Кайда кооперация, ондо ичкери ӧзӱм бар… - altaicholmon\nКуран айдыҥ 20-21 кӱндеринде Горно-Алтайскта кичӱ ле орто аргачылыктыҥ федерал корпорациязыныҥ (АО «Корпорация «МСП») стратегический сессиязы ӧткӧн.\nБу корпорация кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱгинде ӧзӱмниҥ тӧс институттарыныҥ бирӱзи болуп јат.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ корпорациязыныҥ баш эксперттери стратегический сессияныҥ туружаачыларына кичӱ ле орто бизнести јӧмӧӧр бӧлӱктеги калганчы солундар керегинде айдып, российский рынокто ижиниҥ ченемелиле ӱлешкен.\nСессия ӧйинде Алтай Республиканыҥ инвестициялык ӱлекер-проекттериниҥ ле «Бизнес-навигатор МСП» деген порталдыҥ аргаларыныҥ презентациязы база ӧткӧн. «Бизнес-навигатор МСП» – акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланар портал. Ол кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине маркетинговый ла јетирӱлик јӧмӧлтӧ јетирер амадула белетелген. Бу портал јаҥы иштеп баштап јаткан аргачыга бизнес-план тургузарында болуш јетирер аргалу эмтир. Тургуза ӧйдӧ бу портал эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижиге једип турган 177 калада иштейт. 2016 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире бу ресурста јаҥыс ла Алтай Республикадаҥ 694 аргачы регистрация эттирткен.\nМСП-ныҥ бизнес-навигаторыныҥ порталы РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгыла тӧзӧлгӧн «Россия – аргалардыҥ орооны» деп адалган платформаныҥ бӧлӱги болуп јат. Ол јарамыкту јондык баштаҥкайларды јӱрӱмге кийдирер ле граждандарга бойыныҥ билгирлерин бийиктедер аргалар берет.\nСтратегический сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле «Корпорация «МСП» АО-ныҥ генеральный директоры Александр Браверман, анайда ок республиканыҥ государственный ла муниципал јаҥыныҥ органдарыныҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСтратегический сессия ӧйинде ӧткӧн тегерик столдордо бизнеске јилбилӱ болгодый сурактар кӧрӱлген. Ол тоодо кичӱ бизнеске лизинговый јӧмӧлтӧ, 223-чи таҥмалу федерал јасак аайынча госзакупкаларда туружары, јуртээлемдик кооперацияныҥ ӧзӱми ле оноҥ до ӧскӧзи.\nАндый тегерик столдордыҥ бирӱзи Горно-Алтайск каланыҥ администрация-зыныҥ актовый залында ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, республи-каныҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов, «Корпорация «МСП» АО-ныҥ, јаҥныҥ бӱдӱреечи ле јербойында бойы башкарынар органдардыҥ, јурт ээлемниҥ кооперативтериниҥ, крестьян-фермер ээлемдердиҥ, банктардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nИ. Коршунов кире сӧзинде «Корпорация «МСП» АО тергеебиске мындый ајару эдип турганы учун быйанын айткан. Ол бу ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары улаларына иженгенин темдектеп, анчада ла кичӱ бизнести јӧмӧӧрине јаан ајару эдилер учурлу деген. Не дезе, тергеениҥ экономиказы кичӱ бизнеске тайанат.\n«Корпорация «МСП» акционер ӧмӧликтиҥ јуртээлем кооперацияныҥ ӧзӱми аайынча дирекциязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Татьяна Лазутина бу кооперация јуртээлем кооперативтерге ле фермерлерге кандый бӱдӱм јӧмӧлтӧлӧр эдип турганы керегинде айткан.\nАлтай Республикада јуртээлемдик кооперативтерди јӧмӧӧриниҥ эп-аргалары керегинде тергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов куучындаган. Ол бойыныҥ докладында агропромышленный комплекстиҥ ӧзӱми тергеениҥ экономиказыныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ бирӱзи болгонын темдектеген. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 процентинеҥ кӧбизи јурт јерлерде јатканы керегинде ол база айткан. Бӱгӱнги кӱнде республикада 56 муҥ ЛПХ, 1700-теҥ кӧп КФХ ла јурт ээлемниҥ 113 предприятиези бар. Министрдиҥ айтканыла болзо, он јылдыҥ туркунына ЛПХ-ларда производствоныҥ кеми астап турганы темдектелет, КФХ-ларда ла јурт ээлемниҥ предприятиелеринде дезе кӧптӧйт. Оныҥ учун јурт ээлемниҥ кооперацияларын тӧзӧӧр деген шӱӱлте эдилет. Андый шӱӱлте ороон кеминде јӧптӧлгӧнин ле јурт ээлемниҥ кооперативтерин тӧзӧӧр иш башталып калганын темдектеер керек. Мындый баштаҥкайды јӱрӱмде эҥ озо бӱдӱрип баштаган тергеелердиҥ турулталарынаҥ кӧрзӧ, бу иш-керек чындаптаҥ да јарамыкту болгоны јарталган.\nБир канча кичӱ јурт ээлемдер биригип, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп баштаза, јакшы турулталарга келер, јакшы тӱжӱм алар, мал-ажыныҥ тоозын кӧптӧдӧр, улус иштеер ӱзеери јерлер тӧзӧӧр, кирелтелерин кӧптӧдӧр аргалу. Не дезе, бӱгӱн кемде де керектӱ техника јок, кемизиниҥ де јери једишпейт. Бириккен соҥында, уур-кӱчтерди ӧмӧ-јӧмӧ јеҥерге де јеҥил эмей.\nВладислав Таханов бойыныҥ куучынында кооперация керек болгонын ӧй кӧргӱзет, кайда кооперация бар, анда ичкери ӧзӱм бар деген.\nДокладчиктердиҥ айтканыла болзо, тергеебисте 2018 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьезыныҥ ла аш-курсагыныҥ рыногын аайлу-башту эдери (2018-2020 јылдарга)» деген государственный программазыныҥ «Јуртээлемдик потребительский кооперацияныҥ ӧзӱми» деп адалган подпрограммазы иштейт. Јурт ээлемниҥ кооперациязын јӧмӧӧр деп Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јери темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы РФ-тыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла, анайда ок «Корпорация «МСП» АО-ло кожо јуртээлемдик потребительский кооперативтердиҥ экспортный ууламјылу агропромышленный паркын тӧзӧӧри аайынча «јолдыҥ картазын» иштедет. Мыныла колбой «Заря» СПоК тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула кооперативтиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин ӧскӱрерине грантовый јӧмӧлтӧ эдилген. Анайда ок јер берилген, проектно-сметный документациязын јазаарында болуш јетирилген. Эмди анайда ок кредитно-гарантийный јӧмӧлтӧ эдери темдектелет.\nТегерик столдыҥ ижи ӧдӱп турганча, АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле «Корпорация «МСП» АО-ныҥ генеральный директоры Александр Браверман келип, бу керек-јарактыҥ туружаачыларына бойлорыныҥ кӱӱнземелдерин айткан. Браверманныҥ темдектегениле болзо, 2016-2019 јылдарда МСП-ныҥ Алтай Республикада регистрация эткен субъекттериле јаан заказчиктер ортодо тургузылган јӧптӧжӱлердиҥ кеми 11,15 миллиард салковойго јеткен.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин республиканыҥ јурт ээлем ле туризм бӧлӱктеринде кичӱ ле орто аргачылыкты эрчимдӱ ӧзӱм алындырар иш темдектелгенин айткан.\nТегерик стол ӧйинде «Заря» СПоК-тыҥ чыгартулу кижизи Андрей Ялбаков бу ӱлекер-проекттиҥ презентациязын ӧткӱрген.\n«Заря» СПоК-тыҥ ӱлекеринеҥ башка база ӱч презентация ӧткӱрилгенин темдектеер керек. Бирӱзинде Шабалин аймактыҥ тӧс јуртында «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-ныҥ директоры Василий Наранов башкарып турган ээлем эдилген јӧмӧлтӧлӧрди канайда тузаланып турганы керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла болзо, Шабалин јуртта микроразмножениениҥ тӧс јери тӧзӧлӧр. Ол тӧзӧлгӧн соҥында, ӱрен картошко ӧскӱрериниҥ кемин бийиктедер. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрди, ол ло алтын тазылды ла женьшеньди промышленный эп-сӱмеле ӧскӱрер арга берер. Мындый тӧс јер тӧзӧлгӧн соҥында, јурт ээлемде мешке, эм ӧлӧҥдӧр ӧскӱрер ууламјылар болор. Эмдиги ӧйдиҥ технологияларына тайанып, садоводство ло лесоразведение јаҥы ӧзӱм алынар.\nТурачак аймактагы «Алтын Бай» СППК-ныҥ башкараачызы Ольга Конореваныҥ айтканыла, бу ӧмӧлик эм ӧлӧҥдӧр аайынча иштейт. Бӱгӱн олордыҥ эдип алып турган продукциязы јаҥыс ла Россия ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ ороондордо до јарлу болуп јат. Олордыҥ продукциязыла эмди Израиль јилбиркеп баштаган эмтир.\nЧой аймактаҥ Олег Ярусов башкарып турган «Народный» СППК-зы сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип јат деген. Саап алган сӱттеҥ сарју, творог, йогурттар, каймак эдип турган бу ээлемниҥ продукциязы эл-јон ортодо јаан суруда эмтир.\nМындый ээлемдерге чындаптаҥ да болужар керек эмей.\nБу ла јуунда јуртээлемдик кооперативтерге кредитно-гарантийный јӧмӧлтӧлӧр керегинде «МСП Банк» акционер ӧмӧликтиҥ тергеелик директоры Виталий Маринов куучындаган. Кредиттер берер эп-аргалар керегинде анайда ок «Сбербанк» ПАО-ныҥ ла «Россельхозбанк» АО-ныҥ чыгартулу улузы база куучындаган. Банктар јурт ээлемдерге кандый бӱдӱмдӱ кредиттерди кандый ӧйгӧ, канча процентке берип турганы керегинде толо јетирӱлерди банктарда, олордыҥ окылу сайттарында алар арга бар.\nТегерик столдыҥ ижи АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ тергеениҥ јурт јеезелери ортодо ӧткӱрген конкурсыныҥ јеҥӱчилдерин кайралдаарыла тӱгенген. Министерствоныҥ кайралдарын алган јурт јеезелердиҥ башчылары кӧп болгонын темдектеер керек.


Байлу, агару јерлердиҥ байы – Саян-Алтайдыҥ тӱрктеринде - altaicholmon\nБичимел Саян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ байлу, агару јерлерге јаҥжыккан чӱм-јаҥындагы, культуразындагы кӧрӱмине учурлалат.\nШак мындый јерлерге јаҥжыккан јаҥжыгуларда, культурада кӧрӱм де, јартамалдар да башка-башка. Оныҥ учун мында алтайлардыҥ, хакастардыҥ ла тувиндердиҥ телекейлик кӧрӱминде, текши јуругында байлу, ару ла агару јерлери шиҥделет. Онойдо ок кӱнӱҥги јадын-јӱрӱмде байлу јандарын аҥылаары база шиҥжӱлӱ иште чыгарылды. Јердиҥ бойыныҥ аҥылузы, башказы бар. Онызы бу јердиҥ эмезе коштой, ӧскӧ телекейге кирип турган аайыла чокымдалат. Аҥылу јерде мындый бинарный оппозициялар, темдектезе, «байлу» – «кӱнӱҥги», «бойыныҥ» – «ӧскӧ», «темиккени» –«темикпегени», «кӱнчыгыш» – «кӱнбадыш», «айдыҥ јаҥызы» – «айдыҥ эскизи» , «тӱш» – «тӱн» турат.\nБайлу, јажытту јерлерди шиҥдеер иш азыйдаҥ бери ӧткӱрилет ле башка-башка јартамалдар берилет:\nБӱгӱнги кӱнде элкем-телкем јерди байлу, агару јер эдип кубултарыныҥ аайына ла ондый јерлерди тӧзӧӧр эп-аргаларга јилбӱӱ јаан. Кижи ле байлу јердиҥ ортодогы колбулар, онойдо ок јаҥжыккан јаҥжыгулардыҥ ичинде байлу јерге, ол ого камаанын јетирет ле оны кӧргӱзет, колбузы шиҥделет.\nОлор јӱрӱмниҥ байлу, јажытту ла јаантайынгы туура салбас, айрылбас бӧлӱктери болуп јат. Айдарда, олор јондыктыҥ јӱрӱмин аайлу-башту эдип-тудуп турган эп-арганыҥ база бир бӧлӱги деп айдар керек. Кубулталарга јолду да болзо, је олор јондыкка-обществого токыналу тӧзӧгӧ берет.\nАлтай элдиҥ кудай јаҥы ла соојындар јаҥжыгуларында семантикалык бӧлӱгинде от – айыл деген оҥдомолдордыҥ байлу јаны сӱреен чокым, јарт кӧрӱлет. Темдектезе, «Кан-Сулутай» деген кай чӧрчӧктӧ адазы кызын јакып тура, айылдыҥ тыштында јер ӧскӧ, јеткерлӱ деп ајарат:\n«Јаш кижиниҥ кӧзи курч,\nЈарынды алып, ӧртӧп кӧр.\nКалак, балам, кичӱ кызым,\nАлтын суула јунар болзоҥ,\nАк арчынла аластаар болзоҥ,\nАйылдаҥ ыраак апарбас,\nЧӧп ӧлӧҥгӧ уймалтпа.\nКоркышту чебер тудар јаҥду\nЈаҥыс акаҥныҥ тыны эди».\nАйылдыҥ јери, ичи аҥылу сӱр-темдектерле бӧктӧлгӧн. Темдектезе, эжик кыйалтазы јогынаҥ кӱнчыгыш јаар ачылар учурлу. Мында «кӱнчыгыш» — «кӱнбадыш», «јӱрӱм» — «ӧлӱм» деген оҥдомолдор удура-тедире чокым турат. Кӱнниҥ чыкканы, кӱнчыгыш јаны бу телекейдеги јӱрӱмле колбулу, кӱнниҥ ашканыла, кӱнбадышла – ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ телекейиле (божогон кийнинеҥ), ончо чӱм-јаҥ кӱнниҥ аайыла ӧткӱрилет (божогон ло онойдо ок кӱндеринеҥ, јылдыгынаҥ башка). Эжик — ӧскӧ телекейдиҥ ле айылдыҥ телекейи ортодогы гран-кыйу болуп јат. Эмезе тегин телекей ле байлу телекей ортодогы гран-кыйу деп айдарга јараар. Мында куучын ӧргӧӧ-храм керегинде ӧдӱп јат. Айдарда, «бозогоны ажыра басканы» јаҥы телекейле танышканын темдектеп јат. Бозогоныҥ бойында ӧткӱрилип турган бойыныҥ чӱм-јаҥы бар. Бозого – «бойыныҥ» ла «ӧскӧ» телекей ортодогы гран-кыйу. Айылга кирер тужындагы ӧткӱрилип турган чӱм-јаҥ калык чӱмделгезинде кӧргӱзилет:\nБалдарыныҥ келгенин кӧрӧлӧ,\nУулыныҥ тапкан кӧӧркийин\nУткуп, эмди эзендешти.\nАк сӱтле кӱндӱлеп,\nАк ширдекке отургусты,\nАш јакшызын кайнадып,\nКелин айылга кирип, ол ӧскӧ укту-тӧстӱ, јаҥы айылга, ук-уйага, билеге темигет, ӱренет. Сӱт дезе арутап-арчыырыныҥ чӱм-јаҥын темдектеер аргалу. Мындый чӱм-јаҥды ӧткӱргени келинле кожо ӧскӧ јердеҥ келгедий тӱбекти јабызадып токынадар, арчыыр аргалу.\nАйылдыҥ эжигинде бойыныҥ аҥылу, буспас ээжилери бар. Темдектезе, эжиктиҥ ле бозогоныҥ бойыныҥ јарабастары, тудуулары. «Айылдыҥ эжигин кайра салып, ачык артырарга јарабас. Эжикти теберге, чачарга, эжикле ойноорго, силбектенерге, мӱӱстӱ-оосту курч неме уулаарга, кадаарга јарабас. Алтай улус айылдыҥ ичинде эжик јанында кам јаҥыла ээзин тургузат. Быркан јаҥында кара немелердеҥ билениҥ сары јайыгы корулап јат.\nАйыл байлу, ару јер, ол корулап, курчулап јат, от-очогы ажыра балдардыҥ, малдыҥ куды келет. Оныҥ учун чӧрчӧктӧги баатырлар туура јердеҥ айлына тӱбек экелбеске, јолдоҥ, јуу-согуштаҥ келзе, озо ло баштап арутанат.\nАт сыртына минип алып,\nАаль-јурты зааньан ок ийди.\nАржан сууне једип келди,\nАттаҥ тӱжӱп, ичеп алды.\n(Јимей-Ару ла Шимей-Ару. 2018.190-191).\nТувалардыҥ кеп куучындарында айылды байлу јер деп јартаганына учурайдыс. «Ээлерди кӧрӧр кижи нӧкӧриниҥ айылыныҥ эжигинеҥ кирип јада, јаагындагы азаны кӧрӱп ийген (кара ийделер –Т. Н.). Аза айылдыҥ ичи јаар кирип болбогон». Тувалардыҥ айылыныҥ бозогозы байлу деп чотолот, бозогозыныҥ ээзи бар. Бозого јерди бойыныҥ, таныш ла ӧскӧзине, таныш эмезине ӱлеп јат. Бозогодо бир канча тудуулар, јарабастар бар: бозогого отурбас, бозогого турала куучындашпас. Бозогоныҥ ээзи айылга кату ээлерди кийдирбес. Эмезе «Эне кижи айылдаҥ чыгардаҥ озо очоктыҥ кӧӧзиле эмчек балазыныҥ маҥдайын сӱрткен. Тувалардыҥ јаҥыла олор кӱн ашкан кийнинеҥ балдарды айылдаҥ чыгарбай јат. Кара ийделер баланыҥ кудын алып ийердеҥ айабас. Эмезе баланы чыгарардаҥ озо маҥдайын кӧӧлӧ сӱртип ийер. Мынайда олор баланыҥ кудын уктыҥ-уйаныҥ одыныҥ ээзине корулаарына табыштырат.\nХакастардыҥ айлы јердиҥ аайыла турат ла кӧп тоолу учуры бар. Хакастардыҥ айлыныҥ бозогозы айылдыҥ «ээзиниҥ» јӱретен јерлериниҥ бирӱзи болуп јат. Бозого айылдыҥ ичиниҥ јаан учурлу јери деп чотолот. Јаҥжыккан кӧрӱмле болзо, таныш, темигип калган ла таныш эмес јерлердиҥ гран-кыйузы болуп јат. Јаан јашту хакастардыҥ айтканыла, айылда ала кӱнге айак-казан оодылза, айылга айна-кӧрмӧс келгениниҥ темдеги. Албатыныҥ куучындарыла болзо, айылдыҥ бозогозы ару болзо, кӧрмӧс кирип болбос, кирлӱ болзо, буудак јогынаҥ кирет. Оныҥ учун хакастар айлын, анчада ла бозогозын ару, чек тудат. Онойдо ло бозогого базарга, отурарга јарабас, оноҥ ӧскӧ айылдыҥ ээзи ачынар. Шак оныҥ учун хакастар бозогого качан да баспай јат, бозого ажыра эзендешпес ле нени-нени бозого ажыра беришпей јат.\nЈаҥжыккан культура, јаҥжыгулар онойдо ок «тӱбектӱ, каршулу» байлу јерлерди аҥылайт. Јаҥжыккан кӧгӱс-кӧрӱмде јол јӱрӱм бӧлӱгинеҥ эмес деп айдар керек. Кажы ла кижиниҥ јолында, јӱретен аайында аҥылу-адылу ээжи јок. Кажы ла кижиде, јаан болзын, јаш бол бойыныҥ ӧдӧтӧн јолы. Кандый бир ӧйдӧ јол келишпей буудакталып, келишпей де јадар аргалу. Кажы ла учуралда бойыныҥ шылтактары бар ине. Јолдордыҥ ӧдӱшкени, белтири, суулардыҥ бириккени ле чике баштары, бийик јерлер, кӱрлер-кемрӱлер таныш эмес, темикпеген, ӱренишпеген јерлерде турат.\nКара, кирлӱ-торлу ийде бойыныҥ јолдорыла барат, ол «айна чолы» деп адалат. Кезикте ондый јерлерле куйун болуп айланат. Јолдыҥ бойыныҥ ӱч јаны бар: экӱзи кӧлӧсӧ-тегеликтердиҥ ле чике ортозындагызы дезе аттыҥ туйгактарыныҥ. Јолдыҥ сол јаны – кирлӱ-торлу ийдениҥ. Јойу улус јаҥыс ла оҥ јаныла баратан јаҥду. Бу јол Кудайдыҥ јолы («худай чолы») деп адалат. Тӱнде «кызыл эҥирдиҥ кийнинеҥ» јолдыҥ чике ортозыла кӧс јок кӧрмӧстӧр тениген. Оныҥ учун јолдыҥ ортозы јеткерлӱ деп чотолгон. Кара ийделер мӱӱстӱ-оосту немелердеҥ: бычактаҥ, кайчыдаҥ, малтадаҥ ла ийнелӱ агаштардаҥ-јыраалардаҥ – толонодоҥ, карганадаҥ, шиповниктеҥ, тегенектеҥ, тожыладаҥ, чычранадаҥ ла о.ӧ. чочып, коркып јат.\nХакас малчы кыйалтазы јогынаҥ камчылу јӱретен болуптыр. Хакастар, тувалар камчыныҥ сабын кызыл табылгыдаҥ (сӧӧскӧн) эдип јат, ондо бойыныҥ байлу учуры бар. Хакас шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, кырдыҥ-тууныҥ ээлери улусты канайда ла чочыдар, коркыдар аргалу. Эп-аргалары кандый ла. Олор кӧп лӧ јаны табыштарла чочыдат, коркыдат. Олор, темдектезе, бала болуп, ыйлап та турар.\nАлтайларда тургак, тургакту јерлер керегинде куучындар база бар. Анчада ла тӱнде ондый тургакту јерлерге учураган учуралдар кӧп. Темдектезе, минген ады да тургакка туттурып, таҥ атканча туруп калат.\nЈаан ӱйениҥ улузы, темдектезе, Улаган аймакта тургакту јерлер кӧп болгонын темдектеп јат. Мында XIX-XX чактарда Алтайский духовный миссияныҥ ижиле колбой православный јаҥныҥ камааны тыҥ болгон. Ондый тургакту јерлердиҥ кӧп болгонын јаан улус мынайда јартайт. Божогон кресттӱ алтайлардыҥ сӱнелери тирӱ. Олордыҥ сӱнелери эзен јӱрген улустыҥ јанында арткан. Нениҥ учун дезе байагы божогон улустыҥ кӱндеринде чачылга-чачылта эдилбеген (божогон улустыҥ куттары азыралбаган). Бу «телекейдеҥ, јердеҥ» айрылатаны ла ок ӧйдӧ «ӧскӧ телекейге, јерге» киретени шак ла јуук улузыныҥ турушканыла ӧдӱп јат. Кутка тӧрӧӧн-тӧркини јӱре берерге болушпаган. Айдарда, крестке тӱшкен алтайлардыҥ куттарын «ӱйдешпесте», олор «ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ» телекейине кирип болбогон, ары да, бери де эмес, ол ло бу телекей ортозында јӱрет. .\nСӧс јогынаҥ, «ӧскӧ», «таныш, ээленбеген» јер бойында тӱбектӱ. Кӱн ажар алдындагы ӧй, тӱн ле кӱнбадыш јаны байлу јердиҥ кара јанын тыҥыдат. Шиҥжӱчилер бойыныҥ телекейин ӧскӧ, туш телекейле колбоп турган јолго аҥылу учур берет.\nБайа јаҥдайтан јаҥжыккан чӱм-јаҥ ла соојындар кеминде учурын алза, онызы божогон, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јана бергендердиҥ телекейиниҥ бажы эмезе улалганы деп айдар керек. Албаты бойыныҥ кӧрӱмиле, санаа-укаазыла јолдыҥ учурын аайын улустыҥ телекейи ле ээлердиҥ телекейи бой-бойына удура турганыла јартап јат. Јолдо бир ле уунда колбуныҥ ла ыраактагы (башказы, ӧскӧзи) деген бойыныҥ оҥдомолдоры бар. Онойдо ок удур-тедир турганы деп, билимчилер јартагылап јат.\nОл јеткерлӱ, тӱбектӱ телекейдиҥ «байлу» јанын кезектей темдектеп тура, шак онызыла «ӧскӧзиниҥ», «таныш эмезиниҥ» табарузын, камаанын јабызадар, јымжадар аргазын ачат. Онызы бу јер јабызадылып, јымжадылган деген темдек болуп јат – ол сабын кызыл табылгыдаҥ эткен камчы, бычак ла оноҥ до ӧскӧзи болор аргалу. Алтайларда, онойдо ок туваларда камчыла кату, казыр ээлерди коркыдып турганы јанынаҥ шӱӱлтелер бар. Алтай улус камчыныҥ эки јанын бириктирер тужында агажын ойып, ӧртӧбӧй јат. Нениҥ учун дезе от тийген кийнинде камчыныҥ тирӱ ийдезин јоголтып ийер аргалу. Шак ол тужында камчы корулаачы ийдезин јылыйтып, корулап болбос. Тувалардыҥ шӱӱлтезиле болзо, тӱнде «караҥуй, уур» јерлерди атту-тонду, колында камчылу кижи ӧдӧр аргалу. Ол кижидеҥ кӧрмӧстӧр кут јок коркор, качар.\nОнойдо ок ийне бӱрлӱ агаш, мӱӱстӱ-оосту неме курчу-куйак болуп јат. Алтай улустыҥ айтканыла болзо, кӧрмӧс, кара ийделер ийнелӱ јыраа агашка удура нени де эдер аргазы јок. Ийнелӱ јырааныҥ саптарын эжиктиҥ ич ле тыш јанына кыстап јат. Айыл-јуртты кату, кара ээлердеҥ корулап јат. Кӧп лӧ јаны айылда кижи божогон болзо, оныҥ кийнинеҥ айыл-јурт табыштанып, амыр јок болзо, мындый коруулды тургузып јат. Байа јыраа агаштыҥ курч ийнелери коруул-курчуу болуп турган деп јартаарга јараар.\n«Каршулу, кату» деп айдатан байлу јерлердиҥ каразын јабызадарга, јымжадарга айдыҥ јаҥызын, толунын, эскизин, аразын кыйалтазы јогынаҥ ајаруга алар керек. Алтай улус айдыҥ јаҥызыла јолго чыгат, јаан керектерин баштап јат, бала-барказыныҥ той-јыргалын, баланыҥ койу кӧчӧзин ле оноҥ до ӧскӧ јаан учурлу байрамдарды ӧткӱрет. Тувалар база ла ок айдыҥ јаҥызыла башкарынат.\nАлтай улус кӱнниҥ аайына (тӱш, эҥир) база јаан учур берет. Темдектезе, кызыл эҥирде, байлу ӧйдӧ ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ телекейиниҥ эжиги ачылат деп јартагылайт. Айдарда, бу ӧйдӧ, кызыл эҥирде, уйуктаарга јарабас. Онойдо ок тӱнде табыштанарга јарабас, айылдаҥ от, сӱт чыгарбас, сууга барарга јарабас. Тӱбектӱ, јеткерлӱ» јерлер сууныҥ јанында база болуп јат.\nОдын јарбас, бажында бӧрӱк, арчуул јогынаҥ чыкпас, кижини адыла адабас, кыйгырбас. Бу ла ӧйдӧ кара ийделер јарыкка чыгып, кижиге каршузын јетирет.\nКӱнчыгышта, кӱнбадышта база бойыныҥ јарабастары бар. Кӱнниҥ чыкканыла ончо тынар-тынду, јӱрӱм бек колбуда. Јӱрӱм, кыймыгу кӱнчыгышла, кӱнниҥ аайыла баратан јаҥду. Темдектезе, адазы уулын јакып јат:\n«Кӱн падыжы јаар\n«Сӱрӱкӧӧјан јол пар полор;\n«Ол јолбыла парба, палам!»\n(«Тектебей-Мерген» 2018, 82-85).\nБайа кӱнбадыш јаны – бу ууламјы карала колбулу, келишпес-јарабасту. Темдектезе, кара санаалу, канзыраган Караты-Каан кӱнбадышта јадат:\nКара талай јарадында\nКара јорго атка минген\nКара-Каан јуртап јат».\n(«Алтын-Туујы» 2018, 326-327).\nАлтайлардыҥ, тувалардыҥ, хакастардыҥ кӧгӱс-кӧрӱминде, јӱрӱминде байлу јерлер јаан учурлу. Байлу јерлердиҥ јакшы да, јаман да јаны бар. «Јеткерлӱ», «туура, јака» јерлерде бойыныҥ чокым ээжилери бар. Байа «туура, јака» јерлер коомой болгонынаҥ улам јеткер де боло берер аргалу. Је байа чӱм-јаҥды билгир ӧткӱргенде, јакшы, јымжак ӧйлӧрди билгир тузаланганда, кижи бойы аайлу-башту јӱргенде, «јеткерлӱ» јерди амыр-энчӱ, токыналу ӧдӧ берерге јараар.\nАлтайлардыҥ, тувиндердиҥ, хакастардыҥ байлу јерлери керегинде кӧрӱминде текши јаны илезине чыгарылат, чокымдалат: айыл-јурты байлу, бозогозында, эжигинде текши ээжилер бар. Эжикти билелик ээлер-јаандар корулап јат. Јол бойы «темикпеген, ӱренбеген, ӧскӧ јер» деп чотолот. Шак мында јарт, таныш эмес немеле тартыжу ӧдӧт. Онойдо ок јол байлу јер болуп јат. «Јеткерлӱ» јерди амыр-энчӱ ӧдӱп чыгарга, бойыныҥ аҥылу чӱм-јаҥы бар. Анчада ла байлу јерди байлап, тооп јӱретени јанынаҥ јарт айдылат. Байлу јерлердиҥ чӱм-јаҥын билетени, тудатаны сӱреен керектӱ деп кажы ла калыкта озодоҥ бери айдылып калганы бар.\nтӱӱки билимдердиҥ кандидады


«Jылдыстык» наjыларын jууйт | Алтайдыҥ Чолмоны\nПятница, 20 мая 2022 Подписка на обновления RSS Письмо редактору\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Jылдыстык» наjыларын jууйт\n10:17, 29 ноября 2014 Лайк 0 1429\n«Jылдыстык» наjыларын jууйт\nӦткӧн неделеде Кош-Агаш аймактыҥ jурттарында «Jылдыстык» наjыларын jууйт» деп адалган туштажулар ӧтти. «Jылдыстык» газеттиҥ ишчилери Кӧкӧрӱ, Телеҥит-Сортогой, Белтир, Ортолык, Чаган-Узун ла Курай jурттардыҥ школдорында jаан класстардыҥ балдарыла тушташкандар.\nБаштапкы ла туштажу Кӧкӧрӱ jуртта ӧтти. Бис, корреспонденттер, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Jылдыстык» газеттер керегинде куучындап, бу газеттер олорго, школды божодып jаткан балдарга, незиле тузалу болгонын jартап куучындадыс.\nКӧкӧрӱ jурттагы jаан класстыҥ балдары ла ӱредӱчилери айылчыларыныҥ куучынын угуп, туштажуныҥ учында бойыныҥ санаа-шӱӱлтелериле ӱлештилер. Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Н. С. Баданованыҥ аjарганыла, «Кӱндӱлӱ редакция! Мен…» деп рубрика jоголып калган, оны орныктырар керек деп кӱӱнзеп, ол jиит улуска сӱрекей керектӱ деп темдектеди. Бу кӱӱнземелди бис аjаруга алдыс.\nЭкинчи туштажу Телеҥит-Сортогой jурттыҥ балдарыла болды. Эмдиги ӧйдиҥ балдары эмеш керексинбес, телефонго, Интернетке jайылып калган, jурт jерлердиҥ балдары база. Андый да болзо, бис олордыҥ аjарузын тӧрӧл алтай газетке, jебрен алтай тилдиҥ ле албатыныҥ jаҥжыгуларына ууландырып, ада-энезин, ӱредӱчилерин, jаандарды тооп jӱрзин, келер ӧйди эмдештеҥ сананзын деп айдып, олордыҥ алтай газетке, алтай таныкка jилбӱзин ойгозорго албадандыс. Телеҥит-Сортогойдо АР-диҥ нерелӱ ӱредӱчизи А. Г. Усольцева «Алтын-Казык» деп литературалык кружок ӧткӱрип турган, бу кружоктыҥ турчылары «Башпаракка» jаантайын jараш бичимелдерин аткарып jат. Бу ӱредӱчи ӧткӱрип турган ижи керегинде база jилбилӱ куучын айтты.\nМукур-Таркаты jуртка эмеш орой jедип барганыс, уроктор божоп калган, оныҥ учун туштажу болбоды. Андый да болзо, Т. М. Курдяпованыҥ башкарып турган jарлу «Сурлан» деп албатылык театры бисти jербойыныҥ Культура туразына кычырып, «Алмыс» деп спектаклиниҥ ӱзӱктерин кӧргӱсти. Бу биске jаан амыралта ла сӱӱнчи болды.\nЭҥ jилбиркек, шулмус ла ачык-jарык балдар Белтирдиҥ школында ӱренип турган деп билдирди. Баштапкы урокло 9-чы, 10-чы класстардыҥ балдарыла туштажу ӧткӧн, экинчи урокло 11-чи класстыҥ балдарыла. Мында куучын-эрмек jылу, ачык ӧткӧн. Балдар айылчыларынаҥ кӧпти угуп, ӧйкӧгӧн сурактарын сурап, бойыныҥ кӱӱнземелдерин айттылар. «Мындый туштажулар биске jетпей турган болгон, эмди кӧпти билип алдыс»—деп, 10-чы класстыҥ кызычактары айттылар. Бу балдар туштажулардыҥ да кийнинеҥ бисти божотпой, узак ла тудуп куучындашкандар, ачык айдыныштар да болгон, келер ӧйдӧ колбу тудар бек jӧптӧжӱлер де болгон.\nБир школдо ӱредӱчилер бисти, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ jиит ишчилерин, уткып, алдында мынайда jарлу бичиичилер келетени биске jаан солун болотон, эмди слер келдеер, бу биске jаан ырыс деген сӧстӧри бисти канатталтты, ӧкпӧӧртти.\nОртолык, Чаган-Узун ла Курай jурттарда туштажулар калганчы кӱнде ӧткӧн. Эмеш арып-чылап та калган болзоос, jиит кычыраачыларысла «тирӱ» куучындар ӧткӧнине тыҥ сӱӱнедис. Бу туштажулар биске де, ӱренчиктерге де jаҥы тыныш берген деп айдарга jараар. Оныҥ учун бисти уткыган бастыра бу школдорго jаан быйанысты айдадыс! Чындап, Кош-Агаш аймак балдардыҥ «Башпарак» деп бӱгине чӱмдемел иштерин, jуруктарын аткарып турган эҥ эрчимдӱ аймактардыҥ бирӱзи. Оныҥ учун «Башпарактыҥ» кичинек авторлорына Быйанду самаралар база табыштырылган.\n«Jылдыстык» газет jиит кычыраачыларга jаҥыс ла jилбилӱ эмес, jе анайда ок ол сӱрекей тузалу газет деп темдектеер керек. Мында кажы ла рубрика олорго керектӱ. Темдектезе, «Студенттердиҥ jӱрӱминеҥ» деген рубрикада бис Россия тергеебисте алтай студенттер ӱренип турган бастыра бийик ӱредӱлӱ заведениелер керегинде бичийдис. Ыраак калаларда ла Горно-Алтайскта ӱренип турган студенттерле Интернет ажыра ла чике колбу тудуп, олордыҥ студент jӱрӱмин элбеде бичийдис. ӱренчиктер мыны кычырып, кайда кандый ӱредӱ алар арга барын билип алар аргалу. Анайда ок «Jиит специалист», «Бистиҥ айылчы» деген рубрикаларда алтай jииттер кандый солун профессия алып, кайда иштеп турганын кычырып, школды божодып jаткан бала бойына келер ӧйгӧ профессия да талдап алардаҥ маат jок. «Сурак-каруу», «Кӱндӱлӱ редакция! Мен…» деген рубрикаларга кажы ла кӱӱнзеген кижи бичип, сурактарын сурап, кӱӱн-санаазыла ӱлежип, профессионал (юристтиҥ, психологтыҥ, кандый бир специалисттиҥ) болуш алар. Оныҥ учун jиит кычыраачыларысты кемзинбей, недеҥ де jалтанбай, juldustuk@mail.ru деп электрон адреске ле Вконтакте сайттаҥ Jылдыстык группаны таап, ого кирип, биске бичизин деп база катап кычырып турубыс! Ада-энегер газетке бичидип койорын ундып салган болзо, олорго айдып, газетке бичидигер, кычырыгар, бисле кожо колбу тудугар!\n«Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…»\nАмыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы\nБазыл, кийис—кичинеги де, jааны да…\nJаш баланыҥ киниле колбулу чӱм-jаҥ\nТилис — бистиҥ тазыл-тамырыс\nТелекӧрӱлте качан оҥдолор?\nРегистрация в местном казино\nОсновные функции и особенности синонимов\nВажность съема позиций сайта и факторы их формирования


Балдар јайгыда јакшы амырайт - altaicholmon\nБалдар јайгыда јакшы амырайт\nРеспубликаныҥ јайгы лагерьлеринде бӱгӱнги кӱнде 22970 бала амырайт. Тургуза ӧйдӧ амыралтаныҥ ӱчинчи смена-ӧйи ӧдӧт.\nБыјыл јайгыда лагерьлерде амырап, су—кадыгын орныктырарга бӱткӱл республика ичинде 22970 бала темдектелген. Олордыҥ ортозында јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар бар деп, иштиҥ ле јонды социальный јанынаҥ корулаары аайынча республикан министерство јетирет. Андый балдардыҥ тоозы — 13820. Балдардыҥ амырайтан ла су—кадыгын орныктыратан республикан реестрге 236 лагерь ле учреждение кирет. Ол тоодо тӱште амыраар 175, профильный 8, амыраар ла иштеер бир, палаткаларлу 35 лагерь.\nСу-кадыгын орныктырар 223 учреждение-лагерьде баштапкы смена-ӧйдӧ 14 335 бала амыраган. Су-кадыгын орныктырарыныҥ кемин кӧрзӧ, ол 98 процентке јеткен деп айдарга јараар. Jаан изӱ айда экинчи смена-ӧйдӧ 13 учреждение-лагерь иштеген: палаткаларлу бир ле 12 стационар лагерь.\nБаштапкы смена-ӧй тӱгенерде, тӱште иштеер 175 лагерь ижин тӱгескен. Экинчи смена-ӧй туркунына 19102 бала амырап, су-кадыгын орныктырган. Бу тоо пландалып-темдектелгенинеҥ эмеш ас болуп јат. Нениҥ учн дезе, экинчи- смена-ӧйдӧ 22 970 бала амырайтан болгон. Айдарда, 80 процент балдар амыралтаны ӧткӧн. Текши тооны ајарып кӧрзӧбис, јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдардыҥ тоозы 10668 болгоны јарталат.\nТӱште иштеген лагерьлерде 6785 бала амыраган. Олордыҥ ортозында 2973 бала јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар деп чотолот. Стационар бӱдӱмдӱ су-кадыкты орныктырар учреждениелерде су-кадыгын 2300 бала орныктырган. Олрдыҥ ортозында 1088 бала јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар.\nБыјыл јайгыда удурумга иштеер јерлерле 858 бала јеткилделген. Бу тоо озолондыра темдектелгенинеҥ чала ас болуп јат. Удурумга ишле 1068 бала јеткилделетен болгон. ²рӧги адалган балдардыҥ 658-и кӱч айалгага кирген балдар болуп јат. Ишле колболу керектерге текшилей алза, республикан бюджеттеҥ 1091 муҥ акча чыгымдалган. Олордыҥ 917 муҥы јербойындагы бюджеттердеҥ, 138 муҥы ишле јеткилдеечилердиҥ акчазы.\nЭкинчи сезон-ӧйдӧ палаткаларлу 8 лагерь ижин тӱгескен. Мында 928 бала амыраган. Текши тоодоҥ 628 бала – јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар.\n«Алтай», «Сосоновый Бор», «IV Эстейт» деген санаторно-курорт бӱдӱмдӱ учреждениелерде 307 бала амыраган. Су-кадыкты орныктырар «Артек» ле «Орленок» деген бастырароссиялык лагерьлерге Алтай Республиканыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ болужыла 36 бала барып јӱрген.\nЭкинчи смена-ӧйдиҥ турулталарыла болзо, су-кадыкты орныктырарыныҥ кӧргӱзӱзи 98 процентке јеткен. Быјыл јайгыда балдарды патриотикалык ууламјыла таскадыры аайынча иштер, оныла колбулу болгон сурактар чокым ајаруда тудулган. Онойдо ок экологияныҥ сурактары база јаан ајаруда болгон.\nАҥылу профиль-ууламјылу республикан 17 смена иштеген. Оныҥ ижинде 803 бала турушкан ла ол айас су-кадыгын тыҥыдып, јакшы амырап алган.\n«Манжерок» лагерьдиҥ јеринде куран айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире «Вымпел» деген бастырароссиялык тӧс јердиҥ башкартузыла «Рубеж» деп адалган јуучыл-патриотикалык смена ӧткӱрилген. Бу јаан учурлу керекте Россияныҥ башка-башка тергеелеринеҥ 80 бала турушкан.\nБалдардыҥ амыралтазы туркунына каршулу керектерди, јеткилдеерге, јасактарды ла эдилген некелтелерди толо кеминде бӱдӱрзин деген амадула кажы ла смена-ӧйдиҥ алдында бастыра учреждение-лагерьлерде чокым ууламјылу шиҥжӱлер ӧткӱрилген.\nБыјылгы јайда баштапкы ла экинчи смена-ӧйлӧрдиҥ туркунына балдардыҥ амыралтазыла колбой бир де каршулу керектер, јаҥбузыштар темдектелбеген.\nБӱгӱнги кӱнде јайгы амыралтаныҥ ӱчинчи смена-ӧйи ӧдӧт. Республиканыҥ јайгы лагерьлеринде тургуза ӧйдӧ 22970 бала амырайт. Адалган бу тоого су-кадыгын орныктырып турган ла удурумга иштеп турган балдар база кирет. Бу балдар анайда ок башка-башка ууламјыларлу походтордо ло экскурсияларда туружадылар.


Ас болгоныстаҥ улам ба? - altaicholmon\nАс болгоныстаҥ улам ба?\nКандык айда меге П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ ӧмӧлигиле кожо јол-јорыкла Тыва Республиканыҥ тӧс калазы — Кызылда болорго келишкен. Ол јол-јорык керегинде бичимелдер газедистиҥ бӱктеринде чыккан эди.\nБӱгӱн мениҥ бичиирге турганым тыва калык керегинде шӱӱлтем болзын. Кызылда болуп, кижи анда оромдордо базып јӱрген карабаштардыҥ кӧбизин кӧрӱп кайкайтан эмтир. Кавказтаҥ, Азиядаҥ келген «таандар» эмес, јербойыныҥ ла эл-јоны. Олордыҥ кӧбизин кӧрӱп, тӧрӧл тыва тилиле куучындажып тургандарын угуп, бу карындаштар учун кайда да ӧзӧгиҥде оморкоп то, сӱӱнип те турарыҥ. Магазиндеринде кассирлер бастыразы ла тувалар. Орустап суразаҥ, кыртыштанып та ийгилеер. Оныҥ учун алтайлап ла эрмектешсеҥ, артык эмтир. Мениҥ укканымла, Тываныҥ аймактарыныҥ, јурт јеезелериниҥ јаандары бастыразы ла јербойыныҥ улузы. Кезиги орустап коомой куучындайт. Jе бир де кемзинбей јат. Не дезе, олор республикада экинчи государственный тилди талдама билер.\nКызылда студент ӧйинеҥ бери таныжыма јолыккам. Тургуза ӧйдӧ Тываныҥ Башкарузында јамылу иште иштейт. Бу иште иштеп баштаганы удабаган эмтир. Ол мынаҥ озо Москвада, Новосибирскте федерал структураларда иштеген. Тывада Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш райондорго бӧлингилеп турган эмтир. Республиканыҥ мынаҥ озо болгон башкараачызы Кӱнбадыш јанындагы райондордыҥ кижизи. Ол тушта Башкаруда Кӱнчыгыш јанындагы райондордыҥ улузы јокко јуук болгон. Тергеениҥ бӱгӱнги башкараачызы ла республиканыҥ эмдиги Башкарузында иштеп тургандар бастыра ла Кӱнчыгыш райондордоҥ. Најым бойы Кӱнбадыштагы районноҥ. Оныҥ учун ишке кирерге кӱчке келишкен ле ол орооныстыҥ јаан калаларында федерал структураларда иштеген. Тӧрӧлине јанып келеле, бизнесте иштеп турганча, республиканыҥ Башкарузы алдыртып, тергееде јаан тудум иштер ӧдӱп јаткан деп бу ишке кычырган эмтир.\nТываныҥ тӧс калазында чындаптаҥ да кӧп тудум иштер ӧдӧт. Ол тоодо орооныстыҥ черӱзиниҥ объекттери. Мында РФ-тыҥ коруланарыныҥ министри С. Шойгуныҥ ӱлӱзи јаан деп билдирди. Тывалар бу ады-јолы јарлу јерлежиле коркышту оморкоор. Тӧрӧл калыгын ичкери ӧскӱрерге амадаган федерал кеминде политикле канай оморкобойтон. Бӱгӱн республиканыҥ јурт јерлериниҥ кӧп тоолу балдары јуучыл ӱредӱлерде ӱренет. Ајару, андый ӱредӱлерге озо ло баштап ӧскӱс, ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан балдарды кийдирерине эдилет.\nТываларда С. Шойгудый, Шолбан Кара-оолдый политиктер бар учун Тыва Республика ӧзӱмниҥ јолында бек туруп алган ичкери барат. Тыва культура керегинде айтпаза да јарт. Олор бастыра јерлерде бийик једимдерге једерге кичеенет. Кажы ла ууламјыны тузаланат. Бир канча јыл кайра бистеҥ чоокыр аҥдар да апарган эди, «јаан ченемелдӱ» специалисттериле кожо. Бир кезек ӧйгӧ олорго анда иш берип иштеделе, бар билгирлерин ле колбуларын алып, «јандырып» ийген. Эмди чоокыр аҥ ӧскӱрер ууламјыда биске конкуренция тӧзӧгилейт. Бӱгӱнги кӱнде кирелте аларга јӱзӱн-башка эп-аргалар тузаланылат. Кайда да албатызыныҥ келер ӧйи, ӧзӱми учун, кайда да кара карды учун…\nКызылдаҥ јанып келеделе, нениҥ учун бисте, федерал кемине једердеҥ болгой, республиканыҥ Башчызы болгодый политиктер јок, иштегедийлери јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берип турган деген санааларга алдырткан эдим.\nБайла, бу сурактыҥ каруузы—тывалардыҥ кӧп болгонында. Росстаттыҥ кӧргӱзӱлериле, Тыва Республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 318500 кижи. Тувалардыҥ тоозы 250 муҥды ажа берген. Алтайлардыҥ тоозы ол кире болгон болзо…


14.09.2017 - altaicholmon\nО. Антарадонова – культураныҥ министри\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников јарлык чыгарып, АР-дыҥ культура аайынча министриниҥ јамызына Ольга Антарадонованы јӧптӧди. Бу јамыда мынаҥ озо Эжер Малчинов иштеген.\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы «Транспортный системаны ӧскӱрери» деген госпрограмманы бӱдӱрген айас бюджеттер ортодогы трансферттерди ӱлештирди.\nJаҥжыкканы аайынча Горно-Алтайскта…\n2017 јылдыҥ алты айыныҥ туркунына Алтай Республикада ак-јарыкка 1701 бала чыккан. Ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйинде бу кӧргӱзӱ 1964 болгон. 2017 јылдыҥ јаҥыс ла куран айында 323 бала чыккан.\nМаала-ажын кем кӧп ӧскӱрер?\n«Юнат-2017» деп бастырароссиялык конкурстыҥ талалык бӧлӱги Горно-Алтайскта ӱзеери ӱредӱниҥ тӧс јеринде ӧтти.\n175 миллион салковой…\nАлтай Республиканыҥ јаргычы приставтары јыл башталганынаҥ бери физический лицолордоҥ (тӧлӱленгендердеҥ ле олордыҥ поручительдеринеҥ) 175 миллион салковой акчаны тудуп алган. Мындый айалгага экелген тӧс шылтактыҥ бирӱзи — кредит ле оныҥ проценттери ӧйлӱ-ӧйинде тӧлӧлбӧй турганында.


Манјӱректе тудум иштер ӧдӧр - altaicholmon\nМанјӱректе тудум иштер ӧдӧр\nDoppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура канатный подъемник тудар иштер ӧткӱрер.\nМанјӱректеги курорт бери келип турган туристтердиҥ тоозы быјылгы келер сезондо 20 процентке кӧптӧӧрине иженет. «Доппельмайр Раша» ООО деген австрийско-швейцарский компания тудатан јаҥы канатный јол бу курорттыҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр. Контракттыҥ баазы — 989 миллион салковой, тудум иштерди келер туучаналык сезон башталар алдында тӱгезери планга кийдирилип калган. Рыноктыҥ туружаачыларыныҥ шӱӱлтезиле, алтай курорттӧӧн туристтер келери јӱк ле улус јыҥылаар јолдорды искусственный карла бӱркеери јеткилделген соҥында кӧптӧӧр, бу иштер кӱчӱрген ай кирезинде бӱдер дежет.\n«Горнолыжный комплекс «Манжерок» компания (ГЛК) Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јанында јаҥы канатный јол тудары јанынаҥ генподрядчикти талдаары аайынча конкурстыҥ уч-турулталарын кӧрди. Конкурска эки угузу бичик аткарылган болгон — «Национальный канатный јолдор» ООО-ноҥ (НКД, Росјӧӧжӧ шиҥжӱде тудат, Кабардино-Балкар Республика) ло «Доппельмайр Раша» ООО-ноҥ (Doppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура). НКД бастыра ишти 1,5 миллиард салковой (баштамы баа 1,51 миллиард салковой) акчага бӱдӱрер кӱӱндӱзин угузарда, «Доппельмайр Раша» — 989 миллион салковойго. Адакыда НКД-ныҥ угузу бичиги јарадылбаган, јӧптӧжӱ конкурстыҥ экинчи туружаачызыла тургузылган. Конкурстыҥ јеҥӱчили ишти 90 кӱнниҥ туркунына бӱдӱрип салар учурлу.\nСбербанктыҥ структуралары 2011 јылдаҥ ала «ГЛК «Манжерок» АО-ныҥ ээзи болуп јат. Синюха кырдыҥ јанында, Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јаказында јыл туркунына иштеер туучаналык курорт тудары 2007 јылда башталган. Бу ӱлекердиҥ инвестициязыныҥ кеми 2,6 миллиард салковойдоҥ кӧп. «Манјӱрек» ГЛК — Алтай Республикада эҥ јаан дегендердиҥ бирӱзи. Курорттыҥ јеринде иштеп турган канатно-кресельный јолдыҥ узуны 2300 метр кире — Сибирьде эҥ ле узун болуп јат. Ол алдындагы станцияны Кичӱ Синюха кырдыҥ бажыла бириктирет. Jаҥы сегис јерлӱ гондольный пассажирский подвесной канатный јол кӧлдиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында тудулар. Улус отурар-тӱжер бир станция талайдыҥ кеминеҥ 957,2 метр бийик кеминде болор, экинчизи — талайдыҥ кеминеҥ 1000 метр бийик кеминде.\nJаҥы канатный јол тудары керегинде шӱӱлте курортто кышкы туризмди канча ла кирези кӧптӧҥ ӧскӱрер деген амадула эдилген деп, «ГЛК «Манжерок» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Анатолий Майков куучындаган. Jаҥы јолдыҥ аргалары — бир сааттыҥ туркунына 2400 кижини тартар — бӱгӱн иштеп турган канаттыйына кӧрӧ, эки катапка кӧп болор. Улусты апарары база тӱргендеер — улусты јетирер јерге 25 минуттыҥ ордына 6 минуттыҥ туркунына јетирер.\n— Сибирьде мындый јол јӱк ле бисте болор — деп, господин Майков угускан.\nОныҥ айтканыла, јаҥы канатный јол иштеп баштаза, курортко туристтердиҥ јанынаҥ јилбӱ јаанаар. «2017 јылда бистиҥ комплекске 220 муҥ кире кижи келип јӱрген (былтыр јыл туркунына бистиҥ республикага келген туристтердиҥ тоозы 2 миллион болгон). Jайдыҥ ӧйинде кӱнине бисте 5 муҥ кире кижи болот, онызы республиканыҥ курортторына сӱрекей јакшынак кӧргӱзӱ» — деп, ол куучындаган.\nАнатолий Майковтыҥ темдектегениле, курорттыҥ јарамыкту ӧзӱми туучаналык јолдорды искусственный карла јеткилдееринеҥ камаанду. «Туристтер Кичӱ Синюханыҥ бажында ӱстиги станциядаҥ јыҥылаарга база кӱӱнзегилейт, анда јыҥылаар јолдор бар, олорды јӱк ле јазап салар керек — арутаар, суучактар агатан јерлерди белетеер керек. Jе кырда кардыҥ кеми бир аай болбойт: кырдыҥ бажында кар кӧп болуп турган болзо, оныҥ кырлак јерлеринде карды салкын учурта берип турган кайа-таштарлу јерлер бар. Оныҥ да учун Синюханыҥ ӱстиги станциязынаҥ улус чанала јыҥылабай турган болгон» — деп, ол јартамал эткен.\nМанјӱректеги курорттыҥ јеринде туучаналык јолдорды искусственный карла бӱркеери јанынаҥ механический системаны тӧзӧӧриниҥ ӱлекери «Россия Федерацияда ич ле тыш туризмди ӧскӱрери (2011-2018 јылдар)» деген федерал адылу программа аайынча иштейт деп, Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствозы јетирет. Алтай Республиканыҥ тураныҥ ипотечный кредитованиези аайынча агентствозы (АИЖК) 2017 јылдаҥ ала бӱдӱрип баштаган ӱлекердиҥ инвестициязыныҥ кеми 505,3 миллион салковой. АИЖК-ныҥ пландаганыла, иштер 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында бӱдер учурлу.\n«Сибирь-Алтай» ООО-ныҥ туризм аайынча директоры Юлия Володинаныҥ айтканыла, јыҥылаар јолдорды искусственный карла бӱркееринеҥ туристтердиҥ тоозы кӧптӧӧри кӧнӱ камаанду, андый ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ куучын он јылдыҥ туркунына ӧдӧт.\nКурч сурак Алтайда канатный јолдор једишпей турганыла колбулу эмес — олордыҥ аргалары јаан. Ю. Володинаныҥ айтканыла, бастыра сурак-айалга јыҥылаар јолдорго кар једишпей турганыла колбулу. «Манјӱректеги јыҥылаар јолдорды јылына эки ле айдыҥ туркунына искусственный карла јеткилдеер керек, Кемеровский областьта Шерегештеги курортто — 6-7 айдыҥ туркунына. Кыштыҥ ӧйинде Алтайга ла Шерегешке келип турган туристтердиҥ тоозы — бир онго. Манјӱректеги ГЛК кандый да болзо, Шерегештийине тыҥ ла конкурент болбос. Искусственный кардыҥ чыҥдыйы тӱҥей ле эмеш јабыс болот» — деп, ол темдектейт.


Айылым — байлыгым, јӱрӱмим! | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАйыл-јурт дегени кижиниҥ аайлу-башту, тоомјылу амыры, ырысту јадыны ла Кудайдаҥ берген байлу ла агару јурты. Айыл-јурт ук-билениҥ, чындык сӱӱштиҥ ле јӱрӱмниҥ тынын ла ӧзӱмин кичеейтен, санаа-укаазын кожуп, амыр-энчӱзин корыйтан, су-кадыгын тыҥыдатан, ырым-сезимин ле кылык-јаҥын оҥдоп, эбин-јӧбин табып эрмектежетен бийик тӧс јер.\nАйыл-јурт — кижиниҥ билезиниҥ јайым кыймыгузыныҥ јолын ачатан айлаткыжы, аҥылу ла таҥынаҥ јадар ырысту тӧзӧмӧли учун, оны баалап ла байлап јӱрер керек деп бодойдым.\nОзодо алтай улустыҥ текши культуразы — ол узанып эткен эдим-тудумы, кабынган ар-јӧӧжӧзи, јӱрген салымыныҥ айткан сӧстӧри тереҥ ле бийик болгоны учун, байла, кааза айлыс пирамидаларла колбузы кайкамчылу ла учурлу. Айыл-јуртыбыс — ол бистиҥ культурабыс.\nЭрте чактаҥ ала айыл тудардаҥ озо чакы тургузатан, чакыныҥ аайыла содон айыл тудуп, эжигин, тӱнӱгин эптеп эдетен.\nЧакы ла кааза айылдардыҥ учурын јазап сананып кӧрзӧгӧр, тегин болор ло јерге тутпаган, је талдантылу чакызы ла айылы чирибес, курсагы ачыбас, ӱрелбес, јылу, ыжык јерге тургузары бӱдӱн философия.\nЭмди де турлулардыҥ эски чакыларын ла айылдарын кӧрзӧҥ, кандый да јуук, кару. Оныҥ да учун алтай кижи озодоҥ бери айылдыҥ байын тудуп, оныҥ ичи-тыштын кара немелердеҥ корулап, арчып арутайтан.\nАйылында јӱрӱм улалзын, амыр-энчӱзи бек болзын деп турган болзо, јаан јашту билер кижини кычырып, талдап алган јерге чакыны кайда тургузарын јӧптӧӧр эмтир.\nАйылду, чедендӱ болзо, чакыны чеденниҥ эжигиниҥ сол јанында тургузар. Чакыны тургузардаҥ озо оныҥ јерге барар тужын ӧртӧӧр, эмезе кайыҥныҥ тӧгӧдиле сӱртӱп салза, узак ӧйлӧргӧ чирибес, јыгылбас, бажын суу кирбес этирте јараштыра јазаар. Чакыны тургускан кийнинде, оныҥ эҥ баш ӱйезине аттыҥ кылынаҥ кыйра буулап, сӱтле ӱрӱстеер, арчынла аластаар, айдынар:\nКӧк тайганыҥ кой арчыны,\nКорулап салзаар мал чакыны.\nАк тайганыҥ ат арчыны,\nАлкыштап салзаар ат чакыны.\nСӱтле ӱрӱстеп, алкыш айдар:\nСӱт энебис кӧрӱмдӱ,\nСӱт алкыжыс быйанду.\nКурбустан ийген теејилӱ,\nКудай салган салымду.\nСӱт чачканда, эрмектӱ,\nСӱт ийгенде, эжилӱ,\nАк чачканда, алкышту,\nКӧк алганда, быйанду.\n( Ерехонова О.К.)\nМынайда баалаар, нениҥ учун дезе чакы — ол эр кижиниҥ јуртын темдектеер байлу кереези ле сӱнезиниҥ амыраар јери, билезиниҥ амыр-энчӱзи.\nАт чакызы ээлӱ. Оныҥ учун чакыныҥ јанына табыштанбас, кожоҥ-комыт ӧткӱрбес, айландыра базып, јӱгӱрип, тыҥ јаактабас. Эҥирде балдардыҥ табышту ойыны, чыҥырыжы угулбас керек.\nЧакыны малтала чаппас, бычакла кеспес, бичибес, јонбос, агашла сокпос, айса болзо, ээзиниҥ эрјине адыныҥ сӱр-сӱлтери чыгар. Ат маҥтап, ыраак јол-јорыкка барып болбос, једер-јерине јетпес, оорыыр, јобоор, кӱч-чинези чыгар. Чакыда турган малды ӱркитпес, сокпос. Кинчеги бойоорго једер, сӱнегер качар.\nӦскӧ јер јаар кӧчӱп баратса, чакыны тийбес, кожо албас, јыкпас, аҥтарбас. Оны арчындап, сӱтле ӱрӱстеп, алкап салар:\nJети ӱйелӱ чакымныҥ\nJерде ӱйези бек болзын,\nJеереним турган чакымныҥ\nJеле буузы бек турзын.\nАлты ӱйелӱ чакымныҥ\nАргымагым турган чакымныҥ\nАрга-кӱчи бек турзын.\nТаш чакыбыс јажына\nТурган јердеҥ јыгылбазын,\nТӧзине, бийик бажына\nТӱмен јон бажырып јӱрзин,\nТӱжӱп мында јаҥдап јӱрзин.\n(«АЧ» «Таш чакылар»).\nЧакыныҥ ээзи сӱреен ырымчы. Албатыныҥ кебин алып, кижи чилеп, ары јанынаҥ сезип турар. Jакшыны-јаманды, айыл-јуртта байрам болотонын, кандый бир јакшы кылыкту кижи келерин, буулалган ат ажыра айылдыҥ ээзине јетирӱ де эдер аргалу. Атту айылчы ак санаалу, амыр тапту болзо, чакыда ат амыр, токыналу уткыыр. Jе шоктоп, јаман санаалу кылык эдерге јӱрген кӱлӱк чакыга тӱшпезе де, турган ат шокырып, ӱркип, токтобой барар, нениҥ учун дезе чакыныҥ ээзи буулап койгон аттарды кӱйбӱредер.\nЧакылар кай чӧрчӧктӧрдӧ кӧп туштайт. Баатырдыҥ чакызыныҥ учы јердиҥ јети кадын ӧткӧн Эрлик — бийдиҥ болзо, ӱстиги учы — Ак-Айаска кӧмӱлген Ӱч-Курбустанныҥ, тал-ортозы баатырдыҥ, оныҥ да учун чакылар ырымду.\nТогус кырлу мӧҥӱн чакы —\nАлтыгы учы алтыгы ороон,\nАйбыстанныҥ бу чаданы.\nӰстиги учы ӱстиги ороон —\nӰч-Курбустан бу чакызы —\nТал-ортозы кара калтар јакшы атту\n(«Маадай – Кара». Калкин А.Г.)\nJаҥы чакыны этсе, 6 — 7 ӱйеге јетире болор, 9 -12 ӱйеге једер эмтир. Кажы ла кижи бойыныҥ ӱйезин канчага јетире билер, ончо ӱйелӱ чакы эдет. Ӧскӱс те арткан улус, тӧрӧӧн-туугандары ас та кижи бар. Олорго ӱйезин кем айдып берген деп тураар. Jе ондый да болзо, олор чакызын тургузып, энчизин алып јӱрген деп сананадым.\nЭмдиги ӧйдиҥ улузы да бойыныҥ угы-тӧзин чек билбези бар. Jе ондый да болзо, алтай кижи јаҥы айылду болгон уулдарына јаҥы айыл тудуп, чакызына уулдыҥ ук-тӧстӧриниҥ таҥмаларын, јайаачы байлу аҥ-куштарын чертип, алтай кулјалар јурап тургусканы сӱреен сӱрлӱ.\nЧакыныҥ тузалузы ла учурлузы сӱреен јилбилӱ. Озодо чакыныҥ болужыла ӧйди темдектеер болгон. Чакыныҥ кӧлӧткӧзи эртен тура кӱнбадышка баштанып, эҥ узун деп кӧрӱнер, тал-тӱште кӧлӧткӧзи тӱндӱк јаар баштанып, кыска болор. Эҥирде кӱнчыгышка баштанып, кӧлӧткӧзи узун болуп кӧрӱнер. Алдында улус чакыныҥ кӧлӧткӧзи аайынча ижин бӱдӱретен, айылчы кижи кӧлӧткӧни кӧрӱп, айылы јаар атанатан. Озодо улус кӱнниҥ аайын чакынаҥ база кӧрӧтӧн. Кӱнниҥ јабызын, бийигин чакыныҥ кӧлӧткӧзинеҥ кӧрӱп, јааш ла кааҥ кӱндер болотонын аайлап туратан.\nАлдында ӧйдӧ, кандый бир байрамдарда, эр кижи аракы ичеле шалбаарза, оны кийиске оройло, чакыга јаба буулап, серигенче таҥар болгон. Чакыга јаба буулатпаска эр улус кӧп аракы амзабайтан. Нениҥ учун дезе чакыга буулаткан кижи канча ӧйгӧ улуска кӧрӱнбей, уйалып, балдардаҥ да јажынып јӱретен.\nАлдында кыс бала кижиге барза, уулдыҥ ада-энези (кудалары) кыстыҥ ада-энезиниҥ айлыныҥ чакызына мал экелип, куда ла кудагай минзин деп буулап ла ийзе, «Кыс бала келген айылда јадар, таш таштаган јерде јадар учурлу» деп айтканы, ӱйедеҥ ӱйеге эптӱ-јӧптӱ кудалар болуп, ийделӱ јурт тудуп, јииттер амыр-энчӱ јадатанын кӧргӱскени. Чакыга ат буулабаза, олордыҥ јурты кирелӱ, кӱӱн-санаазы јабыс деп чотолотон.\nАттыҥ чакыларынаҥ башка, озогы таш чакылар, мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы, айылдыҥ кереминиҥ тӧс чакызы, албатыныҥ Эл Ойыны деп јыргалы болотон јерди темдектеп, элге ыраагынаҥ кӧрӱнер эттире јонгон бийик агаш чакы, јурттардыҥ бажында турар уткуул чакылар, боочы-ажуныҥ бажында јелее чакылар тургузылат.\n«Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы сӱрекей тыҥ байлу, бу чакыныҥ ээзи учуп јӱретен эмтир. Кайдаар, кайдаар барып јадала туштаза, ол чакылу тагылдарга соныркап кирбес, айса болзо, чакыга «соктыртарыҥ» дежер». (Малташева Јала Кармановна).\nКам укту кижиниҥ чакызы кӧзнӧктӱ болор. Олордыҥ бажында ӱйт эдип салган. Бир де, эки де кӧзнӧктӱ. Бу ӱйт ажыра ол улус ӱстиги де, јердиҥ алдында да ороонло куучындажар аргалу. Чакыныҥ ӱйелериниҥ алдында кӧзнӧк лӧ тутка база јонот. Ого улус армакчы кадып, кайыш јелее буу ӧткӱрер ӱйттер эдер эмтир.\nЧакыныҥ кийнинеҥ содон кааза айыл тудар. Ай јаҥыда агаштарды белетеер. Тыттыҥ чӧбрӧзин сойып, ӱсти-ӱстине салар, талдыҥ чырбагалдарыныҥ чичкезин, тӱзин јууйтан эмтир. Шерде-сыра болотон агаштардыҥ кадарын сойор.\nАгаштыҥ каазазын тулаан, кӱӱк айларда сойор, бу ӧйдӧ короны тыҥ, курт-коҥыс бачым јууктабас, јибес те, ӱрелбес те. Узак јылдарга улай турар. Айылдыҥ эжигин кӱнчыгыш јаар эдер, анайда тутпаза, оныҥ ичин канайып аайлу-башту тургузатан.\nАлтай кижи эжик ажыра эҥчейип киргени — ол элдеҥ озо Jайыкка, тӧрине, от-очогына бажырып киргени эмтир. Оноҥ айылга кирзеҥ, ээзи кандый чӱм-јаҥ тудуп турганын сезип ийериҥ.\nАйылды тудардаҥ озо алтай кижи ару ак тӧстӱ ле кара тӧстӱ агаштарды ол эмезе байана агаштарын билер учурлу. Ару тӧстӱ агаштар — ол кайыҥ, мӧш, тыт, эргиш, ыргай. Кара тӧстӱлер — ол чиби, аспак, чычрана, терек, јойгон (З. Тырысова). Эне агаш кара тӧстӱ деп уккам.\nАйылдыҥ ичинде эҥ байлу ла учурлузы — ол От-Эне ле Ак Jайаачы, от-очогы. Нениҥ учун От-Эне? Одырган одын ада-ӧбӧкӧлӧри энеге бодолду тоогон, эне кижи ак-јарыкка бала сыйлап, агару керек эдет, балдарын јаан јӱрӱмге белетеп, јолын ачат. От-Эне аш-курсагын јылыдып, азырап, бистиҥ јӱрӱмисти улалтып корулайт. Оттыҥ энези теҥериниҥ 9 кадында јӱрер деер. Ол кижи ле Кудайдыҥ ортозында колбу тудар эмтир.\nАйылдыҥ чип-чике ортозында, тӱнӱктиҥ алдында от-очок турар. От-очок — ол эки кижиниҥ агару ийдези, бала-барказыныҥ ӧзӱми, су-кадыгы ла тӧс тазылы. Очогыстыҥ кудайы — От-Эне.\nТӧрдиҥ бажы тӧстӧк кӱл—\nОныҥ байын байлактаар.\nТӧртӧн эки Ак-Быркан\nОныҥ јаҥын јаҥдайлы,\nОттыҥ бажы обоо кӱл—\nОдус эки Ак-Быркан\nОныҥ јаҥын јаҥдайлы.\nНениҥ учун «обоо кӱл» деер? Алтай улус очоктыҥ бажында тӧр келтейинде кӱл болчоктоп саладылар. Оны «обоо кӱл» деп айдадылар. Бу кӱлди бир де кыймыктатпас, чачпас. Оноҥ ол кӱлдеҥ аларга да јараар (кайдаар-кайдаар кӧчӱп барып јатса). Бала кандый бир айылга келзе, оныҥ тумчугына кӱл сӱртер. Кийнинде ол бала база катап кирзе, оттыҥ ээзи танып ийетен эмтир. Бу оттыҥ ээзиле таныштырып, оды-кӱлинеҥ алкыш јетсин, су-кадык јӱрзин, јаанап, угы-тӧзин улалтсын дегени.\nБала-баркага јол беригер,\nОттыҥ ээзи узун чачту, јӱзӱн-јӱӱр јинјилерлӱ, оныҥ да учун одус башту От-Эне, кырык башту Кыс-Эне деп айдар эмтир. Оныҥ кийген тоны алтын, темир кырлу, тӧжӧги болзо, кӱл-кубал, тӧртӧн башту кызыл-марал чырайлу, ак-сары атту, бӱткен јери Кӧк Теҥериде, бажына кийгени кӱкӱрт-јалкын, кеендиги јерде болор кыс эмтир.\nОт-очок сезим белгелӱ, байлу, алкыш-быйанду, јайым-кӧгӱстӱ, ойлу кӧрӱмдӱ. От — ӧзӧтӧн бала-барканыҥ ачык јолы. От — јурттыҥ, јӱретен јӱрӱмниҥ бажы. Айыл-јурттыҥ бажы эр кижи, ол курчу-куйагы, амырын корулаар кижи.\nЭр кижи айдыҥ 3-чи, 8-чи јаҥызында балдарын јанына отургызып, одын байлап, алканып, одына арчын салып кӱндӱлезе, бала-барказы тоомјылу, кӱӱн-санаазы бийик, килемји јӱректӱ, тереҥ сезимдӱ болор деп сананадым.\nКандый ла курсакты белетезеҥ, озо ло баштап отко салып амзадарыҥ, јаҥы тӧрӧгӧн уйдыҥ урагын ӱрӱс эдер, кой, мал сойгондо, кайнаткан тӧштиҥ сӱме кабыргазынаҥ, јодо-карынаҥ, ончо эт бажынаҥ кичинектеҥ кезеле, теејилеп амзадар, алкыштаар.\nКызыл чогына курсак аскан,\nЈалбыш бажыла куучын айткан.\nАкту кӱӱнимнеҥ тамзыктайдым.\nОтко амзаткан кийнинде, айылдыҥ ээзи эр кижи амзайт, эр кижи айылда јок болзо, јаан уулы амзаар, оныҥ энези, оноҥ ары бала-баркалары. Мал-аштыҥ сӧӧктӧрин отко салбас.\nJаҥы јурт тӧзӧгӧн уул бойы айыл-јуртту, отту, очокту болотон. Той эдер тужында эне-адазыныҥ одын арчып, ойто от камызылат. Ол уул бала эр кемине јеткени ле јурт тӧзӧгӧниниҥ учурлу темдеги.\nТой этпеген, одын камыспаган, отты аш-курсагыла эл-јонды кычырып, јыргадып амзатпаган болзо, јуртка келген баланыҥ чачын эки эдип јарбаганы — кинчек, јаантайын оору-јоболдоҥ чыкпай, јурты алаҥ ачык, коручылы јок болор. Ол јерге барза, эки бойын билишпес, туш улус болуп јӱрер. «Оныҥ учун јурт тӧзӧӧргӧ, бала-барка азыраарга турган јиит той-јыргалын эдип, очокто одын камызар јаҥду. Jурт тӧзӧлгӧн кийнинде, отты байлаар керек. Байын тутпаза, от-очогы быртып калар. Айыл-јуртына кериш-согушту јадып, бала-барказы амыр јок болор эмтир». (В. Муйтуева, М. Чочкина, «Алтай јаҥ»)\nОт сезимдӱ, ырымду белгечи:\nОт јалбырап, кӱӱлеп, куучындажып тургандый кӱйзе, јакшы, ак санаалу кижи келип јатканын белгелегени. Бу тушта от шулураганы деер. Айылдыҥ ээзи ӱй кижи шулурла куучындажып, ајыктап, содойо отурган кызыл кос кӧрӱнзе, сӱӱнер.\nКоноочы одыма кондыра отурып,\nСолун-собурды омок сурадым.\nОзогы очоктыҥ ордына содойып,\nСоҥузыннаҥ айылчы болор ло деди.\nОндый солунды уккан ла бойым,\nОт-Энени алкап баштадым.\nАйса болзо, ӧскӧ ороонныҥ\nАйылчызы деп бойыма иженедим.\nJоон кос кӧрӱнзе, оборы јаан кижи, ол эмезе барлу келин келерин ырымдаар.\nЭр јанында эр кижиниҥ, эпши јанында ӱй кижи келериниҥ белгези. Коноочыны аш-курсакла кӱндӱлеер, алкап салар.\nКосты јастандырып, кӱлди тӧжӧндирип, кубалыла јаап, «амырагар, уйуктагар» деп, косты эки турунла тудуп, араай јыгып салар.\nКоноочы кондырган От-очок,\nКозы изӱ От-очок.\nКызыл отту таш очок!\nОп, куруй, От-Эне одым!\nКоноочыны тӱште уйуктатпас, бажы оорыыр, тӱжине ле уйкузыраар. Коноочыны кӱндӱлебезе, айылдап келип јаткан кижи јеткерге де туштаардаҥ айабас. Оттыҥ косторын јууп кокпос, ортозында коноочыны да одоо согуп саларар. Коноочыны јаантайын кӧрӧргӧ база албаданбас.\nОт ачынып билер, оныҥ јалбыжыныҥ ӱстиги јаны — бажы, орто јалбыжы — колы-буды, эди-каны, косторы — сӧӧк-тайагы. Алды јалбыжы турган тӧзи, јалбыжы јаан болзо, куучын сурап турган деер.\nОттыҥ косторы чарчап, табыштанып турза, мал-аштаҥ чыгым болор, кериш-чугаанга дежер.\nОтты ажыра калыбас, баспас, будыла тееп ӧчӱрбес, кӱлин кӧмӧ баспас, чукчыбас, каза теппес, тӱкӱрбес. Отло соотоп берижерге, ӧчӧжӧргӧ јарабас. Оттыҥ ээзи катуланар.\nОттыҥ бажында тӧр јаар јоон турун, агаштыҥ јоон учын салбас, чичке учынаҥ баштаар. Турунды эжиктеҥ тӧр јаар кечире саларга јарабас. Отто кӱйӱп јаткан тоормошко отурбас, теппес. Jетире кӱйбеген турунды, кызыл косту кӱлди айылдаҥ чыгарарга јарабас.\nОтко сӱрее-чӧп, баштыҥ кылын, тырмакты, ӱй кижиниҥ, кыс баланыҥ кирлӱ бӧстӧрин салбас, быјарсытпас, айса болзо, бала таппас, эди-канынаҥ баалу айрылбас. Отко ачу-корон аракы јаҥдабас, таҥкыныҥ когын, тарткан учтарын да салбас. Отко кадулу агаш одырбас. От карылар, миистӱ-оосту неме уулабас, турунын бычакла јылдырбас. Турунды печкеге будыла, темирле, агашла тыктап кийдирбес. Айса болзо, оттыҥ ээзи ачынар, ӧрт-неме чыгарар, бу ӧрӧ бичилген јарабастарды эдип турган кижи јаантайын ӧртӧнип јӱрер, колы-буды оорыыр.\nСӱре чачары кезедӱ,\nОт салбаза, кӱл туйук,\nОчок арутабаза, кӱл туйук.\nОт сӱреези коркышту,\nОт јалбыжы куучынду,\nОт чырайы кӧрӱмдӱ,\nӦрӧ чыгар бӱдӱмдӱ.\nӦскӧ јерге кӧчсӧ, оды-кӱлин арутап, обоо — кӱлдеҥ бӧскӧ тӱйӱнчектеп алала, јаҥы турагарга экелетен эмтир. Ӧскӧ улус јаткан айылдыҥ кӱлин арчыйла, экелген кӱлин печкезине салып, одын камызып, арчын салып, кӱндӱлейтен болтыр.\n«Очоктыҥ ӱч буды ӱч толыкту Кудайысла, чике тӧр бажында турган буды теҥери јайаанла тудуш. От ийдезиле тыҥ. Оҥ јанында буды — ол суу ийдезиле бирлик, сол јанында буды Алтайысла, јер — ийделе бирлик. Кам укту улустыҥ бутту таш очогы келер, эмдиги, ӧткӧн ӧйлӧрди темдектейт». (З. Тырысова).\n«Очокты айылдаҥ ала-кӧнӧ кыймыктатпас, чыгарбас—бу јаман белге. Очокты айландыра баспас, каҥза какпас, теппес». (М.С. Кудачинова).\nОчоктыҥ бажына болор ло кижи отурбас. Кайда-кайда той-јыргал, ӧскӧ дӧ байрамдар болуп јатса, айылда турган очогын чыгарбас, бербес.\nУс кижи очок јакыган кижиге эткен очогын экелип табыштырза, алкап берер.\nӰч очоктыҥ јебизиндий,\nӰч карындаштый нак јадыгар!\nОчок эткен усты куру колду чыгарбас. Сый-белегин озолондыра белетеп, чайладар. Алкыш-быйанын айдар. Айылга очокты тургузып, от салып ӱрӱстеп, байлап, јаҥдап салар.\n«Алтай эр кижи боду, неме керектебес, ӧдӱрим эмес те болзо, оныҥ очогында оды сӱрекей бай кӱлдӱ, кӧжӧгӧзинде ырыс сӱрекей јаан болуп јат. Очогыныҥ јалбыжын, айыл-јуртыныҥ ырызын корыган Jайыктар сӱреен кӧп, кӱчтӱ» (Т. Акулова).\nОзодо балазы токтобос улус очокто кӱлдиҥ алдында јерди казала, баланыҥ јадынын, эрик јокто, ого кӧмӧтӧн эмтир. Оны корулаар, јаман неме јууктатпас эмтир.\nJаскыда баштапкы кӱкӱрт болзо, от јайыгына арчын салып, сӱт ӱрӱстеп, талкан-курутла кӱндӱлеп мӱргиир.\nКӱкӱрт јалкын бажынаҥ\nКӱркӱреп чыккан От – Эне!\nКӧк Айасту јеринеҥ\nБычылу кӱйген От-Эне!\nАгар јалкын бажынаҥ\nАйланып кӱйшен От-Эне!\nАлтайыстыҥ байлу кӧк арчынына барза, айыл-јуртын, от-очогын арутап салар. Арчынду јерге једеле, база от камызып, кыйра буулап, сӱт ӱрӱстеер, аш-курсагынаҥ амзадып, тоомјылу, тӱргендебей, табыланып араайынаҥ јанар.\nАрчынды айылына экелзе, от-очогын амзадып, јаҥыс арчынды салбас, оныла кожо сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагыла кӱндӱлеер. Jайык бар болзо, ого салып айдынар.\nАрчын јытту Алтайымнаҥ\nКӧгин ӱзӱп айлыма экелдим.\nАк јайыгымды байлайдым.\nАк мӧҥкӱлӱ тайганаҥ\nКеректеп ӱскен кой арчыным,\nАрутап берзеер, кӧк арчыным.\nБойыныҥ одына улустаҥ сурап алган аш-курсакты салбас, этти тиштебес. Ачу ашты качан да отко јаҥдабас. Курт-коҥысты, јыланды отко салбас, оттыҥ ээзи јескинер.\nАлтай эр кижи бойыныҥ јуртын, јаткан айылын аластаарга чаптыксынбас, уйалбас, јалкуурбас, коркыбас јаҥду. Эр кижи чӱм-јаҥын билип, байланып, ого балдарын ӱредер ле таскадар учурлу.\nАйыл-јуртында салган оды кӱйбей, бырыксып турза, ачынбас, айткыланбас. Айак-казаны оодылып, стенелери табыштанып, ӱйи, бала-барказы оору-јоболдоҥ чыкпай, ырыс-кежиги астап, чугаан-табыштары кӧптӧп, ол эмезе бала-баркаҥ кызылып турза, «айлыныҥ оды катуланып турган» дежер.\nАйдарда, бала-барказы оорыбазын, кара санаалар кирбезин, мал-ажы амыр турзын, ӧскӧ улустыҥ кӱйӱнижи јетпезин, баланыҥ кудын берзин деп, айыл-јуртыныҥ одын јымжадып, ӧрӧ кӧдӱрип, такыыр керек.\nБу мӱргӱӱлди «тӧс эткени» деп база айдар. Бала табылбай турган улустыҥ айлына база тӧсти тургузар. Мӱргӱӱлди, ӧскӧзин де ойо кӧрӧр, билер јарлык кижиге баштадып, мӱргиир, аластанар.\nБу ӧйдӧ айылдыҥ эр улузы ачу аш амзабай, бай тудар. Ары-бери базып кейтибес, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрер. Ӱй кижи ару-чек болор учурлу.\nОзолондыра айыл-јуртыныҥ ичи-тыштын, от-очогын, Jайыгын белетеп арутап алар керек.\nКойды сойып, эт-кӧчӧзин кайнадып алар. Ончозын агаш айактарга эш эдип кезеле салар. Экинчи айакка аарчылу сарјуны, курутты, теертпекти, талканды эштеп салар.\nЭртен тура айылыныҥ одын камызар. Jарлык кижи байлу кӧк арчынды отко салып, јолды арчып, арутап, Умай-Энеге јетсин, билениҥ ээзиниҥ адын адап, сӧӧгин айдат, тӧс ыйыктарын, бала-барказын адап, оору-јобол табарбазын деп, амыр-энчӱ јуртазын, ару кӱӱн-санаазын, јол-јорыгын ачсын деп алкаар, айыл-јурттыҥ ичин аластаар эмтир.\nКудачинова М.С., Оҥдой јурт\nБадакина — Малташева Ј.К., Коркобы јурт\nАтарова В.К., Коркобы јурт\nТокоекова А.Т., Алтыгы Талду јурт\n1. «Алтай алкыштар», Укачина К.Е., Ямаева Е.Е.\n2. «Материалы по шаманству у алтайцев», Анохин А.В.\n3. «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми» — Чевалков М.В.\n4. «Памятное завещание», Бедюров Б.Я.\n5. «Семья у алтайцев», Шатинова Н.М.\n6. «Алтай и его инородческое царство», Ядринцев Н.М.\n7. «Слово об Алтае», Бедюров Б.Я.\n8. «От Очок – От Эне», Ерехонова О.К.\n9. «Ат ӱстинде јӱрӱмис ӧткӧн», Акулова Т.\n« Родительский дом — начало начал…\nБалдар терроризмге удура »


Кем де, качан да ундылбас... - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде орооныста, ол тоодо тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде совет черӱниҥ Сталинградтагы јуу-согуштагы јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына учурлай кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӧн.\nКан-Оозы аймак ого эртедеҥ быжу белетенген ле ӧдӧтӧн керек-јарактар озолодо темдектелген болгон. Аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Маргарита Мишкинаныҥ айтканыла, кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде аймактыҥ бастыра школдорында ачык уроктор ӧткӧн. Анда тӱӱкиниҥ, литератураныҥ ӱредӱчилери методикага тайанып, Сталинградта болгон јуу-согуштыҥ учурын балдарга јартаган. Оныла коштой тӱӱкиниҥ ӱредӱчилери аймакта «Кижи ле јуу» деп адалган билим-практикалык конференция ӧткӱрген. Бу конференцияныҥ учуры сӱрекей јаан болгон деп айдар керек. Не дезе, кажы ла школ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген — Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде кажы јурттаҥ кем Сталинградтагы јуу-согушта турушкан деп. Ондый бедиреништӱ иштерди ӱредӱчилер озолодоҥ ӱренчиктериле кожо ӧткӱрген эмтир.\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде «Ты выстоял, великий Сталинград» деп адалган керек-јарак ӧткӧн. Ого белетеништӱ јаан иш ӧткӱрилген. Ол тоодо открыткалар, презентациялар, видеофрагменттер белетелген. Аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Алексей Лутцев, аймактыҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Марина Савинкова белетеништӱ иштерде эрчимдӱ туружып, башкарып апарган. Анда тӱӱкиниҥ ӱредӱчилери, краеведческий музейдиҥ башкараачылары, школдыҥ администрациязы, јуучыл-патриотический клубтар турушкан.\nТургуза ӧйдӧ аймактыҥ беш школында андый клубтар бар. Олорго јӱрӱп турган балдар бу керек-јаракта база эрчимдӱ турушкан. Анда јаҥыс ла школдор турушкан эмес, је анайда јондык биригӱлер, јурт јеезелердиҥ чыгартулу улузы турушты, јаан јӧмӧлтӧзин аймактыҥ администрациязы јетирген. Бастыра бу иш-керекти Кан-Оозыныҥ школыныҥ кадеттери алып чыккан деп айдар керек. Олордыҥ башкараачызы Евгений Айдарович Мекешев болуп јат.\n«Ты выстоял, великий Сталинград» деп адалган керек-јарак јеҥӱниҥ маанызын кийдиргенинеҥ башталган ла сӱреен кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Анда кӧп тоолу ӱлгерлер айдылган, кожоҥдор кожоҥдолгон.\nСталинградта болгон от-калапту јуу-согушта Кан-Оозы аймактаҥ бежен кижи турушкан болуптыр. Олордыҥ тоозында Советский Союзтыҥ Геройлоры Илья Захарович Шуклин ле Темирей Токурович Казаков. Алтай албатыныҥ јарлу бичиичизи Иван Васильевич Шодоев база анда јуулашкан. Оныҥ да учун олор керегинде кӧп айдылган. Бойыныҥ јетирӱзин аймактыҥ јуучыл комиссариадынаҥ Андрей Федоров эткен. Ветерандардыҥ јондык биригӱзиниҥ јааны Александр Матыков, тӱӱкиниҥ ӱредӱчилериниҥ адынаҥ Наталья Тайтыкова база солун јетирӱлер эткен.\nБу јаан учурлу керек-јаракка Чамал аймактаҥ делегация келгенин темдектеер керек. «Jеҥӱниҥ волонтерлоры» деп адалган бу делегацияга јаан јашту беш кижи кирген. Олорды Роза Андреевна Кайгородова баштап экелген. Залда јуулгандар Сталинградтагы от-калапту јуу-согушта корогондорды бир минут ӧйдиҥ туркунына унчыкпастаҥ эзеткен. «Кан Ойрот» ӧмӧлик јуулган албаты-јонго кожоҥдорын сыйлаган.\nБу керек-јаракта эҥ јилбилӱ болгон неме, байла, Илья Захарович Шуклинниҥ јуудаҥ бичиген самаразын кычырганы болор. Балдарды тӧрӧлчи кӱӱнге таскадарында јаан учурлу керек-јарак ӧдӧр тушта, фойеде кӧрӱ-выставка иштеген. Анда Кан-Оозы аймакта чыккан ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда туружып, Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адын адаткан беш кижи, анайда ок Сталинградта болгон јуу-согушта турушкан јерлештер керегинде јетирӱлер, шиҥжӱ иштер кӧргӱзилген. Кажызына ла учурлалган буклеттер, папкалар јазалган.\nСоветский Союзтыҥ беш Геройыныҥ тӧрӧӧн-туугандары бу керек-јаракта база турушканын айдар керек. «Ты выстоял, великий Сталинград» деген юбилейлик керек-јарак божогон кийнинеҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереезине чечектер салынган. Елеусовтыҥ ла Туганбаевтиҥ Туратыда тургузылган кереестерине, Чаргы-Оозында тӧрт Геройдыҥ кереезине чечектер база салынган, олорды эске алган митингтер ӧткӧн.\nБу ла кӱнде Экинурдыҥ школыныҥ музейиниҥ јуучыл ла иштиҥ магыныҥ залында экскурсия ӧткӧн. Анайып, кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде Сталинградтагы јуу-согушта алган јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай аймак ичинде кӧп тоолу керек-јарактар ӧтти.\nАймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ тургускан планы аайынча кочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде педагогический ишчилердиҥ 2-чи кышкы спартакиадазы ӧткӧн. Ол база бу јаан учурлу юбилейлик керекке учурлалган. Анда 20 ӱредӱлик организация турушты. Олордыҥ тургускан командалары конекту эстафета, дартс, чанакту биатлон, армакчы тартары, тошто бијелеери аайынча маргаандарда турушкан. Сӱрекей јилбилӱ айалгада ӧткӧн маргаандарда јеҥӱчил болуп, Кан-Оозыныҥ школы чыккан. 2-чи јерди Кан-Оозыныҥ ла Экинурдыҥ садиктери, 3-чи јерди Кырлыктыҥ ла Кайрукунныҥ школдоры алган.\nМаргарита Мишкинаныҥ темдектегениле, ӱредӱчилердиҥ спартакиадазында аймактыҥ бастыра школдоры туружат. Эҥ ле солун, эҥ ле кӧп кӧрӧӧчилер јууп турган тошто бијелеери аайынча маргаанды балдардыҥ кеендигиниҥ школы ӧткӱрет. Jайаан јайалталу улус оны сӱреен јилбилӱ ӧткӱрип, јеҥӱчилдерди адайт ла бойлорынаҥ база сыйлар табыштырат. Республика ичинде ады-јолы јарлу Виктор Темеев спартакиаданыҥ комментаторы болуп турган эмтир. Ол бойы база балдардыҥ кеендигиниҥ школында иштейт. Оныҥ чечен тили, јарт эрмек-куучыны кӧрӧӧчилерди сӱӱндирип, маргаандарга база да аҥылу ӧҥ кожот. Кажы ла этапты ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачы-преподавательдери ӧткӱрген.\nМынайып, текши ороон кеминде јаан учурлу кӱнге — Сталинградтагы јуу-согушта алган јеҥӱниҥ 75 јылдыгына Кан-Оозы аймак эртедеҥ белетенип, ого учурлалган керек-јарактарды бийик кеминде ӧткӱрип салган.


Пазырыктыҥ телекейи кычырат... - altaicholmon\nТекши калыктыҥ, мал-аштыҥ кыш-јастаҥ эзен-амыр, ӧҥ чыкканын керелеген јаан ойын-байрамныҥ тазылдары туку скиф ле гунн ӧйлӧргӧ, јебрен тӱрк каганаттардыҥ тӱӱкизине апарат. Эмдиги ӧйдӧ ол текши ойын-байрам орныктырылып, јаҥы тебӱ ле эрчим алынып, јакшынак јаҥжыгу болуп јат. Оныҥ учуры бир канча јылдардаҥ элбеп, тереҥжип, ол тергеелер ортодогы эл байрам боло берген, ого ороонныҥ да, ӧскӧ ороондордыҥ да улузы келип туружары кӧптӧгӧн.\nЭҥ баштапкы Эл-Ойын ӧткӧн чактыҥ 1988 јылында Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртында болгонын кӧп улус ундыбаган болбой. Нениҥ учун Оҥдой аймак? Бу аймакта 262 јыл кайра алтай 12 јайзаҥ Елизавета бала каанга ас тоолу алтай калыкты кыдат каандыкка бактыртпай аргадап, Россия империяга кожуп алзын деп, самара бичиген. 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде Елизавета Петровнаныҥ «не отказать зенгорским зайсанам, желающим быть в подданстве ее императорского величества» деп јакарган Jарлыгы чыккан.\n1990 јылда дезе, Эл-Ойынга республикан байрамныҥ статузы берилген ле ол кажы ла эки јылдаҥ башка-башка аймактарда кӧчӱп ӧткӱрилер боло берген. 1990 јылда Эл-Ойын Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында ӧткӧн. Оныҥ кийнинде Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында Тереҥ-Кобыда ӧткӱрилген. Бу база учурлу болгон: 1904 јылда мында ак буркан јаҥдулар јуулып, мӱргӱӱл ӧткӱргилеген. Бу мӱргӱӱлди каанныҥ јуучылдары тоскурган ла оныҥ тӧзӧӧчилери јаргылаткан болгон. Оны ээчиде байрамдар Улаган аймактыҥ Улаган, Оҥдой аймактыҥ Боочы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Корумду, Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ, Чамал аймактыҥ Кадын, Турачак аймактыҥ Кебезен јурттарында ӧткӧн. Кажы ла аймактыҥ аҥылулары, башкалузы ондо ӧткӧн Эл-Ойында кӧргӱзилген, эл-јон башка аймактарда байрамдарга јилбиркеп ле сонуркап баратан, туружатан болгон. Кӧчӱп јӱрер байрамныҥ јилбӱлӱзи ондо болгон эмей. Jе 2006 јылдаҥ ала оны бир ле јерде — Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртынаҥ ыраак јоктогы Кабайлу-Межелик деп јараш јерде ӧткӱрери јарадылган. Тергеелер ортодогы байрамдар бу јерде беш катап ӧткӧн.\nКалганчы, 2014 јылдагы, Эл-Ойында республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдары бу байрамды ойто кӧчӱп јӱрер эдер шӱӱлте айткандар. Онойып, 2016 јылдыҥ ээчий Эл-Ойыны алтай калыктыҥ Россия империяга бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 260 јылдыгына ла Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына учурлалып, республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nБу байрамныҥ јилбилӱ кӧрӱлериниҥ бирӱзи — ол оныҥ ачылтазында ак јалаҥда кӧргӱзилип турган ойын-спектакль. Ол байрамныҥ тематиказына учурлалып, башка-башка сценарийле ӧдӱп турганы солун болуп јат. Онойдо ок Эл-Ойындарда национальный кеп-кийимдердиҥ, балдардыҥ «Таҥ Чолмон», јаҥар кожоҥныҥ, кайчылардыҥ, алтай айылдардыҥ ла орус туралардыҥ ла ӧскӧ дӧ конкурстар ӧткӱрилет. «Устардыҥ калазы» деп кӧрӱ-јарымка, кокырчылардыҥ «Тастаракай» конкурсы, айылчылардыҥ ла республиканыҥ јарлу артисттериниҥ кӧрӱ-ойындары ӧдӧри јаҥжыккан. Баштапкы Эл-Ойындарда јаражайлардыҥ конкурсы ӧткӱрилген эди. Jе ол јаҥжыгу болуп улалбады. Онойдо ок јаҥар кожоҥныҥ конкурсы, кайчылардыҥ курултайы Эл-Ойындарда ӧдӱп те турза, чек башка, ӧскӧ ӧйдӧ ӧдӧри база јаҥжыга берди. Онойдо ок спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле (алтай кӱреш, шатра, ат-јарыш, эмдик ӱредиш, камчы, тебек ле о. ӧ.) кӧп маргаандар јилбилӱ ӧдӱп јат. Jе калганчы ӧйдӧ Эл-Ойында база бир солун бӱдӱмле, «Кӧк-Бӧрӱле», тартыжулар ӧдӧри јаҥжыкты.\nОнойып, алтай калыктыҥ сӱӱген байрамы ороонныҥ тергеелер ортодогы байрамыныҥ учурын алынып, текши республиканыҥ эл-калыктарыныҥ јаан јыргал-байрамы болуп ӧскӧн. Бу байрамдар тергеебисте јуртаган ончо калыктардыҥ, этностордыҥ јебреннеҥ бери кичеелип, энчиленип келген культуралык, кееркемел, тӱӱкилик ле јайаандык байлыктарыла элбеде, тереҥжиде ле јуук таныжар арга берип турганыла баалу. Байрамга оныҥ да учун кӧп айылчылар, ол тоодо билимчилер, артисттер, кайчылар, спортчылар, тегин ле эл-јон јилбиркеп келер боло берди. Туулу Алтай ӧбӧкӧлӧристиҥ агару, байлу јери деп, ӧнӧтийин амадап та келген улус болуп туру. 2012 јылда ошкош эди: бу байрамга ыраак Чувашиядаҥ бойыныҥ кеп-кийимдерин кийген бир автобус улус келген. Олор Алтай ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ тӧрӧл јери деп, амадап келгендерин куучындаган ла ойын-байрам болгон јерде кой сойып, бойыныҥ калыгыныҥ чӱм-јаҥын јаҥдагылап, кереес чакы тургускан эди.\n2018 јылда бистиҥ республиканыҥ эки байрамы ла бир спорт маргааны Россияныҥ «Национальный керектер-2018» деген тооломына кирген. Ол тоодо Эл-Ойын, Чага байрам ла «Ак-Талай Маргаан». Онойдо ок быјыл Эл-Ойынныҥ баштапкы ла катап ӧткӱрилгенинеҥ ала 30 јылдыгы толуп јат. 2018 јылдыҥ Эл-Ойыны Улаган аймактыҥ Улаган јуртына коштой Межелик деп јерде ӧдӧри јарадылган.\nРоссия кеминде учурына ла байлыгына бийик баа берилген Эл-Ойынды ӧткӱрерине белетениш керегинде суракла бис Улаган аймактыҥ јааны Никита Алексеевич Санинге баштандыс.\n—Бистиҥ Улаган аймактыҥ эл-јоны культура, кеендик јанынаҥ јаан једимдерлӱ, кожоҥдоор, бијелеер, чӱмдеер јайалталу болгоны текши јарлу — деп, Никита Алексеевич куучынын баштады. —Аймактыҥ тӱӱкизи де солун, ар-бӱткениниҥ де байлыктары кӧп: Пазырыктыҥ корумдары, Президенттиҥ ороонныҥ кереес-темдеги деп айткан Алтын Кӧлис… Бистиҥ ыраак ла ар-бӱткениниҥ айалгазы кату аймагыста Эл-Ойын 1995 јылда ӧткӧн, оныҥ кийнинде ӧткӱрилбеген. 2014 јылдагы Эл-Ойында Алтай Республиканыҥ башчызы А. В. Бердников бу байрамды ойто кӧчӱп јӱрер эдер деп айткан. Айдарда, аймактыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ администрация, аймактыҥ депутаттары оны быјыл бисте ӧткӱрер јӧп берзин деп, јаҥдарга баштанганыс. Кайда ӧдӧрин, ондо кандый не-неме беленин ӱзе айтканыс. Онойып, бис республиканыҥ башкарузынаҥ, башчызынаҥ јараду алганыс.\nЭл-Ойынды «Пазырыктыҥ эрјине байлыктары» деп тематикала ӧткӱрип јадыс. Айдарда, культураныҥ министерствозы ачылтада кӧргӱзилетен кӧрӱ-ойынныҥ сценарийин Пазырыкла колбоор. Эл-јон, айылчылар биске келип, јеристиҥ культуразыла, чӱм-јаҥдарыла, јадын-јӱрӱмиле танышсын. Ӧскӧ дӧ аймактар бойлорыныҥ айылдарын, павильондорын тургузып, једимдериле, байлыктарыла таныштырар деп иженедис. Бойымныҥ јанымнаҥ ӧскӧ аймактардыҥ јаандарына келигер, туружыгар деп, баштанып турадым.\nБыјылгы Эл-Ойында «Энчибисти корыйлы» деген конкурс баштапкы катап ӧдӧр дежет. Ол А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ 100 јылдыгына учурлалар. Айдарда, бу музей јаан кӧрӱ тургузар. Бистиҥ телеҥит калыкта бойыстыҥ байрамдарда, маргаандарда ӧткӱрип турган солун бӱдӱмдерис бар, культурада да јилбилӱзи бар. Олорды бу Эл-Ойынга база чыгарарга, кӧргӱзерге турубыс. Jе олорды эртеледе ачпайын, келген айылчыларга, туружаачыларга јилбилӱ болзын.\nБайрам Оҥдой аймакта Эл-Ойын ӧткӱрилген јердий ок атту Межелик деп эптӱ јерде ӧдӧр. Бистиҥ эл-јон ондо кичӱ Эл-Ойындарын, јылдыҥ ла кичӱ изӱ айда малчы-койчылардыҥ байрамын, совет ӧйдӧги ӧскӧ дӧ јыргалдарын ӧткӱрип јат. Ондо суу, электроот, алтай бӱдӱм-кеберлӱ сцена ла ӧскӧ дӧ керектӱ объекттер тудулган. Эмди јаан Эл-Ойынга олордыҥ тоозын кӧптӧдӧ тудар, суула, электроотло элбеде јеткилдеер сурак туруп јат. Межелик јаан элбек байрамдар, ат јарыштар, ӧскӧ дӧ маргаандар ӧткӱрерге туружаачыларга да, эл-јонго до эптӱ јер. Jалаҥ јер, улус отурып, маргаандар ла кӧрӱ-ойындар кӧрӧр амфитеатр ошкош тӧҥ, оныҥ ӱсти јанында база элбек јалаҥ.\nЭл-Ойын ӧткӱрер республикан тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јууны ӧдӱп калган, кӧп сурактардыҥ аайына чыккан. Акча-манаттыҥ министерствозы керектӱ акчаны чыгарган, иш кидим баштала берди деп айдарга јараар. Бисти санааркадып турганы — јолдордыҥ коомой айалгазы. Кату-Jарык, Jазулуныҥ јаан ажулары кайда. Алтай Республиканыҥ башчызы Акташ-Улаган јолды јазаарына болужарыс деп айткан эди. Узуны 56 километр бу јолдыҥ айалгазы, анчада ла Чӧйбӧк кӧлди јараттай барган јолдыйы сӱреен коомой.\nАймактыҥ турбазалары ажыра керек дезе ӧскӧ дӧ ороондордоҥ угузулар келген ле бир конор турада номерлер бӱткӱлинче бронировать эдилген. Ондый болордо, келген улусты кондыратан јерлердиҥ сурагы база санааркадат. Бис эл-јонго «јажыл тура» деген ууламјыла иштеп, айылчыларды айылдарында кондырар айалгалар тӧзӧӧрине кычырадыс. Онойдо ок јербойыныҥ улузында айылчыларга сувенирлер, аш-курсак садар арга база бар.\nТургуза ӧйдӧ садыжарга, ӧскӧ дӧ јеткилдештерде туружарга турган улустаҥ угузулар кӧп келип јат. Оныла колбой, садуныҥ, кӧрӱлердиҥ павильондорын тудар јаан иш ӧткӱрери керектӱ болуп јат. Аймактыҥ јайзаҥдарын, активин јууп, эл-јонго, садуныҥ, јурт ээлемниҥ ишчилерине баштанып јадыс. Бар арга-кӱчиле, ол тоодо кой-малла, транспортло, стройматериалла болушсын, јӧмӧшсин деп. Jаан байрамды республиканыҥ ла ӧскӧ тергеелердиҥ, гран ары јаныныҥ алдына уйатка тӱшпей, јакшы ӧткӱрели деп, кычыру эдип турубыс.\nУлаган аймак јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми јанынаҥ баштапкы јерде барып јат. Бисте туризм ӧзӱм алынат. Акташтаҥ ла ала турбазалар иштейт. Jе мында иштегедий, ичкерлеткедий ууламјылар эмди де кӧп. Ол тоодо ар-бӱткенниҥ јараш ла јилбилӱ јерлерине экскурсиялардыҥ маршруттарын, бааларын тургузып, элбеде јарлаары аайынча иштеер керек. Улаганда ӧдӧтӧн Эл-Ойынга јетире Акташ ажыра келеле, Пазырыкка јетире, оноҥ ары Кату-Jарык ажыра Алтын Кӧллӧ јӱре берерге турган улус бар. Айдарда, Эл-Ойын ӧткӱргенис туризмди ӧскӱрерине база јӧмӧлтӧ болор деп иженедим.


Картины, описание картин — Чесменский бой. 1848 - Музей Арт-Рисунок\nЧесменский бой. 1848 —\nChesmensky battle. 1848\n184 х 166 см\n+19 # Описание картины «Чесменский бой» — Иван Айвазовский 03.12.2015 10:58\nОпи сание картины Ивана Айвазовского: Чесменский бой.


Азырал белетеериниҥ озолондыра уч-турулталары - altaicholmon\nАзырал белетеериниҥ озолондыра уч-турулталары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергееде мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ иштиҥ озолондыра уч-турулталары аайынча јуун ӧткӱрген. Јуунныҥ туружаачылары азырал белетеери јанынаҥ иштиҥ бӱгӱнги айалгазы, бар курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгар эп-аргалар, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин јӧмӧӧри аайынча куучын-эрмек ӧткӱрген.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, быјыл јаскыда ла јайдыҥ башталганында јербойында ай-кӱнниҥ аайы коомой болгонынаҥ улам мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ уур-кӱчтер болгон. Мал кышка канча кире азыралла кирери јанынаҥ сурак кӱнниҥ курч сурагы болуп артканча. Јурт ээлем аайынча министерствоныҥ јетирӱлериле, тургуза ӧйдӧ белетелген азыралдыҥ кеми, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде болгонына кӧрӧ, 30 процентке ас. Ай-кӱнниҥ коомой айалгаларынаҥ улам ӧлӧҥ-чӧп Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ кӧп саба јерлеринде коомой бӱткен болгон.\nТекшилей алза, быјыл бастыра бӱдӱм ээлемдерде азырал белетеери јанынаҥ иштер 188 муҥ гектар јерде ӧткӧн. Кышка киретен мал-аштыҥ текши тоозы 460 муҥ условный тын. Ол кире малды азыралдарла јеткилдеерге, 197 муҥ тонна азырал единицадаҥ ас эмес азырал белетеер керек деген план тургузылган болгон. Орто тооло кажы ла условный тын малга 6 центнер кире азырал белетеер керек.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулевтиҥ айтканыла, коомой ай-кӱннеҥ улам бистиҥ тергеениҥ ээлемдери азырал белетеер ишти графиктеҥ 20 кӱнге соҥдоп баштаган болгон. Ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде болгоныла, 169 муҥ гектар јердиҥ азырал ӧзӱмдери јуунадылган, онызы пландаганынаҥ 94 процент. Анайда ок белетелген: 191 муҥ тонна ӧлӧҥ (планнаҥ 90 %), 58,5 муҥ тонна сенаж (107 %), 12,8 муҥ тонна силос (111 %). Тургуза ӧйдӧ белетелип калган азыралды мал кыштайтан јерлер јаар јетирери јанынаҥ иш ӧдӧт.\nМалга азырал јетпегедий айалга боло берерде, товарэдеечилер ӱзеери азырал белетеерге болуп, јербойында ла Алтай Республиканыҥ јуугында аймактарында азырал белетеерге јерлерди арендага алары јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургускан болгон – 3586 гектар, Алтай крайдыҥ јерлеринде – 2400 гектар. Анайда ок ээлемдер ӱзеери ӧлӧҥ, азырал аш ла концентрированный азыралдар садып алары јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургузат. Ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде болгоныла, тергеениҥ аграрийлери 11,3 муҥ тонна азырал единица кемдӱ азыралды садып алала, јербойына јетирген. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, мал-ашты кыштаҥ чыгым-неме јогынаҥ чыгарарга, база 50 муҥ тонна кире азырал экелер керек.\nМал-аштыҥ азыралыныҥ страховой деген резерви јурт ээлемниҥ 19 предприятиезинде 14 муҥ тонна ӧлӧҥ, 1.7 муҥ тонна азырал аш кеминде белетелген. Јербойыныҥ аграрийлериниҥ айтканыла, азырал белетеери ле тӱжӱм јуунадары аайынча иш ӱлӱрген айдыҥ экинчи онкӱндӱгинде тӱгенер.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, кыш јууктаган сайын, мал-аштыҥ азыралыныҥ баазы там ла бийиктеер. Оныҥ да учун ӧлӧҥди ле ӧскӧ дӧ азыралдарды, келишкедий болзо, ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда јеткилинче садып алар керек. Ол тушта азыралдыҥ баазы крестьяндарга эмеш јарамыкту болуп јат.\nБашчы јеҥилтелерлӱ улусты чотко алып, олорго мал-ажына азырал јанынаҥ болуш керек болуп турган болзо, јӧмӧлтӧ эдериниҥ акчазын белетеп алары керектӱзине аҥылу ајару эткен. Кезик улус су-кадыгынаҥ эмезе ӧскӧ кандый бир шылтактаҥ улам малына азыралды јеткилинче белетеп болбогон до учуралдар болот, оныҥ да учун андый улуска болужар керек деген.\nРоссия Федерацияныҥ резервный фондынаҥ ла Алтай Республиканыҥ бюджединеҥ јуртээлемдик товарэдеечилерди ӧзӱмдер ӧскӱрери јанынаҥ јӧмӧӧриле колбулу эмес кеми 9.1 миллион салковой субсидиялар чыгарылган. Бу јӧмӧлтӧ акча товарэдеечилерге бӱткӱлинче бу айдыҥ учы кирезине јетпей јадып аткарылар деп, јурт ээлемниҥ министерствозы јетирет.\nАнайда ок кӱйгектердиҥ салталарына алдырткан товарэдеечилердиҥ чыгымдарыныҥ кезигин орныктырарына федерал тӧс јердеҥ 11 миллион салковой келерин сакыйдылар. Бу госјӧмӧлтӧ республиканыҥ аграрийлерине тӱжӱм јуунадарын учына јетирерине болужарына, малды кыштадарына јетпей турган азыралды садып аларына сӱрекей јарамыкту болор.\n«Бис Россияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозына бойыбыстыҥ оору сурактарысла баштанып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерине јӧмӧлтӧ эдетен акчаны алдыс. Јуук ӧйдӧ ол акчаны кызалаҥ айалгалар аайынча комиссияныҥ јӧбиле темдектелген улуска јетирерис. Бистиҥ эл-јонныҥ кӧбизи мал-аштыҥ шылтузында јадып турган учун, бис малдыҥ текши тоозы јабызаарын бир де болдыртпас учурлу» – деп, тергеениҥ башчызы айткан.


Шаймиев ле Алтай - altaicholmon\nШаймиев ле Алтай\nТатарстан Республиканыҥ баштапкы президенти, «За заслуги перед Отечеством» деп орденниҥ толо кавалери, РФ-тыҥ Иштиҥ геройы Минтимер Шаймиевке салымныҥ кÿÿн-табыла шак Алтай Республиканы сÿрекей уур-кӱч öйлöрдö jöмöп, ойгорлык, государстволык јанынаҥ лаптап кöрöр jöптöрди ӧйлӱ-öйинде берерге келишкен.\nХХ чактыҥ 90-чы jылдарында алтай калык текши ороонло кожо ат-нерелÿ, чындык, учы-куйузы jок тынын берер jол öдÿп, сÿрекей бийик государственный ла тап-эрик статус алып, оны jылыйткадый айалгага кирген. Административно-тергеелик единицалардыҥ тоозын астадар тöс шÿÿлтениҥ толкузы болуп, бай субъекттерди jаандадар jолго кирип, бис jуукта ла алган республикан государственностьты jылыйтар чочыдуда болгоныс.\nСоҥында айалганыҥ аайы коомойтып, керек дезе там кызыган. Бу чочыдулу керектиҥ аайын оҥдогон, Алтай jеристи крайга бириктирерине удура тартышкан кижи – ол тушта Эл Курултайдыҥ башкараачызы, эмди Госдуманыҥ депутады Иван Итулович Белеков болгон.\nГорно-Алтайскта öткöн албатылык митингте ол, парламенттиҥ председатели, jуулган беш муҥ кижиниҥ алдына чыккан. Ол тушта Иван Итулович калыгыныҥ келер öйи ле тÿÿкилик учурлу тöрöлиниҥ государстволык энчизи керегинде сананган. Иван Итуловичке удура кöп каарыш болгон, керек дезе ол тушта Москваныҥ jаандары jöп эмезин айдышкан. Jе тÿÿки аайына чыгып, ончозын бойлорыныҥ jерлерине тургускан.\nСпикер ол ок öйдö кара баштулардаҥ, албатылык депутаттардаҥ делегация jууп, öмö-jöмö jöптöжöргö, Татарстан барган. Шак ол тушта Казаньныҥ Кремлинде алтай делегацияны Татарстанныҥ президенти Минтимер Шарипович Шаймиев бойы уткуп, акту кÿÿнинеҥ куучындашкан. Иван Итулович бу тоомjызы бийик кижиге калык, кичÿ ле улу тöрöлисти чеберлеери керегинде куучынды баштаган. Ол тушта Татарстан – республика-флагман болгон. Евразийский телкемди бириктиреринде Татарстанныҥ учуры jаан. Анайда ок Татарстанда государственностьтыҥ jаан тÿÿкилик ченемели де болгон. Минтимер Шарипович керектиҥ аайын оҥдоп, ачуурканып, туштажуга келген журналисттерге: «Тÿрк калыктардыҥ кабайы – Алтай – эмди кандый да муниципал аймак болор бо?!» — деп кезем айткан эди. Ол тушта бу сöстöр Президенттиҥ администрациязына jетире угузылган кийнинеҥ, Кудайга баш, Алтай крайга республикабысты бириктирер сурак jоголгон.\nМинтимер Шаймиев эмди де Алтай учун туруп чыгар кижи болор. Бу jуукта ол Иван Итулович Белековтыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ салымыла колбулу «Предстояние перед Кöк-Теҥери» деп бичигин кычырып, оморкоп, Татарстан Республикадаҥ jылу самара ийген. Ол Госдуманыҥ депутадына jаҥы чыккан бичиги учун jаан алкыш-быйанын jетирип, бу бичик алтай албатыныҥ ич-кöгÿс ле тÿÿкилик тöзöгöзиниҥ jартамалыла jилбиркедип турган эмес, ÿзеери автордыҥ Алтай тÿрк калыктардыҥ кабайы болгоныныҥ ийдезин, тöрöл тилдиҥ, культураныҥ ла эл jаҥжыгулардыҥ салымы учун санааркажы сезилип турганын jетирди. «Ачымчылузы — бу курч сурактар кажыбысты ла öҥзÿредет» — деп, Минтимер Шарипович темдектейт. Шаймиевтиҥ 2012 jылда сыгын айда Алтай Республикага келип, улу jурукчыныҥ, jондык ишчиниҥ кереезине чечек салганы эмдиге jетире санаазынаҥ чыкпайт, ого быйанду jÿрет деп база бичилген.\nБистиҥ Алтайыстыҥ коручылдарыныҥ тоозында Минтимер Шариповичтий улус болгонына бис быйанду jÿредис.


Эмиги јок Интернет - altaicholmon\nЭмиги јок Интернет\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ баштаҥкайыла, «Ростелеком» каланыҥ кӧп улус амыраар јерлеринде эмик јок иштейтен Интернет (Wi-Fi) тургускан.\nБу система сыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде Каланыҥ кӱни темдектелер тушта иштеп баштаган эди. Эмди ол јаантайын иштеп, колбулар тударын элбедерине јаан камаанын јетирет деп, каланыҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nWi-Fi ӱч јерде—Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде, культураныҥ ла амыраштыҥ тӧс паркында ла культураныҥ ла амыралтаныҥ каладагы паркында тургузылган.


Отзывы об отеле Кавказ, Адлер\nАдлер, ул. Нижнеимеретинская, д. 161посмотреть карту\nTue, 20 Feb 2018 03:26:52 +0300


Јадын-јӱрӱмниҥ ӱрӱмниҥ чыҥдыйын ыҥдыйын бийиктедерге ийиктедерге… - altaicholmon\nЈадын-јӱрӱмниҥ ӱрӱмниҥ чыҥдыйын ыҥдыйын бийиктедерге ийиктедерге…\nРеспубликаныҥ ичинде јолдорды јазаар иштер јылдыҥ ла ӧдӧт. 2020 јылда бу ууламјыда база кӧп иш эдилген.\nТергеебисте јолдорды јазаар иштердиҥ јаан ӱлӱзин ГорноАлтайавтодор эдип турганы јарт. Ол тергеелик учурлу јолдорды јазап, бу јолдор чыҥдыйы аайынча федерал трассалардаҥ уйан болбозын деп кичеенет.\nКажы ла тергеениҥ ӧзӱми јолдорло колбулу эмей. Јакшы јолдор јогынаҥ кезикте туристический ууламјыны да ӧскӱрип болбозыҥ, анайда ок агаштаҥ продукция иштеп алар бӧлӱкти. Эмдиги инфраструктураны тӧзӧӧри ле јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедери јолдор јогынаҥ база кӱчке келижер. Бистиҥ, јери ле аргалары јаан республикага автомобильный јолдорды ӧскӱрери сӱрекей керектӱ ле учурлу.\nБу ла јуук ӧйгӧ јетире Алтай Республикада тергеелик јолдордыҥ айалгазы коомой болгон деп айдарга јараар. Текши узуны ӱч муҥ километр кире јолдоҥ јӱк ле 79 проценти кату катла бӱркелген.\nМындый сурак јаҥыс ла бистиҥ республикада бар эмес, ол кӧп тоолу тергеелерде база бар эмей. Оныҥ да учун бу сурактыҥ аайына чыгарга текши ороон ичинде «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деп адалган нацӱлекер јӧптӧлгӧн лӧ ол аайынча иштер башталган эди. 2019 јылда Алтай Республикада бу нацӱлекер аайынча 65 километрдеҥ узун тергеелик ле јербойыныҥ јолдоры нормативтерге келиштире јазалган, тузаланарына 32 объект табыштырылган.\nОкылу сайттарда айдылганыла болзо, «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» нацӱлекер аайынча республикада 900 километр кире јол јазалар. Олордыҥ кӧп сабазы асфальтобетонло бӱркелген јолдор, ӱчинчи ӱлӱзи кумак-щебенка тузаланып белетелген јолдор. Чындап, бу программа иштеп баштаар алдында бистиҥ тергее јолдорыныҥ јӱк ле 19 проценти нормативтерге келижип турган деген јабыс кӧргӱзӱлӱ болгон. Оныҥ да учун тӧс амаду – 2024 јылга јетире аймактардыҥ тӧс јурттарыла транспортный колбуны јеткилдеери, бу ок ӧйдӧ јолдордыҥ чыҥдыйы федерал трассалардыйынаҥ јабыс болбос учурлу.\nБыјыл республикада јолдорды јазаары аайынча кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде кӧп бичилген, айдылган ла кӧргӱзилген. Андый иштер тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ле Горно-Алтайск калада ӧткӱрилген. Быјылга темдектелген иштер толо кеминде бӱткенин айдар керек. Тергеелик 16 участокто 110 километрге јуук јол тузаланарына табыштырылган. Быјыл јолјазаачылар асфальтобетонло бӱркелген 60,5 километрдеҥ узун јолды ла кумак-щебенкала салынган узуны 50 километр кире јолдыҥ чыҥдыйын нормативтерге јетирген. Эки участокто иштер темдектелген ӧйинеҥ озо эдилген. Иштер јылгыр ӧткӧниниҥ ле кӱнай јакшы турганыныҥ шылтузында Горно-Алтайсктыҥ 2-чи номерлӱ кирижинде ле Чамал јурттыҥ ичинде специалисттер бир сезонныҥ туркунына јӧптӧжӱде темдектелген иштерди бӱткӱлинче бӱдӱрип салган. Јӧптӧжӱ аайынча бу иштер 2021 јылда бӱдер керек болгон. Јол јазаар иштер тергеелик 23 участокто ӧткӧн. Кезик объекттерде иш улалат: тӧзӧлгӧзин белетеери ле јолдыҥ каттарын тӱзедери, анайда ок тротуарлар јазаары аайынча иштер эдилген. Тергеелик јолдордыҥ сегис участогында башталган иштерди учына јетирери келер јылга темдектелген.\nОл ло нацӱлекер аайынча Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ оромдорын нормативтерге келиштирери аайынча иштер ӧткӧн – калада ла Маймада јербойыныҥ учурлу јолдордыҥ 11 участогы. Республиканыҥ тӧс калазында Чкаловтыҥ, Кировтыҥ, Вербицкийдиҥ, Колхозныйдыҥ, Чапаевтиҥ ле Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгыныҥ оромдорында, Маймада — Луговой, Строительдердиҥ, Березовый роща оромдордо, Школьный ла Улу Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ переулокторында.\nЈолдор керегинде айдып турарыста, тергеебисте јаҥыс ла бар јолдорды нормативтерге келиштирери аайынча иштер ӧдӱп турган эмес, је анайда ок јаҥы јолдор тудары аайынча иштер база ӧдӧт. Јолјазаачылар бу ууламјыда јаан иштерди Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактарда ӧткӱрет. Келер ӧйдӧ анда јаҥы ла чыҥдый јолдор болор. Мынызы республикабыстыҥ ӧзӱмине јаҥы аргалар ачар.\nАлтай Республикада јолдорды јаҥыртар иштер башка-башка ӱлекерлер ле программалар аайынча ӧдӧт. Темдектезе, Ростуризмниҥ программазы аайынча Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥажузында јазал иштерге 600 миллион салковойго јуук акча чыгарылар. Анда иштер эзенде јылда башталар. Келер эки јылга акча-манат темдектелген деп айдар керек. Кату-Јарыктыҥ ажузын јаҥыртарына бастыра 1,2 миллиард салковой керек болуп јат. Керектӱ арткан акчаны табары аайынча иштер ӧдӧт\nБыјылгы јылдыҥ база бир јаан учурлу кереги – ол Улаган аймакта ар-бӱткенниҥ кереези болуп турган Кызыл каалганыҥ тууразыла јол тудары керегинде јетирӱ солун болгон деп айдарга јараар. Јербойыныҥ эл-јоны бу ар-бӱткендик кереести келер ӱйелерге артыргызар кӱӱнин угускан.\nКандый ла јолдор кӱрлер кечире ӧдӱп турган эмей. Оныҥ да учун тергеебисте јолдорло коштой кӱрлер тудар иштер база улалат. Республикабыстыҥ тергеелик јолдорында бастыра андый искусственный 418 тудум бар, олордоҥ 194-и агаштаҥ тудулган.\nБыјыл Оҥдой јуртта Урсул суу, Кайрукун јуртта Чарыш суу ла Сугаш суу кечире ӱч јаан кӱр салынган. Алтай Республиканыҥ «Туракоммунальный ла транспортный комплекстиҥ ӧзӱми» деп адалган государственный программазы аайынча јаҥар айдыҥ учына јетире база да алты кӱрде капитальный јазаш иштер эдилип калар. Бу иштерге федерал бюджеттеҥ 77,5 миллион салковой чыгарылган. Анайып, Шабалин аймакта ӱч кӱр: Апшыйакту, Чергушка ла Шебелик суулар кечире. Турачак аймакта эки кӱр ле Чой аймакта бир кӱр. Јолјазаачылар анайда ок Чамал аймакта Онос сууны кечире салынган кӱрди ле Кан-Оозында Кан суудагы кӱрди јаҥыртар иштерди быјыл баштап ийген\nКелер ӧйдӧ Платовоныҥ кӱрин, анайда ок Кӧксуу-Оозы аймакта Саксабайдыҥ ла Амурдыҥ кӱрлерин тудар керек. Бу объекттерди тударга јаан акча керек.\nАварийный айалгада 300-ке јуук кӱр-кечӱлерди, ол тоодо јаан изӱ айда Кош-Агаш аймакта јаандаган суулардаҥ улам јемирилген кӱрлерди јазаары аайынча сурак шӱӱжилет.\nБыјыл орооныста Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелген. Мыныла колбой «Јеҥӱниҥ оромы» деген ӱлекер аайынча аттары јууныҥ тӱгенген кӱниле колбулу оромдорды нормативный айалгага јетирерине аҥылу ајару эдилген. Республикабыста андый тогус ором бар. Анайып, јазал иштер Чой, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Улаган, Оҥдой, Турачак, Майма аймактарда ла Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ оромдорында ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ ичиле јорыктап турган улус јурттардыҥ ичиле ӧткӧн тергеелик јолдордо искусственный јарыткыштар тургузылганына ајару эткен ле болбой. Караҥуй ӧйдӧ андый јарыткыштардыҥ јакшызы ла тузазы јаан болгонын тискинчилер билер. Тергеебисте шак ла андый јарыткыштар тургузары аайынча программа белетелген. Ол јарыткыштар озо ло баштап аймактардыҥ тӧс јурттарында тургузылат. «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» нацӱлекер аайынча иштер кайда ӧдӱп турганына база ајару эдилет. Быјыл андый јарыткыштар тургузар иштер Шабалинде ле Оҥдойдо ӧткӧн. Боочы јуртта Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ оромында, Инеген јуртка кирип јатса ла Ыныргы јуртта, Горно-Алтайскка кирип јатса ла Горно-Алтайск–Карлушка јолдо эмди олор база бар. Анайда ок Кайрукунда, Сугашта ла Оҥдойдо кӱрлерде јарыткыштар база јарыдат.\nКуучын јолдор керегинде ӧдӱп турза, мында тоолордыҥ кӧргӱзӱлеринеҥ башка чыҥдыйдыҥ кеми база јаан учурлу болуп јат. Јаҥыртылган, јаҥыдаҥ тудулган јолдордыҥ чыҥдыйы бийик болор деген ижемјини јаҥытехнологиялар берет. Быјыл јаҥытехнологиялар тергеелик 14 объектте тузаланылган. Јолјазаачылар јолдо колеялар тӧзӧлӧрине турумкай асфальтобетон салгандар, јолдордыҥ тӧзӧлгӧзин соок регенерацияныҥэп-аргазыла тыҥыткандар, јойу улус јолды кечер аҥылу јерлерде јолдыҥ темдектерин термопластикле јазагандар.\nАдакыда айдарга турганым – јӱрӱм улалат. Кандый да уур-кӱчтер, оору-јобол табылып турган да болзо, кижилик јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге, эптӱ эдерге јӱткӱйт. Айдарда, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтип турган чыҥдый јолдор эмди де кӧп тудулар.


14.01.2020 - altaicholmon\nТелекейлик литературалардыҥ институдында\nМосквада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган эки институт бар. РАН-ныҥ Телекейлик литературалардыҥ институды (Институт мировой литературы РАН, кыскарта ИМЛИ). Ол литератураныҥ шиҥжӱчилерин белетейт. Экинчизи, Литературный институт, бичиичилер ле кӧчӱреечилер белетейт. Бистиҥ айдарга турганыс ИМЛИ ле оныҥ ижи-тожы керегинде болор. Санкт-Петербургта орус литератураны шиҥдеер институт (Пушкинский дом) бар болзо, Москвадагы институтта телекейлик литератураларды шиҥдегилейт. ИМЛИ-ниҥ 80\nМайман Гӱзел сыйным…\n…Кару сыйным ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ тӧрӧлине мени озолоп атанар деп, качан да бодобогом, ӱч-тӱбинде сананбагам. Јажыла да менеҥ јаш, ийде-кӱчиле де менеҥ айдары јок јаан ла чыйрак бӱткен, Алтайдыҥ кеен-јараш чечеги, поэди, акыны, эрке-торко эки кызыныҥ энези, карудаҥ кару тӧрт барказыныҥ јааназы, сок јаҥыс согоно башту сыйнызыныҥ эјези, јеендериниҥ таай эјези, јӱзӱн сыркынду најыларыныҥ ӱӱре-јелези… Майманнаҥ ла\nЈурткорлорыс ла собкорлорыс керегинде\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап-собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон. Собкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган ишчи. Јурткорлор ло рабкорлор дезе, јурттарда, калада јадып, колхоз-совхозтордыҥ ла промышленный предприятиелердиҥ ӧмӧликтериниҥ ижи- тожы керегинде бичип турган улус. Бу ижи учун олор јӱк\n«Јаан Алтай» Эл Ойында болор бо?\nБу јуукта Кӧк-Бӧрӱниҥ республикан федерациязы Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында 2019 јылдыҥ турулталарына учурлалган јуунын ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Алексей Тюхтенев, культураныҥ министри Ольга Антарадонова, республиканыҥ башчызыныҥ спорт аайынча шӱӱлтечизи Александар Манзыров, физкультура ла спорт, национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеттердиҥ председателдери Олег Гурин ле Людмила Варванец турушкандар.\nКадын суу јурукчыныҥ чӱмдемел ченемелинде: чындык ла соојыҥ\nКадын суу-талай Сибирь телкеминиҥ эҥ баштапкы аҥылу бийик ӱредӱлӱ јурукчызы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јайаандык энчи-байлыгында тӧс сӱр-кеберлердиҥ бирӱзи деп јолду темдектелет. Јурукчы јаан сууны алтай албатыныҥ кеп-куучындары, соојыҥдары ажыра, онойдо ок бойыныҥ ӧзӧгиле, кӧрӱмиле сезип, сӱреен эптӱ ле чындык эдип кӧргӱскен, јураган. Албатыныҥ байлу суузы ар-бӱткенниҥ база бир кайкал кептӱ јери болуп, Гуркинниҥ јайаандыгыныҥ јаан\n«Алтайдыҥ ӧс јонын чеберлеп аларга»\nБу бичимел 20 jыл кире мынаҥ кайра, 1990 jылдыҥ jай ӧйинде бичилген. Ол НКВД-ныҥ 18255 ле 7963 номерлӱ шылу керектериле таныжарга jараду алып, бир канча журналисттерге ле Горно-Алтайсктагы музейдиҥ ишчилерине КГБ-ныҥ Алтайский крайдагы башкартузына jетире jӱрген jол-jорыктыҥ кийнинде туулган. 1937 jылда алтай калыктыҥ ады jарлу бир бӧлӱк улузы «…совет jаҥды аҥтарарга ла Японияныҥ башкартузыла\nКирген 2020 јыл орооныска да, республикабыска да учурлу керектериле байлык јыл болор. Јаҥырган чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында атту-чуулу алтай јурукчы, јон-политикалык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилер ӧткӧн. Г. И. Гуркин Сибирьдиҥ ӧс калыктары ортодо баштапкы профессионал јурукчы болуп јат. Оныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱлери каан јаҥы ӧйинде, 1907-1915 јылдарда,\nТӱӱкини улус эдет\nАлтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги, оныҥ ижи-тожы, ишчилери керегинде газедистиҥ бу јуукта номеринде бичиген эдибис. Бу бичимелде оныҥ канча јылдарга јааны болуп келген Ирина ЛОЗОВАЯЛА ӧткӧн куучынды элбеде јарлайдыс. Бичимелистиҥ бажында оныҥ биографиязыныҥ кезик элестерин эзедип ийели. Ирина Петровна Москва калада 1966 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде чыккан. Бийик ӱредӱ аларга ол Бастырасоюзный заочный\n«Алтайды чындаптаҥ да сӱӱй бергем…»\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министрине Екатерина ПОВАРОВА тудулганынаҥ ала кӧп ӧй ӧтпӧгӧн. Бӱгӱнги эрмек-куучын јаҥы башкараачыла ӧдӧр. —Екатерина Олеговна, кайда чыкканар, чыдаганар, кандый ӱредӱ алганар керегинде айдып ийзер? —Мен Москва калада чыккам. Тулаан айдыҥ 8-чи кӱнинде, байрамдык кӱнде чыккан болорым. Бала тужым орооныстыҥ тӧс калазында ӧткӧн. Москваныҥ энергетический институдын (Национальный шиҥжӱ\nНикотиндӱ кожымакты балдарга сатпас эдер керек\nШак мындый баштануны «Единая Россияныҥ» Алтай Республиканыҥ парламентиндеги фракциязы эткен. Бу баштануны парламенттеги арткан бастыра фракциялар ла биригӱлер јӧмӧгӧн. Ол баштану јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин парламенттиҥ су-кадыкты корыыры ла јӧнјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Алена КАЗАНЦЕВА айдат: —Никотиндӱ кожымакты јажы эр кемине јетпегендерге садарын токтодоры аайынча суракты бистиҥ фракция тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала кӧдӱрип баштаган. Ӧскӧ


Олимпий чемпиондорло тазыктыру - altaicholmon\nОлимпий чемпиондорло тазыктыру\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде эртен тураныҥ 9.00 саадында Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Майма јурттыҥ Юбилейный тепсеҥинде чемпиондорло зарядка ӧткӧн. Зарядканы јуучыл самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Родион Асканаков ло спортивный самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Виталий Уин ӧткӱрген.\nБу јакшынак керек-јаракта анайда ок ӧткӧн неделеде Алтай Республикага келген јарлу спортчылар, спорттыҥ нерелӱ устары – конекло јӱгӱрер спорттыҥ олимпий чемпионы Людмила Титова, баскетболло олимпий чемпион Ирина Минх, јеҥил атлетикала олимпий чемпион Татьяна Лебедева, биатлонло олимпий чемпион Галина Куклева, бобслейле олимпий чемпион Владимир Козлов, бобслейле олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Алексей Селиверстов, спортчылардыҥ российский биригӱзиниҥ «Олимпий легендалар – Россияныҥ балдарына ла јашӧскӱримине» деп килемјилӱ бастырароссиялык программазыныҥ башкараачызы Наталья Боярская турушкан.\nЗарядкада бастыра 200-теҥ кӧп кижи турушкан. Олордыҥ кӧп сабазы школдыҥ балдары.\nЧемпиондор бир канча уур эмес физи-ческий упражнениелер кӧргӱзерде, јуулган улус олорды ӧткӧнижип, упражнениелерди эткен. Зарядканыҥ кийнинеҥ јуулган улус чемпиондорло куучындажып, фотого соктырынган. Туштажулу зарядка ӧйинде спортчылар бойлоры керегинде ле олимпий медальдарга јеҥил эмес јолында кандый уур-кӱчтерге туштап тургандары, јеҥӱлерге ак-чек ле турумкай эп-аргаларла јединери керегинде куучындагандар. Олор онойдо ок јӱрӱминдеги солун учуралдар, једимдериниҥ јажыттары керегинде база айдышкан ла сурактарга каруулар берген. Анайда ок спортивный темага учурлалган викторина ӧткӧн. Чын каруулар јандыргандар кереес сыйларла кайралдаткан.\nБу спортивный керек-јарак коррупцияла тартыжарына, эл-јон ортодо коррупционный керектерди болдыртпас кӱӱн тӧзӧӧрине учурлалганын темдектеер керек. Кичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде коррупцияны болдыртпазы јанынаҥ чике колбу иштеген.