Ажуда — Википедия\n«Ажуда» — Оҥдой аймактыҥ газеди, 1991 јылдаҥ ала чыгып турган. Алтай ла орус тилле бичилет.\nТӱӱки[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОҥдой аймактыҥ газеди «Ажуда» («Ажу» — боочы), јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда Оҥдой аймактыҥ РК КПСС ла райсовет ла јаба тӧзӧлгӧн. Бу ӧй јаан телекейлик учурлу — СССРдыҥ чачылганы ла јаҥы тӧзӧлгӧн Арасей деп ороонныҥ ӧйи. Бу јаан учурлу ӧйдӧ, аймактыҥ ичинде, бойынныҥ солундар бичийтен газедин тӧзӧр деп санаанып шӱӱди.\nОл ӧйлӧрдӧ газеттиҥ јаандары аймактыҥ Администрациязы ла Албатыныҥ депутаттардыҥ ӧмӧзи (Совет народных депутатов) болуп турган. 1993 јылда орток (общий) газеттиҥ тиражы 3000 муҥнаҥ артык болгон, газет бир неделеде эки кадап чыгып турган. Бир јылдыҥ газетти кычыратан базы 9 акча 36 копейка болгон. Редакцияныҥ ичинде бу ӧйдӧ 14 кижи иштеген.\nБаштапкы газеттиҥ редакторы Виталий Челканович Мамыев болгон. Газеттиҥ адын бу кижи эрмектеген.\nБаштапкы газеттиҥ номери јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда чыккан, бу номерде баштапкы статьялары мындый болгон: «Рыноктыҥ ажулары алдында», «Ачык јарык куучын», «Профсоюзтыҥ jӱрӱминен», «Снимите с глаз пелену», «Новое в работе профсоюзов», бу статьялардыҥ тӧс санаазы башка калыктардыҥ бирлик јуртаганы керегинде бичилген.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ажуда&oldid=19756"\nАлтай Республиканыҥ газет-журналдары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 9 тулаан ай 2021, 03:49.


Чуйдыҥ јарадында туштажу болор - altaicholmon\nЧуйдыҥ јарадында туштажу болор\nРоссияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ республикан бӧлӱги сыгын айдыҥ 10-20 кӱндеринде «Ийнеген-2017» деген артсаммит ӧткӱрерге белетенет.\nБу туштажуныҥ программазында темдектелгениле, эҥ артык этюд јанынаҥ конкурс, албатыныҥ устарыныҥ эдимдериниҥ јарымказы, мастер-класстар ла ӧскӧ дӧ керектер ӧткӱрилер деп, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.\nАртсаммитти тӧзӧӧчилердиҥ јетиргениле, туштажу ӧйинде, анайда ок ар-бӱткенге башка-башка экскурсиялар ӧткӱрилер, ол тоодо Ийнегеннеҥ ала Тӱҥӱрге јетире велојорык, фотосессия болор.


“Аракы ачу аш эмес — корон...” - altaicholmon\nАззат Кыхыев “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱниҥ турчызы, сӧӧги мундус, Оҥдой аймакта јуртайт. Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ юридический факультединде заочно ӱренет, айыл-јуртту. Бӱгӱн ол “Алтайдыҥ Чолмоны” газеттиҥ кычыраачыларыныҥ айылчызы.\n—Аззат Айасович, “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱ качан тӧзӧлгӧн, оныҥ амадулары кандый?\n—Бистиҥ “Эрӱӱл Алтай” биригӱни тӧзӧгӧнистеҥ бери тӧрт јылга једип браат. Онойдо окылу регистрацияны быјыл ла эткенис. Бистиҥ амадубыс — јондыкты, эл-јонды эрӱӱл, су-кадык јӱрӱм јӱрери јанынаҥ јетирӱлерле социальный сетьтер де, туштажулар да, ӧскӧ дӧ эп-аргалар ажыра таныштырары. Бис — ол Денис Торбоков, Эркин Яманчинов (олор Кош-Агаш аймакта јуртайт), Эрелдей Тӧлӧсов калада јуртайт, ол биске орус тексттерди алтайга кӧчӱрип болужат.\nБисти Алтайыстыҥ келер ӧйи, тегин де ас эл-јоныстыҥ су-кадыгы, јаш ӱйелердиҥ су-кадыгы, айдарда, ырысту ла эрӱӱл келер ӧйис санааркадат. Оныҥ учун ижисте мындый тӧс ууламјыларды чокымдайдыс: эрӱӱл јӱрӱмдӱ улустыҥ тоозын кӧптӧдӧри, јаш ӱйени чын таскадып, аракыдаарынаҥ, таҥкылаарынаҥ ла наркотиктердеҥ корулаары, јадын-јӱрӱмисте, јаҥжыгуларыста ла чӱм-јаҥдарыста аракыны јоголторы, аракыдашла, таҥкылашла тартыжары јанынаҥ јасактар јарадарында эрчимдӱ туружары ла ӧскӧлӧри де.\n—Слерле, “Эрӱӱл Алтайдыҥ” јетирӱлериле кандый соцсетьтердеҥ таныжар арга бар?\n—В Контакте, Инстаграмда, онойдо ок бис Ютубка база чыгып турубыс. Бу соцсетьтер ажыра бис текши ороондогы ӧскӧ јондык биригӱлерле колбулар тудуп иштейдис, ижисте ченемелдер алыжып јадыс. Ол тоодо “Эрӱӱл Россия” ла “Јакшыга ӱрет” деп федерал ӱлекерлер, “Эрӱӱл учун тартыжуныҥ союзы”, “Эрӱӱл јӱрӱм тӧзӧӧр лӧ корыыр союз” — “Эрӱӱл Тюмень”, “Текши керек” деп организация ла ӧскӧ дӧ кӧп организациялар бастыра ороон ичинде эрчимдӱ иштейдилер. Биске кӧрӧ, кӧп тергеелерде олордыҥ филиал-первичкалары эрчимдӱ иштейт. Темдектезе, Красноярскта ондый онго јуук биригӱлер иштеп туру. Бу ончо јондык организация-биригӱлердиҥ ижиндеги эп-аргалары башка-башка, је амадулары бирлик — эрӱӱл тергеелер, эрӱӱл ороон учун иштеери.\n—Бистиҥ тергееде, айдарда, слердиҥ биригӱ ондый иштӱ сок јаҥыс организация болуп јат? Оныҥ шылтагы неде деп бодоп туругар?\n—Јондык организациялар ол бойыныҥ кӱӱниле, бойыныҥ аргаларыла, ол тоодо бойыныҥ акча-манадыла иштеп јӱрген биригӱлер болуп јат. Кӧп улус тӧс иштӱ, бош јок. Онойдо ок, мен сананзам, бистиҥ тергееде эл-јонныҥ тоозы ас, улустыҥ јондык керектерде эрчими јабыс… Аракы јок байрам јок, сӱӱнчи јок деген каршулу санаа-кӱӱн калыктыҥ бажында бек “отурып” јат. Бис кандый ла байрамда, керек дезе, той-јыргалда, качан јиит биле јаҥы ла тӧзӧлип турарда, аракыны “тӧӧргӧ” чыгарып аладыс. Кудалаш, белкенчек, јӧптӧр, той бойы ачу аш деп байлаган корон јогынаҥ ӧтпӧй јат. Мен тойымды аракы јок ӧткӱргем. Кажы ла јиит онойдо эдип, арткандарына јакшынак јозок болор учурлу.\n—”Эрӱӱл Алтай” биригӱниҥ чокым керектери, амадулары керегинде элбеде куучындап берзеер, Аззат Айасович?\n—Учурлу керектерди айтсабыс, Кош-Агашта “Эрӱӱл Россия — јарык келер ӧй” деп автомаҥтадыш ӧткӱргенис. Оны аймактыҥ администрациязында јашӧскӱримниҥ ле спорттыҥ керектери аайынча бӧлӱк јӧмӧгӧн эди. Бу акцияныҥ амадузы — ол эл-јонныҥ ајарузын эрӱӱл ле су-кадык јӱрӱм јӱрерине ууламјылаары болгон. Акцияныҥ туружаачылары “Дружба” стадиондо “Кош-Агаш — эрӱӱл јӱрӱмниҥ јери” деп баннер тургускан ла најылык матч ӧткӱрип, мини-футбол ойногон.\nОнойып, бис байрамдарды аракыдаш јогынаҥ ӧткӱрип, су-кадыкка тузалу керектерде туружып ӧткӱрер јозок кӧргӱзедис.\nОромдордо аракыдашла, таҥкылашла тартыжары јанынаҥ кӧргӱзӱлӱ баннерлер тургузарыла база иштейдис. Ондый баннерлер алтай тилле база тургузылган.\nБалдар аракыныҥ су-кадыкка салтарын, аракыны корон деп билип јӱрзин деп, мультфильмдер кӧргӱзип јадыс. Ондый мультиктер “Текши керек” деп организацияныҥ, “Јакшыга ӱрет” деп федерал ӱлекердиҥ кӱчиле согулган, олорды соцсетьтер ажыра алып, кӧргӱзип турубыс.\nЭмди јайгы-кӱски иштер когызай берерде, “Эрӱӱл јӱрӱмниҥ урокторын” ӧткӱрерге турубыс. Бу керекти тергеениҥ ончо аймактарында ӧткӱрерге чырмайарыс. Онойдо ок чокым ӧткӱретен керегисти темдектеп, бир шӱӱлтеге келип, гранттардыҥ конкурстарында туружарга ченежерге турубыс.\nЈаан ишти билелерле ӧткӱрер керек. Баланы јаштаҥ ала аракыны корон деп айдып, оныҥ су-кадыкка каршузын јартап таскадары јаан учурлу. Бистиҥ кезик билелерде балдардыҥ кӧзинче эмезе балдарыла кожо до аракы амзаары уйатту эмес деп чотойдылар. Ондый билелер кӧптӧп јат. Эҥ ле коркымчылузы, чочыдулузы — ол келер ӧйдиҥ энелери кыстардыҥ, ӱй улустыҥ аракыдап турганы. Су-кадыкты корыырыныҥ республикан министерствозында бу јуукта ӧткӧн кӱрее-куучында туружып, мен бистиҥ тергеебисте аракыдаш јанынаҥ айалга коомой болгонын база катап уктым. Бистиҥ организацияныҥ ижин эрчимделтерге, оныҥ турчыларыныҥ тоозын элбедерге, калыкла иштеерге “Эрӱӱл биле” деген кыймыгу баштаарга амадайдыс. Ондо билелер эрӱӱл јӱрӱм јӱрер амадузы кайдаҥ келгени, ондый јӱрӱмниҥ биледеги, балдарды таскадарындагы артыгы, учурлузы керегинде куучындап, ченемелиле ӱлежер аргалу болор.\n—Аззат Айасович, аракыны алтай улус, байла, ичкен кижиниҥ бажына чыгып, оны јаан уйатка сугуп эмезе каршулу керекке, тӱбекке кийдирип салатан учун байлап, ачу аш деп айдат. Слер дезе, корон деп кӧп айттыгар…\n—Бис аракыны ачу аш дебей, чикезинче корон деп айдып јадыс. Аш дегени ол курсак. Аракы ол курсак эмес, кижиниҥ су-кадыгына јаан салтарлу химический эдим, корон эмей. Онойдо ок “культурный аракыдаш” дегени — ол кижи бойын тӧгӱндеп, сананып тапканы. Канча да кирези ас аракы ичсеҥ, ол тӱҥей ле су-кадыгыҥа, кандый бир органыҥа салтарын јетирип јат. Оноҥ хронический аракычылар, таҥкычылар база ас ичиштеҥ, ас таҥкылаштаҥ, “бир эмештеҥ” баштаган эмей. Олордыҥ каршулу ийдези ондо — кижи бир эмештеҥ, “культурный ичиштеҥ” баштап, ого тӱрген ӱрениже берет ле кажы ла катап порциязын кӧптӧдип јат. Алтай улустыҥ эт-канында аракыны каршузы ас ӧскӧ веществолорго кӧчӱрип турган ферменттер јок деп, билимчилер туку качан айдыжып јат. Айдарда, аракычы алтай кижиге оныҥ олјозынаҥ чыгарга сӱреен кӱч болуп турганы јарт.\nЖуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ башка-башка јылдардагы выпускниктеринеҥ де кӧрӱп ийели. 1994 јылдыҥ выпускниктериниҥ фотојуруктары ортодо алтай балдардыйы јок. 2018 јылдыҥ выпускниктери бастырага јуугы алтай балдар. Бӱгӱнги ӧскӱстердиҥ кӧбизиниҥ ада-энелери эзен ле олор балдарын таскадар тап-эригинеҥ айрыттырган деп сананып ийзебис, керектиҥ шылтагы аракы деп јартала берер…\nЭрӱӱл јӱрӱм учун иштеп турган бастыра јондык организациялар “Эрӱӱл јӱрӱм — калыктыҥ кӱӱн-санаазы” деген бирлик программала иштейт. Олор — јетирӱлик террорды токтодоры (кинолордо, телекӧрӱлтелерде аракыдашты, таҥкылашты кӧргӱзерин јок эдери), эрӱӱл јӱрӱмниҥ урокторын ӧткӱрери, келер ӧйдӧ улус јуртаган јерлерде: калаларда, јурттарда аракы садарын токтодып, олордоҥ бир эмеш ыраагында аҥылу магазиндерде садарын јарадары ла ӧскӧлӧри де.\nБӱгӱнги кӱнде аракыны аш-курсак садып турган магазиндерде, супермаркеттерде эҥ кӧрӱмјилӱ јерде тургузып сададылар. Оогош то, јаан да балдар јараш этикеткаларлу болуштопторды кӧрӱп, јааназам мен олорды садып аларым деп сананат. Аракыны балдардыҥ сыны јетпес этирте, бийиктей тургузар керек.\n—Аззат Айасович, кычыраачыларга баштанып, нени айдар кӱӱнигер бар?\n—Бистиҥ аракыдашла, таҥкылашла, наркотиктерле тартыжар кыймыгу, оныҥ акциялары каруулу ведомстволордыҥ, јаҥныҥ органдарыныҥ болужыла элбеп туру. Бис бастыра эл-јонды, анчада ла јашӧскӱримди биске биригип, соцсетьтерге кирип, эрӱӱл јӱрӱм јӱреечилердиҥ тоозын кӧптӧдӧр шӱӱлтелер, эп-сӱмелер айдып берзин деп баштанадым. Бис јӱк биригип, ийде-кӱчисти бириктирип, билелерди бектеп, ӧзӱп јаткан ӱйени су-кадык, эрӱӱл ӱйе эдип таскадарыс.\nБистиҥ Алтайыс сӱреен јараш ла бай. Алтайыстыҥ коручылы, черӱзи болорго, биске эрӱӱл ле су-кадык болор керек. Ондый болбозоос, бис Алтайысты корулап болбозыс. Мында јарлу кожоҥчы, кӱӱчи Виктор Цойдыҥ мындый сӧстӧрин эзедип ийели: “В строю только те, кто в трезвом уме и здоровой памяти”.\n—Эрмек-куучын учун быйан! Ижигер эрчимделзин, биригӱниҥ турчылары кӧптӧзин, Алтайыста калыгыс эрӱӱл јӱрӱмле јӱрзин!


Јуунда: иштиҥ турулталары, келер ӧйгӧ амадулар - altaicholmon\nЈуунда тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин турушты. Ол ӧткӧн јыл текши телекей ичинде, ол тоодо Алтай Республикада, медициналык ишчилерге каруулу ченелте болгонын темдектеди. Је андый да болзо, олор коронавирустыҥ пандемиязыла турумкай тартышкан. Керектӱ иш-керектер ӧйлӱ-ӧйинде эдилген: койка-јерлер белетелген, эмчилер аҥылу белетениш ӧткӧн, эмдер ле јазалдар кӧмзӧлӧлгӧн, тестирование эрчимдӱ ӧткӱрилген — тергееде јаткандар чыҥдый болуш аларына ончозы эдилген.\n«Пандемияла тартыжарында јаан камаанын медик-волонтерлор јетирген, ол тоодо медициналык колледжтиҥ студенттери. Олор поликлиникада ишке чыгып, тӱрген болуштыҥ медишчилериле кожо алдыртуларга јӱрген. Су-кадыкты корыырыныҥ системазында кызалаҥ ӧйлӧрдӧ олордыҥ болужы сӱрекей керектӱ болды» — деп, республиканыҥ башчызы айтты.\n«Коронавирусты јеҥерине узак ӧй артпаганына бӱдӱп турум. Бис онызын энчикпей сакыйдыс, ол тоодо эл-јонго толо медициналык болуш јетирерге. Пандемиядаҥ улам медболуш јетирериниҥ аайы кубултылган. Ол тоодо медициналык профилактика, пландалган медболуш ончого јууктай токтодылганын ончобыс јакшы билерис. Эм тургуза бис оны араайынаҥ орныктырадыс» — деп, Олег Хорохордин айтты. Башчыныҥ темдектегениле, тергееде јаткандарды чыҥдыйы бийик ле баазы јеҥил медициналык болушла јеткилдеери јаҥныҥ ончо кеминде органдарыныҥ тӧс амадузы болуп јат. 2020 јылда республиканыҥ су-кадыкты корыыры јанынаҥ бӧлӱгиниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин јарандырары аайынча каруулу иштер ӧткӱрилген. Республикан эмчиликтиҥ балдардыҥ хирургиялык јаҥы корпузыныҥ тудум иштери тӱгенген, 16 ФАП, Кызыл-Ӧзӧктӧ јурттыҥ эмчилик амбулаториязы тудулган, кеми бийик технологиялык кӧп јазалдар, јаҥы кӧлӱктер алылган, санитарный авиация эрчимдӱ иштеген. 2021 јылда бу иш улалтылар.\nОнойдо ок «Јурттыҥ врачы» ла «Јурттыҥ фельдшери» деген программалардыҥ шылтузында јурт јерлерде медициналык тӧзӧлмӧлӧрди керектӱ медишчилерле јеткилдеер арга болды. Башчы Олег Хорохордин медициналык ишчилерге кеми ле учуры јаан, кӱч ле бойын килебес ижи учун быйанын айтты.\nСу-кадыкты корыырыныҥ министри Сергей Коваленко Алтай Республиканыҥ бу бӧлӱкте учреждениелериниҥ 2020 јылдагы ижиниҥ турулталары ла 2021 јылга амадулары керегинде јетирди. Су-кадыкты корыырыныҥ тӧс ижи коронавирус југуш оорула тартыжары болгон до болзо, медициналык тӧзӧлмӧлӧр республикада јаткандарга, алдындагы ла чылап, бастыра оорулар аайынча болужын јетирген.\nМинистр Алтай Республикада балдардыҥ су-кадыгын корыыры аайынча тергеелик программаныҥ бӱдӱп турганы, балдарга медициналык болуштыҥ ӧйдиҥ некелтелерине келижер инфраструктуразын тӧзӧӧри, јӱрек-тамырлардыҥ ла онкологиялык ооруларла тартыжары канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирди. Оныҥ айтканыла, онойдо ок јаан ајару медициналык учреждениелерди бийик квалификациялу медишчилерле јеткилдеерине, баштамы медико-санитарный болуш јетирерине, су-кадыкты корыырында Бирлик јетирӱлердиҥ государстволык системазына тайанып, бирлик цифралык јеткилдеш-контур тӧзӧӧрине эдилген.\nРеспубликан эмчилик, Шабалинниҥ, Улаганныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чойдыҥ аймак эмчиликтери медициналык јазалдарла тергеелик ӱлекер кеминде јеткилделген. Электрокардиограф, дефибриллятор, рефкератометр, кӧстиҥ ичинде канныҥ тебӱзин кемјиир јазал, кожо алып јӱрер УЗИ-јазал, колоноскоп, сыранак-јалмаш ла тизе ӱйелердиҥ тренажерлоры алылган. Тамырлардыҥ тергеелик тӧс јеринде навигационный стереотаксический, функциональный орындар тургузылган, онойдо ок онкодиспансерге кӧп јазалдар алылган.\n2020 јылда тергееде санитарный авиация 147 учуш эткен, 202 кижи, ол тоодо 25 бала эмчиликке јетирилген.\nЈыл туркунына коронавирус југуш оорудаҥ профилактикага ла оныла тартыжарына аҥылу ајару эдилген болгон. Министр тергееде COVID-19 југуш ооруга табарткан улусты эмдеер он моногоспиталь тӧзӧлгӧнин ле ондо 615 кире койка-јер тузаланылганын темдектеди. 2020 јылда бу оорула оорыган 13901 кижи илелелген, ол тоодо 2166 бала (15,6%). 2020 јылда оноҥ јазылгандардыҥ тоозы — 13182 кижи.\nКоронавируска тестированиени беш лаборатория ӧткӱрет, ол тоодо Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына башкарткан медициналык ӱч тӧзӧлмӧ. Бир коногында эдилип турган текши тесттердиҥ тоозы 800-ке једет. 2020 јылда бастыра 172 муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер эдилген.\n2020 јылдыҥ учында эл-јонго коронавирустаҥ Эпидемиологияныҥ ла микробиологияныҥ Н. Ф. Гамалеиниҥ адыла адалган национальный шиҥжӱлик тӧс јер чыгарган «Спутник V» вакцина тургузары башталган. Вакцина тургузары аайынча тӧс кидим иш 2021 јылда ӧдӧр. «Текшилей алза, су-кадыкты корыырыныҥ системазы пандемияныҥ аайы-бажына чыккан деп айдарга јараар, иштер кӧндӱккен, вакцина тургузары башталганыла 2021 јылда айалга киреленерин сакыйдыс» — деп, министр чокумдады.\nРеспубликан бюджеттиҥ акча-манадыла медициналык тӧзӧлмӧлӧргӧ эки кӧлӱк алылган — оору балдар тартарга ла Майма аймактыҥ эмчилигине санитарный кӧлӱк. Ого ӱзеери тергееге санитарный 31 кӧлӱк келген.\nТергеениҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ айтканыла, 2021 јылга тӧс амадулардыҥ бирӱзи — медициналык пландалган болушты јетирерин, диспансеризацияны ла профилактикалык шиҥжӱлерди ӧткӱрерин толо кеминде бӱдӱрип баштаары, југуш ла југуш эмес јаантайынгы ооруларла оорып тургандардыҥ ла оорыгадый аргалары бийик улустыҥ диспансерный шиҥжӱзиниҥ чыҥдыйын бийиктедери ле шиҥжӱледер андый улустыҥ тоозын кӧптӧдӧри. Онойдо ок «Су-кадыкты корыыры» ла «Демография» эл ӱлекерлердиҥ ле «Су-кадыкты корыырыныҥ баштамы бӧлӱгин јаҥыртары» ӱлекердиҥ, эл-јонго коронавирус југуш оорудаҥ вакцина тургузарыныҥ иштерин улалтарына јаан ајару эдилери пландалат.\nАлтай Республикада југуш ла југуш эмес оорулар аайынча медициналык болуш јетиреринде санитарно-эпидемиологиялык амыр-тыш айалгалар болорын јеткилдеери керегинде Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов јетирди.\nОнойдо ок тергееде COVID-19 таркаганыла колбой медициналык болуш тӧзӧӧри керегинде Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ јааны Ирина Нонукова јетирди.\n2020 јылда Алтай Республиканыҥ јеринде кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ программазыныҥ ижиниҥ турулталары керегинде ОМС-тыҥ территориальный фондыныҥ директоры Ольга Корчуганова јетирди.\nЈуун ӧйинде медицина бӧлӱгинде ак-чек, једимдӱ иштегендерге кайралдар табыштырылды. Медициналык колледжтиҥ директорыныҥ ордынчызы Татьяна Тужеметова ла колледжтиҥ ӧмӧлиги #БисКожо деген текшироссиялык акцияны тӧзӧӧринде акту кӱӱнинеҥ иштеп, камаанын јетиргени учун Јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентстводоҥ Быйанду самара алды. Республикан эмчиликтиҥ баш эмчизиниҥ ордынчызы кардиолог-эмчи Любовь Бородич профессионал ижинде једимдери, республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминде јаан камааны учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп атла адатты.


Унсет, Сигрит — Википедия\nнорв. Sigrid Undset\nкӱӱк айдыҥ 20 кӱни 1882(0005-20-1882)[…]\nКалуннборг[d], Зеландия[d], Дания[d]\nкичӱ изӱ айдыҥ 10 кӱни 1949(0006-10-1949)[…] (67 јаш)\nЛиллехаммер[d], Оппланн[d], Норвегия[d]\nроманист, кӧчӱреечи, бичиичи, сценарист, прозаик, ӱлгерчи\nСварстад, Андерс Кастус[d]\nСигрид Унсет (норв. Sigrid Undset; 1882 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде, Калуннборгто, Данияда — 10 июня 1949 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде, Лиллехаммерде, Норвегияда) — норвеж бичиичи Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады (1928). Оныҥ адыла Венерада кратер Унсент деп адалган.\n1.1 Јиит тужы\n1.2 Јарлу болгоны\n1.3 Јайаандык ижиниҥ учы јаар\n1.5 Новеллалардыҥ јуунтызы\n1.9 Орус тилле\nЈиит тужы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСигрид Унсет Каллундборгто Данияда Зеландия деп ортолыкта чыккан. Адазы — јарлу археолог Ингвалл Унсет, Норвегияда «Темир чак» (Железный век) аайынча эҥ ле билгир специалист ле јайалталу бичиичи, норвеж кижи болгон, энези — Шарлотта Гют-Унсет — датчан кижи. Эки јылдыҥ бажында олордыҥ билези Норвегия јаар кӧчкӧн. Ондо, Христиания деп јерде (эмди Осло) Сигридтиҥ јаш тужы, јиит тужы ӧткӧн. Ол бойын норвежка деп чотогон, кичинектеҥ ле ала кыс норвеж чӧрчӧктӧр, соојындар сӱӱген, адазы балазын таскаткан. Сигрид адазы иштеген тӱӱкилик музейде јаантайын болуп, экспонаттарла таныжатан. Кийнинде бичиичи ол ырысту јаш тужын эске алып, автобиографиялык «Он бир јаш» деп («Одиннадцать лет») романында бичиген (1934). 1893 јылда адазы, Ингвалл Унсет, уур оорудаҥ улам јада калган. Билезиниҥ јӱрӱми кенейте кубулган. Тул калган энезине кичинек пенсиязыла балдарын азыраарга келишкен.\nСигрид Унсеттиҥ јаш тужы\nСигрид кеендикте ле литературада иштеерге амадаган, ол јурукчы болорго кӱӱнзеп, јаантайын ла Христианияныҥ озогы эски оромдорыла карандаш тудунып баскындап јӱретен. Оныҥ ол јылдарда эткен јурамалдары арткан. Кыс коммерциялык училищеге кирип, секретарьга ӱренген. 10 јылдаҥ артык ӧйгӧ (1898—1908) ол "Всеобщий компания электричества"да Ослодо клерк болуп иштеген, јайалталу кижиге бойыныҥ ичине кирбей турган иш эдерге келишкен. Сигрид сӱӱбей турган ижинде торт ло санаага алдыртпаска, ӱлгерлер бичип туратан, норвеж средневековьениҥ тӱӱкизи керегинде романныҥ планын тургузатан. Энези Сигридке јаантайын болужып, јӱрӱмди чындык эдип бичи деп айдатан. Унсет ӱй улустыҥ билезинде, айыл-јуртында, ижинде айалгалары керегинде сӱреен јакшы бичиген. «Фру Марта Оули» деп романы (1907) кепке базыл чыгарда, Унсет јарлу боло берген, онойдо ок «Ырысту јаштары» («Счастливый возраст») (1908) деп бичиги оны макка чыгарган.\nБаштапкы бичиктери јарлу боло берерде, , Унсет тергеелик стипендия алган, 1909 јылда кӱӱнине тийген ишти ол чачкан. Бу ла јылда оныҥ баштапкы тӱӱкилик романы «озодо канду кӱндер керегинде» — «Сага о Вигдис и Вига-Льоте» (1909) чыккан, бичиичи 1000 јылдар киреде средневековьеде јадын-јӱрӱм керегинде бичийт . Бу бичикте бичиичиниҥ фантазиязы, јебрен саагага тӱҥейлегени, анчада сӱӱш ле ӧштӧжӱ дегенинде болгон. 1910 јылда Унсет Рим јаар јоруктап јӱрген. Јанып келеле, «Јиит тужы» «Юность» (1910) деп ӱлгерлик јуунты ла «Йенни» (1911) деп романын кепке баскан, бу бичимелди кычыраачылар бийик баалаган. Јалтанбай ла сексуал сурактарды кӧдӱргени учун учы јок дискуссиялар баштаган. Романда Йенни деп јурукчы ӱй кижиниҥ (чындык ла јаан сӱӱш сакыган) салымы кӧргӱзилген. 1912 јылда Унсет јурукчы Андерс Сварстадка барган. Олордыҥ билези јаанаган. 1913 јылда Андерс Кастус деп уулчакту болгон, оныҥ кийнинеҥ Ханс Бенедикт деп уулчак ла Марен Шарлотта деп кызычакту болгондор. Бичиичи оноҥ ло ары экпиндӱ иштейт. 1913 јылда «Обездоленные» деп куучындардыҥ јуунтызы чыгат, 1914 јылда деза —"Јас" («Весна») деп јаан романы, ӱй кижиниҥ ичкирим јӱрӱми керегинде, бийик амадулары јӱрӱмниҥ тегин ле, романтика јок шылтактарыла качашканы керегинде. Темазы бого ло тӱҥей эдип бичилген: новеллалардыҥ јуунтызы «Трольдыҥ кӱскӱзиниҥ оодыктары» («Осколки зеркала тролля») (1917), «Шыраҥкай келиндер» («Мудрые девы») (1918) ле ӱлгерлердиҥ јуунтызы «Јаскы булуттар» («Весенние облака») (1921).\nУнсеттиҥ озо бичиген јайаандык иштеринде геройлор — ӧҥ-сӱр јок, јобош, шыралап калган калада јаткан ишмекчи эр ле ӱй улус, конторский ишчилер, модисткалар, каланыҥ јокту интеллигенттери, олордыҥ јадынын Унсет јакшы билетен.\nЈарлу болгоны[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1919 јылда Унсет билезиле Лиллехаммерде, Христианиянаҥ 130 км ыракта Бьёркебек деп усадьбага (Bjerkebæk — «Кайыҥду суучак» «Берёзовый ручей») кӧчкӧн, мында ол эҥ ле кӧп чӱмдемелдерин бичиген. Удап калган, норвеж средневековье керегинде тӱӱкилик роман бичиир амадузын ойгоскон. Бу романда тегин эмес норвеж ӱй кижиниҥ эмансипация учун, ырыска јӱткигени керегинде болгон. Унсет героинязын эмдиги эмес, јебрен Норвегиянаҥ тапкан. Онойдо, Унсеттиҥ јайаандык ижиниҥ тӧс јеринде турган тӱӱкилик трилогиязы — «Кристин, Лавранстыҥ кызы» ӱч романнаҥ турган: «Венец» (1920), «Хозяйка» (1921) ла «Крест» (1922).\n1310 ло 1349 јылдардыҥ ортозында норвеж улустыҥ ол ӧйдӧ јадын-јӱрӱмин, кылык-јаҥын, психологиялык ла философиялык айалгаларын сӱреен јарт эдип, романныҥ Кристин деп тӧс героинязыныҥ салымын бичиген. Бу кыс общинаныҥ јаҥжыккан јӱрӱмине удурлажып, акту бойыныҥ кӱӱн-санаазыла јӱрер, ырызына јӱткӱӱри учун тартышкан. Ӧмӧликтиҥ јаҥжыгуларына удурлажып, амадузына једеле, јайым учун каруулу болорын оҥдогон. Трилогияныҥ учында ол амыр-энчӱ јуртай берет.\n«Хествикенде Аудунныҥ уулы Улав» (1927), «Улав, Аудунныҥ уулы, ла оныҥ балдары » деп дилогиязында (1925) ол ло ӧрӧ айдылган темалар уулалган. Улав, романныҥ тӧс геройы , Кристин ле чилеп алдынаҥ бойы шыраҥкай кӧгӱстӱ кижи ӧмӧликтиҥ айтканыла јӱрӱмин јӱрер учурлу болгон, кезикте удурлажар болгон, јӱрӱми учына јеткенче карузына турган. Јӱрӱмдик сурактар кӧдӱрген Унсеттиҥ тӱӱкилик романдары улуска јарт ла јуук болгон, XX чактыҥ кычыраачылары ла критиктери оныҥ јайаандык ижин бийик баалаган. 1928 јылда Унсет Нобельдиҥ литературала сыйын алган, јебрен норвеж ӧйлӧр керегинде бичиген учун («за совершенное описание норвежского средневековья»).\nУнсет Нобельдиҥ сыйыныҥ акчазын кӧдӱре ле улуска болуш эдип берип ийген: јайалталу балдарга стипендия эдип — 80 муҥ крон; Норвегияныҥ јокту католик билелериниҥ балдарына школдор тударына — 60 муҥ крон; јиит норвеж бичиичилерге болуш эдип— 60 муҥ крон).\nЈайаандык ижиниҥ учы јаар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1928 јылда Унсет «Гимнадемия» (1929) ла «Неопалимая купина» (1930) деп романдарында эмдиги ӧй керегинде бичип баштады, «Ида Элизабет» (1932) ле «Верная жена» (1936) деп бичиктеринде билелик јӱрӱм керегинде , је бу бичимелдер тыҥ јарлалбаган, онойдо ок «Мадам Дортея» (1939) деп Норвегия XVIII чакта тужын кӧргӱскен тӱӱкилик романы база. 1930-чы јылдарда Унсет јондык публицистикала, кудайлык темала иштеген. Ол католичествого јайылып, ондо эрчимдӱ иштеген. Ого коштой Унсет балдардыҥ наадай-театрыла јилбиркеп, норвеж саагалар кӧчӱрген. 1935 јылда Унсет норвеж бичиичилердиҥ биригӱзин башкарган. Ол фашист ле нацист јаҥдарга удура болгон, 1935 јылда публицист Карл фон Осецкийге (Гитлердиҥ концлагеринде отурган кижиге) Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын берер деп кыймыгу баштаган.\n1934 јылда Унсеттиҥ јаҥы романы чыккан «Он бир јаш» (Одиннадцать лет"), бойыныҥ јӱрӱмин бичиген. Кыс баланыҥ кӱӱн-санаалары керегинде. Критиктердиҥ айдыжыла, Унсет норвеж литературалык тилдиҥ («риксмола»)ӧзӱмине бир канча болужын јетирген. 1939—1940 јылдарда Советско-финский јуу башталарда, Унсет медалин садала, бастыра акчазын фин балдарга деп берип ийген. Онойдо ок ол јуунаҥ качкан ӱч фин баланы айлына кийдирип алган.\n1940 јылда Экинчи телекейлик јуу башталарда, нацисттер Норвегияны колго алган. Олордоҥ аргаданып, Унсет чанаалу нейтрал јер јаар качып барат, бу ла ӧйдӧ оныҥ јаан уулы јууда корогон деп табыш келет. Ханс Бенедикт деп уулыла кожо ол (кызы оноҥ озо јаан јоболдоҥ божогон, 1925 јылда ол ӧгӧнинеҥ айрылган), бичиичи СССРдыҥ јери ажыра, оноҥ Јопон јери (Япония) ажыра, США јаар качып барат. Мында ол «Келер ӧйгӧ јанганы» («Возвращение в будущее») (1942) ла «Ырысту кӱндер» («Счастливые дни») (1942) — деп романдарын (мемуар аайлу) бичип јат. Бу романдарында ол фашизмга удурлажарына кычыру эдет. «Келер ӧйгӧ јанганы» деп бичигинде Унсет СССР-де нени кӧргӧнин, Москва ла Владивосток калалар керегинде бичийт. 1945 јылда Унсет тӧрӧлине кайра јанат. Калганчы јылдары Лиллехаммерде ӧткӧн, мӧҥкӱзи анда ла.\nФру Марта Оули (Fru Marta Oulie, 1907);\nВигдис ле Вига-Льоте деп сага (Fortællingen om Viga-Ljot og Vigdis, 1909);\nТаҥ алдында (I grålysningen) 1911;\nЙенни (Jenny, 1911);\nЈас (Vaaren, 1914);\nЛавранстыҥ кызы Кристин, 1920-22;\nУлав, Аудунныҥ уулы Хествикенде (Olav Audunssøn i Hestviken, 1925);\n[[Улав, Аудунныҥ уулы, оныҥ балдары (Olav Audunssøn og hans barn, 1927);\nГимнадемия (Gymnadenia, 1929);\nНеопалимая купина (Den brændende busk, 1930);\nИда Элизабет (Ida Elisabeth, 1932);\nОн бир јыл (Elleve aar, 1934);\nЧындык ӱй кижи (Den trofaste hustru, 1936);\nМадам Дортея (Madame Dorthea, 1939);\nКелер ӧйгӧ јанганы (Tilbake til fremtiden, 1942, опубликован в 1945);\nЫрысту кӱндери (Lykkelige dager, 1942, опубликован в 1947);\nСигурд ла оныҥ јалтанбас нӧкӧрлӧрии (Sigurd og hans tapre venner, 1943, опубликован в 1955);\nОн эки јыл (Tolv år, не окончен, 1998).\nНовеллалардыҥ јуунтызы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЫрысту јажы (Den lykkelige alder, 1908);\nЧучурагандар (Fattige skjebner, 1912);\nШыраҥкай келиндер (De kloge jomfruer, 1918);\nТролльдыҥ кӱскӱзиниҥ оодыктары (Splinten av troldspeilet, 1917);\nТелекейде амыр-энчӱ (Fred på jorden, 1992).\nЭсселери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКороль Артур ла тегерик столдыҥ рыцарьлары (Fortællinger om kong Artur og ridderne av det runde bord, 1915);\nӰч эје-сыйындар (Tre søstre, 1917);\nОн эки бӧлӱк (Et kvindesynspunkt, 1919);\nАгару Хальвардтыҥ јӱрӱми, ӧлӱми ле кайкалдар (Sankt Halvards liv, død og jærtegn, 1925);\nКатоликалык јарлар (Katholsk propaganda, 1927);\nБӧлӱктер (Etapper, 1929);\nАгару Олаф, Норвегияныҥ кааны (Hellig Olav, Norges konge, 1930);\nЧакылар (Etapper. Ny række, 1933);\nЭки европей агарулар (To europeiske helgener, 1933);\nНорвеж агарулар (Norske helgener, 1937);\nАвтопортреттер ле пейзажтар (Selvportretter og landskapsbileder, 1938);\nМонашество. Паломничество. Приходской серкпе (Klosterliv. På pilegrimsferd. Sognekirken, 1939);\nЕкатерина Сиенская (Caterina av Siena, 1951);\nЈуу ӧйиниҥ статьялары ла айткан куучындары (Artikler og taler fra krigstiden, 1952);\nСтен Стенсен Блихер (Sten Steensen Blicher (kulturhistorie), 1957);\nСамаралар (Kjære Dea, 1979).\nӰлгерлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈиит тужы (Ungdom, 1910);\nЈаскы булуттар (Vårskyer, 1921).\nБалдарга[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӱннеҥ кӱнчыгыштай, айдаҥ кӱнбадыштай (балдардыҥ тертына бичиген инсценировка) (Østenfor sol og vestenfor måne, 1927, 1959 јыл);\nЧаҥкыр кырдыҥ принцессазы (Prinsessene i Berget det blå, 1928, опубликована в 1973).\nОрус тилле[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУнсет С. Фру Марта Оулие. — повесть, в кн.: «Фиорды», сб. 6,. — Ӱлекер:СПб., 1910.;\nУндсет С. Йенни / пер. М. П. Благовещенской. — М.: изд. «Северные дни», 1917.;\nУнсет С. Тьодольф / пер. М. Полиевктовой. — Библиотека «Огонёк». — М.: Акционерное издательство «Огонёк», 1927.;\nУнсет С. Весна / пер. Е. Н. Благовещенской. — Л.: изд. «Время», 1928.;\nУнсет С. Обездоленные / пер. М. М. Дьяконова. — М.–Л.: ГИЗ, 1928.;\nУнсет С. Кристин, дочь Лавранса / послесловие Н. Я. Рыковой. — роман [первая часть трилогии]. — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1935. — 314 с. — 10 300 экз.;\nСигрид Унсет. Кристин, дочь Лавранса. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1962. — Т. 1—3. — 924 с. — 100 000 экз.;\nСигрид Унсет. Улав, сын Аудуна из Хествикена. — М.: Художественная литература, 1978. — 584 с. — 50 000 экз.;\nСигрид Унсет • Вера Хенриксен. Сага о Вигдис и Вига-Льоте • Девы битв. — М.: Терра — Книжный клуб, 1996. — ISBN 5-300-00630-0.;\nСигрид Унсет. Йенни. — Ӱлекер:СПб.: Сказ, 1994. — 288 с. — 25 000 экз. — ISBN 985-400-007-9.;\nСигрид Унсет. Мадам Дортея. — М.: Текст, 2000. — 352 с. — (Книги карманного формата). — 5000 экз. — ISBN 5-7516-0203-X.;\nСигрид Унсет. Возвращение в будущее. — М.: ОГИ, 2003. — 172 с. — (Перекресток культур). — 1000 экз. — ISBN 5-94282-184-4.;\nСигрид Унсет. Фру Марта Оули. Весна. — М.: Прогресс-Традиция, 2003. — 496 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89826-168-0.;\nСигрид Унсет. Улав, сын Аудуна, и его дети. — Ӱлекер:СПб.: Азбука-классика, 2004. — 576 с. — (Азбука-классика/pocket-book). — 5000 экз. — ISBN 5-352-00990-4.;\nСигрид Унсет. Улав, сын Аудуна из Хествикена. — Ӱлекер:СПб.: Азбука-классика, 2004. — 576 с. — (Классика (мяг)). — 5000 экз. — ISBN 5-352-00903-3..\nКино[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1995 јыл — Кристин Лавранстыҥ кызы / Kristin Lavransdatter деп кино — режиссеры Лив Ульман (Швеция, Норвегия, Германия).\n↑ 4,0 4,1 Унсет Сигрид // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.\n↑ Norsk biografisk leksikon (бук.) — Kunnskapsforlaget. — ISSN 2464-1502\n↑ Паламарчук А. Сигрид, дочь Ингвальда (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни, 2015. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Панкратова Э. «Сердца человеческие неизменны во все времена…». О Сигрид Унсет. — М.: Панорама, 2000.\n«Вестник иностранной литературы», М. — Л., 1928, № 9, стр. 157 и № 12, стр. 139;\nМеталлов Я., Бунт человеческого духа, «Художественная литература», М., 1935, № 12;\nНемеровская О., Сигрид Унсет. «Кристин Лавранстыҥ кызы», «Звезда», Л., 1935, № 12;\nСлапгарн, Сигурн. Сигрид Унсет, сӧстиҥ кааны. — М., 2009.\nČSFD · Discogs · Internet Movie Database · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Кругосвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nBAV: ADV10292454 · BIBSYS: 90055527 · BNE: XX946639 · BNF: 11927336s · CiNii: DA03800750 · CONOR: 18631523 · EGAXA: vtls001107093 · GND: 11880314X · GTAA: 162916 · ICCU: CFIV062767 · ISNI: 0000 0001 2102 339X · LCCN: n79043449 · LNB: 000043486 · NDL: 00459376 · NKC: jn19990008691 · NLA: 35561034 · NLG: 170323 · NLP: A16382365 · NSK: 000034025 · NTA: 069264058 · NUKAT: n94004887 · PTBNP: 44362 · LIBRIS: 205420 · SUDOC: 027172511 · VIAF: 73860916 · WorldCat VIAF: 73860916\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Унсет,_Сигрит&oldid=23523"\nКӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде чыккандар\n1882 јылда чыккандар\nКичӱ изӱ айдыҥ 10 кӱнинде божогондор\n1949 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 2 кӱӱк ай 2021, 07:02.


АРАКЫ ла ЧАЙ - altaicholmon\nАРАКЫ ла ЧАЙ\nМ. В. Чевалковтыҥ бу чӱмдемели јӱс јыл мынаҥ кайра бичилген. Чечен ле байлык эрмек-сӧзиле, учурыла ол бӱгӱнге јетире бисти кайкадат ла санандырат.\nМихаил Васильевич Чевалков 1817 јылда Бийск каланыҥ јуугында Карасу деген јуртта чыккан. Уулчак јети јаштуда билези Улалу јуртка кӧчӱп келген. Мында ол Алтай духовный миссияныҥ школына јӱрӱп, орус тилге, кычырарга ла бичиирге ӱрениип алган. Миссияда 40 јылдаҥ ажыра кӧчӱреечи болуп, орус шиҥжӱчилерле кожо Алтайла кӧп јорыктаган. Јӱк 50 јашты ашкан кийнинде ол абыс болуп, бу јолында протииерейдиҥ јамызына јеткен.\nМ. В. Чевалков баштапкы алтай бичиичи деп јолду чотолот. Оныҥ литературалык энчизине «Чӧбӧлкӧптиҥ јӱрӱми» деген автобиографиялык чӱмдемелле коштой (ол 1860 јылдардыҥ учында алтай тилле бичилген) ӱлгерлер ле куучындар кирет. Ол мӱргӱӱл јаҥныҥ кӧп бичиктерин, И. А. Крыловтыҥ басняларын кӧчӱрген. В. И. Вербицкийле кожо алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин јууп, кӧчӱрип, кепке базып чыгарган.\nАракыга Чай јаргы сурап,\n«Азыраган адаҥ кем?\nЭмискен энеҥ кем?\nТуулган сениҥ јериҥ кайда?\nТӧстӧп турган јуртыҥ кайда?\nКийик болзо, тӱктӱ болор,\nКижи болзо, атту болор.\nАды-јолыҥ айдып бер.\nКерек келген болзоҥ,\nКерегиҥ јок болзо,\nКедери чык!» – деди.\n«Адам јер эди,\nЭнем суу эди.\nТуулган јерим Кыдатта,\nТурлуу јерим турада.\nЭлдиҥ суузыны эдим,\nЭмчектиҥ сӱдиндий эдим.\nЭлге јараар Чай эдим.\nКойу салып ичетен\nКолдуныҥ ижи эдим.\nАракыга ордымды блааттырдым.\nАны ончолоры садыжып јадылар.\nКојойымныҥ лапказына кирди,\nКолдуныҥ ичине кирди.\nАйыл сайын тарай берди,\nАлтай јерине чыга берди.\nКалыкты бойына бактырды,\nКанча јӧӧжӧзин блаап алды.\nЈаргы сурап турум» – деди.\nТаткуур Аракыдаҥ сурады:\n«Туулган јериҥ кайда?\nТурган јуртыҥ кайда?»\n«Турган јерим турада,\nЧыккан јерим јалаҥда.\nАдам – јадаан,\nЭнем – куманак» – деди.\n«Чайдыҥ ордын блааган\nЧабыҥ јаман угулат.\nБайку чайды садатан\nБазарын не блаадыҥ?\nБазарга барып, алардыҥ\nБажын не тостыҥ?\nБайку чай ичердиҥ\nБалдарын не аштаттыҥ?\nОрыннаҥ туруп ичердиҥ\nОстолын не алдыҥ?\nЧайга берер акчаны\nЧалчып, не блаадыҥ?» – деди.\nТадыганга најы мен.\nТамагыныҥ ӱни мен.\nОрыннаҥ турбас кижини\nМекеге кирбес кижилер\nМени ичсе, киретен.\nКоп айтпас кижини\nКоорок ойнодып јӱретем.\nСыйманып отуратан эмегенди\nСабыскы сыгыртып јӱретем.\nТадыбас Чайга бӱтпе!\nМенде јаман јок эди,\nМени билер кӧп эди.\nАгын сууныҥ сӱзӱги эдим,\nАрыш аштыҥ майы эдим.\nАлбатыныҥ сыйы эдим,\nКоројон деген аш эдим,\nКојойымныҥ кулы эдим.\nКолдоҥ колго јӱретем,\nКол учында ойнойтом.\nАйу кӧрзӧ, коркыбас,\nАдар октоҥ јалтанбас».\nТаткуур Аракыга айтты:\n«Чайдаҥ јаман табарыҥ ба?\nЧал-чабын айдып бер» – деди.\n«Чардыҥ белин јоорлу эткен\nЧайдыҥ нези менеҥ артык?\nБакрас, чӧйгӧн кайылткан\nБайку Чайдыҥ нези артык?»\n«Мени ичкен кижилер\nМеези јымжап терлеер.\nСени ичкен кижилер\nСалбайып базып јӱрер.\nАйылдаҥ астырып бастырган\nАракыныҥ јаманы эмес пе?\nКобыдагы малды короткон\nКоројон аракы эмес пе?\nАлкы јӧӧжӧни тӱгескен\nАракы кӱчи эмес пе?\nКӧптиҥ кӧзин ойгон аракы,\nКӧкшинниҥ кӱчин алган аракы,\nКолдуныҥ колын сындырган аракы,\nБуттуныҥ будын сындырган аракы,\nБуру этпести бурууга тӱжӱрген аракы».\n«Сени ичкен кижини\nКӧп ичкен кижини\n«Караҥуйда кӱйген от чылап\nКадран болгон кижи чилеп\nБажына чыгып, кӧкӱдип јӱредиҥ,\nБала-барказын ыйладып јӱредиҥ,\nЭдине тийип, тыҥыдып јӱредиҥ,\nЭки кижини согуштырып јӱредиҥ.\nЭнезин де согодылар,\nАдазын да согодылар.\nТоны јок базадылар.\nАжыра кӧп ичеечилер\nАттаҥ јойу каладылар.\nӦскӱстиҥ ӧтпӧгин блааган аракы,\nӦҥдӱниҥ ӧдин алган аракы,\nБаатырды баскан аракы,\nБалазын кулга берген аракы.\nӦӧни јок улусты ӧӧркӧткӧн аракы,\nӦдин кӱйдӱрип, ӧлтӱрген аракы».\nАракы актанып айтты:\n«Мени јаман айтпагар,\nМенде јаман јок эди.\nБойына килебей ичедилер,\nБолгылап базып јӱредилер.\nКаралап мени айтпагар,\nКардын јайар аракы мен.\nКабактап алып ичедилер,\nКалырап базып јӱредилер.\nЈиктӱ јаман дебегер,\nЈинин арлаар аракы мен.\nЈилбиркеп мени ичедилер,\nЈыртпай кӧзин кӧрӧдилер.\nКорлоп јаман айтпагар,\nКоот эдер аракы мен.\nКоркыбай, мени ичедилер,\nКорон болорын билбейдилер.\nТоҥ јамандап айтпагар,\nТойго јараар аракы мен.\nТообой, мени ичедилер\nСеренип јаман айтпагар,\nСыйлажып ичер аракы мен.\nСемирейин деп ичедилер,\nСыктап јӱрерим дебейдилер.\nСамактап мени айтпагар,\nСадып турардыҥ магы мен.\nСананбай мени ичедилер,\nСамтар болорым дебейдилер.\nТӧгӱндеп јаман айтпагар,\nТӧрӧӧн сыйлаар аракы мен.\nТӱби калганча ичедилер,\nТӱбек болорын билбейдилер.\nАрадап мени айтпагар,\nАйылчы сыйлаар аракы мен.\nАртыспай мени ичедилер,\nАмырдаҥ азарым дебейдилер.\nЈонго јаман айтпагар,\nЈооктожып ичер аракы мен.\nЈогын берип, ичедилер,\nКыстап јаман айтпагар,\nКыс кудалаар аракы мен.\nКысканбай берип, ичедилер,\nКаргап јаман айтпагар,\nКарындаш сыйлаар аракы мен.\nКалганын берип, ичедилер,\nКаны тӧгӱлерин билбейдилер.\nКӱјӱреп мени айтпагар,\nКӱйӱӱ сыйлаар аракы мен.\nКӱмӱжин берип, ичедилер,\nКӱни ӧчӧрин билбейдилер.\nӦштӧп мени айтпагар,\nӦбиштирер аракы мен,\nӦлӧҥин садып, ичедилер,\nӦлӧ берерим дебейдилер.\nОодык јаман дебегер,\nОмокко ичер аракы мен.\nӦрӧ кӧрбӧй, ичедилер,\nБилери бар ба?» – деди.\nБойыгар билгедий эдигер.\nАндый да болзо, айдайын:\nКабактаҥ алып ичеле,\nБаспас болуп ичеле,\nЭнезин јаман айдадылар.\nАдазын јаман айдадылар.\n«Ийт ӧлӱмин кем ӧлди? – дегежин,\n«Ичеечи кижи ӧлди» – деер.\n«Арка-јон неге тӱймеди? – дегежин,\n«Аракыдаҥ кижи ӧлди» – деер.\n«Јаргыга кемди тартып јат?» –\n«Јалтанбай, аракы ичкенди» – деер.\n«Ичкеери кемди ийдип јадылар?» –\n«Ичеечи буру эткен, оны ийип\nјадылар» – дежер.\nБу мындый болотоны менеҥ эмес,\nБузылганча ичердиҥ бойынаҥ.\nКӧп ичпес кижиге кӱчиле кирбей\nКӧлӧткӧлӱ кӧл болуп, олорды\n«Аймактыҥ аразында аракыга кычалу\nАракыдаҥ буруу таппадым.\nОтко колыҥ тутсаҥ, колыҥ кӱйер.\nОҥы јок эзирзеҥ, ончо бойыҥ кӱйер.\nКайадаҥ калыган кижи ӧлӧр эмес пе?\nКабактаҥ чыкпас кижи кӱйер эмес пе?\nБойы бууланып, сууга калыган тӱжер\nБойына килебей, аракы ичкен ӧлӧр\nСайга јӱрген таман уйадаар эмес пе?\nСананбай, аракы ичкен ӱрелер\nЧамчазы јок кижини кӧрӧргӧ уйатту,\nЧалчып јӱрген эзирикти угарга уйатту,\nЭр кижиниҥ эзиргенинеҥ\nЭзирик эмеген уйатту.\nЭзи чыкканча аракы ичкен\nЭр кижи коркышту.\nЭзирик кижиниҥ энези аракы,\nАжыра ичердиҥ адазы аракы.\nАдазына айудый кӧрӱнер,\nЭнезине эрликтий болор.\nЭмегенине камыктый кӧрӱнер,\nБалдарына бакадый кӧрӱнер.\nТугандарына јаман кӧрӱнгенде,\nТура кижи јакшы кӧрӧр бӧ?\nБалкашта јаткан чочко јескимчилӱ,\nБажын кӧдӱрбес эзирик јескимчилӱ.\nАртаган аштыҥ амтаны јаман,\nАжыра эзириктиҥ сагыжы јаман.\nЭрӱӱлде этпес јаман кылыкты\nЭзирикте белен эдер.\nТаткуур – амзуур\nЈадаан – кӱскиде чачкан аш\nБайку чай – ӧлӧҥниҥ каагынаҥ эткен чай\nКооркок – шоор\nСӱзӱк – аракы болуп аккан суу\nМай – ӱс\nКӧкшин – карыган кижи. Мында айдылган учуры аракы кижини туруп та, базып та болбос карыгандый эдет дегени.\nКадран – уурчы\nБарынтычы – тоночыл\nКорлоп – јамандап\nСамактап – электеп\nЈооктожып – эрмектежип\nӦбиштирер – јӧптӧштирер\nКычалу – кӱӱндӱ\nЭзи – санаазы\nКамыктый – јыландый.\nӰредӱ учурлу ӱлгерлердеҥ\n2017 јылда Алтай Республиканыҥ «Алтын-Туу» издательствозында М. В. Чевалковтыҥ «Поучительные статьи в стихах на алтайском языке» деген јуунтызы кепке базылып чыккан.\nБаштап ла 1894 јылда Томскто чыккан бу јуунтыны филология билдимдердиҥ кандидады Эльвира Чинина белетеп, кире сӧзин ле јартамалдарын бичиген. Ӱлгерлер байат, алтай ла орус тилдерле берилет.\nЈуунтыга кирген ӱлгерледеҥ:\nЭр баланы эрке тутпагыҥ\nЭр баланы эрке јӱргӱзип ӱретпегер,\nЭрик бербей, не јакшыга ӱредип\nЭки јанынаҥ эрик бербей ӱретпес\nЭне-адазыныҥ јӱрегине ачу тӱжӱрер.\nУулым јакшы укаалу болзын дезегер,\nУткуулап айдып ӱредип туругар.\nКерсӱ јакшы болзын дезегер,\nКезедип айдып ӱредип туругар.\nКоркыдып ыйладып ӱретпес болзогор,\nКоромгыда бойыгар ачу ыйларыгар.\nКудайдаҥ коркыырга ӱредип алзагар,\nКунукпай сӱгӱнип јӱреригер.\nКудайдаҥ коркыыры дезе ончозынаҥ\nКудай ондыйга берер болгонын берер.\nУулым уурчы, тӧгӱнчи болбозын деп,\nУулыҥныҥ бажына урук тудуп јӱр.\nБузук, јаман сагышту болбозын деп,\nБуды-колдорын буулагандый болуп јӱр.\nМойноп, сӧс укпас болбозын деп,\nМойнына тӧҥӧ салгандый болуп јӱр.\nОозы быјар, тили јӱгӱрик\nОозына сулук салып тудуп јӱргиҥ.\nСайыркап, улуурканып јӱрбезин деп,\nСалма кӧргӱзип, коркыдып ӱредип јӱр.\nБагай баштак болуп јӱрбезин деп,\nБажы-была барганды куучындап\nЧыны-была кылынып јӱрзин деп,\nЧын јердеги кыйынды куучындап\nКудайга јараар кул болзын деп,\nКудайдыҥ салымына ӱредип јӱргиҥ.\nУулдыҥ јаманы адазына тӱбек,\nӰретпеген баштак кыс энезине уйат.\nБашкарып балдарыгар ӱретпезегер,\nБагай айттырып уйаларыгар.\nЧыбык тудунып ӱредип јӱрӱгер,\nЧыны-была айттырып јӱрӱгер.\nЈашта баланы коркыдып ӱретпезегер,\nЈаандап. кӱчи кирзе, бойыгарды\nКаан ккудайдаҥ коркыырга\nКалганчы чакта бурулу болорыгар.\nБу да јерде ачуурканбай калбазыгар,\nБуруга тӱшкенин кӧрӱп ыйларыгар.\nКудай аданы балдарына баш туткан,\nКулагына амыратпай ӱредип\nЭнени уулдарын шылап турзын деп,\nЭрик бербей, јӱригер деген.\nЭрик бербей – бош бербей,\nУткуулап айт – ӱредип, јакарып айт\nТӧҥӧ – мойнына кептеген тегерик\nСалма – темир јазал\nБагай – јаман, јӱдек, јабыс\nКыс баланы бек туткыҥ\nКызылгаттыҥ кызылы тыштында\nКыс баланыҥ кылыгы ичинде болор.\nКызылгаттыҥ ачузына тижиҥ кабыгар,\nКыс баланыҥ чайдамына јӱзиҥ уйалар.\nКымын тӱжӱп кӱйӱп турза, ӧчӱрип јӱр,\nКыс баланыҥ кымыны кӱйбезин деп\nТурунду отты ӧчӱрбезе, кӱли калар,\nТудундырып кысты ӱретпезе, уйады\nАндый кыстыҥ уйады элге каткы болор,\nАда-энезиниҥ јажына кунугар ачу\nЭниктирип кызыҥ ойнотпой јӱргиҥ,\nЭр кижилер электеп јӱрбезиндер.\nКаткыртпай кызыҥды тудуп јӱргиҥ,\nКаралап кызыҥды электебезин.\nКызыҥды кысканып ӱредип јӱрзеҥ,\nКылыгы јакшы кудалап алар.\nАлган кижизи сӱӱп јӱрер,\nАлкы-јӧӧжӧзине баш эдер.\nАйылдаштары кӱндӱлеп јӱрер,\nАда-энезин мактап јӱрер.\nКымын – оттыҥ чогы\nЭниктирип – бош салып, јай берип\nКысканып – чеберлеп, карамдап.


Тӧс амадузы болор учурлу - altaicholmon\nТӧс амадузы болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы калганчы ӧйдӧ республикан эмчиликте эмдеериниҥ озочыл эп-сӱмелерин тузаланарына јаан ајару эдет.\nРесэмчиликтиҥ баш врачы Федор Рауныҥ айтканыла, калганчы ӧйдӧ эмдеериниҥ јаҥы эп-сӱмелерин тузаланарына јаан ајару эдилет, нениҥ учун дезе, ӧйдиҥ ле јӱрӱмниҥ некетелеринеҥ соҥдобой, олорло теҥ алтаары кажы ла ӧмӧликтиҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи болор учурлу.\nТемдектезе, эндоскопический операциялар, ол тоодо кӧстиҥ катаракт оорузына операциялар эдери билдирлӱ кӧптӧгӧн. Былтыр 540-гӧ јуук операция эдилди.\nБылтыр эндоскопический эп-сӱмелерле 700 кире операция ӧткӱрилген болзо, быјыл олордыҥ тоозы кӧптӧӧри сезилет.


Ӧзӱмдердиҥ кайкал телекейинде - altaicholmon\nЧуйдыҥ узун јолыла јорыктап, јолдыҥ јуугында ла бу јерге, амырап-тыштанып та аларга болуп, не кирбей турганыс деп санангам. Балдарга мында кандый јилбилӱ болор эди! Ботаникалык садка келип турган туристтер каалгадаҥ кирген ле тарый ӧдӱктерин уштып, јажыл ӧлӧҥлӧ базарга јакшызынатан болтыр. Бу јер јылдыҥ кандый да ӧйинде јараш, је анчада ла эмди, јажарган, јайылган агаштарды ла чечектерди кӧрӱп, узун кышка эригип калган ӧзӧк ээрип, јайымжып, мында ла артып калар кӱӱниҥ келер.\nГорно-Алтайсктагы Ботаникалык сад Себиниҥ суузы Кадынга кирер јердиҥ јанында, Камлак јурттаҥ ыраак јокто турат. Ол Россияныҥ билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Тӧс Сибирьдеги Ботаникалык садыныҥ Алтайдагы бӧлӱги болуп јат ла 1994 јылда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Тӧргизиниҥ јаба јӧбиле тӧзӧлгӧн. Садтыҥ билим ишчилери Туулу Алтайдыҥ ас туштаган ла јоголорго јеткен ӧзӱмдерин шиҥдеери ле корыыры, олорды орныктырып ӧскӱрери аайынча билим иш ӧткӱргениле колбой экологиялык ӱредӱ ле јартамал элбек иш ӧткӱрет.\n—Бисте јай ӧйинде кандый ла јерлердеҥ келген 12 муҥ кире јорыкчылар болуп јат. Балдарлу улус кӧп. Бойыгар да кӧрӱп јадыгар — мында тыш-амыр, ару. Садта 2000 јӱзӱн ӧзӱмдер: агаштар, јыраалар, ӧлӧҥ-чечектер отургузылган. Јаҥыс та Алтайда ӧзӱп турган ӧзӱмдер эмес, је анайда ок Ыраак Кӱнчыгыштыҥ, Европа таланыҥ ла о. ӧ. јерлердиҥ — деп, Алтынай Ачимова куучындайт. —Садтыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — экологиялык јартамал ла ӱредӱ. Тургуза ӧйдӧ школдордо «ботаника» деген предметке неделеде бир ле час ӧй берилет. Бистиҥ сад ботаниканыҥ, экологияныҥ урокторын ӧткӱрерге, ӱренчиктерге билим-шиҥжӱ ӱлекерлер белетеерге сӱрекей јарамыкту јер. Ӧзӱмдерди билерине, сӱӱрине, чеберлеерине балдарды оогоштоҥ ала тазыктырар керек. Тӧрӧлине сӱӱш ӧзӱм-чечегин, агаш-тажын сӱӱгенинеҥ ле баалап чеберлегенинеҥ башталып јат ине.\nАлтай Республикада туризм ӧзӱм алынганыла колбой кӧп улустыҥ базыдына јер артап, ӧлӧҥ-чӧп кунурап турганы, јердиҥ ӱсти сӱрее-чӧпкӧ бастырганы керегинде ачынышту куучындар кӧптӧгӧн.\n—Бистиҥ тергее миллиондор тоолу туристтер келерине белен эмес болгонын айдар керек. Ончо турбазалар ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланып иштейт. Је орныктыру иш јокко јуук. Улус санаазына кирген ле јерлерле, агаш-ташты кырлап, базып јӱрет. Республика дезе экологиялык туризмди ӧскӱрер јаан аргаларлу, бистиҥ ар-бӱткенис сӱрекей байлык. Экотуризмниҥ бӱдӱмдери башка-башка, ол тоодо экологиялык орык јолдорло јойу базар, велосипедтӱ јорыктаар, ӧзӱмдерле таныжар ла о. ӧ. Темдектезе, «гастроботаника» деген бӱдӱмде улус аш-курсакта тузаланар ӧзӱмдерле, олорды тузаланарыла таныжып, олорды аш-курсак белетееринде канайда тузаланганын бойлоры ченейдилер.\nБистиҥ Ботаникалык сад экотуризмди ижиле кӧргӱзет. Мында јаҥыс та ӧзӱмдердиҥ јӱзӱнин эмес, је анайда ок айыл-јуртты јарандырарында олорды канайда тузаланарын, јорыкчылар базар экојолдорды канайда эдерин, агаштыҥ кургак будактарын, чӧбрӧзин, тӱшкен чочогойлорды ла ӧскӧ дӧ таштанчыларды канайда тузаланарын кӧслӧ кӧрӧргӧ јараар — деп, А. Ачимова айткан.\nБотаникалык садта кыскылтым, ак, сары, јажыл саптарлу канча бӱдӱм талдар сӱрекей солун ла јараш эмтир. Јеристе јылдыҥ кӧп саба ӧйи соок, јажыл ӧзӱми јок ӧйгӧ келижип турарда, бу талдар, ӧскӧ дӧ агаш ла јыраа ӧзӱмдер јаткан јеристи јарандырарга јарамыкту болгонын садтыҥ ишчилери куучындаган. Ботаникалык садтыҥ каалгазынаҥ кирип ле келзеҥ, јыраалардый боп-болчок чибилер кӧзиҥе илинер. «Декоративный» дейтен мындый чибичектердиҥ чаалдарын рынокто бир муҥ салковойдоҥ ажырага садып турганын кӧргӧм. Угар болзо, садтагы чибилердиҥ чаалдарын Себиниҥ ажузынаҥ казып экелген ле јараштыра кезип ӧскӱрген эмтир. Мында «јикпелӱ» да, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдӱ чибилер бар. Јаҥыс арчындардыҥ бӱдӱмдери бешке чыгара.\nАлтынай Алексеевна алтай калыктыҥ јаҥжыгуларында ла чӱм-јаҥдарында ӧзӱмдерди тузаланганы керегинде билим иш бичиген ле садта ӧскӧн таныш ӧзӱмдердиҥ ады, олорды канайда тузаланганы керегинде куучынын угарга база сӱрекей солун болгон. Јууныҥ торо-кӱч ӧйлӧринде чейнениҥ тазылынаҥ талканды канайда эткенин, кандый ӧзӱмдердеҥ чай асканын, кандыйын таҥкы эдип тузаланганын, бӧрӱлерди ӧлтӱрерге алаҥуш кандый тузазын јетиргенин бис јазап билбезис те. Ӧзӱмдердиҥ јербойындагы аттары ла нениҥ учун онойдо адалганы — бисте шиҥделбеген ууламјылардыҥ бирӱзи деп, ол куучындаган.\n«Кам тыттар», олордыҥ табылганы керегинде билимчилердиҥ шиҥжӱлерин ле шӱӱлтелерин, ӧзӱмдер керегинде ӧскӧ дӧ јилбӱлӱ куучындарды, Ботаникалык садта болуп, уктыбыс ла кам тыттаҥ алган сабакты ӧскӧ тытка колбоп ӧскӱрген агашты да кӧрдибис.\nБотаникалык садтыҥ ишчилери сад ӧскӱрген улуска чаалдар садып, јерин ӧзӱмдерле кееркедерин айдып берип турган эмтир. Быјыл јаскыда Оҥдой аймактыҥ Бичиктӱ-Боом јуртында Владимир Кыдыевтиҥ эземине ӧскӱрген «Ак Чечек» скверде агаштар ӧскӱрерге ле Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртында В. И. Чаптыновтыҥ музейиниҥ јанында сад саларга чаалдарды Ботаникалык сад берген.


«Јеҥӱни јурайдыс» деген тӧрӧлчи акцияда туружарга иштер алары улалат - altaicholmon\n«Јеҥӱни јурайдыс» деген тӧрӧлчи акцияда туружарга иштер алары улалат\nАкцияда ончо кӱӱнзегендер туружар аргалу, ол тоодо билелерле туружарга јараар. Акцияныҥ амадузы — балдарда ла јиит ӱйеде тӧрӧлчи кӱӱн, калыктык кӱӱн-тап, совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ат-нерези — олордыҥ энчизи деп оҥдомол тӧзӧӧри ле ӧскӱрери.\nЈаҥжыкканы аайынча акцияга мындый јайаандык иштер алылат: тӧрӧӧндӧриниҥ јуу ӧйиндеги јӱрӱми, салымы керегинде јуруктар ла кыска эсселер.\nБыјыл бу акцияда www.risuem-pobedu.ru сайт ажыра дистанционный аайыла туружарга јараар. Иштер 01.05.2022 ј. јетире алылар, турулталар 09.05.2022 ј., Јеҥӱниҥ кӱнинде эдилер.


Јурткорлор керегинде - altaicholmon\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап —собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон.\n(Учы. Башталганы — газеттиҥ 2020 јылдагы 2-чи номеринде)\nСобкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган улус.\nЈурткорлор ло рабкорлор дезе јурттарда, промышленный предприятиелерде иштеп, бичимелдерин бойлорыныҥ кӱӱниле газеттерге аткарып, ол учун јӱк ле гонорар алып турган улус.\nСобкорлорло мен 1983 jылда иштеп баштагам. Редактордыҥ баштапкы ордынчызы бойыныҥ кӧнӱ ижин бӱдӱргениле коштой собкорлордыҥ ижин башкарар jаҥду болгон. Башкарары дегени—олордыҥ айлык пландары канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудары, керек болзо, аймактыҥ jадын-jӱрӱминиҥ кандый бир курч сурагына аjару этсин деп jакылта берери, ол ок ӧйдӧ олорго болужары, ӧскӧзи де.\nБолужар дееримде, материалдарды jаҥыс ла айлында отурала, телефон ажыра jууйтаны ол ас, аймактыҥ jурттарын кериир, улусла туштажар, олорло куучындажар керек. Оноҥ ӧскӧ иштиҥ тузазы ас болор.\nШак оныҥ учун аймактардагы корреспонденттерис: «Биске машина, тоҥ калды мотоцикл садып аларга болужыгар» — деп, редакторго баштанатан.\nГазеттиҥ редакторы Степан Сузанович Тюхтенев партияныҥ райкомдорына, аймакисполкомдорго суракту самаралар аткаратан. Оныҥ шылтузында кезик собкорлорыс «Урал» мотоциклдӱ боло берген. Эмдигизиле тӱҥейлештирзе, ол «Ямахалу» кижиле тӱҥей болгон.\nСобкорлорыс та, јурткорлорыс та тылда иштеген кайучылдардый – не дезе, албатыныҥ ортозында иштеп, олордыҥ јӱрӱмин ич јанынаҥ јакшы билген ле оны газет ажыра бийик кеминде кӧргӱскен.\nЭрчимдӱ јурткорлордыҥ бирӱзи\n«Улаган аймактыҥ база бир эрчимдӱ jурткоры Семён Данилович Куюков болгон. Бу тоомjылу, ойгор кӧгӱстӱ ӧрӧкӧнди jаҥыс ла Улаган аймактыҥ эл-jоны эмес, ол тужындагы областьтыҥ ӧскӧ дӧ jурттарыныҥ улузы jакшы билетен. Ол газетке jаҥыс ла аймактагы айалганы ла jурт ээлемдеги солун-собурларды эмес, jе анайда ок телеҥит jонныҥ озогыдаҥ бери jаҥдаган чӱм-jаҥдарын ла тӱӱкилик учурлу кӧп бичимелдер артызып салган.\nОл бойыныҥ тереҥ сагыжыла, элбек билгириле, тӧрӧл jериниҥ ле jоныныҥ тӱӱкизин jакшы билериле аҥыланган. Эл-jон jуулган jерде куучынчызыла, ачык-jарык кылыгыла иле кӧрӱнетен. Айлынаҥ айылчылар айрылбас. Анчада ла Туулу Алтайдыҥ бичиичилери Семён Даниловичти кӧп айылдайтан. Ол Бронтой Бедюровло, Борис Укачинле, Аржан Адаровло jуук нӧкӧрлӧжип jӱретен. Бу кижи керегинде олордыҥ бичигендери база ас эмес.\nБ. Бедюровтыҥ Семён Даниловичтеҥ угала бичиген кӧп сооjындары, кеп-куучындары оныҥ jуунтыларына кирди. Анчада ла телеҥиттердиҥ тарап-таркап барган угы-тӧзи, Кайракан-Jарынак, оныҥ уулдары Кӧбӧгӧш лӧ Jабагаш керегинде бичип салган тӱӱкилик учурлу бичимели jаан энчи болуп артты. Озогызын ойгортып отурар jаан jаштуларыс там ла астап jат. Оныҥ учун мындый кеп-сооjындар айдып берер кижи эмди алтындый баалу. Оныҥ да учун кӧгӱстӱ-ойлу jаан jаштуларысты тооп, олорло оморкоп, олордыҥ адын баалап jӱрели.\nСемён Данилович бойы керегинде мынайда бичип салганы бар: «Мен бала тужымда, одус jылдардаҥ озо, ада-энем Куюков Данил Ильич ле Мария Ивановна Суу-Айагы деген jерде jаткан. Орто кеминде аргалу, мал-ашту улус болгон. Адам аҥчы, бойыныҥ кирезинде ус, агаш та jонор, темир де согор, ого ӱзеери улустыҥ оору-jоболын эмдеп, бертик-сыныгын тудар, jондо тоомjылу кижи болгон. Энем дезе кӧктӧнӧргӧ сӱрекей ус, казанчы, элге-jонго сӱрекей эптӱ кылык-jаҥду, бойы кеберкек те, кееркек те кижи болгон. Оныҥ учун ада-энемниҥ айлында ат чакызы ээн турбас, айылдыҥ ичи эрикчил болбос, албаты-jон, айылчы-мелчи тӱймеп, эрмек-куучын кӱӱлеп, кожоҥ-комус jыҥырап jадар.\nМен бойым оогоштоҥ ала jилбиркек, улус jуулган jердеҥ айрылбай, олордыҥ эрмек-куучынын сӱрекей аjарып угуп, уккан-кӧргӧнимди jаан-jаштаҥ jалтаныш jогынаҥ куучындаарын сӱӱйтем. Озогы jаан улус андый jилбиркек балдарга нени ле болзо jалкуурбастаҥ куучындап берерин база да сӱӱр болгон.\nОнойып мен бистиҥ jердиҥ улузыныҥ угы-тӧзин, кем кемнеҥ таркаган, чыккан, бастыразыныҥ колбуларын, тазыл-тамырларын ӱзезине jуугын билер болгом. Мен тогус jашту киреде (1934 jыл) энем jада калган. Бис, беш бала, ӧскӱс артып калганыс. Адам ӧскӧ кижи алган. Бир эмеш ӧйгӧ улдамныҥ айлында jӱргем. Улдам ол ӧйдӧ тогузон jети jашка jеттим деп куучындайтан. Jӱс jашты ажа берерим, jӱс jирмеге jедерим бе, jок по деп куучындап, бойы омок-сергек, кӱчтӱ-чакту, эликтеп, аҥдап салып jӱретен. Улдам «бис Кайракан-Jарынактаҥ таркаганыс, сӱрекей кату катан сӧӧктӱ улус. Оныҥ баштапкы уулы Jабагаш кӧп jаш jажаган» деп куучындап отуратан эди. Кайракан-Jарынак керегинде куучынды баштап ла оноҥ уккам. Ол Jарынактыҥ кожоҥын да кожоҥдоп отуратан.\nОл ӧйлӧрдӧ Токшын Тымыев деп кижиниҥ айлында эки ай jӱрерге келишкен. Токшын бойы сойоҥ кижи. Бойы сӱрекей jакшы, балазак кижи болгон. Куучынчызы база тыҥ. Эҥирде, тӧжӧккӧ jадып ла алза, куучындаар. Эртенги эҥирде ол куучынды ойто бу кижиге куучындадып угар. Оноҥ ары база нени билериҥ деп куучындадып, бир де jалкуурбай, jилбиркеп угар болгон. Кайракан-Jарынак ла оныҥ угы-тӧзи керегинде куучынды ол Токшын ӧрӧкӧннӧҥ уккам.\nМениҥ таайым (энемниҥ аказы) Калкин Григорий Иванович (ады-чуузы jарлу кайчы Алексей Калкинниҥ адазы) Улу jаан кайчы кижи болгон.\nОны бистиҥ jердиҥ jаан улузы ээлӱ кайчы деп айдатан. Jиит тужында ол кӱлӱк jаандардыҥ jыргалдарында (1921-29-30 jылдар) jети тӱшке, jети тӱнге кайлап туратан. Мен де таайымныҥ кайын, куучынын, кожоҥын угуп jӱргем.\nОныла кожо jууныҥ кийнинде иш-тошко, jорык-jолго jӱрерге келишкен. Бойы база не-немени судурлап билип отурар, бертик-сайакты тудуп, эмдеп отурар кижи. Бойыныҥ ӧйинде бичик-биликти билер. 1925-1927 jылдарда кооперацияныҥ ӱредӱзин божодып, бистиҥ аймакта ол иштерди башкарып, сельпоныҥ да jааны болуп иштеп туратан.\nБаза бир сӱрекей укаачы-куучынчы, угаачы-чӧрчӧкчи де, судурчы да кижи jестем – Конушев Бокту деп кижи. Jестемле кожо аракы-чеген ичип, кожоҥ-комысту jыргаарга да, ачу-корон кӧдӱрип, кожо канча таҥдар адырып, кунугарга да келишкен эди. Чолушман ичинде jаткан jонноҥ Кайракан-Jарынак керегинде куучынды jаҥыс ла Одый Пороской деп ӱй кижи куучындап отуратан. Ол ӧрӧкӧн база jӱс беш jашка jетире jӱрген эди.\nКара-Куjурдыҥ курч сурактарын кӧдӱрген\nБаза бир эрчимдӱ jурткор Кара-Куjур jурттаҥ Мекин Николай Иванович деп ӧрӧкӧн болгон. Ол ончо бар jедикпестерди коскорып, не-немениҥ чынын-jартын кӧстиҥ кӧскӧ айдар, «Алтайдыҥ Чолмонына» бичиир кижи. Аймактыҥ озочыл иштӱ улузы керегинде оныҥ газетке бичигени сӱрекей кӧп.\nАдазы полевод, энези колхозтыҥ койчызы болгон. 1930-чы jылдарда эне-адазын каралап, адазын складтаҥ ӱрен аш jылыйган дейле, адып салган, энезин дезе кабырып jӱрген ӱӱрдеҥ беш эчки jылыйткан деп, jаҥыс ийнегин айрыйла, айдай берген. Николай Ивановичтиҥ бала тужы Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ кату jылдарына келижип, ӧскӱс арткан. Ого jӱрӱмниҥ ончо шыразын ла кату-кабыр jолдорын ӧдӧргӧ келишкен. Jуу ӧйинде тӧртинчи класста ӱренип турала, арга jокто иштеп барарга келишкен. 1942 jылда карындажын балдардыҥ туразына апарган. Сыйны 1943 jылда торолоп божогон. Jажы jедип, Николай Иванович 1952 jылдаҥ ала 1956 jылга jетире ыраак Сахалин ортолыкта черӱчилдиҥ молjузын бӱдӱрип, оноҥ Хабаровск калада строительный заводто иштеген. Черӱдеҥ jанала, Санина Мария Савельевна деп кижиле биле тӧзӧп, бир уул, эки кыс азырап чыдаткандар.\nJозокту ижи учун 1976 jылда Москвага ВДНХ-га барып jӱрген, кӧп тоолу грамоталарла, медальдарла кайралдаткан.\nКырлыктыҥ улузы оны јакшы билетен\nКан-Оозы аймактыҥ јурткорлорынаҥ мениҥ јуук билетеним – Кудирмеков Дмитрий (Акча) Иванович. Ол – јаҥыс та Кан-Оозы аймактыҥ эмес, областьтыҥ ады јарлу койчыларыныҥ бирӱзи Кудирмеков Караныҥ уулы. Акча адазыныҥ јолын улалтып, јажына кой кабырган.\nМен Кырлыктыҥ школында ӱренип турала, Акча Ивановичле кожо сакмандаганым санаама кирет.\nБис 7-чи класстыҥ ӱренчиктери – Кудирмеков Коля ла мен Тоҥмок-Суу деп кеен јараш турлуда јаш кураандарды кичеейтен иште турушкан эдис. Тӧрӧйтӧн лӧ тӧрӧгӧн койлорды эки башка бӧлӱп кабырар јаҥду. Кураанду койлор школдыҥ ӱренчиктерине, биске, бӱдӱмјилелген. Эртен-соҥзун тӧрӧгӧдий койлор ченемелдӱ Акча Дмитриевичтиҥ кичеемелинде.\nОл ӧйдӧ Кырлыктыҥ совхозында койлордыҥ тоозы 30 муҥнаҥ ажып туратан. Кара ла оныҥ эш-нӧкӧри Урмат ӧрӧкӧндӧрдиҥ колында кайда да муҥга јуук кой болгон болор.\nБир катап тӱжиле кой кабырала, уйуктап јадырым. Ол ло Тоҥмок-Суудагы јаан эмес турада, полдо салып берген тӧжӧктӧ.\nТӱн ортозы. Кураандардыҥ аайы-бажы јок чакпыртту мааражынаҥ ойгоно чарчадым. Сананзам, олорды та не де тӱймедип, амыр бербей тургандый. Бир эмеш јаттым, је јаш кураандардыҥ јайналганду ла ӧткӱн мааражы чек токтобос.\nЧыдажып болбой, тӧжӧктӧҥ турдым, јанымда јаткан сакманщикти ажыра алтап, тышкары койлорло не болуп турганын кӧрӧргӧ эжикке меҥдедим. Једеле, оны капшай ла ачтым. Тышкары ыҥ-шыҥ, койлор ол ло јеринде амыр кепшенип јатты, кураандардыҥ табыжы да јок — энелериниҥ јылу «койнында», бек уйкуда.\nКайкадым да, чочыдым да. Бу мен јӱӱлип тургам ба, кандый?\nЭртезинде оны Акча Ивановичке куучындадым. Ол каткырала айтты – оозын јаппай маарайтан малды кере-тӱжине кабырзаҥ, ондый болор, олордыҥ «ый-сыгыды» кулагыҥа ӧдӱп калганы ол.\nАкча Ивановичтиҥ Кырлыктыҥ койчы-малчылары, механизаторлоры, јакшы иштӱ ӧскӧ дӧ улузы керегинде бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмонында» улай ла чыгып туратан. Ол ортозынаҥ ол, газеттиҥ ӧскӧ дӧ јурткорлоры чылап, јурттыҥ ӧҥзӱре-курч сурактары, једикпестери керегинде база бичийтен. Ол кезик улуска, анчада ла башкараачыларга јарабай туратаны санаама кирет. Јолду критиканы оҥдоор ло кижи оҥдоор.\nОл ӧйдӧ парткомдордыҥ јаандарына некелте болгон – областьтыҥ газеттерин кычырып, ондо айдылган једикпестердиҥ аайы-бажына чыгар, газеттерге каруу берер керек. Оныҥ копиязын партияныҥ обкомына аткарар јаҥду.\nБӱгӱнги некелте ондый болгон болзо чы…\nЭрчимдӱ иштӱ јурткорлордыҥ тоозында Иван Тадаевич Кергилов, Иван Карманович Сабашкин, Николай Матвеевич Тыдыков, Сотый Мелеевич Омин, Иван Чумович Чулбашев, Александр Константинович Чунжеков, Николай Долматович Калкин, Афанасий Афанасьевич Тыдыков, Василий Николаевич Чендеков ло ӧскӧлӧри болгон.\nБӱгӱн јурткор-собкорлордоҥ болкой, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойында иштейтен улус табылбай барды.\nӦҥзӱре бу темага учурлалган куучынымды башка ӧйдӧ лӧ башка бӱкте улалтайын.


Кем де, не де ундылбаган - altaicholmon\nЧаргы-Оозы — алыптар чыдаган јурт\nКан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јурты јарлу улузыла бай јурт. Ойрот јеринеҥ јууга атанып, канду јуу-согуштарда ат-нерелӱ керектер эткен ле Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нереле адаткан 25 кижиниҥ 16-зы Туулу Алтайда чыккан. Олордыҥ тоозында Илья Захарович Шуклин ле Сергей Кириллович Уфимцев Чаргы-Оозы јурттаҥ.\n1944 јылдыҥ кандык айыныҥ учында ла кӱӱк айыныҥ бажында 360-чы стрелковый дивизиязыныҥ 920-чи артиллерийский полкыныҥ кайучыл бӧлӱгиниҥ командири Николай Антонович Попов Псков областьтыҥ Краснополье, Глистинец, Ясиновцы јурттарында ӧткӧн јуу-согуштарда турушкан. Эмдиги карталарда бу јурттар јок, јӱк ле Ровное јурт арткан. Анда 1944 јылдыҥ јазында вермахттыҥ 205-чи дивизиязы турган. Ол дивизия мухомор мешкениҥ сӱрин бойыныҥ сӱр-темдеги эдип алганы учун, оны «грибной» дивизия дежетен. Шак бу Ровное деп јурт бистиҥ 360-чы дивизияныҥ колго кийдиретен јери деп темдектелген. Бистиҥ бу дивизия мынаҥ озо Невель каланы ӧштӱнеҥ јайымдаганы учун оны «Невельская» дивизия деп адаган болгон.\nКӱӱк айдыҥ баштапкы кӱнинде «мухоморлор» бир канча контртабарулар эткилеген. Таҥ эртен, 6 саат 35 минутта, ӧштӱ артподготовка баштаган. Ол 20 минутка улалган. Оноҥ теҥериде 15 самолет кӧрӱнип, кейдеҥ бистиҥ јуучылдарга табару эткен. Анайып 1 саат 50 минутка јетире ӧйдиҥ туркунына ӧштӱ јети табару эткен де болзо, бистиҥ јуучылдар кайралабаган. Ӧштӱге катап ла кайралаарга келишкен.\nШак бу јуу-согуштарда јерлежис, ефрейтор Николай Антонович Попов јалтанбазыла аҥыланган. Чочыдулу айалга турган бу кӱндерде ол јаантайын јуу-согушка белен болгон. Табару ӧйинде ол ӧштӱниҥ траншеязына эҥ озо кирип, совет јуучылдарла кожо ӧштӱни истеп барган. Кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱнинде ӧткӧн контртабаруларда јалтанбазын кӧргӱскени учун ол Кызыл Чолмон орденле кайралдаткан.\nМынаҥ озо ол «За отвагу» ла «За боевые заслуги» медальдарла база кайралдаткан болгон. Олордыҥ бирӱзин 1943 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 19-чы кӱнинде Крицкие јурттыҥ јанында ӧткӧн јуу-согуштар учун алган. Ол тушта јуу-согуш ӧдӱп јаткан јалаҥды ајыктап, ол тӧрт пулеметный точка тапкан. Бу јетирӱниҥ камааныла ол пулеметтор јоголтылганы бистиҥ черӱге оноҥ ары ичкери барар јол ачылган. Ефрейтор Попов пехотинецтерле кожо табаруга барып, ӱч оккупантты јоголткон.\nАйыл-јуртына Николай Антонович 1945 јылдыҥ кӱзинде јанган. Оныҥ кичинек карындажы Александрдыҥ айтканыла, Кан-Оозынаҥ бойыныҥ чыккан-ӧскӧн Чаргы-Оозы јуртына јетире ол јойу базып јеткен.\nПоповтордыҥ баркалары эмди де Кан-Оозы аймакта, Майма аймакта Бӱлӱлӱ јуртта, Москвада, Калининградский ле Белгородский областьтарда, Казахстанда јуртап јат.\nАдам — Jеҥӱниҥ јуучылы\nМен кара майман сӧӧктӱ адам, Jапсый Байатович Баятов, керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газедиске бичип ийер деп санандым. Адам 1907 јылда Оҥдой аймактыҥ Талду јуртында чыккан. Энемниҥ айтканыла, адам 12 јашту кирезинде Короты ичинде ӧлӧҥ ижинде јакшы ла иштеп јӱрген улусты актары ба, кызылдары ба мылтыкту, ӱлдӱлӱ кыргылай берген. Адам обооныҥ алдына кирип аргаданган.\n1941 јылда јуу башталарда, адам айыл-јуртту, билелӱ болгон. Ол јууга атанарда, Арчынчы ла ¯ренчи деп кыстары, Иван уулы энезиле кожо арткан. Адам 1946 јылда ол јуу-чактаҥ уур шыркалу јанган. Энемниҥ куучындаганыла, 1953 јылда И. В. Сталин божоордо, оору адам «Сталин божогончо, мен божогон болзом, кайдар» деп ыйлаган. Фашисттерле калапту јууда јуучылдар табаруга «Тӧрӧлис учун, Сталин учун!» деп кыйгырыжып баратандар.\nАдам 1954 јылда 47 јаштуда ла божоп калган. Мен ол ӧйдӧ 3 јашту болгом. Эмди јажым јаанап, келер ӧйдӧ бала-баркаларым билип јӱрзин деп, оныҥ кайда јуулашканын, кемниҥ черӱзинде, кандый фронтто болгонын билбей турганыма ачурканып јӱредим. Шабалин аймактыҥ военкомадына да баштангам, је кийнинде оноҥ аайына чыгып болбодыс деп каруу келген. Мен оогошто адамныҥ медальдарыла ойноп туратам, оноҥ олор та кайда барганын билер кижи де јок. Мен Шабалинниҥ школында ӱренип турарымда, тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Иван Тадаевич Кергилов сениҥ адаҥ Румынияда јуулашкан деп туратан. Олор экӱ бистиҥ черӱ ороонысты фашисттердеҥ јайымдайла, Берлин јаар ууланып турарда, тушташкан болгодый. Иван Тадаевич эмди эзен-амыр Горно-Алтайскта јуртап јадыры.\nJылдаҥ јылга от-калапту јууда турушкан јуучыл јерлештерис астап, бу Алтайынаҥ баргылайт. ²ткӧн Такаа јылда адамныҥ карындажы Эмил Кӱрдеевич Кыдыев, база јууныҥ туружаачызы, 94 јажында јада калды. Оҥдой аймакта Каракол ичинде кара майман сӧӧктӱ Солтонныҥ Ак-Билек уулынаҥ таркаган Байат ла Кыдый деп акалу-карындаштулар јуртаган. Оноҥ совет ӧйдӧҥ бери олордыҥ бала-баркалары, Баятовтор ло Кыдыевтер болуп, Алтайыс ичиле таркай берген.\nЭмди бу Улу Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгы темдектелерде, миллиондор тоолу улустыҥ тынын кыйган мындый коркышту јуу база болбозын деп кӱӱнзеп турум. Албаты-јон бой-бойлорын јаман кӧрӱшпей, нак ла јатсын!\nОт-калапту јууда турушкан, Jеҥӱни экелген јуучылдарга, адамга бу ӱлгеримди учурлап турум.\nМаҥыры јытанган меестерде\nМааражып койлор јӱрген.\nКӱнӱҥ ле сайын аркадаҥ\nКӱӱктиҥ ӱни угулган.\nСопогы јылтырап, тӧжинде\nСолдат јуудаҥ јанган.\nТӧрт јыл јалтанбай јуулашкан,\nТӧрӧлин олјодоҥ айрыган.\n«Jеҥӱ! Jеҥӱ!» — деген кыйгылар\nJер-Алтайыска јаҥылана берген.\nОл јастыҥ калганчы айында\nОнчозы биригип јуулышкан.\nКоолоп угулар болгон.\nJер-телекейле 9 Май —\nJеҥӱниҥ байрамы торгула берген.\nОл Тӧрӧлин корыган\nАда-Тӧрӧли учун Улу јуу ӧйинде Тӧрӧлин немец фашисттердеҥ корулаарында турушкандардыҥ тоозында Шабалин јуртта јадып турган Федор Хрисанович Вязников. Ол 1924 јылда Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы јуртта чыккан, черӱге 1942 јылда атанган. Jуучыл ӱредӱ-тазыктыруны ӧдӧлӧ, 1943 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала 1944 јылдыҥ јаан изӱ айына јетире ӧйдиҥ туркунына 3-чи Белорусский фронтто 144-чи стрелковый дивизияныҥ 449-чы таҥмалу стрелковый полкында минометный ротада јуулашкан. Jерлежис минометный ротаныҥ командири, ротаныҥ командириниҥ болушчызы болгон. Званиези — лейтенант. 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Литваныҥ Вимпифе калазында јуу-согушта будына тыҥ шыркалаткан. Сегис ай лазаретте јаткан ла оноҥ запасной полкко кӧчӱрилген. Jеҥӱни јуучыл нӧкӧрлӧриле кожо Ананьево калада уткыган.\nОл Смоленский областьты, Белоруссияны, Латвияны, Литваныҥ тӧс калазы Вильнюсти олјочылардаҥ јайымдаарында, «Багратион» деген јуучыл операцияда турушкан. Борисово каланыҥ јанында Березная сууны канайып кечип чыкканын эмдиге јетире ундыбаган. Совет черӱчилдер бу сууны кечип јадарда, ӧштӱ коркышту тыҥ аткылаган болгон.\nJерлежистиҥ ага-карындаштары Георгий ле Александр база фронтко атанган болгон.\nJуу-чактыҥ кийнинеҥ Федор Хрисанович Jабаган, Александровка, Кызыл-²зӧк јурттардыҥ школында ӱредӱчи болуп иштеген. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам ӱредӱчиниҥ ижинеҥ барып, Горно-Алтайский агашпромхозто 26 јыл иштеген. Ол эш-нӧкӧри Роза Васильевнала кожо тӧрт бала чыдаткан — ӱч кыс ла бир уул. Jуу ӧйинде Роза Васильевна Александровка јуртта ӱредӱчи болуп иштеген.\nФ. Х. Вязников Шабалин јурттыҥ тоомјылу деген улузыныҥ бирӱзи болуп јат. Jӱрӱмниҥ јеҥил эмес јолын ӧткӧн ветеран јондык керек-јарактардаҥ тууразында артпайт. Jууныҥ ветераны јуучыл ат-нерелӱ керектери учун Кызыл Чолмон орденле, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ экинчи степеньдӱ ордениле, «За отвагу» ла «За боевые заслуги» медальдарла, ӧскӧ дӧ кайралдарла кайралдаткан. Кажы ла јуучыл кайралы ветеранныҥ ат-нерелӱ керектерин недеҥ де јарт керелейт.


Искандер-П – дай бой простатиту!: продажа, цена в Киеве. натуральные препараты для мужчин от "VIP APTEKA" - 866476447


ТАЛДАШТАРДЫҤ ТУРУЛТАЗЫ ААЙЫНЧА САНААЛАР - LIS78.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЭкинчизинде, А.Бердников ло оны jӧмӧгӧн аймактардыҥ ла jурттардыҥ башчыларыныҥ республика явкала да, В.Путин учун ӱнберишле де Сибир федерал округында Кемеровский область ла Тыва Республиканыҥ кийнинде ӱчинчи болор деген амадулары бӱтпеген: СФО-го кирип турган 12 тала ортодо республика явкала 6-чы, В.Путин учун ӱнберишле 9-чы jерлер алган. Мыныҥ ӱстине алты jыл кайра болгон явка Сибирде ӱч ле талада, Новосибирский область, Алтай Республика ла Забайкальский крайда кӧдӱрилбеген: кӧптӧӧрдиҥ ордына, карын да, 2,81, 2,42 ле 1,94 проценттерге астаган.\nӰчинчизинде, Алтай Республика бу талдаштарда бойын оппозиционный тала деп jарлаган. Республика а) талдаштарда баштапкы jер алган В.Путинге берген процентиле (70,62%) jаҥыс ла национальный республикалар ортодо эмес, а Россия Федерациязыныҥ талалары да ортодо уйан кӧргӱзӱ кӧргӱскен: 22 национальный республикалар ортодо 20-чи (таблицаныҥ учынаҥ 3-чи), 85 тала ортодо 73-чи (таблицаныҥ учынаҥ 12-чи) jерлер алган; б) талдаштарда экинчи jер алган П.Грудининге берген процентиле (20,66%) 4-чи озочыл jер алган. Бу кӧргӱзиле бистиҥ республиканы Саха (Якутия), Алтай край ла Приморский край озологондор. Мыныҥ ӱстине Россия ичинде П.Грудинин В.Путинди тӧрӧл совхозынаҥ башка (61,10% Х 33,69%) jӱк ле Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагыныҥ Отогол (44,59% Х 40,54%) ло Оҥдой аймагыныҥ Jоло (48,20% Х 46,62%) jурттарында jеҥген.\nТалдаштардыҥ аайы мындый болоры озолондыра билдирип турган. Ӱнбереечилер В.Путинге эмес, а А.Бердниковко удура болгондор, нениҥ учун дезе республиканыҥ башчызы 12 jылга Алтайды тоноорыла улустыҥ кӱӱнин алып койгоныныҥ ӱстине jарым jыл кайра алтайларды эр ле ӱй улустыҥ алды-ӱстин ле колбуларын тоологон jаман сӧстӧрлӧ айткылаган, канчыкка, чочкого, койго тӱҥейлеген, «Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет», «Путинди саткан, Россияны саткан», «Путинди ашкарган», «Путинди аткарган» деп jабарлаган ла орус улусты «по...» деп, казах улусты «на...» деп ашкарган болгон. Укмал башчыга ачынып калган ӱнбереечилер элдеҥ ле озо талдаштарга барбагандар. Темдектезе, 2012 jылда болгон талдаштарга кӧрӧ, 2018 jылда явка jӱк ле Кош-Агаш (+3,38%) ле Оҥдой (+0,31%) аймактарда кӧптӧгӧн. Арткан аймактарда Улаган (-20,89), Кӧсуу-Оозы (-14,24), Чой (-8,38), Чамал (-7,06), Кан-Оозы (-5,57), Турачак (-5,30), Майма (-2,31), Шабалин (-0,75) ле Горно-Алтайск (-1,24) проценттерге астаган. Подвоз ло вброс эдилбеген болзо, явка jанынаҥ кӧргӱзӱ мынаҥ да уйан болор эди. Экинчизинде, укмал башчыга ачынып калган ӱнбереечилер талдаштарга баргылайла, "В.Путин республикадаҥ канча ла кире ас ӱн алза, А.Бердниковты иштеҥ анча ла кире тӱрген сӱрер" деген санаа-кӱӱнле башкарынып, ӱндерин В.Путин учун бергилебегендер. Талдаштарга келбеген ле талдаштарда ӱндерин В.Путин учун бербеген ӱнбереечилердиҥ аймактар сайын ӱлӱлерин алзабыс, олордыҥ текши ӱнбереечилердеҥ jарымынаҥ кӧби Улаган (62,22%), Турачак (58,10%), Чой (57,09%), Чамал (54,68%), Шабалин (52,97%) аймактарда ла Горно-Алтайскта (59,61%) болгон.\nАлбаты-jоныбыстыҥ «кара албаты», «тегин jон» деп адаткан калыҥ бӧлӱги эски-jаҥы президенттиҥ эдетен солынталарынаҥ эҥ ле тыҥ В.Путин А.Бердниковты республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели болгон jамызынаҥ чыгарарын сакып тургандары бу туру. Мыныҥ ӱстине бу ла улустыҥ кӧп сабазы А.Бердниковтыҥ ордына республиканыҥ бажына алтай кижи тургузылар болор деп иженедилер. Буларга кӧрӧ, jаан jамыларда иштегилеп турган ла «общественность» дейтениниҥ бажында турган алтайларда республиканыҥ бажына алтай кижи тургузар деген санаа-кӱӱн бары эмди тургуза билдирбейт. Олор ондый санаа сананардыҥ, кӱӱн кӱӱнзеердиҥ ордына, карын да, Кремль республиканыҥ бажына кемди тургузарын озолоп угарга, «узун кулак», «кайчы кулак» болгылап калган отургылайт. «Озологоны от алар» деген кеп сӧстиҥ ийдези мында туру. Jе бу учуралда керек, сурак кеп сӧстиҥ табышкагында эмес, а «от алар» деген оҥдомолдо туру. Кремльдиҥ тургускан кандидадынаҥ кемдер кандый «от» аларга турган: алкы бойы учун суранарга турган ба эмезе бала-барказын jеткилдеерге, бӱткӱлдеерге турган ба, эмезе албаты-jоны учун, алтай-jери учун айдынарга турган ба?..\nМениҥ санаамла, калык болгон адыста бӱгӱн биске канча бӧлӱнижеле, алкы бойыс та, бала-баркабыс та, албаты-jоныс та, алтай-jерис те учун айдынарга Кремльдеҥ кандидат сакыбас керек, оныҥ ордына, карын да, бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарар керек болуп jат. Jе, мындый алтам эдерге, биске элдеҥ ле озо бирлик болор учурлу. Президенттиҥ администрациязы республиканыҥ бажына алтай кижи тургуспай турганыныҥ тӧс шылтагы бистиҥ бирлик эмезисте деп бодойдым. В.Чаптынов Алтай Республиканыҥ башчызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели болуп 1994 jылдыҥ кочкор айынаҥ ала 1997 jылдыҥ чаган айына jетире, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ председатели болуп 1997 jылдыҥ чаган айынаҥ ала куран айына jетире иштеди. Оноҥ ло бери Алтай Республиканы алтай кижи башкарбады. Бу кире ӧйгӧ бисте кандый да национализм, кандый да сепаратизм болбоды, jок: Москва бисти бу jанынаҥ бир де ачыкка кыйыктабады. 21 jылга бойыстаҥ башчы чыгарарга «бышпаганыбыс» – бойыстыҥ бурубыс. 1997 jылдыҥ талдаштарында Ю.Антарадоновко республиканыҥ башчызы болорго 0,23% ӱндер jетпеди, ол 23,28% ӱндер алган болзо, С.Зубакин 23,50% ӱндер алган эди. 2004 jылда Россия ичинде губернаторлор талдаарын токтоткылабаган болзо, С.Пекпеевте 2006 jылдыҥ талдаштарын jеҥип ийер арга jаан болгон. Оны jӧмӧйтӧн улус Москвада да болгон, анчада ла «Единая Россия» партияда, республикада болгон талдаштарда jаҥыс ла алтайлар эмес, а орус та, казах та улус ого ӱндерин кӱӱнзеп беригилейтен эди, мыныҥ ӱстине ол талдаштарда туружатан акча-манаттаҥ кызылбаган.\nБу ла ӧткӧн талдаштар аймактардыҥ башчылары бисти бириктирип ийер аргалузын кӧргӱсти. Олордыҥ административный ресурстары иштегендери учун алтай аймактарда явка 70 процентке jуук ла В.Путин учун ӱнбериш 80 процентке jууктап турбай. Булар бойлоры бирлик бололо, бийик jамыларда иштегилеп турган ла «эл башчылар», jондык башчылар болуп турган алтайларды jууй тарткылаза, бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарар арга бисте ачылгадый? Республиканы башкарып ийгедий улус бисте бар, мениҥ ле чоттогонымла, тӧп кылык-јаҥыла да, байлык ченемелиле де, уймалбаган ак-чегиле де келижип турган эрлердеҥ ӱч-тӧрт кижи бар. Республикабыс кичинек болгоны, политиктерис ас болгоны - бистиҥ бурубыс эмес, тӱбегис туру. Экинчизинде, бӱгӱн бисти «слерде федерал кемдӱ политик, башкараачы jок» деп кем де айдып болбос. Чын, бир ӧйдӧ бисте федерал jаҥдарда (Госдума ла Федерация Совединде) бир де кижи болбогон, эмди ондый улустар бар. Ӱчинчизинде, бу ла јуукта бир таныжым, оныҥ стационар телефонын Интернет талдап берерде, ВЦИОМ-ныҥ (Всероссийский центр изучения общественного мнения) ишчизиниҥ бистиҥ республиканыҥ общественно-политический ле социально-экономический айалгазы аайынча чокым сурактарына (ол тоодо республиканыҥ башчызына кемди кӧрӱп туругар деген суракка) чике каруулар берген эди. Айдарда, «кара албаты», «тегин jон» бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарарга база jӧмӧшкӧдий эмес пе? Президенттиҥ администрациязыныҥ jакылтазыла јаҥыс ла социологиялык шиҥжӱлер ӧткӱрер ӧмӧликтер эмес, а аҥылу ведомстволор до бойлорыныҥ кандый ла суракту опросторын республика ичинде jаантайын ӧткӱргилеп тургандары јаан ла јажыт эмес. Кийнинде бу опростордыҥ турултазыла Кремль бойыныҥ тӱп-шӱӱлтезин тургузып турганы база јарлу.\n15:37 17/06\t292\t1\n15:01 17/06\t288\t4\n13:49 17/06\t158\t0


Быјыл тӱжӱм кандый болор? - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, быјыл 47134 гектар јерде јылдам культуралар ӱренделген, пландаганы — 47718 гектар.\nАшты 6 883 гектар јерде ӱрендеери пландалган болзо, ӱрендегени 6854 гектар. Бирјылдык азырал культуралар 39631 гектарда ӧскӱрилген, пландалганы — 40626 гектар.\nАлтай Республиканыҥ Тӱндӱкке тӱҥейлелген аймактарында кӱндер соок болгон учун кыра ижи јӱк ле кичӱ изӱ айдыҥ экинчи јарымында тӱгенген, оноҥ бу ла айда тӱште кейдиҥ јылузы 30-35 градуска јеткен. Jердиҥ чыгы сӱрекей ас болгон.\nТайгалардыҥ мӧҥкӱлери оройтып кайылып баштаганынаҥ улам Кош-Агаш аймактыҥ јер сугаратан системазында сууныҥ кеми сӱрекей јабыс болгон.\nШак мындый айалганы ајаруга алып, јурт ээлем аайынча министерство АР-дыҥ башкарузыныҥ быјылгы 304-р таҥмалу јӧбиле башкарынып, јаҥныҥ јербойындагы органдарыла кожо кыралардагы ла арка-туулардагы айалганы шиҥжӱзинде туткан, кӱскиде тӱжӱм кандый болгодыйын ажындыра чоттоп кӧргӧн.\nСпециалисттердиҥ чоттогоныла, айдыҥ-кӱнниҥ айалгазыныҥ јаскы иштерге јетирген салтарыныҥ экономикалык чыгымы 79 миллион салковойго једер аргалу. Оныҥ учун экономикалык јылыйтуларды астадары аайынча ӧткӱретен иштердиҥ планы тургузылган.\nАштыҥ тӱжӱмин быјыл ӧйлӱ-ӧйинде јуунадар арга јок болгонынаҥ улам оныҥ кеми сакыганынаҥ 25 процентке ас болор аргалу. Бу учуралда ээлемдердиҥ аш јанынаҥ јетире алынбайтан кирелтелериниҥ кеми 27 миллион салковойго јууктай берер. Оныҥ учун чӧлдӧги аймактарла ажындыра јӧптӧжӱлер тургузып, јетпей турган азырал ашты олордоҥ тартарга келижер.\nАлтай Республиканыҥ азыралла јеткилделгени быјыл бир тын малга 3,4-4,2 азырал единицадаҥ болор аргалу.\n«Алтын» мӱӱстӱ аҥдар\nБастыра Россияны алар болзо, сыгындарды ӧскӱретен ле олордыҥ мӱӱзин кезетен иш Алтайский, Красноярский, Пермский крайларда, Тверской, Калужский областьтарда база ӧдӧт. Гран ары јанын алза, мӱӱзин кезетен сыгындарды Австралияда, Jаҥы Зеландияда, Канадада ла Китайда ӧскӱрет.\nӦткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында, јурт ээлемди ӧскӧртӧ кубултар тушта, сыгындар ӧскӱретен иш областьты тыҥ аргадаган эди.\nАҥныҥ мӱӱзин кезери јанынаҥ бистиҥ республика Россия Федерацияда баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде турат. Эмди Алтай Республикада аҥ ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 59-ка једип јат. Ол тоодо укту мал ӧскӱреечи 8 ээлем.\nОлордогы аҥдардыҥ текши тоозы 52 муҥ, јылдыҥ ла берип турган кургаткан мӱӱстиҥ бескези 40 тоннага једип туру. Республиканыҥ бастыра аҥ ӧскӱреечилери бойлорыныҥ биригӱзин тӧзӧгӧн. Оны Карагайдыҥ јарлу аҥ ӧскӱреечизи Александр Попов башкарат.\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ биригӱзи бу бӧлӱктиҥ ӧзӱмине, укту аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине, баалар јанынаҥ политиканыҥ аайы-бажына, кургаткан мӱӱстерди гран ары јанында садатан јолдорды табарына јаан камаанын јетирет.\nАҥ ӧскӱреечилер бӱгӱнги једимдерине государствого тыҥ иженбей, бойлорыныҥ арга-чыдалыла једип алган. Бӱгӱнги айалганы алдындагы сводкадаҥ кӧрӱгер:\nАймактар Мӱӱзин кезетен сыгындар Кезилгени Кезилгениниҥ бескези, кг Алынганы, кг\nэжер мӱӱстер чий мӱӱс 1 сыгыннаҥ Мӱӱзин 1-кы катап кескенинеҥ\nсыгындар 1-кы катап кезетени сыгындар 1-кы катап кескенинеҥ Сыгындардаҥ 1-кы катап кескенинеҥ\nМайма 870 118 717 107 3 004 112 4,19 1,04\nШабалин 2 596 344 2 236 193 14 789 354 6,62 1,84\nЧамал 781 54 454 5 2 717 0 5,98 0,00\nКӧксуу-Оозы 6 608 509 6 479 297 38 414 475 5,93 1,60\nКан-Оозы 1 246 155 690 3 3 785 2 5,49 0,60\nОҥдой 2686 269 2303 176 12326 284 5,09 1,67\nБастыра республика 14787 1449 12878 781 74435 1226 5,8 1,6\nМайма аймакта мӱӱс кезетен иш тӱгенген, арткандарында бу айдыҥ учына јетире ӧдӧр.\nЭттиҥ баазы — ӧҥзӱре сурак\nОл кажы ла јыл јурт улусты санааркадып турган сурак болуп јат. Jе оныҥ чокым аайы эмдиге јарталгалак, рыноктыҥ ӧйинде ондый болор јаҥду дежет. Кезик улустыҥ шӱӱлтезиле, бааларды, эттиҥ баазын шиҥжӱде тудатан орган болзо, јакшы болор эди. Нениҥ учун дезе 2-3 јылдыҥ туркунына јайы-кыжы кичееп, азыраган малын эл-јон кӧп саба учуралдарда арга јокто јабыс баага садат.\nКӧп улус кажы ла јыл бескези уурлагалак јаш малын садат, нениҥ учун дезе кемниҥ де бала-барказы ӱредӱге барат, кемдийи де биле тӧзӧйт, той-јыргал, белкенчек ӧткӱрер керек. Ол ӧй — јаан изӱ ле куран айлар, анайда ок сыгын ай. Бу ла ӧйдӧ эт алаачылар бааларды јабызадып ийет. Мындый айалганы јурт јерлердиҥ бастыра эл-јоны билер. Оныҥ шылтагы јарт та болзо, улус кайда барзын, этти јабыс баага табыштырат.\nКезик улустыҥ шӱӱлтезиле, эл-јонноҥ артыкташкан продукцияны садып алатан бир организация болзын: улустаҥ этти бир ле јерде садып алзын, ол тушта баалар аайлу-башту болор.\nАзыйда ондый ченемел болгон. Эл-јонныҥ колындагы мал-ашты, тӱк-терени, маала-ажын, ӧскӧ дӧ продукцияны заготовительдер јууйтан, садып алатан. Ондый эп-арганы не орныктырбас?


Телекейлик литературалардыҥ институдында - altaicholmon\nМосквада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган эки институт бар. РАН-ныҥ Телекейлик литературалардыҥ институды (Институт мировой литературы РАН, кыскарта ИМЛИ). Ол литератураныҥ шиҥжӱчилерин белетейт. Экинчизи, Литературный институт, бичиичилер ле кӧчӱреечилер белетейт.\nБистиҥ айдарга турганыс ИМЛИ ле оныҥ ижи-тожы керегинде болор. Санкт-Петербургта орус литератураны шиҥдеер институт (Пушкинский дом) бар болзо, Москвадагы институтта телекейлик литератураларды шиҥдегилейт. ИМЛИ-ниҥ 80 јылдыҥ туркунына бӱдӱрген иштериниҥ тоозында «История всемирной литературы» (8 том), «История русской советской литературы» (4 том), «История советской национальной литературы» (7 том). Баштапкы иште американ, немец, итальян ла оноҥ до ӧскӧ литературалардыҥ тӱӱкилик ӧзӱми бириктире шиҥделген.\nОноҥ башка ИМЛИ-де Россияда башка-башка калыктардыҥ фольклорын ла литератураларын шиҥдеп турган бӧлӱктер бар. Бойыныҥ ӧйинде фольклор бӧлӱкти В. М. Гацак башкарган, эмди В. Л. Кляус деп кижи башкарат. Совет ӧйинде «Литература народов России» деген бӧлӱкти Г. И. Ломидзе, Н. С. Надъярных башкарган. Ондо иштеп турган улус: украин, орус, белорус ла тала аайынча тӱндӱк литературалардыҥ ишчилери, Сибирьдиҥ, Кавказтыҥ ла Орто Азияныҥ улузы иштеген. 2005 јылда бӧлӱк «Литературы народов России. XX век» деп энциклопедиялык сӧзлик белетеп чыгарган. Эмди бу бӧлӱктиҥ улузы астаган да эмтир, 4-5 кижи јаан иш бӱдӱрет. Оны бис кепке базылып чыккан иштердеҥ кӧрӧдис: «История национальных литератур. Перечитывая и переосмысливая», «Нация. Личность. Литература», «Литературная классика в диалоге культур» ла оноҥ до кӧп. Кажызы ла 4-5 чыгармалу.\nБӱгӱнги ӧйдӧ бу институт кызалаҥду айалгадаҥ чыгып, јаҥы-јаҥы ла орныгып јаткан эмтир. Оныҥ тӧс шылтагы билим бу 20 јылга кӱч айалгада болуп, ӧҥжиир аргазы јок артканында: билимниҥ учуры јабызаган, ишјал јабыс, бичиктер чыгарары кӱч, јиит билимчилер астаган. Је бойыныҥ ижин јаан јашту билимчилер улалтканча. Эмди ИМЛИ-ниҥ директоры В. В. Полонский эмтир.\nБыјыл ӱлӱрген айда Москвада РАН-ныҥ Телекейлик литературалардыҥ институдында билим конференция ӧтти. Оныҥ тӧс учуры — ӧс калыктардыҥ фольклорын ла литератураларын шиҥдеери, билимчилердиҥ ассоциациязын тӧзӧӧри. Конференцияга башка-башка республикалардаҥ билимчи-шиҥжӱчилер келген. Алтай Республикадаҥ конференцияда М. С. Дедина ла бу бичимелдиҥ авторы турушкандар.\nБаштапкы кӱн текши докладтарды уккан кийнинде кӱреелей куучын ӧткӧн. Ондо талаларда билим айалга кандый болгонын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱшкенис, билимчилердиҥ ассоциациязын тӧзӧӧри, јиит билимчилерди белетеери керегинде куучын-эрмек ӧткӧн.\nБир јанынаҥ, бу тӧс институт бисти 15 јылдыҥ бажында јууган. Кажы ла билимчи бу ӧйгӧ талаларда билим кандый айалгада болгонын јартаган. ИМЛИ Алтай Республикага бойыныҥ ӧйинде 9 билимчи белетеген. Олордоҥ тӧрт кижи доктор ижин корулаган: С. Суразаков, З. Казагачева, Н. Киндикова, Т. Садалова, беш кижи кандидаттар: С. Каташев, Р. Палкина, М. Толбина-Демчинова, А. Конунов, К. Яданова ла о. ӧ.\nОл ӧйдӧҥ бери ИМЛИ-де ӱренген, шиҥжӱлӱ билим ижин корулаганы токтодылган учун, келер ӧйдӧ национальный кадрларды ойто такып белетеери аайынча куучын ӧткӧн.\nЭкинчизинде, тӧс институт кӱч айалгада иштеп турганча, талаларда билим ӧҥжип ӧскӧн. Бистиҥ НИИ-де ижи 10 јылга токтодылган литература бӧлӱк орныктырылган, литератураны ла фольклорды шиҥдеери улалганча: курч сурактар кезе тургузылып, ол аайынча билим-практикалык конференциялар ӧткӧн. Темдектеп алза, Астанада тӱрк литературалардыҥ ӱйеленгени (периодизация), Туулу Алтайда дезе Сибирь талада кееркедим кӧчӱриштиҥ айалгазы, айдуга айдаткан ла бурузы јоктоҥ аттырткан бичиичилердиҥ аттарын такып орныктырары, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан чӱмдеечилердиҥ салымы ла энчизи керегинде иштер болгон ло ӧскӧ дӧ керектер, иштер ӧткӧн.\nОны ээчиде бичиичилердиҥ толун јажыла колбой ӧткӱрилген билим-практикалык конфренциялардыҥ турултазы таҥынаҥ бичик эттирте кепке базылып чыккан: П. Кучияктыҥ, Д. Каинчинниҥ, П. Самыктыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де.\nАнчада ла кӱч болуп турганы — бичикти кепке базып чыгарары. Акча-манат јоктоҥ улам, ӧскӧ республикалардаҥ билимчилерди айттыртары кӱч болот, олор бойыныҥ аргазыла келип турган. Экинчи кӱн билимчилер ИМЛИ-де литература билимге ле фольклористикага бӧлинип, бойыныҥ јетирӱлерин шӱӱжип кӧргӧн. Нениҥ учун дезе, билим конференцияныҥ ады да элбек болгон: «Национальные картины мира в литературах и фольклоре народов Российской Федерации». Кажы ла калык бойын аҥылап кӧргӱзерге, фольклордо ло литературада туштап турган сӱр-кеберлерге ле сӱр-темдектерге тайанып, ӧс калыктыҥ аҥылузын ачты.\nИМЛИ-ниҥ директорыныҥ болушчызы А. Ф. Кофманныҥ доклады «Национальные картины мира: теоретический аспект» болордо, А. И. Алиева «Национальные картины мира в волшебной сказке народов Северного Кавказа» деп адалды. Олорды ээчиде јербойыныҥ билимчилери бойыныҥ јетирӱлериле таныштырды. Ол тоодо Чебоксарыдаҥ, Махачкаладаҥ, Казаньнаҥ, Сыктывкардаҥ, Улан-Удэдеҥ, Ижевсктеҥ, Петрозаводсктоҥ ло Горно-Алтайсктаҥ.\nӰчинчи кӱнде А. М. Горькийдиҥ музей-квартиразын кӧргӱскен, М. Булгаковтыҥ романыныҥ картазы деп јерлерле таныштырган. Бириктире айтса, ИМЛИ-де айалга кӱч болгонын билимчилер чике айдышты. Је ондый да болзо, олор најыларын, ӱренчиктерин ундыбай, керектӱ болзо, бойына јууп, билим конференциялар ӧткӱрет. ИМЛИ-деги «Литературы народов России» деген бӧлӱкти Казбек Камилович Султанов башкарат. Эзенде аспиранттарга јадар јер берер, аспирантурада ла докторантурада национальный кадрлар белетеер арга болор, диссертацияныҥ соведи иштеп туру деп, ол айтты. Республикалардыҥ шиҥжӱчилеринеҥ кандидат, доктор иштерин сакып турулар. Бириктире айтса, билимди канча да кире «токпоктоп» турза, је оныҥ учурын мында иштеп турган билимчилер бийик баалап, јакшы кеминде апарат.\nфилология билимдердиҥ докторы, профессор


Учсын деп ат берилди - altaicholmon\nАр-бӱткенниҥ Сайлугемдеги паркыныҥ ишчилери Москваныҥ «Витасфера» деп питомнигинеҥ шоҥкордыҥ јымыртказын экелеле, парктыҥ јериндеги јерлик шоҥкордыҥ уйазына салган. Jымыртка јарылган кийнинеҥ эне куш уйадагы бастыра шоҥкорокторды азырап чыдаткан.\nОныҥ учун олорго ат берери аайынча конкурс јарлалган. Учар, Учат, Учсын деген аттардыҥ ортозынаҥ калганчы ат талдалды.\nМындый атты Горно-Алтайсктаҥ Триянова Света адаган.


Бюджетке 5 миллиард салковой кире акча - altaicholmon\nБу акчаныҥ 3 342,3 миллионы республикан бюджеттиҥ, 2 064,5 миллионы јербойыныҥ бюджединиҥ кирелтелери.\nБюджетке кирген акча 2016 јылдагызына кӧрӧ, 288,0 миллион салковойго кӧптӧгӧн. Алтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, консолидированный бюджетке акча кирери кӧптӧгӧни кӧп сабазында организациялардыҥ кирелтелеринеҥ ле физический лицолордыҥ кирелтелеринеҥ калан тудары кӧптӧгӧниле колбулу.\nКалан эмес кирелтелер кӧптӧгӧниниҥ шылтагы озо баштап штрафтардаҥ кирелте алары кӧптӧгӧниле колбулу.


Улгер « Сакылта » Автор:Бекпеева Кристина — презентация на Slide-Share.ru 🎓\nПрезентация на тему: Улгер « Сакылта » Автор:Бекпеева Кристина\n
Больше презентаций на Slide-Share.ru
\nУлгер « Сакылта » Автор:Бекпеева Кристина\n« Адазын j ууга ÿ йдешкени » деп коллажты карган энемнин болужыла карындажымла кожо эттис. Бу j урук аайынча « Сакылта » деп ÿ лгеримди ч ÿ мдедим.\nСакылта 1941 j ыл … Кич ÿ из ÿ айдын 22-чи к ÿ ни… J айым албатынын амырын бузып, Кал j у ő шт ÿ кенетийин табарган. Адалар, акалар, карындаштар Т ő р ő лин корыырга туруп чыккан. Олордын тоозында карган таадам Баштапкы ла к ÿ ндерде j ууга атанган. Беш балалу карган энем Таадамды ÿ йдежип, туруп калган. Чадыр айылдын эжиги ачык - Таадамнын j анарына иженип арткан … Ырызы тартып, карган таадам Т ő р ő л Алтайына j анып келген. J ен ÿ л ÿ келген j уучылды уткып, Айылдын эжиги ачык турган !\nJ ен ÿ л ÿ келген j уучылды уткып, Айылдын эжиги ачык турган.\nКарган таадам Öб ö к ö зи, ады – j олы : Оштушев Тумпук Кыпчакович Чыккан к ÿ ни : 12 май 1910 j ыл. J уунан озо кайда иштеген : колхозтын бригадири «Красный маяк» Кан – Оозы аймак Качан j ууга атанган : 1941 j ыл\nБичикте карган таадамнын ады – j олы бичилген. «Кем де ундылбас, Не де ундылбас.»\nКырлык j урттан Ада-Т ö р ö л учун Улу j ууга 152 кижи атанган. 95 j уучыл j ен j астанып j ыгылган. Алтайына эзен-амыр 57 j уучыл j анып келген. Бу бичикте j урттын таадаларыс керегинде эске алыныштар бичилген. Карган таадам керегинде база бар.\nПоследний слайд презентации: Улгер « Сакылта » Автор:Бекпеева Кристина


13.11.2018 - altaicholmon\nАлтай кижи Хангук ороондо\nТелекейдиҥ ары-бери собурылып јаткан јонына бистиҥ де тергеениҥ улузы билдирлӱ кириже берди. Јерлештерис эмдиги ӧйдӧ ороондор ӧдӱп, теҥистер кечип, кандый јерлерде болбой туру деп айдар. «Ээчий туштажубыс 2020 јылда Вашингтондо болзын» – деп, Тӱштӱк Кореяныҥ Чоҥып калазында Канат деген казах уул алтай эр Солтойго айткан. Бӱгӱнги бичимелисле бис «Телекей алтай кижиниҥ кӧргӧниле» деген јаҥы рубрикабысты\n«Бензин ле бааланды ба, арткан неме баалана беретен эди…»\nБыјыл јаскыда АЗС-тарда одыруныҥ баалары кенетийин кӧдӱриле берген эди. Кичӱ изӱ айда баалар бийиктебей барган. Ол тушта башкару нефтяниктерге акцизтерди јабызадарыс деген ле олор одыруныҥ бааларын бийиктетпей, јай туркунына бир кеминде туткан. Је кӱскиде нефтепродукталардыҥ оптовый баалары бийиктеп баштаган. Оноҥ улам розничный баалар, анчада ла нефтяной компаниялардыҥ эмес АЗС-тарда, база бийиктеген. Электрон СМИ-лердиҥ јетиргениле, Россия\nЈаан јаштулардыҥ айлыгыныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек «Јӱректери јаантайын јиит!» деп адалып, кӱчӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Јабылтага келип, уткуулдар угарга, ойын-концерт кӧрӧргӧ кӱӱнзеген јаан јаштуларга театрда отурар јерлер једишпей турды. Ончо јуулган каргандарга отурар јерлер табылган кийнинде сценада текши республикада айлыкта ӧткӧн керектердиҥ видеокӧрӱзи болды. Јабылта Россияга


11.02.2021 - altaicholmon\nПорядка трех тысяч жителей региона привились от коронавируса\nАгару Валентинниҥ кӱнин слер темдектеерер бе?\nАгару Валентинге учурлаган байрамды текши Россия ичинде 90-чы јылдардыҥ бажынаҥ ала јашӧскӱрим темдектеп баштаган. Калганчы ӧйдӧ бу бистиҥ байрам эмес дежип, јамандажып, јашӧскӱримди оноҥ туураладар улус база табылган.\nДаяна — јайым кӱрешле Россияныҥ спортыныҥ узы\nӦткӧн јыл бистиҥ јерлежиске — кӱрешчи кыс Даяна БОЙДОЕВАГА — сӱреен јарамыкту болды. Ол спорттыҥ узыныҥ нормативтерин бӱдӱрген ле Сибирьде ӧткӱрилип турган јаан маргаандарда эки катап јеҥӱчил болуп чыккан.\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиги Екатерина Ищерякова Д. И. Менделеевтиҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ иштердиҥ бастырароссиялык конкурсында ӱчинчи јер алган.\nАгару кӱӱниле башкарынып\nБистиҥ бӱгӱнги куучын-эрмегис Горно-Алтайск каладагы поликлиниканыҥ эмчи-терапевти Наталья ТАДЫКИНАЛА ӧдӧт.\nСалымы — албаты кӱӱзинде\n«Јылдыстыктыҥ» бу бӱгин бис јиит кӱӱчи, кайчы ла кожоҥчы, «Эре-Чуй», «Тала» ӧмӧликтердиҥ туружаачызы, тергеебистиҥ культуралык јӱрӱминиҥ јайалталу јылдызы кӧбӧк сӧӧктӱ Тӧжлей АЛЧИНОВКО учурлайдыс.


Госслужащийлер вакцина тургустырат - altaicholmon\nПрививкадаҥ озо олор анкетаны толтырган, медиктердиҥ хронический оорулар ла ӧскӧ дӧ кӧргӱзӱлер јанынаҥ берген сурактарына каруулар јандырган. Медиктер ишчилердиҥ эди-каныныҥ изӱзиниҥ ле каныныҥ тебӱзиниҥ кемин кемјип кӧргӧн.\nАппараттыҥ ишчилериниҥ медотводту ла коронавирустаҥ јазылганынаҥ ала алты ай кире ӧй ӧтпӧгӧн ишчилеринеҥ ӧскӧлӧри прививканы тургустырган. Вакцинацияда анайда ок АР-дыҥ акча-манат, экономикалык ӧзӱм аайынча министерстволорыныҥ ла АР-дыҥ башкарузыныҥ керектериниҥ башкартузыныҥ ишчилери турушкан.\n«Мен бойым да коронавирусла бу јылдыҥ бажында оорыгам ла прививканы тургустырар деген шӱӱлтеге келгем. Не дезе, такып оорыырга кӱӱнзебейдим ле, кажы ла госслужащий чилеп, вакцинаны тургустыратаны бойымныҥ молјум деп сананадым. Кажы ла кӱн бис кӧп тоолу улусла јолыгадыс, куучындажадыс ла биске ооруны таркадарыныҥ чочыдузы болбос деп сананбай, айландыра улустыҥ ла билелеристиҥ турчыларыныҥ су-кадыгыла «ойнобос» керек» — деп, тергеелик башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, ӧрӧ адалган Аппараттыҥ јааны Михаил Маргачев айткан.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, прививка тургузар кампания башталганынаҥ ала тергеебиске 52732 доза вакцина келген. Олордоҥ 45972 доза — «Спутник V», 5200 доза — «ЭпиВакКорона» ла 1560 доза «КовиВак» вакциналардыҥ. Препараттарды мынаҥ да ары экелгилеер.\nТургуза ӧйдӧ тергееде прививканы 46303 кижи тургустырган. Олордоҥ 40512 кижи — «Спутник V», 5013 кижи — «ЭпиВакКорона» ла 778 кижи — «КовиВак» вакциналарды.\nГорно-Алтайскта вакцина тургустырар пункттар 8:00 сааттаҥ ала 20:00 саатка јетире, амыраар кӱндерде 8:00 сааттаҥ ала 13:00 саатка јетире иштеп јат; Маймада 8:00 сааттаҥ ала 19:00 саатка јетире, амыраар кӱндерде 8:00 сааттаҥ ала 13:00 саатка јетире иштейт.\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде коронавирустаҥ вакцинацияныҥ мобильный пункты иштейт. Анда улус прививканыҥ баштапкы компонентин алар аргалу. Вакцинаны тургустырарга кижиде кожо паспорт, медицинский полис ле СНИЛС болор учурлу.\nӦскӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ вакцинацияныҥ пункттары аймактардыҥ поликлиникаларыныҥ иштеер графиги аайынча иштейт. Ары Госјеткилдештердиҥ порталы ла регистратура (телефоны 83882226386) ажыра бичидерге јараар, анайда ок бойыныҥ участогына барып бичидер, аймактардыҥ эмчиликтериниҥ регистратураларыныҥ телефонына согор керек.


Jарымка ӱч јерде ӧтти - altaicholmon\nМындый садуны кӧп улус јуртаган микрорайондордо јууктадары јакшы амаду. Jе «Гардинкада» ла «Кӱнбадыш» базарда ӧткӧн садуда улус чек ас болгон деп айдар керек. Эл-јонныҥ кӧп лӧ сабазы темиккени аайынча В.Ленинниҥ тепсеҥине келгендер.\nJарымкалардыҥ тӧс амадузы Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери болгон. Продукцияны јабыс баала садар деген амаду калганчы ӧйдӧ ундыларга јетти.\nJе ондый да болзо, јаҥыјылдык јарымкада арбынду ла чыҥдый продукция садылды.\nАР-диҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, улус эт ле эттеҥ эдилген аш-курсакты, балыкты, сыр, сарју-сырды, анайда ок тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдерди јилбиркеп алгандар.\nАлтай албатыныҥ башка-башка бӱдӱмдӱ курсак-тамагы: талкан-сарју, јӧргӧм-карта, аарчы садуда база болды.\nJарымкада аш-курсактыҥ тоозына кирбей турган продукцияны чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ аргачылары ла предпритиелери элбеде саткан.\nJарымкага келген балдарды Соок-Таадак ла Карычак Jаҥы јылла уткыыды.


Александр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан «РФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде» деген јарлыгыла Кан-Оозы аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ совединиҥ председатели Александр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Јарлыгыла бу государстволык кайрал 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-чи кӱнинде јарадылган. Граждандар Најылыктыҥ ордениле албатылар ортодогы најылыкты бектештирерине камаанын јетиргени, онойдо ок Россияныҥ экономикалык ла билим аргаларын ичкери ӧскӱреринде јеткен бийик једимдери, калыктардыҥ культуразын јууктадарында ла байгызарында турулталу ижи, ороондор ортодо амыр-энчӱни ле најылык колбуларды тыҥыдарына јетирген камааны учун кайралдадат.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков Александр Матыковко Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозинниҥ, онойдо ок аймактыҥ администрациязыныҥ уткуулду самараларын табыштырды. Аймактыҥ јааны Александр Айдыновичти бийик кайралла уткуп тура, ол кайда да иштегенде, бойыныҥ јӱрӱмдик ченемелин, билгирин, билерин ӧзӱп јаткан јиит ӱйеге айдып, јартап берер амадула јӱрген деп айтты. Онойдо ок аймактыҥ ичкери ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирип, јаш улуска јозок болуп јат деп чокымдады.\nАлександр Айдынович бойыныҥ айткан куучынында бу кайрал Кан-Оозы аймактыҥ ончо јондыкчыларыныҥ деп темдектеп тура, јаҥныҥ органдарына оны јӧмӧп, болужып јӱргени учун јаан быйанын айтты.\nАлександр Айдынович Матыковтыҥ јӱрӱмдик ченемели байлык, ичкери кӧрӱмдӱ ле јаан амадулу бойы бистиҥ талада танылу, јарлу ла тоомјылу деп айдар керек.\n1964 јылда ол Горно-Алтайскта педучилищени божодоло, Ороныҥ баштамы школында 2-чи класстыҥ ӱредӱчизи болуп, иштеги јаан јолын баштаган. Оноҥ черӱде службазын ӧдӱп, 1972 јылда пединституттыҥ тӱӱкилик факультедин божодып, тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, Кан-Оозы аймактыҥ албаты ӱредӱзи бӧлӱгинде инспектор, КПСС-тыҥ райкомыныҥ инструкторы болуп иштеген.\n1978 јылдыҥ куран айында Александр Айдынович Јабагандагы кой ӧскӱрер совхозтыҥ партийный комитединиҥ качызына кӧстӧлгӧн. Ол партийный башкараачы болуп иштеп тура, јаан ајаруны амыралтага чыккан улустыҥ, кенектердиҥ, аргазы кирелӱ улустыҥ, ӧскӱстердиҥ ле балдары кӧп билелердиҥ сурактарына эткен.\nАлександр Айдыновичти 1984 јылдыҥ куран айында Кан-Оозы аймактыҥ райисполкомыныҥ албаты ӱредӱлик аайынча бӧлӱгиниҥ јаанына кӧстӧгӧн. Шак бу јылдар текшиӱредӱлик ле профессионал школдордо јаҥыртулар ӧткӱрип турган сӱрекей каруулу ӧй болгон. Школго балдарды алты јаштаҥ алары ла он бир јылга ӱредерине кӧчӧтӧн программа кийдирилген.\nАлександр Айдыновичке једимдӱ ле ак-чек ижи учун «РСФСР-дыҥ албаты ӱредӱлигиниҥ отличниги» деген бийик нере адалган.\n1993 јылда А. А. Матыков мынаҥ озо Горно-Алтайский автономный областьтыҥ албаты ӱредӱлик аайынча бӧлӱгиниҥ јааны болгон Н. П. Федоровала кожо бистиҥ республиканыҥ албаты ӱредӱлигиниҥ адынаҥ ЮНЕСКО-ныҥ Якутскта ӧткӱрген калыктар ортодогы «Национальный школ: ӧзӱмниҥ концепциязы и технологиязы» деген конференцияда турушкан.\n1990 јылда А. А. Матыков Кан-Оозы аймактыҥ «Ӧйдиҥ ӱни» деген газединиҥ баштапкы редакторына кӧстӧлгӧн.\nАлександр Айдынович Кан-Оозы аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутадына канча катап тудулган, эки катап — аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председателиниҥ ордынчызына. Ол бу иште иштеп тура, депутаттардыҥ Совединиҥ ижиниҥ чыҥдыйын кӧдӱрери, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин тыҥыдары јанынаҥ кӧпти эткен. Оныҥ эрчимдӱ ижи аймактыҥ экономиказыныҥ ӧзӱмин оноҥ ары тыҥыдары, эл-јон таҥынаҥ мал-ажын ӧскӱрип турган бӧлӱкти элбеде ӧскӱрери аайынча улалган.\nАлександр Айдынович 2010 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ јааны, онойдо ок јуу-чактыҥ ла иштиҥ ветерандарыныҥ аймактагы совединиҥ председатели болуп, ак-чек ле эрчимдӱ иштеп јат.\nРеспубликада, аймакта ады-јолы јарлу А. А. Матыковтыҥ бийик кайралдарыныҥ тоозы кӧп. Узак ӧйдиҥ туркунына једимдӱ ле ак-чек иштегени учун 2010 јылда ого «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп кӱндӱлӱ ат адалган, 2012 јылда оныҥ ады-јолы «Россияныҥ эҥ артык улузы» деген албатылар ортодогы јаан энциклопедияга кийдирилген, «За заслуги перед Отечеством» I степеньдӱ орденниҥ медалиле, кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан, РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи В. Толоконскийдиҥ адынаҥ ого быйан айдылган. 2018 јылда Александр Айдыновичтиҥ башкарганыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачы-јерлештериниҥ эземин кереестеери јанынаҥ јаан иш эдилген: эземниҥ «Усть-Канский район в годы Великой Отечественной войны – Кан-Оозы аймак Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында» деп эки том бичиги чыккан. Тургуза ӧйдӧ ол «Трудовая доблесть земли Канской» деген бичикти белетеп чыгарары јанынаҥ иштеп јат. Ол Россияныҥ Журналисттериниҥ биригӱзиниҥ турчызы.\nБу кӱндерде Александр Айдынович Матыковты јолду бийик кайралыла, Најылыктыҥ ордениле, кӧп тоолу улус уткуйт.