Алтай газедистиҥ тӧзӧлгӧн кӱнине - altaicholmon\nГазедистиҥ 100 јылдыгы керегинде куучын башталарда, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» 95-чи jылдыгын Горно-Алтайскта эл театрда темдектеп-байрамдаганыс санаама кирди.\nБайрамдык jуунда ӧрӧги јаҥныҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ jааны Вячеслав Уханов, министерстволордыҥ башкараачылары эмес, олордыҥ ордынчылары бийик трибунага чыгып, уткуулду сӧстӧрин айткан.\nОлор «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ учуры керегинде jолду ла быйанду сӧстӧр айдып, редакциялардыҥ ӧмӧликтерин байрамыла уткуган.\nОны угуп ла кӧрӱп отурала, бойымда сананган эдим: а бу баштапкы башкараачы А. Бердников, министрлердиҥ бойлоры кайда? «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттер, республика кеминдеги газеттер эмес пе…\nОноҥ бойымды токынаттым. Республикан органдардыҥ баштапкы башкараачылары ордынчыларын јаан учурлу јуунга аткарганыла, байла, оморкоор керек. Айдарда, заместительдерин тооп ло ижин баалап јат.\nГазеттердиҥ тӱӱкизине канча јылдарга кожо иштеген ордынчы улустыҥ ады-јолын адап салайын: Иван Васильевич Шодоев (редактор Николай Татукович Барантаевтиҥ ордынчызы болгон), Альберт Иртанович Мундусов, Амат Акчабаевич Сабашкин, Эркемен Матынович Палкин.\nБу улус бойыныҥ ӧйинде редактордыҥ ордынчызыныҥ јеҥил эмес ижин бӱдӱрген. Корреспонденттердиҥ бичимелдерин кычырып-тӱзедерине јаан болужын јетиргендер. «Кӧс ойылганча кычырдым…» деген эрмек ол ӧйлӧрдӧҥ келген эмей.\n70-80-чи ле 90-чы јылдарда газет неделеде 5 катап чыгатан, номерге баратан муҥдар строк бичимелдерди кажы ла кӱн кычырып кӧр. Јымжада айтса, јеҥил эмес. Бичиичи Э.М. Палкин оныҥ учун: «Мени редактордыҥ ордынчызыныҥ јамызынаҥ јайымдагар, бичиичилердиҥ отогына ойто јанайын» — деп, редактор С.С. Тюхтеневке суракту бичик экелген эди.\nРедактордыҥ ордынчылары болгон ло бӱгӱн эзен-амыр јӱрген «чолмончылар» керегинде эки эрмек.\nА. А. Сельбиков – «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кызу чоктый чокым школын ӧткӧн журналисттердиҥ бирӱзи, оныҥ бичигени де, эткени де кӧп. Александр Альчинович редакцияныҥ ижин пландап-башкарарында билдирлӱ јаҥыртулар эткен.\nБаза бир ордынчы А. М. Адаров – тили бай, бичигенинеҥ јик табылбас, јана баспас, ченемелдӱ журналист.\nЭҥ ле «кара-кату» ишти ордынчы-заместительдер бӱдӱрет деген шӱӱлте бар. Оныла колбой газеттиҥ башкараачызыныҥ бӱгӱнги ордынчызы Артур Александрович Сулуковтыҥ адын оморкодулу адаар керек. Бӱгӱн ол, ас ла болзо, тӧрт иш бӱдӱрет – редактордыҥ ордынчызыныҥ, каруулу качыныҥ, корреспонденттиҥ ле кӧчӱреечиниҥ. Артур Сулуков ижин колдыҥ сыртыла, анаар-мынаар эмес – профессионал кеминде ле акту кӱӱнинеҥ бӱдӱрет.\nМосквада, Иркутскта алтайлап бичиирине ӱредет пе?…\n«Кайкамчылу сурак, је јарт» — деп, газетти јажына кычырып келген Јымжай Арбакович Лыков каруу берер эди.\nМосквада, Томскто, Иркутскта, Новосибирскте… агрономго, инженерге, зоотехникке, ветеринарга ла о. ӧ ӱредер аргалу.\nЈе олордогы вузтарда алтайлап бичиирине ӱретпей јат, ӱредер аргазы да јок. Не дезе, алтайлап бичигедий де, куучындагадый да преподавательдер олордогы вузтарда јок. Орус эмес студенттерге бу вузтар јӱк ле теориялык билимдер берер аргалу.\nБойыныҥ тилиле профессионал кеминде бичиирине – алтай болзын, авар, абхаз болзын – тӧрӧлинде ӱренет. Тӧрӧл тилиле чыгып турган газет-журналдарда.\nАды јарлу алтай бичиичилер баштапкы алтамдарын «Алтайдыҥ Чолмонынаҥ» баштаган — Л. Кокышев, А. Адаров, Б. Бедюров, Б. Укачин, Э. Палкин, Ш. Шатинов, К. Тӧлӧсов, ӧскӧлӧри де. Олор бичийтен узын алтай газедис ажыра бийиктеткен. Олордыҥ бичимелдериле албаты баштап ла «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра танышкан.\nАлтай тилле профессионал кеминде бичиирине ӱредетен организациялардаҥ бӱгӱн республикада сок јаҥыс «Алтайдыҥ Чолмоны» артты.\nБойыныҥ ӧйинде «Чолмонныҥ» таскадузын алган jииттерди эске алынайын. Редакцияда ла облрадиокомитетте узак иштеген Слава Куртов. «Алтайдыҥ Чолмонына» иштеп келерде, оны мениле, промышленность ло строительство аайынча бӧлӱктиҥ заведующийиле, кожо отургыскан. Шеф-таскадаачызы болзын деп. Славаныҥ тӱрген ле чыҥдый иштеп билерин кайкап кӧргӧн эдим. 45 јылдыҥ туркунына ондый «чолмончыны» кӧрбӧдим. Иштеҥкей, ару санаалу ла болужар, jӧмӧжӧр кӱӱндӱ бу эр ак-jарыктаҥ эрте jӱре берген.\nАртур Сыевле, Василий Ойношевле, Алтай Кубашевле, Эрмен Тӧлӧсовло, Аҥчы Самуновло, Люба Абышевала, Семен ло Ратмир Танытпасовторло, Петя Попошевле, Вася Ядагаевле, Сергей Темеевле, Айгуль Маймановала, Алеша Алмадаковло, Нина Садаловала, Ира Бочкинала, Саша Урбановло, Володя Абраимовло, Света Бадаковала, Кымыс Тырысовала, Лариса Тойлошевала, Амыр Тябаевле, Лора Чапыевала, Айана Ясаковала, Алтайчы Санашкинле, Хамида Тадинала, ӧскӧ дӧ корреспонденттерле иштеген ӧйлӧр учына јетире ундылбас.\n70-чи, 80-чи jылдарда иштеген «чолмончылардыҥ» ады-jолын алдынаҥ башка адаайын: Танытпас Акулова, Гӱзел Елемова, Борис Кортин, Валера Тюхтенев, Володя Кыдыев, Света Сартакова, Jергелей Маскина, Токшын Торбоков, Байрам Кудирмеков ло ӧскӧлӧри де.\nЭҥ јаан јашту журналисттер Валентина Николаевна Боконокова, Михаил Папашевич Тарпаков, ӧскӧлӧри де тӧрӧл ӧмӧлигин эмдиге јетире ундыбай, редакцияга улай ла келип барат. Олор «Чолмондогы» ару-агару ӧйин ундыбаска албаданат.\n«Мӱӱзим чыкса, энем де керек јок»\nУулак айткан эмтир: «Мӱӱзим чыкса, энем де керек јок».\nУулак болбойлы – улус бололы, озогы чолмончылар. Энебис – «Алтайдыҥ Чолмоны», балдары – бис.\nБойыныҥ ӧйинде «Чолмонныҥ» алаканына отурала иштегенисти, «мӱӱзис чыгарда», ӧрӧ ӧскӧнисти, башка-башка јамыларда иштеп турганысты ундыбай јӱрели.\nБайрамла слерди, «чолмончылар» ла чындык кычыраачылар!


Јондык угуштар ӧткӧн - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ баштаҥкайыла Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ Россия Федерацияныҥ Федеральный Јуунына эткен Баштанузы ла Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдетен баштанузы аайынча јондык угуштар ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончеваныҥ башкарганыла ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм, улусты ишле јеткилдеери, ӱредӱ ле билим, су-кадыкты корыыры, культура аайынча министрлердиҥ ордынчылары турушкандар. Угуштарда Јондык палатаныҥ тап-эриктердиҥ политиказы ла јондык шиҥжӱ аайынча комиссиязыныҥ турчызы Константин Поповтыҥ ла јонјӱрӱмдик политиканыҥ, су-кадыктыҥ, ЖКХ-ныҥ сурактары ла јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын шиҥдеери аайынча комиссиязыныҥ председатели Андрей Ищенконыҥ јетирӱлери угулган.\nПрезиденттиҥ Федерал Јуунга эткен Баштанузыла колбой бистиҥ тергеедеги айалгалар керегинде анайда ок иш, јӧнјӱрӱмдик ӧзӱм, улусты ишле јеткилдеери, ӱредӱниҥ ле билимниҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, культураныҥ министрлериниҥ ордынчылары ла баштапкы ордынчылары Алексей Санаров, Дмитрий Каланаков, Александра Путилова ла Лариса Стрельникова куучындагандар. Ӱлекерди шӱӱжеринде угуштардыҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары турушкандар.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ӧткӱрген угуштарыныҥ јӧбинде мынайда айдылат:\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс јасагыныҥ ӱлекери ороондо политический системаны, Конституцияныҥ тап-эриктерин тыҥыдар ла корыыр амадула тургузылган. Јасактыҥ ӱлекеринде анайда ок бӱдӱрип турган ижи ле јамызы ороондо јеткер болорын болдыртпазын, государствоныҥ кемнеҥ де камааны јок болорын јеткилдеп турган ишле колбулу улуска некелтелер тыҥып јатканы керегинде айдылат. Бу јанынаҥ Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдери темдектелет.\nЭл-јонныҥ јонјӱрӱмдик тап-эриктерин корулаар ла олорго ороонныҥ бастыра јерлеринде тап-эриктерди теҥ-тай тузаланар аргалар тӧзӧӧр амадула Конституцияныҥ 75-чи статьязын јаҥы ээжилерле толтырар шӱӱлте эдилет. Мында куучын-эрмек ороондо ишјалдыҥ эҥ јабыс кемин керектӱ кемине јетире кӧдӱрери, пенсиялардыҥ, јонјӱрӱмдик пособиелердиҥ ле ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ индексацияларын кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрери ле пенсиялардыҥ ээжилерин быжулаары керегинде ӧдӧт.\nОроонныҥ кемнеҥ де камааны јок болор аргазын ла ийдезин оноҥ ары тыҥыдары јанынаҥ сурактар база кӧдӱрилет. Государстволор ортодогы органдардыҥ чыгарган кандый бир ээжилери Россия Федерацияныҥ Конституциязына келишпей турган болзо, бистиҥ ороон оны бӱдӱрбес тап-эриктӱ болор. Бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдар ортодогы колбулар база тыҥыдылып јат. Президент бу јанынаҥ Конституцияга кубулталар кийдирер шӱӱлте эдет. Ол Государственный Думаныҥ ла парламенттеги партиялардыҥ учурын тыҥыдарга Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателин ле оныҥ ордынчыларын Государственный Дума јӧптӧӧр учурлу деп айдат. Президент бу суракка јаҥыс ла Государственный Думаныҥ јӧби чыккан кийнинде кирижип, ого кубулталар эдер јаҥду болор.\nЈаҥ корулаар органдардыҥ, Россия Федерацияныҥ субъекттериндеги прокуратураныҥ органдарыныҥ кемнеҥ де камааны јок иштеер аргаларын тыҥыдары, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыныҥ башкараачыларын тудары, тергеелерде прокурорлордыҥ ижин башкарып ууламјылаары аайынча иштерди Россия Федерацияныҥ президенти бӱдӱрет. Президент дезе бу ишти мынаҥ ары јӱк ле Федерация Соведиле јӧптӧшкӧн кийнинде ӧткӱрер шӱӱлте эдет.\nӰлекерде Россия Федерацияныҥ Конституциязы аайынча јаргызыныҥ јаргычыларыныҥ, Россия Федерацияныҥ Ӱстиги јаргызыныҥ јаргычыларыныҥ, кассационный ла аппеляционный јаргыныҥ јаргычыларыныҥ ижин токтодоры јанынаҥ база јаҥыртулар бар. Бу суракты эмди президент Россия Федерацияныҥ Федерация Соведиле кожо кӧрӧри темдектелет. Президент Россия Федерацияныҥ Конституционный јаргызыныҥ учурын база бийиктедерге јат. Ол мынаҥ ары Россия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ палаталарыныҥ чыгарган јӧптӧри конституционный јасактарга келижип турган ба, јок по деген шиҥжӱни президенттиҥ јакылтазы аайынча база бӱдӱрер. Ого бу јанынаҥ аҥылу чыдулар берилер.\nРоссия Федерацияныҥ государственный органдарыныҥ ижин јеткилдеерге, ич ле тыш јанындагы политиканыҥ, ороонныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларын чокым апарарга президент Россия Федерацияныҥ Государственный Соведин тӧзӧӧргӧ темдектейт.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс јасагыныҥ ӱлекери аайынча Россия Федерацияныҥ государственный органдары ла јербойында бойын бойы башкарынар органдар Россияда публичный јаҥныҥ бирлик системазына кирип јат. Олор бой-бойлоры ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштейт. Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдердеҥ озо оныҥ ӱлекерин текши эл-јон ортодо шӱӱжӱге ле шиҥжӱге чыгарары темдектелет. Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы ӱлекерди шӱӱжип, оны јарадар деген јӧп чыгарган.


Јаҥжыгуларыс, чӱм-јаҥыс Орчылаҥла тудуш - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында јурукчы Айсулу МОДОРОВАНЫҤ Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган «Байлу Алтай» (графика, живопись) деп адалган таҥынаҥ кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nКыпчак сӧӧктӱ Айсулуныҥ чыккан-ӧскӧн алтайы Јабаган јурт. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына јурукчыныҥ ады-јолы, онойдо ок јураган јуруктары таныш. Алтай јылдык тооалышла ӧткӧн Ийт јылда (2018 ј.) эл газет кычыраачыларына кирген јылдыҥ кӱнтизӱзин бу јиит јурукчыныҥ јуруктарыла кееркеткен эди.\nШколдыҥ кийнинеҥ ол культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин божоткон. Оныҥ кийнинде Кемероводо культураныҥ институдыныҥ «туристический дизайнер» деген бӧлӱгин божоткон. Јурукчы ӱредӱзи аайынча кепке базып чыгарып турган бичик-биликле иштеп јат. Бичиктерди јуруктарла кееркедип јурап, база логотиптерди, брошюраларды белетеп турган. Айсулуныҥ бу да ижи кеендикле, јайаандыкла чике колбуда.\nАйсулуныҥ айтканыла, ол оогоштоҥ ала јуранган. Энези кызычагына чаазынды артыктап алып беретен. Ол ӧйдӧ јурт јерлердиҥ кезик школдорында јураарыныҥ урокторы да болбогон ине. Оныҥ учун јураарыныҥ эҥ баштапкы урокторы айлында болгон.\nАйсулуныҥ јуруктарында су-алтай улустыҥ јадын-јӱрӱми, јилбӱлери, јаҥдаган јаҥы, јаҥжыгулары, кӧрӱми, ойгор ӱредӱзи. Кӧрӧӧчилер де башка-башка, та кемге де јурукчыныҥ јуруктары јуук, таныш. Је кемге де ол јарабай јат, ӧзӧгине кирбей турган. Кӧдӱриҥи ӧйинде јурукчы јымжак кӱлӱмјиле ол јанынаҥ база айтты.\nАйсулу Кемероводо ӱредӱзин божодып, јерине јанып, бойыныҥ јерин графикада айса живописьте болотон бо деп бедиренген. Баштапкы јуруктары (живопись) кемиле оогош болгон. Јурукчы бу кӧрӱге ол јуруктарын (кара графика) база тургусты.\nЈурукчыныҥ айтканыла, ӧскӧ улусты ӧткӧнӧргӧ, олордыҥ јолын јолдоорго јарабас. Кажы ла кижиде таҥынаҥ бойыныҥ јолы. Ӱредӱчилери олорго бойоордыҥ культурагарды, тӱӱкигерди тереҥжиде шиҥдегер, ӱренгер деп јакыганы јурукчыныҥ кӧксинде. Алтайардаҥ ыраада јӱрзер, онойдо ок јайаан ижерде ол билгир сӱреен керектӱ болор деп јакылта кептӱ сӧстӧрди Айсулу Михайловна быйанду эске алып јӱрет.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јурукчы: «Бис мында, јеристе, бой-бойыска ӱренип, темигип калганыс. Је лаптап кӧрзӧ, алтай улус тегин улус эмес. Ич-телекейи, кӧрӱми сӱреен јаан ла байлык. Мен ол байлыкты јуруктарым ажыра кӧргӱзедим. Бу јерде тегин неме јок. Ончозы учурлу, кажызы ла таҥынаҥ јолду. Јаткан јерис те байлу. Јаҥжыккан чӱм-јаҥыс Орчылаҥла тудуш. Меге келген јуруктарды мен тӱрген ле кисточкала эмезе ручкала, карандашла ак чаазынга саладым. Сананзам, мен эки телекейдиҥ ортозында элчи ошкожым» — деп, јылу кӱлӱмзиренип айтты. Ол јайаан јолыныҥ бажында ады-јолы јарлу јурукчы Валерий Тебековко јолыгып, оноҥ кӧпкӧ ӱренген. Айсулу баштапкы ӧйдӧ бу јурукчыныҥ ижине тайанган. Је оноҥ ӱредӱчизи: «Сен мениҥ јуруктарыма кӧп тайанба, оноҥ башка бойыҥдыйын ычкынып ийериҥ, бу јуруктар сени бойына тарта берер» деп айтканына јиит јурукчы бӱгӱн быйанду јӱрет.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачызы РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Валерий Тебеков Айсулуныҥ солун кӧрӱзин бийик баалады. Шак бу кӧрӱниҥ ээзин јаҥы, јиит јурукчылардыҥ ӱйезинеҥ деп айтты. Јайаандыктыҥ чике бажында Г. И. Чорос-Гуркин, оныҥ кийнинде И. Ортонулов, В. Чукуев, С. Дыков, В. Сарин (амырап калган) ле оноҥ до ӧскӧ јурукчылар. Оныҥ темдектегениле, јаҥы ӱйениҥ јурукчыларында бойыныҥ кӧрӱми, бойыныҥ сӧзи. Јурукчы Айсулу Модорова графикада бойыныҥ јолын тапкан. Јаҥжыкканы аайынча графикада јаан эмес камерный иштер болуп јат. Је Айсулуныҥ јуруктарыныҥ кеми јаан. Јайаан ижинде јарамыкту јаҥырту, једим деп айдарга јараар.\nВалерий Тебеков бойыныҥ куучынында: «Јиит, је јайалталу јурукчыныҥ јуруктарында јетирӱ сӱреен кӧп. Мында Туулу Алтайдыҥ бӱгӱнги ле јебрен культуразы, кӧгӱс байлыгы. Је јуруктарында бӱгӱнги ӧйдиҥ, кӱнниҥ кижизи турат. Ол ӧткӧн лӧ эмдиги ӧйдиҥ бириккенинде турат. Јурукчыныҥ јуруктарында ӧдӱп јаткан јӱрӱмди бистиҥ театрал телекейге бӱдӱштеш»— деп аҥылап темдектеди.\nБайлык ченемелдӱ јурукчы Айсулуны бойыныҥ ууламјызын тапканыла кӧнӱ барып јатканыла уткыды. Јаан кемдӱ графиказында ӧҥдӧри јарык, јылу, бой-бойына келижип турганын ол чокымдады.\nКӧрӱниҥ база бир туружаачызы культураныҥ ла тӱӱкиниҥ јондык тӧс јериниҥ јааны Светлана Катынова јурукчыны, кӧрӧӧчилерди солун кӧрӱле уткыды. Оныҥ айтканыла, олор Айсулула узак јылдарга таныш. Јурукчы ӱренеечи тужында олор экӱ јаан ӱлекерле мӧрлӱ иштеген. Чокымдап айтса, алтай тӧс јердиҥ бӱдӱмин ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип јураган. Јайалтазы, сезими Кудайдаҥ деп, С. Катынова айтты.\nАйсулу ӱредӱзин божодып, јанып келерде, јайаандык ишти олор экӱ оноҥ ары улалткан. Јуук ӧйдӧ олор эки-ӱч ӱлекерле иштеп јатканы јанынаҥ С. Катынова база айткан.\nТаланыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Людмила Варванец Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында ӧдӱп јаткан баштапкы таҥынаҥ кӧрӱле кӧрӧӧчилерди, кӧрӱниҥ ээзи Айсулу Модорованы уткыды.\nОныҥ темдектегениле, кӧрӱге чыгарылган јуруктардыҥ кажызы ла Туулу Алтайдыҥ ӧткӧн лӧ келер ӧйи, тӱӱкизи. Солун ла јилбилӱ кӧрӱлер мынаҥ да ары ӧдӧр.\n«Кече бу залда Лазарь Кокышевтиҥ «Арина» деген бичигиниҥ таныштырузы ӧткӧн. Бӱгӱн дезе јурукчы Айсулу Модорованыҥ «Байлу Алтай» деген кӧрӱзи ачылды. Бу эки кӧдӱриҥи бой-бойыла ӱн алыжат. Нениҥ учун дезе литературада ла кеендикте кӧгӱс байлык, кӧгӱс телекей кече ле бӱгӱн бирлик ууламјыда. Бичикте, јурукта алтай эпшиниҥ, энеликтиҥ салымы. Алтай эпшиге сӧслӧ, јурукла чӱмделген алкыш-кожоҥ, јаҥарлар качан да ӱргӱлјикке улу ла агару болуп артат» — деп, Л. Варванец уткуулду сӧзинде айтты.\nАйсулуныҥ јартаганыла, оныҥ јуруктары коштой телекейге эжик-портал. «Јараш, јымжак, јарык јуруктарга эжик ачык. Јураган јурукты тууразынаҥ кӧрӧдим, ајыктайдым, та нени де солып ийедим эмезе кожодым. Је бу јуруктарда кӧп лӧ јаны ээлер, ару ийделер. Олор кейле учат. Кийген кептери де бистеҥ башка. Бис кебисти јунадыс, олор дезе јунбай јат. Олор бойыныҥ кӱӱн-санаазыла солынат. Олор бу ла јуруктарда. Кайа кӧрӧр, сезер кӧрӧӧчи тургуза ла кӧрӱп ийер аргалу. Кудай меге јайалтаны, јолды берген, айдарда, иштенер керек. Биле, бала-барка ла деп, айры колло иш этпей јӱретени јарабас кылык.\nЭпши кижиниҥ ич-телекейин байлык, чындык, јарык ла јылу эдип кӧргӱзедим. Эне ол от-очоктыҥ ээзи, айыл-јуртыныҥ, бала-барказыныҥ коручылы, олор мениҥ јуруктарымда» — деп, Айсулу айтты.\nКӧрӱниҥ окылу ачылтазында Айсулу Модорованы онойдо ок «Алтай кийис» деген јондык организацияныҥ јааны Айсура Таханова, јуук улузы уткыды. Айсура Айсулула јакшы таныштар болуптыр. Ӧмӧ-јӧмӧ солун ӱлекерлер де белетеген. Чындап, кийисле иштеп турган устардыҥ јондык организациязыныҥ таҥмазын Айсулу јураган. Јурукчы база ӧскӧ дӧ организациялардыҥ логотиптерин солун эдип јураганы керегинде кӧрӱде уктыс.\nСолун кӧрӱни айылчылар, каланыҥ эл-јоны бала-барказыла кожо келип кӧргӧдий. Балдарды оогоштоҥ ала кеендикле таныштырганы јарамыкту ине. Темдектезе, Японияда алты јаштаҥ ала он алты јашка јетире балдарды јайгы амыралта ӧйинде аҥылу автобустар ороонныҥ музейлерине, театрларына, библиотекаларына экскурсияла апарып турганы јарамыкту. Биске де јакшы керектеҥ јозок алып, јурт јерлердиҥ балдарын каникул ӧйинде эл музейге, театрга, онойдо ок аймактардагы музейлерге апарза, калыктыҥ келер ӧйи јаан јолду болорында алаҥзу јок. Айса болзо, јуук ӧйдӧ А. Модорованыҥ таҥынаҥ кӧрӱзи эл музейде тургузылар.


Кош-Агачский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Чуйские Зори», Алтай той\nОбщественно политическая газета Кош-Агачского района Республики Алтай\n649780, Республика Алтай, Кош-Агачский район, с. Кош-Агач, ул. Пограничная, 33\nтелефон: +7 (38842) 2-25-36\nАлтай той 09.12.2019\nЈаан изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 3-чи кӱнине јетире бистиҥ аймакта алтай тойдыҥ чӱм–јаҥын шиҥдеп экспедиция иштеген.\nЧуйские зори Алтай той\nЈаан изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 3-чи кӱнине јетире бистиҥ аймакта алтай тойдыҥ чӱм–јаҥын шиҥдеп экспедиция иштеген. Бу ӱлекердиҥ башкараачызы - РФ-ныҥ нерелӱ јурукчызы, Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы А.Б. Укачин. Амыр Борисович башкарып турган Алтай Республиканыҥ кеендигин ӧскӱрерине, чеберлеерине болушту Б.У. Укачинниҥ адыла адалган автоном коммерциялык эмес тӧс јер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ кӧрӱзинде бойыныҥ "Алтай тойдыҥ — билениҥ ырызыныҥ ла једиминиҥ чӱм-јаҥын шиҥдеери ле чеберлеери" деген ӱлекериле туружып, јеҥӱчилдердиҥ бирӱзи болуп чыккан.\nАмыр Укачинниҥ айтканыла, алтай той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥы јебрен тӱрктердиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларыла колбулу. "Чактар туркунына ол ӧйлӧ кожо солынган да болзо, је бӱгӱнге јетире алтай албатыныҥ јадын-јӱрӱминде эҥ ле учурлу, байлу чӱм-јаҥныҥ бирӱзи деп јолду чотолот. Калганчы ӧйдӧ, анчада ла совет ӧйинде чокым атеист идеология билелик јадын-јӱрӱмге киришкен тушта, тойдыҥ су-алтай чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары јылыйып, бир ле ууламјыла, агынла ӧткӧн. Оноҥ улам уулдар ла кыстар биле тӧзӧӧр тужында тойдыҥ кӧп тоолу байлу чӱм-јаҥыныҥ, алкыштарыныҥ, јаҥарыныҥ учурын јакшы тереҥжиде аайлабаган. Билениҥ ӧзӧги, тӧзӧгӧзи јаҥжыккан чӱм-јаҥла чыдулалбаган-быжулалбаган. Мынаҥ улам олордыҥ билелик јӱрӱминде кезикте аайлашпастар-оҥдошпостор болуп, јиит улус эки башка база берет, биле-јурт чачылат. Канча чактар туркунына тойдыҥ јылыйбай келген чӱм-јаҥыныҥ ойгор ӱредӱзи, кӧрӱми табынча јылыйарга јеткен. "Айдарда, калыктыҥ той-јыргалда јебрен кумран чактардаҥ ала салынган јаҥжыгуларына, тазыл-тамырына бурылары, оноҥ тудунары, ого тайанары ӧйдиҥ некелтези — деп, Амыр Борисович чокымдады. — Оныҥ учун бис ӧзӱп јаткан јаш ӱйени, олордыҥ ада-энелерин той-јыргалдыҥ ӧдӧр аайыла, чӱм-јаҥыла, алкыштарыла таныштырар амадула бу ишти баштадыс".\nЈииттердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥы чокым ээжиле ӧдӧри сӱреен керектӱ. Бу амадула тӧс јер филология билимдердиҥ кандидады Клавдия Ергековна Укачинаныҥ (ол бу ӱлекердиҥ турчызы) "Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары — обычаи и обряды алтайской свадьбы" деген бичигиниҥ рукописьтерин орус тилле чыгарар. Бу бичикке той-јыргалдыҥ алкыштары, јаҥар кожоҥдоры кирер. Бу бичик аайынча иш 2020 јылдыҥ кочкор айына јетире ӧдӧр. Оныҥ кийнинде бичик чыгып, кычырарга јилбиркеген улуска јолын табар.\nӰлекердиҥ турчылары: Клавдия Укачина, редактор, кӧчӱреечи, ӱлекердиҥ баш консультанты; Айана Укачина, координатор; Анатолий Шодоев, фотосогоочы, видеооператор; Лариса Тактаева, кӧчӱреечи; РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, јурукчы-график Сергей Дыков "Алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары — Обычаи и обряды алтайской свадьбы" деген бичиктиҥ орус тексттериниҥ редакторы.\nӰлекер аайынча эки ай кирези ӧйдиҥ туркунына Оҥдой, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы аймактарла экспедиция болор. Бистиҥ аймакта уккан-кӧргӧниле соныркап, јилбиркеп куучындап, билгириле ӱлешкен улустыҥ тоозында: К.С. Сопо, Р.Б. Молчоева, Т.М. Югушева, И.М. Демчинова(Курай јурттаҥ), Р.К. Акчалова, А.К. Челчушева, К.Т. Челчушев, А.К. Яданов(Ортолык јурттаҥ) Л.Я.Талкыбаева о.ӧ..\nЈуулган материалдар орус тилге кӧчӱрилип, ӧрӧги адалган бичикке кирер. Бу ӱлекер јондык учурлу болордо, кийнинде јаҥы бичикти соцсетьте салары база озолодо темдектелет. Јондык учурлу ӱлекер ачык болор учурлу. Экспедиция ӧйинде ондо кӧп улус туружар, видеороликтер согулар.\nБу ӱлекердиҥ тӧс амадузы — јииттер бойыныҥ учурлу, байлу чӱм-јаҥыла, јаҥжыгуларыла јилбиркеп јӱрзин. Олор айыл-јурт тудуп, балдар азыраар. Айдарда, балдар алтай ӧзӧктӱ, чӱм-јаҥын ла ээжилерин билип, алтай тилин ычкынбай, јылыйтпай, оморкоп, байлап јӱрзе, ичкери јолы ачык болор деп билип јӱрзин. Јиит билениҥ очогы бек, јадын-јӱрӱми амыр-энчӱ, балдары јаанды јаан, јашты јаш деп тооп јӱргени јаан учурлу болор. Јайаачызыныҥ алкыш-быйанын баалаза, јолы ачык, ырыс-кежиги јаан болор деген шӱӱлте бу ӱлекердиҥ тӧзӧгӧзи болуптыр.\nАвтор: Елена Тадинова\nВерсия для печати | Комментировать | Количество просмотров: 1493\n03.02.2020 19 жителей района откроют свое дело\n06.09.2019 Школьные автобусы в каждый район\n02.11.2018 Дзюдоисты и самбисты на пьедестале почета\nГосударственная программа Автобус в новый учебный год Новости спорта Как и чем живет Новый Аул?\nПогода в Теленгите-Сортогое\nАдминистрация муниципального образования Кош-Агачский район\n649780, Россия , Республика Алтай, Кош-Агачский район, с. Кош-Агач, ул. Советская, 65 +7 (388) 422-22-31\nУправление Пенсионного фонда России в Кош-Агачском районе\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Советская улица, 4 +7 (38842) 2-26-98\nОтделение МВД России по Кош-Агачскому району\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Кооперативная улица, 22 +7 (38842) 2-21-44\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Советская улица, 8 +7 (38842) 22-1-44\nКош-Агачский районный отдел судебных приставов\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Чуйская улица, 8 +7 (495) 620-65-97\nКош-Агачский отдел ЗАГС\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Пограничная улица, 13 +7 (38842) 2-23-88\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Коммунальная улица, 32 +7 (38842) 2-20-02\nСельское отделение почтовой связи 649780\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Кооперативная улица, 50 +7 (38842) 2-22-44\nРеспублика Алтай, Кош-Агачский район, село Кош-Агач, Кооперативная улица, 36 +7 (38842) 22-871\n© 2017 - 2020 ««Чуйские Зори»»,\n««Чуйские Зори»» -\nПИ № 12 – 2043 от 24.09.2003 выдано Федеральной службой по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций по Алтайскому краю и Республике Алтай


Мал-аштыҥ чокым тоозын алар иш ӧдӧт - altaicholmon\nМал-аштыҥ чокым тоозын алар иш ӧдӧт\nРоссия Федерацияныҥ «Ветеринария керегинде» федерал јасагы аайынча мал-аштыҥ ла кижиниҥ текши југуш ооруларын таркатпас, онойдо ок мал-аштыҥ југуш оорулары табылып ла таркап турган шылтактарды илелеер амадула мал-аштыҥ идентификациязын ла олорды чотко тургузарын ӧткӱрери некелет. Онойдо ок «Ветеринария керегинде» федерал јасакка 2015 јылда эдилген кубулталарла, мал-аштыҥ ороон ичинде ары-бери јӱрӱшкени «Меркурий» федерал государственный јетирӱлик системада кӧрӱлер, мал-аш керегинде документтер дезе электрон бӱдӱмде болор учурлу деген некелте тургузылган.\nБистиҥ тергееде бу јаан ла каруулу иштиҥ ӧдӱп турганы керегинде эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ ветеринарияныҥ Госветинспекцияла јаба комитединиҥ председатели Айдар ТОДОШЕВЛЕ ӧдӧт.\n—Айдар Петрович, идентификация эмезе чипирование деп оҥдомолдор керегинде јартап берзеер…\n—Мал-аштыҥ идентификациязы — ол мал-ашка идентификациялык (эмиссионный) таҥма-номер берери. Ондый таҥмалу мал-аш Бирлик электрон системаныҥ базазына кийдирилет. Идентификация эдилер тушта таҥманыҥ электрон эп-аргалары тузаланылат: терениҥ алдында јӱрер чиптер ле кулактагы биркалар. Эмиссионный таҥмалар ончо мал-ашка эдилет. Тогус цифралу биркалар јаҥы чыккан мал-ашка тургузылат. Олордыҥ кажы бӱдӱминеҥ (кой бо, јылкы ба эмезе уй ба) камаанду бир канча чокым темдектелген ӧйдӧҥ олорго таҥмалар тургузылар учурлу. Кайда да такыптаҥ туштабай турган мындый номерлерди Россия Федерацияныҥ Росјуртээлемшиҥжӱзи берип јат. Биркаларда сканерлерле кычырар аргалу штрих-кодтор бар. Сканерлер «Ийделӱ Алтай» деп программа аайынча чыгарылган 2,4 млн. салковойго алынган.\n—Кандый мал-ашка, кандый тындуларга электрон таҥмалар (идентификация) тургузылат?\n—Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ 2016 јылдагы јакарузыла, идентификация эдилип, чотко тургузылатан тындулардыҥ, мал-аштыҥ тооломы јарадылган. Ого јылкы мал, уй-мал, аҥдар, тӧӧлӧр, айылдыҥ куштары, ийттер, кискелер, чочколор, кроликтер, албалу тындулар, адарулар, балыктар кирет.\nАйдарда, айылдыҥ тындуларын, мал-ажын азырап турган улуска ла аргачылык јурт ээлемдерге мал-ажыныҥ ла бойлорыныҥ су-кадыгын корулаарга, онойдо ок мал-ажын јалтаныш јогынаҥ ары-бери тартып, садып, толыжып јӱрерге, олорды электрон эп-аргала таҥмалап аларын кичеер керек. Мал-ажыныҥ ээзи болуп регистрация эдерге, мал-ажын таҥмалап, чотко тургузарга аймактардагы ветеринар службаларга баштанар керек.\n—Бистиҥ тергеениҥ географиялык айалгазы бу ишке база аҥылу некелтелер эдип турган болбой?\n—Алтай Республика ӱч государстволо (Казахстан, Монголия ла Китай) гран-кыйулу, онойдо ок ороонныҥ тӧрт тергеезиле гранду болуп јат. Айдарда, мал-аш ажыра југуш оорулар таркаар чочыду јаан. Темдектезе, Монголиядаҥ ящур деп југуш оору — биске, бистеҥ дезе ороонныҥ ӧскӧ тергеелерине таркаардаҥ айабас. Ондый јеткер болбозын деп, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозы Россия Федерацияныҥ јеринде ветеринария јанынаҥ тергеелик иштер (регионализация) ӧткӱрериниҥ ээжилерин јараткан, ондо мал-аштыҥ чокым ооруларыныҥ тооломы берилген. Регионализацияныҥ программазына ороонныҥ кӧп тергеелери кирген, ол тоодо коштойында Алтай край, Башкортостан, Новосибирск ле Кемерово областьтар.\nБу программа аайынча бистиҥ тергееде ящур оорудаҥ мал-ашка кыйалтазы јоктоҥ вакцинация эдери некелет. Бис вакцинацияны јӱк ящур таркаар чочыдулу Кош-Агаш аймакта ӧткӱрерине јараду алганыс. Је Росјуртээлемшиҥжӱ бисти текши тергеениҥ мал-ажына идентификация ӧткӱрип, вакцинация эдилбеген мал-аш «ару» тергеелерге барбазын деп, ончо јетирӱлерди «Меркурийге» аткарар некелте эткен. Вакцинация акча тӧлӧттирбезинеҥ эдилет. Идентификациялык таҥмазы јок мал-ашка вакцинацияны акча тӧлӧттирбезинеҥ эдер арга јок.\n—Мал-аштыҥ ла кижиниҥ текши југуш ооруларын таркатпазы — ол идентификация ӧткӱрер иштиҥ јӱк бир амадузы. Оныҥ база кандый јакшы аргалары бар, Айдар Петрович?\n—Идентификация ӧткӧн лӧ јетирӱлери текши электрон базага салылган мал-аш керегинде јетирӱлерле тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тузаланар аргалу. Крестьян-фермер ээлемдерге, јуртээлем-производственный кооперативтерге (СПК-лар) ле таҥынаҥ аргачыларга субсидиялар берерге, олордыҥ мал-ажыныҥ тоолоры керектӱ болуп јат. Алдында ол статистикалык јетирӱлерди чаазын документтердеҥ аларга келишкен болзо, эмди мал-аштыҥ чокым тоозы бирлик электрон базада салылганы бу ишти јеҥилтет. Бу тооломло онойдо ок банктар, страховой компаниялар база элбеде тузаланар аргалу.\nОнойдо ок бистиҥ тергееде федерал да, тергеелик те учурлу јолдордо мал-аш автомобильдердиҥ алдына кирип, олорло табарыжып, авариялар болуп турган учуралдар кӧптӧгӧн. Айдарда, кажы кижиниҥ, фермердиҥ мал-ажы јолго чыгып, јеткерлӱ учуралдыҥ шылтагы болгонын јартаарга, ол мал-аш электрон таҥмалу болгоны эптӱ эмей.\nКандый бир мал-аш јылыйган болзо, эмезе уурылар болгондо, мал-аштыҥ ээзин табарга јеҥил болор. Југуш оорулар табылганда, ветеринар врачтар, клиникалар ла лабораториялар ортодо тӱрген колбу тудуп, јетирӱлерле ӱлежерге эптӱ. Мал-ашты ӧскӧ ороондордыҥ, озо ло баштап Евросоюзтыҥ ороондорыныҥ грандары ажыра калыктар ортодогы тургузылган стандарттарла апарар арга база берилип јат. Чип-таҥмаларды ла электрон документтерди солып, кубултып ийер арга јок. Онойдо ок чаазын документтерле чилеп, электрон документтерле куурмакту керектер эдер арга база јок болот.\n—Ээзи јок јӱрген ийттер, кискелер анчада ла бистиҥ калабыста кӧп туштайт. Олор југуш оорулар таркадар чочыду эдип тургандарыла коштой, темдектезе, ийттер улуска, анчада ла оогош балдарга табарып, шыркалап та турулар. Кезик ээлер оорый берген ийттерин, кискелерин тышкары таштап ийедилер. Идентификация эдилген соҥында, улустыҥ бойыныҥ туткан тындулары учун каруузы тыҥыыр болбой?\n—Россия Федерацияныҥ «Тындулар тударында каруулу болоры керегинде» 498-чи номерлӱ федерал јасагы айылдыҥ тындуларына, кискелерге ле ийттерге келижет. Горно-Алтайск кала олордыҥ идентификациязын ӧткӱрерге чиптер садып аларына 500 муҥ салковой чыгарган. Эмди бу ла јайда эл-јонныҥ ийттерине ле кискелерине акча тӧлӧттирбезинеҥ чиптер тургузылары темдектелет. Бу иш элбеде ӧткӱрилген кийнинде јошкын ийттердиҥ, кискелердиҥ тоозы астаар деп иженели.\n—Идентификация эдер иш кандый бӱдӱм јурт ээлемдерде (СПК-ларда ба, айса болзо, таҥынаҥ улуста ба) эрчимдӱ ӧдӧт?\n—Бу ишти чыҥдый ӧткӱрери јаан ээлемдерге: јуртээлем-производственный кооперативтерге, укту мал-аш ӧскӱрип турган ээлемдерге, кӧп мал-ашту крестьян-фермер ээлемдерге тыҥ керектӱ. Идентификациялу мал-ашла садыжары, толыжары, олорго субсидия алары эптӱ ле тӱрген болуп јат. Јаскыда идентификация эдер иш кӧп мал-ашту ээлемдерлӱ Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой аймактарда эрчимделген. Ветеринар службаныҥ специалисттерине кӧп иштеерге келишкен. Је таҥынаҥ болушту ээлемдерде (ЛПХ) бу иш когыс ӧдӧт деп айдар керек.\nКичӱ изӱ айдыҥ тал-ортозына јетире республикада текши мал-аштыҥ 70,8 процентине индентификация эдилген. Аймактарла алзабыс, Кан-Оозы аймакта мал-аштыҥ 97,4, Оҥдой аймактыҥ 84,3, Шабалин аймактыҥ 67,1 проценти электрон таҥмалар алган. Бу иш мынаҥ да ары улалар. Мал-ажына электрон таҥмалар эттирткени мӧрлӱ ле астамду деп, тегин эл-јон оҥдоп-билип, бу иште туружар деп иженедис.\n—Эрмек-куучын учун быйан. Јаан ла каруулу иш једимдӱ ӧтсин, Айдар Петрович.\nОйдой аймакта «Теньгинский» јуртээлем-производственный кооперативтиҥ, укту мал-аш ӧскӱрер заводтыҥ баш зоотехниги:\n—Бистиҥ ээлемниҥ мал-ажын чипировать эдери 2010 јылдаҥ бери ӧткӱрилет. Озо баштап быјылгы чыккан бозуларды, оноҥ јоон уй-малды чипировать эткенис. 2019 јылда дезе бастыра аҥдарга, јылкыга ла койлорго чиптер тургустыс. Эмди чиптерлӱ јоон уй-малдыҥ тоозы — 1800, аҥдардыҥ тоозы — 2000, јылкыныҥ тоозы 700 ле койлордыҥ тоозы 3000 тын болды.\nМал-ашка чиптер тургузары кооперативке керектӱ болуп туру. Мал-ажысла јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ ичиндеги ээлемдерле садыжып, толыжып турган эмезис, ороонныҥ ӧскӧ дӧ тергеелериле иштейдис. Нениҥ учун дезе СПК 2009 јылда укту мал-аш ӧскӱрер заводтыҥ статузын алынган. Кооператив ак башту казах укту уйлар ла букалар, алтае-саянский укту «Теньгинский» аҥдар ӧскӱрет ле садат. Онойдо ок Горно-Алтайский укту койлор ӧскӱрип туру. Эмди бистиҥ кооператив укту мал-аш ӧскӱрип, Алтай Республиканыҥ ла ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ јурт ээлемдерин јеткилдеп турган баш ээлем болуп јат.\nЈуртээлем-производственный кооператив онойдо ок мал-аштыҥ Алтай Республика да ичинде, Сибирьдеги федерал округта да ӧткӱрилип турган кӧрӱлеринде эрчимдӱ туружат. Оныҥ да учун мал-ашка чиптер тургузары ла вакцинациялар ӧткӱрери керектӱ болуп туру. Бӱгӱнги кӱнде В. Г. Шадринге баштаткан кооперативтиҥ специалисттери укту мал-аш ӧскӱрер ишти эрчимделтип, мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдип турулар. Јылдыҥ сайын јуртээлем продукцияны садары ла оныҥ чыҥдыйын јарандырары база эрчимделип јат.\nкрестьян-фермер ээлемниҥ јааны:\n—Чиптер, биркалар эдери СПК-лардый, укту мал-аш ӧскӱрип турган кооперативтердий јаан ээлемдерге тузалу да, керектӱ де деп сананадым. Олор мал-ажын тергеелерле де, ӧскӧ дӧ ороондорло садыжып та, толыжып та јат. Онойдо ок олор государстводоҥ мал-ажыныҥ кӧп тоозынаҥ камаанду субсидияла болуш акча да алгылайт.\nАс-мас мал-ашту крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ болушту ээлемдер чиптер тургузарын тыҥ ла керексибей турулар. Нениҥ учун дезе, чиптерди, биркаларды бойыҥныҥ акчаҥа садып алар керек. Ас тоолу мал-ашка субсидия берилбей де јат, темдектезе, уйларга субсидия аларга, олордыҥ тоозы 30 тыннаҥ кӧп болор учурлу. Оноҥ бистиҥ иштеп алган јуртээлем сырьены государство садып аларын кичеебейт. Кӧбизинде ле ичкери јерлердеҥ ортокчылар келип, јеҥил баала садып алала, баазын канча катапка бийиктедип, бойлоры кирелте аладылар. Јӱк ле Алтай крайдаҥ бир аргачы бойы келип, торбоктыҥ эдин эмеш бийик баага алып туру. Тӱктиҥ бир килограммыныҥ баазы быјыл јӱк 35 салковой болуп калган, былтыр дезе 60 салковой болгон.\nБаза бир сурак турат. Мал-ашты садуга апарарга, мал-аш сойор аҥылу јерде сойдырар керек. Је ондо сойгоны учун акча алып јат. Оныҥ баазы мал-ажыҥды ӧскӱрген чыгымыҥнаҥ да кӧп боло берет. Јурт ээлемдерде иш ай-кӱннеҥ, ар-бӱткенниҥ айалгазынаҥ, рыноктыҥ суруларынаҥ ла баалардаҥ камаанду ине. Оныҥ учун бу ишти јеҥил деп айдар арга јок.


Бичиичи, журналист јерлежис — оморкодубыс - altaicholmon\nБичиичи, журналист јерлежис — оморкодубыс\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп јаткан Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, ченемелдӱ корреспондент Н.Б. Бельчекованыҥ ады-јолы танылу, бичимелдери јилбилӱ, чӱмдемелдери солун деп, эл-јон, кычыраачылар јакшы билер.\nБичиичи Нина Бельчекованыҥ 2016-2017 јылдарда «Турна-Тууныҥ ээзи» деген јаҥы чӱмдемелиниҥ ӱзӱктери газетте јарлаларда, кычыраачылар сӱрекей соныркап, улалганын энчикпей сакып, бир тынышла кычырып туратан. Јерлежистиҥ чӱмдемелин бис бойыс та јилбиркеп кычырган эдис. Быјыл тӧрӧл газедис јӱс јылдыгын темдектеп јадарда, Нина Баштыковнаныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолын тереҥжиде кӧрӱп, бичиир деп шӱӱдис.\nОл 1953 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱнинде Экинур јуртта чыккан. 1970-1975 јылдарда Горно-Алтайскта пединституттыҥ физико-математикалык факультедин једимдӱ божодып, Улаганныҥ, Балыкчыныҥ, Кан-Оозыныҥ, Экинурдыҥ школдорында ӱредӱчи болуп иштеген. Оныҥ кийнинде 1984-1987 јылдарда Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтты заочно ӱренип божоткон. 1981 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти болуп, ак-чек иштеп јат. Ол бир канча прозалык јуунтылардыҥ авторы: «Мӧш не керегинде шуулайт», «Јорук», «Чечектер имдежет», «Куулгазынду тууларда» ла о. ӧ.\nЧенемелдӱ журналист, бичиичи ада-энезиниҥ, ака-карындаштарыныҥ, айдарда, текши албатыныҥ да јадын-јӱрӱмин јакшы билер. Олордыҥ салымы, ӧткӧн јолы муҥдар тоолу теп ле тегин улустыҥ јӱрӱминдий ок, је ондый да болзо, аҥылузы бар эмей. Нина Баштыковнаныҥ адазы колхозтыҥ баштапкы тискинчизи болгон. От-калапту јуудаҥ эзен-амыр јанып келеле, комбайнер, кузнец, койчы болуп, ижин каруулу бӱдӱрген. Сӱрекей иштеҥкей, чыйрак кижи болгон. Айылдаштарына, јерлештерине ус колду ӧрӧкӧнниҥ јаан болужы јеткен: каду-эш эдип, казан-айагын каҥдап јазайтан, чалгыны таптаар ла оноҥ до ӧскӧ иштерди бир де кӱчсинбейтен. Энези колхозто кату-кабыр иште иштеп јӱреле, эрте божогон. Нина Баштыковнаныҥ эјези Ирина Баштыковна Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, ол Экинурдыҥ эл-јоны, јерлештери, билези керегинде кӧп бичиген. Бичимелдериниҥ кезиги «Экинур тӱӱкилик ӧзӱмниҥ јолында» деген бичикте јарлалган.\nРФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, јурттыҥ баш библиотекари болуп иштеген Г.К. Тышкышева: «Салымыныҥ јолын таап, јайаандыгыла јӱретени — јаан ырыс. Кандый да кӱч болгон болзо, Нина Бельчекова акту бойыныҥ јолын ачып алган» — деп бичиген. «Јайалталу литератор-прозаик, журналист Нина Бельчекованыҥ бичиктери аҥылу, јилбилӱ, кычырарга солун» («Экинур тӱӱкилик ӧзӱмниҥ јолында»).\nНина Баштыковнаныҥ «Турна-Тууныҥ ээзи» деп чӱмдемелинеҥ ол ар-бӱткенниҥ учурын, албатызыныҥ јӱрӱмин бастыра јанынаҥ билер прозаик-бичиичи деп кӧрӧдис. Оныҥ тӧс геройы Бӧдӱ деген эмеген јаҥыскан артып, јаҥысканзырабай, ар-бӱткенле куучындажып јӱрет: Кан-Кереде кушла, теҥериле, куйунла, мал-ажыла, ийди-кискезиле, о. ӧ. Бӧдӱниҥ јӱрӱми кӱч те болгон болзо, је јӱрӱмди јӱрерге кандый да ӧйдӧ ижемјизин јылыйтпаган. Ижемји болгон до, болор до. Бу учуралда И. Белековтыҥ «Бийик бол, кижи» деген ӱлгери санааҥа кирер. Бӧдӱни јаткан јери корулап-чеберлеп јӱрет. Оныҥ ӧбӧгӧни Кан-Кередениҥ эжин адып салган эмтир. Је оныҥ кийнинеҥ Бӧдӱ эмеген јаҥыскан артат.\n«Турна-Тууныҥ ээзи» деген чӱмдемел јаанга-јашка јӱрӱмнеҥ баалу не де јок деп јартап, чокымдап айдат. Бу чӱмдемел кычыраачыны санандырар деп айдар керек. Јӱрӱмде јастырбаска, јакшыны бойына алып, јаманды туураладып јӱрзе артык деп, чӱмдемелдиҥ база бир учурын темдектеерге јараар.\nЈиит уул Байрамныҥ Бӧдӱге болужы једерде, ӧрӧкӧн сӱреен сӱӱнет: јер ӱстинде јакшы улус јаман улустаҥ кӧп деп сананат. Бӧдӱ ол јиитке: «Турна-Тууныҥ ээзи Кан-Кереде болор, онызын билип јӱригер, јиит улус. Јаман неме кылынбагар, тайга-ташка кӧп чыкпагар, аҥ-кушты кырбагар» — деп јакыйт. Бӧдӱ јаткан јериниҥ кажы ла јыраазын јакшы билер, ол мында јайы-кыжы јаткан. Оныҥ учун бу јер ого баалу. Је јаҥы кӧрӱмдӱ улус табылып, јаҥы ӧй келген. Ол јаткан јерин арай ла блаадып ийбеген, карын, уулы келип, аайы-бажына чыккан. Бӧдӱ мында улус амырап, су-кадыгын орныктыратан јер эдерис деп айтканына сӱрекей сӱӱнген. «Мен де иштеп јӱрер эдим» — деп, Бӧдӱниҥ айтканы јӱрӱмде бийик санаа, јаан амаду бар, кижиге тузалу керек эдилер деп ижемји берет.\nБистиҥ јеристе, тергеебисте улустыҥ су-кадыгын орныктыратан санаторийлер кӧп болгон болзо, албатыга тузалу, јарамыкту болор эди.\nЈаҥы ӧйди јӱк ле бойына тузаланарга турган улус табылып келет (Метрей). Олорды керек дезе ар-бӱткен де сезип, јаратпай турат. Онызы «Турна-Тууныҥ ээзи» деген чӱмдемелдеҥ јарт кӧрӱнет: Кан-Кереде Метрейдиҥ кӧзине тебет.\nБӧдӱ эмеенниҥ јӱрӱминеҥ кандый да уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгар ижемји бар, јакшы керектер кӧп, ичкери јӱрӱмге амадулар ачат деп, чӱмдемелдиҥ авторы, каламы курч бичиичи Нина Бельчекованыҥ албатызын сананып бичигени оморкодулу.\nЈеҥил эмес ижерде једимдерер улалзын. Айыл-јуртыгарга, алкы бойорго јӱзӱн алкыжыс јетсин.\nС. АЙДАРОВА, С. МАНТЫШЕВА, Т. КУДАЧИНА


Ајаруда — јонјӱрӱм-ишмекчи колбулар - altaicholmon\nЈонјӱрӱм-ишмекчи колбуларды аайлаштырары аайынча республикан ӱчјандай кӱреениҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн.\nПрофсоюзтардыҥ «За достойный труд!» деген телекейлик кӱниниҥ кеминде болгон бу јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Игорь Коршунов башкарып ӧткӱрген. Анда ӱч сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин астадары аайынча Јарлыгын Алтай Республиканыҥ јеринде канай бӱдӱрип турганы керегинде јетирӱ эдилген.\nАР-дыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Алтынсай Белекова РФ-тыҥ Президентиниҥ «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический амадулары керегинде» Јарлыгыныҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин астадары аайынча бӧлӱгин бистиҥ тергееде канайда бӱдӱрип турганы керегинде јетирӱ этти.\nОныҥ айтканыла, 2019 јылдыҥ чаган-кичӱ изӱ айларында ишчилердиҥ кезик бӧлӱктериниҥ тоозы ла ишјалы аайынча кажы ла ай сайын ӧткӱрген мониторингтиҥ уч-турулталарына тӧзӧлгӧлӧнип, олордыҥ ишјалыныҥ кеми адылу категориялардыҥ ишчилериниҥ Алтай Республика аайынча орто ишјалыныҥ кемине келиштиртерин чеберлеп алары јеткилделген.\n2019 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде болгоныла, организациялардыҥ ишчилерине текши чоттолгон ортоайлык ишјалдыҥ кеми 34534,6 салковой болгон, онызы, 2018 јылдыҥ бу ок ӧйинде болгонына кӧрӧ, 107,2 процент.\nАлтайкрайстаттыҥ јетирӱзиле, 2018 јылда бистиҥ тергеениҥ эл-јоныныҥ текши тоозынаҥ (218 муҥ кижи) 52,8 муҥ кижиниҥ кирелтезиниҥ кеми прожиточный минимумнаҥ (9752 салковой) ас болгон, олордоҥ: 27507 кижи (51,9 %) — иштеер аргалу улус, ол тоодо: 14771 кижи (53,7%) — экономикада иштейт, 10500 кижи (38,2 %) — ишјоктор. Анчада ла балдарлу билелердиҥ кирелтелер јанынаҥ айалгазы кызалаҥду. Балдарлу ла кирелтезиниҥ кеми кирелӱ 23898 биленеҥ: 8030 биле (33,6 %) кӧп балдарлу, 1500 билениҥ (6,3 %) балдарыныҥ јажы 1,5 јаштаҥ ала 3 јашка јетире, јаҥыскандыра билелердиҥ тоозы 5870 (24,6 %).\nУлустыҥ колго алып турган кирелтезиниҥ кемин бийиктедерге ле јокту-јойу јадын-јӱрӱмниҥ кемин 2024 јыл кирезине јетире ӧйдиҥ туркунына эки катапка астадарга, Алтай Республика ороонныҥ пилотный ӱлекерлер иштеп турган субъекттериниҥ тоозына кийдирилген.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Санаровтыҥ јартаганыла, пилотный ӱлекер аайынча керек-јарактарды тӧрт бӧлӱктей ӧткӱрери темдектелген. Јартап айтса, ишле јеткилдеериниҥ ле јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ бӧлӱгиниҥ јеткилдештерин аларга баштанган улус ортодо анкетирование ӧткӱрери пландалган, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ 2020 јылга пландалып турган инвестиционный ӱлекерлер ле улус иштеери јанынаҥ тӧзӧлип јаткан јерлер керегинде запростор аткарылган. Тергеелердиҥ экономикалык ӧзӱми кандый камаанын јетирип турганы, эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кемин нацӱлекерлер аайынча иш-керектердиҥ шылтузында бийиктедери јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрери планга кийдирилген. Анайда ок јокту јадын-јӱрӱмниҥ кемин јонјӱрӱмдик болуштыҥ системазын ӧскӱргени ажыра астадары аайынча шӱӱлтелер белетелер, мындый јонјӱрӱмдик болуш оны керексиген улуска адылу эдилер.\nАнайда ок граждандардыҥ кирелтелериниҥ кемин бийиктедерине ле јокту јадын-јӱрӱмниҥ кемин астадарына ууландырылган керек-јарактардыҥ тергеелик пландарыныҥ ӱлекерлери белетелер. Ол тоодо финансовый јеткилдешке, тургузылган иш-јакылталарды бӱдӱрери аайынча иш-керектердеҥ кандый туза-јандыру аларга турганына база ајару эдилер.\nАлексей Санаровтыҥ айтканыла, государственный јонјӱрӱмдик болушты социальный контракт ажыра бӱдӱрериниҥ чыгымдарын јеткилдеерине 2020 јылда 316 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарары темдектелген. Бу болушты јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ ажыра 2501 кижи алар, ол тоодо 625 кижиге — иш табарына ла ишке кирерине болужарына, 401 кижиге — профӱредӱ ӧдӧрине, 225 кижиге — таҥынаҥ аргачылык ижин ӧткӱрерин јӧмӧӧрине, 1250 кижиге — јадын-јӱрӱмниҥ уур-кӱчтерин ӧдӧрине болуш эдип.\nПрофсоюзтардыҥ чыгартулу улузыныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ 25 процентиниҥ кирелтезиниҥ кеми прожиточный минимумнаҥ ас, онызы текшироссиялык кӧргӱзӱнеҥ (13 %) эки катап кирезине кӧп.\nАР-дыҥ «Катастрофалардыҥ медициназыныҥ тӧс јери» деп БУЗ-та болгон бузуштарды јоголторы јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде сурак јуунда кӧрӱлерде, бу јанынаҥ јетирӱни оныҥ директоры Сергей Земцов эткен. Кӱреениҥ јуунында темдектелгениле, калганчы айлардыҥ туркунына бу учреждениеде прокуратураныҥ, иш аайынча инспекцияныҥ, профсоюзтардыҥ шиҥжӱлери ӧткӧн. Илезине чыгарылган бузуштар јоголтылып јат. Тургуза ӧйдӧ ишчилердиҥ таҥынаҥ керектери, јакарулар, ишчилердиҥ угузу бичиктери јасакберимниҥ некелтелери аайынча келиштирте јазалат. Баштамы профсоюзный организацияныҥ председатели Ольга Горхованыҥ айтканыла, ӧмӧликтеги айалга оҥдолып башталган. Суракты аайлаштырарына јӧмӧлтӧ эткени учун ол су-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ республикан профсоюзный организациязына (председатели Елена Николаевна Григоренко) быйан айткан. Ӧрӧ адалган тӧс јерде болгон бузуштарды јоголторы јанынаҥ кандый иш ӧткӱрилгени керегинде јетирӱни ӱчјандай кӱреениҥ ээчиде јуунында угар деп јӧп јарадылган.\nАнайда ок јуун ӧйинде Алтай Республиканыҥ 2020 јылда ла 2021-2021 јылдарда јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱми кандый болоры керегинде белге-јетирӱ эдилген.\nКӱреениҥ ижиниҥ учында оныҥ туружаачылары эл-јонныҥ ишле колбулу курч сурактарын мынаҥ да ары ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжер деп јӧптӧшкӧн.


29.03.2021 - altaicholmon\nВ рамках проекта «Единой России» «Историческая память» студенты узнали о подвиге нашего земляка — Героя РФ Александра Лайса\nЈаантайын бистиҥ јӱрегисте\nАранур ӧзӧк. Јайдыҥ јараш ӧйи. 1931 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ тал-ортозы болгон. Јырыш ла Ӱркенениҥ айлына Экинурдаҥ айылчылар келген. Олор аракы-чегенин, аш-курсагын тудунып, айылга кирген.\nБазынчык койлордыҥ, ач бӧрӱлердиҥ салымы — сценада\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айдыҥ 19-чы кӱнинде режиссер Вячеслав Смирновтыҥ тургускан «Волки и овцы» деген ойын-кӧргӱзӱзиниҥ премьеразы ӧтти.\nНациональный ӱлекерге тайанып…\n«Спорт — јӱрӱмниҥ некелтези» деген национальный ӱлекер аайынча Шабалин аймакка «Ишке ле коруланарына белен» (ГТО) деп комплекстиҥ площадкаларын јепсеп јазаарына, бу комплекстиҥ нормативтерин табыштырарына керектӱ эдим-јазалдар јеткилинче келген деп айдар керек.\nЈаҥы башкараачыларлу јаскы сессия\nАлтай Республиканыҥ јетинчи катап тудулган Эл Курултайыныҥ XVII сессиязы тулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧтти. Оныҥ ижин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев башкарды.\nАлтайла колбулу ӧзӧгиҥ, албатыла тудуш ӧзӱмиҥ\nАлтын-Ай Олчонованыҥ бичиктерин колго алып, ӱлгерлерин кычырып отурала, ӧрӧги айдылган сӧстӧр кандый чын бичилген деп кайкап, чын ла Алтын-Айдыҥ ӧзӧги алтай јериле колбулу, ӧзӱми албатызыла тудуш, тирӱ јӱреги алтай јаҥына тартылган ла сыстаган деп јап-јарт сезериҥ.\nЈашӧскӱрим – келер ӧйис\nТулаан айдыҥ 23-чи кӱнинде Кан-Оозы јуртта аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ форумы ӧткӧн. Оны ӧткӱретен баштаҥкайды «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Рустам Кокушев эткен.\nБайрамдый јаркынду культишчилер\nТулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде Культураныҥ ишчилериниҥ байрамы темдектелген. Бу байрамга учурлай П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ойын-концерт, кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдаш ӧткӧн.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ курч сурактары\nКрасноярский крайда Најылыктыҥ туразында билим-практикалык конференция ӧткӧн. Ол Россияныҥ тӱндӱк ле арктикалык јерлеринде јаҥжыккан экономиканы ӧскӱрериниҥ ле ар-бӱткенди јаҥжыккан эп-аргала тузаланарыныҥ курч сурактарына учурлалган.


Улалу — Ойрот-Тура — Горно-Алтайск - altaicholmon\nУлалу — Ойрот-Тура — Горно-Алтайск\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 90 јылдыгын темдектеп јат. «Ойрот автоном областьтыҥ тӧс јери болгон Улалу јуртты город эдип кубултары» керегинде ВЦИК-тиҥ (Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет) јӧби 1928 јылда чыккан.\nӦткӧн бир чак кире ӧйгӧ тергеебистиҥ тӱӱкизиниҥ тӧс учурлу керектери Улалу, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск деп адалган бу јерле колбулу.\nГорно-Алтайсктыҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ башталарынаҥ бери чотолот, ол ӧйлӧрдӧ Улулу суу агып тӱшкен бу ӧзӧктӧ байаттардыҥ (ак телеҥиттер, телеуттар) јаан эмес турлу-јурты болгон.\nJе улус бу јерде јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јуртаган. Академик А. П. Окладников 1977 јылда эмдиги Горно-Алтайсктыҥ јаказында јебрен улустыҥ турлузын казып тапкан. Билим телекейде јарлу бу кереестиҥ ӧйи — 300 муҥ јылдаҥ ала 1,5 миллион јылга јетире деп чотолот.\n«Улалу» деген сӧстиҥ учуры јанынаҥ бирлик шӱӱлте эмдиге јок. Онойдо, искусствоведениениҥ кандидады Владимир Эдоковтыҥ бичигениле, Улалу «Ула-Jул» деген сӧстӧҥ бӱткен болордоҥ айабас. Сӧстиҥ «ула» деген тазылы «улу» (јаан, бийик) эмезе «улаа» (улус јаткан јер, темдектезе: «улаазынаҥ уй ичкен») деген сӧстӧрдӧҥ бӱткен болор. «Jул» дегени — суу, суу аккан ӧзӧк (темдектезе, Балыктујул).\nУлалу јурттыҥ ады Улалу деген сууныҥ («улалып аккан суу») адыла адалган деген шӱӱлтелер бар. Узуны 20 км кире јаан эмес бу суу Сугулдыҥ туу-сындарынаҥ башталат. Азыйда Улалу сууныҥ орто агынында Сугул деген јурт болгон, эмди ол јок, је ады карталарда артып калган.\nУлалу јуртта јаткан байаттардыҥ ады-јолдоры бичиктерде арткан: Кочаев (Кочеев), Табакаев, Яраскин, Каланаков, Нурчаков, Кулашев, Кабайчы, Карп Еремеев, Чевалков. Анайда ок: адару туткан Михаил Ашаулов, Афанасий Коншин, Ермолай Шабалин, Илья Корольков, Иеремей Караев, чиновник Сосунов, кӧчӱреечи Карбышев, крестьяндар Пихтовников, Антонов, Тузиковтор деп ага-карындаш улус, Гилев деген којойым, заседательдер Судовский ле Борисов.\nБого јадарга кӧчӱп келген орус улусла кожо крестӱ јаҥ келген. «Ээн бу јерде калмыктар (алтайлар) јуртайт, олордыҥ ончозына јуугы крестӱ јаҥга тӱшпеген улус, оныҥ да учун мында крест тургузылган» — деп, ады-јарлу јорыкчы В. И. Верещагин бичиген. XIII чакта крестке тӱшкен алтайлардыҥ текши тоозы 500-ке де јетпес болгонын, крестӱ јаҥга кирген де «инородецтер караҥуй язычниктер болуп артканын», миссионерлер јӱре ле берзе, олор озогы јаҥына бурулатанын шиҥжӱчилер темдектейтен.\n1934-1879 јылдарда Улалу Алтайский Духовный миссияныҥ тӧс јери боло берет. Бу ӧй архимандрит Макарий Глухаревтыҥ ады-јолыла, иштеген ижиле кӧнӱ колбулу. Крестӱ јаҥ келгениле јурттыҥ ӧзӱми јаҥы јолго чыккан, церквелер, монастырьлар тудулып, миссияныҥ школдоры, ӧскӱс балдардыҥ туразы, эмчилик иштеп башталган.\nXIX чактыҥ экинчи јарымында Улалуда којойымдар тӧс јерге чыгып келген. Хакиндердиҥ, Бодуновтордыҥ, Тобоковтыҥ ады-јолы, олордыҥ туткан таш ла эки кат агаш тураларыла колбой, эмдиге адалат. Ол ӧйлӧрдӧ јаҥар айдыҥ башталарында Улалуда ӧткӧн Никольский јарымкада ондор муҥ салковой кемдӱ саду ӧдӧтӧн. Улалу Томский губернияныҥ Бийский уездиниҥ јаан саду ӧткӧн тӧс јерлериниҥ бирӱзи боло берген. Ӧс калыкка бу кандый саду болгоны Л. В. Кокышевтиҥ «Тубаныҥ јӱрӱми» деген туујызында јарт кӧргӱзилген.\nРеволюциялык јылдарда, Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарып, таҥынаҥ башкарынып јадар тергее эдип тӧзӧӧр ӧйлӧрдӧ, Улалу бу керектердиҥ тӧс јери боло берген. Онойдо, туй ла 101 јыл мынаҥ кайра, 1917 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-6 кӱндеринде, Бийский ле Кузнецкий уездтердиҥ ӧс калык јаткан волостьторыныҥ чыгартулу улузыныҥ јууны Бийск калада ӧткӧн. Ондо алтайлар Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарып, таҥынаҥ башкарынып јадар тергее эдер суракты курч тургускан. Бу сурак аайынча озолодо ӧткӱрген референдумда 72 муҥ кижи айрылары, 9 муҥы мыны јаратпаганы учун ӱнин берген де болзо («Улалу, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск. Страницы истории» 1997 ј, Горно-Алтайск), земский јуун бу бу шӱӱлтени јаратпаган.\n1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала 12-чи кӱнине јетире Улалуда ӧткӧн инородческий ле крестьян депутаттардыҥ съезди Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарар ла Каракорум Алтайский округ тӧзӧӧр јӧп јараткан. Jаҥы тӧзӧлгӧн округтыҥ тӧс јери удурумга Улалу болор, оноҥ Кадын сууныҥ оҥ јарадында, эмдиги Манјӱрек ле Майма јурттардыҥ ортозында, Суску јурт турган киреде, узуны 10 км ле тууразы 3 км јерде јаҥы столицаны — Каракорум деген городты тудары съездтиҥ јӧбинде база бичилген. Бу јӧптӧр јӧптӧлгӧн кӱнде, тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде, Улалудагы Спасский церкведе быйанду мӱргӱӱлдиҥ чӱм-јаҥы («благодарственный молебен») ӧткӧни, Миссионерский деген тӧс тепсеҥге Алтайдыҥ эл маанызы — «Jер —Суу — Кан Алтай» алкалганы, Бийский гарнизонныҥ солдаттары байрамдык салют эткени солун.\n1922 јылда Текшироссиялык Тӧс Бӱдӱреечи Комитет «Ойрот албатыныҥ автоном облазын тӧзӧӧри керегинде» декретти јӧптӧп јат. Ол аайынча јаҥы тӧзӧлгӧн Горно-Алтайский уездтиҥ тӧс јери Алтайский јурттаҥ Улалуга кӧчӱрилет.\nВЦИК-тиҥ 1928 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнинде чыккан јӧбиле Улалу јурт «город» деп адалат.\n1932 јылда Улалу город Ойрот автоном областьтыҥ тӧс калазы — Ойрот-Тура деп кубулта адалат.\nРеволюция, граждан јуу болгон, совет јаҥ бутка турган јылдарда Улалу тӱӱкилик учурлу керектердиҥ тӧс јери болгон. Олордо турушкан кӧп алтай, орус ла ӧскӧ дӧ укту улус коллективизацияныҥ ла политикалык кысташтыҥ јылдарында айдуга барган, тӱрмелерде корогон, ӧлтӱрткен.\nОйрот автоном областьты Горно-Алтайский автоном область деп кубулта адаары керегинде РСФСР-диҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ Jарлыгы 1948 јылдыҥ чаган айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан.\nОндо айдылганыла, бу јерде јаткандардыҥ сураганы аайынча областьтыҥ ады солынган: Ойрот-Турский аймакты Майма аймак, Ойрот-Тура каланы Горно-Алтайск деп кубулта адаары јӧптӧлгӧн.\nАлтай Республиканыҥ государстволык архив службазыныҥ 2001 јылда Горно-Алтайскта кепке базып чыгарган «От уезда к республике» деген бичигинде ВКП(б)-ныҥ (Коммунисттердиҥ (большевиктердиҥ) текшисоюз партиязыныҥ) Алтайский крайдагы Ойротский обкомыныҥ бюрозыныҥ 1947 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн јууныныҥ 179-чы номерлӱ протоколы јарлалган (јарлалып јаткан документтиҥ стили кубултылбаган — ред.):\nОйрот автоном областьтыҥ адын кубулта адаары керегинде\n(Облисполкомло кожо јӧптӧлгӧн)\nВКП(б)-ниҥ обкомы ла облисполком Ойрот автоном областьтыҥ адын солыыр керек деп чотойт, нениҥ учун дезе ОЙРОТ деген сӧс тӱӱкилик чынга келишпей јат.\nБаштапкыда, Туулу Алтайдыҥ 1922 јылда Ойрот автоном областька бириккен тӱрк тилдӱ кӧп саба ук-калыктары бойлорын ойроттор эмес, алтайлар (алтай кижи) деп аданган ла аданып јат.\nОйрот область тӧзӧлгӧнинеҥ 25 јылга ОЙРОТ деген ат тилге јаҥжыгып кирбеген. Алтай эл-јон бастыра окылу документтерде бойын ОЙРОТ эмес, АЛТАЙ деп бичийт.\nЭкинчиде, ОЙРОТ — ол «ОЙРАТ» деген терминди алтайлап айтканы. Калганчызы монгол тилдиҥ айрызыла куучындашкан, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ озо Калмык АССР-га кирген Эдилдиҥ калмыктарыныҥ ады. «ОЙРОТ» деген термин учурыла «калмык» эмезе «кӱнбадыш монгол» дегенине тӱҥей ле алтайларга чек келишпей јат.\nӰчинчиде, «ойрот» деген сӧс алтайлар ортодо каандарла колбулу. Мынайда ӱч чактыҥ туркунына, 18-чи чактыҥ ортозына јетире, алтай уктарды казыр базынган кӱнбадыш-монгол каандардыҥ династиязын адагандар. Алтайлардыҥ кеп-куучындарында кӧп тоолу кӱнбадыш-монгол каандар «Ойрот-каан» деген бирлик атла адалат.\nТӧртинчиде, Туулу Алтайда «ОЙРОТ» кара ийде-кӱчтерди бириктирген мааны болгон. Оны тӱӱкилик мындый керектер керелейт.\n1904-1905 јылдарда Алтайда «бурханизм» деген кыймыгу табылган. Оныҥ башчылары јаан байлар, алтайлардыҥ јайзаҥдары ла монгол ламалар болгон. Бу кыймыгу мӱргӱӱл јаҥныҥ кычыруларыла ӧткӧн лӧ Алтайды Японияныҥ камаан башкартузыла јадарына айрыыр амаду тургускан. Бурканчылардыҥ «мӱргӱӱлдеринде», алтайлардыҥ кааны деп, Ойрот-каанла тӱҥейлештирген Jопон-каан адалган («Jопон-каан — Ойрот-каан»). 1918 јылда, Колчактыҥ черӱзи Туулу Алтайда јаҥды блаашкан ӧйдӧ, эсерлер, акгвардеецтер ле јербойыныҥ буржуазный националисттери Туулу Алтайды, Минусинский крайды, Урянхайский крайды (эмдиги Тувинский автономный областьты) ла Кытат Туркестанды бириктирип, «Ойрот государство» тӧзӧӧр ченелте эткендер. Бу јаан кемдӱ ченелтедеҥ Алтайда Колчактыҥ акгвардиялык управазын, ол Каракорум управа деп адалган, тӧзӧӧринеҥ ӧскӧ не де болбогон, ишкӱчиле јаткан алтайлардыҥ ол керегинде эмдиги эземи јескинген ле кӧрӧр кӱӱни јок.\nУчында, он јыл мынаҥ кайра јербойыныҥ буржуазный националисттери, «троцкистско-бухаринский отрепьеле» кожо, революцияга удура бойлорыныҥ амадуларын ойто ло «ОЙРОТ» деген сӧслӧ колбоп, «Ойрот-Го»* тӧзӧӧргӧ амадаган.\nБу ончо айдылганын кӧрзӧ, областьтыҥ адын Ойротский деп адаарга јарабас.\nВКП(б)-ниҥ Ойротский Обкомы ла Облисполком Ойротский автономный областьты Горно-Алтайский автономный область деп кубулта адаары чын болор деп чотойт. Бу ат, баштапкыда, эл-јон (алтайлар) бойын аданганын чын кӧргӱзер, экинчиде, Алтайский крайла булгаларын токтодор ло јаткан јериниҥ аайын чокымдап темдектеер, нениҥ учун дезе областьтыҥ јери бӱткӱлинче Туулу Алтайда. Бого келиштире областьтыҥ администрациялык тӧс јери Ойрот-Тураны Горно-Алтайск деп кубулта адаар.\nОйрот-Турский јурт аймакты Майма аймак деп кубулта адаар.\nВКП(б)-ниҥ Алтайский крайкомын ла крайисполкомды бу јӧпти јӧмӧзин деп сураар.\nВКП(б)-ниҥ Тӧс Комитединиҥ Политбюрозын бу јӧпти јӧптӧзин деп сураар.\n(*1931 јылда Японияныҥ Китайдыҥ јеринде тӧзӧгӧн Маньчжоу-го деген государствого тӱҥейлеп)\nОбластьты кубулта адаганыныҥ шылтактары керегинде јетирӱлер эмдиге јетире сӱрекей ас. Бу керектерде турушкан, оны кӧргӧн-уккан улустыҥ эске алынганы јокко јуук. Тергеебистиҥ, тӧс калабыстыҥ тӱӱкизин бичиген билимчи-шиҥжӱчилер де бу керекти иштеринде јартабайтан. Бу, байла, 1920-1930-чы ла оныҥ кийниндеги јылдарда ӧткӧн политикалык истештердеҥ коркышту салтары.\nТӱштӱк Сибирьдиҥ ӧс калыктарын шиҥдеген јарлу билимчи, тӱӱки билимдердиҥ докторы Леонид Потапов керегинде Интернеттиҥ «Википедия» деген јайым энциклопедиязында мындый солун јетирӱ бар. Л. П. Потапов Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Ленинградты корулаарында турушкан ла 1942 јылда курчудаҥ «Jӱрӱмниҥ јолыла» чыгып, Новосибирскке, оноҥ Барнаулга ла Горно-Алтайскка келген эмтир. Кыска ӧйгӧ ол Горно-Алтайсктыҥ пединститудында преподаватель де болуп иштеген.\n1946 јылда Л. П. Потапов СССР-дыҥ башчызы болгон И. В. Сталинге Ойрот-Тура городтыҥ ла Ойрот автоном областьтыҥ ады чынга келишпей јат, нениҥ учун дезе бу јерде јаткан алтайдар бойын ойрот деп чотобой јат деген толо јартамалду бичик бичиген болтыр. «Бу самараны аткарган кийнинде, ол бойы ла оныҥ билези арест сакып отурган. Jе оныҥ ордына 1948 јылда Ойрот-Тура ла Ойрот автоном область Горно-Алтайск ла Горно-Алтайский автоном область деп кубулта тӧзӧлгӧн. Сталинниҥ сыйын (СССР-дыҥ Сталинниҥ адыла адалган Государстволык сыйын — С. К.) алгадый кандидаттарды шӱӱжер ӧйдӧ оныҥ (Сталинниҥ) кӧзине «Очерки по истории алтайцев» (1948 ј.) деген бичик илинген ле докладной бичиген Л. П. Потапов БУ КИЖИ бе деп ол качыдаҥ сураган. «Эйе» деген карууныҥ кийнинде 1951 јылдыҥ сыйын кемге берери јанынаҥ шӱӱлте јӧптӧлгӧн».\nОйрот автоном областьтыҥ адын солыган шылтак керегинде база бир солун шӱӱлтени тӱӱки билимдердиҥ докторы Светлана Тюхтенева куучындаган. Ада-Тӧрӧл учун 1941-1945 јылдардыҥ јуузы ӧткӧн ӧйдӧ калмыктар бӱткӱлинче айдуга барган калыктардыҥ бирӱзи болгонын билерис. Мыныҥ шылтагы — революциядаҥ озо орус каандыктыҥ черӱчилдери болгон ло совет јаҥга удура јуулашкан, ак гвардияда болгон калмыктардыҥ кезиги Гитлердиҥ черӱзине кожулып јуулашканы. Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ тергеелерине айдаткан калмыктар озогы эл тӧрӧӧни деп бодогон ойротторго — Ойрот автоном областька, качып та болзо, келерге кӱӱнзегенин керелеген документтер бар. Бу керектерди токтодорго, областьтыҥ ла каланыҥ ады солунган.\nОйрот автоном областьтыҥ адын геополитикалык шылтактарла солыганын кезик билимчилер айдат. Китай коммунисттер башкарган, социалистический ороондордыҥ биригӱзине кирген ороон болгон ло СССР-ле јӧптӱ јаткан. Кыдаттар бойыныҥ јаҥы тӱӱкизин бичиген бу ӧйлӧрдӧ олордыҥ јайрадып-јоголтып салган ойротторы Россияныҥ јаказында чыгып келгени чек келишпес айалга болуп турган. Бу келишпести јоголторго, Ойрот автоном областьтыҥ адын јоголткон деп, кезик шиҥжӱчилер темдектейт.\nБодогондо, областьтыҥ адын солыыр шылтактар јаҥыс эмес болгон ло бу тӱп-шӱӱлте ороонныҥ башкартузы кеминде, айса болзо, И. В. Сталин бойы турушканыла јӧптӧлгӧн.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталар алдында Ойрот-Турада 27 муҥнаҥ ажыра улус јаткан. Jууныҥ јылдарында бистиҥ калабыска Москвадаҥ Карл Либкнехтиҥ адыла адалган педагогикалык институт, маала ажыныҥ Мичуринниҥ адыла адалган институды, јуучыл ийде-кӱчтердиҥ летчиктер белетеер школы кӧчӱрилген. Олор Туулу Алтайда ӱредӱликтиҥ ӧзӱмине, калада бийик ӱредӱлӱ заведение —пединститут тӧзӧлӧрине камаанын јетирген.\nАзыйда кала турган јерди эбире кӧп тыттар ӧскӧн деген јетирӱлер бар. Jе јуу ӧйинде Тугая ла Комсомольский кырларда ла каланы эбире ӧскӧ дӧ јерлерде агашты улус ӱзезин одынга кезип койгон. Эмдиги ӧскӧн агаштарды каланыҥ улузы, ол тоодо ӱредӱлӱ заведениелердиҥ ӱренеечилери ле ӱренчиктери кийниндеги јыллдарда отургускан. 1960-чы јылдарда областьтыҥ национальный школында ӱренгендер бу керегинде эмдиге эске алат.\n1948 јылда Ойрот-Тура Горно-Алтайск деп, область — Горно-Алтайский деп, јаҥырта адалган.\n1950-чи јылдарда Горно-Алтайский автоном областьта бӧс согор, кийим кӧктӧӧр, гардин тюль тӱӱр фабрикалар, абра-чанак ла кирпич эдер заводтор ачылат. Оноҥ темир-бетон эдимдердиҥ ле мебель эдер предприятиелер ижин баштайт.\nЭэчий 20 јыл — каланыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱги ле коммунал ээлеми кидим ӧзӱм алынган ӧйлӧр: јаҥы школдор ло балдардыҥ садтары ачылат, јаҥы микрорайондор тудулат. Эмдиги Мебельный, Жилмассив деген микрорайондор 1970-чи јылдардыҥ бажында тудулып башталган эмей. Автовокзалдыҥ јанында кӧп катту кезик туралар, автовокзалдыҥ бойы — база бу ок ӧйдӧ тудулган. Туралар тудар иштерде Майманыҥ јанындагы тӱрмеде отурган улустыҥ ийде-кӱчи элбеде тузаланылган.\n1991 јылда, ороондо болгон политикалык реформалардыҥ шылтузында, бистиҥ автоном область Алтайский крайдаҥ чыгып, республиканыҥ статузын алган.\nJаҥы республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн бежинчи сессиязы «Алтай Республиканыҥ столицазыныҥ статузы керегинде» республикан јасак јӧптӧгӧн. Бу јасактыҥ 2-чи тизиминде айдылганыла: «Алтай Республиканыҥ тӧс калазына — Горно-Алтайск городко республикада јаҥныҥ ла башкартуныҥ, тап-эрик корыырыныҥ, прокуратураныҥ, ичбойындагы керектердиҥ, арбитражтыҥ, республикан башкартуныҥ ӧскӧ дӧ тӧс органдарына, Россия Федерацияга кирген республикалардыҥ, ӧскӧ ороондордыҥ ла башкарулар ортодогы организациялардыҥ элчиликтерине иштеер айалгалар тӧзӧӧри, олорды јеткилдеген системалар иштеерин јеткилдеери, калада эл-јон јадар айалгаларды тӧзӧӧри ле ӧскӧ дӧ иштер молјолот».\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск калада республиканыҥјасакчы ла бӱдӱреечи тӧс јаҥдары — парламент ле башкару, Ӱстиги, Арбитраж јаргылар, республикан прокуратура, федерал јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартулары иштеп јат.\n1996 јылда Горно-Алтайск каланыҥ кебедел темдеги (герби) јӧптӧлгӧн. Оныҥ авторы — Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев. Кебедел-темдектиҥ тӧзӧлгӧзине археолог А. П. Окладников каланыҥ јанында казынтыларда тапкан јебрен кижиниҥ тудунган таштаҥ эткен јепселдери салынган.\nБӱгӱн Горно-Алтайск башка-башка мӱргӱӱл јаҥду кӧп калыктар эптӱ-јӧптӱ јаткан кала.\nМындагы ӱредӱлик заведениелерде: университетте, колледжтерде, техникумдарда ла училищелерде јаҥыс та бистиҥ тергеебистиҥ эмес, је одоштой до јаткан тергеелердиҥ кӧп јииттери ӱренет.\nКалганчы јылдарда Горно-Алтайск Россияныҥ экологиязы эҥ артык каларыныҥ тоозына кирет. Мында јаткан эл-јоныныҥ јаткан айалгаларыныҥ чыҥдыйын кӧдӱрери, јажыл ӧзӱмдер ӧскӱрери, газ ӧткӱрери — Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ иштеген тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат.\nГорно-Алтайсктыҥ ичкери ӧйгӧ темдектеген, ӧзӱп чыгар амадулары јаан. Ол ӧзӱмниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп, туризмди темдектеген ле бу ууламјыла кӧнӱ ижин баштаган.\nГорно-Алтайсктыҥ элбеп ӧзӧр лӧ јаранар јолын буудактаган тӧс айалгалардыҥ бирӱзи — јери тапчы болгоны. Каланыҥ гран-кыйулары јанындагы Майма аймактыҥ Майма, Кызыл-Ӧзӧк лӧ Алферово јурттарыла биригип калган. Мыны јасак кеминде ээжилеер некелте канча јылдарга турат.\nРеспубликаныҥ тӧс калазын јаҥы кала туткадый јайым ӧзӧк јерге, темдектезе, Оҥдой аймакка кӧчӱрери јанынаҥ эл-јонныҥ шӱӱлтелери бар. «Сок јаҥыс городту республика», «бир тӧс оромду столица» деген кокыр ла шоодылганду эрмек-куучындар Туулу Алтайды кӧрӧргӧ келген јорыкчылардыҥ бичимелдеринде улайын туштайт.\nАнайда ок бу јерде чактарга алтай калык јуртаганы (республика деген статус тергеебиске ӧс калык бар учун берилген эмей) тӧс калабыстыҥ архитектуралык чырай-кеберинде де, культуралык ла јеткилдеш бӧлӱгинде де јокко јуук. «Алтай Республиканыҥ тӧс калазында кӧлӱктиҥ алтай атту токтодузы да јок» — деп, јуукта јурттаҥ келген бир кижи бисте чалчыган. Бу сурактарды столицабыстыҥ ла республикабыстыҥ башкартузы сананып ла турган болбой.\nРеспубликабыс тӧзӧлгӧн кӱнде, тергеебистиҥ тӧс калазыныҥ юбилейлик јылында ӧдӱп келген јолысты эзедип, ичкери ӧзӱп барар јолдорысты јӧптӱ шӱӱжип иштеер керек. Бу бистеҥ, мында јаткан албаты-јонныҥ кӱӱнинеҥ камаанду сурактар эмей.


Инвестициялык айалганы оҥдолтор амадула - altaicholmon\nИнвестициялык айалганы оҥдолтор амадула\nАлтай Республиканыҥ инвестициялык ла аргачылык айалганы оҥдолторы аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунын АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер башкарып ӧткӱрди.\nАргачылардыҥ регистрациязы, строительство ӧткӱрерине јӧп алары ла мензинеечи тап-эриктерди регистрировать эдери керегинде јетирӱлерди јуунда ишмекчи группалардыҥ башкараачылары эттилер.\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева государствоныҥ ла муниципалитеттердиҥ јӧмӧлтӧзин аларындагы курч сурактарды илезине чыгарарга «ченелтелӱ садужы» ӧткӱретени керектӱ болгонын темдектеген. Ол анайда ок электро ло газосетьтерди, јылула, суула јеткилдейтен системаларды иштедип баштаарыныҥ ӧйи керегинде јетирӱлерди эл-јонго ло аргачыларга ӧйлӱ-ӧйинде јетирериниҥ јаан учурына база катап ајару этти.


«Кӧксиҥде јайаан кылдарга табарып...» - altaicholmon\n«Кӧксиҥде јайаан кылдарга табарып…»\nJайаан иште иштеген jайалталу jерлештерисле оморкоп, олордыҥ байлык билгирин, кӧгӱс-кӱӱнин албатыга, jаш ӱйеге кожоҥ-jаҥар jанынаҥ јаҥыдаҥ ачып, ичкери ӧзӱмге болужар кӱӱн-санаалу улус бар болгоныла оморкойдыс.\nЧыдап jаткан бала-баркага jозок эдип нени артырарыс? Jерлештеристи кажы ла jанынаҥ кӧрӱп, олорло оморкоп, кожоҥ-jаҥарыста айдып jӱрерис деп, jаҥы тӧзӧлгӧн вокал-фольклор ӧмӧлик бойыныҥ алдына мындый тӧс амаду тургускан.\n«Экинурдыҥ эпшилери» деп биригӱ «Ӱӱрелер» фольклор тӧзӧгӧн лӧ бу ӧмӧлик ижин баштап, jол алынган. Ӧмӧликтиҥ амадузында jаҥыс ла алтай jаҥар кожоҥдооры болгон эмес, је онойдо ок эстрадалык, албатылык кожоҥдорды, кӧчӱрген кожоҥдорды кожоҥдооры болгон.\nӦмӧликтиҥ баштапкы кожоҥчылары Любовь Бабина, Елена Яймина, Эмма Рыжкина, Полина Кокпоева, Людмила Тюлентина, Елена Мантышева, Светлана Айдарова, Роза Унутова, Чечек Кантырова, Туланай Калкина, Эркин Яймин болгон. Эмеш кийнинде келгендер: Валерий Амырович Некешев (кай, топшуур), Эльвира Мантышева, Раиса Айдыновна Денишкина, Надежда Елекова (уур оорудаҥ 2019 jылда jада калган), Любовь Михайловна Яшева, Валентина Сатнаевна Итпалина. Бу улус ончозы тӧрӧл Экинур јуртында јадып, канча јылдарга улай школдо, балдардыҥ садында, культурада иштегилеген.\nӦмӧлик ижин баштап турарда, уур-кӱчтер учураган ла: кӱӱлик ойноткыларла ойноор кижи jок, профессионал-кожоҥчы jаҥыс ла Елена Яймина. Фонограммалар бедиреп, келиштирип албай, шыралаш болгон ло база. Башка-башка ӱредӱлӱ, jӱзӱн-jӱӱр кӧрӱм-шӱӱлтелерлӱ улусла иштеери кӱч ле келишкен. Jе ичкери кӧрӱмдӱ, кожоҥдоор деп тӧс амадулу, омок-седеҥ, шулмус эпшилер jана баспай, бирлик болуп, бой-бойын оҥдожып, ӧткӱрижип, ижин улалткандары — ол jеҥӱ.\nМеге, бастыра jӱрӱмим школдо ӧткӧн, башкараачыныҥ јеҥил эмес ижин бӱдӱрген кижиге, ӧмӧлик башкарары каруулу болгон эди.\nJаҥарлап, эстрадалык кожоҥдор кожоҥдоп, Чага байрамдарга, орус калыктыҥ «Масленица» байрамдарына, аймак ла республикан кеминде Эл-Ойындарга туружып келдис. Горно-Алтайск калада айылчылар болуп, Чага байрамга алтай аш-курсагысты элбеде кӧргӱзип турадыс. 40 градус соокты соок дебей, ап-ак тере тонысла, элик-бычкак ӧдӱгисле jерлештеристи кайкатканыс ла база. Jолдо УАЗ-ик кӧлӱгистиҥ аккумуляторы тоҥуп та турган учурал болгон.\nТелеҥиттердиҥ Кош-Агаш аймакта Курай jуртта «Межелик» ӧзӧктӧ ӧткӧн байрамына барарга келишкен. Кӧксуу-Оозы аймакта «Родники Алтая — Алтайдыҥ аржандары» деп элбек jаан байрамда туруштыс. Анайда ок тӧрӧл jуртыста jайалталу jерлештеристи ӧрӧ кӧдӱрип, олорло оморкоп, юбилей байрамдарына, эземине кӧп катап jаҥарлап, ойын-jыргалыс кӧргӱскенис.\nКоштой jаткан jурттарга да jӧмӧжип, байрам-jыргалдарында турушканыс: Мӧндӱр-Соккон, Jабаган, Кӧзӱл, Кан-Оозы јурттарда болгондорына. Бичик кепке базып чыгарар «Алтын-Туу» ӧмӧликти де jӧмӧжип болушканыс.\nКандый ла ойын-кӧргӱзӱни улус кийген кеп-кийимиле jарандырары алаҥзу jоктоҥ бийик кеминде болгон: кеп-кийимис кӧрӧӧчилерди оморкодот ло кӧӧрӧдӧт. Баштапкы кеп-кийимисти бойыстыҥ эп-аргаларысла, кӱчисле кӧктӧткӧнис. Эптӱ, jараш, солун кептерди кӧктӧӧчи-модельер С. М. Кульдина болужып кӧктӧгӧн. Jиит кӧктӧӧчи, бойыстыҥ jерлежис, балагыс Анжела Бабина платьелер ле юбкалар кӧктӧгӧн.\nМӧндӱр-Соккон jурттаҥ Г. У. Чабачакова бойыныҥ ӧмӧлигиле кӧктӧгӧн кеп-чегедек сӱрлӱ болгонын албаты айдат. Байсура Казакпаеваныҥ ла Асель Шалдурованыҥ кӧктӧгӧн кеп-кийимдери jараш болгонын бойыс та кайкадыс.\nӦмӧликтиҥ туружаачылары бойлорына коркышту бийик некелтелерлӱ ле каруулу болгондоры иле билдирип турган. Кандый ла ишти быжулап, ак-чек эдери, каруузына турары, бой-бойын jӧмӧӧри — ӧмӧликтиҥ улузыныҥ кылык-јаҥы, некелтелери. Улаганда ӧткӧн республикан Эл-Ойында Кан-Оозы аймактыҥ алтай айылыныҥ адын «корулап», эҥ артык деп адатканыс — jаан jедим.\nБу бастыра иштерди кӧрӱп, аймак башчылар, jурт башчы ӧмӧликке jол ачып, болужып, акча-манатла jеткилдеди. Э. И. Ялбаков 11 кижиге кийим кӧктӧӧрине эп-арга берди. Аймактыҥ культура бӧлӱги (А. Е. Кокушева) 9 кеп кӧктӧдип берди. Jурт башчы Э. И. Итпалин, jерлежис А. В. Денишкин, аймак полицияныҥ јааны И. А. Итушев, таҥынаҥ аргачылар\nА. А. Кленов, А. А. Аламчин, оноҥ до ӧскӧ улус болушкан.\nКӱӱлик ойноткыларла ойноор кижи jок болгонынаҥ улам фонограммаларла иштегенис. Кыдат эптӱ колонканы Темирей Егорович Такашев алып берген. Микрофондорды\nА. С. Сабин, Јондык палатаныҥ jааны Д. В. Власенко сыйлаган. Фонограммаларды акча тӧлӧп бичидип, иштегенис. Алтайда jарлу jерлежис А. Б. Тюрункин, ырыс болуп, биске аjару салды. Айткан шӱӱлтелерин угуп, jакылталарын бӱдӱрип, келер ӧйдӧ болужы jедерине иженедис.\n5 jылдыҥ туркунына бистиҥ ӧмӧлик jӱзӱн-башка керек-jарактарда эрчимдӱ туружып, кӧп катап аймак, республикан кемдӱ кӱндӱлӱ грамоталарла, быйанду самараларла кайралдаткан. «Jаҥар кожоҥ jаҥылгазы» деп фестивальда туружып, «2-чи степеньдӱ лауреат» деп адатканыс. Республикан кемдӱ конкурста Любовь Михайловна Бабина «2-чи степеньдӱ дипломант» деп jеҥӱлӱ кайрал алган.\nJер ӱстинде бир катап берилген\nJӱк ле jӱрӱм бар…\nJӱрзе де jӱрбей!\n— деп, бистиҥ jерлежис Любовь Чекуракова айткан эди.\nОмок jӱрери кинчек эмес,\nJӱрӱм энчизи элбек ле бай….\nӦмӧликке 5 ле jаш. Jе 5 jаш бир кӱндий элес болуп, jаркынду ӧдӧ берди.\nJӱрген jылдарыс — бистиҥ байлыгыс: сӱӱнчилӱ jеҥӱлер, jараш jол-jорыктар. Нак биледе чилеп нӧкӧрлӧжип, бой-бойысты тооп, jӧмӧжип, от-очогысты кӱндӱлеп, бала-баркаларыска jозок болуп, jерлештерисле оморкоп, олорды баалап, тӧрӧл jуртыстыҥ адын кӧдӱрип jӱргенис — ол ырыс эмес пе?\nJерлештеристиҥ ижин, јӱрӱмин кажы ла jанынаҥ кӧргӱзип, тӱӱкиге артар эдип видеороликтерде, клиптерде, фотоjуруктарда темдектейдис. Ӧмӧликте ак санаалу, тереҥ кӧгӱстӱ, чындык ӱӱре-jелелер, эпшилер jуулган.\n«Ӱӱрелер» деп адалган фольклор ӧмӧлик «Экинурдыҥ эпшилери» деп адалган биригӱниҥ тӧс ийдези. Бистиҥ программист-операторыс — Э. С. Яймин (культураныҥ jурт байзыҥыныҥ jааны), биjе-кожоҥго таскадары jанынаҥ\nТ. С. Калкина-Яманбаева иштейт, казан-айак, аш-курсак кееркедери јанынаҥ Е. В. Иртаева (6 баланыҥ энези) каруулу. Сцена кееркедерин jиит дизайнер А. Бабина-Битешева башкарат, фотосогоочы — Э. М. Елекова. Jаҥарга ӱреткен jаан jашту, тоомјылу кижибис — З. К. Кокпоева. Кандык айдыҥ\n30-чы кӱнинде ӧмӧлик беш јылга бӱдӱрген ижиниҥ турултазын эдип, эл-јонго ойын-концертин бийик кеминде сыйлаган.\nКудай берген салымды озолоп,\nӰзӱлбезин кайран jӱрӱмим.\nКара чачтарыс кажайып та калза,\nКоолоп ло турзын кожоҥыс.\nJарым тынду jӱрбектер,\nТегин де кыска jӱрӱмис!\nКийнисте артсын истерис!\nБастыра jанынаҥ jӧмӧп jӱрген jурт башкараачыбыс Эжер Иванович Итпалинге, тискинчилер Амыргы Тандакович Толоевке ле Аткыр Анатольевич Кармановко jаан быйаныс.\nЗ. ТОРДОШЕВА, Россияныҥ ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, иштиҥ ветераны, ӧмӧликтиҥ башкараачызы


Продам кожаные ботильоны. Цвет черный. Размер 39.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №14 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №14


«Казахстанныҥ коньягын» ӧткӱрип болбоды… - altaicholmon\n«Казахстанныҥ коньягын» ӧткӱрип болбоды…\nКош-Агаш аймакта Тошоҥтыныҥ таможнязында Монголияныҥ тискинчизи спирттӱ продукцияны туйказынаҥ ӧткӱрерге ченежеле, таможняныҥ ишчилерине туттурган.\nОл «Казахстанныҥ коньягы» деп бичимелдӱ 24 шилди УАЗ кӧлӱгиниҥ эжигиндеги бош бӧлӱнтилерге эптӱ јажырып салган. Аракыны ол бойы ичерге эмес, садарга амадаганы бутылкаларга јапшыратан этикеткалар башка јерде јажырылганынаҥ сезилет деп, таможняныҥ јетирӱзинде айдылат.\nМонгол тискинчи бурулу болгоны јарталза, ол Россияныҥ јасактары аайынча штрафтадар аргалу, оныҥ кеми айрылган товардыҥ баазынаҥ ӱч катапка јетире кӧп болор аргалу.


Айдыҥ эҥ эрчимдӱ волонтерлоры - altaicholmon\nАйдыҥ эҥ эрчимдӱ волонтерлоры\nКуран айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республикада Бирлик волонтер штаб тӧзӧлгӧнинеҥ бери туй ла бир ай болды. Ондо тергеебистиҥ бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрер он тӧзӧлмӧзи биригип иштейт. Баштапкы бир айдыҥ туркунына ӧткӧн иштиҥ турулталарын штабта кӧрдилер.\nШтабта текши республикадаҥ 300 кире кижи иштейт. Олор јаҥыс ла коронавирусла колбой медишчилерге болужып турган эмес. Волонтерлор онойдо ок керектеп турган улуска адылу болуш јетирет, экологияны корыырында ла оноҥ до ӧскӧ иштерде туружат.\nӦткӧн айдыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, «Молодой Горный» кыймыгуныҥ ийде-кӱчиле 1500 сааттаҥ кӧп ӧйгӧ иштер эдилген. Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱреечилер колл-тӧс јерде, кызу линияда, прививка тургузар кыптарда ла вакцинацияныҥ јерлеринде болушкандар. Ол керегинде окылу эмес айалгада ӧткӧн туштажуда «Молодой Горный» кыймыгуныҥ башкараачызы Эркелей Бекова куучындады. Југуш оору таркабазын јеткилдеер иштерде эки келин эҥ эрчимдӱ турушкан, олор кажызы ла 160 сааттыҥ туркунына иштер бӱдӱрген. Чындап, келиндердиҥ бирӱзи кӧп балдарлу эне. Олор чылап ок эрчимдӱ иштеген эр — Евгений Тайборин. Ол автоволонтер болуп, кӧлӱгиле маҥтадып, эл-јонго болушкан. Волонтерлордыҥ штабыныҥ јааны Алена Кудачинова Ольга Бурцевага ла Ирина Кабаковага грамоталар табыштырып, быйанду сӧстӧр айтты.\nАй туркунына иштеринде волонтерлык штаб каланыҥ поликлиниказында пациенттерге јартамалду болуш јетирген, колл-тӧс јерде колбуда болгон, прививка эдер кыптарда эмчилерге болушкан, вакцинацияныҥ кӧчӱп јӱрер јерлеринде дежурство ӧткӧн, вакцинацияныҥ иштериле тергеениҥ ыраак турган јурттарына ӱч катап барып келген. Кажы ла моногоспитальда, тӱрген болуш јетирер јерлерде килемјиниҥ акцияларын ӧткӱрген (суу экелген, #Эмчилергебыйан деп баннер тургускан, чечектер, тату пирог сыйлаган), албатылык программага баштанулар јуурга јаҥыскандыра пикеттер ӧткӱрген, тергеениҥ тӧзӧмӧл группазына кирип, «борщ кайнадар набордыҥ» баазын шиҥжӱде тудат, экологиялык акцияларда туружат. Бир айга поликлиникада 21 волонтер 1500 сааттыҥ туркунына иштеген. Олордыҥ эҥ эрчимдӱлери М. А. Рылеева, У. Е. Смайлова, Ю. В. Махалина, А. А. Бехине, Э. В. Татаров, Н. С. Семина, А. П. Есипов, А. Плешкова, С. Е. Петухов, Л. Н. Рыспаева.\nВолонтерлордыҥ экӱзи бир неделе иштеп ийеле, поликлиникага ишке кирип алган. Тургуза ӧйдӧ каникулдар болгонынаҥ улам волонтерлордыҥ тоозы астап калды.\nЈондыкчылардыҥ туштажузында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Динара Култуева ла тергеениҥ Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ассоциациязыныҥ председатели Роман Птицын турушкан. Олор волонтерлордыҥ акту кӱӱниле иштеп турганын бийик баалап, бойыныҥ ла республиканыҥ ончо эл-јоныныҥ адынаҥ јуулгандарга јаан быйанын айттылар. Волонтерлык бир канча ӱлекерлердиҥ баштаачызы болуп турган Роман Викторович эл-јонныҥ пандемия ӧйинде тӧзӧлгӧн бирлик кӱӱни ооруны јеҥген де кийнинде јоголбос деп иженгенин айтты.\nКайралдар табыштырылган, быйанду сӧстӧр айдылган кийнинде јуунныҥ туружаачылары чай ичип, иш ӧйиндеги учуралдар јанынаҥ куучындажып, келер ӧйгӧ пландар тургусты.\nРоссияда Бирлик волонтер штаб тӧзӧлгӧн. Ол партияныҥ, ОНФ-тыҥ, «Бис — кожо», Јеҥӱниҥ волонтерлорын, медик-волонтерлорды ла јиит гвардеецтерди бириктирген. Ол керегинде эпидемиологиялык айалга коомойтып турарда, кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде јарлалган эди. Бирлик штаб мынаҥ озо иштеп келген волонтерлык тӧзӧлмӧлӧргӧ тайанып тӧзӧлгӧн. Ол медишчилерге ле болуш керектеген улуска болужып иштейт.\nАлтай Республикада андый штабты «Единая Россия» партияныҥ волонтерлык тӧс јери тӧзӧгӧн. Ӧмӧ-јӧмӧ иште «Јиит Гвардия», АР-дыҥ Јашӧскӱрим парламенти, Волонтерлор-медиктер, Јеҥӱниҥ волонтерлоры, АР-да ОНФ, «Молодой Горный», АР-да Сибирьдиҥ јуучыл казачествозы, «Ару Алтай» јондык кыймыгу, АР-да Орус географиялык биригӱниҥ Јииттер клубы, коммерциялык эмес «Перспектива», Майманыҥ Культураныҥ тӧс јери ле «Алтайдыҥ ийдези» деген ресурсный тӧс јер ле оноҥ до ӧскӧлӧри туружадылар.


«ОПОРА РОССИИ»: јилбилӱ ле тузалу - altaicholmon\nКан-Оозы аймактаҥ озо олор Турачак ла Чамал аймактарда болгон. «ОПОРА РОССИЯ» организацияныҥ бу командазы аймактыҥ тӧс јуртына барып, андагы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузына государственный јӧмӧлтӧлӧр, грантовый ӱлекерлер, кредиттер, јасакберимдеги кубулталар керегинде куучындаган ла ӧмӧ-јӧмӧ ишке кычырган. Ол кӱн јут-јулакай да болордо, туштажуга кӧп аргачылар келген.\nБу керек-јарактыҥ туружаачыларын Кан-Оозы аймактыҥ башчызыныҥ ордынчызы Амаду Ачапов уткуган. Ол Кан-Оозы аймак јаҥжыкканы аайынча јуртээлемдик аймак болгонын айдып, мында кичӱ ле орто аргачылык кӧп лӧ сабазында крестьян-фермер ээлемдердеҥ турганын темдектеген. Амаду Ачапов аймактыҥ ижи-тожыныҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи туризм болгонын айткан ла бу ууламјы эм тургуза тыҥ ӧзӱм алынбаганын темдектеген. Быјыл аймакта ӧдӧтӧн эл-јоныстыҥ сӱӱген Эл Ойын байрамы, айса болзо, туризмниҥ ӧзӱмине тебӱ берер.\n«ОПОРА РОССИЯНЫҤ» тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Александр Потапов ло организацияныҥ бӱдӱреечи директоры, ӱлекердиҥ башкараачызы Яна Бурлина јаҥыскандыра иштеп турган аргачылардыҥ ӧйи ӧткӧн, эмди биригер керек деп темдектеген. Јӱк ле бой-бойыла эмес, је анайда ок јаҥныҥ органдарыла, јонјӱрӱмдик учреждениелерле, кредитный, гарантийный ла экспертный организацияларла, элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла ӧмӧ-јӧмӧ иш база јаан камаанын јетирер.\nКерек-јарактыҥ окылу бӧлӱгиниҥ кийнинеҥ эксперттердиҥ кажызы ла таҥынаҥ консультациялар ӧткӱрген. Анайып, кӧп саба аргачылар јилбиркеген сурактарына толо каруулар алган.\n—Ӱзеери јаан једимдерге једерге чук ӧмӧликте иштеер керек болгонын мен «ОПОРА РОССИЯГА» кирген соҥында оҥдогом. Ӱредӱлӱ ӱлекерде турушканым јаҥыс ла кӱӱн-санаамды кӧдӱрген эмес, је анайда ок јаҥы билгирлер алар арга берген. Семинарлардыҥ кийнинеҥ биске юридический, каландарла колбулу, бухгалтерский ле оноҥ до ӧскӧ сурактар аайынча консультациялар берзин деген баштанулар чек ле урулып баштаган. Бистиҥ мындый бирлик ижис аргачыларыска тузалу болорына бир де алаҥзыбайдым. Кан-Оозы керегинде айдар болзо, мында ӧткӧн туштажуныҥ туружаачылары эксперттердиҥ айтканын тыҥ јилбиркеп, ајарулу уккан. Кӧп тоолу сурактар берген, ижине качалаҥын јетирип турган буудактар керегинде айткан. Ол ло госјӧмӧлтӧ лӧ ӧскӧ дӧ болуштар керегинде јетирӱлерди чаазында эмес, јартап айдып бергенис олорго јараган. Оноҥ база бир айалга — пандемияныҥ кийнинеҥ мындый туштажулар ӧдӱп турганы јакшы эмей. Бу туштажулардыҥ тоозын кӧптӧдӧр керек – деп, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле Гульшахида Сарина ӱлешкен.\nМындый керек-јарактар керек болгонын Эркелей Папитова айткан. Ол бойы бичиктер ле канцелярский товарлар садат.\n—Аргачылар јӧмӧлтӧ аларга баштангадый кӧп тоолу фондтор ло организациялар бар болгоны керегинде семинарда уктым. Андый јетирӱ Интернетте салынза, ого ајару этпейдиҥ, не дезе, бисте бош ӧй ас болот. Оныҥ да учун сайттардаҥ, оноҥ болгой соцсетьтердеҥ керектӱ јетирӱни табарга бош болбой јат. Мында дезе туштажу ӧткӱрип, специалисттер сеге јарт эмес сурактарды бастыра јартап, толо каруулар јандырып берип турганы сӱрекей јакшы.\nМындый форумдар керек эмей! Мындый организация да керек болуп јат. Олор аргачыларга керектӱ ле тузалу јетирӱлерди, билгирлерди јетирип јат ла сурактарыныҥ аайына чыгарга болужат. Мен мынаҥ озо бизнесле колбулу консультацияларды јаҥыс ла акча тӧлӧп алар арга бар деп сананатам. Эмди кӧрзӧм, аҥылу программалар аайынча акча тӧлӧбӧзинеҥ де болуш јетирилет. «ОПОРА РОССИИ» кичӱ ле орто бизнести бириктирип турганы сӱреен јакшы. Мен ого эм тургуза кирбедим, је ӧй келишсе, кыйалтазы јоктоҥ база такып сананарым ла, айса болзо, угузу бичиирим — деп, ол айткан.\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фонды јараткан ӱредӱлик ӱлекерге быјыл Турачак, Чамал, Кан-Оозы ла Улаган аймактар кирген. «ОПОРА РОССИЯНЫҤ» тергеелик бӧлӱги бу ууламјыда ишти 2022 де јылда ӧткӱрер амадулу.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ «ОПОРА РОССИИ» деп текшироссиялык јондык организациязы – 2002 јылдаҥ ала тӧрӧл аргачылардыҥ тузазына иштеп турган сӱрекей јаан бизнес-сообщество. Оныҥ ижи российский аргачылардыҥ кӱнӱҥ сайынгы ижинде туштап турган башка-башка курч сурактардыҥ аайына чыгарына ууламјылалган. Ол тап-эрик корулаш, акча-манат јилбиркедери, аргачылык биригӱ-сообществоныҥ ичинде иш јанынаҥ колбулар тӧзӧӧри, ороондо ло тергееде кичӱ ле орто аргачылыктыҥ јилбӱлерин корыыры.\nТергеелик ӱредӱлик ӱлекерди «ОПОРЫ РОССИЯНЫҤ» Алтай Республикадагы бӧлӱги Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрет. Бу ӱлекер аайынча Турачак, Чамал, Кан-Оозы ла Улаган аймактарда аргачылык бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине керектӱ айалгалар тӧзӧӧри темдектелет.\nӰлекердиҥ партнерлорыныҥ тоозында — АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы, АР-дыҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозы, Россияныҥ Сбербанкыныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱги, Алтай Республиканыҥ аргачылыкты јӧмӧӧр фонды, «ЛЕКС» ле «ГЛАВБУХ» компания-лар, бизнес-омбудсмен Максим Карамаев.


Телекейге билимчилер де, ачылталар да керек - altaicholmon\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындары ӧйинде јирмедеҥ ажыра кӧрӱ-маргаандарга кийдирилген кӧдӱриҥилерде 700-теҥ ажыра балдар эрчимдӱ турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ 169 бала телекейдиҥ 17 ороонынаҥ, 97 бала РФ-тыҥ 17 субъегинеҥ келген. Алтай Республикадаҥ 13 кижидеҥ турган (11 туружаачы ла 2 башкараачы) команданыҥ јол-јорыгы једимдӱ болды. Якутскка эҥ ле озо калыктар ортодогы 11-чи шиҥжӱлӱ школдыҥ (МИШ) ижине туружарга бистиҥ балдар (5 туружаачы ла башкараачызы английский тилдиҥ ӱредӱчизи В. М. Тысова) самолетло учуп келген. Бу кӧдӱриҥи экинчи јыл Хангалас улузыныҥ Чапаев јуртында билимдердиҥ кичӱ Академиязында ӧдӧт.\nАлтайдаҥ экинчи бӧлӱк 6 бала Якутскка јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде једип келген. Олор билим ле технология бӧлӱгинде билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ калыктар ортодогы кӧрӱзинде эрчимдӱ турушты. Олордыҥ ады-јолын адап ийели: Айлан Кунанаков, Арчынай Чучина, Амат Текенов, Арчынай Малчинова — В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ, Айлан Демчинов—каланыҥ 12-чи таҥмалу школынаҥ, Арина Фефелова балдардыҥ ла јииттердиҥ туризминиҥ станциязынаҥ. Балдарды јаан ла учурлу јол-јорыкка филология билимдердиҥ кандидады, «Исследователь» деген калыктар ортодогы ӱредӱлик кыймыгуныҥ талалык бӧлӱгиниҥ башкараачызы, ресгимназияда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи У. Н. Текенова баштап јӱрген.\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ калыктар ортодогы ойындарыныҥ туружаачыларына бойлорыныҥ изӱ уткуулдарын Россияныҥ билим академиязыныҥ президенти Александр Сергеев, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министри Ольга Васильева, Нобелевский сыйдыҥ лауреады, «Международные игры интеллектуалов» деген программа аайынча комитеттиҥ кӱндӱлӱ председатели Жорес Алферов, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча РФ-тыҥ Комиссияныҥ каруулу качызы Григорий Орджоникидзе ийген.\nОльга Васильева бойыныҥ уткуулында: «Санаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындарында турушканы јайалталу балдарга ла јашӧскӱримге бойыныҥ аргаларыла јӱрӱмде толо тузаланарына керектӱ таскамал берет. Олорго телекей керегинде билгирин элбедерге, јалтанбас билим-технологиялык ачылталарын, шӱӱлтелерин јӱрӱмде бӱдӱрерге чындык најыларды табар арга берет» — деп темдектеди.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында Якутияныҥ этноӧмӧликтери, бијениҥ ӧмӧликтери бойыныҥ јер-алтайыныҥ байлыгын бийик кеминде кӧргӱстилер. Калыктар ортодогы јарлу ойындардыҥ кӱндӱлӱ айылчызы республиканыҥ башкартузыныҥ ла таланыҥ эл-јоныныҥ јарлу политиги, кӧгӱс кӧрӱм аайынча ӱредӱчизи Саха (Якутия) Республиканыҥ баштапкы президенти, Якутияныҥ государственный советниги Михаил Николаев кӧп тоолу кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушты.\n—Баштапкызында, кажы ла бала јайалталу. Айдарда, бистиҥ амадубыс олорды јылыйтпай, јайалтазын, аргаларын оогоштоҥ ала, бала ак-јарыкка келгенинеҥ ала, чебер чечер керек. Эҥ ле озо ада-энелерге балдарын сӱӱр керек. Jаҥыс ла кӱнӱҥ сайын окшоор, јажыдар эмес, је анайда ок балдарды ӱредер керек. Ӱредер, база катап ӱредер керек¾ Кӱӱге, јураарына, кӧп тилдерди билерине, шахматла ойноорына, бойын чек алып јӱрерине ӱредер. Чокымдап айтса, ууламјылаар. Нениҥ учун кӱӱ бийик бааланат? Нениҥ учун дезе баштыҥ меези такып айтканын угатан кайкамчылу аргалу. Такып ойто кӧргӧни, укканы — ӱредӱниҥ энези деп тегиндӱ айдылбаган ине. Баланыҥ ончо немени тӱрген оҥдоор аргалары — ӱредӱниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Мында бистиҥ мактанар аргабыс јок. Бисте баланы школго баргалакта кычырарына ӱретпес керек—нениҥ учун дезе школдо ого јилбилӱ болбос деген јастыра шӱӱлте бар. Якут укту бала арай ӧзӧт деген шӱӱлте бар. Бӱгӱнги билим бу шӱӱлтениҥ јастыразын база јартап салды. Кижиниҥ меези оныҥ угы-тӧзинеҥ, јаткан јеринеҥ, кара эмезе сары (раса) ӧҥдӱ болгонынаҥ камааны јок. Шак оныҥ учун ӱредӱликке кӧрӱмди такып кӧрӧр, ӱредӱликтиҥ јерин чокымдаар керек. Бис билгирге јаантайын јӱткигенис. Jе кӱлтелеп, артыктап јууганыс бӱгӱнги некелтелерге келишпей јат. Шак ада-энелер ле школ бу иште јаҥыдаҥ јаҥы кӧрӱмле кӧрӧр учурлу — деп, Михаил Николаев бойыныҥ уткуулду сӧзинде айткан.\nКӧрӱниҥ туружаачылары — Саха Якутияныҥ башка-башка школдорыныҥ, Россияныҥ талаларыныҥ, Мексиканыҥ, Казахстанныҥ ла оноҥ до ӧскӧ јерлердиҥ ӱренчиктери. Кӧрӱ јайым айалгада ӧткӧн. Туружаачылар ӱлекерлериниҥ интерактивный стендовый таныштыруларын база ачык бӱдӱмле ӧткӱрген. Шак мындый айалгада туружаачыларга бойлорыныҥ ижин башка-башка аудиторияга — эксперттерге, кӧрӧӧчилерге, керек дезе оогош класстардыҥ ӱренчиктерине кӧргӱзерине, јартаарына эптӱ болгон. Балдар ла олордыҥ башкараачылары кӧдӱриҥиге сӱреен каруулу белетенген. Эксперттер Алтай Республиканыҥ ӱренчиктериниҥ тыҥытту белетенгендерин темдектегени оморкодулу. Балдар ӱлекерлерин английский ле орус тилдерле корыган.\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн. Jаан учурлу билим керектиҥ турултазын кӧрӧринде ады-јолдоры элбеде јарлу кӧп улус турушкан. Якутияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјузын бӱдӱреечи Владимир Солодов ӧткӧн ойындар талага сӱреен тузалу кӧдӱриҥи болгонын темдектеди. «Озо ло баштап бис кӧп тоолу јилбилӱ улусты јууганыс. Биске 18 ороонныҥ чыгартулу улузы келген ле бис эксперттердиҥ јанынаҥ јетирген интеллектуал једимди кӧрӧдис. Бис мынаҥ ары Якутияда јайалталу балдарла ишти ичкери апарарыныҥ јаан учурлузына бӱдедим» — деп, ол айтты.\nТекши зачетло 1-кы ойындардыҥ јеҥӱчили болуп Сингапурдыҥ эл университединдеги математиканыҥ ла билимниҥ школыныҥ командазы чыкты. Олорго ойындардыҥ јаан кубогы табыштырылган.\nОйындардыҥ Гран-при сыйы калыктар ортодогы школдордыҥ билим-конференциязыныҥ — кӧрӱ-маргааныныҥ турултазыла Казахстаннаҥ Нурдаулет Таумергеновко табыштырылды. Ол физика ла математика аайынча интеллектуал школдыҥ командазыныҥ ӱренчиги. Нурдаулет конференцияныҥ туружаачыларын Clove Speaker перчатканыҥ болужыла имдежип куучындажары керегинде ӱлекериле таныштырган. Оныҥ табынтызы тил јок улуска тегин улусла куучындажарга болужар. Jеҥӱчилге США-ныҥ 5 муҥ долларыныҥ сертификадын калыктар ортодогы интеллектуал ойындардыҥ программазы аайынча комитединиҥ јааны, Сингапурдыҥ эл университединиҥ профессоры Леон Чуан Квек ле «Майтон» компанияныҥ президенти Александр Баишев табыштырды.\nОйындардыҥ туружаачыларын калыктар ортодогы космический станциядаҥ космонавттар Олег Артемьев ле Сергей Прокопьев уткыдылар.\nЯкутияныҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Владимир Егоровтыҥ шӱӱлтезиле болзо, ойындарды тӧрт јылдыҥ ичинде бир катап ӧткӱргени јарамыкту болор. Jе окылу јӧп тургуза ӧйдӧ јарадылгалак. Ол тужында Якутияда спорттыҥ ла санаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындары бой-бойын солыжып ӧдӧр эди. Шӱӱлте јарадылза, 2022 јылда ойындар ойто ло республикада ӧткӱрилер, эки јылдыҥ бажында дезе, 2024 јылда — спорттыҥ «Азияныҥ балдары» деген ойындары ӧткӱрилер эди.\nОйындарда башка-башка калыктардыҥ культуразыныҥ сӱреен јараш эҥири ӧткӧн. Туулу Алтайдыҥ балдары культуразын бийик кеминде кӧргӱстилер. Онойдо ок балдар Якутияныҥ ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн јерлериле таныштылар.\nБилимге — баштапкы алтамдар\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ грантыла јӧмӧлгӧн «¯ренчиктердиҥ шиҥжӱ ле ӱлекер иштерин талалар ортодо кӧнӱ бӱдӱрери» деген ӱлекерди јӱрӱмде иштедер амадула Саха (Якутия) Республикада калыктар ортодо шиҥжӱлӱ 11-чи школ иштеген.\nБу школдыҥ ижинде туружарга башка-башка јерлердеҥ 6 кижидеҥ (5 ӱренчик ле 1 башкараачы) кычырылган. Быјыл бу јаан ӱредӱлик керек санаа-укааныҥ, кӧгӱс байлыктыҥ ойындары ӧйинде ӧткӧн. Ол ойындарга ӱредӱлик учурлу кӧп керектер ле кӧдӱриҥилер кирет.\nШиҥжӱлӱ школдыҥ амадузы — билим ле технологиялык јайаандык иште, шиҥжӱлӱ иште ӱренчиктердиҥ ле јашӧскӱримниҥ калыктар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ, эрчимдӱ иштеерин ичкери јылдырары, ӧскӱрери.\nШколдыҥ ижинде 18 ороонноҥ 144 туружаачы болды. Темдектезе, Словенияныҥ, Иранныҥ, Гонконгтыҥ, Филиппиныныҥ, Сингапурдыҥ, Мексиканыҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ балдары эрчимдӱ иштеди. Онойдо ок Россияныҥ талаларыныҥ, Москваныҥ чыгартулу улузы јакшы турушты.\nСолун кӧдӱриҥи ЮНЕСКО-ныҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн — телекейдиҥ турумкай ӧзӱмине ууламјылалган билим ӱредӱлигиниҥ јолына баштаачылар. Шиҥжӱлӱ школды ӧткӱрерин РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозы, Билимдердиҥ академиязы, јашӧскӱримниҥ чӧлӧӧ ӧйдӧги билим-техникалык јилбӱлериниҥ калыктар ортодогы МИЛСЭТ Интернэшнл деген кыймыгузы, «Jаҥы ӱлекерлерди ичкерледери аайынча стратегический баштаҥкайлардыҥ агентствозы» деп АНО бирлик кӱӱн-тапла јӧмӧгӧн.\nТуружаачылар шиҥжӱлӱ иш аайынча ӱлекерлерле иштеерге бир канча бӧлӱктерге бӧлӱнген. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ сурактары Россияныҥ Якутия деген кайкамчылу талазыныҥ аҥылузына учурлалган.\nАлтайдаҥ барган балдар база сӱреен јилбилӱ шиҥжӱлӱ ӱлекерлерде тыҥытту туруштылар. Олордыҥ ады-јолдорыла таныштырып ийели: Эмилия Епкина, Лена Темдекова, Веста Сарсекпаева, Байана Тихонова — ончозы В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ, Экемель Топитонова Боочыдагы орто текшиӱредӱлӱ школдоҥ. Балдар ӱлекерлерин бийик кеминде корыган. Jиит шиҥжӱчилер бойыныҥ командазыныҥ адынаҥ чыгып, бӱгӱнги обществодогы бар башка-башка курч сурактарла колбулу бойлорыныҥ шӱӱлтелериле таныштырды. Айса болзо, эбире эл-јонго, ар-бӱткенге ол шӱӱлтелер тузазын јетирер.\nБу школдыҥ ижи балдарга английский тилле таныжарга, куучындажарга, јаҥы билгирлерди, јетирӱлерди аларга сӱреен эптӱ болды. Ӧскӧ тилле јайым куучындажарга, шӱӱлтезин айдарга јаан таскамал деп айдарга јараар.\nБалдарды баштап јӱрген В. М. Тысова (ресгимназияда английский тилдиҥ ӱредӱчизи) «Билим ӱредӱ» деп јаан симпозиумда турушты. Мында ӱредӱликте балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ јайалтазын бастыра јанынаҥ ӧскӱрери аайынча сурактар кӧрӱлген. Бу сурактар аайынча ады јарлу билимчилер, баш специалисттер јетирӱлер эткен. Олор Якутиядаҥ, Москвадаҥ, Ираннаҥ, Германиядаҥ ла ӧскӧ дӧ јерлердеҥ.\nВласта Михайловна симпозиумныҥ стендовый сессиязында база турушкан. Ол јайалталу балдарла ӧткӱрилип турган иштиҥ байлык ченемелиле таныштырды. Онойдо ок ЮНЕСКО-ныҥ гимназиядагы клубындагы билим иш керегинде айтты.\nОнойып, калыктар ортодогы јаан учурлу бу кӧдӱриҥи ӧзӱп јаткан јаш ӱйениҥ билим шиҥжӱлерге јилбӱзин, јолын ачат.


Сÿÿген поэдис jÿрегисте, тöрöл тилисте, jÿрÿмисте… - За культуру наших сел - Каталог статей - Шебалинская районная газета "Сельская Новь"\nJылдар öдÿп jылыжат, айлар öдÿп айланат. Алтайыска ойто ло кÿреҥ кÿс jеде конды, албатыбысты сÿÿндирип, ару суудый, чечен jараш jолдыктар ойто ло jÿрегисти олjолоп, тамырда канды изидип, чыгып келди. Бу кандый jолдыктар болотон?! Бу Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кÿниле колбой, оныҥ бичиген чÿмдемелдериниҥ jолдыктары кажы ла кижиниҥ jÿрегин олjолоп турганы эмтир.\nӰлÿрген айдыҥ 20-чи кÿнинде Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 82 jаш толды. Jылдыҥ ла бу киреде бистиҥ тергеебисте кажы ла jуртта Лазарь Васильевичти эске алып, ого учурлалган эҥирлер öткÿрилет. Калганчы jылдарда поэттиҥ чыккан кÿни республика ичинде алтай тилдиҥ кÿни деп адалган.\nӰлÿрген айдыҥ 23 кÿнинде Акjол jурттыҥ клубында алтай тилдиҥ кÿнине ле jаан jаштуларга учурлалган ойын-маргаандар албаты сÿÿген поэттиҥ чыккан кÿнине учурлай öткÿрилген. Байрамды öткÿрерге клубттыҥ ичи кееркедилип jазалган, Л. В. Кокышевтиҥ чÿмдемелдериниҥ кöрÿзи болгон. Бу маргаанда кажы ла округ бойыныҥ алдынаҥ «Эҥ артык ÿлгер кычыраачы», «Эҥ артык кожоҥчылар», «Эҥ артык кöргÿзÿ-ойын», «Эҥ артык jурукчы» деп кöру-маргаандарга белетенген.\nПоэттиҥ ÿлгерлерин сÿÿген кычыраачылардыҥ тоозында jаан jаштулар кöп турушкан. Jе баштапкы jерге баштамы класстыҥ ÿредÿчизи Алена Артемьевна Чедоева чыккан. Экинчи jерди школдыҥ ÿренчиктери Амаду Наурчаков ла Ульяна Зорина алган. Ӱчинчи jерди библиотекарь Лариса Чичиекова алган.\n«Эҥ артык кожоҥчы» деп маргаанда баштапкы jерди Акjол jурттыҥ «Кöк таман» öмöлиги ала койды. Экинчи jерге коо jараш кожоҥыла Алена Артемьевна чыкты. Ӱчинчи jерди школдыҥ ÿренчиктери алган. Школдыҥ ÿренчиктери эҥ jакшы кöргÿзÿ-ойын тургузып, эҥ кöп jуруктар jурап, кöрööчилерди сÿÿндирген. Бу jилбилÿ маргаандарга ÿренчиктерди алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчизи Сурайа Васильевна Ертакова баштап белетеген. Оноҥ ары байрамды улалтып, Сурайа Васильевна «Куулгазынду jалаҥ» деп ойын баштаган. Бу ойынга jаан jаштулар ла ÿренчиктер jилбиркеп турушкандар. Кажы ла туружаачыга jаан эмес сый ла кайралдар берилген.\nЛ. В. Кокышев 1975 jылда jеткер-тÿбек болуп, jÿрÿмнеҥ эрте сала берген. Бу öткöн jылдардыҥ туркунына сÿÿген поэдис эзен болгон болзо, бисти база бир канча ÿлгерлериле, романдарыла сÿÿндирер эди. Jе оныҥ айдып салган сöстöри, артырып салган лирикалык jымжак кÿÿлÿ ÿлгерлери, оныҥ атту-чуулу геройлоры кандый да кÿч айалгада кунукпас Туба ла оноҥ до öскöлöри бÿгÿнги кÿнге jетире бисле кожо. Поэттиҥ кöгÿс- кöрÿминеҥ, акту кÿÿнинеҥ амадап бичиген ÿлгерлерин кычырып, эске ÿренип, мен алтай деп оморкоп, алтай тилисти элен чакка энделтпей апарарга кажыбыс ла jÿткÿÿр учурлу.\nАйдарда, Л. В. Кокышев jÿрумнеҥ эрте сала да берген болзо, ол тирÿ, ол бисле кожо!Поэттиҥ артырып салган энчизин кара башту, кайыш курлу алтай албаты качан да болзо кöгÿс байлыгында алып, чеберлеп jÿрер. Поэттиҥ ады качан да ундулбай, оноҥ бийик кемине чыгар деген ижемjи jылдаҥ-jылга там ла быжуланып барып ла jат.\nАйса болзо, бистиҥ болчомдор ортодо келер öйдиҥ бичиичизи, поэди, чыдап jаткан болор бо? Тилибистиҥ чеченине, чокымына, эптÿзине Л. В. Кокышевтиҥ чÿмдемелдеринеҥ ÿренбезес кемнеҥ ÿренерис?\nЛ. Чичиекова, Акjол jурттыҥ библиотекари\nС. Ертакова, Акjлдыҥ школынын ÿредÿчизи\nJуруктарда: jуртта öктöн байрам