шылтай,\nШылтайдыҥ шылы јактай,\nЈактайдыҥ јарым бичик,\nБичигештиҥ муҥ кире,\nКирелейдиҥ кичин ачын,\nАчынайдыҥ айман телегей,\nТелегейдиҥ тек кулун,\nКулунныҥ куба кемин,\nКеминниҥ керт тайга.\nМЕРГЕН ЛЕ АЙАНАНЫҤ ОЙЫНДАРЫ\nБир – билӱ\nЭки – эгӱ\nӰч – ӱлгӱ\nТӧрт – тӧжӧк\nБеш – белдӱш\nАлты – аркыт\nЈети – јер\nСегис – серке\nТогус – торко\nОн – орын\nБир – бука\nЭки – эчки\nӰч – ӱзӱт\nТӧрт – тӧӧ\nБеш – бее\nАлты – айгыр\nЈети – јеек\nСегис – сек\nТогус – торбок\nОн – јылан\nОн – ийт\nЈирме – тийиҥ\nОдус – бӧрӱ\nТӧртӧн – тӧӧ\nБежен – белек\nАлтан – тайак\nЈетен – кӧжӱӱр\nСегизен – булгууш\nТогузон – сокы\nЈӱс - јымыртка\nЭргек – Башпарак, Бетпейек\nУс сабар эмезе уч сабар – Бажы-Кырлу, Бадан-Тырмак, Беди-Шили, Балалу-Ӱдек\nОртон сабар – Ортон-Мерген, Ортон-Оймок, Тере-Сокы\nАды јок сабар – Алтын-Сары, Обо-Чечен, Тедей-Бакчы, Ойо-Чечен\nЧычакай – Кичӱ-Бий, Кичӱ-Быйак, Кичӱ-Баай, Чычайак, Чылдыр-Чимик, Кичӱбей\nБир, эки, ӱч, тӧрт, беш –\nКиске ӱредип јат.\nКиске ле чычканды кожуп јат.\nКаруузы – чычкан.\nКиске бар, чычкан јок,\nМен барадым бедиреп.\nБир, эки, ӱч, тӧрт, беш,\nАлты, јети, сегис, тогус, он.\nКапшай барып јажынгай.\nЭмди база сакыбайдым,\nСлерди барып бедирейдим.\nБир бала эки колыныҥ сабарларыныҥ баштарын бириктирип, чадыр айылга тӱҥей эдип, јайа тудуп алар. Экинчи бала ол айылга кирерге, јӧп сурап јат. Озо ло баштап эргектиҥ ле ус сабардыҥ ортозындагы јаан ӱйттеҥ баштаар:\n– Бу јаан тежиктеҥ (ӱйттеҥ) кирейин бе?\n– Јок, ол мениҥ тӱнӱгим – деп, баштапкы бала каруу берер.\n«Экинчи тежиктеҥ кирейин бе?» дезе, «Јок, ол мениҥ сарлыгымныҥ јадыны» деген каруу болор. «Ӱчинчи тежиктеҥ кирейин бе?» дегежин, «Јок, ол мениҥ тӧӧмниҥ јадыны» деер. «Тӧртинчизинеҥ кирейин бе?» деп суранза, «Јок, ол мениҥ койымныҥ јадыны. Мынаҥ кир» деп, нӧкӧри алакандарыныҥ ортозындагы јаан ӱйт јаар кӧргӱзер. Онызы айылга алдынаҥ ӧрӧ кирейин деп колын сунза, нӧкӧри оныҥ колын кыпсый тудала сураар:\n– Не келгеҥ?\n– Адам јыду койон аткан. Оныҥ эдин кайнадарга, кара казан сурап келдим.\n– Казан аркыттыҥ кийнинде. Киреле, алал.Калак, кирип јадала,эжик ӱйдинде јаткан каруулчык сары ийдиме туттурдыҥ. Анаҥ качар дейле, тоҥ тезекке тайкылып јыгылдыҥ. Бозого алдында јаткан кату тереге бӱдӱрилдиҥ. Эжик бажында темене кадап салгам, сайдырдыҥ. Кажаанныҥ ары јанында алмыс-јелмиске алдырып ийдиҥ – деер.\nЭкинчизи «Адып-тудуп ал!» дейле, тӱрген уштылып чыгарга албаданар. Айыл туткан бала оныҥ колын алакандарыла бек тудуп аларга чырмайар. Каптырып, чыгып болбой калганы сабарларын чыт этире јудруктанып алар. Тудуп алганы сурап јат: «Шукшулайын ба? Тӧбӧлӧйин бе?»\n«Шукшула» дезе, јудрукты сабарыла чукчып ачар. «Тӧбӧлӧ» дегежин, јудругыла ӱстинеҥ кагып ачар. Ачылган сабарларды коштой отурган балдарга ӱлештирер. Јаан сабардаҥ – эргектеҥ баштаар: «Ме, сеге – тӧжи». Ус сабарды берип айдар: «Ме, сеге – кабыргазы». Ортон сабарды берип, «Ме, сеге – јарды» деер. Ады јок сабарды (тӧртинчи сабарды) бергенде, «Ме, сеге – јодозы» деп айдар. Чычакайды јеҥдирткен кижиге берип айдар: «Ме, сеге – јыду кара богы».\nБожонып чыга берзе, ол «айыл тудар». Божодып ийгени «айылга» кирерге суранар.Анайып, ойын јаҥынаҥ баштала берер.\nӰч нӧкӧр аҥдап барган. Олор бир ӧзӧктӧ кујурга келеле, аҥ сакыыр деп шӱӱшкен. Аттарын буулап койоло отургажын, тӱнде јызырт-мызырт табыш угулган. Ӱчӱлези кујур јаар адып ийерде, «тазырт» эдип калган.\n– «Тазырт» эткени немези? – деп, бирӱзи сурады.\n– Табарар јерди таап барды, «тазырт» этпей канайтсын. Сыгынныҥ мӱӱзи «шылырт» эткен эмей – деп, экинчизи айтты.\nТаҥ адарда, јыгылган сыгынды кӧрӧр деп баргажын, ӱч ады јыга аттырткан јаткылады. Мыны кӧрӧлӧ, ӱчӱ јӧптӧшкӧн: кӧскӧ лӧ кӧрӱнген немени – чымылды да болзо, адар.\nБаскылап бараткажын, бирӱзиниҥ бажына кӧгӧӧн коно берди. «Кыймыктанба!» дейле, бир нӧкӧри адып ийерде, оныҥ бажы ӱзӱлеле, чарчай берген.\nОны кӧрӧлӧ, ӱчинчизи айткан: «Бата-а, байа талкан јип јадарда, сагалы барбаҥдап турган. Эмди бажы кайда барт?»\nБаза ла ӱч аҥчы аҥдап барган. Баскылап отургажын, айуныҥ ичегени кӧрӱнген. «Кӧксимди айландыра армакчыла буулагар. Мен ичегенге кирейин. Армакчы тыҥый ла берзе, оны кайра тартаар» дейле, бирӱзи ичегенге кире берген.\nАрмакчы тыҥый ла берерде, эки аҥчы бар-јок кӱчиле нӧкӧрин чыгара тарткан болтыр. Кӧргӧжин, оныҥ бажын айу ӱзе тартып салтыр.\n– Бу байа ичегенге кирип јадарда, башту болгон беди? – деп, бирӱзи сураган.\n– Байа таҥкы тартып отурарда, бажы бойында ла болгон эди – деп, экинчизи ого каруузын берди.\nОзодо бир сӱреен байчыл келин болгон дежет. Ол бир катап кӧрзӧ, јаан сууныҥ ары јанында бӧрӱ койлорды тудуп турган. Ол келеле, байлу сӧстӧрлӧ айткан:\n– Агаачыныҥ ары јанында јоон агаш, јоон агаштыҥ кийнинде кажар агаш, кажар агаштыҥ кийнинде улыычы маараачыны тудуп јат.\nУлус оҥдобогон. Бойы канча ла кире кыйгырарда, бӧрӱ барбаган. Арт-учында ол кабайда јаткан уул баланы алала ыйладарда, бӧрӱ качкан дежет.\nОноҥ бӧрӱ айткан эмтир: «Кыс кижини кӧрзӧм, кыјыгым курыыр. Ӱй кижини кӧрзӧм, каткым келер. Уул кижини кӧрзӧм, богоно сӧӧгим «борт» эдер, болчок јӱрегим «барт» эдер».\nАК-САГЫШ ЛА КАРА-САГЫШ\nАк-Сагыш ла Кара-Сагыш деп эки карындашта ак уй, кара уй, ак ат, кара ат, ак ийт ле кара ийт болгон. Бир катап карындаштар олорды ӱлешкен эмтир. Ак-Сагыш ак тындуларды алган, Кара-Сагыш караларын алган. Олор јӧӧжӧзин коштоп, малын айдап баратканча, Кара-Сагыш айткан:\n– Ак-Сагыш, ол ак уйды сойып јиик. Биске кара да уй једер.\nАнайып, ак уйды карындаштар сойло, јип салган. База бир кӱн јортыпбарадала, Кара-Сагыш база ла айтты:\n– Ак-Сагыш ол ак атты сойып јиик. Биске кара да ат једер.\nАк-Сагыш база ла јӧпсинди, ак ат јилди.\nОноҥ Кара-Сагыш ак ийтти Ак-Сагыштаҥ база сурап, јип салды.\nБир кӱн Ак-Сагыш уйкунаҥ туруп келзе, Кара-Сагыш кара уйды, кара атты, кара ийтти алганча јӱре бертир. Ак-Сагыш јолын улалтып баратканча, сары-сары талдарлу арал кӧрӱнди. Аралга кирип барза, јапаш турды. Арыган бойы јапашка киреле, конор деп сананды. Кӱн ажып барадарда, јапашка тӱлкӱ кирип келди. «Арка јердиҥ чычкандарын тудуп јиир деп турала, Кӱн ашканын билбей калтырым, а-а» дейле, јадып уйуктай берди.\nКызыл эҥир кирип турарда, койон јетти. «Аралдыҥ сагалагын јип туруп, эҥир киргенин билбей калдым» дейле, јадып уйуктай берди.\nТӱн койыла берерде, айу јетти. «Кара мӧштиҥ кузугын тӱжӱрип турала, тӱн киргенин билбей калдым» деп айдала, база ла јада берди.\nКараҥуй тӱн текши кирерде, бӧрӱ кӱлӱк јеткен. «Караты-Каанныҥ ак малы суу јогынаҥ кырылып јат. Оныҥ эдин јип, тӱн койылганын сеспей калтырым» дейле, јада тӱшти.\nАнча-мынча бололо, койон шыпылдады:\n– Јерди каза-каза келгенде, тоҥмок суу чыгып келер деп, алдында ада-энем айдатан эди.\n– Тойоэт јип аларга турум.Андый неме айтпа – деп, бӧрӱ койонды арбады.\nАк-Сагыш јадала, олордыҥ куучынын јазап угуп алды. Таҥ адарда, аҥдар курсагын табарга, тарап-таркай берди. Ак-Сагыш јапаштаҥ чыгала, Караты-Каанныҥ јуртын кӧстӧп, базып ийди.\nЈедер јерге келгежин, Караты-Каанныҥ ак малы, албаты-јоны суу јогынаҥ шыралап, кырылып јаткан болтыр. Ак-Сагыш каанныҥ каалгалу эжигин кайра ачып, кирип келеле айтты:\n– Мен слерге суу табып берзем, нени беререер?\nКараты-Каан карсылдада каткырды:\n– Сен, јокту тербезен, сууны кайдаҥ табатаҥ? – Оноҥ ӧчӧгӧн айас айтты: – Сууны тапсаҥ, ак малымныҥ тал-ортозын берерим, азыраган балдарымныҥ кичӱзин берерим.\nАбакайын кычырала, алама-шикирле Ак-Сагышты тойо азыразын деди. Аштаган-суузаган Ак-Сагыш тойоло, алкы бойы амырайла, Караты-Каанныҥ эжигинеҥ чыкты. Кара јерди казала, тоҥмок сууны чыгарып, суузаган ак малды, торологон албаты-јонды – ончозын суула тойдырды.\nКалапту бӱткен Караты-Каан кайа кӧрӱп ыйлайт, бери кӧрӱп каткырат. Айткан сӧс – аткан ок. Ак-Сагышка јарым јӧӧжӧзин, Кымыс деген кичинек кызын берди.\nАк-Сагыш эжин ээчидип, талдап алган јери јаар малын айдады. Ак-Сагыш ла Кымыстыҥ алын эдегине бала базып, кийин эдегине мал базып, эҥке-тоҥко јуртап јаткажын, Кара-Сагыш аказы једип келген турды. Карындажыныҥ байыганын кӧрӱп, мекеленип сурады:\n– Ак-Сагыш карындажым, сен ненеҥ улам мынайда байыдыҥ?\nАк-Сагыш кӧп сананбай, сары тал ӧскӧн аралдагы јапашты айдып берди. «Анда ла јатсаҥ, байыырыҥ» деди.\nАрыган-јобогон Кара-Сагыш аралга једип барза, чындап та, сары-сары талдыҥ аразында јапаш турды. Ол ого кирип, иргеге јадала, амырай берди.\nКӱн кырдаҥ ажып јадарда, јапашка кызыл тӱлкӱ кирип келеле, «Арканыҥ чычканын јип, Кӱн кырдаҥ ашканын билбей калдым, а-а» дейле, јадып уйуктай берди.\nКызыл эҥир кирип турарда, ак койон јетти. «Јеекен аралдыҥ сагалагын јууп, эҥир киргенин билбей калдым» дейле, јадып уйуктай берди.\nБӱрӱҥкӱй эҥир кирип турарда, айу ӧрӧкӧн кире конды. «Кара агаштыҥ кузугын терип, караҥуй киргенин билбей калтырым» деп айдала, база ла јада берди.\nЭҥир-тӱн ӧтти, кӧк бӧрӱ једе конды. Айткан куучыны мындый болды: «Батазын, Караты-Каанныҥ малы суугатойыптыр. Кара айгыры маҥдайыма тепти. Оныла согужып, эҥир-тӱн ӧткӧнин билбей калтырым».\nОны уккан Кара-Сагыш чыдажып болбоды. Карсылдада каткырып ийерде, кӧк бӧрӱ јиндӱ кардын јара тартты.


Баштапкы катап јарлады - altaicholmon\nЭҥ ле бийик ишјалды РФ-тыҥ акча-манат аайынча министри алат, оныҥ ай сайын алып турган ишјалы 1 млн. 700 муҥ салковой. Экинчи јерде экономикалык ӧзӱмниҥ министри—1 млн 300 муҥ салковой.\nОноҥ ары мындый:\nэнергетиканыҥ министри —1 млн 200 муҥ салковой;\nМЧС-тыҥ министри—954 муҥ салковой;\nпромышленность ло садуныҥ министри—921 муҥ салковой;\nсвяьтыҥ министри—472 муҥ салковой;\nкультураныҥ министри—467 муҥ салковой;\nкӱнчыгыш таланы ӧскӱрери аайынча министр—463 муҥ салковой;\nКавказ аайынча министр—453 муҥ салковой;\nјурт ээлемниҥ министри—451 муҥ салковой;\nстроительствоныҥ министри—443 муҥ салковой.\nБу акчага министрлердиҥ премиальный акчалары ла командировочный акчалары кирбей јат.


Ветерандардын 1уруминен - 3 Марта 2009 - Шебалинская районная газета "Сельская Новь"\nГлавная » 2009 » Март » 3 » Ветерандардын 1уруминен\nБеш ичинин Шыргтайты 1уртынын тиру 1уректу ветерандарынын «Чанкыр» омолиги 1уректери окпоорип, костори кун чогыла чагылып, куузнеп, улу байлу Канн Чарас ичинин кундулу Козул 1уртынын омок-седен, костори чокту, колдоры кокту Эл-1онына торолистин коручыладрынын байрамына учурлай ойын-окнцертту айылдап барып келдирел.\nЭзен деген состоринде\nЭзен сураган колдорында\n1урум-салым сан башка, 1е 1уретени 1ус башка. Бу 1ус башка салымду 1урумде эр улустын учуры 1аан. Олорды тоор керек, олорды кодурер керек. Ончо эр улусты ла уулчактарды бу 1аан учурлу байрмала уткып, бек су-кадык. Бийик 1едимдер куунзейдис.\nАлтайыс бар да албатыбыс та бар,\nАлбатыбыс бар да 1анарыс та бар.\nАлтай албатыда 1анары 1ок бир де байрам отпой 1ат. Онын учун бу да байрамды бис мындый 1анарла баштадыс:\n1анар кожон 1айаалык,\n1аандардан келген 1анарды\n1аш уйебис улалткай.\nЧарас сууны 1акалай\nКайын агаш шуулага1.\n1анар кожон 1айылагй.\nКажы ла кижиде бойынын чыкка-оскон 1еринен балу ла кару не бар?!\nАлтай деген 1ерис бар.\nБеш ичи деген алтайда\nШыргайты деп 1уртыс бар.\nБойыстын Шыргайтыбыс керегинде кожонло Козулдин улузын кайкадып, сонуркаттыс. Олор биске удура «Козул» деген кожонын база сыйлады.\n1урум ондый 1араш,\n1урумге 1уткуур керек!\n1урумди 1урер керек!\n1урумди суур керек!\n1араш 1урум учун тартыжарга Ада-Торолин корып. Торол Алтайыстан канду 1ууга коп уулдар атанган эди. Коп эрлер. Адалар кайра 1анбаган. 1ен 1астанып 1ыгылган эди… Шыргайты 1уртта 1уунын туружаачыларынан эмди эзен бир ле Кижи арткан. Ол А. К. боделуков. Козулде бир де 1уучыл артпайтыр. Айдарда, Л. В. Кокышевтин «Адалар» деп улгерин оныла кожо 1аныс класста уренген кижи, адазын 1уудан сакып болбогон 1уучылдын кызы 1ети сары соокту 76 1ашту орокон Раиса Сурмеевна Рыжкина 1уудан 1анбаган адаларга учурлап кычырды. Бу ойдо залда отурган улустын костори 1ашталып турды. Раиса Суремеевна бу барган артисстердин эн 1ааны да болзо, 1е омок 1уректу Кижи. Алтай Ады – Пионер, онын учун узе ле немени «Будь готов – всегда готов» деген девизиле эдер.\n1уу-чактын ойинде тылда иштеп, шыралай-боролой бала-барказын азыраган энелер – эмди – 1аанактар база бар ла эмтир. Олорго учурлап Л. А. Сурусманова «Орой» ло «Алтайым» деп кожондорын ла «Эне» деп Дмитрий Табачаковтын улгерин сыйлады.\nКажы ла 1аан 1ашту Кижи бойынын ойинде 1аш та болгон, 1араш та болгон. Суушту де болгон, суугени де болгон. Онын учун ол 30-50 1ылдардын кыстар-уулдарына учурлап, 1аш ойлорин эске алынзын деп, «Вот кто-то с горочки спутстился2 деп кожон сыйлаган.\n1аскыда 1айылаган 1араш чечектердий, 1араш ла ачык 1уректу, эру чырайларлу Байару ла Айнура деп 1араш аттарлу баркы-кызычактарыс бойлорынын экпинду «Восток 1еринин» ле «Хип-хоп» деп би1елерин келер ойдин торолин корыйтан уулчактарга сыйладылар.\nТелекей устинде текши 1арлу «Катюша» деп кожонды (Алтай тиле) бы1ылгы 1арлалган «1ииттердин 1ылына» учурлап. Козул 1урттын 1ииттерине сыйладыс.\nЗалда отурган улус анырлардый айрылышпас, турналардый карузышкан, 1аш тужундагы 1уректеринде чагылган изу суужин 50 1ылдын туркунына соотпогон, беш бала азыраган 17 баркалу, ырысту билелу, колында балалйка тудынган мундус соокту Майя Куйруковна ла очы соокту Михаил Булбакович Кокпоевтердин кожондогон кокыр частушкаларын изу колчабыжула узак утукудылар. Майя Куйруковнанын балалайканын кылдарны 1уректерди кодурилтиде согуп турган эпчил колдоры ла оду, коо, 1араш уни улусты коркышут 1илбюиркетти. Айла состорди де бойы ла ары 1анынан таап, чумдеп турар Кижи. Михаил Булбакович орокон 1ажы база 1аанап та брааткан болзо, 1е эдиски уни эмдеги ле 1араш. Ончо 1анарды 1арандырып турган неме – ол эр кижинин уни ийне.\nКороочилерди база тын 1илбиркеткен немее – ол алтай албатынын сууген Л. В. Кокышевтин страницаларынан айылдап келген геройлоры. Европаны эбирип, эки куннен Москвада, арасейди эбирип, алты куннен Козулге келген «Каракай» ла «Нахай Ногоевич» албаты-1онды коркышту каткыртты. Ол рольдорды энеден чыгарда артист болуп чыккан эрке кызы Елена Борисовна Могулчина ойногон. Эмди ол беш баланын энези, он баланын 1аааназы, иштин ветераны, ойын-кокыр суур коырчы «Тастаракай».\nАнайда ок 1уулган улус Шыргайтынын ветерандарынын совединин эн турумкай ишчизинин Борбуева Коавдия Андреевнанын, карганактардын «Эригип билбес ус колдор» деп клубтарында эткен эдимдерин 1ууп апарала коргускен выставказын ла советтин 1уруми ле ижи-тожы керегинде альбомдорын коркышту 1илбиркеп коргиледи.\nОйын-1ыргалдын учын «Ойойым» деп ол 1ерге келиштире чумдеп салган экпинду частушкалар ла ойто ло сууген учурлу «Атанардын 1анарыла» тугестис.\nКозул 1урттын албатызы коркышту куунзек ле кундучил Алтай улус эмтир. Бистин ойыныстын кийнинде биске учурлап. Олор база бир канча номер коргузип, коп улус быйанду уткуул состорин айтты. 1урт 1аткан улустын бирлик болгоны мынан ла иле корунип турды. Ветерандардын совединин председатели Мария Чуровна Куртова га баштадып, ончо организациялар биригип, бары-1огыла, алама-шикир аш-курсагыла бистерди ойын-концерттен де озо, кийнинде де азырап-кундулеген. Ол улуска ончозына быйанысты айдып, ондый ла куунзек, ачык-1арык, костори чокту, кокси ойло, колдоры мындый ла кеокту, аш-курсагы андый ла элкем-телкем болзын деп куунзейдис.\nКандый 1акшы! Мындый кату ойдо 1ок ло дейле отурбай, акча-манаттан 1ууп та туруп болзо, одоштой 1аткан аймака айылдап барып келеристе. Отурган улус отурып ла калар, кыймыктанган кижи 1ол алып, 1урумин узадар. 1урум тегин де кыска. «1алт!» ла этсе, одуп калган турар. «Алдыста 1олыс кыскарып, кийнисте 1олыс узап калган» ойдо бир де эрикпей, мынайп ла ичкеери базаалы!\n1анып келеле эртенгизинде ойто карган ла 1аш эпшилер 1уулып, бойыбыстын Шыргайты 1уртыбыстын эр улустарын байрамыла уткуп, ойын-концерт сыйладыс. Эр улус быйанду состорин айдып, уй улустын байрамына концертти бис коргузерис дешти.\nБу «1ок» деп айдып билбес «активистерге» акту куунимнен 1аан быйанымды айдадым. Ондый ла омок-седен, арыбас-чылабас, 1аантайын ачык 1уректу, каткрыгна-ойногон 1уригер! Эмди де узак-узак 1аш 1ажап, ырысту салымду болыгар.\nМ. Быдышева, Шыргайты 1урттын ветерандарынын совединин председатели\nКатегория: Все новости | Просмотров: 1755 | Добавил: Людмила | Рейтинг: 0.0/0 | - Оценить - Отлично Хорошо Неплохо Плохо Ужасно


КЫЧЫРАР Papel абакнон абе абуи австралий жестовый австрий жестовый агуаруна адангме аджиё адола адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара албан албан жестовый алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амусго (Герреро) амхар английский ангол жестовый антанкарана аньи (индение) араб араб (Марокко) араб (Тунис) араб (аҥылу) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) армянский жестовый аруако ассам ассирий атье ауинг аукан африкаанс аханта ачи бадага бакоко балий бамана банджарский баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле бафиа башкир белиз креол белорус бенгал бете бецимисарака (тӱндӱк) бецимисарака (тӱштӱк) биак бикол бислама блэкфут болгар болгар жестовый боливий жестовый боому босний брибри британ жестовый буджа букар-садонг булу буши бушонг ва ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау веджева везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф выру вьетнам га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый гонконг жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуамбиано гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гуро гэл шотландский дагара дамара дари дат дат жестовый даяк ахе даяк нгаджу даяк томун деху дживака дигор динка диола дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу иааи ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома икигусии илокан инакеанон индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан ишиль йемба йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кабувердьяну кадазан казах казах (араб шрифт) каланга (Ботсвана) каланга (Зимбабве) камайо камбера кана канканаэй каннада канхобаль каонде каракалпак карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кейский кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Каньяр) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кечуа (уалья-уанка) кечуа (чибулео) киконго киконго я лета кикуйю килуба кимбунду кинамванга кинанде кинарай'а киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго конголезский жестовый конкани (деванагари) конкани (латиница) кора корей коса костарикан жестовый кпелле креол Торресова проливтиҥ кри (кӱнбадыш-сас, латиница) кри (чӧл, латиница) крио крым-татар (кириллица) куаньяма куна курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) курд сорани куррипако кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ладин (гарденский) лакота ламба ламбья лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лендже лимбум лингала литва литва жестовый ловари лози лома ломби ломонго лувале луганда лугбара лунда луо люксембург маврикий креол мадур майо майтхили майя майя (мопан) мака макасаи македон маконде макуа макуши малагаси малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбаи (эрмера) мамбуе-лунгу мангарева манджак манинка (кӱнчыгыш) манипури манипури (латиница) мано маор (латиница) маори мапуче маратхи маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) масатек (Уаутла) масауа маянгна мбала мбо мбукушу мбунда мегрел медумба мексикан жестовый менде ментавей меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Коста) миштек (Тилантонго) миштек (Тлахьяго) миштек (Уахуапан) мнонг (центральный) могамо мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо нама науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбака нгбанди (тӱндӱк нгомбале ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга невари немец немец жестовый ненгоне неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нивакле нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег норвег жестовый ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) отоми (Мехико штат) оттава памона панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пемон пенсильван немец перс перуан жестовый пеуэнче пиароа пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) пилага поляк поляк жестовый померан попти португал португал (Португалия) португал жестовый пулар рапануи раротонга ретероман (ладинский) ретороман (сурсельвский) реюньон креол ровиана ротума руманьо румын румын жестовый рунгус руньянкоре саам самоан самоанский жестовый язык сангир санго сантали (деванагари) сантали (латиница) сапотек (Вилла Альта) сапотек (Истлан) сапотек (гевеа) сапотек (дель-Валье) сапотек (истмус) сапотек (киавикусас) сапотек (киатони) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сенуфо (сенари) сепеди сепулана серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама силхетский (бенгальский алфавит) сингал словак словак жестовый словен соли сомали сонгомено сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан сусу тагал таджик таити тай тай жестовый тальян тамил тангхуль тандруй тараскан тарахумара татар тви теке (Конго Киншаса) телугу тесо тетум (Дили) тетум (белу) тиграй тии тиревуху тлапанек тоабаита тоарипи тоба ток-писин токелау тонганский тораджа тотонак тохолабал тсонга тувалу тукуна тумбука тупури турк туркмен тӱндӱк оджибве (латиница) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа уаб мето узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (кириллица) украин умбунду урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фаталуку фефе фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра фриз фульфульде (Камерун) футуна (кӱнчыгыш) хаву хайа хакка (Тайвань) харачыы хехе хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хопи хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Веракрус) хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь центральноаляскинский юпик цоциль цутухиль цыган (Албания) цыган (Аргентина) цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Германия) чабакано чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (зотунг) чин (куки) чин (мара) чин (тиддим) чин (фалам) чин (хака) чинантек (Охитлан) чинский (мату) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чонталь (Оахака) чонталь (Табаско) чопи чуабо чуваш чух швед швед жестовый швейцар немец жестовый шипибо-конибо шитсва шона шуар шугнан эве эвондо эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эмбера (чами) эстон эстон жестовый этон юпа яван яванский (восточный) яки якуба ямайский жестовый янси яо мьен јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nмынаҥ кӱч болор бо?\nмындый ла болор бо?\n«[Кудай] олордыҥ кӧзинеҥ ончо јашты арчыыр. Ӧлӱм де, ачу-корон до, сыгыт та, јобол до база болбос, нениҥ учун дезе башкызы јӱре берген» (Ачылта 21:4, Јаҥы Кереес. Агару Бичик).\nЈедимдӱ ле јакшы иштӱ болорор (Исаия 65:21—23).\nОору-јоболдоҥ, ачу-коронноҥ ло кыйын-шыранаҥ јайымдаларар (Исаия 25:8; 33:24).\nБилегерле, најыларарла кожо тӱгенбес ырысту јӱрӱм јӱререр (Сарын 37:11, 29).\nКудай берген сӧзин бӱдӱрип ийер аргалу. Агару Бичик јаҥыс ла Иегова Кудайды «Кӱчтӱдеҥ кӱчтӱ» деп адайт, нениҥ учун дезе Оныҥ ийде-кӱчинде учы-кыйузы јок (Ачылта 15:3). Анайдарда, Ол телекейдеги айалганы оҥдолтор деген сӧзин бӱдӱрип ийер аргалу. «Кудайдыҥ эдип болбозы јок» деп, Агару Бичикте айдылат (Матфей 19:26).\nКудай берген сӧзин бӱдӱрер кӱӱндӱ. Темдектезе, Иегова Кудай божоп калган улусты тиргизерге сӱреен кӱӱнзейт. Кудай олорго санап калган деп, Агару Бичикте айдылган (Иов 14:14, 15).\nАнайда ла ок Агару Бичикте Кудайдыҥ Уулы, Иисус Христос, оору улусты јаскан деп кӧргӱзилген. Кӱӱни јок болгон болзо, Ол олорго болужар беди? (Марк 1:40, 41). Иисус болуш керексинип јӱргендерге Адазы ла чылап болужарга кӱӱнзеген (Иоанн 14:9).\nИегова Кудай ла Иисус бистерге ырысту келер ӧй сыйлаарга турган деп, алаҥзыбаска јараар! (Сарын 72:12—14; 145:16; 2 Петрдыҥ 3:9).\nКудай телекейдеги айалганы канайып оҥдолтор?\nАгару Бичик бу суракка карууны МАТФЕЙ 6:9, 10-до ло ДАНИИЛ 2:44-тӧ берет.


06.06.2017 - altaicholmon\nСу-кадык јӱрӱм учун\nБу ла јуукта таҥкыла тартыжарыныҥ кӱни ӧтти. Ондый кӱн окылу кеминде јарадылганы тегин эмес.\nКандый да айалгада\nИштеги колбулар аайынча ведомстволор ортодо тӧзӧлгӧн комиссияныҥ јаҥжыккан јууны Алтай Республиканыҥ Башкарузында ӧтти.\n80 јашка јетире јӱрзеҥ\nРоссия Федерацияныҥ Пенсиялар аайынча фондыныҥ Горно-Алтайсктагы башкартузы бойыныҥ сайтында јетирӱ этти.\nЛагерьлерде јеткер болбозын\nРоссия Федерацияныҥ премьер-министри Д. Медведев кӧрӱконференция кептӱ јуун ӧткӱрген. Ондо Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ башкараачылары турушты.\nИзӱ суу берилбес\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязы кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ ала 14-чи кӱнине јетире бир кезек оромдордо изӱ сууны берерин токтодоры керегинде јӧп јараткан.\nКеминеҥ ӧткӱре караҥуйладарга јарабас\nБастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, кичӱ изӱ айдыҥ 1-9 кӱндеринде аҥылу рейд ӧткӱрилет.\n85 проценти ӧзӱп баштаган\n2016 јылда бастыра Россия ичинде Агаштар отургызарыныҥ кӱни темдектелер тушта Майма аймакта Республика деп ӧзӧктӧ мӧштиҥ 3000 кире чаалы отургызылган.


Кару карындажысты јоктоп… - altaicholmon\nБис биледе 5 бала чыдаганыс. Адабыс Ким Антонович Чейнинниҥ чыккан-ӧскӧн јери Улаган аймактыҥ Саратан јурты. Јаштаҥ ала эне-адазына мал-аш кичееп, уйлар, эчкилер саап, јажы кичинек те болзо, јаан тузазын јетирген. Адабыс ус кижи болгон. Ол јууныҥ кату, кийим јок ӧйинде тӱкти ле таакыны иирип, бойы тӱӱнер болгон. Јажы јаанайла, тередеҥ ӧдӱктер, агаш колодка эделе, сопоктор кӧктӧп туратан. Сопок кӧктӧйтӧн колодканы кӧрӧлӧ, бис кайкап, бу не деп сурап, ајыктайтаныс. Тӱктеҥ перчаткаларды, меелейлерди сӱреен јараш тӱӱйтен. Јажы јаан болгончо ло машинкала кӧктӧнип, курткалар, кӧгӱспектер, тередеҥ јылу ла јымжак меелейлер кӧктӧӧр болгон. Јуурканныҥ терелерин де чӱрче ле эптеп кезип, кӧктӧп ийер. Тӱк сабап, кийис базып, бисти ӱреткен.\nАттыҥ кылынаҥ бек армакчы, бозуларга мойтырак ӧрӧр болгон. Терени чичке эдип кезеле, јараш ла эптӱ камчылар тӱӱген. Агаштаҥ каҥзаны да эптӱ эдип, улуска сыйлайтан. Торбоктыҥ, уйдыҥ терезин уужап, арчымакты кӧктӧйлӧ, агаштыҥ чобразыла будыыр. Бистиҥ Саратан јурттыҥ баштапкы тискинчилериниҥ тоозына кирип, Степан Тандинле, Георгий Барановло, Самсон Юстуковло кожо узак јылдарга иштеп, амыры јогынаҥ совхозко Бийсктеҥ ле бистиҥ каладаҥ кош тарткылаган. Совхозто инженер де болуп иштеп, улуска кӧп тузазын јетирген.\nЭнебис Ольга Алексеевна Суразакованыҥ чыккан-ӧскӧн јери Майма аймактыҥ Карасук јурты. 1954 јылда медучилищени божодордо, ыраак Улаган аймактыҥ Саратан јуртына иштеп ийгендер. Келгенинеҥ ле бери мында 34 јыл эмчи болуп иштеген. Кӧп медальдарлу, «Су-кадыкты корыырыныҥ отличниги» деп значокту, канча катап «Соцмӧрӧйдиҥ јеҥӱчили» деп кайралдаткан, иштиҥ ветераны деп адаткан. Узак јылдарга ак-чек иштеп, акту јӱрегинеҥ улусты оору-јоболдоҥ аргадаган.\nБу Саратан јурт энемниҥ салымы, экинчи Тӧрӧли болуп калды. Журналист Галина Тюгайдыҥ 2001 јылда энебис керегинде «Саратан – экинчи Тӧрӧли» деп бичимели «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте чыккан. Айыл-јуртту болуп, 5 бала чыдадып, адабысла кожо бастыра јӱрӱминде мында артып калган. Саратанда ол тушта роддом болгон, анда иштеп турала, ол ӧйдӧги ончо балдардыҥ кин-энези болуп, јаан тоомјыда јӱрген.\nЭҥ јаан кызы Надежда ӧскӧ ороонныҥ тилдериниҥ ӱредӱчизи, 3 балалу. Вера тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, тӧрӧл јуртында школдыҥ директоры болуп иштеген, 3 балалу. Сергей, ортон бала, јаан уулы болуп, узак јылдарга милицияда иштеп, Улаган аймактыҥ ГИБДД бӧлӱгин он јылдаҥ ажыра башкарган, 2 балалу. Светлана ӧскӧ ороонныҥ тилдериниҥ ӱредӱчизи, республикан гимназияда 27 јыл иштеп јат, 2 балалу. Эҥ кичинек балазы Алексей тӧрӧл јуртында јадып, иштеп јат, 2 балалу.\nЭнем ле адам бисти нак јӱрӱгер, бой-бойыгарга кару, јалакай болугар деп ӱреткен. Јакшыда да, јаманда да бой-бойыгарды јӧмӧп, болужып јӱрӱгер деген сӧстӧри бистиҥ јӱрегисте бастыра јӱрӱмиске артып калган.\nБис 5 ака-карындаш деп оморкоп, кайда ла болзо, ачуга да, јыргалга да кожо јӱргенис. Бисти кӧп сабазында кӧлӱгиле тартар кижи Сергей карындажыс болгон. Кайда ла тӧрӧӧн-туугандарга барар керек болзо, бир де мойношпос, барар ла керек деп айдар.\nЭш-нӧкӧри Вера Геннадьевна айыл ээзи. Ӧбӧкӧзин алып јӱрер, адазыныҥ оморкодузы уулы Василий, спортчы, кӧп тоолу јаан маргаандарда јеҥил атлетикала туружып, јеҥӱчил ады чыгатан. Эмди юридический колледжте ӱренип јат.\nКызын Сергей Кимович энезиниҥ адыла Оля деп адаган. Ол медучилищени божодып, эмчи болуп иштейт, эки уулду. Тайдагы баркаларын кӧрбӧгӧни ачымчылу.\nАдамныҥ юбилейлик 80 јажында тӧрӧӧн-туугандарды јууп, столды айландыра отургызып, узак куучындажып, јаш тужысты эске алынып, каткырып, кокурлап, ол кӱнди ӧткӱрген эдис.\nЭртенгизинде кенейте ле ончобысты чочыдып, јуук кижибис сакыбас јанынаҥ бистеҥ ыраады. 5 јыл ӧдӧ берген де болзо, ачу-коронысты эмдиге бадырбай, арткан 4 карындаш оны јоктоп, кӧстиҥ јажы тоголонот.\nКожо иштеген нӧкӧрлӧрине тоомјылу болгон, улусты ылгабас, јаман-јабыс кӧрбӧс, кӱчи јеткенче болужар болгон. Бойыныҥ аймагын, улузын јаман атка тӱжӱрбеске, албаданып иштеп јӱрген. Ончобыска болужып, студент јеендерин акчала јӧмӧп, 8 баланыҥ кару таайы болгон.\nБистиҥ республикада Сергей Кимовичти кӧп улус билер. Бис оныҥ ады-јолын эзедип, нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧн-туугандары эске алынзын, бистиҥ ортобыста јок то болзо, ундылбазын, улустыҥ санаазында артсын деп бичип јадыбыс. Кыска да болзо, јаркынду јӱрӱмдӱ, кӧп нӧкӧрлӧрлӱ, бийик једимдерлӱ јӱрген.\nЭјелери Н. ТРАНОВА, В. СУМАЧАКОВА


Тергеебистиҥ јилбӱлери учун… - altaicholmon\nГосударственный Думаныҥ 2-чи таҥмалу бир мандатту округ аайынча депутады (Алтай Республика) Родион Букачаков ӧткӧн јылдыҥ учында Россия Федерацияныҥ антимонопольный федерал службазыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Виталий Королевло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажуда электроэнергияга бааларды государствоныҥ јанынаҥ аайлаштырарыныҥ сурагы шӱӱжилген.\n—Родион Борисович, бу туштажуныҥ амадузы кандый болгон ло мындый туштажулар канайда тӧзӧлип ӧдӧт?\n—Мындый туштажулар ӧткӱрери озолодо темдектелип јат. Темдектезе, мен угузу береримде, ведомствоныҥ башкараачызыла туштажарга амадагам ла сурагым Алтай Республикада энерготарифтер керегинде болгон. Је антимонопольный федерал службада электроэнергияны антимонополия ла тарифтер јанынаҥ аайлаштырарыныҥ чыдуларын ордынчылар кеминде Виталий Геннадьевич Королевко молјогон болордо, мениле ол тушташкан.\nТуштажуда куучын јӱк ле республикадагы электроэнергияныҥ бийик баазы керегинде ӧткӧн эмес, је онойдо ок электроэнергияга текши ороон до ичинде эмес болзо, ого јӱк федерал округтар кеминде бирлик тариф тургузары шӱӱжилген. Электроэнергетика калыктыҥ байлыгы болуп турарда, ол ороондо экономикалык айалга-кемниҥ бирлик болорына ла тергеелердиҥ, субъекттердиҥ јууктажарына јӧмӧлтӧ эдер учурлу. Је Алтай Республикада электроэнергияныҥ киловатт-чазыныҥ баазы 7 салковой 30 акча болзо, темдектезе, Иркутский областьта ол ло киловатт-частыҥ баазы 3 салковой 72 акча болордо, ороонныҥ экономиказыныҥ кандый бирлик айалгазы керегинде айдарыс: электроэнергияга чыгымдар производствоныҥ тӧс кӧргӱзӱзи болуп, субъекттердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирет.\nАлтай Республикада электроэнергияныҥ бийик баазын јабызадар сурактыҥ аайына чыгарыныҥ эп-сӱмези – ол оптовый ла розничный рыноктордыҥ ижиниҥ аҥылулары тургузылып турган баштапкы зонаныҥ тергеелериниҥ тооломына кирери. Бӱгӱнги кӱнде бу тооломго тогус тергее кирет: Бурятия, Дагестан, Ингушетия, Кабардино-Балкария, Карачаево-Черкесия, Тӱндӱк Осетия-Алания, Тува, Чечен Республика ла Карелия (2023 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-ы кӱнине јетире). Бу суракла мен база иштегем, Россия Федерацияныҥ энергетика аайынча министри В. Новакка баштангам, туштажуга угузу бергем. Је јаҥар айдыҥ ортозында «Единая Россияныҥ» фракциязыла туштажуда Александр Валентиновичтиҥ јартаганыла, ӧскӧ тергеелердиҥ јӧп эмес болгоныла колбой, тургуза ӧйдӧ јеҥилтилген бааларлу зонаныҥ тергеелерине кожулта болбос, келер ӧйдӧ оноҥ чек мойножоры пландалат. Ол онойдо ок министерстводо тарифтерди аайлаштырарында ӧскӧ эп-аргаларды бедиреер иш ӧдӧт деп јартаган. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥында олорло коштой Сибирьдиҥ МРСК-зында ӱзеери чотомолдор аайынча методикалык јакылталарды кубултары керегинде суракла база иштеер керек.\nБис, Государственный Думаныҥ аграрный комитеди, Минјуртээлемге ле башкаруга јуртээлемдик товарлар эдеечилерге ле јурттарда эл-јонго электроэнергияныҥ тарифтерин аайлаштырар суракла иштезин деп, экинчи јыл «табару» эдип турубыс. Бу сурактыҥ шылтагы мындый. Баштапкызында, тургуза ӧйдӧ Россияда 38 миллион кижи јурт јерлерде јуртап јат, олордыҥ 30 проценти «јоктулардыҥ» тоозына кирет, эмезе бу улус јӱрӱмге керектӱ ле иштеер аргазын јылыйтпаска керектӱ эҥ ас керексиштерине јӱк арайдаҥ јединет. Экинчизинде, сурактыҥ баазы јаан эмес – јурт јерде јаткандардыҥ ла јуртээлемдик товарлар эдеечилердиҥ тузаланып турган электроэнергиязыныҥ кеми ороонныҥ тузаланып турган текши кеминиҥ јӱк 1,5 проценти болуп јат. Бистиҥ, аграрник-депутаттардыҥ, санаабысла, јуртка электроэнергияныҥ тарифтерин јабызадар субсидиялар государствоныҥ политиказы болуп, федерал бюджеттеҥ берилер учурлу. Калганчы ӧйдӧ бистиҥ шӱӱлтелерис удабастаҥ јасактыҥ ӱлекери болуп чыгар деп ижемји бар: Минјуртээлемниҥ башкараачылары министерстводо јурт јерде јаткандарга јаҥы энерготарифтер аайынча јасактыҥ ӱлекери тургузылып јатканы керегинде эки катап айдышкан. Бу ууламјыда «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деп он ӱчинчи национальный ӱлекерди тӧзӧгӧни јакшы болор эди. Ондый ӱзеери нацӱлекер тӧзӧӧри керектӱзи керегинде бийик трибуналардаҥ база јаҥыс катап эмес айдылган.\n—База кемдерле кандый туштажулар ӧткӱрерге туругар? Олордо кандый сурактар тургузарыгар?\n—Јаан јажыт јок, быјыл Росавтодордыҥ башкараачыларыныҥ бирӱзиле туштажар керек. Кычыраачылар, байла, билер: «Горно-Алтайск-Артыбаш» деп јол бар некелте-ээжилерге келиштире јазалган кийнинде, ол республиканыҥ мензинижинеҥ федерал мензинишке берилер. Ол јолды федерал мензинишке берерге белетеер тушта республиканыҥ тӧс калазыныҥ тыштыла барар јолды тудар суракты оныла коштой база бӱдӱрер керек ине. Горно-Алтайскта Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы транспортко кӧмӱлип јат, анчада ла јай ӧйинде, качан Алтын Кӧлгӧ ууланган улустыҥ тоозы канча катапка кӧптӧгӧндӧ. Биске келип турган эки муҥ туристтиҥ кӧбизи автотуристтер болгоны ла олордыҥ кӧбизи Алтын Кӧлгӧ ууланып турганы кемге де јажыт эмес. Оныҥ учун, «Горно-Алтайск- Артыбаш» јолды федерал мензинишке берер тушта Горно-Алтайсктыҥ тыштыла баратан јолды тудар суракты коштондырарын кудай бойы кӧргӱзет.\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ ла Алтай Республиканыҥ спорткомитединиҥ республиканыҥ «Спартак» стадионын элбедери ле ӧскӱрери керегинде баштану-сурагы бар. Россия Федерацияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикада башкартузы качан да «Спартак» стадионло коштой болгон, оноҥ каланыҥ јаҥдарыла јӧптӧжӱле јаҥы јерде јаҥы база тудулган. МЧС-ла јӧптӧжӱ аайынча горадминистрация «Спартак» стадионныҥ јанында озогы јердиҥ ордына Жилмассивте јаҥы јер берген. Је бу толужы эмдиге јетире эдилбеген, оныҥ учун бу блааш-тартышту сурактыҥ аайына федерал кеминде Россия Федерацияныҥ МЧС-ныҥ министри Е. Н. Зиничевле эмезе ордынчылардыҥ бирӱзиле чыгарга келижет. Калага ла спорт јондыкка јӧмӧжӧри мениҥ молјулу керегим деп бодойдым. Нениҥ учун дезе, «Спартак» стадион республиканыҥ бийик кемдӱ спорт маргаандар ӧткӱретен тӧс спорт ареназы болгоныла коштой, ол кӱӱнзеген улус график аайынча физкультурала тазыктырынатан јер болуп јат. Спорт профессионал спортчыларга эҥ бийик кӧргӱзӱлерге јединетен арга болзо, физический культура дезе эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдарына ууламјылалат.\nП. БОРИСОВ куучындашкан