Бийик ажуларлу јӱрӱм - altaicholmon\nАлтай тилле чыгып турган газедистиҥ 100 јылдыгы эзенде, кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде, толор. Јӱс јыл, кижиниҥ јӱрӱмиле кӧрзӧ, сӱреен кӧп эмей. Бу јылдардыҥ туркунына газеттиҥ ады да, учуры да, тили де канча солынган, кубулган. Је эҥ ле учурлузы газетте иштеген канча ӱйелер солынганы. Олордыҥ ады-јолдоры ӱйелерге арткан. Мениҥ билген корреспонденттердеҥ јаан јайалталу, курч каламду деп канча адаткан јерлежим, ӱредӱчим Василий Айачинович Тоенов иштеген. Ол совет ӧйиниҥ курч сурактарын коскорып, чынын-тӧгӱнин бичииринеҥ јалтанбайтан. Бӱгӱн оныҥ Јеҥӱниҥ јылдыгына учурлай бичиген очеркин јарлап турубыс.\nТаҥ атту кижи Быргасты-Бажын кууй јортуп, Бажынты ӧзӧккӧ боочыла ажып келди. Оноҥ койу ӧлӧҥгӧ бастырган, билдирер-билдирбес чичкечек јолло Сары-Чаба јаар ууланды. «Ӧлӧҥ койу, јакшы эмтир. Јаҥыс ла эмди эмеш айазатан болзо, колхозтыҥ да малы, таҥынаҥ улустыҥ да эки-јаҥызы ӧлӧҥдӱ болор эди. Кудайдыҥ кӱндери эмеш айазатан ла болзо» – карган ӧрӧкӧн јикти ӧрӧ јортуп браадала, шак анайда сананды.\nСары-Чабада јылдыҥ ла ӧлӧҥ эдип турган јерине једип барала, ол аттаҥ тӱшпей, узак ајыктанып турды. Ол бу јерди баштапкы ла катап кӧрӱп тургандый. Айла, чынын айдар болзо, ӧрӧкӧнгӧ алдындагы јылдарда алтайын керий јортуп, ар-бӱткенниҥ јаражын ајыктап јӱрер чӧлӧӧ ӧйлӧр дӧ ас болгон. Иш, канду јуу, катап ла иш, машина-трактор. Бала-барка чыдаткан, мал-аш азыраган. Бастыра улус чылап ок бачымдаган ла сандыраган, сӱӱнген ле кородогон. Јакшы керектер этти деп, албаты ортодо макта да болгон. Јаман кӱндер келип, јабыс јерлерде оролор до каскан. Ол «јада калган кижиге мӧҥкӱ каскам» деп байлаарын, чӱмдеерин билбес кижи. «Оролор ло каскам» деер. Чын ла, јуу тужында шофер кижи машиназын, бойын јажырарга канча кирелӱ јер каспады деп айдар. Оноҥ ло јуудаҥ шыркалу јанган. Тылда иштеген. Нӧкӧрлӧриниҥ, ӱйиниҥ, јерлештериниҥ, карган-тижеҥ тӧрӧӧндӧриниҥ сӧӧктӧрин тударга. Је акыр, јайдыҥ мындый јараш кӱнинде оролор керегинде сананары бойсын.\nБаштык Арбакович адын армакчылап койоло, јоон тытка јууктай базып, оны таптап, айланып келди. Бу тыттыҥ тӧзи – оныҥ одузы, экинчи айлы. Былтыр арттырган не-немелердиҥ ончозы јеринде јатты: кайру, эгӱ, тӧжӱ-маска. Баштык тыттыҥ калыҥ чобразындагы ӱйттеҥ чай уратан тала банказын чыгарды. Банканыҥ ичиндеги эки чымалы туш-башка маҥтажа берди. «Куру банкага не кирген кулугурлар бу? Эртен-соҥзыннаҥ ала мында курсак-тамактыҥ оодыгы кӧп болор, тойгылараар» – деп айдала, ол одузын айландыра торкодый ӧлӧҥди чаап баштады. Баштык бӱгӱн меҥдебейт. Ӧлӧҥ јаш, меҥдеер неме јок. Бӱгӱн одуны, јадар јерди белетеп алар керек. Чалгыныҥ табыжы «шуйт, шуйт» эдет. Ӧлӧҥ чаап турган кижи керек дезе, фуфайказын да уштыгалак. Бир-эки ле катап чаап кӧрӧргӧ сананган. Је оноҥ јаҥы јазаган чалгыныҥ ӧткӱн ӱнине тарттырып, там ла ичкерлеп, јолын там ла јалбайтып, чыкту јажыл ӧлӧҥди ээчий-деечий калыҥ курга кырай тартып турды. Ол одуны айландыра чаап ийеле, токтой тӱжӱп, фуфайказын, пиджагын, бӧрӱгин јаҥыс јерге чого салды. «Кандый јакшы!». Кан ичинеҥ келген серӱӱн ээзин карган солдаттыҥ тӧжин, колдорын јалай согот. Баштык чамчазыныҥ јеҥин тӱрӱп, эмеш тыҥыскыган балтырларын јакшызынып сыймады.\nКарган солдат одуны, абра, ат туратан јерлерди ӱзе чабала, тоҥмок сууга баратан јолды чапты. Тоҥмок сууга једеле, бир эмеш ӧйгӧ оныҥ ару, кӧгӧлтирим кӱскӱзидӧӧн кӧрӱп турды. Оноҥ ӧлӧҥ чабышка изиген јаан алакандарыла тоҥмок суудаҥ амзады, чачын чыктытты, јӱзин, мойнын ӱлӱштеди, тоҥмок сууныҥ бажындагы ӱч айры кайыҥга јалама буулады. Бежинчи јалама. Ол мында бежинчи јыл одуланат. Бого, оноҥ ӧскӧ, кем де јалама буулабайт. Бу суу аржан эмес, бу оныҥ «бойыныҥ» суузы. Айла, «бойыныҥ» деп айдар учуры да бар. Бу јик, јай болзо, ӱлјӱ балкашталып, кышкыда јайкантып јадатанын мындагы улус јакшы билер. Баштык пенсияга чыгып, бу јерде ӧлӧҥ эдип баштаарда, озо ло баштап тоҥмок сууныҥ чыгып турган јерин чирик јыгындардаҥ, таштардаҥ, туй ӧскӧн јыраалардаҥ арутаган. Оноҥ оныҥ агып барар јолын јазаган. Озо баштап јӱк ле чай аскадый суу таап алар амаду болгон. Је оноҥ ӱч айры кайыҥныҥ алдындагы тӧҥнӧҥ ап-ару, соок суучак шоркырай берерде, солдат оны јазаган. Келер јайда тоҥмок сууныҥ чыккан јерин аҥ-куш, мал-аш ӱребезин деп манап салган. Бистиҥ су-алтай јерлерде сууларды (аржан болгонын, аржан эмезин де) кичееп, арутап, чыккан јерин манап салганына ас туштараар. Оныҥ учун бу ӧрӧкӧнгӧ јаҥыс ла алкышту сӧстӧр айдар керек.\nКарган солдат эски јапажындагы нек-сак немелерди кактайла, оныҥ ӱстин јажыл ӧлӧҥлӧ јаап ийди. Је эмди јааш ӱч-тӧрт конокко до јааза, коркыыр неме јок. Ол бого эртен-соҥзуннаҥ ла не-немелерин алганча једип алар, оноҥ ӧзӧккӧ, тереҥ кӱс келбегенче, тӱшпес. Каа-јаада курсак-тамакка ла барып келер. Айла коштой Айана јеени јылдыҥ сайын ӧлӧҥ эдип јат. Ол до керектӱ немени экелип берер. А ол бойы деремнеге не тӱжер? Јайгыда чыктып калган турага јаҥыскан барып конотон бо? Балдар чыдап калган, бала-баркалу улус. Карган кижи балдарга не барып оролор. Јок, јайгыда кедери ле торт. Оныҥ учун јайгыда тайгадаҥ тӱшкен койчылар тӱрген ле ойто баргылаарга, деремнеде эриксингилеп јӱргӱлеер. Анчада ла јажы эмеш јаандары.\nКара чӧйгӧндӧги чай чӱрче ле кайнай берди. Карган солдат ого тус, чай салып, сӱт катты. Койу кӱреҥ чайдаҥ шаајыҥ кӧк айакка толтыра уруп, талкан-курудынаҥ отко салып ийди.\nБу очеркте Баштык Арбакович Садановты мен кӧп јерлерде «карган солдат» деп бичип турганымды кычыраачы кайкабазын. Бала тужымнаҥ бери бу кижи мениҥ санаамда јаантайын солдат кеберлӱ эбелген. Айла, ол јууда фашист генералдар да олјолобогон, тыҥ ат-нерелӱ керектер де этпеген. Ол совет черӱниҥ канзыраган фашисттерди јеҥген миллиондор тоолу солдаттарыныҥ бирӱзи. Бойыныҥ ӧйинде маршал Жуков «јеҥӱ канайып келгенин солдаттаҥ сурап угугар» деп айткан эди. Оныҥ учун бис бӱгӱнги кӱнде эки-јаҥыс медаль тагынган солдаттарга јаан алкыш-быйаныс айдып јӱрер учурлу. Јууныҥ кийниндеги де јылдарда Баштык Саданов тегин ле «колхозчы-солдат» бойынча арткан. Ол јамыга да турбаган, јамыркаарга да сананбаган. Бу јуукта куучындажып отурарыста, ол кемзинген кептӱ «бригадир де болбогом» деп айтты. Оныҥ бу сӧстӧрин угуп, «ончо улус јамылулар, бригадирлер болзо, бу ла эки колло эдетен ишти кем эдер эди?» деп сураар кӱӱним келген. Је сурабадым. Јӱрӱмге керектӱ ончо немелерди шак мындый ишмекчи колдор эдип јат деп, ол бойы да јакшы билер.\nБаштык чайлап отурарда, меести кечире таҥ атту кижи јортуп келди.\n– Таайым, качан ортозында једип келгенеер?\n– А ол мен де, слер, јииттер чилеп, уйуктаар эмезим. Је, келип чай ич, јееним. Покозыҥ кандый эмтир?\n– Ӧлӧҥ јакшы эмтир. Јаҥыс ла айазатан болзо. Кудай, слердиҥ одугардыҥ јаражын, таай.\nЈиит келин оттыҥ јанына јууктап келди. – Мынаҥ јуртыс тӧӧн, Кан-Оозы барган јол, Тешкен, Ӧбӧгӧн, Кан-Ичи – ончозы кӧрӱнип јадар ине.\n– Је, отур, чайла. Сенеҥ болгой, мен бойым да, карган согым, база ајыҥ кӧрӱп турган неме чылап, алаатып калган тургам. Билериҥ бе, ол јикте сениҥ карган адаҥныҥ сӧӧги јуулган. А одоштой аркада оныҥ адазы јадып јат. Сениҥ таадаҥ сӱрекей аҥчы кижи болгон. Јада калар алдында эҥ кичинек уулын ла мени алдыртып алала: «Сӧӧгимди мында јуугар, одоштой кобыдагы адамды кӧрӱп јадатам» – деген. Канайдар, ӧрӧкӧнниҥ сӧзинче ле эдип койгоныс.\nСаданов Баштык андый кижи. Бу ла Экинур ичиндеги кобы-јиктерди, арка-тууларды – ончозын билер: кайда кемниҥ турлузы, кайда кандый кижи јуртап јат. Керек дезе, колхоз тӧзӧлӧрдӧҥ озо кажы кобыда кандый кижи јуртаганын куучындап берер.\n– Тоҥмок суугардыҥ чайыныҥ татузы коркышту эмтир, таай – деп, Айана айтты.\n– Је, Алтайдыҥ суузы Баштыктыйы не болотон?\n– Слер оны арутап, ого экинчи јӱрӱм бергенеер, таай. Оныҥ учун бис оны «Баштык таайдыҥ суузы» деп адап јадыбыс.\n– Је, сен база айдарыҥ ла, јееним. Сен ӱлгер-кожоҥ чӱмдеп јадыҥ эмеш пе?\n– Азыйда ӱлгерлерди бичип туратам.\n– Ӱлгерлер – ол јакшы. Ол јанынаҥ мениҥ бажыма «айу баскан» кижи.\nӦрӧкӧнниҥ «ол јанынаҥ кулагым, бажыма айу баскан» деп кокырлайтанын Экинурдыҥ улузы јакшы билер. Чын, Баштык Арбакович ӱлгерлер бичип, кожоҥ чӱмдеп кӧргӧлӧк. Је оныҥ јарашты кӧрӱп-билери ле јарашты сӱӱгени оныҥ эткен ижинеҥ ле кылык-јаҥынаҥ јарт кӧрӱнип јат. Айла, оныҥ эҥ јаан уулы Иван јакшы јурап јат, бойы ӱренген јурукчы. Кызы Нина Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтта ӱренет. Јарашты оҥдоорына ла сӱӱрине олор адазынаҥ ӱренгендер. Оныҥ арткан да балдары јарашты ла јакшыны билбес улус эмес.\nБылтыр август айдыҥ учы јаар бу мында једеен тӧрт обоо турган эди. Баштык ӧлӧҥин ӱзе обоолоп салала, олордыҥ кажызын ла шиҥдеп, узак баскындаган. Кижи сананза, ол обоолоп койгон ӧлӧҥдӧ не бар? Эртен-соҥзун ла уй-малдыҥ ӧтӧги болуп калатан неме ине. Је карган колхозчы анайда сананбайт. Ол обоолорын айландыра узак базар, эткен ижин тууразынаҥ кӧрӧр, катап ширтеер, сӱӱнер. Оноҥ јанар алдында ат ӱстинеҥ база кӧрӧр, салкынга јантыйып калбазын деп, ӱстине салган будактарын јазаар. Ол јыл Баштык эки јаан обооны колхозко табыштырган. Бирӱзин јаш балалу кызына берген. Эҥ кичинегин бойына артырып алган. Бойыныҥ эки-јаҥыс малына ол ло болор. Ол јыл Саданов Баштык Арбакович КПСС-тиҥ Кан-Оозында райкомынаҥ ла аймакисполкомноҥ алкыш-быйанду письмо алган. Ондо мынайда бичилген: «Айдыҥ-кӱнниҥ айалгазы кӱч јылда колхозко 88 центнер бийик чыҥдыйлу ӧлӧҥ белетеп бергенигер учун јаан алкыш-быйан айдып турубыс. Слердиҥ, јажы јаан кижиниҥ, мындый ижигер арткан колхозчыларга, јиит ӱйеге јакшынак јозок болуп јат».\n«Мен јуудаҥ озо айылду болгом, Токунала кожо бир уулду болгоныс. Бир кӱн меге черӱге атанзын деп бичик келген. Јаш балалу ӱйин артырып койоло, атанып брааткан кижиниҥ санаазы, байла, кажы ла кижиге јарт. Бис абралу аттарлу Горно-Алтайскка јеткенис. Оноҥ мени ойто јандырып јаткан деерде, озо баштап бӱтпегем, оноҥ сӱӱнгем, је учында ачынгам. Не ачынгам дезеҥ. Ончо уулдар јараган, а мени дезе јектеп ийгендер. Јектедип ийгенине кандый эр ачынбас? Је эҥ ле каткымчылузы – ойто јанар алдында городтыҥ базарынаҥ темир јараш печке садып алганым. Ол печкени калырада артынып алып, эне-алтай Экинурга јеткем» – деп, карган солдат эске алынат.\nЭмдиги улуска городтоҥ час печке тартып келеткен дезеҥ каткырыжар. Ол ӧйдӧҥ бери јӱк ле тӧртӧн-бежен јыл ӧткӧн. Јӱрӱм айдары јок јаранган. Бӱгӱнги улусты эҥ јаҥы техникала, самолетторло, спутниктерле кайкадып болбозыҥ. А ол тушта чадыр айылдардаҥ тураларга јаҥы-јаҥы кирип тургандарга печке эҥ керектӱ неме болгон. Кийнинде темир сулаачы болуп, Баштык јерлештерине андый печкелерди кӧп эткен.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Саданов шоферго ӱренип турган тужы болгон. Јаан удабай ол 317-чи стрелковый полктыҥ авторотазына келген. Јуулажып тургандарга ок-тары, снарядтар, мылтык-јепсел, аш-курсак јетирери – шофердыҥ тӧс задачазы ла молјузы. Машинаны јакару јогынаҥ таштабас. Эҥ баштапкы јакылта ла ээжи шак андый. Ӧштӱниҥ атакаларын туй сокконында, јурттарды ла городторды јайымдаганында шофердыҥ ӱлӱзи айдары јок јаан. Је јуу-согуштардыҥ кийнинде ат-нерелӱ керек эткендердиҥ тоозында шоферлор ас адалатан. Военный сводкаларда «мындый авторота јуучылдарды ок-тарыла ӱзӱк јоткоҥ јеткилдеген» деп бичилип калатан. Анайып, «ӱзӱк јок јеткилдеерге» ӧлӱмди кӱнине кезик аразында ӱч-тӧрт катап кӧрӧргӧ келижетенин јаҥыс ла шофер-фронтовиктер јакшы билер.\nЈуу-чактыҥ јылдарына шофер Садановко кӧп тоолу кӱч јолдор ӧдӧргӧ келишкен. Бала-барказыныҥ ырызы тарткан ба айса салымы андый болгон бо? Је ол кӧп јуу-согуштардаҥ эзен-амыр, керек дезе шыркалатпай чыккан. Андый да болзо, оны бойыныҥ чазы, бойыныҥ кызалаҥы сакыган ошкош. Ол керек 1944 јылда июль айда Польшада болгон. Фашисттер таҥ эртен тура јаан ийде-кӱчтерле табару эдип, бистиҥ черӱлерди граннаҥ кайра согорго ченешкендер.\nСаданов таныш јолло айландыра јыраалар ӧскӧн јаан эмес тепсеҥге чыгара маҥтадып келерде, јиктеҥ немецтер кӧрӱнип келгендер. Шофердыҥ санаазында: «Олор бистиҥ коруны ӧдӱп келтир» – деп шӱӱлте эбелген. Ол машиназын тӱрген бурыйла, кайра маҥтадарга сананарда, кийнинде сӱӱредип алган пушка кајый тартыла берген. Ол машиназынаҥ тӱжӱп, пушканы тӱзеде колбоорго турарда, фашисттер аайы-бажы јок аткылай бергендер. Октор орудиеге, машинага тийгилеп турганы кулакка «чатылдап» турган, эки-ӱч ок баштыҥ јаныла ӧткӧн. Је ӧштӱниҥ бир огы једишкен. Баштык машиназы јаар бурыларда, будын ӧткӱре аттыртып ийгенин сезип ийген. Је изӱ тарыйын кабинага кийдире калып, машиназын јеринеҥ кыймыктадып ийген. Ол сол колыла машиназыныҥ рулин тудуп, оҥ колыла ӧштӱлерди автоматтаҥ адып турган. Кӧп јолдор ӧткӧн кайран эски полуторка. Кӧӧркий машина јеринеҥ кыймыктанбаган болзо, ол тирӱ артар беди. Сопогына кан толо бергенин Баштык билип отурган. Је шырканы таҥар бош јок. Бистиҥ уулдар снарядтар сакып јат! Саданов једип келерде, командир ого алкыш-быйан айдып, оны тӱрген ле госпитальга аткарган. Бу јуу-согуш учун командование шоферды «За боевые заслуги» медальла кайралдаган. Шырка уур болгоны кийнинде јарталган. Одессада узак ӧйгӧ госпитальда эмденген. Саданов Баштыктыҥ Ойрот деп карындажы јууда јеҥ јастанып јыгылган. Экинчи карындажы Лајын јуудаҥ јанып келеле, колхозто чотобот болуп иштеген, ол шыркалардаҥ улам эрте јада калган. Албатыныҥ «јуу јаҥыс кӱнле божобос» деп айтканы јолду. Ӧштӱниҥ окторынаҥ алган шыркалар, окоптордогы суу-састардаҥ табылган оорулар бистиҥ адаларыбысты ла акаларыбысты јӱрӱмнеҥ эрте апарып јадылар. Экинурдаҥ јууга эки јӱстеҥ ажыра чоҥ-чоҥ эрлер атанган. Олордыҥ јери-јуртына јӱк ле јетен сегис кижи айланып јанган. Эмди олордоҥ эзен артканы – јирме эки кижи.\nОлордыҥ ады-јолдорын аҥылаш-башкалаш јогынаҥ бичип койор кӱӱним бар. Мен олордыҥ кӧп сабазын он јыл кирелӱ кӧрбӧгӧм. Былтыр Јеҥӱниҥ кӱнинде – 9 Майда Экинурда болуп, олор јууда корогон јерлештериске учурлалган кереес-памятниктиҥ јанында јергелей тургандарын кӧрдим.\nАк-буурыл чачтар, чырыштарла тартылган јӱстер, эбишпес кату колдор.\nОл ло Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган митингте турала, карган солдаттардыҥ колдоры керегинде кӧп-кӧп санаалар эбелди. Ол кӱн памятниктиҥ јанында пионерге јаҥы кирген балдардыҥ тӧжине галстукты карган јуучылдар буулаган. Бот, ол тушта, качан ветерандардыҥ ишке, јууга уладаган, кабышпас сабарлары јука торко галстуктарды буулап болбой турарда, айландыра турган улустыҥ кӧбизиниҥ кӧстӧрине јаш толгон.\nШыркалу Саданов айлына јанып келген. Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозтыҥ ол туштагы председатели Сӱнӱш Иванович Туткушев Баштык јанып келгенине сӱрекей сӱӱнген. Ол солдаттыҥ айлына келип, мынайда айткан: «Колхозтыҥ сок јаҥыс машиназында иштеер кижи јок. Эртен ле оны колго ал, јаза, иштет. Биске ол сӱрекей керектӱ».\nБаштык эски ЗИС-ти тӱрген јазап алган. Колхозто иштеп тургандардыҥ кӧп сабазы – бала-барка, келин-кечкин. Оныҥ учун машинага не-неме коштоор, оны тӱжӱрер, тажыыр ишти – ончозын шофер бойы эдетен. Эмди кӧп јылдар ӧткӧн соҥында, эски машина кӧп кош тарткан ба айса шофер-солдат кӧп јӱктенген бе, айдарга кӱч.\nЈуу-чак олордыҥ јер-јуртынаҥ ыраак та болзо, је оныҥ от-јалбыжы бого до јеткенин јанып келген солдаттар билип ийгендер. Ӱйлери, эје-сыйындары сок јаҥыс уйларын комуттап, јер сӱрӱп тургандар. Арка-туулу јерде јадала, кезик улус одынга да јетпей барган. Кезик каргандар болчок тураларыныҥ ичин јандап, одырып келерде, стенелери јукара берген.\nЈуудаҥ озо ӧйдӧ Баштык кузницада ады јарлу сулаачылар Лутцев Пименнеҥ ле Макрушин Леонидтеҥ узанарга ӱренген. Анайып ла Лутцевле, Макрушинле кожо колхозтыҥ кӧп тырмууштарын, салдаларын, ӧскӧ дӧ техниказын јазаган, улуска темир орындар, час печкелер, кӧнӧк-сабат, керектӱ не-немелердиҥ ончозын эткен. Јанып келеле, ол кузницада ишти база улалткан. Машинала кайда-кайда барып келетен болзо, солдат ойто ло кабинага отуратан. Бир катап оныла мындый каткымчылу учурал болгон. Колхозтордо ол тушта кандый байрамдар болуп туратанын јаан улус јакшы билер. Уур иш божогон соҥында контораныҥ јанында мал сойып, кӧчӧ-эт кайнаткылайтан. Баштык андый байрамга суу экелзин деп председательдеҥ јакылта алган. А Экинурдыҥ суузыныҥ ыраагын ӧскӧ дӧ јердиҥ улузы јакшы билер. Шофер машиназына 25 фляга тургузала, сууга барган. Оноҥ ойто келеделе, тӱп-тӱс јерге машина токтоп калган. Калганчы аккумулятор ӱрелген, нени эдер? Байрамды суула јеткилдеер бололо, мынайып калды. Уйаттузын не деп айдар! «Солдат табынгыр болор учурлу» деген сӧстӧрди ол качан да ундыбайтан. Баштык дояркалардыҥ ӧтӧк, агаш, сӱт тартып турган јаан боро буказын двордоҥ кемге де кӧргӱспей чыгарала, экелген. Ончо улус байрамга белетенип турган. Оноҥ ӧскӧ ого машина сӱӱредерге буканы кем бергес эди. Боро бука машинаны јеҥил сӱӱреде берген. Деремнеге једип-јетпей ле јӱрерде, уй саачылардыҥ јааны Мантышева Урмат удура келген. Баштык бу ла кижи туштабайтан болзо кайдат деп, сананып клееткен болгон. Айла ол оборы јаан, бийик сынду кижи ине, коркыбас та кижи оноҥ коркый берер. Ол Баштыктыҥ букала машинаны тартып браатканын кайкап кӧрӧлӧ, ачынбаган да, арбанбаган да, јаҥыс ла мынайда сураган:\n– Бу бука бертинбес пе, Баштыгым?\n– Јок, бертинбес. Ол кӧлӧсӧлӧр јеҥил неме ине, бир ле кыймыктанза, эдер неме јок. Ол ло слердиҥ јадыктараардаҥ, ӧтӧгӧрдӧҥ јеҥил.\nБу учуралды Экинурдыҥ улузы эмди де эске алынып, каткырыжып јӱрет. А ол тушта Сӱнӱш Иванович Баштыкты бастыра улустыҥ алдына «солдат андый болор учрулу» деп мактаган. А солдатка не болзын, канча јылга улай кӱзелеҥ болгон амыр иштеҥ артык не де керек јок. Айла ол јылдарда, эмдигизи чылап, кайралдар да бергилебейтен. Колхозтыҥ председатели јакшы иштеген дейле, складтаҥ быштактыҥ тал-ортозын ол эмезе бир булка калаш берзе, ол до јаан сӱӱнчи. Кӱч јылдар, је Саданов Баштыкка ла оныҥ јуучыл јерлештерине бу ырысту јылдар болгон. Олор тӱни-тӱжи иштеп, айыл-јуртка эмеш те болзо, јӧӧжӧ јӧӧгӧндӧр, бала-баркаларын чыдаткандар.\nБир јыл Экинурдыҥ јалаҥдарында јакшы аш бӱткен. Кладтап койгон снаптар туулардый теҥзейишкен тургулаган. Јут-јулакай келгелекте, тӱрген согор ло тартар керек. Шак мындый изӱ ӧйдӧ комбайнныҥ барабанын айландырып турган кайыш ӱзӱле берген. Артыкту кайыш јок. Нени эдер? Сӱнӱш Иванович јурттыҥ улузын јууп, сӱрекей бек кендир буу ӧрдирген. Оноҥ оны кайыштыҥ ордына јазап ийерде, ол чыдашпай, ӱзӱле берген. Эмди ондор тоолу улустыҥ кӧстӧри јаҥыс ла Баштыкта. «Солдат, байла, нени-нени таап ийер».\n– Је, не туруҥ, солдат? Кандый бир эбин тап – деп, председатель тыҥ иженчи јок айткан.\n– Чар сойор керек. Чий тередеҥ кат-кат кайыш эдер.\n– Сен не, улаарып туруҥ ба? – деп, Туткушев кӱзӱреп чыккан.\n– Ӧскӧ арга јок. Чардыҥ эди оҥду курсак јибей, уур иште турган улуска курсак болгой.\nСӱнӱш Ивановичке солдаттыҥ сӱмези јараган. Оноҥ чар сойып, улусты этле азырап, чардыҥ чий терезинеҥ комбайнга кайыш эдип, бастыра ашты ӧйинде согуп алгылаган эди. Оныҥ да кийнинде јурттыҥ улузы Баштык Арбаковичти «солдат» деп тоомјылу адаар боло берген. Баштыкты «солдат» деп тоомјылу адап јӱрген, јеҥил эмес ишти оныла теҥ-тай бӱдӱрген эҥ баштапкы стахановецтер Мантышева Урматтыҥ, Артушев Јалааныҥ ла Кулакова Чугулчыныҥ ады-јолдорын јиит ӱйе ундыбас. Бӱгӱнги кӱнде колхозто олордыҥ ады адалган сыйлардыҥ лауреаттары болоры учун мӧрӧйлӧжип турулар. Тордокова Катюк, Туткушев Сӱнӱш, Тоенова Казанчы ла Итушева Селем јуу башталарда, Тӧрӧлистиҥ коруланар фондына ондор муҥ салковой акча кӧчӱрген. Ол ӧрӧкӧндӧр эмди јок то болзо, је олордыҥ ады-јолдорын областьтыҥ партийный организациязыныҥ тӱӱкизинде элен-чакка ундылбас этирте бичилген.\nСаданов ӧткӧн лӧ эмдиги ӧйди сананып, мынайда куучындайт:\n– Мен јакшы улусла кожо иштегениме сӱӱнип јӱредим. Совет јаҥныҥ тӧзӧлгӧнинде, колхозыстыҥ бут бажына туруп, миллионер болуп тыҥыганын да, јуртыстыҥ јаранганын да – ончозын кӧрдим, ончозында туруштым. Бӱгӱнги јакшынак јӱрӱмде, јаан једимдерде мениҥ ӱлӱм, кичинек те болзо, база бар деп сӱӱнип јӱредим.\nСӱӱнеригер јолду, Баштык Арбакович. Слердий ветерандардыҥ ӱлӱзи јаҥыс та бистиҥ једимдеристе ле керектеристе бар эмес, бис ак-јарыкта јӱргенисте де слердиҥ, ветерандардыҥ, ӱлӱгер јаан. Слердиҥ јӱрӱмигерде бийик ажулар кӧп болгон. Слер олорды айдары јок мактулу ӧдӱп келдигер. Јиит ӱйениҥ адынаҥ слерге јаан алкыш-быйан болзын, солдаттар!\nАјарулар: Б. А. Саданов шырказы јазылала, ойто фронтко атанган ла Јеҥӱге јетире јуулашкан. Алтайына јууныҥ кийнинде, 1946 јылда јанган. Ол «За отвагу» медальду, ӧскӧ дӧ кайралдарлу јанган…


Алтай биједе ады-јолы ӱргӱлјикке артар - altaicholmon\nСакыбаган јанынаҥ табарган пандемиядаҥ улам кӧп улус божогон. Олордыҥ тоозында республиканыҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ да улузы бар. Шак ондый улустыҥ бирӱзи — кӱн кебеделдӱ ле јайаан јайалталу Константин Федорович Малчиев\nПандемиядаҥ озо Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги «Лицом к лицу» деген јайаандык эҥирине Константин Федоровичти кычырган эди. Ол туштажу ӧйинде бойыныҥ бала тужын ла школдо ӱренген јылдарын эске алып, кӧп куучындаган. Темдектезе, баштапкы класска барганыла колбулу бир учуралды эзеткен. Ӧй кату болгон, јааназы сары ӧҥдӱ бӧсти узак ла чеберлеген. Оноҥ дезе ол бӧстӧҥ барказына костюм кӧктӧгӧн. Оогош уулчак јурттыҥ ичиле школго јетире сыпушка чылап барган… Кандый да аҥылу ӱнле куучындаган, ондо бир ле уунда кокыр, кунук ла сӱӱш угулган. Алтай уулчак областной национальный школдо ӱренген ле бијеле јилбиркеп, хореографиялык кружокко јӱрген. Школдыҥ кийнинеҥ культураныҥ Челябинсктеги госуниверситедине ӱренерге кирген.\nКонстантин Федорович институтты једимдӱ тӱгезип, 1973 јылда каладагы концертно-эстрадный бюродо (Госфилармония) балеттиҥ артисти болуп иштеп баштаган. Эстрадный бюроныҥ ол туштагы башкараачызы А. Юдановло бије тургускан. Оноҥ\nКостя «Аҥчыныҥ бијезин» сӱрекей эптӱ эдип бијелеген. Кийнинеҥ ары «Попурри» деген кокыр бије, телекейдиҥ калыктарыныҥ бијелери ле о. ӧ. ээчий-деечий кӧнӱ барган. Ол эстрадный бригаданыҥ концерттериле јаҥыс та областьтыҥ аймактарыла эмес, је онойдо ок Алтай крайла, Хакас автоном областьла једимдӱ гастрольдогон. Албаты јайаандыгыныҥ областной туразында методист те болуп иштеерге келишкен. Је ол чаазынла иштейтен ишке узак чыдашпаган. Јайалтазы јайаандык ишти некеген, ого тартылган.\nЈе кеендик артыктап, Константин Кош-Агаштыҥ колхозтор ортодогы «Чуя» деген ансамблине балетмейстер болуп иштеп барган. Шак бу иш оныҥ салымына, јолына кӧп јакшынак кубулталар эткен: мында ол «Чуя» ансамбльдыҥ баш кожоҥчызы Сетер Конопьяновага, бойыныҥ јаан ла јараш сӱӱжине јолыккан. Олор биле, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Сетер Конопьянова оныҥ чындык эш-нӧкӧри, ӱч балазыныҥ кару ла сӱӱген энези. Онойдо ок оныҥ јайаандык ижинде эҥ баштапкы болушчызы болгон.\nКонстантин Малчиев бијелерди кӧнӱ тургузып баштаган. Ол 1979 јылда Алтай крайдыҥ филармониязындагы орус бијениҥ «Огоньки» ансамблинде «Ат јарыш» деген бијени тургузат. Шак бу бије кӧп-кӧп кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили ле онойдо ок\nК. Малчиевтиҥ бойыныҥ визитный карточказы болгон.\nОл 1981 јылдаҥ ала 1993 јылга јетире Кан-Оозындагы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ ӱредӱчизи ле директоры болуп иштеген. Бу сургалда ол балдардыҥ «Ойын» деп хореографиялык ансамблин тӧзӧгӧн. Бијениҥ ӧмӧлиги Элистада (Калмыкия) ӧткӧн калыктар ортодогы баштапкы фестивальдыҥ туружаачызы болгон ло ого Туулу Алтай автоном областьтыҥ комсомолыныҥ обкомы балдардыҥ калыктар ортодогы «Артек» деген лагерине путевка сыйлаган. 1986 јылда К. Малчиев јуукта јаҥы тӧзӧлгӧн «Алтай» деп фольклорлык ансамбльга балетмейстер болуп иштеерге кычырту алган. Ол бу ансамбльда «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк» деген ле о.ӧ. бијелерди једимдӱ, бийик кеминде тургускан. Оныҥ јайаандык иштери бийик ле јолду баалалган.\n1993 јылдаҥ ала Константин Федорович Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ директоры ла хореографиялык дисциплиналардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп баштаган. Ол 1994 јылда балдардыҥ «Ырыс-ту» деп хореографиялык ӧмӧлигин тӧзӧгӧн. Мында 30-таҥ ажыра туружаачы болгон. Олор ончозы Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ хореография бӧлӱгин једимдӱ божоткон. Балдар ӧрӧ ӧзӧт, оноҥ ары барат, ордына база ӧскӧлӧри келет, је олор ончозы хореографиялык бӧлӱктиҥ ӱренчиктери болуп артат. Хореографияныҥ «Ырысту» ансамблиниҥ тӧс амадузы — калыктыҥ бијезиниҥ энчи байлыгын чеберлеп, ичкери ӧскӱрери. Онойдо ок алтай албатыныҥ јаҥжыккан хореографиялык культуразыла ыраак ла јуук талаларды, ороондорды таныштырары. 1999 јылда АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јакааныла (20.01.1999 ј., №12) «Ырысту» ансамбльга «народный (образцовый) коллектив» деген бийик ат-јол адалган.\nБалетмейстер К. Малчиев ле оныҥ башкарган јайаан ӧмӧлигиниҥ тӧс амадулары-ныҥ бирӱзи албатыныҥ кылык-јаҥын, јадын-јӱрӱмин, эдинген-тудунганын толо ачары, кӧргӱзери болгон. Алтай хореографиялык культураныҥ бойыныҥ аҥылу, танылу кыймыгулары, бијелеринде база бойыныҥ мары, эп-аргалары бар. Константин Федорович онызын сӱрекей јакшы билип, ӧмӧликтиҥ јайаандык ижинде билгир тузаланган.\nЈайаан ӧмӧлик албаты-сценический бије деген жанр-бӱдӱмле иштеген. Тӧзӧгӧзинде, ӧзӧгинде албатыныҥ јаҥжыгулары ла чӱм-јаҥы болгон: «Алтай чай», «Мӱркӱт каза», «Омок эмдикчилер», «Кам», «Камчы», «Кӱртӱктердиҥ ойыны», «Бис — кӧчкӱндер уйазынаҥ» ла о. ӧ.\n«Ырыстуныҥ» репертуары байлыгыла, чокум ууламјызыла аҥыланган. Репертуар јаҥжыккан культурага ла калык чӱмделгезине тайанган хореографиялык санаттыҥ эҥ артыгын, талдамазын алып, јолын алынган. Онойдо ок оныҥ алтын кӧмзӧзинде јаҥы, солун бијелер артыгынча болгон. Бу јайаан ӧмӧлик республиканыҥ эҥ артык самодеятельный ӧмӧликтериниҥ тоозында јолду адалган. Оныҥ бијелериниҥ алтын кӧмзӧзинде балдардыҥ «Ырысту» деген баледи бар ла бу учурлу ат-јолло ӧмӧлик адалган. Балеттиҥ балетмейстери-тургузаачызы Константин Малчиев, композиторы Александр Тозыяков. Алтай чӧрчӧкти бијеге эптештире салганы сӱрекей јаан једим деп айдарга јараар. Бу балетти баштапкы ла катап Эл-Ойында кӧргӱскени, байла, качан да ундылбас.\n«Ырысту» Тӱндӱктиҥ ас тоолу калык-тарыныҥ 1999 јылда Москвада ӧткӧн «Северное сияние» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ лауреады болуп чыккан. 2000-2001 јылдарда Стамбулда (Турция) телекейдиҥ тӱрк калыктарыныҥ фестивалиниҥ эрчимдӱ туружаачызы болгон эди. 2005 јылда хореографиялык ӧмӧликтердиҥ Москвада ӧткӧн калыктар ортодогы «Единство России» деген тогузынчы конкурс-фестивалиниҥ лауреады деп ададып, Гран-Приле кайралдаткан.\nКонстантин Федорович 2000 јылда Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалында јайалталу балдарга интернат ачкан. Амадузы — Алтай Республиканыҥ ла Оҥдой аймактыҥ культура ла санат учреждениелерине иштеер кадрларды белетеери. Олор мында баштамы аҥылу белетеништӱ ӱредӱ алар. Ол балдар аймактыҥ јурттарынаҥ келип, интернатта јадып ӱренер. Санаттар сургалыныҥ бӧлӱги 200-теҥ ажыра ӱренчиктер ӱреткен. Олордыҥ ортозынаҥ 20 кирези республиканыҥ јарлу хореографтары ла керек дезе актерлор болуп, јаан јолына чыккан…\nКонстантин Малчиев режиссер-балетмейстер болуп, калыктар ортодогы Эл-Ойындарды белетееринде ле ӧткӱреринде (1993, 1998, 2000, 2002, 2010 ј.ј.) эрчимдӱ турушкан. Ол Москвада АР-дыҥ культуразыныҥ кӱндерин ӧткӱреринде концертный номерлерди белетееринде сӱрекей тыҥытту болушкан. Орус албатыныҥ јайаандыгыныҥ тергеелер ортодо 2005 јылда ӧткӧн «Родники Алтая» деген фестивалиниҥ, 2007 ле 2009 јылдарда ӧткӧн тергеелер ортодо Кайчылардыҥ курултайыныҥ баш балетмейстери болгон.\nКонстантин Федорович «Урсул» (1993 ј.) деген фольклорно-хореографиялык ансамбльды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ башкараачызы болуп ак-чек ле једимдӱ иштеген. Ады јарлу «Урсул» кӧп тоолу тергеелер ортодогы, онойдо ок республикан кӧдӱриҥилердиҥ эҥ ле эрчимдӱ, јаркынду туружаачызы болуп, ады-чуузы элбеде јарлалган. 2004 јылда једимдӱ, турулталу ижи учун «Урсул» фольклорно-хореографиялык ансамбльга «албатылык» деген бийик ат-јол адалган.\nИжине чындык, профессионал узы бийик, јаантайын јайаандык учушта, бедирениште К. Малчиев јаҥыс та Оҥдой аймактыҥ эмес, је анайда ок бӱткӱл Алтай Республиканыҥ санадыныҥ ичкери ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген.\nОныҥ јайаандык јолы ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болуп артар. Константин Федорович учуры јаан јайаандык ла јондык ижи учун Россияныҥ, Алтай Республиканыҥ кӧп тоолу кайралдарыла кайралдаткан, оныҥ фотосӱри АР-дыҥ Кӱндӱниҥ доскозына тургузылган. Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи К. Ф. Малчиев јӱрӱмнеҥ арай ла эрте барганы сӱрекей карамду. Амадаганы, темдектеп алганы сӱрекей кӧп болгон. Константин Федоровичтиҥ бала-барказы, онойдо ок ӱредип салган ӱренчиктери хореографияныҥ ичкери ӧзӱмине кӧпти эдеринде алаҥзу јок.


Ајару — јурт јерлерге - altaicholmon\nАјару — јурт јерлерге\nАлтай Республиканыҥ чыгартулу улузы РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенколо ӧткӧн туштажуда турушкан.\nJурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедери — государствоныҥ јаан учурлу амадузы. Ол керегинде Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилериле ӧткӧн туштажузында айдылган. В. Матвиенко јылдыҥ ла јурт јердиҥ интеллигенциязын јууп, јадын-јӱрӱм, курч сурактар ла једимдер керегинде куучындажат. Кажы ла катап турулталар кӧрӱлет ле мынаҥ ары ӧткӱретен иштер темдектелет.\nТуштажуныҥ туружаачыларыныҥ тоозында Россияныҥ 67 тергеезиниҥ јурт јерлериниҥ ӱредӱчилери, медишчилери, культураныҥ учреждениелериниҥ чыгартулу улузы болгон. Валентина Матвиенко улус јурт јерлердеҥ кӧчӱп турганынаҥ улам анда иштеер аргалар астаганына ајару эдип, эм тургуза бу айалганы тӱзедерге келишпей турганын темдектеген. Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча иштер бу јылдаҥ ала јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ государственный программазы аайынча ӧдӧр деген учурлу јетирӱ туштажуныҥ туружаачыларына база айдылган. Башкаруга јурттыҥ ӧзӱмине чыгарылып турган акча-манаттыҥ кемин кӧптӧтсин деп щӱӱлте эдилген. Туштажуда кӧдӱрилген сурактардыҥ бастыразы тергеебистеҥ барган делегацияга база јилбилӱ болгон.\nБу туштажуда Алтай Республикадаҥ балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школыныҥ педагогы Анжелика Молчоева ла каладагы «Гармония» гимназияныҥ ӱредӱчизи Екатерина Авдюшкина турушкан. Керек-јарактардыҥ программазы сӱреен толо ло јилбилӱ болгон. Ого российский јурттыҥ эҥ артык јонјӱрӱмдик ченемелиниҥ кӧрӱзи, курч сурактарды шӱӱжери кирген. Анайда ок делегаттар «София-2018» фестивальда турушкан. Тергеебистиҥ чыгартулу улузы ӧскӧ тергеелердеҥ келген коллегаларыла ченемелдериле ӱлешкен. Екатерина Авдюшкина ла Анжелика Молчоева кажызы ла бойыныҥ бӧлӱгинде иштеп, јуртыныҥ ла калазыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружат.\nБӱгӱн јурттыҥ ӧзӱми кӧп сабада јаҥныҥ структураларынаҥ ла јурттыҥ кажы ла кижизинеҥ камаанду. Бу јол-јорыктыҥ кийнинеҥ туштажуныҥ туружаачыларында јилбилӱ шӱӱлтелер табылган. Иштеер кӱӱндӱ улусты бириктирип, јӱрӱмди јарандырар, чыҥдый ла јилбилӱ эдер аргалар бар деп, олор бӱдет.


Алтай тойдыҥ ойындары « Свадебный портал Республики Алтай\nТой тужында ӧткурерге јилбилӱ ойындар бар.\nБойдоҥ кыстар ла уулдар «Эш табыш» деп ойын ойноор. Уулдар ла кыстар эжерлежип, эбире туруп алат. Эжер јогы эбиреде кӧрӱп, јараган кыска, уулга колыла тийип ийзе, эжерлӱ болуп калар. Артып калганы онойып ла ойынды улалтар.\nУулдар ла кыстар эки башка бöлинип, колдорынаҥ тудужып, эки кур болуп туруп алар. Оноҥ бир курдаҥ бир кижи экинчи курдыҥ кижизин кычырар. Кычырткан кижи јÿгÿрип барала, курды ÿзер. Ӱзÿп ийзе, курдыҥ бир болÿгин јединип апарар. Ӱспей калза, бойы артып калар. Онойып эки курдыҥ улузы бой-бойлорын кычырыжып, учында бирÿзинде јаҥыс ла кижи артар.\nКыстар ла уулдар тизелерин колдорыла кабыра кучактап алала, тегерийте отурар. Буттарыныҥ ортозыла курды «јылдыр, јылдыр» деп айдыжып јылдырар. Ортозында турган кижиниҥ кӧзин бӧслӧ таҥып салат. Ол кижи «Топ!» деп айдып ийзе, ойын токтоп јат. Оноҥ ол курды табар учурлу. Табып алза кожоҥ кожоҥдоор.\nКайыш курым суктыгар,\nКӧргӧн кӧстӧҥ таныырым.\nКыстар алакандарын јаба тудуп алат. Ойын баштаачы кажы ла кыстыҥ алакандарына бойыныҥ алакандарын кийдире тийип базат. Онойып ол ойноочылдарга билдирбезинеҥ кажы бир кыстыҥ алкандарына сырганы артыргызып койот. Бедиреп турган ойноочыл кажы кыстыҥ алакандарында сырга јажырылганын айдар учурлу. Јастыра айтса, кожоҥ кожоҥдоор.\nТойдо учурлу ойын кептӱ чӱм-јаҥ јаҥдалар. Олор чӱмдӱ, учурлу болот.\nУулдыҥ таайы сӱме кабырганы ол эмезе јодоны тӱнӱктеҥ чыгара чачар. Тышкары турган улустаҥ туткан кижиниҥ айылында база той-јыргал болорыныҥ белгези. Јаҥы айылда одурган отко сӱме кабырганы салар.\nТӧр бажында турган кайырчакты уул ӱйиле кожо ачатан ойын-чӱм бар. Кайырчакты ачып, колго не учурап тудулганы белгелӱ болор. Наадай учураза, балдарлу болордыҥ белгези. Арчуул учураза, баштапкы бала кыс болор.\nБӧкӧ, чыдапмал кижини талдап алала, јаҥы айылдыҥ эпши јанындагы тӧс ӧзӧгин кабыра кучактандырып салар. Ол кижининҥ кийнинеҥ улай-телей јирме-одус кижи кабыра кучактажып јерге отурып, јайканыжып, кайра чиренгилеп кожоҥдожор. Кожоҥды кожоҥдоп божогончо, бир де кижи колын ычкынбаза, јурт јакшы ырысту јадардыҥ белгези.\nСлер нени сананып турар?


Evertype Publications - Books in Turkic & Caucasian languages\nBooks in Turkic languages\nBooks in Turkic languages.\nКайкалдыҥ Јеринде Алисала болгон учуралдар (Kaykaldıñ Cerinde Alisala bolgon uçuraldar)\nBy Lewis Carroll, translated into Altai by Küler Tepukov\n2016. ISBN 978-1-78201-177-4\nАзияныҥ чике ӧзӧгинде теҥкейишкен Алтайдыҥ кырларында јуртаган эл-јон—алтайлар бу тергениҥ ӧс калыгы. Алтай тил тӱрк тилдердиҥ кыпчак бӧлӱгине кирет. Ого јуук тилдер—кыргыс ла карачай-балкар тилдер. Арасей Федерацияныҥ Алтай Республиказында алтай тил—экинчи государстволык тил. Эл-јонныҥ калганчы тооалыжын кӧргӧжин, су-алтай тилле куучындап тургандардыҥ тоозы јетен муҥ кижи. Алтай литература фольклорыла, јебреннеҥ бери тузаланган башка-башка бичик-билигиле байлык. Оныҥ ӧзӱмин тӧрт јаан бӧлӱкке (период) бӧлип темдектегилейт: јебрен тӱрк ӧй, ол IV-XII чч. келижет; тӱрк-моҥол ӧй—XIII-XVIII чч.; XIX ч. экинчи јарымынаҥ ала XX ч. бажына јетиреги ӧй; эмдиги ӧй – XX-XXI чч. Орус тилдеҥ ле СССР-дыҥ калыктарыныҥ литературазынаҥ алтай тилге сӱреен кӧп бичиктер кӧчӱрилген; бого балдарга да учурлаган чӱмдемелдер кирет. Улу англичан бичиичиниҥ—Льюис Кэрроллдыҥ Alice’s Adventures in Wonderland / Кайкалдыҥ Јеринде Алисала болгон учуралдар (Kaykaldıñ Cerinde Alisala bolgon uçuraldar) деп чӧрчӧги алтай тилге кӧчӱрилгени алтай литератураныҥ база бир јаан једими болуп јат.\nАлисанын Кызыктар Өлкөсүндөгү укмуштуу окуялары (Alisanın Kızıktar Ӧlkosündogü ukmuştuu okuyaları)\nBy Lewis Carroll, translated into Kyrgyz by Aida Egemberdieva\n2016. ISBN 978-1-78201-176-7\nКыргыздар—Азиянын эң эле борборундагы Тянь-Шань тоолорун жердеген түпкүлүктүү эл. Кыргыз тили борбордук түрк тилдер үй-бүлөсүнүн кыпчак бутагына кирген тил жана Кыргызстан катары дагы белгилүү болгон Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили болуп саналат. Кыргыз тилин алып жүрүүчүлөрдүн саны 4 миллиондон ашык адамды түзөт. Кыргыз адабияты көлөмү жагынан дүйнөдө теңдешсиз (500,000 сап) атактуу Манас эпосун камтыган (18-кылым) фольклордук жана 128 өлкөдө дүйнөнүн 176 тилине 100 млн. дон ашык нуска менен которулган атактуу Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын камтыган жазма бай салтка ээ. Чыңгыз Айтматовдон мурда-кийин адабиятка агедил кызмат өтөгөн Касым Тыныстанов, Түгөлбай Сыдыкбеков, Мукай Элебаев, Аалы Токомбаев, Касымалы Жантөшев, Жоомарт Бөкөнбаев, Узакбай Абдукаимов, Казат Акматов сыяктуу ондогон ысымдар бар. Кыргыз тилине дүйнөлүк адабияттын көптөгөн чыгармалары которулган. Кыргыз элинин кайталангыс улуу акыны Алыкул Осмонов которгон грузин элинин залкары Шота Руставелинин Жолборс терисин жамынган баатыры кыргыздар үчүн кымбат чыгарма. Улуу англис жазуучусу Льюис Кэрроллдун кыргыз тилине Алисанын Кызыктар Өлкөсүндөгү укмуштуу oкуялары (Alisanın Kızıktar Ӧlkosündogü ukmuştuu okuyaları) Alice’s Adventures in Wonderland деген аталышта которулган жомогун кыргыз адабиятынын дагы бир жетишкендиги деп саноого болот.\nӘлисәнің ғажайып елдегі басынан кешкендері (Älïsäniñ ğajayıp eldegi basınan keşkenderi)\n2016. ISBN 978-1-78201-175-0\nЛьюис Кэрролл лақап аты: Автордың шын есімі Чарльз Лютвидж Доджсон; ол Оксфордта Крайст -Черчте математикадан дәріс берген. Бұл шығарманың басы 1862 жылы 4 шілдеде Доджсон Оксфордта Темза өзені бойымен қайық есу сапарына шыққанда басталған еді. Сапарда онымен бірге Мәртебелі Робинсон Дакворт, Краист-Черчтің деканының қызы Әлисә Лидделл (он жаста), және оның апасы Лорина (он үш жаста), сіңлісі Эдис (сегіз жаста) болатын. Кітаптың басындағы өлеңде айтылғандай, үш қыз Доджсоннан әңгіме айтып беруді өтініп, ол алғашында шығарманың алғашқы нұсқасын айта бастады. Кітаптағы кейбір жасырын сілтемелер сол бесеуге қатысты еді; ол өз алдына басылым боп 1865 жылы шықты.


Конспект урока по алтайскому чтению Чочок "Тарал"\nИнфоурок / Начальные классы / Конспекты / Конспект урока по алтайскому чтению Чорчок "Тарал"\nТема: Чорчок «Тарал»\n1. Уренчиктерди «Тарал», деп чорчокло таныштыраары.\n2.Чокым-jарт кычыраарына темиктирери.\n3.Алтай тиллин суурине таскадары.\nУроктын будуми: Jаны тема\nПлаандаган результаттар: Уренчиктерди чорчокло таныштыраары; буткул состорло jастыралар jогынан чокым-jарт кычырары; текстти баштап, улалтып, учына неле токтогонын бойы сананып табала, куучындаары.\nУроктын jепселдери: бичик «Литературалык кычырыш»;\nБу состорди слер канайда ондоп jадыгар.\nКеҥ тон јыртылбас,\nКоп сӧстӧ чын јок,\nКеп сӧстӧ тӧгӱн јок.\nУкаалу сӧсти угарга макалу.\nКалык-јон качан да бӧкӧ.\nАлтай калыкта уйеден уйеге оос эрмек куучын ажыра улалып келген чорчоктор суреен коп.Андый чорчокторди анылу автор бичибеген, олор албатынын чорчоги болор.Jе олор эпту jараш тилле чорчокчилер куучындайт, а кай чорчокторди- кайчылар.\nКезик чорчоктордо jаантайын учурап турган элементтер болот:\n1.башталганы ( озо-озо чактарда эмезе Озодо Алтайда ла).\n2.учы (онойып, ырысту jуртай бердилер ле )\nАлама-шикир курсак-амтанду jузкн- башка курсак.\nТойынып болбой-семирип болбой.\n1.Чорчокто кандый чорчоктин темдектери бар?\n2.Алтайды кайып, айу кижиге кандый jетиру этти?\n3. База кандый кеп куучын билеригер?\n-Урокто кандый чорчокло таныштыбыс?\nУрокто бойыгардын jедимдереерди темдектеп ийигер;\nНокорлоринин jастыра кычырыжын тузедер\nСурактарла иштеер\tГеройлордын куун-санаазын\n,кылык-jанын,эткен керектерин тунейлештирери\nБалдарга бичип турган бичиичилердин jурумиле кыскарта таныштырары\nБойынын билгирлерин, jедимдерин баалап , темдек тургузары\nНомер материала: ДВ-259067


Уулым керегинде сӧс - altaicholmon\nУулым керегинде сӧс\nге уул бала кожулган. Валера уулым ол Јеҥӱлӱ јылда Апшыйакту јуртта чыккан эҥ баштапкы бала. Кандый да тӱреҥи јылдар болзо, ол тушта государство чыккан балага 20 метр бӧс беретен. Калбак бичик алала, Шабалиннеҥ барып 20 метр бӧс садып экелген. Ол бӧстӧҥ бир эмеш уулыма артырала, артканын улусла ӱлешкенис. Кийим једишпес кату јылдарда, эки-јаҥыс та кижи болзо, чамча кӧктӧп кийзин деп.\nЮхтуев Токна јестем уулыма ат адаган:\n— Је, Улу Јеҥӱниҥ јылында чыккан уул бала јӱрӱмниҥ буудагын јеҥип јӱрзин, тегин кижиниҥ адыла адалбазын, герой Чкаловтыҥ ады аайынча Валера болзын. Валерий Чкаловтый недеҥ де јалтанбас эр чыдазын.\nКожо јӱрген карган ӱй кижи Аҥчы деп алтай ат адаган. Ол ат уулымныҥ байлу, јажытту ады болуп арткан.\nТоолу кӱн отурала, колхозтыҥ кире-чыга ижине баргам. Валераны нааназына таштаарыс. Оноҥ ары Калбакты колхоз Кебезен јаар агаш јыксын деп ийген. Ол јӱреле, ӧскӧ кижи таап экелген. Валя карында, Валераны јединип алала, отурган, баш тараган јуртымнаҥ кайра да кӧрбӧй јӱре бергем. Кызым кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде (бичигинде та нениҥ де учун 14 июнь деп бичилген) 1948 јылда Соеновтордыҥ меге берген чадыр айылында чыккан. Оноҥ колхоз эки кып тураныҥ келтейин берген. Балдарымды ол турага чыдадып алгам. Экилези Апшыйактуныҥ ла Шабалинниҥ школын ӱренип божоткылаган. Балдарым сӧсуккур болгылаган, оныҥ учун чыдаган сайын јӱрӱмим ижемјилӱ болоры сезилген.\nВаля чыгардаҥ озо аркадаҥ будакты кӧптӧдӧ јууп белетеп алгам, јаш балала отурза, удурумга одынду болорго. Уулым ол будактарга буудаҥ буулап ийеле, наанамга одын апаратам деп, бойы ат болуп киштеп, карайлап, туйлап, тобракты буркурадып, нааназына јӱре берер. Јолдыҥ тал-ортозына једеле, кайра кӧрӧлӧ кыйгырар:\n— Эне-е-е, мен ойто келерим!\nВалера уйкуда тушта нааназы ол буудактарды ойто меге тажып экелер. Ол тушта ясля, детсад деп неме јок. Нааназы уулыныҥ јаҥы билезиниҥ балдарыла отуратан. Кире-чыга ишке барзам, экӱни азырайла, таштап ийетем. Валера ӱч јашту, Валя ӱч айлу. Уулым бала аларга арай ла јаш болгон. Аш чачып, кургадып турган јерге Валерам удабай ла кийнимнеҥ једер. Торколой јееним сураган:\n— А бу сен сыйныҥды таштап ийеле, не келгеҥ?\n— Сыйным айткан – барып ойно.\n— А бу сениҥ сыйныҥ эки-ӱч ай кайра чыгала, качан куучынданар боло берген?\n— Сыйным јаҥыс менле куучындажып јат, ӧскӧ улусла ол куучындашпай јат.\nВалера айылдаҥ чыгып барган кийнинде Ботыш карганак, улам сайын нааназыла коштой јаткан айылдаштар Валяны келип кӧргӱлеп ийетен. Олор ончозы кызымныҥ чӧрчӧк јогын, ыйлабазын кайкажатан. Кызым чын ыйлап билбес, азырап салза, уйуктаар, ойгонзо ыйлабас, кабайына јадып шулурар, бойын бойы соотодор, сӱреен бек бала болгон. Бис ончобыс оныҥ чӧрчӧкчи эмезине амтажый бергенис. Экӱни азырайла, јакыйла, таштап ийерим, келип кӧрӱп саларым. Валерадаҥ сураарым:\n— Сыйныҥ ыйлады ба, балам?\n— Јок, эне. Мен ого айткам: ыйла, ыйла, энемди, наанамды, Ботышканы кыйгырарым, а ол сӧзим укпай јат. Ойгонып алза, чилекейин буркурадар, тебинер, меге эки јудуругын кӧргӱзер.\n— Баш болзын, балам, сыйныҥ ыйлабай турганына. Су-кадыгы бек, тойо азырап салзам, уйуктап јатканы ол. Уйуктаза, ол тӱрген ӧзӧр.\n— Ол тушта, эне, бис кожо тышкары ойноорыс.\nБалдарым кылык-јаҥыла, тыш бӱдӱмиле бой-бойлорына тӱҥей: экилези јеерен чачту, ак чырайлу, јаҥыс кӧстӧриниҥ ӧҥи башка – Валераныҥ кӱреҥ, Валяныҥ јажыл, Валера билдирер-билдирбес коҥжоор тумчукту. Уулым јаштаҥ ала јалакай, килеҥкей, куучынчы, ачык-јарык, ак санаалу бала. Кижиге ыраактаҥ ла кӱлӱмзиренип, эрӱ бӱдӱмдӱ удура келип, јылу јымжак, јилбилӱ куучынданар. Јаандайла да, кылыгы ӱрелбеген, сырай токыналу, чыдамкай, турумкай, ижемјилӱ эр чыдаган. Валя токуналу, бойыныҥ алдына јӱрер кижи.\nВалера балам ӱч јажы тололо, тӧртинчи јажын баштап турала, соокко алдыртып, тыҥ оорыган. Ол бойынаҥ јаан уулдарла ойноп турала, бойлорынаҥ кичинек баланы уулдар олјолоп алган фашист эделе, јерге кӧмӧлӧ, узак туткан. Балам јанып келерде, чырайы коомой, сураарымда айткан:\n— Мен олјолотком, уулдар «адала», јерге кӧмӧлӧ туткан, ондо караҥуй ла соок болгон…\nОл ло эди изип турала, узак ӧйгӧ јаан оорыган. Оноҥ ло бери ӧкпӧзинеҥ оорыҥкай болуп арткан. Кыдыев Јажу јееним бис экӱни кӱс, кыш, јас Шабалинниҥ больницазына тартар. Ондо узак ӧйгӧ эмдегилейтен, ол тушта медицинаныҥ аргазы, эп-сӱмези бӱгӱнгизиндий болгон эмес. Ондый да болзо, уулымныҥ тынын эмчилер аргадаган. Улам сайын оорудаҥ чыкпай барарда, кижиниҥ сок јаҥыс иженип јӱрген јаан уул балазы деп кичинек ле тужында кин энези Елизавета Ивановна Казанцеваныҥ болужыла уулымды крестеткем. Ол база бир эмеш токынаткан. Је ол табылган јобол баламныҥ бастыра јӱрӱмине арткан. Кӧксууда иштеп турала оорып, городко узак ӧйгӧ эмденген. Уулым јуунак болгон, тыҥ эмденген кийнинеҥ беске кожулала, ойто кемине кирбеген. Јӱрек, тиш, бӧӧрӧк келтейинеҥ бис угысла бек улус. Јӱректеҥ оору кижи угыста јок, мен оны јакшы билерим, јӱрегинеҥ Валера оорыбаган. Ӧкпӧзиниҥ оорузы келтейинеҥ учетто турган, оноҥ јазылып калган деп, учеттоҥ чыгарып салган. Угы-тӧзистиҥ улузын алза, 80-100 јашка чыгара јӱргилеген, Адыјок јайзаҥ 112 јаш јажаган.\nОл онойып, уулымла кожо бир айга больницалап келер болзо, Валя эмбей, бажын јайкаган, чек болбогон. Сӱт јылыйбазын деп, больницада Валераны эмискем, уулым ого амтажыган, сӱди соолып та каларда, тӧрт класска чыгара улустаҥ јажытту сооротон. Больницалап јӱрзебис, Валяны нааназына таштаарым. Ойто јанып келзебис, нааназы колын јаҥыыр:\n— Кызымды азырап ла салзам, чӧрчӧк јок, бир катап ыйлабады — деп, нааназы сӱӱнип, кайкап куучынданар. Валя тогус айлуда база берген. Базып баштаарда, отура тӱшсе, индиксе, чек ыйлабас, бойы ыкчап турар. Колго алзын, кабайга салзын деп чӧрчӧктӧбӧйтӧн. Кызымныҥ ондый бек ле чӧрчӧкчи эмезине каран сӱӱнип, ары јанынаҥ болуш деп иженетем. Уулым да јыгылган кийнинеҥ ӧрӧги турган ӧрӧкӧннӧҥ чӧкӧбӧдим, иженип ле јӱрӱм. Телекейдиҥ, кижиликтиҥ, кажы ла кижиниҥ салымы ӧрӧкӧнниҥ колында, оны алкап ла, айдынып ла јӱрер керек.\nОл јылдарда колхозтыҥ ижин колло, ол эмезе аттыҥ болужыла иштеерис. Јылкы малдыҥ тоозы кӧптӧп, ӱйген, армакчы, буу једишпей барарда, колхозтыҥ јаандары кендирдеҥ армакчы каттазын, нокто, ӱйген белетезин деп јакылта берген. Кара-Јарык кобыныҥ оозында кендир ӧзӧтӧн, ого барып, кендирдиҥ терезин кӧптӧдӧ сойоло, атка ажыра салала, јортып келетсем, Валера сыр-јӱгӱрӱкле атрайып, меге удура келген:\n— Эне, эне, мен слерге кӧ-ӧп картошко кӧмӱп салгам, кожо ажанарыс, эне!\nКалов Туба ла ӱйи Коночы Валерага јапсып јӱргилеер, ого картошко кӧмгӱлеп берер, азырагылаар. Олор уулымла уружар: сен кыс деп. Валера чӱрче ле шӱӱп ийер, актанар: мен уул деп. Карганак уулымды кӧкӱдер:\n— А сен уул турбайыҥ, баатыр кижини кӧмгӧн картошколо азыраарым!\nВалера ого амтажып, барала бойы садышкан эмтир. Картошко быжарда, баланы ји дезе, чек болбос, энемди сакыйтам деп. Энеҥге катап кӧмӧрис те дезе, болбос. Онойып, кичинек уулым эҥ баштапкы катап сӱмеленип, садыжып тапкан картошкозыла азыраган.\nТаадазыла, нааназыла коштой Табакаевтердиҥ билези јуртаган, олор бир кысту, эки уулду болгон. Валера јаантайын олорго барар, олордыҥ јаан уулы Петя Валерага келер. Экӱ нак ойногылайтан. Бир катап јайгыда Петяныҥ энези аайы-бажы јок табыштанган. Уулым, олорго ойноп барган бала, тӱрген јӱгӱрип келген. Нааназыла кожо чыгып, аайын угар болзо, Валера ла Петя экӱ олордыҥ кӧндӱге ӧзӧ берген согонозыныҥ бир грядказын бӱткӱлинче јулала, кӱлӱктер, чогып салган. Уулым база билбеечи кижи болуп тууралай, тууралай базып, унчукпай барган. Нааназы керектиҥ аайын сезип ийген:\n— Балам, кел бери, талканнаҥ бука тудуп берерим!\nБала јалканчып, нааназыныҥ койнына отура тӱшкен. Петяныҥ энезиниҥ табыжы јылыйа берерде, бис экӱ Валераны мекелеп, согоно ол не керектӱ аш, качан отургызып ла јулатанын јартаганыс. Балам кичинек те болзо, эпјоксынып айткан:\n— Наана, ол ачу неме, мен оны тиштейле, ойто салып койгом, јибегем.\nВаля колго-бутка јединген, Валера да чыдап, сыйнын башкарар кемине јеткен. Экӱ јединижеле, нааназына баргылаар, ойто бойлоры јангылап ийер. Экӱ ойногылаар.\nНааназы сӱреен чыйрак, јеҥил ле ӧткӱн кижи болгон. Јайгыда балдардыҥ таадазынаҥ ат алала, јер јаҥы ла јарып турза, барып уй-јиилек, ол эмезе кызылгат тереле, Шабалин ажар. Ол јиилекти садала, чай ла болчок сахар экелер. Ол сахарды оодоло, эки билениҥ балдарына ӱлештирер, сахарды курына оройло, мениҥ балдарыма једип ле келер.\nОтурган јуртымнаҥ јӱре береримде, таадазы айткан:\n— Валера уулым 16 јашка јеткенче болужарым.\nӦрӧкӧн сӧзине турган. Ол тушта трактор, машина кӧп јок. Јылкы кабырып турган кижи атту, оныҥ учун јерге јӱрзе, одын эдер агаш јыгып тартала, экелип берер бис ӱчӱге. Кыдыев јеендерим ончозы болужатан. Балдар јашта Герман ӧлӧҥ обоолоп берер. Јажу чеден-кажаан, огородысты тудуп берген, Токо Шабалин барза, Валерага бичиктер садып экелер. Ленинниҥ калыҥ-калыҥ бичиктерин, кийнинде Валера чыдаза, ого керек болор деп экелетен, ол бичиктер керектӱ ле болгон ол ӧйлӧрдӧ. Кандый бир ӧйдӧ Ленинниҥ санаа-шӱӱлтелерине, эткен керегине, кайда да барбас, бурылгылаар. Албатыны тӱҥей, теҥ-тай болзын дегенинде коомой не бар? Балдарымды јакып ла туратам – Ленин ол чып-чын улу кижи, оноҥ бурылбагар, оны кӱјӱребегер, јамандабагар. Јеендеримниҥ ӱйлери – Кымыскай, Кырчын, Клара – база ла болушту, кӧгӱстӱ келиндер. Таадазы, нааназы, тӧрӧгӧндӧр болушкан да болзо, је балдарымды бойымныҥ эки колымныҥ кӱчиле, эп-аргамла, тапканымла азырап, кийиндирип, колго-бутка бойым ок тургускам. Балдарым чыдаган сайын оны оҥдоп, баалап, мени тооп ло меге јуук јӱргӱлейтен.\nБалдарым оогош тушта бир уй, тоолу кой туткам. Олор экӱ чыдай берерде, эки уй, куш, кас, ол эмезе суукуш тудатам, кажы бир јылда садарга болуп, чочко до тудатам. Јурт јерде јаткан балдарлу кижи малды канайып тутпас? Налог то јаан болгон, је чырмайгам ла. Ишке барзам, экилезине јакыырым:\n— Бозуларды јакшы каруулдагар, уйларды эмиспегер. Эмип салза, кышкыда сарју јок отурарыс. Картошконы неле каарып јиирис? Балдар ойынга кирип, кезикте ундып, уйларды эмизип те салатан учуралдар болгон. Кородоп, јааны аайынча Валерага кадалып, алакандап та ийетем, Валя абазыныҥ адаанын алып, меге удура болор:\n— Эне, абама тийбегер! База абамды сабалгандазаар, наанамга экӱ јӱре берерис.\nВалера чек удурлашпас, кижини кучактай алар, сыймаар, јалынар:\n— Эне, эртеннеҥ ары бис бозуларды ӧйинде чедендеерге ундыбазыс. Кӧрзӧгӧр, бӱгӱн от кӧҥжидерге такпай терип экелгенис, эртен оноҥ кӧп экелерис.\nБаламныҥ ондый кылыгын кӧрӱп, сӧзин угуп, јымжай тӱжерим. Ӧчӧжӧтӧн, тескерлейтен, ӧштӧжӧтӧн кылык Валерада јаштаҥ ала јок.\nОл тушта балдар ойногодый ойынчыктар эмдигизиндий јӱзӱн-јӱӱр ле кӧп болбогон. Валера кузницага барар, ондо иштеп турган улустаҥ керек јок темирлер сурап алала, туразыныҥ јанына ойноор. Валяга эскиниҥ ӧӧнинеҥ кукла болчоктой јазап, кӧктӧп берерим. Балам оны бир орынныҥ ӱстине апарар, экинчизине апарар, јайгыда мааланыҥ оок тажын эдегине јууп, шымыранып-шымыранып, завалинкага јуур, ойто маалага апарар. Таадазы кышкыда агаштыҥ чочогойын, малдыҥ кажыктарын јууп экелип берзе, экӱ уй-кой эдип ойногылаар. Валяга магазинниҥ ойынчыктары једишкен, а Валераныҥ јажы јаандайла, ого келишпеген.\nЈажу ла Герман јаскыда кыра ижине јӱргӱлеерде, Кара-Јарыктыҥ оозына Валераны кожо кондыра апаргылап, момонго, ӧркӧгӧ чакпы тургузарга ӱреткилеп салган, оноҥ сойорын ла агашка кере тартарын кӧргӱскилеп берген. Заготконтораныҥ заготовители ажыра беш чакпыны садып бергем. Валера бойы кобы-јикке барып, чакпыларын тургузар, момонды, ӧркӧни сойып, јалбак агашка кере тартып кургадала, оны чоттоп табыштырар. Баштапкы ла катап терелер табыштырала, бир эмеш кулур ла тараан экелген. Тапкан курсагын јӱктенип экелеле айткан:\n— Эне, ол кулурдаҥ ла тарааннаҥ таадамга ла наанамга база једиштирек, олор карган не.\nБир эмештеҥ салып берзем, сӱӱнип, оны бойы јетирер. Тӧрт классты божоткончо момондоп, оны садып, балыктап, балам бисти јаштаҥ ала азыраган. Валера бир катап нааназынаҥ јанып келеделе сураган:\n— Эне, ол наанамныҥ ла таадамныҥ чадыр айлыныҥ ары јанында какпарк па, пакпарак па деп айдып турган не кучыйактар болотон?\n— Ол куучыйактар, балам, аш јакшы бӱтсе, «батпадым, батпадым» деп кӧп катап ӱнденер, аш коомой бӱткедий јыл болзо, эки-ӱч ле катап ӱнденеле, токтоп калар.\n— Бу јылда айса, эне, аш јакшы бӱдер.\nНааназы талкан базар тушта Валера чарактаҥ сурап алала, батпадымдарды азырап барып јадым деп нааназына айдала, чаракты тӧҥгӧ себеп салар болгон. Ондый кылык-јаҥга ол бойыныҥ ла сагыжыла јӱткийтен. Апшыйактуга сыйныла кожо 1997 јылда калганчы катап јӱреле, ол ондо болгон эмтир. Валя јанып келеле, меге алаҥ-кайкап куучындаган:\n— Эне, бу абам та нениҥ де учун ол чыккан јерине барып, оны ајыктап, ол тӧҥдӧ азырап турган кучыйактардыҥ барына сӱӱнип, олорго тараан карманынаҥ алып себеп берген. Ӱкӱ отуратан агаш кургап калганына кородоп, кырлаҥды, меестерди ајыктап, тӧҥниҥ эдегинде ӧзӧтӧн карганаларды јоктоп, мени коркыдатан ӱкӱзи јылыйганына ачуурканып, чыккан-ӧскӧн јери олор јокко ээнзирегендий ого билдирген. Эне, абамныҥ ол јорыгы мен бойым да јартап болбос ајыкту ла саҥ башка кайкамчылу санаалар меге артырды.\nУулым Алтайына бурылбазын сезип, ары јанынаҥ чыккан-ӧскӧн јериле калганчы катап барып јакшылажып, онойып кереестенгени сыйнына саҥ башка ајыкту болгоны тегин учурал болбогон эмтир.\nДеремнениҥ балдары, јас, јай келзе, бозомтык эҥир, тӱн киргенче ойногылаар. Валера кичинек болордо, балдарла ойноп, айлынаҥ ырай берзе, нааназы ла мен оны ол ӱкӱле коркыдып, айлына јандырарыс. Таадазы баланы коркыдышла эмес, мекеле јандырар керек, тӱнде тӱжине кирип, бала чочыҥкай болор деп арбанар.\nУулым чыдаган. 1952 јылда школго барган. Колло тегин бӧстӧҥ сумка кӧктӧп бергем. Керектӱ бичиктерин, тетрадьтарын, арткан не-немелерди бӱткӱл садып бергем. Школго јилбиркеп барган. Јакшы ӱренген, сӧсуккур ӱренчик болгон. Ол јылдарда балдар ончозы сӧсуккур. Качылары балдарды јакшы ӱредетен – Анна Мефодьевна Куранакова ла Мария Тимофеевна Кужлекова, оныҥ учун тетрадьтарына, айылга берилген ижине киришпейтем. Бир келтейинеҥ бош то јок болгон: бозом эҥир киргенче иште, оноҥ келзе, айылда мал, балдардыҥ кийимин јунар, курсагын белетеер керек. Валера бойы ла ӱренген, Валя школго барарда, абазы болужатан.\nВалера јаскаары јай балыктаарга кармак сураган, Шабалиннеҥ алдыртып бергем. Сууларыс алдында балыкту. Барза ла, 5-6 чараан тудуп экелер, оны тузап, јымыртка кожуп, каарып јиирис. Балдар айылында малын азырап, сугарып, кабырып јӱрер болушту боло берген. Айыл ичиниҥ ижин Валя чокырайта да болзо, албаданып эдер. Меге јеҥил боло берген. Валера алты, јети класстарда ӱренип, јаскы каникулга келзе, деремнениҥ аҥчылары элик агыртып берзин деп сурагылаар. Уулым кожо барар ла, куру келбес – аҥчылар ӱлӱзин једиштиретен. Јастыҥ катузында энезин ле сыйнын онойып та азырап јӱретен. Бир катап тыҥ арыйла келген, оноҥ ло бери уулымды карамдап, бойым ийбейтем. Андреев Михаил агаштаҥ эткен јуунак колчанак тудунала экелген:\n— Шура, уулыҥ меге чанак јакыган, ал.\nАкчазын тӧлӧп береле, алып алдым. Балдарым сӱӱнгилеген. Сыйнын кийиндиреле, чанакка отургызала, бистиҥ тураныҥ јанында јабыс тӧҥди ӧрӧ тартып апарала, оноҥ ойто тӧмӧн јерге экӱ отурала јыҥылап тӱшкилеер. Школго барза, чанакты сындырар деп бербейтем, уулым бойы да албай айдатан:\n— Эне, бис школдыҥ јанында тӧҥнӧҥ мениҥ кулун терези тонымды јайала, уулдарла кожо јыҥылап јадыс.\nШколго барар јыл нааназы ого јеерен кулунныҥ терезин уужайла, тон кыптап берген. Ол тере јылбыркай, јыҥылаарга эптӱ. Валераны арбабадым, ол тоны элей берзе, бӧс јаҥы тон алып берерим деп сананала.\nКандый ла керектеген не-немени Валера јаштаҥ ала улустаҥ кемзинбей, јалтанбай сураар, ол эмезе јакыыр, сурулап бойы угар. Соня Пьянковадаҥ јаскыда огурчынныҥ ӱренин бойы ла сурап экелген, экӱ оны отургызып туратаныс. Огурчын, ӧскӧ оок-тобыр маала ажы јакшы бӱдетен.\nКелер кышта тошко јыҥылазын деп конек садып бергем, бойы тӱрген ӱренип алган. Оноҥ чана алып бергем. Сыйнын јединип алала, тошко апарып, конекло јыҥылаарга ӱреткен, Валя јыгылала, конекторды керектебей барган. Валя эҥ бийик јерге чыгып, чанала учуртарга сӱӱйтен.\nВалера оорып, ӱредӱнеҥ астыгып та калза, балдардаҥ соҥдобойтон. Ол тушта эрикпезин деп домино, шашка алып берерим. Торколой бӧлӧзи, Кымыскай эјези келип ойногылап, кӧп катап јеҥдирткилеп туратан. Бойы коштой јаткан Кергилова Сараны айбылаар. Сара бойы иштӱ, кӧп балдарлу кижи Валераныҥ кӱӱнин соотпоско, эҥир сайын келип, кожо ойноор. Экӱ тал-табышта, сыр-каткыда. Сара бойын бойы арбанар: «Кӧс јок таҥма, јолымды туйуктадып алдым» деп. Сыйнын ӱредерге албаданар, онызы арай кичинек, аайланбас. Је кийнинде ӱредип алала, кожо домино, шашка ойногылаар. Шахматла ойноорын Шабалинниҥ школына кӧчӧрдӧ, ондо ӱренген. Сыйнына бастыра јӱрӱмине кару болгон, ого бир сабар тийгиспейтен. Бойынаҥ кичинек туш балдарды тийбес, оныҥ учун јурттыҥ оок уулдары Валераны айланыжар. Балам олорды јууп алала, агашка пионерский галстукты, ак бӧсти буулагылап алала, кырдагы таштарга кызылдар ла актар, Чапай болуп ойногылаар. Тогузынчы класста ӱренип, јаскы каникулга келерде, Јака акабыс кокырлаган:\n— Је, Валера, ол Аришканы, Мишканы, Олегти, Андрейди јууйла, Чапай болуп ойноор керек.\n— Олор эмди бойлоры аайланып, ойноп ийбей – деп кӱлӱмзиренер. — Биске Валяла кожо одын томырып, јарып ла кулаштап салар керек.\nЭҥирде иштеҥ келзеҥ, уулым кӱлӱмзиренип, удура келер: «Эне, бис одынныҥ учына чыктыс, уйларды, бозуларды чедендеп салганыс, курсак белен, эмди кожо отурып ажанарыс». Тураныҥ ичин, тыштын ару эттире јуунаткылап алала, мениҥ келеримди сакыгылап отурар. Кийнинде Кӧксууда, городто эки кыпту јакшынак квартираларда јадарыста, отура тӱжӱп, ӧткӧн ӧйди сананып, Апшыйактудагы јаткан бир кып кичинек, болчок турадаҥ артык тура јок деп ӱчӱ јӧпсинижетенис.\n1950 јылдыҥ чаган айынаҥ ала мени колхозтоҥ сурап алала, Апшыйактудагы сарјусырзаводтыҥ мастерине тургускан. Авдотья Ивановна Тодошева болушчы болгон. Экӱ колхозтыҥ, туш улустаҥ јуулган сӱтти јаан сеператорго толгоорыс, јаан сбойканы экӱ јӱк арайдаҥ кыймыктадып, эбирип сарју согорыс, сарјуны флягаларга салып, јаан казанда кайнаган сууга тургузып кайылтала, Шабалинниҥ заводына аткарарыс. Отчет тургузарга, ӱредӱм ӱч класс деп болбойтом, тоолорды бичип салзам, Шабалиннеҥ технолог бойы келип тургузатан. Бисти сӱреен мактагылаар, чыҥдыйы бийик сарју аткарып турганыгар деп. Керек дезе, технический сыр эткенис. Јакшы иш учун ол тушта Грамотала кайралдайтан. Валера бичип, кычырып ӱренип аларда, Грамотаны кычырала айткан:\n— Эне, бу Грамотада Слердиҥ ӧбӧкӧгӧрди јастыра бичип салган.\nЧын, јазап ајыктап кычырзам, јастыра бичилген, ол тарыйын оны ајыктап кычырбагам. Уулым школдоҥ јанза, меге болужарга келер. Соок јердеҥ барзын деп сӱрерим, ол чек болбос, болужарга албаданар. Чек барбаза, сепаратордыҥ тарелказын салып берзем, оны јунала, марляла кургада арчыыр. Валера бир де кичинек болушканына сӱӱнип баратан. Агын тоҥмок суу заводтыҥ ичиле агып турар эттире јазалган, оныҥ учун заводтыҥ ичи соок. Сӱтти, сливканы ол сууга тургузарыс. Ол уур флягаларды Авдотья Ивановнала кожо кӧдӱрерис, кезикте јаҥыскандыра јылыдып, тоолодып, эптеерге келижетен. База кӱч ле иш болгон эки ӱй кижиге. Ол сарјусырзавод керектӱ ле улуска тузалу: јаҥы сааган сӱт бир кичинек ачыбаган, фляганыҥ јыды ӧтпӧгӧн, ол ло тарыйын ишти ээчий-теечий бӱдӱрип турганда, сарјуныҥ чыҥдыйы бийик болбой. Туш улус табыштырган сӱди учун сарју алатан. Ол ал-камык саар уйларды, заводты јоголткылап салды.\nЈай келзе, кӧп сӱт аларга, саар уйларды ӱч айдыҥ туркунына ӱч башка ӧлӧҥдӱ јерге кӧчӱрер. Озо баштап Шаптыйак-Оозына кӧчӱрер, экинчи айда Сыграрга, оноҥ Кызыл-Таш јаар чыгарыс. Бис олорло кожо кӧчӧрис. Агашты тӧзине јетире кезеле, тазылы бек тегерик јалбак агашка сепараторды ээреп бергилеер, ол агын суула коштой болотон учурлу. Ол ло кӱн ишти кӧндӱктирерис.\nУйларды бир кӱнде ӱч катап саазын деп ӱстинеҥ тӧмӧн јакылта келген. Баш ла болзын, ол ӱстинеҥ келетен јакылталарга. Ӱч катап уйларды саайтаны – база бир јаан јастыра. Эртен тура уйларды саагылайла, уй саачылар ӧлӧҥ чапкылаар, тал-тӱште ойто јанып, уй саар, оноҥ ойто ӧлӧҥ ижине баргылаар. Ӱч катап саар бажынаҥ эки иштиҥ бирӱзи де оҥду јылбас. Малды кӧк-албанла јуур, сӱт тартылган. Ол ортозында бистерге бойыска ӧлӧҥ чабып тургузатаны кайда. Шыра болгон. Ол булгалып турала, ойто эки катап саарына кӧчкӧн. Уй саачыларда, бозу азыраачыларда бир амыр јок. Келиндер, кыстар јиит тужында колхозтыҥ кандый да ижин кичееп иштегилейтен. Олор: Майманова Акуна, Сурлай, Тодылай, Белбӱре, Мария, Капшуун, Соенова Оймок, Маня, Нина, Мундусова Кӱндӱчи, Тажуур, Иркитова Эртечи, Майманова Байыҥ, Азенова Галя, Сартаева Умчы, Майманова Алтын, Кергилова Алчибай, Майманова Шура, Чаптынова Аракы. Колхоз, совхоз тужында кӧӧркийлер тыҥ иштегилеп, су-кадыгынаҥ артагылап, кӧптӧри бу јеристеҥ ыраап барган. Иштеп те јӱретенис, бойыстыҥ кемиске јыргап та јӱретенис. Клубка јуулып, концерт те кӧргӱскилейтен. «Алтын-Кӧл», «Яблоня» ла оноҥ до ӧскӧ кожоҥдорды кожоҥдоп туратаныс. Галя Азанова ла Маша Майманова экӱ кожоҥдогон «Пастушок» деп кожоҥды јакшы угатам, бойым да кожоҥдоп јӱретем, сӧстӧрин эмдиге јетире ундыбагам. Авдотья Ивановнаныҥ уулы Сергей клубта иштеп турарда, «Снежные сибирские белые поля» деп кожоҥды сӱреен јараш кожоҥдоор. Ол ӧйдиҥ кожоҥдорыныҥ сӧстӧри де јӱрӱмнеҥ алынган, кӱӱзи де јараш. Мен бойым јиит тужымда, бисти кӧкӱдип кожоҥдоор:\nРаньше было танцевали в Петербурге и в Москве,\nА теперь мы все танцуем в каждом городе, селе.\nОноҥ полька, краковяк, кадриль деп танецтерге ӱредетен. Валерага ла Валяга кӧргӱзеримде, олорго кадриль јараган. Оны канча-канча кижи эштежип танцевать эдер. Турабыстыҥ ичи тапчы да болзо, ӱренгилеп туратан. Культпередвижканыҥ улузы келип, Павел Кучияктыҥ бичигени аайынча пьеса да кӧргӱзетен. Майманов Айрууш балалайкала, икилиле ойноор, чуранала кӧп-кӧп улус ойнойтон. Мундусова Зоя ӧскӱс эмес болгон болзо, ады јарлу артисттердиҥ бирӱзи болор деп бодоп јӱретем.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» 1 июль 2010 ј.\n(Оноҥ арыгызы келер номерде)


26.11.2019 - altaicholmon\nМолјузына чындык болгон\nӦдӱп јаткан 2019 јыл јаан юбилейге – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албатыныҥ Јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына белетеништӱ јыл болуп јат. Јеҥӱниҥ јылында чыккандар Јеҥӱниҥ кӱнин база бойыныҥ аҥылу сезим-кӧрӱмиле темдектеер. Андый улустыҥ тоозы ас эмес. Олордыҥ јӱрӱми јеҥил эмес айалгаларда ӧткӧн: јууныҥ кийнинде албаты ээлемин орныктырары, иштеер колдор ло эр кижиниҥ кӱчи тыҥ једишпейтен. Уур\n«Ойгорло» таныштыру ӧтти\nКӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ јурттар ортодогы тӧс библиотеказында балдарга учурлалган «В гостях у Ойгора» деп бичигештиҥ таныштыру-кӧрӱзи ӧтти. Ӧткӧн јылда кепке базылып чыккан бичикле, оныҥ авторы Светлана Трияновала таныжарга библиотеканыҥ актовый залында Оҥдой јурттыҥ балдарыныҥ бастыра беш садигиниҥ таскадаачылары, школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчилери, библиотекарьлар ла тегин эл-јон јуулышкандар. Майма аймактаҥ келген айылчыны алтай\nСалымыс салынган кулјаларыс байлу\nТехниканыҥ ла технологияныҥ магистри, модельер-конструктор Аржана КЕНЗИНАНЫҤ «Чарующие краски вечного Алтая В КОСТЮМАХ» деген альбомы «Полиграфика» басмада кепке базылып чыкты. Сӱреен солун, кемиле де, учурыла да талдама, чыҥдый бичикти ак-јарыкка кепке базып чыгарарына јаан јӧмӧлтӧ-болужын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Ольга Антарадонова јетирген. Јурукчы-модельер Аржана Кензинаныҥ\nОнчозына бойыныҥ кӱчиле јединген…\nӦткӧн чактыҥ экинчи јарымында Алтайыстыҥ эрчимдӱ ле кӧп иштенген јайалталу бичиичилериниҥ, поэттериниҥ бирӱзи Байрам Кӱндӱлеевич Суркашев. Јарлу эмчи ле бичиичи јерлежистиҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган кӧп керектер кӱчӱрген айдыҥ баштапкы кӱндеринде культураныҥ Горно-Алтайсктагы кӧп учреждениелеринде ӧтти. Олорды ӧткӱрерине јаан камаанын ла јӧмӧлтӧзин поэттиҥ билези, ол тоодо Москвада јадып ла иштеп турган кызы Аржана\n«Адалар балдарына јозок болзын…»\nГорно-Алтайскта Калыктар најылыгыныҥ туразында адалардыҥ «Каруулу адалар — билениҥ су-кадыгы ла амыры» деп суракту республикан јууны ӧтти. Јуунды «Россияныҥ эпшилериниҥ бирлиги» деп бастырароссиялык јондык организацияныҥ Алтай Республикада «Алтайдыҥ эпшилери» деп тергеелик бӧлӱги ле Алтай Республикада адалардыҥ соведи тӧзӧп ӧткӱрди. Ондо республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, башка-башка министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу\nГрек-рим кӱрешти ӧзӱм алындырарга\nБӱгӱнги бистиҥ айылчы грек-рим кӱрештиҥ Алтай Республикада федерациязыныҥ президенти, грек-рим кӱреш аайынча спорттыҥ нерелӱ узы, СССР-дыҥ, Европаныҥ чемпионы, телекейдиҥ кубогыныҥ, СССР-дыҥ албатыларыныҥ Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили Иван САМТАЕВ. Россияда спортивный кӱрештиҥ федерациязыныҥ президенти Михаил Мамиашвили Алтай Республикада кӱрештиҥ бастыра једикпестерин нӧкӧримнеҥ, Иван Адучиновичтеҥ, сураарым деерде, мындагы спортчылар јарлу јерлежин федерацияныҥ јаанына кӧстӧгӧн эмтир. Анайып, Иван Адучинович канча\nТазыл-тамырыска, тӧстӧриске јол — эл театрда\nРоссияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган ла Россияныҥ культура министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла калыктар ортодогы «Евразияныҥ албатыларыныҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрди сценада тургузары» деген театроведческий форум Алтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 21-24 кӱндеринде ӧтти. Алтайда ӧткӧн тӱӱкилик учурлу јаан форум ороондо Театрдыҥ јылында ӧткӱрилерге темдектелген тӧс кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи болуп јат. Мындый форум экинчи ле катап ӧткӱрилген болуптыр. Баштапкызы Москвада\nАР-дыҥ башкарузыныҥ јааныныҥ ордынчылары тудулган\nСессияда Алтай Республиканыҥ јаҥы башкарузында иштейтен улус јасакчы јаҥла јӧптӧштирерине чыгарылган. Республикан јасактарла, Алтай Респуб-ликаныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчыларыныҥ јамызына отуратан улус Эл Курултайдыҥ сессиязында јӧптӧштирӱ ӧдӧт. Башкаруныҥ министрлерин, комитеттердиҥ јаандарын тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ башкараачызы бойы тургузып јат. Ӧткӧн сессияда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчыларына кӧстӧлгӧн беш кижи јасакчы јаҥла јӧптӧштирерине адалган. Бу сурак кӧрӱлер алдында\nШӱӱжӱде – тергеениҥ акча-манат јанынаҥ тӧс јасагы\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ кӱчӱрген айдыҥ 21-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында тергеениҥ 2020 јылда акча-манат јанынаҥ башкарынып иштейтен тӧс јасагы баштапкы кычырышта јӧптӧлгӧн. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, республикан ведомстволордыҥ ла комитеттердиҥ башкараачы ишчилери, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ Алтай Республикадагы башкартуларыныҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттардыҥ каладагы ла аймактардагы Советтериниҥ\nЭмчиликтиҥ јаҥы туразыныҥ ачылтазы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Майма аймактыҥ эмчилигиниҥ беш јылдыҥ туркунына тудулган јаҥы тура-корпузыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧткӧн ачылтазында турушкан. «Мында поликлиника, анайда ок хирургический ле гинекологический стационарлар болор. Јаҥы тудулган турада 85 кижи иштеер, врачтарга ла пациенттерге керектӱ айалгалар тӧзӧлгӧн» — деп, башчы айткан. Цокольный этажту ӱч кат тураныҥ текши кеми 4 муҥ


Н.Ш. Мюсовтыҥ эземине учурлай - altaicholmon\nН.Ш. Мюсовтыҥ эземине учурлай\nАлтай Республиканыҥ кӱрешчилери јаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде Кан-Оозы аймакта ады јарлу кӱрешчи, Алтайыста јайым ла классический кӱрешти эҥ озо баштагандардыҥ бирӱзи Николай Шурумович Мюсовтыҥ эземине учурлай талалар ортодогы маргаандарга белетенет.\nБу маргаандарда Алтай крайдыҥ, Бийск каланыҥ спортчылары база туружар. Эҥ кӧп кӱрешчилер Алтай крайдаҥ болотоны јарт.\n1960-чы јылдарда Николай Шурумович Кан-Оозыныҥ школында иштеген, ӱренчиктерди јайым кӱреш аайынча таскаткан. Кичинек залда 4-5 ле гимнастический маттыє їстинде таскадынган уулдардыє кӧп сабазы кийнинде ады јарлу кӱрешчилер боло берген. Кїрештиє јолына чыгарган ӱренчиктери Н. Ш. Мюсов керегинде эмдиге јетире јылу ла быйанду эске алынат.


Шиҥжӱ иштер качан да тӱгенбес - altaicholmon\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Билимниҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Байрамга келген улус театрдыҥ фойезинде тургузылган кӧрӱ-выставкаларла танышкан. Билим иштӱ организациялардыҥ кӧрӱлеринде кӧп солун јуруктар, јаҥы кепке чыккан јилбилӱ бичиктер кӧрӧӧчилерди јилбиркеткен.\nБилим ишле колбулу улусты байрамла АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыды. Оныҥ темдектегениле, билим ачылталар ла јайаандык иш ороонныҥ эрчимдӱ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Вице-премьер Алтай Республиканыҥ башкарузы билим ишти јӧмӧп, јылдыҥ сайын ӱлекер иштерге 2 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгарып турганын айтты. Республикада билим иштерди онноҥ ажыра организациялар ӧткӱрип јат. Солун ачылталар јурт ээлемде, экономикада, агаш ээлемде эдилет. Онойдо ок алтай тил, литература, тӱӱки, археология аайынча кӧп шиҥжӱ иштер ӧткӱрилет деп, ол темдектеген.\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ доценти А. И. Минаев «Алтай Республиканыҥ нерелӱ билимчизи» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Горно-Алтайский НИИСХ-ныҥ баш билим ишчилери М. В. Бугаева ла Н. В. Ледяева, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ баш билим ишчизи Э. В. Енчинов, ИПКиППРО-ныҥ билим-методикалык иштер аайынча проректоры А. А. Иркитова, Сууныҥ ла экологияныҥ курч сурактары аайынча институттыҥ филиалында ээлемниҥ башкараачызы Е. В. Теледеков, ар-бӱткенниҥ Алтайский эл биосферный заповеднигиниҥ билим ишчизи В. А. Яковлев кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ баш билим ишчизи В. А. Яковлевке табыштырылган.\nРеспубликаныҥ билимчилерин РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков уткыган. Ол бойыныҥ куучынында Алтай Республикада билимниҥ учуры сӱрекей јаан болгонын темдектеген.\nЭл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов парламенттиҥ, комитеттиҥ адынаҥ билимчилерди байрамыла уткыган. Билимчилерге баштанып, парламентарий олордыҥ ижи бистиҥ талага сӱрекей тузалу болгонын темдектеген. Ол јеристиҥ ар-бӱткенин корыырында, албатыныҥ ич-кӧгӱс ле культуралык энчизин улалтып апарарында ла јиит ӱйени билимге баштандырарында билимчилердиҥ ижин бийик баалаган. Ол Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла ГАГУ-ныҥ доценттери Ф. И. Куликовты ла А. В. Киндикованы кайралдаган.\nБилимчилерди кӧдӱриҥилӱ јуунда Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко изӱ уткыган. Ол талабыстагы билим ууламјылу организациялардыҥ ӧткӧн јылда ижи ле једимдери керегинде куучындаган.\nРоссия Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерство-зыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ доценти Э. В. Екеева кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Горно-Алтайский ботанический садтыҥ тискинчи-механиги С. А. Огурцов, Горно-Алтайсктагы педагогический колледжтиҥ ӱредӱчизи С. А. Аманболдынова, ИПКиППРО-ныҥ методизи О. С. Иркитова, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ кӧмзӧзиниҥ ишчизи Е. А. Константинова, Сууныҥ ла экологияныҥ курч сурактары аайынча институттыҥ филиалыныҥ инженери О. К. Дементьева, Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ ишчилери Е. А. Раенко, Л. В. Байлагасов, М. А. Копылов, Д. А. Аткунова, А. А. Алексеева, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ӱредӱчилери А. А. Бандура ла Н. А. Попова кайралдаткан. Билимниҥ кӧдӱриҥилӱ јуунга кычырылган ветерандарына чечектер сыйлаар тушта, јуулган улус олорды изӱ колчабыжула уткыды.\nРоссия Федерацияныҥ юстиция аайынча министер-ствозыныҥ бистиҥ тергеедеги башкартузы, Алтай Республиканыҥ прокуратуразы, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы, Горно-Алтайск каланыҥ башкартузы кӧп тоолу улуска билим иште једимдери ле јӧмӧлтӧ-болужы учун Быйанду самараларын табыштырган.\nБилимниҥ кӱниле јуулган улусты «Тӱрк кабай», «Феникс», «Радуница», «Айат» ла оноҥ до ӧскӧ јайаандык ӧмӧликтер јараш бије-ойыныла, кожоҥдорыла уткыган.\nЭмма Екеева, педагогикалык билимдердиҥ кандидады:\n«Горно-Алтайсктыҥ эл университединде 30 јылдаҥ ажыра иштеп јадым. Билим ишке кӱӱним јаш тужымнаҥ ала болгон. Географияныҥ факультедин ӱренип божотком. Ол тушта ономастика аайынча иштегем. Шиҥжӱ ижимди аспирантурада улалтып, ады јарлу академик Г. Н. Волковтыҥ ӱренчиги болгонымла сӱрекей оморкоп јӱредим» — деп куучындады. Тургуза ӧйдӧ билимчи этнопедагогика аайынча ижин улалтып, республикага кӧп тузалу ла албаты-јонго керектӱ иштер ӧткӱрип јат. Эмма Екееваныҥ баштаҥкайыла 2007 јылда ӧткӱрилген Г. Н. Волковтыҥ кычырыштары эмди јаҥжыгу болуп калды. Кычырыштар башка-башка талаларда болуп, АР-да 2016, 2018 јылдарда ойто такып ӧткӱрилген. Билимчи ӧскӧ дӧ кӧп тоолу шиҥжӱ иштер ӧткӱрип, бир канча ӱлекерлерде туружып јат. 2019 јылда билимчи јаан семинарга белетенер. Алтай Республиканыҥ этнографический атлазын тургузар ла оноҥ до ӧскӧ иштерде туружып јатканын ол куучындаган. Этнопедагог билим ижинде эмди де кӧп амадулар тургузып, олорды ончо бӱдӱрерине белен болгоны сӱрекей оморкодулу.\nАйжан Иркитова, тӱӱки билимдердиҥ кандидады:\n«Озо ло баштап быйанымды бойымныҥ иштеп турган институттыҥ ӧмӧлигине јетиредим. Ӱредӱчилердиҥ ӱредӱзин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институтта мен 10 јылдаҥ ажыра билим-методика ишти башкарып јадым. Бис методисттерле, кӧп ӱредӱчилерле кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Ижис билимле сӱрекей јуук колбулу. Бӱгӱнги кӱнде болуп турган солынталар быжу билим иштерге тайанар учурлу. Кӱч айалгаларда иштеп турган школдорго бис јӧмӧлтӧ эдип, кандый эп-аргаларла иштеерин јартап бередис. Алтай бичиктерис федерал тизимге киргени – бистиҥ јаан оморкодубыс. Јыл туркунына беш-алты билим-практикалык конференциялар ӧткӱредис. Ӱредӱге билим керек… Билим – ол мениҥ талдаган ижим. Бӱгӱн јаан јашту билимчилерди, кожо иштеген улусты кӧрӱп, сӱӱнип јадым. Бис билимниҥ улузына быйанду јӱрер керек».\nАлтынай Ачимова, биология билимдердиҥ кандидады:\n«Горно-Алтайский ботанический садтыҥ ижинде билим ууламјыларыс бар. Ол иштер беш-алты јылдыҥ туркунына улалып барат. Ӧткӧн јылда бис Кызыл бичикке кирген ӧзӱмдерди шиҥдегенис. Ол тоодо алтын тазылдыҥ ӧзӱмине јарамыкту айалгаларды кӧргӧнис. Талайдаҥ эки-јарым муҥ, муҥ сегис јӱс ле тӧрт јӱс метр бийигинде бу ӧзӱм канайда ӧзӱп турганын шиҥдегенис. Эҥ бийикте, улус јӱрбес јерде алтын тазыл јакшы ӧзӧт. Ӱренин де кӧп берип јат. Себи бажында ӧзӱп те турган болзо, је ӱренди ас берет. Не дезе, улус оны казып турганынаҥ ол шыралап, кунурай берет. Эҥ јабыста, Камлакта, алтын тазыл јӱк ле јалбырак берип, бир де ӱрен чачпаган. Онойдо ок «тӧӧ куйрук» деп солун ӧзӱмди шиҥдегенис. Ол бистиҥ республиканыҥ ичинде бир ле јерде ӧзӱп јат. Бисте оны улус «кактус» деп адап алган… Эҥ јаан ижис – ол ӧзӱмдердиҥ коллекциялары. Тургуза ӧйдӧ бу коллекцияларда 1800 ӧзӱм бар. Бу ӧзӱмдерди культурага кийдирип, бистиҥ јерге ӧскӱрерине белетеери тӧс амадубыс болот.\nОнойдо ок семинарлар, конференциялар, симпозиумдар ӧткӱредис. Ботанический сад республикага, албатыга тузалу болзын деп иштеп јадыс».


Кожоҥ олордыҥ канады - altaicholmon\nЈылдыҥ ла санатта ла культурада аҥыланган јайалталу јашӧскӱримге берип турган сый-премияны кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Эре-Чуйдыҥ јайалталу эки балазына табыштырды. Олор Кош-Агаш аймактыҥ балдардыҥ санат школыныҥ ӱренчиктери. Россияныҥ балдарыныҥ хорыныҥ солисти, эстрадный вокалдыҥ клазыныҥ ӱренчиктери Самир Мамедов (кӱӱлик башкараачызы Акберен Сатканбаев) ло кӱӱлик класстыҥ баянисти Алим Какышев (ӱредӱчизи Айымгуль Токсанова). 2018 јылда бу сыйды Дильназ Майжегишева алган.\nЭре-Чуйдыҥ кожоҥчы балдары албатылардыҥ санадыныҥ Казаньда ӧткӧн «Тирӱ аржан-суу» деп калыктар ортодогы 12-чи кӧрӱ-фестивалинде јеҥӱчилдер болуп чыктылар. Самир Мамедов ло Дильназ Майжегишева 1-кы степеньниҥ, Райхана Актаубаева — 2-чи, Людмила Кудачина 3-чи степеньниҥ лауреаттары. Бу јиит јайалталар балдардыҥ «Ауен» деп образцовый ансамблиниҥ кожоҥчылары. Бис бу ӧмӧликтиҥ башкараачызы Акберен Сатканбаевле куучын-эрмек ӧткӱрдис.\n–«Тирӱ аржан-суу» деп заочный кӧрӱ-маргаан Татарстан Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ Грантыла, оноҥ культураныҥ проекттериниҥ «Mondo Creativo» деп тӧс јериниҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн. Бу фестивальда номинациялар кӧп болгон, бистиҥ балдар эстрадный вокалда турушкан. Мениҥ балдарым сӱреен эрчимдӱ турушты. Олор бистиҥ тергеениҥ албатыларыныҥ кожоҥдорын эмди ӧйгӧ келиштире јарандырып кожоҥдогондор. Бистиҥ «Ауен» – балдардыҥ «Ак кереп» деп фонды јӧмӧп турган хорыныҥ 2019-2020 јылдардагы туружаачылары. 2019 јылда Николай Диденко (операныҥ «Грэмми» акча-сыйла кайралдаткан кожоҥчызы, бу фондты тӧзӧгӧн кижи) бистиҥ балдардыҥ кожоҥын угуп, олорды бу проектке талдап алган. «Ак кереп» деп фондтыҥ хорында Арасей ичинде кӧп балдарлу, арга-чагы кирелӱ билелердиҥ балдары туружат. Крым Республикада ӧткӧн маргаанда 580 бала турушкан эди. Олордоҥ эҥ ӱнгир он тогус бала солистке јарадылган, ол тоодо Самир Мамедов. Олор Москва, Казань, Нижний Новгород, Самара ла Волга сууны јараттай турган јаан калалардыҥ сценаларында кожоҥдогондор. Јайалталу кызычак Дильназ Майжегишева бу хордыҥ солисттериниҥ тоозына база кирген. Бу јылдыҥ куран айында «Ак кереп» оноҥ арыгы јол-јорыгын темдектеп алды — деп, ол куучындаган.\nАкберен Сатканбаевтиҥ айтканыла болзо, ол кожоҥчы улустыҥ билезинде чыккан-ӧскӧн, оныҥ адазы бойыныҥ ӧйинде «Чуя» ансамбльда артист болгон. Акберенниҥ эјези Кульшат Канжиловна балдардыҥ санат школында иштейт. Оноҥ озо Кульшат «Бӱрлер» деп квартеттиҥ солисти болгон. Акберен Сатканбаев 2006 јылда АГИК-тиҥ хоровой бӧлӱгин божодоло, Тӧбӧлӧрдиҥ школында кӱӱниҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Мында ол кызычактардыҥ «Ауен тобы» деп ансамблин тӧзӧгӧн. Јайалталу кызычактар јаҥыс та аймак ичинде эмес, тергеелик кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда туружып, јеҥӱ алгандар.\n2008 јылдаҥ бери А. Сатканбаев Кош-Агаштыҥ санат школына ла ЦДОД-ко ишке кирген. Ансамбльды «Ауен» деп адап, оноҥ ло ары једимдӱ ижин улалтып барды. Јылдар ӧдӱп, бу ансамбльдыҥ туружаачылары база солынып турдылар. Баштапкы кожоҥчылар эмди ады јарлу улус, культураныҥ специалисттери болуп калдылар: Дархан, Нурхан Самашовтор, Азамат Есимов, Аяжан Баянкенова. Эмди Данияр Жаксыбаев культураныҥ колледжинде ӱренип турган. Дильназ Майжегишева, Самир Мамедов, Людмила Кудачина культураныҥ университеттерине барарга амадайт. Людмила Кудачина «Ты супер!» деп телепроектте турушкан. Ол керегинде газеттерде кӧп бичилген эди. 2015 јылда «Ауен» образцовый ансамбль деп адаткан. Бу кожоҥчы ӧмӧлик јаан маргаандарда туружып, кӧп тоолу сыйларла кайралдаткан. Кош-Агаш аймак ичинде кажы ла байрам «Ауенниҥ» кожоҥчылары јок ӧтпӧй јат.\nСамир алтай тилле эптӱ кожоҥдойт\nАйлында ол экинчи бала. Оныҥ эјези бу јылда Барнаулдагы юридический колледжти једимдӱ божоткон. Самир Кош-Агашта В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школдыҥ 6-чы клазын божоткон. Ол 3-чи класска јетире Горно-Алтайскта ӱренген. Болчомдордыҥ садында јӱрӱп турала, ол кӱӱлик конкурс-маргаандарда туружып, грамотала кайралдаткан. Оноҥ школго барарда, база кӱӱлик маргаандардыҥ јеҥӱчили болгон. Кош-Агашка 2019 јылда келеле, ДШИ-ниҥ эстрадный вокал клазына кирген. ДШИ-ниҥ директоры Роман Саланханов ол јылда П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда бойыныҥ ойын-концертин берерде, Самир Мамедов «Адамныҥ ады», «Мен алтай уулчагаш» деп кожоҥдорын кожоҥдогон.\nСамирдиҥ айтканыла, бу концертке Николай Диденко келген. Ого Самирдиҥ кожоҥдоры јараган. Н. Диденко «Ауен» ӧмӧликтиҥ ӧскӧ дӧ балдарын «Ак керепке» кийдирген. Самир Волга суула јӱзип турган «Президент» деп керепке отурып, Алтын тегеликке кирип турган Арасейдиҥ калаларыла јорыктап, бойыныҥ јараш ӱниле кӧп тоолу кӧрӧӧчилерди кайкаткан. 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында ол «Сибирь отторын кӱйдӱрет» деп кӧрӱ-маргаанда Гран-При алган. Бу балдардыҥ јол-јорыгына Арасейдиҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев база јаан камаанын јетирген. Бастырароссиялык хордыҥ солисти болуп, јиит кожоҥчы «Джамайка» деп кожоҥын баштап, Крым Республикада кожоҥдоп, ады-јары чыккан. Оноҥ Чычкан јылды уткый, Самир Мамедов Кремльде ӧткӧн јаҥыјылдык чибиниҥ байрамына барып, «Сӱӱнчилӱ салкын» деп кожоҥын кожоҥдогон. Эне-адазы уулыла коркышту оморкоп, сӱӱнип јӱрет. Олордыҥ билезинде ол баштапкы кожоҥчы кижи. Самир школдо јакшы ӱренет, онойдо ок ондо јурук јураар јайалтазы база бар. Кудай јайалталу кижиге јайалтаны кӧп берер дегени чын болор.\n–Тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин берген акча-сыйды мен кенек балдарга болуш эдип турган «Ак кереп» фондко кӧчӱрерим – деп, Самир Мамедов айтты. Бу кылык- јаҥ оныҥ килеҥкейин кӧргӱзет.\nДильназ – Чуйдыҥ тоорчыгы\nДильназтыҥ билезинде кожоҥчы улус бар. Јааназы ветерандардыҥ «Энчи» деп ансамблиниҥ кожоҥчызы, таай угынаҥ Еркин Ажимканов, Гульнур Мамырханова јарлу кожоҥчылар. Дильназ Кош-Агаштыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ 8-чи клазын «Мактулу бӱк» алып божоткон. Дильназ ӱч јаштаҥ бери кожоҥ-кӱӱни сӱӱп ле ого јӱткип барган.\n2012 јылда ол ЦДОД-ко школго баргалак балдардыҥ группазына киреле, Акберен Сатканбаевле тушташкан. Мында ол Кудай берген јайалтазын оноҥ ары ӧҥдирип јарандырган. Эҥ баштапкы јеҥӱни ол 2012 јылда ӧткӧн Эл-Ойында «Таҥ-Чолмон» кӧрӱ-маргаанда алган. Эмди ол эҥ артык солисттердиҥ бирӱзи. Ол кожоҥныҥ кӱӱн-санаазын оҥдоп, оны кӧрӧӧчилерге чокым јетирет. Кӱӱге ол ончо бойын беринип, айылында ла класста албаданып, бош ӧйин база кӱӱге берет. Ол кӱӱле тынат, јӱрет деп айтса, јастыра болбос. Дильназ куучыны јардак, јаан улусты тооп јӱрер јымжак јӱректӱ јалакай бала. Ол эне-адазыныҥ кару балазы. Ол бойыныҥ јуруктарын, роликтерин соцсетьтерге саларын сӱӱбейт.\n2018 јылдыҥ бажында Дильназты Казахстан Республиканыҥ Павлодар калазына «јайалталу балдардыҥ кӱӱлик школ-интернадына» кычыргандар. Мында бир јылдыҥ туркунына Дильназ академический кожоҥго ӱренген. Ондо кӱӱниҥ профессорлоры Шахимардан Кайдарович Абилов, Гелла Борисовна Фрадкина, оноҥ до ӧскӧ улус иштеген. Ол ӧйгӧ Астана калада јайалталу балдар ортодо ӧткӧн форум-фестивальда турушкан. Казахстан Республиканыҥ министриниҥ сертификадыла кайралдаткан. 2019 јылда Павлодар калада албатылар ортодо ӧткӧн кӧрӱ-фестивальда туружып, ӱчинчи јер алган. Ол ло јылда Усть-Каменогорск калада ӧткӧн Албатылар ортодо «Samgau» деп кӧрӱ-фестивальда эстрадный вокал номинацияда Гран-При алган.\nАкадемический јанынаҥ кожоҥдооры Дильназка јарабаган, оныҥ учун ол ойто бойыныҥ тӧрӧл Кош-Агажына јанып келеле, кӱӱлик школына келген. «Ак кереп» деп проектте туружарда, эҥ ле кӧрӱмјилӱ, сагыжына артканы ол Москвада Е. В. Колобовтыҥ адыла адалган «Новая опера» деп театрда ӧткӧн Гала-концерт. Мында ол Александр Панайотовло кожо кожоҥдогон. Дильназта једимдер кӧп, ол тоодо: «Мениҥ билем — мениҥ Тӧрӧлим» деп бастырароссиялык конкурстыҥ дипломанты, 2014 јылда Санкт-Петербург калада ӧткӧн Албатылар ортодо «Будущее планеты» кӧрӱ-фестивальдыҥ I степеньдӱ Дипломыныҥ лауреады болгон. 2017 јылда Барнаул калада ӧткӧн «Сибирь отторын кӱйдӱрет» деп кӧрӱ-фестивальда Гран-При алган ла оноҥ до ӧскӧ једимдер.\nАлим – баянист!\nАлим Какышев беш јылга Кош-Агаштыҥ ДШИ-зинде Айымгуль Нурматовна Токсанованыҥ баян клазын јакшы ӱренип божоткон деп аттестат алган. 2020 јылда Алим тергеелик «Јаскы тамчылар» деп кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили болуп, Горно-Алтайскта культураныҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжине экзамен јогынаҥ кийдирилген. Эмди кӱскиде ол мында ӱренер.\nАлимниҥ једимдери кӧп. Озо ло баштап 2007 јылда 1-кы степеньниҥ лауреады деп, «Јиит јайалталар» ла «Алтайдыҥ ижемјизи» кӧрӱлерде адаткан. 2018 јылда телекейдиҥ албатылары ортодо Москвада ӧткӧн «Арасейдиҥ јайалталары» деп маргаанда 2-чи степеньниҥ лауреады болгон. Бу ла конкурстыҥ текшироссиялык кӧрӱзинде ле «Јыҥыраган телекей» деп кӧрӱде 1-кы степеньдӱ лауреат деп адаткан. 2019 јылда албатылар ортодо «Ойнойлы» деп фестивальда, Новосибирск калада ла Маймада ӧткӧн «Алтайдыҥ јылдыстыгы» деп кӧрӱ-маргаанда 2-чи јерге чыккан. Алим Какышев онойдо ок былтыр «Сибирьдиҥ јайалталары Италияда — 2019» деп кӧрӱде «Телекейлик дипломант» деп адаткан.\nАйымгуль Нурматовнаныҥ айтканыла болзо, Алим коркышту иштеҥкей, чыдамкай ла јаан јайалталу уулчак. Јӱрегин кӱӱге берген бу баянисттиҥ адын бис, байла, база угар ла болорыс.\nБис бу јиит балдарга кожоҥ канады болуп, оноҥ бийик учуштар берзин деп кӱӱнзейдис.\nАкберен Сатканбаев бу учуралла тузаланып, Алтай Республиканыҥ башчызы О. Л. Хорохординге Москва барар јолына болушканы учун быйанын айдат. Онойдо ок Арасейдиҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, Арасейдиҥ хорлорыныҥ тергеелик хорыныҥ бӧлӱгиниҥ башчызы В. Е. Кончевке, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри О. Ю. Антарадоновага, Горно-Алтайск каланыҥ 1-кы таҥмалу кӱӱлик школыныҥ хормейстери Е. Н. Сныгага алкыш-быйанын айдып туру.


Будына бек туруп алган ӧмӧлик - altaicholmon\nБудына бек туруп алган ӧмӧлик\nТергеебисте «Солнечная Энергия+» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик иштеп баштаганынаҥ ала кӧп тоолу ӱлекер-проекттер јӱрӱмде бӱткен. Бу ӧмӧлик эмди будына бек туруп калган јаан компания болуп јат. Ол јаҥыс ла Алтай Республика ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелерде объекттер тудат.\nТергеебисте тудулган јаан объекттердеҥ Кош-Агаш, Кан-Оозы аймактарда кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанцияларды айдарга јараар. Тургуза ӧйдӧ Майма аймакта эки ле Оҥдойдо бир јаан электростанциялар тудулат.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ специалисттери ижин јаҥы баштап турарда, турлуларда, турбазаларда, ыраак јурттарда кӱнниҥ чогынаҥ, сууныҥ ла салкынныҥ ийдезинеҥ электроот берип турган јазалдар (панельдер) тургускан эди.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ технический директоры Эжер Яжанкинниҥ айтканыла болзо, бу ӧмӧлик тӧзӧлгӧнинеҥ ала ийде-кӱчи ас, аргазы электролампочканы, спутниковый антеннаны иштедерине, мобильный телефонныҥ зарядказын толтырарына једер 400-теҥ кӧп станция туткан. Jаан станциялардыҥ тоозы онды ажа берди. Алтай Республиканыҥ тыштында тудулган объекттер база бар. Ол тоодо Башкир Республикада ла Оренбургский областьта.\nБутка туруп калган бу јаан компанияда јербойыныҥ улузы иштейт. Jе технический специальностьторлу специалисттер, ол тоодо инженерлер, энергетиктер једишпей турган деп айдарга јараар. ²мӧлик јаан ла иштеп турган улустыҥ тоозы кезикте 500-ке једе берет. Байа тергеебисте тудулган станциялардыҥ ижин база јербойыныҥ улузы јеткилдейт. Олорды јӧптӧжӱлер аайынча белетеп јат.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ бӱдӱреечи директоры Аржан Трифанов ӧмӧликтиҥ текши сурактары аайынча иштейт. Улусты ишке алатаны, кемди кандый ууламјы аайынча иштедетени, олорго инструктаж ӧткӱретени, ӧмӧликтиҥ тӧзӧмӧл сурактары, кандый фирмаларла јӧптӧжӱ тургузатаны, ол јӧптӧжӱни канайда тургузатаны, кандый материалдар алатаны, бухгалтерский отчетторды канайда тургузатаны ла оноҥ до ӧскӧ иштер Аржанныҥ молјузына кирет. Компанияныҥ генеральный директоры јок болзо, оныҥ ордына документ-чаазындарга кол салат.\nАржан Трифанов мынаҥ озо он јыл Сбербанкта иштеген. Оныҥ айтканыла, банковский бӧлӱк бир неме, бизнес дезе чек башка. Тузаланып турган эп-сӱмелери, аргалары аҥыланат. Оныҥ да учун баштапкы ӧйдӧ иштеерге эмеш кӱч болгон. Эмди дезе оҥдоп, ӱрениже берген.\nНовосибирсктиҥ НГТУ-ны ӱренип божоткон эки уул бери келип, бу ӧмӧликте канча јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп јат. Олордыҥ бирӱзи «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ коммерческий директоры Александр Балуев. Ол баштап тарый инженер болуп иштеген. 2012 јылдаҥ ала бу ӧмӧликте иштеп турган улустыҥ тоозы кӧптӧй берерде, коммерческий директордыҥ ижин бӱдӱрип баштаган. Александрдыҥ айтканыла, баштап ла Jайлудагы объект табыштырылган. Анда ийде-кӱчи 100 кВт гибридный электростанция тудулган. Ол ло объекттеҥ ала ӧмӧликтиҥ ижи кӧндӱгип барган. Тургуза ӧйдӧ республика ичинде кӱнниҥ чогынаҥ иштеер, текши ийде-кӱчи 25 мВт, станциялар тудулат. Маймада тудулып јаткан электростанциялардыҥ кажызыныҥ ла ийде-кӱчи 10 мВт болор. Оҥдойдогы объект 5 мВт. Олор табыштырылган кийнинде, станциялардыҥ ижин јеткилдееринде кайда да јирмеге јуук кижи иштеер. Анайып, база ла јербойыныҥ улузына иштеер јерлер тӧзӧлӧр, јербойыныҥ бюджедине каландар келер.\nАлександр Балуев Новосибирскте НГТУ-да энергетиканыҥ факультединде электроэнергияны иштеп аларын орныктырары аайынча ӱредӱ алган. Оныҥ айтканыла, «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ директоры, оныҥ ордынчылары бастыра ла ижи аайынча ууламјылу ӱредӱлер алган улус. Мында иштеп турган электромонтажниктер узын бийиктедер ӱредӱ ле иштеерине јараду алгылайт. Кандый ла јаан компанияда чылап, «Солнечная Энергия+» ООО-до бойыныҥ бухгалтерлери, юристтери бар. Мында иштеп тургандардыҥ кӧп лӧ сабазы бийик ӱредӱлӱ улус.\nОҥдойдо тудулып јаткан электростанцияда Олег Ялатов иштейт. Ол бойы инженер-геодезист. Бу компанияда 2016 јылдаҥ ала, Кош-Агашта экинчи электростанцияны тударында иштеп баштаган. Кийнинеҥ Кан-Оозында, Башкирияда, Оренбургский областьта объекттерди тударында турушкан. Бойы Барнаулда јол тудары аайынча ӱредӱ алган. Мынаҥ озо «Алтай Резортто» эки јыл, кийнинеҥ БТИ-де база эки јыл иштеген.\nБутка бек туруп калган бу јаан компанияда иштеп турган специалисттердиҥ бастыразына јуугы јиит улус. Олордыҥ кемизи де ижи аайынча технический чотомолдор эдет, кӱнниҥ чогынаҥ иштеер электростанцияны кандый јерде тургузарын шиҥдеп кӧрӧт. Кемизи де клиенттерле колбулу сурактар аайынча иштейт. СЭС-терди јазаары, салкынныҥ ла кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станцияларды тургузары аайынча иштеп тургандар бар. Компанияныҥ офизине кирип барзаҥ, тегин отурган кижи кӧрбӧзиҥ. Бастыразы ла эрчимдӱ иште.\nБӱгӱн республика ичинде ӧдӱп турган кӧп тоолу окылу керек-јарактар «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ спонсорлык јӧмӧлтӧ-болужыла болот. Компания таҥынаҥ да улуска болуш јетирип турганын темдектебеске болбос.\nJиит те болзо, ӧмӧлик келер ӧйгӧ јаан амадулар тургузат. ²йлӧ теҥ алтап, кӱннеҥ кӱнге билгирлерин бийиктедип јаткан бу ӧмӧлик тургускан амадуларына кыйалтазы јоктоҥ јединер деп бӱдедим.


Ирбистиҥ баскан јолдорыла - altaicholmon\nИрбистиҥ баскан јолдорыла\nРоссия Федерацияда ирбистиҥ тоозын чотко алар элбек кемдӱ иштер быјыл кочкор айда башталган. Jерлик ар-бӱткенниҥ кӧмзӧзиниҥ (WWF) Алтай-Саяндагы бӧлӱгиниҥ баштаҥкайыла ӧткӧн бу иштер Алтай Республиканыҥ тергеезинде учына једип келген болзо, Тува ла Бурятия республикаларда улалганча.\nКочкор айдыҥ 20-24 кӱндеринде Сайлугемдеги эл парктыҥ корулу јерлериле пресс-тур ӧткӧн. Ондо «Аргументы и факты», «Комсомольская правда» газеттердиҥ, ТАСС-тыҥ ла ӧскӧ дӧ јетирӱлик сайттардыҥ Jаан Алтайла иштеген журналисттери, АР-дыҥ СМИ-лериниҥ корреспонденттери турушкан.\nJорыкчылар Монголияныҥ гран-кыйузыныҥ јуугында, Чага-Бургузы ла Саржиматы ӧзӧктӧрдиҥ бажындагы кырларда, Тува Республиканыҥ кыйузына јууктай Кам-Тыттугем ӧзӧктӧ ирбистиҥ јӱрген јолдорында тургускан фототозуулдарды кӧргӧн. Бастыра кӧргӧн алты фототозуулдыҥ бежӱзинде ирбис бар болгоны јаан једим деп, WWF-тиҥ ле Сайлугемдеги эл парктыҥ пресс-турда турушкан ишчилери темдектейт. Фототозуулдарга анайда ок суузар, тӱлкӱ ле койон деген аҥдар, улар ла бийик кырлардыҥ ӧскӧ дӧ куштары тӱшкен болтыр. Журналисттерге бу јол-јорыкта, ыраактаҥ да јоло кушты, кочкорлорды ла јуҥмаларды кӧрӧр ырыс келишкен.\nСайлугемдеги парктыҥ ишчилери јорыкчыларга алтай јылтоолошло Чага байрамды уткыыр чӱм-јаҥды Чага-Бургузыдагы турлузында кӧргӱскен. Ондо бу ӧзӧктӧ јаткан малчылар, Белтир ле Кош-Агаш јурттардыҥ кожоҥчы-ойынчы улузы база турушкан. Тебек тебер, армакчы тартар, камчы согор, кӱрежер ле о. ӧ. маргаандарда јербойыныҥ улузыла коштой айылчылар эрчимдӱ турушкан. Журналисттерге ыраак кырларда јаткан малчы улустыҥ турлуларда јадын-јӱрӱмиле таныжары база солун болгон.\nСайлугемдеги эл парк Кош-Агаш аймактыҥ јеринде ас туштаган ла јоголордыҥ чочыдузында болгон тындуларды ла ӧзӱмдерди корыыр амадула 2010 јылда тӧзӧлгӧн. Аҥылу коруда болгон јериниҥ текши кеми 118 муҥ гектар.


«Ајарыгар—балдар!» - altaicholmon\nМайма аймактыҥ автоинспекторлоры балдарга ла тискинчилерге «Ајарыгар—балдар!» деген акция ӧткӱрген. Ол балдардыҥ јолдордо јеткерге кирерин болдыртпазына ууламјылу ӧткӱрилген керек.\nАкцияда Кызыл-²зӧктиҥ, Алферовоныҥ, Бӱлӱлӱниҥ ле Сайдыстыҥ ӱренчиктери турушкан. ГИБДД-ныҥ пропаганда аайынча бӧлӱгиниҥ инспекторы Елена Кумысбаева јолды ӧдӧрдӧ, кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱретен ээжилер керегинде куучындаган. ²скӧ дӧ билгирлер алган кийнинде, балдар инспекторло кожо тискинчилерге јайгы каникулдар башталганын эзедип, «Меҥдебе, јолдо—болчомдор!» деген кычырулу јолго чыккан.


Пункттыҥ ижин шиҥдеген - altaicholmon\nБу пункт чочыдулу айалганы јоголтор зонада оперативный штабтыҥ ла таҥынаҥ составтыҥ автономный ижин ӧткӱрер аргалу. Ол јуундар, оперативный штабтыҥ ижин ӧткӱрерине керектӱ модульдардаҥ, јеткерге алдырткандарга экстренный психологический болуш јетирер кыптаҥ турат. Анайда ок комплектацияга катастрофалардыҥ медициназыныҥ тӧс јериниҥ аҥылу кӧлӱги, чочыдулу айалгалу зонада эл-јонныҥ амырын корыырына керектӱ полицияныҥ кӧлӱги, эл-јонго јетирӱ эдер мобильный комплекс кирет. Мобильный комплекс јетирӱни экранга видео ло текстовый јетирӱ ажыра берер аргалу, ол КамАЗ кӧлӱкте турат.\n«Бу бӱткӱл автономный площадка. Керектӱ боло берзе, оны республиканыҥ кандый ла јерине тургузып ийер арга бар. Тазыктыру штатный режимде ӧдӧт. Бастыра ишчилерге каруулу ижи учун быйаным айдып, једимдӱ служба кӱӱнзейдим» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nПункттыҥ ижиле, оныҥ конструкциязыныҥ аҥылуларыла тергеениҥ башчызын Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков таныштырган. Ол чочыдулу айалганы јоголторында иштеп турган таҥынаҥ состав бойыныҥ ууламјылары аайынча ишти канча ла кире јарамыкту этире канайда ӧткӱрер аргалу болгоны керегинде куучындаган.\nГражданский коруланыш аайынча бастырароссиялык тазыктыру Россияныҥ бастыра тергеелеринде башталган. Тазыктыру темдектелгени аайынча бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, тергеелердиҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ органдарыла, јербойында башкарынарыныҥ органдарыла, организацияларла кожо ӧткӱрилет.


Россияныҥ маанызы тургузылган - altaicholmon\nРоссияныҥ маанызы тургузылган\nЈондык организациялардыҥ чыгартулу улузы Россияныҥ кӱнин байрамдаарыныҥ алдындагы кӱнде Суску јурттыҥ јанындагы эҥ бийик кырдыҥ бажына чыгып, ондо Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызын тургускандар.\nБастырароссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ эрчимдӱлери «ОНФ-тыҥ јашӧскӱрими» деп тергеелик командала, Горно-Алтайскта государственный политехнический колледжтиҥ студенттериле, РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ базытчыларыла кожо Майма аймактыҥ Суску јуртыныҥ эҥ бийик кырына чыккандар. Ондо айландыра јерлерди алаканда чылап кӧрӧр тепсеҥде Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызын тургускандар.\nКырга баркаларын ээчиткен јаан јаштулар база чыккан. Эҥ јиит туружаачы јети јашту, эҥ јаан јашту кижиге 68 јаш болгон. РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Наталья Кушерованыҥ айтканыла, тайактарлу базыт – ол кижиниҥ јажынаҥ, эр бе, ӱй бе болгонынаҥ, физический аргаларынаҥ камааны јогынаҥ кажы ла кижиге јараар эрчимдӱ јӱрер бӱдӱм.\n«Бу спорт-тӧрӧлчи ууламјылу чыгыш – тузалу ла јакшы эки керекти бириктирип ӧткӱрер арга берген. Эрчимдӱ амыраш, анчада ла ару кейде јойу базыт, медиктердиҥ айтканыла, су-кадыкка сӱреен јарамыкту. Бисле кожо тӱндӱк базытла тазыктыраачы, РФ-тыҥ ФСХ-ныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели тӱндӱк базытчыларыла кожо баскан ла солун мастер-класс ӧткӱрип, тӱндӱк базыттыҥ тузазы керегинде куучындаган. Ончо амадаганыс јакшы бӱткен» – деп, ОНФ-ныҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ башкараачызы Ольга Матросова темдектеген.\nӦзӱп јаткан ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-тапка таскадары – ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјыларыныҥ бирӱзи. Государственный учурлу бир де байрам јондык ишчилердиҥ ајарузы јок артпай туру.\n«Быјыл Россияныҥ кӱнин бис алдындагы да, јаҥы да партнерлорысла – Горно-Алтайскта государственный политехнический колледжле, РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ «Јеҥил базыт» деп клубыла темдегенис. Чыгыштыҥ ончо туружаачылары јайгы ар-бӱткенниҥ ортозында базып, бийик кырга чыгып, ороонныҥ маанызын кӧдӱрип, байрамдык ла кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тапту јангандар. Бистиҥ государство јаантайын кӱчтӱ ле јеҥдиртпес болзын, оныҥ кӧп нациялу калыктары бирлик, су-кадык ла ырысту јуртазын. Байрамла!» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ сопредседатели Андрей Ищенко айткан.


Талайчылар байрамдаган - altaicholmon\nКажы ла јыл јаан изӱ айдыҥ амырайтан калганчы кӱнинде Россияда Талайчы јуучыл флоттыҥ кӱни темдектелет.\nJаан изӱ айдыҥ 30-чи кӱнинде ондый байрам Горно-Алтайскта база темдектелди. Бу байрамды окылу кеминде темдектеери калганчы јылдарда ундылган, эмди ол ойто орныктырылды деп айдарга јараар.\nОныҥ ачылтазында туружаачыларды Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ адынаҥ АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М. Маргачев уткыды.\nТалайчылардыҥ ла байрамныҥ туружаачыларыныҥ алдында јылу сӧстӧрди анайда ок Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ јааны А. Кайгородов айткан.\nРеспубликаныҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразыла школ-интернаттыҥ тазыктыраачызы Д. Александров ло 9-чы гимназияныҥ ӱредӱчизи Б. Кичеков кайралдатты.