18 аймак, 111 муниципал тӧзӧлмӧлӧр (81 округ, 21 јурт 9 кала).\n1993 јылдаҥ ала\n↘5 384 342 кижи (2021)\n3832,27 чел./км² кж./км²\nАгломерацияныҥ эл-јонныҥ тоозы\n5,7—6,2 млн кижи\nорустар — 92,5 %\nукраиндер — 1,5 %\nбелорустар — 0,9 %\nтатарлар — 0,7 %\nеврейлер — 0,6 %\nузбектнр — 0,5 %\nармяндар — 0,5 %\nхристиандар, кӧп сабазы православныйлар Московский патриархаттыҥ, мусульмандар, иудейлер, буддисттер ле о.ӧ.\nОноҥ до ӧскӧзи\nӰлекер:Кызыл Мааныныҥ ордени\nкӱӱк айдыҥ 27 кӱни\nОкылу эмес аттары\nПетербург, Питер, СПб, Тӱндӱк тӧс кала, Невада тӧс кала, Ак тӱндердиҥ калазы, Россияныҥ культуралык тӧс калазы, Бандиттердиҥ Петербургы, Криминал тӧс јер, Окно в Европа јаар кӧзнӧк, Град Петров, Петрополь, Тӱндӱк Пальмира, Тӱндӱк Венеция, Невоград, Ленин калазы, Герой-кала Ленинград, Ӱч революцияныҥ калазы.\nСанкт-Петербург — Россия тергееде федерал учурлу, Тӱндӱк-Кӱнбадыш федерал округта кала. Кала 31.08.1914 јылдаҥ ала 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнине јетире «Санкт-Петербу́рг» деп атту болгон Петрогра́д, 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинеҥ ала 1991 јылдыҥ сыгын айыныҥ 6 кӱнине јетире — Ленингра́д болгон, тегин куучында — Питер дежетен, кыскарта — СПб. Эл-јоныныҥ тоозыла Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортодо экинчи јердегород. 27.05.1703 јылда Пётр I каан тӧзӧгӧн. 1714—1728 ла 1732—1918 јј. — Россия тергеениҥ тӧс калазы[* 1]. Кала Финский заливтиҥ јанында Нева сууныҥ јарадында турат. Ленинградский областьла кыйулажат, онойдо ок Финляндияла, Эстонияла талай-кыйуларлуӰлекер:Переход.\nСанкт-Петербургта Конституционный суд Российской Федерации, Геральдический совет при Президенте Российской Федерации, Северо-Западный федеральный округтыҥ полпредствозы, Ленинградский областьтыҥ башкарузы , Межпарламентский ассамблея СНГ бар. Онойдо ок РФ-ныҥ Военно-морской флоды ла Западный военный округтыҥ штабы.\nӰч революцияныҥ тӧс јери болгон: 1905—1907 јылдыҥ Революциязы, Февральский революция ла 1917 јылдыҥ Октябрьский революциязы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тужында 1941—1944 јылдарда Ленинград 872 кӱн блокадада болгон, миллионго јуук кижи божогон. 1945 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Ленинградка герой-кала деп нере берилгенӰлекер:Переход. 2018 јылдаҥ ала Санкт-Петербургла кожо ӱч кала «Јуучыл мактыҥ калалары» деп атту: Кронштадт, Колпино, Ломоносов.\nСанкт-Петербург — Россияныҥ экономический, билим ле культуралык тӧс јери, јаан транспортный узелӰлекер:Переход. Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик тӧс јери ле ондо кереестер ле комплекстер Россияда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ тоозына кирет (список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО); олор туризмниҥ јаан учурлу тӧс јери. Эҥ ле јарлу, јаан тӱӱкилик учурлузы: Государственный Эрмитаж, Кунсткамера, Мариинский театр, Российский национал библиотека, Государственный Русский музей, Петропавловский крепость, Исаакиевский собор, Невский проспектӰлекер:Переход. 2019 јылда Санкт-Петербургка 10,4 миллион турист келип јӱргенӰлекер:Переход.\n2.2 Коштой калалар\n3.1 Кудай јаҥы\n6 Ӱредӱлик ле билим\n8 Культура ла кеендик\n8.2 Театрлар, фестивальдар\n9.1 Кӧӧлик јолдор\n9.2 Суу транспорт\n9.3 Кейде транспорт\n12 Јарлу улузы\n13 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nАпостол Петрдыҥ кереези, Александровский парк (Санкт-Петербург), Санкт-Петербург, скульпторы Михаил Дронов, 2008 год\nСанкт-Петербург (Агару Петрдыҥ калазы), эҥ ле озо каланы тӧзӧгӧнинеҥ 27.05.1703(16) јылдаҥ ала 31.08.1914(16) јылга јетире каланыҥ ады Нидерланд тилле Sankt Pieter Burch, (Сан(к)тпитербурхъ) болгон; Апостол Пётрга учурлай, Петра I каанныҥ байаназы-коручылы (небесный покровитель). Бажында ла Койон ортолыкта (орустап Заячий остров), 1703 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ ортозында тӧзӧлгӧн Петропавловский шибее онойдо адалган, је удабай бу ат шибеенеҥ бастыра ортолыкка јайылган. Каланыҥ ады керегинде окылу акт јок болгон учун, а иноязычное окружение Петра каанды айландыра иностранец-болушчылар ӧскӧ тилдӱ: немец, швед, нидерланд (голландский), англий тилдерле (онойдо ок императордыҥ орус болушчылары база ол тилдерди тузаланган учун), XVIII чактыҥ баштапкы тӧрт јарымында бичимелдерде каланыҥ ады јӱзӱн-башка берилген (30-таҥ артык вариант). Каланыҥ адыныҥ бастыра компоненттери: Санкт, Сант ла Сан; Питер ле Петер (кезикте энчилеечи кубулткышта:Питере, Петере); бург, бурк ла бурх. Топоним бойы бир де, эки де, ӱч те сӧс эдип бичилетен. Онойдо, Петра I каанныҥ самара бичигенинде мындый варианттар туштайт: Санктъпетерсъбурк (20.VII.1703), Сантпитербурх (20.IX.1703), Питербурх (17.V.1706), Санктпетерзбурк (20.XI.1710), Санкт-Питер-Бург (28.IV. 1714), Санктъ Питербурх (13.1.1720). «Санкт-Петербургские ведомости» деп газетте каланыҥ ады мындый варианттарла туштайт: Санктпитербурх (XII. 1703), Сантъпитербург (I.1704), Санктпитерзбурк ла Санктъпетерзбурк (V, VI.1711), је кӧп сабада — Санктъпитербурх, јӱк ле 1724 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ ала «Ведомости» -Питер-диҥ ордына -Петер деп бичип баштайт. Мыны кӧргӧндӧ, каланыҥ эмдиги улай ла тузаланып турган кыска неофициальный ады «Питер», туку 1724 јылдаҥ келген. Установившаяся после смерти Петр I каан божогон кийнинде, су-немец формала бичилгени «Санкт-Петербург» 1914 јылга јетире болгон. Неофициал тилле каланы Петербург дежетен, просторечиеде — Питер.\nАпостол агару Пётрдыҥ адыла адаган да болзо, табынча Петра I каанныҥ адыла бодоштырылган. Кала Российский империяныҥ таыбылганыныҥ тӱӱкилик ле культуралык кереези, Россия эмдиги тӱӱкиде европейский улу державаӰлекер:Переход. XVIII чактыҥ бажында каланыҥ ады Сан(к)т-Питер-Бурх деп бичилген. Кала тудуларда адын канайда бичилери керегинде јӧп тургузылбаган, је Петра I каанныҥ самаралары ла «Ведомости» деп окылу газетте кала «Сан(к)т-Питер-Бурх» деп голландский вариантла бичилген (Ӱлекер:Lang-nl — «Город Святого Петра»). «Санкт-Петербург» деп баштапкы катап «Ведомости» газетте 1724 јылда бичилген. Баштапкы телекейлик јуу тушта Санкт-Петербургты . 1914 јылдыҥ куран айында (на волне антигерманских настроений) Николай II каан каланыҥ адын Петроград деп солыган. 1917 јылда Николай II каан јаҥнаҥ мойноп ийген, јаҥ большевиктерге кӧчкӧн. Граждан јууныҥ ӧйинде јарманныҥ фронты јуук болгон учун В. И. Ленинниҥ башкарузы Москвага кӧчкӧн, 1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 5 кӱнинде кала тӧс кала деп статусын Санкт-Петербург јылыйткан. 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинде, В. И. Ленин божогон кийнинде, СССР-дыҥ Советтердиҥ Весоюзный II съезди Петросоветтиҥ сурагыла Петроградты Ленинграддеп адаган.\n1991 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12 кӱнинде ӧткӱрилген опрос аайынча турушкан улустыҥ 54,86 % каланыҥ озогы адын ойто јандырзын деген. РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча (06.09.1991 ј. № 1643-I) каланы ойто Санкт-Петербург деп адаган.\nКаланы космостоҥ кӧрзӧ, ≈ 84 км\nКала Российский Федерацияныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Приневская низинада турат. Тӧс јердиҥ координаттары: 59°57′ с. ш. 30°19′ в. д.HGЯOL. Кала Нева сууны јараттай, Невская губада, Финский залив ле Невский дельтаныҥ кӧп тоолу ортолыктарында турат, ол тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар 90 км чӧйилген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ каланыҥ бийиги: ортозы: 1—5 м, тӱндӱк: 5—30 м, тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыш: 5—22 м. Калада эҥ бийик јер: Дудергофские высоты, Красное Селоныҥ јанында 176 м. Каланыҥ јеринде Кронштадтский футшток, нулевая отметка, бийиги ле тереҥиниҥ Балтийский система отсчёта, бир канча тергеелерде Нивелирный сетьтиҥ исходный пункты болот. XX-чакта каланы кечире јаткан Пулковский обсерватория ажыра ӧткӧн Нулевой меридиан Российский империяныҥ карталарында географический долготаныҥ точка отсчетазы болгон.\nГидрографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургтыҥ суулары ла каналдарыныҥ узуны јаба 282 км, олордыҥ ӱстиниҥ площади каланыҥ текши јериниҥ 7 % болот. Кала тӧзӧлгӧнинеҥ ала оныҥ гидрологиязы тыҥ кубулган. Јабыс састу јерде тудулган учун кургадарга кӧп каналдар, буунтылар эдерге келишкен. Казылган тобракла јараттарын кӧдӱрген. XIX чактыҥ учында Неваныҥ дельтазында 48 суу ла канал, 101 ортллык болгон. Кала јаанап кӧдӱрилген сайын кӧп суу-каналдар киртип, тайызап кӧмӱлген. XX чакта кӧмӱлген суулар ла каналдар кӧптӧп, ортолыктардыҥтоозы 42-ге тӱшкен. Тӧс суу магистрали каланыҥ: Нева суу, ол Финский заливте Невский губала барып кирет,Балтийский талай. Дельтаныҥ јаан ла деген јеҥдери: Јаан Нева ла Кичӱ Нева, Јаан Невка ла Кичӱ Невка, Орто Невка ла Кичӱ Невка, Фонтанка, Мойка (суу), Екатерингофка, Крестовка (Орто Невканыҥ кош суузы), Карповка (Неваныҥ јеҥи), Ждановка (суу), Смоленка (суу), Пряжка (суу), Кронверкский пролив; каналдар: Морской канал , Обводный канал, Грибоедовтыҥ каналы ла о.ӧ. . Неваныҥ дельтазында јаан деген ортолыктар: Васильевский остров, Петроградский остров, Крестовский остров, Декабристтердиҥ ортолыгы. Финский заливте јаан ортолык: Котлин. Калада суу-каналдарды кечире 800 кӱр (предприятиелердиҥ кӱрлерин чотобозо), ол тоодо јойу кечер 218 кӱр ле 22 ачылып јабылар. Ол тоодо Кронштадтта — беш, Пушкин калада — 54, Петергофто — 51, Павловскта — 16, Ломоносов калада — 7 кӱр. Эҥ ле узун кӱр: Јаан Обуховский (вантовый) кӱр (2824 м), эҥ ле јалбак кӱрт: Чаҥкыр кӱр (Синий мост) Мойка сууда (99,5 м).\nКоштой калалар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербурга јаан городторго јетире (кӧндӱре/кӧӧлик јолдорло)\nСанкт-Петербургтыҥ (1981—2010 ј.ј., 1881 ала 2021 јылга јетире рекордту кӧргӱзӱлер) климады\nӰстӱги бажы, °C\nОрто бийиги, °C\nОрто температура, °C\nОртолой јабыс, °C\nСыраҥай јабыс, °C\nЈут-чыктыҥ кеми, мм\nСанкт-Петербургта ӧзӱмдерлӱ јажыл зона каланыҥ 40 % јерин бӱркеген (2002 јыл). 2000 јылда бир кижиге 65 м² ӧзӱмдер келишкен. Ӧзӱмдерлӱ јердиҥ текши кеми калада 31 муҥ га, ол тоодо 68 парк, 166 сад, 730 сквер, 232 бульвар, 750 јажыл ӧзӱмдерлӱ оромдор . Осиновая Роща). Кезик парктар јерлик ӧскӧн агаштардаҥ башталган, Сосновка (парк), Удельный парк. Кӧп парктар јууныҥ кийнинде јаҥынаҥ салынган: Московский парк Победы, Приморский парк Победы. Каланыҥ јаказында агаш массивтер бар, олор тӱштӱк тайга подзонадаҥ арткан: Юнтоловский заказник, Ржевский лесопарк, Охта сууны јараттай, Таллинский шоссениҥ јанында, Нева суу ла темирјолдыҥ ортозында, Москва барар јолдо.\nЕкатерининский парк (Царское Село) Пушкин калада\nЈаан ӧргӧӧ, Ораниенбаум деп дворцово-парковый ансамбль\nНеваны кечире Јаан Обуховский кӱр (вантовый)\nЈеҥӱниҥ Московский паркы\nКалада јети ар-бӱткенниҥ корулу јерлери бар: ӱч государстволык ар-бӱткен заказник («Юнтоловский заказник», «Гладышевский заказник», «Северное побережье Невской губы») ла тӧрт ар-бӱткендик кереес («Дудергофские высоты», «Комаровский берег», «Стрельнинский берег», «Сергиевка (усадьба)»). Санкт-Петербургтыҥ Генеральный планында база беш заказник ле эки ар-бӱткендик кереес јазаары бар.\nЭкологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nРоссия Федерацияныҥ экологиия ла ар-бӱткен ресурстардыҥ Министерствозы экологический рейтинг аайынча 2011 јылда Санкт-Петербург экинчи јерде. В городе действует Калада атмосфераныҥ кейиниҥ мониторингин ӧткӱрер 21 автоматический станция бар. Атмосферага јайылган кирлӱ кей 2009 јылда 625,3 муҥ тонна болгон. Бир кижиге бир јылда 135,9 кг, единицу площадиге — 434,5 т бир км²-ге. Бастыра каршулу кирдиҥ 91,9 % -тин транспорт берет. 2009 јылда бу айалга 1 % кӧптӧгӧн, стационар источниктердеҥ — 9,8 %.\nСанкт-Петербургтыҥ эл-јоны: 5 384 342 (2021) кижи. Санкт-Петербург — телекейде эҥ ле тӱндӱктей турган, јоныныҥ тоозы бир миллионноҥ кӧп кала. Онойдо ок Санкт-Петербург Россияныҥ миллионник-калаларыныҥ ортодо эҥ ле кӱнбадыштай турган калазы. Европада калалардыҥ ортодо јонныҥ тоозыла ол Москва ла Лондонныҥ кийнинеҥ ӱчинчи јерде турат, јонныҥ тоозыла тӧс эмес калалардыҥ ортодо баштапкы јерде. Инновационный сценарий аайынча 2030 јылга калада 5,9 миллион кижи болорӰлекер:Переход. Кала — Санкт-Петербургский агломерацияныҥ тӧс јери. Текши јери 1439 км², Москваныҥ јерин (2011—2012) јаанатканыныҥ кийнинде Санкт-Петербург јериниҥ кемиле бистиҥ ороондо экинчи јерде.\n149 700 ↗150 300 ↗174 800 ↗217 900 ↗220 200 ↗335 600 ↗363 900 ↗424 700 ↗442 900\n↗468 800 ↗470 200 ↗487 300 ↗532 200 ↗539 500 ↗668 000 ↗928 000 ↗1 033 600 ↗1 264 920\n↗1 418 000 ↗1 439 600 ↗1 905 600 ↗2 118 500 ↗2 314 500 ↗2 415 700 ↘2 300 000 ↘1 469 000 ↘900 000\n↘740 000 ↗830 000 ↗960 000 ↗1 093 000 ↗1 221 000 ↗1 379 000 ↗1 590 770 ↗1 688 300 ↗2 009 500\n↗2 236 515 ↗2 715 700 ↗3 191 304 ↘2 920 000 ↗2 992 000 ↘2 432 000 ↘622 000 ↘546 000 ↗927 000\n↗1 541 000 ↗1 920 000 ↗1 998 000 ↗2 218 000 ↗2 258 000 ↗2 797 000 ↗2 814 000 ↗3 321 196 ↗3 432 000\n↘3 036 000 ↗3 777 200 ↘3 296 000 ↗3 949 501 ↘3 679 000 ↗4 418 000 ↘3 915 000 ↗4 588 183 ↗4 635 200\n↗4 669 400 ↗4 711 200 ↗4 762 100 ↗4 806 400 ↗4 844 200 ↗4 882 200 ↗4 931 200 ↗4 986 900 ↗5 023 506\n↘5 002 444 ↗5 007 469 ↘4 986 405 ↘4 942 891 ↘4 881 563 ↘4 845 407 ↘4 820 213 ↘4 806 641 ↘4 783 982\n↘4 770 897 ↘4 741 923 ↘4 714 844 ↘4 661 219 ↘4 656 474 ↘4 624 083 ↘4 600 000 ↘4 580 620 ↘4 571 184\n↘4 568 047 ↗4 581 854 ↗4 879 566 ↗4 899 344 ↗4 953 219 ↗5 028 000 ↗5 131 942 ↗5 191 690 ↗5 225 690\n↗5 281 579 ↗5 351 935 ↗5 383 890 ↗5 398 064 ↘5 384 342\n2010 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжы аайынча Санкт-Петербургта 200-теҥ артык ук-калыктар (национальность ло народность) јуртайт: орустар — 3 миллион 909 муҥ кижи (бойыныҥ угын айткан бастыра улустыҥ 92,5 %), украиндер — 64 муҥ кижи (1,52 %), белорустар — 38 муҥ кижи (0,9 %), татарлар — 31 муҥ кижи (0,73 %), еврейлер — 24 муҥ кижи (0,57 %), узбектер — 20,3 муҥ кижи (0,48 %), армяндар — 20 муҥ кижи (0,47 %), азербайджандар — 17,7 муҥ кижи (0,36 %), таджиктер — 12,1 муҥ кижи (0,29 %), грузиндер — 8,3 муҥ кижи (0,2 %), молдавандар — 7,2 муҥ кижи (0,17 %), казахтар — 3,4 муҥ кижи (0,08 %), финндер— 2,6 муҥ кижи (0,06 %). Кадада 15 јаштаҥ ӧрӧ улустыҥ 31,7 %-ти бийик ле јетире божотпогон бийик ӱредӱлӱ 26,7 % — орто специал ӱредӱ, 13,8 % — орто текши ӱредӱлӱ, 2287 кижи (0,06 %) — бичик билбес. 2017 јылдыҥ кӱӱк айында ишјоктордыҥ тоозы иштӱ улуска кӧрӧ 1,6 % болгон. Орто номинал ишјал, 2017 јылдыҥ кандык айында 53 272 салкой болгон (2016 јылдыҥ кандык айына кӧрӧ 112,2 %). Прожиточный минимум 07.06.2017 јылда 10 605,7 салковой болгон.\nКудай јаҥы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСоциологиялык шиҥжӱ аайынча опросов больше половины жителей Санкт-Петербургтыҥ улузыныҥ тал ортоноҥ кӧби кудайга бӱдет ( ВЦИОМ-ныҥ јетиргениле 2002 јылда 67 %). Православныйлар кӧп сабазы (57 %) болгон, экинчи јерде мусульмандар, оноҥ протестанттар ла католиктер. Ӧскӧ кудай јаҥнаҥ буддисттер ле о.ӧ. Калада бастыра јаба 268 община конфессиялар ла религиозный биригӱлер: орус православный серикпелер (131 биригӱ), Пятидесятниктер, Христиан евангельский јаҥ (23), Россияда Евангелическо-Лютеранский серикпе (19), Евангельский христиан-баптисттер (13), старообрядческий, Римско-Католический серикпелер, Армян Апостольский серикпе, адвентисттердиҥ, иудейлердиҥ, буддийсттердиҥ, мусульмандардыҥ, бахайлардыҥ.\nНева сууныҥ оозы 18 чактыҥ бажында. Шведтердиҥ «Ингерманландия деп провинциязыныҥ генеральный картазыныҥ ӱзӱги» 1704 јылда\n1703 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 16 (27) кӱнинде Петр I каан Санкт-Петербург каланы тӧзӧгӧн. 1712—1918 јылдарда — Россия тергеениҥ тӧс калазы. Пребывание человека на территории современного Санкт-Петербургтыҥ јеринде мӧҥкӱ тош кайылала эмдиги каланыҥ јерине улус келген. Кайда да 12 муҥ јыл кайра тош ыраарда улус келген. Кӱнчыгыш славяндардыҥ ильменские словене лекривичтер керегинде VIII—IX чактаҥ ала јарлу. Олордо Подсечно-огневое земледелие, мал азыраары, аҥдаш ла балыкташ, коштой калыктарга табарып тонооры болгон. IX чакта бу јерлер Киевский Русь, Јебрен орус государствого кирген, ол Великий Новгородко кирип Водская пятина, Нева сууныҥ оҥ јарадыла Карельский јер деп адалган, сол јаны — Ижорский јер. VIII—XIII чакта мында суула јол «из варяг в греки» Скандинавиядаҥ кӱнчыгыш Европа ажыра Византияга јетире болгон. Бу ӧйдӧ Новгородский республика улай ла Швецияла јуулашкан. 1240 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 15 кӱнинде новгородский ополчениеле швед черӱниҥ ортозында Невага Ижора суу киргенинде јуу-јепселдӱ тартыжу болгон. Орус черӱни князь Александр Ярославич Невский баштаган. 1300 јылда шведтер Охты суу Невага киргенинде Ландскрона деп шибее туткан, је бир јылдаҥ новгородтыҥ дружиназы ла тургун карелдери биригип, шибеени орды јок эткен. Бу шибее болгон јерде Кеваныҥ оозында новгородский саду ӧдӧр јер рынок болгон.XV чакта Новгородский республикада Ижорский јер Великое княжество Московскоеге бириккен. Русско-шведский јууда (1610—1617) орус черӱ јеҥдиртеле (Столбовский мир 1617) Неваныҥ јанында јерлер Шведский Ингерманландияга кирген, саду ла администрациялык тӧс јери Ниен калада,, 1611 јылда Ландскрона деп шибеениҥ ордына тудулган Ниеншанц деп шибееде болгон.\nФ.-В. Перро. Смольный монастырь.\nАничков кӱр ле Белосельский ӧргӧӧ, 1851–1860 јј., И. Шарлеманныҥ јуругы аайынча литография\nКазанский собор (Санкт-Петербург) XIX чакта\nАлександринский театр ла Екатерина II каанга кереес, 1900јј.\nБиржаныҥ туразы (Санкт-Петербург) Васильевский ортолыктыҥ стрелказында, 1908 јылдыҥ фотојуругы\nСанкт-Петербург — Россия Федерацияныҥ јаан учурлу экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Каланыҥ\nВаловый региональный продукты (ВРП) 2015 јылда Росстаттыҥ статистиказы аайынча 3,024 трлн салкой болгон (2013 јылда — 2,491 трлн салковой). Экономиканыҥ тӧс бӱдӱмдери (ВРП 2014 јылда):\nоптовый ла розничный саду, кӧӧлик транспортты јазаары, мотоциклдерди, бытовой эдимдерди (21,5 %);\nобрабатывающий производство (19,9 %);\nнедвижимый имущество, аренда ла услугалар јетирери (19,3 %);\nтранспорт ло связь (11,8 %);\nэмчилик ле социал услугалар (6 %).\nРоссияда каланыҥ регионал финансовый рынкогы кемиле экинчи јерде турат. Мында Санкт-Петербургский валютный биржа, товарный биржа «Санкт-Петербург», Фондовый биржа Санкт-Петербург, Санкт-Петербургский международный товарно-сырьевой биржа иштейт. Калада 31 банк (јаан дегендери: ВТБ, «Россия (банк)», «Санкт-Петербург (банк)», «Таврический (банк)», Балтинвестбанк) ла ӧскӧ региондордыҥ банктарыныҥ 100-теҥ артык представительстволоры\nMercer бичигениле , 2017 јылда Санкт-Петербург калаларда јӱрӱмниҥ чыҥдыйыныҥ телекейлик рейтингинде 231 јердиҥ ортозында 176-чы јерде.\nСанкт-Петербургтыҥ экономиказына 2012—2017 јј. 2,8 триллиона салковой кирген.\nПромышленность[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПромышленностьтыҥ тӧзӧгӧзи болуп 700-теҥ артык јаан ла орто предприятиелер, онойдо ок 20 муҥ кичӱ предприятиелер иштейт. 2016 јылда аткарылган продукцияныҥ кеми 2340,5 миллиард салкой болгон, алдында јылга кӧрӧ 6,9 % кӧп. Аткарылган продукцияныҥ 30 %-ти транспортко, машиналар ла башка-башка бӱдӱмду оборудованиеге келижет, 15,7 % — курсак-тамак, суузындар, таҥкы, 5,7 % — металлургияныҥ эдимдери ле темирдеҥ эдилген продукция.\nПромышленностьтыҥ тӧзи: уур индустрия. Калада судостроительный предприятиелер база иштейт: «Адмиралтейские верфи» (Россия Федерацияныҥ Военно-Морской Флодыныҥ керептери , танкерлер, суу алдыныҥ кемелери), «Средне-Невский судостроительный завод» (катерлер, ВМФ-ныҥ тральщиктери), «Балтийский завод» (Морфлотко керептер, ледоколдор), «Тӱндӱк верфь» (суда ВМФ ла Морфлотко керептер). Машиностроениениҥ предприятиелери: «Компрессор (предприятие, Санкт-Петербург)» (компрессорный оборудование, нефтегазовый оборудование), «Ленинградский металлический завод» (паровой, газовый ла гидравлический турбиналар), «Электросила (завод)» (электромашиналар, генераторлор), завод «Электропульт», «Севкабель» (силовой кабельдер, медный прокаттар), «Кировский завод» (тракторлор, металлопродукцилар, сельскохозяйственный техника), «Арсенал (завод, Санкт-Петербург)» (космический спутниктер, артиллерийский установкалар, компрессорный станциялар), «Ижорский завод» (прокатный оборудование, специальный оборудование, атомный реакторлор), «Ленинец» (авиация ла јуу-јепселдиҥ оборудованиези, радиоэлектронный оборудование), «Светлана (компания)» (рентгеновский трубкалар, радиоэлектронный аппаратура, комплектующийлер), ЛОМО (оптический приборлор) ло о.ӧ. Транспортный машиностроение ӧзӱм алынган: «Вагонмаш» (пассажирский вагондор темирјолго ло метрополитенниҥ электровагондоры), Ford, Toyota, General Motors ло MAN компаниялар автомобильный заводтор, Россияда садылып турган кӧӧликтердиҥ 9 айга 2016 јылда 25 %-ти чыгарылган. Јуу-јепсел чыгырар предприятиелер каланыҥ промышленный производствозында јаан объёмду. Калада кара ла ӧҥдӱ металлургия («Северсталь» компанияныҥ Ижорский трубный заводы) ла («Красный выборжец»), химический («ВМП-Нева»), јеҥил, полиграфический промышленность ӧзӱм алынган. Аш-курсак промышленностьтыҥ јаан предприятиелери: «Балтика (пивоваренный компания)» деп завод, алкоголь јок суузындар, минерал суулар, Heineken компанияныҥ пивзаводы, Степан Разинниҥ Пивоваренный заводы, Московский аймактыҥ хлебозаводы Fazer компанаяныҥ болот (хлебобулочный, мучнистый кондитерский эдимдер), Крупскаяныҥ фабриказы (конфет ле шоколад), эткомбинат «Парнас-М» (колбасный эдимдер, эттӱ консервалар ла полуфабрикаттар), «Кировтыҥ теермени» (крупа, кулур), сӱт комбинат «Петмол» (Danone), минерал сууныҥ заводы «Полюстрово», эткомбинаттар, кондитерский эдимдердиҥ предприятиези, балык продукция ла о.ӧ..\nПромышленный предприятиелерде ишмекчилердиҥ тоозы статистика аайынча 2018 јылда 346,9 муҥ кижи (99,8 % 2017 јылда), промышленностьто ишчилердиҥ ортоайлык ишјалы — 65,4 муҥ салковой (109,7 % 2017 јылда).\nАдмиралтейский верфьтердиҥ тӱндӱк ӧткӱӱли\nМойка сууда туристтерге катер\nТуризм[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТуристический бизнес каланыҥ экономиказында јаан учурлу, Россия ла гран ары јаныныҥ айылчыларын уткууры, оныла колбулу сфера обслуживанияныҥ ӧзӱми база. Кала тӱӱкилик-культурный энчизиле бай, бу айалга туризмди калада экономиканыҥ тӧс отрасль эдер арга берет. Европаныҥ эҥ-ле кӧп туристтер јӱрер калаларыныҥ ортодо Санкт-Петербург 2012 јылдыҥ турулталарыла 10 јерде (2010 јылда — 7-чи јер) болгон.\n2018 јылда Санкт-Петербургка 8,5 миллионго шыку турист келген (2017 јылда — 7,5 миллион), олордоҥ российский туристткр — 5,5 миллион кижи, иностранный — 4,9 миллион кижи. 2016 јылда туристов 6,9 миллион (Тӱндӱк-кӱнбадыш федерал округтыҥ јериле ӧткӧн иностранный граждандардыҥ тоозы 2016 јылда 2847,2 муҥ кижи болгон кӧп сабазы Финляндия, Германия, США, Швеция ла Францияныҥ туристтери. Калада 260-наҥ артык јаан ла кичинек гостиницалар ла мини-отельдер, 27 муҥ кыптар (ол тоодо «Гранд Отель Европа» деп гостиница, «Астория», «Коринтия Санкт-Петербург», «Прибалтийская (гостиница)», «Пулковская (гостиница)», «Санкт-Петербург (гостиница)», «Москва (гостиница)», «Россия (гостиница, Санкт-Петербург)», «Октябрьская (гостиница)», «Азимут (гостиница»), пансиондор. Васильевский ортолыкта јаҥы Морской пассажирский порттыҥ терминалы ачыларда туризмге кыска ӧйгӧ јӱрер визовый режим эдилерде, кала Европаныҥ круизный туризминиҥ база бир тӧс јери боло берген. 2016 јылда тӱндӱк столицага 457 муҥ круизный турист келип јӱрген (209 судозаход).\n2016 јылдыҥ јаҥар айында Санкт-Петербург туриндустрия аайынча World’s Leading Cultural City Destination деп номинацияла World Travel Awards деп сый алган (2016), «орустап Туристическая столица мира».\nӰредӱлик ле билим[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2012 јылдыҥ дошкольный образованиезинде 1054 детсад ла ясли болгон. Олор бастырага јуук муниципалитеттиҥ балансында болгон . Калада 690 общеобразовательный учреждение, ол тоодо 609 школ, олордыҥ 135 предметерди тереҥжиде ӱредер, 72 гимназия, 45 лицей, 21 эҥирги школ, 40 коррекционный школ, 8 школ-интернат, 19 спецшкола, 58 допобразованиениҥ учреждениелери, 48 баштамы ла орто профессионал образованиениҥ учреждениелери. Олордыҥ ортодо Академия русского балета имени А. Я. Вагановой, Санкт-Петербургский музыкальный колледж имени М. П. Мусоргского, военный заведениелердеҥ Санкт-Петербургский суворовский военный училище, Нахимовское военно-морское училище, Военно-космический Петра Великого кадетский корпус, Морской кадетский корпус ла о.ӧ..\nОн эки коллегияныҥ туразы.\nСанкт-Петербургта 56 государстволык ла 45 таҥынаҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелер иштейт, ол тоодо јарлу Санкт-Петербургский государственный университет, Санкт-Петербургский государственный архитектурно-строительный университет, Санкт-Петербургский государственный медицинский университет имени академика И. П. Павлова, Петербургский государственный университет путей сообщения Императора Александра I, Санкт-Петербургский государственный морской технический университет, Санкт-Петербургский государственный университет телекоммуникаций имени проф. М. А. Бонч-Бруевича|Санкт-Петербургский государственный университет телекоммуникаций имени профессора М. А. Бонч-Бруевича, Санкт-Петербургский государственный политехнический университет, Санкт-Петербургский государственный технологический институт (технический университет), Санкт-Петербургский государственный электротехнический университет, Санкт-Петербургский государственный экономический университет, Санкт-Петербургский государственный горный институт, Санкт-Петербургский национальный исследовательский университет информационных технологий, механики и оптики, Российский государственный педагогический университет имени А. И. Герцена, Санкт-Петербургский государственный лесотехнический университет, Санкт-Петербургский государственный институт кино и телевидения ла о.ӧ. Калада городе бир канча военный бийик ӱредӱлӱ заведениелер: Военно-космическая академия имени А. Ф. Можайского, Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова, Михайловская военная артиллерийская академия, Санкт-Петербургский военно-морской институт, Военный инженерно-технический университет, Санкт-Петербургское высшее военное училище радиоэлектроники, Санкт-Петербургский институт ФСБ России ле о.ӧ..\nСанкт-Петербург — Россияда јаан научно-образовательный тӧс јерлердиҥ бирӱзи, мында ороонныҥ 10 % билим потенциалы: бу 350 билим организация,ол тоодо 70 организация РФ-ныҥ Билим Академиязыныҥ ла о.ӧ. государстволык академиялар, которых работают ондо 170 муҥ билим сотрудниктер, ол тоодо 9 муҥ билимниҥ докторлоры 26 муҥ кандидат наук. Россия Федерацияда кала билим-образовательный сферада улустыҥ тоозыла экинчи јерде. Мында Санкт-Петербургский билим тӧс јер (Санкт-Петербургский научный центр Российской академии наук), 60-наҥ артык академический институттар ла ӧскӧ билим-шиҥжӱ ӧткӱрер учреждениелер; кӧп тоолу Научно-исследовательский институттар. Каланыҥ тӱштӱк јанында Пулковская обсерватория иштейт (астрономическая обсерватория Российской Академии наук).\nЭмчилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургта кӧп саба эмчилик учреждениелер Министерство здравоохранения Российской Федерациянныҥ системазына кирип тӧрт бӧлӱкке бӧлӱнет: Комитет по здравоохранению Правительства Санкт-Петербургага башкарткан, РФ-ныҥ Минздравыныҥ федерал учреждениелериниҥ, ФМБА-ныҥ федерал учреждениелериниҥ ле Ленинградский областьтыҥ учреждениелериниҥ (каланыҥ јеринде). Санкт-Петербургтыҥ башкарузыныҥ эмчилик Комитеди государстволык јаҥныҥ эмчилик политикада бӱдӱрер органы болуп јат. РФ-ныҥ Минздравыныҥ системазына кирип турган учреждениелеринеҥ ӧскӧ калада ӧскӧ ведомстволордыҥ учреждениелери бар, онойдо ок негосударственный учреждениелер.\nКалада 106 амбулаторно-поликлинический учреждение, 33 стоматологический поликлиника, башка профильдӱ 44 диспансер, 83 стационар эмдеер учреждение, 24 больница, 57 станция скорой помощи. Олор ортодо Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова, Александровская больница (Санкт-Петербург), госпиталь для ветеранов войн, каланыҥ психиатрический больницалары: Городская психиатрическая больница № 1 имени П. П. Кащенко, Городская психиатрическая больница св. Николая Чудотворца, Клиническая инфекционная больница имени С. П. Боткина, НИИ гриппа, Российский НИИ акушерства и гинекологии им. Д. О. Отта, детская больница имени Раухфуса, Детская клиническая больница № 5 имени Н. Ф. Филатова ло о.ӧ. 2005 јылдаҥ ала национальный приоритетный проект «Здоровье» башталган, здравоохранениниҥ калада системазын јаҥыртары јанынаҥ.\n2015 јылда калада здравоохранениениҥ кеми Россияда бир канча кӧргӱзӱлерле бийик, онойдо ок ороондо эҥ ле јабыс смертность. 2012 јылдаҥ ала медицинский оборудованиениҥ модернизациязы ӧткӱрилет, јонныҥ диспансеризациязыныҥ чыҥдыйын кӧдӱрер программа иштейт, медицинский ишчилердиҥ јадар јерлериниҥ айалгазын оҥдолторы јанынаҥ программа база иштейт.\nКультура ла кеендик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербург — телекейлик учурлу культуралык тӧс јер, Россияда «Культурный столица» дежет. Калада 8464 культуралык энчиниҥ объекти (тӱӱки ле культураныҥ кереези), ол тоодо 4213 федерал учурлу объекттер, бастыра кереестердиҥ 10 %, Россия Федерацияныҥ корулу объекттери. Санкт-Петербургта бир канча јайаандыкла колбулу вузтар: Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова, Академия русского балета имени А. Я. Вагановой, Российский государственный институт сценических искусств, Санкт-Петербургский институт живописи, скульптуры и архитектуры имени Репина, Санкт-Петербургская государственная художественно-промышленная академия имени А. Л. Штиглица, Санкт-Петербургское художественное училище имени Рериха, Санкт-Петербургский государственный институт кино и телевидения. Калада 10-го јуук киностудия, олордыҥ ортодо «Ленфильм», «Леннаучфильм».\nМузейлер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургта 200-теҥ артык музейлер ле олордыҥ филиалдары иштейт, ол тоодо Государственный Эрмитаж (ӱч миллионго шыку кеендик иштер ле телекейлик культураныҥ кереестери), Государственный Русский музей (орус кеендиктиҥ эҥ ле байлык музеи), Центральный военно-морской музей, музей Академии художеств России, Государственный музей городской скульптуры, Государственный музей истории Санкт-Петербурга, музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера), «Музей-институт семьи Рерихов», дворцово-парковые музеи-заповедники[Петергоф (дворцово-парковый ансамбль), Ораниенбаум (дворцово-парковый ансамбль), Царское Село (музей-заповедник), Павловск (музей-заповедник), Арт-центр «Пушкинская, 10», музей современного искусства Эрарта, Всероссийский музей А. С. Пушкина, Государственный мемориальный музей обороны и блокады Ленинграда ла о.ӧ.; выставочный комплекс «Ленэкспо».\nТеатрлар, фестивальдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургта 70-неҥ артык театр, ол тоодо Мариинский театр, Александринский театр, Михайловский театр, Большой драматический театр имени Г. А. Товстоногова, Санкт-Петербургский академический театр комедии имени Н. П. Акимова, Малый драматический (Театр Европы), Санкт-Петербургский академический театр имени Ленсовета, «Балтийский дом», Академический драматический театр имени В. Ф. Комиссаржевской, театр клоунады «Лицедеи», Большой Санкт-Петербургский государственный цирк ле о.ӧ. 2011 јылда Санкт-Петербургта 1000-га јуук выставкалар, 120 премьера, 300-ке јуук фестиваль, олордыҥ ортодо: международный фестиваль балета «Мариинский», международный фестиваль искусств «Звёзды белых ночей», международный зимний фестиваль «Площадь Искусств», международный фестиваль балета «Dance Open», международный музыкальный фестиваль «Дворцы Санкт-Петербурга», международный фестиваль джаза «Свинг белой ночи», международный фестиваль искусств «От авангарда до наших дней»,международный кинофестиваль «Фестиваль Фестивалей», международный фестиваль байкеров в Ольгино (исторический район), международный театральный фестиваль «Балтийский дом», международный конкурс-фестиваль детско-юношеского творчества «Праздник детства».\nБиблиотекалар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургта 1100 библиотека (эҥ јаан дегени Российская национальная библиотека (Публичная), Библиотека Российской академии наук, Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина); 50-неҥ артык культурно-досуговый учреждение; 50-неҥ артык кинотеатрлар.\nКӱӱ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1981 јылдаҥ ала 1990-чы јылдардыҥ бажына јетире Ленинградта Ленинградский рок-клуб иштеген, калада рок-коллективтердиҥ легализациязы башталган. Клубтарды тӧзӧӧринде «Пикник (группа)», «Аквариум (группа)», «Зоопарк (группа)», «Мифы (группа)» деп группалар турушкан, кийнинде дезе «АукцЫон», «Кино (группа)», «Алиса (группа)», «Поп-механика», «ДДТ (группа)», «Ноль (группа)» ло о.ӧ.. Эмди калада клуб-музей Виктора Цоя, «Камчатка (котельная)», Богословское кладбищеге Цойдыҥ мӧҥкӱзине кӧп улус келет.\n2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26 кӱнинде каланыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ 310-јылдыгында Санкт-Петербург керегинде кожоҥдор кожоҥдолгон. 4335 кижи Исаакиевский тепсеҥде симфонического оркестрдиҥ ойыныла 1 частыҥ туркунына 14 кожоҥ кожоҥдогон. Бу керек Гиннесстиҥ рекордторлу бичигине кирердеҥ айабас.\nМихайловский ӧргӧӧ — Государственный Русский музейдиҥ туразы\nРоссийский јондык библиотека,\nМосковский проспектте тура (Санкт-Петербург)\nТранспорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербург — Россияныҥ тӱндӱк-кӱнбадыжында јаан деген транспортный узел, Москваныҥ кийнинеҥ ороондо экинчи јерде. Бого темирјолдор кирет, талай ла суу транспорт, кӧӧлик јолдор ло авиалиниялар. Каланы кечире: эки евразий транспортный коридор «Север — Юг» ла «Севсиб», панъевропейский транспортный коридор № 9, европейский автомобильный маршрут E 18, Скандинавияны Россияныҥ ортозыла колбойт. 2010 јылда Санкт-Петербургта тартылган кош: темирјолло 101 миллион тонна, трубопроводныйла 85 миллион тонна, талайла 9 миллион тонна, кӧӧлик јолло (таҥынаҥ предпринимательство јокко) 4 миллион тонна, ичиндеги суу јолло 1,2 миллион тонна.\nКӧӧлик јолдор[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаланы айландыра кӧӧлик магистральдарды когызадарга транзит транспортко кольцевой кӧӧлик јол тудулган (КАД). Санкт-Петербургты ӧскӧ региондорло колбойтон тӧс трассалар (Финский заливтеҥ кӱнниҥ аайыла): Приморский шоссе, Выборгский шоссе (Санкт-Петербург), Приозерское шоссе, Рябовское шоссе, Мурманское шоссе, Петрозаводское шоссе, Московское шоссе (Санкт-Петербург), скоростная автомагистраль Автомагистраль Москва — Санкт-Петербург, Пулковское шоссе — Псков (автодорога), Таллинское шоссе, Петергофское шоссе. По данным комитета по развитию транспортной инфраструктуры администрации Санкт-Петербурга по состоянию на сентябрь 2017 года 37 % внутригородских дорог находится в ненормативном состоянии; к 2020 году планируется снизить эту долю до 20 %.\nСуу транспорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаланыҥ ичинде Санкт-Петербург деп јаан порт бар, ого беш бассейн кирет (Восточный, Барочный, Пассажирский, рейд Лесного мола ла Угольный Гавань); ого коштой Василеостровский грузовой порт, Кронштадтский порт, порт Ломоносов. Бу порттор ажыра мындый кош аткарылат: нефтепродукт, металл, агаш груз, контейнерлер, кӧмӱр, руда, химический кош, металлолом. Јаан порттыҥ грузообороды 2010 јылдыҥ баштапкы јарымында 26,35 млн тонна (2009 јылга кӧрӧ 6,4 %-ке кӧп). Бу порт талайла Морской канал (Санкт-Петербург) ажыра колболгон, узуны 27 миль, керептер кирер јолы јыл айландыра ачык. Васильевский ортолыктыҥ кӱнбадыш учында морской пассажирский терминал иштейт, ого круизный лайнерлер ле паромдор келет.\nКейде транспорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПассажирлер тартар кейде транспорт Пулково аэропорт ажыра ӧдӧт, каланыҥ тӱштӱк јанында. Пассажир тартар бир ле аэропортту калалардыҥ ортодо Санкт-Петербург Европада эл-јоныныҥ тоозыла јаан калалардыҥ бирӱзи. 2018 јылда пассажиропоток 18 млн кижи болгон. 2013 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала јаҥы централизованный пассажирский терминал иштейт, ол международный рейстерди јеткилдейт. Калада государстволык авиакомпания «Россия» бар.\nТемирјол[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургский темирјол узел — ороондо московскийдиҥ кийнинеҥ экинчи јерде, тудулган ӧйиле Россияда баштапкы темирјол — темирјолдыҥ тӱӱкизинде (Царскосельский темирјол) XIX чакта мында башталган. Ол Октябрьский темирјолдыҥ бир бӧлӱги болот, бого беш јаан темирјол вокзал кирет: Балтийский вокзал (Санкт-Петербург), Витебский вокзал, Ладожский вокзал, Московский вокзал (Санкт-Петербург), Финляндский вокзал; јети радиальный ууламјы: Выборгский, Приозёрный, Волхостроевский, Киришский, Московский, Новгородский, Витебский, Варшавский, Нарвский, Ораниенбаумский; сортировочный станциялар: Санкт-Петербург-Сортировочный-Московский, Шушары (железнодорожный станция); тӧрт припортовый станциялар: Автово (железнодорожный станция), Новый Порт (станция), Ораниенбаум, Бронка. Калада ОАО «РЖД» Октябрьский темирјолдыҥ управлениези бар. Пассажирлерди тӱргени тыҥ «Сапсан» деп поездле Санкт-Петербург — Москва ортодо тартадылар, онойдо ок «Аллегро» деп тӱрген поезд Санкт-Петербург — Хельсинки деп маршрутла, электропоезд «Ласточка», 2018 јылдаҥ ала пригородло јӱрет: Сосновый Бор (кала) , Псков , Тосно, Сортавалдаҥ ала турист комплекс Рускеалага јетире.\n1955 јылдаҥ ала Петербургский метрополитен иштейт. 2019 јылдыҥ бажында Петербургский метрополитенде беш линияда 72 станция болгон, јети пересадочный узел, линиялардыҥ узуны 124,7 км.\n2001 јылда Санкт-Петербургта телекейде јаан Санкт-петербургский трамвайный сеть иштеген. Калганчы јылдарда кезем кыскарган. Калада онойдо ок Санкт-петербургский автобусный ла троллейбусный линиялар иштейт.\nСпорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСанкт-Петербургта любительский ле профессионал спорт ӧзӱм алынган. Калада 1649 спортивный зал, 118 бассейн, 18 чанаа база, 17 туйук искусственный тошту объект, 13 стадион тибуназында 1500-теҥ кӧп јерлӱ, 11 гребной база ла каналдар, 10 спорттыҥ ӧргӧӧзи, велотрек. Олордыҥ ортодо стадиондор «Газпром Арена» ла «Петровский (стадион)», Юбилейный (спортивный комплекс, Санкт-Петербург), Ледовый дворец, Зимний стадион, спортивно-концертный комплекс «Петербургский» (јаҥыртылып јат), «Сибур Арена», плавательный бассейн СКА. Университет имени Лесгафта — јаан учурлу спортивный тӧс јер.\nКалада профессионал клубтар:\nФутбол: «Зенит (футбольный клуб, Санкт-Петербург)» — один из сильнейших клубов Российский премьер-лигада тыҥ клубтардыҥ бирӱзи, Кубок УЕФА 2007/2008|2007/08, Суперкубок УЕФА 2008|2008); «Динамо (футбольный клуб, Санкт-Петербург)».\nХоккей: СКА (хоккейный клуб) — один из сильнейших клубов Континентал хоккейный лиганыҥ тыҥ (КХЛ) клубтарыныҥ бирӱзи, Кубок Гагарина КХЛ сезондо 2014/2015|2014/2015 о.ӧ..\nБаскетбол: «Зенит (баскетбольный клуб)».\nВолейбол: «Автомобилист (волейбольный клуб, Санкт-Петербург)»].\nПляжный футбол: «Кристалл (пляжный футбольный клуб)»\nМини-футбол: «Политех (мини-футбольный клуб)»\nГандбол: «Университет Лесгафта — Нева»\nХоккей на траве: «Метрострой (клуб по хоккею на траве)» (ӱй улустыҥ хоккейный клубы).\nАмерикан футбол: «Грифоны» — Чемпионат России по американскому футболу.\nАрхитектуралык[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1990 јылда Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик ортозы ла пригородто дворцово-парковый ансамбльдары Россияда ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик энчилериниҥ объекттериниҥ тоозына кийдирилген. Государствоныҥ корузында 8 муҥга шыку архитектураныҥ кереестери кирет. 2005 јылда Петербургская стратегия сохранения культурного наследия јӧптӧлгӧн. Каланыҥ Архитектуралык ансамбли оныҥ Улу бӱдӱмин кӧргӱзет, тӱс оромдор, элбек тепсеҥдер, садтар ла парктар, суулар ла кӧп тоолу каналдар, набережныйлар, мкӱрлер, узорлу оградалар, монументал ла декоратив скульптуралар. XVIII—XX чактардыҥ Архитектурный ансамбльдары: Петропавловский крепость, Александро-Невский лавра, Смольный институт, Дворцовый тепсеҥде Зимний дворец, Адмиралтейство, Невский проспект, Васильевский ортолыктыҥ стрелказында Биржаныҥ туразы, Сенатский тепсеҥ Медный всадник, Петр I каанга кереес, Зодчий Россиниҥ оромы ла Островскийдиҥ тепсеҥи (Санкт-Петербург), Искусствоныҥ тепсеҥи, Исаакиевский тепсеҥ ле XX чакта табылган Площадь Восстания.\nПетербургтыҥ тӱрген ӧзӱми кайкамчылу болгон, качан ӧскӧ калалар канча чактарга јаанаганс. Пётр I каан каланы Венеция ла Амстердам чылап тударга амадаган: таш оромдордыҥ ордына каналдар, ло каналдарла улус јеҥил керептерлӱ јӱрер. Санкт-Петербургты тудар Генеральный планныҥ авторы (1716 јылда) итальян архитектор Доменико Трезиниболгон: јаҥы тӧс каланыҥ тӱс оромдоры, јалбак «прошпекттери» аҥылу болгон. Петр I каан бойы Невский проспект, Адмиралтейство, Петропавловский крепость тудулар јерлерди кӧстӧгӧн, кату градостроительный дисциплина тургускан. Бастыра тураларды таштаҥ тудар деп Јасак чыгарган (бу ла ӧйдӧ ороондо ӧскӧ калаларда тураларды таштаҥ тударга јаратпаган). Ол ӧйлӧрдӧ Петровский барокко деп стиль јайылган, бу стильле иштеген архитекторлор итальянецтер Д. Трезини, Дж. М. Фонтана, Н. Микетти, француз Жан-Батист Леблон, немцтер А. Шлютер, Г. Маттарнови, орус М. Земцов. Бу стильле туткан бир канча тура арткан: Петропавловский шибее ле Петропавловский собор, Петр I каанныҥ Јайгы ӧргӧӧзи, Кунсткамера, Он эки коллегияныҥ туразы, Меншиковтыҥ ӧргӧӧзи. XVIII чактыҥ ортозында Елизаветаныҥ бароккозы деп стиль кӧптӧгӧн: Ф. Б. Растрелли (Зимний дворец, Смольный монастырь, Јаан Петергофский ӧргӧӧ Петергофто, Јаан Екатерининский ӧргӧӧ Царский Селодо), Чевакинский Савва Иванович (Никольский морской собор).\nТӧс штабтыҥ туразы\nВасильевский ортолыктыҥ стрелказы\nЈес атту кижи\n↑ 1,0 1,1 является муниципальным образованием, тип: внутригородская территория города федерального значения Санкт-Петербург (ГФЗ СПб). В составе ГФЗ СПб не является отдельным населённым пунктом с 2006 года\n↑ 3,0 3,1 Указом Президиума Верховного Совета РСФСР от 6 сентября 1991 года № 1643-I городу Ленинграду возвращено его историческое название — Санкт-Петербург. На конституционном уровне это изменение закреплено 21 апреля 1992 года (закон вступил в силу 16 мая 1992 года, с момента опубликования)\n↑ 4,0 4,1 4,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2021.\n↑ Солодилов В. В. Транспортно-коммуникационная основа согласованного развития Москвы и Санкт-Петербурга (ја. эм.) (PDF) (недоступная ссылка). Развитие городских агломераций в зоне транспортного коридора Москва — Санкт-Петербург. Фонд «Центр стратегический разработок „Северо-запад“» (2005). Дата обращения: чаган айдыҥ 11 кӱни, 2009. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2011 јыл.Ӱлекер:Обновить данные\n↑ 6,0 6,1 Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации (ја. эм.) (недоступная ссылка). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни, 2012. Архивировано куран айдыҥ 3 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Санкт-Петербург. Почтовые индексы\n↑ Закон Ленинградской области от 27 октября 1994 г. № 6-ОЗ (ја. эм.) (недоступная ссылка). lenobl.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 17 кӱни, 2010. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Западный военный округ (ја. эм.). Министерство обороны Российской Федерации. Дата обращения: чаган айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано чаган айдыҥ 8 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments (англ.). ЮНЕСКО. — Исторический центр Петербурга в списке Всемирного наследия ЮНЕСКО. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 15,8 Справочная информация. «Паспорт Санкт-Петербурга» (ја. эм.) (недоступная ссылка). Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 16,0 16,1 Развитие туристского рынка (орус.). Администрация Санкт‑Петербурга. Дата обращения: кандык айдыҥ 29 кӱни, 2021.\n↑ Санкт-Петербург: энциклопедия, 2006, с. 632.\n↑ Вишневский: Не слышал, чтобы Собчак поддерживал переименование Ленинграда (ја. эм.). Нормативная база Росбалт. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Кронштадтский футшток (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни, 2012. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Расчёт расстояний между городами (ја. эм.) (недоступная ссылка). Транспортная компания «КСВ 911». Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2009. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱни, 2009 јыл.\n↑ Климат Санкт-Петербурга (ја. эм.). // Погода и климат. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 21 кӱни, 2011.\n↑ 36,0 36,1 Под редакцией Д. А. Голубева, Н. Д. Сорокина. [1_.pdf Доклад об экологической ситуации в Санкт-Петербурге] // Официальный портал администрации СПб. — СПб: ООО «Сезам-принт», 2011. Архивировано 28 куран ай 2013 года.\n↑ Экологический рейтинг городов Российской Федерации (ја. эм.) (недоступная ссылка). официальный сайт Министерства природных ресурсов и экологии Российской Федерации. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни, 2013. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Иван Серебрицкий напомнил, что в 2002 году появился термин «экологическая паспортизация»Ӱлекер:Недоступная ссылка\n↑ 39,0 39,1 Если учитывать Стамбул, расположенный в Европе лишь частично, то Санкт-Петербург — 4-й по населению и 2-й по численности жителей город, не являющийся столицей\n↑ 42,00 42,01 42,02 42,03 42,04 42,05 42,06 42,07 42,08 42,09 42,10 42,11 42,12 42,13 42,14 42,15 42,16 42,17 42,18 42,19 42,20 42,21 42,22 42,23 42,24 42,25 42,26 42,27 42,28 42,29 42,30 42,31 42,32 42,33 42,34 42,35 42,36 42,37 42,38 42,39 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1764A\n↑ 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 43,11 43,12 43,13 43,14 43,15 43,16 43,17 43,18 43,19 43,20 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1765BA\n↑ Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1897X\n↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. Том 9. Таблица I. Населённые места. Наличное городское и сельское население (ја. эм.). Дата обращения: кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2015. Архивировано кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1939AG\n↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956 (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР (орус.). «Демоскоп Weekly» (17 кӱӱк ай 2011). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2021. Архивировано кочкор айдыҥ 24 кӱни, 2021 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (ја. эм.).\n↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и её территориальных единиц по полу (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 23 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 55,00 55,01 55,02 55,03 55,04 55,05 55,06 55,07 55,08 55,09 55,10 55,11 55,12 55,13 55,14 55,15 55,16 55,17 55,18 55,19 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года\n↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (орус.). Федеральная служба государственной статистики (2002). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2021 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 10 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2014. Архивировано кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано куран айдыҥ 2 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 6 кӱни, 2015. Архивировано куран айдыҥ 6 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (орус.) (31 јаан изӱ ай 2017). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2018. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2018 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2019.\n↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 13 кӱни, 2020.\n↑ Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство» (ја. эм.). Сайт «Всероссийская перепись населения 2002 года». Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011.\n↑ Информация о положении на рынке труда и в сфере занятости населения Санкт-Петербурга в январе-июне 2017 года (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2017.\n↑ Величина прожиточного минимума за I квартал 2017 года (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2017. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Шведская карта Ингерманландии 1704 года (ја. эм.).\n↑ Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год. Книга исследований (ја. эм.). Наследники. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 18 кӱни, 2012.\n↑ Ленинградская область: исторический очерк / В. А. Ежов. — Л.: Лениздат, 1986.\n↑ Ленинград / В. А. Витязева. — Л.: Лениздат, 1986. — С. 18—60.\n↑ 76,0 76,1 Санкт-Петербург: Основные итоги социально-экономического развития за январь-декабрь 2016 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 30 кӱни, 2017.\n↑ Федеральная служба государственной статистики. Регионы России. Социально-экономические показатели.. 2016 (ја. эм.) (PDF) (недоступная ссылка). Информационно-издательский центр «Статистика России». Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2017. Архивировано кандык айдыҥ 6 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Ӧскӧ бӱдӱм иштердиҥ регионал валовый ӱлӱзи 2014 ј. калада кажызы ла 6 %-теҥ ас\n↑ Список банков Санкт-Петербурга. Зарегистрированные в регионе (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2017.\n↑ Quality of living rankings. 2017 city rankings (англ.). Mercer. Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2017. Архивировано кандык айдыҥ 6 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Производство легковых машин в Санкт-Петербурге за 9 месяцев снизилось на 9 % (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.\n↑ 84,0 84,1 Перечень крупнейших промышленных предприятий Санкт-Петербурга (ја. эм.). Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Мир: 25 лучших туристических направлений (ја. эм.) (недоступная ссылка). TripAdvisor. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 23 кӱни, 2013. Архивировано кӱӱк айдыҥ 25 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Власти Санкт-Петербурга ожидают в 2018 году около 8,5 млн туристов (орус.). ТАСС. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018.\n↑ Развитие туристского рынка (ја. эм.). Администрация Санкт-Петербурга. Дата обращения: куран айдыҥ 30 кӱни, 2017.\n↑ Итоги социально-экономического развития Санкт-Петербурга за 2011 год (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2012. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Медицинский Петербург (ја. эм.). medline.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 25 кӱни, 2012.\n↑ Здравоохранение Санкт-Петербурга заметно прогрессировало в последние годы (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 17 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Ольга Казанская: «Для здравоохранения региона сделано многое» // Российское агентство медико-социальной информации АМИ. — 27.04.2015. (ја. эм.) (недоступная ссылка — история ).\n↑ Шоу-бизнес. Киностудии, кинокомпании (ја. эм.). Телинфо-СПб. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011.\n↑ Программа культурных мероприятий на 2011 год (ја. эм.) (недоступная ссылка). Администрация Санкт-Петербурга (21 ӱлӱрген ай 2011). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 26 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Праздник детства в Санкт-Петербурге (ја. эм.).\n↑ История Советской рок-музыки. Ленинградский рок-клуб (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011.\n↑ 30 лет Ленинградскому рок-клубу: история закончилась? (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ ЦОЙ Виктор Робертович (1962-1990) (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2011.\n↑ Хор из четырёх тысяч человек час пел у Исаакиевского собора в Петербурге (ја. эм.) (недоступная ссылка). РИА НОВОСТИ. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 29 кӱни, 2013. Архивировано кӱӱк айдыҥ 30 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Общие сведения о Санкт-Петербурге за 2010 год (ја. эм.). Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Статистический бюллетень. Транспорт Санкт-Петербурга и Ленинградской области в 2010 году (ја. эм.) (недоступная ссылка). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по г. Санкт-Петербургу и Ленинградской области. Дата обращения: кочкор айдыҥ 12 кӱни, 2012. Архивировано кочкор айдыҥ 13 кӱни, 2012 јыл.\n↑ КРТИ просит в следующем году выделить 66 млрд из городского бюджета (ја. эм.). Фонтанка.Ру. Дата обращения: сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2017.\n↑ Границы морского порта Большой порт Санкт-Петербург (ја. эм.) (недоступная ссылка). Кадис. Архивировано кочкор айдыҥ 13 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Грузооборот морских портов России за 6 месяцев 2010 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Пассажирский порт Санкт-Петербург «Морской фасад» (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 110,0 110,1 Железнодорожный транспорт (ја. эм.). Комитет по транспорту. Администрация Санкт-Петербурга: официальный сайт.\n↑ Строительство метрополитена (ја. эм.). Комитет по развитию транспортной инфраструктуры Санкт-Петербурга.\n↑ Первый матч «Зенита» на Крестовском острове посетили 11 тыс. человек (ја. эм.). Деловой Петербург (22 кандык ай 2017). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 11 кӱни, 2017.\n↑ Клубы: Динамо (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 30 кӱни, 2016. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский клуб «Кристалл» выиграл Кубок европейских чемпионов по пляжному футболу (ја. эм.). sport24 (18 јаан изӱ ай 2020).\n↑ Был город золотой… В музейном центре Санкт-Петербурга могут появиться серые небоскрёбы. (ја. эм.) (недоступная ссылка). Новые Известия (16 тулаан ай 2005). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2009 јыл.\n↑ Результаты поиска памятников архитектуры для СПб (ја. эм.) (недоступная ссылка). Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Постановление от 1 ноября 2005 года № 1681. О Петербургской стратегии сохранения культурного наследия (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный портал администрации СПб. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано јаҥар айдыҥ 28 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 122,0 122,1 А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры. — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.\n↑ Алёшина Л. С. Ленинград и окрестности. Справочник-путеводитель. — М.: Искусство, 1986. — С.V—XVI\nВКонтакте · ВКонтакте · Facebook · Telegram · Твиттер\nБашкирский · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Военный Сытинныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Краткая еврейская · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis\n1. Москва • 2. Санкт-Петербург • 3. Новосибирск • 4. Екатеринбург • 5. Алтыгы Новгород • 6. Казан • 7. Челябинск • 8. Омск • 9. Самара • 10. Ростов-на-Дону • 11. Уфа • 12. Красноярск • 13. Пермь • 14. Воронеж • 15. Волгоград\nЦитированиениҥ јастыразы Для существующих тегов <ref> группы «*» не найдено соответствующего тега <references group="*"/>\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Санкт-Петербург&oldid=33853"\nРоссияныҥ федерал учурлу калалары\nАлфавитле Россияныҥ калалары\nРоссияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери\nISBN куулгазын ссылкаларын тузаланган бÿктер\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 7 кандык ай 2022, 15:36.


Кепке базылган сӧстиҥ ийдези јаан - altaicholmon\nКепке базылган сӧстиҥ ийдези јаан\nРоссияда чаган айдыҥ 13-чи кӱни Печатьтыҥ кӱни деп темдектелет. 2019 јаҥы јылда бу кӱн амыраар кӱнге келишкен. Быјыл бу байрам бистиҥ Алтай Республикада чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде темдектелет. Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис АЛУШКИНЛЕ эрмек-куучын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры, айалгалары керегинде ӧдӧт.\n—Борис Кӱндӱлеевич, совет ӧйинде Печатьтыҥ кӱни кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде темдектелген эди…\n—Чын. Бу байрамныҥ тӱӱкизине кӧрзӧбис, совет печатьтыҥ кӱни 1917 јылдаҥ ала кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде темдектелип башталган. Бу кӱнде совет ӧйдиҥ тӧс газеди «Правда» чыккан. Јӱк 1991 јылда РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизи јаҥар айдыҥ 28-чи кӱнинде «Российский печатьтыҥ кӱни керегинде» деп Јӧбиле Печатьтыҥ кӱнин темдектеерин тӱӱкиле чын ӧйгӧ — чаган айдыҥ 13-чи кӱнине – кӧчӱрген. 1703 јылдыҥ бу кӱнинде «Ведомости» газеттиҥ баштапкы номери чыккан. Ондый газет чыгарарын Петр I каан јарлыгыла јӧптӧгӧн. Быјыл бу байрамды бис окылу 28-чи катап темдектеп јадыс.\n—Байрамда периодикалык печатный ла электронный бичик-газеттерди чыгарарында камаанду специалисттер ле болушту ӧскӧ дӧ ишчилер туружат, ол тоодо кыйалтазы јоктоҥ журналисттер. Бир ӧйдӧ тергеениҥ Журналисттер биригӱзи ижин јаргыныҥ јӧбиле токтоткон эди. Слер оны ойто орныктырып, башкарып келдигер. Тургуза ӧйдӧ биригӱде канча турчы?\n—Журналисттердиҥ биригӱзиниҥ тӱӱкизиниҥ чек бажына бурылзабыс, оныҥ турчыларыныҥ тоозы 25-30 ла кижи болгон. Ол тоодо Степан Сузанович Тюхтенев, Даниил Иванович Табаев. Эйе, ӧткӧн чактыҥ кӱч 90-чы јылдарында тергеениҥ Журналисттер биригӱзи ижин токтоткон болгон. Мен оны Москвала колбу тудуп орныктыргам ла тургуза ӧйдӧ биригӱде 280 турчы. Олордыҥ тал-ортозы эпши улус, 40 кирези профессионал журналисттер – журналистикага аҥылу ӱренген улус. Темдектезе, Иркутскта госуниверситетти божоткон, соҥында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы болуп 25 јыл иштеген Татьяна Николаевна Туденева, јарлу журналист Светлана Карамаевна Кыдыева, Алтайский госуниверситетти божоткон ло эмди «Улаганныҥ солундарыныҥ» редакторы Татьяна Олеговна Тадина, Ленинградтагы госуниверситеттиҥ журналистика факультедин божоткон Николай Федорович ле Нина Васильевна Витовцевтер ле ӧскӧлӧри де.\nКалганчы ӧйдӧ Журналисттер биригӱзине библиотеканыҥ, культураныҥ ла албаты јайаандыгыныҥ ишчилери кӱӱнзеп кирип туру. Библиотеканыҥ ишчилери, темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары ла тылдыҥ ишчилери, Алтайыстыҥ бичиичилери ле ӧскӧ дӧ јарлу улузы керегинде бичимелдер бичип, келер ӱйелерге кӧп энчи артырат. Ондый ӱч брошюраны чыгарып койдыбыс.\n—Газеттерде иштеер кӱӱндӱ улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап јат. Бистиҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти алзабыс, редакцияныҥ журналисттеринеҥ де, болушту ӧскӧ дӧ техишчилердеҥ де орус ла алтай тилдерди јакшы билип, олорло чын бичип билери, орустаҥ алтайга, алтайдаҥ оруска чике кӧчӱрери некелет. Онойдо ок бӱгӱнги ӱйе ишјалдыҥ кемине база тыҥ ајару эдет. Ого ӱзеери журналисттиҥ ижи ондый ла јеҥил иш эмес. Ороонныҥ тергеелериндеги ончо газеттердиҥ курч сурактары тӱҥей ошкош. Слер бу јанынаҥ нени сананып туругар?\n—Республикан да, аймактардыҥ да газеттериниҥ тӧзӧӧчи-учредительдери газеттерди профессионал кадрларла јеткилдеерине, олордыҥ кычыраачыларын, онойдо ок газеттерге бичийтен авторлорын кӧптӧдӧрине, ишјалы јакшы болорына ајару эдер учурлу. Јаҥыс ла олордоҥ иш, мактулу бичимелдер некеери эмес. Газеттерде чыккан мактулу да бол, чын критикалу да бол материалдарга улайын ајару эдип, критикалу болзо, тӱзедерин кичеер керек. Бу тушта газеттиҥ журналисттеринде ижиниҥ турултазын кӧрӱп, айландыра јӱрӱмде, иште једикпес-тутактарды коскорып, мактаар керектерди ајарып, эл-јонныҥ шӱӱлте-санааларын чыгара айдып, јаҥы материалдар бичиирине јилбӱ болоры јарт. Ол тушта газеттердиҥ ижи де јӱрӱмле, эл-јонло, јаҥла колбулу ӧдӱп, тиражы да кӧптӧӧр эди.\nГазетте албаты ээлемниҥ кандый бир бӧлӱги, культура эмезе ӱредӱлик керегинде материалдар ас эмезе чек чыкпай турган болзо, олордыҥ башкараачыларына газетле колбу тутурттып, бойыныҥ јетирӱлерин бердирерине ајару эдери кайда. Олордыҥ алдына кычыраачыларды кӧптӧдӧри јанынаҥ суракты база тургузар, газеттерге болужар керек. Бу сурактарга башка-башка кемдӱ депутаттар база ајару эдип, улайын иштеер, болужар учурлу деп бодойдым, јаҥыс ла талдаштарга барар ӧйдӧ эмес.\nГазеттерди политикага јууктада ӧйинеҥ ӧткӱре тартпас керек. Аймактыҥ јаҥы, јааны солынган болзо, газеттиҥ ишчилерин, анчада ла редакторлорын тургуза ла солып турганы јастыра. Ченемел ле профессионализм ӧйлӧ кожо келип јат. Јаҥдар солынганыла кожо улайын ла газеттиҥ ӧмӧлигин собурганы текши керекке тузазын јетирбес.\nЖурналисттер бойыныҥ ижинде јайым бичиириле коштой социальный каруулузын ундыбас учурлу. Кепке базылган сӧстиҥ ийдези тыҥ: ол кӧмӧ базар эмезе кӧдӱрер аргалу, блааш-тартышка да эмезе ижемјизин јылыйтарына да экелер ийделӱ…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет керегинде. Мында јаан ченемелдӱ, јаан стажту журналисттер кӧп иштеп јат. Чын, јакшы солынталар керегинде тӧзӧӧчи-учредительдерге база сананар керек. Былтыр «Алтайдыҥ Чолмоны» газет президенттиҥ гранттарыныҥ Бастырароссийский конкурсында туружып, грантты ойноп алган. Нениҥ учун дезе, ол бойыныҥ иштеп алган акча-манадыла алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары керегинде бир канча бичиктер, кажы ла јыл календарьлар кепке базып чыгарган. Удабас алтай калыктыҥ аш-курсагыныҥ байы керегинде бичик чыгарарга туру. Олордогы бичимелдерди газеттиҥ чындык кычыраачылары бичийт. Онойдо ок орус тилле «Родник» деп кожулта газет чыгып јат. Јашӧскӱримге «Јылдыстык» деп аҥылу номер ле балдарга «Башпарак» деген бӱк чыгып туру. Ондый ок бӱктерди аймактардыҥ газеттеринде база чыгарып, јаш ӱйени тӧрӧл тилине, культуразына, јаҥжыгуларына таскадар керек. Газеттиҥ 95 јылдык юбилейине учурлай, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы национальный спорт ойындардыҥ фестивалин бийик кеминде ӧткӱргени солун болгон. Бу керектериле газет грантты ойноп алган.\nГранттарды онойдо ок «Сельчанка» (Майма), «Ажуда» (Оҥдой), «Сельская новь» (Шабалин) ойноп алганы оморкодулу.\n—Россияныҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јаанына јарлу журналист Владимир Соловьев тургузылган. Ол бойыныҥ јаан интервьюзында 40 јылга чыгара «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп ат адаарын јарадары јанынаҥ тартыжу учына чыкты деген. Ороонныҥ президенти 2018 јылдыҥ јаан изӱ айында јарлыгыла ондый атты јӧптӧп салды…\n—Эйе, «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп ат јӧптӧлгӧн. Бу атла адатканы бистиҥ ветерандарга јаан учурлу. Ол тоомјы ла кӱндӱ бергениле коштой, бир канча јеҥилтелер берет: журналист ол атла кожо Иштиҥ ветераны боло берет. Је оны профессионал устыҥ эҥ бийик темдегиле – «За заслуги перед профессиональным сообществом» темдекле – кайралдаткан журналисттер ададар ээжи бар. Слердиҥ редакциядаҥ Т. Н. Туденева, Н. Б. Бельчекова, С. К. Кыдыева, П.М. Адаров, республикан эки редакция: «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» кайралдаткан. Бу байрамга шылтай бу темдекле республикада база ӱч журналист кайралдадар учурлу. Быјыл ороондо бир канча журналисттер «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп кӱндӱлӱ атла база ададар ла болор.\n—Борис Кӱндӱлеевич, Слер Текшироссиялык албаты фронттыҥ тергеелик штабыныҥ турчызы. Оныҥ јуукта ӧткӧн јуунында Слер балдарды, ӧзӱп јаткан јаш ӱйени электрон ло соцсетьтердиҥ каршулу јетирӱлеринеҥ корыыры керегинде јолду куучын айтканаар…\n—Бис калганчы ӧйдӧ бӱгӱнги соцсетьтердиҥ, электрон чыгармалардыҥ санаа-кӱӱни тыҥыгалак, јӱрӱмде јакшыны-јаманды лапту ылгаштырып болбос јаш ӱйеге каршулары кӧптӧп, јаман јаны јаар булгап-ууламјылап турганын кӧрӱп, билип турубыс. Мен сананзам, балдарга учурлап, ол јетирӱлерге удурлажар аргалу, ийделӱ јетирӱлер тӧзӧӧр керек: интернет-чыгармалар да, теле-радио до јетирӱлер, кепке базар СМИ-лер де болзын. Олор јиит ӱйеге чын ла јилбилӱ, тузалу болзын.\nБистиҥ де республикада балдарга, јашӧскӱримге учурлалган јакшы чыгармалар, јетирӱлер сӱреен ас. 1990 јылдаҥ ала балдардыҥ «Солоҥы» журналы алтай тилле чыгып туру. Је ого бичидери, тиражын кӧптӧдӧри ле таркадары јанынаҥ сурактар курч турат. Мениҥ билеримле, «Алтын-Туу» бичик чыгармада журналды, бичиктерди аймактарга јетирерге техника да јок.\nЈурттарда оогош болчомдор телекӧрӱлтедеҥ орус јетирӱлерди, чӧрчӧктӧрди кӧп кӧрӱп, тӧрӧл тилиле куучындашпай барат деген куучындарды мен база угуп јадым. Бу суракта билелердиҥ, ада-энелердиҥ камааны јаан: баланы кере-тӱжине телевизордыҥ алдына отургыспас, планшет-телефон узак туттуртпас керек. Оныҥ учун балдардыҥ тӧрӧл тилле журналдарын, теле-радио јетирӱлерин тӧзӧп ӧткӱрерине јаан ајару эдер керек. Јуук јылдарда балдардыҥ «Азатпай» деп сайты иштеп баштады. Ондо алтай чӧрчӧктӧрди ӱндендирип турганын јаҥыс ла јӧмӧӧр, мактаар керек. Балала кожо бичиктер кычырып, јарамыкту телеберилтелерди ас ӧйгӧ лӧ кӧрдирип, кӧп куучындажар, ойноор керек. Ол ло тушта бала тӧрӧл тилиле куучындажар, бичиир аргалу болор. Мени оогошто, јууныҥ ӧйинде, јаан улус «Алтай баатырларды» кычыртар болгон. Кайыҥныҥ тозын кӱйдӱрип алып, кычырарга келижетен эди. Бот, ондый билелик кычырыштар ӧткӱрер керек. Тӧрӧл тилин билбес кижи тазылы, ырызы јок кижи деп кӧп ойгорлор айткан…\nАдакыда, тергеениҥ ончо СМИ-лериниҥ журналисттерин ле ӧскӧ дӧ ишчилерин, бичик чыгарманыҥ ла типографияларыныҥ ишчилерин Печатьтыҥ кӱниле акту кӱӱнимнеҥ уткып, бек су-кадык, јаан једимдер ле билелерине амыр теҥери, ырыс кӱӱнзейдим!\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Борис Кӱндӱлеевич! Слерди журналисттердиҥ, кычыраачылардыҥ адынаҥ профессионал байрамла база уткып, мынайып ла омок-седеҥ ле эрчимдӱ јӱрзин деп кӱӱнзейдим!\nН. БЕЛЬЧЕКОВА куучындашкан


Једимдерди, кӱчтерди кожо ло ӧдӧдим - altaicholmon\nМениҥ иштеген ижим, једимдерим ле онойдо ок бу кире ӧйгӧ јетире јӱрген јӱрӱмим «Алтайдыҥ Чолмоны» газетле јуук колбуда ӧткӧн лӧ ӧдӧт.\n1975 јылда Јабаганныҥ орто ӱредӱлӱ школына алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеп келгем. Јиит болгом, ичкери јӱрӱмге јӱткӱгем. Меге ӱредӱчи болуп иштеерге јараган, класстыҥ таскадаачызы болуп, классный часта урокты «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ солундарынаҥ баштайтам. Араайынаҥ бичинип баштагам, сакыбаган јанынаҥ меге редакциядаҥ тӧрт салковой перевод келген. Тышкары 70-80 јылдар болгон. Ол ӧйдӧ ол кӧп акча болгон. Кичинектеҥ гонорар келип турарда, меге онызы база јарай берген.\nШколдо «Кӧк таман» деп кружокты ӧткӱрип, балдарды сочинение бичидип баштагам. Ӱреткен ӱренчиктерим јилбиркеп бичип туратан, је олорго гонорар-эш келбейтен. Ӧйлӧр ӧдӱп, ижим једимдӱ болуп, ӱреткен балдарымныҥ статьялары, ӱлгерлери, чӧрчӧктӧри «Башпарак» бӱкте улай ла чыгып туратан. Кружогым «Јиит корреспонденттер» деп адалган. Оноҥ 21-чи чакта, 2000 јылдарда «Јиит журналисттер» деп адалды. Ӧй солунып, ӱренчиктер чыдап, кӧрӱми кубулып, кижи бойы да эмеш јаанап, таскадып турган ӱренчиктердиҥ бичижи (санаа-шӱӱлтези) башка болуп, кижини артыктай беретен эмтир.\nМениҥ эҥ ырысту јылдарым Татьяна Николаевна Туденева баш редактор болуп иштеп турардагы ӧй деп айдарым. Ол јыл-дарда сӱрекей јилбилӱ конкурстар јарлалып туратан. Темдектезе, «Јон ортодо тоомјылу адаларга баш болзын» деген конкурста сӱреен кӧп улус турушкан эди. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра кычыраачылар республиканыҥ эҥ ле талдама, јакшынак эр киндиктӱ улузыла, олордыҥ салымыла, билезиле, јадын-јӱрӱмиле, једимдериле танышкан. «Аракы ичпес эрлерди мактап, бажырып турза, ичийтен бисти канайдатан?» деген бичимел чыкканы санаамда артып калган. Бу конкурста кӧп ӱренчиктерим турушкан. Олорды эки кижидеҥ эрмек-куучынды ӧткӱртип бичиттирерим. Јуртта кӧп улус эреендӱ артып калган: кемниҥ де карындажы бичилбеген, кемниҥ де ӧгӧӧнин ундып салгам. Бис ондо јерлер албаган да болзобыс, је балдарга сыйга бичиктерди ле меге јараш чайный сервисти, оноҥ Быйанду самараны Айару Тохтонова ла Кӱлер Тепуков экелген эди. Угар болзо, ол конкурска јаҥыс ла јаан улус туружар керек болгон. Мен дезе ол ээжини бузуп ийген эмтирим. Је кем јок, ончо келишкен.\nГазетте «Аржан сууга баратан чӱм-јаҥдар» деп конкурс јарлалганы албатыга недеҥ де баалу, керектӱ, сӱреен тузалу ла учурлу болды. Ӱредӱчилер де, јаан да улус, шыраҥкай јииттер де эмди билип, чӱм-јаҥдарысты тооп, јаҥдап јӱрет. Ӱредӱчи болуп узак јылдарга иштеп те турзаҥ, ол чӱм-јаҥдарды кезикте јакшы билбезиҥ ине.\nУлу Јеҥӱниҥ 70 јылдыгына учурлай байрамга јуртта мен јаан ишти ӧткӱргем. Бистиҥ Кан-Оозы аймакта ветерандардыҥ биригӱзиниҥ јааны Александр Айдынович Матыков «Кан-Оозы аймак Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйиниҥ јылдарында» деп бичик чыгарарыс, ого керектӱ материалдарды јуугар деп јакылта берген. Мен кружоктыҥ балдарын јууйла, олорго кемниҥ таадалары, айылдаштары, ада-энелериниҥ кӧрӱш-таныштары эмезе тӧрӧӧндӧри јууда турушкан, олорды сурулап-бедиреп угыгар деп јакылта бергем. Олор керегинде материалдарды јууп, газетке ийерис деген болзо, балдар ӧкпӧӧрип, айылда улуска амыр бербей, олорды камык фотолорын коскортып, шылай берген. Балдар база ла улустыҥ айлына барып, кӧп интервью алып, газетке ийгенис. Кезиктери ӱлгер де бичиген, орус укту кезик балдардыҥ бичигени «Родникте» чыккан. Мен бойым да статьялар бичигем.\nБу ла јылда (2015 ј.) «Акула пера» деп республикан конкурс јарлалган. Алдында јылдарда ол конкурстыҥ учурын тыҥ аайлабагам. Мен газетке чыккан материалдардыҥ ончозын конкурска ийгем. Ого турушкан балдарым баштапкы, экинчи, ӱчинчи јерлер алган. Керек дезе Гран-при келишкен. Ол конкурска, ээжизиле, 14 јаштаҥ ала туружатан болуптыр, је мениҥ кичинек балдарыма сыйлар база табыштырылган. Балдарга, мениҥ бойыма «Акула пера» конкурстаҥ, ресвоенкоматтаҥ Кӱндӱлӱ грамоталар, дипломдор табыштырылган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте чыккан статьяларды улус кычырала оморкоп, ол геройлордыҥ тӧрӧӧндӧри сӱӱнип, балдарга ла меге кӱндӱӱ-кӱрее эткендер. Кӧрӧр болзо, олордыҥ јууда турушкан адалары, таадалары керегинде кем де качан да бичибеген болуптыр. Анайдарда, тӧрӧл газедим меге де, кӧрӱш-таныштарга да, јерлештерге де, ӱренчиктериме де керектӱ ле тузалу болды. Кӧп улус, ада-энелер меге јаантайын быйанду јӱргӱлейт.\nУзак јылдардыҥ туркунына газетте иштеп турган ишчилерле де таныжып алганым недеҥ де баалу. Темдектезе, К. Пиянтиновала, Н. Бельчековала, С. Опонгошевала јуук колбуда иштегенис те, иштейдис те. «Башпарак» бӱк аайынча Ай-Тана Торбоковала, Айару Тохтоновала јуук колбуда иштегем. Ай-Тананы бу јуукта телевизордоҥ кӧрдим, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаарда, једимдерине сӱӱндим. Айару Тохтонова «Кан-Чараста» иштейт, кычыраачыларды јараш интервьюлериле, статьяларыла таныштырат.\nКӧӧркий редакторлорго, ишчилерге кандый кӱч болгонын мен эмди јаҥы оҥдодым. Не дезе, улустыҥ, ол тоодо мениҥ де, колдоҥ бичиген материалдарды, почерктерди оҥдобой, оны кепке базары кандый кӱч иш. Је мен эмди бойым компьютерге согуп ӱренип алгам.\nКижиниҥ јакшызынаҥ эбире телекей јаранар. Кажы ла јуртта бойыныҥ јайалталу, јаан једимдерге јеткен ле тем-јозок алгадый улузы бар. Олордыҥ тоозында, темдектезе, мениҥ кӧрӱш-таныжым кӧбӧк сӧӧктӱ Раиса Капшаевна Улачина керегинде јылу сӧстӧр айдар кӱӱним бар. Он јыл кайра алтын бозогоны алтап, арка-сыны јеҥилип, кару улузыныҥ, бала-барказыныҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ, кӧрӱш-таныштарыныҥ, ӱӱрелериниҥ алкыш-быйаныла Раиса Капшаевна јеҥил айак јӱрет. Бу эпшини јайаан ӧрӧкӧннӧҥ јайалталу, албатынаҥ алкышту јӱрген кижи деп айдарга јараар. Раиса Капшаевна беш баланыҥ энези, кӧп баркалардыҥ јааназы, «Быйанду эне» деген медальла кайралдаткан.\nОн јыл кайра бу эпшиниҥ 60 јажы кирерде, мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке оны уткып бичигем. Бичимелимниҥ учында мынайда бичигем: «Ол бала таппай, санааркап јӱрген келиндерди быйанду, јымжак колдорыла томдоп, сыймап, быйанын јетирет. Онойдо ок сынык-бычыкты да сыймап, ӱйе-сӧӧгин јерине кийдирип, албатыга быйанду јӱрет». Газет чыккан кийнинде удабай ла бистиҥ айылга колында «Алтайдыҥ Чолмоны» газет тудунган эр кижи келген. Мен газетте Раиса Капшаевна бистиҥ айылдажыс деп бичиген болгом. Ол эр кижиге Раисаны телефон ажыра сурулап, кайдӧӧн баратанын айдып бергенис. Кийнинде угар болзо, ол улус Шашыкманныҥ эмтир. Балдары 7 јыл јуртап, бала таап болбой турган биле. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырала, ол газетти тудунала, арчын кӧрӱп турган кижиге барган. Газетте бичигенин, ондо фотоны кӧргӱзип, бу кижинеҥ биске болуш једер бе деп сураган эмтир. Арчын кӧрӱп турган кижи газетти лаптап ајыктап кӧрӧлӧ, «эйе, слерге болужы једер» деп каруузын берген. Раиса Капшаевнаныҥ быйаны једип, ол биле эки кыс чыдадат.\nБир катап кӧрзӧм, «Алтайдыҥ Чолмонын» тудунып алган таныш эмес ӱй кижи Капшаевнаны бедиреп јӱрген. Раиса Капшаевнага ыраак Хакасиянаҥ јиит биле эки балалу болгонына сӱӱнип, кӱндӱӱ-кӱреезин јетиргенин кӧргӧм. Онойдо ок јиит билелер Оҥдойдоҥ, Кош-Агаштаҥ ла ӧскӧ дӧ јерлердеҥ келип, Раисаныҥ быйанду колынаҥ болуш алгылап, ого быйанду јӱргилейт. Раиса Капшаевна Сахалин барып, балдарына бала кӧрӱжип, болужып јӱрген. Уулыныҥ ондо нӧкӧри билези он јыл јуртап, бала таап болбой турганын куучындаган эмтир. Јиит биле бурят укту улус. Алтайдыҥ эпшизи Раисаныҥ быйаны једип, бу биле эки балазын чыдадат.\nЈазап сананып кӧрзӧ, «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисти кычырып турган улус, солундарды кычырып, бойына керектӱ, тузалу јетирӱлерди таап алат. Онойып Раиса Капшаевнала газет ажыра таныжып, бир канча биле балдарлу болуп калды. Алтай улустыҥ тоозына ол јаҥы чыккан балдар кожулды, ырысту билелер нак јуртап, ада-эне болгылап калды. Ол ырыс недеҥ де баалу эмей. Јаш балага јаҥы јӱрӱм, ӧзӱм берген, билеге ырыс-кежик сыйлаган Раиса Капшаевнага баш болзын!\nЭл-јонго, улуска су-кадыкты сыйлаары — бистиҥ ак халадын кийген медишчилеристиҥ агару кереги. Ајару ла килемји деген сӧстӧр олорго јаан, тереҥ учурлу. Бир катап бистиҥ школго балдардыҥ тижин эмдеп, городтоҥ врач-стоматолог Галина Бухтубаевна Борсукова келген. Ол РФ-тыҥ су-кадыкты корыырыныҥ отличниги, АР-дыҥ нерелӱ врачы, једимдӱ, тузалу ижи учун кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан тоомјылу эмчи. Балдарыныҥ тижин эмдедип, аймактыҥ јурттарынаҥ кӧп улус келген. Ончозы алкыш-быйанду јангылаган. Мен кружокто јӱрӱп турган Лена Пышпылованы «Алтайдыҥ Чолмонына» быйанду самара бичиткем. Статьяныҥ учында: «Бастыра балдардыҥ, олордыҥ ада-энелериниҥ адынаҥ Галина Бухтубаевнага алкыш-быйаныс айдадыс. Ӱстинде отурган башкараачылар «Алтайдыҥ Чолмонын» кычырып, бу быйанду, ченемелдӱ эмчини тооп, баалап, Кӱндӱлӱ грамота берген болзо, бистиҥ алкыш-быйаныс једер эди» деп эрмек болгон. Оныҥ кийнинеҥ ӱч јыл ӧткӧн. Бис статья керегинде ундып та салганыс. Галина Бухтубаевна ойто Јабаганга келип, балдардыҥ да, јаан да улустыҥ тижин эмдеген. Бис экӱ јолугала, барды-јокты куучындажып турганчабыс, ол јылу кӱлӱмзиренип, мынайда айтты: «Ол слердиҥ бичиген статьяныҥ кийнинеҥ мени Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотозыла кайралдаган». Мен каруузына: «Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ учуры кандый јаан» деп айткам.\nЭҥ ле ырысту учуралдардыҥ бирӱзи — «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» јондык организация 2018 јылда чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде мени «Россияныҥ эпшилериниҥ биригӱзи» деген бастырароссиялык медальла кайралдаганы. Окылу кычыртула келгендердиҥ тоозында кӧп эпшилер болгон. Кӧп јылдардыҥ туркунына мен ӱй улустыҥ јӱрӱми ле једимдери, тоомјылу билелер керегинде статьялар бичигем. Јабаганда кару газедин јилбиркеп кычыратан јаан улус бар. Темдектезе, «Мен газедим бичитпегенче, калаш јибезим» – деп, Эртеш эјебистиҥ эш-барааны айдатан. Јаанак јажы јаандай да берген болзо, «Алтайдыҥ Чолмонын» јаантайын бичидет, ондо бичилген солундарла јаантайын јилбиркейт. Бу кӧдӱриҥилӱ јаан байрамда јаан јашту эпшилер медальдарла кайралдаткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» кару газедисти кичееп, јарандырып, кӧп јылдардыҥ туркунына баш редактор болуп иштеген (эмди республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» бичик басманыҥ јааны) Т. Ту-деневага, К. Пиянтиновага, Н. Бельчековага, С. Опонгошевага, С. Кыдыевага, эмдиги редактор С. Трияновага, оныҥ ордынчызы К. Яшевке, онойдо ок А. Адаровко, Е. Бутушевке ле А. Сулуковко, онойдо ок корректорлорго, верстканыҥ ишчилерине кычыраачылардыҥ адынаҥ быйанымды айдадым. Иштеген ижигер једимдӱ болзын, айыл-јуртыгарда амыр-энчӱ турзын, Алтайыстаҥ курчулу, албатынаҥ алкышту јӱрӱгер.\nБыјыл газедистиҥ 100 јылдыгын темдектейдис. База 100 јылдаҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» 200 јылдыгын база бийик кеминде темдектезин. Газедис јылдаҥ јылга, ӱйедеҥ ӱйеге јылыйбай, јаранып барзын. Мен канча кире су-кадык јӱрерим, сӱӱген «Алтайдыҥ Чолмоны» газедимле јуук колбуда јӱрерим.\nТоогонымла, Г. КЕСТЕЛЕВА,\nРФ-тыҥ иштиҥ ветераны, Јабаган јурт


Јеҥӱниҥ музейинеҥ — башчыга быйан - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адына 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Тӧс музейиниҥ (Јеҥӱниҥ музейи) директорынаҥ «Территория Победы» деген федерал ӱлекерди эрчимдӱ јӧмӧп турганы учун быйан сӧстӧрлӱ самара келген.\nСамарада темдектелгениле, Алтай Республика бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ишти эҥ озо баштагандардыҥ тоозында деп, эл музейдиҥ сайтында айдылат.\nЈеҥӱниҥ музейиниҥ директоры Александр Школьниктиҥ јетирӱзинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ башкартузына ла ӧмӧлигине «ӧмӧ-јӧмӧ ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱреринде эрчимдӱ ижи учун» база аҥылу быйан сӧстӧр айдылган.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей 2017 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинеҥ ала музейдиҥ филиалы болуп јат. Тургузылган јӧптӧжӱ аайынча республикан музей 2017 јылдыҥ јаҥар айында Сталинградтагы јуу-согуштыҥ 75 јылдыгына ла Тӧрӧлиниҥ коручылыныҥ кӱнине учурлай Эземниҥ вахтазын ӧткӱрген болгон.\n2018 јылда культураныҥ учреждениези Советский Союзтыҥ Геройы Зоя Космодемьянскаяныҥ эземине учурлалган флэшмобто турушкан. Музейдиҥ ишчилери Зояныҥ портредиле фотојурукка тӱжӱп, фотојурукты соцсетьтерге салган. Мынайып кыс-геройдыҥ ады-јолы албаты, анчада ла јаш ӱйе ортодо јарлу болорына камаанын јетирген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 73-чи јылдыгына учурлай 2018 јылда «Салют, Победа! Ол ыраак ла јуук Јеҥӱниҥ кӱни!» деп адалган Эземниҥ вахтазы ачылып турарда, музейде «Фашизмле тартыжарында бис бирлик болгоныс» деп адалган мультимедийный кӧрӱ тургузылган. 2018 јылдыҥ туркунына А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей Јеҥӱниҥ музейиниҥ кӧмзӧзинеҥ алылган тӧрӧлчи ууламјылу ӧскӧ дӧ мультимедийный кӧрӱлер ӧткӱрген болгон.\n2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында республикан музей Кызыл Черӱниҥ 1941 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн парадыныҥ 77-чи јылдыгына учурлалган «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јаан учурлу кӱндери ле јарлу геройлоры» деген акцияда турушкан. Музейдиҥ сайты ажыра Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, парадтыҥ туружаачызы Михаил Побегаев керегинде айдылган.\nРеспубликан музей Ада-Тӧрӧл учун Улу јуула колбулу не-немелерди 1942 јылдаҥ ала јууп, шиҥдеп, јарлап баштаган. Мында јаҥыс ла јуучылдардыҥ документтери, таҥынаҥ кийим-тудумы, мылтык-јепсел ле ӧскӧзи де јуулган эмес, је анайда ок јуу-чактыҥ тӱӱкизиле колбулу јетирӱлер ле документтер јарлалат. Тӧрӧлин коручылдарга учурлай музейде башка-башка туштажулар ӧткӱрери јаҥжыгып калган. Оныҥ сайтында «Территории Победы» деген ӱлекерлер јарлалат, Јеҥӱниҥ музейине таҥынаҥ бӧлӱк учурлалган.


22.12.2020 - altaicholmon\nКан-Оозы аймак: једимдери кеминде јыл болды\n2020 јылдыҥ калганчы айыныҥ калганчы кӱндери туру. Чычкан јыл тӱгенери јууктап, Уй јыл эжигиске једип келди. Ӧдӱп јаткан јылды тергеебистиҥ Кан-Оозы аймагы кандый једимдерле тӱгезип јатканын ајарып ийектер. Бӱгӱнги кӱнде аймакты аймактыҥ јааныныҥ ижин удурумга бӱдӱрип турган Алексей Чакыров башкарат.\nЈаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде ЗАГС-тыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы. Баланыҥ ады-јолы адалып, кере бичикти ада-энези колына алган кӱннеҥ ала ол орооныныҥ гражданини деп чотолот. Айдарда, кажы ла кижини јӱрӱмниҥ јолы ЗАГС-ка экелет.\nЈаҥыјылдык байрамдарда су-кадыкты талдагар\nЭжигиске эл-јонныҥ эҥ ле сӱӱген байрамдары јууктап келди. Јаҥыјылдык байрамдар ла Рождество бойыла кожо сӱӱнчи, байрамдык кӱӱн-тап, куулгазын экелет.\nЈаҥар айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Герман Чепкинниҥ башкарганыла Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн.\nКоронавирус, экономика, ширтӱлер ле билелик ырыстыҥ јажыды\n2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде Россияныҥ президенти Владимир ПУТИН јылдыҥ сайынгы пресс-конференциязын ӧткӱрди. Пандемияла колбулу айалгалардаҥ улам јаан керек-јарак јаҥы бӱдӱмле ӧткӧн — видеоконференцколбу ажыра ла бӧлӱктей чике колбула.\nЈонјӱрӱмдик объекттердиҥ ижин шиҥдеп кӧргӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кош-Агаш аймакла ишмекчи јол-јорыкла бололо, Јаҥы Белтир, Тӧбӧлӧр, Кӧкӧрӱ, Чаган-Узун јурттардагы јонјӱрӱмдик учурлу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.\nБашчыныҥ уткуулы — быйанду энелерге\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тоолу кӱндер кайра Кош-Агаш аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп балдарлу энелерди кереес темдектерле кайралдаган. Ол онойдо ок нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча аймактыҥ тӧс јуртында тудулган объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.


Оп (суу) — Википедия\nслияние рек: Бий и Кадын\nОп сууныҥ оозы\nАлтай кырай, Новосибир область, Томтура область, Ханты-Мансийский автоном округ, Ямало-Ненец автономный округ\nещё не имеет [[Ӱлекер:ПозКарта Россия Уральский ФО\n13010200312115200000019, 14010100112115300000010 ла 13010500112115200000019\nОп (орустап Обь) — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ суузы, телекейдиҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи.\n2 Оп сууны ӧскӧ калыктар тилинде\n4 Физико-географиялык темдектери\n4.2 Сууныҥ толгоны ла режимы\n4.3 Кош суулары\n4.4 Керептер јӱрери\n5 Оп сууда калалар\n6 Суу реестрдиҥ чотогоныла\nСууныҥ ады кайдаҥ келген чике јарты јок. Бир бодоштыруда (версия) коми тилде — «кар», «кӱрт», «кардыҥ јаны».\nВольфганг Штейниц ле Андре Дульзонныҥ айдышканыла: сууныҥ ады коми-зырян тилде обва деп сӧс — «кардыҥ суузы» орустап «снежная вода», орустар Оптыҥ адын алтыгы агынында коми-јолбаштаачылардаҥ уккан.\nБаза бир бодоштыруда сууныҥ ады — скиф-сармат- иран тилдеҥ келген: *ап — «суу», орустап «вода». Мындый атты јаан сууга чӧлдиҥ иран тилдӱ, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱгинде јаткан калыктар эрте-кӱлер ӧйдӧ лӧ орто чактарда берген болор.\nОп сууны ӧскӧ калыктар тилинде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nненец:Саля ям (мысовая река)\nхантый: Ас (большая река)\nселькуп: Ӄолд, Ӄо́лтэ, Квай (главная река)\nалтай: Ах умар (северная река)\nтатар: Үмәр, Омар, Умор\nЭмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱчилери 60 муҥ јыл кайра Кӱнбадыш Сибирде тоштолгон оледенение ӧй божогон деп айдыжат. Оп суу Тӱндӱк соок теҥиске ууланып јайым агарга не де буудактабаган, орой палеолитте де Оп сууныҥ рельефы эмдиги ӧйдӧгизине тӱҥей болгон. Орус аҥчылар ла којойымдар коми-зырян јол-баштаачыларла кожо Уралдыҥ кырларын ажып, баштапкы катап Оп сууны кӧргӧндӧр. Ермак Сибирге келгенинеҥ озо Опты айландыра јерлер Обдорский деп адалатан.\n1187 јылда Оптыҥ алты јаны Улу Новгородтыҥ јери болгон, кийнинде ол уйадай берерде, Москваныҥ князьтарыныҥ боло берген, олор 1502 јылдаҥ ала олор бойыныҥ јамызына (орустап титул) «Обдорский ле Югорский» князьтар деп сӧстӧр кожуп баштаган.\n1844 јылда Опты тӧмӧн пароходтор јӱрӱп баштаган; первый пароход эксплуатировался коммерции советником Н. Ф. Мясников деп коммерцияныҥ советнигиниҥ пароходы баштапкы болгон. 1895 јылда тоодо 120 пароход болгон, Опло, оныҥ кош сууларыла јӱзип туратан; кӧп сабазы таҥынаҥ улустыҥ болгон.\n1923 јылдаҥ ала улусты ла кошты Оп суула Кӱнбадыш Сибир суу-пароходство(орустап Западно-Сибирское речное пароходство), ло Оп-Эрчиш суу-пароходство(орустап Обь-Иртышское речное пароходство).\nОп суу телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи, Кӱнбадыш Сибирде агып јат. Оптыҥ узуны — 3650 км (Эрчиштиҥ бажынаҥ ала — 5410 км), сууныҥ бассейны — 2 990 000 км².. Салехардтыҥ јанында Оптыҥ оозынаҥ 287 км киреде суузыныҥ кеми — 12 492 м³/с, јылдык аккан сууныҥ кемине теҥ 394 км³. Туулу Алтайдаҥ, Бий ле Кадынныҥ бириккенинеҥ башталат. Оозында орустап Обская губа бар, Карский талайга кирет. Высота истока — 160 м над уровнем моря. Высота устья — 0,8 м над уровнем моря. Уклон реки — 0,04 м/км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бажы — 160 м, оозы 0,8 м бийик. Сууныҥ келтеҥи 0,04 м/км.\nБасейны[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОп сууныҥ бажында суу кӧпчигени, 2004 јыл, кандык ай\nОп суу толгоны, агыны, суу-режимыла 3 бӧлӱктӱ: ӱсти јаны (Том сууныҥ оозына јетире), орто јаны (Эрчишле бириккенине јетире), алты јаны (Обской губага јетире). Бу ла ӧйдӧ, Новосибирскте водохранилище тудулган кийнинде, Оптыҥ ӱсти јаны база бӧлинет: Бий ле Кадын бириккенинеҥ Барнаулга јетире, мында Новосибирский гидроузел суу-режимге салтарын јетирбейт, Барнаулдаҥ Камнь-на-Обиге јетире, мында гидроузлдиҥ салтары билдирлӱ, Новосибирский гидроузел бойы ла Новосибирский ГЭС-теҥ ала Том сууныҥ оозына јетире, мында сууныҥ агынын Новосибирский гидроузел кемјийт. Агынныҥ орто тӱргени: јаскыда 5-5,6 км/ч, меженьле 2,7-3,0 км/ч. Сууныҥ эбирилчиктеринде, кызыктарда агыны тӱргендейт (орустап прижимные течения), Сууныҥ айрылчыкту јерлеринде агын арайлай берет, анчада ла суу кирӱде.\nОп суу (орустап Обь) Кадын ла Бий суулар бириккенинеҥ ала адалат, Бийск каланаҥ ала. Алтай кырайдыҥ јериле Барнаул кала ажыра агат, оноҥ, бир канча јерде Алтай кырайды ла Новосибир областьты бӧлийт. 300 км кире агын — Новосибир область кечире барат, ол тоодо Новосибирск кала. Тӱндӱктей, Том суу кожулган кийнинде (Томский область), агыны тӱндӱк-кӱнбадыш јаар солунат, Томский областьтыҥ кайда да 900 км кире јеринде ого јаан кош суулар кирет — Томь, Чулым, Кеть, Чаю, Парабель ле Васюган. Ханты-Мансий автоном округта Оп суу Нижневартовсктыҥ јаныла агып, кӱнбадыш јаар эбирет, Сургутты тӱштӱк јанынаҥ эбирет, Нефтеюганскты тӱндӱктей эбирет. Ханты-Мансийсктиҥ кийнинеҥ Оп суу эҥ јаан кош суузы — Эрчишле биригип, тӱндӱк јаар ууланат. Оноҥ ары ол 660 км кире јерди Ханты-Мансий автоном округ — Югра ажыра ла Ямало-Ненец автоном округ ажыра Салехардка ла Лабытнангиге јетире агат. Перегрёбное деп јуртка јетире Оп суу бир ле коолло агат, оноҥ, айрыланала, Јаан Оп ло Кичӱ Оп боло берет, (эки јеҥ). Байа эки јеҥ (орустап рукава) ойто 460 км кире барала, Салехардтаҥ 20 км тӱштӱктей, Сибирские Увалыны ӧдӧлӧ, бириге берет. Мында сууныҥ коолы 20 км ала 6-8 км јетире чичкере берет, 2 катапка тереҥжийт — 10-15 метрге јетире. Салехардтыҥ кийнинеҥ Оп кенейте кӱнчыгыш јаар эбирет. Оптыҥ бойыныҥ учы является Салемал деп мыстаҥ ала чийӱ до Оптыҥ тӧстӧк јарадына јетире, бу чийӱнеҥ тӧмӧн дельталар башталат. Бу точкадаҥ ала суу Карский талайдыҥ Обской губазына киреле, телкем јайылат. Оп сӱреен јаан дельталу боло берет, текши јери 4,5 тыс. км². Оптыҥ дельтазы широтный ӱзӱкте јадып, Јаан Јары деп ортолыктаҥ башталат (Салемал деп јурттыҥ алты јанында), ондо, суу эки јалбак јеҥге бӧлинет — Надымский Оп ло Хаманельский Оп (Ганейзер 1975), 69°11′ ла 71°40′ в. д. ортозында\nСууныҥ толгоны ла режимы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОптыҥ јайылганы. 2002 јылдыҥ кичӱ изӱ айы\nЭнесай ла Оп (оҥ јанында) Карский талайга кирет\nОп сууны кӧп саба кар кайылып толтырат, Туулу Алтайда: кар кайылып толтырганы — 40 %, тош 22 %, јаҥмыр 19 % ла јер алдыныҥ суулары 15 %; тайга јерде кайылган кардыҥ кеми — 55 %, јаҥмырдыҥ — 25 %, грунттыҥ — 20 %. Јаскы-јайгы кирӱ суу јылдык сууныҥ кӧп сабазын берет. Суу ӱстӱги агынында кандык айдыҥ бажынаҥ, кезикте ортозынаҥ ала кирӱ болот, алтыгы агынында кандык айдыҥ учында, эмезе кӱӱк айдыҥ бажында кирӱ болот. Тош тӱжӱп баштаза ла суу кӧдӱрилет; тош тӱжӱп, кажылза, суутӱрген кӧдӱрилип, јабызап турат. Оныҥ учун кезик кош сууларга тескери агын келет. Ӱстӱги агынында јаан изӱ айда суу јабызайт, јайгы межень кубулчак, сыгын — ӱлӱрген айларда јаҥмырдаҥ суу база кӧпчийт. Орто ло алтыгы агынында суу јаҥмыр ла тош кайылыштаҥ камаанду болуп, тош турганча ла кӧдӱрилип, ойто јабызап турат. Јыл туркунына суу 180 кӧннеҥ ала 220 кӱнге јетире тош алдында болот, кыштыҥ соокторынаҥ камаанду.\nКош суулары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаан деген кош суузы Эрчиш. Оныҥ узуны Кыдат ла Калка-Монголдыҥ кыйузынаҥ ала Опко сол јанынаҥ киргенине јетире 4248 км — Эрчиш Оптоҥ 598 км узун.\nӦскӧ кош суулары:\nсол — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Большой Юган, Северная Сосьва, Щучья, Сыня;\nоҥ — Чемровка, Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Чулым, Кеть, Тым, Киевский Ёган, Вах, Ватинский Ёган, Тромъёган, Пим, Лямин, Казым, Полуй.\nКерептер јӱрери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОп сууныҥ бастыра узуныла керептер јӱрер аргалу. Оп ло оныҥ кош сууларында кереп јӱрер бӧлӱктер бар:\nНовосибир водохранилище. Бердск мыстаҥ кӧрзӧ\nБарнаульский — Бий ле Кадын бириккенинеҥ ала Камень-на-Обиге јетире, включая устьевые участки Бий сууныҥ бажы кожулат, Кадын, Чарыш ла Алтын кӧл. Сууныҥ тереҥи — 110—140 см;\nНовосибирский водохранилище — Камень-на-Обинеҥ ала до Новосибир шлюзтыҥ аванпортына јетире;\nНовосибирский — новосибир шлюзтыҥ аванпортынаҥ ала, шлюз бойы кожо, Том сууныҥ бажына чыгара. Сууныҥ тереҥи — 210—240 см;\nТомский — Том сууныҥ оозынаҥ ала Парабель деп айрылчык сууга јетие, Томныҥ оозынаҥ Кемерового јетире. Оп суу ла Томныҥ тереҥи Том-Турага јетире — 210—240 см;\nКолпашевский — Парабель деп айрылчык суунаҥ (Томский областьтыҥ) ала и Кеть сууула 274 километр. Сууныҥ тереҥи — 240—270 см;\nОбь-Иртышский — Эрчиш суула Омсктаҥ Эрчиштиҥ оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 140—180 см;\nСургутский — Томский областьтыҥ кыйузынаҥ Эрчиштиҥ оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 240—270 см;\nХанты-Мансийский Эрчиштиҥ оозынаҥ Казымныҥ оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 270—300 см;\nСалехардский — Казымныҥ оозынаҥ Обской губага јетире. Оптыҥ тереҥи — 270—300 см.\nБалыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОзодоҥ бери Оптоҥ балык тудары јаҥжыккан болгон. Онойдо, XIX чактыҥ учында балыкчылардыҥ шӱӱнине окунь, ёрш, бычок, подкаменщик, чортон, налим, муксун, пелядь (сырок), щокур, пыжьян, нельма, хариус, кумжа, таймень, карась, пескарь, плотва, чебак, елец, гольян, голец, щипок, осётр, стерлядь, минога ла о.ӧ. балыктар.\nЭмдиги ӧйдӧ Оптыҥ суузында ла Обской губада 50 бӱдӱм балык јӱрет, тал ортозы промышленный ӧскӱриште. Баалу дегени: осётр, стерлядь, нельма, муксун, чир, сосьвинская сельдь (тугун]), сиг, пелядь. Кӧп саба промысловый балык частиковый укту — судак, щука, язь, налим, лещ, елец, плотва, карась, окунь.\nОп сууда калалар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОп сууныҥ јанында ла оныҥ кош сууларын јараттай Кӱнбадыш Сибирдиҥ јондорыныҥ арбынду улузы јуртайт. Росиияныҥ јаан деген калаларыныҥ ӱчинчизи — Новосибирск кала Оп сууда туруп јат, онойдо ок бойыныҥ агломерациязыла Барнаул-Новоалтайск. Опты јараттай јерлер Кӱнбадыш Сибирде Приобье деп адалат.\nНижневартовскта Опты јараттай\nЈаш-Тура (орустап Бийск) — каланыҥ кӧп јери Бийдиҥ суузын јараттай да болзо, садовый ӧмӧликтер ле каланыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында коттеджный јурттар (Сорокино, Одинцовка, Одинцовский посад) ла калага кирип турган јурт Фоминское Оп сууда турат.\nБердск (Бердск заливте Новосибир водохранилищениҥ)\nСтрежевой (Пасол сууныҥ айрылчыгы)\nЛангепас (Каюк сууныҥ айрылчыгында)\nОп-Эрчиш бассейнниҥ тӧс портторы ла пристаньдары: Бийский суу- порт, Барнаульский суу- порт , Новосибирск, Томск, Самусь, Нижневартовск, Сургут, Лабытнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Тюмень, Ханты-Мансийск.\nСуу реестрдиҥ чотогоныла[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nРоссияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны.\nСууныҥ оозынаҥ бажы јаар:\nЮгорский кӱр (Сургут, Ханты-Мансий автоном округ — Югра);\nТемирјол кӱр (Сургут);\nШегарский кӱр (Мельниково јурттыҥ јанында (Томский область));\nТӱндӱк кӱр (Новосибир область)(2008);\nДимитровский кӱр Новосибирскте;\nОпты кечире баштапкы темирјол кӱр, Транссиб, Новосибирск;\nОктябрьский кӱр (Новосибирск) (Коммунальный);\nБугринский кӱр Новосибирскте;\nКомсомольский темирјол кӱр Новосибирскте;\nНовосибирской ГЭС-тиҥ шлюзы ажыра кӱр;\nКамень-на-Обиде темирјол кӱр, Алтай кырай;\nБарнаулда темирјол кӱр;\nБарнаулда темирјолдо јетире тудулгалак кӱр;\nБарнаулда Коммунальный («Эски») кӱр (темирјол ло кӧӧлик јолдор ӧдӧтӧн) ;\nБарнаулда јаҥы кӱр.\nОпты кечире јебрен јолдордо кӱрлер јок тушта, темдектезе, «Таранаҥ Барабуны кечире Том-Турага јетире» («Бухарский јол»), суу — кечӱлерле (орустап переправы) тузалангандар (орустап «Перевоз», Оп сууга Уртамка деп суу киргенинде; Уртамда тӱрме (орустап острог) тудулган болгон).\nСтрежевой каланыҥ јанында Оп сууны кечире база бир јаҥы кӱр тудуларга белетелет, Александровский аймак (Томский область) Тӱндӱк широтный коридор кечире, је акча-манат келишпейт. В случае начала строительства железнодорожной ветки в предгорные районы Алтай кырайдыҥ тӱштӱк јаны ла Республика Алтай јаар јаҥы темирјол тудулза, Быстроисток аймактыҥ јеринде, Бий ле Кадын бириккенинеҥ 20 км киреде база бир јаҥы кӱр тудулар.\nЭрчиш — Оптыҥ јаан кош суузы\nБарнаулда суу-вокзалдыҥ јанында пристань\nБарнаулды Опты кечире јаҥы кӱрдеҥ кӧрзӧ\nКамень-на-Обиде темирјолдыҥ кӱри\nБарнаулда кӧӧлик јолдо суу кечире јаҥы кӱр\n↑ 1,0 1,1 Ӱлекер:Географические названия Урала\n↑ Yazik-zemly.doc (орус.) (недоступная ссылка). www.den-za-dnem.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2017 јыл.\n↑ Селькупско-русский диалектный словарь (орус.) / Быконя В. В., Кузнецова Н. Г., Максимова Н. П.. — Томск: Издательство ТГПУ, 2005. — ISBN 5-89428-209-8.\n↑ Обь (орус.). Алтай Туристский.\n↑ Путеводитель по Иртышу и Оби, стр.48 (орус.). Товарищество Зап.-сиб. пароходства и торговли. Петроград: Типография М. Пивоварского и Ц. Типографа (1916).\n↑ Гипотеза странствий: путь древнего человека в Западную Сибирь, 27/04/2020\n↑ Первые сведения в русских летописях о народностях ханты и ненцы (старое название остяки и самоеды) относятся к XI веку (орус.) (недоступная ссылка). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2010. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2015 јыл.\n↑ 10,0 10,1 10,2 Долгоруков В. А. Путеводитель по всей Сибири и Средне-Азиатским владениям России. Год третий (орус.). — Томск: Паровая типолитография П. И. Маркушина, 1896. — 466 с.\n↑ Официальный сайт ОАО «Западно-Сибирское речное пароходство» (орус.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 9 кӱни, 2013. Архивировано чаган айдыҥ 14 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 13,0 13,1 Государственный водный реестр. Обь (орус.). textual.ru. Минприроды России (29 тулаан ай 2009). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2009 јыл.\n↑ Ob At Salekhard (англ.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2013. Архивировано тулаан айдыҥ 9 кӱни, 2013 јыл. (у Салехарда)\n↑ Колобовский Е. Ю., Климанова О. А. Геоинформационное картографирование сухопутных границ полуостровов (на примере Ямал и Гыданский) (орус.). istina.msu.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Геодезия и картография. — 2018. — Т. 79 — № 11 — С. 34-46 (ru) : журнал. — doi:10.22389/0016-7126-2018-941-11-34-46.\n↑ Река Обь (орус.). www.factruz.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019.Ӱлекер:Проверить авторитетность\n↑ Головатин М. Г., Пасхальный С. П. Оценка численности гусеобразных птиц в дельте Оби в разные годы (ru) // Русский орнитологический журнал 2014, Том 23, Экспресс-выпуск 1051: 2973-2978.\n↑ Ӱлекер:Вода России\n↑ Великие реки России: дайджест (орус.). Томск, библиотека «Северная». Дата обращения: куран айдыҥ 5 кӱни, 2020. Архивировано кочкор айдыҥ 19 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Северный мост (орус.). news.ngs.ru. НГС.НОВОСТИ. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019.\n↑ «Перевоз» через реку Обь XVII века: географический и историко-культурный аспекты.-Вестник Томского госуниверситета.- № 3(19).-2012 (орус.). sun.tsu.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019.\nРесурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.\nВарпаховский Н. А. Рыболовство в бассейне р. Оби. II. Рыбы бассейна р. Оби (орус.). — Ӱлекер:СПб., 1902.\nОбь (орус.). Современные географические названия. Институт географии РАН.\nОбской нахлыст. Книга известного Новосибирского рыболова Сергея Шаталова (орус.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019. Архивировано кӱӱк айдыҥ 1 кӱни, 2009 јыл.\nКириллов В. В., Безматерных Д. М., Яныгина Л. В., Третьякова Е. И., Кириллова Т. В. Котовщиков А. В., Ермолаева Н. И. Факторы и показатели самоочищения реки Оби // Фундаментальные проблемы воды и водных ресурсов: Матер. III всерос. конф. с междунар. участием (Барнаул, 24-28 августа 2010 г.). — Барнаул: Изд-во АРТ, 2010. — С. 137—140. (орус.). bezmater.narod.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019.\nРасход воды у Салехарда за 1930—1999 (орус.). www.r-arcticnet.sr.unh.edu. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019.\nЛоция реки Обь (орус.) (недоступная ссылка). www.fishingsib.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 13 кӱни, 2019. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2013 јыл.\nПузанов А. В., Безматерных Д. М., Винокуров Ю. И., Зиновьев А. Т., Кириллов В. В., Красноярова Б. А., Рыбкина И. Д., Котовщиков А. В., Дьяченко А. В. Современное состояние и экологические проблемы Обь-Иртышского бассейна (орус.). waterjournal.ru. Дата обращения: кандык айдыҥ 19 кӱни, 2021. // Водное хозяйство России: проблемы, технологии, управление. — 2017. — № 6. — С. 106—118.\nПузанов А. В., Зиновьев А. Т., Безматерных Д. М., Резников В. Ф., Трошкин Д. Н. Опасные гидрологические явления в бассейне Верхней Оби: современные тенденции и прогнозирование (орус.). waterjournal.ru. Дата обращения: кандык айдыҥ 19 кӱни, 2021. // Водное хозяйство России: проблемы, технологии, управление. — 2018. — № 4. — С. 69-77.\nБезматерных Д. М., Пузанов А. В., Папина Т. С., Кириллов В. В., Рыбкина И. Д., Ловцкая О. В., Кузняк Я. Э. Перспективы совершенствования технологии экологического мониторинга поверхностных вод Обь-Иртышского бассейна (орус.). rgo-journal.ru. Дата обращения: кандык айдыҥ 19 кӱни, 2021. // Известия Алтайского отделения Русского географического общества. — 2020. — № 2. — С. 49-58. DOI: 10.24411/2410-1192-2020-15704\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Новый · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Оп_(суу)&oldid=29677"\nАлфавит аайынча суулар\nАлтай кырайдыҥ суулары\nНовосибир областтьтыҥ суулары\nХанты-Мансий автоном округтыҥ суулары\nЯмало-Ненец автоном округтыҥ суулары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 4 ӱлӱрген ай 2021, 00:16.