Алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары - altaicholmon\n2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 14-чи кӱнинде Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында јарлу алтай тил билимчи ле методист Е. Г. Мултуеваныҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлай «Алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары» деп тегерик стол ӧткӧн.\nЭрмек-куучынныҥ тӧс амадузы — эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ орфографиязында бир кезек блааш-тартышту, јетире јарталбаган ээжилердиҥ аайына чыгары.\nI СУРАК. «Эрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ сӧстӧрди чын бичиири» деп темала толо јетирӱни ӧрӧ адалган институттыҥ алтай тил бӧлӱгиниҥ ишчизи А. Э. Чумакаев эткен. Билимчиниҥ јартаганыла болзо, эмдиги тургузылып турган алтай тилдиҥ орфографиязы кӧпјандай В. Н. Тадыкинниҥ ле А. Т. Тыбыкованыҥ «Алтай тилдиҥ орфографиязы ла пунктуациязы» (1981 ј.) деп ижине тӧзӧлгӧлӧнӧт. Jе ол ок ӧйдӧ эмдиги орфографияга мындый кубулталар кийдирилер.\nЭрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ адалгыштарды чын бичииринде:\nАдалгыштардыҥ тӧзӧгӧзиниҥ баштапкы ӱйезинде эрин чӧйилер [о] табышты темдектеп турган о танык болзо, экиничи ӱйезинде у танык бичилер. Темдектезе: jорук, комургай, комут, кокур, корум, моҥус, орук, согум, токум, томук, чомур ла о.ӧ.\nВ. Н. Тадыкинниҥ ле А. Т. Тыбыкованыҥ ӧрӧ адалган ижиндеги ээжилер аайынча, ӧрӧги айдылган сӧстӧрдиҥ экинчи ӱйезинде ы танык бичилет. Темдектезе: jорык, комыргай, комыт, кокыр, корым, моҥыс, орык, согым, токым, томык, чомыр ла о. ӧ.\nАјару: Адалгыштардыҥ тӧзӧгӧзиниҥ баштапкы ӱйезинде эрин чӧйилер [ӧ] табышты темдектеп турган ӧ таныкту сӧстӧрди бичиир ээжи солынбас. Бу сӧстӧрдиҥ экинчи ӱйезинде јаҥжыккан аайынча ӱ танык бичилер: бӧрӱк, јӧдӱл, кӧрӱк, тöгÿн ле о. ӧ.\nБӱтпеген ле бӱткен адалгыштардыҥ экинчи ӱйезинде у таныктыҥ ордына ы танык мындый учуралдарда бичилер:\n1) й таныктыҥ кийнинде: мойын, койын, ойын ла о. ӧ;\n2) сӧстиҥ баштапкы ӱйезинде узун ӱндӱлер болзо: оодык, сооткыш, суузын ла о. ӧ.;\n3) тӧзӧгӧзи ӱндӱ табышка токтоп турган сӧстӧрдӧ: боркы, кобы ла о. ӧ.;\n4) сӧстиҥ тӧзӧгӧзинде йд, йр, кп, лт, рт, пч эки туйук таныктыҥ кийнинде: койрык, колтык, кортык, топчы, ойдык, је борсук.\nБӱткен адалгыштарда сӧс бӱдӱрер кожулталар эрин гармония аайынча бичилер учурлу: ӧзӱм (öс- + =ÿм), кöрÿм (кöр- + =ÿм) ле о. ӧ.;\nБичиир тушта адалгыштар кандый тӧзӧгӧдӧҥ бӱткенине ајару салар керек: чокыш (чокы), чочыду (чочыт-).\nАҥылу учуралдар: будук (буды-), бӧлӱк, бӧлӱгеш (бӧли-).\nЭрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ јарталгыштарды чын бичииринде:\nБӱтпеген јарталгыштардыҥ баштапкы ӱйезинде о ӱндӱ танык турза, экинчи ӱйезинде у танык бичилер: кодур, козур, коҥур, орус, солун, чокум ла о. ӧ.\nАлдындагы ээжилер аайынча, бу сӧстӧрдиҥ экинчи ӱйезинде ы танык бичилер учурлу болгон: кодыр, козыр, коҥыр, чокым. Орус ла солун деп сӧстӧрди бичиири аҥылу учуралдарга кийдирилген болгон.\nJарталгыштарды чын бичииринде эрин гармония бузулып, сӧстиҥ экинчи ӱйезинде ы танык мындый учуралдарда бичилер:\n1) сӧстиҥ баштапкы ӱйезинде узун ӱндӱлер болзо: буурыл, оодык ла о. ӧ., је сÿÿрÿ.\n2) йд, йр, кп, лт, рт, пч эки туйук таныктыҥ кийнинде: бортык, койрык, окпын ла о. ӧ., је коркышту (коркы— деп глаголдоҥ бӱткен).\nЭрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ тооломолорды чын бичииринде:\nБириктирер тоозын кӧргӱзер тооломолорды бичиир тушта =лЕзИ деп кожулта =у / =ӱ деп сӧс бӱдӱрер кожултаныҥ кийнинде бичилип турганына јаан ајару эдер керек. Нениҥ учун дезе =лЕзИ деп кожулта јаҥыс ла бириктирер тоозын кӧргӱзер тооломолорго кожулат: экӱ — экÿлези, ӱчӱ — ӱчӱлези, тӧртӱ — тöртÿлези, бежӱ — бежÿлези, алту — алтулазы, јетӱ — jетӱлези, ону — онулазы.\nОос куучын-эрмекте бу сӧстӧрди айдар тушта [у] ла [ӱ] табыштар элес угулат: [бежлези], [эклези] ле о. ӧ. Оноҥ до улам, байла, бу тооломолорды чын бичииринде кӧп јастыралар эдилет, темдектезе: экилези, бежилези.\nАйдарда, =лЕзИ деп кожулталу бириктирер тоозын кӧргӱзер тооломолорды чын бичиир тушта ајаруны элдеҥ ле озо бу сӧстӧрдиҥ бӱткен бӱдӱмине, морфемаларына эдер керек.\nЭрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ глаголдорды ла олордыҥ кеберлерин чын бичииринде:\nБӱтпеген глаголдордыҥ јабык тӧзӧгӧзиниҥ баштапкы ӱйезинде о, ӧ ӱндӱ таныктар болзо, экинчи ӱйезинде у эмезе ӱ танык бичилер: комуда-, огур-, томур-, кӧдӱр- ле о. ӧ.\nБаштапкы ӱйезинде [о], [ӧ], [у], [ӱ] ӱндӱлерлӱ глаголдордыҥ кеп-бӱдӱмдеринде эрин гармония сӧстиҥ экинчи ӱйезине јетире улалар: экинчи ӱйеде у эмезе ӱ танык бичилер: согул-, согулып, согун-, кӧмӱл-, кӧмӱлип, кӧмӱш-, сузуп, сузуш-, кӱйдӱр-, кӱйдӱрип, сӧгӱл-, сӧгӱлип.\nГлаголдордыҥ кеп-бӱдӱмдерин бичиир тушта, олордыҥ бӱткен бӱдӱмине ајару салар керек. Баштапкы ӱйезинде [о], [ӧ], [у], [ӱ] эрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ ачык тӧзӧгӧлӧрлӱ сӧстӧр и ле ы ӱндӱ таныктарга токтоп турган болзо, экинчи ӱйезинде база и эмезе ы таныктар бичилер: бӧлиир, бӧлип (бӧли-), будыыр, будып (буды-), солыыр, солып (солы-), суйыл (суйы-).\n1) эрин чӧйилер [о], [ӧ] ӱндӱлерлӱ глаголдордыҥ туйук й таныкка токтогон тӧзӧгӧзинеҥ бӱткен кеп-бӱдӱмдериниҥ кожулталарында ы эмезе и таныктар бичилер: сойып, сойыл-, сойыш-, сойдыр- (сой-), тойын-, тойдыр- (той-); чöйип, чöйил-, чöйиш-, чöйдир- (чöй-) ле о. ӧ.\n2) эрин чӧйилер [о], [ӧ] ӱндӱлерлӱ туйук й, н, ҥ таныктарга токтогон тӧзӧгӧгӧ кожулган албан залогтыҥ кожултазында ы эмезе и таныктар бичилер: тойдыр- (той-), кондыр- (кон-), тоҥыр— (тоҥ-), је конуп, конуш-, тоҥуп.\nЭрин чӧйилер [о], [ӧ] ӱндӱлерлӱ туйук таныкка токтогон тӧзӧгӧдӧҥ бӱткен глаголдыҥ јакылта кеберинде кӧп тооныҥ 3-чи јӱзӱниниҥ кожултазы у эмезе ӱ таныкту бичилер: болугар, тудугар, кöрÿгер, öзÿгер.\nАлдындагы ээжилер аайынча, бу кожултаныҥ варианттарында у таныктыҥ ордына ы танык бичилген, ӱ таныктыҥ ордына и танык бичилген: болыгар, тудыгар; кöригер, öзигер.\nГлаголдыҥ јакылта кебериниҥ тöзöгöзи ачык болуп, ы ла и таныктарга токтоп турган болзо, ого кӧп тооныҥ 3-чи jÿзÿнниҥ =гАр деп кожултазы кожулат: бурыгар (буры-), бöлигер (бöли-), кÿлигер (от кÿли-), солыгар (солы-), уткыгар (от уткы-) ла о. ӧ. Бу учуралдарда јаан ајаруны глаголдордыҥ тӧзӧгӧзине эдер керек.\nА. Э. Чумакаевтиҥ эткен доклады аайынча Горно-Алтайсктагы педагогикалык колледжтиҥ ӱредӱчизи Р. У. Ютеева ла Оҥдой аймактагы Боочы јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи М. А. Бибиева бойлорыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдып, докладта айдылган ээжилерди текши јӧмӧшкӧн. Ол ок ӧйдӧ рецензенттер школдыҥ ӱренер бичиктеринде берилген ээжилерди солыыры, ээрин гармония бузулып турган учуралдар керегинде ээжилерди артыргызары јанынаҥ шӱӱлтелер айткан. Анайда ок, эрин гармонияла колбулу орфографияныҥ ээжилери чокумдалзын деп кӱӱнземел айткандар. Горно-Алтайсктагы 7-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Ю. А. Мундукина глаголдордо ӱчинчи ӱйеге јетире эрин чӧйилер ӱндӱлер бичилгени јарамыкту болор эди деп шӱӱлте айтты, темдектезе: јӱгӱрӱп, тӱкӱрӱп.\nII СУРАК. Адалгыштарды чын бичиири. Бу сурак аайынча институттыҥ ишчизи А. Н. Майзина толо јартамал эткен.\nJерлердиҥ ле суулардыҥ аттарын чын бичиири:\nЭки сӧстӧҥ турган колболу аттарды чийӱчек ажыра бичиир: Беш-Öзöк, Кадын-Бажы, Кызыл-Таш, Кара-Чет, Чуй-Оозы, Ыжы-Бажы, Эки-Айры ла о. ӧ., је Туулу Алтай.\nАнайда ок, чийӱчек ажыра кажы бир компоненти сӧс бӱдӱрер эмезе сӧс кубултар кожулталу колболу аттарды бичиир: Алтыгы-Куйум, Урлу-Аспак, Ӱстиги-Сайдыс, Тытту-Кем, Сайлу-Кем, Куртту-Кöл ле о. ӧ.\nАлдындагы орфографияныҥ ээжилери аайынча, бу сӧстӧр эки башка бичилер учурлу болгон.\nАјару: Ӱч компоненттеҥ турган колболу аттардыҥ эки ле компонентин чийӱчек ажыра бичиир, бир компоненти башка бичилер: Кара-Тöштиҥ Ажузы, Ӱстиги Кара-Куш.\nJаҥжыкканы аайынча кезик аттар јаба бичилер: Акјол, Акташ, Балыктујул, Бешпелтир, Каракол, Карасук, Экинур, Актуру.\nУлустыҥ аттары эки вариантла бичилер аргалу: 1) јаба: Аймерген, Айару, Айсулу, Алтынай, Алтынсай, Айсанаа; 2) чийӱчек ажыра: Ай-Мерген, Ай-Ару, Ай-Сулу, Алтын-Ай, Алтын-Сай, Ай-Санаа;\nКолболу терминдерди бичиири:\nӦзӱмдердиҥ ле аҥ-куштыҥ аттары чийӱчек ажыра бичилер: ай-чечек, ат-арчын, айу-сагал, уй-јиилек, ачу-чалкан, алтын-тазыл, кӱн-кузук; талаҥ-келеҥ, алтын-тоҥус, ак-кӧбӧлӧк, ат-коҥус, балбак-баш, јоон-мойын.\nJаҥжыккан аайынча эки сӧс биригип, ортозында кандый бир фонетикалык кубулталар болгон сӧстӧр јаба бичилер: карагат (кара + кат), тийиҥгат (тийиҥ + кат), jыдугат (јыду + кат), кайыҥгат (кайыҥ + кат), бороҥот (боро + кат), карагула (кара + кула), агас (ак + ас), суугуш ‘утка’. Бу сӧстӧрдӧ тунгак [к] табыш ӱнгӱр эжерине кӧчӧ берет.\nАрткан колболу адалгыштарды чын бичиир ээжилерде солынталар болбос.\nJарталгыштарды чын бичиири:\nJарталгыштарды бичииринде уур-кӱчтер кӧп сабада колболу калька ла полукалькаларды бичииринде болот. Jаҥы ээжилер аайынча, колболу јарталгыштар мынайда бичилер:\nЈаба бичилер: ичбойындагы, текшителекейлик, текшироссиялык, бастырароссиялык, јуртээлем, јонјӱрӱмдик ‘социальный’, јетијылдык, бешайлык, тышполитикалык, ичполитикалык.\nЧийӱчек ажыра бичилер: јуучыл-патриотикалык, јуучыл-тӧрӧлчи, ӱредӱ-методикалык, билим-шиҥжӱлик ле о.ӧ.\nКубулбастарды чын бичиири:\nJаҥы ээжилер аайынча, бичииринде булгалыштар болуп турган мындый колболу кубулбастар јаба бичилер: экијандай, ӱчјандай, кӧпјандай, экиколдоп, тӧрттамандап. Бу сӧстӧр мынаҥ озо јаба да, башка да бичилип турган болгон.\nКолболу сӧстӧрдиҥ чын бичилери аайынча Кош-Агаш аймактыҥ В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи А. О. Таханова сӧс айткан. Тегерик столго белетенип тура, ол бойыныҥ ӱренеечилери ортодо, ӱредӱчи-коллегалары ла «Чуйские зори» газеттиҥ ишчилери ортодо јилбилӱ анкетирование ӧткӱргени керегинде куучындады. Ол ӧрӧги айдылган ээжилерде кезик сӧстӧрдиҥ чын бичилерин јарадып, кезигин јаратпай турганы керегинде база айтты. Темдектезе, улустыҥ аттарын эки башка бичибес, јӱк ле дефис ажыра (Ай-Ару, Ай-Сулу) бичиир керек деп шӱӱлте айтты. Бу ок сурак аайынча В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи Н. Г. Сулукова чокумдагадый сурактардыҥ тоозына оорулардыҥ аттарын (чычкак-\nоору, изӱ-оору, чемет-оору) кийдирер керек деп темдектеген. Анайда ок, башка бичилип турган колболу сӧстӧрдиҥ (карган кижи, ӱй кижи, тул келин, туп тере) ээжини чокумдазын деп сураган. Ого ӱзеери, ол 1983 јылда чыккан «Алтай тилдиҥ орфографический сӧзлиги» деп иште кӧп сӧстӧрдиҥ бичилгенинде бирлик ээжи јок болгонын база темдектеген. Ол тоодо как, сыр, тал, су, эҥ деп тыҥыдаачы учурлу бӧлӱгештердиҥ болужыла бӱткен сӧстӧрдиҥ аайына чыгар керек деп шӱӱлте айтты.\nIII СУРАК. Ӧскӧ тилдердеҥ кирген сӧстӧрди чын бичиири. Тургуза ӧйдӧ текши кӧргӧжин, алтай тилге ӧскӧ тилдердеҥ (кӧп сабада орус тилдеҥ) кирген сӧстӧр бир аай бичилбей, башка-башка бичилет. Олордыҥ тоозына јаҥыс тооныҥ 3-чи јӱзӱнниҥ =ы / =и кожултазын алынган сӧстӧр кирет. Чокум ээжи јок болгонынаҥ улам бир ле сӧс эки эмезе ӱч башка бичилип турган учуралдар бар. Темдектезе: артизи — артисти; колодези — колодеци — колодецы. Мындый бичиштиҥ база бир јаан шылтагы ол сӧстӧр канайда айдылып, анайда ла бичилип турганында. Оныҥ учун булгалыштар болбозын деп, институттыҥ билимчилери мындый сӧстӧрди морфологический принципке тайанып бичиир керек деп шӱӱлтеге келген. Чокумдап айтса, ӧскӧ тилдеҥ кирген сӧстӧрди бичиир тушта сӧстиҥ бӱдӱмин кубултпай, таныктарын тӱжӱрбей, бичиир керек. Бу сурактар аайынча тегерик столдо институттыҥ билим ишчизи Б. Б. Саналова текши јетирӱ эткен. Бойыныҥ докладында ол мындый ээжилерге ајару эдет:\nÖскӧ тилдеҥ кирген адалгыштарды чын бичиири:\n1.1. Калганчы ӱйезинде јымжак ӱндӱ табыштарды темдектеген е, и таныктарлу сӧстӧр мензинер кожулта алынганда, айдыларында учында [ы] деп кату ӱндӱ табыш угулар, је бичииринде, сингармонизмниҥ ээжизи аайынча, јымжак ӱндӱ и бичилер: мандарин=и, вымпел=и, архив=и, гриф=и, гимн=и.\n1.2. Ц таныкка токтогон сӧстӧргӧ =и эмезе =ы деп мензинер кожулта кожулганда, учындагы ц танык з таныкка кӧчпӧй, ол ло бойы артар: холодец=и, колодец=и, абзац=ы, форзац=ы, блиц=и.\n1.3. Кт деп туйук таныктарга токтогон сӧстӧр мензинер =ы эмезе =и кожулта алынганда, учындагы т танык тӱшпес, к танык г таныкка кӧчпӧй, ол ло бойы артар: проект=и, конспект=и, тракт=ы, контракт=ы, акт=ы.\n1.4. Таныктардыҥ сть деп биригӱзине токтогон сӧстӧр =ы эмезе =и деп мензинер кожулта алынганда, ть таныктар тӱже берер, с дезе ӱнгӱр эжерине кӧчӧр: ведомость – ведомоз=ы, область – облаз=ы, повесть – повез=и, специальность – специальноз=ы, промышленность – промышленоз=ы.\n1.5. Таныктардыҥ ст деп биригӱзине токтогон сӧстӧргӧ мензинер =ы эмезе =и деп кожулта кожулганда, сӧстиҥ учындагы ст солынбай, ол ло бойы артар: тракторист=и, крест=и, специалист=и, машинист=и, гимназист=и, артист=и, методист=и, пенопласт=ы, гимнаст=ы, пост=ы, бюст=ы.\n1.6. Сӧс тунгак туйук табыштар темдектеген экиленген сс, тт деп таныктарга токтоп, мензинер =ы эмезе =и кожулта алынза, экиленген таныктардыҥ бирӱзи тӱже берет, бирӱзи дезе ӱнгӱр эжерине кӧчӧт: класс – клаз=ы, компресс – компрез=и, процесс – процез=и, конгресс – конгрез=и, киловатт – киловад=ы.\n1.7. Бир ӱйелӱ ӧскӧ тилдеҥ кирген сӧстӧр нт, кт деп таныктардыҥ биригӱлерине токтоп, алтай тилде кӧп тооныҥ =лар кожултазын алынганда, орус тилдеги кӧп тооныҥ =ы кожултазы тӱшпес, кожо бичилер: унтылар, фруктылар.\nÖскӧ тилдеҥ кирген јарталгыштарды чын бичиири:\nÖскӧ тилдеҥ кирген јарталгыштарды бичииринде вариативность болор:\n1) Орус =ный, =ый, =ский деп кожулталарлу бичилер: публицистический мар, педагогический институт, социально-экономический ӧзӱм;\n2) Орус кожулталардыҥ ордына алтай =лык деп кожулталу бичилер: публицистикалык мар, педагогикалык институт, социал-экономикалык ӧзӱм;\n3) кандый да кожулта јогынаҥ кыскарта бичилер: публицистика мар, педагогика институды, социал-экономика ӧзӱми.\nБ. Б. Саналованыҥ ӧскӧ тилдердеҥ кирген сӧстӧрди чын бичиири јанынаҥ эткен јартамалын рецензенттер — Ӱредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер институттыҥ ишчизи А. С. Шокшиланова ла Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи З. А. Боделукова бӱткӱлинче јӧмӧгӧндӧр. А. С. Шокшиланованыҥ темдектегениле, ээжилер чокум-јарт берилген. Ӧскӧ тилдеҥ кирген сӧстӧр =ы / =и мензинер кожулта алынып, кеп-бӱдӱми солынбай турза, школдо балдарга да бу сӧстӧрди бӱдӱмиле ылгаарга јеҥил болор. Анайда ок, ол ӧскӧ тилдердеҥ кирген ль таныктарга токтогон сӧстӧрди (фестиваль, кефаль, тефаль, автомобиль) бичиириле колбулу ээжи база керек деп темдектелген. Бу сӧстӧрди бичиири јанынаҥ ээжи алдындагы орфографияда бар, андый ла болуп артар.\nIV СУРАК. Элес ӱндӱлерлӱ сӧстӧрдӧ чын бичиири. Бу суракла Институттыҥ билим ишчизи Б. Б. Саналова jетирӱ эткен. Мында ол јодро, тобрак, абра, чычрана, јудрук деп сӧстӧр јаҥжыкканы аайынча элес ӱндӱлер јогынаҥ бичилер деп јартады.\nJаҥы ээжилер аайынча, карын, келин, јарын деп сӧстӧрди бичииринде вариативность болор: карды, келди, јарды эмезе карыны, келини, јарыны. Алдындагы орфографияда бу сӧстӧр элес ӱндӱлер јогынаҥ бичилер учурлу болгон. Jе келин деп сӧсти темдектеп алза, Кырлыктыҥ келди эмес, Кырлыктыҥ келини деп айдар ла бичиир керек.\nАнайда ок, јаҥы ээжилер аайынча, јалбырак, эбире, бедире деп сӧстӧрдӧ элес ӱндӱлер тӱжӱрилбей, бичилер учурлу. Алдындагы орфографияда бу сӧстӧр ы ла и таныктар јок бичилген.\nБ. Б. Саналованыҥ элес ӱндӱлӱ сӧстӧрди чын бичиири керегинде јетирӱзинде айдылган ээжилерди Горно-Алтайск каладагы 7 № орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи А. Н. Хабарова јарадып турганын темдектеген. Улаган аймактагы Јазулу јурттыҥ школыныҥ ӱредӱчизи А. А. Кобенова јодро, тобрак, абра, чычрана, јудрук деп сӧстӧрди элес ӱндӱ табыжын тӱжӱрбей, толо бичиир керек ол эмезе эки вариантла бичиири керегинде шӱӱлте айткан. Институттыҥ билимчилери бу сӧстӧрди бичииринде вариативность болорыла јӧпсинбеген, элес ÿндÿ jогынаҥ бичиир ээжини артыргызып салар деп шÿÿлтеге келген.\nV СУРАК. «Глаголдыҥ кеп-бÿдÿмдерин чын бичиири». Бу сурак аайынча институттыҥ ишчизи Н. Н. Тыдыкова мындый ээжилер аайынча jетирÿ эткен:\nГлаголдордо эрин гармония экинчи ӱйеге јетире артат: болуп, согуп, јонуп, конуп, кöчӱп.\n1) тӧзӧгӧдӧ [о], [ö], [у], [ӱ] табышту глаголдыҥ ӱчинчи ӱйезинде ле оноҥ ары ӱйелеринде эрин гармония бузула берет: мокор= → мокорып, кодор= → кодорып, ӧкпӧӧр= → ӧкпӧӧрип, ӧҥӧр= → ӧҥӧрип, кубул= → кубулып, курул= → курулып, öскӱр= → öскӱрип, јӱгӱр= → јӱгӱрип, кӱйдӱр= → кӱйдӱрип.\n2) тӧзӧгӧдӧ [о], [ö], [у], [ӱ] табышту глаголдор й таныкка токтоп турза, эрин гармония онойдо ок бузулар: ой= → ойып, сой= → сойып, той= → тойып, корчой= → корчойып, оҥкой= → оҥкойып, чöй= → чöйип. Је кӱй= деп сӧстӧ эрин гармония бузулбай јат: кӱй= → кӱйӱп.\n3) тӧзӧгӧдӧ [о], [ö], [у], [ӱ] табышту глаголдордо узун эрин чӧйилер ӱндӱлер бар болзо, эрин гармония онойдо ок бузулар: оот= → оодып, куур= → куурып, сӱӱн= → сӱӱнип.\nГлаголдо экинчи ӱйеде турган залогтыҥ кожулталарында эрин гармония артып јат: кöрӱн=, согул=, сӱзӱш=, кӧрӱш=, јулдур=, јундур=, ӧрдӱр=, кӧмдӱр=, ӱстӱр=.\nАјару: 1) тӧзӧгӧдӧ [о], [ö] табышту глаголдор н, ҥ таныкка токтоп турган болзо, глаголдыҥ албан залогында эрин гармония бузула берет: албан залогтыҥ кожултазыныҥ =дур / =д?? ӱр вариантыныҥ ордына дыр= / =дир бичилет: кон= → кондыр, јон= → јондыр, тоҥ= → тоҥдыр, чӧҥ= → чӧҥдир; 2) тӧзӧгӧдӧ [о], [ö] табышту глаголдор й таныкка токтозо, залогтыҥ кожулталарында эрин гармония бузула берет: ойыл=, ойыш=, ойдыр=; сойыл=, сойыш=, сойдыр=; чӧйил=, чӧйиш=, чӧйдир=. Је кӱй= деп сӧстӧ эрин гармония бузулбай јат: кӱй= → кӱйдӱр; 3) тӧзӧгӧдӧ эрин чӧйилер [оо], [öӧ], [уу], [ӱӱ] табыштар бар болзо, глаголдордыҥ залогторында эрин гармония онойдо ок бузулар: оот= → оодыл, куур= → куурыш, сӱӱн= → сӱӱндир.\nГлаголдыҥ тӧзӧгӧзи ле кожултаныҥ бириккенинде туйук таныктар экилене берер учуралдар:\n1) т таныкка токтоп турган адалгыштарга =та / =те, =то / =тö кожулталар кожулза: булутта=, черетте, чотто=.\nАјару: Öрö айдылган ээжи кезик учуралдарда бузула берет, бу айалгада бир т бичилер: а) рт деп таныктарга токтогон глаголдордо: јурта=, јарта=, öртö=, уурта=; б) јаҥжыкканы аайынча бичилген глаголдордо: атан=, кете=, ото=, јыта=. Бу сӧстӧрди сананып алар керек.\n2) т таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине албан залогтыҥ =тыр / =тир кожултазы кожулза: аттыр=, саттыр=, ооттыр=, эттир=, ийттир=.\n3) т таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине ӧткӧн ӧйдиҥ =ты / =ти кожултазы кожулза: айтты=, јатты=, тутты, ӧтти=, черттир=.\n4) к таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине =кыла / =киле деп кожулта кожулза: каккыла=, уккыла, бириккиле=, јеккиле=.\n5) к таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине ӧткӧн ӧйдиҥ ле эреҥистиҥ =кан / =к??ен, =кон / =кöн деп кожултазы кожулза: уккан, јеккен, соккон, тöккöн.\n6) п таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине =па, =пе деп токтодулу кожулта кожулза: таппа=, теппе=.\n7) с таныкка токтогон глаголдыҥ тӧзӧгӧзине молjу кебердиҥ кожултазы кожулза: басса=, кессе=,\nГлаголдыҥ тӧзӧгӧзи ле кожултаныҥ бириккенинде ӱндӱ табыштар экилене берер учуралдар:\n1) глаголдыҥ ачык ӱйелӱ тӧзӧгӧзине келер ӧйдиҥ ле эреҥистиҥ =(А)р кожултазы кожулза: баштаар, иштеер, кожоҥдоор, кӧктӧӧр.\n2) глаголдыҥ ачык ӱйелӱ тӧзӧгӧзине ле туйук таныкка токтоп турган тӧзӧгӧзине эреҥистиҥ =(А)АчЫ кожултазы кожулза: баштаачы, бараачы, иштеечи, келеечи, кожоҥдоочы, коноочы, кӧктӧӧчи, кӧрӧӧчи.\n3) токтодулу глаголдыҥ тӧзӧгӧзине ӧткӧн ӧйдиҥ ле эреҥистиҥ =(Г)Ан кожултазы кожулза: јанбаган ― јанбаан, бербеген ― бербеен, јонбогон ― јонбоон, јӧмӧбӧгӧн ― јӧмӧбӧӧн. Бичиир тужында толо формазын тузаланар керек.\n4) глаголдыҥ молjу кебериниҥ ле кӧп тооныҥ 1-кы ла 2-чи јӱзӱнинде турган кожулталары бириккенинде: барзабыс ― барзаас, барзагар ― барзаар, конзобыс ― конзоос, конзогор ― конзоор.\n5) глаголдыҥ ӧткӧн ӧйиниҥ =ган кожултазы (токтодулу кеберинде база) ла кӧп тооныҥ 2-чи јӱзӱнинде турган =ыгар / =и???гер деп кожултаныҥ бириккенинде: баштаган+ыгар ― баштаганаар, баштабаган+ыгар ― баштабаганаар.\n6) глаголдыҥ =ар, =атан / =й??? тан кожултазы (токтодулу кеберинде база) ла кӧп тооныҥ 2-чи јӱзӱнинде турган =ыгар / =и???гер деп кожултаныҥ бириккенинде: келер+игер ― келереер, келбез+игер ― келбезеер, апаратан+ыгар ― апаратанаар, апарбайтан+ыгар ― апарбайтанаар.\nН. Н. Тыдыкованыҥ глаголдыҥ кеп-бÿдÿмдерин чын бичиириле колбулу доклады аайынча Кан-Оозы аймакта Экинур jурттыҥ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи М. В. Сабина ла Горно-Алтайск каладагы 7 № орто ӱредӱлӱ школыныҥ ÿредÿчизи Ю. А. Мундукина бойлорыныҥ санаа-шÿÿлтелерин айдып, ээжилерди текши jараткан.\nVI СУРАК. Ӧс адалгыштарды чын бичиири. А. Э. Чумакаев байрамдардыҥ, учурлу кÿндердиҥ аттары, документтердиҥ аттары, кеендик чÿмдемелдердиҥ, тÿÿкилик ле оноҥ до öскö кереестердиҥ аттары керегинде текши jетирÿ эткен. Н. Н. Тыдыкова тöзöмöлдöрдиҥ, предприятиелердиҥ ле фирмалардыҥ аттарын чын бичиири керегинде, ордендер, медальдар, кайралдар ла премиялардыҥ аттарын чын бичиири jанынаҥ jартамал эткен.\nБайрамдардыҥ, учурлу кÿндердиҥ аттарын чын бичиири:\nБир сöстöҥ турган текши öткÿрилер байрамдардыҥ аттары jаан таныктаҥ бичилет: Масленица, Наурыз, Jылгайак.\nАрасейдиҥ эл-тергеелик байрамдарыныҥ, учурлу кÿндериниҥ, анайда ок öскö дö байрамдардыҥ, учурлу кÿндердиҥ аттарыныҥ баштапкы сöзи jаан таныктаҥ бичилет: Jаҥы jыл, Ӱй улустыҥ телекейлик кÿни. Тÿҥдештирер: Горно-Алтайск каланыҥ кÿни, jе Каланыҥ кӱни.\nМындый байрамдардыҥ ла учурлу кÿндердиҥ аттары аҥылу бичилет: Jеҥÿниҥ Кÿни, Jастыҥ ла Иштиҥ байрамы, Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱни.\nОкылу ла окылу эмес калыктардыҥ байрамдарыныҥ колболу аттарында кажы ла сöзи jаан таныктаҥ, дефис ажыра бичилет: Эл-Ойын, Чагаа-Байрам, Jажыл-Бӱр, Сары-Бӱр, Курбан-Байрам.\n4. Бажында тоолу байрамдардыҥ аттарында айдыҥ ады jаан таныктаҥ бичилет: 1 Май, 8 Март, 9 Май. Jылтоолоштыҥ кÿндерин темдектеп турган аттар кичинек таныктаҥ бичилет. Тÿҥдештирер: 9 Майла!, jе 9 майда Jеҥӱниҥ Кӱнин темдектейдис.\nКичинек таныктаҥ кажы бир улус ортодо эмезе биледе öткÿрилип турган байрамдардыҥ аттары бичилет: белкенчек, койу кöчö, чыккан кӱн, выпускниктер туштажар кӱн ле о.ö.\nДокументтердиҥ аттарын чын бичиири:\nДокументтердиҥ аттарында баштапкы сöзи, öс адалгыштар, эл-тергеелик бийик jамылардыҥ ла титулдардыҥ аттары jаан таныктаҥ бичилет: Россия Федерацияныҥ конституциязы, Амыр-энчÿ керегинде пакт, Россияныҥ Президентиниҥ Федерал Jуунга баштанузы, Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ jарлыгы, Алтай Републиканыҥ «Тилдер керегинде» jасагы; Федеративный jöптöжÿ, Экономикалык политика керегинде меморандум, Наjылык керегинде jöптöжÿ ле о.ö.\nТÿÿкилик ле оноҥ до öскö кереестердиҥ аттарын чын бичиири:\nТÿÿкилик кереестердиҥ колболу аттарында баштапкы сöзи ле öс адалгыштар jаан таныктаҥ бичилет. Ол аттар кавычка jок берилет: Мактыҥ кереези, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереези, П. Суховтыҥ кереези.\nАjару: Ада-Тöрöл учун Улу jууда корогондорго учурлаган кереес-мемориал деп атта улу деп сöс jаан таныктаҥ бичилет, нениҥ учун дезе бу тÿÿкилик керектиҥ адын анайда бичиири тилге кирип калган: Ада-Тöрöл учун Улу jуу.\nАрхеологиялык кереестердиҥ колболу аттарында jаан таныктаҥ кöп сабазында öс адалгыш болуп турган баштапкы сöзи бичилет: Пазырыктыҥ корумдары, Туйактуныҥ корумдары, Улалудагы турлу.\nАjару: Элбеде берилген аттардыҥ ичинде археологиялык кереестердиҥ аттары кавычкада бичилет: «Пазырыктыҥ корумдары» деп археологиялык комплекс, «Кÿр-Кечÿ» деп археологиялык комплекс.\nАр-бÿткенниҥ кереестериниҥ алтай эмес колболу аттарында jаан таныктаҥ баштапкы сöзи бичилер. Айдылган аттар кавычка jок берилер: Таш мешкелер, Кызыл öткÿш.\nТопонимдердиҥ колболу аттарында эки сöзи экÿлези jаан таныктаҥ бичилер, сöстöрдиҥ ортозында дефис тургузылар: Ӱч-Сÿмер, Ак-Чолушпа.\nАр-бÿткенниҥ кереестериниҥ аттарында jаан таныктаҥ баштапкы сöзи ле öс адалгыштар бичилер: Ар-бÿткенниҥ «Ӱч-Сÿмер» деп паркы, Ар-бÿткенниҥ «Ак-Чолушпа» деп паркы.\nАjару: Кереестиҥ адын jери аайынча адап турза, ол ат кавычка jок бичилер, jерди темдектеп турган баштапкы сöс jаан таныктаҥ бичилер, темдектезе, Сайлугемдеги эл парк, Шавланыҥ заказниги.\nКеендик чÿмдемелдердиҥ аттарын чын бичиири:\nКеендик чÿмдемелдердиҥ аттары кавычкада бичилер: «Маадай-Кара» деп спектакль, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «Кадын jаскыда» деп jуругы, П. В. Кучияктыҥ «Чейнеш» деп драмазы.\nТöс оҥдомолды темдектеп турган сöстöҥ (симфония, соната ла о.ö.), чÿмдемелдиҥ ээчий номеринеҥ ле автордыҥ öбöкöзинеҥ турган кеендик чÿмдемелдиҥ ады кавычка jок бичилер. Jаан таныктаҥ jаҥыс ла автордыҥ öбöкöзи бичилер: Бетховенниҥ тогузынчы симфониязы, Шопенниҥ баштапкы балладазы.\nКеендик чÿмдемелдердиҥ jартамал бичимелдеринде jуруктардыҥ, скульптуралардыҥ ла о.ö. ады кавычка jок бичилер: М. Бабаков. Чабандар, И. И. Ортонулов. Туулардагы кöл.\nТöзöмöлдöрдиҥ, учреждениелердиҥ, предприятие ле фирмалардыҥ аттарын чын бичиири:\nТöзöмöлдöрдиҥ, учреждениелердиҥ, предприятие ле фирмалардыҥ аттары јаан ла кичинек таныктаҥ бичилер, кавычкаларга алынар ол эмезе алынбас.\nОфициальный атта бастыра сӧстӧр јаан таныкла бичилер учуралдар:\n1) jаан учурлу телекейлик организациялардыҥ, бийик эл органдардыҥ ла учреждениелердиҥ аттарында бастыра сӧстӧр јаан таныктаҥ бичилер: Бириккен Нациялардыҥ Организациязы, Эл Дума, Федерал Јуун, Федерацияныҥ Соведи;\n2) jербойындагы эл органдардыҥ ла учреждениелердиҥ аттарында анайда ок бастыра сӧстӧр јаан таныктаҥ бичилер: Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы, Алтай Республиканыҥ Башкарузы.\nОфициальный атта баштапкы сӧс јаан таныктаҥ бичилер учуралдар:\n1) телекейдиҥ ле Россияныҥ организацияларыныҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ аттарында: Телекейлик валюталык фонд, Бастырателекейлик банк, Амыр-энчÿниҥ бастырателекейлик соведи, Конституционный jаргы, Ӱстиги jаргы.\nАјару: 1. Јаҥныҥ органдарыныҥ кыскарта айдылган аттары јаан таныктаҥ бичилер: Дума (тӱҥдештирер: Эл Дума), Россияныҥ Прокуратуразы (тӱҥдештирер: Россия Федерацияныҥ Генеральный прокуратуразы); 2. Ӱч эмезе кӧп компоненттӱ организацияныҥ адында таҥынаҥ бичилер öс ат бар болзо, ол јаан таныктаҥ бичилер: Россия Федерацияныҥ Тöс банкы (тӱҥдештирер: Тӧс банк), Россияныҥ Пенсионный фонды (тӱҥдештирер: Пенсионный фонд).\n2) Россияныҥ тӧс учреждениелериниҥ ле эл-јондык организациялардыҥ аттарында: Тыш керектердиҥ министерствозы, Печать ла jетирÿлердиҥ министерствозы, Россияныҥ камааны jок профсоюзтарыныҥ федерациязы, Текшироссиялык эл-jондык фронт;\n3) телекейлик тӧс учреждениелердиҥ ле эл-јондык организациялардыҥ аттарында: Профсоюзтардыҥ бастырателекейлик федерациязы, Jииттердиҥ телекейлик биригӱзи;\n4) политикалык партиялардыҥ аттарында: Россияныҥ либерал-демократиялык партиязы, Россия Федерацияныҥ коммунист партиязы, Россияныҥ аграр партиязы, Индияныҥ национал конгрези. Је: «Бирлик Россия» деп партия;\n5) jербойындагы јаҥ органдардыҥ учреждениелериниҥ аттарында: Алтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министерствозы, Алтай Республиканыҥ jурт ээлем министерствозы, Алтай Республиканыҥ jасакберим ле национал политика аайынча комитеди, Алтай Республиканыҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитеди.\nАјару: Официальный документтерде јаҥ органдардыҥ аттары, анайда ок башчы, президент деп сӧстӧр јаан таныкла бичилер, официальный адыла тузаланбаза, кичинек таныктаҥ бичилер: Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ бирлик аппарады. Је: башчыла куучындажар, башкаруныҥ туразы.\n6) билим учреждениелердиҥ ле ӱредӱ заведениелердиҥ аттарында: Педагогика билимдердиҥ академиязы, С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжÿлик институды, Горно-Алтайсктагы эл университет;\n7) культураныҥ учреждениелериниҥ аттарында: Наjылыктыҥ туразы, Бичиичилердиҥ туразы, Культура байзыҥы;\n8) промышленостьтыҥ ла саду предприятиелердиҥ аттарында: Алтайдыҥ тракторлор эдер заводы, Бӧс согор фабрика, Бичик садар тура, Öдÿк садар тура;\n9) кавычкада турган сӧстиҥ баштапкы таныгы ла ӧс аттар анайда ок јаан таныктаҥ бичилер: ООО «Кӱнниҥ энергиязы», АО «Водоканал».\nКавычкалу бичилер учуралдар:\n1) предприятиелердиҥ, фирмалардыҥ, компаниялардыҥ, кооперативтердиҥ, эл-јондык организациялардыҥ, конор туралардыҥ, театрлардыҥ ла оноҥ до ӧскӧ биригӱлердиҥ аттарында: кооператив «Бош-Туу», ООО «Майма сӱт», ООО «Алтын-Суу», ООО «Горно-Алтайсктыҥ типографиязы», ГТРК «Эл Алтай», «Алтайдыҥ Чолмоны» газет, конор тура «Туулу Алтай», кинотеатр «Киноныҥ планетазы»;\n2) банктардыҥ аттарында: коммерциялык банк «Ноосфера», коммерциялык банк «ВТБ»;\n3) jӱзӱн-јӱӱр организациялардыҥ, комплекстердиҥ аттарында: «Чуйдыҥ jолыныҥ jаҥы öйи» деп jондык биригÿ, ООО «Агашэлитстрой», ООО ТК «Манжерок».\nКавычка јок бичилер учуралдар:\n1) тöзöмöлдиҥ, учреждениениҥ, предприятиениҥ ӧскӧ сӧстӧрдӧҥ камааны јок бойыныҥ ӧс адында: РАН-ныҥ Тил билим институды, Россияныҥ эл гуманитар университеди, Горно-Алтайсктагы эл университет.\n2) предприятие, тӧзӧмӧл эмезе башкартуныҥ аттарында: Автоваз, Гидропроект, Алтайстрой, Кош-Агаштыҥ администрациязы.\n3) организацияныҥ, тӧзӧмӧлдиҥ адында адыла адалган деп сӧс бар болзо: М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека.\n4) Информациялык агенстволордыҥ аттарында: Интерфакс, Рейтер, Аль-Джазира.\nОрдендер, медальдар, кайралдар ла премиялардыҥ аттарын чын бичиири:\nАлтай тилде ордендер, медальдар, кайралдар ла премиялардыҥ аттары кавычкалу ла кавычка јок бичилер.\n1) кавычканыҥ кийнинде деп болушчы сӧстӱ эмезе деп јок бичилер:\nа) кавычканыҥ кийнинде деп сӧстӱ бичилери: «Jалтанбазы учун» деп медаль, «Иштиҥ ветераны» деп медаль, «Маршалдыҥ Чолмоны» деп темдек, «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелÿ ишчизи» деп кÿндÿлÿ ат, «Таҥ Чолмон» деп орден, «Герой-эне» деп орден, «Иштиҥ ветераны» деп темдек.\nб) кавычканыҥ кийнинде деп сӧс јок бичилери: «Jалтанбазы учун» медаль, «Иштиҥ ветераны» медаль, «Маршалдыҥ Чолмоны» темдек, «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелÿ ишчизи» кÿндÿлÿ ат, «Таҥ Чолмон» орден, «Герой-эне» орден, «Иштиҥ ветераны» темдек.\n2) кавычканыҥ ичинде турган орден, медаль, кайрал ла премиялардыҥ аттарыныҥ баштапкы сӧзи ле оныҥ ичинде ӧс адалгыш бар болзо, олор јаан таныктаҥ бичилер: I -кы степеньдÿ «Энениҥ магы» орден, «Jуучыл jедимдери учун» деп орден, «1941 – 1945 jj. Ада-Тöрöл учун Улу jууда Германияны jеҥгени учун» медаль, «Јайым Россияныҥ коручызына» деп медаль, «Иштиҥ ветераны» деп темдек, «Россия Федерацияныҥ профессионал бийик ÿредÿзиниҥ кÿндÿлÿ ишчизи» деп темдек, «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп кӱндӱлӱ ат, «Алтын амалдай» деп премия.\nАјару: 1. Орден эмезе медальдыҥ адында јеҥӱ, герой деп сӧстӧр бар болзо, олор јаан таныкла бичилер: «1941 – 1945 jj. Ада-Тöрöл учун Улу jуудагы Jеҥÿниҥ 50 jылдыгы» деп юбилейный медаль, Россия Федерацияныҥ Геройыныҥ «Алтын чолмон» деп медали; 2. Кезик ордендер ле медальдардыҥ аттарында јаҥжыкканы аайынча бастыра сӧстӧр јаан таныкла бичилер: «Таҥ Чолмон» орден, «Кÿндÿниҥ Темдеги» орден, «Серп ле Маска» деп алтын медаль.\nКавычка јок бичилери:\n1) ордендер, медальдар, кайралдар ла премиялардыҥ аттары кавычка јок турза, баштапкы сӧзи јаан таныктаҥ бичилер. Бу аттарда ӧс адалгыш бар болзо, ол јаан таныктаҥ бичилер: Наjылыктыҥ ордени, Ада-Тöрöл учун jууныҥ I-кы степеньдÿ ордени, Агару Георгийдиҥ ордени, Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган республикан премия, Мактулу грамота.\nАјару: СССР-диҥ ӧйиниҥ кезик ордендериниҥ ле медальдарыныҥ аттарында «орден» ле «медаль» деп сӧстӧрдöҥ башка ӱзе сӧстӧр јаан таныктаҥ бичилер: Кызыл Мааныныҥ ордени, Кызыл Чолмонныҥ ордени, Октябрьдыҥ Революциязыныҥ ордени.\nÖс адалгыштарды чын бичиириниҥ ээжилерин jарадып, бойыныҥ сöзин Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер институттыҥ алтай тилди ле литератураны ÿредер методиказыныҥ кафедразыныҥ башкараачызы Ж. И. Амырова ла В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ ӱредӱчизи У. Н. Текенова айткан.\nАлтай тилдиҥ орфографиязына кийдирилип јаткан јаҥыртулар ла солынталар кыска ӧйдиҥ кереги эмес. Бу аайынча ӱредӱ ле билимниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы О. Б. Болтошева алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилерин јӱрӱмге кийдирери бир канча этаптаҥ турар деп јартаган.\nАдакыда Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилери тегерик столдыҥ туружаачыларына, анчада ла рецензенттерге — С. Б. Сарбашевага, У. Н. Текеновага, Ж. И. Амыровага, Р. У. Ютеевага, А. С. Шокшилановага, Ю. А. Мундукинага, М. В. Сабинага, Н. Г. Сулуковага, З. А. Боделуковага, А. О. Тахановага, М. А. Бибиевага, А. Н. Хабаровага, А. А. Кобёновага — алкыш-быйанын јетирет.\nӦрӧги айдылган алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилериниҥ сурактары аайынча јилбиркеп турган улус Алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱлик институдыныҥ тил бӧлӱгине баштанар аргалу.\nТил бӧлӱгиниҥ ишчилери: А.Майзина, Б. Саналова, Н. Тыдыкова, А.Чумакаев


Март 2022 - altaicholmon\nВ Республике Алтай дорожные работы в рамках нацпроекта ведутся на пяти региональных объектах\nВ Республике Алтай стартовали мероприятия нацпроекта «Безопасные качественные дороги». Начать работы раньше обычного позволили благоприятные погодные условия, а также заблаговременная контрактация. Подрядные организации приступили к ремонтам трех участков дорог с щебеночным покрытием и двух мостов. Дорожная техника зашла на два объекта в Усть-Канском районе. Более 9 км серповидного профиля устроено на участке автомобильной дороги Усть-Кан\n«Единая Россия» ла просвещениениҥ министерствозы школдордо јаан јазашту иштер ле ӱренчиктерди изӱ курсакла јеткилдеер программаларды кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер иш-керектер белетеди\nОлор, ол тоодо, эмдиги айалгада программалардыҥ акча-манадын кӧптӧдӧриле колбулу. Программалар санкциялардаҥ ла уур-кӱчтердеҥ камааны јогынаҥ тӱҥей ле бӱдер. «Единая Россияныҥ» ла Просвещениениҥ министерствозыныҥ элбедилген јуунында партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак бу иш «Единая Россияныҥ» ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи, ого тургуза ӧйдӧ бюджеттеҥ керектӱ акча-манат чыгарылып калган деп чокумдады. Ол кӧп саба школдор јаан јазашту иштердиҥ\nТулаан айдыҥ 28-чи кӱнинде 3-чи таҥмалу гимназияда «Геройдыҥ партазыныҥ» ачылтазы ӧтти\n«Геройдыҥ партазы» — «Единая Россияныҥ» ӱредӱлик ӱлекери. Ол јалтанбас, нерелӱ керек эткен јерлештер керегинде куучындайт. Геройлордыҥ ады-јолдоры бичилген парталар текши Россияда ачылат. Эмди Россияныҥ геройы Александр Лайска учурлалган андый парта Горно-Алтайскта бар. А. Лайс 1982 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта чыккан. 2000 јылда ол кей-десантный черӱге алдырткан. Оныҥ Московский областьта турган 45-чи кайучыл полкы\nЈедимдерди, кӱчтерди кожо ло ӧдӧдим\nМениҥ иштеген ижим, једимдерим ле онойдо ок бу кире ӧйгӧ јетире јӱрген јӱрӱмим «Алтайдыҥ Чолмоны» газетле јуук колбуда ӧткӧн лӧ ӧдӧт. 1975 јылда Јабаганныҥ орто ӱредӱлӱ школына алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеп келгем. Јиит болгом, ичкери јӱрӱмге јӱткӱгем. Меге ӱредӱчи болуп иштеерге јараган, класстыҥ таскадаачызы болуп, классный часта урокты «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ солундарынаҥ\nТелкемдер ачкан кӱӱ\nАйдыҥ бажында ишмекчи јол-јорукла Урлу-Аспакта болуп, оныҥ школына айылдап јӱргенис. Ӱредӱчилерле, балдарла куучындажып, олор урокторго јӱре берерде, школдыҥ ашканазына кирдим. Ондо јалакай, јылу чырайлу эпши айак-казан јуунадып турды. Оныла таныжып, эрмектештим. Тамара Александровна Кухтуекова школдыҥ ашканазында экинчи јыл иштеп јат. Ол мында чыккан, мында ла ӱренген кижи. Озо баштап совхозто зоотехник болуп он јыл иштеген,\nДостойных надо помнить\nЧеловек и его история – две стороны одной медали. Человек создает историю, каждый раз открывая все новые и новые грани своих возможностей. Но в то же время именно историческое развитие определяет самого человека и саму его сущность. Может ли человек в современном обществе обойтись без истории? Конечно же, нет. История – это память. А память\nГосдума «Единая Россияныҥ» Украинада аҥылу операцияныҥ туружаачыларын јуучыл керектердиҥ ветерандары деп јӧптӧӧри керегинде јасагын бир санаалу јараткан\nОл јуучылдарга, ийделӱ ле федерал структуралардыҥ чыгартулу улузына, ол тоодо Росгвардияныҥ ишчилерине, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр алар арга берет. https://altai-rep.er.ru/activity/news/gosduma-edinoglasno-prinyala-v-treh-chteniyah-zakon-edinoj-rossii-o-priznanii-veteranami-boevyh-dejstvij-uchastnikov-specoperacii-na-ukraine\n«Единая Россия» партияныҥ 2022 јылдагы ӱнберижине кандидаттарды керелерин баштады\nБыјыл ол Горно-Алтайск каланыҥ Депутаттар соведине ле Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Депутаттар соведине «Единая Россиянаҥ» кандидаттарды чокумдаарга ӧдӧр. Тулаан айдыҥ 25 кӱнине јетире документтерин алты кижи табыштырган. Ол «Единая Россия» партияныҥ Горно-Алтайскта јербойыныҥ бӧлӱгиниҥ качызы, Горно-Алтайск каланыҥ мэри Юрий Нечаев, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ шеф-редакторы Владимир Попошев, Алтай Республиканыҥ волонтерлорыныҥ бирлик штабыныҥ башкараачызы, АР-дыҥ Јашӧскӱрим парламентиниҥ председатели Алена\n«Ай, Кореец», «ой, Кореец», «ух, Кореец»…»\n«Јылдыстыктыҥ» јиит спортчыларга учурлалган бӱгиниҥ бӱгӱнги айылчызы — Ай-Мерген МАРКИТАНОВ. Ол тургуза ӧйдӧ ада-энезиле, сыйнызыла кожо Сочиде јадат. Ай-Мерген школдо 9-чы класста ӱренет. Ӱредӱдеҥ бош ӧйдӧ спорттыҥ «шорт-трек» деп бӱдӱмиле тазыктырынат. Нӧкӧрлӧри оны алтай укту уул деп билер де болзо, је та нениҥ де учун Корей деп адап јат. Аймерген оны баштап тарый эби јок\n«Су-кадыгарга ајарыҥкай болугар…»\nСу-кадыкты чеберлеериниҥ, бар ооруларды чыҥдый эмдеериниҥ сурактары јаантайын курч турган. Эмчи улусты куучын-эрмекке кычырып, олордыҥ кӱнӱҥ ле бӱдӱрип турган јеҥил эмес ижи керегинде куучындап, кычыраачыларла јууктада таныштырар јаҥжыгуны улалтып јадыбыс. Бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс – эмчи-хирург Евгений ЕРЕДЕЕВ. Тергеебистиҥ эл-јоны бу кижини тамырлардыҥ ооруларын эмдеп турган хирург деп билер. Он тӧрт јылга јуук ӧйгӧ эмчи республикан


"Статья, посвященная 85-летию Б.Бурмалова "Сан башка jайалта"\nИнфоурок › Другое ›Другие методич. материалы›"Статья, посвященная 85-летию Б.Бурмалова "Сан башка jайалта"\nСадалова Галина Михайловна\nСан башка jайалта.\nJылдар jылыжып, айлар айланып, ойлор токтомы jоктон одуп ле jат, барып ла jат…\nЭбиртелу кусте Улаган аймактын Саратан jуртында jайалталу поэттин Буучай Бурмаловтын эземине 55 jажына, учурлалган билим-практикалык конференция одуп jатканы суреен jаан учурлу керек.\nБуучай Бурмалов jурген болзо, ол эмди де коп чумдемелдер бичиир эди. Jайалталу кижи бастыра jанынан jайалталу ине. Ол сурекей эрте ак-jарыктан ырап барганы карыкчалду.\nБуучай Бурмаловтын jайаандыгы керегинде алтай албатынын jарлу бичиичизи Б.У.Укачин 1995 jылда айдып ла алкап салган: «Айткан созин айдыжы jогынан jонго jедер деп, ару ла акту jурегимнен будуп ле иженип турум, Буучай Бурмалов!..»\nJарлу алтай поэт Б. Бурмаловтын jаркынду jайаандык улгерлери ле кыска jуруми алтай поэзияга танынан кирген поэтикалык кебер деп айдарга jараар. Чынын айтса, поэттин улгерлеринде jурум ле олум керегинде карыкчалду куун-санаалар коп туштайт. Темдектезе: «Jурумде», «Акам Иванга», «Нокориме сыгыт» ла о.о.\nЛ.В.Кокышевтин эземине Буучай Бурмалов учурлап, «Поэттин соогинде» деп улгер бичиген, ол поэттин «…Седен башту Себинин бажына соогимди менин слер jууп койоор…» деп jолдыктарын эске алындырып, поэттин кереестегени бутпегенине кородогон.\nБуучай Бурмаловтын улерлеринин тематиказы jаан ла элбек. Торол jери, Алтайы, сууш, анчада ла сурекей коп улгерлерди энезине, тайназына, кару сыйындарына учурлаган.\nТуулык салкын ойногон\nТуулган jерим Саратан.\nОйго тендей ойгоскон\nОскон jерим Саратан.\nJе торолим болгон,\nБойынын торол jерин, кабай болгон Саратанын поэт терен сууген ле онын кеендигиле оморкогон.\nБуучай Бурмаловтын куун-санаазы чыккан-оскон jери Улаганла тудуш. Онын тайгаларынын ла монкулеринин кеберин коско коруне берер тынду, сурлу состорло jураарда, кандый кодуринилу.\nЭнези, тайназы керегинде кандый кеен ле октом улгерлер бичиген.\nЭнемди ле, кооркийди,\nJурумимде агару бу\nJурегимнен эн улу\nКанзазын соруп, печке jанында\nКарган тайнабыс танкылап отуратан.\nТанкынын ыжын табылу бурладып,\nТа нени де унчукпай сананар.\nБу улгерлерди кычырза, кажы ла кижинин алдында бойынын энезинин, тайназынын, jааназынын сур-кеберлери сомдолып корунер. Эне кижинин санаазы элден ле озо бала-барказы, олордын амадузы ла ырызы керегинде болор. Поэт энезине карузыганын, килегенин, суугенин, тоогонын, эт-jуректи эрей тартар, онзуре онду состорло сурекей чокым ла jарт коргузип койгон.\nJарлалбаган улгерлеринен «Торол- эне jерден» бу jолдыктарды коруп ийектер:\nБу jурумде коп катап\nАмадумла тен алтап.\nКатыс jоннын алдына\nКанын изу тужында\nЧындык ла ойгорлык состор. Уур-кучтер табарып, будурилип, ойто ло тузелип, орныктырылып, jаны амадуларга jуткигени коргузилет. Оско укту албатынын алдына тушпе, алтай болгон адынды ичкери апар деген шуултелер урулып келгендий.\nКыскачак, бир ле мадактан турган улгерлери кычыраачынын сагыжына эпту кирип калар.\nJырс ла тонгон бу тошто\nТайактарын керек jок\nУгубыс узулбей улалган,\nУлдабыс jуртаган Улаган.\nАмаду jолыма уулаган\nАгару алтайым- Улаган.\nJарлу литература шинжучи Н.М.Киндикова кородоп, кунугып: «База бир jайалтага астадыс, алтай калык карыкты, улгерчи уулын jылыйтып jоксырады»- деп айдат.\nОро айдылган эзем улгерлер Буучай Бурмаловтын алтай поэзияда бийик ордын, онын поэт кемин ле онын олуми толтырузы jок jылыйту болгонын керелейт. Jе поэттин jайалталу улгерлери алтай калыктын эрjинелу байлыгы болуп артат, уйеден уйеге когус- энчибис болуп кочот.\nJуруминде кажы ла кижи jакшыны да, jаманды да одор, уур-кучиерди де корор. Анайып jурбезе, jурум куру ла эрикчелду деп билдирер эмес пе? Jе уур-кучтерден улам кижи адын jылыйтпай, ачык-jарык, омок кылыкту кижи болуп jурерин ырыс деп айдарга jараар.\nКажы ла кижини ондоп, кажы ла кижинин ырызына кожо суунип, кижиликти суугени- ол база ырыс.\nБу айдылган санаа-шуултелер jазымы jоктон Буучай Бурмаловко суреен келижет. Поэттин биске артыргыскан ырызы – онын поэзиязы, бичип салган санаазы, кууни, амадаган амадузы.\nБуучай Бурмаловтын jуруми ле салымы кыска да болгон болзо, jе онын jурумин улалткан улгерлери ырысту. Эмди де бистин jурумисте онын улгерлери jаны jурумду ошкош. Айса болзо, поэттин амадап jурген ырызы- бу.\nАлтай литературада Буучай Бурмаловтын учуры ла jери сурекей jаан болгонында бир де аланзу jок. Онын учун бис Буучай Бурмаловты Саратаннын сан башка jайалталу уулы деп айдадыс.\n1. Буучай Бурмаловты кычыралы.\n2. Н.М.Киндикова. Алтай литература\n3. Буучай Бурмалов керегинде санаа –шуултелер.\nМБОУ «Чаган-Узун jурттын П.И.Оськинанын адыла адалган орто уредулу школы»\nНомер материала: 436791


«Мениҥ Алтайым» маргыштыҥ јеҥӱчили - altaicholmon\n«Мениҥ Алтайым» маргыштыҥ јеҥӱчили\nРоссияда Экологияныҥ јылына учурлалган эссе-бичимелдердиҥ «Мениҥ Алтайым» деген маргыжыныҥ турултазы кӧрӱлген.\nФедерация Советтиҥ АР-даҥ сенатор Владимир Полетаевтиҥ тӧзӧгӧн маргыжында республиканыҥ ончо муниципалитеттеринеҥ, онойдо ок Томск, Кемерово, Новосибирск областьтардаҥ, Алтай крайдаҥ, Хакасия Республикадаҥ 57 кижи турушкан.\nФиналга сегис кижиниҥ эссези чыккан. Интернетте берилген 4 муҥнаҥ ажыра ӱннеҥ 1076 ӱнди «Ажуда» газеттиҥ корреспонденти Солтой Тугудин алган ла јеҥӱчил болуп чыккан. Солтой бу јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Федерация Совединде «Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткени» деп фотокӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында туружар.


Ачык эжиктердиҥ кӱни - altaicholmon\nАчык эжиктердиҥ кӱни\nКаландар јууйтан инспекция «Ачык эжиктердиҥ кӱнин» быјыл кӱчӱрген айдыҥ 10-11-чи кӱндеринде ӧткӱрген деп, Россияныҥ каландарды јууйтан федерал службазыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ пресс-службазы јетирет.\nУлуска эптӱ болзын деп, каландар јууйтан службалардыҥ эжиктери пятница кӱнде 9.00 сааттаҥ ала 20.00 саатка јетире, суботто 10. 00 сааттаҥ 15.00 саатка јетире ачык болды.\nКыймыктадар ла кыймыктатпас јӧӧжӧни садар тушта каландардыҥ 3-НДФЛ бӱдӱмдӱ декларациязын канайда тургузары эмезе ӧскӧ дӧ кирелтелер керегинде документтер табыштырары аайынча јартамалдарды республиканыҥ каландар тудатан бастыра органдары берген.\nJердиҥ, транспорттыҥ ла физический лицолордыҥ јӧӧжӧзиниҥ каландарын алатан калганчы кӱн јаҥар айдыҥ 1-кы кӱни деп, специалисттер эске алындырат.


Магира - Јакшлар, бӱгӱн мен интервьюны бойымныҥ јаан тайымнаҥ алып јадым, сӧсти тайыма берип јадым, ады јолыгарды, чыккан -ӧскӧн јеригерди, сӧӧгӧрди айдып беригер.\nАлексей Маткерович - Мениҥ ады-јолым Алексей, фамилиям Пепилов, отчеством Маткерович деп кижи. Чыккан ӧскӧн јерим Экинур јурт,тодош сӧӧктӧн.\nМагира - Слердиҥ чыккан-ӧскӧн јерердиҥ ады нениҥ учун Экинур деп адалган? Бу јерде кандый јилбилӱ јерлер бар, олордыҥ аттары кайдаҥ табылган? Меге кандый бир тӱӱки куучын айдып беригер.\nАлексей Маткерович - Је мениҥ јаштаҥ ала уккам немем, Экинур јуртты адалганы эки кол, бис Джунгария калыкка кирип турган тушта, Экинур деп адалган. Ол тушта эки јаан кӧл болгон, бирӱзи бу Экинурдыҥ бойында сазында, экинчи кӧл эмдиге ле ӧйдӧ сооголок. Ол Озерное деген деремнениҥ јанында. Эмди мен Экинурдын јаан байлу јерлери керегинде куучындап ийейин.\nМагира - Кандый јилбилу, байлу јерлер бар?\nАлексей Маткерович - Јаан байлу Алтын Туу деген јер бар, оноҥ дезе Мандай. Бу кырлардыҥ бажына чыгарга јарабас, эр улуска да јарабас. Је эр улус чыгып јат, чек аргазы јок болзо, ӱй улуска чек чыгарга јарабас.\nМагира - Бу кырлардыҥ кажызына чыгарга јарабас?\nАлексей Маткерович - Экилезине јарабас, ол коркышту кату ӧйлӧрдӧ, бастыра каргандар кел табарып, бистиҥ Алтайда канду-чакту јууларда монголдор келип, каргандар келип, бисти кырып турарда, ол кырга улус келип аргаданган. Эмди де улус оҥдобой турган, је оны байлу ла деп турган. Ого келген улуска айтпай, јажырып јат, олор оноҥ монгол до, карган да таппай јат. Оныҥ учун Мандайды байлу јер деп айдып јат. Мен ол јерде бойым да канча јыл уй-мал-аш кабыргам, эҥир ле кирзе, ол алтай колтыгынден сугыер, оноҥ барзаҥ уй да јок, кой до јок. Алтай бойы јажырып алјат деп айдып јат. Је байла, ондый болор учурлу. Туу эленчектеҥ бери улус оны мӱргӱӱп, бажырып, байлап турган болбайдар. База бир Экинурдыҥ коркышту јаан байлу јери - ол Кааныҥ сазы. Кааныҥ сазы деп айдып турганы јаан сас, ол эмдиги ӧйдиҥ карталарында да бар, орустап айтса Канская долина, ол кујурлу јер, бу бистиҥ јанында аймактарда ондый сас кайда да јок кујурлу. Мында алдындагы ӧйлӧрдӧ, јирме чактыҥ баштарында, майман сӧӧкту Аргымай Кульджин деп јаан бай болгон, ол баай алтан айгыр малду, алты айгыры ак-сӱт ӧҥдӱ, ол малын ого келип тургузатан. База бу састыҥ коркышту баалу немези, мындагы јӱрген койдыҥ эди амтамы јер бе, бу Кош-Агаш аймактыҥ койыныҥ амтамы бистиҥ Республикада баштапкы јерде болзо, экинчи јерде бу Канныҥ сазыныҥ малы барып јат. Ол кујурлу састаҥ нелеген малдыҥ эди амтамду болуп јат. Суусымак эмес, эди јакшы, оныҥ учун бу садыжып келген улус бу Каннский долинаныҥ эдинен алып, јакшынып, ол сурулу. Сурулап, бедирегилеп јат. Је база бир айткадый неме - ол бу јаан эки кобы бар, бирӱзинин ады Ӧбӧгӧн, экинчизинин ады Эмеген. Ондо эмеген ле ӧбӧгӧн улус јаткан деген, эки јаан кобылу улус, ол кобылардыҥ јааны бу эмеген бажы, ӧбӧгӧн бажына једерге 2-3 час деер бе, азыйдагы ӧйлӧ мынча-мынча чай кайнадым ӧй деп айдар, ол кире ӧйгӧ једер керек. Ол эки эмеген ӧбӧгӧндӧ Булака деп кобы болгон. Је ол Булака деп кобы кичинек, ол Экинурдыҥ ӱсти јанында, а бу эмеген ле ӧбӧгӧн јаан јерлер.\nБаза бар неме дезе, ол Казактар деген јер. Казактарда коркышту кызалаҥду јылдарда алтай улусты кандый улус базынбаан деер. Бу казакомдор келеле, алтай улусты кырып турарда, алтайлар чек болбой чыдажып албай ого бир 6-7 болчок кижи туку 20-30 кижини адала јӱргилей бер турарда, улус учында ол Казактар деп јерге олорды туйуктайла, ол беш кижини ого туйуктайла, ого кӧмлӧп койгон. Оноҥ эмеш амыр боло берген. Оныҥ учун ол јердиҥ ады казактар болгон. Ол Казактардаҥ ажып барза, Агайлы, Агайлынаҥ ажып барза Намас деп дер. Мен кичинек тужында оны Намас деп оҥдобой, эм бу јаандаган кийнинде угар болзо, ол бисте бу Экинур јурттыҥ ичинде казх албаты база бир эмеш јаткан эмтир. Је бир 8-9 ӧрӧкӧ улус, оноҥ олор јадала, каанга эшке мӱргӱп, т.е. кудайга мӱргӱп, ол намас деп бар мӱргӱп турарда, оныҥ учун Намас деп адап койгоны ол. Је оноҥол казах улус кайда барганын кем де билбес, эм ондо бир де казах јок, је ол кӧчӧлӧ јӱре берген болбой даар кызалаҥду кату јылдарда.\nЭкинурда Бажынты деп јер бар. Ол Бажынты дегени ол касты деген јерлер. Ол аттар дезе Джунгария Западный Монголияга кирип турган тушта келген аттар ол. Алтай улустарда јуруктарында аттар јок. Је бис Джунгария каандыктыҥ алдына 150 јыл болгоныс та, байла, оныҥ учун олордыҥ аттары артып калбай.\nМагира - Слер кӧп јерлерде болгонор, тилдердиҥ кандый башкаларын уктар, бу ла Кан-Оозы аймак ичинде?\nАлексей Маткерович - Је бу деремнелерде, иында тыҥ башка неме јок. Бар-бар кезик сӧстӧрди јанында јаткан деремнелерде оҥдобой јат. Је бу тегине ле бӱлӱрген деер Озернойдо, Экинурда бисте јилеҥет деп јат, а бу мынаар боочы бажында Јалаҥый-Бажында јиилек деп јат. База бир башка неме ол Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелер је бу четти эшти корбо деер, мениҥ одум козо деер, Јалаҥыйда улус оны оҥдобос, оны чет деп јат, јаҥы чет или одык ӧлӧҥ деп јат, ондо корбо деер, онызы јаан башка. База башка сӧстӧрдӧҥ бу кӧнӧк деп јат Јалаҥый-Бажында, бисте сабат деер, кезик дермнелерде кӧнӧк тӧ, сабат та деп тӱҥей айдып јат. Чымалы, сийгек дегени база башка. Јалаҥай-Бажы сийгек деп јат, Экинур чымалы деп јат, Кӧзӱлдиҥ башка немези сенде де падежти эмеш башка айдып јат. Олор менде акча бар, менде ат бар деп айтпай јат, меге бар, сеге бар ба деп сурап јат. Олордо эмеш ондый башка бар. Ол бӱдӱн бистиҥ аймактаҥ Кӧзӱльдиҥ тили эмеш башка. Меге бар, атка йер бар ба деер. Аттыҥ ээри дебес, атка дер, акча сеге бар ба деер, сенде дебей јат. Онызы башка болуп јат.\nМагира - Эмдиге ле озогы ӧйди кӧрзӧ, кандый тузаланбай турган сӧстӧр бар?\nАлексей Маткерович - Је ондый сӧстӧрдӧҥ јылтыра базып јат, тӱрген дегени. Кичинек балдарды учкан деп айдып турган болгон, эм ондый сӧс уже угулбай јат. Нӧкӧр дегени ӱӱре-јелелер деп турган болгон. Тааражып дегени ол согужып деген сӧс, тарап койгом деп айдып јат, је эм оной кем де айтпай јат. Бачаа деп кайкайтан болгон алдында, је эм ол сӧс база ундылып браат. Кино деп сӧсти айдып болбой, кине деп айдатан. Тузаланбай турган база сӧстӧрдӧн јарымка деп сӧс бар – ол ярмарка, кӱндӱ кӱрее – ол кандый бир баланыҥ чыккан-кунине,улустын тойына, јыргалына сый экелгени, оны кӱндӱӱ – кӱрее деп айдатан. Јошкын дегени ол тербезен, терме деген сӧс. Каратып деген сӧс, ол кижини јаман кӧрӱп деген сӧс. Эм улус оной айтпай јат. Тургун јерге јаткан дегени ол кӧчӱп эштебей бир јерде јаткан кижини тургун деп јат. Кемзинип деп айт јат, эмдиги улус кемзинип деп айтпай јат, уйалып деп айт јат. Бӱӱри јаҥданып деп сӧс бар, ол кижи бойыныҥ су-кадыгы да керек јок, аракыдап, ары-бери бир де ненеҥ де коркыбай, кайда ла немеге јапшынып, бойын неме дебодобой турган улусты бӱӱри јаҥданып деп айдып туратан. Эмди улус оной айтпай турган. База азыйдагы сӧстӧрдӧҥ кӧркӧдӧнип деп сӧс бар, ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп куучынданып турган улусты кӧркӧдинип деп айдып јат. Јызырадып деп айдып јат, ол тӧгӱн сӧс айдып турган улусты. Јергелей базып деген сӧс база јоголып браат, кожо бастран дегени. Најылажып деген сӧс кожо ло јоголып браат. Кееркеде деп ол не-немени јараштыра тургуза, эм улус јараш дет айдыпјат, кееркеде деп айтпай јат. Сулактап дегени ол ыйлап, бодоп тӱрген неменеҥ чӧкӧп турган улусты сулактап деп јат. Таламзырып дегени ол кижи сокко тоҥып браатса таламзырып деп јат. Озонып дегени ол озондыра немени јазап билбей, база оной сулактап эштеп, озолондыра кӱчи чыгып, аразын таппай барган кижини озонып деп айт јат. Јӱрексиреп, кылакайлап, терелкеп. Јӱрексиреп дегени – кижи мынай јӱректеҥ јӱгӱрип, маҥзарып эштеп, кылакайлап дегени ол кижини тӧгӱндеп, акчаны эшти келиштир турган улусты калакайлап деп айт јат. Ол ондый улусты орустап сразу крутится там деп айдып јат. Терелкеп дезе ол јабыс кӧрӱп, кыйа кӧрӱп деп сӧс ол терелкеп деп сӧс.\nЭм Экинурдын байагы 1етире айтпан немени айдып иейин. Экинурдыҥ Куйлулары бар. Деремненеҥ ыраак јок, эки ле беристе јер, беристе деп сӧс айла эмди база ундылып браат. Беристе дегени ол километр дегени. Эки беристе ол Куйлуда ондо бир 8-9 кире куйлу таштар бар. Је ондо ол куйлары кичинек-кичинек. Бир ондо јымыртка да куй бар. Ол куйдыҥ узуны коркыш. Узуун, караҥуй куй. Киреле ӧрӧ чыгар керек, чыгарыҥ-чыгарыҥ, ойто тӱжер-тӱжер керек, је јарыткыш јок ого базалбазыҥ. База бир јаан куй бу бир Плаха ла Јабаган оозыныҥ Сары кобыныҥ ортозында. Ол куй ташта, эмдиги ӧйдӧ ол јабылып калган, је ол бистиҥ ӧйлӧрдӧ, бир 70 јылдардыҥ учына јетире ол куйда бис барып турган болгоныс. Ол куй Экинурды Јабаганла кожо тудуш јер ол. Эм ол куйдыҥ ортозына таш тӱжӱп калган. Эм ол куй јабылып калган. Алдында ӧйдӧ ол куйдаҥ кижи Экинурдаҥ киреле, Јабаганнаҥ чыгып келетен болгон. Экинурдаҥ Алтын туунаҥ кирзе, Јабаганнаҥ Сары кобынаҥ чыгар.\nАлексей Маткерович - Чӱм-јаҥдар керегинде база неме айдып ийер кӱним бар. Кажы ла деремнеде башка-башка азыйгы јаҥдарды јаҥдап турган деремнелер бар, кезиктеринде араайынаҥ ундып барып јат. Је јакшы кӧрӱп, оны азыйгызын ундыбай турган алтай деп мен онды деремнелерди бодоп јадым. Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Экинур, Келей, Моты-Бажы, Мотозы – ол деремнелерде той эш алтай јаҥла ӧдӱп јат. Башпады эш ӱзе ондый, узе јазап ӧткӱрип јат. Кезик ондый Кан-Оозыныҥ, Јабаганныҥ, оруссу јатран деремнелер тойлорды эш орустап ла ӧткӱрип јат. Ол ло Экинур, Моты-Бажы, Мотозы, Келей олордо кой сойзо, јӱк ле кижиниҥ кӱнине мойнын кезип јат. Олор азыйдаҥ бери алтайлар канай сойгон, онойып узӱп сойып јат. А бу эмеш орызып калган деремнелерде орустарды отконип койдыҥ мойнын кезип јат, мойнын кескен кой ӧлӱжи де узак, ол јаман. Ол бисте алтайларда азыйда койды јӱк кижиниҥ кӱнине сойотон. Эм ол Јалаҥый-Бажы, Јабаган, Кан-Оозы деремнелерде ӱзе ондый болуп калган. Кижинин де кӱни, той до болзо туней,койды сойор. Ӧзӧр деп неме ондобос. Ӧзӧгин кезеле, колын сугала, сӧӧк-арканаҥ барган јаан тамырын узӱп ийзе тирӱ кой тынын ал јат. Мында мойнын кескен кой бир канча тырлаҥдап, узак тӱҥей ле шыралап ӧлӱп јат. Ол оныҥ учун бистиҥ ӧбокӧлӧр оны билип оной эткен не, мал-ашка јеҥил болзын деп, а бу бистиҥ улус та орустардаҥ ӧткӧнип турган оны бодоп мойнын кезип. Мал-ашка шыралу эмеш эт јат. Је оны оной јарабас. Бастыра улусты канай арбанарыҥ, улус оной турген деп јат, каны турген агар деп јат.\nБоочы бажына кыйраны кунчыгыштон кӧрӱп булар. Мениҥ айткан деремнелерим оны узе билер. Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелерде онойып јӱк јаан улус эдип јат, јииттер уже онды неме этпей барган. Оной ло болзо, бир 15-20 јылдаҥ ундылып калар ондо. Мен оны коорип турала, эмеш санааркап 1адым.\nБаза чӱм-јаҥдардаҥ,тураны иште тудардан озо, улус агашты јыкса эш кудайдаҥ база алкыш эш сурап, јаҥдап эштеп јат. Јаҥыс Келейде, Моты-Оозында улустыҥ кӱни јетпей јадып, торӧгӧндӧриниҥ кӱндерин ӧткӱрбей јадып, агаш јыгып, 2-3 кижи де божогоны бар. Оны туҥей ле азыйда улус билер болбой. Оныҥ учун толу кӱндерди эш сакып, агаш эш јыкпан. Эм улус меҥдеп ле јат, та неге мендеп турган. Оныҥ учун ондый немени туҥей ле јаҥдар керек.\nБоочыныҥ бажына улус табыш јок чыгып јат, табыш јок отурып јат. Боочыныҥ бажына тыҥ куучынданарга да јарабас, а мында улус эзирик багырып јат. Оной јарабас. Азыйгы ӧйдиҥ улузы сӱрекей ого санааркап, ачынып кӧрӧр эди. Эмдиги улус, кезиги ондый, је кезиги тӱҥей ле албадан ла јат, чӱм-јаҥды јаҥдап ла јат.\nМагира - Слер сӧӧктӧр керегинде нени айдарга сананганар?\nАлексей Маткерович - Бистиҥ Кан-Оозы райондо сӧӧктӧр эҥ ле кӧп кыпчак, кӧбӧк, тодош, оочы. Је ол иркит, кергил сӧӧктӧр ӧскӧ аймактардаҥ. А бу Экинурдыҥ эҥ ле озо јадып келгендер ол кӧбӧктӧр. Кӧбӧтӧрдиҥ тӧрӧли Экинур. А јанында кобыда, Плахада тодоштор јаткан. Тодоштор Экинурга биригеле, јаҥыс деремне боло берген. А Экинурда келген иркиттер 6 ла, је эмдиги ӧйдӧ, 7-8 ӧрӧкӧ болгон болзо, 20 ӧрӧкӧгӧ једип калган. Је олор узе ле келген улус. Озернойдоҥ, Мӧндур-Сокконноҥ, Беш-Ӧзӧктӧҥ келген улус. Оныҥ учун бистин бойыстыҥ аймактыҥ сӧӧги ол кӧбӧк, тодош, оочы, кыпчак. Эҥ ле кӧбизи кӧбӧк, кыпчак, тодош.\nМагира - Кандый ас сӧӧктӧр бар?\nАлексей Маткерович - Ас сӧӧктӧрдӧҥ јӱс сӧӧк бар, моҥускан деп сӧӧк, чапты ас, саал. Тӧлӧстӧр бисте база бар, је олор бойлоры да ас, је ол бистиҥ бойыстыҥ сӧӧк ол. Келген сӧӧктӧрдӧҥ кара тодош, Кан-Оозыныҥ тодошторы ол кӧп саба кара тодоштор. Ол бойыныҥ чыккан-ӧскӧн тодошторы. Келген тодоштор ол манјы тодоштор болуп турган. Јазап айтса, ол Маньчжуриянан келген. Каныла олор эмеш башкалан та турардаҥ айабас олор. А бу кара тодоштор ол кожо јаткан улус алдынан бери. Кара тодош бойынын јеринде Кан-Оозында.\nМагира - Слер Бажынты кобы керегинде куучындарга сананганыр.\nАлексей Маткерович - Бажынты кобы бар. Ол база бир јаан кобы. Экинурда бисте эҥ јаан Ӧбӧгӧн болуп јат, экинчи – Бажынты. Ондо Бай -Јӱрек деп јер бар. Бай -Јӱрек деп јер ол легенда эш эмес, ол чын болгон неме. Ол ондо 1700 јылдарда јуулажып турарда Улан-Баяр деп Джунгарияныҥ кааныныҥ кызын канча каан чирей блаашлап турарда, 4-5 јыл јуулашлап турарда, ол каанныҥ кызы бого келеле, алтайлардаҥ черу тӧзӧйлӧ, Джунгарияныҥ каанына удурлашкан. Джунгарияныҥ 2000 черӱзи бого келерде, бир уй кижи бир де коркыбай, 40-50 кире јуучылду он кире кӱн тартышкан. Тартыжала, јаҥыскан бойы артала, 20-30 монголды тӱҥей ле мойнын кезип, бойы ӧлтӱртип койгон. Оныҥ учун ол јерди ол келинниҥ ады Баян-Уулар болгон. Ол келинге учурлап, эм ол исторический јер болуп калган, Экинурдыҥ улузы оны Бай-Јӱрек деп адап јат. Онын чын ады Бай-1урек эмес, ол Баян-Уулар деген 1ер.\nАлексей Маткерович - Алтай кижи бойыныҥ угы-тӧзин јазап билер керек. Азыйда бистин ӧбӧкӧлӧрдиҥ айдыжыла, кижи бойыныҥ ӱйезин 7-чи ӱйеге јетире билер керек. Мениҥ адам тодош сӧӧктӱ Маткер еп кижи. Оныҥ адазы Чадак. Чадактыҥ адазы – Пепил, Пепилдиҥ адазы – Ајӱка. Адамныҥ энези ажыра улустарды база билер болгом мен. Ол менин чыккан таайым болор, чыккан таайларым адамныҥ энези Маҥыр деп кижи, Маҥырдыҥ адазы Ийт-Куйрук деп кижи. Олор мундус улус, чыккан таайларым. Энем ажыра тӧрӧгӧндӧр мындый. База кӧбӧк улус. Энемниҥ чыккан кӧбӧктӧри. Энемниҥ адазы – Кайба, оныҥ адазы – Тоорчык, јууда болгон улус. Адамныҥ энези – Кудачина Тодынай деп кижи. Олордыҥ карындаштары – 6 кижи – эҥ јааны Тоого, экинчизи – Ајый, ӱчинчизи – Јеен, тӧртинчизи – Тодындай, бежинчизи – Акчабай, алтынчызы – Шилби. Бу алты кижинин бала-барказы эмдиги ӧйдӧ менин тоологонымла 250 кижиге једип калган. Бир кичинек теремне кирелу.\n- Эмди мен чын болгон керектер куучындайын. Ӧйлӧ кожо ол кӧпчидип те калат. Кӧлдиҥ кӧк буказы Озернойдо кӧлдӧҥ чыгала јердиҥ буказыла сӱзӱжип турарда, улус кӧрӱп турган. Кӧлдиҥ буказын јердиҥ буказы ӧлтӱре сӱзӱп браадарда, бу бука тоштыҥ алдындон кире конгон. Эм тоштыҥ алдына киреле, ол кӧлдиҥ буказы оной ло чыкпаган. Је эмдиги де ӧйдӧ, канча јӱс јылдардыҥ кийнинеҥ ол кӧлдиҥ тожыныҥ алдынаҥ буканыҥ огырган табыжы угулып јат. Ол кӧлдиҥ јанында јадып турган улус мынайда айдып јат: «Мӱӱстиҥ мынайып согулып турган табыжы угулып турган, бука огурып турган. Је кӧргӧн кижи јок». А табыжы постоянно угулып јат. Кӧлдиҥ кӧк бука ээзи. Ол оны буканы неме керексилебей, коркышту урчы улус болгон. Тодош улус. Эки агалу –ийнилу. Ол букалар сузӱшкен кийнинде, ол бука тоштоҥ чыгып келерде, бу улус неменеҥ де јалтанбайтан улус бу буканы ӧлтӱре адып, сойып, айлына экелеле, эдин салып ийерде, эди бастыра мынайып турӱлип-тӱрулип јӱре берген. Бу эки агалу-ийнилӱлер ол этти тоголонып суудон јӱрӱп отурганын кӧрӧлӧ, коркып ол этке тийлебеген. Ол ондый јаан учурлу неме. Кӧлдиҥ ээзин ӧлтӱрген учун ол эки карындашка коркышту јаан кинчек болгон. Эки карындаштыҥ бала-барказы ӱзе божогон, бойлоры база божогон. Ӱзе бойы чокырайып калган. Ол алтай улустарда ондый јаан байлу немеге тийбейтен неме. Тийген ле, беришкен ле неме коркышту кинчектӱ. Ондый болуп јат, оныҥ учун ого тийерге јарабас. Кӧлдиҥ ээзин онойып тийип турала, ол эки карындаштыҥ билези онойып корогон.\nЭкинурдыҥ алдында, бир 40-50 јыл кайра узуун, бийик тӧҥӧзӧктӧрдиҥ ортозына бир кижиниҥ болгой, будӱн уй да базып отурза кӧрӱнбес. Бийиги коркыш тӧҥӧзӧктӧр. Ондый кара-кӱреҥ ӧҥдӱ ӧлӧҥдӱ уй да, мал да јизе бир 2-3 ле чайнам јип ийзе, тойып калар. Эм ондый тӧҥӧзӧктӧр јоголып калган. Эм тӧҥӧзӧктӧр тегин ле мындый кичинек сары тӧҥӧзӧктӧр. Ол тушта эмеш ар-бӱткен эмеш башка болгон. Бийик, узун болгон. Кара-кызыл тобракту, эм олтобрак јоголып, кујур болуп калган. Кујур дегениол ак ӧлӧҥ, тусту. Ондый ӧлӧҥ Кан-Оозында јӱк ле Экинурда.\nАлексей Маткерович - База куучындарга санангам, ол алтай улустын јарлу кижизи кӧгӧл-майман сӧӧктӱ Аргымай Кӱльжин. Ол кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јурты Кеҥи јурт, Оҥдой аймак. Адарулары Кӧксуда, мал-ажы Оҥдойдо, кезик кыралары бу Кан-Оозында. Бастыра бойы ондый јаан баай болгон. Бай кижи де болзо, мактанып эштебес, јокту-јойуны јаман кӧрбӧс, ондый килеҥкей, буурзак кижи болгон. Ол кижи бистиҥ алтай албатыга јӱрерге јаан тузазын јетирген. Ол малы алтан айгыр малду, качан орус поселенецтер келип, столыпинниҥ реформазыла канча муҥ улус келип, улуска бистеҥ алтайлардаҥ јерди кезип, табыштырып турарда, ол кижи база алтай албаты учун тартыжып албаданган, ӱзе јеристи бербеске, каанныҥ бойына барып, сӱрекей јакшы аттарынаҥ, јарыжып јӱгӱрик аттарынаҥ беш атты берип, кезик каандарды эмеш алтайдыҥ ичиндӧн ондый кӧп орустарды токтодып, кезигин ойто ӧскӧ јерлерге ийерге болушкан. Је ол сӱрекей оной албаданган кижи. Јуу тушта Первый мировойдо база каанга болужып, канча бойыныҥ малынаҥ канча јӱс берген. Ол бистин алтай улус кичинек билбес, кайда јуруктар да билбес. Ол кижи Мыклай каанга кирер любой ӧйдӧ, кандый ла ӧйдӧ кирерге јараар. Англиянаҥ бери селекцияла заниматься эдип, селекцияныҥ мал-ажы туу алтай кырды сӱт ак эткен. Је ол су так эдерге малды уктап, ол коркышту узак неме. Ол кижи оны коркышту узак ӱренип, эдип алала, ондый тыҥ јап-јаҥы ук чыгарган. Ол Аргымайдыҥ угы деп айдып јат. Аргымайдыҥ угы дегени ол ондый кап-кара ӧҥдӱ аттар, бастыра улу јарыштарды јеҥип, туку Россияныҥ Москвада конкурстарында јеҥип, ол аттар коркышту тыҥ болгон. Аргымайды ол калганчы Николай II алтайдыҥ јаҥыла Мыклай каан дейтен, каан Аргымайды кандый ла ӧйдӧ керек ле болзо, кандый ла ӧйдӧ каанга кирерге јараар деп, ондый јакаруга кол салган. Оныҥ учун Аргымай је алтай улуста бийик болотон. Англияга барып, ол Саудовская Аравияга келип, аттардыҥ угын јарандырыптурган јерлер ол. Аргымай олордоҥ коштырып, бойыныҥ база ондый сӱрекей јакшы ук тапкан. Оноҥ ол укты Аргымайдыҥ угы деп адаган. Је эмди ондый кара аттар астап калган, је каа-јаа кӧрӱнип ле јат. Је ол кижи кызылдардыҥ ӧйинде каторгага келген. Оноҥ тӱрмеге отурган, 37 јылда јандырып ийерде, јанып кел јатканча, айылдыҥ јанына тозойло, јыга атлап койгон. Је ол кижи так-то кандый да улуска јаман керек этпеген, байла, оноҥ коркыган улус. Ондый ӧй болгон до, бай, кулак јаман дейле бир кижини, акту кижини адып салаган.\nБаза бир тыҥ кижи деп айдарга санангам – ол Тобоков, је ол бистин алтай диалект кижи эмес, ол је, эмдиги ӧйлӧ, север диалект кижи, је тӱней ле алтай кижи. Ол база алтай улусты кӧдӱрген. Ту кайдаҥ кыдаттаҥ чай ӱзӱп келип, ту Индиянаҥ бери јорыктап, кайдаҥ бери узе, ту Европа јанында ӱзе барган. Бистиҥ алтай улус чадыр айылдаҥ чыгар эмес, а Тобоков туку Европанаҥ бери келип, бастыра бай улустарга, эмдиги ӧйлӧ, гарнитур дейтен, ондый эш немелерди ӱзе экелип, улустарга келип, байлардыҥ туразына эш кийдирген. Вот ондый кижи болгон ол. Је Тобоковтыҥ салымын мен јазап билбезим. Јуу тужында оны кызылдар эмеш кыйыстап турган болгон, је байла, оны ӧлтӱрбеген болбой. Ӧлтӱрген болзо, угулып келер керек эди.


Эл-јон амыр болзын деп… - altaicholmon\nЭл-јон амыр болзын деп…\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозы 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ӧткӱрген иштиҥ турулталарын кӧргӧн. Ведомствоныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јуунында темдектелгениле, тергееде тыҥ шиҥжӱде турган криминогенный айалга турумкай кеминде. Ичбойындагы керектердиҥ органдары Российский Федерацияныҥ президенти, Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузы тургускан амадуларды бӱдӱрген. Анайып, оперативный айалганы шиҥжӱде тудары, јондык-политикалык ла криминогенный айалганыҥ турумкайы, граждандардыҥ ла јондыктыҥ амырын корыырын тыҥыдары јеткилделген. Јарым јылга эдилген иштиҥ турулталары керегинде Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ министри, полицияныҥ генерал-майоры Павел ГАВРИЛИН интервью берген.\n– Павел Владимирович, бу јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында эдилген иштиҥ турулталарын тӧс ууламјылар аайынча јеткен кӧргӱзӱлерди баалаар, шиҥдеер амадула кӧрӧдилер. Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ башкартузыныҥ кӧрӱмиле, бу јылдыҥ баштапкы алты айында јаҥкорыычылардыҥ тӧс једимдери кандый болгон? Келер јуук ӧйдӧ кандый иштер ӧткӱрери темдектелет?\n– Баштапкы јарымјылдыкта Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузыныҥ бистиҥ алдыска тургускан амадуларды толо бӱдӱргенис деп айдар керек. Турулталарды алар болзо: оперативно-служебный иштиҥ кӧргӱзӱлериниҥ кӧп сабазы јакшы болгоны темдектелет, оперативный айалга турумкай боло берген, темдектелип турган каршулу керектердиҥ текши тоозы да, каршулу керектердиҥ кеми де астаган. Мыныла колбой эзирикке кылынган ла такыптаҥ эткен каршулардыҥ, анайда ок тышкартында ла кӧп улус јуулган јерлерде темдектелип турган каршулу керектердиҥ тоозы астаган. Эр кемине јетпегендер кылынып турган каршулу керектердиҥ тоозы кӧптӧбӧгӧн.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ баштапкы алты айында дежурный бӧлӱктерге граждандардыҥ 24 муҥнаҥ кӧп баштанулары келген. Олордыҥ кӧп сабазы криминальный эмес керектер ле административный бузуштар керегинде болгон. Каршулу керектер керегинде баштанулардыҥ ӱлӱзи 30 процентти ашпаган.\nКаршулу керектер керегинде 7 муҥ 362 баштану аайынча иштер ӧткӱрилген ле олордыҥ аайына чыккандар. Кажы ла ӱчинчи баштану аайынча уголовный керек ачары керегинде јӧп јарадылган.\n– Каршулу керектерди чечери — ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ижинде тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи. Јаҥжыкканыла, тергеениҥ полицейскийлери бойыныҥ профессионал ижинде бийик турулталар кӧргӱзет. Каршулу керектерди чечериниҥ кеми текши Сибирьдеги кӧргӱзӱлердеҥ јаантайын бийик болот. Быјыл бу јарамыкту тоолор ол бойы арткан ба?\n– Чечилген каршулу керектердиҥ тоозы бастыра ведомствоныҥ ижин баалайтан тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи болуп јат. Јылдыҥ јарымыныҥ туркунына текши республика аайынча каршулу керектер 3,8 процентке јабызаганы темдектелет. Сибирьле, Россияла тӱҥдештирзе, бир эмеш ӧзӱм кӧрӱнет.\nКаршулу керектердиҥ структуразында кижиге удурлажа ӧнӧтийин эдилген каршулу керектердиҥ бастыра бӱдӱмдери астаган, ол тоодо ӧлтӱриштер, граждандардыҥ су-кадыгына ӧнӧтийин эдилген уур керектер. Уур ла коркышту уур каршулу керектер текшироссиялык кӧргӱзӱлердеҥ јабыс болуп артат.\nОперативно-бедиреер ишти јарандырарына ууламјылалган тӧзӧмӧл лӧ практикалык иштер, прокуратурала, шылу ӧткӱрер комитетле, ФСБ-ла, пограничный башкартула ӧткӱрип турган ӧмӧ-јӧмӧ иштер биске каршулу керектердиҥ аайына чыгар (77,9 процент), анайда ок кижиге удура сыраҥай јеткерлӱлерин јартаар (97,6 процент) арга берет.\nӦткӧн јылга кӧрӧ, быјыл уур ла коркышту уур каршулу керектер, уурылар, тоноштор болгон учуралдар јакшы чечилген. Каршулу керекти чечип ле салатаны ол ас. Ол керекти эткен кижиниҥ ады-јолын јартаар, оны каруузына тургузар, керекти байа бир јаргыга јетирер керек. Мында дезе шылучыныҥ ижи учурлу болот. Баштапкы јарымјылдыкта 1645 каршулу керек шиҥделген. Учына јетирилген ле јаргыга аткарылган керектердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Турулталар ла олордыҥ шиҥдеериниҥ чыҥдыйы јакшы боло берген.\n– Республикада болуп турган кажы ла экинчи каршулу керек эзирикке эдилет. «Эзирик» каршулу керектиҥ тоозын оҥдолторго тергеениҥ полицейскийлери нени эдет?\n– «Эзирик» каршулу керектер — ол айыл-јуртта, оромдо ло такыптаҥ эткен каршулу керектер болуп јат. Оныҥ да учун оныла тартыжары полицияныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Эзирикке кылынган каршулу керектердиҥ ӱлӱзи јаан да болзо, је ол јабызайт. Быјыл ичбойындагы керектердиҥ органдары ачу аштыҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзин јабызадарына ууламјылалган иштерди улалткан. Ачу ашты улус кӧп ичип турганын, республикада аҥылу наркологический диспансер, эзирик улуска экстренный болуш јетирер учреждение јок болгонын ајаруга алып, јаҥ корыыр органдардыҥ башкараачылары да, јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ башкараачылары да бу суракка јаан ајару эдер керек деп, ӧткӧн коллегияда айткам.\nПолицияныҥ эл-јонныҥ амырын корыыры аайынча башкартузына улус јадып турган јерлерде иштеер ӧйдӧ ачу ашты јасакберимди бузуп ичкен учуралдарды болдыртпаска эрчимдӱ иштезин, анайда ок јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла кожо иштер ӧткӱрзин деген јакылта бергем.\n– Наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзин болдыртпайтан ла јолдогы кыймыгуны тӧзӧӧрин шиҥдейтени республикан МВД-ныҥ ӧткӧн ӧйдиҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларына база кирген эди. Бу керегинде элбеде айдып ийген болзоор?\n– Наркотиктерди ӧдӱштирерин болдыртпас республикан камыстыҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзиле тартыжары аайынча иш јаантайын ајаруда болгон.\nИчбойындагы керектердиҥ ишчилери бу ӧйдиҥ туркунына 149 каршулу керек илелеген. Мынызы ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйиниҥ кӧргӱзӱзинеҥ кӧп болуп јат. Республиканыҥ јеринде јасакка келишпес ӧдӱштирӱдеҥ бастыра 21 килограмм наркотический средство, психотропный веществолор айрылган. Мынызы, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 30 процентке кӧп. Јасакка келишпес ӧдӱштирӱде ӧзӱмдердеҥ јазалган наркотиктер кӧп болгонын ајаруга алып, «Мак-2019» операция ӧткӱрилген. Бу операция ӧйинде наркотиктер јазалып турган ӧзӱмдер јоголтылган. 10 муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде андый ӧзӱмдер ӧзӱп турган 68 јер илезине чыгарылган. Байа јерлердиҥ ээлерине 50 предписание берилген, 25 јерде ӧзӱмдер јоголтылган. Мынызы калганчы кӧргӱзӱлер эмес, бу ууламјыда иштер эмди де ӧдӱп турганын темдектейин.\nЈолдордогы кыймыгуны тӧзӧӧрин шиҥдееринде јолдордо јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазы аайынча иштер ӧткӱрилген. Ӧрӧ темдектелген ӧйдиҥ туркунына 90 муҥнаҥ кӧп јаҥбузуштар токтодылган, эзирикке маҥтаткан 735 тискинчи туттырткан. Јолдо јӱрериниҥ ээжилерин бусканы учун 298 тискинчи административный каруузына тургузылган, 283 кижи кӧлӱкле маҥтадар тап-эригин айрыткан.\nЈолдордо јеткер болбозы озо ло баштап тискинчилердиҥ ле јойу улустыҥ бойлорынаҥ камаанду. ГИБДД-ныҥ ишчилери јаан иш ӧткӱрип турган да болзо, республиканыҥ јолдорындагы айалга кӱч болуп артат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ баштапкы алты айында тергеениҥ јеринде јеткерлӱ 119 учурал болгоны темдектелген, 16 кижи божогон ло 149 кижи сынык-бычыктар алган. Мыныла колбой кыска ӧйдиҥ туркунына јолдордогы кыймыгуны шиҥдеерин тыҥыдарына ӱзеери профилактикалык иштер ӧткӱрери ле јолдордогы кыймыгуныҥ туружаачыларын јасакты тоорына темиктирери аайынча иштерди эрчимдедер деген јӧп алынган.\nАдакыда темдектеерге турганым, тоололгон иштер ле оныҥ турулталары тергеедеги криминогенный айалганы турумкай эдери аайынча эткен ижистиҥ кичинек ӱлӱзи болуп јат. Тергеебистиҥ эл-јоны ла айылчылары бойлорын јолдордо јеткери јок айалгада сессин деп, ичбойындагы органдардыҥ ишчилери эдип турган кӱнӱҥ сайынгы ижинде бар-јок ийде-кӱчин ле аргаларын тузаланганын бӱдӱмјилейдим. Сурактар артат, је бис олорды билерис ле араайынаҥ чечедис.


19.04.2021 - altaicholmon\nЈӱрӱлениҥ јаражы — јаскы чечектерде\nМосквада тулаан айдыҥ 26-28 кӱндеринде јииттердиҥ јайаандык ачылталарыныҥ ла баштаҥкайларыныҥ «Леонардо» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ адакы бӧлӱги ӧтти.\nТуу-Кайаныҥ алдында чадыр айылда\nӦткӧн неделеде Горно-Алтайск калада Туу-Кайа кырдыҥ эдегинде этно-музейдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу ӱлекер президенттиҥ гранттарыныҥ конкурсын јеҥгени ле оны баштап турган Сынару Анатпаева керегинде газедистиҥ мынаҥ озогы номерлеринде бичиген эдибис.\nЧерӱге аткарары башталды\nКандык айдыҥ 15-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадында пресс-конференция ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, тергеениҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко ло јуучыл комиссариаттыҥ ӧскӧ дӧ ишчилери турушкан.\nАлып-баатырлардыҥ эземине — маргаан\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Майма јурттагы «Атлант» деп адалган спорткомплексте самбо кӱрешле акалу-карындашту Сергей ле Семен Аткуновтордыҥ эземине учурлалган тереелик маргаандар ӧткӱрилген.\nÖзöрис пе эмезе астаарыс па?\nТекшироссиялык тооалыш быjыл кÿскиде öткÿрилер деп, бис ончобыс билерис. Коронавирустаҥ улам оны öткÿрериниҥ öйи канча катап кöчÿрилген, jе эмди, качан jугуш оору астап jадарда, улустыҥ тоозын алар бу чоттош, байла, кыйалтазы jоктоҥ болор.\nТуулу Алтайдыҥ јарлу шиҥжӱчизи\n1851 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде, 170 јыл мынаҥ кайра, Алтайский округтыҥ Тӧс башкартузыныҥ архивариусы, краевед, Туулу Алтайдыҥ шиҥжӱчизи Николай Степанович Гуляев чыккан (09.05.1851 – 30.11.1918).\nТӱндӱк базыт элбек јол алынат\nӦткӧн амыраар кӱнде Горно-Алтайск калада чаначылардыҥ Јыландудагы базазында тӱндӱк базытчылардыҥ маргааны болды. Маргаанды Россияныҥ тӱндӱк базытла федерациязыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ баштаҥкайы аайынча тӧзӧмӧл группа волонтерлорло кожо ӧткӱрди.\nБичикти корыганыла – культураны корып\nОҥдой аймактыҥ тӧс библиотеказы быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгын темдектеп јат. Тургуза ӧйдӧ ол аймактыҥ јурттарда иштеген 19 библиотеказын бириктирген, олорго ижинде јӧмӧлтӧ-болуш јетирген тӧс јер болуп јат.\nАйса болзо, Денис Мацуевле ойноор…\nОльга Александровна Иванова санаттыҥ Шабалиндеги школыныҥ Чаргы јурттагы филиалында фортепианоныҥ ӱредӱчизи болуп 35 јылга јуук иштеп јат. Оогош тушта ол бойы бу школдо ӱренген.\nӰренчиктерди изӱ курсакла јеткилдеерине аҥылу ајару\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ турчылары школдыҥ балдарын изӱ курсакла јеткилдеериниҥ сурагын аҥылу ајаруда тудат.


Баштапкы јерде — бала - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱни темдектелет. Бу ару ла јаркынду байрам биске, јаан улуска, бис келер ӱйе, олордыҥ јӱрӱми учун каруулу болгонысты такып эзедип ле молјоп јат. Энеликти ле балдарды корыыры — ол тергеелик јаҥныҥ бӱдӱрип турган эҥ учурлу молјуларыныҥ бирӱзи. Республиканыҥ эртенги кӱни кандый болоры бистиҥ балдарыстыҥ таскамалынаҥ, олордыҥ кӧгӱс байлыгынаҥ камаанду. Бӱгӱн балдардыҥ сурактары јанынаҥ куучын-эрмек балдардыҥ тап-эриктери аайынча Алтай Республикада чыдулу чыгартулу кижи Надежда МАНЗЫРОВАЛА ӧдӧр.\n—Надежда Чаҥкышевна, озо баштап Слердиҥ ижигер керегинде айдып берзеер? Балдардыҥ омбудсмени ол кем?\n—Ол балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу кижи. Арасей ичинде балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу улустыҥ институдын 1998 јылда РФ-тыҥ иштиҥ ле социальный ӧзӱмниҥ министерствозы ЮНИСЕФ-тиҥ болужыла баштап тӧзӧгӧн. Эмди балдардыҥ омбудсмени ороонныҥ ончо 85 тергеезинде бар. Мениҥ ижим балдарлу билелерге јӧмӧлтӧ јетирер, балдардыҥ тап-эриктерин корыыр иш. Омбудсмен бойыныҥ ижиле государственный органдардыҥ ижин јӧмӧйт, онойдо ок балдардыҥ тап-эриктери бузулган болзо, оны тӱзедерге чырмайат.\nРФ-тыҥ президенти Владимир Путин 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 29-чы кӱнинде чыккан 240-чи таҥмалу Јарлыгында мынайда јарлаган — «2018-2027 јылдар «Балалыктыҥ онјылдыгы» деп. Онызын государствоныҥ политиказында балдардыҥ јӱрӱмин бу ӧйдиҥ туркунына јарандырарына, олордыҥ ӱредӱзине ле амыражына база јаан ајару салар дегени.\nБис бойыстыҥ ижистиҥ ууламјызы аайынча јӱзӱн-башка акциялар ла ӧскӧ дӧ керектер ӧткӱредис. 2019 јылдыҥ акциялары — «Балалыкты корыыры», «Изӱ јӱрек», «Солдаттыҥ самаразы» ла о. ӧ. Бу керектерге федерал ла тергеелик бюджеттердеҥ арбынду акча чыгарылган болгон.\n—Јылдыҥ башталганынаҥ бери канча кижи Слерге болуш сурап баштанды?\n—Кӧп улус баштанган. Кӧбизи коронавирустаҥ улам кирелендириштердиҥ ӧйинде — ол дистанционный ӱредӱ јанынаҥ. Кӧп балдарлу улус анчада ла планшет, Интернет јок деп комыдадылар. Јайгы амыралта јанынаҥ база сурактар бар. Ӧткӧн 2019 јылды алза, 467 кижи баштанган. Олордоҥ 206-зы — чаазынга чийген, 262 кижи сӧслӧ айткандар. Мен аймактарда 20 катап болуп, туштажулар ӧткӱрдим.\nБаштанып турган улустыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт. Мен бодозом, ол мениҥ ижимде кӧп аргалар барыла колбулу. Тӱбекке тӱшкен улуска болушты профильный ведомстволорло кожо кӧп текшироссиялык фондтор, килемјиликтиҥ организациялары ажыра јетиредис.\n—Чокымдап айтса, кандый иштер ӧткӱрилген, бир канчазын тоолоп берзегер?\n—Озо баштап айтсам, ол Мариинскте таскадаачы колонияда балдарга эне-адаларыла, тӧрӧӧндӧриле куучындажар колбу тудар арга таап бергем.\nБис кӧп ајаруны ӧскӱс балдарга эдедис. Ӧскӱс балдарга 2019 јылда берилетен 122 турадаҥ јӱк ле 46-зы берилген, олордоҥ 38 балага — јаргы ажыра, 76 ӧскӱс туразын 2020 јылда алар.\nВузтарда ӱренип турган тӧртӧн ӧскӱс балага «Сен јаҥыскан эмезиҥ» деп фондтоҥ ай сайын 20 муҥ салковой акчаны јыл туркунына алар эдип јазаганыс. Балдарды јаҥыскан азырап турган ӱй улуска: ишке кирерге, школ-интернаттыҥ выпускниктерине — јӱрӱмге темигерине…\nОнойдо ок кирелӱ јаткан билелерге кийим-тудумла, курсак-тамакла болуш јетиргенис. Кенек балдарлу билелерге болужадым: санаторийдӧӧн эмденип барарына, инвалидный кресло, квота, алимент, пособие аларына. Кӧп тоолу эмчиликтерле, ол тоодо ороонныҥ јарлу эмчиликтериле јуук колбу тудадыс — бистиҥ республиканыҥ эмчилигиле, Новокузнецктеги диспансерле, Москваныҥ эмчиликтериле ле о. ӧ.\n2019 јылда 639 бала шиҥделген, олордоҥ 55 балада злокачественный новообразование болгоны јарталган, беш бала учетко јаҥынаҥ алынган.\nАймактар сайын бу канча јылдыҥ туркунына кӧп катап барып, кандый ла јӱрӱмдӱ улуска туштап, ӧскӱс-јабыска да, балдарлу улуска да јаҥыс ла материальный эмес, је онойдо ок моральный болуш јетиргенис. Бис кӧп сабада Килемјиликтиҥ фондторы ажыра болуштарды тергее ичиндеги интернаттыҥ балдарына, койдо-малда јӱрген улустыҥ балдарына јетирерге амадайдыс. Школдорго барып, ачык-јарык куучындар ӧткӱрип, балдар тӱбеккке тӱшсе, меге баштанзын, изӱ линияга телефон соксын деп айдып јадыс. Кандый бир чууганду да, тилдӱ-оосту да улусла иш ӧткӱрип, школдыҥ администрацияларына ла психологторына јӧмӧжӧдис. Кезик аймактарда ченемели јаан педагогтор бар, олор бойлоры јаан табыш чыгарбай, тӱӱлген сурактарды јербойында чечедилер.\n—Окылу органдардаҥ ла ведомстволордоҥ болуш керек болзо, олор кӱӱнзеп, Слерге болужат па айса болзо ӧй чӧйип, керекке албай турат па?\n—Олор бир де чӧйӧр аргазы јок. Нениҥ учун дезе балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу кижиниҥ статузы бийик. Мен сурактарыма карууны кандый ла јердеҥ тутагы јогынаҥ аладым. Ончо ведомстволорло, министерстволорло јарамыкту ишмекчи колбулар тӧзӧлип калган. Оныҥ учун мениле кожо иштеген ончо улуска јаан быйанымды айдадым.\n—Слердиҥ кӧрӱмле, бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ кандый тап-эриктери кӧп сабазында бузулат? Олорды кем бӱдӱрбей турган?\n—Мениҥ канча јылга кӧрӱп келгенимле, балдардыҥ тап-эриктери јанынаҥ ээжи-некелтелерди эне-адалар ла олорды солып турган улус бӱдӱрбейт. Бала бойыныҥ билезинде јадып таскаар, эне-адазы кем болгонын билер учурлу. Биленеҥ курчу алып, бала ончо јанынаҥ ӧзӱми бийик, аргалары бар болуп ӧзӧр керек. Онойдо азырап јаткан улус оны јабыс кӧрбӧй, базынбай, кӱӱн-санаазын бийик эдип кӧдӱрип азыраар. Бала — ол билениҥ айылчызы: сен оны азыраар, кийиндирер, ӱредӱ берип, оны јаан јолго аткарар учурлу.\nЭмдиги ӧйдӧ биле деп, бис нени айдып турганыс? Кӧп саба билелерде адазы јок, олордыҥ ордына ӧӧй адалар. Кезик билелерде ол улус энезиле кожо јадып турган эр кижи болуп јат. Аданыҥ молјузын албайт. Оныҥ учун каршулу керектер, базыныш мынаҥ башталып јат. Баланыҥ су-кадыгына ла кӧгӱс-бойына шырка артызат. Биле – ол јаҥыс турада кожо јадары эмес, а бой-бойы учун каруулу болоры. Балдарын сананып, олорды азырап алайын деген ийде эне-аданыҥ јӱрӱминде баштапкы јерде турар керек.\nОнойдо ок балдардыҥ ӱредӱ алар тап-эриги база бузулат. Он јыл мынаҥ озогызыла тӱҥейлезе, эмдиги ӧйдиҥ ойлык ла билим алар некелтелери башкаланган. Кезик улус оны оҥдобой до јат. Кезик учуралдарда эне-адалар балдарыныҥ ӱредӱзине јаан ајару салбай, ӱредӱге барып турганын кӧрбӧй, керектебей јат. А кезик учуралдарда школдыҥ качылары балдарга јакшы ӱредӱ бербей јат. Оныла олор педагогический этиканы бузат. Мындый сурактарга каруу берерге, бис ӱредӱ департаментле колбу тудуп иштейдис. Кажы ла баланыҥ некелтезин тооп ло оҥдоп.\n—Слерге балдар бойлоры баштанып туру ба?\n—Анчада ла энезиле эмезе адазыла ачыныжып ийзе. Интернаттыҥ выпускниктери база менеҥ болуш сурайт.\n—Балдар ортодо колдонып божоп турганы бистиҥ республикада ас эмес болгоны база бир кунукчыл статистика. Слердиҥ сагыжаарла болзо, баланы андый алтамнаҥ канайып корып алар керек?\n—Бойына кол салынган эмезе ӧлӧргӧ сананган балдардыҥ тоозы, канайып та айтпайын дезем, бистиҥ јерде ас эмес. Ӧткӧн 2019 јылда тогус бала бу јеткердеҥ божогон. Кажы ла мындый учуралда тап-эриктер корыыр органдар шылу-шиҥжӱ ӧткӱрет. Керектиҥ аайына чыгып, бурулу улусты (андыйлар бар болзо) каруузына тургузат.\nМен бойымныҥ ижим аайынча бу керектерле јаан иш ӧткӱредим, шиҥдейдим, нениҥ учун мындый неме болгон деп. Бис бойыстыҥ кӧрӱм-шӱӱлтебисти профильный ведомстволорго аткарып, мындый учуралдарды јайладар эп-арга бедиреп, нениҥ учун бала мындый алтамга барган деп шиҥдейдис. Кӧп јылдардыҥ туркунына иштегенимле айтсам, кӧп саба учуралдарда шылтактар — биледе балага ајару этпегени, эне-адазы оны оҥдобогоны. Кезик улус балага јараш кийим, баалу телефон, велосипед садып берзем, ол ырысту болор деп сананып јат. А ого эрке-сӱӱш, ајару ла куучындажар ӧй керек, кожо иштенер ле амыраар керек.\nКезик учуралдарда ӱӱрелериниҥ, нӧкӧрлӧриниҥ ортодо оҥдошпостор, ӱредӱде јозоктор болгоны база јемежет. Кезикте бала бойына калганчы катап јаан ајару аларга, телекейге бойыныҥ керектӱ болгонын кӧргӱзерге кылынып јат. Кӧп буру Интернет ойындарда да болот. Кезикте бир јуртта бала колдонзо, кийнинеҥ ары ондый учуралдар улала берет. Олор јеткерленген баланы эне-адазы, ӱредӱчилер килеп, јоктоп ыйлаганын угуп, мени база ла онойдо килезин, меге ыйлазын деп сананат.\n—Эне-адазы баланыҥ кылык-јаҥыныҥ кандый темдектеринеҥ серенип, ого ајарар учурлу?\n—Бу керегинде Интернетте кӧп јартамалду јетирӱлер бар. Је ондый да болзо, темдектер кӧп. Эҥ ле озо, слердиҥ уулчагар эмезе кызычагар слерле кожо ачык-јарык куучындашпай баштаза. Балагар кӧп сабазында унчукпай, јаман кӱӱндӱ эмезе ӱредӱде једимдер болбой турза, ары-бери чыгып барбай турза, ајару эдер керек. Эмезе, јобош балагар кенетийин јак-јардак куучындап, кийим-тудумдарын ӱлеп баштаза, база серенер керек. Јаан улуска балазыныҥ нӧкӧрлӧри кем, ол бала калганчы ӧйдӧ кайда барып, нени эдип турганын, оныҥ јӱрӱминде кандый солунталар болуп турганын билер керек.\n—База бир шылтак-темдек — ол эне-адазы ачыныжып, тарыныжып, эки јара базып турза, олордыҥ балдарына јаан тӱбек келет, олор бу айалгада эҥ тыҥ санааркап, кунугып, шыркаланат…\n—Эйе. Ондый учуралдар бисте толтыра. Балдар бу эки ачынышкан улустыҥ ортозында јаан буудак болуп, кемле кожо артар деп сурак туруп јат. А бала бойы энелӱ де, адалу да болорго кӱӱнзейт. Адазы јаҥы биле тӧзӧзӧ, энези ого ӧчӧжип, база кижи табат, а балдар кемге де керек јок немедий артат. Билениҥ кереби оодылза, чакпындарга согулза, бала јӱреги кату болуп тоҥып, улуска ла сӱӱшке бӱдӱмји јок болуп ӧзӧт. Слер сананзаар, бу балдар соҥында јаанап калза, эне-адазына быйан айдар ба айса кӧрӧр кӱӱни јок болор бо? Балдараарды, билегерди таштап барар алдында келер јӱрӱмигерди сананар, улус.\n—Надежда Чанкышевна эрмек-куучын учун јаан быйан. Бис Слерге бу јеҥил эмес ижигерде јаан једимдер кӱӱнзейдис. Јӱрексирек, јакшы улус јолыгарда кӧп, су-кадыгар бек, арка-сынаар ару болзын.


08.12.2021 - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Чаргы јуртында бойыныҥ агаш туразында јайалталу јурукчы Раиса КУЛАКОВА јуртайт. Јаан эмес агаш туразыныҥ эжиги оныҥ бойыныҥ ӧзӧгиндий јаантайын ачык. Ол улустаҥ јалтанарга-чочыырга да, туш кӧстӧҥ та нени де јажырарга да темикпеген. Айыл ээзи эпши сакыбаган айылчыларды кайкап та кӧргӧн болзо, је бир сӧс айтпады. Кенетийин келген улус, ӱзеери фотоаппаратту болзын, кайкамчылу эмей.\nКажы ла јыл, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Кенек улустыҥ телекейлик кӱни темдектелет. Кӧп сабазында бис, эзен-амыр јӱргендер, јаныста су-кадыгынаҥ уйан улус барын ајарбайдыс. Олор кандый айалгада јадып турганы, эм-томго, аш-курсагына акча-манат бары-јогы кезик улусты санааркатпайт. Је ол ок ӧйдӧ андый улус јаантайын кӧрӱ-конкурстарда туружып, спортло тазыктырынып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгып турганы — оморкодот. Андыйлардыҥ тоозында ады-јолы\nКалыгыныҥ чындык кызы ла коручылы\nБистиҥ тергееде эткен иштериле, јеткен једимдериле, айткан сӧстӧриле јарлу, кӧрӱмјилӱ улус бары оморкодулу. Айдарда, онызы јаан эмес калыгыстыҥ ӧзӧги ӧчпӧгӧнин, укаа-санаазы курч артканын керелейт, келер ӧзӱми токтобос, ичкери јолы ӱзӱлбес деген ижемји берет. Ондый улустыҥ тоозында Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, химический билимдердиҥ кандидады, туба калыктыҥ јаан јаштуларыныҥ бирӱзи Анастасия Семёновна ТОДОЖОКОВАНЫ адаарга јараар. Анастасия\nТилге јилбӱни – иш ажыра\nТил улустыҥ бой-бойлорыла куучындажар-эрмектежер учуры јаан эп-арга болуп јат. Ол онойдо ок кажы ла калыктыҥ эрјинеге бодолду кӧгӱс байлыгы, туузылбас-тӱгенбес энчи-байлыгы. Кижиниҥ чын ла чике куучындаарыныҥ-бичиириниҥ ӧзӱминиҥ ле тилиниҥ байлыгын элбедер јаан учурлу арга деп айдарга јараар. Шак оныҥ учун тил кижиниҥ ижиниҥ башка-башка бӱдӱминде-бӧлӱгинде сӱрекей јаан учурлу ла оныҥ ижине аҥылу ајару некеп јат.\nКырлыкта ондый кижи јуртаган\nJаан jаштулардыҥ айлыгы билдирбезинеҥ ӧдӧ берди. Бистиҥ ороондо мындый јаҥжыгу барыла оморкоп, мен бистиҥ jуртта jаткан Тöгӱнчи Ажанаровна Ажанарова керегинде бичип ийерге санандым. Бу ӧрӧкӧн 94 jаш jажап, ак-jарыктаҥ быjыл кышкыда ырап калды. Тöгӱнчи Ажанаровна 1926 jылда кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Кырлык jуртта кеен, jараш ар-бӱткендÿ Шиберти деп jерде чыккан. Адазы — Ажанар\nКанаттарыҥдый эки тайагыҥла кайдаар ла једериҥ\nКанаттарыҥдый эки тайагыҥ кайып учар арга бербезе де, кырларды керий базып, айландыра ар-бӱткенниҥ јаражын, кандый ла ӧйдӧҥ камаанду куулгазынду ӧҥдӧрлӧ кубулганын кӧрӱп, ийде алынып јӱрер арга берет. Тӱндӱк (скандинав) базыт эрчимдӱ, су-кадык јӱрӱм јӱрер эп-аргалардыҥ эҥ јеҥил, эҥ эптӱ, эҥ таркаган бӱдӱми болуп, текши ороон ичиле (телекей де ичиле дезе, јастыра болбос) элбеде таркайт. Бистиҥ


Тематическая рубрика «Тилдиҥ байлыгы» - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nШӱӱрбекчилердиҥ алтай аттары керегинде\nАлтай ӧлӧҥ-чӧбиле, аҥы-кужыла сӱрекей байлык тала, ӱрделиктеҥ бери оныҥ кайыр кырларында, капчалду ӧзӧктӧринде, јуҥ ойбокторында, элбек јалаҥдарында кандый бӱдӱмдӱ ӧзӱмдер ӧспӧгӧн, кандый тӱктӱ кийиктер одорлобогон деер.\nКанаттуларды алзабыс, капшанду чӧлдӧристе токтой до, торломой до бӱгӱн кӧрӱнбес, кайыр кырларыстаҥ кунукчыл ӱндӱ кулады, куу башту јоло ырбаган, чилимдӱ кӧлдӧристи чийлеген јакалабайт, кулузунду булуҥдарында куутаҥ, корголой конбойт.\nКезик улус, анчада ла јашӧскурим, Алтайыста алдындагы ӧйлӧрдӧ мындый атту куштар болгон деп укпаган да болор.\nКелер ӧйдӧ бу куштар Алтайына јанып, ойто торныгып ӧзӧри бӱгӱн алаҥзылу деп билдирет, је кем билер, Алтайыстыҥ ар-бӱткенин кичееп, корып алзабыс, кежиктӱ айалга тӧзӧлип, кеткен куштарыс тӧрӧл јерине бурылып та келердеҥ маат јок. Мындый учуралдар ар-бӱткенисте бар, темдектезе, алдында Алтайыста јоголо берген кумдустар ла какайлар бӱгӱн ойто ӧзӱп кӧптӧп јат.\nТындулардыҥ эди-каныла азыранатан куштарды шӱӱрбекчилер (шӱӱрмекчилер) деп айдадыс. Тындулардыҥ тынын кыйып курсактанатандардыҥ «тебер куштар» дейдис, ӧлгӧндӧрдиҥ сегин челдейтендерин «секчилер» деп айдадыс.\nБӱгӱн шӱӱрбекчилердиҥ алтай аттарын орнитологияныҥ орус тилде јаҥжыккан адамал терминдери аайынча берип јадым. Тоологон терминдерде јастыралар туштаза, билер улус тӱзетсин деп сурап турум…\nБу кыскарта бичилген јартамалдыҥ кийнинде кычыраачы мениҥ орнитологияныҥ классификациязы аайынча эткен шӱӱлтемди оҥдоор ло јарадар деп иженип јадым.\nМихаил Сазанкин, 1999 јыл.\nМӱркӱт: куреҥ мӱркӱт\nӰкӱ: сары укӱ\nОбщее название болотных и луговых луней


Курч сурак чечилер - altaicholmon\nКурч сурак чечилер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Ол анда јербойыныҥ эл-јоныла јолыккан ла анда јаткандарды кӱйбӱредип турган «агаштыҥ сурагын» чечкедий эп-сӱме табылганын айткан.\n«Граждандарла тӧзӧлгӧлӱ куучын-эрмек ӧткӧн. Кезиктей ол курч та болгон, је текшилей алза, јакшы ӧткӧн. Социальный ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде объекттер тудары аайынча ижисти улус баалап турганы сӱӱндирди. Аймакта јасакка келишпес эп-аргала агаш кезилип турганы курч сурак болуп јат. Тергеениҥ башкараачылары, јаҥ корыыр ла шиҥжӱ органдар бу суракты чечерге болуп, бастыра керектӱ иштерди ӧткӱрип турганын граждандар оҥдоп баштаган деп сананадым» — деп, башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу сурак туку 1990 јылдардыҥ бажында табылган. Ол тушта ийне бӱрлӱ агаштар ӧзӱп турган аркалар јуртээлемдик ууламјылу јерлерге кийдирилген ле документ-чаазындары таҥынаҥ улуска ээленерине јазалган. Участоктор оноҥ бӧлилген ле ӱчинчи лицолорго садылган. Кийнинде мындагы агаштар кезилип башталган. Jаргылар байа агаштарды јыгып тургандардыҥ јанында болгон. Не дезе, документ-чаазындар аайынча бу јерлерде аркалар јок деп чотолгон.\n«Бу јерлердиҥ ӧдӱштирӱзин билип аларына кӧп ӧй барган. Учы-учында бис бу ишти ӧткӱрип салдыс, документ-чаазындар белетелген. Агашты јыгары республиканыҥ прокурорыныҥ угузузы аайынча токтодылган. Jаҥ корыыр органдар бу иш орныктырылбазын деп шиҥжӱде тудат. Мынызы бу сурактыҥ аайына чыгар баштапкы алтам болгон» — деп, Александр Бердников јартаган.\nУчастоктордыҥ садузыныҥ эҥ баштапкы јӧптӧжӱзи јасакка келишпес болгоны керегинде јӧп чыгарзын деген угузулар јаргыга кӧп катап ууламјылалган. Аркаларды јуртээлем ууламјылу јерлерге кийдиргенинеҥ улам бу сурак чыккан. Тургуза ӧйдӧ бу јерлерди агаш фондтыҥ јерлерине кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Ол тушта јасак аайынча бу јерлерде агаш јыгары токтодылар эди.\n«Бу суракты чечкедий эҥ јарамыкту эп-арга – аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јер тӧзӧӧри.\nАндый ченемел бисте бар. Чамал аймактыҥ Аскат јуртында аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јер тӧзӧлгӧн эди. Анда база агаш кезилген, таҥынаҥ улустыҥ јерлери, пайла келишкен јерлер болгон. Ол тушта, озо ло баштап улустыҥ јилбӱзине болуп, Аскатта ар-бӱткенниҥ кереезин тӧзӧӧри аайынча јӧпти јаратканыс. Эмди Турачак аймак аайынча мындый ок ишти ӧткӱрери башталган. Тургуза ӧйдӧ бу јерлерди корулап аларга гран-кыйуларын чокымдайдыс» — деп, башчы айткан.\nОныҥ јартаганыла, јерди таҥынаҥ улус ээленери улалар, је агаш јыгатаны токтодылар. Мында ээлем, аргачылык иш ӧткӱрерге јараар болор, је агаш јыгар эмес.\n«Сананзам, кӱӱк айдыҥ ортозында керектӱ документ-чаазын белен болор ло јӧптӧлӧр. Бу туштажуда улуска ол керегинде айткам. Мени оҥдогылаган деп бӱдедим» — деп, Александр Бердников айткан.\nТуштажу ӧйинде анайда ок Россияныҥ президентиниҥ јакылтазы аайынча белетелген Алтын Кӧлди чеберлеери керегинде программа шӱӱжилген. Ол программа аайынча кӧлдӧҥ ыраак јокто кату бытовой таштанчылардыҥ переработказы аайынча завод тӧзӧлӧр, арутаар јазалдар тудулар. Артыбаш ла Иогач јурттарда сууӧткӱштер, јарыткыштар, јурттыҥ ичинде јолдор тудулары темдектелет. Кӧлдиҥ јараттары чыныкталып јазалар, пирстер ле туалеттер, парковкалар тудулар.


10.11.2020 - altaicholmon\nВладимир Тюлентин рассказал об основных характеристиках проекта республиканского бюджета\nСпикер подчеркнул, что бюджет должен быть сконцентрирован на решении самых неотложных задач, выполнение которых позволит улучшить качество жизни людей и будет способствовать развитию региона.\n1 декабря в России в пятый раз состоится международный день благотворительности «Щедрый вторник». В этот день и до этой даты проводятся различные волонтерские акции, флешмобы, ведется сбор средств для решения местных социальных проблем.\nТадынаш ла оныҥ калдыктары\nКире сӧстиҥ ордына Тадынаш Кӧп-кӧп јылдар мынаҥ озо алтай улустыҥ ӧбӧкӧлӧри Ом-Турада (Омск), Том-Турада (Томск), Аба-Турада (Новокузнецк), Јаш-Турада (Бийск) јуртагылап турар тушта, ӧлӱк сӧӧктӱ Тадынаш деп кижиниҥ ӧбӧкӧлӧри Аба-Туразы деп јерде јуртаптыр.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ он ӱчинчи сессиязын ӧткӱрери керегинде\n«Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы керегинде» Алтай Республиканыҥ Конституциялык jасагыныҥ 2-чи тизимине, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Регламентиниҥ 3-чи тизиминиҥ 2-чи пунктына ла 16-чы\nПрезиденттиҥ гранттары: кем, канайда тузаланат?\nГранттар бойыныҥ башка-башка бӱдӱмиле бӱгӱн текши телекей ичин олјолоп салган. Кемге де ол азыранар эп-сӱме, кемге де јонјӱрӱмдик једикпести чечетен јакшынак арга.\nАйылда эмденери јарадылат\nCOVID-19 оорулу кижи айылында айалгалар бар болзо, эмди айылында амбулаторно эмденер аргалу. Башка кып бар болзо, ол арткан тӧрӧӧндӧрин југуштырып койбоско, ондо јадар учурлу.\nБаштамы класстардыҥ каникулдары узадылган\nКӱчӱрген айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин видеоконференция эп-аргала коронавирус југуш оорула тартыжар оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nӦскӧ талада кичӱ тӧрӧлин ундыбай…\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде Сахалинде јадып, иштеп турган алтайлар бойыныҥ «Туулу Алтайдыҥ Сахалиндеги јерлежӱзи» деп окылу адалган јерлежӱзиниҥ тӧзӧлгӧниниҥ беш јылдыгын темдектедилер. 2019 јылдаҥ ала бу биригӱни Антонина Кинова башкарат.\n«Адын адаза — куды сӱӱнер»\nБистиҥ карган энебис јаскыда јелечи деген кушкаш келерин сӱрекей сакыйтан. Быјыл кӱӱк айдыҥ бажында айлыбыстыҥ эжигине ӱч јелечи келип, бу ла јаныста јорголоп јӱгӱргенин кӧрӱп, «Јелечи – белгелӱ, солун табыш экелер куш» – деп, јаан энебистиҥ айдып туратанын эске алганыс.


2017 јыл: јонјӱрӱмдик керектер ле тоолор - altaicholmon\n2017 јыл: јонјӱрӱмдик керектер ле тоолор\nПрезиденттиҥ грантына јылына эки катап ӧдӱп турган конкурсында быјылгы јарымјылдыкта Алтай Республикадаҥ 48 угузу аткарылган. Jеҥӱчилдердиҥ тоозына коммерческий эмес 11 организация кирген. Олор алты ууламјыла 16 923704 салковойдыҥ гранттарын ойноп алгандар.\nАлтай Республиканыҥ школдорына 14 автобус берилген. 19 млн. 326 муҥ салковойдыҥ 10 автобусы федерал акча-манатка алылган. 5 млн. 300 муҥ салковойдыҥ тӧрт автобусы республикан бюджеттеҥ.\nГорно-Алтайск кала 2018-2023 јылдарда «Калаларда јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деп федерал программага кирген ле келер јылга 50 млн. салковой кирези акча-манат алган. Калада парктар, текши эл-јон јӱрер јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ бастыразы 17 шӱӱлте-угузу болгон.\nОогош јурттардыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгары аайынча иштер кидим ӧткӧн. Ол тоодо ондор тоолу школдор, спортзалдар, эмчиликтер јаҥыртылган эмезе јаҥыдаҥ тудулган. Суулардыҥ, газтыҥ системаларын ӧткӱрер, јолдор јазаар ла кӱрлер салар иштер база улалган.\n«Доступная среда» деп программа аайынча тергеениҥ 10 школында, 1 текши ӱредӱлӱ, 1 профильный ӱредӱлӱ ле ӱзеери ӱредӱниҥ 2 организацияларында су-кадыгыныҥ аргалары ас балдарга јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн.\nКош-Агаш аймактыҥ јонјӱрӱмдик ишчилери баштапкы катап «Кӧчкӱн» деген пррограммала иштегендер. Оныҥ амадузы—малчы-койчылардыҥ садиктерге јӱрбей турган балдарын таскадары ла ӱредери. Быјыл јайгыда «Кӧчкӱн» ондый 160 билениҥ балдарыла иштеген.\nРеспубликаныҥ 22970 балазы јай ӧйинде амыраган, ол тоодо јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген 13820 бала. Олор стационарный 236 лагерьде ле учреждениеде, тӱште јӱрер 175, профильный 8 лагерьде, палаткаларлу, амыраарыныҥ ла иштеериниҥ 35 лагеринде амырагандар.\nКилемјиниҥ «Солоҥы» деп фонды быјыл Алтай Республикада экинчи катап иштеген. Фондтыҥ ишчилери тергеениҥ школдорында, балдардыҥ ӧскӧ дӧ учреждениелеринде туштажулар ӧткӱрип, сыйлар табыштырган.\nАлтай Республикада аймактардыҥ ла каланыҥ волонтерлорыныҥ баштапкы тергеелик слет-јууны Горно-Алтайскта ӧткӧн. Бистиҥ тергееде бойыныҥ кӧрӱмјилӱ ижиле «Бала туштыҥ сурузы», «Болуштыҥ ӧмӧлиги», «Jакшы керектердиҥ агентствозы», «СТОПнаркотик», «ДобРАцентр» аҥыланган.\nАлтай Республикада Баланыҥ тап-эриктери аайынча уполномоченный Надежда Манзыровага баштаткан бир канча ишчилер Турачак аймактыҥ оогош ло ыраак јурттарында школдордо, балдардыҥ садиктеринде болуп, ада-энелерле туштажып, јартамалдар эткен ле сыйлар табыштырган.\nИштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле су-кадыгыныҥ аргалары ас улустыҥ «Канаттарысты јайадыс!» деген јаҥжыккан парафестивали быјыл Шабалин аймакта ӧткӧн. Онойдо ок коляскада отурган улустыҥ бир канча аймактарла автомобильдӱ јол-јорыгы база јаҥжыгып ӧткӱрилген.


02.07.2021 - altaicholmon\nЛюдские потери в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.\nИсследование любого исторического события – это процесс длительный, нередко сопряженный с большими трудностями. Сложность освещения истории войны состоит в том, что нередко она не сохраняет всех документов, и многое остается незафиксированным, неизвестным, навсегда утраченным.\nОб использовании лесных участков в рекреационных целях\n17 июня 2021 года Государственная Дума РФ в третьем чтении одобрила законопроект «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации в части совершенствования правового регулирования использования лесов при строительстве\nРазвитие туристической инфраструктуры региона\nГосјеткилдеш ажыра турушканы эптӱ\nБыјыл ӱлӱрген айда Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧр.\nАлтайдыҥ јарлу шиҥжӱчизи\nАлтайдыҥ шиҥжӱчизи, тӱӱкичи, этнограф, фольклорист Степан Иванович Гуляевтиҥ чыкканынаҥ ала 215 јылдыгы јаан изӱ айда темдектелер.\nДиспансеризация ойто орныктырылган\nРоссия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгиниҥ баш терапевти Оксана Драпкина COVID-19 ооруны тыҥ элбетпеске поликлиникада акча тӧлӧбӧзинеҥ кандый шиҥжӱлер ӧдӧргӧ јараары керегинде јартамал берет.\nВакцинаны тургузар керек\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид ЩУЧИНОВ кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде «Алтай Республиканыҥ јеринде эпидемиологиялык кӧргӱзӱлер аайынча коронавирустыҥ инфекциязына удура профилактикалык прививкалар тургузары керегинде» 34-чи таҥмалу јӧп чыгарган.\n«Јаан сӧстӧ јажыт јок, улу сӧстӧ уйат јок» деп, мен бӱгӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра слерле, кӱндӱлӱ јерлештер, санаа-шӱӱлтемле ӱлежип ийейин. Јарадып уксаар – бир, јӧмӧшсӧӧр – оноҥ артык.\n754 катап чагаалап…\nБыјыл бис Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгын ла алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Арасейге киргениниҥ 265 јылдыгын темдектеп јадыс.\nЧоростордыҥ угы-тӧзиле јилбиркеп, Байат јерине…\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ јааны искусствоведениениҥ кандидады Римма Еркинова тоолу кӱндер кайра ишмекчи јол-јорыкла Гуркиндер одузыныҥ, угы-тӧзиниҥ тӱӱкилик тӧрӧлинде — Кемерово областьтагы бачат телеуттарда болды.


Не керегинде сӱӱнчилӱ јар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайдыҥ сӱӱнчилӱ јары не керегинде?\nКудай бисти ырысту болзын деп кӱӱнзеп јат. Сӱӱштеҥ улам ол биске јерди ле јердеги ончо немени јайаган. Удабас Кудай улуска јакшы јӱрӱм берер, ол тушта јердиҥ ӱстинде кыйын-шыра болбос. (Иеремия 29:11 кычырыгар.)\nКижиниҥ бир де башкарузы базынышты, оору-јоболды ла ӧлӱмди јоголтып болбогон. Је јакшы солун бар: Кудай удабас ла бастыра башкарулардыҥ ордына бойыныҥ башкарузын тургузар. Ол тушта ончо улус амыр-энчӱ јадар ла су-кадык болор. (Ачылта 21:3, 4; Даниил 2:44 кычырыгар.)\n2. Бу јар нениҥ учун јаан учурлу?\nКудай јерди калју-казыр улустаҥ арутабаганча, кыйын-шыра токтобос (Софония 2:3). Је бу ӧй качан болор? Бӱгӱнги телекейде болуп турган ончо неме, Кудайдыҥ Сӧзинде озолондыра айдылып калган. Айдарда, Кудай удабас ла јерди јаманнаҥ арутап баштаар деп, јердеги айалга јарт кӧргӱзип јат. (2 Тимофейге 3:1—5 кычырыгар.)\n3. Биске нени эдер керек?\nАгару Бичикти сӱӱштӱ аданыҥ бойыныҥ балдарына бичиген самаразына тӱҥейлеерге јараар. Оныҥ учун биске бу бичиктеҥ Кудай керегинде билгирлер алар керек. Бу бичикте эмди ле бойысты тӱзединип, келер ӧйдӧ јерде ӱргӱлјиге јӱрерге нени эдери керегинде айдылат. Слердиҥ Агару Бичикти ӱренип турганаар кезик улуска јарабас болор. Је Кудай биске ӱргӱлјиге јӱретен арга берип турарда, оныҥ сӧзин ӱренерге, биске кем де чаптыгын јетирбезин. (Укаа сӧстӧр 29:25; Ачылта 14:6, 7 кычырыгар.)\nАгару Бичик бастыра јердиҥ ӱстинде миллион тоолу улуска јӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ карууларын таап аларга болужат. Слерге ол база болушсын деп кӱӱнзейдеер бе?\nӰлежер Ӱлежер Не керегинде сӱӱнчилӱ јар?\nfg 1 ур. 3 б.