Тойдыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥы — тӱрк калыктарда - altaicholmon\nБу шиҥжӱ иште Саян-Алтайдыҥ калыктарыныҥ 19 чактыҥ учкары ла 21 чактыҥ башталганында той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥы кӧрӱлет.\nКажы ла калыкта тойды ӧткӱретен бойыныҥ чӱм-јаҥы бар ла олор ого тайанат. Је алтайларда, хакастарда ла тываларда текши чӱм-јаҥдары база бар. Онойдо ок олордыҥ кажызында ла аҥылузы бар. Онызы бу калыктардыҥ јаҥдаган кудай јаҥында, телекейдиҥ аайы, ӧзӱми керегинде бойыныҥ кӧрӱминде. Алтайда быркан кӧрӱм-шӱӱлте, чӱм-јаҥныҥ эдимдери, јаҥжыккан чӱми бар. Тувиндердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥына буддизм (ламаизм) јаан камаанын јетирген.\nБилелик чӱм-јаҥ јаҥжыккан культураныҥ озогы бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Биле тӧзӧгӧнин керелеген чӱм-јаҥ бойыныҥ учурыла билелик айыла (циклдиҥ), кӧчӱп јӱрер чӱм-јаҥыла колбулу. Је бойыныҥ аҥылузы база бар: той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥы кижиниҥ ак-јарыкка чыкканыла, мӧҥкӱзин кӧдӱрериле колбулу чӱм-јаҥнаҥ башка, ол кижиниҥ јонјӱрӱмдик учурыныҥ кубулганыла колбулу. Онызы эҥ ле озо ар-бӱткендик-биологиялык шылтактарла колбулу.\nАлтайлардыҥ, хакастардыҥ ла тувиндердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥдарыныҥ кыракы шиҥжӱзи-ширтемели 19 чактыҥ учкары ла 20 чактыҥ башталганындагы этнографиялык литератураныҥ тӧзӧгӧзине тайанып ӧткӱрилген. Онойдо ок автор бойыныҥ полевой материалдарына тайанган. Шиҥжӱ иштиҥ амадузына айыл-јуртты тудары ла оныҥ бӱдӱмдерин јартаары кирбей јат. Је бисти Саян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ той-јыргалыныҥ текши ле аҥылу јандары јилбиркедет. Олордыҥ кажызында ла калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥында бойыныҥ аҥылу, учурлу темдектери бар. Айдарда, олор калыктыҥ бойыныҥ чӱм-јаҥыла, культуразыла, јаҥжыгуларыла бек колбуда.\nСаян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында јуртты, билени ада угыла тудатанында (экзогамный брак) буспас тудулар бар. Айыл-јурт тудатанында бойыныҥ јажытту, байлу јаны бар. Јаҥжыккан кӧрӱм-шӱӱлтеле болзо, билени, јуртты кыйалтазы јогынаҥ тудар керек. Биле, јурт тутпаган болзо, јӱрӱм калас, куруга ӧткӧнгӧ бодолду.\nТойдыҥ чӱм-јаҥында «бойындыйы—ӧскӧзи» деген оҥдомол сӱреен тыҥ. «Ӧскӧзиниҥ» јанынаҥ келген келишпеске база тыҥ бӱдӱп јадылар. Билелик чӱм-јаҥда оныҥ чӱми, аайы ээчий-деечий ӧдӧт. Шак мында јуук ӧйдӧ эмеген-ӧбӧгӧн болотондорды бир айалгадаҥ база ӧскӧзине, «ӧскӧ» телекейдеҥ «бойындыйына» кӧчӱрип јат. Озо баштап келин «ӧскӧ» деп кӧрӱлет. Келин деген сӧс kel-келер деген сӧстӧҥ бӱткен. Чокымдап айтса, келин — «келген» дегени болуптыр. Јаҥы табылган тӧрӧӧн-туугандарга оныҥ «јеткерлӱ» камааны тыҥ, айдарда, оны јымжадар амадула чӱм-јаҥныҥ коруланар, бектенер эп-аргалары тузаланылат. Адакыда, ӧткӱрген чӱм-јаҥныҥ шылтузында келинди азыраган ада-энезиниҥ билезинеҥ, биледеги јаҥдаган јаҥынаҥ «айрып јат». Ол табынча јаҥы айалгага кирет, кӧндӱгет.\nОнойып, келинниҥ ада-энези тойго келбес, турушпас ла јыл туркунына кызына келер јаҥы јок. Шак бу ӧйдӧ ада-энезиниҥ айыл-јуртынаҥ «айрылып», эш-нӧкӧриниҥ билезине «киретен-отуратан» чӱм-јаҥ ӧткӱрилет. Онызы јаҥы чыккан баланыҥ ӧйиле чокымдалат. Анайдарда, келин эне кижи болуп, бойыныҥ јаҥы тӧрӧӧндӧриле колбузын тыҥыдып, ӧбӧгӧниниҥ билезине кожулат.\nТой-јыргалдыҥ кыйалтазы јогынаҥ буспайтан чӱм-јаҥы — келинниҥ јӱзин бӧктӧӧри. Алтайларда — кӧжӧгӧ, хакастарда арчуулла (тумах) бӧктӧп јат. Тываларда — тойдыҥ тумалай/думаалай деген вуали. Јаҥы келинди билеге кийдиргелекте, ол «ӧскӧ» лӧ «јеткерлӱ, коркышту» болуп јат. Оныҥ учун јиит кысты эш-нӧкӧриниҥ билезине ле туразына кийдирердеҥ озо оны бӧктӧп, јажырып јат.\nАлтайларда той ӧдӧр кӱн јурт тудуп јаткан уул качырган кыска, келинге барбас. Келинге јеҥелер, јеендери (эне јанынаҥ) барар. Бу чӱм-јаҥ, байла, база јиитти ле оныҥ билезин «ӧскӧлӧринеҥ» корыырына учурлалган болор. Нениҥ учун дезе мында ӧскӧ уктыҥ эпшилери, јеендери база туружып јат. Бу учуралда эне јанынаҥ тӧрӧӧн-тӧркинниҥ учуры јаан болгоны кӧрӱлет.\nХакастарда бу ла ээжи база темдектелген. Келинге јииттиҥ ӱйи деген чыду берилгелекте, чӱм-јаҥ ӧткӱрилгелекте, келинле колбуга эҥ ле озо јеҥелер чыгат. Темдектезе, тойдо јеҥези (ӧбӧгӧниниҥ јаан аказыныҥ ӱйи) јаҥы јӧӧгӧн келинди чекпенле бӧктӧп, оныҥ чырайын албатыга кӧргӱспей јат.\nТывалардыҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында кыйалтазы јогынаҥ Аскак-Кадай (Аксак Карганак) туружат. Ол келинниҥ уулдыҥ билезине (ук-уйазына) киретен ӧйдӧги чӱм-јаҥда туружатан тӧс учурлу улустыҥ бирӱзи. Качан келин ле оныҥ тӧрӧӧндӧри уулдыҥ айылына јууктап келзе, келинниҥ тӧрӧӧндӧринеҥ бир-эки кижи Аскак-Кадайды ӧткӧнӧт. Ол бу ӧйдӧ аксак, колында малталу, кезикте кӧнӧктӱ. Келин тумалайла бӧктӧлгӧн лӧ байагы эр кижиниҥ кийнинеҥ эдегинеҥ тудунганча барат. Аскак-Кадай аксап, јииттиҥ ада-энезиниҥ айлы јаар базат. Айылдыҥ эжигин ачып, бо-зого ажыра сӱттӱ айакты берет. Кезик аразында сӱттӱ айакла солыжатаны айылдыҥ тыштында, эжик јанында ӧткӱрилет.\nСӱттӱ айакла колбулу чӱм-јаҥга токтоп ийели. Кысты сӧскӧ кийдирип, оны јииттиҥ айлына экелетен. Јииттиҥ энези оны сӱтле кӱндӱлеп, сӱт амзадатан. Шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, онызы кайын энези келин болотон баланы јаратканын керелеп јат. Тываларда качан келин ӧбӧгӧниниҥ эмезе оныҥ ада-энезиниҥ айлыныҥ бозогозын алтап кирзе, келинге ичерге база сӱт берип јат. Мында јаҥыс та келинди јаратканы эмес, је, байла, бу чӱм-јаҥда тӧс јерге ак сӱттиҥ байлу, јажытту јаны, оны курчу-куйак деп кӧргӧни чыгат.\nБу чӱм-јаҥ айылга кирер тужында ӧткӱрилип турганы база учурлу. Нениҥ учун дезе бозого «бойыныҥ» ла «ӧскӧ» телекейдиҥ ортодогы гран-кыйу болуп јат. Келин айылга кирип, јаҥы јуртына, ук-уйазына, билезине темигет. Ак сӱт, айса болзо, арутаныштыҥ чӱм-јаҥы болордоҥ айабас. Келинле кожо ӧскӧ јердеҥ келген чочыдуны, келишпести арутап-јабызадып турган деп айдарга јараар.\nКелинниҥ чач таражы. Алтай тойдо јеҥелери (уулдыҥ ла кыстыҥ јанынаҥ) келинниҥ чачын тараар чӱм-јаҥды ӧткӱрет. Кыстыҥ чачын эки эдип јарар, ӧрӧр. Чачты сӱтле, сары сарјула сӱртӱп ӧрӧр. Бӱгӱги кӱнде кӧп келиндердиҥ чачы кыска, томтык та болзо, је чӱм-јаҥды кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱретен јаҥду.\nТывалардыҥ јаҥжыккан јаҥыла, кысты кудалаган кийнинеҥ база бир тулуҥды ӧрӱп јат — «Сай чаъш». Ол кижиге барардаҥ озо чачын бир эмезе эки эдип ӧрӧр аргалу болгон. Ӱзеери тулуҥды энези јанынаҥ тӧрӧӧн, билелӱ, јадыны јакшы эпши ӧрӱп јат. Кыстыҥ ӱч эдип ӧргӧн чачы оны кудалап салганын керелейт.\nХакасияда 19 чактыҥ учкары качан кысты сӧстӧп, јииттиҥ айлына экелгенде, база ла ондый чӱм-јаҥ ӧткӱрилген. Келинниҥ чачын јииттиҥ јеҥелери эки јара бӧлип ӧргӧн. Оныҥ кийнинеҥ «чачтыҥ байрамы» деп адалган кичинек байрамды ӧткӱрген. Кийнинде хакас той ӧйинде «сас той» деп байрам (чачтыҥ јыргалы) ӧткӱрилген. Бу тойдо отургызылган эне «пазыртхан идже» (јаҥжыкканы аайынча јииттиҥ јаан јеҥези) јурчызыла кожо келинниҥ чачын јайала, эки эдип ӧрӧтӧн.\nЧачты ӧрӧтӧн чӱм-јаҥ келинниҥ кижиге барган ӱй кижиниҥ чыдузын керелегени эмес. Је мында бойыныҥ сӱреен јаан ийделӱ учуры бар. Чачтагы ийде-кӱч јаан. Чачты јайган кийнинде оныҥ ээзиниҥ ийдезин эмезе байлу телекейле колбузын тыҥыдат. Келинниҥ чачын јайып, ойто такып тараганы, ӧргӧни — кижиге ол телекейдиҥ аҥылу ээжизин ордына кийдиргени деп айдарга јараар. Кижиге барган эпшиниҥ эки тулуҥы оны «ӧскӧ» дегенинеҥ «бойындыйына» кӧчӱргени болуп јат. Эпшиниҥ эки тулуҥы — оныҥ коручылы.\n«Кайындаш» — бу чӱм-јаҥ база ӧбӧгӧниниҥ ада-энезин, таайын (эне јанынаҥ), јиитти келиннеҥ чеберлеп корулаарына ууламјылу. Нениҥ учун дезе келин озо ло баштап ӧскӧ уктаҥ-тӧстӧҥ ине. Кижиге качса да, ол бойыныҥ угы-тӧзин јылыйтпай јат. «Ӧскӧ» деген сӧстиҥ байлу учуры тыҥ. Айдарда, ӧскӧ уктаҥ келген келин ӧбӧгӧнине, эл-тӧрӧӧнине каршузын јетирердеҥ маат јок. Шак оныҥ учун олорго чике баштанарга јарабас деген чӱм-јаҥныҥ учуры мында.\nАлтайларда, тываларда ла хакастарда чылап, той-јыргал ӧйинде јаҥы бириккен јииттердиҥ айлын кӱнниҥ аайыла ӱч катап эбире базатан эмезе јортотон. Кезик шиҥжӱ иштердеҥ кӧрӱп, бу чӱм-јаҥ ундылып јатканы керегинде тӱп-шӱӱлте эдерге јараар.\nЈилбилӱзи, алтай ла хакас калыктарда баланыҥ јӧӧжӧзи калымнаҥ ас болгоны. Сый, баланыҥ јӧӧжӧзи, шаалта ажыра јаҥы биригӱ тӧзӧп јаткан јиит билелер јаҥы колбулардыҥ јолын ачат. Толыжу-сый ажыра олордыҥ билелери ле онойдо ок ӧскӧ дӧ тӧрӧӧн-тӧркин ортодо бастыра ӧйгӧ јаан учурлу јуук ла бузулбас биригӱлер тӧзӧлип јат. Ондый колбулардыҥ тӧзӧгӧзинде тереҥ учур бар.\nСаян-Алтайдыҥ ончо калыктарыныҥ той-јыргалында алкыштар бар. Алтайларда — алкыш, тываларда — йорээлдер, хакастарда — алгыс сӧзи. Олор албаты поэзияныҥ јебрен бӱдӱми болуп јат. Јиит биле-ни эҥке-тоҥко, амыр-энчӱ јртап, су-кадык болзын деген кӱӱнземелдери ийделӱ, ээлӱ сӧстӧргӧ тайанат.\nТаайы (келинниҥ эне јанынаҥ таайы) алтай тойдо кудалаштыҥ чӱм-јаҥын баштап ӧткӱрет. Таайы башпаадыны баштап айдат, кӧжӧгӧни ачат. Хакастарда келинниҥ ада-энезине эҥ ле озо кудалаштыҥ кӱндӱӱ-кӱреезин келинниҥ таайына аткарат.Јииттиҥ таайы јаҥы айылга отты ада-энезиниҥ от-очогынаҥ экелет. Таайыныҥ ӱйи тойдо отургызылган энези болор аргалу. «Сыйды кӧдӱрер» — «паргаа хаптырганы» («поднятие парги») деген чӱм-јаҥга тааы ӱйиле кожйо айттырылат. Тыва тойдо Аскак-Кадай карганактыҥ ордына эр кижи чыгат. Ол кӧп лӧ јаны келинниҥ энези јанынаҥ таайы болор аргалу. Билелик чӱм-јаҥда таайыныҥ јаан учу-рын јадын-јӱрӱмде, јондыкта энениҥ угы-тӧзиниҥ ту-румкай аайы-ээжизиле јартаарга јараар.\nТойго сойгон малдыҥ сӧӧк-тайагын ооктобос, бӱткӱл, бӱдӱн бойын артыргызар. Онызы, байла, јебрен ӧйдӧҥ келген (реинкарнация) болор, кажы ла неме катап ойто келер дегениле колбулу болордоҥ айабас. Сӱне-кут тирилип, тын алынарына сӧӧк-тайак бӱткӱл бойы артар учурлу. Је сӧӧк-тайакты ӱйезиле омырарга-ооктоорго јараар.\nЈодо чачары. Алтайда тойдыҥ эртенгизинде уулдыҥ ада-энезиниҥ айылында байталбашты ӧткӱрип јат. Шак бу кӱнде тойго сойгон малдыҥ бажын ла койдыҥ ичи-кардын, јӧргӧмин кайнадар. Уулдыҥ таайы айылдыҥ тӱнӱгинеҥ сӱме кабырганы эмезе јодоны чыгара чачып јат. Онызын уулдыҥ тӧрӧӧндӧри эмезе уул бойы, билениҥ ырыс-кежигин божотпоско, тударга чырмайар. Јодоны ӧскӧ кижи тудуп алза, оны кыйалтазы јогынаҥ садып алатан јаҥду.\nТывалардыҥ Чода куназир — «сӧӧк учун тартыжу» деп чӱм-јаҥы бар. Той ӧйинде кудазы эмезе кайын адазы эжик јаар эмезе очоктыҥ ӱстиндеги јыртыктӧӧн, уулдыҥ ла келинниҥ јуулган тӧрӧӧндӧриниҥ ортозындӧӧн челдеген јодоны чачар. Эҥ ле эпчилдери, кӱчтӱлери јодоны тударга маргыжар. Јодоны уулдыҥ јанынаҥ јиит тутса, јакшы белге болуп јат. Оныҥ учун кезик аразында келинниҥ јаны јодоны тудуп болбоочы да болзо, онызы кем јок деп чотолотон.\n19 чактыҥ учкары хакастарда јаан байрам ӧйинде сойгон малдыҥ јодозын кайнадып, келинниҥ ӧргӧн чачын сӱркӱштеп, оноҥ јодоны чӧл јаар таштайтаны темдектелетен.\nКезик шиҥжӱчилердиҥ јартаганыла, «јодо» деген чӱм-јаҥда байлу учуры бар, ол кижиниҥ јондык чыдузыла колбулу. База ӧскӧлӧри «јодоны» эҥке-тоҥко јатканыныҥ темдеги деп кӧрӧт.\nОтко бажыратаны. Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында оттыҥ јебреннеҥ ала байы, учуры керегинде кӧрӱми кӧргӱзилет. Кӧп тоолу калыктарда от јаан айгул болуп јат, оныҥ учун олор оны аҥылап, байлап, тооп јат. От — јаҥы билениҥ, јаҥы јурттыҥ сӱр-темдеги. Јиит билени таш очогы тайкылбазын, талкан-кӱли чачылбазын деп алкап јат.Отты јаҥы билени алкап-быйандазын деп кӧдӱрип-кӱндӱлеп јат. Уулдыҥ тӧрӧӧн-туугандары кудалап келзе, озо ло баштап кыстыҥ ада-энезиниҥ айылыныҥ от-очогына бажырат. Алтай айылда байлу јер — оттыҥ бажы. Оттыҥ бажына базарга јарабас.\nТыва келин той ӧйинде отко бажырар учурлу. Бойында оттыҥ, айылдыҥ ээлерине баштанып, алканар-айдынар, јаҥжыккан чайды азар. Хакастарда база јиит ле келин отко бажырып јат.\nАлтайларда «Энениҥ сӱдиниҥ каргыжы» деген чӱм-јаҥ бар. Хакастарда — «сют агы» эмезе «эмджек агы», тываларда дезе ол «эмиг каргыжы» деп адалат, Бу чӱм-јаҥ той тужында келинниҥ ада-энезине барган ӧйдӧ ӧткӱрилет. Онойдо ок алтай улус белкенчекти келинниҥ ада-энезине тойдыҥ эртезинде јетирип јат. Уулдыҥ тӧрӧӧндӧри эне-адазына кызын таскатканы учун быйанын айдып тоомјылап јат, онойдо ок келинниҥ јӧӧжӧзин садып алар чӱм-јаҥ ӧткӱрилет.\nОл хакастарда тергин деп адалат. Уулдыҥ ада-энези ле тӧрӧӧндӧри келинниҥ ада-энезине, келинниҥ јӧӧжӧзине кӱндӱӱ-кӱреелӱ барат.\nТыва кыстыҥ энези саар уй алатан, кызыныҥ энезиниҥ эмчегинеҥ эмген сӱди учун. Бу ончо чӱм-јаҥныҥ учуры кудалар келинниҥ энезине амадап экелген кӱндӱӱ-кӱреези. Ондо бойыныҥ јажыды, учуры бар.\nЈе онойдо ок той-јыргалды ӧткӱреринде бойыныҥ аҥылу јандары база темдектелет. Темдектезе, сӱт, арчын ла оноҥ до ӧскӧлӧри Тӱштӱк Сибирьдиҥ ле Орто Азияныҥ калыктарыныҥ кӧгӱс байлыгында јаан учурлу болгоны кӧп тоолу тӱрк, монгол албатылар ортодо јарлу болгон. Је шак ла алтай эл-јонныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥында олор танылу, јарлу болгон. Онызын Туул Алтайда мынаҥ озо ӧйдӧ табылган ла таркаган быркан јаҥыныҥ камааныла, салтарыла јартаарга јараар.\nАлтай эл-јонныҥ јаҥдаган кудай јаҥында ла јаҥжыккан јаҥжыгуларында јаан ла учурлу јерде јайыгы (билелик кудайы) турат. Алтай кам јаҥында јайык кижини ончо тӱбектеҥ ле јаманнаҥ корып јӱрген колбу тудаачы ээ деп кӧргӱзилет. Шак ла јайык ажыра ончо тынар-тындуныҥ куды келген, је оныҥ тӧс учуры кижи ле ӧрӧ турган кудайлар ортодо колбу тудаачы болуп јатканында. Быркан јаҥыныҥ табылганыла јайыктыҥ учуры кӧдӱрилген, ӧйлӧ кожо ол таҥынаҥ билелик кудай болуп кубулган. Јайыктыҥ јажытту, байлу јаны оны алтай билениҥ тойыныҥ чӱм-јаҥына кийдирген, јерин чокымдаган. Темдектезе, јииттиҥ тӧрӧӧн-тӧркини кудалаш ӧйинде кыстыҥ ада-энезине кирип: «Ак јайыгардаҥ, от-очоктоҥ, ада-энезинеҥ ууры эткен улус эдис, кудалап келген эдис» деп баштанат. Той ӧйинде јаҥы јиит билеге кыйралу арчынды — јайыкты тургузып јат.\nАлтай тойдыҥ чӱм-јаҥында ак сӱттиҥ байы јаан. Баланыҥ ада-энезине кудалап барза, кыйалтазы јогынаҥ сӱттӱ ле сӱттиҥ аракызыла кирип јат. Тойго, белкенчекке сӱттеҥ аарчы-курутты, быштакты, ылгый сарјуны белетеер. Кӧжӧгӧни ачкан кийнинде келинге сӱт ичирип јат. Алтай улуста ак сӱт ле сӱттеҥ белетеген аш-курсак тӧс јерде болгоны база быркан јаҥла колбулу. Алтайлар бойыныҥ јаҥын «ак јаҥ, сӱт јаҥ» деп тегиндӱ адабаган ине.\nОнойдо ок арчын база аҥылу јерде турат. Ол быркан јаҥныҥ ончо чӱм-јаҥыныҥ эҥ ле керектӱзи болуп јат. Кудалашта арчынду келип јат, башпаадыны айдар тужында отко арчын салып јат. Таайы кӧжӧгӧни арчынла ачар аргазы бар ла о.ӧ. Арчынды корулаачы да, арчыыр да учурлу деп айдып јат. Быркан јаҥында ол аҥылу темдек болуп, «ак јаҥын» јаҥдаганыныҥ темдегин керелеп јат деп айдарга јараар.\nХакас той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥында туружатан улустыҥ тоозы кыйалтазы јогынаҥ эжери јок, сыҥар болор керек. Чӱм-јаҥда билезинеҥ айрылган, тул эпшилер, эмеени јок арткан эр улус, нениҥ учун дезе олор «ээжӱ јок», турушпас јаҥду. Кудалашта кажы ла керекти бир канча катап эжерлӱ эдип јат.\nТывалардыҥ тойыныҥ алдында ӧткӱрилетен кӧдӱриҥилериниҥ бирӱзинде лама-јылдысчы (астролог) туружат. Ол олордыҥ аҥылу јаны деп айдар керек. Шак ла ол той-јыргалга јарамыкту кӱнди темдектеп јат («Хун кӧргӱзер»).\nТойдыҥ кӧжӧгӧзиниҥ чӱм-јаҥында база бир канча аҥылулар бар. Темдектезе, алтайларда кӧжӧгӧни јаҥжыкканы аайынча јаҥыс ла таайы ачып јат. Таайы «јолымды кечпе, адымды адаба» деп айдар. Мынайып келинге кайындаштыҥ учуры, ээжизи чокым айдылат. Тываларда ӧбӧгӧниниҥ адазы тумалайды/думаалайды туура алып, келдиниҥ эҥмейегин сыймап јат. Оныҥ кийнинде келинге јӱзин јажырбаска да јараар. Је хакас келинниҥ арчуулын кижи албаган бойдоҥ уулдар туура алат, чечет.\nТыва келин Аскак-Кадайдыҥ ӱйдешкениле айылга кирип, очокты ӱч катап эбире базып, отты кӱндӱлеер учурлу. Бу ла ӧйдӧ ол отко мӱргӱп јат. Шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, тыва той-јыргалдыҥ база бир аҥылузы — келинди алкаары.\nАлтайларда дезе јиит билени алкап јадылар. Алтай тойдо башпаадыны ӧткӱрер тужында, качан кӧжӧгӧниҥ кийнинде јеҥелери келинниҥ чачын тарап, ӧрӱп јатса, јуулган улус јаҥы тӧзӧлгӧн билени алкаар. Јиит таайыла кожо оттыҥ ээзин кӧдӱрер-кӱндӱлеер. Очокты эбире базып, отты ылгый сарјула кӱндӱлеер. Алтайларда келинге оттыҥ бажыла базарга чек јарабас, онызы тудулу.\nАлтай, тыва ла хакас албаты-этносторыныҥ той-јыргалыныҥ тӱҥей, текши јанын илезине чыгарарга болужын этнографиялык литература ла полевой материалдары (экспедициялардаҥ) јетирген.\nАдакыда, качан да, кандый да ӧйдӧ Саян-Алтайдыҥ албатыларында јаҥдаган јаҥы ла кам јаҥы керегинде текши кӧрӱм болгон деп айдарга јараар. Онызы дезе бӱгӱнги кӱнде кажы ла калыктыҥ культуразында бар. Темдектезе, оттыҥ байы, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ байы, сӱттиҥ байлу учуры, алкыштар, сӧстиҥ ийдези, «бойыныҥ-ӧскӧ» деген бинар кӧрӱм ле о.ӧ бар. Јебрен-кумран кӧрӱм кубулып, эмдиги ӧйдиҥ билелик чӱм-јаҥда учурын јылыйтпаган, ол бар. Онызы јаҥжыккан кӧгӱс санаада олордыҥ јаан учуры керегинде айдып јат. Онойдо ок јаҥжыккан культурада оныҥ турумкайын керелеп јат. Је онойдо ок јер-јердиҥ аҥылузын, башказын база темдектеер керек. Мында Саян-Алтайдыҥ тӱрк тилдӱ албатыларыныҥ кудай јаҥыныҥ телекейине кӧрӱми бир аай, бирлик эмезин база чокымдаары керектӱ. Алтайдыҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥына быркан јаҥныҥ чӱм-јаҥы, байлу ээдимдери камаанын, салтарын јетиргени оныҥ аҥылу јаны болуп јат. Тываларда буддизмниҥ-боодо јаҥныҥ (ламаизм) јаҥжыккан культураны корып аларында ла таркадарында аҥылу учуры бар. Ол бойына кӧп тоолу јебрен кӧрӱмди, бӱдӱмдерди алынган.\nАнайып, шиҥжӱлӱ бичимелде айдылган јаҥжыккан телекейлик кӧрӱм ӧйлӧ кожо кубулып, јаҥыртылып, јаҥжыккан кӧгӱс байлыкты, культураны, ол тоодо Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥын чеберлеп, ичкери ӧскӱрип апарат.\nтӱӱки билимдердиҥ кандидады (Кыскарты јарлалат)


Сӱрее-чӧптиҥ сурагы: тергеелердиҥ аҥылузын ајаруга алар керек... - altaicholmon\nСӱрее-чӧптиҥ сурагы: тергеелердиҥ аҥылузын ајаруга алар керек…\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Владислав Рябченконыҥ башкарганыла, ишмекчи группаныҥ јууны ӧткӧн. Бу группаныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин кӧргӧндӧр.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министриниҥ ордынчызы Артем Черников тергеелик операторлордыҥ 2019 јылдагы ижи керегинде куучындап, физический ле юридический потребительдерле коммунал кату таштанчылар јанынаҥ тергееде мындый операторлор иштейт деген: «Коммунальщик» ООО – 85%. «Экобезопасность» ООО – 74,5%, «Континент» ООО – 40%. Тӧлӧмирлердиҥ јуулганы мындый: «Коммунальщик» ООО – 74,5%. «Экобезопасность» ООО – 15%, «Континент» ООО – 61%. Тӧлӱлердиҥ кеми: «Коммунальщик» ООО – 9534,0 муҥ салковой; «Экобезопасность» ООО – 3362,0 муҥ салковой; «Континент» ООО – 11206 муҥ салковой.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик операторлорыныҥ ижиниҥ ээжилери АР-дыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдыҥ кочкор айыныҥ 10-чы кӱниндеги «Алтай Республиканыҥ јеринде коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин ӧткӱрериниҥ ээжилерин јарадары керегинде» деп јӧбиле јарадылган.\nТергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ чыгартулу кижизиниҥ айтканыла, пластиктер јуур аҥылу контейнерлер тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта Билениҥ паркында, Јеҥӱниҥ паркында, онойдо ок кӧп квартираларлу бир канча туралардыҥ јанында тургузылган. «Коммунал кату таштанчыларды јуур комплекс система» деп тергеелик ӱлекерле сӱрее-чӧп јуур тогус комплекс Турачак, Шабалин, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Чой, Чамал аймактарда тургузыларын ол айткан.\nПрофильный комитеттиҥ председатели Владислав Рябченко тергеелик операторлордыҥ јурттардагы ижиниҥ курч сурагына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, кӧп эл-јон коммунал таштанчыларды коомой јуунадып турулар, кезик јурттарда чыгара тартылбай да турганына комудайт. Эмди кар алдында сӱрее-чӧп кӧскӧ кӧп илинбейт, је кар кайылза, ончозы чыгып келер… Ондый да болзо, 2019 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала тӧлӧмирлердиҥ чоды улуска улайын келет. Улус чыгара тартпаган таштанчылар учун ай сайын нениҥ учун тӧлӧйтӧнин оҥдобой турулар.\nКонтейнерлерди айландыра јерлерди арчыганы учун муниципалитеттер акча албай јат. Айдарда, јасакла бу ээжини јӧптӧп, муниципалитеттерге акча чыгарып, айалганы тӱзедер керек.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов Майма аймактагы полигонныҥ сурагын кӧдӱрген. Маймадагы сӱрее-чӧп ылгаар полигонныҥ чыгартулу кижизи сӱрее кӱйдӱрер аҥылу печке Брянсктагы заводтоҥ алылганын јетирген. Ондо ло печке керектӱ экспертизаны ӧткӧн. Је оны иштедерине јарадулу документтер јанынаҥ ӱзеери некелтелер бар. Оныла колбой оны иштедери јарт јок ӧйгӧ артырылган.\nДепутат Радмила Пекпеева јайгыда контейнерлерде туристтердиҥ ажынган сӱрее-чӧби учун кем тӧлӧӧр деген суракты кӧдӱрген.\nКоммунал кату таштанчылар учун јербойыныҥ улузы тӧлӧп јат, туристтердиҥ артырган сӱрее-чӧбин операторлор бойлоры тартып јат, онызы ӱзеери чыгым болуп јат деген каруу болгон. Ондый ок курч сурак турист базаларды айландыра турат. Турист базалар, юридический лицолор болуп, тергеелик операторлорло коммунал кату таштанчыларды тартары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузат. Туристтердиҥ кӧп келип турган «Јажыл туралар» деген амыраар јерлердиҥ ээлери – физический лицолор — дезе, ондый јӧптӧжӱлер тургуспай јат. Онойдордо, бу сурак ачык артат.\nАР-дыҥ Улаган аймактаҥ депутады Асет Заргумаров Акташтыҥ эл-јоныныҥ сурагына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, кургак сӱрее-чӧпти аҥылу эмес техникала тартадылар, онойдо ок ӧйинде база апарбайдылар. Улустыҥ тӧлӧӧр кӱӱни јанып туру, оноҥ озо полигон белетеп алар керек ине. Бу суракка берилген каруула, јербойында полигондордыҥ документтерин јазаар сурак турат, тургуза ӧйдӧ јӱк Чамал аймакта полигонныҥ документтери јазалып браады.\nДепутат Айдар Тазрашев бӱгӱнги кӱнде кату таштанчылардыҥ эҥ бийик баазы Улаган аймактазын айдып, эл-јон ыраак јерде јатканы учун бурулу эмес деген. Сӱрее-чӧпти «Континент» ООО аймактыҥ тӧс јуртынаҥ апарат, је тӧс јурттаҥ ары, ол тоодо ыраак Јазулу ла Балыкча јурттарда база улус јуртайт.\nШӱӱжӱниҥ ӧйинде Оҥдой аймакта сӱрее-чӧптиҥ кӱйген шылтагы, контейнерлер јетпей турганы керегинде куучын база болгон. Онойдо ок тергеелик операторлордыҥ чыгартулу улузы депутаттарга РФ-тыҥ Государственный Думазына сӱрее-чӧптиҥ реформазы керегинде јасакка кубулталар эдер баштаҥкайла чыксын деп баштандылар. Бу јасак текши ороонго эмес, чокымдаза, јурт ла кырлу јерлерге тургузылган эмес.\nБу суракты шӱӱжеринде парламентарийлер Сергей Ложкин, Виктор Ромашкин, Артур Кохоев, Самат Кагарманов, Сергей Кухтуеков турушкан. Сергей Тимошенский Горно-Алтайскта сӱрее-чӧпти ылгап јуур баштаҥкайды јӧмӧгӧн.\nИшмекчи группаныҥ јууныныҥ турултазында тӱп-шӱӱлтелер јарадылган.


Суула јӱзери аайынча спорттыҥ ӧҥзӱре сурактары - altaicholmon\nСуула јӱзери аайынча спорттыҥ ӧҥзӱре сурактары\nСуула јӱзери јанынаҥ туристтердиҥ юбилейлик следына учурлалган тегерик стол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ тӱӱкизиниҥ музейинде кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Мында суудагы слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча тергеелик федерацияныҥ чыгартулу улузы јылдыҥ сайын Себиниҥ суузында ӧткӱрилип турган јаҥжыккан слёттыҥ 50 јылдыгын темдектеери ле суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧзӱми јанынаҥ эрмек-куучын ӧткӱрген.\nТегерик столдыҥ ижинде Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларин, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов, акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааны Сергей Ефимов, республиканыҥ депутады Герман Чепкин, Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ ректоры Валерий Бабин, суудагы слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча федерацияныҥ президенти Николай Дегтярев, тазыктыраачылар ла оноҥ до ӧскӧ улус турушкан. Мында ӧткӧн эрмек-куучын јаҥыс ла юбилейлик керек-јарактар керегинде эмес, је онойдо ок Алтай Республиканыҥ келер ӧйинде спорттыҥ бу бӱдӱмдерин оноҥ ары ӧскӱретен јолы ла эп-аргалары шӱӱжилген.\nВалерий Бабин тегерик столдыҥ туружаачыларын уткып тура, бу тегерик стол нениҥ учун ӧткӱрилип јатканын јартаган. «Суула јӱзери аайынча спорт бистиҥ республикада јаан ӧзӱм алынып јат. Туризмле колбой, спорттыҥ бу бӱдӱмин мынаҥ ары ӧскӱрери јаан учурлу. Анайда ок ол Алтай Республиканыҥ бренди болуп јат. Је ондый да болзо, ол аайынча курч сурактар база ас эмес. Тегерик столдо спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧнин ле тӱӱкизин эзедип, оны оноҥ ары ӧскӱрерин шӱӱп кӧрӧр керек… Бисте Олимпийский ойындарда да турушкадый спортчылар бар. Оныҥ учун бу сурактарды башкараачы органдар ајаруга алар учурлу» — деп, ректор айтты. Ол Алтай Республикада суула јӱзери аайынча спорт канайда тӧзӧлгӧни керегинде айдып, оныҥ тӧзӧлгӧзинде турган ла бу јуукта јада калган Владимир Неустроевтиҥ эземин кыска ӧйгӧ эзетти.\nАлександр Минаев суула јӱзери аайынча спорттыҥ тӧзӧлгӧн айалгалары, оныҥ тӧзӧӧчилери болгон улус, олордыҥ јолын улалткан ӱйе ле спорттыҥ бу бӱдӱмине керектӱ јепселдер керегинде куучындаган. Рафтинг ле гребной слалом Алтай Республиканыҥ спортыныҥ тӧс бӱдӱмдериниҥ тоозына кийдирилген деп, ол айтты.\n«Себиниҥ суузындагы маргаандардыҥ анонсы» деп фильм тегерик столдыҥ туружаачыларына база кӧргӱзилген. Ондо нерелӱ тазыктыраачылардыҥ, јарлу спортчылардыҥ, јиит ӱйениҥ ле бу спортко јолын јаҥы баштап јаткан балдардыҥ куучындары салынган. Јуулган улус фильмди сӱрекей јилбиркеп кӧргӧн.\nСебиниҥ суузында ӧткӧн баштапкы маргаандардыҥ туружаачызы Николай Малков ол ӧйдӧги маргаандарды эске алып куучындаган. Куучыныныҥ учында ол Алтайдыҥ суулары керегинде бойы чӱмдеген ӱлгерин кычырды.\nНиколай Дегтярев Алтай Республиканыҥ сууларында ӧткӱрилип турган маргаандар керегинде куучындаган. Ол суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧҥзӱре сурактарын кӧдӱрип, келер ӧйдӧ олордыҥ ӧзӱми керегинде бир канча солун шӱӱлтелер айткан. Бӱгӱнги кӱнде спорттыҥ бу бӱдӱмдериле тазыктырынарга ла маргаандарда туружарга, бистиҥ республикага кӧп тергеелердиҥ спортчылары келип јат. Олор јаҥыс ла Себиниҥ суузында маргаандарга эмес, је анайда ок Чуйдыҥ суузында ӧткӱрилип турган ла јаҥжыга берген маргаандарга, Ак-Талай маргаанга келип јат. Келер ӧйдӧ республиканыҥ сууларында телекейлик маргаандар ӧткӱрилери шӱӱжилип јат деп, Николай Алексеевич куучындаган. Айдарда, спорттыҥ суула јӱзериле колбулу бӱдӱмдерин ӧскӱрерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ аҥылу иштер ӧткӱрер керек. Федерацияныҥ президенти «Жемчужина Алтая» деп турбазаны јазап, оныҥ ордына текшироссиялык комплексный тӧс јер тӧзӧӧри керегинде шӱӱлтезин угусты. Ол комплекс «Артек», «Орленок» деп тӧзӧмӧлдӧр чылап, јыл туркунына иштеер учурлу. Мында јаҥыс та балдар амыраар эмес, је онойдо ок спортчылардыҥ маргаандарга белетенетен каналду ла керектӱ јепселдерлӱ аҥылу бӧлӱги болор эди.\nОл ок ӧйдӧ, Николай Алексеевичтиҥ айтканыла, Алтай Республикада спорттыҥ суула јӱзери јанынаҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрери аайынча кандый да иш-аргалар тӧзӧлбӧй јат. Бу сурак канча јылдардыҥ туркунына кӧдӱрилген де болзо, башкараачы органдар ого ајару этпей турганы јарталды. Горно-Алтайск калада Улалу сууныҥ јанында «Спартак» стадионныҥ одожында тазыктыру-ӱредӱлер ӧткӱрерине керектӱ канал јазайтан ӱлекер-проект алдында ӧйдӧ белетелген болгон эмтир, је јӧмӧлтӧ эдилбегенинеҥ улам бу ӱлекер јӱрӱм алынбаган.\nЈылдыҥ сайын Себиниҥ суузында рафтингле, гребной слаломло Россия кеминде ӧткӱрилип турган маргаандарга јӱк ле 65 муҥ салковой акча чыгарылып турганы керегинде айдыларда, тегерик столго јуулган улус кайкашкан. Себиниҥ суузында ӧткӱрилип турган слёттыҥ 50 јылдыгын быјыл темдектеерине республикан бюджеттеҥ 470 муҥ салковой акча сураган баштанула колбулу сурактыҥ аайы эмдиге јетире јарт эмес. Н. А. Дегтяревтыҥ јетиргениле, бистиҥ республиканыҥ алдында ӧйдӧги башчызы баштануда айдылган акчаныҥ кемин 200 муҥ салковойго јетире астадып салган болгон, је ол до акча эмдиге јетире јок.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Борис Алушкин Н. А. Дегтяревтыҥ айтканын јӧмӧди. Ол онойдо ок суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрип, бийик јеҥӱлер экелерине болушкан ла олимпийский чемпиондор белетеген улусты эҥ бийик кайралдарла кайралдаары керегинде шӱӱлтезин айтты.\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларин юбилей ӧткӱрерине керектӱ акча-манатла колбулу суракты федерация орой тургусканын, сураганын јаратпай турганын айтты. Оныҥ темдектегениле, юбилейге учурлалган керек-јарактар ӧткӱрилетени озолондыра јарт болгон, је окылу јаҥныҥ органдарына олор керегинде јетирӱ ӧйинде эдилбеген. Айдарда, мындый јаан керектердиҥ ӧдӧрин билип тура, башкаруныҥ ла бюджеттиҥ аргаларын, акча чыгарарына керектӱ документтер јазаар ӧйди ајаруга алар керек деп чокымдады. Министр адакы сӧзинде слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча федерацияга, суула јӱзери аайынча спортты тӧзӧгӧн улуска 50 јылдыҥ туркунына бийик једимдерге јеткени учун быйанын айтты.\nЭл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов коштой јаткан Алтайский крайдыҥ суула јӱзери аайынча спорт јанынаҥ арга-ченемелин ајаруга алып тӱҥдештирзе, бистиҥ аргаларыс олордыйынаҥ тыҥ соҥдоп турганын темдектеди. Мындый айалганы ајаруга тудуп ла ол ок ӧйдӧ бийик једимдерди тузаланып, баштануда ӧткӱретен керектиҥ учурлузын јазап јартап, акча-манат аайынча сурактарды чын кӧдӱрерин билер керек деп, ол айтты.\nДепутат Герман Чепкин «Жемчужина Алтая» деп базада бу спортко келиштире комплекс јазаарын јаратканын айтты. Ол турбазаныҥ эмди де бар аргалары јаан болгонын темдектеген. Мындагы јердиҥ кеми, сууныҥ јуугы ла электрооттыҥ чыдалы канал тударына эмди де јарамыкту деп јартады.\nТегерик стодыҥ учында куучын спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ музейин тӧзӧӧри керегинде болды. Кӧп јылдардыҥ туркунына тазыктыраачы болуп иштеген Лия Неустроева бу сурак аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин база айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, мындый музей тӱӱкилик учурлу оромдо болор керек. Лия Станиславовна университеттиҥ Социалистический оромдо туразында бир кыпты музейге берери керегинде сурак мынаҥ да озо тургузылганы керегинде айткан. Онойып, музей аайынча кӧп шӱӱлтелер база айдылган.\nӦткӧн тегерик столдо суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧҥзӱре сурактары ончо јанынаҥ шӱӱжилип кӧрӱлген. Ол тоодо бу спорт керегинде бичик ле методический ээжи-ууламјылар белетеп чыгарары, Себиниҥ суузында Владимир Неустроевтиҥ эземине учурлалган маргаандар ӧткӱрери, маргаандар ӧткӱрерине керектӱ акчаны республиканыҥ бюджедин јӧптӧӧр тужында ајаруга алзын деп, окылу документтерди башкаруга белетеери ле оноҥ до ӧскӧзи. Кӱрее-куучынныҥ учында чыгарылган шӱӱлтелерди ончо туружаачылар јӧптӧп салды. Је олорды јӱрӱмге кийдирерге, ас эмес ӧй, акча-манат ла арга-чыдал керек болоры јарт. Ол јаан иштерди јаҥыс ла республиканыҥ аргазыла бӱдӱрип болбос учун, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, айдылган шӱӱлтелерди Россия кемине кӧдӱрип угузары јарадылды.


30 января состоялась премьера спектакля «Эрик jоктыҥэмчизи» («Лекарь поневоле») - Национальный драматический театр имени П.В.Кучияк\n30 января состоялась премьера спектакля «Эрик jоктыҥэмчизи» («Лекарь поневоле»)\nКирген jылдыҥ чаган айыныҥ 30-да театр сценазын Ж.Б. Мольердиҥ «Эрик jоктыҥ эмчизи» деп спектакльла кöжöгöзин ачты. Тургузаачы режиссер Алтай Республиканыҥ нерелÿ санатчызы Эмма Иришева. Алтай тилге Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелÿ ишчизи, поэт, актер Николай (Качканак) кöчÿрген.\nОйынныҥ тöс шÿÿлтези – эмеген-öбöгöн улус билелик jÿрÿмде тар-март артыжып та турза – ол ло öйдö олор бой-бойына карузыжып jÿрет дегендий… Учы-тÿбинде ээчиде öткöн чугаанныҥ кийнинде баш героиня эп-сÿме табып öскö улус ажыра öгонинеҥ öчи налат…\nСпектакльда тöс рольды Россия Федерацияныҥ нерелÿ артистти Александр Майманов ло Алтай Республиканыҥ нерелÿ артисттери: Ирина Майманова, Аржан Товаров, Вера Сумачакова, артисттер – Игорь Тазранов, АшинаТорломоев, Вадим Деев, Алина Попошева, Айдыҥ Бадыкин, Карчага Елеков, Айдар Унатов ойногылаган.\nСпектакльдыҥ кийнинде Алтай Республиканыҥ специалистти Сырга Владимировна Садрашева jайаандык öмöликти, артисттердиле Алтай Республиканыҥ нерелÿ актрисазын юбилейлик jажыла уткып, быйанду сöстöр айтты.\nАнайда ок уткуулду сöстöрди Ирина Удйовнанага театрдыҥ директоры Светлана Николаевна Пешперова, баш режиссеры Эмма Александровна Иришева, Алтай Республиканыҥ театрал бирÿгизиниҥ председатели Светлана Николаевна Тарбанакова айттылар. Кан-Оозыаймактыҥ культура ла спорт бöлÿгиниҥ jааны Александра Ечеҥовна Кокушева jерлештериниҥ адынаҥ jайаандык öмöлигиниҥ туружаачыларыла кожо келип, Ирина Маймановага учурлу сöстöр айдып, Алтай Республиканыҥ нерелÿ артистти Jергелей Маташеваныҥ кÿÿлик сыйын сыйладылар.\nСпектакль ончо санитар-эпидомиологиялык ээжилерди буспай öткÿрилди.\n30 января 2021 г. состоялась премьера спектакля «Эрик jоктыҥ эмчизи» («Лекарь поневоле») Ж.Б. Мольера в постановке засл. деятеля иск. РА Эммы Иришевой.\nПеревод на алтайский язык осуществил засл. раб.культуры РА Н. Багыров, член союза писателей РА, член АРО СТД РФ, автор множества стихов.\nВ центре этой знаменитой истории - скандальная парочка, муж (Александр Майманов) с женой (Ирина Майманова), главный жизненный принцип которых, «милые бранятся - только тешатся». В результате обиды на мужа после очередного скандала, главная героиня решает «наказать» мужа, выдав не за того, кем он был на самом деле… В спектакле играют: засл. арт. РФ Александр Майманов, засл. артисты РА: Ирина Майманова, Аржан Товаров, Вера Сумачакова, Игорь Тазранов, Ашина Торломоев, Вадим Деев, Алина Попошева, Айдын Бадыкин, Карчага Елеков, Айдар Унатов.\nПосле спектакля с приветственными и поздравительными словами от имени Министерства культуры РА специалист министерства Сырга Владимировна Садрашева поздравила театралов и Ирину Майманову с юбилейным днем рождения. Поздравительные слова прозвучали в адрес Ирины Маймановой от директора театра Светланы Николаевны Пешперовой и главного режиссера Эммы Александровны Иришевой, председателя АРО СТД РФ Светланы Николаевны Тарбанаковой. Поздравительное слово было предоставлено начальнику отдела культуры и спорта администрации МО «Усть-Канский район» Александре Еченовне Кокушевой,Ирине Удуйовне были подарены ценные призы и музыкальный подарок от засл. арт. РА Дьергелей Маташевы.\nСпектакль проводился с соблюдением всех санитарно-эпидемиологических правил и норм.


Белокурихада геопарк тӧзӧӧри керегинде - altaicholmon\nТегерик столды Алтайдагы государственный университет, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ сурактары аайынча институды ла «Курорт Белокуриха» АО ӧткӱрген. Оныҥ модераторлоры «Курорт Белокуриха» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы Олег Акимов ло географияныҥ билимдериниҥ докторы Александр Дунец болгон. Тегерик столго бистиҥ республикадаҥ кычырылган болгон: АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Василий Манышев, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ билимчилери Мария Сухова ла Нина Кочеева. Бу билимчилер Кош-Агаш, Оҥдой ло Улаган аймактардыҥ јеринде «Алтай» геопарк тӧзӧӧри ле ӧскӱрери јанынаҥ иштейт.\nВасилий Манышевтиҥ айтканыла, ол јуунныҥ эксперт-спикерлериниҥ тоозында: РАН-ныҥ география аайынча институдыныҥ ведущий билим ишчизи, Орус географический обществоныҥ туризмниҥ ӧзӱми аайынча комиссиязыныҥ турчызы Юрий Баденков, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ сурактары аайынча институдыныҥ баш билим ишчизи Софья Платонова, ГАГУ-ныҥ билим ле инновационный иш аайынча проректоры, географияныҥ билимдериниҥ докторы Мария Сухова, Алтайдагы государственный университеттиҥ биология аайынча факультединиҥ деканы, биологияныҥ билимдериниҥ докторы Марина Силантьева.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, бу јуун геопарктар тӧзӧӧри, олордыҥ туризмниҥ ӧзӱминде учуры, Белокуриханыҥ турист кластеринде геопарк тӧзӧӧриниҥ аргалары керегинде сурактарга учурлалган болгон. Шӱӱжӱ ӧйинде оныҥ туружаачылары Алтайдыҥ јабыстай зоназыныҥ тӱндӱк талазыныҥ ла ого одоштой јерлердиҥ геологический объекттерге тӧзӧлгӧлӧнгӧн таныштыру тур-јорыктар тӧзӧӧри јанынаҥ ресурсный аргаларын кӧргӧн.\nВасилий Манышевтиҥ айтканыла, «геопарк» деген оҥдомол ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарыныҥ ортозы кирезинде табылган. Jер-телекейде геологический учурлу зоналарды чеберлееринде ле олордыҥ учурын бийиктедеринде ол јаан учурлу. Келиштирте айтса, ол ачык теҥериниҥ алдында музей болуп јат. Ого ландшафтардыҥ геологиязы, геологический бӱдӱмдер, јердиҥ алдында байлыктар, минеральный сырье ло о. ӧ. кирет. Бу јанынаҥ темдек эдип, Китайды алар керек: мында 138 геопарк бар. Туризмнеҥ кирелте болорын кичееп, билим шиҥжӱлерди јаҥы кемине јетирип, анайда ок јербойыныҥ албаты-јонына иштеер јаҥы јерлер тӧзӧп тура, экономиканыҥ ӧзӱми бир аай барарын јеткилдеер арга болот.\nТегерик столдыҥ ӧткӧн аайы керегинде куучындап, парламентарий анчада ла Олег Акимовтыҥ куучынына аҥылу ајару эткен. Бу кижи Белокуриханыҥ турист кластеринде геопарк кандый ууламјы-тӧзӧлгӧлӧ тӧзӧлӧри керегинде элбеде куучындаган. Геопарк тӧзӧӧри аайынча шӱӱлте мында туристтердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганыла база колбулу. 90-чы јылдарда Белокурихада јылына 70 муҥ кижинеҥ амырап туратан болзо, 2010 јылда — 140 муҥ, 2016 јылда — 240 муҥ кижи амыраган.\nДокладчиктиҥ темдектегениле, бӱгӱн јадын-јӱрӱм туризмниҥ ӧзӱмине јаан ајару эдерин там ла некейт. Белетелген программа аайынча 3 муҥ јерлӱ санаторный бӧлӱк, Белокуриха-2-де туу-чананыҥ ла биатлонныҥ эки трассазын тудары ӧдӧт. Белокуриха-3-ти эмдеер-турист санаторий эдип ӧскӱрер деген шӱӱлте бар: амырап турган улус башка-башка турист маршруттарды (аттыҥ, кӧлӱктиҥ, јойу базыштыҥ) эрчимдӱ тузаланзын деп. Мыныла колбой, јериниҥ кеми 40 муҥ гектардаҥ кӧп «Предгорье Алтая» деген парк тӧзӧлӧт. Бодоштыра ады «Фас Алтая» деген геопарк јанынаҥ иш ӧдӧт.\nВасилий Манышев куучын айдып тура, Алтай Республиканыҥ јеринде туризм тӧзӧӧриниҥ ченемелин Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ аҥылу коруулду јерлериле колбулу иш ажыра кӧргӱскен.


Алкышту алтай Сайдыста - altaicholmon\nАлкышту алтай Сайдыста\n«Алтайдыҥ эпшилери» јондык биригӱниҥ Майма аймактагы бӧлӱги, культураныҥ тӧс јери ле Сайдыс јурттыҥ эл-јоны «Аржанныҥ байы» деген чӱм-јаҥ ӧткӱрген\nЭне Сайдыс Алтайым\nЭкчей салган кебистий,\nЭбире аккан суулары\nЭмизип койгон энемдий\n(С. С. Суразаков)\n«Алтайдыҥ эпшилери» республикан јондык биригӱниҥ Майма аймактагы бӧлӱги, культураныҥ тӧс јери ле Сайдыс јурттыҥ эл—јоны ӧткӧн неделениҥ учында аймактыҥ Сайдыс јуртында «Аржанныҥ байы» деген чӱм—јаҥ ӧткӱрген. Jаан экологиялык учурлу бу керекти ӧткӱрериниҥ баштаҥкайын аймактыҥ эпшилериниҥ бӧлӱгиниҥ јааны Е. М. Лазарева, республикан биригӱниҥ башкартузыныҥ турчызы Г. М. Гнездилова, Таштыҥ Маймадагы музейиниҥ јааны Т. В. Кульбеда эткен.\nJакшынак баштаҥкайды Майма аймактыҥ јааны Е. В. Понпа, «Алтайдыҥ эпшилериниҥ» башкартузы (С. Е. Полетаева), Сайдыста литературно-краеведческий музейдиҥ јааны А. Ч. Туйбенекова ла ӧскӧ дӧ улус јӧмӧгӧн. «Аржанныҥ байы» чӱм-јаҥды ӧткӱреринде Чой аймактаҥ, Урлу-Аспактаҥ улус база турушкан. Jурттыҥ бери јанында аржанда айылчыларды ла баштаҥкай эткен улусты јербойыныҥ улузы боорзок, курут, быштак салган тепшилӱ, чегендӱ уткыган. Оноҥ ары јурттыҥ кайчызы Э. А. Мечешев от камызып, отты ла аржанды аластап, алкышту сӧстӧрин айдып, чӱм-јаҥ ӧткӱрген. Келген улус аржанныҥ јанында ӧскӧн отты азырап алканган. Алкыш айткан кижи топшуур алып кайлаган. Jурттыҥ «Чаптыган» деп албаты фольклор ӧмӧлиги ле Урлу-Аспактыҥ «Алтын-Сай» фольклор ӧмӧлиги алтай јаҥарлар кожоҥдогон.\nJуулган эл-јон оноҥ ары ороондо до јарлу «Алтын суу» урулып турган Кара Суу аржанга јойу једип, «Кара Суу» ООО-ныҥ чыгартулу кижизи Н. П. Тастаеваныҥ аржанныҥ эм-томду тузазын уккан ла суудаҥ алканып амзаган.\nСайдыс јурттыҥ школында литературно-краеведческий музейде куучын-эрмектӱ бӧлӱк ӧткӧн. Бу јурттыҥ школыныҥ тӱӱкизине бурылып кӧрзӧбис, ол 1896 јылда тӧзӧлгӧн лӧ баштапкы ӱредӱчи алтай драматургияныҥ тӧзӧӧчизи М. В. Мундус-Эдоков.\nКелген улусты јарлу кӱӱчилер Д. Сатин ле А. Адаров кӱӱзиле уткыган. Кӱрее-куучынды Майма аймактыҥ јааны Е. В. Понпа ачып, Сайдыс ла Урлу-Аспак аймактыҥ алтай эки ле јурты болуп јат, је олор эл-јоныла, культуразыла, чӱм-јаҥдарыла бай деген. Сайдыстыҥ эл-јоны кӱндӱзек, былтыр оныҥ юбилейи темдектелген. «Бу јурт ар-бӱткениле де, эл-јоныныҥ чӱм-јаҥыла да аҥылу јурт, оныҥ да учун ого туш-туура улус, цивилизация тыҥ келбезин кичеейдис»,—деп аймактыҥ јааны айткан.—¯й улустыҥ алдында ӧйлӧрдӧ иштеген советтери ундылган болгон, је олор эмди орныгып, кӧп јакшы чӱм-јаҥдарды, јаҥжыгуларды эзедип турганы мактулу. Бистиҥ аймакта ӱй улустыҥ биригӱзи тӧрт јыл кайра тӧзӧлгӧн. Jолдыҥ, байлу мӧшти кезерин токтодорыныҥ сурактары кайда. Олордыҥ аайына јурттыҥ эл-јоныла, старостазыла кожо чыгарыс. Мен атту ¯стиги-Сайдыс јуртка јетире јӱргем. Эмди улус ондо јер алып, ээлемдерин тӧзӧп, јуртты орныктырып турганы јакшы». Ол куучынныҥ кийнинде Т. В. Кульбедага, Т. А. Чунжековага Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырды.\nТ. В. Кульбеда «Аржанныҥ байы» деп чӱм-јаҥ ӧткӱрери Экологияныҥ јылына учурлалган, кижиниҥ јӱрӱмине, су-кадыгына јаан учурлу сууны байлаары кӧп калыктардыҥ, ол тоодо алтайлардыҥ чӱм-јаҥы деп айткан. Сайдыс јуртты айландыра кӧп тоолу аржандар барыла коштой, ол 25 билимчиниҥ тӧрӧли болгоныла аҥыланат. Школдогы музей Таштыҥ Маймадагы краевед музейиниҥ филиалы болуп јат.\nСӧсти «Алтайдыҥ эпшилери» республикан биригӱниҥ јааны С. Е. Полетаева алып, биригӱниҥ билениҥ, эзен ада-энелӱ, је ӧскӱстердиҥ тоозында балдардыҥ, јаҥыскан балдарын азырап турган адалардыҥ, энелердиҥ, аракыдап турган ада-энелердиҥ сурагыла ӧткӱрилип турган ижи керегинде куучындаган. Ол алтай улус кажы ла тоҥмокты, аржан сууны байлап, сӱрее-чӧп чачпайт, олордыҥ јанында кресттер тургузарын јарабас керек деген. Кажы ла калык коштой јуртаган калыктыҥ чӱм-јаҥын тоор учурлу. С. Е. Полетаева Россияныҥ ¯й улузыныҥ биригӱзиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла А. Ч. Туйбенекованы, Е. В. Понпаны, Быйанду самарала В. В. Чунжекованы, И. А. Бабаякованы, А. А. Капчикаевти кайралдаган.\nФилология билимдердиҥ кандидады Н. И. Шатинова бу јуртта чыккан-ӧскӧн јарлу билимчи С. С. Суразаковло кожо Москвада ӱренгенин јилбилӱ куучындаган.\nА. Ч. Туйбенекова јурттагы музейди ады јарлу педагог, Сайдыстыҥ кижизи М. В. Опонгошева литературный эдип тӧзӧгӧнин эзедип, 2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде ол окылу ачылганын айткан. Бу ӧзӧктӧ ¯стиги-Сайдыс, Сайдыс, Алтыгы-Сайдыс деп јурттар болгон ло эмди бир јурт арткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга олордоҥ 96 кижи атанган, кайра јӱк 26 кижи јанган эмтир. Кӧп тоолу билимчилердеҥ башка бу јуртта РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчилери М. В. Опонгошева, Р. И. Манышева, Е. И. Уксегешева чыккандар.\n«Толкун» јондык биригӱниҥ јааны К. М. Сатунова аржандарды, тоҥмокторды корулаар, арутаар амадула бу биригӱ 2005 јылда тӧзӧлгӧнин айткан. Бӱгӱнги кӱнде алтай ла орус калыктар биригип, аржан сууныҥ, оттыҥ чӱм-јаҥын байлап, кайыҥга кыйралар буулаганын кӧрӱп, јӱрегим сӱӱнди деген. Кожо јаткан эки калык бой-бойыныҥ чӱм-јаҥдарын јаба байлап, јаш ӱйеге тем-јозок кӧргӱзип турганы јаан учурлу.\nТ. В. Кульбеда «Jууныҥ балдары» деген бичикти Н. И. Шатиновага ла Чойдоҥ келген айылчы Н. П. Марковага табыштырган. «Алтын-Туу» бичик чыгарманыҥ директоры Т. Н. Туденева школго бичиктер, «Солоҥы» журнал сыйлаган. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти музейде редакцияныҥ кепке баскан «Алтай сокровенный» деп буклеттерин артырган.\nУрлу-Аспак јурттаҥ бу чӱм-јаҥга «Алтын-Сай» деген фольклор ӧмӧлик келип, јӧмӧжип, јаҥар кожоҥдорын коолотконы мактулу. Бу ӧмӧликте јаан јашту да, јиит улус та бар эмтир. Ол тоодо јаан јашту ӧрӧкӧн А. Н. Патагашева, улу кайчы Н. У. Улагашевтиҥ угынаҥ таркаган јиит топшуурчы, кайлаачы Дмитрий Улагашев туружат. Бу ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ тӧртинчи јыл барып јат. Jурттыҥ јаҥар сӱӱчилери баштапкы катап Чага байрамга јуулыжып, алтай кожоҥдорын коолоткон ло јаҥарчы ӧмӧлик тӧзӧӧр баштаҥкай эткен эмтир. Сегис кижидеҥ турган ӧмӧлик кеп-кийимин бойлоры кӧктӧп јат. Олор акча-манадын јууп, республиканыҥ аймактарында ӧдӱп турган байрамдарга да, тегин де болзо, барып келерге кӱјӱренип турулар. Онойып, ӧмӧлик республиканыҥ беш аймагында болгон, эзенде Байкал кӧлди барып кӧрӧргӧ амадайдылар. Олордыҥ амадузы бӱтсин деп кӱӱнзейли.\nКуучын-эрмек ортозында јурттыҥ јайалталары кожоҥ сыйлагандар. Ол тоодо «Кара Суу» деп кожоҥды јажу шоркыраган суучактый ӱниле И. А. Кречетова кожоҥдогон. Э. А. Мечешев эки кай (отко ло аржан сууга алкыштар, «Маадай Кара») кайлаган. Оныҥ кийнинде кӱндӱ-кӱрее ӧдӱп, эрмек-куучын улалган.


Т. Гигель: «Бистиҥ улусты Тӧрӧлине сӱӱжи аргадаган» - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ РФ-тыҥ Федерация Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель Майма аймактыҥ јондык организацияларыныҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр иштиҥ экинчи бӧлӱгин 2019 јылдыҥ башталганында ӧткӱрер тушта турушкан.\nБистиҥ тергее кеминде алза, бу аймактыҥ јеринде регистрация ӧткӧн јондык биригӱлердиҥ тоозы эҥ ле кӧп — 60-наҥ ажыра. Анайда ок 20-неҥ ажыра биригӱлер тургуза ӧйдӧ регистрация јогынаҥ иштейт. Волонтердыҥ јылыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы 2018 јылдыҥ јаҥар айында аймактыҥ культура аайынча тӧс јериниҥ јаан залында ӧдӱп турарда, эрчимдӱ јиит волонтерлордыҥ ады-јолдоры адалган ла олор кайралдаткан.\nЈондык организациялардыҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр иштиҥ экинчи бӧлӱгин ӧдӱп јаткан айда ӧткӱрер тушта оныҥ ижинде јаҥыс ла кандый бир керек-јарактарды бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан эмес. Волонтерлорго эткен иш-керектери учун быйан айдарга ла олордыҥ јаҥы баштаҥкайларын јӧмӧӧргӧ, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Роман Птицын, национальный политика ла јондык колбулар аайынча республикан комитеттиҥ председатели Людмила Варванец, аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары, бир канча организациялардыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары келген болгон.\nСенатордыҥ шӱӱлтезиле, чаган айдыҥ башталганында «Граждан эрчимниҥ јылына рапорт эдедис! Майма аймактыҥ 95 јылдыгыныҥ јылын уткыйдыс!» деп адалып ӧткӱрилген бу керек јаркынду эске алыныштар артырган, јакшы кӱӱн-санаа берген.\nБу кӱнде 70-неҥ ажыра эрчимдӱ волонтерлор кайралдаткан. Олордыҥ тоозында сенатор Татьяна Гигельдиҥ адынаҥ Быйанду самаралар Майма аймактыҥ аҥчыларыныҥ ла балыкчыларыныҥ биригӱзиниҥ башкартузыныҥ председатели Александр Остапенкого, аймактыҥ ветерандарыныҥ организациязыныҥ башкараачызы Вера Берняевага, «Перспектика» деген фондтыҥ башкараачызы Ольга Волосовцевага, «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ јааны Любовь Калинниковага, «Духовно-просветительский центр «Лепта» деген РОО-го ло Алтай Республиканыҥ хоккей аайынча федерациязыныҥ председатели Вячеслав Куриленкого табыштырылган.\n«Ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ баштаҥкайын аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ улузы јаҥыс ла Волонтердыҥ јылыныҥ кеминде эмес јӧмӧгӧни јаан учурлу. Байрамдык керек ӧткӱрер тушта бу улус бойыныҥ баштап алган јакшынак керегине чындык болгонын ла оны оноҥ до ары улалтарга турганын кӧргӱскен. Ол тоодо уур-кӱч айалгаларга алдырткан улуска болужарын, олордыҥ јилбӱлерин корыырын» — деп, сенатор бойыныҥ уткуулду сӧзин айдар тушта аҥылап темдектеген.\nТатьяна Гигель бу туштажу ӧйинде «Русское вече» деген РОО-ныҥ председатели Ольга Кочергинаныҥ Подгорное јурттыҥ ӧрт-тӱбекке алдырткан улузына болужары, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ оромдорыныҥ бирӱзин Евгений Бурьяновтыҥ адыла адаары јанынаҥ шӱӱлтезин јӧмӧгӧн. Е. Бурьянов Майманыҥ орто ӱредӱлӱ 2-чи таҥмалу школын ӱренип божоткон, баштапкы Чечен кампания тушта јеҥ јастанып јыгылган.\nИштиҥ уч-турулталарын кӧрӧрине учурлалган керек керегинде бойыныҥ шӱӱлтезин айдып тура, сенатор мынайда темдектеген: «Политикала колбулу керек-јарактарда 17 јылдыҥ туркунына туружып јӱреле, мен кандый ла улусла тушташкам. Је бӱгӱнги керек, мында ачык-јарык ла кижилик кӱӱндӱ кӧп улус јуулган, меге аҥылу болуп јат. Оны канайып та ундып болбозыҥ. Эҥ ле учурлузы — эткен-бӱдӱрген иш-керектер јанынаҥ алган јетирӱ общественниктердиҥ ижин Федерация Совединиҥ кеминде кӧргӱзер арга берет, оны тергеелердиҥ Палатазы деп тегиндӱ адабай јадылар».\n«Бистиҥ ороонныҥ салымы јеҥил эмес, је ондо кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгар ийде-кӱч бар. Бистиҥ ороондо тегин эмес — тӧрӧлчи кӱӱндӱ албаты-јон јадат. Олор бойыныҥ Тӧрӧлин акту кӱӱнинеҥ сӱӱп јат, олорго кемниҥ де тӱбеги туш-туура тӱбек болбойт. Онызын волонтерлордыҥ тоозы кӧптӧп турганы керелейт» — деп, Татьяна Гигель аҥылап темдектеген.\nПрезидент јарлаган Волонтердыҥ јылыныҥ адакы уч-турулталары аймак кеминде кӧрӱлип калды, је кичӱ Тӧрӧлине јакшыны эдер деген кӱӱн-санаа улуста тӱгенбеген деп, сенатор айткан.\nСенатор «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ турчыларына оны бу биригӱниҥ кӱндӱлӱ турчызы эдип алганына јаан алкыш-быйан сӧзин айдат.\nПарламентарий сӧс айдып тура, калганчы јылдарда ол бу организацияла јуук колбуда иштеп, уур-кӱчтерге алдырткан ӱй улуска ла олордыҥ билелерине болужып јӱргенин темдектеген.\nУткуулду сӧстӧрдиҥ эстафетазын Майма аймактыҥ јааны Роман Птицын учына јетирген. Граждан эрчимниҥ јылыныҥ уч-турулталарын кӧрӧр тушта аймактыҥ албаты-јоныныҥ граждан эрчими тӱгенбези јарт кӧрӱлген деп айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, 2019 јыл Майма аймактыҥ албаты-јонына јаҥыс ла талдаштар алдында тартыжуларла эмес, је анайда ок Майма аймактыҥ 95 јылдыгын бийик кеминде темдектеериле аҥылу болор. Јаҥы јылда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеериле колбулу белетеништӱ иштер ӧдӧр. Ол тоодо аймактыҥ јурттарындагы кереестер јаҥырта јазалар, Эземниҥ паркыла колбулу элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу ла ӧскӧ дӧ керек-јарактарда волонтерлор јербойыныҥ јаҥына јаан болужын јетирер.


Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады‑јолы адалды | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nОлор — Горно-Алтайсктагы университеттиҥ преподаватели Эркемен Ядагаев ле «Солнечная энергия» деген ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков.\nМынаҥ озо јылдарда бу сыйды республиканыҥ јайаан, билим ле спорт бӧлӱгинде иштеген улус: билимчилер, кайчылар, кожоҥчылар, ӱлгерчилер, артисттер, албаты устары ла спортчылар алып туратан болзо, баштапкы ла катап сый экономика бӧлӱкте иштеген улуска берилген. Эркемен Ядагаев ле Андрей Ялбаков ӱредӱзи аайынча энергетика бӧлӱктиҥ специалисттери деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет јетирди.\nБистиҥ аймактаҥ бу учурлу ла баалу сыйды аларга алты кижиниҥ ортозында ченелтеде Россияныҥ албаты узы Аржан Кухаев турушкан. Ол ончо ого јӧмӧшкӧн улуска быйанду сӧстӧрин јетирип, мынайда айтты: «Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ талдаштарында меге бӱдӱмји эдип јерлештерим ле тӧрӧӧн-туугандарым јӧмӧшкӧнине сӱӱнип ле оморкоп турум. «Кижи кижиле бай» деп, тегиндӱ айдылбаган эмей. Алтай калык бой-бойын јӧмӧжип, ондый ла нак, тоомјылу болзын деп кӱӱнзейдим. Мынаҥ да ары јайаандык ижимди тура салбай, албатыма, Тӧрӧлиме тузалу болорына албаданарым!».\nЈерлештердиҥ адынаҥ быйанду самаразын Курматова Л.Я. аткарган. «Бу јондык сыйдыҥ кажы ла туружаачызы – ол эл-јонныҥ, кичинек Тӧрӧлиниҥ тоомјызын, ады-јарын кӧдӱрген улус болуп јат. Олордыҥ тоозында бистиҥ јерлежис Аржан Кухаев. Акту кӱӱнибистеҥ Аржанга јаан бӱдӱмји эткен јерлештериске «Ажуда» газет ажыра јаан быйанысты јетиредибис. Су-кадык, амыр-энчӱ јӱригер!».\nОныла коштой Аржан Кухаев Г.И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреаттарына тӧжине тагынып јӱрер темдек ле «Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧниҥ Кӱндӱлӱ турчыларына тагынып јӱрер алтын-мӧҥӱннеҥ эткен медаль кеберлӱ темдектердиҥ авторы. Jондык кӧмзӧ Аржан Кухаевке «Оностогы кӱреениҥ» адылу узы» деген ат адап јат. Анайда ок кӧмзӧниҥ мындый темдектерин мынаҥ ары јӱк Аржан Вячеславович белетеер тап-эриктӱ болор.\nФотојурукта: Г.И. Чорос‑Гуркинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреаттары Эркемен Ядагаев ле Андрей Ялбаков\n« ЗАГС: 2017 јылда ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астаган\nВ музыке жизнь »


Мал-аштыҥ ӱйе-сӧӧгиниҥ байы - altaicholmon\nАлтай улус азыраган ак малына чебер, оны байлап, кичееп јӱрген. Јаантайын малыныҥ ортозында јӱрген алтай кижиниҥ јӱрӱми де ак-малыныҥ ӱйе-сӧӧгине шиҥип, канайда јӱрерине ӱредип тургандый билдирет. Је кандый ла чӱм-јаҥ актаҥ келбей јат. Оны калык канча ӧйлӧргӧ шиҥдегенине, сескенине тайанып, јӱрӱмде тузаланат. Мал сойгоныла колбулу чӱм-јаҥдарда элистиҥ јадын-јӱрӱм керегинде кӧрӱми салылган.\nКойды сойгон кийнинде этле кожо эҥ озо кыптунакты кайнадар јаҥду.\nМал сойылза, эки јаагын айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос.\nКарыныҥ сӧӧгин энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас. Оныла колбулу мындый кеп-куучын бар: «Бир катап энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи аҥдап барган болуптыр. Аҥды адала, эдин кайнадып јийле, карызын челдеп, сӧӧгин оттыҥ јанына јӧлӧп койгон. Аҥчыныҥ аҥдап барганын экинчизи билеле, оныҥ кийнинеҥ ӧлтӱрерге барган. Аҥчыныҥ одузынаҥ эмеш ыраакка јажынала кӧрӱп турза, одуда эки кижи отурган. «Јаҥыскан келген деп бодозом, экӱ болтыр не» деп бойында айдынала, истеп келген кижизин ӧлтӱрбей, јана берген. Экинчи кижи кайдаҥ келген? Аҥчы карыны отко јуук јӧлӧп саларда, оныҥ кӧлӧткӧзи ыраактаҥ јаан болуп кӧрӱнерде, кийнинеҥ келген кижи оны база кижи отурган деп кӧргӧн. Анайып, аҥчы ла карыныҥ кӧлӧткӧзи эки кижи деп бодолгон. Кары кижини ӧлӱмнеҥ аргадап алган. Аҥчы карыны челдейле, бойын оодып, јилигин јиген болзо, айса, керек анайда божобос эди. Ол (кары) кижиниҥ карындажы ок чылап, јеткерге тӱшсе, болужатан эмтир» (Тадыкина Е. Е., 1927 јылдыҥ, јабак сӧӧктӱ).\nКарыны кандый бир јерде, ӧзӧктӧ јаҥыскан турган айылдардыҥ улузына (энедеҥ јаҥыс эмес те бӱткен болзо) оодорго, јарарга јарабас, нениҥ учун дезе јаҥыс турган айылга айылдаш болуп, јаманнаҥ, јеткердеҥ корып јат. Карыны тӱнде јарарга јарабас (Асканакова Е. К., 1926 јылдыҥ).\nКарыны таштабай, эжиктиҥ бажына илер, аҥдап барза, таганга јӧлӧӧр (Кеденова Т. В.).\nӦжинниҥ бир јанын байбаш дежет. Ӧжинди байбаш јанынаҥ јарарга јарабас. Ол јаҥ мындый кеп-куучынла колбулу: «Азыйда бир јокту јаткан кижи балдарына азып берер курсак јок болордо, бай айылдажыныҥ бир койын уурдайла, экелип, балдарына сойып берген. Балдары этти јип, сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарарга јадарда, адазы токтодыптыр: «Балдар, сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарбагар, кӧӧркийдиҥ малы астабазын – кӧптӧзин. Айылдажыста бар учун једижип турбай». А бу ӧйдӧ бай айылдажы койы јок болордо, јокту айылдажына серенип, олордыҥ айлын кетеп, тыҥдап турган ӧй болгон. Мындый сӧстӧрди угала, «Уурдаган да болзо, килеҥкей болуптыр, јокту неме јигей ары» деп сананала, оныҥ уурызын да тутпай, јана берген. Оноҥ ло бери сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарбас деп јаҥ албатыда артып калган. Малдыҥ астайтаны-кӧптӧйтӧни байбаштаҥ база камаанду эмтир» (Санин Г. А., 1950 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈодо ло карыда челдер бар. Карыныҥ челин, кандый да тойу болзо, таштабас, јододыҥ челин канайып та аштаза, јибес (Тонтушева М. С., 1927 јылдыҥ, јытас сӧӧктӱ).\nКары ла сӱскенекти айылчыга салбас. Олорды айылдыҥ ээлери бойлоры јиир учурлу, нениҥ учун дезе кары ла сӱскенекте айылдыҥ ырызы. Айылчыга салза, ол айылдыҥ ырызын «јип салар» (Тонтушева М. С.).\nСӱскенекти келин кижи челдеерге јарабас – кайнына сӱзер. Кӧнӱ барып сӱспес, болгобос јанынаҥ табарар (Курманов М. И., 1919 јылдыҥ, јабак сӧӧктӱ).\nАлдында ӧйлӧрдӧ улус бойыныҥ салымын, јӱрӱмин, кандый бир јуук кижиниҥ јолын билерге, јарын алып, јарынчыга баратан. Койды сойып јиген соҥында, јарынды таштабас, ӧрӧ кыстап салар. Јарынды мындый учуралдаҥ улам байлап, ӧрӧ кыстап баштагандар: «Алдында аҥчы кижиниҥ ады армакчызыла божоно бертир. Байагы кижи адын бедиреп барза, ады та неге де илинеле, токтоп калтыр. Келеле кӧрзӧ, аҥныҥ јарды јерде узак јадала, јерге јаба бӱдӱп калтыр. Ортозындагы сӧӧк кургайла, јарылган эмтир. Ол јарылган јерине аттыҥ армакчызы илинген эмтир. Оноҥ ло бери «кижиге болужы јеткен сӧӧк» деп байлагылаар болгон» (Санин И. С., 1930 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈарынныҥ эдин јаҥыскан јибес, ӱлежер. Оны таайыныҥ кӧзинче челдебес.\nЈарынды таштабас: ондо ээзиниҥ јӱрӱми бичилип калган, јаман неме оноҥ кижи керегинде билип алар (Санин В. К.).\nЈарындаза, јаҥдаган кижи оны соколдобос, ӧлӧҥниҥ кылыла кӧргӱзер. Ӧлӧҥлӧ ороп, отко кӱйдӱрер. Јарынныҥ тӱби казаны болор. Толо эмес, тереҥ казан јакшы: кижиниҥ јӱрӱми эмди де узак, ол эмди де јӱрер, јӧӧр. Орто казан база јакшы: база да јӱрӱм бар. Казаны толо болзо, јӱрӱми учына једе берген.\nКазанныҥ алды – оды. Ортозыла барган сӧӧктиҥ бажы – омок. Омоктыҥ тӧзиндеги болчок, јарындадып турган кижиниҥ айлында барлу кижи бар болгонын керелейт. Ийнек ле ат јолын јарынныҥ эки кырынаҥ кӧрӧр. Кырлары чичке болзо, мал-ажы ас, јалбак болзо, малы кӧп кижи. Јалбайта малы тепсегени болор.\nЈарынды ыжыктап, кӱнге кӧрӧр. Јарынныҥ кӧп јаны агара кӧрӱнгени — Алтайы бу кижини корулап јӱргенин темдектейт. Јарынныҥ кӧп јаны караҥуй кӧрӱнзе, Алтайы корулабай турганын сестиргени. Ол тушта јерин кӧдӱрип, байлап салар керек (Санин И. С.)\nЭдин јиген кийнинде кажыкты таштабай, чогор јаҥду. Кажыкта балдарыныҥ ырызы (Тонтушева М. С.).\nКажыкты чачпас, ӱребес: кее болор. Кее – јиген курсагы ашка бодолбой турганы. (Сандяева А. Б.).\nКажыктарды таштабас, јуур. Јӱске јетире јуулза, кӧмӱп салар, оноҥ малы кӧптӧӧр (Кендиенова Р. С.).\nӦскӱс-мооно (ӧскӱс-бооно) кабыргалардыҥ учында болот. Ада-энелӱ кижи ӧскӱс-моононыҥ эдин јибес, улуска салбас (Санин В. К., 1959 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈалмашты эки кижи удура-тедире отурып, этти оныҥ ӱйдинеҥ ӧткӱрип јиир. Ол тушта бой-бойын санажып јӱрер (Санин В. К.).\nУчаны той тушта кыстыҥ ада-энезине сӱбе (ӱч кабыргазы) јок салбас. Сӱбе јогынаҥ салза, уча салганына бодолбос. Оны учурлап кижиге салганда, аҥдандыра салбас, куйрук јанын кижи јаар баштандырар.\nТӧшти ака-јеҥезине, ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧрине, башты таайына салар. Је башты јаҥыскандыра эмес, ого ӧскӧ эт кожо салар.\nТомыкты самтар эдип челдебес: балдарыныҥ кийими самтар болор.\nКойонныҥ томыгын јийле, айдар:\nУс болзом, колымнаҥ чык,\nЧыйрак болзом, будымнаҥ чык!\nОл тушта кижиниҥ колынаҥ, чыйрак кижиниҥ будынаҥ болчойо чыгар (Санин В. К.).\nТомыкты ийтке бербес, ӧрӧ салар (Тадышева М. С.).\nМалдыҥ томыгын јараш челдезе, кызы јараш болор, торсыгын јараш челдезе, уулы јараш болор (Кеденова Т. В., Орсулова З. В.).\nМал сойзо, карды тӱктӱ болзо, кар јаан болор, карды чала тас болзо, чыгып јаткан кышта кар ас тӱжер.\nМалды керде-марда этке айдаза, куйругын кезип алар, анда малдыҥ кежиги.\nКой малды тӧжӧк јокко сойбос (Тадышева А. А.).\nБекпийекти (бекпелјикти) терип-терип, ийтке берер. Оны јара чабала, јилигиле мылтык сӱркӱштеер.\nЈумурдыҥ учын кезеле, отко берер.\nЈумурдыҥ оозын јаан кеспес, балазыныҥ оозы јаан болор (Кендиенова Р. С.).\nМӧӧнди тӧгӱп јатса, куучынданбас: ӱзӱле берер.\nМекечи кижи малдыҥ сӧӧгин ӱйелеп болбос.\nМал сойзо, ыйлаакту болзо, малдап турган кижи ыйлап туруп малдаганыныҥ темдеги (Тадышева М. С.).\nАйдарда, мал-аштыҥ кажы ла ӱйе-сӧӧгиниҥ учуры ээзиниҥ јӱрӱмине јаан камаанду болгонын ӧрӧги айдылган чӱм-јаҥдардаҥ биледис. Мал-аш, кижи, ар-бӱткен бой-бойыла колбулу болгонын сезедис.


27.03.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\n«Бис бир канча программаларда туружадыс…»\n2018 јыл учурлу ла юбилейлӱ керектерле бай јыл. Тергеебистиҥ калыктарыныҥ сӱӱген бир канча байрамдары быјыл јайгыда ӧдӧри темдектелген. Онойдо ок бистиҥ республика культураны ла кеендикти јӧмӧӧри аайынча бир канча федерал программаларда туружат. Бистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучыныс олорго учурлалып, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Юрьевна Антарадоновала ӧдӱп јат.


Кан табыштыр, јӱрӱм аргада! - altaicholmon\nМындый кыймыгуныҥ башкараачызы Рухолла Кобдабаев деген јиит. Ол бойы ГАГУ-да тӱӱки-филологиялык факультеттиҥ ӱчинчи курсында ӱренет. Рухолла Кош-Агашта чыккан, Горно-Алтайскта 3-чи таҥмалу гимназияда ӱренген. Школды дезе Маймада ӱренип божоткон.\nУулдыҥ айтканыла болзо, ол јаштаҥ ала эрчимдӱ, кандый ла керектерде туружар болгон. Университеттиҥ баштапкы курсында ӱренип тура, јондык иштерде туружып баштаган. Ол тушта «Јашӧскӱримниҥ дисконтный картазы» деп адалган ӱлекер-проектти тапкан ла оны јӱрӱмге кийдирген улустыҥ бирӱзи. Студенттерге бу карта сӱрекей јарамыкту болуп јат: кайда ла, кандый ла јеткилдештерде јеҥилтелер алар арга берет. Чындап, Рухолла быјыл бу ӱлекер-проекттиҥ башкараачызы боло берген.\n2018 јылда студенттердиҥ профкомыныҥ јааны «Проф.Донор» деген акция ӧткӱрер керек деген баштаҥкай эткен. Рухолла оныҥ ӱлекер-проегин белетеген эмтир. 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында бу ӱлекер белетелген, семинар ӧткӱрилген ле бу ок јылдыҥ јаҥар айында баштапкы 26 студент кан табыштырган.\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧткӱрер деп темдектелген акция тӧртинчи катап болор. Быјыл мындый ок керек-јарактар кочкор айда, оноҥ кандык айда ӧткӧн. Кочкор айда акцияда 60-наҥ кӧп студент турушкан болзо, кандык айда кан табыштырган студенттердиҥ тоозы 84-кӧ јеткен. Бу учуралда 60-наҥ кӧп кижи туружары темдектелет.\nРухолланыҥ темдектегениле, бу ӱлекер-проект аҥылу. Не дезе, оны студенттер бойлоры сананып тапкан, бойлоры белетеген. Кемнеҥ де кӧрӱжип белетебеген.\nУчурал келижерде, студенттерди ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧтӧн акцияга кычырадыс.\nГорно-Алтайскта кан табыштырар станцияныҥ баш врачы Елена Николаевна ДАМЕРЛЕ эрмек-куучын база ӧткӱрдис.\nОныҥ айтканыла, Туулу Алтайда кан табыштырар пункт 1950 јылда тӧзӧлгӧн. 1965 јылда ол пункттаҥ бӧлӱкке јетире јаанадылган, 1984 јылда кан табыштырарыныҥ областной станциязы боло берген. 1995 јылда бу станция эмдиги туразына кӧчкӧн.\nКан табыштырар станцияныҥ ижиниҥ тӧс учуры –республиканыҥ медицинский организацияларын канла, оныҥ компоненттериле јеткилдеери болуп јат.\n–Калганчы јылдарда онкологияла оорып турган улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Ӧткӧн кварталда бис медорганизацияларга, онкоцентрге эритрацитарный массаны кӧп табыштырып баштаганыс, анайда ок тромбомассаны. Былтыргы јылга кӧрӧ, дозалардыҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧгӧн. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада јыл туркунына 2 тоннага јуук кан ла оныҥ компоненттери белетелет. Мынызы эмдеер учреждениелерге керектӱ канныҥ кемин јеткилдейт. Олорды кӧп саба учуралдарда травмотологический, хирургический бӧлӱктерге, перинатальный тӧс јерге ле балдардыҥ реанимациязына апарадыс. Анайда ок аймактарда эмчиликтерди јеткилдейдис — олор база бистиҥ јеткилдештерди тузаланат. Бис аймактар сайын јорыктап, донорский канды база јууйдыс. Бастыра јуулган канныҥ 21 проценти аймактарда јуулган болуп јат – деп, баш врач айткан.\nЕлена Николаевнаныҥ темдектегениле, эмди корпоративный донорство элбеде јарлу. Станция организациялардыҥ улузы кан табыштырзын деп кычырат. Тоолу кӱннеҥ, чокымдап айтса, ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде, «Проф.Донор» деп адалган акция ӧткӱрилер. Мындый акция ӧткӱрер деген баштаҥкайды ГАГУ-ныҥ студенттери эткен. Анайып, темдектелген кӱнде мындагы медишчилер ГАГУ-ныҥ студенттерин сакыыр. Студенттер кан табыштырарга, бир јылда эки-ӱч катап келгилейт. Кан табыштырар станцияныҥ кычырузына јаантайын ајаруны Росгвардия, полицияныҥ, ГИБДД-ныҥ, јаргы приставтардыҥ службазыныҥ ишчилери, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы, МФЦ эдет ле акцияларда эрчимдӱ туружат.\nМениҥ билеримле, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы мындый акцияда туружып баштаганынаҥ ала он јыл болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына башкартуныҥ ишчилери бу акцияда 25 катап турушкан. Анда 50 кире донор, ол тоодо тӧртӱзи РФ-тыҥ кӱндӱлӱ доноры болуп јат. Чындап, башкартуныҥ јааны Леонид Щучинов бойы да РФ-тыҥ кӱндӱлӱ доноры.\nКан табыштырар станцияныҥ баш врачы Елена Дамердиҥ темдектегениле, Алтай Республикада РФ-тыҥ 692 кӱндӱлӱ доноры јуртайт. Олордоҥ 310 кижи Горно-Алтайскта болзо, арткандары аймактарда.\nЈасак аайынча болзо, он сегис јажы толгон кийнинде кан табыштырарга јараар. Быјыл сыгын айда медколледжтиҥ студенттери станцияга келип, кан табыштырган. Кӱчӱрген айдыҥ 6-чы кӱнинде «Кан табыштырып, јӱрӱм аргада» деген акция ӧдӧр. Анда Россияныҥ почтазыныҥ ишчилери туружар.\nКанды јаҥыс ла су-кадыгы шиҥделген кижи табыштырар аргалу болгонын темдектеер керек. Анайда ок кан табыштыратан кижиниҥ бескези бежен килограммнаҥ ас болбос учурлу. Не дезе, бу бескедеҥ јабыс бескелӱ улустаҥ 450 милилитр кан аларга јарабас. Јаантайын кан табыштырып турган улус бар — олорды доноры-резервы деп адайдылар. Андый ӱй улус канды јылында тӧрт катап, эр улус дезе беш катап табыштырат.\n–Канныҥ кандый бир группазы керек болгондо, бис байа донор-резервтерди алдырадыс. Бисте олордыҥ картотеказы, телефондоры бар. Куран айда 1-кы группаныҥ каны кӧп керек болгон. Ол тушта болуш керек болгон оору улустыҥ кӧп лӧ сабазы 1-кы группалу канду болуп калган. Донор-резервтерге баштанганда, бир де мойношпой турганы учун олорго быйан айдар керек – деп, баш врач айткан.\nБӱгӱнги кӱнде кан табыштырар станция бастыра керектӱ јазалдарла, ол тоодо улустаҥ алган канды чеберлейтен камерала јеткилделген. Станцияда 31 кижи иштейт. Кан табыштырарга келген улуска јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн.


Чемет оорудаҥ чеберленип јӱрзе\nБӱгӱн, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырароссиялык кӱни темдектелет.\n1982 јылдыҥ бу кӱнинде немец укту билимчи Роберт Кох чемет ооруныҥ микробторын тапканы керегинде угузу эткен. Шак оныҥ учун ол билимчиниҥ адыла «палочка Коха» деп адалган. Чемет оорула тартыжарыныҥ сӱр-темдеги (эмблемазы) ак чечек – ромашка. Ак чечек – ару ӧкпӧни, ару тынышты керелегени болуп јат. Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжу телекейде 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ башталганында ичкери јолын алынган.\nЭҥ ле баштап Женевада јииттер оромдорло ак чечектерле кееркедилген щиттерлӱ баскан. Чаазыннаҥ белетеген ак чечектерди эрчимдӱ таркадып, јуулган акча-манатты чемет оорулу улуска болуш эдип берген.\nБистиҥ ороонныҥ бастыра талаларында чемет оорула тартыжарыныҥ айлыктары ӧткӱрилет. Бу каршулу оору-јоболло тартыжар айлыктыҥ учуры – калык-јон бу ооруга ајару эдип, каршузын оҥдоп, профилактикалык шиҥдешти ӧйинде ӧдӱп, су-кадыгын чеберлеп јӱреринде. Онойдо ок чемет оору јоголбогон, оныла оноҥ ары тартыжарын улалтат.\nБистиҥ республикада чемет оорула оорып тургандардыҥ тоозы ас эмес. Је калганчы јылдарда оорыган улустыҥ тоозы бир эмеш астаган да болзо, эмчилерди чочыдулу айалга токынатпайт. Нениҥ учун дезе оорыгандардыҥ тоозында – оорузын јаанадып салган ла эм-тус болушпас бӱдӱмдӱ оору улус илезине чыгарылат. Оныҥ шылтактары – эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми уйадаганында, улус иштеер иш јок болгонында, акча-манат једишпей турганында ла баскын-тоскындардыҥ тоозы кӧптӧгӧнинде. Онойдо ок ачу ашка јайылып, шиҥдешти ӧйинде ӧтпӧй тургандарында. Анчада ла чемет оорула Чамал, Турачак, Шабалин, Чой аймактарда оорыгандардыҥ тоозы кӧп.\nБаштапкы јерде 2019 јылда Шабалин аймак (100 муҥ эл-јонго – 72,8 учурал), экинчи јерде – Чой аймак (72,2), ӱчинчи јерде Чамал аймак (57,7) ла тӧртинчи јерде Турачак аймак (56,6). Майма аймакта оору улус кӧп тӧ болзо, 2018 јылга кӧрӧ, олордыҥ тоозы астаган. Бу каршулу оорудаҥ улам божогондордыҥ тоозы – 16 кижи. Майма, Чой, Шабалин аймактарда – 3-теҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта 2 кижи, калада 5 кижи божогон.\nШылтактарын ајарып кӧрзӧ, олор шиҥдеш-кӧрӱни канча јылдардыҥ туркунына ӧтпӧй, оорузын эмдебей, јаанадып, эм-тус болушпас бӱдӱмине кӧчкӧн улус.\nКалганчы ӧйдӧ бистиҥ талага коштой јаткан Алтай крайдаҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ јерлердеҥ чемет оорулу улус келери кӧптӧйт. Јылдыҥ сайын чемет оорулу 40-50 кижи келет. Јайдыҥ ӧйинде турбазаларда каруулчыктар, айак-казан јунаачылар болуп, база мал-аш кӱдер турлуларда иштегилейт. Олордыҥ кезиги јаҥыс ла чемет оорулу улус эмес, анайда ок ВИЧ-инфекциялу да улус база келгилейт. Бир ле ӧйдӧ чемет оору ла ВИЧ-инфекцияла оорыгандардыҥ тоозы 31 кижи. Бу каршулу оору-јоболдоҥ эмденбезе, оору улус тӱрген божойт.\nКалганчы ӧйдӧ Россияда, јер-телекейде, онойдо ок бистиҥ де республикада чемет ооруныҥ узак ӧйгӧ эмделип турган турумкай бӱдӱми кӧптӧп туру. Оны орус тилле – «множественная лекарственная устойчивость», «широкая лекарственная устойчивость» деп айдып јат. Чемет ооруныҥ бу бӱдӱми анчада ла 19 ороондо, ол тоодо азыйгы совет ӧйдиҥ Армения, Азербайджан, Узбекистан, Молдова, Украина ла оноҥ до ӧскӧ республикаларында элбеде таркаганы темдектелет. Сибирьдеги федерал округты алза, бу оорула Тываныҥ эл-јоны кӧп оорыйт. Бистиҥ јерде мындый оору улус кӧптӧп турганыныҥ шылтагы – улустыҥ јакшы эмденбей, ары-бери јошкындап, эмденижин ӱскенинде. Мынызы сӱреен чочыдулу айалга. Јаҥы ла илезине чыгарылган ооруныҥ эм-тус болужып, эмденетен ӧйи 6-8 ай болзо, турумкай бӱдӱмдӱ ооруны эмдеериниҥ ӧйи 18-20 айга једет.\nЭҥ болушту, тузалу деген тубазид, рифампицин деген эмдердиҥ «кӱчи» турумкай бӱдӱмдӱ чемет ооруныҥ микробторына јетпей барат. Оныҥ учун бу учуралда ооруны эмдеерге баалу-чуулу эмдер керек болуп јат. Шак бу эмдерди кӱнӱҥ ле кыйалтазы јогынаҥ јиир керек. Бойы керексинбей, јайым аракыдап эмденбезе, ого кандый да эм-тус болушпас, оору-јобол уур-кӱч бӱдӱмине кӧчӧ берердеҥ маат јок. Каршулу бу ооруны 6 айдыҥ туркунына ӱзӱктелтпей эмдезе, оны јазап алар арга бар. Је эмденбей база бергендердиҥ эмденижи – 2 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына улалар аргалу эмезе эм-тус болушпас, оору хронический бӱдӱмине кӧчӧ берер.\nБойордыҥ су-кадыгарга ајарыҥкай болуп, чеберленип јӱрӱгер! Узак ӧйгӧ јӧткӱрген кижи чемет оорулу болордоҥ айабас! Оныҥ учун ӧйди јылыйтпай, тӱрген ла эмчиликке баштанар керек.\nАјарыҥкай болугар! Јанарда јаткан (келген таныш эмес кижи) улус оору болордоҥ айабас! Тургуза ла флюорографиялык шиҥдешке кыйалтазы јогынаҥ ла тӱрген аткарар керек!\nЧемет оору илезине эртеледе чыгарылза, бу ооруны ӧйинде эмдеп алар арга бар. Слердиҥ су-кадыгар – слердиҥ бойордыҥ колордо!


Кӧӧ-куйак јепселдӱ ойрот јуучыл - altaicholmon\nА.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 23-24 кӱндеринде XVII чактыҥ јарымындагы – XVIII чактыҥ ортозындагы атту-чуулу ойрот (джунгар) јуучылдыҥ јаҥырта јазалган јепселине учурлалган «Куйак» деген тӱӱкилик-документ фильм кӧргӱзилди. Чаган айдыҥ 21-чи кӱнинде оныҥ окылу таныштырузы ӧтти.\nАтту-чуулу ойрот јуучылдыҥ јепселин јаҥыртып орныктырган улус јарым Евразияны јуулаган јалтанбас јуучылдыҥ јепселин бастыра јанынаҥ кӧргӱсти. Јепселдиҥ билим-тӱӱкилик ле музейдеги учурын специалисттер лапту чокымдаган. Фильмниҥ чӱмдемел учурлу элестерине ӱзеери кожулган куучын-эрмек јамызы јаан, атту-чуулу, јалтанбас јуучылдыҥ ӧткӧн јолын кӧргӱзет. Бодолында мындый јепселдиҥ ээзи тегин јуучыл эмес деген шӱӱлте јолду да, иле де.\n«Куйак» деген фильмди Россия ла башка-башка ороондордо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили ле «Алтайфильм» киностудияныҥ башкараачызы Михаил Кулунаков Эл музейдиҥ директоры Римма Еркинованыҥ шӱӱлтезине тайанып тургускан. Кӱӱзин кӱӱ чӱмдеечи Азулай Тадинов бичиген. Тӧс рольды, атту-чуулу ойрот јуучылды, Эл театрдыҥ артисти Айдар Унатов ойногон. Режиссердыҥ амадузын, кӧрӱмин киного, јӱрӱмге профессионал кинооператор-постановщик, дизайнер Ольга Кулунакова камерала билгир согуп кийдирген. Кинооператор ончо кадрлардыҥ ла сценалардыҥ бирлиги учун каруулу.\nФильмниҥ кезик кадрлары Алтай крайдыҥ «Јажыл ортолык» деп туркомплексиниҥ јеринде ле Чамал аймактыҥ Куйус јуртыныҥ јерлеринде согулган. Ондо јербойыныҥ эл-јоны ла музейдиҥ ишчилери турушкан. Фильмди согорында режиссерго јаан јӧмӧлтӧ-болужын Куйустагы јурт јеезениҥ јааны Владимир Тантыбаров јетирген.\nЈилбилӱ ле јаҥыртылып орныктырылган јепселдиҥ јуунтызын Эл музей 2021 јылда билим-тӱӱкилик јаҥыртуныҥ «Путь сибирского воина» деген тӧс јериле (Новосибирск) ӧмӧ-јӧмӧ иштеген ӱлекер аайынча алган. Тӧс јердиҥ башкараачызы, археолог, инженер-оружиевед Юрий Филиппович Эл музейдиҥ јакылтазыла атту-чуулу ойрот јуучылдыҥ јепселин јаҥыртып орныктырган. Јуунтыга кирип турган ончо эдимдер ады јарлу билимчи Юрий Худяковтыҥ башкарганыла тӱӱки билимдердиҥ докторы, Новосибирсктиҥ госуниверситединиҥ археология ла этнография кафедразыныҥ доценти Леонид Бобровтыҥ кӧп јылдардыҥ туркунына ӧткӱрген шиҥжӱлӱ ижиниҥ шылтузында белетелген.\nКӧрӧӧчилер «Куйак» деп фильмди кӧргӧн кийнинеҥ Юрий Александрович јепселдиҥ эҥ башкы бӱдӱмин ол ло бойынча јаҥырта јазаар амадула ӧткӱрген шиҥжӱлӱ, бедиреништӱ ижи јанынаҥ элбеде айтты. Бу кемиле, учурыла јаан ла каруулу иш олордыҥ тӱӱки билимдердиҥ докторы Леонид Бобровло кожо ойрот элдиҥ јуучыл энчи-байлыгы аайынча кереести чаракчадаҥ јууганыла башталган. Олор эдимдерди, башка-башка бичиктердеги јетирӱлерди кыракы јууган. Олор адакы учында Санкт-Петербургтаҥ, Алматыдаҥ ала Пекинге јетире 20 музейде ойрот јепселдиҥ сӱрекей баалу-чуулу эдимдерин тапкан: шлем-бӧрӱкти, куйакты, кылышты, ок-јааны, саадакты, мылтык-јепселди ле о. ӧ.\nЈуучылдыҥ кийиминиҥ ӱстинеҥ кийетен куйактыҥ чын бойын олор Томсктыҥ госуниверситединиҥ Сибирьдиҥ археологиязы ла этнографиязы аайынча музейинеҥ тапкан. Ойрот јуучылды темир куйагы јуу-согуш ӧйинде коруган. Оны кийген јуучылга јуулажарга ӧштӱниҥ огынаҥ, согултазынаҥ, табарузынаҥ кыйарга да, удура барарга да эптӱ болгон. Бескези он килограмм куйакты јуучыл кӧдӧчизи јогынаҥ бойы кийген. Адына мингенде, куйактыҥ эдек тужы аттыҥ белине эптештире јадатан.\nЭл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев Эл музейди баалу, јилбилӱ экспонаттарды алганыла уткуды. Артур Павловичтиҥ айтканыла, биске тазыл-тамырысты, ада-ӧбӧкӧлӧристи, ук-тӧстӧристи билип јӱрерин бу фильм база катап эзетти. «Албаты ӧткӧн ӧйин билбезе, олордо келер де ӧй јок болор» — деп, ол айтты.\nТӱӱкилик-документ кептӱ фильмниҥ бийик учурын АР-дыҥ башчызыныҥ јӧпчизи Иван Белеков, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, ЮНЕСКО-ныҥ национальный комитединиҥ каруулу качызы, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова база аҥылап темдектедилер.\nКуучын-эрмек айткандар јаҥыртуныҥ авторы инженер-оружиевед Ю. Филипповичке, режиссер М. Кулунаковко ло музейдиҥ јааны Р. Еркиновага бойыныҥ ӧйинде атту-чуулу, аргалу-чакту, јалтанбас ойрот јуучылдыҥ јепселиниҥ јуунтызын бӱткӱлинче орныктырып, кӧрӧӧчилерге чыгарганы учун алкыш-быйанын айттылар. Ойрот (джунгар) каандык јоголгон кийнинеҥ ойраттардыҥ сӱрекей кӧп јепсели чачылган-јылыйган, је арткан-калганы башка-башка ороондордыҥ музейлери сайын «чачылган-јайылган». Бу ӧйгӧ јетире зӱнгор (джунгар) каандыктыҥ черӱлериниҥ јуучыл јепселиниҥ јуунтызы керегинде чокым јетирӱ јок болгон. «Ойрат јуучыл-культуралык энчи-байлыкты јаҥырта орныктырганы кайкадат, оморкодот. Олордыҥ јуучыл једими де тыҥ болгоны санандырат» — деп, Тамара Михайловна чокымдады. Алтай аҥчылар ХХ чактыҥ башталганына јетире шыйралу мылтыгын ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ энчилеп артыргысканы деп чеберлеп, кезикте оныла аҥдап туратан деп айтты.\n«Куйак» кинофильмде ӧткӱрилип турган куучын-эрмектер ӱзеери Леонид Бобровтыҥ билим иштеринеҥ алылган јуруктарла, тӱӱкилик карталарла кееркедилген. Темдектезе, «Карта зюнгорских владений, составленная посланником в Зюнгории капитаном артиллерии Иванов Унковским, 20/31 января 1724 г.» деген картага јаан јилбӱ болгонында алаҥзу јок. Сӱрекей баалу ла тӱӱкилик учурлу документти Арасей каандыгыныҥ Тыш политика аайынча кӧмзӧзи берген. Онойдо ок ойрот-кыдат јуучылдарды кӧргӱскен кыдат гравюралар база солун.\nЭл музейдиҥ фондторында Алтайдыҥ Зӱнгар эмезе Ойрот каандыкка кирип турган ӧйин, 17-18 чактарды, керелеген экспонаттар јок болуптыр. Оныҥ учун музей бу сӱрекей јилбилӱ јуунтыны алганында бойыныҥ тереҥ учуры бар. Тӱӱкизиле јилбиркеп тургандар бу фильмнеҥ Ойрот каандыктыҥ куба чӧлдӧриниҥ черӱлериниҥ бирӱзиниҥ бажында турган атту-чуулу јуучылла танышканы јарамыкту. Шак бу ӧйдӧ Ойрот каандык кӱчтӱ, чакту, ийделӱ јуучыл тергее болгон…\nРимма Еркинованыҥ айтканыла, музей Новосибирсктеги тӧс јерле база да ӧскӧ ӱлекерлерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер амадулу. Темдектезе, ат-нерелӱ тӱрк јуучылдардыҥ јепселиниҥ јуунтызы јанынаҥ иштеер амадулу. Айса болзо, кӧрӧӧчилер тӱрк јуучылга учурлалган ла согулган киноны кӧрӧр.\nТургуза ӧйдӧ «Куйак» деп фильмге јилбӱ јаан. Музейде бу ууламјы аайынча темдектелген иш кӧп. Айса болзо, кӧрӧӧчилер оны келип кӧрӧр, эмезе, јада-тура дисктерге бичилзе, садып та алар аргалу болор. Эмезе музейдиҥ сайттарында јарлалар. Је јаан-јашта «Куйакты» кӧрӧр арга болор деп айдарга јараар. Јаш улус тӱӱкизиле јилбиркеп турганын јаҥыс ла јӧмӧӧри, удура барары артат.


Ойрот ӧйиниҥ газеттери — эл библиотекада - altaicholmon\nОйрот ӧйиниҥ газеттери — эл библиотекада\nГорно-Алтайсктагы М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ас учурап турган ла баалу-чуулу бичиктердиҥ фондында кепке базылып чыккан изданиелерле коштой, бистиҥ таланыҥ 1922-1959 јылдардыҥ туркунына область ла аймактар кеминде чыккан газеттери (подшивка) чеберлелет. Ады-јолдоры башка-башка јирме газет.\nОйрот тергеезинде бойыныҥ газеттери чыгып турганы бойыныҥ ӧйинде таланыҥ культуралык јӱрӱминде јаан учурлу алтам, керек деп кӧрӱлген. Газет кандый да ӧйдӧ јетирӱлердиҥ јарыткыш одычагы болгоны текши јарлу. Ол кычыраачыларды јаҥыс та тала кеминде эмес, је онойдо ок ороон, телекей кеминде политикалык, јонјӱрӱмдик ле экономикалык јӱрӱмде болуп турган керектерле толо, чындык таныштыратан.\nОбластной газеттерди кепке базып чыгарары керегинде јӧпти 1921 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде РКП(б)-ныҥ Тӧс Комитединиҥ Сиббюрозы јараткан. Онойып, «Ойротский край» деген газеттиҥ баштапкы номери кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде чыгарда, оныҥ алтай тилле «Кызыл Солун Табыш» кош-тончызы 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде кепке базылып чыккан. Газет-листовкаларды РКП(б)-ныҥ областной комитединиҥ президиумыныҥ турчылары И. С. Алагызов, П. Я. Гордиенко кычырган-јазаган газеттер орус-алтай тилдерле 1925 јылдыҥ кочкор айына јетире ӧмӧ-јӧмӧ чыккан. 1925 јылдыҥ кочкор айыныҥ 13-чи кӱнинде алтай тилле таҥынаҥ башка тиражла «Кызыл Ойрот» газеттиҥ баштапкы номери чыккан. 1948 јылдаҥ ала ол «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалган. 1932 јылда «Ойротский край» деген газет «Красная Ойротия» деп адалган, 1948 јылдаҥ ала «Звезда Алтая» деп адалып чыгат.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ бӱгӱнги ӧмӧлиги газединиҥ «чыккан кӱнин» кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде темдектейт.\nЈирмезинчи чактыҥ 30-чы јылдарында областьта тӧрт областной ло аймактардыҥ тӧрт газеди орус ла алтай тилдерле кепке базылып чыккан. Беженинчи јылдарда газеттер ончо аймактарда чыгып баштаган. Темдектезе, КПСС-тыҥ Шабалиндеги аймак комитединиҥ ле ишкӱчиле јаткандардыҥ депутаттарыныҥ аймак Совединиҥ «Сталинец» газеди, КПСС-тыҥ Кош-Агаш аймакта комитединиҥ ле аймакисполкомныҥ — «Јаҥы јол», партияныҥ Улаган аймактагы комитединиҥ ле аймакисполкомныҥ — «Социалистический мал учун», Майма аймактыҥ ишкӱчиле јаткандарыныҥ депутаттарыныҥ аймак Соведи «Знамя коммунизма» деген газет чыгарган ла о. ӧ..\nЈашӧскӱримге область кеминде эки газет чыгарылган: «Ойротский комсомолец» («Ойроттыҥ комсомолы») ле «Будь готов» («Белен бол») деген газеттер Ойроттыҥ ВЛКСМ-ныҥ областной комитединиҥ башкартузыла чыккан. «Будь готов» газет 1933-1934 јылдарда чыккан, каруулу редакторы Н. Серебряков болгон.\nЭл библиотеканыҥ ас учурап турган бичиктер аайынча фондында 1941 јылда чыккан «Ойротский комсомолец» деген газеттиҥ јӱк ле бир канча номер чеберлелет. 1941 јылда бу газеттиҥ редакторы Е. Сыркашев деп бичилген.\n«Красная Ойротия» ла «Кызыл Ойрот» деген областной газеттер окылу СМИ-лер деп чотолып, јӱрӱмде болуп турган керектерди кӧргӱзетен учурлу болгон. Ол ок ӧйдӧ олор культура бӧлӱгинде болуп турган јастыра шӱӱлтелерди, кӧрӱмди карамы јогынаҥ агы-чегине чыгарып, јаҥы культураныҥ баштапкы алтамдарын јӧмӧп, болужар учурлу болгон. 1930-чы јылдарда чыккан газеттерди такып ајарулу кычырып, бӱктеринде јарлалган литература ла санат бӧлӱгиниҥ ле окылу риториканыҥ јарлалган јаан учурлу керектерин «Сибирские огни» журналдыҥ материалдарыла тӱҥдештиргенде, Ойроттыҥ СМИ-леринде репрессияныҥ сурагы јетирӱ-публицистикалык бичимелдер ажыра канайда кӧргӱзилгени јарт сезилет.\nАйдарда, газеттер партийный јаҥныҥ органдарыныҥ рупоры болуп, эҥ ле озо политикалык учурлу керектердиҥ аайы-бажына чыгатан. Темдектезе, ишкӱчиле јаткандарды турумкай, јалтанбас ла ак-чек эдип таскадып, культуразыныҥ кемин кӧдӱрери болгон. Јербойында чыгып турган газеттердиҥ бӱктеринде бичинер-чӱмдеер јолын јаҥы ла баштап јаткан авторлордыҥ бичимелдери јарлалатан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында газеттердиҥ бӱктеринде јалтанбас, јана баспас јуучылдар ла тылда нерелӱ иштеп јаткан улус керегинде бичимелдер чыгатан. От-калапту јууныҥ кийниндеги јылдарда Ойрот тергеебис, бастыра ороон чылап ок, уур-кӱчтердиҥ аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ чыккан. Јурт ээлемниҥ ончо ууламјыларында бийик једимдерге једерге ичкери јӱткиген. Шак ондый нерелӱ иш керегинде ол ӧйдиҥ газеттери база элбеде бичиген, кӧргӱскен.\nӦрӧ адалган газеттерге тургуза ӧйдӧ јилбӱ јаан, олор кыракы шиҥделет. Онойдо ок печатьтыҥ тӱӱкизин тереҥжиде шиҥдеер сок јаҥыс арга-предмет болуп јат. Шак бу газеттерди ӧйдиҥ тыныжын, ийдезин чеберлеечи, корулаачы деп айдарга јараар. Бис бу газеттердиҥ бӱктеринеҥ кӱнӱҥги кайнап-собурылып јаткан јӱрӱмниҥ тыныжын, элестерин кӧрӧдис, ӧткӧн чактыҥ јаҥылгазын угадыс.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ишчилери областной газеттердиҥ ончозын ла аймактардыйыныҥ бир кезигин оцифровать эткен ле ол библиотеканыҥ http://www.nbra.ru/p ресурсы — электронная библиотека деген сайтына тургузылган. Бу мындый јарамыкту эп-арга шак бу ресурстарла ыраак јерлердеги тузаланаачыларга иштеерге сӱреен эптӱ. Бис слерди электрон библиотекага кычырадыс. Ас учурап турган газеттердиҥ ончо бичимелдери библиографиялык јартамалду каталогто, јетирӱлердиҥ бирлик базазына кийдирилген. Мынызы дезе кычыраачыларга керектӱ јетирӱни тӱрген табарына јарамыкту.\nЦКП-ниҥ баш библиотекари


Август 2020 - Страница 9 из 12 - altaicholmon\nБистиҥ тергееде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай «Я. Помню» деген ӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. «Јербойында коронавирусла колбулу эпидемиологиялык айалга јеҥил эмес те болзо, бу ӱлекер јанынаҥ иш улалганча. Алты айдыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген: муниципалитеттердиҥ јеринде канча кереестер бары, олордыҥ айалгазы кандый болгоны јанынаҥ јетирӱлер јууган, каруулу улусты кӧстӧгӧн,\nТолгойокто јаҥы ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулат Тергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулып јаткан Толгойок јуртта болгон. ФАП мынаҥ озо ӧйдӧ кӧп квартираларлу турада иштеген. Фельдшерско-акушерский пункттыҥ туразы болгон тураны эскиргени учун бузуп салгандар, је јаҥы тудулган турадаҥ кып берилбеген болгон. Јербойыныҥ улузын участковый врач-терапевт озолондыра угусканы аайынча айылда кӧрӱп эмдеген, тӱрген


Кеды для девочки In Step, цвет: серо-голубой, мультиколор. 688-3/12. Размер 31 Перчатки ковбоя\nЮго-Западная, Полысаево, Батайск, Мезень, Киевская, Краснознаменск, Китай-город, Унеча, Неман, Тихвин, Нагатинский Затон, Прокопьевск, Советская Гавань, Спартак, Светлоград.


Эл-јонныҥ баштаҥкайыла јурттар јаранат - altaicholmon\nЭл-јонныҥ баштаҥкайыла јурттар јаранат\nАлтай Республиканыҥ јурт јеезелериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырар иштер эл-јонныҥ бойлорыныҥ баштаҥкайлары јогынаҥ ӧтпӧй јат. Эл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ ажыра кажы ла јурт јеезе 2018-2022 јылдарда бӱдетен «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программада туружарга угузу берер аргалу. Республиканыҥ аймактарыныҥ јурт јеезелериниҥ ле тӧс калазыныҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайларыла эдилген угузулар аайынча конкурстар эки министерстводо ӧткӱрилет. Ол тоодо јурт ээлемниҥ ле тергеелик ӧзӱмниҥ министерстволорында ӧткӱрилген конкурстарла бир канча јурт јеезелерде, тӧс јурттарда, калада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кереестери јаҥыртылат ла јаҥыдаҥ тургузылат, спорттыҥ ла балдардыҥ ойноор площадкалары јазалат.\nТемдектезе, Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозына аймактардаҥ ла јурттардаҥ аткарылган 25 угузудаҥ (бирӱзи каладаҥ) 9 ӱлекер јеҥген. Онойдо ок јурт ээлемниҥ министерствозы јанынаҥ база ӱлекерлер чыду алынып, федерал, республикан бюджеттеҥ акча-манатла јӧмӧлтӧ алып туру. Конкурстарга угузулар келери улалып јат.\n«Эл-јонныҥ баштаҥкайлары», «Јурт јерлерди јарандырары аайынча керектер» деп программаларла иштеп турган Чой аймактыҥ јурт јеезелериниҥ эрчимин аҥылап темдектеер керек. Быјыл бу аймак бойыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40-чи јылдыгын темдектеп јат. Тӱӱкиге баштанзабыс, 1933 јылда Ойрот автоном областьтыҥ Успенский аймагы Чой аймак деп адалган. 1956 јылда дезе, Чой аймак Майма аймакка кийдирилип, ол јоголгон. 40 јыл кайра, 1980 јылда, ол Чой аймак болуп ойто орныктырылган.\n2019 јылда «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программала Чой јурттыҥ «Олимп» стадионы јаҥыртылып, тазыктырынар кӧп тренажерлор, спорт јепселдер тургузылган. Бу ӱлекерди тургузарында тӧс јурттыҥ эл-јоны эрчимдӱ турушканын темдектеер керек. Стадионды јаҥыртып, јарандырары јанынаҥ текши шӱӱжӱлерде эл-јон бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин айдышкан эмтир. Олор аайынча стадиондо мындый иштер эдилген: оромдордо тургузылатан тренажерлорго јабынтылар тудулган. Волейбол ло баскетбол ойноор, городки ойноор площадкалар ла ӧскӧ дӧ спорт эдимдер јазалган. Бастыра јанынаҥ јаранган, јазалган стадионныҥ окылу ачылтазы былтыр куран айдыҥ 11-чи кӱнинде, Россияныҥ Физкультурниктиҥ кӱнинде ӧткӧн. Кышкыда стадионго коштой катокто конекло јыҥылаар арга бар. Катокло коштой балдар јыҥылаар тош кыр урулган. Ӱлекерди бӱдӱрерине текши тооло 2 131 900 салковой чыгымдалган. Олордыҥ 2 млн салковойы федерал бюджеттеҥ, артканы республикан ла аймактыҥ бюджеттеринеҥ чыгарылган.\nОнойдо ок Ускучтагы ла Ӱймендеги јурт јеезелерде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолы бичилген Мактыҥ кереестери тургузылган. 2018 јылда Красносельск јуртта балдардыҥ ойноор спорт площадказы база бӱткен.\n2020 јылда јурт ээлемниҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧлӱ «Јурт јерлерди јарандырары аайынча керектер» программага кирерге ончого ло јуук јурт јеезелер турушкан. Быјылгы јылда эдилетен ӱлекерлердиҥ тоозында Паспаулда Эземниҥ аллеязыла колбулу ӱлекери (ӱлекерди јӧмӧӧрине угузу берилген). Мында «Турналар» деген кереес јилбилӱ болоры сезилет. Ондо теҥерини ӧрӧ учуп чыккан турналар кереестелген ле авар поэт Расул Гамзатовтыҥ ӱлгерине чӱмделген јарлу кожоҥныҥ јолдыктары бичилген. Гусевка јуртта база ондый ок аллея тургузылары темдектелет. Бу ӱлекерлердеҥ кӧргӧндӧ, олордо тургузылатан кереестер бӱгӱнги ӱйени ӧбӧкӧлӧриниҥ ат-нерезин эзеттирер де, санандыртар да аргалу, ийделӱ. Темдектезе, Гусевкада тургузылатан бийиги 2,5 метр «Тул эпшилер» деген обелискте эки эпши совет солдаттыҥ касказын јуучылдыҥ канду јуудаҥ калганчы эзениндий, калганчы эземиндий чебер тудат.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы јанынаҥ јараду алган бу комплексти тургузарына республикан бюджеттеҥ — 471 469 салковой, аймактыҥ бюджединеҥ 20 200 салковой чыгарылары пландалган.\nОнойдо ок Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай Мактыҥ аллеязы «Эземниҥ бичиги» деп адалып, Чой јуртта ачылар. Ӱлекердеҥ кӧрзӧбис, кереес он кичӱ ле бир тӧс бӧлӱктеҥ турат. Олордо Чой аймактыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан фронтовиктериниҥ фотојуруктары тургузылар, олорго быйанду сӧстӧр бичилер. Онойдо ок јуу-чактыҥ јеҥӱзине јаан тӱӱкилик камаанын јетирген, канду јуу-согушка эмезе кандый керекке учурлалган фотојурук, ол керегинде кыска јетирӱ ле байрамныҥ кебедел-темдеги болор.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына Каракокшодо тургузылган кереести јаҥыртар иштер ӧткӱрер ӱлекер база бар.\nПаспаулда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра балдардыҥ ойноор спорт площадказы тудулар. Ондо ӱч спорт јалаҥ — оромдо тургузылатан јабынтылу тренажерлор, футбол ойноор площадка, волейбол ло баскетбол ойноор универсал площадка, онойдо ок спорт площадка тудулар. Футбол ойноор площадкадаҥ ӧскӧлӧри бетон ло ымтак резинала бӱркелген тӧзӧгӧлӱ болоры темдектелген. Мындый ок площадкаларды Ыныргыда тудары база јарадылган, онойдо ок Ускуч јуртта тударына јӧмӧлтӧ-болушка база угузу берилген.\nЈаҥы ӱлекерлер конкурсты ӧдӱп, субсидияла болуш алза, јурттарда кереестерди јаҥыртар, јаҥыларын тургузар иштер, спорттыҥ ойноор ло тазыктырынар площадкаларын тудары улалар.\nОроондо «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» деп ӱлекерле јурттардыҥ, калалардыҥ тыш бӱдӱмин јарандырар элбек иш-тош ӧткӱрилет. Эл-јонныҥ баштаҥкайлары государствоныҥ ла граждан јондыктыҥ ортодо колбулар тудар арга болуп јат. Олордыҥ шылтузында эл-јон бойыныҥ курч сурактарыныҥ аайына государствоныҥ болужыла чыгат. «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» ӱлекер граждандардыҥ јербойында јадын-јӱрӱмниҥ текши айалгазын јарандырар керектерде јонјӱрӱмдик-политикалык эрчимин бийиктедер, эл-јонныҥ добровольческий јондык биригӱлердиҥ ижинде туружарын кӧптӧдӧр амадула ӧткӱрилет. Баштаҥкайлар эдип, эл-јон јадын-јӱрӱминиҥ јонјӱрӱмдик, экологиялык сурактарыныҥ, јаткан јеринде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр сурактардыҥ аайына чыгар тап-эриктерин јербойында, тергеелик ле федерал кеминде бӱдӱрер аргалу болуп туру.


Гуркин ле бис… - altaicholmon\nГуркин ле бис…\nГригорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган «Г. И. Чорос-Гуркин и мы…» деген јуунты орус тилле бу ла кӱндерде Горно-Алтайск каланыҥ типографиязында кепке базылып чыкты.\nЈуунты сӱрекей јилбилӱ ле солун. Нениҥ учун дезе ол башка-башка билелердиҥ чыгартулу улузыныҥ улу јаан јурукчыныҥ ады-јолыла колбулу эске алыныштарын бир ууламјыла чуктап бириктирет.\nСолун јуунтыны Расул Укачин белетеп тургускан. Ол бойыныҥ ӧйинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јайалталу артисти болгонын кычыраачылар билер. Театрда башка-башка учурлу 80-неҥ артык сӱр-кеберлер ойногон. Онойдо ок Б. В. Щукинниҥ адыла адалган театральный училищени божоткон ло талада оны јерлештери киноныҥ актеры деп билер. Јиит актер режиссер Аркадий Кордонныҥ «Великий самоед» (1981 ј.) деп кинозында тӧс рольды — Тыко Вылканыҥ сӱр-кеберин ойногон. 1981 јылда Москвада «Мосфильмниҥ» јиит кинематографисттериниҥ IX фестивалинде бу кино тӧс сыйды алган эди.\nРасул Борисович бойы кинодогы баштапкы ченелтезин «ырысту учурал» деп чотойт. Ол Тыко Вылканыҥ ролине театральный училищениҥ ӱренеечизи тужында јӧптӧлгӧн. 1989 јылда ол ады јарлу кыргыз режиссер, Кыргызстанныҥ албаты артисти Кадыржан Кыдыралиевтиҥ «Долина предков» деген телевизионный художественный кинозында Сакы деген јииттиҥ сӱр-кеберин ойногон. Бу кино Парижте (1989 ј.) ӧткӧн телефестивальда база тӧс сыйла кайралдаткан.\n« Г. И. Чорос-Гуркин и мы…» деген јуунтыда Расул Укачинниҥ јайаан јайалтазыныҥ база бир бичиир-чӱмдеер јаны ачылат. Ол эки эпшиниҥ эске алынгандарын бичиди. Олордыҥ билелери Г. И. Чорос-Гуркинле најы-нӧкӧрлӧр болгон. Автордыҥ актерлык јайалтазы мында толо ачылган деп айдарга јараар. Куучындажып-эрмектежип турган кижини ајарулу угуп, ого ачык, јайым айдынарга болушкан деп айдарга јараар. Шак оныҥ учун Роза Федотовна Куликованыҥ ла Вера Федоровна Тозыякованыҥ куучындарын Расул Укачинниҥ бичигени јайым, тирӱ, јӱрӱмдик учурлу. Онойдо ок аҥылу, јайаандык кӧрӱмдӱ кижи телекейди бойыныҥ кӧргӧниле, аайлаганыла ӧзӧгин, ийдезин сезип бичиген. Укканы аайынча јаркынду, ӧҥдӱ јуруктарды кӧкси ажыра кинолентага кӧчӱрет, кӧргӱзет. Анайда ок математиканыҥ ӱредӱчизи болгон Роза Федотовнаныҥ энезинеҥ уккан куучындары санаазында бир де кичинек ундылбай артканы, байла, база болушкан.\nР. Укачин бойыныҥ јуунтызын «Г. И. Чорос-Гуркин и фотограф В. Кудрявцев» деген бичимелле ачат. Кычыраачылар бу тӱӱкилик учурлу материалла баштапкы катап шак бу јуунтыдаҥ таныжар аргалу. Мында бис атту-чуулу јурукчыла биске чек јаҥы, таныш эмес јанынаҥ таныжадыс. Бойыныҥ угы-тӧзинде татар да тазыл-тамыр бар орус крестьян билениҥ јӱрӱмиле, јадыныла коштой кӧрӧдис.\nБис мында крестьянин кижи јаҥыс јӱк ле јерди баалап, бойыныҥ ла алдына иштеп јӱрген чыйрак кижи деп эмес, је онойдо ок јилбиркек, билгири, ӧзӧк кеми бийик кижи деп, оныҥ ич-телекейин бойыска ачадыс. Ишмекчилер ле крестьяндар Алтай јаар башка-башка шылтактардаҥ улам кӧчкӧн. Кудрявцевтердиҥ келген јолында бойыныҥ шылтагы бар. Иван Кудрявцев кӧчӧлӱ эпшини полицейскийдиҥ колынаҥ аргадап, каршулу кылыгы учун кезеттирткен.\nАвтор бойыныҥ кӧнӱ куучынында салымныҥ, јӱрӱмниҥ сакыбаган јанынаҥ болгон элестерин, учуралдарын ол ло бойынча артыргызат. Темдектезе, куучынныҥ тӧс геройы Василий Кудрявцевтиҥ салымын сакыбаган јанынаҥ кубулткан учурал – оныҥ билимчи, этнограф, кӱӱ чӱмдеечи Андрей Анохинле туштажузы. Шак ла бу туштажуныҥ шылтузында Василий фотосогоочыга ӱренет ле Г. И. Чорос-Гуркинле таныжат. Кийнинде Василий јурукчыга болужат, оныҥ садын, агаштарын, чечектерин фотојурукка согот. Оныҥ Алтайла экспедициязында, «Туулык ээлердиҥ кӧли» («Озеро горных духов») јаар јол-јорыгында туружат.\nФотосогоочыныҥ Г. И. Чорос-Гуркинле кожо Алтай ичиле јорыктаганы сӧс јогынаҥ оныҥ санаазында, оныҥ эске алыныштарын ундытпай, узакка корып, кӧксинде тереҥ ис артыргысканында алаҥзу јок.\nБир јанынаҥ јурукчыныҥ јанында, оныҥ эбире јӱрген улустыҥ ӧмӧркӧктӧри, бой-бойлорына болушканы, бой-бойлорынаҥ кӧпкӧ ӱренгени керегинде билерге јарамыкту. Темдектезе, Ӱзнезидеҥ Варвара Яковлевна Тозыякова, Г. И. Гуркинниҥ нӧкӧриниҥ ӱйи, Кудрявцевтердиҥ билезинеҥ кӧктӧнӧргӧ ӱренген. Ӱзнезиниҥ улузы Эмериге Кудрявцевтерге буудай, арба, арыш аларга келип туратан.\nГ. И. Гуркиннеҥ Вера Федоровна Тозыякованыҥ јуранарга, јураарыныҥ јажыттарына ӱренгени керегинде куучындарынаҥ таныжар арга бар. Вера Федоровнаныҥ аказы Виталий јурукчыга ӱренген. Ол ӱредӱниҥ шылтузында Виталий Ленинградта јураарыныҥ академиязына ӱренерге кирген. Бойыныҥ јанынаҥ карындаштар Тозыяковтор јурукчыга ээлемде, садта, маала ижинде болушкылайтан. Вера Федоровнаныҥ эске алыныштарынаҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кебери, базыды, куучын-эрмеги, кийген кеби, кылык-јаҥыныҥ аҥылузы, балдарына, најыларына кандый болгоны кӧстиҥ алдына тура берет.\nБичимелде јурукчыныҥ јайаан ижи јанынаҥ чокым, јарт айдылган. Бӱгӱнги кӱнде Г. И. Чорос-Гуркинди кӧрӱп јӱрген сок јаҥыс кижи эзен-амыр отурган Вера Федоровна Тозыякова ӧрӧкӧн ине. Ӧскӧ база кем де јок.\nЈилбилӱ јуунтыны Борис Укачинович ле Клара Ергековна Укачиндердиҥ бичимелдери туузылтып-тӱгезет. Бис олордыҥ бичимелдеринеҥ Г. И. Чорос-Гуркинди бӱгӱнги јӱрӱмнеҥ – оныҥ јайаандык ижи ажыра јууктада, элбеде кӧрӧдис. Эки јап-јакшынак иш јурукчыныҥ «Озеро горных духов» деген јуругыныҥ тӧрӧлине бурылып јанганы керегинде сӱрекей јилбилӱ тӱӱкилик учуралдар керегинде.\nБодолында бир ле керек, бир ле учурал, олорды эмеен-ӧбӧӧн улус куучындап јат – је ол чек эки башка керек, учурал. Укачиндердиҥ билезиниҥ таҥынаҥ јуунтызында ады јарлу јуруктыҥ келген јолы эки башка кӧрӱм ажыра кӧргӱзилет. Шак оныҥ учун бир ле учурал керегинде куучынныҥ аайы бой-бойынаҥ аҥыланат, ӱзеери ајарулар кожулат, шӱӱлтелер, јартамалдар чокымдалат. Чындаптаҥ алза, сӱрекей јилбилӱ ле јӱрӱмдик учурлу. Темдектезе, Борис Укачинниҥ тӧп, токыналу ла чӱми јок куучынын, онойдо ок оныҥ бир ле уунда чындык ла ол ок ӧйдӧ бойын чала эмеш ӧчӧгӧн аайлу кӧргӱскенин темдектеер керек.\nШак бу бичимелдерде јетире айдылбаган, ачылбаган шӱӱлте бар, онызыныҥ аайына, байла, искусствовед улус чыгар: Г. И. Чорос-Гуркин бу јуругын бичиген ӧйи, јылы јарт эмес, ол кайда да бичилбеген, кӧргӱзилбеген.\nАлтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис Алушкинниҥ «Г. И. Чорос-Гуркин и время…» деген бичиктиҥ кире сӧзинде айтканыла, улу јурукчыныҥ ла јондык ишчиниҥ эземин кереестеген јылда эске алыныштарды јӱрӱмниҥ ӧзӧгинеҥ, кураа улустаҥ эмес, је јайаан јайалталу бир билениҥ улузы калыктыҥ чындык уулын јӱрӱмде баалап јӱргендерин чын кӧргӱзерге амадаган.\nЈуунты «Г. И. Чорос-Гуркин и мы…» деп адалганы оныҥ амадузына келижет деп айдарга јараар. Амадузы – Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сӱр-кеберин башка-башка билелердиҥ салымыла колбулу кӧргӱзери. Таҥынаҥ улустыҥ, олордыҥ салымыныҥ бой-бойыла ӧдӱшкени јуук колбуда болгоны ажыра бистиҥ тӱӱкиниҥ ле культураныҥ уур-кӱчтерлӱ јолы ачылат, кӧргӱзилет деп, билимчи, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Татьяна Данилова јуунтыныҥ «Услышанное как увиденное» деп адалган кире сӧзинде бичийт.\nЈуунтыда сӱрекей кӧп, мынаҥ озо кайда да јарлалбаган фотојуруктарды кайкаары артат. Фотојуруктарда бистиҥ поэттер, прозаиктер, јурукчылар, артисттер, эл кайчылар, бир сӧслӧ, Алтайыстыҥ јаркынду, јакшы улузы. Олор кайда ла – орооныстыҥ башка-башка толуктарында согулган.\n«Г. И. Чорос-Гуркин и мы…» деген јуунтыныҥ авторы-тургузаачызы Расул Укачин, баш редакторы Наталья Ташкен, технический редакторы Светлана Садыкова. Јуунтыны ак-јарыкка чыгарарга болушкандар: Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис Алушкин, Эл Курултайдыҥ депутады Аскар Тулебаев, Чамал аймактыҥ Кӱндӱлӱ кижизи Вера Тозыякова, педагогикалык иштиҥ ветераны Роза Куликова, таҥынаҥ аргачы Евгения Ваулина, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ӱредӱчизи Алена Каташева, типографияныҥ директоры Эдуард Бабрашев. Бичикти белетегендер бу улуска јаан алкыш-быйанын айдат.