Jиит билелерге јаан ајару - altaicholmon\nТуштажуда «Бирлик Россия» партияныҥ председателиниҥ јондык приемныйыныҥ председатели, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ јааны Н. Никитенко, јербойындагы «Бек биле» деп партийный ӱлекердиҥ башкараачызы, «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы А. Казанцева, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Турова, Пенсиялар аайынча фондтыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ управляющийиниҥ ордынчызы В. Ивлева, Сбербанктыҥ ипотечный кредитование аайынча менеджери М. Банукова туруштылар.\nJуунда шӱӱжилген сурак јиит билелерди социальный јанынаҥ јӧмӧӧриле колбулу болгон. «Бирлик Россия» партияныҥ председателиниҥ јондык приемныйыныҥ председатели Наталья Никитенконыҥ айтканыла, олордыҥ ижиниҥ тӧс амадузы — арга-чыдалы ас билелерди акча-манат јанынаҥ јӧмӧӧри. Оныҥ учун республиканыҥ бастыра аймактарында башка-башка темаларга учурлалган туштажулар ӧткӱрилет. Улус ондо бойлорыныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу курч сурактарды кӧдӱрип, толо каруулар алат.\nБӱгӱн энелерди баштапкы бала чыкканы учун тӧлӧмирлер тӧлӧӧриле, ипотечный кредиттерди берериле, анайда ок энениҥ капиталын аларыла колбулу сурактар јилбиркедет.\nJербойындагы «Бек биле» деп партийный ӱлекердиҥ башкараачызы А. Казанцева куучын айдып, башкару ипотечный кредиттер аайынча субсидияларды јӧптӧп салганын айтты. «Бирлик Россияныҥ» партийный ӱлекерлериниҥ аҥылузы неде дезе, олор бир канча ӧйдиҥ бажынаҥ государствоныҥ программалары боло берет ле су-кадыкты корыырындагы, ӱредӱдеги, культурадагы, социальный јеткилдештеги федерал јасактар кубуларына камаанын јетирет.\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Турова баштапкы бала чыкканы учун тӧлӧйтӧн јаҥы тӧлӧмирлер керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, баштапкы бала тапкан энелер 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ай сайын 9954 салковой акча алар — балага бӱдӱн- јарым јаш толгончо. Jе мындый акча билениҥ кажы ла кижизиниҥ айлык кирелтези ӧткӧн јылда 15300 салковойдоҥ ашпай турган болзо тӧлӧлӧрин ол аҥылап темдектеген. Быјыл эки айдыҥ туркунына 28 биледеҥ угузу келген, ондый акча 652 балага берилер, ол акча аҥылу кӧмзӧдӧ јадат.\nПенсиялар аайынча фондтыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ управляющийиниҥ ордынчызы В. Ивлева энениҥ акчазыла колбулу сурактар керегинде элбеде куучындады. Бу программа эмди 2021 јылга јетире иштеер. Энениҥ капиталын экинчи эмезе ӱчинчи бала чыгар тушта кажы ай тӧлӧйтӧн тӧлӧмирлерде тузаланарга јараар.\nСбербанктыҥ ипотечный кредитование аайынча менеджери М. Банукованыҥ айтканыла, кажы ла тӧртинчи ипотека энениҥ капиталы турушканы ажыра белетелет. Энениҥ капиталын баштамы взнос эдип тузаланганы билеге сӱрекей тузалу, ол тушта тура тудаачылар ижин јилбиркеп бӱдӱрер.\nТузалу база бир кубулта — экинчи ле оныҥ кийниндеги балдар чыгарган билелерге, ипотечный займ аларга кӱӱнзеген билелерге јеҥилтелӱ ставка берилет, быјылдаҥ ары ол јӱк ле 6 процент болор. Бу ээжи кредиттиҥ баштапкы ӱч јылыныҥ туркунына иштеер, ӱчинчи бала чыкса, јеҥилтелер 5 јылга улалтылар.\nJаҥы Россияныҥ тӱӱкизин шиҥдеп кӧрзӧ, государствоныҥ јанынаҥ јиит билелерге чындап та мындый јарамыкту јеҥилтелер, госјӧмӧлтӧлӧр мынаҥ озо эдилбеген болгон. Албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына мындый кемдӱ иштер башталып турганы келер кӱн јакшы болор деген ижемји берет.


«Эрјине» јаҥы ажуларда - altaicholmon\nЭл-јонго јаркынду, јараш бијелериле сӱӱнчи сыйлаган «Эрјине» ансамбльды республикада билбес улус јок болбой. Оныҥ художественный башкараачызы Анжелика МОЛЧОЕВА газедистиҥ јаантайынгы айылчызы ла антыгарлу нӧкӧри. Бу бичимелде ол јайалталу ӧмӧликтиҥ быјылгы солун јол-јорыктары керегинде куучындайт.\n— Коронавирус пандемияныҥ айалгазы эмеш јымжаган тушта, кандык айда, бистиҥ ансамбльда хореографиялык санаттыҥ албатылар ортодо кемдӱ кӧрӱ-маргаанына барар арга болды. Оны тузаланып, Москвада ӧткӧн Dance Continent деген маргаанда туружып келдибис.\nОндо кӧп лӧ сабазында јаан калалардаҥ ады-чуузы чыккан ӧмӧликтер турушкан. Оныҥ да учун биске ондо турушканыс сӱрекей ӧкпӧӧриштӱ ле учурлу болды. «Эрјинениҥ» бу кӧрӱ-маргаанга барган кызычактары мынаҥ озо јӱк республика ичинде кӧрӱ-маргаандарда турушкан деп темдектеер керек. Андый да болзо, олор эки муҥ кире туружаачылардыҥ ортозында бир де «јылыйбаган», бойын бек тудунып, јаан сценада ончо темдектелген ойынын, кӱӱн-санаазын, амадуларын бӱдӱрген. Бу јол-јорыгыс кызычактардыҥ ада-энелериниҥ ле аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ болужыла келишкен.\nКӧрӱ-маргаан ӱч кӱн улалган. 500 номердеҥ гала-концертке 30 номер талдалган. Бистиҥ эрјинелерис «Јаш канаттар» деген бијезиле ол тоого база кирген. Ол сӱрекей јаан једим. Туружаачылар ортодо профессионалдардыҥ кӧп ӧмӧликтери болды, башка-башка санат школдордоҥ, чӧлӧӧ ӧйдиҥ учреждениелеринеҥ.\nБалдарыска II степеньдӱ лауреаттардыҥ бийик адын бердилер. Кӧрӱ-маргаанныҥ тӧзӧӧчилери бисти келер јылдыҥ тулаан айында Сочиде ӧдӧр финалга кычырган. Онойдо ок ансамбльга дипломдор, туружаачыларга медальдар табыштырылды. Ондо биске база бир учурлу сый берилген, ол «Культура.Россия» каналда «Большие и маленькие» ӱлекерде туружарга кычырту.\nКычыртуны биске јаргычылардыҥ бирӱзи, јарлу балетмейстер Софья Гайдукова табыштырган.\nОнойып, бис јаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Москва калада «Большие и маленькие» деген ӱлекерде туруштыс. Ӱлекерди «МосФильмде» соккон, ондо он ӧмӧлик турушкан: Москва, Санкт-Петербург, Казань, Омск, Махачкала калалардаҥ ла бис, Кан-Оозы јурттаҥ.\nС. Гайдукова бу телеӱлекерге бистиҥ номерлеристиҥ кажызын алар деп узак сананган, нениҥ учун дезе ого «Солоҥы» да, «Јаш канаттар» да сӱрекей јараган болгон. Је учы-учында ол «Јаш канаттарды» талдап алган. Кызычактар дезе бойыныҥ артистизмиле, јараш бијезиле база ла ончо јаргычыларды олјолоп, олорго јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаган. Ӱлекердиҥ турултазында Игорь Моисеевтиҥ ансамблиниҥ солисти Рамиль Мехдиев биске мастер-класс ӧткӱрер аҥылу сый берген. Бис оны тӧрӧл тергеебисте ӧткӱрер деп сананадыс.\nБу ок јайгыда «Эрјине» Алтай Республиканыҥ эл театрында ӧткӧн бијениҥ «Алтын Алтай» деген республикан кӧрӱ-маргаанында турушкан. Ондо бис эмдиги ӧйдиҥ ле алтай хореография аайынча ууламјыларда номерлерис кӧргӱскенис. Ол кӧрӱ-маргаанда бистиҥ ансамбль I, II степеньдерлӱ дипломдор ло гран-прини алган.\nБистиҥ нак ӧмӧликте мениҥ ӱренчиктерим Мызылдай Сергеевна Алексеева, Буланат Станиславовна Тодошева иштейт. Олор мениҥ јаан болушчыларым, олорго јаантайын быйанду јӱредим.\n«Эрјине» онойдо ок онлайн аайыла ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружып, 1-кы јерлерге чыгып, гран-прилер алат. Олордыҥ бирӱзинде биске «Балетмейстердиҥ эҥ артык ижи учун» деп сӱрекей јараш ла јаан кубок ло диплом аткарылган.\nОнчого јуук кӧрӱ-маргаандарда јаргычылар бистиҥ балдардыҥ кеп-кийимдерин бийик баалап, мактап турат. Ол дезе сӱрекей јайалталу, кемзинчек, јалакай Айсылу Кыйынова деген кижиниҥ ижи. Канча јылдардыҥ туркунына ол биске јап-јараш, эптӱ, чыҥдый кептер кӧктӧйт. Биједе кандый кеп кийгенинеҥ база кӧп неме камаанду ине. Айсылу Акчабаевна бисле кожо иштеп турганына сӱӱнип јӱредис.\nЭмдиги ӧйдӧ бис ансамбльдыҥ толо јылдыгына белетеништӱ иштерди баштап ийдибис. 2023 јылда «Эрјине» 30 јылдыгын темдектеер. Бу ӧйдиҥ туркунына јирменеҥ кӧп балдарыс Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ сыйын алган. Бистиҥ выпускниктерис текши Россия ичинде хореографиялык ууламјыда иштейдилер. Онойдо ок келер јылда Балдардыҥ санат школыныҥ 60 јылдыгы толор. Оныҥ учун бисте сӱрекей кӧп амадулар бар, јаан иш-керектер болор.\nЈайаан јолыста бисти јӧмӧп турган ончо нӧкӧрлӧриске, эл-јонго, ада-энелерге ансамбльдыҥ адынаҥ јаан быйаным айдып турум.\nАнжелика Молчоева Константин Федорович Малчиевтиҥ ӱренчиги.\n«Эрјине» ансамбльды 1993 јылда тӧзӧгӧн.\n2004 јылда ӧмӧлик «албатылык» деп атла адаткан.\n2014 јылда Алтай Республикада балдардыҥ ансамбльдери ортодо баштапкы катап «Эрјине» «Россия Федерацияныҥ албатылык јайаандыгыныҥ нерелӱ ӧмӧлиги» деп бийик атла адаткан.\n2020 јылда ансамбль бойыныҥ «албатылык» деген адын корып алган.


01.06.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nСессияныҥ јӧби: Иш-тош јакшы\nГорно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ ээчий сессиязы кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн. Сессияныҥ ижин депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Юрий Нечаев башкарып ӧткӱрген. Сессияда Алтай Республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ, каланыҥ тап-эриктер корыыр ла ӧскӧ дӧ органдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nJолыҥ ачык болзын, «Кан Чарас»!\nКан-Оозы аймактыҥ «Кан Чарас» газеди 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 25-чи кӱнине јетире «²йдиҥ ӱни» деп адалган. Jаҥыдаҥ адалган газет бир јылга улай чыгат. Шак ого учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Кан-Оозы јурттыҥ Культура байзыҥында ӧткӧн.\nОдуска јуук сурак кӧрӱлген\nКӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны — Эл Курултайдыҥ XXXIV ээчий сессиязы ӧткӧн.


Телекейде озочыл jерлерге чыгар - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады Родион Букачаков ло јурт ээлемниҥ министри Андрей Цыгулев турушкандар.\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников: «Јурт ээлем бисте экономиканыҥ јаан ла учурлу деген бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Калганчы јылдарда агропромышленный комплекстиҥ ӧзӱмине федерал кеминде сӱрекей јаан учур берилет. Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путин јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ алдына бийик некелтелер тургузат: јуук ӧйлӧрдӧ ороонныҥ эл-јонын аш-курсактыҥ бастыра бӱдӱмдериле толо јеткилдеер, ээчиде алтамда – курсак-тамакты белетеп чыгарарында ла аш-курсактыҥ продукциязын иштеп аларында телекейде озочыл јерлерге чыгар. Оныҥ да учун ар-бӱткени кӱч айалгаларлу јурт јерде јаткан улустыҥ мал-аштаҥ иштеп алып турган аш-курсагы јаантайын јаан сурууда болор ло бис олорго бастыра јанынаҥ болуш јетирерис» — деп айткан.\nА. В. Бердников ороондо экономиканыҥ айалгалары кӱч те болзо, је јурт ээлемге јербойындагы бюджеттеҥ акча чыгарары калганчы јылдарда бир де јабызабаган деп темдектеген. Бу бӧлӱкти акча-манатла јеткилдеери карын да бийиктеп јат. 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган болуштыҥ кеми јӱс тогузон тӧрт миллион салковой болгон болзо, 2018 јылга «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салынган. Алтай Республиканыҥ аграрный бӧлӱги керегинде айдып тура, оныҥ тыҥып ӧскӧн ийде-кӱчин темдектебес арга јок. Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян ла фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 јуртхозпредприятие, 1600-теҥ ажыра крестьян (фермер) ла 55 муҥнаҥ ажыра таҥынаҥ ээлемдер иштейт.\n2006 јылда јурт ээлемниҥ бӧлӱктери 3,5 миллиард салковойго турар аш-курсак эдип чыгарган болзо, ӧткӧн јылда оныҥ кеми 10,8 миллиардка јеткен. Алтай Республика эт иштеп алар бӧлӱкте јаткан эл-јоныныҥ тоозы аайынча Сибирь федерал округта озочыл јерде барып јат. А сӱт иштеп алар мӧрӧйдӧ бистиҥ фермерлер Сибирьдиҥ агропромышленный комплексинде канча јылга улай экинчи јер алат. Јурт ээлемниҥ товарларын белетеп чыгарарына республиканыҥ башчызы јаан ајару эдет. Бӱгӱнги кӱнде тергееде мал сойотон он эки пункт иштеп јат. Андый цехтердиҥ бирӱзи Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта ачылган. Эмди «Меркит» деп ээлемниҥ ишчилери малын семирте азырап, јербойында ла сойот. Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта иштеп турган мал сойотон цех база јаҥыртылган. Оҥдой аймакта Кеҥидеги јурт ээлемниҥ кооперативинде малды ӱзеери азырайтан площадка тудулган. Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ бӧлӱктеринде анайда ок чилгемнеҥ, кузуктаҥ, мӧттӧҥ лӧ кедери тайга-ташта ӧскӧн эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ эл-јонго керектӱ курсак-тамак ла эдимдер белетеп чыгаратан предприятиелер иштеп јат. Горно-Алтайскта Кӱнбадыш рынокто «Бош-Туу» деп СППК-ныҥ цеги ачылган. Мында республиканыҥ товар эдеечилериниҥ чыгарып турган продукциязы јыл туркунына садылат.\nАлтай Республиканыҥ башчызы кӧдӱриҥилӱ јуунда тергеениҥ јонјӱрӱмдик ууламјылу учреждениелери бӱгӱнги кӱнде јербойыныҥ эдиле, сӱдиле, сӱттеҥ белетелген курсак-тамагыла тогузон эки, ӧзӱмдердеҥ эдилген продукцияла дезе тогузон беш проценттерге јеткилделген деп айткан. А. В. Бердников «бистиҥ фермерлердиҥ иштеп алып турган сӱдиниҥ, эдиниҥ, сарјузыныҥ ла сырыныҥ чыҥдыйы телекейде эҥ артыктардыҥ тоозында адалып јат» деген. Башчы республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ кату ла кӱч айалгаларында јана баспай иштеп турганын аҥылап темдектеп, олорго бек су-кадык ла иште бийик једимдер кӱӱнзеген.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев бойыныҥ куучынында бисте анчада ла мал тудуп ӧскӱрерине јаан ајару эдилип јат деп темдектеген. Оныҥ айтканыла, быјыл мал ӧскӱрерине 200 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган. Эттеҥир укту јоон малды јакшы кичеемелде тудуп, бийик кӧргӱзӱлерге бӱгӱнги кӱнде Кан-Оозы, Шабалин ле Кош-Агаш аймактардыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери једип јат деп айдар керек. Укту мал ӧскӱрери республикада, алдындагы јылдарга кӧрӧ, база јаранган. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлеминде укту мал ӧскӱрер јети завод иштеп јат. Ӱч предприятие дезе јурт ээлемниҥ јоголып јаткан тындуларыныҥ генофондын кичееп корулайт. Бӱгӱнги кӱнде племстанцияларда ченелтелӱ јаан иштер ӧдӧт. Специалисттердиҥ алдында эттеҥир укту мал ӧскӱрип, ээлемдерди олорло толо кеминде јеткилдеер некелтелер туруп јат. Укту малды ӧскӧ јерлердеҥ садып алары јанынаҥ ла олорды Туулу Алтайдыҥ айалгаларына келиштери ӧскӱрери аайынча иш база мӧрлӱ ӧдӱп јат. Республиканыҥ тыштындагы тергеелердӧӧн дезе 2500 тын укту мал садылган. Ол тоодо Кемеровский область, Казахстан ла Узбекистан јаар.\nБистиҥ тергееде алтай-сайан укту аҥдарды Шабалин аймакта Владимир Ситниковко ло Владимир Мещеряковко башкарткан «Марал-Толусома» деген ООО једимдӱ ӧскӱрет. Бу ООО-ны укту мал ӧскӱрер завод деп айтсабыс, байла, јолду болор. «Марал-Толусоманыҥ» аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазы быјыл республикан мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган. Сергей Жиляевтиҥ озочыл иштӱ бригадазы ӧдӱп јаткан јылда аҥдарыныҥ табыштырып турган мӱӱзиниҥ бескезин орто тооло 8,3 килограммга јетирген. Бу Россияда эҥ артык кӧргӱзӱ болуп јат.\nКой, эчки ле јылкы ӧскӱрерине база јаан ајару эдилет. Кан-Оозы, Оҥдой ло Шабалин аймактарда малды тургуза азыралда тудар площадкалар тудулган. Бу площадкаларда бир ле уунда 8100 јоон малды, ӱч јӱске шыдар оок јылкыны азыралда тудуп ӧскӱрер аргалар бар. Сӱт иштеп алар иш дезе Шабалин, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарда јарамыкту тӧзӧлгӧн. 2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына республиканыҥ уй саачылары 72,5 тонна сӱт саап табыштыргандар. Саап турган уйлардыҥ угы табынча база јаранат. Јурт ээлемниҥ министриниҥ айтканыла, фермерлер бу ла јууктарда уй саар ӱӱрлерге ӱзеери база 200 тын сӱттеҥир уйлар экелип кошкондор. Мындый алтам иштеп алып турган сӱттиҥ чыҥдыйын ла кемин билдирлӱ бийиктеткен. Бу ууламјыда Майма аймакта Алферово јуртта иштеп турган таҥынаҥ аргачы Николай Фокинниҥ мергендӱ ижин темдектеерге јараар. Быјылгы мӧрӧйдӧ оныҥ башкарып турган ээлеми база јеҥӱчил болуп чыккан.\nЈурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда тергеениҥ башчызы бу јууктарда јуучыл самболо Румынияда ӧткӧн телекейлик чемпионатта алтын медаль ойноп алган Родион Аскановко ло оныҥ тазыктыраачызы Мӧҥӱне Яйтаковко Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралдарын табыштырган. Самбо кӱрешле Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы М. Яйтаковтыҥ тӧжине «Таҥ Чолмон» орден тагылган. Јуучыл самболо республикада эҥ баштапкы чемпион болуп чыккан Россияныҥ спортыныҥ узы, Россияныҥ, Европаныҥ чемпионы, телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Р. Асканаковко «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген бийик ат адалган ла квартира садып аларга бир миллион беш јӱс муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nЈурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда иштиҥ озочылдарына кӧп тоолу кайралдар табыштырылган. Узак јылдарга једимдӱ ле ак-чек иштегени учун Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК-ныҥ электрокаҥдаачызы Сергей Кискинге ле Оҥдой аймакта Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер СПК-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазыныҥ бригадири Василий Головинге «Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик ат адалган. Республиканыҥ агропромышленный комплексин ӧскӱреринде јеткен бийик једимдери учун Шабалин аймакта «Марал-Толусома» ООО-ныҥ аҥ ӧскӱреечизи Борис Бугуев, Росјуртшиҥжӱниҥ Алтайский край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ветеринар ла фитосанитар бӧлӱгиниҥ баш госинспекторы Василий Киркин, Шабалин аймакта Алтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ тракторизи Геннадий Бушуев, иштиҥ ветераны Анатолий Клешев, тындулардыҥ ооруларыла тартыжар республикан станцияныҥ баш ветеринар врачы Светлана Торосян ла Шабалин аймакта Барагаштагы СПК-ныҥ малчызы Александр Гришин Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткандар.


Кол деп компоненттe адылу бузулбас сqсколбулар\nколы jенил– учурында ижинде, баштанкайынан ырысту; 2) нени-нени эдип турган кижи керегинде; 3) ижи jылгыр, jедимдe\n[Элчи Шымдыевич]… Койлорды… кем-jок билерим…. керек дезе кучаны акталап ийерим. Улус : «Колын jенил кижи акталап ий» дешкилер (JК, АJQ, 22).\nкызыл колло– кандый бир jепсел jогынан\nСамтарбай кqпсананбай, адынан тeшкен jерде, байагы эликке qнqлqп келеле, jапазып алган. Мойнын толгоор деп, мeeзинен ле туткан. Кайдан кызыл колло алатан ан туру. Эки алакан кызу темир туткадый, ачыжып чыккан (JК, EСА, 187).\nменим колымда–менен кайда да барбас, кармагыма илинген ол дегени\nАдазы меним колымда. Тqлqп берер (JК, EEС, 37).\nколы ырысту– эрмекте бу бузулбас сqсколбу jаантайын мqр, ырыс келижип турган улусты колы ырысту деп кqргeзип jат.\nКезик кижинин колы чын ла ырысту болор. Бу ненин учун дезе кандый ла ичегенге, канайып ла шалтыр этире [чакпыны]….салып койгон болзо, [ qркq] тeжeп калар. Кижи ол «ырысту колын» ырызы чыкпазын деп уйуктап jатса, тqжqнбqйтqн дq jокпо (JК, АJQ, 58).\nколы буды уур–карынду, удабас балалу болор\n[Кепеш] Айылда eй кижинин колы-буды уур. Берjендеги кижи семис этти анар ла тыгып алзын (JК,КТ, 268).\nАлбатыныn тилинеn чыккан солун бузулбас сqсколбулар бичиичи бичимелдерине кийдирген эмтир. Андый бузулбас бузулбас сqсколбулар кижиниn санаа-сагыжын, сeeжин, jажын, айылду-jуртту болгонын кqргeзет.\nсанаазы кыска – сагыжы уйансымак деп айтканы\nEй улустын санаазы кыска дежетени тqгeн (JК, EEС, 55).\nтуйук санаа – туйуксынган\nJаан кижи айса туйук санаага алдырты ба? (JК, АJ, 331).\nкойдоn jобош– арай сeрекей jобош деп айтканы.\nКанайдар, коноочы – койдоn jобош (JК, EEС, 112).\njер-айакка токтобос – омок кижи\nОмок jер-айакка токтобос кижинин эдетени де кqп, ол тоодо jастыра эдери де кqп. Jобош кижи jастырып та ийзе, тын бойына аjару эттирбей, qдq берер деп, учуралды оной оnдойдыс.\nБир jанынаn сeрекей чечен, бир jанынан кокыр каткымчылу бузулбас сqсколбулар албатыда бар.\nан jобош – учурында токтодып, араайлагар, тура тeжeгер деп айтканы\n-Токтогор! Токтогор! Ан jобош, ан jобош – деген Кqкчи эмегеннин кыйгызы угулат. (JК, EEС, 53).\nсeeш – кижиниn jeрегинеn келген ару кeeни\nСeeште кунук jок, ый jок, айрылыш jок болбой jат деп айдарга jараар. Онызын jарлу бичиичинин тилинде бузулбас сосколбу ажыра айтканы керелейт.\nБичиичинин чeмдемелдеринин тилинде учурап турган кижинин jадын-jeрeмиле колболу бузулбас сосколбуларды чыгыра тартып, jаан эмес, кичинек бqлeкке бqлидис.\nКижинин jeрeминде сeeш jаан учурлу бичиичи база кезе-быча айтпай, бултаарта сeeш керегинде бузулбас сqсколбу ажыра айдат.\nтату кыйын– сeeш\nОн до кeнге кqс jумбай jeрбей. Бу кандый тату кайын. (JК, КТ, 73).\nкqксинде тош – ырыс болбогонынан, тыn кунукканын кqргeзет.\nБазгынбайдын кqстqринде jаш, кqкси таш: «Айрылышканыс бу туру… Кqрeшпейтенис бу туру…мен олорго qчкqндий, олор меге qлгqндий… »(JК, КТК, 555)\nСeeштен улус биригип, айыл-jурт тqзqгилейт.андый, эш-нqкqр улусты бузулбас сqсколбу ажыра кqргeзер арга бар.\nтqжqги jаныс– эш-нqкqр улус\nОл Ак -Кeннин эн jуук болушчызы. Тqжqги jаныс, тqри jаныс (JК, КТ, 31)\njаш кeчeк– бойынаn кичинек деп, эмеш jабыс кqргqни\nJаш кeчeкти оны….дейле, адына ойто минип, Кара-Сурды айдаганча ичкери болды. (JК, EEС, 98).\njаш корбо– кичинек балдар\nJаткан барган балага jаш кабай jайкаткан, jаш корбоны qскeрген (JК, EEС, 227).\nqрq jашту немелер–кичинек балдар qрq qзqр, jаандагылаар\nБалдар, qрq jашту немелер, чыдагылап ла калбай база (JК, АJ, 36)\nБичиичинин чeмдемелдеринде, jаан кижини темдектегени озогызынан арткан солун бузулбас сqсколбу таптыс\nкары jашта– карыган тушта\nКижинин jeрeми qй ажыра барат\nсeгтин учы– кeскеери уйлардын сeди тартылып астап турган qй\n«Jайдын, сeттин учы, актан тамган аш тугенгелекте, айылдап келдим - деп, бала-барказын алганча таайына айылдап барзын (JК, КТ, ЭОАП, 83).\nкызыл энирде–эnирдиn база бир бeдeми\nБу ойди кeн ажып баратса алтай улус баланы ыйлатпас балдарын баштактандырбас, уйуктатпас бу qйдq, тын тал-табыш чыгарарга jарабаc уйан су-кадыкту кижинин сeмезин кqрмqс деп айдыжатан.\n«Кызыл энирде уйуктаба!» - дежип, кижини ада-энези не аайлу арбайтан эди (JК,УУС, 135).\nмаn бажына– тeрген, чeрче ле деп айтканын темдектеген бузулбас колбу.\nМаn бажына эмезе сурекей ыраакта ба jыга адып койгон элигин кqруп, канча кижи бажын jайкаган болор деп. (JК, АJ, 339).\nКижи ар-бeткенле тудуш, jуук колбуда. Ар-бeткеннин айалгаларынан кижи камаанду.\nкут чыгарган jер– тургакту jер…\nМындый jерлер бистин Алтайда кайда ла бар. Улус олорды ээлe jерлер деп айдар. Машиналу qдeп отурза, токтой тeжер, аракы, курсак jаnдаар jаnду.\nАнчада ла тeндерде канча jорыкчылар аттарын «тужактадат», кудын чыгырган ла jер эмей. (JК, EEС, 38)\nБистин Алтайды серeeн деп айдарга jараар. Jе кезикте изe кeндер де турат. Анчада ла тqс кала jаар jерлерде изe болот. Андый изe кeндердерди темдектеер бузулбас сqсколбу jарлу бичиичинин чeмдемелдеринин тилинен база чыга конуп келет.\nбаш jарылар изeсeрекей изe\nБистин ар - бeткенисте ан – куш кqп. Андар, куштар керегинде алтай албатыда чечен сqстqр табышкактар, модор сqстqр кqп. Анайда ок бузулбас сqсколбу ажыра кижинин сeрекей казыр боло бергенин кqргeскени бар эмтир\nбашка аткан айу–казыр боло берген\nОкпырдын энези башка аткан айу боло берген. (JК, EEС, 200)\nОл бажына аткан айу болуп калган. (JК, КТ, 73)\nачу таn– эртен тура\nАчу танла не келген деп улус серене берди (JК, EEС, 20).\nDate: 2015-05-23; view: 305; Нарушение авторских прав


Олордыҥ ат-нерези качан да ундылбас - altaicholmon\nОлордыҥ ат-нерези качан да ундылбас\nСовет черӱ немец-фашист черӱни 1943 јылда Сталинградтыҥ јанында оодо сокконынаҥ бери кочкор айда туй ла 75 јыл болор. Россияныҥ Башкарузы бу ла јуукта бу сурак аайынча аҥылу јӧп чыгарды. Ого белетенери аайынча иштер баштала берди.\nМындый кӱнди јылдыҥ ла темдектеери керегинде федерал јасак 1995 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде јарадылган.\n74 јыл мынаҥ кайра чаган айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 2-чи кӱнине јетире ӧткӧн «Кольцо» деген стратегический табару јеҥӱге экелген.\nСталинградтыҥ јанында ӧткӧн канду јууда Алтайыстаҥ ас эмес јуучылдар турушкан, кезиги јер јастанып јыгылган, тоолулары ла јер-Алтайына јанган. Олордыҥ ат-нерелӱ кереги албатызыныҥ санаа-сагыжында јаантайынга артар.


Албаты амыр-энчӱ, мал ардак турза… | Алтайдыҥ Чолмоны\nСреда, 8 апреля 2020 Подписка на обновления RSS Письмо редактору\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Албаты амыр-энчӱ, мал ардак турза…\n9:50, 24 ноября 2014 Лайк 0 1209\nАлбаты амыр-энчӱ, мал ардак турза…\nӰлӱрген айдыҥ учкары Чуйдыҥ jолынаҥ он эки километрде турган jараш, jакшынак jуртта солун байрам ӧдӱп jадарда, амадап барып кӧрдим. Айттыру да келген.\nМында jурттыҥ клубыныҥ 80 jылына, онойдо ок «Мечин» деп jарлу jайаан ӧмӧликтиҥ беш jылына, jарлу артист Г. И. Товаровтыҥ 60 jажына учурлалган jаан байрам бийик кеминде тӧзӧмӧлдӱ ӧтти.\nЫраактаҥ-jууктаҥ амадап келген айылчыларды, jерлештерин клубтыҥ jааны С. Н. Катышева уткып, быйанду сӧстӧрин айдып, грамоталарды, кереес сыйларды табыштырды. Олордыҥ тоозында иштиҥ ветерандары, узак ӧйгӧ иштеген А. М. Деев, Б. К. Ептеев, Е. К. Ептеева, М. А. Санакова, Е. У. Шабыкова, Н. А. Моносова, М. В. Ачимова, А. О. Алмашева, Н. М. Кухаева.\nЭл Курултайдыҥ депутады В. Н. Уханов, Оҥдой аймактыҥ jааны М. Г. Бабаев, культура бӧлӱкти башкарып турган Р. К. Малчиев, Кӱпчегендеги jурт jеезениҥ jааны В. П. Мандаев jылу сӧстӧрин айдып, клубтыҥ ижи jаранзын, «Мечин» ӧмӧлик jаҥар кожоҥдорыла jаанды-jашты сӱӱндирзин деп jакшынак кӱӱнземелдер айттылар. Jуулган айылчылар кӧп. Jе олордыҥ кажызына ла сӧс берилген. Темдектезе, Шашыкманнаҥ келген jайаан ӧмӧлик jаҥар кожоҥдорыла сӱӱндирди. Школдыҥ ӱренчиктерин, оогош болчомдорды кӧрӱп, кӱӱн-санааҥ кӧдӱрилер. Jозок, тем алгадый деп сананарыҥ.\nJаан-Jаламан jурттыҥ эл-jоны амырын билбес, кӧрзӧҥ лӧ клубта jуулган, ойын-концертке белетенген турар. Аш-курсагын экелген, албатызын кӱндӱлеп jадар. Клуб оогош то болзо, jе ондо кийистеҥ эткен эдимдер, азыйгы фотоjуруктар тургузылганы солун. Келген улуска сӱреен jилбилӱ болды.\n«Мечин» jайаан ӧмӧликке беш те jыл болзо, олор бала-барказын ээчидип, клубка jуулып, jаандарынаҥ jаҥарлаарга ӱренет, таскайт. Эл Ойындарда, ӧскӧ дӧ аймактар сайын jорыктап, ойын-концертин тутагы jогынаҥ кӧргӱзет. Jаҥжыгулары бек ӧмӧликтиҥ jедимдери де иле ине.\nJурттыҥ эл-jоны, айылчылар jерлежин Г. И. Товаровты уткып, алкап, jуртыстыҥ оморкодузы, нерелӱ артизис деп мактады, Григорий Ивановичти кызычактары уткыды. Елена Ундыбасовна Шабыкова Оҥдойдоҥ келген jерлештериле кожо алып баатыр Григорий Ивановичтиҥ бажына алтай бӧрӱк кийдирди. Езриндердиҥ одузы кой сыйлап, кур курчады. Jаан-Jаламанныҥ jерлештери jеҥjок кийдирген. Jайалталу артистти кожо ӱренген нӧкӧрлӧри Кичӱ-Jаламаннаҥ, Кӱпчегеннеҥ, Ийиннеҥ, Оҥдойдоҥ келип уткыды. Jаан-Jаламандагы, Хабаровкадагы эл тӧрӧӧни база jакшы уткыды.\nБис jаан концерттерди улай ла кӧрбӧй jадыс. Клубтарыс арай ла оогош. Jе ол кӱнде jуулган jаан-jаш Кара Маймановты, К. Ф. Малчиевти, А. Езринди, С. Бодуевти изӱ колчабыжуларла уткыды. Ойын-концертти кӧрӱп, кара башту калыгыстыҥ jайаан jайалтазын кайкаарыҥ да, оморкоорыҥ да.\nАлкы бойымныҥ алкыш-быйанымды Хабаровкада jуртап jаткан Сӱмер Санаковко айдадым. Jуулган улусты, байрам-туштажуны, кӱчсинбей, фотоjурукка соккон. Келер ӱйелерге артыргызып салатан тӱӱкилик учурлу фотоальбом белен ине.\nJаан байрамды белетеп ӧткӱрерге болушкан-jӧмӧгӧн эл-jонго, ӱредӱчилерге, медишчилерге, тоомjылу ветерандарыска, оогош болчомдорыска, аргачыларга jаан алкыш-быйанысты айдадыс. Jурттарда байрамдар ӧдӱп турзын, албаты-jон амыр-энчӱ jатсын, азыраган ак мал ардак-семис турзын. Эл-jон нак, чыйрак, бой-бойын тооп, килемjилеп jӱрзин.\nПанорамное остекление. Большие панорамные окна\nМонтаж и обслуживание POSm. Торговое оборудование и мебель\nАвтоломбард РосАвтоДеньги в Краснодаре. Кредиты под залог авто в ломбарде


29.11.2019 - altaicholmon\nВсем нам хорошо известна фраза: «Сибирь — земля неисторическая!». Эти бездоказательные лозунги родил три века назад немец Герард Фридрих Миллер. (Публикуется в сокрашении) Этого, с позволения сказать, учёного, а на деле агента Ватикана – ненавидели за тенденциозность М.В. Ломоносов и С.П. Крашенинников. Однако его почитают «отцом истории Сибири» многие наши учёные. Изыски Г.Ф. Миллера переводили,\nВ Москве состоялся XIX съезд «Единой России». Партия провела кадровое обновление и переформатировала работу своих руководящих органов. Также президент Владимир Путин поставил перед делегатами новые задачи — реализация национальных проектов и подготовка к выборам 2021 года. В работе съезда приняли участие Председатель партии, премьер-министр Дмитрий Медведев, высшее руководство «Единой России», члены Правительства, делегаты со всей\nНазваны лидеры по росту безработицы\nЧисленность безработных граждан России, зарегистрированных в органах службы занятости, увеличилась сразу на 1% и составила 649,58 тысяч человек. Такие данные приводит профильное министерство на основе мониторинга рынка труда. По данным ведомства, сразу в 60 регионах был отмечен рост этого показателя. Однако наиболее значительное увеличение числа безработных наблюдался в Алтайском крае, Астраханской, Омской и Курганской\nБывшее руководство ресбольницы предстанет перед судом за взятки\nСледователи в Республике Алтай направили на рассмотрение суда дело в отношении бывшего главврача республиканской больницы и его заместителя по хирургической работе, обвиняемых в коррупции. Следственными органами следственного управления Следственного комитета Российской Федерации по Республике Алтай завершено расследование уголовного дела в отношении бывших руководителей бюджетного учреждения «Республиканская больница». По данным регионального управления Следственного комитета России,\nМасштабная программа строительства и ремонта дорог\nВ Республике Алтай завершились масштабные работы по улучшению транспортной инфраструктуры, предусмотренные на 2019 год национальным проектом «Безопасные и качественные автомобильные дороги». Глава региона Олег Хорохордин строительство и восстановление дорог ранее назвал одним из ключевых в работе Правительства Республики Алтай. Всего в этом году в Республике Алтай проведены работы на 26 объектах. Это 15 объектов местного\nИштеҥкей ишти таап алар\nАста ЗАМЯТИНА – Чамал аймакта аҥ ӧскӱрип турган «Байгабак» деген ээлемниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы. Јурт јашӧскӱримниҥ Россиядагы бирлигиниҥ Алтай Республикада бӧлӱгин тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи ле бу кыймыгуныҥ эрчимдӱ туружаачызы. Бийик юрист ӱредӱлӱ јиит кижини јурт ээлемниҥ ижи не јилбиркеткен? Бистиҥ куучыныс бу сурактаҥ башталган. –Бистиҥ ээлемис 2000 јылда тӧзӧлгӧн – деп, Аста Васильевна куучындайт. –Мен мында ла\nКӱндӱлӱ јииттер, бӱгӱнги айылчыбыс керегинде бичимелди бичиирин баштап тура, сакыбаган јанынаҥ кӧдӱриҥилӱ санааларга алдырттым. Бистиҥ айылчыбыс тергеебистиҥ культуралык јӱрӱмиле, артисттериле јилбиркеп, јондык сетьтерде јаантайын отурып тургандарга Saltilla деген јайаандык адыла таныш. Оогош тергеебистиҥ сценазында оныҥ одычагы «Уксаҥ мени» деген ӱлекерле колбой кӧп улуска кӧрӱнип, јарык кӱйӱп келген. Saltilla — рэп-кожоҥдор кычырып турган кожоҥчы. Рэпти —\nТоолу кӱндер кайра СПИД ооруга удура тартыжары ла оныҥ профилактикалык ижи аайынча республикан тӧс јерде ВИЧ/СПИД-тиҥ курч сурактарына учурлалган пресс-конференцияда медициналык ишчилер ле талалык, муниципал СМИ-лердиҥ журналисттери туруштылар. Конференцияны таланыҥ СПИД-тӧс јериниҥ баш врачыныҥ медицинаныҥ бӧлӱги аайынча ордынчызы Наталья Латышкова ачкан. Оныҥ темдектегениле, ӧткӱрилип јаткан туштажу СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлалган. Ол јаҥжыкканы аайынча кыштыҥ\nТелекейди јеҥген баатырыс\nАлтай албаты ӧзӱп, бийик једимдерге једип турганын кӧрӧргӧ кандый сӱӱнчилӱ! Калганчы ӧйдӧ бистиҥ тергеебисте баатыр уулдар кӧптӧп лӧ јат. Олордыҥ тоозында бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс — ак кӧбӧк сӧӧктӱ Степан Кобенов. Оны билбес кижи бистиҥ Алтайда артпаган болбой. Бу јууктарда јуучыл самболо Корея ороонныҥ Чхончжу калазында ӧткӧн телекейлик чемпионатта бистиҥ јерлежис бойыныҥ бескезинде чемпионныҥ адын кӧдӱриҥилӱ


Сибирьге, Алтайга быйанду калмык эл - altaicholmon\nСибирьге, Алтайга быйанду калмык эл\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Калмык Республиканыҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театры кандык айдыҥ 10-12 кӱндеринде таланыҥ эл-јонына, айылчыларына «Я—Будда» деген кӱӱлик туујы, «Араш» деп драмалык санаа-шӱӱлте ла калык чӱмделгези аайынча «Калмык той-јыргал» деген ӱч ойын-кӧргӱзӱни кӧргӱсти.\nКалмык элдиҥ ады јарлу театры 1936 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде эжигин ачкан. Оныҥ сценазында баштапкы калмык драматург Б. Басанговтыҥ пьесалары аайынча тургузылган ойын-кӧргӱзӱлер ӧткӧн. Онойдо ок калмык кӧрӧӧчилер орус ла ӧскӧ ороондордыҥ классикалык чӱмдемелдериле танышкан.\nJуу-чактыҥ да јылдарында театр иштеген. Фронттыҥ сценаларында ӧткӧн ойын-концерттерде театрдыҥ артисттери эрчимдӱ турушкан.\n1943 јылдыҥ учкары калмык албаты актуга буруладып, бӱткӱлинче Сибирьдиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Jака Тӱндӱктиҥ јерлери јаар айдаткан. Jӱк ле 1958 јылда театр тӧрӧл алтайында бойыныҥ кӧжӧгӧзин ачкан.\nӰч кӱнниҥ туркунына театрдыҥ јаан залында кӧрӧӧчилер јык толо јуулып, ойын-кӧргӱзӱлерди изӱ колчабыжула уткып, быйанду сӧстӧрин айттылар. Чындап та, театрдыҥ алтын бозогозын алтап кирген улус мынаҥ ойто бирлик ийделӱ албаты болуп чыгат. Онойдо ок олордыҥ ич-телекейи, кӱӱн-санаазы јарып, кереги јогынаҥ айрылып, аруталат деген јолду шӱӱлтелерди ӧткӧн ойын-кӧргӱзӱлер кереледи.\nJайаан ӧмӧлик кӧрӧӧчилерди ойын-кӧргӱзӱлери ажыра бойлорыныҥ јаҥдаган јаҥыныҥ учурыла, онойдо ок бӱткӱл калык алтайынаҥ албанла ӱч кӧрбӧгӧн јерлерге айдадып, кыйынду-шыралу ӧткӧн тӱӱкилик јолын, јаҥжыккан чӱм-јаҥын, калмык той-јыргалды кӧргӱсти. Албатыныҥ байлыгы, ырыс-кежиги, ӧзӱми јаҥдаган јаҥы, ӧткӧн јолы эмезе тӱӱкизи, чактарла келген јаҥжыгулары, тили болгонын калмык карындаштар сӱреен јакшы кӧргӱстилер. Албатызы ӧзӱмдӱ, аргалу-чакту, культуразы, кӧгӱс-байлыгы тыҥытту болгонын јайаандык ӧмӧликтиҥ ижинеҥ јакшы кӧрӱлди.\nКӧрӧӧчилер «Я—Будда» (режиссерлор Б. Манджиев, В. Хаптанов) деген кӱӱлик туујыны бийик баалады. Чындап та ойын-кӧргӱзӱ јаҥыс та калмык јеринде социально-культуралык учурлу керек эмес. Ол онойдо ок телекейде боодо јаҥдулардыҥ биригӱлери ортодо элбеде јарлу. Ойын-кӧргӱзӱни тургусканыныҥ амадузы јаҥыс та боодо јаҥын јартап таркадары эмес, је онойдо ок бу јаҥныҥ учурын оҥдоорго болужат.\n«Я—Будда» деген ойын-кӧргӱзӱ Сиддхартха Гаутаманыҥ (Будда) јӱрӱминиҥ тӧс учурын оҥдоорго, билерге ӧткӧн ченелтелӱ јолы керегинде. Бу сурактыҥ каруузына једерге, оны чечерге јӱрӱмин берген. Шак ол чындыктыҥ чындыгын ачып, ӱредӱ эдип, ӱренчиктерине, ончо улуска јетирет. Кажы ла кижи ак-чек, ару санаа-кӱӱнле јӱретен, орто кемин тудатан јаҥду. Коштой јӱргендерге кӱйӱнбес, атааркабас, килеҥкей ле јалакай кӱӱндӱ јӱрер. Тынар-тындуныҥ кандыйына ла ачык, јымжак кӱӱнле удура базар. Коштой јӱрген улуска бу агару јӱрӱмниҥ ӱредӱзине једерге, оҥдоорго бӱткӱл јӱрӱм барып турганы кӧргӱзилди. Jайаан ӧмӧлик бир кижидий, бир тынышла ойноды. Темдектезе, Очар Такаев (Девадатта), Эренцен Авяшкиев (Сиддхартха Будда), Чингиз Тепкенкиев (Мара), Очир Эрднеев (Шуддодан каан, Будданыҥ адазы), Марина Кикеева (балалу эпши) ла оноҥ до ӧскӧ актерлор бийик кеминде ойнодылар.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Борис Манджиев, сценография ла костюмдары Елена Варованыҥ, хореография Ирина Самсонованыҥ, вокалла ӱредӱчизи Инесса Месхишвили, консультанты Санал Игелюнг (С. Мукубенов).\nКалмык калыкка албанла айду, депортация айдары јок ачу-корон экелген, ол качан да, байла, ундылбас. Бу тӱӱкилик учурлу керекке кӧп калмык бичиичилер, поэттер баштанган. Алты муҥнаҥ ажыра тегин солдаттар ла сержанттар фронттоҥ кӧндӱре НКВД-ныҥ лагерьлерине аткарылган. Jӱстер тоолу калмык билелер депортацияныҥ толкузына алдыртып, угы-тӧзинеҥ бир де кижи эзен артпагандары бар. Режиссер Борис Манджиев коркышту тӱбекти эзедип, талдама кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи «Араш» деген драмалык ойынды мӧрлӱ тургускан. Мында албатыга јарамыкту ӧй оныҥ алдында, айдарда, ол ӧйди јууктадарга, ӧткӧн тӱӱкиликтеҥ тӱп-шӱӱлтени эдери керектӱ деп тӧс шӱӱлте ойынла кызыл чийӱчек болуп ӧдӧт.\nБу ойын-кӧргӱзӱ Араш деген уулчак керегинде. Ол кӱнӱҥ ле фронттоҥ олордыҥ станциязыныҥ јаныла ӧдӱп турган поездтерди уткыйт. Араш јуудаҥ адазын сакыган. Ол оогошто ло энезиле кожо айдуга келген. Кӧс јетпес чӧлдӧрин ундыган. Кургак бӱрди тюльпан деп кӧрӧт. Jе кайкамчылу, куулгазын учуралга иженет. Ижемјизи ого уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ ийде берет.\nАраш коркышту јараш ӧҥдӱ тӱштер кӧрӧт. Куулгазын кептӱ тӱш јеринде адазы «Джангар» деген кай чӧрчӧктиҥ баатырлары чылап, ӧштӱни јеҥип, уулчагына јанып келет. Араштыҥ агаштаҥ эткен самоледы ӧштӱниҥ черӱзин оодо согот. Араш арай ла оогош, база ла эмеш јаан болгон болзо, ӧштӱлерге, кату ӧйгӧ, јылдарга удура турар эди. Jе керсӱ, адазак калмык уулчак божойт, оныла кожо чаҥкыр амадузы. Энезиле, таайыла кожо кызыл тюльпандары јайылган кару ла тӧрӧл чӧли, алтайы кожо кайылды.\nАрашты Очир Такаев, Цаганды (энезин) Саглара Гойдыкова, Нимгирди (таайын) Бюрча Оргадыков, орус эпши Степаниданы Марина Кикеева ойнодылар.\n«Арашты» кӧрӧӧчилер ыйлап туруп кӧргӧни сӧс јогынаҥ ойын-кӧргӱзӱ бийик кеминде болгонын керелейт. Тӱӱкилик учурлу ойын-кӧргӱзӱзин калмык театр, оныҥ режиссеры Сибирьди ӧдӱп чыккан албатызына учурлаган. Онойдо ок Сибирьдиҥ албатызына, ачу-коронды, сӱӱнчини-карыкчалды олорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӱлежип ӧткӧнин баалап, быйанын айтканы деп айдарга јараар. Jанында јакшы улус кӧп лӧ болгоны, олордыҥ јакшызы јеткенин келер ӱйе ундыбазын деп айдылган кереес сӧс…\nӰчинчи кӱнде бир кӧрӧӧчиниҥ айтканыла, калмык калыктыҥ тойында тойлодыс. «Калмык тойдыҥ» авторы ла режиссеры РФ-тыҥ ла Калмык Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, эл театрдыҥ художественный башкараачызы ады јарлу Борис Манджиев. Ойын-кӧргӱзӱде ченемелдӱ режиссер драматургияныҥ ла калык чӱмделгезиниҥ ээжилерин, аайын эптӱ ууламјыла апарат.\nСценада калмык албатыныҥ той-јыргалы чын ла јӱрӱмде ӧдӱп јатканына бодолду. Сӱрлӱ, јараш, байлык той-јыргал, баш тараш, шаалта, кожоҥду чӧӧчӧй, јаҥар кожоҥ, кур курчаганы, одын кӧдӱргени, јӧӧгӧн келинди јаҥы јуртыныҥ одына кийдиргени ле той-јыргалдыҥ ӧскӧ дӧ буспайтан ээжилери кӧргӱзилди.\nКалмык тилдиҥ байлыгы, албатызыныҥ кокыры, чечени, каткызы, ойынзагы, бијези, маргаандары сӱреен јакшы. Jаҥжыккан чӱм-јаҥын мындый бийик кӧдӱрип јатканынаҥ јозок алгадый. Той-јыргалы, куда-белкенчеги бистийинеҥ эмеш башка да болзо, је тӧзӧгӧзи јаҥыс.\nОйын-кӧргӱзӱ калмык тилле ӧткӧн, коштой орус тилге кӧчӱрилген. Кандый да албатыныҥ той-јыргалыныҥ учуры јаан. Мында јаҥыс ла калык чӱмделгезин чеберлеп јатканы эмес, је онойдо ок билениҥ јаҥжыгуларын орныктырып, јиит ӱйени албатызыныҥ јаҥдаган јаҥыла, јаҥжыгуларыла јилбиркезин деген тереҥ учур бар. Тили, тӱӱкизи, чӱм-јаҥжыгулары ӧзӧгинде бар болзо, калык ӧзӱмдӱ, ийделӱ болор деген алтын ээжини сценада актерлордыҥ ойынынаҥ кӧрдис.\n«Кӧчкӱн калмыктардыҥ той-јыргалын орныктырары» деген ӱлекер-проект јӱрӱмде РФ-тыҥ президентиниҥ грантыла ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова јайаандык ӧмӧликти АР-дыҥ башкарузыныҥ, культуразыныҥ министерствозыныҥ адынаҥ уткып, јаан быйанын айтты. Ол АР-дыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаразын, кереес сыйларды эл театрдыҥ ӧмӧлигине, онойдо ок генеральный директоры Галина Шураевага табыштырды. Культураныҥ министерствозыныҥ Быйанду самаразы Елена Бадмаевага табыштырылды. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришева калмык театрдыҥ ӧмӧлигин једимдӱ јайаан јол-јорыгыла уткып, быйанын айдарда, артисттер кӱндӱлӱ айылчыларга кур курчап, бел курчузын тыҥыдып, санаа-кӱӱнин кӧдӱрди.


22.09.2018 - altaicholmon\n«Аргымак» чыгар: чыгарбас аргабыс јок\nЈерлежис Михаил КУЛУНАКОВЛО талабыста кинематографтыҥ јолы, режиссердыҥ јайаандык јӱрӱминиҥ солундары ла бӱгӱнги кӱндеги «Аргымак» деген тӧс ӱлекери керегинде куучынысты јарлайдыс. Бу јууктарда Михаилдиҥ командазы Јыбаш Каинчинниҥ куучыны аайынча «Чеден» деген кыска метражту фильм соккон. Оны согуп јазаар иштер кышкыда башталып, јайгыда тӱгенген. Фильм белен. Эмди оны киноныҥ ченемелдӱ устары баалазын деп, фестивальдарга, кӧрӱлерге чыгарары, кӧрӧӧчилерге\nКӧбизине бажыҥ да айлана бергедий\nКӧчкӱн албатылардыҥ национальный кеп-кийими олордыҥ материальный культуразыныҥ бӧлӱги болуп јат. Оныҥ да учун Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ культуралык программазында «Этномода» деп адалган керек-јарак база ӧткӱрилген. Анда башка-башка ороондордоҥ келген дизайнерлер јаҥжыккан национальный костюмдарыныҥ коллекцияларын кӧргӱскен. Анайда ок кеп-кийимниҥ кӧрӱ-јарымказы база ӧткӧн. Иссык-Кульдыҥ јарадында турган «Nomad» деп адалган амфитеатрда канча эҥирлер туркунына «Вселенная кочевников»\nБӱгӱнги айылчыбыс – Сынару АНАТПАЕВА (Шатина), алдынаҥ бери таныш улус оны ачык-јарык, ак санаалу, јалакай кыс деп билер. Оныҥ комыдаганын укпазыҥ, арыганын сеспезиҥ, улус ылгаганын, кемди-кемди јабыс, јаман сананганын качан да кӧрбӧзиҥ. Јолыкканда, ол јаантайын јылу кӱлӱмзиренип, јакшылажып, јарыгыла ӱлежип тургандый. Эмди Сынару тӧрт баланыҥ кару энези. Ӱзеери ол јайыла эрчимдӱ иштеген. Куучындажар ӧй\n«Jиит биле»: јадар турала јеткилдеери\nБистиҥ ороондо до, республикада да јадар айалгазын јарандырарга турган јиит билелердиҥ тоозы кӧп. Је тууразынаҥ болуш јогынаҥ квартира садып аларга эмезе јаҥы тура тудуп аларга сӱреен кӱч. Россияда бу айалганы јарандырар амадула «Јиит биле» деп текши атту бир канча иштер ӧткӱрилет. Ондый керектер Алтай Республикада база ӧдӱп јат. Јиит билелердиҥ јадар айалгазын јарандырары –


Jаҥарлаган јаш ӱйе... - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ оморкодузы «Ойойым» ӧмӧликтиҥ ады-чуузы јер-алтайды ӧткӧн. Jайаан ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Римма Толмашова, байлык ченемелдӱ, алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ эпши. Башкараачыныҥ јайаан ижиниҥ аҥылузы ӧмӧликте јиит балдарды јууй тартып, ӱредип јатканы. Алтай тилис, јаҥарыс, кай чӧрчӧктӧрис, кӱӱлик ойноткыларыс, алтай ойындар, калык чӱмделгези бек ле быжу јолдо болгонын ӧткӧн ойын-концерттеҥ кӧрдис. «Ойойымныҥ» башкараачызы јайаан ижинде балдардыҥ ада-энелериле, јааналарыла, јаандарыла јуук колбуда иштеп јатканы јарамыкту. Калада јуртап јаткан јииттерди јаҥжыккан чӱм-јаҥга јилбиркедип таскадат. Jаҥарчылардыҥ ойын-концерти ӧйинде кажы ла јайалтаныҥ ада-энезиниҥ ады-јолы адалып, алкыш-быйанын айдып турганы солун угулды.\nКалыктыҥ чӱм-јаҥжыгулары јайаан эҥирде айылчыларды уткыырынаҥ ала ӱйдежерине јетире кӧргӱзилди. Сценада ӧҥжик, сӱрлӱ, јаркынду кеп-кийимдӱ јииттердиҥ кажы ла кыймыгузы ондый токыналу, табылу. Бир сӧслӧ, алтай јииттер бойыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥын буспай, билгир апарып јатканынаҥ јозок алгадый. Калада «Оймок» деген ательениҥ ус кӧкчизи Байана Ялбакованыҥ кеп-кийимдер аайынча јуунтызы су-алтай ууламјылу болгонын кӧрӧӧчилер темдектеп кӧрдилер. Уулдардыҥ, кыстардыҥ, бир сӧслӧ, туружаачылардыҥ кептери бийик кеминде болуптыр.\n«Сӱӱжисле Алтайдыҥ тууларынаҥ» деген јайаандык эҥир ӱч јаан бӧлӱктеҥ турган: «Тӧрӧл јерим», «Калыктыҥ јаҥар кожоҥдоры» ла «Jӱректе-ӧзӧктӧ — сӱӱш».\nАлтайын, албатызын алкаган алкыштар, кӱрее јаҥар, ар-бӱткенниҥ кеенине, јаражына, јӱрӱмниҥ кайкал болгон сӱӱжине учурлалган кожоҥдор бой-бойын элип-селип чӧйилди. Ӧмӧликтиҥ туружаачылары алтай кӱӱлик ойноткыларла тыҥытту ойноп турганын кӧрӧӧчилер база јакшызынып кӧрдилер. «Ойойым» албаты ӧмӧлигиниҥ кӱӱлик башкараачызы Азулай Тадиновтыҥ ижин бийик бааладылар. Ижиниҥ турултазы кӧстиҥ алдында. Мында Римма Толмашова, Азулай Тадинов ӧмӧ-јӧмӧ «Ойойымныҥ» туружаачыларын ондый бийикке чыгарганы алтай кижиге јаан сӱӱнчи, оморкоду.\nJада-тура «Ойойым» албаты ӧмӧлиги ойын-концертиле Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залыныҥ сценазына чыгар деп иженедис. Jаҥар кожоҥго, кӱрее кожоҥго јилбӱ јаан да.\n«Ойойым» албаты ӧмӧлигиниҥ туружаачылары: Дмитрий Адышев, Ксения Балакина, Алина Бедушева, Эльдар Демчинов, Гульжана Джакиянова, Даринна Енчинова, Елена Енчинова, Ай-Тана Иркитова, Камилла Конунова, Айсулу Кубекова, Ирбис Куклин, Анастасия Луговая, Алан Тайтаков, Арчындай Тедуев, Айсулу Теренгина, Валерия Тимофеева, Элим Улаков, Кристина Челтокова, Амаду Штыков. Ойын-концертти Айсулу Теренгина баштап ӧткӱрди.\n«Ойойым» албаты ӧмӧлиги 1995 јылда тӧзӧлгӧн. 2000 јылда ого «албаты ӧмӧлиги» деген нерелӱ ат адалган. «Ойойым» ӧмӧлик башка-башка јылдарда кӱӱлик альбомдорын белетеп чыгарган. Ол калыктар ортодогы ӧдӱп турган Эл Ойындардыҥ, «Тоҥмок суулардыҥ», Чага, Jылгайак ла оноҥ до ӧскӧ јаан байрамдардыҥ эрчимдӱ туружаачызы.\nJарлу јайаан ӧмӧликти каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ адынаҥ депутат Петр Попошев уткыды:«Ойойым» каланыҥ, онойдо ок республиканыҥ ла ӧскӧ дӧ талалардыҥ эл-јонын алтай калыктыҥ јаҥжыккан кӧгӱс байлыгыла јаҥар кожоҥ ажыра таныштырат. Алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ тӧзӧгӧзи — јаҥар. Слер ойын-концерттеригерде калык чӱмделгезиниҥ башка-башка чӱм-јаҥын бийик кеминде кӧргӱзип туругар». Депутат јаан ла учурлу керекти билгир апарып јаткан Римма Толмашовага, Азулай Тадиновко каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ, онойдо ок бойыныҥ адынаҥ јаан алкыш-быйанын айтты. «Ойойымныҥ» башкараачыларына балдардыҥ ада-энелери база быйанын айттылар. Тузалу, керектӱ иш бастыра јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш алзын деген јолду кӱӱнземел болды.\n«Ойойым» Ӱй улустыҥ телекейлик кӱниниҥ алдында сӱреен јакшы сый этти.


Су-кадыкты корыырында јаҥы эп-аргалар - altaicholmon\nБу туштажуда анайда ок Сбербанк ПАО-ныҥ 8558 таҥмалу Горно-Алтайский бӧлӱгиниҥ управляющийи Марина Мезенцева, тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\n«Сбербанк бийик ӧзӱмдӱ структуралу, аргачылыктыҥ субъекттериниҥ ле эл-јонныҥ тоозынаҥ клиенттериниҥ тоозы кӧп. Ол бистиҥ эҥ јаан инвесторлордыҥ бирӱзи болуп јат» — деп, Олег Хорохордин айткан. Ол былтыр бистиҥ тергеениҥ башкарузы ла Сбербанк ПАО ортодо цифровой технологиялар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салылганын эзеткен. Оныҥ шылтузында быјыл чаган айда Сбердиҥ экосистема аайынча сервистериниҥ таныштырузы ӧткӧн. Бу сервистер государствоныҥ экономика, акча-манат, транспорт, медицина ла ӧскӧ дӧ ууламјылар јанынаҥ башкартузыныҥ туза-чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган.\nАнтон Милютин јуунныҥ туружаачыларын компанияныҥ бир канча јаҥы сервистериле таныштырган, олордыҥ тоозында тергее-ге телемедициналык платформа — ол ӱч модульдаҥ туруп јат. Бу платформаныҥ учуры коронавирусла оору улусты айылдарында эмдеериле, хронический ооруларлу пациенттер јанынаҥ ыраагынаҥ ӧткӱрер мониторингле, профильный врачтарла ыраагынаҥ консультациялар ӧткӱрериле колбулу.\nАнайда ок јуунныҥ туружаачылары тергееде «Баштапкы электронный рецепт» деген сервисти иштедер аргаларды шӱӱшкен. Бу сервис эм-препараттардыҥ электрон документ бӱдӱмдӱ рецептерин бичиириле, олорды шиҥдеериле, чеберлеериле, берериле колбулу. Мындый эп-арга чаазын рецепттерди бичип берериниҥ ӧйин кыскартар, јетирӱ-кӧргӱзӱлердиҥ электрон базазын тӧзӧӧр, хронический ооруларлу улус рецепт аларга болуп, врачка келерин токтодор, јылыйтып койгон рецепттиҥ ордына јаҥызын бичидерге, такып рецепт бичидерге келерин јоголтор арга берер. Бу сервис анайда ок рецепттерди бичиир ле эп-препараттарды берер тушта медициналык ла аптечный учреждениелер ортодо јетирӱлик колбу болорын јеткилдеер.\nЈуунда айыл-јурттардыҥ сӱрее-чӧбин чыгара тартарын шиҥжӱде тудары јанынаҥ муниципалитеттердиҥ мониторингиниҥ сервис-јеткилдештери, школдордо биометрический технологиялар ла государственно-таҥынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ эп-аргаларын ӱредӱлик учреждениелер тудар тушта тузаланары јанынаҥ сурактар база шӱӱжилип кӧрӱлген.


Jаргычыныҥ јаҥы ордынчызы - altaicholmon\nJаргычыныҥ јаҥы ордынчызы\nРоссия Федерацияныҥ Президенти В. Путин бу јуукта 329 номерлӱ Jарлыгына кол салды.\nОндо айдылганыла, Алтай Республиканыҥ ¯стиги јаргызыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызына Алексей Кокорин јӧптӧлгӧн. Бу кижи 1973 јылда тулаан айда чыккан, 1998 јылда Барнаулдагы юридический институтты божоткон. Алтай крайдыҥ Чарыш районында милицияныҥ участковый инспекторы, уголовный бедирештиҥ инспекторы, шылучы болуп иштеген. 2006-2011 јылдарда Кош-Агаш аймактыҥ јаргычызы болгон.


22.01.2019 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\n«Акту сӧс алкышту»\nЧаган айдыҥ 18-чи кӱнинде Печатьтыҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ jуун Алтай Республиканыҥ эл театрында ӧтти. Печатьтыҥ байрамы Россияныҥ тӱӱкизинде 1703 јылда кепке базылып чыккан «Ведомости» газеттиҥ баштапкы номериле колбулу. Ол ӧйдӧҥ бери кепке базылган сӧс ажыра jетирӱлер эткен эп-аргалардыҥ бӱдӱми кубулып солынган. Эмди Печатьтыҥ кӱнин бичик чыгармалар, газеттер, типографиялар, телекӧрӱлте, онойдо ок Интернеттиҥ эп-аргаларыла иштеп тургандар


Горно-Алтайск-Кош-Агаш: ченелтелӱ авиаучуш - altaicholmon\nГорно-Алтайск-Кош-Агаш: ченелтелӱ авиаучуш\nКичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде «Сибирьдеги јеҥил авиация» («СиЛА») авиакомпания L-410 самолетло Горно-Алтайсктаҥ Кош-Агашка јетире ле кайра баштапкы технический ченелтелӱ авиаучушты бӱдӱрген.\nСамолет Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ 19.00 саатта учуп чыккан, учуштыҥ ӧйи 1 саат болгон. Кайра јолго ол 20.50 саатта учуп чыккан.\nАвиаучушты «СиЛА» авиакомпанияныҥ генеральный директорыныҥ баштапкы ордынчызы А. Гениевский башкарган. Ол самолеттор учуп-отурар јол-полосаныҥ айалгазы јакшы, је инфраструктураны јаҥыртары керек болгонын айтты.\n«Туристтер де, јербойында јаткандар да Горно-Алтайсктаҥ Кош-Агашка 9 сааттыҥ туркунына једет. Алдында бери самолеттор учуп туратан. Бӱгӱнги авиарейстиҥ кийнинде јолдыҥ картазы белетелер. Ондо Кош-Агаштагы аэропорт кӧнӱ иштеп баштаарына керектӱ керек-јарактар бичилер. Соҥында чартер ле јаантайынгы авиарейстердиҥ ачылар ӧйи аайынча јетирӱ эдилер»— деп, Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин айтты.\n«СиЛА» авиакомпанияныҥ јааныныҥ авиационный јеткер болдыртпазы аайынча ордынчызы М. Богданов полосаныҥ узуны 1150 метр деп айтты. Кош-Агаштагы аэропорт кырларда турган аэропорт болот, бийиги талайдыҥ кеминеҥ 2 муҥ метрге бийик. Мындый айалгалар оогош самолетторго кӱч. «Бу учуштаҥ кӧргӧндӧ, мынаҥ ары бу ууламјыла рейстерди бӱдӱрер аргабыс бар. Рейсти субсидияла јӧмӧзӧ, оныҥ баазы јеҥил, эл-јонго эптӱ болор» — деп, ол чокымдады.\nО. Хорохордин республикада авиацияныҥ ӧзӱми керегинде айдып тура, Москва јаар ууламјыла «Победа» деп авиакомпанияныҥ самолетторы база учуп баштаары керегинде угускан.


23.04.2020 - altaicholmon\nТри региона Сибири вошли в двадцатку демографического рейтинга России\nТува, Алтай и Новосибирская область вошли топ-20 российских регионов, где за последние три года выросла численность населения. В шести субъектах число жителей, наоборот, уменьшилось. Эксперты РИА «Рейтинг» ранжировали регионы по увеличению численности населения в 2017-2019 годах на основании данных Росстата. При оценке они учитывали естественный и миграционный прирост количества жителей. В трех регионах Сибири статистики\nВ Республике Алтай учебный год закончится досрочно\nВ школах Республики Алтай из-за пандемии COVID-19 учебный год в этом году закончится почти на месяц раньше. Такую информацию сообщает Министерство образования и науки Республики Алтай. Ученики с 1 по 8 класс будут учиться до 30 апреля, 9-10 классов – до 23 мая, а 11 классов – до 7 июня. Плановое проведение всероссийских проверочных работ\nТуба культураныҥ тӧс јери – аҥылу јер\nЧой аймактыҥ Красносельское јуртындагы Тубалардыҥ культуразыныҥ тӧс јерине јилбӱӱ јаан. Оныҥ ады республикада, онойдо ок ыраак-јуук талаларда элбеде јарлу. Тӧс јердиҥ ижи, једимдери, амадулары јанынаҥ оныҥ јааны Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Васса ТАКПАЕВА мынайда куучындады: —Тубалардыҥ тӧс јериниҥ ӧткӧн јолы байлык ла једимдӱ деп айдарга јараар. Ол тубалардыҥ культуразын, кӧгӱс байлыгын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын чеберлеп\nКичӱ ле орто аргачылыкка — болуш ла јӧмӧлтӧ\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ предприятиелериниҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧ лӧ болуш јетирип турган республикан фонд коронавирусла колбой тура берген айалгаларда чине-чагы ла аргалары уйадаган предприятиелерге јеҥилтелер эдет. Бу иш бистиҥ тергееде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинде чыгарган 197-чи таҥмалу јакааны аайынча ӧдӧт. «Алтай-Актив-Турга» јаан арга «Стандартный» деген кредитный продукт аайынча заёмды он\n«Бистиҥ улустыҥ баштаҥкайы кӧп…»\nОҥдой аймакта Куладыдагы јурт јеезени 2018 јылдаҥ бери Сӱнер НОНОВА башкарат. Ол Горно-Алтайсктагы госуниверситетти ӱренип божоткон ло Куладыныҥ орто ӱредӱлӱ школында 18 јылга чыгара ӱредӱчи, директордыҥ таскадаачы иш аайынча ордынчызы болуп иштеген. Анайда ок «бухучет» ло «менеджмент» деген билгирлерде ӱредӱлӱ. —Коронавирус оору јайылганыла колбой јӱрӱм токтобогон, кӧп јондык керектер буудакталган да болзо, темдектелген иштер эдилип\nТуулу Алтайда јурт ээлемди башкарарыныҥ баштапкы органы тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгыла\nКӱндӱлӱ најылар! Слерди Туулу Алтайда јурт ээлемди башкарарыныҥ баштапкы органы тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгыла акту кӱӱнимнеҥ уткып турум! Јуртта, кыра-јалаҥдарда, мал ӧскӱрериниҥ турлуларында, перерабатывающий предприятиелерде иштеп турган бастыра улуска уур-кӱч, је албатыга сӱрекей керектӱ ле јаан учурлу ижи учун јаан быйанымды айдарга турум. Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ айтканыла, аграрный бӧлӱк — экономиканыҥ тӧс тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи, оныҥ\nРеспублика гран-кыйуларын туристтерге бӧктӧп салган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бистиҥ тергеедӧӧн туристтер келериниҥ јаҥы ээжилерин јӧптӧп, республиканыҥ башкарузыныҥ бийик кеминде белен болоры керегинде јакаанына тӱзедӱлер кийдирген. Кандык айдыҥ 21-чи кӱнинеҥ ала ӧскӧ тергеелердеҥ бистиҥ республиканыҥ јерлерине келгендер 14 кӱнниҥ самоизоляциязын ӧдӧр учурлу. Документ аайынча болзо, Алтай Республикага кандый да бӱдӱмдӱ транспортло келгендер тӱни-тӱжи иштеер «кызу линияныҥ» телефоныла (8-913-694-90-74) баштанып,\nАлтай Республика «Јеҥӱниҥ эстафетазында» турушкан\nКандык айдыҥ 17-19 кӱндеринде Алтай Республиканыҥ бистиҥ ороонныҥ гран-кыйузыныҥ јанында турган Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактарда, анайда ок Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ эстафетазыла колбулу керек-јарактар ӧткӧн. Албатылар ортодо учурлу бу акция Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай СНГ-ныҥ ороондор-туружаачыларыныҥ тыш гран-кыйулары јакалай јерлерле ӧдӱп јаткан. Јеҥӱниҥ эстафетазы 2020 јылда кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде ӱч маршрут\nНекоммерческий сектор, который помогает бороться с коронавирусом, сам нуждается в поддержке, отметили в партии «Единая Россия» подготовит новый комплекс мер по дополнительной поддержке некоммерческого сектора, который активно участвуют в борьбе с распространением коронавируса. Предложения будут сформированы по итогам онлайн-встречи партии с представителями НКО и переданы Президенту России Владимиру Путину и в Правительство России. Об этом заявил Председатель\nАдресную помощь получили более 288 тысяч человек Уже больше месяца «Единая Россия» направляет все имеющиеся ресурсы на оказание помощи людям, оказавшимся в трудной ситуации из-за пандемии — и человеческие, и финансовые. Во всех регионах страны партия развернула волонтерские центры. Первый из них был открыт 19 марта в Калуге. Почти 90 тысяч активистов ежедневно работают по обращениям


Суулардагы тош кайылза, јеткер болбозын деп - altaicholmon\nСуулардагы тош кайылза, јеткер болбозын деп\nТулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бистиҥ тергееде суулардыҥ тожы кайылып башталганынаҥ улам јеткер болбозын јеткилдеери јанынаҥ јаан учурлу суракты ајаруга алып, јеткер болдыртпазы аайынча камыстыҥ јуунын башкарып ӧткӱрди.\nАлтай Республиканыҥ гидрометеорология ла айландыра ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ айалгазы аайынча тӧс јериниҥ башкараачызы Валентин Декенев ар-бӱткенниҥ ле кӱн-айдыҥ бӱгӱнги кӱнде айалгазы керегинде јетирӱ эткен. Ол сууларды бӱркеген тоштор кайылып, суулар ачыларыныҥ баштапкы ӧйи-бӧлӱги быјыл, арткан јылдарга кӧрӧ, чик јок башка ӧдӧрин темдектеген.\nТулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Майма ла Турачак аймактардыҥ јерлериндеги кардыҥ бийиги 73-103 сантиметр болгон. Бу темдектелген нормадаҥ 16-18 сантиметрге бийик, Кӧксуу-Оозы аймакта текши кӧргӱзӱ — 16-31 см, арткан јерлерде — 2-8 см. Кан-Оозы, Чамал, Оҥдой аймактардыҥ кӧп саба јерлеринде кар чек јок эдип кайылып калган. Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ кеми кӧп аймактарда 137-186 сантиметрге једет. Турачак, Майма аймактарда — 20-36 сантиметр, Кош-Агаш аймакта — ӱч метрдеҥ кӧп. Эҥ ле соок кӱндер болуп турган аймактыҥ бу кӧргӱзӱзи јылдыҥ ла болуп турган орто кемине келижип јат.\nВалентин Декеневтиҥ айтканыла, кӧп суулардыҥ тошторы кайылып баштаган ла тоштор оодылып, суулар ачылып баштаган. Је кезик сууларда тош эмди тургуза кыймыгы јок туруп јат. Ондый да болзо, тергееде суулардагы тоштор кайылып баштаганы норма-кеминеҥ 5-10 кӱнге эрте деп, ол темдектеген. Кандык айдыҥ 10-чы кӱни кирезинде республиканыҥ бастыразына јуук сууларында тоштор текшилей кайылып калар деп прогноз-белге бар. Је бу ла ок ӧйдӧ тошторы кайылбаган јерлердеги тошторды оодор, кӱрлердиҥ кырындагы тошторды суулар ажынары јеткелекте кыймыктадар иштерди баштаар керек деп, В. Декенев јетирген.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Александр Романовтыҥ јуунда айтканыла, сууларды бӱркеген тоштор кайылып-оодылар тужында јеткер болбос айалгалар тӧзӧлӧр учурлу деген јакарулар бастыра аймактардыҥ јаандарына, јеткер болдыртпазы јанынаҥ иштеп турган бӧлӱктерине 2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде эдилген. «Је белетеништӱ иштер Чой аймакта толо кеминде ӧткӱрилбеген, Турачак аймак јаскы суу-јеткерге тыҥ алдырткадый аймак деп чотолып та турза, мында бу иш эмдиге башталгалак» — деп, ол темдектеген. Сурак ајаруга алынбаза, кандый да иш ӧткӱрилбезе, аймактыҥ Дмитриевка ла Озеро-Куреево деген јурттары сууга алдыртар деген чочыду бар. Бу јурттарда текши тооло 700-800 кижи јуртап јат.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачевко Турачак аймакта айалганыҥ аайына чыксын деп јакару берген. «Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине јеткерлӱ айалга тӧзӧлбӧзин деген амадула бу аймактыҥ башкараачыларына КЧС јакару берген ле бу јакару ајаруга алынбаган. Турачактагы айалганы ајаруга алып, тӱрген-тӱкей аайына чыгар керек» — деп, ол јакарган.\nАлександр Романовтыҥ куучындаганыла, тергееде суулардыҥ тошторы кайылганы, суулардыҥ кеми канча кире болгоны јанынаҥ бастыра айалга-керектерди ајаруда тударга, стационарный гидрологиялык 23 пост иштеп јат. Јаскы суулардыҥ кеми канча кире болгонын кажы ла кӱн кемјиир 36 пост ишке белен. Суулардыҥ тожыныҥ, кардыҥ јаскы кайылыжы чочыду-јеткер јогынаҥ ӧдӧрин ајаруда тударын оперативный 23 группа јеткилдеер. Онойдо ок кажы ла кӱндеги айалга керегинде јетирӱлердиҥ мониторинги болзын деп, теҥериле пилот јогынаҥ учар аппараттардыҥ аргалары база тузаланылар.Текши тооло республикада бу јаскы кӱч ӧйдӧ јеткер болдыртпазында 2058 кижи иштеери, техниканыҥ 614 единицазы, суула јӱрер 33 техниказы, ӱч вертолет, пилот јогынаҥ учар ӱч аппарат тузаланылары темдектелген ле бӱгӱн олор бастыразы ишке белен.\nКандык айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде бастыра республиканыҥ сууларында айалга кандый деп билерге, Ми-8 таҥмалу вертолет тергеени эбиреде учар ла чокум јетирӱ јарлалар. Аймактарда, јурттарда јадып турган улуска текши јетирӱлер јетирер эп-аргалар база белетелип калган. Кезем ле кӱч айалгада смс-јетирӱлер тузаланылары база пландалган.\nАлтай Республиканыҥ граждан коруланыш, јеткер болдыртпазы ла ӧрттӧҥ чеберленери аайынча комитединиҥ јааны Юрий Леонтьев керде-марда јаан чочыдулу айалга тура берзе, 17 муҥ кижини удурумга јаттыргызар јерлер белетелген деп куучындаган. КЧС-тыҥ јӧбиле бу реестр јӧптӧлгӧн.\nОнойдо ок бу јуунда эл-јонды чыҥдыйы јакшы суула јеткилдеери аайынча јасакбериминиҥ некелтелериҥсурактары шӱӱжилген. Јаскы ӧйдӧ аймактарда сууныҥ водопроводторыныҥ айалгазын кыйалтазы јогынаҥ шиҥдезин деп шӱӱлте-јакылта сурак муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына эдилген. Суулары јараттарынаҥ ажынгадый јерлерде улус ару суула јеткилделер учурлу деген сурак јазап шиҥделер ле мындагы башкараачылар чочыду болгодый айалгага белен болор учурлу. Онойдо ок эл-јонго јетирӱлер јетирер эп-аргалардыҥ айалгазы кандый болгонын ајаруга алзын деп јакылта аймактардыҥ бастыра јаандарына эдилди.


09.11.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nОйроттыҥ адакы кааны – Амыр-Санаа\nАлтын-Кӧлдӧҥ аккан суу Соолып калар – дешпейлик, Амыр-Санаа кааныбыс Јоголып калар – дешпейлик. (Алтай кожоҥ) Семен Танытпасов, журналист: —«Јер, Суу, Кан Алтай» кӱреениҥ кӱндӱлӱ туружаачылары! Бӱгӱн ӧткӱретен кӱрее-куучыныс Ойроттыҥ адакы кааны болгон Амыр-Санаага


Кам јаҥыла Берлин танышты - altaicholmon\nКам јаҥыла Берлин танышты\nРоссияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачызы ла јеҥӱчили Аржан ЮТЕЕВЛЕ эрмек-куучын јиит јурукчыныҥ Берлинде ӧткӧн кӧрӱзи керегинде ӧтти.\n—Аржан, Берлинниҥ Azps Pro Dono деген галереязында сениҥ таҥынаҥ «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» («Шаманская мистерия») деп адалган кӧрӱҥ ачылганы керегинде солун табышты угуп сӱӱндис. Jилбилӱ јол-јорыгыҥ, јайаан кӧрӱҥ керегинде угарга јилбилӱ.\n—Бу ла кече-башкӱн Германияныҥ тӧс калазы Берлинде болдым. Бӱгӱн дезе мында, јер-алтайыма једип келдим. Берлинде јарлу галереяда бойымныҥ иштеримниҥ (живопись, графика) «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деп адалган кӧрӱзин окылу айалгада ачтым.\nКичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде самолетко отурып, Красноярсктаҥ Москва ажыра Германия јаар учтым. Jаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱндеринде кӧрӱ ӧдӧтӧн галереяныҥ залдарыла таныжып, јуруктарды келиштире ылгап, кӧрӱни белетедим.\nКӧрӱниҥ ачылтазы јаан изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧтти. Ӧкпӧӧриш, санааркаш болгон ло. Jе кем јок. Кӧрӱге кӧрӧӧчилер кӧп келген. Орус та, немец те укту улус јуруктарымла соныркап, кӧп тоолу сурактар да бергилеп турды. Кӧрӱге тургузылган иштерге јилбӱ бар, канайда бойымда сананып алгам, ол ло аайынча эптӱ келижип барды.\n—Галерея сениҥ иштериҥле кайда танышкан, сеге канайып чыккан?\n—Бу галереяныҥ јааны Интернеттеҥ мениҥ јуруктарымды кӧрӱп, оноҥ меге чыккан. Галереяныҥ ээлери Алексей Шрайнер ле Наталия Чеботарева деген улус. Бистиҥ галереяда кӧрӱҥди тургузарыҥ ба деп сураарда, јӱпсинип ийдим. Оноҥ былтыр, быјыл араайынаҥ каруулу ишке белетенип баштагам.\nГалеристтердиҥ айтканыла, олор галереязына јиит јурукчыларды кычырбай турган болуптыр. Jе ары јанынаҥ, байла, ырызым тарткан болор бо…\n—Кӧрӱге кандый иштериҥди чыгардыҥ, кӧргӱстиҥ? Алтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала јаҥдаган јаҥын, культуразын, тӱӱкизин бойыҥныҥ иштериҥ ажыра кӧргӱзер амаду болды ба? Jер-телекейде кам јаҥына јилбӱ јаан ине…\n—Кӧрӱ «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деп адаларда, кычыраачылар, байла, јуруктарда кӧргӱзилгенин, айдылганын ӧзӧгиле сезип, оҥдоп ийген болор. Нениҥ учун дезе ол бистиҥ каныста, ӧзӧгисте бар байлыгыс ине.\nКӧрӱге мынаҥ озо болгон иштердеҥ «Кайчы», «Алматтардыҥ тӱӱкизи», «Ук-тӧстӧрдиҥ кычыртузы» деген јуруктар ла «Алтайдыҥ чечектери» деген јуруктардыҥ бирӱзи, «Ӧйлӧр колбузы» деген јуруктыҥ копиязы чыгарылган.\nJе јаан јол-јорыкка барарга шыйдынып турала, база јаҥы иштерди јурагам. Тӧс иш деп, «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деген јурукты айдарга јараар. Бу ла иштиҥ адыла кӧрӱ адалган. База «Ээлердиҥ талдап алганы», «Тудулу» («Табу») деген тизӱ иш кам јаҥыла тудуш. База «Очы-Бала» деп јурукты јурагам. Кӧрӱге келгендерге бу јурук база јараган. Галеристтер бу јурукты бойына арттыргызып алар кӱӱндӱ.\nJуруктардыҥ адын кӧрзӧ, 6 кире иш чала ас деп билдирер. Jе тоозыла алар болзо, кӧрӱге 20-ге шыдар иш тургузылды.\n—Ада-ӧбӧкӧниҥ јаҥдаган јаҥына учурлалган кӧрӱ Берлинниҥ галереязында канча кире ӧйдиҥ туркунына иштеер? Jуруктарыҥды садып аларга кӱӱнзеген улус кӧп лӧ болбой?\n—Кӧрӱ куран айдыҥ 6-чы кӱнине јетире иштеер. Кӧрӧӧчилер јараган јуругын тургуза ла садып алар кӱӱндӱ, амадулу Jе кӧрӱ ӧйинде ишти садарга, сыйлаарга јарабас. Кӧрӱде кажы ла экинчи кижи јуруктар аайынча сурактар берген. Кандый эп-сӱмеле, канайда јурагаҥ деп јилбиркеп тургандары кӧп лӧ болды. Кожо фотојурукка тӱжек деп те сурагылап турды.\nИштеримди тирӱ, ийделӱ, кижиниҥ ӧзӧгине табарар кандый да саҥ башка сезимдӱ деп, кӧрӧӧчилер јаныма келип, айдып турдылар. Онойдо ок јуруктарыҥнаҥ амыр-энчӱ, тымык, јайым, кӱӱ, јебрен ӧйдиҥ тыныжы да билдирет деп шӱӱлтелерди угарга келишти. Кӧрӧӧчилерге јараганын, кӧксине табарганын кӧрӧргӧ-угарга оморкодулу болды. Нениҥ учун дезе иштерим ажыра олор тӧрӧл Алтайымла, алтай албатыла, угы-тӧзисле, тӱӱкибисле танышкан, куучындашкан деп сананадым. Кӧрӧр-сезер кам улустыҥ алкыжын база сескен болор…\n—Аржан, солун ла ыраак јол-јорыкка барарга, кандый бир јердеҥ болуш болды ба? Айса болзо, јол-јорыкты алкы бойыҥныҥ арга-чыдалыҥла алып чыктыҥ ба?\n—Jӱрӱмде кажы ла учуралда, байла, бойыныҥ темдеги, шылтагы бар. Мен Красноярскта Василий Янныҥ «Чингиз-Хан» деген бичигине јуруктар јурагам. Jаан ла каруулу иш болгон. Чингис-Каанныҥ бойыныҥ јуругын јурадым. Jаан кам кижидеҥ суранып, айдынып иштедим. Jакылтаны бӱдӱргем. Иш јакылта берген улуска јараган. Онойып, јолго керектӱ акча-манат табылды.\n—Тургуза ӧйдӧги ӱредӱҥ јанынаҥ угарга база јилбилӱ…\n—Jуранарыныҥ Красноярсктагы институдын былтыр божодып салдым. Быјыл бу ла калада јуранарыныҥ академиязында јӧптӧжӱ аайынча стажировка ӧдӱп јадым. Эки јыл ӱренерим. Келер јылда мында ла, Красноярскта, ӱренген ӱредӱм, эткен ижим аайынча кӧрӱ болор.\n—Тӧрӧл Алтайыҥда таҥынаҥ кӧрӱни белетеп тургузары јанынаҥ амадуларыҥ кандый? Jерлештериҥ, кӧрӧӧчилер алтай јииттиҥ иштериле јууктада таныжарга энчикпей турган болор.\n—Келер јылда кӧрӱни Алтайыма экелерим деп бек шӱӱп алдым. Быјыл тапту, јазап белетенер керек. Ӱренип, билип алганымды эл-јонго кӧргӱзер керек. Jеткен једимдеримди меге тӧрӧл јерим берген ине. Айдарда, алганымды баалап, быйанымды айдары база керектӱ деп сананадым. Кӧп улус кӧрӱҥди качан экелериҥ, кӧргӱзериҥ деп сурагылап јат. База ла эмеш сакып ийигер деп айдадым.\n—Аржан, сеге ичкери јолыҥды табарга, јолыҥа турарга болушкан улус, байла, кӧп лӧ дезеҥ? Алтай јериме, албатыма меге бергенин кайра јетирери керегинде айдарыҥда, шак ол улус керегинде айттыҥ ба?\n—Эйе, мен алтай ӧзӧктӱ, алтай тилдӱ кижи инем. Кайда ла јӱрзем, мен алтай деп, оморкоп айдадым. Германияда мен алтай дезем, улус мен јаар кайкаган кептӱ кӧргӱлеп турды. Ӧскӧ талаларда улус Алтайский крайды ла Алтай Республиканы ылгаштырбай, бир ле јер деп бодоп тургандарын угарга келижет. Мен алтай, Алтай Республикадаҥ деп айдып, јартап ла јӱредим.\nМениҥ энем Роза Учуровна, адам Андрей Айдышевич Ютеевтер су-алтай улус. Мен каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱренгем. Оноҥ культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ӱрендим. Ӱредӱчим јарлу јурукчы Амыр Борисович Укачин. Мени јаан телекейдиҥ јолына чыгарган кару ла јуук улузыма јаантайын быйанду јӱредим.\nМениҥ кӧксимди ойгозып, кӧзимди ачып, сениҥ Алтайыҥ, угы-тӧзиҥ, тилиҥ, калыгыҥ бар деп ичкери апарган улус бу болор. Мен эмди јорыктап, иштеп, јуруктарым ажыра јииттерди бойыныҥ јерине, тилине, јаҥжыгуларына бурылзын, «јанзын» деп кӱӱнзейдим.\nБойымныҥ јуруктарымда алтай кеп-куучындардыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ, «Алтай баатырлардыҥ» керсӱ, укаа-санаалу сӱр-кеберлери ажыра јиит улусты санандырар амаду бар.\n—Быјылгы јыл сеге једимдӱ деп айдарга јараар. Берлиннеҥ озо сен база ӧскӧ кӧрӱлерде туружарыҥда, јолду јеҥӱлер болгон ло дезеҥ? Олордыҥ бирӱзин де болзо, адап ийген болзоҥ?\n—Быјыл кандык айдыҥ учкары Новосибирскте «Сибирьдиҥ јайалталары» деген кӧрӱ-маргаанда туружып, Гран-приле кайралдаттым. Былтыр Татарстанда тӱрк тилдӱ карындаштардыҥ јурукчылары јуулышкан. Алтайдаҥ бис — нӧкӧрим Игорь Катонов, ӱредӱчим Амыр Укачин ле мен — јӱргенис. Анда јолуккан улус бис бойыныҥ алтай тилин билер јурукчылар деп кайкап, соныркап јаткандарын.\nJайаан јол-јорыктар, кӧрӱлер болуп ла јат. Турция да јаар јӱргенис. Ондо ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ кабайы болгон Алтайдаҥ келген карындаштарыс деп айдар. Алтай тилисти эҥ ле јебрен тил деп айтканда, угарга оморкодулу.\n—Аржан, Берлинге бурылза, бош ӧй келижерде, бу калала, оныҥ байлыгыла таныштыҥ ба?\n—Мен јайаан иштӱ кижи болгон адымда, телекейде ады јарлу музейлерде, Берлинниҥ Национальный галереязында, Боде музейде ле оноҥ до ӧскӧлӧринде болдым. Кӧп тоолу кӧрӱлерге барып, јилбилӱ экспозицияларла таныштым.\n—Ыраак јол-јорыктаҥ тӧрӧл јериҥе, ада-энеҥе јанып, Алтайдыҥ ару кейиле тынып, аржан сууларынаҥ амзап, эмеш амыраарыҥ ба? Jе кеендиктиҥ улузы эбире курчаган јарашты кӧксине алып, ак чаазынга саларга меҥдеер улус ине. Айдарда, тайга-ташла јорыктап, Алтайыҥнаҥ алкыш-быйан алып, ичкери јортор деген амаду бар ла болбой?\n—Эйе, алтай кижи Алтайдыҥ ару сындарына чыгып, эбире курчаган улу ла кеен ар-бӱткенниҥ ортозына таҥ атту јортып, јойу базып, эҥирде одудагы оттыҥ јанына отурып, кӧк айаста теҥерини, јылдыстарды ајыктап, байбак мӧштиҥ алдына амырап конотоны сӱреен јаан ырыс ине. Алтайыҥныҥ алкыш-быйаны шак ла мындый јайым ла куулгазын јарашта.\n—Аржан, солун куучын-эрмек учун быйан. Кычыраачылардыҥ адынаҥ Берлинде таҥынаҥ ӧткӧн кӧрӱҥле уткыйдыс.


Wilderness Multilingual Speech Dataset ALTIBT\nWilderness: Altai, Southern\nError Score (Resynth MCD): 7.16\n#utts aligned: 4969\nTTS Score (RFS MCD): 5.19\nOriginal bible.is link: http://listen.bible.is/ALTIBT/Matt/1/D\nIndex files to reconstruct alignments: ALTIBT.tar.gz\nText to speech examples (MCD=5.19)\nInput Text: Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри. Ол Давид ле Авраамныҥ калдыгы.\nPronunciation: pau i i s u s x r i s t GT s t ix n g A d A o b o k o l o r i GT l d A v i d l ie A v r A A m n ix n g k A l d ix g ix pau\nInput Text: Авраамнаҥ Исаак туулган, Исаактаҥ Иаков туулган, Иаковтоҥ Иуда ла оныҥ карындаштары туулган;\nPronunciation: pau A v r A A m n A n g i s A A k t u u l g A n pau i s A A k t A n g i A k GT v t u u l g A n pau i A k GT v t GT n g i u d A l A GT n ix n g k A r ix n d A S t A r ix t u u l g A n pau\nInput Text: Иуданыҥ ӱйи болгон Фамарьдаҥ Фарес ле Зара туулган, Фарестеҥ Есром туулган, Есромноҥ Арам туулган;\nPronunciation: pau i u d A n ix n g u j i b GT l g GT n f A m A r d A n g f A r ie s l ie z A r A t u u l g A n pau f A r ie s t ie n g ie s r GT m t u u l g A n pau ie s r GT m n GT n g A r A m t u u l g A n pau\nInput Text: Арамнаҥ Аминадав туулган, Аминадавтаҥ Наассон туулган, Наассонноҥ Салмон туулган;\nPronunciation: pau A r A m n A n g A m i n A d A v t u u l g A n pau A m i n A d A v t A n g n A A s s GT n t u u l g A n pau n A A s s GT n n GT n g s A l m GT n t u u l g A n pau\nInput Text: Салмонныҥ ӱйинеҥ, Рахавтаҥ, Вооз туулган, Воозтыҥ эмеени Руфьтаҥ Овид туулган, Овидтеҥ Иессей туулган;\nPronunciation: pau s A l m GT n n ix n g u j i n ie n g pau r A x A v t A n g pau v GT GT z t u u l g A n pau v GT GT z t ix n g E m ie ie n i r u f t A n g GT v i d t u u l g A n pau GT v i d t ie n g i ie s s ie j t u u l g A n pau\nInput Text: Иессейдеҥ Давид-каан туулган, Давид-кааннаҥ Соломон туулган, Соломонныҥ энези дезе Урияныҥ башкыдагы ӱйи болгон;\nPronunciation: pau i ie s s ie j d ie n g d A v i d k A A n t u u l g A n pau d A v i d k A A n n A n g s GT l GT m GT n t u u l g A n pau s GT l GT m GT n n ix n g E n ie z i d ie z ie u r i A n ix n g b A S k ix d A g ix u j i b GT l g GT n pau\nInput Text: Соломонноҥ Ровоам туулган, Ровоамнаҥ Авия туулган, Авиядаҥ Асаф туулган;\nPronunciation: pau s GT l GT m GT n n GT n g r GT v GT A m t u u l g A n pau r GT v GT A m n A n g A v i A t u u l g A n pau A v i A d A n g A s A f t u u l g A n pau\nInput Text: Асафтаҥ Иосафат туулган, Иосафаттаҥ Иорам туулган, Иорамнаҥ Озия туулган;\nPronunciation: pau A s A f t A n g i GT s A f A t t u u l g A n pau i GT s A f A t t A n g i GT r A m t u u l g A n pau i GT r A m n A n g GT z i A t u u l g A n pau\nInput Text: Озиядаҥ Иоафам туулган, Иоафамнаҥ Ахаз туулган, Ахазтаҥ Езекия туулган;\nPronunciation: pau GT z i A d A n g i GT A f A m t u u l g A n pau i GT A f A m n A n g A x A z t u u l g A n pau A x A z t A n g ie z ie k i A t u u l g A n pau\nText: Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри. Ол Давид ле Авраамныҥ калдыгы.\nText: Иисус Иудей јериндеги Вифлеем деп калада Ирод-каан тужында туулган. Је бат, кӱнчыгыштаҥ Иерусалимге судурчылар келип, айттылар:\nText: – Иудейлердиҥ јаҥы туулган кааны кайда болотон?\nText: Кӱнчыгышта Оныҥ јылдызын кӧрдибис, Ого бажырарга келдибис.\nText: Мыны угала, Ирод-каан тӱймей берди, оныла кожо бастыра Иерусалим тӱймеди.\nText: Калыктыҥ ончо улу абыстарын ла бичикчилерин јууп алып, – Христос кайда чыгатан эди?\nText: Олор айттылар:\nText: – Иудей јериндеги Вифлеемде, нениҥ учун дезе јарлыкчы мынайда бичиген:


06.03.2020 - altaicholmon\nИнвестиции в ремонт дорог на Алтае увеличены до 1,4 млрд рублей\nСредства, которые направят в Республике Алтай на ремонт дорог в 2020 году в рамках национального проекта «Безопасные и качественные дороги», увеличены в два раза по сравнению с 2019 годом и составят 1 млрд 452 млн рублей. Соответственно, в этом году будет отремонтировано и более чем в два раза больше дорог — 155 км. Республика Алтай\nЭпшилердиҥ јаскы јаҥары…\nТолунай Топчина Сен Эбиреде улустаҥ Эҥ ле кару кижи — сен. Эт-јӱрегим сӱӱндирген Эҥ ле јараш кӱӱзи — сен. Согулталу јӱрӱмде Соолбойтон ийдем — сен. Кӧҥкӧрӧ тӱшкен тужымда Кӧдӱрип чыгар јолым — сен. Ӱрӱстелген сӱӱнчимле Ӱлежетен кижим — сен. Ӱн алыжып јаҥылган Ӱлгеримниҥ кӱӱзи — сен. Элбиреген маааныдый, Эҥилбейтен кӱӱним — сен.\n«Сӱӱген иш — јӱрӱмде ырыс»\nТомсктогы государстволык университет бӱгӱнги кӱнде Сибирьде ле текши ороон ичинде эҥ мактулу тӧс университеттердиҥ бирӱзи болуп турганы кемибиске де jажыт эмес. Бу jууктарда «Times Higher Education» деп британский журнал бӱткӱл телекейдиҥ университеттериниҥ рейтингин тургускан. Ого Россияныҥ 39 вузы кирген. Бу рейтинг аайынча ТГУ Россияныҥ вузтары ортодо 6-чы jерде, телекейде – 501-чи jерде. Бу университет бистиҥ\nЈалтыраган тошто — јаражай кыстар!\nБыјыл кочкор айда Кан-Оозы аймактыҥ хоккеист кыстары Москвада Агару Патриарх Кириллдиҥ сыйы учун ӧдӱп турган јаҥжыккан маргаандарда туружып, кайралдар учун тартышкан бастыра тӧрт команданы јеҥип, онынчы катап болгон бу турнирдиҥ абсолютный јеҥӱчили болуп чыккан. Аймактыҥ администрациязы ла эл-јоны бӱгӱн дезе, Ӱй улустыҥ телекейлик байрамыныҥ сыраҥай ла алдында, Кан-Оозында команданыҥ ары кӧрзӧ ай, бери кӧрзӧ кӱн\nЈылдыҥ ӱренчиги – оморкодулу ла каруулу\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде тулаан айдыҥ 2-3 кӱндеринде «Јылдыҥ ӱренчиги-2020» деген талалык кӧрӱ-маргаан ӧтти. Быјыл ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда таланыҥ ончо аймактарыныҥ школдорынаҥ ла онойдо ок республикан классический лицейдеҥ, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназиядаҥ одус бала турушты. Кӧрӱ-маргаан балдардыҥ јаштары аайынча ӱч бӧлӱкле ӧткӧн: оогош, орто ло јаан. Оогош бӧлӱкте (4-5 кл.) –\nАлкы бойлоры – кеберкек, ижи – јонго тузалу\nКар кайылып, ар-бӱткен тынданып, баштапкы чечектер кӧрӱнип келген јараш јастыҥ бажында Эпшилердиҥ јаркынду байрамы темдектелет. Ӱй улус бойлоры да чечектердий. Олор, эр улуска кӧрӧ, сӱрекей сескир, јалакай, јымжак јӱректӱ, чичкечек, ээлгир сынду эдип јайалган. Је андый да болзо, олордыҥ ортозында кату иштер бӱдӱрип, эр улусла теҥ-тай иштеп, турумкай ла ӧктӧм болгондоры кӧп. Јууктап келген байрамга\nАлтай Республика учун иштеери јаан бӱдӱмји ле каруу…\nПолитикада туружары ӱй кижиниҥ кереги эмес, оныҥ каруулу кереги – билези, айылы, амыр профессия деп, кӧп улус чотойт. Је калганчы ӧйдӧ ӱй улустыҥ политикада туружары кӧптӧп, олор ороонныҥ ла тергеениҥ јадын-јӱрӱми јаранарына, ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирип турулар. Олордыҥ тоозында Алтай Республиканыҥ парламентине беш катап тудулган сок јаҥыс эпши депутат, Федерация Совединде Алтай Республикадаҥ сенатор\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, башкаруныҥ турчыларыла видеоколбула конференция ӧткӱрген. Јуунда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына белетеништиҥ сурактары шӱӱжилген. Аҥылу ајаруны Олег Хорохордин јууныҥ ветерандарына ла тылда иштегендерге «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы» деген медальдарды табыштырарына эткен. Республикага бир муҥнаҥ ажыра мындый медальдар келген. Олорды табыштырар ишти\n«ОНФ. Болуш» деп кӧзнӧк — Сибирьде баштапкызы\nТулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ижиниҥ ууламјылары кӧп тоолу «Мениҥ документтерим» деген тӧс јерде (Чаптыновтыҥ оромы-28) Сибирьдеги федерал округта эҥ баштапкы «ОНФ. Болуш» деген кӧзнӧктиҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу тӧс јерде (МФЦ) ачылган кӧзнӧк улус Текшироссиялык албаты фронттыҥ «Чике колбу. Оноҥ арыгызы» деген программазы ажыра чике баштанулар эдерине учурлалган. Бу программаныҥ амадузы РФ-тыҥ президентине баштанган улустыҥ\nӰчјандай камыстыҥ јууны ӧткӧн\nЈонјӱрӱм-иш колбуларды аайлу-башту эдери аайынча республикан ӱчјандай камыстыҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӧткӧн. Јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев ӧткӱрген. Камыстыҥ ижинде тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, «Алтай Республиканыҥ профсоюзтарыныҥ бириктирилген организациязы» деп биригӱниҥ, Алтай Республикада ишбереечилердиҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунныҥ туружаачылары государственный јонјӱрӱмдик политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча јолдыҥ картазыныҥ кӧргӱзӱлерин, бу


Экзамендердиҥ турулталары сӱӱндирет - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ залында болгон туштажуда ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, оныҥ ордынчызы Ольга Саврасова, ӱредӱликте шиҥжӱ ле ширтӱ бӧлӱктиҥ јааны Ольга Гуткович, ӱредӱниҥ чыҥдыйын баалаар республикан тӧс јердиҥ директоры Ирина Чепканакова, онлайн-видеошиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јердиҥ башкараачызы Татьяна Белецкая, Ростелекомныҥ ишчизи Маргарита Быкова, бийик турулталарлу ӱренчиктер ле олордыҥ ӱредӱчилери, предметный камыстардыҥ председательдери, эл-јондык кӧрӧӧчилердиҥ таладагы координаторы Диана Гудочкина журналисттерле јолыккан. Олор ЕГЭ табыштырар ӧйдиҥ туркунына ӧткӱрилген каруулу иштер керегинде куучындаган.\nБыјылгы јылда ЕГЭ-ни табыштырар тӧс ӧй учына једип, турулталарыла сӱӱндирди. Министр Алексей Бондаренко куучынын быйанду сӧстӧрлӧ баштаган. «Беш неделениҥ туркунына тӱни-тӱжи амыры јок улалган јаан государстволык учурлу керектиҥ эрчимдӱ ӧткӧни ӱредӱзин божоткон балдардыҥ ла иштеген улустыҥ једими… ЕГЭ – ол ачык-јарык ла бийик технологиялык процедура. Ол ажыра ӱренчиктер бойлорыныҥ билгирлерин кӧргӱзер арга алат» — деп, ол айткан.\nЕГЭ-ни бийик кеминде табыштырары балдарга эҥ јарамыкту ла эптӱ айалгалар тӧзӧӧринеҥ ле белетеништӱ иштердеҥ камаанду. Республикада экзамендер табыштырган 14 школдо керектӱ материалдарды кепке базып чыгарар технология, бӱдӱрген иштерди аҥылу сканерге ӧткӱрип, корулаган каналдар ажыра ийер аргалар бийик кеминде болгон. Экзамендер табыштырар ончо пункттарда сигнал ажыра колбу тударын јоголторына керектӱ эдимдер тургузылганын, пункттар 100 процентке видеошиҥжӱле јеткилделгенин министр аҥылап темдектеди. Оныҥ јартаганыла, бу айалгада ӱренчиктер экзаменниҥ ээжилерин буспай, бойлорыныҥ билгирлерине тайанат.\nБыјыл ЕГЭ-ни ӧткӱреринде бир муҥнаҥ ажыра улус турушкан, ол тоодо ППЭ-ниҥ башкараачылары, ГЭК-тиҥ турчылары, технический специалисттер, организаторлор, тартыжу камыстыҥ ла предметный камыстардыҥ турчылары. Онойдо ок Ростелекомныҥ ижи ӱзӱлбей улалганынаҥ балдардыҥ ижиниҥ турулталары, кажызыныҥ ла салымы камаанду болгоны јарт. Jакшы ижи учун А. Бондаренко олордыҥ ишчилерине быйанын айтты. «Россия ичинде ЕГЭ табыштырар пункттарды јеткилдеери аайынча бистиҥ тала озочылдардыҥ бирӱзи» — деп чокымдаган.\nЭкзамен табыштырарга талдап алган ӱредӱ предметтердеҥ быјыл 1-кы јерде обществознание артып јат. Оны 879 (60%) кижи табыштырарга кӱӱнзеген. Кӧп талдалып турган предметтерге тӱӱки, биология, физика кирген. Быјыл профильный математика, информатика ла ИКТ, литература табыштырарына кӱӱнзегендердиҥ тоозы кӧптӧгӧни темдектелди. Калганчы јылдарда баштапкы катап химияла экзаменди талдагандардыҥ тоозы кӧптӧп, 225 кижиге јеткенине ајару салынды.\nТекши кӧргӧниле, 2018 јылдыҥ турултазы 2017 јылдагызынаҥ артпай турган. Анайып, алтай тилди ле литератураны талдап алган балдардыҥ тоозы быјыл 83 кижинеҥ 124 кижиге јетире кӧптӧгӧн. Экзамендердиҥ турулталары база бийиктеген. Математиканы базовый кеминде табыштырарында «5» темдек алган ӱренчиктердиҥ тоозы 1,5 катапка кӧптӧгӧн, эҥ ас кемине (минимальный порог) јетпеген балдардыҥ тоозы 3 катапка астаган. Профильный математиканы талдагандарда јабыс турулталардыҥ тоозы 2,7 катапка астаган ла 50-80 баллдарлу иштер 8%-ке кӧптӧгӧни темдектелет.\nПредметтер аайынча эҥ бийик баллдар алган ӱренчиктерди министр башка адады: Кӧксуу-Оозындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги Кирилл Некоров, Огн¸вкадагы школдоҥ — Яна Бочкарева, Горно-Алтайсктыҥ 6-чы номерлӱ лицейинеҥ — Анастасия Головачева, республикан гимназиянаҥ — Роман Иванов, республикан лицейдеҥ — Артем Холманский, Кристина Бобылева, Майманыҥ 1-кы номерлӱ школынаҥ — Виктория Старикова.\nБыјылгы экзамендерде предметтерле эҥ бийик баллдар: профильный математика — 90 б., химия — 98 б., информатика — 97 б., биология — 92 б., обществознание — 99 б., литература — 100 б. (РКЛ), орус тил — 100 б. (РКЛ, Огн¸вкадагы школ).\nБийик кеминде бӱдӱрген эҥ кӧп иштер РКЛ-ды божоткон балдарда: орус тилле 38 иш, обществознаниеле — 5, профильный математикала — 2, химияла — 2, тӱӱкиле — 3 иш.\nЭл-јондык 76 кӧрӧӧчи быјылгы ЕГЭ-де эрчимдӱ турушкандар. Олордыҥ 15 кижизи Россияныҥ јашӧскӱриминиҥ биригӱзинеҥ кӧстӧлгӧн. ЕГЭ-ге белетеништӱ ӧйдӧ ада-энелер экзамендерди табыштырар аайыла танышкан.\nӰренчиктери эҥ артык једимдер кӧргӱскен ӱредӱчилердиҥ тоозында М. М. Кудрявцева, Т. В. Матина (Огневканыҥ школы), Н. П. Грушина, Н. К. Горюнова (РКЛ), Т. Н. Танжеракова (РГ), О. Л. Трусова (6-чы таҥмалу лицей).\nОрус тилле, математикала ЕГЭ-ни табыштырганыныҥ кеми, бӱдӱрген иштерде кӱчсинген ле јакшы бӱдӱрген јакылталар керегинде орус тилле предметный камыстыҥ јааны Светлана Сафронова ла математикала предметный камыстыҥ јааны Ирина Шарикова куучындады.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко куучынын тӱгезип, пресс-конференцияда јуулган улусты Республиканыҥ кӱниле уткыган. Онойдо ок ол журналисттерге баштанып, экзамендердиҥ кызу ӧйин албаты-јонго толо ло јилбилӱ јетиргени учун олорго быйанын айтты.\nШколды божоткон балдар ээчий јылдарда экзамен табыштыратан ӱренчиктерге кӱӱнземелдерин, ӱредӱчилерине быйанду сӧстӧрин айткандар. Кристина Бобылева ла Яна Бочкарева бойлорыныҥ ченемелине тайанып, анчада ла јаан ајаруны ӧйин чын тузаланып билерине эдери керегинде айтты. Виктория Старикова белетеништи озолондыра бойы таҥынаҥ баштаганы ла «Решу ЕГЭ» деп сайттыҥ болужыла белетенгени керегинде куучындады. «Экзаменде токыналу болгоны бийик баллдар экелер» — деп, Артем Холманский айткан. Анастасия Головачевага талдап алган предметтерин сӱӱп, јилбиркеп турганы экзамендерди табыштырарына болушту болгон. Республикан гимназияны божоткон Роман Иванов анчада ла тузалу эп-сӱмелер айтты: «Экзаменге белетенер тушта озо ло баштап «аксап турган» сурактарга ајару эдигер. Jайгы амыралтада сурактардыҥ демоверсиязына баштаныгар… Эҥ ле учурлузы — алгоритмдерди эске ӱренери эмес, олорды оҥдоп алары». Jуулган улус кечеги ӱренчиктердиҥ айткан шӱӱлтелерин јилбиркеп уктылар. Олордыҥ айткан эп-сӱмелери ӱренчиктерге јараарында алаҥзу јок.\nБыјыл школды божоткон јииттердиҥ журналисттердиҥ сурактарына карууларын јандырганынаҥ кӧрзӧ, олор Томск, Новосибирск, Санкт-Петербург калаларга ӱренип барар кӱӱндӱ эмтир. Ойто Алтайына иштеп келери јанынаҥ суракка јииттер озо баштап ӱредӱге киреле, оны эрчимдӱ тӱгезип алар керек деп, каруузын јандырдылар.\nЕГЭ-ни табыштырган турулталар аайынча талабыстыҥ школдоры рейтингке тургузылат па деген суракка карууны министр мынайда јандырды: «Рейтинг бийик ле јабыс кеминде турулталар кӧргӱскен школдорло тургузылып јат. Jе олорды бис адабай јадыс. Jабыс турулталу школдорло аҥылу иш ӧткӱрилип јат… Мынаҥ да ары бу ишти бис ајаруда тударыс».\nЕГЭ ӧдӧр тушта эрчимдӱ ижи учун Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Быйанду самаразы эл-јондык кӧрӧӧчилердиҥ координаторы Диана Гудочкинага ла эл-јондык онлайн-кӧрӧӧчи Наталья Иньшинага табыштырылды.\nТуштажуныҥ учында Алексей Бондаренко Алтай Республиканыҥ кыска энциклопедиязын кажы ла јиитке сыйлап, ыраак јерде кичӱ тӧрӧлине кунугып јӱрзе, бу бичик олорго керектӱ болор ло бу туштажуны эзедер деди.


Байрам Кош-Агаш, Улаган, Чой, Майма, Турачак аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ делегацияларыныҥ парадынаҥ башталган.\nЧой аймактыҥ башчызы Александр Борисов бу байрам текши Россия ичинде учурлу байрам болгонын темдектген. Не дезе, бистиҥ ороондо башка-башка калыктар јуртайт. «Ороонныҥ политический башкартузы ас тоолу албатылардыҥ культуразын, тилин чеберлеп аларына јаан ајару эдет. Эҥ артык темдек эдип Алтай Республиканы аларга јараар. Калганчы јылдарда республикабыс јаранат, јаҥы эмчиликтер, школдор, јолдор, балдардыҥ садтары тудулат. Федерал бюджеттеҥ бу ууламјыларга акча-манат чыгарылат. Чой аймак јаан эмес, је мында алтайлар, орустар, белорустар, немецтер, еврейлер, татарлар, керек дезе бир француз та јадат. Ончобыс амыр-энчӱ, најылык айалгада јададыс» - деп, Александр Борисов айткан.\nЈаҥжыкканы аайынча келген айылчыларга курлар курчагандар. Окылу айылчылардыҥ тоозында АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Председатели Иван Белеков, АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Эжер Ялбаков, АР-дыҥ культуразыныҥ министри Эжер Малчинов, АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча Комитединиҥ председатели Игорь Яимов, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Родион Букачаков, АР-дыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызы Николай Миклюшов, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон.\nБайрамга јуулган эл-јонды АР-дыҥ Башчызыныҥ адынаҥ уткыган АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Эжер Ялбаков мынайда айткан:\n- Бис кажы ла јыл јолыгадыс. Быјыл республикабыстыҥ делегациязы «Сокровища Севера. Мастера и художники России» деп адалган јарымка-кӧрӱде туружып, бастыра бар-јок кайралдарды ойноп алган. Бистиҥ Конституцияда «Бис Алтай Республиканыҥ кӧп калыкту албатызы…» деп айдылат. Бис јаантайын бирлик болгоныс, Туулу Алтайдыҥ магын чыгарганыс. Мынаҥ да ары тӧрӧл јеристиҥ ӧзӱмине иштеерис деп бӱдедим».\nЭжер Ялбаков тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине камаанын јетиргени, эрчимдӱ јондык ижи учун бир канча кижиге Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын табыштырган. Анайып, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла «Красносельск» СППК-ныҥ председатели Елена Каюкова, иштиҥ ветераны, АР-дыҥ јуртээлеминиҥ нерелӱ ишчизи Петр Крачнаков, јарлу «Тала» ӧмӧликтиҥ башкараачызы Роман Саланханов, Тондоштыҥ јурт јеезезиниҥ депутады Геннадий Ульчиеков кайралдаткандар. «Чаптыган» ансамбльдыҥ башкараачызы Добрыня Сатинге, «Алтай Кай» ансамбльдыҥ солизи Эдуард Согоноковко АР-дыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаралары табыштырылган.\nРеспубликан Парламенттиҥ спикери Иван Белеков бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу байрамныҥ јаан учурлу болгонын темдектеген. Ол јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ јайаан энчизи керегинде база айдып, Улагашев алтай албатыга јебрен чактардаҥ «Алтай Буучай», «Кӧзӱйке», «Алып Манаш» ла оноҥ до ӧскӧ кай чӧрчӧктӧрди артыргызып салганын темдектеген. Иван Белеков Николай Улагашевтиҥ јайаан энчизи, Курмач-Байголдыҥ чалкандуларыныҥ јарлу кожоҥдоры чылап, алтай албатыныҥ бирлик кӧгӱс байлыгына кирип турганын айтты.\nКалганчы катап ӧткӧн тооалыштыҥ алдында билим-практикалык конференция ӧткӱрилгенин ле анда тӱӱкилик јӧп алынганын (тергеениҥ эл-јонында алтай албатыныҥ тоозында ас тоолу калык болуп артар арга бар) аҥылап темдектеген.\nСпикер республиканыҥ ас тоолу калыктарыныҥ бир кезек јондык ишчилерине АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын ла сыйларын табыштырган.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызы Николай Миклюшов јерлештерин тӧрӧл тилиле уткыды.\n«Бистиҥ эҥ јаан байлыгыс – эл-јоныс ла Алтайыс. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ бойыныҥ геройлоры бар. Олор бисти бириктирип ле кӧдӱрип јат. Бис бӱгӱн, ады-јолы јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок оныҥ тыштында да јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ јеринде јуулганыс. Ады-јолы јарлу улус кажы ла аймакта бар болуп јат» - деп, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Родион Букачаков айткан.\nБу кӱн кӧп балдар чыдадып, келер ӱйени ишке ле јондык јӱрӱмге таскадарында јакшынак темдек кӧргӱзип турган билелерге, анайда ок јайалталу јашӧскӱримге кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдар база табыштырылган.\nБайрамга келген улус духовой оркестрдиҥ, ӧрӧ адалган аймактардаҥ келген артисттердиҥ ле республиканыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ ойын-концерттерин, албаты устарыныҥ эдимдериниҥ кӧрӱ-јарымказын кӧрӧр, ас тоолу тургун калыктардыҥ аш-курсагынаҥ амзар ла спорт маргаандарда туружар аргалу болгон.\nАнайда ок јуулган улус тергеениҥ ас тоолу тургун калыктарын чеберлеп аларыла колбулу сурактарды шӱӱшкендер.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ байрамын темдектеер деп ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы 1994 јылда јӧптӧгӧн. Башка-башка этностордыҥ чыгартулу улузы оны јылдыҥла куран айдыҥ 9-чы кӱнинде темдектейт. Алтай Республикада ас тоолу тургун калыктарга кирип турган этностордоҥ кумандылар, тубалар, чалкандулар ла телеҥиттер јуртайт. Бисте бу байрам 2008 јылдаҥ ала темдектелет.\nТекши Россияны алар болзо, Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктары деп 40 этнос аҥыланат ла Россияныҥ 30-таҥ ажыра тергеезинде јуртайт, Олордыҥ 65 проценти јурт јерлерде јадат. Россияда ас тоолу тургун калыктар деп ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерлеринде јадып, јӱрӱмниҥ, эдип турган ижиниҥ јаҥжыккан бӱдӱмин чеберлеп апарып јаткан текши тоозы 50 муҥнаҥ ас калыктар чоттолот


французтап Jean Cocteau\nфранцузтап Jean Maurice Eugène Clément Cocteau\nјаан изӱ айдыҥ 5 кӱни 1889(0007-05-1889)[…]\nМезон-Лаффит[d], Сен-Жермен-ан-Ле[d], Ивелин[d], Иль-де-Франс[d]\nӱлӱрген айдыҥ 11 кӱни 1963(0010-11-1963)[…] (74 јаш)\nхудожник, драматург, кинорежиссёр, ӱлгерчи, актёр, иллюстратор, романист, сценарист, либреттист, актёр озвучивания, дизайнер почтовых марок, бичиичи, дизайнер, фотограф, композитор, прозаик, дизайнер украшений, керамист\nПриз Луи Деллюка[d] (1946)\nпремия Жюля Давейна[d] (1913)\nЖан Кокто (французтап Jean Cocteau; 5.7.1889, Мезон-Лаффит, Франция — 11.10.1963, Мийи-ла-Форе, Франция) улу француз бичиичи, драматург, јурукчы, кинорежиссёр.\nЖан Кокто 1889 јылда јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде чыккан.\n↑ Jean Cocteau (англ.) — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7\n↑ 10,0 10,1 Archivio Storico Ricordi — 1808.\nAllMovie · AllMusic · AlloCiné · ČSFD · Датская национальная фильмография · Discogs · Filmportal · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · International Music Score Library Project · Кинопоиск · MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Кругосвет · Ларусса · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кокто,_Жан&oldid=31712"\nЈаан изӱ айдыҥ 5 кӱнинде чыккандар\nӰлӱрген айдыҥ 11 кӱнинде божогондор\n1963 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 чаган ай 2022, 15:20.


«Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, «торо» болгонымнаҥ…» - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республикага јарлу боксер Константин Цзю келип јӱрген. Ол бойыныҥ ӧйинде јаан маргаандарда јеҥил ле орто бескелерде туружып, бийик једимдерге јеткен. Цзю — СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы. Ол анайда ок тегин спортчылар ла профессионалдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион.\nАтту-чуулу боксер тӱште јурт ээлемниҥ Маймадагы колледжиниҥ ӱренеечилериле, тал-тӱштиҥ кийнинде Горно-Алтайскта акробатиканыҥ «Грация» деген тӧс јеринде спорт сӱӱчилерле туштажулар ӧткӱрип, эҥирде каланыҥ тӧс тепсеҥинде јашӧскӱримге кӧргӱзӱлӱ тазыктыру-зарядка ӧткӱрген.\nМайма јуртта ӱренеечилерле болгон туштажуны јурт ээлемниҥ колледжиниҥ директоры А. Д. Чеконов ачкан. Јарлу боксерго уткуулду сӧстӧриле бойыныҥ ӧйинде бу колледжте ӱренген Госдуманыҥ депутады Р. Б. Букачаков ло Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели З. Г. Казакпаев баштангандар. Константин Цзю дезе туштажуга келген јиит боксерлорго бойыныҥ спорттогы јолы, рингте болгон эҥ курч ла эҥ јилбилӱ деген «согуштары» керегинде куучындаган. Оныҥ куучын-эрмегин јурт ээлемниҥ ӱренеечилери, јуучыл-патриот клубтардыҥ кадеттери, бокстыҥ ветерандары ла спорт сӱӱчилер сӱрекей јилбиркеп уккандар.\nЈарлу спортчы бу туштажуларда јашӧскӱримле, тегин улусла јакшы куучындажып билерин кӧргӱсти. Профессионал боксто бийик једимдерге јеткен бу кижиниҥ кылык-јаҥынаҥ кандый да бийиркеш, кандый да мактаныш, кандый да укааркаш ла кандый да тыҥзыныш кӧрӱнбеди. Ачык-јарык айалгада ӧткӧн бу туштажулардыҥ бирӱзинде спорттогы јолын јаҥы ла баштап турган бир ӱренеечи уулчак Константин Цзюдаҥ: «Боксто баштапкы болорго, рингке кандый кӱӱн-санаалу чыгар керек? Темдектезе, слерде кандый болгон?» — деп сураган. Цзю кӱлӱмзиренип: «Мен, удурлажаачыларыма кӧрӧ, чик јок «торо» болгом. Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, мен јаантайын јеҥӱге, эйе, шак ла јеҥӱге «торо» болгом» — деп айткан. База бир атту-чуулу спортчы, Олимпий ойындардыҥ ӱч катап чемпионы Александр Карелин «Кебисте болгон јаркынду једимдер ол — јеҥӱге јӱткӱген «торолоштыҥ» шылтузы эмей база» деген кӱӱн-санаазын бу јууктарда Горно-Алтайскта грек-рим кӱрешле ӧткӧн «Ийдениҥ Кубогы» деген маргаандардыҥ алдында болгон пресс-конференцияда база чыгара айткан эди. Спорттыҥ «јылдыстарынаҥ» мындый куучын-эрмекти тегин улуска угарга јаантайын јилбилӱ болуп јат. Атту-чуулу спортчылардыҥ мынайда айтканында кижиниҥ каткызы келер кокыр да, јӱрӱмде болуп турган чын учурлдар да бар. Олорло јӧпсинер кӱӱниҥ келер.\nСпортто бой-бойлоры ортодо тартышкан улусты «ӧштӱлер» деп адап турганын бастыра улус база јакшы билер. Акробатиканыҥ тӧс јеринде болгон туштажуда јиит спортчылардыҥ бирӱзи Цзюдаҥ: «Рингте болгон «согуштарда» слер «ӧштӱлерди» кӧп катап јеҥгенигер, кезиктерин нокдаунга ла нокаутка да аткарганыгар. Эмди слер олорго јолугып јадыгар ба?» — деп сураган. Јарлу боксер јиит кижиге каруузын мынайда јандырган: «Бис бой-бойлорыс ортодо јӱк ле рингте «ӧштӱлер». Јӱрӱмде дезе — најылар. Американыҥ боксеры Заб Джудла болгон «согуш» спорттыҥ тӱӱкизине эҥ јаркынду туштажулардыҥ бирӱзи болуп кирген. Баштапкы амырашка јетире сегис секунд ӧй артарда, мен оны нокаутка аткаргам. Ол таралјып, оноҥ ары тартыжар аргаларын јылыйткан. Јаргычылар бу туштажуда јеҥӱни бир ӱнле меге бергилеген. Мен Заб Джудла эмди јаантайын туштажып јадырым. Ачык-јарык куучындажадыс. Оны најылажып јӱрген улустыҥ туштажулары деп айдарга јараар».\nСпортчыга акробатиканыҥ тӧс јеринде «слерге ойноттырган улус кандый кӱӱн-санаалу артып јат?» деген сурак база болгон. Цзю удура кӱлӱмзиренип: «Уулчактыҥ колынаҥ тату конфетти айрып алза, оныҥ кӱӱн-санаазы кандый болуп турганын слер, байла, јакшы билеригер. Боксто база ла андый. Је ол конфетти јаан улустыҥ колдорынаҥ ушта согорго, олордоҥ канча ла кире кӧп «торо» болор керек. Амадаган јеҥӱге јаҥыс ол тушта једериҥ» — деп темдектеген. Туштажуда спортчыныҥ кејегези керегинде јилбилӱ куучын база ӧткӧн.\nКонстантин Цзю бойыныҥ колын салган перчаткаларды Маймада Алтай Республиканыҥ первенствозыныҥ ӱч катап алтын јеҥӱчили, Алтайский крайдыҥ ла Сибирьдеги федерал округтыҥ турнирлериниҥ кӧп катап јеҥӱчили Владимир Сидоренкого, Алтай Республиканыҥ первенствозыныҥ эки катап јеҥӱчили Сергей Печерскийге, Никита Банновко ло Марат Марсесянга сыйлаган. Атту-чуулу спортчыныҥ колынаҥ бокстыҥ јап-јаҥы перчаткаларын ол кӱн кадеттердиҥ клубыныҥ турчылары база алган. Бокстыҥ республикан федерациязыныҥ турчылары дезе К. Цзюга Маймада алтай бӧрӱк ле кеп-кийим кийдиргендер. Акробатиканыҥ тӧс јеринде болгон туштажуда дезе Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин турушкан. Ол бу туштажуда бистиҥ республикада грек-рим кӱреш, самбо, рафтинг ле ӧскӧ дӧ бӱдӱмдер ичкери јол алынганын темдектеген. Ол туштажуныҥ туружаачыларын башкару спорттыҥ ла физкультураныҥ сурактарына јаантайын јаан ајару эдер деп бӱдӱмјилеген. Константин Цзю кенек балдарга — Евгений Майнаковко, Карлагаш Чанчинага ла Урсула Буштуновага бастыра бойы электројазалдарла јепселген эптӱ коляскалар сыйлаган. Јарлу боксер эҥирде тӧс тепсеҥде јиит спортчыларга зарядка ӧткӱрген, кӧп јииттер оныла кожо фотојурукка соктырткандар. Бу эҥирде јашӧскӱримниҥ дискотеказында республиканыҥ јарлу артисттери Эмил Толкочеков, Елена Тахтаева, Владимир Попошев ле Галина Толкочекова кожоҥдогондор.\nАтту-чуулу боксерго бу айдыҥ 19-чы кӱнинде 50 јаш толор. Ол Свердловский областьта Серов деп јаан эмес калада чыккан. Цзю деген ӧбӧкӧни ол корей укту карган адазынаҥ алган. Келер ӧйдиҥ чемпионы бокстыҥ секциязына он јаштаҥ ала јӱрӱп баштаган. 1985 јылда уулдар ортодо РСФСР-дыҥ чемпионы болуп чыккан. Ол анайда ок СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы, тегин спортчылар ла профессиналдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион. Ол керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. К. Цзю — СССР-дыҥ спортыныҥ нерелӱ узы. Кӧп јылдарга чыгара Австралияда јаткан. Ол рингке 282 катап чыгып, 270 туштажуда јаркынду јеҥӱ алган. Бойыныҥ ӧйинде Хуан Лапорт, Джесси Лейх, Заб Джуд деген јарлу спортчыларды јеҥген. 2011 јылда оныҥ фотојуругы телекейдиҥ эҥ артык боксерлорыныҥ магыныҥ залында кондырылган. К. Цзю бойыныҥ ӧйинде Денис Лебедевти, Александр Поветкинди, Хабиб Аллахвердиевти ле Россияныҥ ӧскӧ дӧ јарлу спортчыларын тазыктырган. Уралдагы федеральный университетти божоткон. Јаан курстарда билимниҥ кандидадыныҥ диссертациязын бичиген. Боксер удабас бу диссертациязын корулаар кӱӱндӱ. Ол айыл-јуртту. Атту-чуулу спортчыныҥ алдындагы ла эмдиги билезинде Тимофей, Никита, Анастасия, Владимир ле Виктория деп балдар чыдап јат.