28.07.2020 - altaicholmon\nСӱӱш ончозын јеҥер ийделӱ\n(Јӱрӱмде чын болгон керектер) Туулу Алтайда бу учурал 1986 јылда болгон. Оноҥ бери ороон до jайрадылды, акча да солынды, jӱрӱм де кубулды, Ай ла Кӱн де карыкканын кӧрдибис, учында алтайлар Сахалинге учуп, иштегилеп турар боло бердилер… Бистиҥ совет черӱчилдердиҥ салымында болгон «афган» jӱрӱмди кырып та болбозыс, ундып та саларга jарабас, ондый болбогон до деп айдып\nРоссияныҥ калыктарын ла тилдерин чотко алары\nЭл-јонныҥ 2021 јылдыҥ кандык айында ӧдӧтӧн бастырароссиялык тооалыжы ороонныҥ калыктары ла тузаланып турган тилдери керегинде солун јетирӱ алар арга берер. Эл-јонныҥ тооалыжы Россияныҥ калыктарын канайда чоттооры ла нениҥ учун цифровой эп-сӱме ороонныҥ эл-јонына бойыныҥ нациязын чокымдап айдарында болужары керегинде куучындап ийели. Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ороонныҥ эл-јонына бойыныҥ нациязын чокымдаар тап-эригин бӱдӱрер арга берер. Нениҥ учун\nӰзӱк-бичиктӱ эл болгоныс\nАлтай калык Арасейге киргенинеҥ озо бичик-биликтӱ болгонын тӱӱки де, кеп-куучындар да айдып јат. Кириллица ла латиницанаҥ озо алтайлар ӱзӱк-бичикле тузаланганы керегинде јетирӱлер јаантайын учурайт. Је бӱгӱн ӱзӱк-бичик ундылып калган. Ол кандый бичик болгоны ла нениҥ учун јоголып калганы бӱгӱнги бистиҥ бичимелде. Ӱзӱк-бичик (ол эмезе Тодо-бичик) бистиҥ бӱгӱнги бичижистеҥ чек башка. Ӱзӱк-бичикте таныктар бой-бойына јапшыныжып, ээчий-деечий\n«Кайран мениҥ мактулу Алтайым, кандый будуктарла сени чӱмдейин?»\nГригорий Иванович Гуркин (Чорос-Гуркин, 1870-1937) Сибирьдиҥ ӧс калыктарыныҥ баштапкы аҥылу ӱредӱчизи, куулгазын ар-бӱткенниҥ узы, јурукчы, ӱредӱчи, этнограф, калык чӱмделгезин јуучы. Алтайдагы духовный миссияныҥ школын божоткон (Улалу ј.), Паспаулда ӱредӱчи, оныҥ кийнинде Бийскте иконописец болуп иштеген. Кӧнӱ јураарга ол Петербургта И. И. Шишкинниҥ башкартузыла ӱренген, таскаган (1897-1989), јураарыныҥ Императорский академиязында (1899-1905) профессор А. А. Киселевто ӱренген.\nЭзедип-кереестеер молјумла, учурымла\n(С. С. Суразаковтыҥ сӱр-кеберине кожулталар) Сазон Саймович Суразаковтыҥ «Кожоҥ» деген ӱлгери, оныҥ эки јолдыгы бу очерктиҥ бажына чыгарылган, чӱмделгени удап та калган болзо, је бӱгӱн Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелип турган ӧйдӧ бойыныҥ учурын, ӧдӱҥизин јылыйтпаган. Учуры тереҥ ӱлгер кече-башкӱн ле чӱмделгендий. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде «Кожоҥныҥ» авторына, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ\n«Кара-Корум кайдаҥ бӱткен кара албаты билер бе?»\n1980-чи јылдарга чыгара, јарым чактаҥ ажыра ӧйгӧ, «Кара-Корум» алтай албатыда айдарга да коркымчылу, тудуулу сӧс болгон. Алтай бичиичи Павел Александрович Чагат-Строевтиҥ 1927 јылда таҥынаҥ бичик болуп чыккан «Кара-Корым» деген туујызы «Кара-Корым кайдаҥ бӱткен/ Кара албаты билер бе? Кара канын неге тӧккӧн / Кайран јондор билер бе?» деген јолдыктарла башталат. Тӧс Азияныҥ Каракорум деген туу-сындарыныҥ јуугында\n«Бу профессияны бойым талдап алгам»\nРоссия Федерацияныҥ шылу јаҥдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде темдектелет. Талдап алган профессиязы, оныҥ аҥылулары керегинде РФ-тыҥ Шылу комитединиҥ Алтай Республика аайынча шылу башкартузыныҥ аймактар ортодогы Кан-Оозындагы шылу бӧлӱгиниҥ шылу ишчизи Дмитрий АЛУШКИН куучындайт. —Дмитрий Евгеньевич, бу ишке Слер канайда келгенигерди куучындап берзегер? —Бу тӧзӧмӧлгӧ мениҥ иштеп келгеним удабаган, 1,5 ай мынаҥ кайра\nЈарым јылдыҥ ижиниҥ турулталары кӧрӱлген\nЈаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде республикан МВД-ныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧткӧн. Анда ведомствоныҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ижиниҥ турулталары кӧрӱлген. Ведомство кандый турулталарга јеткени, ӧдӱп јаткан јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында кандый сурактардыҥ аайына чыгар керек болгоны керегинде Алтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министри полицияныҥ генерал-майоры Павел ГАВРИЛИН куучындаган. Коронавирустаҥ улам тергееде кирелендириштиҥ ээжилери бар учун, Россияныҥ МВД-зыныҥ\nЧымалыга чалын — чайык\nЈаан изӱ айдыҥ ортозында ургун јааштардаҥ улам Кош-Агаш аймактыҥ суулары кирип, эки метрге бийиктеген. Јаан суу јаан тӱбек экелген. Тӱнде одоштой Тескери-Аккан деп суу кӧдӱрилип, Жана-Аул јурттыҥ улузыныҥ тураларын аларына јеткен. Бу ок ӧйдӧ малчыларыныҥ беш турлузы сууга чӧҥӧ берген. Мында 1400 тын кой-эчки оогош ортолыкта туруп калган. Койчылар малдарын аргадаарга эп-сӱме табып, кечиргилеген.Трактордыҥ кӱрегине\nИш ӧйдиҥ некелтелериле ӧткӱрилген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи катап тудулган депутаттары 10-чы сессияныҥ кийнинде парламентский каникулдарга барган. Бӱгӱн Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин јаҥжыкканы аайынча республиканыҥ парламентиниҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымында ижи керегинде јетирӱ эдет. — Депутаттардыҥ јасакберим ижиниҥ турулталары керегинде айдып тура, ӧткӧн јарымјылдыкта парламентарийлер эрчимдӱ иштегенин темдектеер керек. Јарадылган тӧс јасактар ортодо ас учурлузы бар


Президент Туулу Алтайдагы таштарда jуруктар керегинде - altaicholmon\nПрезидент Туулу Алтайдагы таштарда jуруктар керегинде\nОрус географиялык биригӱниҥ сыйын табыштырары јанынаҥ Кремльдеги ӧргӧӧдӧ ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда Россияныҥ президенти Владимир Путин Туулу Алтайдагы таштарда јуруктар керегинде куучындады.\nПрезидент Испанияныҥ јебрен јурукчылары, ондо табылган таштарда јуруктар керегинде айдып тура: «Мен ижим аайынча јаан орооныстыҥ башка-башка толыктарында болуп турадым. Туулу Алтайда куй таш эмес, а тегин ле јаан таш бар. Ондо јебрен кижиниҥ аҥ-куштар ла оноҥ до ӧскӧзин јураган јуруктары. Кандый да шиҥжӱчилер ондо јок, ол керегинде кем де билбес. Бис оны колысла арчып кӧргӧнис» – деди.\nОл онойдо ок «бис культурабысты ла тӱӱкибисти тереҥжиде билбезис» деп айдып, Туулу Алтайды кӧп билимчилер тӱрк калыктардыҥ кабайы деп чотоп турганын темдектеди.\n«Бисте бойысты айландыра болгонын билбезис сӱреен кӧп. Оны билер керек» — деп, президент ајарды.\nМынаҥ озо Петропавловскто Россияныҥ ла Казахстанныҥ тергеелер ортодогы колбуларына учурлай ӧткӧн XV форумда В. Путин Алтай Республиканыҥ туризм јанынаҥ аҥылу аргаларын темдектеп, тергеебистиҥ ар-бӱткендик аргалары спорт ло орныктыру туризм аайынча эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келишкедий ӱлекерлерге анчада ла јарамыктузын темдектеген болгон.


Внекл алт тил | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nБаданова А. А\nЛингвистикалык маргаан ( Алтай тилдин кунине, Л. Кокышевтин 80 jажына учурлап)\nКласста эмес откурер занятие\nАмаду: алтай тилдин ле литературанын учурын, байлыгын билерине, тилин суурине, jилбиркеп уренерине, орус тилди тен – тай уренерине, Л. В. Кокышевтин ады, творчествозы керегинде эземин ургулjикке алып апарарына таскадары\nКеректу материал: ИКТ- jепсел, ватманда состор, Л. В. Кокышевтин сур – jуругы, топшуур, балдардын иштери\n- Jакшылар, кару менин уренчиктерим! Бугунги кун – тегинду эмес. Бугун бистин торол тилистин алтай тилдин байрамы. Орус та тил, алтай да тил, казак та тил – ол кемнин де торол тили. Эненин судиле, тазыл – тамырысла тудуш энчи. Доскодо улу орус ла алтай бичиичилердин тил керегинде состорин кычырып ийектер.\n«Торол тил, сос – ол бистин байлыгыс»\n- Бу состордо кандый бирлик учур салынган, jартап беригер. ( Тил – ол албатынын байлыгы, оны бис ондобой jадыс, оны чеберлеер керек)\nII. Алтай тил керегинде куучын откурери\nУредучи: Алтай тил деп уксагар, кандый санаалар эбелет? Ол не тил? ( jери, Тороли, эне- ада, культура, урок)\nУредучи: Элден озо алтай тил экинчи тергеелик (государстволык) тил болот. Ол керегинде Айсуна биске куучындап берер.\nАйсуна: белетеген jетирузин куучындайт)\nУредучи: Менин тилим уйан да эмес,\nМенин тилим улу да эмес,\nМенин тилим макты суубес,\nОско тилдерге куйунип билбес.\n- Тилиске учурлап, орус тилди тооп, казак тилле наjылажып, бугун лингвистикалык маргаан откурип jадыс. Кем тилин, алтай литератураны, орус та тилди jакшы билер корорис. Учында эн артыгын талдап алдарыс.\nIII. Лингвистикалык маргаан\n1 тартыш –« Викторина»\nТил керегинде сурактар берилер, орус та , алтай да тил керегинде. Кем коп чын каруу берер\nЭэчий – деечий турган таныктар – ол…. (танмалык/ алфавит)\nТабыштарды уренип турган билим – ол …..(фонетика)\nТил деп состо канча учур, кандый учуралдарда? (тил – билим, тил – орган)\nБаштапкы класстын бичиги? (таныктос / букварь)\nЭки кижинин куучыны – ол …..(диалог)\nII тартыш – «Албатынын ойгор сози»\nУредучи: Мен слерге кеп состин баштапкы болугин айдарым, слер экинчи болугин айдарыгар. Кеп состор алтайлап, орустап та болор.\nИштенкейдин колы ус, …………………………..(иштенбестин тили ус)\nБез труда,……………………………………………(не вытащишь и рыбку из пруда)\nJакшынын jолы чындык, ……………………..( jаманнын jолы тыртык)\nНе имей сто рублей, ………………………………..( а имей сто друзей)\nОско кижиге оро каспа, ……………………………( бойын ого тужерин)\nНе рой другому яму,………………………………….( сам в неё попадешь)\nУредучи: Бу кеп состордо нени кайкап кордигер, уктыгар? (Эки де тилде кеп состордин учуры тунейи бар болтыр.)\nIII тартыш – «Алтай аттар»\n- Кандый jараш алтай аттар jок дейзигер, бирузи бирузинен артык. Эмди ойноп ийектер. Ойыннын аайы: А таныктан башталган кыс баланын алтай аттарын айдыгар, кем токтоп калар, ол ойыннан чыгар. ( Айсулу, Айтана, Айас, Айтана, Ай – Чечек, Ай – Санаа, Айсуна, Айана, Айкине, Ак – Ай, Алтынай, Аржана)\n- Суреен jакшы. Эмди Э таныктан башталган уул баланын адын айдыгар, кем токтоор, ойыннан чыгар. (Эзен, Эрмен, Эркеш, Эркене, Элес, Элим, Экене, Эркетен, Эзлик, Эзил, Эпчил, Эркемен, Эмил)\nIV тартыш- «Литературный тартыш»\nУредучи: Бис кычырган чумдемелдердин узугин угуп, кайдан алынган, авторы кем адап берер керек.\n« Тордо турган торт кайын\nКоруп ийзен, акайым\nТобогомди торт шанкыдан\nБуулап койды, акайым.» ( «Сынару», бытовой чорчок)\n2. «Угы jаман дебезин деп, уулдарымды иштедип jурум,\nУурчы jаман болбозын деп, уулдарымды уредип jурум»\n( «Сыгырган ла jалку Бака» М. В. Чевалков, басня)\n3.«Кызыл торко арчуулду Келин – Чечектин Jалбрак деп jажуун кызы энезине jапшынып, шымыранды: Эне мен коркып jадым.»\n( «Jылдыс сунелу чечектер» К. Ч. Толосов, куучын)\n«Мерген, томон эки карганак бар. Сен олорго чай – тус апарып бер»\n( «Энезинин jайлузында» А. Я. Ередеев)\n« Сен Африкада чыккан болзон. А сен Америкада.. А сен меннен эки миллион километрде ыраак болзон..»\n( «Байкал ла Саксабай» )\nV тартыш – «Эн артык синквейн»\nУредучи: Тилиске мак состор сыйлайлы. Тилисти мактап синквейн тургузып ийигер. Тил\nНени эдет?______,_________, ________\nЭрмек______ , _______ ,_________ , ________\nТорол, алтай, улу\nУредет, кодурет, оморкодот\nКижи тилин суур керек.\nIV. Л. В. Кокышев керегинде сос\nУредучи: Бис ончобыс билерис быjыл тилин тын сууген улу бичиичиге Л. В. Кокышевке 80 jаш толуп jат. Поэдистин алтай тил керегинде чике айткан ургулjик состори качан да ундылбас.\n(- уренчиктер «Алтай тилиме» деп улгерди эске кычырадылар: Элина, Мызылдай, Диана, Эжер, Шуну, Темирлан, Ай – Судур)\n( - Тамерлан топшуурла араай алтай куу ойнойт)\nV. Иштин турултазы\nУредучи: Маргааныс учына jетти. Эн ле тилин суучи, торолчи, алтайчы болуп бисте бугун слер ончогорды чоттоп jадыс. Суреен jакшы билгирлер коргустигер. (уренчиктерге быйанду самаралар ла сыйлар табыштырылат.\nУредучи: Бала – барканын бажы – слер,\nБар неменин ады – слер.\nАлтай jонымнын ийдези – слер,\nАлтай jеримнин jузи – слер!\n- Кижинин культуразы – элден озо ол тилин билери болор. Онын учун, тилистин озори слердин колыгарда, оны jеектебей, билип, чеберлеп уренигер!\n- Быйан, jакшы болзын!\nГео алт 8 класс\nКонспект урока — алт. чтение\nРаб.прогр .6 алт.чт\nТем план алт яз 3 класс\n← Внекл.занятие совест по ганаго Внекл басни крылова →


Электросетевой комплекстиҥ ӧзӱминиҥ сурактары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россети Сибирьдиҥ генеральный директоры Павел Акилин ортодо ишмекчи туштажу ӧдӧрдӧ, тергеениҥ башкарузы ла ӱлештиреечи электросетевой компания ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ баштапкы уч-турулталары кӧрӱлген.\nӦмӧ-јӧмӧ иш ӧдӧр тушта электросетевой ээлемди кыштыҥ ӧйине белетеери аайынча иштер ӧткӱрилген, анайда ок электропередачалардыҥ резервный линияларын тудары, электроэнергияны сетьке божодорын кӧптӧдӧри, тарифный регулирование аайынча ууламјылар чокымдалган.\nРоссети Сибирьдиҥ Алтай Республикада филиалы («МРСК Сибири» ПАО) јӧптӧлип калган не-немелерди јазаар ла инвестиционный программаларды толо кеминде ле ӧйинде бӱдӱрген. Кыштыҥ ӧйинде иштеерине белен болгонын тергеениҥ энергосетевой комплекси ӱлӱрген айда угускан болгон, ол пландалган иш-керектерди бӱдӱргенин керелеп турган «1» коэффициентти алган.\nЭнергојеткилдеш быжу болорын бийиктедерине ле сетьтердиҥ ӧзӱмине 600 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылган болгон: электропередачалардыҥ линияларын јаҥыртарына, јаҥы абоненттерди технологический јанынаҥ колбооры, «Цифровой РЭС» деген пилотный ӱлекерди тӧзӧӧргӧ цифровой јазалдарды садып алары, ол тоодо учеттыҥ «сагышту» приборлорын садып алары ла тургузары.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары једимдӱ улалып барзын деп, биске озо ло баштап электроэнергияныҥ пропускной кемин кӧптӧдӧр керек — онызы јаан инвесторлорды јилбиркедери, объекттерди солыыры ла јаҥырта јазаары аайынча ишти улалтары, мынаҥ ары квалифицированный јеткилдеш ӧткӱрерге, ээзи јок сетьтерди оноҥ ары бириктирерине камаанын јетирери» — деп, Павел Акилин айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, туштажу ӧйинде куучын-эрмек тушта электропередачаныҥ ийдезиниҥ кеми 110 кВ «Ининский-Усть-Коксинский» деген линияны тудар аргалар шӱӱжилген. Бу ӱлекер јанынаҥ баштаҥкайды энергетиктер эткен, оны тергеениҥ ӧзӱминиҥ «Ийделӱ Алтай» деген программазына кийдиргендер.\n«Бу линия, кандый бир технологический бузулуштар боло берзе, Шабалин јурттаҥ ала Кӧксуу-Оозы јуртка ла Кош-Агаш јуртка јетире резервный электројеткилдешти ле пландалган иштерди ӧткӱрерин јеткилдеер. Анайда ок ол Алтай Республиканыҥ кӧп саба јерлеринде электројеткилдеш быжу болорыныҥ кемин бийиктедер» — деп, башчы айткан.\nТуштажу ӧйинде темдектелгениле, филиал ӧдӱп јаткан јылдыҥ бажынаҥ ала јаҥы 1297 абоненттиҥ технологический колбожын ӧткӱрген. Олордыҥ тоозында тергеениҥ улузы, јонјӱрӱмдик объекттер ле бизнестиҥ объекттери. Технический ээжи-айалгалар аайынча, угузу эткен 637 субъектке электропередачалардыҥ линиялары тудулган. Он айдыҥ туркунына 80 километр кире ЛЭП-ти тудуп салгандар.


Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация "Алтайский писатель - поэт Лазарь Васильевич Кокышев"\n«Кабай болгон – алтай тилим»\n«Тил тирỹде- калык тирỹ»\nАк Мöнкулер бар тушта Алтай jерим jоголбос Алтай тилим бар тушта Алтай калык jоголбос. Ак чечеги jайылган, Алтайымнын jаражын. Алтан jÿзÿн кожонду, Алтай тилим байлыгын. Кöк чечеги jайылган, Алтайымнын jаражын. Канча тÿмен jанарлу, Алтай тилим сÿрлÿзин\nНомер материала: ДВ-206503\nУрок по пространственной ориентировке (ОВП) на тему: "Определение времени по часам"\nПрезентация "Адаптация учащихся хореографической школы"\nРабочая программа ОПД.02 "Электротехника"


Карган таадамга учурлап бичиген j олдыктарым — презентация на Slide-Share.ru 🎓\nПрезентация на тему: Карган таадамга учурлап бичиген j олдыктарым\n
Больше презентаций на Slide-Share.ru
\nСкачать (11772 Кб)\nПервый слайд презентации: Карган таадамга учурлап бичиген j олдыктарым\nТумпукова Солоны Кырлык j урт\nСлайд 2: Карган таадамды к ö рб ö г ö н д ö болзом, J ÿ рген j ÿ р ÿ миле оморкоп j ÿ редим. Стенеде турган медальдарын а j ыктап, J ÿ регим б ö кт ö лип, кунукчыл турадым\nТаадамнын j ÿр ÿ мин тем эдип, Албатыма айдып, мен jÿ рерим. Амыр-энч ÿ j ÿр ÿ м бергенине С ÿÿ нип, сананып,чаазынга бичиирим.\nСлайд 4: От – калапту j ууда туружып, J алтанбас болгоноорды слер к ö рг ÿ стеер. Чечен ворошиловский стрелок адаарды Канду j ууда бийик туттыгар\nСлайд 5: Кажы ла j аста турна болуп, Менле слер эзендежип j ÿ редеер. Слерди к ö рг ö ндий j ылу сананып, Айлыма мендеп, мен келедим\nСакылталу келген J ен ÿ нин байрамында J уртта турган керееске келедим. J уучыл таадамды мен эзедип, Чечегим саладым, адаарды адап.\nКарган таадамга учурлап бичиген j олдыктарым Карган таадамды к ö рб ö г ö н д ö болзом, J ÿ рген j ÿр ÿ миле оморкоп j ÿ редим. Стенеде турган медальдарын а j ыктап, J ÿ регим боктолип, кунукчыл турадым. Таадамнын j ÿ р ÿ мин тем эдип, Албатыма айдып, мен j ÿ рерим. Амыр-энч ÿ j ÿр ÿ м бергенине С ÿÿ нип, сананып,чаазынга бичиирим. От – калапту j ууда туружып, J алтанбас болгоноорды слер к ö рг ÿ стеер. Чечен ворошиловский стрелок адаарды Канду j ууда бийик туттыгар. Кажы ла j аста турна болуп, Менле слер эзендежип j ÿ редеер. Слерди к ö рг ö ндий j ылу сананып, Айлыма мендеп мен келедим. Сакылталу келген J ен ÿ нин байрамында J уртта турган керееске келедим. J уучыл таадамды мен эзедип, Чечегим саладым, адаарды адап.\nКарган т аадам Карган таадам Оштушев Тумпук Кыпчакович. Ол 12 майда 1910 j ылда чыккан. Ада-Т ö р ö л учун Улу j уу башталардала карган таадамды j ууга j ерлештериле кожо апарган. 1941 j ылдан ала 73-чи стрелковый полктын j уучылы болуп j уулашкан. Карган таадам чечен кижи болгон. Чечени, j алтанбазы, турумкайы учун карган таадам «Ворошиловский стрелок» деп значокло кайралдаткан. «Курская Дуга» деп от- калапту j уу-согушта туружып, уур шыркалаткан. Госпитальда узак j атпай, эбешле су- кадыгы ондоло берерде, ойто j ууга атанган. Украинский j ууга j уулажып, Польша ороонды j айымдаарында турушкан. Мен карган таадамды к ö рб ö г ö н д ö болзом, онын кайралдарыла оморкоп j ÿредим. «Орден Отечественной войны II степени» ле к ö п тоолу юбилейлик медальдарла кайралдаткан. Онын учун j ылдын ла 9 майдын байрамын ö кп öö рип сакыйдым. J урттын кереезине барып, карган таадамнын ö б ö к ö зин кычырып, эземин кереестеп, чечек саладым.\nПоследний слайд презентации: Карган таадамга учурлап бичиген j олдыктарым\nJ аан быйан !


Кöжöгö « Свадебный портал Республики Алтай\nКысты качыра берзе, кыс ада-энезиниҥ jуртынаҥ, одынаҥ тууралап, ыраап калат. Jаҥы — уулдыҥ — jуртыҥ одына кыс чачы jарылган, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥдары, башпаады öткÿрилген кийнинеҥ тÿжет. Айдарда, качырган, ада-энезиниҥ одынаҥ айрылганы кийнинеҥ ала, чачы öрилгенче, кыс кажы да отко тÿшкелек, бу öйдö кыстыҥ курчузы jабызай берет. Оныҥ учун алтай улустыҥ бÿткениле, бу öйдö кысты сыраҥай корыыр керек. Анчада ла той кÿн кöрмöстöр кысты айланыжып, олjолоп аларга албадангылайт. Олордоҥ корыырга, кысты той болотон айылга кöжöгöниҥ кийнине «jажырып» алала экелет. Оныҥ öҥдÿ чачактары анайда ок кысты кöрмöстöрдöҥ корыгылайт.\nКыстыҥ чачы таралып, эки тулуҥы öрÿлип салза, кыска эпши кижиниҥ бöрÿгин, чегедегин кийдирип ийзе, арткан jаҥдарды jаҥдап салза, кыс уулдыҥ одына «тÿжÿп», öгöниниҥ jуртынаҥ курчулу боло берет. Бу öйдö кöжöгöни де ачып ийерге jарар боло берет.\nКöжöгö — байлу неме, оны эр кижи колло тутпас. Оныҥ учун кöжöгöни тойды баштаган таай кижи арчынла, бычакла ол эмезе камчыла ÿстинеҥ öрö бöсти 2 катап толгой салып ачат.\nАйдарда, алтай улуста кöжöгöгö jаҥыс ла кееркедим эмес, jе анайда ок келинди корыыр учур берилет.\nКöжöгöниҥ тыш бÿдÿми\nКöжöгö - эки jанында jÿзÿн-jÿÿр öҥдöрлÿ чачактарлу jаан ак бöс. Кош-Агаш аймакта ол эки бöстöҥ, кыстыҥ энезиле, арткан аймактарда — бир бÿткÿл бöстöҥ, уулдыҥ jанынаҥ кöктöлöт. Чачактарыла кöжöгöни кайыҥдарга буулайт\nКöжöгöгö jурт тöзöп jаткан уулдыҥ сööгиниҥ тамгазын саларга jарар.\nТой öткöн кийнинеҥ бир канча кÿннеҥ кöжöгöни jииттердиҥ орынына тöжööргö, эмезе орынды бöктöй илип саларга jарар. Jе кöп саба улус кöжöгöни ÿзе jÿрÿмниҥ туркунына чеберлер керек учун, оны тузаланбай, бектеп салып койот.\nКош-Агаш аймакта öгöни божозо, кöжöгöниҥ бир jанын оныла кожо межикке салат.\nКайыҥныҥ ла кöжöгöниҥ jаҥарлары\nКелинге барза, келинди экелзе, кожоҥдоп тура барар. Кайыҥныҥ ла кöжöгöниҥ jаҥарларын бу бÿктеҥ кычырыгар.\nБистиҥ кычыраачынаҥ кöжöгöниҥ учурын jартап берзин деген комментарий келерде, кыскарта куучындап jадыс. Элбеде — келер öйдö, бисле кожо артып, кирип, кычырыгар, санаагарла ÿлежер!\nТекст: Аделла Калкина


22.12.2017 - altaicholmon\nБилениҥ сквери соҥзун Горно-Алтайскта Мебельныйдыҥ кӱриниҥ јанында ачылар деп, каланыҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nБашкарузыныҥ јууны ӧтти\nКече Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде јууны ӧтти, ондо 15 кире сурак шӱӱжилген.\nОроон ичинде — озочылдар\nБу ла јууктарга јетире бистиҥ республика јаҥжыккан экономикалу, јаан инновационный ӱлекерлердеҥ ыраак тергее болгон. Бисте энергогенерирующий ийде-кӱчтӱ, энергиязы орныктырылып турар объекттер тудары аайынча јаан программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеери керегинде кезик улус сананбаган да болбой.\nКӧстӧринде чокту улус, эмезе Слердиҥ турагарга элекроот!\nJаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде Энергетиктердиҥ кӱни темдектелип турарда, бу бӧлӱкте иштеп турган јайалталу, иштеҥкей, предприятиениҥ оморкодузу болуп турган улуска сӧс. Газеттиҥ бӱги ажыра олордыҥ бастыразы керегинде бичиир, айдар арга јок. Jе андый да болзо, республиканыҥ албаты-јонын компания туткан станцияларда иштеп турган кӧп тоолу ол специалисттердиҥ кезигиле де болзо, таныштырадыс.\nЭрјине болгон Ӱкектиҥ кайкамчылу Каан Кызы…\nJаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган театрда «Эрјинелӱ Ӱкектеҥ эбирип келген Каан Бала» деп адалган сӱреен солун ойын-концерт ӧтти.\nТаштанчыларга кӧмӱле бастыртпаска\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ баштаҥкайыла «Алтай Республикада таштанчылардыҥ ӧдӱштирӱзин тӧзӧӧри» деген тема јанынаҥ тегерик стол јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ депутаттары, бир канча аймактардыҥ башкараачы ишчилери, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.


Герценниҥ туразында Муза ээленген - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 100 јылдыгыла колбой ӧткӧн јылдарда бистиҥ газетте кепке базылган бичимелдер ойто такып кепке базылып, «озогызын ойгортып» турарда, Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ 70 јылдыгына учурлай 2004 јылда кепке базылган бичимелимди ойто такып эске алып ийерге санандым. Литератураныҥ, тилдиҥ, сӧстиҥ сурагы јаантайын курч турат. Бичимелде айдылганы кычыраачыларга јилбилӱ болор деп иженедим.\n2003 јылдыҥ сыраҥай ла учында А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институт бойыныҥ 70 јылдыгын темдектеген. Бичиичилер, институттыҥ башкараачылары, студенттер, аспиранттар билимдик семинарларда туружып, институттыҥ тӱӱкизин эске алып, литератураныҥ бӱгӱнги курч сурактарын шӱӱштилер.\nЛитературалык ууламјылу бу институт телекейде сок ло јаҥыс. Профессор-преподавательдер мынайда куучындайдылар: «Биске јайалталу улус келип, узын курчыдып, телекейлик литературала јууктада таныжып, бичиириниҥ башка-башка эп-сӱмелерине ӱренип, канатталып, узы бийиктеп, тӧрӧл литератураларына јанадылар. Прозаныҥ, поэзияныҥ, драматургияныҥ, критиканыҥ бийик усту специалисттерин јаҥыс ла бистиҥ институтта ӱредедис».\nГИТИС-ти божоткон кажы ла студент соҥында Станиславский болор дегени алаҥзулу. Онойдо ло ок Литинститутты божоткон кажы ла студент литератураныҥ классиги болор деп айдып болбозыс. Ондый да болзо, ороонныҥ литературазындагы эҥ ле јаркынду аттардыҥ, бичиичилердиҥ салымы Литинститутла колбулу. Юрий Бондарев, Василий Белов, Николай Рубцов, Лев Ошанин, Константин Симонов, Виктор Розов, Белла Ахмадуллина, Григорий Бакланов, Юрий Трифонов, Михаил Рощин, Роберт Рождественский, Владимир Солоухин, Сергей Михалков, Юрий Казаков, Юрий Кузнецов, Расул Гамзатов, Валентин Сорокин, Чингиз Айтматов… 70 јылдыҥ туркунына институтты ӱренип божоткон бичиичилердиҥ ончозыныҥ аттарын адаарга кӱч, је эҥ ле јаркындуларыныҥ аттары билимдик конференцияларда адалды. Олор бу «Тверской бульвар, 25» деп сурудагы тураныҥ кыптарынаҥ билгир, ийде-кӱч, канат алынып, кийнинде литературалык Россияныҥ кӧмзӧзин бичиктериле, повесть-романдарыла байгыскан, эмди де байгызадылар.\nЭмди Литинституттыҥ тӧзӧлгӧни керегинде эске алып ийектер. М. Горький мындый институт ачарын некелте-сурак эдип тургускан. «Революцияныҥ адазы» В. И. Ленин озо ло баштап ого: «Элбек ле чындык амаду» — деп каруу берген эмтир. Је суракты јӧптӧбӧгӧн. Ленин јада каларда да Горький бу сурагын артыргыспаган. Совет јаҥныҥ башкараачыларын сӱмелеерге база канча кире ӧй керек болгон.\nБаштапкы јылда Литинститутка удурумга берилген тура онойдо ло јажына институттыҥ туразы болуп артып калган. Тверской бульварда 25 номер-таҥмалу тура Москвада сӱреен јарлу. XVIII чактыҥ баштапкы јарымызында бу јерде дворян усадьбаныҥ Кыптары (Палаты дворянской усадьбы) тудулган. Оныҥ јаҥы ээзи А. Яковлев јаҥы туразын архитектураныҥ калганчы, јарлу эп-аргаларыла јарандырган. Бир канча ӧйдиҥ бажында мында Яковлевтиҥ карындажы јадып баштаган. Оныҥ билезинде Саша деп уулчак чыккан эмтир. Бу уулчак – келер ӧйдӧ јарлу бичиичи Александр Герцен. Оогош Сашаныҥ кыбы экинчи катта, эмди орус литератураныҥ кафедразыныҥ кыбында, болгон. Бичиичилер ортодо ол керегинде кокыр да јӱрет. Герцен орус литератураныҥ кафедразында билимчилердиҥ јуундарыныҥ ортозында чыккан деп. Бӱгӱнги кӱнде бу кафедраны кафедра-музей деп адайдылар.\nXIX чактыҥ ортозында тура-усадьбаныҥ јаҥы ээзи Д. Сверебеев мында литературалык эҥирлер ӧткӱрип туратан. Туштажуларда Чаадаев, Грановский, Гоголь до туружып туратан деп јетирӱлер бар. Улу Октябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинде бу тура «Герценниҥ туразы» деген тӱӱкилик адын алынып, литературалык эҥирлериле, туштажуларыла бай јӱрӱмдӱ боло берген.\n1925 јылда Герценниҥ туразына бойыныҥ Москвада эҥ ле байлык библиотеказыла, јарлу рестораныла Бичиичилердиҥ биригӱзи кӧчӱп келген. Булгаковтыҥ јарлу «Мастер и Маргарита» деп романыныҥ бежинчи бажалыгында бу тура керегинде база айдылат.\nГерценниҥ туразыныҥ бир канча кыптарында ол јылдарда јадар јери јок литераторлор јаткандар. Олордыҥ бирӱзи — Андрей Платонов. Ӧткӧн ӧйинде — паровозтыҥ машинизи. Мындый јашӧскӱрим керегинде А. П. Чехов чокым айткан: «Литератураныҥ ӧзӱминде бар тутактар – эҥ ле јайалталу јашӧскӱрим ишмекчиниҥ јолын талдап алып турганында». Герценниҥ туразыныҥ јанында кар арчып турган јиит кижи келер ӧйдӧ орус бичиичилердиҥ эҥ ле јаркындуларыныҥ бирӱзи болор деп кем де билбеген.\nБичиичилердиҥ биригӱзи бир канча ӧйдӧҥ Поварской оромдо Долгоруковтыҥ усадьбазына кӧчкӧн. Герценниҥ туразында Литературный институт артып калган. Баштапкы јыл баштапкы курска 100-теҥ ажыра студент јуулган. Ӱренетен ӧй очный бӧлӱкте 2,5, заочный бӧлӱкте 3,5 јыл болгон. 1942 јылда Литинститут титульный институттардыҥ тоозына кирген, беш јыл ӱредӱлӱ боло берген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, институттыҥ кӧп студенттери ороонын корыырга јууга атангандар. Је институт ижин токтотпогон. 1942-1944 јылдарда Розов, Бондарев, Бакланов, Асадов, Винокуров, Солоухин, Поженян, Шуртаков деп јуучылдар ӱренип келгендер. Кийнинде олор јууныҥ кӱч ле канду јылдары керегинде кӧп романдар, повестьтер бичигенин кычыраачылар билер. Ол јылдарда творческий семинарларды Леонов, Федин, Соболев, Паустовский деп бичиичилер ӧткӱргилеген.\nБӱгӱнги кӱнде Литературный институт телекейде јарлу институттардыҥ бирӱзи. Оны јарлу бичиичи, политик, некелтелӱ башкараачы Сергей Николаевич Есин башкарат. Институтта прозаныҥ, поэзияныҥ, драматургияныҥ, критиканыҥ ла кӧчӱрӱштиҥ семинарлары једимдӱ иштейт. Јаҥыс ла Россияныҥ талаларыныҥ эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ ороондордыҥ студенттери кӧп: Норвегиядаҥ, Америкадаҥ, Кореядаҥ, Ирландиядаҥ, Финляндиядаҥ ла о. ӧ.\nЗаочный, очный бӧлӱктерле кожо ВЛК једимдӱ иштейт (Высший литературный курстар). Мында бутка турган бичиичилер ӱренет. Россияныҥ Бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчылары бичиктери чыккан да болзо, эки јылдыҥ туркунына мында јайаандык аргаларын курчыдып, ӱренедилер. ВЛК-ныҥ проректоры Валентин Васильевич Сорокин, поэт, орус литератураныҥ классиги, мынайда куучындаган: «ВЛК-да бис литератураныҥ элитазын белетеп, келер ӧйдӧ олорго јаан болужысты јетиредис. Бистиҥ ӱренеечилериске бастыра литературалык эжиктер ачылып, олордыҥ јайаандык ижине болушту болзын деп иштейдис. Је ВЛК-ныҥ ӱренеечилери бичиичи јолдо «бутка» туруп калган улус болгонынаҥ улам, олорго некелте тыҥ». Валентин Васильевичтиҥ ады-јолы национальный литератураларда сӱреен јарлу, не дегежин, ол албатылардыҥ литератураларыла јаантайын иштеген ле олорго јуук болгон.\nСары ӧҥдӱ эки кат тура Тверской бульвардыҥ ӧзӧгинде турат. Ӧскӧ ВУЗ-тарга кӧрӧ, ол, айса болзо, эски деп билдирер. Је бу тураныҥ кажы ла кыбы, кажы ла тепкижи учурлу. Мында Муза уйаланган, мында литератураныҥ Ӧргӧӧзи деп айдыжадылар. Айла, кажы ла ӱренеечи – келер ӧйдӧ јарлу поэттер ле прозаиктер – мыны сезип туратан ошкош. Олор бой-бойына сӱреен кару. Канча онјылдыктар кайра бу тура јаар ыраак, тууларлу Туулу Алтайыстаҥ Лазарь Кокышев, Аржан Адаров, Эркемен Палкин баштапкы ла кушкаштар болуп келгендер. Олордыҥ учурлу бичимелдери албатызы кыймыраган бу Москваныҥ ару таҥдарында, эрте јастарында, кышкы тӱндеринде бичилген болор. Олордыҥ кийнинде Литинститутта алтай кӧп бичиичилер, поэттер ӱренген.\nБӱгӱнги кӱнде, канча јыл ӧткӧн соҥында, баштапкы курста очный бӧлӱкте Айару Тохтонова ӱренет. Јергелей Яковлевна Маскинаныҥ ӱренчиги, кара майман сӧӧктӱ. Бӱгӱнги кӱнниҥ кӱч ле сӱӱнчилӱ, јараш ла кунукчылду саҥ башкаларын чындык кӧргӱзип, литературада бойыныҥ јерин табып, повестьтериле, куучындарыла бисти сӱӱндирер деп иженип турум. Онойдо ок кычыраачыларга јакшы таныш Айана Акпашева заочный ӱредӱниҥ бежинчи курсын божодып јат. Бичиичи бӱгӱн Новосибирск калада јадып иштейт. Баштапкы бичигин кепке базарга амадайт.\nОроондо јарлу ла аҥылу бу институт национальный литератураларды бойыныҥ канадыныҥ алдына алганында алаҥзу јок. Бӱгӱн Москва ла республикалар ортодо литературалык колбулар алдындагы ошкош эмес те болзо, је тергеелердеҥ келген поэттерге, прозаиктерге ајару ла кӱӱн ол ло бойы артканы сезилет.\nЛитинститутка ӱренерге кирерге кӱч. Некелтелер јаан. Эҥ ле учурлузы – јайаандык некелте. Је ондый да болзо, бу аҥылу ла јарлу институттыҥ кыптарында алтай студенттер кӧп ӱренгилезин, оныҥ јети кат общежитиезинде алтай ӱлгерлер кӧп јаҥыланзын деп кӱӱнзейдим. Бӱгӱн мында Россияныҥ бастыра калаларынаҥ, толыктарынаҥ ӱренедилер. Онойдо ок Дагестаннаҥ, Карачаево-Черкесиядаҥ, Киргизиядаҥ, Удмуртиядаҥ, Марий-Элдеҥ, Башкириядаҥ, Армениядаҥ, Узбекистаннаҥ келгендер ас эмес.\nЛитинститутта ВЛК-ныҥ ӱренеечизи\n(«АЧ», 22.05.2004 јыл)


«Jажыл» туристтер кӧптӧйт - altaicholmon\nБу јайда олордыҥ тоозы 4000 кижиге јеткен. Эҥ ле кӧп улус национальный паркка Алтай крайдаҥ, Новосибирский, Томский областьтардаҥ келет. Быјыл Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ, анайда ок Монголиядаҥ, Китайдаҥ, Американыҥ Бириктирилген Штаттарынаҥ ла Голландиядаҥ туристтер болгон деп, парктыҥ пресс-службазы јетирет.\nНациональный парктыҥ јериле таныжар кӱӱндӱ улуска 400 кире билет садылды. Быјыл паркта јетирӱлик эки тӧс јер иштеген.


Октябрь 2019 - Страница 2 из 8 - altaicholmon\n«Ийделӱ Алтай»: јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедер\nТергеениҥ эл-јоныныҥ турушканыла белетелген «Ийделӱ Алтай» деген программаны бӱдӱрери аайынча јолдыҥ картазын тӧзӧӧрине учурлалган јуунды Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде ӧткӱрген. «Бистиҥ республиканыҥ келер ӧйине ууламјылалган бу керекте ӧмӧ-јӧмӧ иш керектӱ болгонын мен кӧп катап темдектегем. Бистиҥ амаду — улус кайда јатканынаҥ камаан јогынаҥ, бӱткӱл республиканыҥ јеринде јарамыкту јадын-јӱрӱмге керектӱ айалгалар\nЈеткер болдыртпазыныҥ совединиҥ јуунында турушкан\nРоссия Федерацияныҥ јеткер болдыртпазын јеткилдеер совединиҥ јууны ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Омскто ӧткӧн. Бу јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан. Россия Федерацияныҥ јеткер болдыртпазын јеткилдеер совединиҥ јуунын оныҥ качызы Николай Патрушев башкарып ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде анайда ок Россияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло, бир кезек федерал министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ чыгартулу\nНаталья Екеева: прием граждан – прямой диалог\nПредседатель комитета ГС-ЭК РА по национальной политике, образованию, культуре, общественным объединениями и средствам массовой информации Наталья Екеева провела прием граждан по личным вопросам. Жительница Горно-Алтайска, которая совсем недавно вошла в число представителей почтенного возраста нашей столицы – ей перевалило за 80 лет, «поведала свою проблему». Как обычно она прошла по всем инстанциям для оформления\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин и председатель правления фонда «Сколково» Игорь Дроздов на прошедшем в Москве ежегодном форуме «Открытые инновации» подписали соглашение о сотрудничестве по развитию инновационной деятельности в регионе. В рамках соглашения стороны планируют взаимодействовать в процессе модернизации Республики Алтай в экономической и социальной областях посредством использования инновационных технологий, продуктов и услуг, в том\nМеке-тӧгӱннеҥ чындык чыгат\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда режиссер Иван Кукуевтиҥ А. Гельманныҥ «Скамейка» деген пьесазы аайынча тургускан «Спичка» деп адалган дипломный ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти. Солун ойын-кӧргӱзӱни тургускан Иван Кукуев бойыныҥ ӧйинде Щепкинниҥ адыла адалган театрал училищени (институт) божодып, эл театрда иштеген. Тургуза ӧйдӧ ол ГИТИС-те Россия Федерацияныҥ албаты артизи А. Галибинниҥ мастерскойында ӱренет. Эл театрдыҥ алтай\nБаштапкы јеҥӱ јети јаштуда келген\nРосана МАМАЕВА Горно-Алтайскта баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер колледжте ӱренет. Ол алтай шатрала јилбиркеп, ого тазыктырынат. Чыккан-ӧскӧн јери Улаган аймакта Јазулу јурт. Јети јаштуда республикан маргаандарда туружып, он јашка јетире балдар ортодо јеҥӱ алган. Росананы кычыраачылар «Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы деп оҥдоп ийген болбой. Айдарда, спортло, анчада ла шатрала јилбиркеп турган јииттерди бу кысла јууктада таныштырар кӱӱн\nКажы ла ажу — ол јеҥӱлерге ичкери алтам\nГазедистиҥ јашӧскӱримге учурлалган бӱктеринде культураныҥ, спорттыҥ, кеендиктиҥ јылдыстары керегинде кӧп бичилет. Је бисте јӱрӱмниҥ башка да бӧлӱктеринде эрчимдӱ, тем алгадый јииттер бар. Анчада ла аргачылыкта јакшынак једимдерге јеткендердиҥ јолы, тӱӱкизи кычыраачыларыска јилбилӱ ле јарамыкту болор деп бодойдыс. Бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс аргачылык бӧлӱгиниҥ эрчимдӱ ишчизи, кадастровый инженер Александр СУЛУКОВ. Оныҥ ада-энезин бистиҥ кычыраачыларыс јакшы билер. Моҥгол\nКан табыштыр, јӱрӱм аргада!\nМындый кыймыгуныҥ башкараачызы Рухолла Кобдабаев деген јиит. Ол бойы ГАГУ-да тӱӱки-филологиялык факультеттиҥ ӱчинчи курсында ӱренет. Рухолла Кош-Агашта чыккан, Горно-Алтайскта 3-чи таҥмалу гимназияда ӱренген. Школды дезе Маймада ӱренип божоткон. Уулдыҥ айтканыла болзо, ол јаштаҥ ала эрчимдӱ, кандый ла керектерде туружар болгон. Университеттиҥ баштапкы курсында ӱренип тура, јондык иштерде туружып баштаган. Ол тушта «Јашӧскӱримниҥ дисконтный картазы» деп\nЈаҥжыгуларыс, чӱм-јаҥыс Орчылаҥла тудуш\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында јурукчы Айсулу МОДОРОВАНЫҤ Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган «Байлу Алтай» (графика, живопись) деп адалган таҥынаҥ кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Кыпчак сӧӧктӱ Айсулуныҥ чыккан-ӧскӧн алтайы Јабаган јурт. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына јурукчыныҥ ады-јолы, онойдо ок јураган јуруктары таныш. Алтай јылдык тооалышла ӧткӧн Ийт јылда (2018 ј.) эл газет кычыраачыларына\nЧуть более чем за две недели с момента старта заявочной кампании на конкурс управленцев «Лидеры России» подано более 150 тысяч заявок из всех регионов России и 60 стран мира. Об этом сообщил генеральный директор АНО «Россия – страна возможностей», руководитель конкурса «Лидеры России» Алексей Комиссаров. До конца заявочной кампании остается меньше недели. 4 октября 2019


Jуучылдардыҥ самаралары 2 ~ Звезда Алтая\nАда-Тӧрӧл учун Улу jууда турушкан кажы ла jуучыл jерлежис биске—jалтанбас баатыр, кайра базарын билбес черӱчил ле коручыл. Кем де ундылбаган, не де ундылбас деп тегиндӱ айдылбаган. Адалар канзыраган ӧштӱни jеҥип, Тӧрӧлисти фашист jутпаныҥ олjозынаҥ айрыгандар. Jуу-чактыҥ корон-шыразы качан да ундылбас. Эзем баладаҥ балага, ӱйедеҥ ӱйеге, уктаҥ укка улалар. Ака-карындаштардыҥ ла эjе-сыйындардыҥ ады-jолдоры ӱргӱлjиге артар.\nАлбаты-jон келер jылда дезе Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгын темдектеерге белетенет. Ороонныҥ тӱӱкизинде ол эҥ jаан ла jаркынду байрамдардыҥ бирӱзи болуп артарында кандый да алаҥзыштар jок. Юбилейлӱ jылга темдектелген керектер база кӧп. Алтай Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу jууга учурлалган кереес-мӧҥкӱлерди чыныктап jазаар иштер башталды. «Jууныҥ балдары» деген кыймыгу элбеп кӧндӱкти. Ветерандарды jадар jерле jеткилдеери база jаан аjаруда.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет мӧҥкӱлик эзем деген тизимди улалтып, оны мынаҥ ары Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлаарга туру. Айдарда, jуучылдардыҥ самараларын jууп, олорды газеттиҥ бӱктеринде кепке базар иш башталып jат. Кычыраачылар бу баштаҥкайды эрчимдӱ jӧмӧӧр деп иженип турубыс.\nБала-баркада, тӧрӧӧн-туугандарда, кӧрӱш-таныштарда фронттоҥ келген самаралар арткан ла болбой. Jурт jеезелердиҥ jаандарына, архив аайынча бӧлӱктердиҥ, музейлердиҥ, библиотекалардыҥ ишчилерине, школдордыҥ ӱредӱчилерине, ӱренчиктерге, тӧрӧлчи кӱӱндӱ бастыра jерлештерге бу керекте турушсын деп баштанадыс. ӧмӧлӱ иш качан да ӧчпӧс. Чеберлеп ле кичееп jӱрген ӱч толыкту jуучыл самаралар биске кӧпти айдар аргалу.\nСамараларды редакцияныҥ суруузына ийигер. Газеттиҥ электрон почтазын тузаланарга база jараар. Колбуны самаралар алыжар бӧлӱкле тудар арга бар. Телефоны: 2-50-49. Журналисттерде Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлай «Jуучылдардыҥ самаралары» деген бичик кепке базып чыгарар амаду бар. Бу jаан иш бӱтсе, jерлеш jуучылдардыҥ ады-jолдорын мӧҥкӱлеер керекте база бир учурлу иш эдилер эди.


Јайканла тартыжу ӧдӧт - altaicholmon\nЈайканла тартыжу ӧдӧт\nБыјылгы јас кандый болор? Тулаан, кандык ла кӱӱк айларда суулар кӧпшип, јайкандар јайылып, улустыҥ айылдарын алар ба? Бу сурактар јурт јаткандарга амыр бербейт. Бӱгӱн Шабалин аймактыҥ гражданский коруланыш аайынча керектериниҥ ле јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазыныҥ бирлик диспетчерский службазыныҥ јааны Борис ЧАПТЫНОВЛО ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап турубыс.\n— Борис Петрович, айланып база бир јас келип јат. Јайкандар чыгып, суулар кӧпчип, јурт јаткандарга салтарын јетирбес пе? Слердиҥ аймак ар-бӱткенниҥ качалаҥына канайып белетенип алган?\n— Бу сурак аймактагы КЧС-тыҥ јуунында кӧрӱлген. Анда быјыл јаскыда сууга алдырткадый јурттардыҥ тооломы тургузылган ла ол јанынаҥ шӱӱжӱ ӧткӧн. Јылулар келзе, бистиҥ јерде сууга 12 јурт, 154 тура, 21 кӱр, ЛЭП-тиҥ 20 столмозы алдыртар аргалу. Ол анайда ок коомой салтарын 441 кижиге ле эки муҥнаҥ ажыра тындуларга јетирердеҥ айабас. Сууга алдыртатан јурттардыҥ ла јерлердиҥ картазы тургузылган. Бистиҥ аймакта јонјӱрӱмдик учурлу 81 объект бар. Ол тоодо 3 эмчилик, 17 ФАП, бир јурт амбулатория, 19 школ (орто ӱредӱлӱ 7, 7 тӧс лӧ 5 баштамы школ), балдардыҥ 20 садиги ле 3 интернады, культураныҥ 19 учреждениези. Је бу јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелерде сууга алдыртатан чочыдулар јок.\n— Бу ууламјыда аймактыҥ администрация јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилет?\n— «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Эрчим Борисович Сарбашев бу суракка јаан ајару эдип јат. Администрацияныҥ чыгарган јӧби аайынча аймакта чочыдулу айалгага кирген улусты удурумга јаттыргызар пункттар тӧзӧлгӧн. Суулар јаанап, улустыҥ айылдарын алза, чочыдулу ӧскӧ дӧ айалгалар боло берзе, бис улусты Шабалин, Чаргы ла Камлак јурттардагы школдордыҥ интернаттарында јаттыргызарыс. Бу јуукта пункттардыҥ ижин шиҥжӱлеп кӧргӧнис. Олор ончозы ишке белен. Орындар, тӧжӧк-јастык јеткилинче бар. Улусты школдордыҥ ашканаларында азыраарыс.\nАймактыҥ бюджединдеги кӧмзӧ-резервте эки миллион салковой акча салынган. Кӱнбадыш Сибирьдиҥ «Чрезвычайная страховая компания» ОАО-зыныҥ филиалыла эки миллион салковойго страховой јӧптӧжӱ тургузылган. Бу јӧптӧжӱ быјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала иштеп јат. Аймактыҥ јааны анайда ок 2015 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19-чы кӱнинде 246-п таҥмалу јӧп јараткан. Ол јӧп аайынча материальный кӧмзӧ-резерв тӧзӧлгӧн. Бир сӧслӧ айтса, аймактыҥ администрациязы аргачыларла јӧптӧжӱлер тургускан. Кандый бир чочыдулу айалгалар боло берзе, аргачылар тургузылган јӧптӧжӱлер аайынча јеткерге учураган улуска аш-курсак, строительный материалдар, бензин ле солярка јетирер. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аймакка чыгарган материальный кӧмзӧ-резерви администрацияныҥ складтарында чеберлелет.\n— Тургуза ӧйдӧ айалгалар кандый?\n— Бӱгӱнги кӱнде јайканла колбулу сурактардыҥ аайына чыгадыс. Шабалинде, Беш-Ӧзӧктӧ лӧ Барагашта јайкандар чыккан. Олор улустыҥ јаткан тураларына кирерге јеткен. Аймактыҥ резервный фондынаҥ бу иштерге акча чыгарганыс. Айалгалар оҥдолгон деп айдар керек. Шабалинниҥ чике ле ичиле Седлушка деп суу агып јат. Агыны јаан эмес те болзо, је ол сӱрекей «чӧрчӧктӱ» суу. Быјыл база ла јайкан чыккан. Улустыҥ тураларын аларга јеткен. Тошты туку ла јаҥар айдаҥ бери оодып јадырыс. Ого база акча чыгарылган. Кыш эрте келип, кар јаап ийзе, оныҥ тожы тоҥып, суузы тайызап, бир коолло кӧнӱ ага берет. Кары јок сооктордо дезе суузы кӧпшип, јайкан болуп чыгар «кылык-јаҥы» бар. Мындый «чӧрчӧктӧштӧҥ» улам јанында јаткан туралардыҥ улузы јылдыҥ сайын шыралайт. Айалгаларды текшилей айтса, кем јок деп темдектеерге јараар. Бисте суулар ажынып, јаан чайыктар болуп турган учуралдар јокко јуук. Је 2014 јылда болгон чайыкты ајаруга алып, ажындыра белетенип алганыс.\n— Јайкан деп айдарыгарда, ол аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ӧскӧ база кандый јерлерде бар?\n— Јайканды тыҥ ла јеткерлӱ деп канайып айдар. Је салтарын јетирип ле јат. Беш-Ӧзӧктӧ база улай ла јайкандалат. Андагы сууныҥ агыны, Шабалиндеги Седлушкага кӧрӧ, јаан. Беш-Ӧзӧктӧ Кан-Оозы јаар баратан јолдо јаҥы микрорайон тудулган. Бат анда ӱстиги јанынаҥ келген Шибертиниҥ суузы јараттарынаҥ чыгып, мында јаткан улустыҥ кажаан-чеденин туй алат. Јайкан быјыл тураларга база јеткен. Бу ууламјыда јурт јеезениҥ ишчилери эрчимдӱ иштеп јадылар. Трактор сууныҥ јарадын тӱрткен, ӱзеери ого агаштыҥ тап-немези јайылган. Беш-Ӧзӧктӧ айалгалар оҥдолгон.\nБарагашта база јайкан чыккан. Суу ажынала, јурттыҥ ортозындагы јолды туй алып ийген. Улус ары-бери јӱрӱп болбой туйукталган. Јурт јеезе бу суракты чечерине улус чыгарган. Бис аймактаҥ экскаватор бергенис. Сууныҥ агып турган коолын казып, тереҥжиткенис. Кӧстӧлгӧн улус тошты удура ла оодып, сууга тоҥорго бербей јат. Аймактыҥ јааны Э. Б. Сарбашев кӱч айалгада Шабалинге, Барагашка ла Беш-Ӧзӧккӧ резервный фондтоҥ акча чыгарган. Аймакта бирлик диспетчерский пункт иштеп јат. Јурт Советтердиҥ каруулу ишчилери биске јербойындагы айалгаларды кӱнӱҥ сайын телефон ажыра јетирет.\n— Айдарда, Слерде јаскы суулардаҥ тыҥ ла јалтанар чочыдулар јок. Јайканла колбулу иштердиҥ аайына аймак бойыныҥ кӱчиле чыга берер бе?\n— Быјыл бисте 2014 јылдагызындый чочыдулар болбос деп сананып турум. Ол тушта кӧпшиген суулар Јекјиекте, Чичке ле Јаан Чаргыларда кӱрлерди агыскан, јолдорды ӱреген. Јурттарла колбу болбогон. Беш јыл мынаҥ кайра таарларга кумак уруп, суулардыҥ јараттарын тыҥыткан эдис. Оноҥ озо Шабалин аймакта мындый иш качан да эдилбеген. 2014 јылда Себи сууныҥ јараттарын казып, тыҥытканыс.\n2019 јылда андый јаан чочыдулу айалгалар база болбос деп кӧрӱнет. Быјыл кар јаан эмес тӱшкен. Ол табынча кайылып калар. Је андый да болзо, аймактыҥ эмчилиги ӧрӧлӧй айдылган јурттарга эмдерди ажындыра кӧмзӧлӧгӧн. Садуныҥ ишчилери аш-курсакты база јеткилинче белетеп алгандар. Јеткерлӱ айалгаларда иштейтен улус кӧстӧлгӧн, керектӱ техника база белетелген. Чочыдулу айалгалар болзо, ого арга-кӱчис једер.\n— Борис Петрович, Слерге куучын-эрмек учун быйан айдып, келип јаткан јас Шабалин аймакта јымжак ӧтсин деп кӱӱнзеери артып јат.\n— Айтканаарла болзын.


«Албатылык бюджеттиҥ» эп-аргалары: улуска билдирлӱ туза экелер - altaicholmon\n«Единая Россияныҥ» Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак партияныҥ Генсовединиҥ Тӧргизиниҥ јуунында тергеелерде «албатылык бюджетированиениҥ» эп-аргаларын јӱрӱмге кийдирери аайынча иште эрчимдӱ турушсын деп, коллегаларына баштанган — ол керегинде јасак јӧптӧлгӧн лӧ кийнинеҥ.\n«Тургуза ӧйдӧ Госдумада шӱӱжӱде «Единая Россияныҥ» баштаҥкайлу бюджетирование керегинде, ӧскӧлӧп айтса, «албатылык бюджет» деген јасагыныҥ ӱлекери бар. Оны президент јӧмӧгӧн лӧ ол баштапкы кычырышты ӧткӧн. Экинчи кычырышка бис тергеелерле кожо бир кезек тӱзедӱлер кийдиргенис» – деп, ол јартаган.\nТурчактыҥ темдектегениле, бу јасактыҥ ӱлекери текши ороон ичинде «албатылык бюджетированиениҥ» эп-сӱмелерин кийдирер бирлик тап-эрик тӧзӧлгӧни салат. «Бистиҥ амадубыс – јӧптӧлӧтӧн јасак канча ла кире эрте иштеп баштазын деп эдери болуп јат. Улуска чындаптаҥ да билдирлӱ туза экелзин» – деп, партияныҥ Генсовединиҥ качызы темдектеген.\nБого тӱҥей јасактар Ростовский, Курганский, Нижегородский, Ярославский, Волгоградский, Тюменский, Свердловский областьтарда, Башкортостан, Коми, Татарстан республикаларда, Ставропольский ле Приморский крайларда, бир кезик тергеелерде иштейт. Олордыҥ шылтузында улус бойына керектӱ јербойыныҥ учурлу сурактарыныҥ – јолдор ло тротуарлар, балдар ойноор ло спортивный площадкалар тудары, парктарды ла скверлерди, культураныҥ объекттерин јарандырары – аайына чыгат. Граждандардыҥ баштаҥкайлу группалары акча-манат керек болгон ӱлекерлерди бойлоры ла талдайт. Бюджеттиҥ акчаларын ӱлештирер тушта олордыҥ шӱӱлтелери ајаруга алынат. Темдектезе, Приморьениҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайы туралардыҥ јанындагы јерлерди јарандырары аайынча «1000 двор» деп адалган краевой программаныҥ тӧзӧлгӧзине салынган.\nАлтай Республикада бюджетти јӧптӧӧрдӧҥ озо «нулевой кычырыштар» ла публичный угуштар ӧдӧт. Анаҥ башка, граждандардыҥ шӱӱлтези партияныҥ «Городская среда» ӱлекери аайынча јазайтан јондык јерлерди талдаарын чокымдайт. Анайда ок партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы», «Балдардыҥ спорты» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлерин бӱдӱрер ууламјыларды темдектейт.\n«Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле болзо, бӱгӱн «албатылык бюджет» суруда ла јӱрӱмде керектӱ болгонын кӧргӱзип салды.\n«Бу јасактыҥ ӱлекери јӧптӧлгӧн соҥында, граждандар јербойыныҥ бюджединиҥ акчазын озо ло баштап кандый ууламјыларга аткарарын бойлоры чокымдаар аргалу болор. Ӧмӧ-јӧмӧ иште, качан баштаҥкай ӱнбереечилердиҥ бойлорынаҥ келип турза, акча-манат бойыныҥ амадузына эки катап једет деп бодойдым – олор эл-јон ортодо оҥдомол табат ла олордыҥ шӱӱлтелерине тайанган сурактарды бӱдӱрет» – деп, Татьяна Гигель темдектеген.\nГосдума «Единая Россияныҥ» баштаҥкайлу («албатылык») бюджетирование јанынаҥ јасагыныҥ ӱлекерин баштапкы кычырышта јӧптӧгӧн. Ол јербойыныҥ бюджеттериниҥ акчаларын озо ло баштап кандый сурактардыҥ аайына чыгарга ууламјылаарын граждандардыҥ бойлорына шӱӱр арга берет. Партияныҥ тергеелердеги бӧлӱктери депутат-единороссторло кожо экинчи кычырышка тӱзедӱлер белетеген. Бу документтиҥ шылтузында јербойында «албатылык бюджетированиениҥ» эп-сӱмелерин тӧзӧӧр ченемел ајаруга алынар деп, јасактыҥ ӱлекериниҥ авторлоры бӱдет.


Баланыҥ чачын кескени\nБаланыҥ чÿрмежин ÿч jашка jеткенче чек кеспейтен, jÿк тарап турар. Баштапкы чÿрмеш кескени байлу-чÿмдÿ болотон. Эртеги чактаҥ бери эне jаны эҥ кÿндÿлÿ, оныҥ учун баланыҥ чÿрмежин эҥ баштап таайы келип кезер jаҥду.\nУчурлу кÿн келгенде, улу таайын ÿйге öнöтийин элчилеп алдыртар, колына кайчы туттурар. Таайы, jеениниҥ бажын jытап, эки jаагынаҥ эркелеп окшоп ийеле, керекти баштайт. Бачымдаш-сандыраш jогынаҥ таайы саамайын, маҥдайын ла тöбöзин кайчылап, мынайда алкап турат:\n– Бажына кыл бÿдÿрген,\nБалтырына эт бÿдÿрген,\nБайлап jÿрер таайыҥ мен.\nБашкы чачын кезетен,\nБала сени кичеейтен,\nБаркы берер таайыҥ мен.\nАйактап атка миндирер,\nАрдактап jолго кийдирер,\nАдаҥ ошкош таайыҥ мен.\nТöбö чачыҥ кескеним\nОтыкпыла чагып jÿр.\nJон ортодо jолыҥды\nОйынбыла ачып jÿр.\nАрмакчыла тудуп jÿр.\nАк санаала алып jÿр.\nБала бойыҥ батыр бол!\nКенjе бойыҥ кезер бол!\nОогош бойыҥ ойгор бол!\nАйткан сöзим алкыш бол!\nБаратанныҥ бажын бил,\nКелетенниҥ кемин бил!\nJаанныҥ сöзин jанчыкка сал,\nКарганныҥ сöзин капка сал!\nЧачын кескен таайын чат божотпой, кондырып койотон, сыйлап кÿндÿлеер jаҥду. Таайы дезе имдеп кескен чачты илгин баштыкка сугуп, бойыла кожо алып jанатан. Jанарда, jакыйтан мындый сöзи бар:\n– Бала jыдын чыкканда,\nБаркы алып келгейиҥ.\nЧач аларга келгенде,\nЭэрлÿ атты бергейим.\nЭр темине jеткенде,\nЭликтеер мылтык бергейим.\nЭлдеҥ эжин тапканда,\nЭптеп тойыҥ эткейим.\nБаркы берип, jеенине таайы айдар кереес сöс\nОнойып, соот-ойында билдиртпестеҥ, эмештеҥ айланыжып айлар öдöт, jылышкылап jылдар öдöт, – jен-эдек кыскарган, jеен бала чыдаган: баркы алар öй келген, таайына барар кÿн келген. Jеени таайына jелдиртип jедет, таайы jеенин табылу уткыйт.\n– Удура болзо кöрбöйтöн,\nКезем эдип кöрбöйтöн,\nКедер сöсти айтпайтан,\nБажыма кыл бÿдÿрген,\nБалтырыма эт öргÿскен,\nБайлап jÿрген таайым слер,\nБаштап койгон кижи слер.\nСаамайымнаҥ чач кезип,\nСалымым кезип бергендий.\nТöбöмнöҥ база им эдип,\nТöстöрин бил дегендий.\nÖрö тартар таайым слер.\nJорго сыйлаар таайым слер.\nJолым ачып бердигер,\nJолду сöзööр угайын.\nКереес сöзööр алайын.\nТаайы: (jеени туттурган ашты кöдÿрип).\nКичÿ бойыҥ кижи болдыҥ,\nJаш бойыҥ jаанап öстиҥ.\nЭр теминде кÿлÿк болдыҥ,\nЭжигимди кöстöп келдиҥ.\nЭэр-ÿйгенде тутак jок,\nЭр сöзимде булгак jок.\nКинчек этпес – кежиктÿ,\nJаман этпес – jакшылу.\nJарышта адыҥ соҥдотпо,\nМаргаанда сöзин мокотпо.\nСÿмер туудый сÿрлÿ бол,\nJалаҥ-чöлдий jараш бол.\nАлган чачты jандырып,\nБаркы берип jадырым.\nБаза такып jакыырым:\nJорголу – jортуп jÿретен,\nКорболу – jонго öзöтöн.\nШоҥкордый бол – шунуп jÿр.\nОйгордый бол – шÿÿнип jÿр.\nМатас «Урал» сыйлазам,\nМаҥтадып, атка бодоп jÿр.\nМылтык сеге сыйлазам,\nМылкыс этпей, тудуп jÿр.\nКойныҥа оны кондырба.\nКара бажыҥ буурайганча,\nКаска тижиҥ саргарганча,\nКаралуды актабай jÿр, jееним,\nАктуны каралабай jÿр, jееним.\nТапту jакшы эр дешсин,\nТаай jÿрегин сÿÿндиргин.\nТалдама адыҥ макталзын,\nТапкан ижиҥ бÿдÿргиҥ!\nКыймыктап – кыр ажарым,\nJорыктап – jол аларым.\nТаайдыҥ сöзи –\nТаайым сöзи алкышту,\nТар кöксиме сугарым.\nЭрjине сöзи кежиктÿ,\nКöп адып, мерген болбос.\nКöп айдып, чечен болбос.\nJерче де jеен кичÿ эмей,\nТакпайча да таай улу эмей.\n«Jееним некеп келгенче,\nJети бöрÿ келзе, торт!» –\nЧöкöп таайы айтканча,\nЧöл тÿбине öлзö, торт!\nКöс – кичÿ,\nТÿби – тереҥ.\nСöс jедер кöрбöс jерден.\nАлкыш учун алкыжым,\nБаркы учун быйаным!\nJеенниҥ jемтик сöзи,\nТаайдыҥ лапту кöзи!\nБеш карындаш – беш сабар,\nБеш чололу кеби бар.\nБежÿлези мак алар,\nБектеҥ бекем теми бар.\nБашпарак – ол баш сабар,\nБажы-Кырлу – ус сабар,\nБала алып отурар.\nОрто-Мерген – омок уул,\nОдын jарып, от салар.\nКуба-Чечен – кутус уул,\nКурсак азып, аш салар.\nКичÿ ийни – Кичÿ-Бий\nКирт этиртип бööрöк jиир.\nКатандашса, иш öҥжиир.\nЭр улустар jуулыжып,\nЭҥирде шахмат ойноды.\nКичинек уулчак толукта\nКиришпей тым отурды.\nJаан улустар уулчакты\nJазап кайдаҥ билзиндер.\nОйноткон кижи доскодоҥ\nУур ÿшкÿрип, öҥдöйöт.\nJеҥÿчил болгон эр Чорбон\nОйынныҥ учы билдирбес,\nБожоор аайы jок ошкош.\nБолалбады «аҥ jобош».\nТолуктаҥ уулчак серт эдип\nОйноорго тура jÿгÿрди.\nКÿлÿк оны кöрöлö,\nОйынды баштап jадала,\n– Оптонбо сен, уул – деди.\nЭки черÿ тап этти.\nJиит бÿткен шахматист\nÖштÿзи туйук курчудаҥ\nЧыгара салат бар кÿчин.\nОнчо-мынча öй öтти,\nОйынныҥ учы jарталды.\nКÿлÿктиҥ кааны олjого\nКирип калбай канайтты.\nБаш кöдÿрбей отурды.\nУулчакка удур кöрбöскö\nУйалганы jарт болды.


15.10.2019 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзи\nБу јуукта АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ МЧС-ныҥ бастырароссиялык билим-шиҥжӱ институдыныҥ јааны Сергей Диденко ӧмӧ-јӧмӧ иш керегинде јӧптӧжӱге кол салгандар. Бу документ Алтай Республиканыҥ эл-јонын ла јерин чочыдулу айалгалардаҥ корыыр бӧлӱкте ӧткӱрилип турган государственный политиканыҥ тузазын бийиктедерине ууламјылалган. Сергей Диденконыҥ темдектегениле, Алтай Республиканы эл-јонын ла јерин корыыры аайынча сурактарды чечеринде каруулу болгоны аҥылайт. «Бу


Журналист-репортер - altaicholmon\nАрутай Адаровтыҥ «Айдарда, ӧй келген…» деп бичигин кычырып таныжала, оныҥ јайаандык ижин баалап, оморкойдым. Jӱрӱмде болуп турган чындык керектерди ӧйлӧ јуук колбулу эдип бичигени кижиниҥ ич-кӧгӱс байлыгын кӧдӱрет, јӱрӱмниҥ ле иштиҥ јолында јӱрген иштеҥкей эл-јонысты ичкери ӧзӱмге кычырат. Бичикте Алтайыстыҥ јебрен тӱӱкизи, јайаандык јайалталу улузы, јаҥдаган јаҥжыгулары, тӧрӧл тилистиҥ ӧзӱми, фольклорлык солун соојындар, јурамалдар, статьялар, кӧнӱ куучындар, элес-интервьюлер – ончозы јилбилӱ бичилген. Мында эл-јонныҥ јӱрӱм-салымы элбеде кӧргӱзилип јат. Анайда ок орооныстыҥ ады јарлу бичиичизи ле натурализи В. Песковтыҥ ар-бӱткенди ару-чебер корулап аларына учурлалган бичимелдери, эске алыныштары, телекейди кайкаткан улу спортчылар Е. Мешкило, А. Карелин, бистиҥ јерлежис, эр-баатырыс И. Самтаев ле оноҥ до ӧскӧлӧрине учурлалган јурамалдар эптӱ-чӱмдӱ бичилген эмтир.\nЖурналист кижиниҥ ижи ол уур-кӱч иш эмей. Бойыныҥ бичимелдеринде ол чындык јартамал эдип бичийт. Мында тизилип јуунадылган материалдардыҥ кӧп сабазы тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмонында» кепке базылып чыккан, «Эл Алтай» ГТРК-да ӧткӱрилген берилтелер ылгалып, кӧчӱрилип јарлалган, альманахтардаҥ алынганы база бар. Jаҥыс сӧслӧ айтса, автор бойыныҥ иштеген јолын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ баштап, узы бийиктеп, јазымы јок јаркынду учуралдарды бичигени мӧрлӱ болды деп айдар керек.\nОл, чындап та, оморкоп айдат: «Jинјилердий тизилижип, шыҥыражып ӧдӱп калган јылдарымды эске алып, «Jылдыктарым – байлыктарым» деп тӧзӧмӧлдӱ башкарынып јӱргенимди бичигем…». Автор бойыныҥ кожо ӧскӧн, јаба јӱрген нӧкӧрлӧриниҥ болужына тайанып, јилбилӱ статьялар, кеп-куучындар бичиген. «Алтайдыҥ Чолмонында» кӧп јылдарга чыгара кожо иштеген Б. В. Кортинниҥ «Тӧрӧл газедим» деген ӱлгеринеҥ баштаганы јаан учурлу деп бодойдым.\nАрутай Модышевич Адаровты мен кӧп јылдардыҥ туркунына јакшы билерим. Спорт-маргаандарда кожо туружып, волейбол, футбол до ойногон эдибис. Jайаандык ишчилердиҥ ӧткӱрилип турган туштажу-эҥирлеринде кӧп катап јолыгыжып, куучындажып, солундарды теҥ-тай ӱлежип јӱргенис.\nАрутай деп ат аданганын ол оморкоп айдат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет, оныҥ ӧмӧлиги автордыҥ эҥ баштапкы тепкижи, бутка бек туруп баштаган јери болгонын аҥылап темдектеер керек.\n1988 јылда газеттиҥ ишчилеринеҥ эҥ јакшы статьялар бичиген авторды талдаар «Курч перолу журналист кем?» деген конкурс јарлалган эди. Кычыраачылардыҥ шӱӱлтелери аайынча «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бӱктеринде курч, ӧдӱҥи ле јилбилӱ сурактар кӧдӱрген деп, Василий Тоенов, Арутай Адаров, Александр Матин адалгандар.\nБичиктиҥ башталганында ол бойыныҥ угы-тукумы керегинде сӱреен јаан јетирӱ эдет. Эдил сууныҥ јаказында јаткан тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кураган деп кижидеҥ таркаганыс деп јартап, 10-12 ӱйедеҥ ажыра улус болгонын бичигени кайкадат. Кӧп јакшынак, сӱрлӱ бичимелдери ада-энезине, эјелерине, ака-карындаштарына, бойыныҥ билезине учурлалат.\nБичиктиҥ тӧс бӧлӱктери: «Мында бӧкӧлӧр тазыктырынар», «Санаалу улус» ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Учурлу јаан сурактар кӧдӱрилет: «Баштапкы бичимел, газетте иш», «Экологиялык јорыктар», «Буркан јаҥ, ӧс калыктар, јол-јорыктар», «Ыраак ӱйе ундыбагар бисти…», «Айланайын Ӱле-Кем, аҥданайын тӧҥиҥе», «Кӱмӱш кайырчак. Фестиваль», «²скӧ ороондордо культура», «Чорос-Гуркинниҥ сыйын тӧзӧгӧни», «Азияныҥ ӱни», «Бӧкӧлӧр тӧрӧл јерде, тӧрдӧ» деп адалып, јадын-јӱрӱмниҥ ӧҥзӱре сурактарын кӧдӱрип јат.\nБичиктиҥ тӧс учуры – ол башка-башка салымду, ойгор, кӱр-кӧгӱстӱ эл-калыгыстыҥ кӱнӱҥ сайынгы бӱдӱрген ижи ле сӱр-кебери, бӱгӱнги ле келер ӧйдӧги амадулары чокымдалып айдылганы. Олор бастыразы јаркынду, јараш будуктарла јуралып, ээлгир ле эптӱ чӱмделип кееркедилген. Ӧйдиҥ ӧҥин ӧскӧртип, кӧп ӱйелерге улалып барар аргалар ачат.\nАрутай Адаровтыҥ бу бичиги бистиҥ Алтай Республикада, журналисттер отогында аҥылу јерде туруп јат. Келер ӱйелерге керектӱ бичик болор. Ол бистиҥ јайаан кӧмзӧдӧ «алтын таныктарла» бичилген бичик болуп артып каларында алаҥзу јок деп айдар аргабыс бар. Белиҥ бек болзын, пероҥ артабазын, бичимелиҥ кӧп болзын, билгириҥ оноҥ до тыҥ болуп ӧзӱм алынзын деп алкап айдайын. Ичкери јолыҥ ачык, амаду-кӱӱниҥ бӱдӱп ле тургай, Арутай Адаров!


29.01.2018 - altaicholmon\nКичӱ аргачылыкты јӧмӧӧрине…\nМосквада Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозында бюджеттиҥ сурактарын шӱӱп кӧрӧтӧн камыстыҥ јууны ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ ӧрт ӧчӱреечи ле аргадаачы гарнизондорыныҥ ишчилери соок кӱндерде арга јокто јолдо туруп калган тискинчилерге болужын јетирет.\nМинистрдиҥ јаҥы ордынчызы\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников бойыныҥ јарлыгыла АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызыныҥ јамызына Аржан Ялбаковты јӧптӧгӧн.\nЧага-Байрам кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, Чага-Байрам быјыл кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде темдектелер.\nПаспаулдыҥ курч сурактары шӱӱжилди\nЧой аймактыҥ депутаттар Совединиҥ промышленностьтогы политика, аргачылык ла жилкомхоз аайынча комиссиязыныҥ јууны Паспаул јуртта ӧткӧн.


«Кыймыктанган кижи кыр ажар» - altaicholmon\nЭжер Ялбаков Россияныҥ ичбойындагы керектериниҥ министерствозыныҥ Омсктогы бийик ӱредӱлӱ школын божоткон. Иштеги јолын госсслужбаныҥ органдарында баштаган. Калганчы он эки јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аппарадында иштеген. Иштеп турала, Россия Федерацияныҥ президентиндеги госсслужбаныҥ Академиязын јакшы темдектерге ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ Кан-Оозы аймакты башкарат. Оны бу јамыга аймактагы Советтиҥ депутаттары 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында јӧптӧгӧндӧр. Бӱгӱн Э. Ялбаковло ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n— Эжер Алексеевич, аймакты башкарып баштаганыгардаҥ бери кӧп эмес ӧй ӧтти. Јӱк ле беш ай. Је темдектелген керектер ас эмес болбой. Ижигердиҥ тӧс ууламјылары керегинде куучындап берзегер.\n— Аймактыҥ јааныныҥ ижин ӧткӧн јылда кӱчӱрген айда бӱдӱрип баштагам. Јаҥар айда дезе корон сооктор турган. Је бис ай-кӱнниҥ мындый айалгазын эптӱ тузаланып, бастыра јурттар сайын јорыктаганыс. Јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелер сооктордо канайда иштеп турганын шиҥжӱлеп, ол аайынча тӱп шӱӱлтелер эдер јарамыкту аргалар болгон ине. Кочкор ло тулаан айларда јурт јеезелерде сходтор ӧткӱргенис. Бу јуундарда эл-јон база кӧп сурактар кӧдӱрген. Чынынча айтса, бӱдӱретен, аайына чыгатан керектер чек баштаҥ ажыра.\nОлордыҥ тоозында школго баргалак балдардыҥ учреждениелериниҥ айалгаларын јарандырар некелтелер туруп јат. Бу бӧлӱктеги иштер бистиҥ аймакта чала соҥдошту ӧдӱп турган деп кӧрӱнет. Мен мынаҥ озо балдардыҥ садигиниҥ попечительский соведин узак ӧйгӧ башкаргам. Оныҥ курч сурактарын јакшы билерим. Јурттар сайын болгон јол-јорыкта школго баргалак балдардыҥ учреждениелерине јаҥдардыҥ јанынаҥ болуш керек болгоны јарталган. Аайына чыгатан сурактар Мӧндӱр-Соккондо ло Экинурда бар. Школдор јанынаҥ бисте јаан тутак-једикпестер јок, је балдардыҥ садиктериниҥ айалгаларын чочыдулу деп айдар керек.\nБисте бу бӧлӱкте кӧп јазал иштер темдектелген. Ас эмес акча-манат салып, тудум иштерди чек јаҥыдаҥ ӧткӱретен иштер база бар. Бу јанынаҥ тергеениҥ башкарузына баштанганыс. Јаҥы садиктерди ӧмӧ-јӧмӧ тударга турус. Госјӧмӧлтӧ аларга, республикан ла федерал программаларга кирер керек. Тургуза ӧйдӧ объекттердиҥ ӱлекер-сметаларын тургузары аайынча иштер ӧдӧт.\n— Калык ортозында «Кыймыктанган кижи кыр ажар» деген укаа сӧс бар эди. Эдетен керектер јада тура кыйалтазы јогынаҥ бӱдер ле болбой. А бу јаҥыла иш баштаҥ ажыра деп айдарыгарда, олор керегинде эмеш элбеде куучындап ийген болзогор.\n— Тӧс деген иштердиҥ тоозына јолдорды чыныктаары, улусты ичер суула јеткилдеери, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ ла јурт јеезелердиҥ оромдорына электројарыткыштар ӧткӱрери база кирет. Бир сӧслӧ айтса, јерлештердиҥ јадын-јӱрӱмин јарандырып, олорго јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри болуп јат. Кезик ууламјыларда керек-јарактар јеринеҥ кыймыктаган деп айдарга јараар. Суу агызатан јазалдарды тудар иштер Кан-Оозында ла Мооты–Оозында башталып јат. Оромдорго јарыткыштар кондырар иштер аймактыҥ алтыгы јанындагы јерлеринде, ол тоодо Мӧндӱр-Соккондо, тӱгенген. Тургуза ӧйдӧ иштер Кырлык јуртта ӧдӧт. Темдектелген иштер бастыра јурт јеезелерде кичӱ изӱ айда тӱгенип калар учурлу. Јербойыныҥ јолдорын чыныктап јазаары аайынча иштер база темдектелип калган. Јолдордо иштерди јарамыкту кӱндер тура ла берзе, баштаарыс.\nУлус анчада ла Коргон ло Кӧмӱр-Оозы ортодогы тергеелик учурлу јолдордыҥ чыҥдыйына комудайт. Бу јолдор учун тергеелик јаҥдар каруулу. Је бис бӱдӱретен, аайы-бажына чыгатан сурактардаҥ тууразында артпай јадырыс. Улустыҥ кӧдӱрип турган некелтелерин республиканыҥ башкарузыныҥ алдына база тургузып турус. Тегин улуска јолдор учун кемдер каруулу болгоны тӱҥей ле ине. Эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр сурактарда база ла мындый айалгаларга учурап турубыс. Је бис нени де, кемди де ылгабай, бӧлибей јадырыс. Улустыҥ су-кадыгыла колбулу сурактарды тергеениҥ јаҥдарыныҥ алдына арга-кӱчис јеткенче тургузып ла јадырыс. Темдектелген база бир ууламјы – ол тӱрген иштеп турган Интернетти тургузып, оны тузаланары болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бу јанынаҥ Ростелекомло јӧптӧжӱ куучындар ӧткӱредис.\nАймактыҥ администрациязы анайда ок јеҥилтелерле тузаланып турган улуска јерде участоктор берер суракка база јаан ајару эдет. 2019 јылда аймактыҥ тӧс јуртында јердиҥ участокторы кандый да тӧлӧмир јогынаҥ элдеҥ озо кӧп балдарлу билелерге, тылдыҥ ишчилерине, амыр-энчӱ ӧйдӧ јуу-согуштарда турушкан ветерандарга ла јиит билелерге чыгарылар. Јерле колбулу сурактар кажы ла јурт јеезеде ӧткӧн сходтордо кӧдӱрилген деп айдар керек. Бӱгӱнги кӱнде јердиҥ участокторын аларга турган улустыҥ тоозы бистиҥ аймакта 300 кижи.\nБаза бир туура салбас керектердиҥ бирӱзи ол — аймактыҥ «бӱдӱш-чырайын» јарандырып ӧскӱрери болуп јат. Бу суракты акту бойымныҥ ајарумда тудуп јадырым. Куучын-эрмек аймактыҥ јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арутап, јурттарын ла оромдорын јаантайын кичеемелде тудары јанынаҥ ӧдӱп јат. Тууразынаҥ келген улус бисти аайы-бажы јогынаҥ мактап айтсын деп турганым јок. Је бистиҥ айыл-јуртыбыс јаантайын ару, ӧҥжик болор учурлу. Оноҥ эл-јонныҥ су-кадыгы, текши кӱӱн-санаазы ла јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары камаанду ине.\n— Культураны ла спортты ӧскӱреринде кандый иштер темдектелген? Бу бӧлӱктердиҥ тӱӱкизи јаан ла байлык болгонын ајарбас арга, байла, јок.\n— Јурт јеезелердиҥ клубтары, бисте ӧскӧ аймактарда ла чылап ок, чочыдулу айалгаларда. Чиригендерин ле эскиргендерин јемирип, јаҥыдаҥ тудатан, аргадап алатандарын чыныктап, јазал иштер ӧткӱретен учреждениелер аймакта эки-јаҥыс эмес. Чаргы-Оозы, Кӧзӱл ле Экинур јурттардыҥ клубтары јанынаҥ ӱлекер-проекттер тургузылат. «Культурная среда» деген федерал программага кирип, оныҥ аргаларын толо ло элбеде тузаланарга турус. Ӧскӧ јурттардыҥ клубтарын база чыныктап јазаар керек.\n2015 јылда Россияныҥ президенти Владимир Путин Јабаган јуртта культураныҥ байзыҥын јаҥыртып чыныктаарына бойыныҥ кӧмзӧ фондынаҥ 9897,8 муҥ салковой акча чыгарган. Бу акчала байзыҥныҥ ичи ле тышты јылулалган, јабынчызы јаҥыдаҥ јабылган, эжиктери, кӧзнӧктӧри, јылыдар јазалдары солылган ла ого јаҥы электроэмиктер ӧткӱрилген. Анайда ок байзыҥныҥ тыш ла ич јаны шыбалалган. Јазал иштер тӱгенген кийнинде ол ойто јаҥыдаҥ 2016 јылда ачылган. Јабаганда культураныҥ туразы 1940 јылда тудулган. Оныҥ текши кеми 641,8 квадрат метр. Оны чыныктап јазаары аайынча иштер мынаҥ озо бир де катап болбогон деп айдар керек. Кан-Оозы јурттыҥ клубы бисте база президенттиҥ фондыныҥ акчазыла чыныкталып јазалган.\nБу јуукта Горно-Алтайскта эстраданыҥ «Кан-Ойрот» ансамблиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгына учурлай јаан ойын-кӧргӱзӱ ӧткӧн. Кӧрӧӧчилер концертте сӱрекей кӧп болгон. Олор П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залына бадышпаган. Ӧй табып, јерлеш артисттерди јӧмӧӧр деген кӱӱнле бу концертте акту бойым база болдым.\nАды-чуузы элбеде јарлу «Эрјине» ансамбль керегинде канайып айтпас. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоеваныҥ башкарып турган бијечилери аймак ла республика кеминде болуп турган байрамдарда ла фестивальдарда јаантайын туружат. Быјыл бу ӧмӧликке улу алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ стипендиады деген бийик ат адалган.\nСпортло дезе мен туку јиит тужымнаҥ бери јилбиркеп јадырым. Оныҥ да учун физкультураныҥ ла спорттыҥ, су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ сурактарын ижимде ле билемде баштапкы јерлердиҥ бирӱзине тургузадым. Бойым самбо ло дзюдо аайынча республикан федерацияныҥ вице-президенти эдим. Бисте аймактыҥ тӧс јуртында эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла јепселген јаҥы спортзал тудары аайынча белен ӱлекер бар. Тудум иштерди баштап, бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер керек. Оны база молјулу керектеримниҥ бирӱзи деп кӧрӱп турум. Быјылгы јылга темдектелген иштердиҥ тоозында Кан-Оозыныҥ бойында ГТО-ны тестировать эдетен ле оныҥ нормативтерин табыштыратан тӧс јерди тудары база бар. Бу ишти бӱдӱрерге јербойыныҥ ла тергеениҥ бюджеттериниҥ акчазын тузаланарга турус. Балдардыҥ спортын јӧмӧӧргӧ јербойыныҥ бюджединеҥ акча чыгарадыс.\nТӱӱкиге дезе чындап та, ајарбас аргабыс јок. Ол калыҥ ла бай. Оныҥ учун јӱк ле бир темдекке токтойын. Спорт сӱӱчилер ады-чуузы элбеде јарлу «Чарас» команданыҥ једимдерин ундыбаган болбой. Илья Арбаевтиҥ тазыктырган јиит хоккейисттери бойыныҥ ӧйинде ороонныҥ јаан калаларыныҥ командаларыла теҥ-тай ойногондор. Олор ВЛКСМ-ныҥ Тӧс комитединиҥ «Ӧӧргӧн мяч» деп клубыныҥ Бастырасоюз турнириниҥ финал ойындарында алты катап турушкандар. 1985 јылда дезе команданыҥ орто јашту уулдары Комсомольск-на-Амуре калада чемпиондор болуп чыккан. Кан ичиниҥ јиит хоккеисттеринде ӧскӧ дӧ јаркынду јеҥӱлер болгон. Башка-башка кемдӱ маргаандарда олор эмдиге јетире ойногылап јат. Быјыл Иркутскта кыстар ортодо ӧткӧн ачык первенстводо Кан-Оозыныҥ 2006-2007 јылдарда чыккан кызычактары мӧҥӱн медальдар ойноп алган. «Чарастыҥ» кубогы ол эмезе спорттыҥ бу бӱдӱмин тӧзӧгӧн тоомјылу тазыктыраачыныҥ сыйы учун маргаандарды ӧткӱретен ӧй «быжып» калган деп бодойдым.\nБисте јаҥыс та культурада ла спортто эмес, је ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде темдектеп айткадый кӧрӱмјилӱ једимдер јеткилинче бар деп айдар керек. Аймактыҥ администрациязы олордыҥ бастыразына ла арга-кӱчи јеткенче болужар кӱӱндӱ. Је мында ӧмӧ-јӧмӧ иш керек. Бойыстаҥ камаанду сурактардыҥ аайына чыгарга олорды эптӱ-јӧптӱ шӱӱжип, ӧмӧлӧжип бӱдӱрзеес, бир аайы тӱҥей ле јарталар эмес пе.\n— Бӱдӱретен иштер аймакта кӧп эмтир. Оныҥ уч-турулталарын мынаҥ ары болотон туштужуларда кӧрӧтӧн турус. Айтканаарла јӧпсинбеске болбос. Чындап та, кажы ла немениҥ «быжатан» ӧйи бар. Је туура салбас кӱнӱҥги сурактар база бар ине.\n— Бар эмей. Улус јонјӱрӱмдик сурактардыҥ аайынча чыгып берзин деп баштанат. Анчада ла јерле колбулу керек-јарактар јанынаҥ. Кемге де јартамал керек. Кемге де дезе јетпей турган бюджеттеҥ аргалар табып, чокым болуш эдерге келижет. Мындый сурактарла биске кӧп лӧ сабазында ветерандар, кӧп балдарлу билелер ле јадын-јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына учураган улус баштанып турулар. Кезик комудалдардыҥ аайына тургуза ла чыгып ийетен аргалар јок. Мындый учуралдарда олордыҥ аайына табынча чыгарга келижет. Болорзынбай, јӧпсинбей турган кӱӱн-тапту улус база учурап јат. Јӱрӱмде ончозы ла килеҥ-килтиркей јик јок болор аргазы база јок ине.\nАймактыҥ јасакчы јаҥыныҥ ишчилериле — депутаттарла текши тил табып иштеери база јаан учурлу. Олорло јаантайын туштажадым. Кем кандый партияга кирип турганы, кем кемди јаратпай турганы меге јаан учурлу эмес. Ижимде элдеҥ озо эл-јонныҥ јилбӱлериле башкарынып јадырым. Менде «эби јок» депутаттар јок. Олордыҥ кажызыныҥ ла кӱӱн-санаазын тооп јадырым. Јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ бӱдӱрип турган ижи база учурлу ла каруулу. Аймактыҥ јааны болуп иштеп келердеҥ озо тергеениҥ башкарузында иштегем. Андагы ижим јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла јуук колбулу болгон. Јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ кӧп сабазыла мен јакшы таныш. Бу ишке јаҥы тудулгандары дезе ичкери кӧрӱмдӱ эрчимдӱ улус.\n— Аймактыҥ экономикалык айалгазын кандый деп кӧрӧдигер. Ајаруны элдеҥ озо неге эдер керек?\n— Улусты ишле јеткилдееринде тутак-једикпестер бар. Је иш јогыныҥ сурагы ол текши Россияныҥ тӱбеги эмей. Айдарда, биске туризмниҥ сурактарыла элбеде ле эрчимдӱ иштеер керек. Ӧскӧ тергеелердеҥ келген айылчылар кийистеҥ эдилген эдимдерле, јербойыныҥ национальный аш-курсагыла тыҥ јилбиркеп јадылар. Аймакта туризмди ле кичӱ аргачылыкты ӧскӱрерин јеткилдеер ле јӧмӧӧр керек. Кан-Оозыныҥ јаҥдары албаты эдимдериниҥ устарыныҥ ижин јӧмӧӧргӧ јаантайын белен. Бисте «Омбо этнојурт» деген ӱлекер тургузылат. Бу ӱлекер ороонныҥ президентиниҥ грантыныҥ программазы аайынча иштеер. Ол аайынча иштерди узак ӧйгӧ чӧйбӧй, быјыл ла баштаар кӱӱн-санаа бар. Этнојурт Ойбок деп ӧзӧктӧ иштеер.\n— Јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан. Ижигер эрчимдӱ ӧтсин.


Алтайдыҥ алтындый бичиктериниҥ байрамы - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека тулаан айдыҥ 18-25 кӱндеринде «Алтайдыҥ Бичиги» («Книга Алтая») деген байрамды ӧткӱрди.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамныҥ окылу ачылтазы эл библиотекада тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бичиктердиҥ байрамы 2013 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла јылдаҥ јылга тебӱ алынып, ичкери барат. Јаан јолын алынган јакшынак јаҥжыгу аайынча бу кӱндерде башка-башка ууламјылу кӧдӱриҥилер: «Алтайда кепке базылган» деп адалган кӧрӱ (јаҥы бичиктердиҥ таныштырузы), кӱрее куучындар, санат устарыныҥ јайаандык эҥирлери, бичиичилерле, билимчилерле, журналист-терле, јурукчыларла јайаандык туштажулар тӧзӧмӧлдӱ ӧтти.\nКӧдӱриҥиниҥ амадузы — эл-јонды Алтайдыҥ чӱмдемел байлыгыла јилбиркедери, краевед бичиктиҥ учурын јартаары, јаанды-јашты кычырзын деп, би-чикке тартары, онойдо ок библиотекалар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ колбуларды элбедери, кычыраачылар бичиктерле, оныҥ авторлорыла јууктада, эрчимдӱ танышсын. Библиотеканыҥ фондторын јаҥы бичиктерле јеткилдеери, толтырары база бир каруулу иш болуп јат.\nБу байрамныҥ гран-кыйузы јылдаҥ јылга элбеп јатканын башка-башка јылдарда ӧткӱрилген јайаандык иш лапту керелеп јат. Темдектезе, 2014, 2016 јылдарда јаан байрамда крайдыҥ В. Я. Шишковтыҥ адыла адалган билим библиотеказы эрчимдӱ турушкан. 2015 јылда Кош-Агаш аймактыҥ, 2016 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ бичиктериниҥ кӱндери тыҥытту ӧткӧн эди. Оныҥ кийнинде 2017-2018 јылдарда кеендиктиҥ, јайаандыктыҥ устары Т. Чанчибаевала, А. Дмитриевле, Н. Бельчековала, З. Торбоковала, Н. Унуковала ундылбас туштажулар болгон. Былтыр байрам ӧйинде, темдектезе, «Книга Алтая: проблемы издания, распространения и перспективы развития» деп адалган солун кӱрее куучын ӧткӧн. Ольга Ельдекованыҥ «Россыпи Алтая» деп ӱлгерлик јуунтызыныҥ таныштырузы болгон, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Нина Бельчековала ӧткӧн јайаандык эҥирде кычыраачылар јилбиркеп турушкан.\nШак бу «Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамныҥ шылтузында эл библиотека јылдыҥ ла јаҥы, јилбилӱ бичиктерди илезине чыгарып, кычыраачыларды меҥдеп, јилбиркеп таныштырат. Алтайдыҥ алтын судурдый бичиктери бичиктиҥ учурын билер, баалаар ла кычырарын недеҥ де артык јакшызынып, артыксынып турган-дарды бириктирет. Бичикке учурлалган байрам текши калыктыҥ байрамы ине.\nЭл библиотеканыҥ быјыл ӧткӱрген байрамында јаҥжыкканы аайынча Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик инсти-туды, республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп байзыҥ-јурт, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институт, ГАГУ, балдардыҥ республикан библиотеказы эрчимдӱ турушты. Онойдо ок байрам ӧйинде «Лира» деген чӱмдемел клубтыҥ јууны, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчылары Зоя Топчинала, Качканак Багыровло, Павел Кедечиновло «Јолдорыс бирликке, јолдыктарыс калыкка» деген туштажу эҥир, Ольга Молчанованыҥ «Энциклопедия названий мест Горного Алтая» деп эки томноҥ турган бичигиниҥ таныштырузы солун болды. Кычыраачылар јурукчы-кееркедеечи Алексей Дмитриевтиҥ јаҥы кӧрӱзиле соныркап таныштылар. Јурукчы Леонид Соловьевтыҥ «Повесть о Ходже Насреддине» деген бичигине јураган јуруктарын кӧргӧн улус бийик баалады.\nКычыраачылар, айылчылар канча кӱнниҥ туркунына онойдо ок кӧрӱге тургузылган «Издано на Алтае-2018», «Издание Алтайского края» деген экспозицияларла јууктада таныштылар.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген јап-јакшынак байрамныҥ туружаачыларын АР-дыҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы Елена Шатина, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ председатели, Алтай Республиканыҥ Эл бичиичизи, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, Арасейдиҥ чӱмдӱ сӧс академиязыныҥ академиги Бронтой Бедюров, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин уткыдылар. Культураныҥ ла санаттыҥ јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ «Шуну» (башкараачызы Мансур Тонов) деген јайаан ӧмӧлиги кӱӱлик сыйын сыйлады.\nЈакшынак јаҥжыгу аайынча байрам бичиктердиҥ «Алтайда 2018 јылда кепке базылган» деп адалган ширтемел-таныштырудаҥ башталган. Кӧрӱде ӧткӧн јылда эл библиотеканыҥ фондына «Об обязательном экземпляре документов Республики Алтай» деген јасак аайынча келген, онойдо ок республикадаҥ, ӧскӧ јерлердеҥ алган ла сыйлалган бичиктер чыгарылды. Солун таныштыруны библиотеканыҥ ишчизи Сырга Белеева ӧткӱрди.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрам ӧйинде балдардыҥ республикан библиотеказы 1-кы талалык краевед диктантты ӧткӱргени солун. Баштапкы ла катап ӧткӧн диктант Туулу Алтайдыҥ јарлу государственный ла јондык ишчизи М. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалган. Михаил Васильевич бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ бӱгӱнги кӱндеги ӧзӱминиҥ бек тӧзӧгӧзине јарамыкту ишти једимдӱ, ак-чек бӱдӱрген.\nДиктанттыҥ амадузы — таланыҥ эл-јоныныҥ краеведение аайынча билгирин элбедери, тӱӱкиле, культурала билгирин тереҥжидери болгон деп темдектеер керек. Оныҥ туружаачыларына краеведениеле билгирин кемнеҥ де камааны јогынаҥ баалаар арга берилди. Туружаачыларга 45 минуттыҥ туркунына (јаан улуска 30 ла балдарга 10 тестовый сурак) сурактарга каруулар берер керек болуптыр. Јакылталарды бӱдӱреле алатан текши балл — 30 (чын каруу учун) ла 10 балл — балдарга. Диктанттыҥ турултазы оны ӧткӱргенинеҥ ала 10 кӱнниҥ туркунына кӧрӱлер. Кажы ла туружаачыда бойыныҥ номери бар. Ол номерле турултазын балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ сайтынаҥ кӧрӧр арга бар. Эмезе библиотекага келип, угарга јараар. Ончо сурактарга чын каруулар бергендер јеҥӱчилдер болуп чыгар, дипломдорло кайралдадар.\nРеспубликан акцияда турушкан 200-теҥ ажыра туружаачылардыҥ айтканыла, тестовый јакылталардагы сурактар јилбилӱ, тузалу болгон. Балдардыҥ ресбиблиотеказыныҥ ӧмӧлиги краевед диктант јылдыҥ ла ӧткӱрилер, туружаачылардыҥ тоозы кӧптӧӧр деп иженет.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамда ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институт ӧткӧн јылда чыгарган бичиктериниҥ таныштырузын сӱреен солун ӧткӱрди. АР-дыҥ ӱредӱ ле билим министерствозы ла бу институт республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле алтай тилдиҥ ӧзӱмине јарамыкту каруулу ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Таланыҥ башкарузы оогош болчомдорго, баштамы школдыҥ, орто ло јаан класстардыҥ ӱренчиктерине ӱренер бичиктерди, методикалык ууламјыларды, алтай чӧрчӧктӧрди (оогош бичигештер), кӧргӱзӱ материалдарды чыгарарына керектӱ акчаны чыгарат.\nӦткӧн јылда институттыҥ ижи турулталу, тузалу болгонын таныштыру лапту кӧргӱсти. Институттыҥ кафедразы авторлорло эрчимдӱ иштеп, ӱредӱ-методикалык 34 бичик белетеп чыгарган. Онойдо ок ӧткӧн јылда болчомдорго ӧҥдӱ јакшынак 7 бичигеш чыккан. Балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ редакторы Кӱлер Тепуков «Торко-Чачак», «Ӧскӱс кызычак», «Куштардыҥ маргааны», «Агас ла койон» деп чӧрчӧктӧрин белетеп јазаган. Јуруктарла јайалталу јурукчы Саяна Темеева кееркеткен.\nТаныштыруда институттыҥ ижиниҥ турултазы (2018 јылдыҥ) башка-башка ууламјыларла тӧзӧмӧлдӱ, јилбилӱ кӧргӱзилди. Мында ӱренер бичиктер, чӧрчӧктӧр, мультиктер башка-башка ууламјыларла толо кӧргӱзилди.\nСолун таныштыруныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева уткып, министерствоныҥ ла институттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип јаткан ижиниҥ амадузы, учуры јанынаҥ айтты. Онойдо ок институттыҥ, алтай кафедраныҥ эткен ижиле алтай кафедраныҥ јааны Жанна Амырова, методисти Олеся Иркитова элбеде таныштырды.\nТаныштыруда баштамы ла орто класстардыҥ ӱренчиктерине туба јарчаала тургузылган «Алтын-Тайга» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ адынаҥ Анастасия Тодожекова сӧс айтты. Туба тилле чыккан баштапкы бичик туба балдарга сӱреен керектӱ. Авторлор мынаҥ ары бу тузалу ижин улалтар амадулу болуптыр.\nӦткӧн јылда «Алтай тилди ӧскӱрери» деген программала, таланыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла «Эл Алтай» телерадиокомпания 5 мультфильмди алтай тилге кӧчӱрип, сӱреен керектӱ ишти бӱдӱрген. Таныштыруда «Эл Алтайдаҥ» режиссер Эрелдей Бештинов туружып, мультиктерди алтай тилге кӧчӱрип јазаары јанынаҥ иштеген сурактар јанынаҥ јакшы јетирӱ этти. Уур-кӱчтер бар да болзо, бу ишти улалтарыс деп айтты.\nТуружаачыларды «Солоҥы» журналдыҥ баш редакторы Кӱлер Тепуков јакшынак кӧдӱриҥиле уткып, алтай тилдиҥ учуры, чыгып турган чӧрчӧктӧрдиҥ, мультиктердиҥ учуры јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айтты.\nИнститут калыктыҥ тилин корып, чеберлеп ӧскӱрер амадула бӱдӱрип јаткан ижин база бир солун, јакшы, тузалу керек ажыра кӧргӱскенин јуулган улус, балдар (7-чи школдыҥ) јилбиркеп кӧрдилер. База ла ӧткӧн јылда болчомдорго алтай тилле кӱӱлик видеоклиптер согулган, коштой ло караоке салылган. Јап-јакшынак, чыҥдый видеоклипти «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ фотокорреспонденти Е. Бутушев соккон, јазаган. Бу јайаан иште Улаган аймактыҥ балдарыныҥ ады јарлу «Јаш-Канат» деген ӧмӧлиги (башкараачызы Айана Те-меева) эрчимдӱ турушкан. Сӱреен солун видеоклиптиҥ туружаачылары Яна Тадинова «Энемниҥ чайы» ла Дамир Баграшев «Айучак» деп кожоҥды кожоҥдодылар. Онойдо ок «Јаш-Канат» јайаан ӧмӧлик видеоклипке кирген бир канча кожоҥын кӧрӧӧчилерге сыйладылар. Јуулгандарга Айана Темеева, Евгений Бутушев бу иштиҥ учуры, оны белетегени јанынаҥ куучындадылар.\nИнституттыҥ балдарды ӱредер бичиктериниҥ таныштырузында филология билимдердиҥ докторы, профессор Нина Киндикова «П. А. Чагат-Строевти кычыра-лы», «Нина Бельчекованы кычыралы» деген бичиктер јанынаҥ айтты. Ол онойдо ок бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлай чыккан альбом керегинде база бойыныҥ сӧзин айтты.\nИнститут алтай тилдиҥ учурын кӧдӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан элге-јонго тузалу ижин лапту, јакшы ӧткӱрди.


Хоккейле тазыктырыныгар! - altaicholmon\n«Спорт — јӱрӱмниҥ ээжизи» деген тергеелик ӱлекер кеминде Алтай Республикада 2019-2020 јылдарда хоккейле тазыктырып турган тӧзӧлмӧлӧргӧ керектӱ јепсел-јазалдар алылган болгон.\n2020 јылда «Хоккейдиҥ јазалдарын садып алары» деген керек-јаракка 25252525 салковой акча чыгарары пландалган. Бу иш-керек кеминде Чой, Йогач, Кызыл-Ӧзӧк, Шабалин, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы, Экинур јурттарга хоккейдиҥ бортторыныҥ он комплекти алылары пландалган. Тургуза ӧйдӧ хоккейдиҥ бортторы јурттар сайын јӱре берген.\n2020 јылда бу хоккейдиҥ јазалдары берилген муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ, Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитедиле јӧптӧжӱ аайынча, хоккейле тазыктыраачыныҥ ставказы ачылар. Онойдо ок 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 15-чи кӱнинде хоккейле тазыктыруларга керектӱ тренажерлор алылган.\nКичӱ изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде Шабалин, Чамал, Чой аймактарга ГТО-ныҥ площадкалары јетирилген. Тургуза ӧйдӧ ол площадкаларга керектӱ база да јазалдар келер.\n«Спартак» деген республикан стадионныҥ футбол ойнойтон јалаҥы јаҥыртылар. Бу иштер јаан изӱ айдыҥ 30-чы кӱнине јетире бӱдери пландалган.\nОнойдо ок физкультураныҥ ла су-кадыкты орныктырар ачык бӱдӱмдӱ комплекс алылары пландалат.\nБашкуш сууныҥ тожынаҥ башталган\nУлаган аймакта ончого јуук јурттардыҥ эл-јоны хоккейле јилбиркеп јат. Быјылга јетире хоккейдиҥ профессионал коробказы јӱк тӧс јуртта бар болгон. Арткан јурттарда дезе эл-јон бойыныҥ кӱчиле агаштаҥ јазаган коробкаларда ойнойт. Темдектезе, Чолушманныҥ јурт јеезезинде физический культурала ӱредӱчи Евгений Михайлович Аскышев Алтын-Кӧлдиҥ тожында јалаҥ белетеп, ӱренчиктерин ондо тазыктырат. Улаганныҥ јаан улузыныҥ командазы башкы јылда республикан маргаандарда тоомјылу экинчи јерге чыккан.\nАнчада ла хоккейге јӱрӱп турган ла кышты энчикпей сакып тургандардыҥ ортозында, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ культура, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ тӧзӧмӧл сурактар аайынча ордынчызы Рустам Куюковтыҥ айтканыла, Саратан јуртта јаткандар. Хоккейди аймакта ончозынаҥ тыҥ ла једимдӱ бу јурттыҥ эрлери ойноп јат деп айтса, јастыра болбос. Хоккейдиҥ олордыҥ бойыныҥ кӱчиле туткан коробказы аймак ичинде эҥ ле јаан болгон, ондо эки јылга улай республикан турнирлер де ӧткӱрилген. Оныҥ да учун аймакка келишкен хоккейдиҥ профессионал коробказы маргаандарда аймактыҥ адын кӧдӱрип турган бу јуртка берилген эмтир (озо планда Акташ јурт болгон).\nСаратанда хоккейдиҥ, текши спорттыҥ сурактары керегинде билип аларга јурт јеезениҥ эрчимдӱ методизи, хоккейчи Александр Владимирович Акчинге баштандыбыс. Ол мынайда куучындаган: «Јуртта хоккейле кӧнӱ тазыктырулар беш јыл кире кайра башталган. Мында јурт јеезениҥ јааныныҥ ижинеҥ, кӧрӱминеҥ кӧп неме камаанду эмей. Саратанныҥ администрациязыныҥ јааны Айдар Кириллович Акчин спортчы ӧзӧк-буурлу, эрчимдӱ кижи. Оныҥ шылтуузында Башкуш сууныҥ тожында баштапкы коробка тургузылган ла эл-јон хоккейди јамандыра-јумандыра ойноп баштаган. Оныҥ кийнинде мотопомпала стадиондӧӧн шланг чӧйип, суудаҥ тош тоҥурып, ойногоныс. Ондый иштер кӱчке келижип турар болгон. Айдарда, бис келер јылда стадионныҥ јанына скважина чаптырып, стадионныҥ бойына коробка кадаганыс, беш полевой хоккейчи ле каалгачы ринг-бенди ойноор эттире. Ринг-бендини оогош коробкада ойнойт. Јаан хоккейге бисте јер јок учун, оогожында ойноп баштаганыс.\nЈылдаҥ јылга бистиҥ улус спорттыҥ бу бӱдӱмиле сӱрекей јилбиркеп келген. Бӱгӱнги кӱнде јӱк бистиҥ јурттаҥ јаан улустыҥ беш командазы, балдардаҥ ӱч команда чыгып јат. Канча јылга ойноп, тазыктырынып келеле, Горно-Алтайскта полицияныҥ участковыйы Евгений Корчагинниҥ эземине учурлалган республикан турнирде туружар деп шӱӱдис. Ондо бистиҥ эки команда турушкан. Јаан маргаанга баштапкы катап барып, ринг-бендиле экинчи јерге чыкканыс, јаан јалаҥда хоккейле сегис команданыҥ ортозынаҥ экинчи јерге чыкканыс».\nСаратанныҥ командаларыныҥ једими бу спорттыҥ јуртта ӧзӱмине база да јакшынак тебӱ берген деп айдарга јараар. Эмди олордо 45 јашты ашкан ветерандардыҥ да командазы бар. Саратанда республика кеминде эки маргаан ӧткӱрилет. Олордыҥ бирӱзи Јурт јеезениҥ администрациязыныҥ сыйларына деп адалат. Маргаан ӧйинде ончо аймактардаҥ спортчылар, ШВСМ келип, јӧмӧжип јат, Оҥдой, Кан-Оозы аймактардаҥ база. Ветерандар ортодо республикан турнирге айылдаш Кош-Агаш аймактаҥ кӧп командалар келип турган.\nУлаган аймактаҥ командалар оноҥ до кӧп болгон болзо, артык болор эди деп, Александр Владимирович јерлештерин кычырган айас айдат. Тургуза ӧйдӧ Саратаннаҥ башка Улаган эки команда тургузат, Балыктујул, Чибилӱ јаҥы ойноп баштап јат (эки команда).\nБаштап тарый мында хоккейчилер бар ла деген конекторды кийип ойноор болгон. Је чынынча айтса, хоккей — ол баалу спорт. Оныҥ профессионал јепселдерине (конектор, щиттер) орто кеминде 50 муҥ салковой кире акча чыгар. Саратанныҥ уулдарыныҥ ончозында конектор профессионал болуп барадат, ончозы садып алат. «Керек дезе кӧлӱгин де садып ийеле, акчазына хоккейдиҥ јепселдерин алып тургандары бар — деп, А. Акчин сӱӱнчилӱ айдат. — Онойдо ок кузуктап алган акчазына эҥ ле озо хоккейдиҥ щитокторын алып тургандарыс бар. Анчада ла каалгачыныҥ јепселдери баалу».\nСаратанныҥ хоккейчилери кышты сакып алала, хоккейди кажы ла кӱнге јуук ойноп јадылар. Јуртта эҥ тыҥ бомбардирлер деп одус јашту Артур Акчин ле тӧртӧн беш јашту Байрам Баграшев чотолот. Тошту коробканыҥ јанында хоккейчилер вагончик тургузып алган. Командалар ондо јепселдерин кийип, бой-бойын сакыжып јатканча, јылуда чай ичип, тыштанып отурат. Тошты ол ло хоккейчи уулдар ӧмӧ-јӧмӧ јазайдылар. Маргаандарга бойыныҥ кӧлӱктериле, арга-чагыла барып турат. Јурт јеезениҥ јааны Айдар Кириллович те хоккейчи, ончо спортчыларды јӧмӧп јат. Профессионал коробка солыган агаш коробка одоштой Јазулу јуртка табыштырылар эмезе школдыҥ јанына тургузылар.\nКожоҥдо айдылганыла, «хоккейди чындык эр улус ойнойт», ол спорттыҥ эт-каанга сӱрекей кату бӱдӱми. Оныҥ учун кызычактарга мында андый маргаандар ӧткӱрилбей јат, је олор конекло јыҥылап, араайдаҥ јилбиркеп баштайт. Саратанныҥ уулчактарында дезе аймак ичинде удурлажаачылар јок деп айдарга јараар: олор ончозын јеҥип алат. Школго ставка берилген кийнинде, хоккейле тазыктыруны физрук Александр Кеденов башкарар болор.\nЈурттыҥ ӱй улузы волейбол ойноорын јакшызынат. Спорттыҥ бӱдӱмдеринеҥ мында онойдо ок бокс ӧзӱм алынат. Је кӱреш ле самбоны айтпаза да јарт, телекейдиҥ чемпионы Родион Асканаков Саратан јурттаҥ болгоны ончозын чике кӧргӱзет.\nБашкуш сууныҥ бажында бир муҥга јуук эл-јон јаткан су-алтай јуртта балдардыҥ садигиниҥ сурагы курч турат. Оныҥ эски туразы эки јыл кире кайра чочыдулу болуп калганынаҥ улам јабылып калган. Балдарды куру турган келиштире тураларда садик эдип јӱргӱзерге келижет.\nАлександр Владимирович јерлештериниҥ адынаҥ јуртта спортко јаан ајару, јӧмӧлтӧ эдилип турганында камааны јеткен јамылуларга, јаандарга, ол тоодо јурт јеезениҥ јаанына, аймактыҥ јаанына, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитедине быйанын јетирет.\nБӱгӱнги кӱнде Саратан хоккейдиҥ јаҥы келген коробказын тургузып алган, ӱзеери бектеер иштер ӧткӱрет. Јурттыҥ хоккейчилеринде једимдер эмди мынаҥ да кӧп болорында, олор газедистиҥ бӱктериниҥ база да кӧп катап айылчылары болорында алаҥзу јок.


18.03.2021 - altaicholmon\nУлу кайчыны эзедип\nТулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада алтай албатыныҥ улу кайчызы Николай Улагашевич Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгыла колбой оныҥ кереезине чечектер салынды, учурлу сӧстӧр айдылды.\nТергеениҥ ӱредӱлик системазыныҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева аймактардыҥ башкартуларыныҥ јаандарыла ӱредӱликтиҥ тергеелик системазыныҥ курч сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрди.\nЭэжи-некелтелерди бӱдӱрери кату ајаруда болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 15-чи кӱнинде коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nЈакшыга јӱткӱген Эре-Чуй…\nЈадын-јӱрӱмниҥ бастырајандай бӧлӱктерин кӧрзӧбис, кажы ла аймакта эҥ ле курч деген сурактар элдеҥ ле озо јонјӱрӱмдик ууламјыларла колбулу. Анчада ла ӧткӧн јылдыҥ айалгазы чочыдулу, кӱч болгон.\nКышту јакшы ӧдӧт\nТургуза ӧйдӧ Шабалин аймактыҥ јурт ээлеминде, бастыра республикада чылап ок, малдыҥ јеҥил эмес кыштузы ӧдӱп јат. Ол керегинде аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча башкартузыныҥ јааны Маргарита СЕМТЕШЕВА мынайда куучындайт:


Баштапкы алтай эмчиге учурлай - altaicholmon\nБаштапкы алтай эмчиге учурлай\nГорно-Алтайск калада Социалистический оромдо 18-чи таҥмалу турада кӧстиҥ врачы, баштапкы алтай врач, совет ӧйинде бийик медициналык ӱредӱ алган Василий Тискинековко учурлалган мемориальный досконыҥ ачылтазы ӧткӧн.\nВрач Тискинеков тӱӱкиде јайалталу врач, тӧзӧӧчи, подвижник болуп арткан. Оныҥ јӱрӱми сталинский репрессиялардыҥ јылдарында ӱзӱлген. Досконыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында республиканыҥ ла каланыҥ јаҥдарыныҥ, медициналык бӧлӱктиҥ чыгартулу улузы, су-кадыкты корыырыныҥ ветерандары, студенттер ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Бу кӧдӱриҥиде В. Тискинековтыҥ Москвадаҥ амадап келген барказы Александр аҥылу айылчы болгон.\nАлтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ башкартузыныҥ председатели, Россия Федерацияныҥ нерелӱ врачы, бу керек-јарактыҥ тӧзӧӧчизи Федор Федотов јондык биригӱ медицинаныҥ ишчилериниҥ ады-јолдорын ӱргӱлјиге артырарына ууландырган мындый акцияларды ӱчинчи јыл улай ӧткӱрип турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, эмчи Тискинеков аресттеҥ озо бир јылдыҥ туркунына јаткан бу турада кереес досконыҥ ачылтазы јаан учурлу тӱӱкилик керек болуп јат. Јайалталу эмчини јок јердеҥ бурулап, ол кызалаҥ ӧйдӧ адып салгандар.\n«Бу кижи јаркынду, је ол ок ӧйдӧ кыска јӱрӱм јӱрген. Ол бойын эмчиниҥ ижине учурлаган. Шак ла бу кижи Туулу Алтайда ӧткӧн чакта элбеде таркаган трахома оорула тартыжар иштиҥ башталганында турган, Оныҥ ижи 1937 јыл, «јаан террор» келгениле колбой ӱзӱлген» – деп, Федор Федотов куучындаган.\nОныҥ айтканыла, ол ӧйдӧ бир јылдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына Ойротияда 3 муҥ кире кижи репрессияга алдырткан, ол улустаҥ 715 кижи интеллигенция бӧлӱктеҥ болгон. «Террордыҥ канду машиназы» медицинаныҥ ишчилерин база тууралап барбаган, кажы ла экинчи врач репрессияга табарткан болгон.\nМемориал досконыҥ бӧзин ачар тап-эрик Федор Федотовко ло Александр Тискинековко берилди. Александр бу кӧдириҥилӱ керекке учурлай ӱлгерлик јолдыктар кычырган деп, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш, эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко јуулган улусты бу кӧдӱриҥилӱ керекле уткып, ол эмчилердиҥ јиит ӱйезине јаан учурлу болгонын темдектеген. «Медицинаныҥ јиит специалисттери профессионал јаҥжыгулардыҥ башталганында кемдер турганын билип, олордыҥ эткенин улалтып апарар учурлу. Су-кадыкты корыырында тургуза ӧйдӧ јакшынак кӧп тоолу керек-јарактар эдилет, медучреждениелердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзи тыҥыдылат, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јазалдарла јепселет. Је качан ӱйелер ортодо колбу болбозо, јарамыкту уч-турулталар да болбос» -– деп, Наталья Никитенко айтты.\nЭмчи Тискинековко учурлалган бу керек-јаракта республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Павел Решетов база турушкан. «Василий Ивановичтиҥ бастыра јӱрӱмдик јолы бистиҥ јерлештеристиҥ су-кадыгын корыырына учурлалган болгон. Медицинаныҥ бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ јаш ӱйези кажы ла кӱнги, јеҥил эмес иште бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис, ол тоодо Василий Иванович Тискинеков бӱдӱрген иш-керектерди мынаҥ ары једимдӱ улалтып апарзын» – деп, министр айткан. Ол Федор Федотовко ло врачтардыҥ ассоциациязына јакшынак баштаҥкай учун быйан айдып, мындый керек-јарактар мынаҥ да ары улалып барарына иженип турганын угусты.\nОныҥ айтканын Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Станислав Тюхтенев јӧмӧгӧн. Оныҥ темдектегениле, бойыныҥ тӱӱкизин билери ле эзем улустыҥ јӱректеринде јаантайынга артар учурлу. Оныҥ да учун бӱгӱнгидий бу керек ошкош керектердиҥ учуры јаан деген.\nЈондык ишчи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Светлана Полетаева репрессиялар бистиҥ тӱӱкиде кара бӱк деп айдып, андый керек база болбозын деп, оны ундыбай јӱрер керек деген.\nМындый ок сӧстӧрлӧ јуулган улуска Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Игорь Яимов база баштанды. «Бис јаҥыс ла Василий Ивановичке эмес, је анайда ок ол ӧйлӧрдиҥ бастыра врачтарына, орто медициналык ишчилерине мемориал доско ачып јадыс» – деп, ол айткан.\nБу керек-јарактыҥ јаан учурлузы, бойыныҥ тӱӱкизин ундыбай јӱрери керегинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ врачтары Ямонай Карнаковна Байрымова ла Раиса Ильинична Берегошева база айтты.\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Россияда Политический репрессиялардаҥ улам корогондордыҥ кӱни темдектелер. Василий Иванович Тискинеков репрессияга алдырткан миллиондор тоолу улустыҥ бирӱзи болуп јат. Алтай укту В.И. Тискинеков (1900-1938 ј.ј.) Томсктыҥ университединиҥ медициналык факультедин 1928 јылда божоткон. Анайда ок ол офтальмологияныҥ Ленинградтагы клинический ординатуразын божоткон врач болуп јат. Ойротияда кӧстиҥ отрядыныҥ башкараачызы, Ойрот-Тура калада амбулаторияныҥ врач-окулизи болгон. 1934 јылдаҥ ала 1937 јылга јетире Ойрот-Туринский противотрахоматозный диспансердиҥ баш врачы болуп иштеген. 1937 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде оны арестовать эткен, 1938 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кӱнинде оны адып салган, актуга бурулаткан деп, божогон кийнинеҥ актаган.


Август 2020 - Страница 8 из 12 - altaicholmon\nНовосибирскстат обнародовал данные по средней заработной плате в Сибирском федеральном округе. По данным ведомства, больше всего денег в Сибири получаются жители Красноярского края (более 36 тысяч рублей), а на последнем месте — Алтайский край (19,6 тысяч рублей). По данным статистики, по округу средняя зарплата составила 42 228 рублей, при этом самая высокая средняя зарплата –\nСтроительство физкультурно-оздоровительного комплекса на территории Горно-Алтайска начнется в 2021 году. Спортивное сооружение будет построено в рамках федерального проекта «Спорт – норма жизни», который является частью более масштабного национального проекта «Демография». Сейчас объект находится на стадии проектирования. Фасад будущего здания был утвержден ранее на градостроительном совете, сообщает мэрия. От проектировщиков уже получена поэтапная планировка здания. Так,\nАвгустовский јуун ӧткӧн\nКуран айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ педагогический ишчилериниҥ августовский јууны ӧткӧн. Ол ӱч площадкада: педагогический колледжте, ӱредӱчилердиҥ узын бийиктедер институтта ла ӱредӱниҥ чыҥдыйын баалаар республикан тӧс јерде онлайн-режимде ӧткӧн. Анда тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ 400-теҥ кӧп ӱредӱчилер, тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларыныҥ башкараачылары, муниципалитеттердиҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱктериниҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла олордыҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчылары,\nЈашӧскӱрим: иштеер јерлер керегинде\nБыјылгы кочкор айда јииттердиҥ иштер јанынаҥ рыногыныҥ кӧргӱзӱлери кенейте тӱже берген. Иштеер јерлердиҥ тоозы, былтыргы кочкор айга кӧрӧ, 42 процентке јабызаган. 2020 јылдыҥ баштапкы кварталында hh.ru платформада кажы ла кӱн баштамы кеминиҥ 37 муҥ кире вакансиязы болуп туратан, иш бедиреп турган угузулардыҥ тоозы — 468 муҥ. Орто кеминде бир јерге 13 кижидеҥ келижет. Ӧрӧ айдылган\nЈӱрӱмде ачык-јарык ла јӱрзе, оору-јобол до бачым табарбас\n—Айсура Васильевна, Слер таланыҥ ковидный госпитали ижин баштаган ла ӧйдӧҥ ала иштегенер бе, каруулу ижер качан тӱгенди? —Госпиталь бойыныҥ ижин кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде баштаган болзо, мен ого иштеерге кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде келгем. Мында меге 2,5 айдыҥ туркунына ишеерге келишти (кӱӱк ле кичӱ изӱ айлар, јаан изӱ айдыҥ тал-ортозы). Бис, 1-кы ла 2-чи бригада,\nЈураган јуруктарыла, ойгорлык ӱредӱзиле танылу\nЈурукчыныҥ кажы ла ижинде, јуругында бойыныҥ јолы, тӱӱкизи. Темдектезе, «Тайганыҥ ээзи» деген јурукта — мајалай ӧрӧкӧн. Бу јурукла мындый учурал болгон. Айылга тӱҥӱр тудуп турган алтай эр кижи келген. Ол јурукка јууктай базып: «17 јыл сакыган јуругым једип келди» деп, сӱӱнгенин јажырбай айтты. Кӧрӧр болзо, байагы мајалай бу эрдиҥ байлу аҥы болуптыр. Павел Ойношев ӱч\nНацӱлекерлерди бӱдӱрериниҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин национальный ӱлекерлерди бӱдӱрериниҥ сурактарына учурлалган јуунды куран айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде «Национальный тӧс ууламјылар» АНО-ныҥ гендиректоры София Малявина, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов, тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ јаандары турушкан. АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикинниҥ јетиргениле, тергееде 11 нацӱлекерле колбулу иштерди\n«КомпАс» — профууламјылардыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери\nБаштамы класстардыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал компетенцияларыныҥ ӧзӱминиҥ «КомпАс» деген тӧс јери Горно-Алтайсктагы педколледжте ачылган. Оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Татьяна Васильева, АР-дыҥ башкарузыныҥ предедателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева, тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова турушкан. Бу тӧс јер тергеениҥ текшиӱредӱлик организацияларында онлайн-ӱредӱниҥ технологияларын ла бойыныҥ онлайн-курстарын бийик јандырулу тузаланарына јарамыкту


05.06.2018 - altaicholmon\n«Кайкал болуп — јажына…»\nРоссияныҥ ӱреничиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары быјыл Кош-Агаш аймактыҥ јериле ӧткӧн «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыкта туружып, ирбисти тирӱге кӧргӧн. Алтайдыҥ кайкалы болгон бу аҥды онјылдыктарга шиҥдеген билимчилер ле шиҥжӱчилер эмдиге јетире оны јӱк фототозуулдардыҥ јуруктарынаҥ кӧрӱп турганын айдар керек. «Бис Чихачевтыҥ туу-сындарында, Чага-Байан деген јерде отогон кочкорлорды кӧрӱп турганыс. 30 метр киреге улус јууктаганча, олор ӱркибей турганы\nDoppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура канатный подъемник тудар иштер ӧткӱрер. Манјӱректеги курорт бери келип турган туристтердиҥ тоозы быјылгы келер сезондо 20 процентке кӧптӧӧрине иженет. «Доппельмайр Раша» ООО деген австрийско-швейцарский компания тудатан јаҥы канатный јол бу курорттыҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр. Контракттыҥ баазы — 989 миллион салковой, тудум иштерди келер туучаналык сезон башталар алдында тӱгезери планга кийдирилип\nАјаруда — эл-јонныҥ су-кадыгы\nАлтай Республиканыҥ врачебно-физкультурный диспансери (ВФД) Алтай крайдыҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгиниҥ јакарузыла 1967 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн јылда диспансер бойыныҥ 50 јылдык юбилейин темдектеген.\nБӱгӱн ӱренчик, эртен – билимчи…\nРеспубликаныҥ јайаан јайалталу балдарыныҥ «Еврика» деген јайгы школыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ГАГУ-да кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧтти.\nАйас теҥери балдарыска\nБыјыл јас орой до болгон болзо, јай чике ле бойыныҥ ӧйинде кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде келген деп билдирди. Теҥери айас турганы балдардыҥ байрамына бийик кӱӱн берип, Майма сууныҥ јарадындагы амырар паркта јӱстер тоолу јерлештеристи јууды.\nКереес чаалдар отургызылган\nКӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинде Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикадагы башкартузы тӧзӧлгӧниниҥ 20-зинчи јылдыгына учурлай «Граждан јууныҥ геройлорына» деген скверде чибилердиҥ аллеязы отургызылган ла оныҥ јанына алтай ла орус тилдерле бичилген бичиктӱ кереес таш тургузылган.\nТем алгадый јерлештерис\nКӱӱк айдыҥ 26-27 кӱндеринде Францияныҥ тӧс калазы Парижтиҥ «Стад Шарлети» деген ареназында спортивный ла јуучыл самболо «Гран При Парижа-2018» деп адалган јаан маргаан ӧткӧн. Анда јуучыл самболо Россияныҥ јуунты командазына кирип турган јерлештерис Родион Асканаков ло Эжер Енчинов бойлорыныҥ бескелеринде јеҥӱчилдер болуп чыккан ла турнирдиҥ аҥылу курларын тагынган.\nУу, бу мениҥ јакшымды…\nЈыбаш Каинчин Куучын Эчиш эмеген болчок туразында јаҥыскан. Бала-барка чыдаган, айыл-јурту болгон, канча јер сайын таркаган. Оноҥ бу башкыјыл оныҥ јаан уулы Текемей: «Эне, слер бу бистердеҥ эмеш амырап алыгар» — дейле, ого бу болчок тураны садып берген. Чындап та, канча балдардыҥ канча сурактарына канчазына кирижер, канчазын аайлажар. Кӧргӧнчӧ, кӧрбӧзӧ торт, билгенче, билбезе торт деп\nJаҥжыгуларыла байлык Эре-Чуйым\nОзодо, ӧткӧн чактарда алтай албаты-јонго ак сӱттиҥ учуры јаан болгон. Азый Эре-Чуй јеринде аш, арба-буудай, картошко јок болгон ине. Бу јердиҥ улузы сӱттеҥ белетеген аш-курсагыла аргаданган. Мен бойым да кату репрессияныҥ ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ балазы кижи бойыныҥ ӧйинде база ок сӱттеҥ эткен аш-курсакла аргадангам.