Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени — Википедия\nАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени\nАлтай Республиканыҥ кебедели\nАлтай Республиканыҥ маанызы\nАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени ― Алтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай крайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%).\n1 Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер\n2 Муниципал бӧлӱк\n3 Аймактар ла кала\n4 Јурт јеезелер\n4.1 Кан-Оозы аймак\n4.2 Кӧксу-Оозы аймак\n4.3 Кош-Агаш аймак\n4.4 Майма аймак\n4.5 Оҥдой аймак\n4.6 Турачак аймак\n4.7 Улаган аймак\n4.8 Чамал аймак\n4.9 Чоо аймак\n4.10 Шабалин аймак\n5.1 1922 јылга јетире\n5.2 1922—1924 јылдар\n5.3 1925—1936 јылдар\n5.4 1937—1962 јылдар\n5.5 1962—1991 јылдар\n5.6 1991 јылдаҥ ала\nАдминистрациялык јерлӱ бӧлӱктер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет.\nРеспубликан учурлу кала:\nтӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск);\n«Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери.\nМуниципал бӧлӱк[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nРеспубликаныҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102 муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:\nкалада 1 округ;\n91 јурт јеезе .\nАймактар ла кала[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Кан-Оозы аймак Усть-Канский район 84235 14685 6,3 2,3 Кан-Оозы\n2 Кӧксу-Оозы аймак Усть-Коксинский район 84240 16317 12,9 1,3 Кӧксу-Оозы\n3 Кош-Агаш аймак Кош-Агачский район 84210 19188 20,0 0,9 Кош-Агаш\n4 Майма аймак Майминский район 84215 33939 1,4 20,6 Майма\n5 Оҥдой аймак Онгудайский район 84220 14312 11,7 1,3 Оҥдой\n6 Турачак аймак Турочакский район 84225 12389 11,0 1,1 Турачак\n7 Улаган аймак Улаганский район 84230 11574 18,4 0,6 Улаган\n8 Чамал аймак Чемальский район 84243 10395 3,0 3,2 Чамал\n9 Чоо аймак Чойский район 84245 8315 4,5 1,9 Чоо\n10 Шабалин аймак Шебалинский район 84250 13735 3,9 3,5 Шабалин\n11 Улалу Горно-Алтайск 84401 64464 0,96 Улалу\nЈурт јеезелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту, тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет.\nКан-Оозы аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Айты-Коолдыҥ јурт јеезези Айты-Коол • Јодралу • Кайрукун • Ӱстӱги-Айты-Коол\n2 Јабаганныҥ јурт јеезези Јабаган • Јабаган-Бажы • Оро\n3 Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези Јалаҥай • Јалаҥый-Бажы\n4 Кан-Оозыныҥ јурт јеезези Кан-Оозы\n5 Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези Кӧзӱл • Кайсын • Кара-Суу\n6 Коргонныҥ јурт јеезези Коргон • Шуҥмары\n7 Кырлыктыҥ јурт јеезези Кырлык\n8 Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези Мӧндӱр-Соккон\n9 Моты-Оозыныҥ јурт јеезези Моты-Оозы • Моты-Бажы • Келей\n10 Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези Чаргы-Оозы • Тураты • Кара-Коол\n11 Экинурдыҥ јурт јеезези Экинур\nАймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:\nКӧксу-Оозы аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Амырдыҥ јурт јеезези Амыр • Абай • Улужай • Јӱс Тыт • Красноярка\n2 Карагайдыҥ јурт јеезези Карагай • Курјум • Ак-Сас\n3 Катандуныҥ јурт јеезези Катанду • Кујурлу • Тӱҥӱр\n4 Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези Кӧксу-Оозы • Баштаҥул • Ылгаксы • Кастакту • Кӧк-Јар • Тӧгӧрик • Корымду • Кызыл-Јар\n5 Корбо-Талдыҥ јурт јеезези Корбо-Тал • Кеме-Кечӱ • Теректӱ\n6 Сооруныҥ јурт јеезези Соору • Кайтанак • Кайыҥду-Бел • Алтыгы-Кубее • Саксабай\n7 Талдуныҥ јурт јеезези Талду • Сугаш • Суузар\n8 Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези Ӱстӱги Оймон • Ары-Мыйту • Басты-Кем • Мый Туу • Как-Арка • Маральник-1\n9 Чендектиҥ јурт јеезези Чендек • Ак-Кобы • Маргалу • Алтыгы-Оймон • Ӱстӱги-Кӱбее • Маральник-2\nАймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.\nКош-Агаш аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Белтирдиҥ јурт јеезези Јаҥы Белтир • Белтир\n2 Бел-Ажуныҥ јурт јеезези Бел-Ажу • Аркыт\n3 Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези Јаҥы-Аул • Ак-Тал\n4 Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези Кӧкӧрӱ\n5 Кош-Агаштыҥ јурт јеезези Кош-Агаш\n6 Курайдыҥ јурт јеезези Курай • Кызыл-Таш\n7 Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези Мукур-Тархаты\n8 Ортолыктыҥ јурт јеезези Ортолык\n9 Тожоҥтыныҥ јурт јеезези Тожоҥты\n10 Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези Тӧбӧлӧр\n11 Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези Телеҥит-Сары Токой\n12 Чаган-Узунныҥ јурт јеезези Чаган-Узун\nАймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.\nМайма аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Билӱлӱниҥ јурт јеезези Билӱлӱ • Урлу-Аспак • Филиал • Эмери\n2 Кызыл-Озӧктиҥ јурт јеезези Кызыл-Ӧзӧк • Боочы-Арка • Ӱстӱги Сайдыс • Кара-Суу • Орто Сайдыс • Улалушка\n3 Майманыҥ јурт јеезези Майма • Ай-Балык • Бабырган • Карлу • Ӱстӱги Кара-Куш • Эрмендӱ\n4 Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези Ман-Јӱрек • Кӧл-Јик\n5 Сускуныҥ јурт јеезези Суску • Калбалу • Турбаза «Юность»\n6 Ыныныҥ јурт јеезези Ыны • Бараан-Коол • Карым • Череттӱ\nАймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.\nОҥдой аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Јолоныҥ јурт јеезези Јоло • Кор-Кобы • Кайырлык\n2 Ийинниҥ јурт јеезези Ийин • Ак-Боом • Ийнеген • Јодро • Кичӱ Ийин • Кыҥыраар • Чуй-Оозы\n3 Караголдыҥ јурт јеезези Карагол • Бичиктӱ-Боом • Короты\n4 Куладыныҥ јурт јеезези Кулады • Боочы\n5 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези Кӱпчеген • Јаан Јаламан\n6 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Алтыгы Талду\n7 Оҥдойдыҥ јурт јеезези Оҥдой\n8 Кеҥиниҥ јурт јеезези Кеҥи • Туйакты • Шибее • Буландык • Талду • Нефтебаза • Бархатово\n9 Ӱлегемниҥ јурт јеезези Ӱлегем • Ӧлӧти\n10 Шашыкманныҥ јурт јеезези Шашыкман • Кайыҥчы\nАймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет.\nТурачак аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Артыбаштыҥ јурт јеезези Артыбаш • Јайлу • Ново-Троицк • Ыйык-Агаш\n2 Бийдиҥ јурт јеезези Бий • Шуй\n3 Салазанныҥ јурт јеезези Салазан • Ала-Кайыҥ • Дайбово\n4 Кебезенниҥ јурт јеезези Кебезен • Пыжы-Оозы • Сӱрӱ • Толый • Эски Кебезен\n5 Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези Курмач-Байгол • Ийт-Кӱч • Суранаш\n6 Шоорноныҥ јурт јеезези Шоорно • Толоон\n7 Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези Кӱрей кӧл • Каначак • Шунарак\n8 Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези Тоҥ-Тош • Јар-Айыл • Тагда-Айыл • Усть-Бава\n9 Турачактыҥ јурт јеезези Турачак • Байгол • Кайашкан • Куу-Оозы • Лебедский • Стретинка\nАймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.\nУлаган аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Акташтыҥ јурт јеезези Акташ\n2 Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези Балыкту Јул • Паспарты\n3 Саратанныҥ јурт јеезези Саратан • Јазулу\n4 Улаганныҥ јурт јеезези Улаган\n5 Чолушпаныҥ јурт јеезези Балыкчы • Беле • Кӧк-Паш • Кӧӧ\n6 Чибилӱниҥ јурт јеезези Чибилӱ • Кара-Кујур •\n7 Чибиттиҥ јурт јеезези Чибит\nАймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.\nЧамал аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Бешпелтирдиҥ јурт јеезези Бешпелтир\n2 Куйустыҥ јурт јеезези Куйус • Ороктой • Эјеган\n3 Оностыҥ јурт јеезези Онос • Айулу • Ӱстӱги Онос\n4 Ӱзнезиниҥ јурт јеезези Ӱзнези • Аскат • Алтыгы Куйум • Турбаза «Кадын» • Ӱстӱги Куйум\n5 Чамалдыҥ јурт јеезези Чамал • Јыланду • Толгойок • Уажан\n6 Чопоштыҥ јурт јеезези Чопош • Себи-Оозы\n7 Эликманардыҥ јурт јеезези Эликманар • Каракол • Кемчик\nАймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.\nЧоо аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези Кара-Кӧкши • Никольский • Кузя • Большая Кузя\n2 Паспауулдыҥ јурт јеезези Паспауул • Левинка • Салганду • Сугул • Тунјы • Кара-Торбок\n3 Соойдыҥ јурт јеезези Соой\n4 Ӱйменниҥ јурт јеезези Ӱймен\n5 Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези Ӱч-Кӧс • Соок-Карасуу\n6 Чооныҥ јурт јеезези Чоо • Гусевка • Кыска • Советский • Ыжы\n7 Ыныргыныҥ јурт јеезези Ыныргы • Красносельск\nШабалин аймак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Акјулдыҥ јурт јеезези Акјул • Камай\n2 Апшыйактыныҥ јурт јеезези Апшыйакты\n3 Барагаштыҥ јурт јеезези Барагаш\n4 Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези Беш-Ӧзӧк\n5 Јекјийектиҥ јурт јеезези Јекјийек • Арбайты • Кумалыр • Топучий\n6 Ильинканыҥ јурт јеезези Ильинка • Отогол\n7 Камлактыҥ јурт јеезези Камлак\n8 Каспаныҥ јурт јеезези Каспа\n9 Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези Чичке-Чаргы • Јаан Чаргы\n10 Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези Улус-Чаргы • Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ • Могойты • Мукур-Чаргы\n11 Чаргыныҥ јурт јеезези Чаргы • Барлак\n12 Шабалинниҥ јурт јеезези Шабалин • Мыйту\n13 Шыргайтыныҥ јурт јеезези Шыргайты\nАймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.\n1922 јылга јетире[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде 1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.\n1922—1924 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.\nОбластька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:\n(алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.\nАвтоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.\nволостько кирген јерлер\nТуулу-Оҥдой Оҥдой јурт Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ Чибит јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар\nКош-Агаш Кош-Агаш јурт Кош-Агаш волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость\nЛебедский Кебезен јурт Кӱрей-Кӧл, Лебедский ле Алтын-Кӧл волостьтор\nМайма Майма јурт Майма волость, Эмери (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы Паспауул волость\nОймон Катанду јурт Оймон,Катанду волостьтор, Абай волость Сугаш, Суузар, Татарка јурттар јокко\nУлаган Улаган јурт Улаган волость\nУспенский Чоо јурт Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко\nКан-Оозы Кан-Оозы јурт Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ\nШабалин Шабалин јурт Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор\nЧамал Чамал јурт Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ\nОйрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.\n1925—1936 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1925—1936 јылдар Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган. Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:\nОйрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).\n1937—1962 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай край болуп. Алтай крайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:\nКош-Агаш Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ\nОйрот-Турский Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ\nОҥдой Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский\nТурачак Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ\nУлаган Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский\nКан-Оозы Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ\nКӧксуу-Оозы Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ\nЧоо Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ\nШабалин Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ\nЭликманар Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ\n1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган.1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай крайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.\n1962—1991 јылдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:\nКош-Агаш район (тӧс јери-Кош-Агаш јурт);\nМайма район (тӧс јери-Майма јурт);\nОҥдой район (тӧс јери-Оҥдой);\nТурачак район (тӧс јери-Турачак);\nУлаган район (тӧс јери-Улаган);\nКан-Оозы район (тӧс јери-Кан-Оозы).\nЈербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:\nКош-Агаш Белтирдиҥ, Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Чаган-Узунныҥ\nМайма Билӱлӱниҥ, Кызыл-Ӧзӧктиҥ, Майманыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ыныныҥ\nОҥдой Јолоныҥ, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Кеҥиниҥ, Ӱлегемниҥ\nТурачак Артыбаштыҥ, Бийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Майсктыҥ, Кӱрей-Кӧлдиҥ, Тоҥ-Тоштыҥ, Турачактыҥ\nУлаган Балыкту-Јулдыҥ, Саратанныҥ, Улаганныҥ, Чолушманныҥ, Чибиттиҥ, Акташтыҥ поссоведи\nКан-Оозы Јалаҥыйдыҥ, Кырлыктыҥ, Отоголдыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Кан-Оозыныҥ, Моты-Оозыныҥ, Черно-Ануйдыҥ, Јабаганныҥ, Экинурдыҥ\nКӧксуу-Оозы Амырдыҥ, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Катандуныҥ, Огневканыҥ, Талдуныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чендектиҥ\nЧоо Ӱстӱги Кара-Куштыҥ, Верх-Пьянковсктыҥ, Кара-Кӧкшиниҥ, Паспаулдыҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ, Сейканыҥ поссоведи\nШабалин Оностыҥ, Барагаштыҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи\n1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.\n1991 јылдаҥ ала[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай крайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.\n↑ 1,0 1,1 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)\n↑ Алтай Республика. Регионныҥ паспорты.\n↑ Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»\n↑ 4,0 4,1 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»\n↑ Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»\n↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 7,9 Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru.\nАлтай Республиканыҥ окылу сайт\nОкылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»\nОкылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»\nОкылу сайт «Майма аймак»\nОкылу сайт «Оҥдой аймак»\nОкылу сайт «Турачак аймак»\nОкылу сайт «Улаган аймак»\nОкылу сайт «Чамал аймак»\nОкылу сайт «Чоо аймак»\nОкылу сайт «Шабалин аймак»\nЕдиный государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации\nРеспублика Алтай. Государственный каталог географических названий\nСписок населенных мест Сибирского края, 1928 г.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтай_Республиканыҥ_администрациялык_јерлерин_бӧлӱгени&oldid=27838"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 куран ай 2021, 00:11.


Јербойында бойы башкарынары — албатыныҥ јаҥы - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ конституционный стройыныҥ тӧс тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи јербойында бойы башкарынары (МСУ) болуп јат. «Россия Федерацияда јербойында бойы башкарынары иштейт ле оныҥ быжулаштары јӧптӧлгӧн. Јербойында бойы башкарынары бойыныҥ таҥынаҥ чыдуларыныҥ кеминде иштейт, оныҥ органдары государственный јаҥныҥ органдарыныҥ системазына кирбей јат» — деп, Тӧс јасакта темдектелген.\nМСУ-ныҥ органдарыныҥ тӧс чыдулары «Россия Федерацияда јербойында бойы башкарынарын тӧзӧӧриниҥ текши ээжилери керегинде» 131-ФЗ таҥмалу федерал јасакла чокымдалган. Јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары јасакла башкарынып, јербойында учурлу сурактарды таҥынаҥ бойы аайлаштырат. Албатыга эҥ јуук бу јаҥ бӱгӱн оныҥ тӧс болушчы-јӧмӧӧчизи, ижемјизи болуп турганын јӱрӱмдик ченемел керелейт. Јербойыныҥ албатылык бу јаҥы нацӱлекерлерди, госпрограммаларды, башка-башка ӱлекерлерди бӱдӱреринде база туружат. Муниципалитеттердеги кӧп тоолу јакшынак керек-јарактар шак ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ баштаҥкайы аайынча јӱрӱмде бӱткенин темдектеер керек.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде болгоныла, Алтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ тоозы 102, ол тоодо муниципал аймактар — 10, каланыҥ округы — 1, јурт јеезелер — 91. Тергеениҥ албаты-јоныныҥ тоозы 221 муҥ кижи, ол тоодо калада јаткан улустыҥ тоозы 64,5 муҥ кижи, јурт јерлерде — 156,5 муҥ.


Премьер-министр бир канча јакылталардыҥ тооломын јӧптӧгӧн - altaicholmon\nПремьер-министр бир канча јакылталардыҥ тооломын јӧптӧгӧн\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Михаил Мишустин Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болгон кийнинеҥ федерал профильный министерстволорго бир канча јакылталар берген.\nЧокымдап айтса, Россияныҥ Минӱредӱлигине, Минстройына ла Минфинине Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо Горно-Алтайскта Республикан классический лицейге тура тударыныҥ сурагын 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып белетеерин јеткилдезин деген јакылта берилген.\nГосударственно-таҥынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ эп-аргаларына тӧзӧлгӧлӧнип, лицейди текшиӱредӱлик организацияларда ӱзеери јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ Россия Федерацияныҥ «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» деген государственный программазы аайынча тудары пландалат деп, Россияныҥ башкарузыныҥ сайты јетирет.\nАнайда ок Алтай Республиканыҥ башкарузына Республикан классический лицейге общежитие тудары аайынча шӱӱлтелерди кандык айдыҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып белетеп берзин деп јакылта берилген. Тургуза ӧйдӧ ӧскӧ јерлердеҥ келген ӱренеечилердиҥ общежитиези ӧскӧ ӱредӱлик заведениениҥ туразында.\nБир канча јакылталар туризмниҥ бӧлӱги аайынча эдилген. Бу бӧлӱкти ӧскӱрери башкаруныҥ председатели Алтай Республикада ӧткӱрген ишмекчи јуунда тӧс сурактардыҥ бирӱзи болгон.\nРостуризм, Минэкономӧзӱм, Минфин ле Роспотребшиҥжӱ айылчыларды јаттыргызар туралардыҥ ижин аайлаштырары јанынаҥ шӱӱлтелерди јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей јадып белетеп салар учурлу. Онызы таҥынаҥ туралар тударыныҥ јерлериндеги андый тураларды ачыгынча тузаланар арга берер. Ростуризмниҥ башкараачызы Зарина Догузованыҥ айтканыла, ведомство айылчыларды јаттыргызар туралар ачыгынча иштеери учун.\n«Бу баштаҥкайды Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ кӧбизи, анайда ок туризмниҥ рыногыныҥ туружаачылары ла профильный јондык организациялар јӧмӧйт. Андый тураларды ачыгынча иштедип баштаза, онызы туристтерге јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедерин, јеткилдештер јеткерлӱ эмес болорын јеткилдеер. Анайда ок бизнеске государственный јӧмӧлтӧ алар арга тӧзӧлӧ берер аргалу. Ростуризм келиштирте шӱӱлтелерди белетеп салган, олорды профильный ведомстволордо јӧптӧгӧн кийнинеҥ, РФ-тыҥ башкарузына аткарылар» — деп, туризм аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы айткан.\nРостуризмге ле Минфинге туроператорлор чартерный программалар аайынча чыгымдарыныҥ кезигин орныктырарын пландаар тӧс туристический ууламјыларды кандык айдыҥ 5-чи кӱнине јетпей јадып чокымдазын деген јакылта берилген. Мындый ууламјылу иш бӱтсе, ороонныҥ албаты-јонына эдилип турган турист јеткилдештердиҥ баазын јабызадар арга болор.\nТурбизнестиҥ чыгартулу улузыла туштажуныҥ уч-турулталары аайынча Минэкономӧзӱмге, Минфинге ле Ростуризмге Алтайда ӱч чолмонду коночылыктар тудар кӱӱндӱ кичӱ ле орто компанияларга јеҥилтилген кредитование аайынча шӱӱлтелерди кандык айдыҥ 30-чы кӱнине јетпей јадып белетеп салзын деп јакылта берилген. Кредитованиениҥ ӧйи 10 јылдаҥ ашпас учурлу. Бу иш-керекти Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыныҥ кеминде бӱдӱрери пландалат.\nРостуризмге, Россияныҥ Минтрансына, МИД-ине, Минэкономӧзӱмине, ФСБ-зына Россия Федерацияныҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ федерал органдарыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо российско-казахстан госграницаныҥ режими керегинде суракты Казахстанла кожо аайлаштырзын, госграницаны кечери јанынаҥ аҥылу тап-эриктик статус аайынча шӱӱлтелер белетезин деп јакылта эдилген. Бу сурак чечилзе, онызы Ӱч-Сӱмердиҥ јанында турист зонаныҥ ӧзӱмине камаанын јетирер. Бу суракла Алтай Республиканыҥ турбизнезиниҥ чыгартулу улузы премьер-министрге јуун ӧйинде баштанган болгон.\nСотовый колбуныҥ аргаларын элбеткени туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине база камаанын јетирер. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ 50 кире јурты сотовый колбула јеткилделбеген. Премьер-министр РФ-тыҥ Минцифразына ла Минэнергозына тергеениҥ туробъекттериниҥ ле турмаршруттарыныҥ јеринде связь-колбуныҥ јаҥыс ла мобильный јеткилдежин эмес, је анайда ок Интернетти тузаланарын јеткилдегедий базовый станцияларды туткадый аргаларды кандык айдыҥ 30-чы кӱнине јетпей јадып кӧрзин деп јакылта берген.\nГорно-Алтайсктыҥ аэропорты коомой до ай-кӱнниҥ айалгазында, ол тоодо јут-јулакай ла туман да тушта, иштеер аргалу болорын јеткилдеерге, оны аҥылу техникала јеткилдеери јанынаҥ суракты кандык айдыҥ 5-чи кӱнине јетпей јадып белетеп салзын деп јакылта эдилген.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Сибирьдеги федерал округла ишмекчи јол-јорыкла јӱрерде, Алтай Республика ол келип јӱрген экинчи тергее болгон. Премьер-министр тергеениҥ башчызы Олег Хорохординле кожо субъекттиҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмиле колбулу сурактарды шӱӱшкен, тудулып јаткан «Амза» деген агропромышленный паркты ла «Нарине» компанияныҥ ижи-тожын кӧргӧн, Республикан классический лицейде болгон. Анайда ок турбизнестиҥ чыгартулу улузыла кожо Алтай Республикада ла Алтай крайда бу бӧлӱкти ӧскӱрериниҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген.\nАлтай Республика ороонныҥ јонјӱрӱм-экономикалык айалгазы уур-кӱч он тергеезиниҥ тоозына кирет. Олорго јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмниҥ аҥылу программалары белетелген, олорды јӱрӱмде бӱдӱрерине јылдыҥ ла ӱзеери акча-манат чыгарылат. Программага кийдирилген иш-керектер албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедерине, инфраструктурный кирелендириштерди јоголторына, тууразынаҥ инвестицияларды тартып аларына ла тергеелердиҥ экономикалык аргаларын ачарына ууландырылган.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде Михаил Мишустин анайда ок Алтай крайда, Тывада, Новосибирский ле Кемеровский областьтарда болгон.


Jурт ээлем: тоолор ло керектер - altaicholmon\n2017 јылдыҥ башталганында болгоныла, республиканыҥ ээлемдериндеги укту малдыҥ тоозы 28397 условный тын болгон, онызы 2016 јылдагызынаҥ 2,5 процентке кӧп. Укту малдыҥ тын тоозы тӱгенип јаткан јылда оноҥ ары кӧптӧгӧн.\nМалдыҥ угын јарандырары јанынаҥ иш 7 ууламмјы аайынча ӧдӧт: эттеҥир уй-мал, јылкы мал, аҥдар, эчкилер, койлор, сарлыктар, тӧӧлӧр. 2018 јылда бу иш оноҥ ары элбеде ӧткӱрилер.\n2017 јылда бастыра бӱдӱм ээлемдерде јурт ээлемниҥ продукциязын иштеп алары јанынаҥ адылу кӧргӱзӱниҥ кеми, 2016 јылда болгонына кӧрӧ, 100,4 процент.\nТӱгенип јаткан јылда мал сойор јаан ла ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган цехти Кан-Оозы аймакта А. В. Кулаков башкарып турган «Меркит» ООО тузаланарына табыштырган. Цех бир сменага 20 тын уй-мал, 10 јылкы мал, 50 кой сойор аргалу. Сооткышка 20 тонна эт бадар.\nТергееде јурт ээлемниҥ кооперациязын ӧскӱрерге, «Алтай Республикада јурт ээлемниҥ кооперациязыныҥ 2018-2020 јылдарга ӧзӱми» деген таҥынаҥ подпрограмма, «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген республикан госпрограмма белетелет.\nJаҥы јылда производственный площадкаларлу ла јазалдарлу экспортно-ууламјылу агропромышленный парк тӧзӧӧри ӧдӧр. Мында јурт ээлемниҥ продукциязынаҥ ла сырьезынаҥ башка-башка бӱдӱм эдимдер эдип чыгарары темдектелген.\n«БИОТЕХ» СППК кумыс белетеери јанынаҥ Майма аймакта Алферова јурттыҥ јеринде тӧзӧгӧн ферманыҥ ийде-кӱчиниҥ јылдык кемин 2018 јылда 1000 тоннага јетирери темдектелет.\nАР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јурт ээлемниҥ потребкооперативтериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин ӧскӱрерине субсидиялар берериниҥ программазыла 14000000 салковойдыҥ госјӧмӧлтӧзин эткен.\nСаха (Якутия) Республиканыҥ јурт ээлем ле аш-курсактыҥ политиказы аайынча министерствозыла агропромышленный комплекстиҥ бӧлӱги јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери јанынаҥ колбу тӧзӧлгӧн.


Быјылгы ӧзӱмниҥ кӧргӱзӱлери - altaicholmon\nТемдектезе, јыл башталганынаҥ бери улус јадатан ич кеми 94 муҥ квадратный\tметр туралар табыштырылган, бу иштерде тузаланылган акча 5 миллиард салковойдоҥ кӧп. Инфляцияныҥ ла ишјоктордыҥ кеми былтыргызынаҥ јабызаган. Тузаланаачы баалардыҥ индекси кӱчӱрген айда, 2016 јылдыҥ јаҥар айына кӧрӧ, 100,8 процент болгон, бу тоо ороон ичиндеги орто кӧргӱзӱдеҥ јабыс.\nИшјоктордыҥ тоого алынган тоозы экономический јанынаҥ эрчимдӱ улустыҥ 2,2 проценти болды. Ортоайлык номинальный ишјал 3,9 процентке кӧптӧгӧн.


«Тиг и Лео» алтайлап! - altaicholmon\n«Карусель» каналда «Тиг и Лео» мультфильмди, оныҥ сӱӱнчилӱ кожоҥдорын кажы ла кижи кӧргӧн-уккан болбой. Ол ар-бӱткенниҥ jажыттарын ачкан, оны сӱӱрине ле чеберлерине таскаткан, анчада ла наjылык деген оҥдомолды jартаган, ийде-кӱчтӱ, jилбиркек болорына ӱреткен jакшынак мультфильм. Бу кӱндерде мультиктиҥ бир сериязы алтай тилге кӧчӱрилди! Оны ютубта балдардыҥ «Эзлик» каналында кӧрӧргӧ јараар.\n«2022 јыл – ирбистиҥ jылы деп адалган. Мультиктиҥ тӧс геройлоры бар ла леопард ирбистиҥ карындаштары ине, анчада ла олор Кызыл Бичикке кирген тындулар. Анайда ок мультфильмниҥ учуры бистиҥ алтай кӧрӱмге, филосифияга jуук, мында ар-буткенде, кажы ла сууда, тууда ээлери бар» – деп, ӱлекердиҥ авторы Чейнеш Сабина куучындайт.\nМультфильмниҥ правообладатели каруузы кирелӱ «Паровоз» ӧмӧлик алтайлап ӱнделткен бир ченемел серияны кӧрӱп, оны бийик баалаган, баштапкы сезонныҥ 26 сериязыла иштезин деп jӧп берген. Бу сӱреен jаан алтам. Мындый турулта ӱлекердиҥ партнеры Андрей Модоровтыҥ бӱдӱрип турган ижинеҥ jаан камаанду: ол бойыныҥ профессионал студиязында бичиир, монтаж эдер иштерди чындык апарат. Тӧс геройлор Роксана Саргатытова (Лео), Алина Попошева (Тиг), Эмиль Колбин (Мапа Пандига), Айдар Унатов (кӧрӱк) актерлордыҥ ӱндериле алтайлап баштаган. Мультфильмниҥ кожоҥын дезе Жанетта Тонова кожоҥдойт. Кӧчӱреечи – Артур Сабин.\nБӱгӱнги кӱнде ишти оноҥ ары апарарга ла автордыҥ тап-эригин садып аларга акча-манат керек болуп туру. Бу јакшынак ӱлекер бистиҥ калык-јонго сӱрекей керектӱ, јилбилӱ ле јарамыкту болгонын мультфильмниҥ тӧзӧӧчилерине кӧргӱзер керек. Мындый ӱлекерлер чындап та алтай тилди чеберлеп аларына ла ӧскӱрерине сӱрекей керектӱ. Мультиктер ажыра балдарды тӧрӧл тилине ӱренерине тартып аларына јарамыкту айалга тӧзӧлӧр.\nОныҥ учун Ютубка кирип, «Эзлик» каналга бичидип, мультикти кӧрӱп, сӱӱнип, репосттор эдип, таркадары – ол база да jаан jӧмӧлтӧ!\nМультфильмди ӱнделтери – тегин керек эмес, ого кӧп арга-кӱч, ӧй лӧ профессионализм керек. Баштапкы серия (11 минут) аайынча ишке 12 саат ӧй барган, андый сериялардыҥ тоозы баштапкы сезондо 26 болор. Олорло колбулу ишке канча кире ӧй керек болгонын бодоштыра чоттоп ийер арга бар.\nЈаҥыс ла кӱӱн-эрчимле ыраак барып болбозыҥ (јаан ла болзо эки-ӱч серия). Акча-манат ӱнделтиштиҥ командазына ижи учун јал тӧлӧӧрине ле мультфильмди јарлаарына јарадуны садып аларына керектӱ.\nӰлекердиҥ авторы бар-jок jолдорды таап, бу ишти учына jетирер кӱӱндӱ. Бастырабыстыҥ бу jакшынак керекти jӧмӧӧр аргабыс бар. Акча-манатла болужарга тургандар, Чейнеш Сабинага бу номерге телефон согугар: 8 913 991-93-89.


Отчет о фольклорной практике,студента 1 курса, 516 группы ФИО: Кантыровой Кун-Тана Александровны\nКандаракова Екатерина Павловна\nАйсулу: Здравствуйте, я Тапаева Айсулу Станиславовна, студентка Горно-Алтайского государственного университета, факультета алтаистики и тюркологии, 515 группы, 2 курса. Я из рода кӧбӧк, Кош-Агачского района.В данный момент, в городе Горно-Алтайск, 14 июля 2017 года, беру интервью у известной женщины Республики Алтай, а также России, Кандараковой Екатерины Павловны. А теперь я передаю слово ей.\nЕкатерина Павловна: Мен 15 июльда, 1932 jылда чыккан кижи, бойымныҥ jеримде ӱрелгем, Кылык деп деремнеде, оноҥ кийнинде Курмач-Байголдыҥ школында ӱренгем. 7 классты божоткон кийнинде, Туулу-Алтайдыҥ пед.училищезин келип божотком. 48теҥ-52 jылга jетире ӱренеле, кызыл дипломло божодып ийеле, мен Курмач-Байголго барып иштегем. Эки jыл ӱредӱчи болуп, бистиҥ чалканду балдарды орус тилге ӱреткем. Оныҥ кийнинде 2 jыл иштеп ийеле, пед.институтка ӱренерге келгем. Таисия Макаровна бисти дезе алтай бӧлӱкке кидиреле, бис 25 кижидеҥ институтты божодордо jӱк ле 18 кижи болгон. База ла кызыл диплом ло божоткон. Оны божодыйген кийнинде, мени дезе, ол тушта комиссия институтты божоткон улустарды, комиссия ӱлеп турган, мени дезе бу обл. артыскойон, мен обландыды эки jыл инспектор болуп иштейле, мени кийнинде областьной национальный средний школага дезе, заочно ӱредӱчи эдип ийген. Мен ондо 61 jылдаҥ 68 jылга jетире зауч болгом, заучно ӱредӱчи. Оноҥ мени неге областьсовпроффтыҥ председательдиҥ ордынчызы эдип туткан, мен ондо иштегем 5 jыл, оныҥ кийнинде мени теле-радио комитеттиҥ председатели эткен, ондо тӧрт jыл иштегем мен. Оныҥ кийнинде мени пед.институтка проректор эдип атандырган. Мен ондо иштейле, оныҥ кийнинде пенсионный ӧйим jеткелерде, мен 87 jылдаҥ 90 jылга ондо иштейле, Прокопьева, ой, Нина Прокопьевна Федорова мени бу институт повышение квалификации келип иштедип сураптурарда, мен ого келип 16 jыл иштегем. Jе мен 7 jылга jетире иштегем , 56 jыл стажту кижи мен. Бастыразы ла кайда ла иштезе тӱҥей ле школдоҥ ыраак барбайтрам, олор ондо кожо ло эбиринтрам. Олордыҥ сопрофто иштеримде бастыра пионерский лагерьде, бастыразы тӧзӧп тудуп балдарды ого амырадым ӧп тудуп балдарды ого амырадым ӱредер болгом. Jе, оныҥ кийнинде мен, института иштеп турала кандидатский защищайталгам, кандидат исторических наук болалгам, оныҥ кийнинде научный звание доцент берилген, 2001 jылда дезе шер.корреспондент Российской Академии Естественных наук, 9 jылда международный конференция Москва барарымда , меге дезе почетный ат-нере адаган «Посол мира». «Посол мира» - дегени ол иностранный тилле бичикойгон андый, ол межрегиональный, заграничный «Мир во всем мире» деп комитеттиҥ улустары меге ол кайралды берген, комитет эмес, а ат-нере. Ол дезе jаантайын бойыныҥ ижинде наjылыкты кӧрӱп, оныҥ кийнинде билелерге болужып балдарды ӧскӱрерге, патриотизм, гражданство, интернационализм деп андый немелерге балдарды ӱредип, улустардыҥ ортозына таркадып jӱрген улустарга берчат. Бот. Оноҥ ло бери мен оны ойто ло иштеп турам. Jе, институтта иштер тужында jаҥыс конференцияларда кӧп саба турушкам, а бичир арга дезе болбон, чек болгондый иш-тош, особенно заочный отделениелерде иш коршту кӧп болгон. А кӧп саба иштерди мен бу институтка келеле оныҥ кийнинде отурала бичип чыгарчадырым. Jе ондодо, мен школдорго, мында иштепртрала институт иштеп турарда, школдорго керектӱ, ӱредӱчилерге керектӱ бичиктер чыгаргам. Нениҥ учун дезе, 89 jылда Туулу-Алтайдыҥ тӱӱкилигин программага кидирген, учебный планга, а бичиктер jок. Мен дезе ӱредӱчилерге бир jылга jуунадала, ӱзезине олорго бир jылдыҥ 35 часка беретен практический материалды ӱзезин урокторго бӧлӱп туруп, олорго берип, олорды материалла байлап турала, аткартратам и тӧрт jыл мен онойто иштегем. А ого ӱзе методический рекомендациялар бичип тратан болгом, кандый темала, канайта ӱререр, нении берер, нени тузаланар ӱзезин олорго чоло айдып. Бот, мениҥ иштеген ижим-jолым андый ла jӱрӱмле ӧдӧрт.\nВот бойым андый кижи, угым дезе чалканду ук, сӧӧгим дезе ак-паш. Вот нениҥ учун ак-паш деп адалган дезе, озогы ӧйдӧ, нелер, каандар ӱзере бойлорын, даже этнический де группалар эбиреде, бой-бойлордоҥ мал урдажып тартыжып тратан болгон не, особенно биспе бу берлусинский кыргыстар дейтен, а на самом деле олор кыргыстар эмес, а хакастар болгон. Олор дезе келип, мындагы улустардыҥ малын эш айдап апарарда,олорды сӱрӱ, сӱрӱжип барып ол малын-эжин блаажып тартыжып туратан, а ол бир кижи дезе тӧрт уулду ол jуулыжарга малын ойто кайра аларга, jуулажып барала, тӧрт уулы дезе jууда божокаларда , ол кижи баажы отурган бойынча агаререрде, оны ак-паш деп озо баштап чолологон, кийнинде дезе оныҥ сӧӧги болерген, ак-паш сӧӧктӱ кижи.\nЕкатерина Павловна: Мен ак-паш сӧӧктӱ кижи, угым дезе чалканду, эмди дезе орустап айтчат «Челканская этническая группа» - деп. Вот, мен дезе Москвада еще академик Гаир, ол «Гаир» - дезе межрегиональная лига коренных народов этнических групп деп общество башкарчат. Мен ондо оныҥ бийик совединиҥ члены. Бис оныла мында, ӱч катап конференция ӧткӱргенис, мен оны Ойгонго до апарчӱрем, Рерихтиҥ музейине, мен оны Алтын-Кӧлгӧ дӧ апарчӱрем, мен оны школдорго апарчӱрем, ол дезе бойы нанай кижи, бойыныҥ ижи-тожы jанынаҥ ол школдорло, оныҥ тилиле эттурган, а jилбиркеп турган. Мени бу тил билбес, комой билдиртран балдардыҥ а канай ӱредип, канайда, кандый методикала ӱредер деп, мени бистиҥ республика не, Совет Федерацияга Арасейден ийген, мен анда докладту выступайтайла, ол бис кандый эп-аргаларла балдарды ӱретчадыс, канайда балдардыҥ тилин коорып , ӱредер деп сурактарла. Мен кӧп андый конференциялар мени аткарган, мен бажып барып jӱрип куучындайтан болгом. Оныҥ кийнде Гайердиҥ конференциязы международный контактап эткем, оныҥ кийнинде академиядада «Роль государства в области этнического воспитания» - деп суракла база ондо выступайтагам. Оныҥ кийнинде мени бу jаҥыла 98 jылда реформаныҥ концепциязын тургустурар да база мени аткарган, мен ондо турушкам. Jе, сӧс айдарга келишпен, коршту кӧп улустар болор, бастыра недеҥ, Арасейдеҥ jуулышкан. Ол концепцияны дезе jӧптӧбӧн, оныҥ учун министр дезе ӧскӧ институтка иштерге jӱрерген. Вот андый керектер болгон. Jе вот бойымныҥ jӱрӱмим, иш-тожым айтпердим, база не керек?\nАйсулу: Биске база бир чӧрчӧк куучындап беререр бе?\nЕкатерина Павловна: Аа база бир чӧрчӧк куучындаперейин бе? Щас ла. Так, тӱлгӱжек керегинде айтпердим бе, тӱлгӱжек, сыган тӱлгӱжек керегинде.\nПир ӧскӱс оол ӧстӱр, ньаҥыскан ла тьадып, аҥнап суулап тьортордо, тьаза да парып тапкан немезиле курсактынтан, тьаттан, тьаттан тьери тезе шьавал ӱӱжек полгон. Ол шьавал ӱӱште тьадып, пир катап аҥнап партыр. Отыр тодынын саал алып парза, кӧрзӧ койон ошоптьыр.\n«Ооо, пу койонны мен щас адаларым, койонны адалып алса да той эдерим, кижи аларым теп, тьакшы пала тӧрӧтсе, пажыны сыйвап, мактап ошьондоп, немен пала шьыгарза, мен оны «сыйт, брысь!»»-теп айдарым тени, койон дезе турала макта калды. Оныҥ кийин, койон то тьок, койонныҥ терези те тьок, той то ӧткӧрӧр арга тьок , онойдо ӧскӱс оол арткалган. Ол кокор, огош кокор чӧрчӧк.\nЭмди, Ӧскӱс оол паза пир, Ӧскӱс оолдарла керегинде ле андый шӧршӧктӧр. Так, пу пир эмеш узак, jе андый да болзо кайкамчык чӧрчӧк бар.\nӦскӱс оол тьоктулардын аразын чыккан, пайларга иштеп тьоргон.«Пир тьылга пир пайга келип иштезе, пир тьылга тьӱс салковой тӧлӧӧрим» - теп айткан пай кижи. Ааны паза теерлеп, кӧдӧре шьабышатса тьыдып, тьярымында толк та тьок, ол Ӧскӱс оол иштертер полтыр. Иштеп-иштеп jьооролкеп:\n«Эме мениҥ тьаалымды тӧлӧ!» - теп айдарда, пай тезе шьотоп-шьотоп ыйканып:\n«Кайдон мен саа акшьа тӧлӧйтӧн? Сен маа тӧлӱлӱ арткалан» - теп айттыр. Аа тьоткон шьуулды алганча ӧскӱс оол атын парыйтыр. Тьолло паарчатса палар дезе ӧньешти тудалкып, ӧньешти шывалаптып ӧлтӧрерге санаптыр. Ол коньевешкеп тьӱгӱрӱк:\n«Оньешти пийде ӧлтервезер, оньеш керектӱ кишедип», оньешти алалтыр пойына. Аалкеп, пойынза апартыр, пойында азырап, ол оньешти ийт эдип ӧстӱралтыр.\nЭме тезе, быргы тьыл иштеп, паза пир пайга парып, эки тьӱс бир тьылга сел иштеп чалынып берим тептир. Ааны парып иштеп-jорып база кӱӱжи шыгып кӧдӧрӧ jара-тыда шабышысыда кӧздӧри тьыдып иштеп тьорт полтыр. Анда та ол Ӧскӱс оол тезе айттыр:\n«Туку мееҥ тӧлӧйтӧн акшьамды, эм тьыл ӧт парты, эки тьус салкой тӧлӧп пер» - теерде, пай кижи тезе акшьазын шотоп-шотойкоп:\n«Сен маа тӧлӧйтӧн jааткайсын эки муҥ» - теп айтыр.\nАат арыҥалып, ачудаҥ алып, Ӧскӱс оол антара партыр. Тьолло паарчатса, киськежекти палдар шывалаптып отыр.\n«Пу кискежекти тьӱгӱрип ийде шывалап саар ол тынду неме кайда пери перигер киськежекти» - теп, киськежекти койнына сугалкеп апартер. Аапаркеп, пойына ӱйине апарып азырап отыр. Аанда тезе паза катап ӱшинши катап туку пайга иштерге партыр. Азы-тезе, ӱш тьӱс салковой тӧлӧрим тийтен. Ала иштеп иштеп, тьыл туркунына туружаалып:\n«Эме маа акшьамды тӧлӧзӧҥ!» - теп айтканда, пай тезе паза акшьаны тӧлӧбӧйсоҥ,пойыҥ баа аманокты артказы теейтен. Ол ӱшь тьӱс салкойло, пир тьыл иштеерде, акшьазыныҥ ала тьатса, ол ӱшинши пай тесе, тоолоп-тоолоп паштап, сен маа тӧӧлӱҥди айткан та полсо, акшьазы ол. Ӧскӱс оолга перийен.\nЭм ол Ӧскӱс оол акшьаны алыкып тьан тьатса, ӱш тьӱс салковой алалып, ол тьыл, ол тьылан тьолго туштап барды. Ол тьылан туштап арда, палар тьолдо ааны ӧлтерерге санап ортыр. Ол тьылан алкып койнына салып алпарт.\nЭм ӱйинде пир оньеш тьаатчыт, пир киське тьаатчыт, пир тьылан тьаатчыт. Тьылан тезе ары-пери тьоорып, тьерге те кирип, ары-перип тьыланып, тьылып, тьуртып ортыр. Аҥ соондо, ол тьылан пир тьыл тьадып, оҥнон алып, семир алып, ӧӧс алтыр. Тьыл пажында, тьаткын кызы, ой, башымай, ол анда тьадып, анда кӧрзӧ шакпыр ээзи пир аршьын уунып тьети аршьын полтыр, узыны тети аршьын полтыр ол тьыланныҥ, тьети аршьын. Андын тезе тьылан айттчат:\n« Сен ма тьакшы эткесин, мени аасырап артсын, тойу азыранзын». Ӧскӱс оол тьыланга мӱналкеп, эбе тьыланныҥ ада – анезинзе паарчат. А парыптеткис Ӧскӱс оол корыктынде осоп, тьылан айттыр: «корыкпа » - деп. Агысуда тьылып,тьылан айттыр:\n«Ада – анемниҥ уйинза кирзевис, сен ыларга корыкпа». Ылар саа тьугле перзе, сен пир та неманы алва. Анемниҥ сыргалжанде анда эгвеш бар, ааны сура, ааны сура дейтин, тьыланныҥ уйинза кирзевир, уныҥ иши кӧдӧрӧ алтын ла jаазап салболтыр. Ада – анези эрвектелип тьаттыныр полтыр.\n«По кандыг тьыт? Кем келген? Кандыг пашка тьыт тьытатьыт? »- теп тьыландар айтканда. Оолны акелген кижини айтып:\n« Оол мееҥ тыным алкан, мени пидет азырабан, мен слердиҥ палаарыны тирӱге артысам» - теп тьооктоп пертир. Ада – анезиниҥ оолго акшьа, тон, тьуула немее пеертир полтыр, ол тезе пир неме албый.\n«Маа агро сыргалшьаҥда эгвежиҥ перий», - теп сураптьат ол, ол айдат. Анези дезе ары-бери кӧрӱп, ары-бери кӧрӱп кайдыйсын, палазын азырабан кижиге,сыргалжанде эгвешьти шурталып, Ӧскӱс оолга перийди.Ӧскӱс оол, оолны апарган тьылан, аны тьер сыртына шьыгарсалтыр. Тьер тӱбинде тьаатындар тьыландар ӱндӱн шьаалкып паза тьер сыртына шьыгаркан ол оолыҥ. Айда санап ошьоптыда, эзепкеп, Ӧскӱс оол тьер сыртына шьыгалкеп:\n«Маа тьуутта экеперпес тьугезе первес эвес, изепке акшьа салвас, изеп, ол карпар пир кыйере тон алза кайдар, пир кыйере аш алза кайдар, пирда неме албадым, санантым полтыр оол. Оол jӱгӱрип айдып ол бирли эгвеш шиижин бир неме албайсанан ошьопотур. Айде санап ошоптынде, «кыш- кыш» этсе, кӧрзӧ муҥ парган тьыланы теткелтир.\n«Тетке, сен мени тьугерек ададыҥ?», - теп адын сурап отыр. Айдын ары айттыр:\n«Мен саа айдань тийеле ундуп сам, по эгвеш, тьакшы эгвеш, сен анны тьастыгынныҥ кадына, сыртына салалзаҥ, тьугле сананзаҥ, тьугле суразаҥ, ол кӧдӧре путкалар» - деп айтыр. Ээрде уйтыйарде:\n«Тьу ползын, пу аш ползын, кийим ползын» - теп айтсалкым ыктап калтыр Ӧскӱс оол.\nӦскӱс оол тугле теп айтканде, кӧдӧре путкалтан полтыр. Пир кӱн уйтыйарде:\n«Мен тыҥарык пай полонь, менде садыжатан уг ползын», - теп айсал уйтапкалтыр. Эртен турза, пайныҥ ӱйи, оҥтьок тьакшы полтып, пайныҥ ӱйи пӱткалтыр.\n«Эме маа тьакшы толонжикту кеен ушь тьортон шьанак керек», - теп айтыр. Айде айдиерделе, андуг шьанак пӱткалтыр, шьанакка ушувадала канала ӱжалык партан. Эртен турза, кӧрзе, оҥ тьок кеен шьанак туртын. Ол шьанак ээс та, тьавыс та, полтып-полтыр ӱжетен, кайдаде ӱжетен, айдеде ӱжетен полтыр. Ӧскӱс оол пир катап кӧл кежире тьаттын кожойымга ӱшь партыр. Ол кожайымга ӱшь парса, кожайым пир кысту полтыр. Кожайым шьанакты кӧрал, матап ого jарап отур. Ӧскӱс оол айтты:\n«Кызын маа пертен ползоҥ, мен саа мындуг шьанакты jазаперерим», - теп. Ӧскӱс оол айтсалкеп, ньана вертир. Ээрде айтканы, эртен шьанак пӱткалтыр. Ол шьанакты кожайыма экелперди, кызына аҥкалара. Кожайым кызыны тьепсепкен, Ӧскӱс оол аткарыйды. Кыстыҥ дезе сыргалыйы пар полтыр. (сыргалыйы - жених), сыргалыйы пар. Кыс оолга айттыр:\n«Сен тьаала тьокту понзын, кайда пийде пай тьатсын», - теп. Оол тезе айтты:\n«Мен кайдын ле алзам, кайдет ла тьатсам саа тьуг керек?» - теп.\n«Пис, пис анемле тьаттывыс, пир эрвекке киришпийтивис, писте тьоп тьок», - теп кыс айтчыт.Айдет тьок туштар полтыр.\nӦскӱс оол кайдет паайаныҥ тьооктоп пертьет.\n«Кайдет мен паайанымды тьоктоп мен эгвешь алалып, тьууледип эгвешьке айткамда, эгвешь кӧдӧре бӱдӱрсалтьат» - теп.\nӦскӱс оол уйтап каанде, кыс тезе ол эгвешьти уурлаван, уурлавалкеп шьанакка ошьовалкеп парыйтир ӱйинза, адазынзаар. Парып сыргайына, пойыныҥ сыргайына парыйтир. Уйтыйып, уйтыйарде, кыс эгвешьти тьастык сыртынна салкеп:\n«Ӧскӱс оол тьокту ползын» - теп айткан.\nӦскӱс оол эртен турза пирде немее тьок, ӧскӱске тьалкалтыр. Ӧскӱс оол эме ӧлӧре тьепсеналдыр. Ӧлӧре тьепсеналып, ийт ле киське ыглап тьоракалдылыр.\n«Сен ӧльве, пис эгвешьти саа уурлапереривис», - теп айттыр. Ийт ле киське партьада, кӧлижекте одороны талайга салийтирлер (одоро – это мальки). Кыс, киське тезе ийттин койругыны тиштевалкеп, кӧлижекти кеешти полтыр. Ийт, ташкын тьаатырсалт, киське тезе ууза киревертир, кыстыҥ ӱйинза.Ол кӧлди тезе, тьорын ийдижектиҥ, тиштеналкеп, кӧлге иш паркеп, эме киськежек ӱйза кирчат, а ийдижек тезе эжикте тьатчат. Киськеэгвешьти алполвиньсал, ийтке шикель айтчат:\n«Эме кайда, кайда полтон? Кӧдӧре нем, немжини тутсам, пирле немжи арткан», - теп.\nНьаныс ньемжи айттыр:\n«Ол кижилер меен кижилерим, тьугерек ӧлтӧрдин?» - теп.\nАнда тезе, кыс писте тезе айттыр:\n«Немжилер сееҥ кижилериҥ ползо, мен тиргис перерим, сентезе маа мындый полуш тьетир» - теп.\n«Мен орын кадынза киркалкеп, сен артын азында ошьор, кисьижектиҥ тьаан ээрдине кӧртир».\nНемжи орын кадына киркалпеп, тьаат полтыр. Немжи уйтап кыстыҥ тынаны койрогыла «кыйнат - кыйнат» ийеле, кыс тезеаазырган, эгвеш тезе аксындын тӱже каан.\nЭмши эгвешти киське алалып, ийтле кожо тьаныйтыр. Ийт киськеге айтыр:\n«Сен эгвешти маа перий, сен коругып, маактан тьаа, эгвештиаксуҥа тӱжерий каларсын», - теп. Киське эгвешти первиньсалтыр. Аныҥ парып, ол кӧлни кештинде, киське эгвешти сугге тӱжерийкалтыр. Кӧлни кежалып, киське агаш пажына шьыгавер. Ийт агаш тӧзинде ошьан. Киське агаш пажында сугге калан, суга калыйен, агаш пажындӧн. Ол эгвешьти сугдын тыҥдып, одоролорга туштаппан. Одоролор пиес от суга салсан, одоролоры суула кӧдӧре тьоорып: «Эгвешьти тааперлер», - теп айткан. Одоролоры сууле тьортон кижилер эгвешти тааперин. Киське ле ийт кӧрзӧлер ӧскӱс оол паг тудунсан, ӧлӧре партыр, монора партыр.\nӦскӱс оолга эгвешьти киське, ийт акелпенир. Ӧскӱс оол эгвешьти алалып, айткан:\n«Ол каат эртен мен, мееҥ мылшьамда тьылаш ошьорзын, мен тезе пуруна пойым полонь, киське немжилерни кӧдӧре тут алзын айдада», - теп айдарда, Ӧскӱс оол эртен турза мылшьазын апарза, пийеде, кожойып тьылаш ӧшӧптыр анда. Пуруна алган кызы:\n«Пис эме тьакшы тьадарвыс», - теп, анны келтир кудалап, ооны Ӧскӱс оол агаш аразынзы ийевертир. Пойы киське ле ийт ле кожо тьадаверкалтыр.\nТак, ол, бу мында jарт эмес немелер бар, сӧстӧр. Куманду, ол аҥылу сӧстӧр jаҥыс ла шьалканду тиле ушурап турган. Ол «тогуш», «одоро» (одороныҥ примеры - мальки рыб), оныҥ кийнинде ол «тогуш», jе тогуш алтай тилде «тӧҥӧш», ол «эгвешь» - колго сугатан. Вот андый сӧстӧр бар. Вот андый шӧршӧктӧрди дезе балдарга куучындап, оныҥ jартамалын эдип, балдар коршту jилбиркеп угуп jат, ол Ӧскӱс оолныҥ коро киске ле, нениҥ, чычкандардыҥ, ийдижектиҥ, jыланныҥ незин учурын кӧрӱп кайкаптуран.\nВот андый бир чӧрчӧк.\nАйсулу: Jакшы чӧрчӧктӧр.\nЕкатерина Павловна: Балдарга керектӱ jакшы шьӧршьӧктӧр. Оноҥ база бир Ӧскӱс оол алмыстыҥ эменине барып, мылчага кирип, кӧрмӧсти де туткан бар.\nАйсулу: Мында бар ба?\nЕкатерина Павловна: Арабушка. Ол Арабушка тезе еньмишь Арабушка. Адазы педерлер тудуп (балыктарды тудуп) айылга экелеле, суга салкойзо, ол пала тезе апарала тезе педерлерди суга салыйер. Олор ондо недип тьӱрӱп, бойлоры ойноп ӧскӱртуратан. А адазы нениҥ учун оны салкойдыҥ тезе:\n«Олорго коршту кӱч пу кишинек сууна не тьадар, изип тьат, мен олорды сууга салыйгем» - теп ол Арабушка. А ол дезе, нениҥ, пайдыҥ кыстары болкалан, олорды дезе неделе, кубулткойгон, суга тезе балык эткойгон. Оноҥ ол Арабушка тезе, ол кемниҥ, коjойым, коjойым эмес, а нениҥ, абыстыҥ эмени оны тезе тьаалдаган не, ол мылчага барып ол нени, кӧрмӧсти ӧлтӧрсин тутсын деп. Ӱч катап ол мылчада конып, ол кӧрмӧсти учы-учында тудалган. А оны Арабушкалар айдатан:\n«Сен бӱгӱн неге, палатага туку учына отыр, оныҥ ӱстине отурал, кискени апар, мылшьада от сал, ол киске тезе неттурза ӱлбезе, ол тезе jӱререр» - теп. «Оноҥ пӧтӱкти таап прат, пӧтӱк кокай калактап ӧт лӧ турза, кӧрмӧс тезе тьӱгӱререр», онойдо недип а учы-учында оны совсем печканыҥ ӱстине чыккойон. Печканы сырмайтуруп, оны тудайын тезе пӧтӱкке тийер. Пир катап песканыҥ ичине киркалан, паза полонып тудуп, сырвайтып, кӧрмӧс тезе пеедиреп онтурза, пазарга чыккан. Аргада чыккала, ол кӧрмӧсти ӧлтӱркойзо, ол кӧрмӧстиҥ ичинеҥ тьикойгон кыс чыккан. Ол кысты алала, тьооргага тьуртап тьаткан.\nАндый шӧршӧктӧр кӧп, бастыра ла jӱрӱмнеҥ алган шӧршӧктӧр. Ӧскӱс оолла болор, jокту улус ла болор, олордыҥ тартыжузы да болор. Мында ок, балдардыҥ шӧршӧктӧри jакшы шӧршӧктӧр.\nАйсулу: Мынайып бистиҥ интервью учына jедип келди. Слерге бек су-кадык, амыр-энчӱ отурар. Jаан быйан слерге. Jакшы болзын.


Бичиичиниҥ энчи-байлыгы — Эл музейде - altaicholmon\nБичиичиниҥ энчи-байлыгы — Эл музейде\nБичиичи Павел Кучияктыҥ (1897-1943) кӧмзӧзин Эл музейге оныҥ барказы Чейнеш Кубекова табыштырды.\nЈирмезинчи чактыҥ алтай литературазыныҥ бажында турган бичиичиниҥ кӧмзӧзи оныҥ билезинде 1943 јылдаҥ ала кыракы чеберлелген. Павел Кучияк алтай совет литератураныҥ тӧзӧӧчизи деп јолду адалат. Туулу Алтайдыҥ драматургиязыныҥ, театральный санадыныҥ ичкери ӧзӱми учун ол эрчимдӱ ле једимдӱ иштеген. Ол ады јарлу кайчылар Шунековтордыҥ угы-тӧзинеҥ чыккан ла оогош тужында уккан кай чӧрчӧктӧрин эске алып бичиген. Ады јарлу кайчы Н.У. Улагашевке јолыккан кийнинеҥ кайчыныҥ ады-јолы текши ороондо јарлу боло берген. Бичиичиниҥ эш-нӧкӧри А.М. Кучияктыҥ, кийнинде кызы Р.П. Кучияктыҥ шылтузында бичиичиниҥ кӧмзӧзи јаҥыс та бӱткӱлинче чеберлелген эмес, је онойдо ок оныҥ јаан кызы А.П. Кучияктыҥ материалдарыла толтырылган. Темдектезе, адазыныҥ чӱмдемелдерин кепке базарыла колбулу сурактарла башка-башка улусла бичишкени, таҥынаҥ бойыныҥ бичишкени. Кайчы Н. У. Улагашевтиҥ кай чӧрчӧктӧрин бичиген, кайчыныҥ адынаҥ, оныҥ литературалык качызы болуп, башка-башка јерлерге кӧп сурактарла баштанып бичиген. Бу иш кайчыныҥ калганчы кӱнине јетире, 1946 јылдыҥ чаган айына, ӧткӧн.\nСолун јуунтыда П.В. Кучияк эзен јӱрерде, 1941 јылда Ойрот-Тураныҥ литературалык бӧлӱгиниҥ турчыларыныҥ тооломду документи бар болуптыр. Турчылардыҥ ортозында Новосибирсктиҥ јурукчызы Н. Смолинниҥ ады-јолы база бар. Павел Васильевич эзен јӱрерде, бу јурукчы оны 1941 јылда јураган (јурукта). Мында бичиичиниҥ јаҥалипле (латиница) бичиген эҥ баштапкы чӱмдемелдериниҥ бӱдӱмдери јуунтыга кирет. Кажы ла тексттиҥ учында автордыҥ бойыныҥ салган колы ла чокум ӧйи кыйалтазы јогынаҥ турат. Бичиичи П.В. Кучияктыҥ дневниктери ле дневниктеринде бичилгени оныҥ јӱрӱминиҥ мынаҥ озо јарт эмес бӱктерин ачат-таныштырат. Шак онызы литературоведтерге кажы бир чӱмдемелдиҥ бичилген ӧйин чокумдап, билип аларга болужын јетирер. Бичиичиниҥ јайаандык ижи, амадулары керегинде атту-чуулу бичиичилерле, темдектезе, Сибирьдиҥ јарлу прозаиктериниҥ бирӱзи А.Л. Коптеловло, балдардыҥ бичиичизи, Алтайдыҥ калык чӱмделгезин јууган А.Л. Гарфла, о. ӧ. бичишкенинеҥ аларга јараар.\nЈаан јуунтыда кайда да јарлалбаган фотојуруктар бар: П.В. Кучияктыҥ портретный сӱр-кеберлери, билелик фотојуруктар, ӧткӧн чакта болгон керектердиҥ туружаачыларыла кожо фотојуруктар. Темдектезе, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ 1934 јылда болгон баштапкы съездиниҥ туружаачыларыла, 1928 јылда Улаган аймактыҥ јокту улузыныҥ јууныныҥ туружаачыларыла, Москвада Дружининдердиҥ билезинде айылдаганы, А.Л. Гарфла, оноҥ до ӧскӧлӧриле кожо соктырткан фотојуруктар. Онойдо ок јуунтыда – таҥынаҥ бойыныҥ библиотеказынаҥ бичиичиниҥ эзен јӱрерде јаҥалипле чыккан ла бӱгӱнги кӱнде ас учурап турган бичиктери, Н.У. Улагашевтиҥ 1941 јылда чыккан чӧрчӧктӧриниҥ јуунтызы, 1930 јылдыҥ «Сибирские огни» журналдары ла о. ӧ.\nПавел Кучияктыҥ кӧмзӧзи Туулу Алтайда XX чактыҥ баштапкы јарымында литератураныҥ јайаандык јолын шиҥдеп-шиҥжӱлеерге ле литературный музейдиҥ тӧзӧгӧзин саларга болужын јетирер аргалу. Бичиичи П.В. Кучияктыҥ јуунтызын чеберлеечи — Эл музейдиҥ баш билим ишчизи А.С. Каинчина.\nЭл музейдиҥ сайтынаҥ


Кайчыныҥ куулгазын телекейи - altaicholmon\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда ады јарлу кайчы Шалбаа Марковтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы темдектелет.\nАры јанынаҥ јайаандык јайалталу кайчы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында 1890 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25-чи кӱнинде чыккан. Адазы Маркоп богускандар ук-уйазынаҥ, Абай јуртта јаткан.\n«Орто кеминде јатканыс, бис беш јӱс эчкилӱ, он беш уйлу, беш атту болгоныс. Јаан биледе бис јети бала, балдардаҥ кем де кайчы болбогон. Энем иркиттер уйазынаҥ, мен, байла, эне угымла кайчы болуп баргам. Иркиттердиҥ угы-тӧзинде кайчылар кӧп лӧ болгон. Энем адамныҥ экинчи ӱйи болгон, баштапкы ӱйи байлагастардаҥ, балдар јок. Оныҥ учун ончо улус мени байлагас сӧӧктӱ Самтак ла иркиттер угынаҥ Биле деген эки энелӱ деп айдыжатан. Мен сегис јашту болорымда, адам божогон» — деп, Шалбаа бойыныҥ бала тужы керегинде эске алынатан.\nАдазы амырап калган кийнинеҥ олор Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык деген јуртына кӧчӱп келген. Је 1933 јылдаҥ ала Шалбаа Марков Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы. Алтай уул от-калапту јууга 1941 јылда атанган ла 1945 јылда Алтайына јанган. Ол ӱч катап шыркалаткан. Јалтанбас јуучыл «За оборону Ленинграда» деген медальла кайралдаткан.\nЈууныҥ-чактыҥ кийниндеги јылдарда совхозто ка-лаш та быжырган, санитар да, койчы да болгон, аттар да кичееп кӧргӧн, ары-бери коштор до тарткан, суу да тарткан, бир сӧслӧ, этпеген-бӱдӱрбеген ижи јок. Кандый да ишти ак-чек ле быжу, чыҥдый бӱдӱретен.\nШалбаа Марков оогоштоҥ ала алтай баатырлар ке-регинде кай чӧрчӧктӧрди, соојыҥдарды, чӧрчӧктӧрди, калык чӱмделгезин ле о.ӧ. угарын јакшызынатан. Качан эҥирлер сайын кандый бир алтай агаш айылда јуулган улуска кем де кай чӧрчӧкти айтса, эмезе чӧрчӧктӧрди, куулгазын кеп-куучындарды куучындаза, табышкактарды таптыртса, ондо кичинек Шалбаа кыйалтазы јогынаҥ туружатан. Ол мындый эҥирлерди бир де божотпойтон.\nКайлайтаны јаан јайаан јайалта ине. Балдарды эрте јашта, оогошто ло кайга јолын ачса, таскатса, артык. Нениҥ учун дезе баланыҥ санаа-сагыжы ару, укканын-кӧргӧнин ундытпай, кӧксине салар, кийнинде эске алып, кӧнӱ бойын айдып берер.\nОныҥ эске алынганыла, ол кай чӧрчӧктӧрди Айры Сабалин, Сыгыр Мамаков, тӧӧлӧстӧр одузынаҥ Аднаш деген јаан кайчылардаҥ угуп јӱрген. Темдектезе, Шалбаа «Ӧлӧштӧй» деген кай чӧрчӧкти оогошто ло бир катап угала, ундыбаган. Шак бу учурал оныҥ санаа-укаазы, кӧкси тереҥ, сӧскӧ, кайга сескир, ајарыҥкай болгонын сӱрекей јакшы кӧргӱзет.\nШалбаа Марков 15 јаштаҥ ала «Тӱлкӱнек», «Башпарак», «Јелбеген» деген оогош чӧрчӧктӧрди, кай чӧрчӧктӧрди ле оноҥ до ӧскӧлӧрин куучындап баштаган.\nКажы ла кайчыда кайлаарында бойыныҥ аҥылу мары, эп-сӱмези бар ла танылу болгоны озодоҥ бери јарлу деп айдарга јараар. Шак мындый аҥылу, кемге де тӱҥей эмес јайалта эмезе эп-арга, эп-сӱме башка-башка шылтактардаҥ, керектердеҥ камаанду. Је ондый да болзо, ол аҥылу, танылу јайалта балага эрте јашта салылып, оныҥ кийнинде бастыра јӱрӱмине јӧмӧлтӧ-јол алынып, там ла јаранат, ээленет.\nКалык чӱмделгезинде кай чӧрчӧкти бастыра јанынаҥ алза, эҥ ле байлык бӱдӱм-жанр деп айдарга јараар. Кай чӧрчӧктӧ соојыҥдардыҥ ла кеп-куучындардыҥ, чӧрчӧктӧрдиҥ, јаҥар кожоҥдордыҥ, чӱм-јаҥныҥ, поэзияныҥ, чечен сӧстӧрдиҥ, кеп сӧстӧрдиҥ, табышкактардыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ кӱӱзи, ӱни, кӱрмелгези артыгынча. Алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ кеми бир канча јӱстер ӱлгерлик мадактардаҥ ала канча муҥдарга једет.\nШалбаа Марковтыҥ кай чӧрчӧктӧри 1966 јылдаҥ ала «Алтай Баатырлар» деген тизӱде кепке базылып баштаган. Шалбааныҥ кай чӧрчӧктӧри ӧскӧ кайчыларга, темдектезе, А. Г. Калкинге эмезе Н. У. Улагашевке кӧрӧ, кӧп эмес. Оныҥ тооломына тӧрт јаан кай чӧрчӧктӧр «Ӧлӧштӧй», «Алтын-Мизе», «Бар-чоокыр атту Байыҥ-Коо», «Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» кирет, ол онойдо ок кожоҥдорды ла чӧрчӧктӧрди сӱреен кӧп билетен.\nШалбаа Марков алтай кай чӧрчӧктӧрди кайлаары јанынаҥ тыҥ кайчылардыҥ бирӱзи болгон. Ол оогоштоҥ ала јаҥжыккан алтай кайдыҥ, кайчылардыҥ ортозында ӧскӧн. Јебрен ӧйдӧҥ ала кай чӧрчӧктӧрди эки эп-аргала айдатан: куучындап айдатаны ла кайлаары. Шалбаа уккан кай чӧрчӧгин бир де јастырбай, чокым, ол ло аайыла айдатан. Ондый кайчылар база бар ине. Ол кай чӧрчӧкти куучындап айдатан. Алтай улус шак мындый кайчыныҥ айдып кайлаганын тайга-таштагы аржан суулардыҥ селгени јогынаҥ кӧнӱ, бир аай, шоркырап акканыла эмезе аттыҥ табылу кӧнӱ маҥыла тӱҥейлеп јат. Шалбааныҥ тили де сӱреен байлык, санаа-укаазы да сӱреен тыҥ болгон. Бир ле катап укканын качан да ундыбайтан. Кече-башкӱн ле уккан немедий айдып отуратан.\nКайчы Ш. Марковтыҥ айткан «Ӧлӧштӧй» деген кай чӧрчӧги «Маадай-Кара», «Алтай-Буучай» деген је ле деген кай чӧрчӧктӧрдий, калыктыҥ эрјинедий кереези, байлыгы деп темдектеер керек. Кайчыдаҥ бу кай чӧрчӧкти 1964 јылда М. Соколова бичип алган. 1966 јылда «Ӧлӧштӧй» деп кай чӧрчӧк «Алтай Баатырлар» деген тизӱниҥ 5-чи томында чыккан, тургузаачызы С. С. Суразаков, чӱмдемел тӱзедӱлерди бичиичи А. О. Адаров эткен.\n«Ӧлӧштӧй» 8705 ӱлгерлик мадактардаҥ турат. Ол ӱч бӧлӱктеҥ туруп јат ла ондо ӱч ӱйениҥ баатырларыныҥ: адазыныҥ, уулыныҥ ла барказыныҥ јӱрӱмдери ле нерелӱ керектери айдылат. Каанныҥ јылкызын кӱткен малчыныҥ јӱрӱми, салымы сӱреен толо ло чындык кӧргӱзилет. Моҥыс-Каан ӧскӱс уулга јылкы малын кабырткан ла ого Ӧлӧштӧй деп ат-јол берген, база биле тӧзӧӧргӧ болужар сӧзин берди. Моҥыс-Каан аргалу-чакту, ийделӱ-кӱчтӱ каан деп кӧргӱзилет. Кӱчтӱлери, алыптары да кӧп:\n… Јетен улу баатырлары бар,\nЈууга јӱрер јуучылдары болтыр.\nАлтан јайзаҥ јонду эмтир,\nАлтай ӧткӧн албаты эмтир.\nӦлӧштӧй Моҥыс-Кааннаҥ ыраакта оныҥ јылкы малын кабырып јӱрет. Каан, ӧскӧ дӧ кай чӧрчӧктӧрдӧ чилеп ок, кату-казыр, јалчыларына, кулдарына калју болуп, олорды базынып турган деп кӧргӱзилет:\nКара айгырлу ол малынаҥ\nБир малды бӧрӱ јизе,\nБир малы бойы ӧлзӧ,\nМалчызын ӧлтӱрип салатан,\nКазыр кылыкту каан эмтир.\nМалчы кижи мал јанында\nӦлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ јӱрер јаҥду.\n«Јаман кабырзаҥ, буру бойыҥда,\nЈакшы кабырзаҥ, тыныҥ амырда.\nАзык сурап айылымды айланба,\nАрсал тайга — азыгыҥ анда.\nОл Ӧлӧштӧйдиҥ айыл-јурт тударга кенек те эпшини болзо, алып берзин деген сурагын угар да кӱӱни јок болгон. Ӧлӧштӧй тайга-ташта јӱрӱп, кижи тилин, куучынын ундыырга јеткен:\n…Казан азар эш-бараан\nСурап јӱрген кижи эдим.\nАлтан јайзаҥду јоноордо\nАлык-толык бар болбой?\nЭжиктеги кул келиндерде\nКыйык-бычыгы бар болбой?\nБир катап Моҥыс-Каанныҥ кызы байлардыҥ он эки јаражай кыстарына ӱйдештирип, адазыныҥ турлуларын эбирип јӱреле, малчы Ӧлӧштӧйдиҥ кунукчылду кожоҥын уккан:\nКараҥуй тӱн кирерде,\nКарыкчалду уйку болот.\nКӱн таҥдап чыкканда,\nКунукчылду јӱрӱм болот.\nКожо јижер балам јок,\nАмзап јижер эжим јок.\nКаанныҥ кызы Алтын-Топчы кыстардыҥ бир-бирӱзин Ӧлӧштӧйгӧ барзын-качсын деп айдарда, байлардыҥ кыстары ончозы јокту уулга барарынаҥ јескинген кептӱ мойноштылар. Оныҥ учун каанныҥ кызы малчыны карамдап, бойы оныҥ эш-барааны болорго шӱӱп алды.\nЧӧрчӧктӧ каанныҥ кызы ойгор санаалу, ыраада кӧрӧр, шӱӱр деп кӧргӱзилгенин аҥылап темдектеер керек. Шак ол кыс кара ийдени јакшы, ак санаала јеҥген, кара сагышту адазын ла оныҥ алдындагы нӧкӧрлӧрин јеҥип чыккан. Онойып, бу кай чӧрчӧктӧ јаҥыс та јокту эр улусты кӧдӱрип, мактап јаткан эмес, је олордыҥ эш-бараандарын база. Оноҥ башка бу чӧрчӧктӧ тегин улустыҥ байлардаҥ бастыра јанынаҥ бийик болгоны база аҥылап темдектелет.\nӦлӧштӧй, каанныҥ јалчызы кижи, оныҥ кызын алат. Олор экӱ тайга таш јаар качып, куй ташта јадат, ондо уулы чыгат:\nЈаш бала багырып ийди.\nКабагы мыныҥ туйук эмтир,\nКабыргазы мыныҥ тудуш эмтир.\nКелтей колында сегис кырлу\nЈада таш тудунган.\nКелтей колында терстӱ\nКара кан тудунган\nТемдектӱ чыгып келбей кайтты.\nЈаҥы чыккан уул баланы\nКойон терезиле ороп ийдилер,\nКой терезиле кучуп ийдилер,\nМыйгак терезиле јаап салдылар…\nАлбатыныҥ кай чӧрчӧктӧринде кыйалтазы јогынаҥ јалтанбас баатырларды айыл-јуртту эдетен сурак турат. Ӧлӧштӧй уулы Эркин-Кооны айыл-јуртту болзын деп, кудалап барат. Кыстыҥ ада-энезиле јӧптӧжип, Ӧлӧштӧй јаан удабай божоп јат. Баатыр бӱткен Эркин-Коо оныҥ сыргалјызын Эрлик-Бий јер алдына апарып јатканы керегинде табышты угуп, тӱрген ле оны аргадаарга атанат.\nКай чӧрчӧктӧрдӧ теҥериде телекейди ӱстиги ороон, јер алдын алтыгы ороон ло орто телекейди Айлу-Кӱндӱ Алтай деп айдып јат. Эрлик-Бий алтыгы ороондо јуртап јат. Сазон Суразаков Эрлик-Бийдиҥ јери-јуртын мынайда кӧргӱзет: ӧргӧӧзи оныҥ Тойбодым деген тогус сууныҥ бириккенинде турат. Тойбодымды кечире аттыҥ кылынаҥ кемӱрӱ-кӱр чӧйилет. Эрлик-Бийдиҥ каандыгында божогон улустыҥ ума јок сӱнелери-куттары јӱрет… Эрликке једер јол бар, је ол кӧп тоолу буудактарлу. Бу бий јети эмезе тогус уулду, јети эмезе тогус кысту. Эрлик-Бийдиҥ колында кӧп-кӧп ээлер бар: кӧрмӧс, јеек, шулмус, јеткер, бук ла о.ӧ.\nЈер алдында телекейде Эркин-Коо адыла кожо башка-башка буудактарды: кара эки ач кускунды, кижиге барган јети јиит келинди, бой-бойына тӱҥей беш эр кижини,эки тӱҥей јутпаны, јес мӱӱстӱ букада отурган Сокор-Кара баатырды, Илји састы, чойлошконы кайнаган кӧлди ле о.ӧ. ӧдӱп чыгат. Тартыжулар јаанада кӧргӱзилет: јуу-согуштыҥ тал-табыжы алтыгы ла ӱстиги ороондордо угулат. Чындап та, башка-башка телекейдиҥ ийделери табарыжып-тартыжып јатканда, Эркин-Коо алтыгы ороонды јеҥип, сыргалјызын аргадап алат. Бу ла ӧйдӧ Эрлик-Бий оныҥ сыргалыјызына бойыныҥ кара ийдезин, илби-тармызын салат:\nЈараа-Чечен неме сеспеди,\nЈаман болорын билбеди.\nЈараа-Чеченниҥ эргек тӧзине\n«Эркин-Кооныҥ тынына јет» — деп,\nЭрлик-Бий шыпшап салды.\nЭркин-Коо нени де сеспей, сыргалјызын бойыла кожо апарат. Каанныҥ кызын ӧштӧп эткен ӧчи, јаманы Эркин-Кооныҥ барказы Кан-Мергенге јеткен. Ол энези јанынаҥ тайдагыныҥ каразын, келишпезин ӱзе тартып, адазын тиргизет ле Моҥыс-Каанныҥ олјологон албаты-јонын јайымга божодот. Моҥыс-Каан Ӧлӧштӧйди уулыла кожо јок эдер деп сананып, тегин јерге шорлонып, как куру артты.\n«Ӧлӧштӧй» дӧ, кӧп тоолу оноҥ до ӧскӧ кай чӧрчӧктӧр той-јыргалла тӱгенет. Той-јыргалда ончо текши эл-јон, тӧрӧӧн-тӧркин туружат. Оныҥ кийнинде амыр-энчӱ, токыналу јадын-јӱрӱм озогы аайына-кебине кирет.\nШалбаа Марковтоҥ «Алтын Мизе» деген кай чӧрчӧкти 1967 јылда В. Адарова бичип алган. Кайчы Шалбаа Марков бу чӧрчӧкти ол ӧйдӧ Кайрукын деген јуртта јаткан Айры Сабалин деп кайчыдаҥ уккан. Кай чӧрчӧк «Алтай Баатырлардыҥ» 6-чы томында чыккан.\nБу чӧрчӧктӧ јаҥжыккан эки тема:\n1) ордына артыргызатан уулы јок катан јажы јеткен каан бойыныҥ ордына кызын каан деп јарлап јат.\nЭркетендӱ кару јоным,\nБу кӱннеҥ ала\nАк-Кайчы кару кызым\nКаан ширееге отурып јат,\nКалык-јонды башкарып јат.\n2) Кӧк Теҥериниҥ кудайы ла алтыгы ороонныҥ ээзи сӧскӧ кирбес, багынбас баатырды јаргыга кычырат, је оныҥ уулы Шокчыл-Мерген олордыҥ бойлорын јаргылап јат:\n…Јаргыны мен эдерим — дейт.\nЈаман керек артпазын — дейт.\nЭки Тошты кезеделе,\nӰлдӱ јаладып чертендиреле,\nЈери-јуртына сӱрӱп ийди.\nЭрлик элчизи Учар камныҥ\nЭэлӱ тӱҥӱрин оодо сокты,\nКара кӧрмӧзин кактай сокты.\nКамдабас эделе, сӱрӱп ийди.\nӰч наманы болгожын\nТынын чыгара соголо,\nАлтай ӱстинеҥ ырбадып ийди…\nКайчыныҥ бойыныҥ тилиниҥ аҥылузы бар. Ондо јаҥжыккан сӱр-кеберлер ончозы ол ло бойы артат:\nАлтын-Мизе каан кижи\nЈуртап јатпай эмди кайтты.\nКирбигине кир сокпогон,\nКиндигине сыр сокпогон\nЭрјинелӱ бай эмтир,\nЭркетендӱ каан эмтир,\nАк-Сӱмер тайгалу эмтир,\nАк байзыҥ ӧргӧӧлӱ эмтир.\n«Бар-Чоокыр атту Байыҥ-Коо» деген чӧрчӧкти кайчы Ш. Марковтоҥ 1969 јылда Н. И. Шатинова бичип алган. 1972 јылда ол «Алтай Баатырлардыҥ» 7-чи томында Нина Игнатьеваныҥ јазаганыла чыккан.\nБу кай чӧрчӧктӧ каан бойыныҥ албатызын корып аларга, арга јокто јуу-чакка кирет. Карыыр јажы јеткен Байыҥ-Кооныҥ каандыгына ийделӱ-кӱчтӱ Кара-Бодой табарат. Кара-Бодой Байыҥ-Кооны бойыныҥ јуртында артырат, је ол јылдыҥ сайын калан тӧлӧӧр учурлу. Байыҥ-Коодо балдар јок, је ол Кан-Шӱлӱзин деген уулды бойына алып балазынды. Кай чӧрчӧктӧ керектер кӧп лӧ јаны Байыҥ-Кооныҥ уулы јиит баатыр Кан-Шӱлӱзинле колбулу. Ол Кара-Бодой каанга бакпай, оныҥ јерине јуу-чакла барат. Кан-Шӱлӱзин калан тӧлӧӧр кӱӱни јок. Кай чӧрчӧктиҥ учкары Кан-Шӱлӱзин ӧштӱлерди јеҥип, айыл-јуртына јанат. Кан-Шӱлӱзин баатыр ак санаалу, сананганынаҥ јана баспас, ӧлӱмнеҥ јалтанбас-коркыбас деп кӧргӱзилет. Алтайына јанып, кижи алып, јурт тудат. Той-јыргал дезе мындый јаҥжыккан сӧстӧрлӧ тӱгенет:\nТайга кептӱ эт туурады,\nТалай кептӱ аракы јууды.\nӦскӧ каандыктарды јуулап, олјолоорго кӱјӱренген каандарга удура ӧткӧн тартыжулар керегинде кай чӧрчӧктӧр кӧп. Олјолошко, кулданышка, базынышка ла калан саларына удура туруп чыккан, онойдо ок олјолоткон албаты бойыныҥ јайымы, кемнеҥ де камааны јок болоры учун тартыжу болгон деп айдар керек.\n«Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» деп кай чӧрчӧкти кайчыдаҥ К. Е. Укачина 1973 јылда бичиген. Ол «Алтай Баатырлардыҥ» VIII томында чыккан.\nБу кай чӧрчӧктӧ табаруларла колбулу сурактар, биле, тӧрӧӧн-туугандарла колбу, Јелбегенле тартыжу ла кудалаш база кӧргӱзилет. Баатырлардыҥ јутпаларла тартыжузы ажыра оныҥ сӱр-кебери толо кӧргӱзер арга болуп јат. Алтай кай чӧрчӧктӧр куулгазындарла сӱреен байлык.\n«Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» кай чӧрчӧктӧ чек ӧскӧ айалга кӧрӱлет. Мында Јелбеген-Кӧкшин ле тӧс баатыр Шокшулан-Мерген најылар боло берет. Онойып, Јелбеген-Кӧкшин баатырга болужып баштайт. Кай чӧрчӧктиҥ учкары Шокшулан-Мерген казыр-калју Кара-Толдой кааннаҥ ада-энезин, албатызын јайымдап, Јелбеген-Кӧкшинди јайымга божодот. Јелбеген-Кӧкшин ле Шокшулан-Мерген баатырдыҥ ортодо ӧткӧн тартыжуда бу улустыҥ бой-бойлоры ортодо колбулары учурлу. Јӱрӱмде болуп турганы мында кӧргӱзилет.\nШак ла Шалбаа Марковтый јайаан јайалталу кайчылардыҥ шылтузында кай чӧрчӧктӧрис кайылбай-јылыйбай, биске јеткен. Бӱгӱнги кӱнде ол кай чӧрчӧктӧрлӧ јииттер јилбиркеп, кайлап таскап јатканы јарамыкту. Је ады јарлу кайчыныҥ эс-санаазында, кӧксинде алып јӱргени ончозы бичилбегени, јарлалбаганы карамду.\nШалбаа Марковтыҥ ончо кай чӧрчӧктӧри бастыра јанынаҥ тыҥытту. Элдиҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрди кыракы ла тереҥжиде шиҥдеер иш јолын алынып кӧндӱгет.\nКай чӧрчӧкти кайлайтаны бастыра ӧйдӧ јаан учурлу керек болгон. Кай чӧрчӧктӧрди кайлаарында бойыныҥ аҥылу јажыды, байы бар. Оныҥ да учун кайчылар кай чӧрчӧкти кайлаарга кандый да ӧйдӧ ичкери барат. Айса болзо, кайчыныҥ јӱрӱминиҥ, салымыныҥ учуры шак ол кай чӧрчӧктӧрдӧ…\nпедагогика билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик\nинститудыныҥ баш билим ишчизи


07.04.2020 - altaicholmon\nЈакшы керектиҥ быйаны эбирилтелӱ\nАлтай албатыныҥ чырайы оныҥ элен-чакка кийген кеп-кийими. Азый јаандарыс, каргандарыс кийген ле олордоҥ арткан кеп-кийимисти энчиленип, бӱгӱнги кӱнде бис кебисти оморкоп ло чеберлеп кийип јӱредис. Тургуза ӧйдӧ јурт јерлерде, аймактарда колы, эргеги ус кӧкчилер кӧп. Олор јаанды-јашты сӱӱндирет. Кӧкчи улустыҥ јайаан јайалтазы Кудайынаҥ деп айдарга јараар. Алтай кеп-кийимди, бӧрӱкти-ӧдӱкти, арчымакты кӧктӧп турган устар ары јанынаҥ\nСӱрекей иштеҥкей койчы болгон\nАдам Кара Тодошевич Урматов 1930 јылда Кан-Оозы аймакта Шиберти деп ӧзӧктӧ манјы-тодош Тушанов Урмат деп кижиниҥ билезинде чыккан. Энезиниҥ ады Тойот, кыпчак сӧӧктӱ. Билезинде 4 уул, бир кыс болгон. Јаан аказы Карган 1921 јылда чыккан, 1938 јылда черӱге барган. 1941 јылда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барып, шыркалу јанып келген. Тӱйги аказы база черӱге барып јӱрген.\n“Ижим кӱч те болзо, јарап јат…”\n“Сайлукем” национальный парк ар-бӱткенди аҥылу корулаар јер болуп јат. Ол 2010 јылда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында тӧзӧлгӧн. Парктыҥ амадузы — јоголор чочыдудагы ла Кызыл Бичикке кирген ирбисти, архарды ла мааныны, онойдо ок ас туштап турган ӧзӱмдерди корулаары ла орныктырары. Алтай Республиканыҥ Монголияла граныныҥ јанындагы Сайлукемдеги парк Алтайда баштапкы ла национальный парк болуп јат, оныҥ кеми\nКуулгазын ийделӱ кайы – Јайаанныҥ сыйы\nАлтай калыктыҥ ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн кайчызы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала (03.04.1925-18.08.1998 ј.ј.) 95 јылдыгы кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде темдектелди. Атка чыккан саал сӧӧктӱ Алексей Григорьевич Калкин Калыктар најылыгыныҥ орденин тагынган кайчы. Ол РСФР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы. Алексей Калкинниҥ адазы, тайдагы Туулу Алтайда јарлу кайчы улус болгон. Айдарда, оныҥ јайаан јайалтазы укталып келген деп айдарга\nМВД: 2019 јылда иштиҥ уч-турулталары\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ 2019 јылдагы ижи керегинде отчет АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 31-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында кӧрӱлген. Бу сурак јанынаҥ јетирӱни ичбойындагы керектер аайынча министр полицияныҥ генерал-майоры Павел Гаврилин эткен. Министрдиҥ темдектегениле, тап-эриктерди бӱдӱрерин јеткилдеери јанынаҥ иш республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыла, тап-эриктер корыыр органдарла колбуда, јондыктыҥ эрчимдӱ\nБастыра арганы — коронавирусты болдыртпазына\n“Единая Россия” партияныҥ тергеелик јондык приемныйында тӧзӧлгӧн волонтерлордыҥ тӧс јери пандемияныҥ ӧйинде пенсионерлерге болуш јетирерин улалтып туру. Олор чокым сурулар аайынча иштеп јадылар. Јаан јашту улуска болушты бойыныҥ кӱӱндериле “Единая Россия” партияныҥ турчылары, оны јӧмӧп турган улус, студенттер, “Јиит гвардияныҥ”, “Јеҥӱниҥ волонтерлоры” деген јондык организациялардыҥ турчылары јетирет. Тургуза ӧйдӧ бойлорыныҥ кӱӱниле иштеп турган волонтерлордыҥ тӧс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери коронавирус оору таркаарын болдыртпазы аайынча садуныҥ јерлерин ширтеер иштерин улалтып јат. Кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде бистиҥ газеттиҥ корреспонденттери Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ бӧлӱгиниҥ баш специалист-эксперти Надежда Казанцевала кожо ээчиде рейд-ширтӱде болды. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери бу ижин тулаан айдыҥ бажынаҥ ала баштаган ла оноҥ бери кажы ла кӱн аргачылардыҥ ижин\nТакже 86% россиян высказались о важности поправки, закрепляющей статус России как государства, поддерживающего и укрепляющего международный мир и безопасность Поправки к Конституции РФ о защите истории и государственной целостности были названы подавляющим большинством опрошенных россиян одними из самых главных. Об этом свидетельствуют опубликованные в понедельник данные исследования Всероссийского центра изучения общественного мнения (ВЦИОМ). Так, среди\nАйдыҥ учына јетире узадылган…\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эмчилик тӧзӧлмӧлӧриниҥ ижин ширтеген ле коронавирус деп југуш оору таркаганы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин республикан эмчиликте балдардыҥ хирургический корпузыныҥ кыптарын кӧрӱп јӱрген. Керде-марда коронавирус таркап баштаза, бу кыптар, оору улусты јаттыргызар некелтелерге келиштире белетелген. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде коронавирусла


Питомниктер ортодо конкурс ӧдӧр - altaicholmon\nПитомниктер ортодо конкурс ӧдӧр\n«Агаштыҥ эҥ артык питомниги» деген конкурстыҥ тергеелик бӧлӱги Алтай Республикада Экологияныҥ јылына учурлай ӧдӧр деп, АР-дыҥ Минар-бӱткениниҥ пресс-службазы јетирет.\nКонкурстыҥ тӧс амадузы агаштардыҥ чаалдарын ӧскӱрип турган питомниктердиҥ ижиниҥ тузазын бийиктедери, Алтай Республиканыҥ јеринде агаштарды орныктырарын чыҥдыйы бийик чаалдарла јеткилдеери. Конкурста бойыныҥ структуразында агаштар ӧскӱрер питомниктер бар организациялар туружар. Ол јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде башталып, куран айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧдӧр. Оны ӧрӧ адалган министерство АР-дыҥ Башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрет. Бистиҥ республиканыҥ јеринде текши кеми 168,1 гектар 8 питомник бар, олор кӧбизинде мӧштиҥ, чибиниҥ ле карагайдыҥ чаалдарын ӧскӱрет.


«РОБОКИТ» — кайкамчылу телекей - altaicholmon\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде информатиканыҥ «РОБОКИТ» деген талалык билим-практикалык конференция ӧтти.\nКонференцияда республиканыҥ ӱредӱлик организацияларыныҥ, ӱзеери ӱредӱликтиҥ, орто профессионал ӱредӱниҥ, бийик ӱредӱниҥ ӱренчиктери, ӱренеечилери ле ӱредӱчилери эрчимдӱ туруштылар. Туружаачылардыҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра болды.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган конференцияныҥ амадузы — таланыҥ ӱренчиктерин, ӱренеечилерин ле ӱредӱчилерин информатика, ИКТ ла робототехника деген бӧлӱкте ӱлекерлер тургузарына, шиҥжӱлӱ јайаандык тӧзӧгӧлӱ ишле јилбиркедери. Онойдо ок јайаандык ишти ичкери ӧскӱрери деп айдар керек. Келер ӧйдиҥ улузы бӱгӱнги кӱнде билим ууламјылу, бедиреништӱ, шиҥжӱлӱ ишле јилбиркеп, ӱлекерлерди тургузып, јӱрӱмде тузаланарына амадазын, иштезин.\nШак бу јилбилӱ бӧлӱкте јайалталу, соныркак балдарды илелеп, бедиреништӱ, ченелтелӱ ижинде оноҥ ары таскадып кӧндӱктирери јаан учурлу. Јеткен једимдериле болорзынбай, јииттер оноҥ ары турумкай јӱткизин. Јакшынак јаҥжыгу болуп улалып јаткан конференция ӱренчиктердиҥ, ӱренеечилердиҥ ле ӱредӱчилердиҥ солун, јаҥы иштериле таныштырат. Информатика, ИКТ ла робототехника аайынча билим-шиҥжӱлӱ ишти билгир тӧзӧп, једимдӱ иштеп јаткан ӱредӱлик учреждениелердиҥ байлык ченемелиле таныштырары, бастыра јанынаҥ толо кӧргӱзери база јаан учурлу керек болуп јат.\nКонференцияныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Каменева уткып, јайаандык ижинде олорго једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзеди.\nТалалык конференцияныҥ ижи прикладное программирование, ИКТ ӱредӱликте (ӱредӱчилер), компьютерный моделирование, компьютерный анимация, робототехникалык ӱлекерлер деген беш секцияла ӧтти. Мында туружаачыларга бойлорыныҥ белетеген јетирӱлериле, ӱлекерлериле таныштырар, онойдо ок бой-бойыла таныжар, куучындажар јарамыкту, эптӱ айалга болды. Керсӱ, шымды, јилбиркек балдар бийик технологияла иштеп, программисттердиҥ, инженерлердиҥ јолын шак мындый конференциялардаҥ баштап кӧндӱгет. Цифровой экономиканыҥ јӱрӱмдеги баштапкы алтамдары мындый јайаан иштеҥ башталат деп айдарга јараар. Билимдеги баштапкы ченелтелерин олор мындый туштажуларда ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжет. Мында јуулгандар кӧп тоолу ачылталардыҥ учурын, тӧзӧгӧзин, турултазын лапту јазап шӱӱштилер.\nЈайаан иштерди окылу жюри беш бӧлӱк аайынча кыракы шиҥдеп, угуп баалады. Талалык билим-практикалык конференцияныҥ турулталарыла јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры адалды.\n1-кы јер. Иван Панов — «Частотный анализатор текста» (3-чи таҥмалу гимназия, кала), Карина Янинова — «Создание игры в Scrаtche» (13-чи таҥмалу школ, кала).\n2-чи јер. Артем Янинов, Екатерина Саплинова — «Создание анимации в стиле анима в среде программирования Scrаtche» (3-чи гимназия, кала), Ярослав Малков — «Применение VBA— макросов для интеграции Microsoft Exel и Access» (3-чи гимназия, кала).\nИКТ ӱредӱликте (ӱредӱчилер)\n1-кы јер. Юлия Петровна Попова, Елена Олеговна Алятина — «Использование редактора курсов в учебной системе Кумир) (3-чи гимназия, кала)\n2-чи јер. Аяна Георгиевна Шалтагачева — «Инфографика» (13-чи школ)\n1-кы јер. Дмитрий Хаитов, Мария Ширина — «3Д моделирование инфраструктурных архитектурных объектов» (6-чы лицей); Андрей Семелинов, Станислав Каракчеев (12-чи школ); Снежана Джадранова — «Моделирование фракталов в среде кумир» (13-чи школ)\n1-кы јер. Екатерина Попова — «Моя первая работа в анимации» (Маймадагы балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јери); Полина Фоменко — «Анимация — это интересно» (Маймадагы тӧс јер)\n2-чи јер. Полина Петунина — «Векторная графика» (12-чи шк.); Полина Воротникова — «Сказка «Колобок» (12-чи шк.)\n3-чи јер. Владимир Таныгин — «Добро» (школ-интернат)\n1-кы јер. Тимофей Фомкин, Макар Толщин — «Вездеход» (6-чы лицей); Артемий Маклаков, Вадим Савенко, Максим Шалагин — «Умный мусорный бак» (Турачактагы балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јери); Арам Асатрян— «Говорит Саймон» (1-кы школ), Богдан Гупало (ресгимназия)\n2-чи јер. Екатерина Табакаева, Павел Кудачинов — «Спирограф» (6-чы лицей); Дмитрий Мерзляков, Данил Шубин (РЦДО); Даниил Сафронов — «Кнопочные ковбои» (1-кы шк.); Диана Судоплечева — «Метеостанция» (12-чи шк.)\n3-чи јер. Егор Евтеев — «Робот-спасатель» (6-чы лицей), Данил Фефелов — «Создание детской игрушки на дистанционном управлении на платформе Arduino UNO», Станислав Каракчеев — «Мусоросборочный робот Валли» (2-чи школ).\n«РОБОКИТ» деген талалык билим-практикалык конференцияныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдерге дипломдор кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды.


Чуйдыҥ јолына—95 јыл - altaicholmon\nJе јолдыҥ тӱӱкизи оноҥ эрте башталган. Россияныҥ эҥ јараш јолдорыныҥ бирӱзи ол ок ӧйдӧ јебрен јол болуп јат. Оныҥ баштапкы јуруктары XVII чактыҥ учында ла XVIII чактыҥ бажында болгон. Бу ӧйдӧ 1-кы Петр каанныҥ јарлыгыла, Бийдиҥ ле Кадынныҥ бириккенинде Бикатунский шибее тудулган. Кӧп тӱӱкичилердиҥ шӱӱлтезиле, Чуйдыҥ јолы—Улу Торко јолдыҥ тӱндӱкте барган ӱзӱги. Бу јол керегинде муҥдар јылдар кайрадагы кыдат бичимелдерде айдылат.


Jакшы керек јандырулу болор - altaicholmon\nJакшы керек јандырулу болор\nJӱс сӧӧктӱ Айару Чеконова Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртында чыккан. Баштамы класстардыҥ кийнинеҥ каладагы республикан гимназияда ӱренген. Тургуза ӧйдӧ Айару ГАГУ-ныҥ студенти, оныла коштой — волонтер. Бичимел Айаруныҥ шак бу јолы керегинде болор.\nJол дееристе, Айаруга оны талдаарга да келишпеген. Оогоштоҥ ала, волонтер деп сӧс-оҥдомолды укпаган да тушта, ол тӧрӧл јуртындагы ӧмӧлик иштерде туружатан, јуртта јаткандарга, анчада ла карган улуска, ишке кӱчи јетпес улуска болужып јӱрер бала болгон. Кемниҥ де туразын черетежер, одын-суузын экелер, айыл ичинде кандый ла иш болзо, Айару оноҥ тууразында артпайтан.\nКалага келип, «волонтер» деп аданганынаҥ бери тӧрт јыл ӧдӱп калды. Jаҥы келгендерге кыска ӧйгӧ ӱредӱ ӧткӱрилет. Оноҥ кажызы ла кандый ууламјыла иштеерге турганын бойы талдайт.\nJымжак јӱректӱ кыска эне-адазы јок арткан балдарга болужар, олорды јӱрӱмниҥ бу кӱч айалгазында бойыныҥ арга-кӱчи јеткенче јӧмӧжӧр ууламјылу иш келишкен. Кажы ла волонтер кижи бойыныҥ ӧткӱрип турган керек-јарактарына каруулу болоры — эҥ баштапкы некелте. Андый ла болор учурлу, нениҥ учун дезе ол акту јӱрегинеҥ иштеп јат. Ӧдӱп јаткан 2018 јыл Волонтердыҥ јылы, јакшы керектердиҥ јылы деп тегиндӱ адалбаган. Волонтерлордыҥ тоозы јылдыҥ сайын кӧптӧп јат. Угар болзо, олордыҥ иштебей ле турган ижи јок. Каргандарга одын-суу экелер, кышкыда олордыҥ тураларыныҥ јанын кардаҥ арчыыр, айыл ичин арутаар, оору балдарга ајару эдер ле оноҥ до ӧскӧ иш-керектер.\nУлуска канча ла кире јакшыҥ једер, анча ла кире јакшыны кайра аларыҥ. Бу сӧстӧр Айару Чеконовага база јолду келижет. Ачык-јарык куучынынаҥ оныҥ кӧгӱс-кӧрӱминиҥ байлыгы, јӱрӱмде качан да «јакшылык» акалап јӱрер деп бӱдӱмјизи сезилет.\nБилезинде олор эки кыс ӧскӧн. Эјези Лидия Юрьевна Тайдонова В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ишчизи, ашкананыҥ баш казанчызы, айыл-јуртту. Адазы Юрий Александрович Чеконов Кӧкӧрӱ јуртта јадат. Бойыныҥ ӧйинде черӱге барып, ол Афганистанда болгон јуу-согуштарда турушкан. Чыдадып салган кичӱ кызы волонтерлордыҥ тоозына кожулып, улуска болужып јӱргениле Юрий Александрович јаҥыс ла оморкоп јӱрет.\nВолонтерлор ортодоҥ иш-тожыла аҥыланып тургандары талдалып, ыраак ла јаан калаларда ӧдӱп турган конференцияларга, ӱредӱлерге барат. Мындый јол Айаруга база келишкен. Баштапкы катап 2015 јылда Санкт-Петербург калага барган. Анда ол Кореяныҥ культуразына учурлалган форумда турушкан. Форумга Россияныҥ ончо калаларынаҥ, Кореядаҥ, Япониядаҥ, Китайдаҥ туружаачы-волонтерлор, иш-керектер тӧзӧӧчилер јуулган. Бистиҥ тергеенеҥ Айару јаҥыскан турушкан.\n2016 јылдыҥ кочкор айында «Золото тюрков» деп албатылык форумга Алтайдаҥ ГАГУ-ныҥ делегациязы барган. Делегацияны ГАГУ-ныҥ ӱредӱчизи Сурна Борисовна Сурбашева башкарган. Форумга Кыргызстаннаҥ, Туркменистаннаҥ, Казахстаннаҥ туружаачылар келген болгон.\n2016 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Тыва Республиканыҥ Кызыл калазыныҥ госуниверситеди «Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ этноэкологический ле этнокультурный јаҥжыгуларын шиҥдеериниҥ сурактары» деп албатылык конференция ӧткӱрген. Айару алтай албатыныҥ байлу агаштары керегинде јетирӱ белетеп турушкан. Монголиядаҥ студенттер база болгон. Мындый солун јол-јорыктардаҥ јаҥыс ла јарык кӱӱн-санаа артат, најыларыҥныҥ тоозы кӧптӧйт деп, Айару темдектейт.\nКуучын-эрмек ӧткӧн кӱн јиит волонтердо бош ӧй база ла ас болды. Олордо соотоп отурар бир де бош ӧй јок, јаантайын ла кала ичинде ӧткӱрилген кажы ла керек-јаракта туружар улус. Айдарда, Айаруныҥ ижи-тожы кайралду, јакшы керектери јандырулу болзын деп, кӱӱнзеп турус.


Тӧртинчи jаҥныҥ биригӱзине — бир чак - altaicholmon\nТӧртинчи jаҥныҥ биригӱзине — бир чак\nБу јууктарда Россиядагы Журналисттер биригӱзи (СЖР) јӱсјылдыгын темдектеди. Ого учурлай ороонныҥ тӧс калазында канча-канча керек-јарактар ӧткӱрилди. Юбилейлик кӧдӱриҥиге телкем орооныстыҥ бастыра толыктарынаҥ журналисттер ле тоомјылу улус кычырылган. 1,5 муҥнаҥ кӧп јуулгандардыҥ ортозында тергеебистиҥ адынаҥ Јондык палатаныҥ турчызы, Россиядагы Журналисттер биригӱзиниҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны Б. Алушкин, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ баш редакторлоры А. Кыйгасова ла А. Казанцева, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Т. Кончева, «Кан Чарас», «Чуйские зори», «Вестник» газеттердиҥ баш редакторлоры М. Сапышева, Р. Молчоев, В. Байлагасова ла фотограф А. Тырышкин болдылар.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Президенттиҥ администрациязыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы С. Кириенко јуулгандарга президенттиҥ адынаҥ баштанып, уткуулду ла быйанду сӧзин айтты. Москва каланыҥ мэры С. Собянин јонныҥ јӱрӱминде, ороонныҥ салымында журналисттердиҥ јаан учурын темдектеп, Журналисттердиҥ тӧс туразын јазаарына 300 млн салковой акчаныҥ сертификадын табыштырды.\nБӱгӱнги кӱнде Журналисттер биригӱзине јӱс муҥнаҥ ажыра журналисттер кирет. Оныҥ бир јыл кайра талдалган председатели В. Соловьев бу ӧйгӧ эдилген иштердиҥ турулталары керегинде јетирӱ этти.\nОныҥ айтканыла, биригӱниҥ эҥ учурлу ижи болуп, журналисттиҥ сӧзи недеҥ де камааны јок, јайым болоры учун тартыжары, журналисттиҥ ижиниҥ тоомјы-бескезин бийиктедери ле оныҥ турчыларын корыыры кӱнниҥ сурагы болуп артат.\nБу јууктарда «РФ-тыҥ нерелӱ журнализи» ле «РФ-тыҥ колбу ла јетирӱлер аайынча нерелӱ ишчизи» деп кӱндӱлӱ аттар адалары окылу јарадылган. Медиа-јондык бу амадуны 40 јылга кире ӧйгӧ некеген.\nБыјыл сыгын айда журналисттердиҥ «Бастыра Россия» деген форумы Сочиде 22-чи катап ӧткӱрилген. Ондо јӱстер тоолу куучындар, кӧргӱзӱлер ле башка да керектер болгон. РЖБ-ныҥ Инфорум ӱлекери јаҥыртылган. Башка-башка калаларда 25 форум ӧткӧн. Ээчиде форум јаҥар айда Ямалда болор.\nСЖР бойыныҥ турчыларына, ветерандарына јаантайын јаан ајару эдет. Байрамдык кӱндерге учурлай медикалык болуш керек болгондорго акча-манатла јӧмӧлтӧ эдилди.\nТергеебистиҥ адынаҥ делегацияныҥ турчызы, ижиле колбой башка-башка керек-јарактарда туружып турган А. Казанцеваныҥ айтканыла, бу туштажулар анчада ла федеральный министрлерле бир кыпта отурып, олорго сурактар берер аргаларыла аҥылу болгон. Онойып, Алена Борисовна РФ-тыҥ тудум иштер ле ЖКХ аайынча министри В. Якушевле јилбилӱ эрмек-куучын ӧткӧнин темдектеди. Тюменский областьтыҥ губернаторы болуп 12 јыл кире иштеген, Сибирьдиҥ јалаҥдарынаҥ келген јиит министр кажы ла суракка каруу бергенде, теорияга эмес, јербойындагы айалгаларга тайанып, сурактыҥ аайына чыгарга нени этсе јакшы деген јанынаҥ айткан. Баш редактор министрдиҥ анчада ла улусты эскирген туралардаҥ кӧчӱрери аайынча шӱӱлтезин јакшызынып уккан болуптыр. В. Якушев эскирген туралардыҥ јерлерин кийнинде башка тузаланышка берер эмес, ойто ло улуска тура тударына тузаланар керек деп чотойт. Делегацияныҥ турчылары, башка тергеелерге кӧрӧ, бисте тура тудар јерлер бар болзо, олорды керектӱ инфраструктурала јеткилдеери јанынаҥ акча-манатла кӱчтер болуп турганын айдарда, министр бу сурак шӱӱжилерин, јӧмӧлтӧ-болуш болорын айтты.\nА. Кыйгасова транспорт аайынча министерстводо ло «Московский комсомолец» медиахолдингте ӧткӧн туштажулар керегинде јетирӱ этти. Баштапкызында республиканыҥ Горно-Алтайск—Артыбаш јолы бу јууктарда федерал јолдордыҥ тоозына кийдирилери айдылды. Бистиҥ ле айылдаш Алтай крайдыҥ журналисттериниҥ Чуйдыҥ јолыныҥ айалгазы керегинде сурактарына ондо бу јуукта јаҥырту иштер ӧткӱрилбес деп каруу берилди.\nБаш редакторлорго анчада ла «Московский комсомолец» газеттиҥ ижин, оныҥ ӧдӱп турган аайын кӧрӧргӧ јилбилӱ болды. «МК» — тӧс каланыҥ сыраҥай ла ортозында турган је ле деген медиахолдинг. Медиахолдингте тӱҥей атту газеттеҥ ӧскӧ кӧп-кӧп башка ӱлекерлер иштейт. Олордыҥ ижине јарамыктузы — «МК-да» 28 млн долларга алынган кепке базар јазалдар бары. Мындый арга ороон ичинде база кемде де јок. «МК» ороонныҥ бастыра 85 субъегине ле гран ары јанында јуук јерлерде таркадылат.\n«МК» онойдо ок башка-башка јондык программмалар, ӱредӱлер ӧткӱрет. Келер ӧйдӧ бистиҥ де журналисттерге ондо ӱредӱ ӧдӧр арга берилердеҥ маат јок.\nВ. Байлагасова Россияныҥ черӱзиниҥ тӧс академический театрында ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ концерттиҥ кемин, делегация ончо керек-јарактардаҥ тузалу јетирӱлер, ченемел алганын темдектеди. Бийик сценадаҥ журналисттерге Лариса Долина, «Самоцветы», Ольга Кормухина, Олег Газманов, Турецкийдиҥ хоры ла о.ӧ. јарлу јылдыстар кожоҥдорын сыйлаган.\nОнойдо ок кепке базылып чыгарылар СМИ-лерге јаан јилбилӱ болгоны — ол «Тюменская область сегодня» газеттиҥ баш редакторы А. Скорбенконыҥ газеттеги јаҥы ӱлекерле таныштырузы болды. Баштап кӧрзӧ, «Тюменская область сегодня» — ӧҥдӱ бӱктерлӱ, кажы ла неделеде чыгар тегин ле газет. Је аҥылу приложение тургузылган планшетти эмезе смартфонды ого јууктатса, газеттиҥ бӱги тириленип келет. Экранда газеттиҥ фотојуруктары видеорепортажтар болуп, кыскачак јетирӱлер јаан статьялар болуп кубулып, элбеп турдылар. Бу јаҥырту келер ӧйдӧ јарамыкту болор. Кепке базар јаҥжыккан СМИ-лер, газеттер ӧйдиҥ некелтелерине келиштире бийик технологияларды тузаланып, бойына јилбӱни тыҥыдар да аргалу.\nРоссиядагы Журналисттер биригӱзи Алтай Республикада 2008 јылда орныктырылган. Бӱгӱн оныҥ турчыларыныҥ тоозы 280 кижи. Олордыҥ јарымы эпши улус, 20 кижи алтан јаштаҥ ашкан, 57 проценти бежен јашка јетпегендер. Профессионал журналист ӱредӱлӱ — 15%. Турчылардыҥ ортозында билимдердиҥ 4 докторы, 12 кандидады, студенттер де бар. 60% журналисттер кепке базылар СМИ-лерде иштейт. 27% — электрон СМИ-лерде, 20% — радиодо, эҥ азы телеберилтеде иштеп тургандар ла блогерлер. Бу 280 кижиниҥ тоозында кӧп сабазы филологтор, тӱӱкичилер, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери, библиотекарьлар.\nСЖР-дыҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны Б. Алушкинниҥ темдектегениле, президент В. Путин журналистикага јаан быйанын тегиндӱ айтпаган. Журналистика јаантайын албатыныҥ ӱни, оныҥ шӱӱлтезин јетирер, албатылык шиҥжӱ эдер арга болгон. «Журналистика — тӧртинчи јаҥ» деген оҥдомолды орныктырып, ойгортып, оныҥ учурын ычкынбай јӱрер керек.


Сӱӱнчини сыйлап, кунукты ыраадат - altaicholmon\nЈурукчыны учурлу кӧрӱзиле республиканыҥ Госфилармониязыныҥ кожоҥчызы Эдуард Согоноков, Јурукчылар биригӱзиниҥ председатели Елена Ортонулова, искусствоведениениҥ кандидады Алексей Эдоков, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков, АР-дыҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Зинаида Янсон, Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова уткудылар.\nЛеонид Сафроновтыҥ јайаандык ижинде бойыныҥ аҥылу поэзиязы, кӱӱзи. Јурукчы ар-бӱткенниҥ, аҥ-куштыҥ јукачак телекейин сӱрекей чебер, табылу ла чек кӧргӱзет. Кӧрӱге чыгарылган јуруктарындагы кӧбӧлӧктӧр ажыра ол телекейдиҥ јука ӧзӧгиле, арузыла таныштырат. Эбире курчаган телекейди, оныҥ байлыгын, учурын ич-кӧрӱмиле сезет. Јурукчыныҥ ӧҥдӧри јаркынду, јарык, јылу ла ару, ол оныла сӱрекей билгир тузаланат. Кӧрӱдеги јайаандык иштери бу јаан устыҥ ӧткӧн јолыныҥ кажы ла бӧлӱгин сӱрекей јакшы кӧргӱзет (авангардист ченелте, абстракция, экпрессионизм, фовизм). Је ондый да болзо, кӧпти ченеген, бедиреген јурукчыныҥ база бир ууламјызы —јаркынду, ӧҥжик, јӱрӱм ойногон фольклорлык јуруктары. Сафроновтыҥ ижиндеги тӧс эп-аргазы — сӱр-темдектердиҥ учурын бодоштыра кӧргӱзери. Кӧрӧӧчиде бойыныҥ сӱр-кеберлери, сезимдери, кӧрӱмдери чыксын, ич телекейиниҥ байлыгы чечилзин деп амадайт.\nЈурукчыныҥ будуктарын (палитразын) јӱрегине јаба тудуп алган бойыныҥ сӱр-кеберинде (автопортрет) аҥылу, тереҥ учур бар. Мында будуктарды јӱрегинеҥ сызылып чыккан кан деп јартаарга јараар. Леонид Марковичтиҥ айтканыла, мында бойыныҥ јажыды бар. Јурукчы кандый да ӧйдӧ от-јалбыштый изӱ, кызу јӱрекле иштейт, кезикте ол бойыныҥ ижинде кӱйӱп те јат. Оныҥ ончо автопортреттеринде јӱрӱмди бастыра јанынаҥ кӧргӧн, билер кижиниҥ курч кӧрӱжи, кебер-чырайынаҥ дезе јылу, јарык келет. Нениҥ учун дезе ол јурап јаткан сӱр-кеберге бойыныҥ ийдезин, кӱӱнин берет.\nЛеонид Сафроновтыҥ сӱӱген јурукчызы Николай Чевалков чагылып кӱйген ӧдӱрӱм кӧрӱштӱ, кызыл аракы мындай јайаандыктыҥ сӱр-темдеги, таҥкызыныҥ оды база ӧткӱн кызыл ӧҥдӱ. Чындап та, кажы ла сӱр-темдекте бойыныҥ јажыды, тили. Ол Чевалковты ӧнӧтийин јаан колду эдип јураганы база тегиндӱ эмес. Не дезе, јурукчыга оныҥ кӱчтӱ колы баштапкы болушчызы ине. Бу кӧрӱде онойдо ок Чевалковтыҥ кара-ак линогравюралары аайынча јураган кӧӧрӧм-кей јуруктар база бар. Је олор ӧҥдӱ эдип јуралган, онызы јуруктардыҥ ӧзӧгин ойгозып, ийдезин кийдиргени деп айдарга јараар.\nКӧрӧӧчилерди бу кӧрӱде грузин јурукчы (примитивист) Нико Пиросманиниҥ сӱр-кебери сӱрекей сонуркатты. Бу јалакай, јымжак, ачык јӱректӱ, ӧзӧктӱ јурукчы болгон. Нико Пиросмани ончо тынар-тындуны сӱӱген, је кӧп јаны балдарды, эпшилерди, тындуларды јураган. Шак оныҥ учун оныҥ кӧстӧри, кабактары ӧнӧтийин эпши кижидийи ошкош эдип аҥылап кӧргӱзилет — мынызы дезе килемјиниҥ, кӧӧрӧм, јайым кӱӱн-таптыҥ сӱри, кереези.\nБаза бир кайкамчылу јуругы «Алтай космос» деп адалат. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала алтай кижиниҥ јаҥдаган јаҥыла, Айла-Кӱнле бирлик колбуда болгоны кӧргӱзилет. Бу јуруктаҥ јебрен тӱрктиҥ телекей керегинде кӧрӱмин, ойгорлыгын «кычырарга» јараар.\nЈурукчы Л. Сафронов кӧрӱге живописный ла графикалык иштеринеҥ башка кумран ӧйдиҥ санадына келиштире јураган таштарын тургусты. Азый кайа таштарда бичилген-јуралган темдектерди јурукчы таштарга ӧҥдӱ эдип салганы база солун. Кажы ла таштагы јебрен јуруктыҥ учурын ајарып кычырары база јайалта. Сафронов бойыныҥ таштаҥ кееркедип эткен эдимдеринде Јайаанныҥ ӧрӧ-тӧмӧн собурылып, кайнап јаткан ӱргӱлјик кыймыгузын, јӱрӱмин кӧргӱзет. Таш эдимдердиҥ кӧп јанында кӧк, чаҥкыр ӧҥ эркидеп- артыктайт. Онызы ӱргӱлјикти, Орчылаҥды ла ӧйдиҥ чӧйилип барган чаҥкыр ыжын темдектейт.\nЈурукчыныҥ иштеринде Шагалга, Пикассого, Модильяниге јуукташтары да бар. Је ондый да болзо, оныҥ бойыныҥ таҥынаҥ јолы бар, ол танылу. Јурукчыныҥ айтканыла, кажы ла кижиде бойыныҥ кӧрӱми, сезими, сӧзи, тили, ончо јурукчылар бойыныҥ ӧҥин чӱмдеп јат. Чеп-чек кӧчӱрип, кӧрӱп јурайтаны јайаандык ишке чек келишпес керек. Иште алкы бойынаҥ не де јок болзо, оны јайаан иш деп айдып болбозыҥ.\nБу кӧрӱде калык јайаандыгыныҥ јылу, јӱрекке јуук ла кару сӱрекей кӧп сӱр-кеберлери бар. Темдектезе, кызыл јалаазы јайылган пӧтӱгеш, тӧп, токуналу кызыл бука, анчадала Ӱкектеҥ чыккан Очы-Баланыҥ кискези кееркемјилӱ, јараш — байа айды истежип, ажырып ийерге тургандый. Бир сӧслӧ, «Палитра Леонида Сафронова» деген кӧрӱде сӱӱнчи, кокыр, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тап артыгынча. Кӧрӧӧчилердиҥ Сафроновтыҥ кӧрӱлери јанынаҥ «оныҥ кӧрӱзине кунук, туйук кӱӱн-санаала келериҥ, кайра дезе сӱӱнген, канатталган, ӧкпӧӧргӧн барарыҥ» деп айткан сӧстӧри јолду ла тереҥ учурлу.