Ӱредӱчиге бӱдӱмји, ижемји јаан - altaicholmon\nӰредӱчиге бӱдӱмји, ижемји јаан\nАлтай Республикада Ӱредӱликтиҥ устарыныҥ, озочылдарыныҥ кӱндериниҥ, кӧрӱ-маргаандарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде эл театрда ӧтти. Таланыҥ байлык ченемелдӱ, јайаан јайалталу, јаҥыртулу, баштаҥкайлу ижиле танылу таскадаачылар, ӱредӱчилер, балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ педагогторы неделе туркунына «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Јӱрегимди балдарга бередим», «Ӱредӱликте – озочыл» ла «Служу Отечеству!» деген кӧрӱ-маргаандарда туруштылар.\nБыјылгы јылда «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деген кӧрӱ-маргаанда он тӧрт туружаачы эрчимдӱ турушты. «Ӱредӱликте – озочыл» деп кӧрӱ-маргаанда он туружаачы маргышты. Оноҥ ары туружаачыларыныҥ тоозыла алза, «Јылдыҥ таскадаачызы» кӧрӱ-маргаанда он бир, «Јӱрегимди балдарга бередим» – сегис, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи» – јети, «Служу Отечеству!» деп кӧрӱ-маргаанда алты туружаачы маргышты-тартышты.\nБыјылгы јылда «Служу Отечеству!» деген кӧрӱ-маргаан баштапкы катап ӧткӱрилгени солун да, јилбилӱ де болгонын темдектеер керек. Бу кӧрӱ-маргаанда байлык ченемелдӱ, билгири бийик таскадаачылар, јуучыл-тӧрӧлчи кӱӱн-таптыҥ клубтарыныҥ башкараачылары туруштылар. Олор Алексей Байталов, Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ таскадаачызы, Олег Багай, офицер-таскадаачы, 4-чи таҥмалу кадеттердиҥ школынаҥ, Алексей Балекин, школдогы «Я – Патриот!» деген клубтыҥ башкараачызы, коррекционный школ-интернаттаҥ, Иван Горбунов, баш таскадаачы, Маймадагы В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган текшиӱредӱлик школдоҥ, Станислав Пустогачев, «Отчизна» деп јуучыл-патриотикалык клубтыҥ башкараачызы, педколледжтеҥ, Сергей Рыспаев, таскадаачы, Иогачтагы орто текшиӱредӱлик школдоҥ.\nБӱгӱнги кӱнде ӱренчиктерди турумкай, јана баспас, чыйрак, билгири бийик ле су-кадыгы бек эдип таскадары јанынаҥ ишке школдордо, орто ӱредӱлӱ заведениелерде, учреждениелерде јаан ајару эдилет. Тӧрӧлиниҥ чындык коручылдарыныҥ баштамы белетенижи ӱредӱлик заведениелеринде тӧзӧмӧлдӱ ӧдӱп јатканын бу кӧрӱ-маргаан јарт кереледи.\nТалалык кӧрӱ-маргаандар каланыҥ башка-башка ӱредӱлик заведениелеринде, учреждениелеринде, школго јӱргелек балдардыҥ детсадтарында јарамыкту айалгада ӧтти. Темдектезе, «Јылдыҥ таскадаачызы» деп кӧрӱ-маргаан каланыҥ школго баргалак балдарыныҥ 12-чи таҥмалу «Березка» деген детсадында, «Јылдыҥ ӱредӱчизи» – В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияда, «Јӱрегимди балдарга бередим» – балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ талалык тӧс јеринде, «Јылдыҥ ӱредӱчизи» – каланыҥ 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназиязында, «Ӱредӱликте – озочыл» – таланыҥ ӱредӱчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институдында, «Служу Отечеству!» деген кӧрӱ-маргаан Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта ӧткӧн.\nКӧдӱриҥилӱ јабылта ӧйинде туружаачыларды, јеҥӱчилдерди, призерлорды Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова, ордынчызы Дмитрий Каланаков, бӧлӱктериниҥ јаандары Наталья Каменева, Ирина Елфимова, таланыҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин, ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ текшироссиялык профсоюзыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ председатели Юрий Тишков ло оноҥ до ӧскӧ улус уткуп, финалисттерге дипломдорды, акча-сыйларды табыштырдылар.\nОльга Саврасова бойыныҥ уткуулду куучын-эрмегинде таланыҥ ӱредӱлик системазында байлык ченемелдӱ, билгири бийик ӱредӱлик устарыныҥ кӧрӱ-маргааны тӧс учурлу керектердиҥ бирӱзи деп аҥылап айтты.\nМинистрдиҥ айтканыла, ӧткӧн кӧрӱ-маргаандар учуры јаан школ. Шак бу школ туружаачылардыҥ профессионал узын, ченемелин, ӧзӱмдӱ јолын бийик кеминде ле бастыра јанынаҥ элбеде кӧргӱзет.\nОл онойдо ок ӱредӱчиниҥ агару молјузы, ижине чындыгы, турумкайы јанынаҥ айтты. «Кажы ла ӱренчиктиҥ једими, јеҥӱзи, ичкери јолы ӱредип, таскадып јаткан ӱредӱчизинеҥ кӧнӱ камаанду. Ичкери јӱткип, бедиренип, ченеп, јаҥыртуларга сескир, јаҥжыккан јаҥжыгуларга тайанып, ӧзӱмдӱ јолло барып јаткан ӱредӱчидеҥ ӱренчигиниҥ келер ӧйи камаанду» – деп, О. Саврасова айтты.\nБорис Алушкин кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларын уткуп тура, таланыҥ башкарузыныҥ, ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген кӧрӱ-маргаанды тӱӱкилик учурлу деп айтты.\nОныҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде бӱткӱл Россия тӱӱкилик ийделӱ ӧзӱмниҥ јолында. Шак бу кӧрӱ-маргаан тӱӱкилик-культуралык, национально-культуралык ууламјылар аайынча ороонныҥ, башка-башка калыктардыҥ текши, ӧмӧ-јӧмӧ ичкери ӧзӱмдӱ јолын кӧргӱзет.\n«Бис ончобыс президент Владимир Путинниҥ баштаҥкайыла бӱткӱл Россияныҥ Конституциязына эдилип јаткан кубулталарды шӱӱжериниҥ эрчимдӱ туружаачылары болуп јадыс. Шак ла бу бӱгӱнги кӱнде Конституцияны јаҥыртары аайынча тӱӱкилик учурлу јаан иш ӧдӧт» – деп, Б. Алушкин темдектеди.\nОл онойдо ок ӱредӱчилерге јаҥы, јарамыкту айалгада чокым амадула ӱредӱлӱ јылды тӱгезип, јаҥы ӱредӱлӱ јылда јаҥыдаҥ јаҥы ийделӱ-кӱчтӱ Конституцияла каруулу, тузалу ижин баштазын деп кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик устарыныҥ талалык кӧрӱ-маргаандарында быјыл баштапкы катап ӱренеечилердиҥ окылу жюризи иштеген ле олор бойыныҥ јеҥӱчилдерин адаганы база бир јарамыкту солун деп айдарга јараар. Ӱренеечилердиҥ жюризиниҥ председатели педколледжтиҥ школьный бӧлӱгиниҥ 4-чи курсыныҥ ӱренеечизи Мария Смирнова: «Учурыла сӱреен јаан кӧрӱ-маргаандарда туружып, бистиҥ туружаачылардаҥ турумкайга, јана баспаска, анчада ла олордыҥ ченемелиле, јаҥыртуларыла таныжарга јакшы арга, айалга келишкени јаан ырыс» деп айтты. Чындап та, ӱренеечилерге тузалу ла керектӱ ӱредӱ деп айдарга јараар. Таланыҥ ӱредӱ системазында јакшынак јаҥжыгу болуп улалып јаткан кӧрӱ-маргаандарда јаҥыртулар болуп турганы база иле.\nӰренеечилердиҥ жюризи 1-кы степеньдӱ дипломды Ольга Володинага, экинчи степеньдӱ дипломды Марина Ташлановага, Јергелей Владимировна Бултушевага кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырдылар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Ирина Елфимова бойыныҥ уткуулду сӧзинде кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачыларына, јӧмӧгӧн-болушкан улуска, туружаачылардыҥ билелерине, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ ӧмӧликтерине, кӧрӱ-маргаандардыҥ качыларына, жюрилерине јаан ла каруулу ишти тӧзӧмӧлдӱ ле бийик кеминде бӱдӱргени учун быйанын айтты.\nОл онойдо ок Айжан Иркитовага, Лариза Лебедевага чыҥдый ижи учун алкыш-быйанын айтты. Бир неделениҥ туркунына ӧткӧн иштиҥ бийик турултазын ӧткӧн кӧдӱриҥи јакшы кереледи.\nКӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери јаан сценадаҥ тӧрӧл школдорына, педӧмӧликтерине, јууктарына, окылу жюриге, кӧрӱ-маргаандарды белетеп ӧткӱрген таланыҥ ӱредӱ ле билим министерствозына быйанду сӧстӧрин ӧкпӧӧрип, акту кӱӱндеринеҥ айттылар. Кӱӱнземелдерде «Мениҥ јеҥӱм ол слердиҥ јеҥӱгер» деген тереҥ учурлу эрмек-сӧс сӱреен эптӱ угулды.\nКӧдӱриҥилӱ, байрамдык јаскы бу кӱнде таланыҥ јайаан јайалталары туружаачыларга, айылчыларга јараш ойын-концертин сыйлады. Кеендиктиҥ јылдыстары Жанетта Тонова, Эмиль ле Радмила Теркишевтер, Ирина Николаева, бијениҥ «Феникс» ӧмӧлиги (баш. Наталья Гладкова) ӱредӱликтиҥ устарыныҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, тузалу ла каруулу ижине јаҥы ийде-кӱч берди.\n1-кы јер – Татьяна Суртаева (Тондошка);\n2-чи јер – Виктория Фефелова (Паспаул);\n3-чи јер – Анна Пфанштель (Горно-Алтайск).\n1-кы јер – Јергелей Анатольевна Бултушева (Кӱпчеген);\n2-чи јер – Ольга Володина (Майма);\n3-чи јер – Марина Ташланова (Горно-Алтайск).\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи»\n1-кы јер – Айсула Теркишева (Кырлык);\n2-чи јер – Айна Самтакова (Телеҥит-Сортогой);\n3-чи јер – Эмилия Феоктистова (Ӱзнези).\n«Јӱрегимди балдарга бередим»:\n1-кы јер – Мария Гаврилова (Горно-Алтайск);\n2-чи јер – Елена Кошкарова (Кӱмӱр-Оозы);\n3-чи јер – Ирина Рябова (Майма).\n«Ӱредӱликте – озочыл»:\n1-кы јер – Ольга Назарова (Кара-Кӧпши);\n2-чи јер – Лиана Чокова (Тожоҥты);\n3-чи јер – Ольга Осинцева (Турачак).\n1-кы јер – Станислав Пустогачев;\n2-чи јер – Алексей Балекин;\n3-чи јер – Олег Багай.


Ачылталарга јӱткиген улус бар... - altaicholmon\nАчылталарга јӱткиген улус бар…\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ ӱнберижин тӧзӧӧргӧ ӱн берер кажы ла участок аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломы тургузылат, ого Россия Федерацияныҥ ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире 18 јажы толгон ло ӱнбериште туружар кӧнӱ тап-эриктӱ ончо граждандары кийдирилет.\nӰнбереечилердиҥ тооломына аргазы јок (недееспособный) деп јаргы јӧптӧгӧн эмезе јаргыныҥ јӧбиле јайымын айрыттырган јерлерде болгон улус кийдирилбей јат.\nӰнбереечилердиҥ тооломы аайынча ишти «Россия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштар керегинде» Федерал јасак, анайда ок Россия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломдорын тургузары, чокымдаары ла тузаланары аайынча Россияныҥ талдаштар ӧткӱререр Тӧс кӱреезиниҥ јӧптӧгӧн Инструкциязы ээжилейт.\nӰнбереечилердиҥ тооломдорын территориальный талдаачы камыстар тургузат ла 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 7-чи кӱнинде олор участковый талдаачы камыстарга табыштырылат. Тооломдор Россия Федерацияныҥ «Талдаштар» деген Государстволык автоматизированный системазын тузаланып тургузылат.\n2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 7-чи кӱнинеҥ ала участковый талдаачы камыс ӱнбереечилерди тооломло таныжарга кычырат. Ӱнбереечи таҥынаҥ бойы керегинде јетирӱлерле тутак јогынаҥ таныжар тап-эриктӱ, је бу ок ӧйдӧ ӱнбереечиниҥ колына бастыра тооломды эмезе оныҥ кандый бир бӧлӱктерин берерге јарабас. Ӱнбереечилердиҥ тооломло таныжарын участковый камыстыҥ ӱн берер тап-эриктӱ турчылары тоолом јылыйып-ӱрелбезин ле ондогы јетирӱлер јарлалбазын јеткилдеп ӧткӱрет.\nӰнбереечи бойын тооломдо таппаза эмезе бойы керегинде бичилген јетирӱлерде јастыра бичилгенин кӧрзӧ, бу керегинде участковый камыска угузар тапту, участковый камыс мындый угузуны 24 сааттыҥ туркунына, ӱнбериш ӧткӧн кӱнде дезе — баштанган ӧйдӧҥ ала эки сааттыҥ туркунына, је ӱнбериш токтоор ӧйдӧҥ орой эмес кӧрӧр учурлу.\nӰнбереечиниҥ угузузын кӧрӧр тушта участковый камыс керектӱ тушта јетирӱлерди эл-јонныҥ чодын алган чыдулу јаҥдарда ла талдаштар ӧткӱрген ӧрӧлӧй турган камыстарда чокымдайт. Бу учуралдарда ӱнбереечилердиҥ тооломына чокымдаган тӱзедӱлер јӱк адалган јаҥдардыҥ окылу документтерине тӧзӧлгӧлӧнип эдилет.\nӰнбереечи јӱк бир талдаачы участокто тооломго кийдирилер аргалу. Текши ээжиле, ол ӱнбереечи јаткан јери аайынча окылу чотто турган јердеги талдаачы участок.\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧр талдаштарды ӧткӱрер тушта ӱнбереечи, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ 12-чи кӱнине јетире территориальный талдаачы камыска (ТИК), участковый талдаачы камыска (УИК), МФЦ-га эмезе Россия Федерацияныҥ Государстволык јеткилдештериниҥ порталы ажыра келиштире угузу бичик бичиген болзо, ӱнбериш ӧткӧн ӧйдӧ болгон јериндеги тооломго кийдирилер аргалу.\nӰнбериш ӧткӧн кӱнде јаткан јеринеҥ ӧскӧ јерде болгон, тулаан айдыҥ 12-чи кӱнине јетире ӧрӧ адалган угузуны этпеген ӱнбереечи бойыныҥ талдаачы участогындагы УИК-те тулаан айдыҥ 13-чи кӱнинеҥ ала 17-чи кӱнине јетире аҥылу угузу бичик јазадып алар аргалу. Ӱнбериш ӧткӧн кӱнде, угузу бичикте темдектелген талдаачы участокко келип, ол аҥылу угузу бичикле тооломго кийдирилип јат. Аҥылу угузу бичиктӱ болоры кыйалтазы јок некелте, нениҥ учун дезе УИК-тиҥ турчызы оны ӱнбереечидеҥ алып, ӱнбереечилердиҥ тооломыныҥ «Аҥылу темдектер» деген јерине угузудагы марканы јыртып алып, јапшырар учурлу. Ӱнбереечини тооломго кийдирген талдаачы камыстыҥ турчызы бу керегинде јанында бологон улуска јарлап јат.\nӰнбериш ӧткӧн кӱнде эмчиликтерде јаткан эмезе каршулу керек эткен деп серенген эмезе бурулаткан учун каруулдаткан ӱнбереечилерге, вахтовый эп-аргала иштегендерге, јуучыл частинеҥ ӧскӧ јерде болгон военнослужащийлерге јасак удурум болгон јериндеги талдаачы участоктордыҥ тооломына кирер арга берип јат. Ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирер јӧпти участковый камыс, ӱнбереечиниҥ участковый камыска 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱниниҥ јербойындагы ӧйлӧ 14 сааттаҥ орой эмес берген таҥынаҥ угузу бичигине тайанып, мынаҥ озо ӱнбереечи болотон јериндеги тооломго оны кийдирери керегинде угузу бичик бербеген болзо, јӧптӧйт.\nРоссия Федерацияныҥ ичинде јаткан јери аайынча окылу чотто јок ӱнбереечилер участковый камыстыҥ јӧбиле аҥылап темдектеген талдаачы участоктордыҥ бирӱзинде тооломго база кийдирилер аргалу. Jӧп ӱнбереечиниҥ участковый камыска ӱнбериш ӧткӧн кӱннеҥ орой эмес таҥынаҥ бичиген угузу бичиги аайынча чыгарылат. Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер кӱреези Горно-Алтайск калада ла Алтай Республиканыҥ бастыра муниципал аймактарыныҥ администрациялык тӧс јерлеринде мындый талдаачы участоктордыҥ тооломын тургускан («Алтай Республикада јаткан јери аайынча окылу чотто јок граждандарга Россия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнин берер талдаачы участокторды темдектеери керегинде» 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинде чыккан јӧп ¹29/138-6).\nӰнбереечилердиҥ ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире чокымдалган тооломын, ого участковый камыстыҥ председатели ле качызы 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱниниҥ јербойындагы ӧйлӧ 18 саадынаҥ орой эмес колын салып, УИК-тиҥ печать-таҥмазыла быжулайт. Кол салган тооломго кирген ӱнбереечилердиҥ тоозы «Талдаштар» деген ГАС-ка кийдирилет. Ӱнбереечилердиҥ тооломына, ого кол салган кийнинде ле ӱнбериш башталган ӧйгӧ јетире, кубулталар эдерге јарабас.\nӰнбереечилердиҥ тооломы, чыдулу јаҥдардыҥ ончо окылу документтери, граждандардаҥ участковый камыска тооломды чокымдаар тушта бичиген таҥынаҥ угузу бичиктери, тооломло колбулу ӧскӧ дӧ документтер таҥмалап быжулап, территориальный участковый камыска корыырына табыштырылат, ондо олор талдаштардыҥ турулталарын окылу јарлаган ӧйдӧҥ ала бир јылдаҥ ас эмес ӧйгӧ коруда јадат ла оноҥ акт аайынча јоголтылат.


17.05.2021 - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ хоккей ойноор «Чарас» командазыныҥ ады-чуузы јаҥыс ла республикабыс ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелерде кӧп катап јаҥыланган. Алдында јылдарда «Чараста» јӱк ле уулдар ойногон болзо, эмди кызычактар да ойнойт ло јакшынак једимдер кӧргӱзет.\nКӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде Тӱндӱк базыттыҥ бастырателекейлик кӱни темдектелген. Алтай Республиканыҥ тӱндӱк базытчылары спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ кӱнине учурлай, кӱӱк айдыҥ 15-16 кӱндеринде республикан маргаандар ӧткӱрдилер.


Эмчилерге — эземниҥ доскозы - altaicholmon\nБу керекти баштаган ла тӧзӧгӧн кижи РФ-тыҥ нерелӱ врачы, АР-дыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ председатели Федор Федотов. Оныҥ айтканыла, бу јондык организация Туулу Алтайда су-кадыкты корыырын ӧскӱрерине јаан камаанын јетирген врачтардыҥ аттарын јылдыҥ ла ӱргӱлјикке артырат. 2016 јылда Туулу Алтайда дипломду баштапкы ла врач Михаил Иволинге учурлалган мемориал доско баштапкы миссионер эмчиликте тургузылган. Бу ок јылда Шабалин аймактыҥ Мыйту јуртында ФАП-та дипломду баштапкы алтай врач Виктор Тибер-Петровко учурлай мемориал доско тургузылды. Былтыр республикан психиатрический эмчиликте (алдында областьтыҥ эмчилиги) ат-нерелӱ врачтардыҥ аттары бичилген мемориал доско ачылган.\nJуулган улусты АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Владимир Пелеганчук уткып, бу јылда бала табар баштапкы турага 70 јыл болгон, је ол эмдиге јакшы айалгада деген. Ол врачтардыҥ ассоциациязына Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизине ајарузы ла јакшынак баштаҥкайы учун быйан айткан.\nАчылтада республикан перинатальный тӧс јердиҥ баш врачы Павел Решетов, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Станислав Тюхтенев, РСФСР-дыҥ нерелӱ врачы, су-кадыкты корыырыныҥ ветераны Людмила Донских, РФ-тыҥ нерелӱ врачы Татьяна Антонова, акушер службаныҥ ветераны Галина Тельгерова сӧс айткандар. Учында эземниҥ доскозына чечектер салылган.\n1927 јылда, Томсктогы университеттиҥ медицина факультедин божоткон кийнинде, Ойротияга врач акушер-гинеколог П. П. Иванова келген. Ол 20-чи јылдардыҥ учында Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында Ойротияда бала табар баштапкы ла тураны ачкан. Соҥында ол Ойрот-Турада гинекологияныҥ бӧлӱгин башкарган, облэмчиликтиҥ баш врачы, оноҥ Горно-Алтайскта бала табар тураныҥ заведующийи болгон. Оноҥ бери ӧйдӧ ол Горно-Алтайскта медучилищени 20 јылдаҥ ажыра башкарган. П. П. Иванова — РСФСР-дыҥ нерелӱ врачы, Иштиҥ Кызыл Маанызы ла «Знак Почета» ордендердиҥ кавалери.\nБала табар озогы турада онойдо ок П. А. Тарасова иштеген. Ол 1934 јылда Томсктогы университеттиҥ медицина факультедин божоткон. Бастыра јӱрӱмин Туулу Алтайда бала табар службага учурлаган. Jууныҥ ӧйинде Ойрот-Тураныҥ су-кадыкты корыыр, областьтыҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱктериниҥ заведующийи болгон. 1946-1948 јылдарда калада ӱй улустыҥ консультациязын башкарган. 1948-1950 јылдарда Горно-Алтайсктагы бала табар тураныҥ баш врачы, соҥында облэмчиликтиҥ гинекология бӧлӱгиниҥ заведующийи болгон. Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ врачы, «Знак Почета» орденниҥ кавалери.\n1957-1975 јылдарда Горно-Алтайсктыҥ бала табар туразын Н. М. Дейникина башкарган. Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ врачы, Туулу Алтайдыҥ акушер ижин јарандырарына јаан јӧмӧлтӧзин јетирген јакшы кижи ле врач.\n1948 јылда, 70 јыл кайра, Горно-Алтайскта бала табар тура тудулган, ондо јаҥыс эмес ӱйе балдар чыккан. Бӱгӱн мында РФ-тыҥ нерелӱ врачы Татьяна Марковна Антонова, медицина билимдердиҥ кандидады Анна Александровна Лемешко, АР-дыҥ баш врач акушер-гинекологы Нина Ивановна Завражнева, АР-дыҥ нерелӱ врачы Валентина Николаевна Лаптева ла кӧп ӧскӧлӧри де иштейт.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы


Квартиралар учун тӧлӧмирлер астаар ба? - altaicholmon\nТемдектезе, ЖКХ-ныҥ ижи учун тӧлӧмирлерди квартиралардыҥ ээлеринеҥ калганчы ӧйгӧ јетире управляющий компаниялар јууган. Олор ортокчылар болуп, ас эмес акчаны бойлорына «јаба тартат».\n«Известия» газетте бичилгениле, управкомпаниялар эмди ортокчыл ижинеҥ јайымдалар аргалу. Россияныҥ строительство аайынча министерствозы ла ЖКХ јасак белетейт, ондо айдылганыла, тӧлӧӧчи бирлик документтиҥ типовый бӱдӱми белетелет.\nБу јасак јарадылза, управляющий компаниялар коммунальный јеткилдеш учун тӧлӧӧриле колбулу керектердеҥ јайымдалар.


Ундылбас јылдар эзелет - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган музейде Эземниҥ вахтазы ачылганына учурлай кандык айдыҥ 11-чи кӱнинде ӧткӧн «Салют, Jеҥӱ! Ол ыраак ла јуук Jеҥӱниҥ кӱни» деп адалган туштажуга каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери ле студенттер келди. Олордыҥ алдына ветерандардыҥ республикан биригӱзиниҥ јааны Борис Кӱндӱлеевич Алушкин тӱӱкиде арткан јылдарды эзедип, бойыныҥ бала тужын эске алып куучындады. Jуу башталып турарда, ого алты јаш болгон. Оныҥ учун бала тужы сыраҥай ла ачу-коронду јылдарга келишкен. Jаш ӱйени јаан јашту ӧрӧкӧн јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарды ундыбай, олордоҥ тем алып, Тӧрӧлине чындык улус болзын деп кычырды.\nРоссияныҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны С. В. Денчик уткуулду сӧзинде балдарды Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизин шиҥдеп, јууныҥ јылдарында болгон јылыйтуларды ундыбай, база катап андый ӧйлӧр болбозы учун јӱрер керек деп айтты.\n«Россияныҥ офицерлери» биригӱниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны В. В. Перов балдарды таадаларлу болгонын баалап, олорды тооп јӱрзин деп јакып, бойы кичинек уулчак тушта таадазы ла улдазы јууга атанып, кайра јанбаганын бастыра јӱрӱмине карамдап, карыгып јӱргенин айтты.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда туружып, јеҥ јастанып јыгылгандардыҥ мӧҥкӱзин бедиреер кыймыгуныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. М. Вилисов јууныҥ јылдарында орооныстыҥ кажы ла толыгында јаткан албаты јеҥӱге јӱткигенин, фронттогы јуучылдарды јеткилдееринде арга-кӱчи јеткенче турушканын темдектеди. Бу ла кӱндерде Ленинградты айландыра јерлерде бедирештӱ иштер башталып јаткан, бистиҥ таладаҥ бир группа ол иш-керекте туружарга барып јатканын јетирди.\nМузейдиҥ ишчизи, культураныҥ нерелӱ ишчизи Т. И. Полтева «Нацизмге удура бис кожо тартышканыс» деп кӧрӱле таныштырды. Мында кӧргӱзилген слайдтарда СССР-дыҥ союзный республикалары Тӧрӧлин корыырында кандый јӧмӧлтӧ-болуш јетиргениле аҥыланганы кӧргӱзилген. Ол тоодо бистиҥ де јерлештеристиҥ ады-јолы ла эткен керектери айдылды. Татьяна Ивановна ветерандарга Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай белетеп салган уткуулду сӧстӧрлӱ открыткаларга кӱӱнзеген улусты кол саларга кычыру этти. Бу открытканы бойыла кожо алып, јаан јаштуларга да сыйлаарга јараар.\nТуштажуныҥ учында 2-чи таҥмалу кӱӱлик школдыҥ 2-чи клазыныҥ ӱренеечизи Софья Кубекова «Боевые ордена» деп кожоҥын сыйлады.


«Беловодьеде» — экологиялык смена - altaicholmon\nМындый сменаны ӧткӱретен баштаҥкайды Кадындагы биосферный заповедник ле «Кӧксуу-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ башкартузы эткен. Оны тӧзӧп ӧткӱреринде бу эки организациядаҥ башка ар-бӱткенниҥ телекейлик фондыныҥ Алтай-Сайандагы бӧлӱги туружат. Лагерьдиҥ ижинде Алтай Республиканыҥ ла Томский областьтыҥ алтанга шыдар балдары туружарга белетенет. Сменада Алтай-Сайанныҥ тергеелерине кирип турган балдардыҥ ӧскӧ дӧ экологиялык клубтарыныҥ ла биригӱлериниҥ турчылары эрчимдӱ туружар.\nЛагерьде школдыҥ ӱренчиктерине билим шиҥжӱниҥ ле экологияныҥ сурактарына учурлалган мастер-класстар тӧзӧлӧр, јол-јорыктар ла башка-башка экскурсиялар ӧткӱрилер. Ачык эжиктердиҥ кӱндеринде Алтай Республиканыҥ јеринде иштеп турган ар-бӱткенди корулаар федерал ла тергеелик организациялардыҥ чыгартулу улузыла, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурт ээлеминиҥ, Россия Федерацияныҥ ФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы погран службазыныҥ башкартузыныҥ специалисттериле туштажулар ӧдӧр. «Заповедная Родина» деген кыймыгуныҥ бу сменазы куран айдыҥ 25-чи кӱнинде тӱгенер.\n«Беловодье» деп лагерь Кӧксуу-Оозы аймакта ар-бӱткенниҥ «Катунская стрелка» деген аҥылу корулду јеринде туруп јат. Бу лагерьде јылдыҥ сайын су-кадыгын тӧрт јӱстеҥ ажыра бала орныктырып тыҥыдат.\nКадындагы биосферный заповедниктиҥ пресс-службазы


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Неделениҥ солуны\nНеделениҥ солуны 16.07.2020\nОрооныстыҥ почтазыныҥ ишчилери кажы ла јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ экинчи амыраар кӱнинде профессионал кӱнин темдектейдилер.\nБыјыл бу байрам јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнине келишти.\nПочта озогы да ӧйдӧ, эмди де кажы ла кижиниҥ јӱрӱмине јаан камаанын јетирет. Почтальондор сакылталу самараларды, газеттерди, журналдарды ӧйинде јетирип, кажы ла айылга јаҥы солундар ла јӱзӱн-башка кӱӱн-тап экеледилер.\nУлаган аймактыҥ почтазы тӧзӧлип, иштеп баштаганынаҥ бери канча јылдар ӧткӧн. Ол аймактыҥ ончо јурттары, республикабыстыҥ аймактары, орооныстыҥ калалары ла анайда ок, гран ары јанындагы ороондор ортодо колбу тудуп, jаҥы ӧйдиҥ некелтелериле ижин улалтат.\nТургуза ӧйдӧ Улаганныҥ почтазында бастыр јаба он ишчи. Почтаныҥ јааны болуп баштапкы јыл Вероника Олеговна Олчонова иштейт. Мынаҥ озо јылдарда Вера Васильевна Сартакова почтаны билгир башкарган болгон. Почтаныҥ јааныныҥ ордынчызы - Оксана Николаевна Токоекова.\nБыјыл почтаныҥ ишчилериниҥ тоозына јаҥы јиит специалист Аруна Рустамовна Белеева кожулган. Анайда ок, Эллада Михайловна Сартакова мында ишмекчи јолын баштады. Олор оператордыҥ ижин бӱдӱргилейт.\nПочтальондор: Светлана Ильинична Чулчушева, Алтынай Васильевна Сартакова, Татьяна Тихоновна Белеева. Тискинчи - Николай Николаевич Бондарь, садучы -Аруна Алексеевна Токоекова, ак-чек учун карулу кижи Айсулу Борисовна Чулчушева.\nБӱгӱнги кӱнде почта ажыра кандый ла калага железнодорожный ла авиа билеттер садып, сотовый телефонго акча салып, электроот тӧлӧӧр, заказной ла тегин самаралар аткарар, акча кӧчӱрер, "Отп-Банк", "Хоум-Кредит", "Альфа-Банк" банктар ажыра алган кредиттер тӧлӧӧр, јӱзӱн-башка журналдар ла газеттер алдыртар, тӱрген почтала посылкалар, самаралар аткарар (тегин почтанаҥ кӧрӧ тӱрген, баалу), открыткалар садып алар аргалар бар. Анайда ок, калганчы ӧйдӧ почтаныҥ www.рochta.ru сайты ачылган. Кажы ла кижи Интернет ажыра сайтка кирип, очередь јогынаҥ заказной самаралар, посылкалар бичип аткарар, посылка кандый јерде јеткени керегинде јетирӱ кӧрӧр лӧ оноҥ до ӧскӧ јаҥыртулар табылган.


Бузулбас сöсколбулар. Бистин бичиичинин чÿмдемелдеринен бистин кöргöнисле ас болуп калган\nБистин бичиичинин чÿмдемелдеринен бистин кöргöнисле ас болуп калган.\nсабаттан (кöнöктöн) урар – коркышту тын јанмыр jаары\n…Ол кÿн јанмырды чын ла сабаттан урган… дезе, јастыра болбос (JК, ТБК, 423).\nчыт ла эткен (каргана) – 1) агаш катузы, койу агаш; 2) аннын семизи; 3) аргалу, чакту улусты.\nБоочыда кап-карануй јыш-арка, чыт ла эткен каргана, кызылгат, јыраа-јыгын, öлöн дезе кижиле тен болордо, Кыдыр оны кöкö тÿштин бойында ажар деди (JК, АJÖ, 33).\nА Ощепковтын чеденинде Машенька деп сÿрекей јараш, чыт ла эткен мыйгак бар (JК, EEС, 59).\nкöстöринин чогын апарган – кöрбöс этирер, кqзинен болгонбос\nОнон ол аалунын кылгазы, билер улустын айдыжыла болзо, кижинин кöстöринин чогын алатан дежетен эмес беди (JК, КТ, 136).\nтоn калды - учурында: тен болбозо до, тÿней ле нени-нени экелер\nJиит энези куру база јанбас: тон калды – карманына чейнебаштар сугуп алар (JК, АJÖ, 352).\nнени јылыйткан – кайдаар-кайдаар барарга\n[Кара:] Мен эмди Jети-Jодо јаар, байла, барбазым. Нени мен анда јылыйтып койгом?.. (JК, АJÖ, 50).\nалбан келген бе? – не тегин албаданар\n[Jанарчы:] Менде, Кыймаштай, менде. Адам эшке, агаларым эшке барарыс. Айылдаарыс, Кыймаштай. Ол јаар бÿгÿн ле барар деген албан келген бе? Онон барып турбас па? (JК, EEС, 27 ).\nнеме адып ийер - јаман неме болбос\nСен ле јакшы јÿретен болзон – деп, Ээји öгööн танкызын камысты. – Сок јаныс уулыс… А бис јÿрÿмисти јÿрÿп койгоныс. Биске санааркаба. Бисти база неме адып ийет… (JК, EEС, 25)\neч сананбас – сакыбаган (кижи, санаа jер)\nБу быјылгы корон кышта келип, јакшы одор бедиреп, кан-алтайды эбирип, тегин кöчкöнбö? Тартыжар ла. А бу јут… Jуттагай ла. Jаскы јут. Онын кийнинде јылып, кöк чыгар болор бо? Онон быјыл бешјылдыктын учы – премиялар, орден-медальдар ÿлейтен јыл – деп, Калапка ÿч сананбаган санаа келди. (JК, ТБК, 36)\njÿрек барынбас – тидинбес\nОл Кайчынын «кей-кебизин чöрчöгин токтот» деп, кезеткен кижини јамандаарга кижинин јÿреги база барынбас. Jуртсоветтин башлыгы болгон. Ол кижи јаан удабай, јууда алган шырказынан улас јада калган. Канча орден-медальдарлу јуучыл. (JК, АJÖ, 159)\njÿреги болдыртпаган –тидинбеген, ары јанынан\nТоктоон öгööн кöстöрин јумала, суйга онтоп јаткан сарбааны кöрÿп, чöкöйлö, туура јорто берейин деп јÿреле, јÿреги та ненин де учун болдыртпаган. (JК, АJ, 347)\nqзöк-бууры коскорылар - јÿрексиир\nJе јаскыда кыра сÿрÿп турала, кулагына кÿÿктин ÿни угуларда ла öзöк бууры чек коскорылган, кÿйбÿреп чыккан (JК, АJ, 345).\njÿрек-буур тÿгенерге јеткен - сакыырга кÿч, сакыыр чыдалы чыгып, божоп браатканы\nОнон бир сананза, öзöктöн чыккан эки уулды кöрöргö, јÿрек-буур сакылтага чыдашпай, тÿгенерге једижип барат, арга-чагы чыгып барат (JК, АJ, 316).\n- Ол тушта Садак ондо до болгон болуп айабас эмтир. Jолуккан болзоос – дейле, Килемчинин кöкси бöктöлö берди. (JК, АJÖ, 327)\nБукка таптырдын – јаман кижинин колына илиндин\nСен кÿрÿм, сен бук. (JК, EEС, 61)\nЧокко салып кайткан – бой-бойына јаман эдип, канайткан\nТа не јуулажатан? Та не ööркöжöтöн? Та не јетпейт биске? Бой-бойысты чокко салып, бу бис кайткан телекей? (JК, КJ, 379)


Главная > Записи > Эссе_60672\nУлаган аймактын Балыктуjул jурттын орто уредулу школы»\nМениҥ педагогикалык ачылталарым.\nӰредучи — ол jаныс ла аҥылу ӱредӱ ле таскамал алган кижи эмес, ол — бойыныҥ ич — кӧрӱмиле байлык кижи. Ол ич байлыкты jаҥыс ла ижи, jедимдери ажыра кӧрӧр арга бар. Л. Н. Толстой.\nКажы ла кижи бойыныҥ jӱрӱмдик jолын талдап тура: «Кем болорым?» деп сурак алдына тургузат. Сананган санаалар кӧп болгон. Jе… ӱредӱчи болор санаа jеҥип чыккан. 25 jылдаҥ ажыра мен баштамы класстыҥ ӱредӱчизи. Ижим, школым, балдарым недеҥ ле баалу ла кару. Школдоҥ айлыма, айлымнаҥ ойто школго, балдарыма канча jылдарга меҥдеп баскан карарган jолдорым база кару. Ижиме барып jада, санаама бӱгӱн балдарга кандый билгирлер берерим, олорды неле сонуркадарым деген санааларды катап — катап ла бажыма эбелтип, меҥдешту jӱгӱредим.\nКӧп jылдар кайра бу jолды талдап алганыма бир де кичинек санааркабайдым. Канча jылдарга иштеген ижим, Кару школым — ол менин салымым. Ӱйедеҥ ӱйеге ӱредип jаткан Кичинек балдар — ол мениҥ jӱрӱмим.\nЭҥ jаан амадум балдарды билгирдиҥ телекейине jорыкка аткарып тура, олорды кажы ла предметле jилбиркедери. Jединген амадуларыма токтобой, оноҥ ичкери барары.\nЭмди мен оҥдоп jадым: ӱредӱчи — ол Кудайдаҥ берилген jайалта. Тегиндӱ айдылбаган, школ — ол экинчи айлыбыс, ӱредучи — экинчи энебис. Бичиичи бойыныҥ чӱмдемелдериле тынат, jурукчы – бойыныҥ jуруктарыла, ӱредӱчи — балдардыҥ jӱрӱмиле, санааларыла jаантайын кожо. Балдарга jаҥыс ла билгирлер берер эмес, олорды кижи болорго таскадары.\nБаза сананган санааларым — кажы ла урокто , анчада ла кычырарыныҥ ла алтай тилдиҥ — бойыныҥ албатызы, jери учун оорыр, санааркаар, ла бу ок ойдо jедимдериле сӱӱнер, бой-бойын тоор, jакшы керектерле оморкоор айалгалар тозӧӧри. Менде эмди де кӧп амадулар. Бастыра jӱрӱмине ӱренер, jедингенине токтобос, jаҥыдаҥ бедиренер, бойына катап ла «Мен кандый ӱредӱчи?» деп сурак берер. Ӱредӱликтиҥ jолы — ол jаантайын бедирениш. Jаҥы ырысту ачылталар, jедимдериле оморкош, келишпестерле санааркаш. Jе эҥ учурлузы — сӱӱш! Ижин сӱӱр, балдарга jӱрегин ачып, сӱӱш сыйлаар.\nКолдорын jайып удура jӱгӱрген Ӱренчиктеримнеҥ артык меге не керек? Бӱгӱнги кӱнди энчикпей сакыган Кичинек болчомдорымнаҥ — jе не артык?\nМичуева Элеонора Петровна Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи\n«Балыктуjул jурт — 2014»\nЮ Гагарин Мен чуну корген мен\nХой оранныг саннарны номчууру\nОткрытый урок на темуКадык болуксаар болзунза по окружающему миру 2кл\nРабочая программа 6 кл\nТестовая работа по английскому языку для 4 класса по УМК Enjoy English\nупражнения по английскому языку\nупражнения по английскому языку_25897\nЧаш уругнун хинин кескен авалар ачалар дугайында\nЭссе учителя начальных классов_60802\nЭссе- за ипротив\nЭссеРаспознать выявить раскрыть выпестовать в каждом ученике его неповторимо индив\nЭссеУчитель 21 века\nЭссэ Мои правила воспитания в ребенке-личности\nЭссэ Моя педагогическая философия_60715\nЭссэ на тему Перспективы развития сельского туризма в Республике Мордовия\nЭссэ на тему Перспективы развития сельского туризма в Республике Мордовия_413\nЭссэРазмышления о ФГОС


22.06.2021 - altaicholmon\nДепутаттар каникулдарга чыгардаҥ озо…\nАР-дыҥ парламентиниҥ кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӧн XIX сессиязы шӱӱжилген сурактарыныҥ тоозыла, ӧткӧн эрмек-куучындардыҥ ӧктӧмиле аҥыланган.\nУлуска јӱрӱм сыйлаары — агару иш\nКичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Медишчилердиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.\nРоссия — бистиҥ коручыл ийдебис\nБу эки jылдыктар тереҥ учурлу ла бой-бойыла колбулу. Бистиҥ тÿÿкиде 265 jыл кайра кандый айалга болгоны керегинде кӧп айдылган, анайда ок оныҥ тÿп турулталары бойыныҥ ордына тургузылып калган. Оныҥ учун такып ол керегинде айтпай, jÿк ле эки темдекти чокымдап салалы.\nДоктор Иволинниҥ адылу таҥмазы — эл музейде\nАлтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ чыгартулу улузы эл музейге Ойротияда дипломду баштапкы врачтыҥ адылу таҥма-печадин кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырдылар.\nОрганизаторами мероприятий выступили региональное отделение «Единой России», Молодая Гвардия и Волонтеры Победы\nКӱӱзи ӧчпӧс кӧрнӧӧлу Чуйым\nМанулдыҥ беш балазы табылды\nКош-Агаш аймакта јербойыныҥ кижизи манулдыҥ (јерлик кискениҥ) ичегенин-уйазын тапкан. Солун учурал видеого ло јурукка согулган.\nЈайгы лагерьлерде ПДД ӱренет\nӰредӱлӱ учреждениелердеги јайгы лагерьлерде балдардыҥ каникулдарын јеткери јок ӧткӱрерине ајару эдилет.


Виталий Уин: «Эртенги кӱн јиит ӱйенеҥ камаанду» - altaicholmon\nВиталий Уин: «Эртенги кӱн јиит ӱйенеҥ камаанду»\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс – Виталий УИН. Ол Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы, Россияныҥ чемпионадыныҥ эки катап јеҥӱчили ле канча катап призеры, телекейдиҥ чемпионы, Телекейдиҥ кубогыныҥ ээзи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи. Кичинек тужында Виталийде кӱрежер арга бербейтен оору болгон ло эмчилер оныҥ келер ӧйине јаан ижемјилер бербеген. Је бу диагноз-шӱӱлте јиит кижиге 2004 јылда самбо кӱрешле, 2005 јылда дзюдо кӱрешле Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ, 2009 јылда спорттыҥ телекейлик классту узыныҥ нормативтерин бӱдӱрип саларга тутагын јетирбеген. Телекейдиҥ чемпионы деген титул-атты ол 2011 јылда Вильнюста ойноп алган. 2017 јылда ого бастыра једимдери учун «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деп кӱндӱлӱ ат адалган. Ӧткӧн јылдарда кӱрешчи тергеениҥ политикалык керек-јарактарында эрчимдӱ турушкан ла бу керектерде алтай албаты республикага алтын јеҥӱлер экелген алып-баатыр уулын тооп ло баалап турганын база иле кӧргӱзип јӧмӧгӧн.\nӰредӱ јанынаҥ алза, озо баштап ол Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжин, оноҥ государственный университедин ӱренип божоткон. Ӧткӧн јылдарда ол Алтай Республиканыҥ башкарузында, тазыктыраачыныҥ ижинде, јондык иштерде иштеген. Тургуза ӧйдӧ республикан спорткомитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштейт. Бис бӱгӱнги куучын-эрмегисти спорттыҥ, Алтай јеристиҥ ле албатыбыстыҥ јӱрӱминдеги сурактарга учурладыс.\n— Виталий Юрьевич, Слер алтай алба-тыныҥ тоомјылу улузыныҥ тоозында адалып јадыгар. Бу кире јашта спортто, политикада, текшијондык иштерде јаан једимге једетени – ол кылык-јаҥ, амадузына јединер деген јана баспас кӱӱн. Јиит ӱйе ортодо кӱчтӱ ле ичкери кӧрӱмдӱ уулдар ла кыстар бар болгоны эртенги кӱнге ижемји берет деп, албатыда айдыжат. Алтай јеристиҥ, алтай бойыстыҥ сурактарыс керегинде санаалар јӱрегерди ӧйкӧгӧн лӧ болор деп сананып јадыс.\n— Тӧрӧлиниҥ, тӧрӧл улузыныҥ салымы керегинде санаалар кажы ла кижиде болуп турган болбой. Анчада ла кандый да јаан керектер эдип јатсаҥ, тӧрӧл јериҥ учун бойыҥ каруулу болзоҥ, бу сурактар сӱрекей каруулу болорын некейт. Мында јаҥыс ла тӧрӧл Алтайыҥ эмес, је анайда ок бӱткӱл ороон учун јӱрегиҥ «оорыыр» аргалу. Анчада ла спортчыларда, ол тоодо кӱрешчилерде мындый кӱӱн некелте кеминде турат деп айдарга јараар. Сен Тӧрӧлиҥ, орооныҥ учун кӱрежедиҥ. Айдарда, јастырар, јеҥдиртер јаҥыҥ јок. Бойыныҥ ӧйинде мени, бистиҥ ӱйе спортчыларды тазыктыраачыларыс анайда ӱреткен. Бистиҥ кийнисте тӧрӧл јерис, тӧрӧл улузыс турган деп. Бӱгӱнги мениле кураа кӱрешчилер бойлоры оогош ӱйе ӱренчиктерин онойдо ок ӱредип, тазыктырып јадылар.\nСпорт јаҥыс ла балтырлары бек, кӱчтӱ спортчыларды ӱредер, тазыктырар арга эмес, мында ич-кӱӱндик таскаду, тӧрӧлчи кӱӱн, кижилик кӧрӱм болоры, тоомјы деген сӧсти оҥдооры бастырајандай таскадылып јат. Бойым да кичинек тужымнаҥ ала мындый ӱредӱни ӧдӱп келгем. Эмди бу ӧткӧн јылдарда эткен ижим спортло, јашӧскӱримле колбулу болордо, бу ок кӱӱн-тапты улалтып апарып јадым. Јиит ӱйениҥ јӱрӱминде су-кадыкка, тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорына таскадары јанынаҥ иштерге, профессионал ижине чокум кӧрӱмдер, амадулар болзын деп санаа-кӱӱнимди чыгара айдадым. ГТО-ныҥ Алтай Республикада элчизи (посол ГТО) болуп јети јылга чыгара иштеп тура, эл-јонды, јашӧскӱримди, балдарды спортко, су-кадык јӱрӱмге јилбиркедип, спорттыҥ бастыра бӱдӱмдериниҥ тергеедеги иштеп турган бӧлӱктерине, чике бойымныҥ бӱдӱмиме — самбо кӱрештиҥ школына — јӧмӧжӧдим.\nБылтыргы јылдыҥ учынаҥ ала республикан спорткомитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштеп баштагам. Алтай јеристиҥ, алтай албатыбыстыҥ эҥ ле курч сурактарыныҥ бир јаан бӧлӱги су-кадык, ӱредӱзи ле ич-кӱӱндик байлыгы бийик јиит ӱйе ӧскӱрип алары деген сурак деп сананып јадым. Ӱредӱчилер, тазыктыраачылар, таскадаачылар бу ууламјы-ишти бӱдӱрип, сӱрекей каруулу ла учурлу ӱлӱзин кӱннеҥ кӱнге улалтып апарып јат деп темдектеер эдим.\n— Эмди кӧрӱп турзаас, јиит ӱйе јаан ӱйени солыыр деген аксиома-ээжи јӱрӱмисте араайынаҥ бӱдӱп баштады. Тергееде кажы ла сфера-бӧлӱктерди алып ийзебис, јаан јаштуларды јииттер солып, башкараачы да, политикалык да аренага јиит улус чыгары кӧптӧди. Слер сананзагар, бу јаҥы ӱйе јаан ӱйениҥ кандый энчизин улалтып апарар?\n— Мындый солынталар болуп турганы чын. Ӱредӱлӱ, иштеп ийгедий, ченемели де бар јиит улус башкараачы да иштерге кӧп келип баштаганы сӱӱндирет. Ӱйелер солынар учурлу деген ээжилер јӱрӱмде бӱдӱп турганы ол болбой. Јаҥыс ла алтай улус ортодо эмес, орус та улус ортодо ӱредӱлӱ, иштегедий, санаа-укаалу јииттер арбындай кӧрӱнип келгени јакшы. Је кажы ла ишти, ууламјыны алзабыс, јылдарла салынып калган энчи, јаҥжыгулар улалып баратанын база ундыбас керек. Јиит улус јаан ӱйениҥ јылдарла тӧзӧп койгон ченемелине, байлыктарына ла тӧзӧлгӧлӧрине тайанып иштеер, олордыҥ ижин улалтар. Бистиҥ ӱредӱчилеристиҥ некелтелӱ ӱредӱзи бастыра јӱрӱмиске болушту болуп артар деп сананып јадым.\nЧике бойыма Сергей Юракаевич Аткунов ӱредӱчим болуп јажына артып калар. Ол меге экинчи ададый болгон. Ол кӧп кӱрешчилерге, улуска болушкан. Кӧп јииттерди јолында јӧмӧп, тайкылбазын деп ууламјылаган, чын јолго баштаган. Некеген, јастыралардаҥ туураладып апарган. Сергей Юракаевич бистеҥ сӱрекей эрте јӱре бергени ачу…\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачылары Роман Романович Чичинов, Сергей Николаевич Грушин, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачылары Виктор Саввич Иващенко, Валерий Глебович Стенников – мени ӱреткен, таскаткан улус. Олордыҥ ижи, бӱдӱмјизи, некелтези, таскадузы, тазыктырузы јогынаҥ јаан једимдер, јеҥӱлер кайдаҥ келетен эди. Мен ӱредӱчилериме бастыразына быйанду јӱредим. Мында колледжте ле университетте ӱреткен ӱредӱчи-преподавательдер керегинде база айдып ийер эдим.\nКажы ла јиит башкараачыны, јайалталу јиит ишчини алза, олорды мынайда ок баштаган-башкарган ӱредӱчилери бар. Олорды качан да ундыбай јӱрер керек. Јиит улус јаан ӱйениҥ байлык јолын улалтып апарар, олордыҥ ченемели ле јӧмӧлтӧзи јаантайын болужын јетирер деп бодойдым.\n— Туулу Алтай сӱрекей ийде-кӱчтӱ јер. Ары јанынаҥ ла байлу, курчуулу. Оныҥ да учун бисте јайалталу спортчылар кӧп. Је тергеелик кеминеҥ «ӧзӱп» чыккан једимдӱ бӧкӧлӧр, анчада ла кӱрешчилер, оноҥ ары ӧскӧ јаан тергеелерде тазыктырынып, јеҥӱлериле ӧскӧ талалардыҥ кӧмзӧлӧрин «толтырадылар». 2022 јылдыҥ алдында Слер бистиҥ тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге туштап, республикада Олимпий резервтиҥ училищезин тӧзӧӧри јанынаҥ куучын ӧткӱргенер…\n— Чын. Бу сӱрекей јаан сурак. Бистиҥ кӱрешчилер ороон кемине јетсе ле, олорго оноҥ ары тазыктырынарга, ӧзӧргӧ ӧскӧ јаан тергеелердӧӧн јӱре берерге келижип јат. Оноҥ олордыҥ јеҥӱлери ӧскӧ областьтарга, крайларга келижет. Нениҥ учун дезе бисте јаан кеминде спортчылар белетейтен база-тӧзӧмӧлдӧр, керектӱ јӧмӧлтӧ јок. Мен бойым да Тюменьде Олимпий белетеништиҥ тӧс јеринде тазыктырынгам ла бу область учун кӱрешкем. Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачылары Виктор Саввич Иващенкодо ло Валерий Глебович Стенниковто тазыктырынгам. Телекейди јеҥип алган ӧйим болгон. Тюменьде артып каларга, оноҥ ары кӱрежерге, иштеерге аргалар болгон, кычыртулар Кемероводоҥ база болгон. Је мен јанып келгем. Алтай кижи Алтайынаҥ ыраак јӱрӱп болбос деген кӱӱн айлымга тарткан. Мынайда ок бистиҥ кӱчтӱ, једимге јеткен, јеткедий спортчылар ӧскӧ јаан калаларда, олимпий тӧс јерлерде тазыктырынат.\nМен сананзам, бисте бойыста Олимпий резервтиҥ училищези болгон болзо, спорттыҥ бастыра бӱдӱмдерине једимдӱ иштеерге јаан аргалар ачылар, олимпий чемпиондорды да тазыктырып алар эдис. Эмди тургуза бу сурак ӱлекер кеминде туруп јат. Акча-манат јанынаҥ иштер Москвала ӧткӱрилер. Је тергеениҥ башчызы бисти оҥдоп-јӧмӧгӧни ижемји берет. Бу сурак кыйалтазы јогынаҥ ичкери јылар деп, мен база иженедим.\n— Виталий Юрьевич, Слер политикада база једимдӱ туружып келдигер. Ол керегинде канча катап болгон праймеризтердиҥ кӧргӱзӱлеринеҥ кӧрӧр арга бар. Горно-Алтайсктыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутадына да тудулганаар. Бу керегинде шӱӱлтегерди тоолу сӧслӧ айдып ийзеер?\n— Политикалык керектерде турушканы, уч-турултазы кандый да болзо, ченемел берип јат деп айдар эдим. Канча ла кире јажыҥ кичинек болзо, сен ончо ло кире эрте бу сурактарды оҥдоп баштап јадыҥ. Качан албаты сени јӧмӧзӧ, уч-турулталар болор. Оныҥ учун мен болгон талдаштарда туружала, јастырдым, ол эмезе чӧкӧдим деп бир де айтпазым. Мениҥ јажымда улустаҥ бу кире јӧмӧлтӧ алганы – ол јаан алтам. Сананзам, ончозы келер ӧйдӧ. Иштеер керек, албаты учун керектерди бӱдӱрер керек. Је текши эткедий бир шӱӱлте база бар. Улуска болужайын, улус учун иштейин деген кижиге депутаттыҥ мандады да, јаан јамы да керек јок. Курч, керектӱ сурактарга ајару эдерге, оны тӱзедерге кӱӱнзеген кижи бу да јамы јогынаҥ иштеер, керектерди бӱдӱрер.\n— Келер ӧй јиит ӱйениҥ колында деп јаантайын айдыжып јадыс. Јиит ӱйеге нени кӱӱнзеер эдигер? Слердиҥ ӧдӱп келген јолоорды ајаруга алза, кижиниҥ ӧдӱп болбос уур-кӱчтери јок, бу уур-кӱчтер су-кадыкла да, арткан да шылтактарла колбулу болзо до…\n— Ончозы кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Мен кӧрӱп турзам, шыралап ӧскӧн, јаш ла туштаҥ ала уур-кӱчтерди ӧдӱп келген балдар, улус карын да јаан једимдерге једип јат. Ого кӧрӧ, јеткилде јӱргендер та нениҥ де учун бойыныҥ алдына јаан амадулар тургуспайт. Байла, ончозы бар болгонынаҥ улам. Меге кичинек тушта кӱрежерге, спортко барарга јарабас деп айдышкан болгон. Је эмчилердиҥ тургускан диагноз-шӱӱлтезине удура болор арга барын, бастыразы кижиниҥ бойынаҥ камаанду болгонын кӧрӱп јадыгар.\nКелер јӱрӱм јиит улустыҥ колында дегени база чын. Ичкери јӱткӱп, тӧрӧли, албатызы учун јаан амадулар тургузып турган јашӧскӱримди мен јӧмӧйдим. Бӱгӱнги кӱнде кажы ла ууламјы ишти алзабыс, једимге јеткедий аргалар бар. Јаҥыс ла чокум сананып, амадаган јолды улалтар керек. Ӱредӱлӱ, кӱӱнзеген иштӱ, акча-манатту, јеткил јӱрӱмдӱ болорго амадаар керек. Ол тужында арткан да сурактарды бӱдӱрерге јеҥил болор.\n— Виталий Юрьевич, куучын-эрмегер учун јаан быйан. Бис Слерге су-кадык, ижигерде једимдер кӱӱнзейдис. Тургускан амадуларар кыйалтазы јогынаҥ бӱтсин.\nАйгуль МАЙМАНОВА куучындашкан


12.02.2020 - altaicholmon\n8 ишчи каруузына тургузылган Майма аймактыҥ прокурорыныҥ јасак аайынча некелтелерин бӱдӱрбегени учун сетевой организацияныҥ филиалыныҥ 8 ишчизи (ол тоодо директоры) каруузына тургузылган. Майма аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалы – Горно-Алтайсктыҥ электрический сетьтеринде шиҥжӱ ӧткӱрген. Шиҥжӱ аймактыҥ прокурорыныҥ некелтелери аайынча ӧткӱрилген. Аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалына јасакты бускан учуралдарды тӱзетсин деген некелтелерди кӧп катап


03.03.2020 - altaicholmon\nТылдагы иштиҥ озочылдарыла оморкойлы\nОрооныс, онойдо ок албаты-јон Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын бийик кеминде темдектеери јанынаҥ белетеништӱ јаан ишти ӧткӱрет. Ӧштӱ тал-табыш јогынаҥ 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде бистиҥ ороонго табару эткен. Албаты јайым иштеген тужы. Јуу башталарда, улуска военкоматтаҥ повесткалар тӱни-тӱжи келип баштаган. Элкем-телкем јалаҥдарда одордо јӱрген мал (јылкы, сарлык) ээлери јок арткан, кажаан-чеденде ӱӱр койлор\nКожо јуртаган бир салым, кожо чыдаткан бала-барка\nБу билениҥ азырап чыдаткан балдарын, олордыҥ бала-барказын тоолоп-чоттоп келзе, 70 кижидеҥ ажа берер. Азыйда јерлештериниҥ кокырлап, кезик аразында аҥдып та айткан “Јеенниҥ балдары – јетен” деген сӧс јӱрӱмде бӱдӱп барган. Эпшилердиҥ телекейлик кӱниниҥ алдында куучыныс чакка јуук јаш јажаган, јӱрӱмниҥ јеҥил эмес јолын ӧдӱп келген, санаа-укаазы эмдиге јетире јарык ла јарт јӱрген эне кижи\n10 јыл ар-бӱткенле јуук колбуда\nКочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейинде Сайлугемниҥ национальный паркыныҥ 10 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Анда республикан башкаруныҥ, АР-дыҥ Государственный Јууны – Эл Курултайдыҥ, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ, Алтай Республиканыҥ аҥылу коруланып турган ар-бӱткендик јерлериниҥ дирекциязыныҥ чыгартулу улузы, билимчилер, экологтор, ар-бӱткенди корыыр организациялардыҥ турчылары ла парктыҥ најылары – балдар\nАлтайыстыҥ арчыны албатыга алкышту…\nНајылыктыҥ туразыныҥ јаан залында “Ӧс калыктыҥ байлу ӧзӱми арчынды тузаланары ла корыыры” деп суракла кӱрее-куучын ӧтти. Кӱрее-куучынды РФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады Родион Букачаков эл-јонныҥ ла јондык биригӱлердиҥ арчынды садуга чыгарганы керегинде кӧп тоолу баштануларынаҥ улам ӧткӱрди. Ондо тергеениҥ јаҥыныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, билимчилер ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус туруштылар.\nКерек јаҥыс кӧгӱспекте эмес…\nКычыраачылардыҥ бӱгӱнги куучын-эрмеги алтай албатыныҥ кеп-кийимдериниҥ бирӱзине, кӧгӱспекке, учурлалат. Јерлежис Олег Оминниҥ кӧдӱрген сурагы, айткан шӱӱлтези мындый ачык-јарык куучынга экелгени јарамыкту. Јаан-јаш бой-бойын ајарулу угуп, бир сӧскӧ, јӧпкӧ келер деп иженели. Олег Омин, Саха-Якутиядаҥ: —Кӧгӱспек тӱӱки-историяда болбогон. Ол 2000 јылдарда табылган јаҥы мода. Балдардыҥ, јаанактардыҥ, таадактардыҥ кийип турган тере кӧгӱспектери керегинде айтпай турум. Эр улус\nОнкологияныҥ сурактары аайынча тегерик стол\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱни телекейде Рак ооруларла тартыжарыныҥ кӱни болуп јаҥжыккан. Бу кӱнге учурлай Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы ла Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери онкологияныҥ сурактары аайынча тегерик стол ӧткӱрди. “Онкология: ајарулу болгоны, фобиялар, сурактар ла каруулар” деп адалган јуун кату ооруларга эл-јонныҥ ајарузын, улустыҥ бу оорудаҥ профилактикалык керектер, оны эрте илелеери ле эмдеери\nЈыл туркунына иш кем јок ӧткӧн…\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ коллегиязы ӧткӧн јылда иштиҥ турулталары аайынча јуун ӧткӱрди. Јуунда Роспотребшиҥжӱниҥ АР-дагы башкартузыныҥ, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ тергеелик органыныҥ чыгартулу улузы, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле республиканыҥ эмчиликтериниҥ баш врачтары, су-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ профсоюзыныҥ председатели ле су-кадыкты корыырыла колбулу ӧскӧ дӧ ишчилер туруштылар. Демографияныҥ айалгазы АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко Майма аймактыҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик\nАјаруда — тап-эриктер\nКочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайскта эмчилер белетеер колледжтиҥ актовый залында Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы тергеелик башкартузыныҥ јааны, республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучиновтыҥ баштап ӧткӱргениле республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш канайда ӧдӱп турганына учурлалган јуун ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ акча-јӧӧжӧ, каландар, экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Тимошенский, јондык биригӱлердиҥ,\nЈасакберим иштиҥ уч-турулталары кӧрӱлген\nКочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайында «Алтай Республикада јасакберимниҥ 2019 јылда айалгазы керегинде» сурак аайынча јуун тергеениҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧткӧн. Јуунныҥ туружаачыларын уткып тура, спикер мынайда айткан: «Јасакчы иш — ол бистиҥ обществоныҥ ижи-тожыныҥ бастыра бӧлӱктерине келижип турган кӧп ууламјылу ла каруулу иш. Кажы ла јасакчыныҥ молјузы јасакчы ла ӧскӧ дӧ


21.01.2020 - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 6-чы кӱнинде Јабаган јуртта столдо ойноор теннис аайынча јаҥжыккан маргаан ӧткӧн. Оны јылдыҥ сайын Алтай Республиканыҥ столдо ойноор теннис аайынча федерациязы ӧткӱрет. Башкараачызы Айдар Пильтин чыккан-ӧскӧн тӧрӧл јуртында канча јыл кайра мындый маргаанды бойыныҥ арга-кӱчиле ӧткӱрип баштаган. Баштап тарый јурт кеминде ӧткӧн маргаан удабай республикан ачык маргаан боло берген. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ\nӦткӧн jылдыҥ кӱс-кыш ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ӧмӧлиги тӧрӧл газедистиҥ кычыраачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча база албаданып ла иштенди. Бу иште ол тоодо сыгын айда Эл Курултайдыҥ депутаттарын тудары jанынаҥ тергеебисте ӧткӧн талдаштарды база тузаландыс. Олордыҥ турулталарыла, алтай тилдӱ кӧп албаты-јон јадып турган аймактардыҥ ла каланыҥ jеринеҥ jаҥы тудулган кара башту депутаттарга олор бойлорыныҥ ӱнбереечилерине быйан айткан\nАлтай албаты јаантайын аҥы-кужын байлап јӱрген. Олорды байлаганы калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥынаҥ, кеп-куучындарынаҥ ла калыгыстыҥ чӱмдӱ сӧзиниҥ ӧскӧ дӧ кеберлеринеҥ-бӱдӱмдеринеҥ кӧрӱнет. Оныҥ учун аҥдап та барганда, мылтык-јепсел де тудунганда, кыйалта јок тузаланатан ээжилери де, јаҥдары да бар. Онызын Улаганда јаткан кожуун-јонноҥ укканысты бичийдис. Аҥчылар аҥдап барганда, казан азатан таганына канча кижи jÿрген, анча ла чертÿ эдет.\nЈӱрӱмниҥ јаан ажуларын ашкан јаандарыс\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алтай албатыныҥ јадын-јӱрӱми, салымы керегинде чыккан бичимелдер эл-јонысты јилбиркедет. Бӱгӱн бис Кан-Оозы аймакта Келей јуртта јадып турган јаан јашту ӧрӧкӧн кыпчак сӧӧктӱ Топчы Тумпуковна Тоедованыҥ јӱрӱми керегинде бичиирге санандыс. Былтыр Топчы Тумпуковнаныҥ 95 јажы толгон. Кажы ла кижиниҥ салымы саҥ башка. Канча кире јӱрери, јӱрӱми качан, канайда ӱзӱлер — кем де билбес.\nЧорос-Гуркинниҥ ады-јолын кереестеген библиограф\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ краевед литература ла эл библиография аайынча бӧлӱгинде баш библиограф болуп тӧртӧн јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ак-чек ле нерелӱ иштеген РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Лидия Турдубековна Баштыкованыҥ ады-јолын да, белетеп чыгарган кӧп тоолу библиографиялык иштерин де ӱренчик те, ӱредӱчи де, билимчи де, тӱӱкичи де улус ла ӧскӧлӧри де сӱреен\nЭрјине болгон бичиктерис — чындык коруулда\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ «Книга Алтая» деген музейинде «Эл библиотеканыҥ эрјинедий бичиктериниҥ кӧмзӧзинеҥ» деп адалган кӧдӱриҥи байрамдык айалгада ачылды. Солун кӧрӱ эл библиотеканыҥ 100 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилердиҥ эҥ баштапкызы. Чычкан јылда эл библиотекада тизим кӧрӱлер, кычырыштар, туштажулар ла оноҥ до ӧскӧлӧри јыл туркунына кӧнӱ ӧдӧри темдектелет. «Эл библиотеканыҥ эрјинедий бичиктериниҥ кӧмзӧзинеҥ»\n«Сен, нӧкӧр, Бехтемирде болзоҥ…»\nЈарлалып јаткан бу интервьюда куучын-эрмек «Бийдиҥ ӱстиндеги таҥдактар» («Рассветы над Бией») деп курорт керегинде ӧдӧр. Оны јербойыныҥ улузы кезикте «Бехтемирский» санаторий деп адап јадылар. Бу курорт 1989 јылда тӧзӧлгӧн. Ол Алтайский крайдыҥ туулык јериниҥ јаказында, Бий сууныҥ јарадында озодо казактардыҥ шибеези болгон Стан-Бехтемир деп јурттыҥ јанында туруп јат. Курортты канча јылдарга чыгара бийик категориялу врач,\nСыр-кожоҥло, сыр-каткыла јӱрзе – јӱрӱм јолы узаар\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы – Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады кӱӱчи, сценарист, актер, фестивальдардыҥ тӧзӧӧчизи Шоҥкор (Андрей) МОДОРОВ. Ол кычыраачыларга јайаандык ижиндеги једимдери, келер ӧйдӧги амадулары јанынаҥ куучындады: — Кирген Чычкан јыл јаан ла јакшы керектерле башталды. Је эҥ ле озо јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сый јанынаҥ\nКолы ус јайаанду улус билгирлериле ӱлешти\nГорно-Алтайсктагы государственный университет ле Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ӧзӱми ле аргачылык аайынча тӧс јери экономиканыҥ ӧзӱми ле ар-јӧӧжӧлик колбулар јанынаҥ республикан министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле ӱредӱликтиҥ башка-башка кемдӱ программазы аайынча акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӱредӱлик семинарлар ӧткӱрген. Бастыра семинарлар университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединде ӧткӧн. Семинарларла соныркап келген улустыҥ тоозы кӧп болгонын темдектеер керек. Бу јилбилӱ семинарларга бойыныҥ ченемелин\nПрезиденттиҥ Баштанузы: Ийделӱ биле — ийделӱ ороон\nОроонныҥ президентиниҥ јылдыҥ ла Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына эдилип турган Баштанузы быјыл чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде кычырылды. Баштануда Владимир Путин ороонныҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларын темдектеп, башкаруныҥ ла парламенттиҥ алдына келер ӧйгӧ оныла колбой амадулар тургусты. Горно-Алтайскта Бастырароссиялык албатылык фронттыҥ тергеелик ишчилери Россияныҥ Президентиниҥ РФ-тыҥ Федерал Јуунына Баштанузын јондык јуулып кӧрӧр лӧ кийнинде текши шӱӱжӱ ӧткӱрер


Немецтер музейде кино соккон - altaicholmon\nМузейдиҥ сайтында айдылганыла, мумия керегинде кадрлар «Terra X» деп документ кептӱ фильмге кийдирилер, ол албаты медицинаныҥ тӱӱкизине учурлалган. Темдектезе, фильмде јебрен Алтайда кандый эм ӧлӧҥдӧр тузаланылганы керегинде айдылат.\nФильмниҥ авторлорын јебрен ӧйлӧрдӧ кижидеҥ мумия эткениниҥ сурактары тыҥ јилбиркедет.\nФильмди согорында анайда ок Новосибирсктиҥ археологы Наталья Полосьмак туружат. 1993 јылда мумияны бу кижи тапкан.


26.09.2017 - altaicholmon\nТӱӱкизи ле ижи байлык\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды 65 јыл кайра, 1952 јылда, тӧзӧлгӧн. Алдында јылдарда ГАНИИИЯЛ (тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ билим-шиҥжӱлӱ Горно-Алтайский институды) деп адалган институттыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы—ол Туулу Алтайда тилди, диалекттерди, литератураны, тӱӱкини, этнографияны ла фольклорды шиҥжӱлеери ле бу билим дисциплиналарла билим иштерди бичиири ле кепке базары болгон.\nТӱрмеде эткен эдимдерди…\nФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы ведомствоныҥ «УИС-тиҥ промышленный бӧлӱгиниҥ аргалары» деп аҥылу выставкада туружар.\nРепрессиялар керегинде документтер\nАлтаистиканыҥ С. Суразаковтыҥ адыла адалган институды «Алтын-Туу» деп бичик чыгартула кожо «Туулу Алтайда 1922-1953 јылдардагы политикалык репрессиялар» деп јуунтыны кепке базып чыгарган. Ого бу ӧйдӧги документ кептӱ материалдар кирет.\nJасактарды бусканы учун…\nАлтайдыҥ таможнязы јыл башталганынаҥ бери јасактарды ла санитарный некелтелтелерди бузуп, јажытту белетеген 9942 продукцияны айрып алган.


Jаан телекей сени сакыйт - altaicholmon\nИнтернет деген неме улустыҥ јӱрӱминиҥ бастыра бӧлӱктерине туку ла качан кирип калган. Ол биске кандый јаан аргалар берет! Отурган ла бойынчаҥ экрандӧӧн кӧрӱп, јер-телекейдиҥ кажы ла толыгында не болуп турганын билип аларыҥ. Керектӱ ле болгон суракка каруу аларга (топчыны канай шидееринеҥ ала тураны канайып тударына јетире), капшайынча ла Интернетке кирериҥ. Ол ажыра неге ле ӱренип алар арга бар: ойноткыларла ойноорына, ӧскӧ ороондордыҥ тилдерине… Онойдо ок Интернет бой-бойынаҥ муҥдар километрлерге ыраак улусла куучындажар арга берет. Бӱгӱнги айылчыбысла колбуны, ол Италияда болордо, электрон почта ажыра туттыс.\n«Jакшылар! Адым Ольга, Кош-Агаштаҥ болорым. Сӧӧгим кыпчак, ада-энем Радмила Манкыровна ла Валерий Иванович Самуновтор.\nМен офисте ижимнеҥ бош ӧйдӧ эҥ ле тыҥ јорыктаарын сӱӱйдим. Jаҥы ороондорло, башка-башка калаларла, солун јерлерле јӱрӱп, кӧгӱске батпас кӧдӱриҥилӱ санаалар, шӱӱлтелер јууп аладым.\nӰч јыл кайра Израиль барар арга келишкен. Чындап, бу таштарлу чӧл јерди Кӱпчегенге тӱҥей кӧрдим. Канча ӱйелер мӱргӱп, суранып јӱрген Ый-сыгыттыҥ стенези деген байлу јерде болдым. Оныҥ јанында мениле кайкамчылу учурал болды. Амадаган амадууҥды чаазынга бичип, бу стенениҥ таштарына кыстап салзаҥ, ол бӱдӱп калар деп, улус айдат. Мен амадуум база бӱтсин деп, чаазынга бичидим. Бу ла ӧйдӧ колымга ӱстинеҥ кӱӱле чычып ийди. Канайдар? Амадуум јуук ӧйдӧ бӱтпес эмтир деп санандым((… Jе мен јана баспас кыс. Бу јылдыҥ кочкор айында база катап Иерусалимге барып, керегимди учына јеттирдим.\nӦткӧн јылдыҥ кичӱ изӱ айында Грузияла јорыктадым. Ондогы бир билениҥ айылында јадып, грузиндердиҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныжар јакшынак арга болды. Туулардыҥ ар-бӱткени, грузиндердиҥ курсагыныҥ элдеми, бойы јазаган кызыл аракызы, албатылык ойын-бијези — оноҥ јакшы не керек! Бу ороонды сӱӱбес арга јок. Эди-каныҥ јайымжып, санааларыҥ токынап, бастыра бойыҥ амырап јадыҥ… Мындый јакшы айалгада болуп, бескегерге 4 килограмм кожулганын сеспей де калараар))\nИзӱ кейдиҥ ийде-болужыла учуп турган јаан шарга отурар кӱӱн бар болзо, јӱк ле Турциядӧӧн барар керек. Сыраҥай ла таҥ адар алдында, нӧкӧрлӧримди ле мени каладаҥ туура апардылар. Ишчилер јалаҥдагы шарларды белетеп јатты. Кейге јӱстеҥ кӧп јаан шарлар кӧдӱрилди. Ортозында бистийи. Онойып, кӱнниҥ баштапкы чокторын Каппадокия каланыҥ теҥеризинде уткыдыс. Бу учужымды качан да ундыбазым. Чындап, ол шар јерге јымжак келип тӱжетен эмтир.\nПольшала јорыктап турала, концлагерь болгон Освенцим деген јерде болорго келишти. Мениҥ јорыктаган јерлеримниҥ тоозында ла кижиликтиҥ тӱӱкизинде бу эҥ карыкчалду јер болбой. Ары барарга коркымчылу болгон. Jе бойымныҥ кӧзимле кӧрӱп, улуска куучындап берерим, база качан да мындый јеткерди болдыртпас керек деп бек сананып, једип бардым. Jер-телекейдиҥ јӱк ле јаражын ајыктап канай базып јӱрер. Мындый јерлерди база кӧрӧр керек. Бодозоор до: бистиҥ республиканыҥ албатызыныҥ тоозынаҥ јети катапка кӧп (1,5 млн кире) улус мында корогон. Улустыҥ канча тонна чачыла, кийимиле толгон је ле деген кыптар, барактар, газ божодор камералар кӧргӧм. Сӱрекей коркымчылу, карыкчалду, ачу болгон… Бу ла ӧйдӧ, кижиниҥ јӱрӱми недеҥ де баалу сый, кандый да болзо, оны јӱрер керек, амыр-энчӱбис учун тартышкан јаандарыска јажын-чакка быйанду болор керек деген санаалар кӧксимде катап ла тыҥып турды.\nJорыктаган јерлеримниҥ эҥ јилбилӱзи ле јаражы — ол Исландия. Ӱӱре кысла кожо джип кӧлӱкти арендага алала, ортолыкла маҥтадып јӱргенис. Гейзерлер, вулкандар, куй таштар, тош мӧҥкӱлер, учар суулар ла чаҥкыр суулу, сӱт ошкош ак кумакту лагуналар… Тупиктер, талайдыҥ котиктери, Исландияныҥ јарлу аттары, аҥдары, јерлик кастары. Бу чӧрчӧктӧги јердий ороондӧӧн адамла кожо база катап барып келер кӱӱним бар.\nБу ла јууктарда Италияда болдым. Jол-јорыкта кандый ла айалгаларга учураарыҥ. Оройтыган рейсле Миланга једип келеримде, јеҥил баала улус тартар транспорт иштебей турган ӧй. Аэропорт једетен јеримнеҥ сӱрекей ыраак учун, таксиниҥ баазы 100 евро болгон. Карын, јалакай эмеген-ӧбӧгӧн итальян карганактарга туштап, јолдыҥ баазын ӱлежип алар болдыс (јеҥил болзын деп). Jолой таныжып, куучындажып бардыс. Jедер јеримге једип келеле, акча тӧлӧӧргӧ јазанып отурзам, олор экӱ мени токтодып салды: «Тӱҥей ле таксилӱ барар эдис, бойыс тӧлӧп ийерис» — деп айдала, меге јакшы амыралта кӱӱнзейле, јӱре бергиледи. Кӱӱн-санаам бийик, сӱӱнчилӱ артып калдым (кандый јалакай улуска туштагам)…\nӦткӧн тоолу јылдардыҥ туркунына мен 25-теҥ кӧп ороондордо болгом. Мен мындый кӧп канай јорыктап тургам? Айдып берейин.\nАнглийский тилди јакшы билер керек. Ого мен школдоҥ ала албаданып ӱренип, билгирлеримди университетте тереҥжидип, тыҥыдып алгам. Бу ла школ ло университеттиҥ ӧйинде тилдерге чырмайып ӱренер керек. Бӱгӱн ого јарамыкту ал-камык эп-аргалар бар: ӧскӧ ороонныҥ ӱренип јаткан тилиле соккон фильмдерди орус титрларлу кӧрӧр арга, мобильный приложениелер, јӱзӱн-јӱӱр бичиктер. ²скӧ албатылардыҥ тилдеринеҥ јӱк ле бир тил билериҥле Европада кемди де кайкадып болбозыҥ… Оныҥ учун Турциядаҥ ла Египеттеҥ (ондо ончо персонал орустап билер) башка јерде амыраар кӱӱндӱ болзоор, английский тилге ӱренигер.\nОнчо немени јазаптыра шӱӱп, эртеледе сананып, белетенер керек. Мен јаҥжыккан 28 ле кӱн амыралталу офистиҥ ишчизи. Бу айалга јорыктажымга бир де чаптык этпейт. Арайдаҥ, јыл туркунына јилбилӱ јерлерге билеттердиҥ баазын кӧрӱп саладым. Jол-јорыгымды неделениҥ учында амырайтан ла байрам кӱндерге келиштирерге албаданадым. Темдектезе, Исландия барарга, билеттерди бир јыл озо алгам, не дезе, оной јеҥил болгон.\nJорыктаар кӱӱн болор керек. Нениҥ учун слер јорыктабай јадыгар: тил билбес, бош ӧй јок, акча јанынаҥ кӱч?.. Jе мен слердеҥ бир ле неме сурайын: «Монголияда болгоноор бо?». Ол бистеҥ ыраак јок, ары барарга, виза керек јок, баалары да кемдӱ. Бис ондо ӱзе билебисле амыраганыс — јараган. Башка ороон, аайы-јаҥы да башка, јилбилӱ.\nJорыктаар кӱӱндӱ кижи эбин табып ийер. Мен сананзам, эмдиги ӧйдӧ јорыктабай турган јӱк эки бӧлӱк улус бар болбой. Баштапкылары — јорыктаарын чек сӱӱбейтен улус. Экинчилери — ӱредӱзин божотколок, тургуза ӧйдӧ иш, ишјалы јок улус. Ондый болзо канайдар? Мында да ӱзе јарт: баштапкы јерде ӱредӱ болор керек. Ӱредӱни божодып ла алала (эмезе ӱренип туруп та болзо) — билгирлереерди тузаланып, иштеп баштап јадыгар. Акча-манат јанынаҥ кемнеҥ де камаанду болбоско.\nМен 29 јашту. Бу эки ээжи-некелтени бӱдӱреле, улайын јорыктаарын 4 јыл мынаҥ кайра баштагам. Албаданып, јорыктаар ла керек, “Москва да чӱрче ле ӧйгӧ тудулбаган ине”».


15.02.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nАлтай тил јогынаҥ Алтай Республика болор беди\nЭзенде, кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 100 јылдыгы толор. Ол бир чактыҥ туркунына иштеп, албатыга айдары јок јаан тузазын јетирген – экономикада, культурада, тилисти корып ла чеберлеп аларында.\nВакцинацияны эрчимделтер керек\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы, медицина билимдердиҥ кандидады, Россия Федерацияныҥ медицина билимдериниҥ Академиязыныҥ профессоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы Леонид ЩУЧИНОВ\nБилимниҥ кӱни: кайралдар табыштырылган\nКочкор айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Россияныҥ билиминиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда турушкан.\nУвеличения расходов добивалась «Единая Россия». Деньги пойдут на строительство и ремонт школ, детских садов, закупку транспорта для амбулаторий


«Су-кадык» автопоездтиҥ баштапкы турулталары - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧткӱрилген јуунда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Су-кадык» автопоезд деген ӱлекердиҥ Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардагы баштапкы турулталарын угусты.\nЈуунда су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Макин, республикан эмчиликтиҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ла автопоездтиҥ эмчилери турушкан.\nЈонјӱрӱмдик ӱлекер удурумга башчы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилет. Ол јурт јаткандарга чыҥдый эмчилик болуш јетирзин, су-кадыгын шиҥдеп, диагноз тургузып, керек дезе эмденер аайын айдып берзин деп јакылта берген. «Нерелӱ эмчилердеҥ турган тоомјылу ӧмӧлик-команда јууп алганыс. Слер сӧзигерге туруп, таҥ эртедеҥ ала орой эҥирге јетире «су-кадыгын шиҥдедип келген калганчы кижиге» јетире иштегенигер. Беш муҥ кире кижиге болуш јетирдер. Олордыҥ кӧби бир ууламјылу специалисттерге канча јылдардыҥ туркунына баштапкы катап болдылар» — деп, Олег Хорохордин темдектеди.\nЈурттарда јаткандарла 16 эмчидеҥ ле 6 медишчидеҥ турган бригада иштеген. Ол кардиолог, онколог, хирург, невролог, офтальмолог, оториноларинголог, уролог, терапевт, стоматолог, акушер-гинеколог, рентгенолог, УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи, балдардыҥ кардиолог-эмчизи, невролог, балдардыҥ гинекологы, педиатр. Эҥ ле кӧп улуска стоматологтыҥ, офтальмологтыҥ ла гинекологтыҥ болужы керек болды. Диагнозты тургузарында ла эмдеништиҥ аайын илелеер ончо керектӱ инструментальный, лучевой ло лабораториялык шиҥдештер јербойында ла эдилип турды. Хирург јаан эмес операциялар эдип турды. Эди-канында су-кадыкка каршулу кубулталар табылган улусты эмчилер аймактыҥ эмезе республикан эмчиликтерде јадып эмденерге уулмајылап турды, онойдо ок федерал эмчилик тӧс јерлерге операцияларга ууламјылаган чаазындар берип турды.\nУдурумга башчы бу иштиҥ учурын темдектеп, јурт јаткандардыҥ су-кадыгын шиҥдегениниҥ једимдерин угусты — ол кӧп улуска су-кадыгын орныктырарында, ооруныҥ јаан чочыдулу салтарынаҥ кыйарга болушкан. Онойдо ок јербойындагы эмчилик болуш тӧзӧӧриниҥ курч сурактары илезине чыгарылып, аайлаштырылды.\n«Су-кадык» автопоезд — ол бир ле катап ӧдӱп јаткан ӱлекер эмес. Оны јылдыҥ ла улалтарыс. Келер јылдарда оноҥ до кӧп аргаларлу болорыс, нениҥ учун дезе, јуук јылдарда республикага бу ӱлекердиҥ ижине јарамыкту, кӧчӱп јӱрер ондор тоолу јаҥы медициналык техника келер. Эл-јон бу ӱлекерди керектеп, јакшы уткыганын кӧрӧдис. Эмчилер дезе улустаҥ кӧп-кӧп быйанду сӧстӧр укканы јолду» – деп, О. Хорохордин айтты.\nЈуундажып тургандар јуун туркунына тургузылган амадулар канча кирезине бӱткенин, ишти эрчимделтерге нени эдер керегин, ведомстволор ичинде ӧмӧ-јӧмӧ ишти канайып ӧткӱрерин шӱӱштилер.\n«Автопоездтиҥ баштапкы јорыгыныҥ турултазыла слердиҥ эптӱ ижигер јурт јеезелердиҥ болужынаҥ камаандузы јарталды» — деп, Олег Хорохордин темдектеди. Ол аймактардыҥ ла јурт јеезелердиҥ јаандарын эмчилердиҥ бригадазына бастыра кӱчиле јӧмӧжип, ӧмӧ-јӧмӧ иштезин деп кычырды.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Путилова Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ башкартуларына, аймактардыҥ эмчиликтериниҥ баш эмчилерине ӱлекер аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштегени ле болушканы учун быйанын айтты. Онызы автопоездтиҥ эмчилерин азыраарыла, јадар јерлерле јеткилдеериле, башка јурттардаҥ пациенттер экелериле, олордыҥ кезигин приемго экелериле колбулу болды.\nАвтопоездтиҥ эмчилери — онколог Александр Хряпенков, стоматолог Вероника Хабарова, кардиолог Мира Кабакова — ӧткӱрилген иштер керегинде куучындады. Олор диагноз тургузар иштерди элбедип, бригадага онойдо ок эндокринолог-эмчини алары керегинде айттылар. Республикан эмчиликтиҥ баш эмчизи Константин Чуканов ресэмчилик автопоездтиҥ эмчилери ӱзеери шиҥдешке, јадып эмденерге ле бийиктехнологиялык шиҥдешке ууламјылаган ончо пациенттерге керектӱ ајаруны эдерин бӱдӱмјиледи.\nОлег Хорохордин эмчилерге эрчимдӱ ижи учун быйанын айдып, автопоездтеги оноҥ ары ижинде де једимдӱ иштезин деп кӱӱнзеди. Бу неделеде автопоезд Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болор.\nКош-Агаш аймакта јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде эмчилер Јазатырдыҥ, 23-чи кӱнинде Кош-Агаштыҥ, 24-чи кӱнинде Курайдыҥ улузыныҥ су-кадыгын шиҥдеер. Улаган аймакта јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Акташ јуртта эмчилер ончо кӱӱнзегендерди сакыыр, 26-чы кӱнинде — Улаганда, 27-чи кӱнинде — Балыкчада. Куран айдыҥ 4-и кӱнинде иштер Оҥдой ло Шабалин аймактарда улалар, куран айдыҥ 18-чи кӱнинде — Чой ло Турачак, сыгын айдыҥ бажында – Чамал ла Майма аймактарда.


Кандый ла айалгаларда кижи болуп артар керек - altaicholmon\nКандый ла айалгаларда кижи болуп артар керек\nЭртен Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Ороонысты корыган, корып турган ла келер де ӧйдӧ корыыр улустыҥ, јалтанбас адалардыҥ байрамы. Тӧрӧлистиҥ мындый коручылдарыныҥ бирӱзи тоҥжоон сӧӧктӱ Владимир ДЕДЕЕВ биске бойыныҥ черӱчил јолы керегинде куучындады.\nВ. Дедеев Росгвардияныҥ ОМОН-ыныҥ јуучылы. Ол бӱткен бӱдӱмиле, салымыла јаштаҥ ала корыычы деп айдарга јараар. Чыккан-ӧскӧн јери — Чамал аймактыҥ Чопош јурты. Адазы эрте јада каларда, энези ӱч балазын јаҥыскан чыдаткан. Владимир јаштаҥ ала спортло јилбиркеген, анчада ла чанала јыҥылаары ла волейбол јарап туратан. 9-чы класстыҥ кийнинде ол каладагы педагогический колледжте физкультураныҥ бӧлӱгинде ӱренип тура, волейболло оноҥ ары тазыктырынып, профессионал кеминде ойноп баштаган. Ӱредӱ ӧйинде келиштирип, ведомственный эмес каруулдашта иштеген.\n2003 јылда Владимирди черӱге алган. Омск калада беш айдыҥ туркунына белетештӱ ӱредӱ ӧдӱп, тискинчи-механиктиҥ специальнозы алынган кийнинде, ол черӱчил молјузын Псков калада бӱдӱрер деп шӱӱген. Ары керектӱ талдашты бистиҥ республикадаҥ јӱк Владимир ӧткӧн. Псковтыҥ бойында ол специальнозы аайынча самоходно-артиллерийский дивизионго кирген. Ӱч ай ӧткӧн кийнинде Владимир ӱч јылга јуучыл јӧптӧжӱ тургускан, оныҥ ӧйине срочный служба-молјуларын бӱдӱргени база кирген.\n2004 јылдыҥ кандык айында баштапкы јуучыл јол-јорык — Тӱндӱк Кавказ. Узуны — алты ай. Баштапкы јуу-согуш. Батальонныҥ јылыйтулары — 2 кижи, шыркалаткандары — оноҥ до кӧп…\nОндый да болзо, Владимир алаҥзу јогынаҥ экинчи јӧптӧжӱни тургузып, јуучыл молјуларын база ла Псковто ротаныҥ старшиназыныҥ јамызында бӱдӱрген. 2008 јылда ишмекчи јол-јорыгы Тӱндӱк Осетияга јуучыл ӱредӱге апарды. Ол ло јылдыҥ куран айында олорды јуучыл тревога аайынча тургузып, Тӱштӱк Осетия јаар аткарган (Грузия ла Тӱштӱк Осетия ортозында ӧӧн-бӧкӧн ӧйинде грузиндер Россияныҥ миротворческий базазына табару эткен тушта). Бу керектер Цхинвали, Гори калаларда болгон. Цхинвалиниҥ кийнинеҥ Владимирдиҥ батальонын Грузияныҥ Гори калазына аткарган.\nБистиҥ черӱчилдер гран-кыйуны кечип келерде, ӧштӱ олорды тозуга сакып алган эмтир. Тыҥ адыжу башталган. Ротаныҥ ортозында барып јаткан Владимирдиҥ кӧлӱги сындыра адылган, нӧкӧрлӧри шыркалаткан. Кызу тартыжу анчада ла колоннаныҥ бажында ла учында болгон. Владимир, ол тушта ротаныҥ командириниҥ техника аайынча ордынчызы, бойыныҥ «бронязын» (БМД-ны) колоннаныҥ бажында нӧкӧрлӧрине болушка аткарып, бойы шыркалаткан улузыла, сынык кӧлӱкти јазаарга ченежип, артып калды. Бу ӧйдӧ олорды грузиндер хаммер, лэндровер кӧлӱктердеҥ токтобой аткылап турды. Владимирдиҥ шыкаачы-операторы ол тушта ӧштӱниҥ канча кӧлӱгин оодо аткан. Октор божоп јаткан, колоннаныҥ учында ла бажында тартыжып јаткан нӧкӧрлӧри де, кем де болушка келип болбос айалгада рацияла јаандардаҥ «броняны» ӧртӧйлӧ таштап ийзин, бойлоры туура јикке тӱшсин деген јакылта берилген.\nЈе командирдиҥ техника аайынча ордынчызы айалгаларды, аргаларын бойы шӱӱп кӧрӱп, сынык БМД-ныҥ тискинине отурып, ичкери нӧкӧрлӧрине једижер деп маҥтаткан. Јолой аргазы јеткенче адыжып, ышталып јаткан кӧлӱкле олор ӧштӱниҥ окторы ӧткӱре нӧкӧрлӧрине једижеле, ӧмӧ-јӧмӧ тыҥ тартышкан. Псковтоҥ десантниктер, пехота болушка келип, Гори каланы ол тушта бистиҥ јуучылдар ала соккон.\nЈуу-согуш беш кӱнге улалган. Владимир ол тартыжуда ротазыла ӱч кӱн турушкан. Кийнинде јуучылдардыҥ эткен керектерин ылгаган-јарташкан ӧйдӧ, арбадыштар да болгон. Кайучылдардыҥ јетирӱлерин ле ончо немени шӱӱген соҥында, Владимир улузыла јакылта аайынча јикке тӱшкен болзо, кетеп јаткан ӧштӱге учурап, аттыртып салары јарталды. Владимирдиҥ эткен шӱӱлтези, ары јанынаҥ сескени чын болуп калган.\nШыкаачы-оператор, механик-тискинчи ле техника аайынча ордынчы «Орден Мужества» кайралла, арткан уулдар «За боевые заслуги» ле «За отвагу» медальдарла кайралдаткан. Батальонноҥ ӱч кижи корогон, одустаҥ ажыразы шыркалаткан. Владимир бу кызу јуу-согушта оныҥ јуучылдарынаҥ јылыйту болбогонына, чын шӱӱлте эдерге ырызы тартканына быйанду јӱрет.\nОнойып В. Дедеевтиҥ экинчи контрагы тӱгенген. Тӧрӧл Алтайына јанып, ол ведомственный эмес каруулдашта ижине барган. Је ол изӱ точкаларда болуп, эрчимдӱ јӱрӱмге темигип, салымы јуучыл јолыла тудуш болгонын база катап јарт билип алган болгон.\nОныҥ учун эки јылдаҥ ончо керектӱ ченелтелерди, шиҥжӱлерди ӧдӱп, ОМОН-го ишке кирген.\nШколдоҥ ала сӱӱген волейболды таштабай, тазыктырынып, ОМОН, «Динамо», Росгвардия ла МВД да учун башка-башка маргаандарда туружат. 2014 јылда ол ОМОН-ныҥ оперативный взводыныҥ оперативный бӧлӱгиниҥ командирине кӧстӧлгӧн. Бӱгӱн јамызыла Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ старший лейтенанты, оперативный взводтыҥ командириниҥ ордынчызы.\nИште ӧмӧлиги сӱрекей нак, уур-кӱчтерде јӧмӧжип, бой-бойы учун бек турар, јаанын-јажын тооп јӱрер улус. Удабас ла, тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде, јуучыл молјуларын бӱдӱрип, корогон најыларыныҥ эземиниҥ кӱни темдектелер (1996 јылда Грозный калада болгон јуу-согушта АР-дыҥ ОМОН-ыныҥ јуучылдары корогон). Ого учурлай тергееде тактикалык адышла јаан маргаандар ӧткӱрилер. Јуучылдар јада калган најыларыныҥ билелерине јаан ајарулу, болушту јӱрери, јеҥил эмес иштӱ эрлердиҥ эш-нӧкӧрлӧри де бой-бойыла најылажып, кӧрӱжип турганы — јакшынак ла качан да ӱзӱлбес јаҥжыгу.\nЈуучылдар јиит ӱйеле бек колбу тудуп, олорды јакшыга, турумкай болорына таскадып, ӱредӱлик башка-башка тӧзӧлмӧлӧрдӧ «Јалтанбас болорыныҥ урокторын» ӧткӱр-гилейт ле оноҥ до башка кӧп керек-јарактарда турушкылайт.\nВладимир кандый ла айалгаларда кижи болуп артары эҥ учурлу деп айдат. Бойыныҥ да балдарын ол бу ээжи аайынча таскадат. Олор эш-нӧкӧриле уул ла кыс чыдадат. Алты јашту уулы дзюдоло јилбиркеп, тазыктырынып, јаанап келзе, адазы чылап, Тӧрӧлин корыычы-јуучыл болор кӱӱндӱ.\nВ. Дедеев кожо иштеп турган нӧкӧрлӧрин ле бастыра јерлештерин байрамла уткып, олорго бек су-кадык, билелеринде ле ороондо амыр-энчӱ болзын деп кӱӱнзейт.


Јолдордыҥ чыҥдыйы јакшы болзын... - altaicholmon\nБыјыл бистиҥ тергеениҥ јеринде «Јолдор јеткер јок ло чыҥдый болзын» деген нацӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт.\nКалганчы јетирӱлерле, Чуйдыҥ јолын јазаар иштердиҥ 90 процент кирези бӱдӱп калган. Озолондыра темдектелгениле, бистиҥ тергеениҥ ичиле ӧткӧн бу јолдыҥ 84 километр бӧлӱгин ӧдӱп јаткан јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына јазап салар керек. Кош-Агаш аймактыҥ јеринде бу јолдыҥ 37 километр ӱзӱгин јазаары ӧдӧт. Јолды јазаарында эмдиги ӧйдиҥ эп-сӱмези тузаланылат: соок регенерацияны тузаланганы јолдыҥ чыҥдыйын бийиктедер ле ол узак ӧйдиҥ туркунына ӱрелбей јадарын јеткилдеер. Мембранный технологияла белетелген битумоминеральный кожымакла јолдыҥ ӱстин бӱркейт.\n«Алтай» Упрдордыҥ јетирӱзиле, јолдыҥ 803-теҥ ала 808 километрге јетире ле 818-теҥ ала 838 километрге јетире ӱзӱктери јазалып калган. Эмульсионно-минеральный кожымактарды тузаланганы јолдыҥ транспортно-тузаланаачы аргаларын бийиктеткен.\nМайма аймактыҥ јеринде узуны 22 километр јолды јазаар иш учына једип бараткан. Јолдыҥ ӱсти јазалган, эмди суу агар трубалар салылат, јолдыҥ темдектери тургузылат ла јуралат. Јурттардагы тротуарлар ла јойу улус јолды кечер јерлер ээжи-некелтелерге келиштирилет. Јойу улусла јеткер-неме болбозын јеткилдеери јанынаҥ иштер Оҥдой аймактыҥ Шашыкман, Хабаровка, Кӱпчеген ле Ийин јурттарында бу айдыҥ учына јетпей јадып тӱгенип калар.\nАнайда ок Платово јурт јаар јолдо, Платово-Подгорное, Шабалин-Каспа ла Ӱзнези-Бешпелтир деген јолдордо јазашту иштер ӧткӱрилген. Јолдордыҥ нацӱлекериле колбулу иштер пландалганы аайынча ӧдӧт. Быјыл тергеелик ле јербойында учурлу јолдордыҥ 30 бӧлӱги јазалат, бу иштерди ӱлӱрген айдыҥ учында тӱгезери планда темдектелген.\nБыјыл Горно-Алтайсктыҥ оромдорыныҥ јолдорын јазаары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилгенин ле ӧдӱп турганын аҥылап темдектеер керек. Јол јазаары аайынча иштер Советский, Б. Головинниҥ, В. Маяковскийдиҥ, Строительдердиҥ, Улагашевтиҥ ле ӧскӧ дӧ оромдордо ӧткӧн. Коммунистический проспекттиҥ јолында элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт. Јолдордыҥ ӱстин кодорып, јаҥыдаҥ бӱркегени јолдордыҥ чыҥдыйын чик јок јарандырган. Јазашту иштер ол оромдордыҥ кезигинде эмдигенче ӧткӧнчӧ. Кезик оромдордо эмди кар-јаҥмырдыҥ суулары агатан лотоктор салары, јолдордыҥ кырларын чыныктаары, темдектер тургузары арткан.\nЈе каланыҥ јолдорын јазаар тушта јол јазаачылардыҥ ижинде кезикте тутак-једикпестер болуп турганын база темдектеер керек. Темдек эдип, Горно-Алтайсктагы Чорос-Гуркинниҥ оромынаҥ Најылыктыҥ туразыныҥ јаныла типография јаар барган јолды јазаар тушта болгон учуралды алалы: јол јазаачылар јол јазап турала, канализацияны туй бӧктӧп салганынаҥ улам јаҥмырдыҥ суузы јердиҥ алдында канализацияла акпай, люктардаҥ чыгара тебип, јолдыҥ ӱстиле ага берген. Ургун јааштыҥ кийнинеҥ мынаҥ улам бу јолды «чайык» эки катап алган — јойу улус јолды кечип болбой барган, аккан суу јеҥил јорыкту кӧлӱктердиҥ «порогторына» јеткен болгон.\nОл туйукталган канализацияны ойто ачарга ла арутаарга, канча бригадалар канча кӱндердиҥ туркунына иштеген болгон эди. Кавказтаҥ келген јол јазаачылардыҥ мындый «ижин» јоголторго, нениҥ де учун озо баштап Горно-Алтайсктыҥ ЖКХ-зыныҥ бригадазы канча кӱн иштеген болгон. Је оноҥ олор кезик улус арбынду акчаны алып, ижин калай бӱдӱрерде, нениҥ учун бис акча тӧлӧтпӧзинеҥ олордыҥ калай эткенин тӱзедер, јоголтор учурлу деп тал-табыш чыгарарда, мындый «сый» эткен јол јазаачыларга бойыныҥ «косягын» јоголторго келишкен. Бу мындый айалга јазашту иштер канай ӧдӱп турганын каруулу улус шиҥжӱде тутпаганынаҥ улам болгоны јарт.\nОНФ-ныҥ Горно-Алтайсктагы улузы јол јазаачылардыҥ ижинде тутак-једикпестер болуп турганын база илезине чыгарган. Мында куучын Н. Улагашевтиҥ, Советский, Октябрьский оромдордо ӧткӧн иштиҥ тутак-једикпестери керегинде ӧдӧт. Јолдорды јазаар иштер калада тӱгенип јатса, ОНФ-ныҥ активисттери јолдордыҥ чыҥдыйын база такып шиҥдеп кӧрӧр болгон.\nКаланыҥ јолдорын јазаарыла колбулу база бир айалга бар. Јартап айтса, Горно-Алтайсктыҥ оромдорындагы автотранспорт јӱрӱп турган јолдордо канализационный люктар автотранспортко чындап та «чакпылар» болот. Та нениҥ де учун андый люктарды јолго ӧйинеҥ ӧткӱре тереҥжиде саларда, ол јерлер јаан оролор болуп калат — машиналар ол оролорго калыткылайт. Мындый айалганы эмди ле Ленинский оромдогы јолдоҥ кӧрӧр арга бар. Эмеш тӱрген маҥтадып келген кезик тискинчилер кӧлӱгиле андый оролордо калытпаска, јолдыҥ ӧскӧ полосазындӧӧн кенетийин бурыгылайт. Мынайып, ӧскӧ полосала барып јаткан кӧлӱкле табарышкадый айалгалар болот… Эмезе люктарды јолдыҥ кеминеҥ чик јок бийик салгылайт — ары-бери јӱрген машиналардыҥ алды ол люктарга согулат, машиналар олорго «артылып калат». Јол јазаачылардыҥ мындый «сыйларынаҥ» улам канча кире кӧлӱктер ӱрелгенин чотко алган кижи де јок…\nКарын, быјыл јолдорды јазаар тушта люктар аайынча мындый айалгалар болбозына ајару эдип турганы јакшы. Бу јанынаҥ јол јазаачыларга јаҥыс ла быйан айдар керек.\nЈербойында тудум иштер ӧдӱп турган јаан объекттердиҥ бирӱзи Кӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱр јурттыҥ јанында Кадынды кечире автотранспорт јӱрер кӱр болуп јат. Бу кӱрди тудар иштиҥ тӱӱкизи узун ла чӱмдӱ. Оны 2014 јылда тудуп баштагандар, је строительный организацияла колбулу булгактардаҥ улам тудум иштер токтогон, оны тударына федерал бюджеттеҥ чыгарылган миллиондор тоолу салковой акча јылдыҥ учында тузаланылбай арткан болгон. Ол ӧйдӧ тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ командазы ол јетире тузаланылбаган акчаны келер јылда кӱрдиҥ тудум иштерине такып чыгарзын деп сураган. Былтыр тудум иштер токтодылган.\nТергеениҥ бӱгӱнги башчызы Олег Хорохордин бу кӱрди јетире тударына тергееге 410 миллион салковой чыгарзын деп јӧптӧжип ийген — тудум иш орныккан. Строительдер бу кӱрди быјыл ӱлӱрген айдыҥ учы кирезинде тузаланарына табыштырып ийерис дежет.\nТекши алза, јолдорды јазаары јанынаҥ ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган иштердиҥ кеми јаан. Бӱгӱнги јол јазаачылар иште озочыл технологияларды тузаланып турус деп айдыжат. Чындап, Горно-Алтайсктыҥ јолдорында былтыр-башјыл да иштеген јол јазаачылар озочыл технологияларды тузаланып турус дешкен јок беди — јазаган јолдоры бир-эки ле јылдаҥ оодылып-сайылып калган…. Бӱгӱнги јол јазаачылардыҥ ижиниҥ чыҥдыйы кандый болгонын келер ӧйдӧ кӧргӧйис.


«Уулчак тужымда курулгак оору мени «тегелеген» ле эди» - altaicholmon\nВиталий Уинниҥ ады-јолы бистиҥ тергееде элбеде јарлу. Ол дзюдо, самбо кӱрештерле Россияныҥ спортыныҥ узы. Анайда ок самболо Россияныҥ эки катап чемпионы. Кӱрештиҥ бу бӱдӱминде республикада телекейдиҥ чемпионыныҥ адын адаткан эҥ баштапкы кижи. Јаркынду једимдерге јеткени учун ого «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деген бийик ат адалган. Је бу спортчы оогошто курулгак оорула оорып, ӱчинчи группалу кенек бала болгонын кӧп улус билбес те болордоҥ айабас. Бӱгӱн јарлу кӱрешчиле ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n—Виталий, озо баштап чыккан-ӧскӧн јеригер, ада-энегер керегинде кыскарта куучындап берген болзогор?\n—Мен 1987 јылда кичӱ изӱ айдыҥ јирме бежинчи кӱнинде Горно-Алтайскта чыккам. Ада-энем Юрий Николаевич ле Светлана Васильевна Уиндер деп улус болор. Адам бастыра ла јӱрӱминде Кан-Оозы аймакта милицияныҥ ижинде иштеген. Энем ӱредӱчи кижи. Сӧӧги кӧбӧк. Адамныҥ сӧӧги дезе кара тодош. Ол Кан-Оозында иштеп турарда, бис калада јатканыс. Мен бир јаштуда адамныҥ иштеп турган јери јаар кӧчӱп, Кан-Оозында, Кайрукунда ла Јабаганда јатканыс. Алты јашка јетире Јабаганда ӧскӧм. Эмди бу јерди јӱрегиме јуук тӧрӧл јуртым, эл-јонын дезе јерлештерим деп, јаантайын тооп ло карузып јӱредим. Меге алты јаш болордо, энем ле экӱ кала јаар ойто кайра кӧчкӧнис. Адам Кан-Оозында артала, анда амыралтага чыкканча иштеген. Јети јаштуда Горно-Алтайскта тӧртинчи таҥмалу школго баштапкы класска баргам.\n—Оору-јобол бары јаҥыс школ тужында јарталган ба?\n—Эйе. Ручканы колдорыма келиштире тудуп болбой, тыҥ ла шыралаган эдим. Энем оны чын тударына айылда ӱредип таскаткан. Школдо диктанттар бичигемде, тетрадьтыҥ линиязында базылган эрмектердиҥ јолдыктары тыйрык-мыйрык болуп чыгатан. Андый шыралаштыҥ бажында, ӱредӱдеҥ де эмес, кӧп лӧ сабазында байа кемзиништеҥ ле туйуксыныштаҥ улам, кожо ӱренген балдардаҥ соҥдоп туратам. Курулгак оору «јаанап» каларымда, 10 јаштуда јарталган ине. Айылдагы улус эмчилерге баштанган. Энем мени табып турарда, аркадагы сӧӧктиҥ јетинчи ӱйези јеринеҥ эмеш јылып калганын јаҥыс ол тушта билгенис. Канайдар? Нени эдер? Атпаҥдаштар ла санааркаштар тыҥ ла болгон эмей.\nБалдардыҥ эмчилигиниҥ неврологы дезе мени бастыра јанынаҥ кӧрӱп, ДЦП-лу уулчак эмтир деп айдып, кенек улустыҥ комиссиязына ийген. Анайып, эмчилердиҥ јӧптӧгӧниле, 10 јаштуда сакыбаган јанынаҥ ӱчинчи группалу кенек бала болуп калгам. Энем айакка суп уруп бергенде, оны столго тургузып јадала, тӧгӱп алатам. Ӧдӱктеримниҥ буузын буулап болбойтом. Бу оорулар эмди ундылып калган. Је сабарлардыҥ тыркыражы ӧтпӧгӧн. Ол ло тыркырактаҥ улам маргаандарда удура чураган кӱрешчиниҥ кеп-куртказынаҥ ала койып, эп-сӱме бӱдӱрген ӧйдӧ, колдорымныҥ тырмактары сынып, кӧп катап чучураган эдим. Мындый айалгаларга эптежип, карын, марын табып алгам.\nЭкинчи класста ӱредӱни айылдыҥ јуук јанындагы сегизинчи таҥмалу школдо улалтар деп шӱӱшкенис. Ӱренетен программа элбеп барарда, балдардаҥ ойто ло артып баштагам. Энем бу учуралда эмчилердеҥ справка алып, мени айылда ӱренерине кӧчӱрген. ДЦП-даҥ улам экинчи класстаҥ ала сегизинчи класска јетире айылда ӱренерге келишкен. Ӱредӱчилер урокторды айылда ӧткӱрген. Јаан класстарда программа там ла уурлаган. Баш айланып, кӱӱн булгалып, куску келип турар неме табылган болгон. Санаамды да ычкынган ӧйлӧр болгон эди. Энем мени килеп, школдоҥ јайымдап, ӱренбейтен академ алган.\n—Айдарда, Слер ол ло ДЦП-даҥ улам бир канча јылга чыгара чек ӱренбегенигер бе?\n—Ӱренбегем. Бала тушта кижи су-кадыгыныҥ айалгазын оҥдоп турган эмес. Јаҥыс оромдо јаткан уулчактарла биригип, кере ле тӱжине тышкары сыр-ойында јӱретем. Кӱскиде тогузынчы класска барар керек болгон, је мен деген кижиде эмчилердеҥ «бронь» бар. Бир кӱн уулчактар бӧс согор фабрика болгон јерде самбоныҥ спортзалы ачылган, ого бисле кожо барарыҥ ба дешкен. Барбай база. Кере тӱжине канайып соотоп јӱретен. Бут-кол, сын-арка иштебегей, је башта мее јеринде ине. Удаган јокто бир тӱҥей борчолор јуулыжып алала, самбоныҥ секциязына бичидип барганыс. Бисти «Алып» спортзалдыҥ тазыктыраачылары Сергей Јуракаевич Аткунов ло Роман Романович Чичинов јылу уткыган эди. Энеме айтпай, самбого анайып јӱрӱп баштагам. Кӱрешке тегиндӱ барбаган болбойым. Байла, адамныҥ каны тарткан. Ол бойыныҥ ӧйинде самболо, «классикала» база кӱрешкен кижи ине.\nКату ӧйлӧр болгон. Ол тушта улуска ишјалды јарым јылдаҥ ажыра бербей туратан. Ада-энем калада да јаткан болзо, је айылында уйлар туткан. Бис олордыҥ бозуларын ла кичееп божобойтоныс. Акча једишпей турарда, автобустардыҥ токтодуларына келип, бидондо сӱт садатаныс. Мениҥ садыжатан јерим Кучияктыҥ оромында «Јажыл магазин» дейтен токтодуда болгон. Энем дезе бӧс согор фабрика турган јерде садышкан. Кезикте јерлерисле солыжып туратаныс. Мен Ткацкийге келип, «Алып» спортзалдыҥ кӧзнӧктӧриниҥ алдына турала садышкан кӱнде уулдар залдыҥ кӧзнӧктӧрин ачып, «Виталя, тренировкага тӱрген кел!» деп кыйгыргылайтан. Сӱдимди бачымдап садып, зал јаар јӱгӱретем.\n—Энеҥ сени туйкайын самбого јӱрӱп турган деп угала, токтодорго до сананган деп уккан эдим.\n—Спортзалга келип, тазыктыраачыларла јарташкан эди. Энемниҥ айткан сӧстӧри кулагымда эмдиге јетире јаҥыланат: «Эмчилер ого комиссияда спортко тазыктырынарга чек јарабас деп айткан. Бала белине эби јок јыгылза, айса база ӧскӧ кандый да келишпестер болзо, тӧжӧктӧҥ туруп болбой јадып калар. Оноҥ до коомой болордоҥ айабас». «Коомой» деген сӧстиҥ учурын јаанап келеле оҥдоп турбай. Ол тушта дезе мениҥ ӧзӧк-буурымды сок јаҥыс санаа ээлеген: тазыктыраачылар кандый бир маргаандарга апарза, канайып та болзо, адамныҥ айылда кӧргӱзип берген «удушающий» (Виталийдиҥ уулчак туштагы санаазы) дейтен эп-сӱмезин бӱдӱреле, јеҥӱ алар керек. Бот, ол тушта чемпион кижиле куучындажып кӧрӱгер…\nБаштапкы ла катап Алексей Иженерович Ялбаковтыҥ эземине учурлалган республикан турнирде турушкам. Маргаандарда меге удура чыккан «ӧштӱлеримди» јеҥип, ӱчинчи тудушта Россияныҥ уулдар ортодогы первенствозыныҥ јеҥӱчили Валера Сороноковко учурагам. Ол мени јеҥип албай база. Коркышту ла тыҥ кородогом. Је андый да болзо, бу маргаандарда 48 килограмм бескеде кӱлер медаль ойноп алгам. Менеҥ ырысту кижи ол кӱн, байла, болбогон. Удурлажаачымныҥ оозын туй тудуп, «удушающийди» эдип ийгениме не аайлу сӱӱнгем. Спорттогы јолымда шак бу эп-сӱме меге баштапкы медаль экелген.\nМаргаандар ол кӱн туку орой эҥирде тӱгенген. Нӧкӧримле кожо Ткацкийдеги токтодуга јетире автобусту једеле, анаҥ ары айылыма, Дубовый рощага јетире, јойу баргам. Орой кӱс турган. Кар јаап јат, мен деген кижи, грамотамды ӱлӱштебеске, оны койныма сугуп алала, сӱӱнчилӱ јанып јадырым. ДЦП да, оныҥ коомой болор салтары да санаада јок. Энем орой эҥирге јетире маргаандарда болгонымды угала, јаҥыс ла арбанат. Кайралымды — грамотамды койнымнаҥ чебер чыгарып келеле кӧргӱзеримде, чырайы эрип, кӱӱн-санаазы кубулган. Ол эҥирде чагылган кӧстӧрим энеме, байла, кӧпти јартаган.\n—Бӱдӱн-јарым јыл ӧдӧрдӧ, эмчилер Слердеҥ кенек кижиниҥ группазын алып салган эмес беди?\n—16 јажым толордо, комиссияга ойто барганыс. Эмчилер су-кадыгымды лапту ла шиҥдеген эди. Кӱрешке јӱрӱп турганымды угала, «сенде, уул, ӧрӧ тартынып ӧзӧтӧн аргалар јеткилинче бар турбай» дешкен. Анайып, ӱчинчи группаныҥ кенегинеҥ чыгарып салгандар. Улустыҥ ортозында јӱрӱп, јонјӱрӱмдик адаптацияныҥ аргаларын тузаланары токтоп јатканына баштапкы ӧйлӧрдӧ кородогоныс, је оноҥ темиге бергем. Спортзалга келзем, Сергей Јуракаевич: «Виталий, сен јӱрӱмде кем болорго тургаҥ?» — деп сурайтан. «Адам ла чылап, полицейский болорым» — дейтем. Андый болзо, ӱренер керек деп айдатан. Ойто 9-чы класска отургам.\n—ДЦП-ны јеҥеле, бир ӧйдӧ спорттоҥ чӧкӧгӧн дӧ, мактыҥ толкузына экчеткен де бойыгар бу ла одоштой омок-јимек отурыгар…\n—Слер менеҥ кайкал этпегер (каткырат). Је дзюдоло, самболо јилбиркеп, олорго тазыктырынганым бастыра ла јанынаҥ мӧрлӱ болды деп айдарга јараар. Кӱреш ол јаҥыс ла медальдар ойноп алары эмес ине. Самбо — ол бӱткӱл философия. Мында су-кадык јӱрӱмниҥ ээжилери салынган. Јопон јеринде табылган дзюдоны дезе Конфуцийдиҥ ӱредӱзиле јуук колбулу деп айдар керек. Ол кижини јакшы кылык-јаҥга таскадат.\n9-чы класста ӱренеримде, Горно-Алтайскта эр улус ортодо Россияныҥ Азиат јанындагы тергеелериниҥ чемпионады ӧткӧн. 16 јаштуда бу маргаандарда спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱргем. Ол ло јылда республиканыҥ ӱренчиктериниҥ кичӱ олимпий ойындарында турушкам. Ӱренчик тушта спорттыҥ узы болорго сӱрекей оморкодулу болгон. Бу ла ӧйдӧ педколледжтиҥ физкультура аайынча бӧлӱгине ӱредӱге киргем. База бир јылдаҥ дзюдоло Россияныҥ спортыныҥ узы боло бергем. Јииттер ортодо Сибирьде бастыра маргаандарда јеҥгем, је Россияныҥ первенствозында сӱре ле «тайкылгам».\n2009 јылда Владимир калада Россияныҥ эр улус ортодо чемпионадында туружып, телекейдиҥ эки катап чемпионы Илья Хлыбовты јеҥген эдим. Је бу чемпионатта јӱк ле 2-чи јер алгам. Оныҥ турулталарыла Европаныҥ Италияда болгон чемпионадында турушкам. Ончолорына ойноттырып, кӱӱним сооп, кӱрештеҥ кенерте чек чӧкӧгӧм. Јодомдо, белимде сынык-бычыктар болгон. Спортты артыргызып, ончозын чечилбес эдип чиймей буулап саларга санангам. Је кайдаҥ… Россияныҥ ээчиде чемпионады Ярославльда ӧткӧн. Мында финалда Илья Хлыбовты 2:1 балла јеҥип, ороонныҥ чемпионыныҥ адын адаткам. Пъедесталдыҥ эҥ бийик тепкижине экинчи катап Нижнегородский областьтыҥ Выкса калазында кӧдӱрилгем. Телекейдиҥ чемпионыныҥ адына 2011 јылда Вильнюста једингем. Бу маргаандарда финалда Болгарияныҥ кӱрешчизи, телекейдиҥ ӱч катап чемпионы Борис Борисовты 4:0 балла јеҥгем.\nУулчак тужымда курулгак оору-јобол ӱредӱмге ле спорттогы јолыма мынайып «камдалышкан» эди. Оны јеҥип чыгарына физкультура ла спорт сӱрекей јаан камаанын јетирген деп айдар керек. ДЦП оорулу болгон уулчакка учына јетире бӱткени ле иженгени учун ада-энеме јабыс эҥчейедим. Спортзалга јол баштаган уулчактарды дезе јаантайын тӱш јеримде кӧрӧдим. Олор эмес болзо, мен бу јӱрӱмде та кем болор эдим… Айдары јок јаан болушты тазыктыраачыларым Сергей Јуракаевич Аткунов ло Роман Романович Чичинов јетиргендер. Самболо Россияныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Дмитрий Викторович Трошкинге аҥылу башка быйан. Арга берилген болзо, мен кижи кӱӱндӱ бу ӧрӧкӧнниҥ ӧбӧкӧзин јаан таныктардаҥ јурап, бичиир эдим.\n—Виталий, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан.\nРедакциядаҥ: Самбо кӱрешле телекейдиҥ чемпионы, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы Виталий Уинге 31 јаш. Ол сӱӱген эш-нӧкӧри тӧӧлӧс сӧӧктӱ Экемелле кожо Уали деп уулчак чыдаткылап јат. Олордыҥ уулчагына 2 јаш 8 ай. Јерлеш спортчы уулчагын антыгарлу најызы, спорттыҥ нерелӱ узы, Россияныҥ ла телекейдиҥ эки катап чемпионы, Телекейлик кубоктыҥ эки катап јеҥӱчили Уали Куржевтиҥ адыла адаган.\nВиталий Уин тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта спорттыҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча республикан спортшколдыҥ директорыныҥ ордынчызы болуп иштейт.


Ороон кеминде јарлу компания - altaicholmon\nОроон кеминде јарлу компания\nЈаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде Энергетиктиҥ кӱни — профессионал байрам темдектелет. Бистиҥ айылдарыста электроот ло јылу шак ла бу улустыҥ ижиниҥ шылтузында болуп јат.\nТергеебисте тӧзӧлгӧн «Солнечная энергия+» ООО јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок текши ороон кеминде јарлу компания. Оныҥ јӱрӱмде бӱдӱрген ӱлекерлери улустыҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтерине јаан камаанын јетирет. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын бу компанияныҥ генеральный директоры Андрей ЯЛБАКОВЛО ӧдӧт.\n–Андрей Николаевич, 2020 јыл «Солнечная энергия+» ООО-го кандый јыл болды деп айдарга јараар?\n–Быјылгы пандемияла кожо аргачылардыҥ айалгазы бастыра јанынаҥ кӱч болды. Биске база једишкен ле. Компаниябыс кӧп сабада автономный станциялар аайынча иштеген. Ол ло фермерлердиҥ, адаручылардыҥ, кичинек турбазалардыҥ ижи турбаган ла ол ло кеминде артып калган. Быјыл алтан ӱч оогош станция тургусканыс. Ол 300, 400, 500 Вт-ныҥ станциялары. Јӱк ле светке, телевизор кӧрӧргӧ эттире. 5 кВт-ныҥ тогус станциязын тургусканыс. Андый кичӱ станциялар тургузар иш быјыл улалган. Нениҥ учун дезе, бистиҥ јурт ээлем аайынча министерство јанынаҥ фермерлерге ајару эдилет. Андый станцияларга керектӱ јазалдар алганы учун министерство фермерлерге субсидия-акча берет. Андый государственный болуш учун бу ууламјыда улустыҥ садып алар аргалары ол ло кеминде артып калган деп айдарга јараар.\nКомпаниябыстыҥ ижиниҥ кеми јабыстап тӱшпеген, иштеп турган улузыныҥ тоозы ол ло бойы арткан, ӱзеери бир кижи де кожулган. Автономный ӱлекерлердеҥ база айдатан неме – кӱӱк айдыҥ бажында гидроэлектростанция тутканыс. Ол баштапкы андый ӱлекер болгон. Јакыткан кижи Виктор Леонидович Яныканов. Ол кижиниҥ ээлеминде трансформатор туруп јат. Виктор Леонидович бисле кожо чоттомолдор ӧткӱрген. Чоттоп ийеристе, андый кичӱ гидроэлектростанцияны туткан кийнинде, јайгыда турбазага амырап келген улусты электричестволо јеткилдеерге јараар ла тӧрт-беш јылдыҥ бажында ого салынган акчаны јандырып алар деген шӱӱлтеге келгенис. Виктор Леонидовичтиҥ ээлеминде свет бар да болзо, андый кичӱ электростанция тургусканыс.\n–Оныҥ ийдези канча?\n–10 кВт. Кӧп саба ишти, ол тоодо трубопроводты, бетонный иштерди Виктор Леонидович бойы эткен. Бис дезе јӱк ле турбинаны, машинный залды экелеле, тургузып ийгенис. Оноҥ озо андый турбинаны бис Алтын-Кӧлдӧ «Истюба» базада тургускан болгоныс. Је ол автономный станция болгон. Мынызы база автономный, је кышкыда суу тартылып калза, олор оны ӧчӱреле, јазалдарды јуунадып алат. Тегин сетьтеҥ база электричество алат. Анда болгон трансформаторды буспагандар, анайып тузаланар деген чындык шӱӱлте эткендер. Ол андый солун ӱлекер болгон деп айдар керек.\nОноҥ ӧскӧ «Алтайэнергосбыттыҥ» Новосибирсктеги филиалы конкурс јарлаган болгон, олордыҥ иштеп турган тураныҥ ӱстине кӱнниҥ ийдезиле иштеер станция тургузары аайынча. Бис ол конкурсты ойноп алганыс ла 35 кВт ийделӱ станцияны тургусканыс. Новосибирск тыҥ ла кӱндеп турган кала эмес эди. Је андый да болзо, јакыдып турган кижиниҥ кӱӱни биске јаан учурлу. Оныҥ да учун бу ишти бӱдӱргенис. Эмди окупаемость дегени канча кире болоры бир јылдаҥ кӧрӱне берер. Темдектезе, ГЭС-ке чыгымдалган акчаныҥ кайра јандырузыныҥ ӧйи тӧрт-беш јыл болзо, кӱнниҥ ийдезиле иштеер станциялардыйы эмеш узак болуп јат.\nБаза бир объект — Турачак аймактыҥ Чуйка јуртында кӱнниҥ чогыла, анайда ок дизельный одырула иштеер станция тутканыс. Бу аймакта Чуйка јурттаҥ башка база да тӧрт деремнеде тургускан автономный станциялардыҥ ижин јеткилдеп јадыс. Чуйкада станцияны тударына керектӱ акча бюджеттеҥ чыгарылган, оныҥ ийдези 30 кВт.\nБистиҥ уулдар Киргизиядӧӧн белен кичӱ ГЭС-тер аткарып ийет. Андагы партнерлорыс телефон согуп ийзе, бис олорго керектӱ кичӱ ГЭС-терди јуунадып аткарадыс. Андый кичӱ ГЭС-тер јуур завод тударга сананганыс, је ого арбынду акча керек. Оныҥ учун ол шӱӱлтедеҥ мойноп ийгенис. Кичӱ ГЭС-терге јакылтаны алала, автоматиказын бастыра бойыс белетейдис. Керектӱ подшипниктерди, валды Бийсктиҥ заводторында јазададыс. Оноҥ бастыра колбоп јуунадала, јакылта берген кижиге аткарадыс. Эмди бу ла тоолу кӱн кайра Узбекистаннаҥ 40 кичӱ ГЭС-ке баштану-заявка келген. Олордо электричествого јаан суру бар. Суулары дезе кышкыда тоҥбой турган учун, ол станциялар јайы-кыжы иштеер аргалу. Эмди бу ууламјыда олорло куучын-эрмек ӧткӱредис. Технический привязканы, байа бир бетонный иштерди олор бойлоры эдер. Бис јӱк ле кичӱ ГЭС-терди јуунадып, олорго аткарарыс.\nӦдӱп јаткан јыл туркунына мындый иштер эдилген. Оныҥ учун комудаар арга јок. Иш араайынаҥ барып јат. Бу тоологон иштер автономный станцияларла колбулу. Компаниябыска эҥ јаан кирелте экелип турган ӱлекерлер – ол кӱнниҥ ийдезиле иштеер јаан станциялар тудары болуп јат. Былтыр республиканыҥ ичинде 120 МВт ийделӱ станциялар тудуп салганысты билеригер. Мында база андый станциялар тударында учур јок. Бӱгӱнги бастыра пиковый тӱштеги энергия-ийдени республика бу станциялардаҥ алат. Айас, јакшы кӱндерде ол ийде крайдӧӧн дӧ барат. Андый кӱндерде бис электрический ийдениҥ доноры боло бередис. Эҥирде, тӱнде ол электроийде сетьтердеҥ келет.\nОныҥ да учун бис андый станцияларды ӧскӧ тергеелерде тудар иштерди ӧткӱргенис. Оренбургта, Самарада, Ставропольдо. 2020 јылда бис јӱк ле Калмыкияда андый станция тутканыс. Оныҥ ийдези 25 МВт. Ӧскӧ конкурстарда ойнодып ийгенис. Пандемияла кожо ӧскӧ компаниялар андый станцияларды тударына јарлалган конкурстарда бааларды тыҥ тӱжӱрип, ойноп алган. Је адакыда бирӱзи де объекттерди ӧйинде табыштырып болбогон.\n—Андый конкуренттер кӧп пӧ?\n–Олор јок ло јанынаҥ чыгып келген фирмалар. Оноҥ бойлорыныҥ аргаларын јазап билбей тура, бу иштерди эдерге алтам эткен. Је учы-учында андый турултага келгендер.\nБис дезе, бир ле јаан станция тутканыс. Оныҥ учун иш тӱгенерде, ол ло монтажник, электрик болуп иштеген кӧп саба улусты иштеҥ божодып ийерге келишкен. Кем де Тӱндӱк јаар, кем де ӧскӧ ишке барган. Бистиҥ вахтала кожо, ас ла болзо, 30-40 кижи барып, јайы-кыжы иштеп турган болгон. Быјыл ол улус Калмыкияда объекттиҥ кийнинеҥ иш јок артып калган. Бу биске јаман темдек, је андый да болзо, јаан станциялар тударына керектӱ бир де техниканы сатпаганыс. Эзенде јылда Алтайский крайда, ол ло Калмыкияда станциялар тудулар. Хакасияда кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станция тудары темдектелет. Бис ол конкурстарда туружарыс, ойноп алзаас, бистиҥ улус ол объекттерди тударга барар.\n– Слердиҥ башкарган компаниягар кандый бир ӱлекер-проекттерде инвестор база болуп јат…\n–Эйе, бис акча иштейле, бойыс кандый бир ӱлекер-проекттерге акча чыгарадыс. Былтыр 50 миллион салковойго јуук акча иштеп алала, агропарк тудар иштерди баштаганыс. Тергеебисте АПК тӧзӧлгӧн лӧ ого кӧп заготовительдер кирип турганын билер болбойор. Бис бастырабыс биригеле, «Амза» деп агрокомплекс тӧзӧгӧнис. Оныҥ адын узак ӧйгӧ адап болбой, учы-учында «Амза» деп адайтан шӱӱлтеге келгенис. Айдып та ийерге јеҥил, лейблын чыгарып салганыс. Оны тудар иштер кочкор-тулаан айларда башталган. Объекттиҥ экинчи бӧлӱгин јылдыҥ учына јетире тудуп салар керек болгон, је келишпей калды. Бу ла пандемияла кожо керектӱ јазалдар оройтып келген. Улус та ас, ол ло ташла иштеп турган узбектер, кыргызтар, таджиктер Россияга келбеген. Оныҥ учун иштеер улус јокко јуук болгон. Эмди агропарктыҥ ачылтазын 2021 јылдыҥ кӱӱк айына кӧчӱрип салдыс.\nБистиҥ бастыра аҥылу техника садылбаган, олорло иштеп турган улус, ПТО-ныҥ бӧлӱгиниҥ, юридический бӧлӱктиҥ, офистиҥ ишчилериниҥ тоозы астадылбаган, бастыразы иштеп јат. Чындап, былтыр бисте бойыстыҥ электротехнический лабораториябыс ачылган. Анда база улус иштейт. Бу улусты агропарктыҥ ижине кӧчӱреле, иштеҥ чыгарбай, кичееп алганыс.\n–Штатта канча кижи иштейт?\n–Јӱк ле офисте 37 кижи иштейт. «Солнечный энергия+» ООО-ныҥ текши ишчилериниҥ тоозы 178 кижи. Олордоҥ 94 кижи бу ла станциялардыҥ ижин јеткилдейт. Инвесторлор ол станцияларды тудала, јӱре берген. Улус иштеер 94 јер тӧзӧлгӧн. Анайда ок ол станцияларды каруулдап турган улустыҥ тоозы јӱс кижинеҥ кӧп. Бойоор до кӧрӧр, 200 кире кижиге иштеер јерлер тӧзӧлгӧн.\nОл ло кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар айландыра чеденделген. Ол чеденниҥ ичине койлор божодып баштаганысты уккан болбойор. Баштап андый јараду бергилебей турган болгон. Не дезе, койлор байагы паннельдердиҥ ӱстине чыгар, кабельдерди чайнаар деген јастыра шӱӱлте эткендер. Койдыҥ ла эчкиниҥ башказын оҥдогылабай турган ине. Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Кош-Агаш аймактарда станцияларга койлорды божотконыс. Олор андагы ӧлӧҥди јип салат, койлорды сугаратан скважиналар да анда бар. Анайып, бис чеденниҥ ичинде ӧлӧҥди чаппай јадыс. Улустыҥ койын да ийттер, бӧрӱлер тутпайт, кой кабыраачы да керек јок. Андый ченелте ӧткӱргенис ле ол јарамыкту болгонын кӧргӱскен.\nКелер јылда иш болор деп иженип јадыс. Агропарк тудулган кийнинде, анда иштейтен 47 јер тӧзӧлӧр. Технологтор, операторлор, каруулчыктар ла оноҥ до ӧскӧзи.\nБыјылгы пандемияла кожо кыйналып туруп иштедис. Бир бӧлӱкте улус оорып калар, оноҥ ойто бирӱзинде… Андый да болзо, иш улалып барган.\nЭзенде Јазулуда, Кӧӧдӧ кичӱ ГЭС-тер тударын темдектейдис. Мынаҥ озо бис јӱк ле Турачак аймакта кичӱ станциялардыҥ ижин јеткилдеп турган болгон болзобыс, быјыл биске Улаган аймактыҥ Јазулу јурты кожулган. Анда «Чолушман энерго» ООО тӧзӧп салганыс ла эмди јербойыныҥ эки кижизи иштейт. Электроот чаган айдаҥ ала тӱни-тӱжи берилет. Чоттомолдор ӧткӱреристе, электроийдениҥ 80 процентин кичӱ ГЭС-теҥ алар арга болор. Оныҥ учун бу ӱлекерди бӱдӱрер деп амадайдыс. Быјыл Јазулуга кабельный интернет ӧткӱрилген. Анда јӱрӱм јаранган деп айдарга јараар.\nБис автономный станция тургускан клиенттеристи бир де таштабай, јаҥы технологиялар чыкканда, андыйларыла јеткилдеерге кичеенедис. Бисте 400-ке јуук андый улус бар. Јылдыҥ сайын биске кайда да 50 андый станциядаҥ кожулып јат. Кӧп саба улус ол станцияларын јаҥыртадат.\n–Турлуда андый автономный станция тургустырарга канча кире акча керек?\n–20 Вт-ныҥ станциязыныҥ баазы 27 муҥ салковой. 45, 600 Вт сурап турган улус бар. 5 кВт-ныйы 400 муҥ салковойго једет. Јурт ээлем аайынча министерство бу ууламјыга субсидия-акча берет. Таҥынаҥ фермер турлузында андый модульдарды тургустырган болзо, чыгымдалган акчаныҥ 90 процентин министерство јандырып берет. Андый субсидия-акча јок болзо, јылында автономный 15-20 станция тургузадыс. Болуш башталза ла улустыҥ тоозы кӧптӧй берет. Бу ууламјы аайынча јурт ээлемниҥ республикан министерствозыла јуук колбуда иштейдис.\nЭдилип турган иштер керегинде айдар болзо, агропарктыҥ јеринде электрозаправка тудадыс. Бу ла јуук кӱндерде оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр. Ол электромобильдердиҥ заправказы болор.\n–Бисте андый кӧлӱктер бар ба?\n–Эки-ӱч андый кӧлӱк бар деп билерим. Бу баштапкы мындый электрозаправка болор. Олорды мынаҥ ары Чой, Турачак аймактарда тудары темдектелет. Мындый объект тудар деген шӱӱлтени МРСК Сибири эткен. Олор биске андый баштаҥкайла баштанарда, бис олорды јӧмӧшкӧнис. Удабастаҥ электротакси тӧзӧӧрис, ол ло аэропорттыҥ пассажирлерин тартарга керектӱ болор. Автодомдорго токтойтон јарамыкту јерлер тӧзӧӧрис.\n–Спонсорлык болуш јетирип турганарды база билерис.\n–Эйе, андый болуш база јетиредис. Удабастаҥ ла Јаҥы јыл болор. Мыныла колбой Соок Таадактыҥ сыйларын аларга болужадыс. Кажы ла јылдыҥ учында, ол јыл кандый да кӱч ӧткӧн болзо, ада-энезиниҥ ајарузы јок, ӧскӱс арткан балдарга бис компанияныҥ адынаҥ, мениҥ адымнаҥ эттире тату сыйлар табыштырадыс. Быјыл андый 140 сый алынган. Олорды јондык организацияларга табыштырарыс, олор оноҥ ары балдарга јетирер. Биске андый болуш јетирер деген баштанулар болот. Быјыл Чой аймактаҥ андый баштану болгон.\nЧындап, бу ла бир канча кӱннеҥ, бодоштыра јаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде, Туу-Кайада «Лыжи мечты» деп адалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧдӧр. Анда туучананыҥ комплекси ачылар. Ого былтыр бистеҥ 10 миллион салковой инвестиция-акча чыгарылган. Анда бэби-лифт деген јазал тутканыс. Эмди балдар узуны 140 метр тросло кырды ӧрӧ чыгып, тӧмӧн јыҥылаар аргалу болор. «Лыжи мечты» – ол кенек балдарга эттире белетелген јонјӱрӱмдик ӱлекер болуп јат. Болчомдор анда чанала јыҥылап ӱренип алза, оноҥ Комсомолкада јыҥылаар аргалу болор.\nБаза айдарга турган неме – ол бисте Адылбек Канитович Балабаев деген кижи бар. Ол бастыра јӱрӱмине Кош-Агаш аймакта энергетик болуп иштеген. 2014 јылдаҥ ала бисле кожо иштеп баштаган. Кош-Агаш аймакта кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станцияны тузаланары аайынча бӧлӱктиҥ јааны болгон. Кийнинеҥ бери кӧчӱп келеле, республика ичинде кӱнниҥ ийдезиле иштеер станцияларды тузаланары аайынча службаныҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштеген. Эмди ол амыралтада. Бис бойыстыҥ адыстаҥ Адылбек Канитовичке «РФ-тыҥ нерелӱ энергетиги» деп ат-нере берзин деген ходатайство бичигенис. Андый јӧп берилген ле база ла тоолу кӱндердеҥ Адылбек Канитовичке бу јаан кайралды табыштырарыс.\n–Энергетиктиҥ кӱнине учурлай јакшынак кайрал эмтир.\n–Андрей Николаевич, башкарып турган компаниягардыҥ эдип турган ижи кӧп лӧ јарамыкту эмтир. Мынаҥ да ары кӧп тоолу ӱлекер-проекттерди једимдӱ бӱдӱрерге јолыгар ачык болзын деп кӱӱнзейдим.\n–Алкыш-быйан, айтканар келзин.