Салымныҥ сыйлаган байлык јолдоры... - altaicholmon\nКижиниҥ салымы таныш улустыҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧл јериниҥ, текши орооныныҥ ӧткӧн тӱӱкилик јолыла колбулу ӧдӧт. Мениҥ јӱрӱмим, бӱдӱрген ижим ле салымымныҥ узун јолы тергеебистиҥ тӱӱкизинде ады-јолы јарланып калган улустыҥ јӱрӱмдик јолыла тудуш болгон. Оныҥ да учун бойымныҥ јӱрӱмим ажыра ол до улустыҥ ады-јолдорын адап, эске алыныштарымды бичип отурым.\nЈиит туш ла ишке атанганы\nМен Шабалин аймактыҥ Ороктой јуртында 1936 јылдыҥ тулаан айында чыккам. Адамды кату 1935 јылда Барнаул калада адып салгандар. Ороктойдогы баштамы школды 1948 јылда божотком. Бу ла јылда энем јада калган. Мени Ороктойдо балдардыҥ 1943 јылда ачылган туразына табыштырып ийгендер. Байла, јуу-чактыҥ ӧйинде ӧскӱстер кӧптӧгӧн туру. Балдардыҥ туразын 1948-1949 ӱредӱлӱ јылда бӧктӧп салган. Балдарды Оҥдойго, оноҥ Караколдогы школ-интернатка аткарган. Мында мен јети классты грамоталу божотком.\n1951 јылда мени ле беш јашту сыйнымды Горно-Алтайсктагы балдардыҥ туразына ийген, Лида сыйнымды кӧндӱре ле Барнаул апарган. Мен калада арткам. Алтай балдар национальный школдо ӱренгендер, мени педучилищеге алган. Ондо ӧскӱс балдар јаткан общежитие болгон. Јакшы ӱренген балдарга кажы ла байрамда јаҥы платье, сыйлар беретен. Педучилищеде ӱренген јылдарымды јакшы деп эске алынадым. Училищеде мен јилбиркеп ӱренгем. Кӱӱге, јураарына, домбрага ӱренери, художественный самодеятельностьто туружары («Ручеек» ансамбль болгон), спортло тазыктырынары — ончозы ла сӱреен јарайтан. Бийик билгирлерлӱ, ченемелдӱ ӱредӱчилер иштеген: Порфирий Иванович Чепкин математикала ӱреткен, Эльвина Иосифовна Бочарова — орус тилле, литературала. 1956 јылда алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга бириккениниҥ 200 јылдыгын темдектегенис. Ӧскӧ дӧ байрамдар, маргаандар ӧдӧтӧн — бис ончозында эрчимдӱ туружып, бастыра сыйларды, кайралдарды ойноп алатаныс.\n«Ручеек» ансамбль эҥ јаркынду, эҥ јайалталу ӧмӧлик болгон. Оны Александр Михайлович Параев деп кижи башкарган. Ол бийик культуралу, ич-кӱӱни тереҥ кижи болгон. Тӧрт јылдыҥ туркунына бис ансамбльда турушканыс: Максим Тысов ло Александр Тозыяков — баянла, Дмитрий Болтошев, Владимир Лутцев ле мен домбрала ойногоныс. Николай Воинков, Валя Заозерова — солисттер, бијечилер Надя Чепанова, Тамара Слободчикова, Гутя Змаева ла мен болгоныс. Александр Михайлович меге домбра сыйлаган ла кожоҥныҥ урокторын ӧткӱрериҥ деген.\nТӧртинчи курста бисти барып иштейтен аймактарыска бичип салган. Меге Кан-Оозы аймак келишкен. Педучилищениҥ кийнинеҥ мен тӧрӧл јуртым Ороктойго келгем. Кан-\nОозындӧӧн баратан ӧй келерде, мени бастыра јурт ӱйдешкен эди. Мергечек таайым меге кызыл патефон сыйлаган, менде домбра, ол ӧйдиҥ фанера чемоданы болгон. Эјем ватадаҥ јууркан кӧктӧгӧн. Себи-Оозына јетире Саша Анаков ӱйдежип койгон. Себи-Оозында мени јуучыл кийимдӱ эр кижи машиназына отургызып алган. Ол кызычагын «Манжерок» лагерьдеҥ апарып јаткан. Бу кижи мениҥ јӧӧжӧмди чебер салала, мен кем, кайдаар барып јатканымды сураган. Ол јалакай, куучынчы, кокырчы кижи болгон. Кан-Оозы аймакта Сугаш јуртка барып јатканымды угала, бу јурт керегинде куучындаган. Јурттагы туралар кижиге кӧрӱнбей јат. Нениҥ учун дезе, тураларда јабынты јок учун, ӱстинде бийик ӧлӧҥ, айландыра база бийик ӧлӧҥ ӧзӱп турган. Јурттыҥ ортозында бийик, агаш серкпениҥ купол-бажы кӧрӱнип јат. «Ондо барала, кудайга мӱргӱӱриҥ!» — деп ол кокурлап, каткырып барааткан. Домбрала ойноп берзин деп сураарда, «Шел отряд по берегу…» деп кожоҥдоп бергем. Бу кижи бойы да јакшы кожоҥдоп турган. Ол кижи аймактыҥ военкомы болгон. Тӱн койула берерде, Кан-\nОозына једип келгенис. Айландыра јарык оттор, кӱр де јараш билдирген, суу кӧлдий јалтырап јаткан. Кӧрӧр болзо, ол электростанция болгон эмтир. Военком мени гостиницага јетирип, тудунганымды кийдирижип берген.\nЈаҥы јердеги јӱрӱм башталганы\nЭртезинде мен районого келгем. Оныҥ јааны Федоров мени Сугаштагы баштамы школдыҥ ӱредӱчизине алганы керегинде јакаруны бичип берген. Онойып, 1957 јылда мениҥ канча јылдарга улалган ла бастыра јӱрӱмимниҥ тӧс кереги — ӱредӱчиниҥ јолы — башталган эди. Сугашта мени јурт Советтиҥ председатели Тохнин уткыган ла Метрофановтордыҥ билезине апарып јаттыргыскан. Олор карган улус болгон, Егор Иванович — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, шыркалу, бир бутту болгон. Эш-нӧкӧри тетя Мария. Олор мени јакшы уткуп, бир кыпты јайымдап бергендер. Эртезинде мениҥ ижим башталган. Школдыҥ заведующийи Григорий Тычинович Киндиковло таныжу болгон. Мен айылдарла базып, балдардыҥ тооломын эткем. Кажы ла айылда чай уруп, мени азырагандар. Баштапкы класска баратан балдардыҥ тоозыныҥ кӧбине јербойыныҥ улузы да кайкашкан: 25 бала.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире школ белен болгон. Сузардаҥ абрала парталар экелгем. Сууны кечип јадала, мен арай болзо сууга јӱре бербегем. Тыҥ ла коркыган эдим. Јурттыҥ ортозында чын ла агаш куполду бийик тура турган. Ондо јурттыҥ клубы иштеген. Клубтыҥ заведующийи Нина Кучимеева болгон, Экинурдыҥ кызы. Медпунктта Алтай крайдыҥ Славгородынаҥ Тамара Смирнова иштеген. Ол ӧйдӧ бис ӱчӱде комсомолдыҥ солокту јерди кӧдӱрерине путевкалары болгон. Ол тушта ол таҥынаҥ јӱрӱмге берилген путевка аайлу болгон! Сугаштыҥ албаты-јоны јакшы кӱӱндӱ, ада-энелер јалакай болгон. Бис ӱчӱ концерттер белетегенис, башка-башка сурактарла јуундар ӧткӱргенис. Клубта јӱрӱм кайнаган. Эҥирлер сайын неге де кӱӱнзебей турган јашӧскӱримди јууп, јӱзӱн-башка керектер ӧткӱргенис.\nӰренчиктер уроктордыҥ кийнинде школдо кӱӱ угарга артып калатан. Менде 25 пластинка болгон, онойдо ок домбрала ойногом. Балдар сӱреен сӱӱнетен. Балдарды мен азырап туратам. Техничка чай тургузар, мен пряниктер, печеньелер алатам. Баштапкы ишјалымды алала, оны кайдаар эдерин билбей турарым — јӱрӱмимде ондый кӧп акча кӧргӧн эмезим. Бисти балдардыҥ туразынаҥ ишке аткарып турарда, бӱткӱлинче кийиндирип салган: ӧдӱк, кеп-кийим, керек дезе спорттыҥ кийими, орын-тӧжӧктиҥ эки комплект бӧстӧрин база берген.\nЕгор Иванович ле ӱйи Мария мени кызым дежетен. Мария эјеш мени курсак азарына, калаш быжырарына, печке одырарына ӱреткен. «Сен эмди јаан кыс, кижиге барарыҥ. Эр кижини азыраар керек, азырабазаҥ, чачып ийер» — деп кокырлайтан. Олордо мен бир јыл јаткам. Владимирге барарымда, олор мени орус јаҥла бойыныҥ кызы чылап берген. Мени апарарга, Экинурдаҥ тӧрт кижи келген: шофер Айдыҥ Тадыров, Унчукпас Ильина, Јылым Токова ла кижи алатан Владимир. Бу улус меге једип келерде, Егор Иванович ле ӱйи олорго куда тӱжӱрзин дешкен. Байа, ӧскӱс баланы апарарга келген улус кайкашкан, је кызыл аракы алып, кудалаарга келишкен. Мен эмди сананып јӱргемде, бу эки јакшы улустыҥ алкаганыла, мен јаҥы јуртка барып, бала-барка азыраар салымду болгон эмтирим.\nАйыл ээзи Владимирди тизелендире отургызала, сурактарын берген. Оныҥ адазы Эркей Иванович Кудачин 1935-1939 јылдарда Сугашта јурт Советтиҥ председатели болгоны јарталган. Владимир 1937 јылда чыккан, Егор Иванович јурт Советтиҥ качызы болгон ло уулчакты бичиген ле Виктор деп ат берген. Энези МолоМолодя деп адайтан болгон. Онойып ла паспортто Виктор Эркеевич болуп арткан.\nСугаштаҥ мени ӱренчиктеримниҥ бастыра ада-энелери ӱйдешкен, быйанду кӧп сӧстӧр айткан.\nСугаш 1958 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурты болуп калган. Онойып, мен Экинурда јетијылдык школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеер учурлу болгом. Районого келзем, ондо отурган ӱй кижи кату айткан: «Кижиге барардаҥ озо иш керегинде сананар керек. Горно-Алтайскка, облоного бар, јакаруны экел, оноҥ кӧрӧрис!» Кӧстӧрим јашталып чыгала, калага јӱре берерим, ондо артып каларым деп санангам. Је менде акча да болбогон. Экинурда менеҥ озо иштеп келген таныштарыма туштагам, олор мени завуч Юлия Михайловна Апоятовага экелгендер. Ол мени јалакай уткуган ла токунаткан, калага баратан 50 салковой акча берген. Мен тыҥ сӱӱнип, калага атангам.\nОнойып, мен јакаруны экелип, Экинурдыҥ школында баштамы орус класстарды ӱредип баштагам. Арткан класстарды Варвара Ивановна Шаркова ӱреткен. Мен школдо тӧрт јыл иштегем. 60-чы јылдарда ӱредӱликте јаан кубулталар, јаҥыртулар болгон. Јетијылдык школдор сегисјылдык школдорго, баштамы школдор база сегисјылдык ӱредӱлӱ школдорго кӧчӱрилген. Орус класстар јоголтылган. Меге ӧскӧ класстар берген. Ол јылдарда Экинурда кӧп јиит ӱредӱчилер иштеген. Бис школдыҥ да, јурттыҥ да јӱрӱминде эрчимдӱ туружатаныс. Бу јурттыҥ школында ижим керегинде мен газетте база элбеде бичиген болгом.\nВладимир Эркеевич зооветтехникумда ӱренген, оны ӱчинчи курстаҥ черӱге — талай флотко алган. Ээчий-теечий уулдарыс Валера ла Саша чыккан. 1962 јылда Владимир ӱредӱзин божоткон, оны Јабагандагы совхозтыҥ Кырлыктагы бӧлӱгине ветеринар-фельдшердиҥ ижине аткарган. Онойып бис Кырлыкка кӧчкӧнис. Кырлыктагы школ ол ӧйдӧ эҥ артыктардыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ директоры Александр Константинович Чунижеков. Бу школдо мен орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, директордыҥ ӱредӱ иш аайынча ордынчызы (завуч) болуп иштегем. Владимир Эркеевич тургуза ла веттехниктиҥ ижин бӱдӱрип баштаган. Атту ыраак турлуларга јӱрген, айылына орой келетен. Квартира бисте јок болгон, койчыныҥ туразында јатканыс. Лида сыйным сегис класста ӱренген, балдарыс оогош болгон.\nКырлыкта мениле кожо педучилище божоткондор иштеген: Михаил Белеков, Михаил Бабандыев, Маша Келюева, Вера Иркитова. Ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлиги нак болгон, директор Александр Константинович кокырчы, јакшы кӱӱндӱ кижи болгон, аҥдаарын сӱӱген. Оныҥ эш-нӧкӧри Зинаида Николаевна база јакшы кижи болгон, јаан ајаруны класста эмес иштерди тӧзӧӧрине эдетен. Мен алтынчы классты орус тилге ӱреткем. Балдар кичеенип ӱренген, је олордыҥ билгирлери коомой болгон, уроктордоҥ башка ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрерге келижетен. Онойып, балдардыҥ билгирлери бийиктеген эди. Сегизинчи классты ӱренчиктер јакшы божоткон. Юра Кичеков кийнинде профессионал ӱредӱчи, директор болгон.\nВладимир Эркеевичти јурттыҥ комсомол организациязыныҥ качызына туткан. Ол ӧйдӧ кӧп специалист-комсомолдор болгон: Ким Попоевич Абраимов — агроном, Василий Битешев — инженер. Кӧп улус художественный самодеятельностьто турушкан.\nПартияныҥ јӧбиле јаҥы школдо\n1964 јылда ӱредӱчилердиҥ августтагы конференциязыныҥ кийнинде мени партияныҥ райкомыныҥ баштапкы качызыла туштажуга кычыргандар. Ондо мен КПСС-тыҥ обкомыныҥ ӱчинчи качызы болгон Ольга Ивановна Тартыковага јолыккам. Ол 1951-1957 јылдарда педучилищеде завуч болгон. Ольга Ивановна мени Мӧндӱр-Сокконныҥ баштамы школына директор эдип аткарар јӧп керегинде айткан. Баштамы школды сегисјылдык ӱредӱлӱ школго кӧчӱрер ишти башкарар сурак тургузылган. Владимир Эркеевичти баш ветврачтыҥ ижине ийген. Онойып, мениҥ јӱрӱмимде бӱдӱрип јӱрген база бир каруулу ижим — директордыҥ ижи — башталган. Ол тушта мен Ольга Ивановнаныҥ јӧбинеҥ чыгып болбогом, ол биске јаан тоомјылу ӱредӱчибис болгон. Ол иштеп ийериҥ деп меге кату айткан. А. Х. Вязников дезе сыгын айда директорлордыҥ облонодо ӧдӱп турган курстарына барарыҥ ла национальный школдо В. К. Плакастыҥ ӧткӱрип турган ачык урокторына јӱрериҥ деген. Ӱренип, башкараачыныҥ ченемелин алынарга келишкен.\nМӧндӱр-Соккон оогош јурт болгон, баштамы школ, ӱренчиктери 40 лӧ бала. Недеҥ баштаар? Нени эдер? Школдыҥ јепселдери — ол ӧйдӧ эҥ курч сурак болгон. Керек дезе парталар да, ӱредӱчилер де једишпей турган. Је баштапкы ла четвертьте кадрларла, јепселдерле сурак чечилген. Колхоз, районо болушкан. Мен педучилищеде кожо ӱренген улусты кычыргам. М. К. Тысов — иштиҥ, кӱӱниҥ ӱредӱчизи, эш-нӧкӧри Нина Санашевна орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болгон. А. Н. Кундучин алтай тилле, литературала ӱреткен, А. Т. Санашев тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, завуч болуп иштеген.\nЈакшы ӧмӧлик тӧзӧлгӧн, ӱренчиктердиҥ тоозы 70-неҥ ашкан, 12 ӱредӱчи иштеген. Онойдо ок ада-энези мал-аштагы балдарга 25 бала јадар интернат ачылган.\nӰредӱчилердиҥ ижин тӧзӧӧри јакшы улалган. Райононыҥ јааны А. Х. Вязников, чындык интеллигент, билгир башкараачы кижи, биске улайын болушкан. Ол ӱредӱчилерди, ӱренчиктерди сӱӱген, тоогон ло олор, ада-энелер ортодо јаан тоомјылу кижи болгон. Ол семинарларды бойы да ӧткӱретен. Бисти балдарга, ада-энелерге ајарулу болорына, ак-чек ле чындык болорына ӱредетен. Ӧмӧлик «Ӱренчиктердиҥ санаа-укаазын ӧскӱрери» деп текши суракла иштеген, онойдо ок кажы ла ӱредӱчиде бойыныҥ јайаандык темазы болгон.\nМ. Горькийдиҥ «Кем кӧп кычырат, ол кӧпти билет» деген сӧстӧриле башкарынып, бис библиотеканыҥ фондын јаҥы бичиктерле байыдарыла база иштегенис. Кычырыш ӱредӱле јуук колбуда барар учурлу. Бис онойдо ок кӧп журналдар бичиткенис: «Веселые картинкидеҥ» баштайла «Юный натуралистке» јетире. Колхоз акча-манат чыгаратан болгон. Келер ӱредӱлӱ јылда бис школдо јаан кубулталар эткенис: методикалык совет, ада-энелердиҥ комитедин, пионерлердиҥ соведин тӧзӧгӧнис. Олор ончозы ӱредӱ-таскадулу иште колбу тудар органдар болгон.\nЧенемел ле иш кӧптӧгӧн\nӰренчиктердиҥ тоозы јӱске арай јетпеген, Кан-Оозында, керек дезе ОНСШ-та ӱренген кӧп балдар јанып келген. 1965 јылда колхоз 140 бала ӱренгедий јаҥы школ тударын пландаган. Ол тушта Кан-Оозы аймакта кӧп школдор тудулган, ол тоодо Чаргы-Оозында, Моты-Оозында, Јабаганда ла Экинурда. Ӱч јылдаҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде, Улу Октябрьдыҥ 40 јылдыгына уткый, бис јаҥы школго киргенис. Кандый тыҥ сӱӱнчи болгон эди!\nМӧндӱр-Сокконныҥ сегисјылдык школы јуртта культурно-ӱредӱлӱ тӧс јер боло берген. Бисте художественный самодеятельностьтыҥ ижи тӧзӧлгӧн. Ого јурттыҥ да јашӧскӱрими кирген, јурттыҥ јӱрӱми де јилбилӱ боло берген. Бистиҥ педӧмӧлик ӱредӱде де јакшы једимдерге јеткен. Балдар башка-башка конкурстарда, олимпиадаларда туружатан. Сегизинчи класстыҥ ӱренчиги Махалин математикала 2-чи јер алып, бистиҥ оморкодубыс болгоны санаама кирет. Бис сегисјылдык ӱредӱлӱ школдыҥ статузын алганыс. Бисти кандый ла јуундарда мактап туратан.\nБу ла јылда мени директорлордыҥ Барнаулда бир јылдыҥ курстарына аткарган. Бойымныҥ «Школ — ӱредӱ-таскадулу иштиҥ тӧс јери» деген јайаандык ижим аайынча мен тереҥжиде ӱренгем. Јарлу бастыра педагогтордыҥ (Макаренко, Ушинский, Крупская ла ӧскӧлӧри де) иштерин ончозын кычыргам. Бир јылдаҥ кере бичикти ле крайононыҥ грамотазын алып, тӧрӧл школыма јангам. Директор болоры кӱч иш, нениҥ учун дезе сен балдарла, ӱредӱчилерле, ада-энелерле иш учун каруулу болуп јадыҥ. Ӱредӱниҥ, таскамалду иштиҥ чыҥдыйы бастыра директордыҥ ченемелинеҥ, психологияны, педагогиканы јакшы билеринеҥ база камаанду. Мӧндӱр-Соккондогы баштамы школды сегисјылдык ӱредӱлӱ школго кӧчӱрип, мен школды башкарар иште јаан ченемел алгам.\nШколдо ӱредӱчилер кажызы ла бойыныҥ јайаандык темазыла иштеген. Ӱредӱчилер бойлорыныҥ предметтериле аймактагы методикалык биригӱлдердиҥ ижинде эрчимдӱ туружып баштаган. 1968-1969 јылдарда В. И. Ленинниҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына белетенер јаан иштер ӧткӧн. Бис «Ленинский наказ» колхозтыҥ ончо ээлем иштеринде турушканыс, производственный бригада тӧзӧгӧнис. Бис јакшы акча иштеп алатаныс, экскурсияларга барар болгоныс. Социалистический мӧрӧйдиҥ турулталары аайынча Кан-Оозындӧӧн — оогош 1-4 класстар, Горно-Алтайсктӧӧн, Алтын Кӧл јаар јаан 5-8 класстар барар болгон. Школдо ишке таскадарына јаан ајару эдилип, ол ӱредӱ-таскадулу иште тӧс јерде турган. Бастыра јанынаҥ ӧзӱмдӱ, јайалталу кижи таскадары ишке таскадарыла јуук колбулу ӧткӱрилген.\nӰредӱчилер, ӱренчиктер бу иште эрчимдӱ турушкандар. Мындый јаба иштиҥ шылтузында ӧмӧлик аймак кеминде баштапкы јер алган ла грамотала кайралдаткан. Онойдо ок Ленинград калага путевка сыйлагандар. Онызы биске јаҥы једимдерге једер ийде берген. Јеҥӱчил јетинчи класстыҥ ӱренчиктерине революцияныҥ кабайына, Ленинниҥ калазына барары јаан оморкодулу керек болгон. Класс-тыҥ башкараачызы Галина Ивановна Санашева ла мен балдарды апарып јӱргенис. «Ленинский наказ» колхозтыҥ председатели, сӱреен ченемелдӱ башкараачы Леонид Кӧбӧкович Чичканов бисти акча-манатла бӱткӱлинче јеткилдеген, ада-энелер де, школ до база болушкан. Јурттыҥ парторгы Илья Чендыев школго база аҥылу ајару эткен. Ада-энелердиҥ јуундарына келетен, колхозтыҥ башкартузыныҥ парткомыныҥ јуундарында школдыҥ курч сурактарын улайын кӧдӱрип туратан. Ол ӧйдӧ колхоз-совхозтор кӱчтӱ, аргалу-чакту болгон. Онойдо ок школдордыҥ сурактары компартияныҥ ајарузында база тудулган.\nПедагог ло башкараачы ижимниҥ бажында бу школдордо иштегеним меге кӧпти берген ле келер ӧйлӧрдӧ ӱредӱликтеги эдилген јаҥы некелтелерле иштеериме, ӧскӧ школдордо кубулта-реформалар эдер ижиме јаан камаанын јетирген.\nРСФР-дыҥ албаты ӱредӱзиниҥ отличниги, РСФСР-дыҥ школдорыныҥ нерелӱ ӱредӱчизи,\nАР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, иштиҥ ветераны,\nјуу ӧйиниҥ балазы


Эрјинедий энчи-байлыктыҥ јолы ӧзӱмдӱ - altaicholmon\nЭрјинедий энчи-байлыктыҥ јолы ӧзӱмдӱ\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта ӱлӱрген адыҥ 8-11 кӱндеринде алтай калыктыҥ эрјинедий энчи-байлыгын чеберлеп алар ла ичкери ӧзӱмдӱ јолло кӧнӱ улалтар амадула эки бӧлӱктеҥ турган – баштапкызы калыктар ортодогы кайчылардыҥ Курултайы, экинчизи «Јер-Эне Алтай» деген гастрофесттеҥ турган тӱӱкилик учурлу тизӱ кӧдӱриҥилер ӧтти.\nАлтайда кӱстиҥ кӱреҥинде, Сары бӱрде ӧткӧн тизӱ кӧдӱриҥилер Россияда ӧдӱп јаткан Эземниҥ ле мактыҥ јылына, ады јарлу јурукчы, јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына ла атту-чуулу кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгына учурлалып ӧткӱрилген.\nУчурыла бу сӱрекей јаан ла тыҥытту керек. Тизӱ кӧдӱриҥилерди «Алтай Республиканыҥ библиотечный биригӱзи» деген јондык организация таланыҥ культура министерствозыла, онойдо ок таланыҥ ар-бӱткендик аргалары, экология ла туризм, экономикалык ӧзӱм аайынча министерстволорыла, таланыҥ физический культура ла спорт аайынча комитедиле, јондык биригӱлерле, организацияларла ӧмӧ-јӧмӧ белетеп, тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген.\nКӧдӱриҥилер, талада эпидемиологиялык айалга коомой болгоныла колбой, онлайн ээжиле ӧткӧн. Солун кӧдӱриҥини мындый јаҥы бӱдӱмле, эп-аргала ӧткӱргениниҥ шылтузында туружаачылардыҥ да, кӧрӧӧчилердиҥ де тоозы кӧптӧӧрине ӱзеери јарамыкту арга, айалга болгонын темдектеер керек.\nАлтай калыктыҥ культуралык энчи-байлыгын чеберлеп ле ичкери ӧскӱрерине учурлалган тизӱ керектердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӱлӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде бийик кеминде ӧтти. Кӧдӱриҥини Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ачып тура, Туулу Алтай бойыныҥ аҥылу, танылу, ӱрелбеген-бузулбаган кеениле, јаражыла ыраак-јуук талаларда, телекейде јарлу болгонын чокымдап айтты. «Је бис оныҥ куулгазын јаражыла коштой оныҥ материальный эмес, эрјине ошкош кӧгӱс байлыгыла оморкойдыс. Туулу Алтай бойыныҥ јайаан јайалталарыла байлык. Бисте кайкамчылу кожоҥчылар, јурукчылар, кайчылар, кӱӱчилер, албаты эдимдериниҥ устары, калыктыҥ бойыныҥ аш-курсагын белетеер устар ла оноҥ до ӧскӧ јайалталу улузыс артыгынча. Олор бистиҥ оморкодубыс» – деп айтты.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, солун тизӱ кӧдӱриҥилердиҥ эҥ башкызы – калыктар ортодо јарлу, танылу ла јаанныҥ-јаштыҥ сӱӱген ле сакылталу кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайы. Шак ла кайчылардыҥ Курултайы улай ла федерал кеминде культура бӧлӱгинде јаркынду ла јараш туристикалык кереги болуп јат.\n«Кай, чӧрчӧкти кайлап айдары, кай санат – бойыныҥ тазыл-тамырыла јебрен-кумран чактарла тудуш. Кай ончо тӱрк калыктардыҥ кабайы болгон тӧрӧлиниҥ аҥылу, танылу кебери, темдеги болуп јат. Оныҥ да учун бистиҥ јаркынду байрамыста јаҥыс та бистиҥ ороонныҥ талаларыныҥ чыгартулу улузы эмес, је онойдо ок ӧскӧ дӧ ороондордоҥ јилбиркеп туружып јаткандары, байла, тегиндӱ эмес. Быјыл калыктыҥ сӱӱген байрамы онлайн ээжиле де ӧткӱрилип јаткан болзо, је оныҥ географиязы сӱреен элбек. Нениҥ учун дезе кай, кайлаарыныҥ бӱдӱми, эрјинеге бодолду энчи-байлык јаҥыс та Алтай Республикада чебер, каруулу, ајарулу чеберлелип јаткан эмес деп, таланыҥ башчызы аҥылап темдектеди.\nОлег Хорохордин кӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында онойдо ок тизӱ керектердиҥ экинчи бӧлӱги аш-курсакка учурлалган «Јер-Эне Алтай» деген байрам јанынаҥ база айтты. Ол шак бу алтай аш-курсактыҥ байрамы былтыр баштапкы катап бийик кеминде ӧткӧнин база эзетти. Ол эл-јонныҥ санаазында ундылбас јаркынду элестер болуп арткан. Оныҥ учун бу јакшынак байрамды јылдыҥ ла ӧткӱрерин јаҥжыгу эдип улалтары јанынаҥ јӧп јарадылган.\n«Чыҥдыйы бийик, ару, бир де кожмок јок курсак-тамагы, калыктыҥ кайкалга бодолду аш-курсагы, калыктыҥ јадын-јӱрӱмин ле тӱӱкизин јылыйтпай, чактар тӱбинеҥ экелген – бу мындый јаҥжыккан јаҥжыгуларды биске кыракы корып, чеберлеп ле ончо ачык јерлерде-тепсеҥдерде кыйалтазы јогынаҥ јартаар, олордыҥ учурын кӧдӱрер керек» – деп, республиканыҥ башчызы чокымдап айтты.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу бӧлӱгинде бийик једимдерге једип, ак-чек иштеп јаткандарга јолду бийик кайралдар табыштырылды. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ А. Г. Калкинниҥ адыла адалган сыйы калык чӱмделгези бӧлӱгинде јеткен једимдери, јеҥӱлери учун Айдыҥ Курмановко (кай чӧрчӧктӧр чӱмдееринде) ло Анатолий Курмановко (кайлаар узы) табыштырылды.\nУчурлу керектиҥ туружаачыларын онойдо ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екеева, Россияныҥ В. Д. Поленовтыҥ адыла адалган калык чӱмделгезиниҥ туразыныҥ јааныныҥ ордынчызы Андрей Беляев уткыдылар. Кайчылардыҥ Курултайында ӧскӧ талалардыҥ туружаачыларынаҥ база видеоуткуулдар болды.\nТӱрк калыктардыҥ кайын, кай санадын чеберлеп, ӧскӱрип апарар иштиҥ учурын керектӱ кемине чыгарар ла ченемелле ӱлежер-таныжар амадула «Кайды чеберлеп ле ӧзӱмдӱ јолыла ичкери улалтары: сурактары ла аргалары» деп адалган кӱрее-куучын ӧтти.\nКӱрее-куучынныҥ ижинде Россияныҥ ла оноҥ до ӧскӧ ороондордыҥ спикерлери: билимчи-фольклористтери, культурологторы эрчимдӱ туружып, кӧп тоолу сурактарды чечип, тузалу шӱӱлтелер айттылар.\nКайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайы ӧйинде ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда республиканыҥ јиит кайчылары ла јолын јаҥы ла баштап јаткан кайчылар јилбиркеп туруштылар. Нениҥ учун дезе мында олорго јеткен једимдерин кӧргӱзерге, таныштырарга јарамыкту, эптӱ айалга ине. Је кайдыҥ јаан јолына чыгарга ӱренип јаткандарга бойын ченеер, ӱренер, таскаар учурал, арга деп айдар керек.\nКайчылардыҥ Курултайына јилбӱӱ јаан. Ороонныҥ башка-башка талаларынаҥ, Бурятиядаҥ, Тывадаҥ, Саха-Якутиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Татарстаннаҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордоҥ, Казахстаннаҥ, Кыргызстаннаҥ кайдыҥ устары, онойдо ок јаҥы кайлап, јолын тапкан ла таскап јаткан јииттер амадап турушканы оморкодулу.\nКалыктар ортодогы кайчылардыҥ Курултайыныҥ кӧрӱ-маргаандары 4 ууламјыла ӧткӧн: «Кайлаарыныҥ бӱдӱмдери», «Кайлаар санат», «Чӧрчӧкти топшуур согуп кайлаары» ла «Чӧрчӧкти оосло уткалап айдары» ойын-концерт болды. Туружаачылар бу ууламјыларда јаштары аайынча 2 категорияла турушкан: «16 јаштаҥ ала 21 јашка јетире» ле «22 јаштаҥ ала оноҥ ӧрӧ». Бу кӧрӱ-маргаандарда «Кӧрӱ-маргаанныҥ лауреады» деген кӱндӱлӱ ат-нере учун 63 туружаачы маргыжып-мӧрӧйлӧшкӧн.\nОкылу жюриде Россияда, онойдо ок ӧскӧ дӧ талаларда ады-јолдоры јарлу билимчилер, фольклористтер ле кайлаарыныҥ устары иштедилер: Ногон Шумаров, Андрей Беляев, Мира Демчинова, Карыш Кергилов, Аркадий Конунов, Алексей Калкин.\nБу ла кӧдӱриҥи ӧйинде калык ойноткыларыныҥ кӧрӱзи ле кӱӱлик ойноткыларга ойнооры аайынча мастер-класстар ӧтти. Эл кайчы А. Г. Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгына учурлалган кӧрӱлер сӱрекей солун болды. Јарлу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «Какими красками я опишу тебя, мой славный Алтай?» деген кӧрӱге јилбӱӱ јаан болды. Онойдо ок «Сказители Алтая» деген виртуальный экскурсия кӧрӧӧчилерге, туружаачыларга јарады.\n«Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ютуб-каналында «Маадай-Кара» (алтай кай чӧрчӧк аайынча) ла «Восхождение на Хан-Алтай» деген ойын-кӧргӱзӱлер кӧргӱзилди. Бу эки тӱӱкилик учурлу ойын-кӧргӱзӱлерди Россияныҥ нерелӱ артисти, Саха (Якутия) Республиканыҥ ла Россия Федерацияныҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи, СССР-дыҥ ла РФ-тыҥ Государстволык сыйларыныҥ лауреады Андрей Борисов тургускан.\nКайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайына јаан оморкодуны, бийик кӱӱн-тапты республиканыҥ кайлаарыныҥ устары ла айттырула келген кожоҥчы CURUDE сыйладылар.\nТизӱ кӧдӱриҥилердиҥ «Јер-Эне Алтай» деген экинчи бӧлӱгиниҥ программазы база байлык ла јилбилӱ болгонын темдектеер керек.\nАлтайдыҥ ус колду, аҥылу кӧрӱмдӱ, башка-башка ууламјыларда једимдӱ иштеп јаткан устарыныҥ фестиваль-байрамы бийик кеминде ӧтти. Мында таланыҥ устарыныҥ кӧп јайаан иштери кӧрӱге тургузылды. Олордыҥ кезиктери, темдектезе, кийистеҥ, тередеҥ, агаштаҥ, онойдо ок кееркедимдерди белетеери аайынча мастер-класстар ӧткӱрилди.\nЧыйрактар, бӧкӧлӧр, мергендер спорттогы бойыныҥ бӱдӱмдери аайынча маргыштылар. Элдиҥ бойыныҥ ойындарыныҥ байрамында – алтай шатрала, ок-јаадаҥ адарыла, маргаандар, алтай кӱрешле абсолютный первенство болгонын кӧрӧӧчилер аҥылап темдектедилер.\nОнойдо ок онлайн ээжиле «Рынки Земли», «Лаборатория вкуса» ла «Театр вкуса» деген тепсеҥ-площадкалардаҥ трансляция ӧткӧн. Мында таланыҥ ченемелдӱ ле јарлу шеф казанчылары алтай калыктыҥ аш-курсагын белетееринде бойыныҥ јажыттарыла, аҥылуларыла таныштырды.\nЭки бӧлӱктеҥ турган јаан учурлу керекте башка-башка ууламјыларлу кӧдӱриҥилер ӧтти. Темдектезе, театральный ойындар, кӧрӱ-маргаандар, ойын-концерттер, албаты устарыныҥ эдимдери, мастер-класстар, гастротепсеҥдер…\nТизимле кӧнӱ улалган кӧдӱриҥилерде Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери, Туулу Алтайдыҥ јарлу јайаан ӧмӧликтери, јербойында јӱзӱн-башка аш-курсакты белетеп чыгараачылары, фермерлери, онойдо ок Кыргызстанныҥ, Казахстанныҥ, Башкортостанныҥ, Татарстанныҥ, Тываныҥ, Хакасияныҥ, Саха-Якутияныҥ ченемелдӱ казанчылары акту кӱӱндеринеҥ туруштылар.\nАлтай калыктыҥ культуралык энчи-байлыгын чеберлеп, ӧскӱрип алар амадула ӧткӱрилген тизӱ кӧдӱриҥилер «Российский Фонд культуры» деген бастырароссиялык јондык-государственный организацияныҥ грантыныҥ шылтузында ӧткӱрилген. Бу грант Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла «Культура» деп нацӱлекердиҥ «Творческие люди» деген федерал ӱлекери аайынча чыгарылган.\nТӧзӧмӧл комитет кӱрее-куучынныҥ спикерлерине, кӧрӱ-маргаандардыҥ ла байрамдык программа-лардыҥ, кӧрӱлердиҥ, мастер-класстардыҥ туружаачыларына алкыш-быйанын јетирет.\nРоссияда ӧдӱп јаткан Эземниҥ ле мактыҥ јылына, јурукчы, јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына ла эл кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгына учурлалып ӧткӧн кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайыныҥ окылу жюризиниҥ јӧбиле турулталары јарлалды:\nГран-при – Байыр Турлуновко табыштырылды. Кош-Агаш аймактыҥ культураныҥ ла санадыныҥ тӧс јери.\n«Кайлаарыныҥ бӱдӱмдери» ууламјыда\n16 јаштаҥ ала 21 јашка јетире\n1-кы јерде – Эзендей Балбин, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи;\n2-чи јерде – Ойгор Теркишев, Кан-Оозында балдардыҥ санаттар школы;\n3-чи јерде – Ай-Хаан Хомушку, Тыва Республика.\nАҥылу сыйла Санат Рыжкин кайралдатты, Кан-Оозында балдардыҥ санаттар школы.\n22 јаштаҥ ала оноҥ ӧрӧ\n1-кы јерде – Анатолий Чесноков, Шабалин аймактыҥ культуразыныҥ тӧс јери;\n2-чи јерде – Эзен Куюков, Улаган аймактыҥ культуразыныҥ тӧс јери;\n3-чи јерде – Мӧҥӱне Тайтыков, Оҥдой аймактыҥ культура ла чӧлӧӧ ӧйдиҥ тӧс јери;\nАҥылу сый – Хертек Ангыр-оол Каҥ-оолович, Тыва Республика.\n«Ӧмӧликле кайлаарыныҥ бӱдӱмдери»\n1-кы јерде – «Алтын Кӱӱ» «Јозокту» фольклорлык ӧмӧлик, Р. Теркишева, Э. Теркишев, Кан-Оозыныҥ ДШИ-зи;\n2-чи јерде –«Јаҥылга» «Албаты» фольклорлык ӧмӧлик, башкараачызы Артем Омин, Шабалин аймактыҥ культуразыныҥ тӧс јери;\n3-чи јерде – јашӧскӱримниҥ «Кӱнчечектер» студиязы, башкараачызы Лариза Лебедева;\nАҥылу сый – «Дьиэрэй» фольклорлык ӧмӧлик, башкараачызы Мария Васильева, Саха (Якутия) Республика.\n1-кы јерде – Арчын Иртаев, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи;\n2-чи јерде – Адель Баталов, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи;\n3-чи јерде – Урмат Куркаев, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжи;\nАҥылу сый – Мирас Узянбаев, Башкортостан.\n1-кы јерде – Евгений Алчинов, Кош-Агаш аймактыҥ культура ла санаттар тӧс јери;\n2-чи јерде – Алексей Якпунов, Кош-Агаш аймактыҥ культура ла санаттар тӧс јери;\n3-чи јерде – Леонид Ерленбаев, Шабалин аймактыҥ культуразыныҥ тӧс јери;\nАҥылу сый – Канат уулу Жанат, Кыргызстан.\n«Чӧрчӧкти оосло уткалап»\n1-кы јерде — Кыпчак – Тадыр Байым-Сур, Горно-Алтайск, Культура байзыҥы;\n2-чи јерде – Радмила Теркишева, Кан-Оозы;\n3-чи јерде – Ильдар Юнусов, Башкортостан.\nАҥылу сый – Нурсултан Кадыралиев, Кыргызстан.


ОТДЫХ LEISURE 2020 - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-10 кӱндеринде тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттери Москва калада «Сколково» деген Инновационный Тӧс јерде «Отдых-2020» деген Албатылар ортодо российский туристический форум-кӧрӱде турушкан. Олор анда туружары јанынаҥ јакшынак арганы «Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча тӧс јери» тӧзӧгӧн.\nКӧрӱ баштапкы катап 1995 јылда «Евроэкспо» деген таҥынаҥ фирманыҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген ле оноҥ бери ӧйдиҥ туркунына туристический рынокло кожо оныҥ ончо уур-кӱчтерин ӧдӱп чыккан. Кӧрӱ ӱзӱк јоктоҥ 25-чи катап ӧткӧни оныҥ керектӱзин керелейт. Башка-башка јылдарда ӧскӧ ороондордыҥ туризм аайынча эл офистери, эҥ јаан туристический операторлор, авиатартаачылар ла аэропорттор, улус јаттыргызар јерлер, санаторно-курортный тӧзӧлмӧлӧр оныҥ тӧс туружаачылары болгон.\nБыјылгы форумда Россияныҥ 32 тергеезинеҥ, ӧскӧ 5 ороонноҥ улус туруштылар. 2020 јылда бу јаан керек-јаракта Алтай Республика, Алтай край ла Дагестан Республика баштапкы катап турушкан.\nАлтай Республиканыҥ туристический јеткилдеш аайынча аргаларын кӧргӱзер амадула кӧрӱ площадка јазалган. Республиканыҥ аргачылары бу кӧрӱ-форумда турушканыныҥ тӧс шылтагы ол «Албатылар ортодо кооперация ла экспорт» деген эл ӱлекердиҥ «Јеткилдештиҥ экспорты» деген тергеелик бӧлӱгин бӱдӱреринде туристический јеткилдештиҥ экпортыныҥ сурактары.\nКӧрӱде тергеебистеҥ «Алтай Вилладж», «Алтай Актив Тур», «Гостиница Артыбаш», «Канские зори» ООО-лор, «Клевер» отель, таҥынаҥ аргачы К. К. Желтковская, туристический јеткилдеш керегинде реклама ла таныштыру эдип туруштылар. Таҥынаҥ аргачы А. Якоякова, «Ревитал», «Алтай-Пант экопродукт», «Мануфактуры КорбутЪ» ООО-лор туристический бӧлӱкле колбулу продукциязын кӧргӱсти.\nАлтай Республиканыҥ стенди тергеениҥ государстволык темдектериле, Россияныҥ экспортный тӧс јериниҥ ле экспортты јӧмӧӧр тӧс јердиҥ логотиптериле, ар-бӱткенниҥ јараш јерлериниҥ фотојуруктарыла, алтай кулјаларла, тындулардыҥ сӱрлериле јарандырылган. Стендтиҥ дисплейинде Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткени ле туристтерге јилбилӱ јерлери керегинде видеороликтер кӧргӱзилген.\nСессиялар, тегерик столдор, шӱӱжӱ-куучындар, практикалык кейстер ле таныштырулар — деловой деген программаныҥ башка-башка бӱдӱмдери ажыра ОТДЫХ Leisure кӧрӱ-форумныҥ туружаачылары ла айылчылары кӧп сурактарына каруулар алды.


Кудайдыҥ Каандыгы ол не? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайдыҥ Каандыгы ол не?\nНениҥ учун Иисус — эҥ јакшы Каан? (МАРК 1:40—42).\nКудайдыҥ Каандыгы — ол теҥеридеги башкару. Бу башкару кижиликтиҥ бастыра башкаруларын солып, Кудайдыҥ табын теҥериде чилеп, јерде де бӱдӱрип салар. Кудайдыҥ Каандыгы керегинде јар — сӱӱнчилӱ јар. Удабас бастыра јердиҥ ӱстинде јакшы башкару болор. Ол — Кудайдыҥ Каандыгы. Бу башкару јердеги ончо улусты бир албаты эдип бириктирип салар. (Даниил 2:44; Матфей 6:9, 10; 24:14 кычырыгар.)\nКажы ла каандыкта бойыныҥ кааны бар. Теҥеридеги Каандыктыҥ кааны — Кудайдыҥ Уулы Иисус. Оны Иегова бойы кӧстӧгӧн. (Ачылта 11:15 кычырыгар.)\n«Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Нениҥ учун Иисус эҥ јакшы Каан?\nКудайдыҥ Уулы — эҥ јакшы Каан, нениҥ учун дезе ол чындык ла јалакай (Матфей 11:28—30). Анайда ок ол теҥеридеҥ башкарып турганынаҥ улам, улуска эҥ јакшы эдип болужарга сӱрекей јаан ийде-кӱчтӱ. Иисус тирилген кийнинеҥ, теҥериге кӧдӱрилип, Иегованыҥ оҥ јанына отурып алган (Еврейлерге 10:12, 13). Ӧй једе берерде, Кудай ого башкаратан јаҥ берген. (Даниил 7:13, 14 кычырыгар.)\n3. Иисусла кожо кемдер башкарар?\nТеҥериде Иисусла кожо, Кудайдыҥ Сӧзинде «агару улус» деп адалган улус башкарар (Даниил 7:27). Олорды Иегова бойы талдайт. Бу улустыҥ тоозына эҥ ле озо Иисустыҥ чындык элчилери кирген. «Агару улусты» — Кудайга чындык эр ле ӱй улусты — јууры эмдиги кӱндерге јетире улалып јат. Олор Иисус чылап, теҥериге кӧскӧ кӧрӱнбес тындар болуп тирилет. (Иоанн 14:1—3; 1 Коринфтегилерге 15:42—44, ЈТ кычырыгар.)\nТеҥериге канча кижи барар? Иисус олорды «ас ӱӱр» деп адаган (Лука 12:32). Олордыҥ тоозы 144 000. Бу улус Иисусла кожо јерле башкарар. (Ачылта 14:1 кычырыгар.)\n4. Иисустыҥ башкарузы недеҥ башталган?\nКудайдыҥ Каандыгы 1914 јылдаҥ ала башкарып баштаган *. Иисус озо ло баштап Сатананы ла оныҥ кӧрмӧстӧрин јерге таштап ийген. Мынаҥ улам Сатана тыҥ атыйланып, кижиликке кӧп ачу-корон јетирет (Ачылта 12:7—10, 12). Оноҥ ло бери улус тыҥ шыралап јат. Ончо болуп турган јуу-чак, ачана-торо, оору-јобол, јерсилкиништер — Кудайдыҥ Каандыгы јууктап келгениниҥ «темдеги» болот. (Лука 21:7, 10, 11, 31 кычырыгар.)\n5. Кудайдыҥ Каандыгы кандый алкыштар экелер?\nБастыра јердиҥ ӱстинде ӧдӱп турган јарлаар иштиҥ болужыла, Кудайдыҥ Каандыгы эмдиги ле ӧйдӧ ончо албатылардаҥ бир албаты эдип, кара-бајырт улусты јууп јат. Миллиондор тоолу јобош улус Иисус башкарып турган албатыныҥ тоозына кирип јат. Калју телекейди јоголтор тушта, Кудайдыҥ Каандыгы бу албатыны корулап алар. Оныҥ учун Кудайдыҥ Каандыгы башкарар ӧйдӧ јадарга турган улуска Иисустыҥ сӧзине уккур болорго ӱренип алар керек. (Ачылта 7:9, 14, 16, 17 кычырыгар.)\nХристостыҥ Муҥјылдык башкарар ӧйинде, Кудайдыҥ кижиликке амадаганын Каандык бӱдӱрип салар. Анайып бастыра јер рай болуп калар. Мыныҥ кийнинеҥ Иисус Каандыкты Адазына берип ийер (1 Коринфтегилерге 15:24). Слер Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кемге куучындаар эдигер? (Сарын 37:10, 11, 29 кычырыгар.)\n^ 6 абз. 1914 јыл керегинде судур «Агару Бичик неге ӱредет?» деген бичиктиҥ 217—220 бӱктеринде јарталат.\nБу телекейле не болор?\nТелекейдеги айалга ла улустыҥ кӱӱн-санаазы чыннаҥ ла «калганчы кӱндерде» јадып турганысты керелеп турган ба деп билип алыгар.\nfg 7 ур. 14—15 б.


Jедимдериле арбынду jыл болды... - altaicholmon\nЭски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып тура, једимдерди, турулталарды темдектеери\nјакшынак јаҥжыгу болуп јат. Бистиҥ тергеебис кандый да уур-кӱчтер болзо, ӧзӱмниҥ јолыла ичкери алтап, једимдерге јӱткийт. Албаты-ээлемниҥ ончо бӧлӱктериниҥ ижи, онойдо ок јонјӱрӱмдик, ич-кӧгӱс учурлу бастыра керектер, јадын-јӱрӱмис экономиканыҥ ӧзӱминеҥ камаанду болуп туру. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана БУЙДЫШЕВАЛА ӧдӧт.\n—2018 јыл Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бастыра бӧлӱктериниҥ ӧзӱмин узакка пландаарында јаан керектерле аҥыланган. Олор керегинде элбеде куучындап берзеер, Светлана Владимировна?\n—Ӧдӱп брааткан јылдыҥ эдилген керектери де, ӧткӱрилген иштери де сӱреен арбынду болды. 2018 јыл башталарда, бис ӧткӧн јылдарда болгонынаҥ кӧп керектер пландаганыс. Бу јылда республиканыҥ онјылдыкка озолодо тургускан планду тӧс документтери бӱткен деп айдар керек. Бистиҥ министерствоныҥ тӧс керектери – ол тергеениҥ ӧзӱминиҥ узак јылдарга ууламјыларын чокымдаары, бӧлӱктер, ведомстволор ортодо колбуларды тудары болуп јат.\nАлтай Республика — 2017 јылда стратегиялык пландаш керегинде јаҥы федерал јасактыҥ некелтериле тергеениҥ ӧзӱминиҥ стратегиялык пландажыныҥ документтерин тургузарын эҥ озо баштаган тергеелердиҥ бирӱзи. Јылдыҥ бажында бу јаан иш бӱткен ле Россия Федерацияныҥ экономикалык ӧзӱминиҥ министерствозы ого јакшы баа берген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱниндеги 60-чы номерлӱ Јӧбиле Алтай Республиканыҥ 2035 јылга јетире јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ Стратегиязы јарадылган.\nБу документ стратегиялык пландаштыҥ ончо туружаачыларына узак ӧйгӧ иштеериниҥ ууламјызы болуп туру. Ӧдӱп јаткан јылда тергеелик, муниципал кеминде бӱдӱретен план-белгелӱ документтерди тургузарыныҥ тӧзӧгӧзи бу Стратегия болды.\nАлтай Республиканыҥ 2013-2018 јылдардагы государственный программалары бӱткениле колбой, јаҥы бюджеттӱ ӧйгӧ кӧчӱп, АР-дыҥ јаҥы ӧйдӧ бӱдӱретен 8 госпрограммазы кӧрӱлген ле јӧптӧлгӧн.\nКош-Агаш, Чой, Турачак, Кан-Оозы, Улаган ла Шабалин аймактардыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ узак ӧйгӧ стратегиялары јарадылган, арткан аймактардыҥ ла каланыҥ ӧзӱминиҥ стратегиялары јӧптӧштирилген ле јарадарына берилген. Кош-Агаш аймак быјыл «Россияныҥ тергеелеринде ле калаларында стратегиялык пландаш» деп 17-чи Текшироссиялык форумныҥ конкурсында турушкан. Ол «Стратегияны бӱдӱрерин башкарары» деп таҥынаҥ номинацияда – 3-чи јер, тӧс номинацияда жюриниҥ сыйын алган.\n2010 јылдаҥ бери баштапкы ла катап калыктар ортодогы ла тышэкономикалык колбулардыҥ бӧлӱгинде 2 документке кол салылган. Алтай Республиканыҥ ла Беларусь Республиканыҥ башкарулары ортодо, онойдо ок Алтай Республиканыҥ башкарузы ла Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ Акими ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле культуралык колбулар тудары керегинде Јӧптӧжӱлер. Олорды белетееринде бистиҥ министерство турушкан.\n—Аргачылыкка јӧмӧлтӧлӧрдиҥ бӱдӱмдери ле кеми кӧптӧгӧнин јыл туркунына угуп-кӧрӱп келдис. Бу јанынаҥ айдатан керектер кӧп лӧ болбой…\n—2017 јылдаҥ ала кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине «чике» јӧмӧлтӧ эдерине субсидиялар берилбей туру. Быјыл тергееде аргачылыкка башка-башка ууламјы-каналдарла акча-манатла јӧмӧлтӧ эдери улалган. Алтай Республикада аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ инфраструктуразыныҥ объекттери иштейт ле мындый госјӧмӧлтӧ эдилет: микрозаймдар, гарантиялар, субсидиялар, методика, консультациялар ла јетирӱлер јанынаҥ јӧмӧлтӧ. Јыл башталганынаҥ ала АР-дыҥ Аргачылыкты јӧмӧӧр фонды 91 микрозайм берген. 2018 јылдыҥ чаган-сыгын айларында микрозайм алгандар 354 иштеер јерлер тӧзӧгӧн лӧ 692 јерди корып алган.\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ гарантиялу фонды 15 кичӱ ле орто аргачылыкка гарантиялар берген. Јылдыҥ туркунына ӱредӱлӱ семинарлар ла тренингтер ӧткӱрилген. Быјыл тергееде инжинирингтиҥ тӧс јери иштеп баштаган. Аргачылыкты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде тӧзӧлгӧн бу площадкада бизнес-пландар, технико-экономикалык тӧзӧлгӧлӧр белетееринде болуш эдилет, јаҥы продукция эдеринде ле јаҥыртулар кийдиреринде технологиялык билгирлерди бийиктедер амадула аудиттер ӧткӱрет.\n«Алтай Республиканыҥ эҥ артык аргачызы» деп республикан конкурста ӱч јеҥӱчил болгон. Гран-прини «Абайский» СПК-ныҥ башкараачызы В. А. Челах алды. Јашӧскӱримниҥ аргачылыгын јӧмӧӧр амадула «Сен – аргачы» деп программала ӱредӱлер ӧткӧн. Ондо 11 финалисттиҥ бизнес-ӱлекерлериниҥ таныштырузы болгон.\n—Бистиҥ тергее экономиканыҥ ӧзӱминде јаан ижемјини туризмди ӧскӱрерине эдип, мында эрчимдӱ иштейт. Бу ууламјыда кандый турулталар бар, Светлана Владимировна?\n—2018 јылда республика «Ич ле тыш туризмди ӧскӱрери» деп федерал адылу программада туружарын улалтты. Оныҥ турултазында «Манјӱрек» ГЛК-ны механизмле карлаары» деп объект тударына федерал бюджеттеҥ 397,5 млн салковой чыгарылды. Бу ӱлекер бӱтсе, ГЛК-ныҥ 16,9 га трассазын карла бӱркеер, кышкы ӧйдӧ туристтер келерин кӧптӧдӧр арга болор.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Јӧбиле кластерлер тӧзӧӧриниҥ тӧс тап-эрик ээжилери тургузылган ла олордыҥ бӱдӱмдери чокымдалган: биофармацевтический, туристско-рекреационный. Онызы јаҥы тӧзӧлип турган «Караколдыҥ кӧлдӧри» ГЛК» деп туристско-рекреационный кластердиҥ тап-эрик статузын быжулаар арга берди. Бу ӱлекер «Россия Федерацияныҥ ич ле тыш туризмин ӧскӱрер (2019-2025 јылдар)» ФЦП-ныҥ инвестициялык ӱлекерлериниҥ тооломына кирген. 2019-2021 јылдарда кластердиҥ инфраструктуразын тӧзӧӧрине (Каракол ажыра Урлу-Аспак–Эликманар автојолды тударына) федерал бюджеттеҥ 2 млрд салковой чыгарары темдектелген.\n2018 јылда бистиҥ тергеебис ич ле тыш турист рынокто туризмде аргаларын кӧргӱскен керектер ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ туризмде иштӱ 9 субъеги калыктар ортодогы мындый кӧрӱлерде турушкан ла олордо тергееле таныштыру ӧткӱрген: «Интурмаркет 2018» ле MITT-2018. «АР-дыҥ туриндустриязыныҥ озочылдары» деп республикан конкурс ла туризмде профессионализмниҥ федерал конкурсыныҥ тергеелик бӧлӱги ӧткӱрилген. Тӧс ууламјыларда — 2 јеҥӱчил, таҥынаҥ 4 номинацияда 5 јеҥӱчил болгон.\nСоциальный сетьтерде туристтердиҥ баалаганыла, Туулу Алтай экологиялык туризмде эҥ артык ӱч тергеениҥ тоозында болды. Сетьте сурактар берер ишти јадар јерлер бронировать эдер «Tvil.ru» деп российский сервис Ар-бӱткенди корыыр бастырароссийский обществоныҥ тӧзӧлгӧн кӱнине учурлай ӧткӱрген. «Керектердиҥ национальный календари» деп ӱлекердиҥ эксперт талдаштарыла, «Чага байрам», «Эл Ойын» ла «Ак-Талай маргаан» Россияныҥ 2018 јылдагы эҥ артык 200 керегиниҥ тоозына кирген. Тергеелер ортодогы национальный «Эл Ойын 2018» байрам «Russian Event Awards» деп Национальный сыйдыҥ туризм бӧлӱгиниҥ финалында туружып, «Эҥ артык этно-культурный керек» деп номинацияда гран-при алды.\n—Ӧдӱп јаткан јылда база кандый јаҥыртулар ла једимдер болды, Светлана Владимировна?\n—База бир јаҥыртулу керек – ол Алтай Республикада јетирӱликти ӧскӱрериниҥ концепциязын бӱдӱрериле колбулу иш. Бу концепцияны АР-дыҥ башкарузы былтыргы јакааныла јараткан. Цифровой эфирный телекӧрӱлтеге кӧчкӧниле колбой, эл-јонды спутниковый јепселдерле јеткилдеери ле јетирӱлер эдери аайынча иштер ӧткӱрилери улалган. Јонјӱрӱмдик јанынаҥ коомой корулалган ла цифровой эфирный телекӧрӱлте јетпей турган јерлерде јуртаган эл-јонго спутниковый јепселдер аларына республикан бюджеттеҥ акча чыгарылган. Ондый болушты Кан-Оозы ла Чой аймактар алган: 385,7 муҥ салковой ло 266,8 муҥ салковой. Алтай Республиканыҥ цифровой телекӧрӱлте јетпей турган јерлериндеги эл-јонныҥ 95% спутниковый јепселдерле јеткилделер. Республиканыҥ једерге кӱч, ыраак ла ас эл-јонду јерлеринде бириктирилген спутниковый сеть тургузары улалар.\nКӧпфункциональный тӧс јердиҥ (МФЦ) филиалдарын элбедери, МФЦ-ны тургузылган ээжи-некелтелерге келиштирери улалар. 2018 јылда МФЦ-ныҥ ӱзеери филиалы Горно-Алтайскта ачылган, Чойдо ло Оҥдойдо филиалдарда јазашту иш эдилген.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ кандык айынаҥ ала угузу берген улусты айылына барып јеткилдеер арга тӧзӧлгӧн. Быјылгы јаҥар айда Горно-Алтайскта јаҥы бӱдӱмдӱ заграничный паспорттор берерин јеткилдеер программа тургузылган. Бирлик таҥынаҥ кабинетке (госјеткилдештердиҥ порталында) баштапкы ла катап «Доверие» деп АИС колболгон. Онызы угузулар берген улуска АР-дыҥ государственный ла муниципальный јеткилдештерин эдерине берген угузуларла иштиҥ статузын кӧрӧр арга берет. Алтай Республика ЕСИА-да регистрация эткен улустыҥ тоозыла Россияда алтынчы јерде (2017 јылда – 19-чы јерде болгон).\n—Јаҥжыкканыла, турулталарла коштой келер јаҥы јылга јаҥы амадулар, керектер пландалат…\n—Турулталар керегинде айдып тура, келер јылда мынаҥ да кӧп керектер сакыйт деп айдарга турум. 2019 јылдаҥ ала бис Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегический керектери керегинде» деп 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги Јакаанында темдектелген национальный ла федерал ӱлекерлерди бӱдӱрерин баштаарыс. Республика экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерство ажыра ӱч национальный ӱлекерлердиҥ («Цифровой экономика», «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылык баштаҥкайды јӧмӧӧри» ле «Иштиҥ арбынын ла иштеер јерлерди кӧптӧдӧри») 11 федерал ӱлекерлеринде туружарга угузу эткен.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан. Темдектелген јаан керектер ончозы бӱтсин!


Ајаруда — медишчилерге тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ сурактары - altaicholmon\nАјаруда — медишчилерге тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ сурактары\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Сибирьдиҥ тергеелеринде коронавирусный инфекцияны болдыртпазы ла оныҥ таркаарыла тартыжары аайынча координационный штабтыҥ јуунын ӧткӱрди.\nВидеоконференцияныҥ ээжизи аайынча ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушты.\nЈуунда COVID-19-ту граждандарга болуш јетиреринде туружып турган медишчилерге јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри ле онойдо ок эл-јонды санитарно-эпидемиологиялык јарамыкту айалгала јеткилдеер эп-аргалардыҥ ӧйин узадары јанынаҥ сурактар шӱӱжилди.\n«Ооруныҥ анда-мында табылып турганын, ол тоодо кемиле јаан да болгонын ајаруга алып, ончо талаларда айалга коомой јаны јаар кубулгадый болгонын ажындыра ајаруга тудуп, ӱзеери коечный фондты элбеде белетеери јанынаҥ темдектелген чокым иш болор керек» — деп, С. Меняйло айткан.\nПолпредтиҥ темдектегениле, коронавирусла оору улуска болуш јетирип турган су-кадыкты корыырыныҥ ишчилерине ӱзеери јилбиркедиштӱ кожулта акча тургуза ӧйдӧ аҥылу ајаруда турат. Округтыҥ медишчилери тулаан ла кандык айларда 560 миллион салковойдоҥ ажыра акча алган.\n«Јарадылган, јӧптӧлгӧн акча-манат ӧйинде ле толо кеминде тӧлӧлӧр учурлу. Шак бу сурак баштапкы јерде турат. Нениҥ учун дезе тургуза ӧйдӧ шак ла медициналык специалисттер «тӧс јерде» иштеп јат» — деп, ол темдектеп тура, тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри аайынча ээжини јартаар ишке аҥылу ајару эдер деген. Келип турган комыдалдарды кӱнӱҥ сайын кӧрӧри јанынаҥ кожулта этти.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јарлыгы аайынча талалардыҥ башчыларына јербойында кирелендириштер эдерин эмезе этпезин тургуза ӧйдӧги санитарно-эпидемиологиялык айалгадаҥ кӧрӱп, чокымдап этсин деп јакылта берилген. Сибирьдиҥ тергеелеринде кандык айда строительный, јолдор бӧлӱктерине, тӧс промышленный предприятиелерге иштеерге јарадылган болгон. Промышленный товарлар садар предприятиелер, парикмахерскийлер, химчисткалар ла ӧскӧ дӧ организациялар ижин табынча ойто баштап, кӧндӱктирер.\nЧыдулу чыгартулу кижи аҥылап, чокымдап темдектеди: бӱгӱнги кӱнде кирезинде тудулу эп-аргаларды јабызадып тура, эпидемиологиялык айалганы уйададарын чек болдыртпазы сӱреен керектӱ. Шак оныҥ учун мынаҥ да ары эл-јон ортодо коронавирусный инфекцияга тестти ӧткӱретен ишти элбедер, социальный дистанцияныҥ ээжизин артыргызар, коруланып-чеберленетен ӧскӧ дӧ аргаларды тузаланар. Оноҥ башка, айалганыҥ аайын ажындыра кыракы кӧрӱп, тудуларды табынча чечер белетеништӱ ишти бойыныҥ ӧйинде ӧткӱрер.\nАлтай Республика јанынаҥ айдар болзо, коронавирусный инфекциялу оору улуска медболуш јетиреринде турушкан ончо медицинский ишчилер кандык ай учун јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди толо кеминде алган. Шак бу керекке талага федерал бюджеттеҥ 16 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган.\nТаланыҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ ишчилери коронавирусла оорыган улусла иштегени учун тӧлӧмирди РФ-тыҥ башкарузыныҥ эки јӧбиле, АР-дыҥ башкарузыныҥ јӧбиле алып јат.\nРоссия Федерацияныҥ бир јӧбиле тӧлӧмирдиҥ кеми 2019 јылдыҥ 9 айыныҥ туркунына иштеген ижиниҥ ортоайлык кирелтезинеҥ чоттолып јат. Кандык ай учун текши тӧлӧмирдиҥ кеми 2 млн 233 муҥ салковой акчаны 262 медишчи алган, олордыҥ ортозынаҥ 65 врач, орто медперсоналдыҥ 158 ишчизи, кичӱ медперсоналдыҥ 39 ишчизи. Тӧлӧмирлер иштиҥ аҥылу айалгазы ла коронавирусный инфекциялу граждандарга медјеткилдеш јетирген медишчилерге ӱзеери иш-јӱк учун тӧлӧлгӧн.\nРоссия Федерацияныҥ база бир јӧби аайынча медишчилерге эдилген јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлер фиксированный. Ӱзеери акчаны «скорыйдыҥ» ишчилери алып јат: врачтар ай сайын — 50 муҥ салковойдоҥ, орто медперсонал ла тискинчилер 25 муҥ салковойдоҥ алат. Стационарлардыҥ врачтарына ай сайын 80 муҥ салковойдоҥ, орто медперсоналга — 50 муҥнаҥ, кичӱ медперсоналга 25 муҥ салковойдоҥ тӧлӧлӧр. Шак мындый јӧмӧлтӧ-болуш коронавирусный инфекция табылган граждандарга медболуш јетиреринде турушкан ла аҥылу каруулу иш бӱдӱрген ӧскӧ дӧ ишчилерге јарадылган.\nКандык ай учун јилбиркедиш учурлу тӧлӧмирди медорганизациялардыҥ 166 ишчизи — 39 врач, орто медперсоналдыҥ 72 ишчизи, кичӱ медперсоналдыҥ 31 ишчизи, 24 тискинчи алган. Текши кеми 13 млн 926 муҥ салковой акча-манат.\nТаланыҥ бюджединеҥ медиктерге кандык ай учун 12 млн 692 муҥ салк акча чыгарылган. Тӧлӧмирлерди коронавирусный инфекцияла југужар чочыдулу группага кирип турган ла федерал јӧптӧргӧ кирбеген ишчилер алар.\nКӱӱк ай учун јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлер кичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетпей јадып чоттолып калар.\nАлтай Республикада коронавирусный инфекцияла оору улуска болуш јетирип турган ишчилерге јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри јанынаҥ сурактарла «изӱ линия» иштеп јат.


Бир канча јолдор чыныкталар - altaicholmon\nБир канча јолдор чыныкталар\nАлтай Республикада планга ӱзеери алты километр јолдор чыныкталар деп, Башкаруныҥ сайтында айдылат.\nJолдордыҥ федерал фондынаҥ акча чыгарылганыныҥ шылтузында Росавтодордыҥ башкартузындагы «Алтай» упрдор 2017 јылдыҥ программазына Алтай Республикада ӧткӱретен иштерди база кийдирген,\nОныҥ шылтузында Оҥдой аймакта ²лӧтӱ јурттыҥ јанындагы алты километр јол чыныкталар. Мындагы иштер озочыл эп-сӱмеле ӧткӱрилер деп, ӧрӧги организацияныҥ пресс-службазы јетирет. Мындагы иштер быјыл кӱчӱрген айда бӱдер учурлу.\nЭмдиги ӧйдӧ Майма аймакта Бараҥол јурттыҥ јанында 5 километр јол чыныкталат.


Чӱм-јаҥы учурлу алтай той - altaicholmon\nЧӱм-јаҥы учурлу алтай той\nГорно-Алтайскта Албатылар најылыгыныҥ туразында Алтай Республиканыҥ кеендигин ӧскӱрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган автоном коммерциялык эмес тӧс јер јаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрди.\nТӧс јер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ кӧрӱзинде бойыныҥ «Алтай тойдыҥ — билениҥ ырызыныҥ ла једиминиҥ чӱм-јаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деген ӱлекериле туружып, јеҥӱчилдердиҥ бирӱзи болуп чыккан. Ӧткӱрилген пресс-конференция ол ӱлекердиҥ баштапкы бӧлӱги.\nПресс-конференцияда солун ӱлекердиҥ партнерлоры — Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ, АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ, Албатылар најылыгыныҥ туразыныҥ, «Алтын Казык» јондык организацияныҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ туруштылар. Пресс-конференцияны бу ӱлекердиҥ башкараачызы, тӧс јердиҥ јааны РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Амыр Укачин баштап ӧткӱрди.\nТуштажуныҥ ачылтазында јуулган улус «Алтай той» деген јилбилӱ видеороликти јилбиркеп кӧрдилер. Тӧс јер ӧткӧн јылда тӧзӧлгӧн лӧ эл-јонго, анчада ла јаш ӱйеге керектӱ, тузалу ӱлекер бичип, јолын алынган.\nАмыр Укачинниҥ айтканыла, алтай той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥы јебрен тӱрктердиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларыла колбулу. Чактар туркунына ол ӧйлӧ кожо солынган да болзо, је бӱгӱнге јетире алтай албатыныҥ јадын-јӱрӱминде эҥ ле учурлу, байлу чӱм-јаҥныҥ бирӱзи деп јолду чотолот. Калганчы ӧйдӧ, анчада ла совет ӧйинде чокым атеист идеология билелик јадын-јӱрӱмге киришкен тушта, тойдыҥ су-алтай чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары јылыйып, бир ле ууламјыла, агынла ӧткӧн. Оноҥ улам уулдар ла кыстар биле тӧзӧӧр тужында тойдыҥ кӧп тоолу байлу чӱм-јаҥыныҥ, алкыштарыныҥ, јаҥарыныҥ учурын јакшы тереҥжиде аайлабаган. Билениҥ ӧзӧги, тӧзӧгӧзи јаҥжыккан чӱм-јаҥла чыдулалбаган-быжулалбаган. Мынаҥ улам олордыҥ билелик јӱрӱминде кезикте аайлашпастар-оҥдошпостор болуп, јиит улус эки башка база берет, биле-јурт чачылат. Канча чактар туркунына тойдыҥ јылыйбай келген чӱм-јаҥыныҥ ойгор ӱредӱзи, кӧрӱми табынча јылыйарга јеткен. «Айдарда, калыктыҥ той-јыргалда јебрен кумран чактардаҥ ала салынган јаҥжыгуларына, тазыл-тамырына бурылары, оноҥ тудунары, ого тайанары ӧйдиҥ некелтези — деп, Амыр Борисович аҥылап чокымдады. — Оныҥ учун бис ӧзӱп јаткан јаш ӱйени, олордыҥ ада-энелерин той-јыргалдыҥ ӧдӧр аайыла, чӱм-јаҥыла, алкыштарыла таныштырар амадула бу ишти баштадыс».\nЈииттердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥы чокым ээжиле ӧдӧри сӱреен керектӱ. Бу амадула тӧс јер филология билимдердиҥ кандидады Клавдия Ергековна Укачинаныҥ (ол бу ӱлекердиҥ турчызы) «Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары — обычаи и обряды алтайской свадьбы» деген бичигиниҥ рукописьтерин орус тилле чыгарар. Бу бичикке той-јыргалдыҥ алкыштары, јаҥар кожоҥдоры кирер. Бу бичик аайынча иш 2020 јылдыҥ кочкор айына јетире ӧдӧр. Оныҥ кийнинде бичик чыгып, кычырарга јилбиркеген улуска јолын табар.\nӰлекер аайынча эки ай кирези ӧйдиҥ туркунына Оҥдой, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы аймактарла экспедиция болор. Јуулган материалдар орус тилге кӧчӱрилип, ӧрӧги адалган бичикке кирер. Бу ӱлекер јондык учурлу болордо, кийнинде јаҥы бичикти соцсетьте салары база озолодо темдектелет. Јондык учурлу ӱлекер ачык болор учурлу. Экспедиция ӧйинде ондо кӧп улус туружар, видеороликтер согулар. Јаан ла керектӱ ишке эл-јон, јииттер јанынаҥ јилбӱ болор деп айдарга јараар.\nТой-јыргалдыҥ чӱм-јаҥыла, калык чӱмделгезиле канча јылдар туркунына мӧрлӱ, једимдӱ иштеген ле бӱгӱн де иштеп јаткан билимчи Клавдия Ергековнаныҥ айтканыла, совет ӧйдӧҥ озо калыктардыҥ јадын-јӱрӱмин, чӱм-јаҥын шиҥдеген билимчи-этнографтар В. Радлов, В. Вербицкий, Э. Каруновская, оныҥ кийнинде совет ӧйдӧ Н. А. Тадина, Н. И. Шатина учурыла, кемиле јаан иш бӱдӱрген, айдарда, ол улустыҥ эткен ижине тайанып, той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥына, алкыштарына, јаҥарына јаан ајару эдер керек. Темдектезе, айыл-јурт тудуп јаткан јииттиҥ, качырып јаткан баланыҥ, таайларыныҥ, јеҥелериниҥ, јеендериниҥ, бир сӧслӧ, кажызыныҥ ла буспай бӱдӱретен учурлу чӱм-јаҥы, ээжилери бар. Темдектезе, илӱ бӧстиҥ учурын кӧдӱрери, оныҥ байлу јанын јартаары, чокымдаары сӱреен керектӱ. Јер-јериле той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥы, аайы башка. Оныҥ учун олорды бир аай чук јуунадып, бичикке салганы база керектӱ иш деп, К. Е. Укачина чокымдады.\nӰлекердиҥ турчылары: Клавдия Укачина, редактор, кӧчӱреечи, ӱлекердиҥ баш консультанты; Айана Укачина, координатор; Анатолий Шодоев, фотосогоочы, видеооператор; Лариса Тактаева, кӧчӱреечи; РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, јурукчы-график Сергей Дыков «Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары — Обычаи и обряды алтайской свадьбы» деген бичиктиҥ орус тексттериниҥ редакторы.\nПресс-конференцияныҥ туружаачылары тӧс јердиҥ јааны, ӱлекердиҥ башкараачызы Амыр Укачинге кӧп тоолу сурактар берип, карууларын алды. Јондыкта биле бек болзо, ороондо амыр-энчӱ болор, ол јаранып ӧзӧр деген јолду шӱӱлтеле ончо улус јӧпсинди.


Тӧс јердиҥ башкараачызы кӧстӧлгӧн - altaicholmon\nТӧс јердиҥ башкараачызы кӧстӧлгӧн\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ башкараачызына Михаил Грудининди кӧстӧӧри керегинде јакаанга кол салган.\nОнызы керегинде ол башкаруныҥ ээчи-де јуунында јарлаган ла Михаил Грудинин-ле государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларын, муниципал тӧзӧл-мӧлӧрдиҥ јаандарын таныштырган.\n«Мынаҥ озо бис Горно-Алтайский агломерацияныҥ ӧзӱми аайынча бир канча туштажулар ла јуундар ӧткӱргенис. Бӱгӱн Тӧс јерде бу ла ӧскӧ дӧ бир канча ууламјылар јанынаҥ иштер улалар» — деп, башчы айткан.\nМихаил Грудининниҥ айтканыла, ол калганчы 20 јылдыҥ туркунына градостроительстводо иштеген.\n«Мениҥ иштеги тӧс компетенциям — јерлердиҥ комплексный ӧзӱми ле «Ийделӱ Алтай» программаны бӱдӱрерге инвестициялар тартып алары, бизнесле, муниципалитеттерле, бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥныҥ органдарыла колбуда иштеери. Мен Алтай Республикадӧӧн јаантайын јадарга кӧчӱп јадым ла Олег Леонидовичтиҥ јакылтазыла бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ јорыктап барып келерим. Јербойына барып, андагы айалгаларды кӧрӱп, јерлердиҥ аҥылуларын ла курч сурактарын оҥдоп, бойымныҥ аргаларымды республиканыҥ ӧзӱмине јаан туза-јандырулу ууландырарым» — деп, Михаил Грудинин айткан.\nӦзӱмниҥ тӧс јери — коммерциялык эмес автономный организация, ол 2019 јылдыҥ кӱӱк айында Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Бу тӧс јерде республиканыҥ ӧзӱминиҥ «Ийделӱ Алтай» программазын белетеер тушта тергеениҥ эл-јонынаҥ болгон шӱӱлтелер чукталган.\nТӧс јер бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарынаҥ ла кандый да ӧскӧ политический партиялардаҥ ла биригӱлердеҥ башка тӧзӧлгӧн. Оныҥ тӧс амадузы — тергеениҥ јаҥы, ачык политиказын, Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ аргументированный Стратегиязын тӧзӧӧри ле оноҥ ары бӱдӱрери.\nМихаил Грудинин 1967 јылда Иркутскта чыккан. 1992 јылда Иркутский политехнический институтты (кибернетиканыҥ факультеди) отличиеле божоткон, ол ок ӧйдӧ менеджерлердиҥ Советско-испанский школында ӱредӱ ӧткӧн. 2005 јылда государственный службаныҥ РФ-тыҥ Президентиндеги Академиязын «Россияныҥ калаларыныҥ ла тергеелериниҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ стратегический башкартузы» деп специализация аайынча отличиеле божоткон. 2014 јылда Москвадагы М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган государственный университетти (Бизнестиҥ бийик школы факультет), 2018 јылда Сколководогы бизнес-школдо ЕМВА программаны божоткон.\n«Тап-эриктик экономиканыҥ ӧзӱминиҥ албатылар ортодо институды» Фондтыҥ консультанты, координаторы, «Баалаштыҥ национальный агентствозыныҥ» президен-ти, «Илбе-Консалтингтиҥ» координаторы, «Тап-эриктик экономиканыҥ ӧзӱминиҥ институды» Фондтыҥ координатор-менеджери болуп иштеген.\n1999-2000 јылдарда — «Чике инвестициялардыҥ институды» Фондтыҥ президенти, 2000 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире — градостроительствоныҥ ла инвестиционный ӧзӱмниҥ «Гипрогор» Российский институдыныҥ генеральный директоры. 2019 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире — пространственный моделированиениҥ ле ӧзӱмниҥ «Гипрогор Проект» Градостроительный институттыҥ президенти ле акционери.\nSkolkovo travel club, бизнес јорыктаачылардыҥ албатылар ортодогы «Х-team» клубыныҥ президенти.


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Алтай тилдин кунине учурлалган ойын «КУУЛГАЗЫНДУ JАЛАҤ»\nТургузаачызы : Ертакова Сурая Васильевна\nАлтай тиле литература нын ӱредӱчизи\nӦткӧн ӧйи: ӱлӱрген айдын 23-чи кӱни\nJакшылыкту энирле, кару ӱренчиктер, ӱредӱчилер, ада-энелер. Ончогорды бу ӧдӱп jаткан байрамла уткуп тура, «Куулгазынду 1алан» деген ойынды баштап турус. Эмди сценага баштапкы турга 1,2 окруктын ла школдын 1 ӱренчиги чыксын деп кычырып jадыбыс. (Ады-jолын, ӱйе-сӧгин, бойы керегинде куучындап ла экелген сыйлары бар болзо, сыйлазын деп сураар.)\nБичиичинин «Туулардан келген балдар» деген повезинде, чокол Пайскан деп литературный герой туштайт. Слер билерер Л.В.Кокышевтин чӱмдемелдериндеги геройлор ол чын ла jӱрӱмде болгон улус. Айдарда , бӱгӱнги кӱнде чокол Пайсканнын прототибы Василий Сапырович эмдигенче ле эзен. Сурак: Василий Сапыровичтин ӧбӧкӧзи кем? (Тюков).\nБаштапкы турдын jенӱчили…. Туружаачыларга сыйлар берилет.\nТуружаачыларды кычырып турус.\nКандый да jакшы учулардарды сананып та турзас, кажы ла кижинин кӧксинде улу поэдис ак- jарыктан бойынын коногыла барбаган деп билерис. Онын учун бу каршылу кӱн керегинде унчукпаска болбос. .…1975 1ыл, 7 май , 6 саат 55 мин. эртен тура. Медучилищенин ӱренеечизи Валентина Тилькердин телефоны. Училищенин общежитиезинин jанында ӧлтӱрип койгон Кижи. Кокышев? Jок! Jок! Jаныс ла ол эмес. Jок,Jок…. Бу jеткерден бери 42 jыл ӧдӱп калды, улус оны ундугалак. Ӧлтӱреечилер отурала jанып келгендер. Л.В.Кокышев дезе ортобыста jок…\nСурак: Улу поэттин jурумин кыйган каршучылдын ӧбӧкӧзи кем болгон? (Елфимов)\nJенӱчил табылды, эмди 2-чи турдын ойынчыларына сыйлар сыйлалат.\nТуружаачылары сценага чыккылайт.\n«Чындык поэзияны сӧслӧ эмес, музыкала рецензировать ла комментировать эдер керек» - деп, Л.В.Кокышев айдатан.\nӰлгердин эн-чындык рецензиязы – поэттин сӧстӧрине бичилген кожон. Мындый рецензия Б.Шульгиннин онын «Турналар» деп ӱлгерине бичилген болгон.\nСурак: Бу кожонды ончозынан артык кем кожондогон? (Эльза Тозыяк)\nСурак: Л.В.Кокышевтин романында Jергелейдин болушчы нӧкӧри, казак кыстын ады кем болгон? (Нарыйан)\n«Эн билгир ойынчы»:\nСурак: Л.В.Кокышев jер-телекейди кӧп эбирген. Ол Кубада, Пинарь дель Рио деп провинцияда болгон кийнинен 1964 jылда, мындый ӱлгер чӱмдеген:\nЭнедий энчейген пальманын тӧзинде\nЭди шыркалу индеец jыгылган.\nКӧс jеткенче оны эбире\nКӧпӧгӧш, кӧпӧгш тӧрӧли jайылган.\nКазыр улустын ӱндери угулат!\nКалганчы индеец jӱк ле тирӱ.\nКоркышту ӱндер там ла jууктайт…\nО Санта Мари!\nJе калганчы тирӱ индеецтин айткан\nкалганчы ла сӧзи: ….\nСурак: Кандый болгон?\n«Куулгазынду jаланнын» jенӱчили……… . Бистин алдыста Л.В.Кокышев керегинде эн ле кӧп билгири бийик кижи эмтир.База катап jенӱчилди уткуп турус. (Приз сыйлалат.)\nКелер туштажуга jетире,мынан да кӧп бичиктер кычырып аларар деп иженедис. Тилибистин чеченине, чокымына, эптӱзине Л.В.Кокышевтин чӱмдемелдеринен ӱренбезес кемнен ӱренерис? Эмди, кажы ла jыл Кокышевтин кычырыштары Камлак jуртта ӧдӱп турар, онын учун кажы ла кӱӱндӱ кижи кычырыштарга барар аргалу. Айдарда, поэттин ады качан да ундулбай, анан бийик кемине jылдан- jылга чыксын деп кӱӱнзеп турус! Келгенигерге ле турушканыгарга jаан быйан! Jакшы болзын келер туштажуга jетире!\nНомер материала: ДБ-015214


Чӧйбӧк-Кӧл — Википедия\n50°23′47″ с. ш. 87°36′23″ в. д.HGЯOL\n1,735 × 0,425 км\nЧӧйбӧк-Кӧл (орустап Чейбеккёль (Мертвое озеро)) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ сын-тайгаларында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1816,2 метр бийикте, Чибит сууныҥ бажында јадатэмезе 1949 м.\n2.3 Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери\n2.4 Шиҥжӱ иш\n4 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nЭтомологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧлдиҥ ады оныҥ бӱдӱмиле колбулу, кӧл чӧйилип, чӧйбӧйип калгандый. Чӧйбӧк орустап удлиненный, протянутый. База бир ады: Ӧлӱ кӧл орустап мертвое озеро, ондо тынду не де јок.\nГидрологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЧӧйбӧк-Кӧл суу буулала, тӱӱлип бӱткен кӧл(орустап «Озеро создано в результате подпруживания реки Обвал, конусом выноса, выдвинувшимся в долину с восточного склона.»). Чӧйбек-Кӧл «завальный» бӱдӱмдӱ кӧл. Алдында кӧлдӧ балык јок болгон, оныҥ учун оны Ӧлӱ кӧл дежетен, је эмди ондо аргачылар балык ӧскӱрет. Кӧлдӧ ртуть кӧп учун, мында тынду неме јок деп бодогондор. Алтай соојындарда бу кӧлдиҥ ээзи катурканган деп айдылат. Бу соојындарга тайанып, бичиичи Ефремов Иван Антонович «Озеро горных духов» деп куучын бичиген. Чӧйбӧк-Кӧлдӧ балык ӧскӱредилер (разводят рыбу).\nУлаган аймактыҥ климады кезем-континентал учун, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.\nАҥ-куштары ла ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЧӧйбӧк-Кӧлдӧ эмди аргачылар ӱч бӱдӱм балык ӧскӱрет: форель, пелядь ла чараган.\nШиҥжӱ иш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧлдӧ тынду неме јок болгон, бака-балык. Баштап тарый бу нениҥ учун мындый деп суракка кӧлдиҥ суузында ртутьтыҥ кеми бийик учун деп бодоштыра-шӱӱлте (гипотеза) болгон. Је Том-Тураныҥ билимчилери шиҥдеп кӧрӧрдӧ, сууда ртутьтыҥ кеми ӧйинде, балык не јок дезе, Чибит суу ӧткӱре кайыр агып тӱшкен, балык оны ӧрӧ кӧлгӧ ӱркене чачарга једип болбогон, эмди дезе бу кӧлдӧ аргачылар балык ӧскӱрет (Рыбоводство,разводят рыбу).\nТомсктыҥ билимчи-шиҥжӱчилери Чӧйбӧк-Кӧлдӧ ртуть кеминде деп шиҥжӱ иштердиҥ кийнинде јартына чыккан.\n↑ Озеро Чейбеккёль (ја. эм.). Публичная кадастровая карта. Дата обращения: сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2012.\n↑ 2,0 2,1 Карта Госгисцентра\n↑ 3,0 3,1 3,2 Озеро Чейбеккель (Мертвое озеро) (ја. эм.). Putevoditel-altai.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2012. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Лист карты M-45-56. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1982 год. Издание 1985 г.\n↑ Приёмниктеҥ алган јетирӱле GPS\n↑ Акимова Т. А., Злобина Т. И., Полунина О. Е. Достопримечательности Горного Алтая. — Барнаул: Пять плюс, 2008. — 232 с. — ISBN 978-5-9900731-8-0.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чӧйбӧк-Кӧл&oldid=26886"\nКӧлныҥ карточка: заполнить: Текши кеми\nКӧлныҥ карточка: заполнить: Площадь водосбора\nКӧлныҥ карточка: заполнить: Объём\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 9 куран ай 2021, 20:31.


Јаҥы орфографиялык сӧзлик - altaicholmon\nАлтай тилдиҥ јаҥы орфографиялык сӧзлигине алтай тилдиҥ текши лексиказыныҥ 19000-наҥ ажыра сӧстӧр лӧ олордыҥ кеп-бӱдӱмдери кирген. Текши тузаланып турган сӧстӧрдӧҥ башка сӧзликке бичиири јанынаҥ уур болуп турган терминдер кирген. Анайда ок сӧзликке алтай тилде калганчы јылдарда табылган јаҥы сӧстӧр кийдирилген.\nБу иш алтай тилдиҥ jаҥы нормативный орфографиялык сöзлиги болуп јат. Ол алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ эмдиги айалгазын кӧргӱзет.\nАлдындагы орфографиялык сӧзлик – В. Н. Тадыкинниҥ ле Е. Г. Мултуеваныҥ тургускан «Алтай тилдиҥ орфографический сöзлиги» – 1983 jылда кепке базылган 1-кы сӧзлик болуп јат. Сӧзликтиҥ каруулу редакторы Н. Н. Суразакова болгон. Бу сӧзликке 10000-га јуук сӧстӧр лӧ сӧстӧрдиҥ кеп-бӱдӱмдери кирген. Сӧзликте сӧстӧрдиҥ чын бичилери 1981 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 15-чи кӱнинде Горно-Алтайский автономный областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ бӱдӱреечи комитеди јӧптӧгӧн ээжилерге тӧзӧлгӧлӧнӧт. Бу ээжилер В. Н. Тадыкинниҥ ле А. Т. Тыбыкованыҥ «Орфография и пунктуация алтайского языка» деген 2-чи ижинде берилген. Бичикте «Орфография» бöлÿкти В. Н. Тадыкин, «Пунктуация» бöлÿкти А. Т. Тыбыкова белетеген.\nJе кӧп јылдардыҥ туркунына орфографияныҥ ээжилери эскирген ле такып кӧрӱлген. Анайып, 2019 јылда Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжÿлик институдыныҥ тил билим бöлÿгиниҥ ишчилери «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери» деп 3-чи ишти белетеп чыгарган. Бу иште эрин чöйилер ÿндÿлерлÿ ле элес ӱндӱлерлӱ сöстöрдиҥ чын бичилериниҥ ээжилери солынган. Анайда ок колболу ла кыскартылган колболу сӧстӧрди чын бичиириниҥ ле ӧскӧ тилдеҥ кирген сӧстӧрди чын бичиириниҥ ээжилери чокумдалган. Ого ӱзеери, ишке документтердиҥ, кеендиктиҥ чӱмдемелдериниҥ, тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, фирмалардыҥ аттарын, ордендердиҥ, кайралдардыҥ, аҥылу темдектердиҥ ле сыйлардыҥ аттарын јаан ла кичинек таныктаҥ бичиири аайынча ээжилер кийдирилген.\nАлтай тилдиҥ јаҥы орфографиялык сӧзлиги ӧрӧги айдылган «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери» (2019 ј.) деп ишке тайанып тургузылган. Сӧзлик орфографиялык сӧзликтердиҥ текши некелтелерине келиштире белетелген. Иште jаан аjару сöстöрди чын бичиириниҥ уур учуралдарына эдилет. Мындый учуралдардыҥ тоозында, темдектезе, морфемалардыҥ бириккенинде ÿндÿлердиҥ ле туйуктардыҥ экиленгени, туйук табыштар ÿнгÿр эжерине кöчкöни, сöстöрдиҥ кожулталарын чын бичиири ле о.ö.\nАлтай тилдиҥ jаҥы орфографиялык сöзлиги тургузулган бӱдӱмиле алдындагы сӧзликтеҥ аҥыланып јат. Jаҥы сӧзликке кӧп ӧскӧ (орус) тилдиҥ сӧстӧри кирген. Эски орфографиялык сӧзликке «а», «б», «в», «г», «д», «ј», «е, ё», «з», «и», «й», «к», «л», «м», «н», «о», «ӧ», «п», «р», «с», «т», «у», «ӱ», «ч», «ш», «ы», «э» таныктарлу сӧзлик статьялар кирген. Бу статьяларда кӧп сабазында су-алтай сӧстӧрдиҥ чын бичилери кӧргӱзилген. Jаҥы орфографиялык сӧзликке орус алфавиттиҥ «ж», «ф», «х», «ц», «щ», «ю», «я» таныктарынаҥ башталып турган сӧстӧрлӱ статьялар кирген.\nЭски орфографиялык сӧзликтиҥ учында алтай улустыҥ аттарыныҥ тооломы берилген болзо, јаҥы сӧзликте андый тоолом берилбеген.\nАлтай тилдиҥ јаҥы орфографиялык сӧзлиги алдындагы «Алтай тилдиҥ орфографический сöзлигине» (1983 ј.) тайанып тургузулган 4-чи иш болуп јат. Анайда ок сӧзликти тургузарында калганчы чыккан сӧзликтер: эки томноҥ турган 5-чи «Русско-алтайский словарь» (2015, 2016 ј.ј.) ла 6-чы «Алтайско-русский словарь» (2018 ј.).


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №8,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №8,2


14.06.2019 - altaicholmon\nДля решения языковой политики необходима консолидация усилий\nРеализация Стратегии государственной национальной политики обсуждалась недавно на выездном заседании Комитета по делам национальностей Госдумы, где председатель комитета ГС-ЭК РА по образованию, культуре, спорту, молодежной политике, общественным объединениям и СМИ Вячеслав Уханов затронул актуальные вопросы для нашего региона. О реализации государственной языковой политики в Республике Алтай в нашем интервью. — Вячеслав Николаевич, как Вы\nРуководителем экспертной группы оргкомитета по проведению кадрового конкурса «Команда РАзвития» стал декан факультета оценки и развития управленческих кадров Российской академии народного хозяйства и государственной службы Илья Шебураков, а в состав группы вошли директор научно-образовательного центра оценки руководителей и управленческих команд РАНХиГС Анатолий Рожок, директор научно-образовательного центра современных кадровых технологий этой же академии Елена Чирковская, научные\nУлу Улагашевтиҥ тили ундылбазын\nКалганчы ӧйдӧ телекейдиҥ, кижиликтиҥ алдында кӧп тоолу курч сурактар тура берди. Ол сурактардыҥ тоозында калыктардыҥ аҥылу ич-кӧгӱс байлыктарын корып аларыныҥ сурактары база турат. Јаҥы чактыҥ бажында, качан ороондор ортодо гран-кыйулар ачылып, калыктар ортодо колбулар тыҥыган ла Интернет телекейдиҥ кажы ла толугына јеткен ӧйдӧ, кажы ла калыктыҥ јаҥжыккан культуразын, чӱм-јаҥдарын ла тӧрӧл тилин корып алары, келер\nЈакшы тӱжӱм аларга\nАлтай Республика аграрный тергее болгон учун јурт ээлем бисте экономиканыҥ јаан ла учурлу деген бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Калганчы јылдарда агропромышленный комплекстиҥ ӧзӱмине федерал кеминде јаан учур берилет. Ороон кеминде јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ алдына бийик некелтелер тургузылат: јуук ӧйлӧрдӧ ороонныҥ эл-јонын аш-курсактыҥ бастыра бӱдӱмдериле толо јеткилдеер, ээчиде алтамда курсак-тамакты белетеп чыгарарында ла аш-курсактыҥ продукциязын иштеп\nЈӱгӱрӱктердиҥ маҥы – Беш-Ӧзӧктӧ\nКичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртында ат спортты, јӱгӱрӱктердиҥ јарыжын, јылкы малды сӱӱген улус јуулганында алаҥзу јок. Ыраак јолды, кӱн-айдыҥ коомой айалгазын кӱчсинбей, олор јуртка сок јаҥыс амадулу – Алтай Республикада ат јарыштардыҥ ачылтазында туружарга келген. Бу кӱн Беш-Ӧзӧктӧ тергеениҥ алты аймагыныҥ эҥ артык аттары, јылкы малды туткан эҥ артык ээлер, ат\nТергеениҥ удурумга башчызыныҥ туштажулары\nМедишчилердиҥ байрамыныҥ алдындагы кӱн республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин республикан эмчиликте болгон. Ол эмчиликтиҥ бӧлӱктериниҥ ижиле, оору улустыҥ стационарда айалгазыла танышкан, операция эдер блоктыҥ, эмдеер ле диагноз тургузар јердиҥ јепселдерин кӧргӧн. Оныла кожо тергеениҥ су-кадыкты корыыр министри Андрей Макин, республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ ижин бӱдӱреечи Константин Чуканов, каланыҥ ла республиканыҥ јаҥыныҥ чыгартулу улузы, бӧлӱктердиҥ заведующийлери,\nБис — россияндар!\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республикада, бистиҥ телкем орооныста чылап ок, Россияныҥ кӱни элбеде темдектелген. Тергеебистиҥ тӧс калазында — Горно-Алтайскта, бу байрам быјыл баштапкы ла катап тӧс тепсеҥде эмес, культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында ӧткӧн. Амыраар кӱнде болгон јаркынду бу байрамда беш муҥнаҥ ажыра кижи турушкан деп айдар керек. Байрам туй ла он бир саатта


Кунугып јӱрбегер - altaicholmon\nКажы ла јыл, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Кенек улустыҥ телекейлик кӱни темдектелет.\nКӧп сабазында бис, эзен-амыр јӱргендер, јаныста су-кадыгынаҥ уйан улус барын ајарбайдыс. Олор кандый айалгада јадып турганы, эм-томго, аш-курсагына акча-манат бары-јогы кезик улусты санааркатпайт. Је ол ок ӧйдӧ андый улус јаантайын кӧрӱ-конкурстарда туружып, спортло тазыктырынып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгып турганы — оморкодот. Андыйлардыҥ тоозында ады-јолы јарлу баянист, кӧп тоолу кожоҥдордыҥ чӱмдеечизи А.К. ЕНЧИНОВ.\n— Абакум Кириллович, јаан јаштулар Слерле кожо кожоҥдоорын сӱӱйдилер. Бу јайаандыктыҥ јолында Слер канча јыл иштеп келдигер?\n— Мениҥ ишмекчи јолым 1980 јылда Улаганныҥ Культура туразынаҥ башталган. Ол ӧйлӧрдӧ јайгыда агитбригада тӧзӧлип, турлулар, ӧзӧктӧр сайын ойын-концерт кӧргӱзип јорыктайтаныс. Јаантайын јол-јорыкта, кожоҥ-комытта јӱрген ишмекчи-коллегаларымды — эмди бисле кожо јок К.О. Енчинованы, Ф.И. Ябыковты, О.М. Манзырованы (Колян), М.П. Олчонованы, культураныҥ Барнаулдагы институдында ӱренген Х.А. Толтокованы (Тадина) јаантайын эске алып јӱредим. Чаҥкыр экраннаҥ ады јарлу кожоҥчыныҥ кожоҥын угуп ла ийзебис, бис оны тӱниле ӱренерис. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱлик ойноткылардаҥ јаҥыс ла баян болгон.\n— Баянла ойноорына Слерди кем ӱретти?\n— Мениҥ јаан акам Степа культурада баянист ле тискинчи болуп иштеген. Кичинек бала болгом, ончо ло неме јилбилӱ. Айылга экелип салган баянды чыгара тартып, чӧйӧӧ тартар болгом. Меге јӱк ле 4-5 јаш болгон ӧйлӧр. Јаан улус кожоҥдогондо, мен оны баянла келиштире ӱренер болгом. Оноҥ гитарала, балалайкала ойноорына ӱренгем. Кем де мени таскадып ӱретпеген. Бойым бала тужында Бийсктеги балдардыҥ кӱӱлик сургалын беш темдектерле божотком. Ӱренген ойноткыларым саксафон, скрипка, корнет.\n— Школдо кайда ӱренгенеер?\n— Мениҥ чыккан јерим Кара-Кујур јурттыҥ јанында Тӧҥӧлӧк ӧзӧк. Бистиҥ биледе 11 бала болгон, мен алтынчызы. Кичинектеҥ ала мениҥ кӧстӧрим коркышту коомой кӧрӧр болгон. Беш јаштуда мени энем Горно-Алтайск каладӧӧн операцияга экелген. Ол ло келип, эки јылдыҥ туркунына эмденерге келишкен. Је, байла, айалга кӱч болгон болор. Энем мени оноҥ ары кӧстӧри кӧрбӧс лӧ коомой кӧрӧр балдардыҥ Бийсктеги аҥылу школына ӱренерге ийген. Алтынчы классты ӱренип божодоло, јанып ийгем. Санаама јазап кирбей туру— кандый да шылтак болгон ло болбой.\n— Тургуза ӧйдӧ кайда иштеп-јолдоп јӱрӱгер?\n— Калганчы јылдарда кӧзи кӧрбӧс улустыҥ «Ак тайак» (Белая трость) деп адалган јайаандык ӧмӧлигиниҥ художественный башкараачызы болуп иштейдим. Бис кӧзи кӧрбӧс улустыҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ бӧлӱги болуп јадыс. Бистиҥ турабыс Горно-Алтайскта Гардинка деп микрорайондо. Бис јаантайын јуулыжып, кожоҥдоп јадыбыс. Мени эш-барааным Римма Ивановна баштап јӱрет. Автобусла јорыктаары бир эмеш кӱчке келижет. Улустаҥ автобустыҥ номерин айдып беригер деп суразаҥ, кем де айдып берер, кем де тескери айдып берер. Оныҥ учун јаҥыскан јӱрерге кӱчке келижет. Эш-барааным ойын-концерттерде, јол-јорыкта јаантайын кожо.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ ӧмӧлик кенектердиҥ айлыгына белетенип јат. Ойын-концерттеристи Горно-Алтайскта, Чамал, Оҥдой аймактарда кӧргӱзерге амадайдыс. Пандемиядаҥ озо «Бистер канаттарыс јайадыс» деген республикан кӧрӱ-конкурста јаантайын туружып, јеҥӱлӱ јерлер алып туратаныс. Оору-јобол астап, мындый керек-јарактар биске ойто кайра келер деп, иженип турум. Бистий улуска јӱзӱн-башка маргаандарда, кӧрӱ-конкурстарда туружары јаан байрамдый. Ӧкпӧӧриш, белетениш тыҥ болот.\n— Куучыныгар учун алкыш болзын, оорыбай-чылабай ла јӱрӱгер.


Алтай Республикага 25jаш\nАлтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nАлтай Республикага 25jаш Алтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nРеспубликада эл- тергеелик јаҥныҥ баш органдары, ол Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы ла Башкарузы. Республиканыҥ баштапкы башчызы ла тӧзӧӧчизи В.И.Чаптынов болгон.\nБистиҥ республиканыҥ эл- тергее тилдери – алтай ла орус тилдер. Бу тилдерле газет ле журналдар чыгат, телекӧргӱзиниҥ ле радионыҥ берилтелери ӧткӱрилет.\nРеспубликаныҥ кыйулары гран ары јанында Монголия, Китай, Казахстан ороондорыла одоштой турат, оноойдо ок Россия Федерацияныҥ субъектериле – Тува ла Хакас республикаларла, Алтай крайла, Кемерово облазыла тудуш. Бистиҥ республиканы «Евразияныҥ јӱреги» ле кӧп телекейдеги калыктардыҥ тӱӱкилик кабайы деп адап јадылар.\nРеспубликаныҥ тергеезинде алтайлар ( тургун калык), орустар, казактар ла оноҥ до ӧскӧ албаты нак јуртайт.\nАлтай кырларла, чӧлдӧрлӧ, боочыларла бай. Бистиҥ јеристе суулар сӱрекей кӧп. Олор бийик мӧҥкӱ кырлардаҥ тӱшкилеп, Алтайдыҥ јаан суулары Кадынга ла Бийге кожылат. Алтайыс кӧп тоолу «мӧҥӱн» кӧлдӧрлӧ, аржан - кутук сууларла бай. Тӧрӧлистиҥ аржандары калыгыныҥ су - кадыгына јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери быйанду.\nАр- бӱткенниҥ аҥылары\nРеспубликаныҥ јериниҥ тӧртинчи ӱлизин агаш бӱркейт. Эҥ јайылган агаш – бек ле узак чирибес тыт.Јеристе кӧп учурайтан агаштар: јойгон, чиби, карагай. Јалбыракту агаштаҥ эҥ кӧп дегени: кайыҥ, аспак, терек.\nАлтай јеристиҥ ар - бӱткениниҥ кееркемели ле јаражы јер- телекейде јарлу. Алтайдыҥ ар- бӱткениниҥ аргалары бай, олордыҥ тоозында ас учураар балу металдар, таш кӧмӱр, руда, агаш- таш, тура тудар материалдар, ӧзӱмдер ле тындулардаҥ эдилген сырье кирет.Тындулардыҥ алузы, мӧт, эм ӧлӧҥниҥ ле јиилектери ле тазылдары бӱткӱл телекейде бааланат.\nАлтайыста эм- том ӧлӧҥ сӱрекей кӧп. Тууларыста ӧскӧн 1850 бӱдӱм ӧзӱмниҥ 212- зи бистиҥ јердеҥ ӧскӧ кайда да јок.Тӧрӧлисте кандый тынду јок деер. Мында чӧлдиҥ ле ээн чӧлдиҥ де аҥ- кужы бар: јеерен, тарбаан, мааны, ӧркӧ, јалман, талаҥкелеҥ, тас, тодык. Тайгада јӱретен аҥ- кужы: кӱреҥ айу, булан, јеекен, шӱлӱзин, киш, сымда, чай, тарал. Телекейде јӱк бийик туулу јерлеринде јӱретен аҥ- куштаҥ бистиҥ кырларда кочкор, јуҥма, ирбис, мӱркӱт бар.\nАлтай Республиканыҥ сӱр- темдектери\nЭл мааны (Государственный флаг)\nАлтай Республиканыҥ Ӱстӱги Совединде 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ эл маанызыныҥ ээжизи јӧптӧгӧн. Республика Алтайдыҥ эл маанызы – ол эл јаҥныҥ окылу сӱр- темдеги, Россия ичинде Алтай Республиканыҥ алдынаҥ бойы камааны јок болгоны керелейт.\nМааныныҥ ӧҥдӧри – ак ла чаҥкыр. Олор Россия Федерацияныҥ эл маанызыныҥ ӧҥдӧриле тӱҥей болуп турганын темдектейт. Мааныда чаҥкыр јолдор – Алтайда теҥериниҥ, кырлардыҥ, суулардыҥ ла кӧлдӧрдиҥ арузыныҥ сӱр- темдеги. Ак јолдор ӱргӱлјикти керелеп, республикада јаткан калыктардыҥ эптӱ ле нак јуртап јадарга амадаганын кӧргӱзет. Эл мааныныҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы В.П.Чукуев.\nЭл кебедели (Государственный герб)\nАлдынаҥ бойы камааны јок болгоныныҥ база бир темдеги – эл кебедел. Ол тӱӱкилик јаҥжыгуларды, јаткан јериниҥ ле анда јуртаган калыктардыҥ аҥылузын темдектейт. Кебеделдиҥ кӧк ӧҥи Алтайдыҥ, кӧк Теҥериниҥ мӧҥкӱ болгоныныҥ темдеги. Кебеделдиҥ ӱстӱги јанында ак ӧҥлӧ Тӧс Азияныҥ эҥ бийик тууларыныҥ бирӱзи – Ӱч- Сӱмер – бистиҥ тӧрӧлистиҥ јараш ла улу болгонын темдектейт.\nКебеделдиҥ ортозында ары куш эмес, бери арслан эмес- Кан- Кереде – јуралган. Ол тӧрӧл јериниҥ амыр- энчӱзин, ырызын, байлыгын, аҥ- кужын ла ар- бӱткенин корыйт. Кебеделдиҥ алтыгы јанында Алтайдыҥ эҥ јаан суулары Бий ле Кадын кожоолорыла јаба. Олордыҥ ортозында алтын ӧҥдӱ очок бар- Тӧрӧлистиҥ мӧҥкӱ ле бек болгоныныҥ темдеги. Очоктыҥ алды јанында толкы кептӱ чийӱлер Алтын- Кӧлди темдектеп јат. Алтай Республиканыҥ эл кебеделиниҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы И.И.Ортонулов.\nЭл мак јаҥар (Государственный гимн)\nАлтай Республиканыҥ эл мак јаҥары – ол кӱӱдеҥ ле сӧстӧрдӧҥ турган аҥылу чӱмдемел. Эл мак јаҥар кӧдӱриҥилӱ керек ӧткӱрилген тушта, ол органдардыҥ баштаҥкайыла ойнодылат. Ол алтайла, орус тилдерле айдылат. Мак јаҥардыҥ сӧстӧрин алтай тиле јарлу алтай бичиичи Аржан Адаров бичиген. Орус сӧстӧрин В.Сорокин чӱмдеген. Кӱӱле В.Пешняк кееркеткен. Эл мак јаҥар керегинде јасак 2001 јылда јӧптӧлгӧн.\nКӧк теҥери јылдыстар,\nУлу, јайым Кан- Алтай.\nӰч- Сӱмер, ыйык тайгалар\nӰч толыкту Кан- Алтай\nЈыҥкыс эдер јаҥы јок.\nӦчӱп калар учуры јок.\nАлтай ӧскӧн кабайыс,\nАлтай мӧҥкӱ кабайыс.\nРоссияла бис јажына.


03.07.2018 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ юбилейлӱ, автономия тӧзӧлгӧниниҥ 90 јылдыгы кирген 2011 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 21-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Jарлыгы чыккан. Jарлыкта бистиҥ тергеениҥ эҥ тоомјылу кайралын — Г. И. Чорос-Гуркинниҥ государственный сыйын — «Культурага ла кеендикке узак јылдарга ла једимдӱ иштегени учун» деп номинация аайынча Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, «Знак Почета» орденниҥ кавалери, АР-дыҥ эл бичиичизи\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 90 јылдыгын темдектеп јат. «Ойрот автоном областьтыҥ тӧс јери болгон Улалу јуртты город эдип кубултары» керегинде ВЦИК-тиҥ (Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет) јӧби 1928 јылда чыккан. Ӧткӧн бир чак кире ӧйгӧ тергеебистиҥ тӱӱкизиниҥ тӧс учурлу керектери Улалу, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск деп адалган бу јерле колбулу.\nРоссияныҥ Советский Федеративный Социалистический Республиказыныҥ З а к о н ы Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-га кирген Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде\nПутин коррупцияла тартыжарыныҥ 2020 јылга јетире Национальный планын јӧптӧгӧн. Ол министрлер кабинедин кезик категориялу ишчилердиҥ сый алар ээжизин јаҥыртсын деп јакыган.\nЭҥ јакшыны — балдарга\nТергеебисте балдардыҥ су-кадыгын орныктырар, олорго амыраш ӧткӱрер иштер кичӱ изӱ айдыҥ бажында башталып, кӧндӱгип калды.\nЛагерьлердиҥ ижи-тожы шиҥделет\n«Единая Россия» партияныҥ «Албатыныҥ шиҥжӱзи» ле «Бек биле» деген ӱлекерлериниҥ туружаачылары тергеениҥ балдардыҥ јайгы лагерьлеринде јеткер болдыртпазыныҥ ээжи-некелтелерин канайда бӱдӱрип турганын шиҥдеп кӧрӧт.\nКенек улустыҥ сурактары шиҥжӱде тудулат\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ «Эл-јонды јонјӱрӱмдик корулашла, ишле јеткилдеери» деген республикан государственный программаныҥ «Доступная среда» деп подпрограммазын бӱдӱрери керегинде» суракла выездной јууны ӧтти.\nЭрјине энчиниҥ чындык коручылдары\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлалган «Бӱгӱнги јондыкта ар-бӱткендик ле культуралык энчи-байлыктыҥ учуры» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференция ижин кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Эл музейде баштады.


Јайаан ижис — текши калыкка - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ ӧдӱп јаткан Ийт јылда јеткен јайаандык једимдери ле келер Какай јылдагы амадулары керегинде оныҥ художественный башкараачызы Эмма ИРИШЕВА куучындады:\n—2018 јыл бистиҥ театрга једимдӱ, турулталу болды деп айдарга јараар. Бис канча јылдар туркунына кӧрӧӧчилерди бек тӧзӧгӧлӱ, бирлик калык эдип, балдарды ла јашӧскӱримди турумкай, ак-чек ле тӧрӧлчи бийик кӱӱн-тапту эдип таскадары аайынча учуры бийик јайаан ижисти улалтып апарадыс. Эл театрдыҥ тӱӱкилик јолында театрга деген ууламјыла чыгарылган кемиле мындый јаан акча-манатты баштапкы катап кӧрдис деп айдарга јараар. Театрга эдилген јӧмӧлтӧ-болушты баалап, јаан быйанымды Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко, культураныҥ министри Ольга Антарадоновага айдадым. «Кичӱ Тӧрӧлистиҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча келген акча-манатла бис «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧкти тургустыс. Калыктыҥ эрјинедий кереес байлыгын ады јарлу кайчы Алексей Калкин чеберлеп, эл-јонына јетирген. Эл кайчыдаҥ кай чӧрчӧкти јарлу билимчи Сазон Суразаков бичип кӧчӱрген. Шак ого тайанып, «Маадай-Караны» јарлу поэт Александр Плитченко кӧчӱрген.\n«Маадай-Караны» сценада тургузары јанынаҥ ӱлекердиҥ авторы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Иван Белеков, режиссеры Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Андрей Борисов. Андрей Саввичтиҥ айтканыла, театрга кирип јатсаар, слерди кайчыгар уткып јат. Театрдаҥ чыгып јатсаар, слерди кайчыгар ӱйдежет. Эбире дезе алтай јылтоолоштыҥ кӱнтизӱзине кирген аҥ-куш корулап салган.\nЈаан ойын-кӧргӱзӱ бастыра јанынаҥ эптӱ келижип барды. Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни чӧрчӧк деп кӧргӧн. Је ондо јебрен-кумран ӧйлӧрдӧ јӱрген калыктардыҥ ӧйи, тӱӱкизи деп айдарга јараар. Ойногон актерлорго кай чӧрчӧктиҥ байлык тилиле тереҥжиде таныжар арга болды. Тилистиҥ байлыгы шак мында деп айдар керек. Алтайдыҥ ээлӱ кайчызы Алексей Григорьевич Калкинге јаан алкыш-быйан. Кай чӧрчӧктиҥ эки ле јолдыгынаҥ бӱткӱл јӱрӱм чыгып келгенин кайкабаска болбос.\n«Маадай-Кара» текши калыкка, кижиликке тузалу ойын-кӧргӱзӱ болуп јат. Калыктыҥ кӧгӱс-байлыгыныҥ, эрјинедий ырыс-кежигиниҥ эжигин ачтыс. Јайаан ижиске тузалу тебӱни алдыс. Мынаҥ ары кӧрӧӧчилерге, анчада ла балдарга, јашӧскӱримге кай чӧрчӧктӧр тургузылар, јаан сценага чыгарылар.\nЭкинчи солун ижис балдарга учурлалды. Ол Ногон Шумаровтыҥ инсценировказы аайынча тургузылган «Торко чачак» деген албатыныҥ чӧрчӧгин кӧрдис. Бу чӧрчӧктӧ наадайлардыҥ сӱр-кеберлерин кӧргӱзер амаду болгон. Нениҥ учун дезе театр јаан спектр ине. Театрда кандый ла ууламјылар болор аргалу, темдектезе, бије, кӱӱ, кожоҥ ло о. ӧ. Шак онызы театрды бириктирет. Оныҥ учун бу «Торко чачакты» алала, калмык режиссер Баатр Колаев тургусты. Режиссердыҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле таныштым. Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни јаратпады ошкош. Мында наадайлар ине, айдарда, ондо чокым бир ууламјы болор керек. Режиссер мында «ростовой», «пальчиковый», «планшетный» ла «марионеткалар» деген ууламјыларды бириктире апарганы оныҥ једими деп айдарга јараар. Хакастарда наадайлардыҥ «Сказка» деп театры бар. Бу режиссер ондо наадайлардыҥ ойынын тургускан. Мен Хакасия јаар барып, ондо драматургтардыҥ лабораториязындагы Б. Колаевтиҥ ижиле јууктада таныштым. Оныҥ кийнинде бистиҥ театрга кычырдым. Бистиҥ чӧрчӧктӧр аайынча наадайлардыҥ ойынын тургусса, балдарга солун болор деп сананадым.\nКычыраачыларга, кӧрӧӧчилерге мындый ууламјыла (наадайлардыҥ формады) иштеери база керектӱ деп баштанадым. Чӧрчӧкти мынаҥ јараш, јарык этсеес, ол орус албатыныҥ «Колобок» деген чӧрчӧгиндий боло берердеҥ айабас. Онойып, бир ууламјыны алып, ондый ойынды тургустыс. Режиссердыҥ бойыныҥ аҥылу кӧрӱми, сезими бу јайаандык ижинде деп айдар керек.\nОныҥ кийнинеҥ Баатр Колаевтиҥ јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ «И дольше века длится день» деген романынаҥ алынган «Манкурт» деген ӱзӱги аайынча «Кабай» деп солун ижин кӧрӧӧчилер кӧргӧн болор. Бис бу ишти Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Анна Балинаныҥ учурлу јажына тургустыс. Нениҥ учун дезе Анна Чекчеевна бойыныҥ ӧйинде Ч. Айтматовтыҥ «Материнское поле» деп ойын-кӧргӱзӱзинде ойногон ине. Быјыл телекей Чингиз Айтматовтыҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгын темдектеген. Айдарда, бу ойын-кӧргӱзӱ эптӱ келижип барды. «Кабайдыҥ» инсценировказын Б. Колаев бойы бичиген. Онойып, бис анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге телекей кеминде турган манкурттардыҥ курч сурактарын чыгардыс, кӧргӱстис.\nБу ӧдӱп јаткан јылда режиссер Вячеслав Смирнов Антуан ден Сент-Экзюпериниҥ «Кичӱ Бий» («Маленький Принц») деген ойын-кӧргӱзӱни тургусты. Бу пьеса алтай да, орус та тилдерле бар. Мында орус труппаныҥ балдары ойноп јат. Ол орус тилле. Јиит актерлорго сӱреен јарады.\n«Маленький Принцтиҥ» кийнинеҥ «Снежная королева» чӧрчӧк аайынча тургузылган ойынды оогош кӧрӧӧчилер јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧргӧн. Режиссеры В. Смирнов.\nКыска ӧйдиҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱни тургузып, јаан сценага чыгардыс. Оныҥ кийнинеҥ орус калыктыҥ «Лиса-лисонька» деп чӧрчӧги аайынча М. Чочкинаныҥ бичиген «Сӱмелӱ тӱлкӱни» В. Перчик тургузар. Ойын-кӧргӱзӱ алтай тилле ӧдӧр.\nБыјыл Калмык алтайга јаан гастрольло јӱргенис. Алтайга дезе Калмыкияныҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган драма театры келип јӱргенин кычыраачылар билер. Эл театр калмык кӧрӧӧчилерге «Восхождение на Хан-Алтай» (режиссер А. Борисов), «Туба» (режиссер Э. Иришева) деген ойын-кӧргӱзӱлерди ле јаан ойын-концертти кӧргӱскен. Калмык кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱлеристи баалады.\nКелер јылда гастрольный программа аайынча ижис улалар. Темдектезе, Удмуртиядаҥ Ижевсктеги академ-драмалык театры келер, бис олорго барарыс. База Каракалпак театр биске келер кӱӱндӱ. Бу јанынаҥ сурак кандык ай киреде јарталар. Каракалпактардыҥ тили бистийине сӱреен тӱҥей болуптыр.\nФедерал программада јаш корболорго ло јииттерге учурлалган чокым ууламјылу пункттар бар. Оныҥ учун бис бу ууламјы аайынча јӱк ле балдарга А. Чеховтыҥ «Предложение», «Юбилей» деген кӧргӱзӱлерин тургузарыс. Ойын-кӧргӱзӱлер фонтанныҥ јанында ӧдӧр. Кӧрӧӧчилер «Маадай-Карада» чылап ок, фонтанды эбире отурар.\nОныҥ кийнинеҥ чалкан албатыныҥ «Танай» деген чӧрчӧгин Николай Паштаков тургузарга белетеп јат. Кычыраачылар бисте иштиҥ «кайнап» јатканын сезип ийген болор. Театрда сӱреен кӧп кӧдӱриҥилер ӧдӧт. Репетицияларга зал једишпей јат. Је бис оны келиштирип-эптештирип, иштеп ле јадыс.\nБот, чыгарылган акча-манаттыҥ кезиги јайаандык ишке барат. Ол акчаныҥ јарымызыла јаан светодиодный экранды (8х5) алып јадыс. Интерактивный ойын-кӧргӱзӱлерди тургузарга керектӱ (јарыдар прожектор, ӱнделтер эдимдер) не-немени јакыдып салдыс. Бир сӧслӧ, материально-технический јеткилдешке база јаан ајару эдилет. Акча-манат артыгынча чыгарылып турарда, декорация да, костюмдар да чыҥдый, ӧҥжик болор. Актерлорго јӧмӧлтӧ-болуш иле.\nБу эки јылдыҥ туркунына госјакылтаны кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрип јадыс. Россияныҥ президенти В. Путин 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлаган. Бис президент театрдыҥ ичкери ӧзӱмине ајару, болуш эткенин тӱӱкилик учурлу керек деп баалап, сӱӱнедис. Темдектезе, чокым ууламјыла ӧткӱретен ижистиҥ тоозында театрдыҥ бойыныҥ музейин ачары. Эл театрдыҥ ӧткӧн тӱӱкилик јолын ороондо ло республикада ӧткӧн лӧ ӧдӱп јаткан јонјӱрӱмдик ле культуралык колбулар ажыра кӧргӱзери. Театрал ӧмӧликтиҥ јайаандык ижиниҥ ууламјыларын толо кӧргӱзери јаан учурлу. Башка-башка јылдарда иштеген режиссерлордыҥ талдама иштериле, онойдо ок тӱрк калыктар ортодо јарлу актерлорысла, олордыҥ иштериле таныштырарыс. Ортобыстаҥ ыраап калган актерлордыҥ ады-јолдорын кереестеп, ӧзӱп јаткан ӱйеге айдары бистиҥ агару молјубыс ине. Темдектезе, Жанна Эдокова, Сергей Санашев, Антон Юданов, Теке Чекурашев, Валерий Киндиков ло оноҥ до ӧскӧлӧри республиканыҥ, театрдыҥ качан да ундылбас алтын кӧмзӧзи болуп артары бистеҥ камаанду деп сананадым. Театрдыҥ јеткен једимдерин кереестеген кайралдарды, сыйларды ончозын тургузарыс — текши албаты кӧрзин. Эл театрдыҥ бойыныҥ музейин ачары јанынаҥ јаан иш ӧдӧр.\nКакай јылда биске Россияныҥ государственный академический кичӱ театрындагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училищени 13 јиит актер божодоло келер. Јаан изӱ ай кирезинде олор биске ӱредӱде алганын бойлорыныҥ јайаандык ижинде кӧргӱзер. Олор «Евридика» (Жан Ануй), «Бумбараш» (В. Золотухин), «Власть тьмы» (Лев Толстой) деген ойын-кӧргӱзӱлерин кӧргӱзер. Олор база «Ах, девочки, война» деп ойынды тургузып јат. Јиит актерлор онойдо ок джаз-ойынды тургузып кӧргӱзер. Темдектезе, Евридиканы ойногон Анна Анофер студенттердиҥ кӧрӱ-маргаанында «Эҥ артык актриса» деп адалды. Јаш јайалталар келзе, бис олорды мында ла артып иштезин деп, бастыра јанынаҥ јӧмӧӧрис.\nКичӱ изӱ айда Москвадаҥ база ла биске Евгений Мироновтыҥ башкарып турган «Театр наций» деген биригӱзи келери темдектелет. Мында, театрда, режиссерлордыҥ лабораториязы иштеер. Бир режиссер Бийскте, эки-ӱч режиссер, критиктер ле сценаристтер бисте иштеер. Тургузылатан пьесаларды олор меге ажындыра ийзе, мен кычырып, талдаарым. Актерлорды талдап алган пьесаларга ӱлештиредим. Байагы ӱч режиссер актерлордыҥ ижин кӧрӱп јат. Оноҥ режиссерго 3-5 кӱнниҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱни тургузала, сценага чыгарар керек.\nСолун ӱлекер биске јарады. Эл театрдыҥ ады Москвада угулып јат, танылу. Федерал программаларла акча-манат келет. Биске јаҥыс ла иштеер керек. Темдектезе, Калмыкия јаар гастрольго јол-јорыгысты Москва тӧлӧгӧн. Бу сӱреен јаан јӧмӧлтӧ-болуш.\nТеатрдыҥ јылы деп кычырула ӧдӧр Какай јылда база 4 ойын-кӧргӱзӱни тургузып, кӧрӧӧчилерге кӧргӱзерис. Бичиичи И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романынаҥ алган ӱзӱкти тургузарыс. Кино база башка ууламјы ине. Айдарда, ол бойыныҥ јолыла барзын. Бӱдӱн романды ойноорго кӱчке келижер. Оныҥ учун бис кандый бир ӱзӱгин аларыс.\nРепертуарный политиканы эптештире-келиштире ӧскӱрип јадыс. Бисте орус тилдӱ кӧрӧӧчилер барын ајаруда тудадыс. Оныҥ учун орус классика, ӧскӧ ороондордыҥ классиказы, алтай драматургия, балдарга, јашӧскӱримге учурлалган ойын-кӧргӱзӱлер деген ууламјыларды чокым апарып јадыс.\nБиске театральный критиктерди, театрдыҥ ӧзӱми, аргалары јанынаҥ бичиир улусты ӱредип алар керек. Јаш, јиит, аҥылу ӱредӱлӱ јайаан јайалталарды профессионал узын, билгирин бийиктетсин деп, ӧскӧ калалар јаар ӱредӱ-курстарга ийедис. Темдектезе, бистиҥ јиит јурукчы Алан Саймин Москвада Г. А. Товстоноговтыҥ адыла адалган Јаан драма театрда постановочный бӧлӱктиҥ јааныныҥ болушчызы болуп иштеп јат. Ӱренерге, билгирин бийиктедерге кӱӱнзеген јииттерге бисте – јаан ла ачык јол.


Јурттарда јадын-јӱрӱмниҥ кемин бийиктедер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде Горно-Алтайскта јербойында бойын башкарынарыныҥ байрамына учурлай јербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунын ӧткӱрген. Ишмекчи јуунныҥ ижинде анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимр Тюлентин база турушкан.\nАлбатыга эҥ јуук јаҥ\nБашкаруныҥ јаан залында болгон јуунда государственный јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары, аймактардыҥ јаандары, јурт јеезелердиҥ башкараачылары ла јурттардыҥ старосталары турушкандар. Олег Хорохордин: «Мен республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бир айга шыку ӧйгӧ бӱдӱрип келдим. Эмди тургуза јӱк ле Чой ло Оҥдой аймактарда болорго келишти, је табынча бастыра аймактарды айланып келерге турум. Ишмекчи јол-јорыктарда бир кезек башкараачыларла таныжып куучындашкам. Арткандарыла јада тура кыйалтазы јогынаҥ туштажарым. Тургуза ӧйдӧ јуулган јетирӱлерге тайанып, социологияныҥ ширтӱлериле башкарынып, эл-јонло болуп турган туштажуларга тӧзӧлгӧлӧнип, тергеениҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгалары кыракы шиҥделет. Мен ол керегинде слерге бӱгӱн јартын айдып турум» — деп айткан.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкараачызы бойыныҥ куучынында «бисте кузук бӱдӱп ле аҥдар јӱрӱп турган јерлерде агаштарды кезип јоголторын чек токтодор, фермер ле крестьян ээлемдер агаштыҥ фондыныҥ јерлерин толо тузаланып болбой турган сурактарда кӧп тутак-једикпестер бар. Олордыҥ кезиктериниҥ аайына јӱк ле федерал кеминде чыгар арга бар. Бир кезек курч сурактар јанынаҥ адылу јасактар јӧптӧп чыгарар керек. Бӱдӱретен ле аайына чыгатан ӧскӧ дӧ керектер ле сурактар бар» деп темдектеген. О. Хорохординниҥ айтканыла, кезик сурактар тургуза ӧйдӧ республиканыҥ башкарузында кӧрӱлип јат. Башкаруныҥ јуунына Оҥдой јуртта Урсул сууны кечире тудатан кӱрди јылгырладарыныҥ, јаскы иштерди ӧткӱрерге јеҥилтелӱ кредиттер аларыныҥ сурактары чыгарылып, олор эрчимдӱ шӱӱжилет. Сӱрее-чӧпти чыгара тартарын аайлу-башту тӧзӧп алар керек. Тергеениҥ башкарузы оны «Экология» деген национальный проект-ӱлекер ажыра ӧткӱрерге темдектейт. Јуук ӧйдӧ бу сурак башкаруныҥ јуунында база кӧрӱлер. Быјыл бисте тергеелик учурлу јолдорды чыныктап јазаары аайынча элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Бу ӱлекер аайынча Горно-Алтайскта ла бастыразына шыдар аймактарда кӧп јолдор јазалар.\nО. Хорохординниҥ айтканыла, бӱдӱретен иштерди шӱӱжеринде јербойыныҥ специалисттери ле кадрлары кыйалтазы јогынаҥ туружар. Ол республикада билгири бийик специалисттер барын билерим, бойлорыныҥ керегин јакшы билер кадрлардыҥ тоозы тергееде ас эмес, олор кичӱ Тӧрӧлине тузалу керектер эдерге кӱӱнзеп јат деп темдектеген.\nЈербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунында Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ бӱдӱреечи директоры Денис Власенко бойы башкарынары јанынаҥ бистиҥ тергееде иштеп турган јондык организацияныҥ ижи керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, бисте јаткан јериниҥ ээзи болуп јӱрер, оныҥ ӧзӱминде эрчимдӱ туружар кӱӱндӱ улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Бӱгӱнги кӱнде Горно-Алтайскта он сегис ТОС једимдӱ иштеп јат. Республикада дезе кӧрӱмјилӱ иштӱ ТОС-тордыҥ тоозы ас эмес. Темдек эдип Турачак аймакта Јайлу јуртта иштеп турган «Заповедное село» деген ТОС-ты айдарга јараар. Бу ТОС 2013 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижин Данил Ерофеев једимдӱ башкарат. Јиит башкараачы элбедилген советтиҥ јуунында бойы туружып, трибунага чыгып, ижинде јуулган ченемел керегинде куучындаган. Д. Ерофеевтиҥ айтканыла, олор Алтайдагы заповедниктиҥ администрациязыла, јондык ӧскӧ организацияларла, НКО-лорло сӱрекей јуук колбуда иштеп јадылар. Заповедник дезе Артыбаштагы јурт јеезениҥ јерине кирип јат. ТОС заповедниктиҥ алдында турган сурактардыҥ аайына чыгарга ла јуртты ӧскӱрерге башка-башка ууламјыларла кӧп иштер ӧткӱрет. Мынызы аҥылу корулу јерде јаан бузуштар болбозын јеткилдеп јат.\nАлтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ быјылгы јылдагы кӧргӱзӱлери керегинде јетирӱ эткен. Министр ороонныҥ президенти В. Путинниҥ кӱӱк айда чыгарган јарлыгын јӱрӱмде једимдӱ бӱдӱрер амадула 2019 јылда јербойындагы муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ чыгарып турган акчаныҥ кеми эки миллиард салковойго јетире бийиктеер деп ајарган. Чыгарылган акча јолдорды чыныктап јазаарына, балдардыҥ садиктерин ле школдорды тударына, спортивный залдарды чыныктаарга, олорго керектӱ эдим-јазалдар аларга, культураныҥ учреждениелерин јӧмӧӧргӧ тузаланылар. О. Завьялова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын бюджеттиҥ акчазын аайлу-башту тузаланарына ла јербойыныҥ бюджедин толтырарына туура салбас ајару эдерине кычырган.\nТергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов јуунныҥ туружаачыларын Туулу Алтайда кооперация канайда ӧзӱп турганыла таныштырган. 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетире Алтай Республикада јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ јетен кооперативи иштеген. Кажы ла аймак јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле олордо бар јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгаларла башкарынып, јурт ээлемде башка-башка ууламјыларла иштеп јат. Турачак аймакта иштеп турган кооперативтер эм-томду јажыл ӧзӱмдерди јуунадарын јеткилдейт, Кан-Оозы аймактыҥ кооперативтери мал-аштаҥ эт ле сӱт иштеп аларын эрчимдӱ ӧскӱргилейт, Кош-Агаш аймакта јурт ээлемниҥ кооперативтериниҥ ишчилери чӧлди сугарарын кичеегилейт, эт иштеп аларын, тӱкти јунарын јеткилдейт.\nИштиҥ озочылдарына — кайралдар\nТал-тӱштиҥ кийнинде дезе П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ ишчилерин профессионал байрамыла бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ чыгартулу улузы уткыган. Алтай республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин уткуулду сӧзинде бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде бир муҥнаҥ ажыра муниципал служащийлер, аймактарда ла јурттарда бир муҥга шыдар депутаттар, 140 староста иштеп јат деп айткан. Ол Россия Федерацияда јаҥныҥ органдарыныҥ бастыра ишчилери тегин улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырар амадулу иштеп јадылар деген. О. Хорохордин кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын байрамла уткып, олорго бек су-кадык ла једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда бойыныҥ уткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин айткан. Парламенттиҥ спикери кажы ла аймакта, кажы ла јуртта бойыныҥ уур-кӱчтери бар деп ајарган. Кӧп јурт јеезелер ар-бӱткени кӱч ле ыраак јерлерде туруп јат. Јурттардыҥ 30% республиканыҥ тӧс калазынаҥ 400 километр кирези ыраагында турганы јурт јеезелердиҥ јаандарына ла старосталарга иште ӱзеери кӱч айалгалар тӧзӧйт. Је олор бастыра бар аргаларын ла ийде-кӱчин толо тузаланып, эрчимдӱ иштеп јадылар. Јурт јаткандарга чыҥдый јадын-јӱрӱмнеҥ ӧскӧ не де керек јок. Чыҥдый јадын-јӱрӱм дегени дезе – ол јакшы ишјал, чыҥдый јолдор, керектӱ кеминде медјеткилдеш ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Јурт јердиҥ курч сурактарыныҥ аайы-бажына кыска ӧйгӧ бир ле уунда чыгып болбозыҥ. Је јербойыныҥ депутаттары, старосталары ла јурт јеезелердиҥ ишчилери арга-кӱчи јеткенче ак-чек иштеп јадылар. Спикер келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӱп турганы керегинде айткан.\nУткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ председатели, Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Роман Птицын айткан. Ол кӱн кӧдӱриҥилӱ јуунда озочыл иштӱ ишчилерге кайралдар база табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Ман-јӱректеги јурт јеезениҥ эл-јонло иштеп турган специализи Наталья Асанина, Кан-Оозындагы јурт админстрацияныҥ баш специализи Эльвира Адабасова, Шабалин аймакта Шыргайтыдагы јурт јеезениҥ специализи Эйза Баянкина, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специализи Аягоз Джакипова, Ыныргыдагы јурт администрацияныҥ баш бухгалтери Татьяна Куликова, Талдудагы јурт јеезениҥ пол јунаачызы Любовь Прокопьева, Чамал аймакта Чопоштогы јурт администрацияныҥ ишчизи Жанна Пугачева, Турачак аймактыҥ администрациязыныҥ пол јунаачызы Наталья Тренихина, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Ченчулаев, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ бӧлӱгиниҥ консультанты Альбина Шитова кайралдаткандар.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары Улаган аймакта Чибиттеги јурт јеезениҥ специализи Ангелина Абрамовага, Кӧксуу-Оозындагы јурт јеезениҥ шоферы Николай Акимовко, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ баш специализи Светлана Артушевага, Майма аймактыҥ администрациязыныҥ архив аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Евгений Герасимовко, Кош-Агаш јурттыҥ администрациязыныҥ баш специализи Жулдуз Джумановага, Оҥдой аймакта Ийиндеги јурт јеезениҥ јааныныҥ ордынчызы Оксана Егоровага, Кӧксуу-Оозы аймакта Ӱстиги-Оймондогы јурт јеезениҥ јааны Ирина Кононовага, Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ депудады Александра Кошкинага, Турачак аймактыҥ администрациязыныҥ баш специализи Александра Менегечевага, Чой аймактыҥ администрациязыныҥ баш специализи Инна Понамаревага, Шабалин аймакта Чаргыдагы јурт јеезениҥ специализи Ольга Шиховцовага ла Чамал аймактыҥ администрациязыныҥ керектериниҥ управляющийи Ольга Швецовага табыштырылган.\nА. ТЫРЫШКИННИҤ фотојуруктары