Јараштыҥ ла јайалтаныҥ јаркынду ӱлекери - altaicholmon\nБыјыл «Принцесса Алтая» — «Алтайдыҥ јаражайы» тергеелик конкурс ӧткӱрилер деген табыш јерлештериске сӱӱнчилӱ солун болгон деп айтса, јастыра болбос. Јаҥжыкканыла тулаан айдыҥ баштапкы кӱндеринде ӧткӱрилип турган бу ӱлекер анчада ла эпшилерге олордыҥ байрамына учурлай јараш, јакшынак ла јаркынду сый болуп турат.\nБу ӱлекердиҥ тӱӱкизин эзедип, ээчиде кӧрӱзи керегинде бир эмеш јажыттарды ачып ийели.\nМындый јаркынду ӱлекерди тӧзӧӧр деген санаа-шӱӱлтени тергеебистиҥ телекӧрӱлте ле радиоберилте аайынча «Эл Алтай» компаниязыныҥ директоры Татьяна Кончева айткан. Баштапкы конкурс 2011 јылда ӧткӱрилген. Оны «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилери белетеп, беш јылга улай бийик кеминде ӧткӱрген.\nКонкурста башка-башка јылдарда 10 эмезе 12 јиит јаражай турушкан. Олор јӱстер тоолу јаражайлар ортозынаҥ эҥ ле артыктары деп талдалып туратан. Маргаанду кӧрӱлер ӧйинде финалга чыккан кыстар башка-башка кеп-кийимдер кийип, фотого соктырткан, телеберилтеде кӱнниҥ аайын јетирер ӧткӱреечилер болуп, эл-јонго кӧрӱнген, кажызы ла бойы керегинде кыскачак таныштыру ролик белетеген.\nЈе эҥ ле јаан ченелте — ол финалда сценага чыгып, бойын эҥ јараш ла јакшы јанынаҥ кӧргӱзери эмей. Јайалтазы, сценада бойын тудунып билери, укаа санаалузы, ойноп, каткыртып билери чырайыныҥ јаражыла теҥ баалалат.\n«Бу тергеелик конкурс тӧрӧл јеристиҥ тӱӱкизиле, јаҥжыгуларыла јаантайын бек колбуда. Онойып, башка јерлердезине кӧрӧ, бисте ич кийимдӱ кӧрӱ качан да болбос — деп, баш тӧзӧӧчилердиҥ бирӱзи Елена Шнейдер айдат. —Конкурстыҥ јаантайынгы тӧс режиссеры Владимир Кончев, хореографы — Завид Гасанов. Эҥ уур јӱк јаҥжыкканы аайынча «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилеринде. Је јаражайларысла иштеери, јерлештериске јаркынду байрам, бийик кӱӱн-санаа сыйлаары — јайаандык ишчилеридиҥ јӱрӱми ле ырызы ине».\nБеш јыл ӧткӱрилбей, быјыл орныктырылып јаткан «Алтайдыҥ јаражайы» конкурста јаҥы солун јаҥыртулар, оноҥ јилбилӱ кӧрӱлер болорында алаҥзу јок. Быјыл бије јанын башкарыжып, 2013 јылда «Алтайдыҥ јаражайы» конкурстыҥ јеҥӱчили Солунай Торбогошева туружар.\n«Улустыҥ ак санаазына, ак-чегине бӱдедим ле сӱӱнип јӱрерге сӱӱйдим. Кандый бир шӱӱлтеге келерге узак шӱӱйдим, анчада ла курсак талдап турзам. Су-кадыкка јарамыктузынаҥ ла јиир кӱӱним келгенининеҥ кажызын талдап алары јанынаҥ јаантайын «тартыжадым». Салат та талдап алзам, санаамда пицца эмезе паста болот.\nМен сӱрекей сескир јӱректӱ кижи. Је андый да болзо, бу кылыгым бойымды башка-башка ууламјыларда ченееринде чаптыгын этпейт. Јорыктап јӱрерге, гран ары јанында ӱренерге, чек башка улусла куучындажып јӱрерге — сӱрекей макалу.\nУчы-учында не де болуп јатса, мен керегинде нени де айтса — мен тӱҥей ле тӱмен јылдыстардый суркурап турарым.\nЧындап, айабай јӱрӱп, бис јиит ӧйисти узададыс дезеер?»\n«Мен Муны-Оозы јуртта чыккам, тургуза ӧйдӧ педагогикалык колледжтиҥ ӱренеечизи. Мен бойымды сӱрекей куучынчы, ачык-јарык кижи деп чотойдым. Бош ӧйдӧ тренажерлорлу залда тазыктырынадым. Ого ӱзеери мен јайаандыкты сӱӱйдим. Педколледжте ол јогынаҥ болбос ине. Јӱрӱмде эҥ ле учурлузы — ол ичкери ӧзӧри. Конкурста туружып јатканым — меге каруулу ченелте, мен оноҥ јаҥы таныжулар, сезим-санаалар ла ченемел аларын сакыйдым».\n«Мен чом-норо сӧӧктӱ, эҥ ле бийик турган Кош-Агаш аймакта чыккам. Мен сӱрекей кемзинчек ле уйалчак. Эҥ ле озо бу конкурста бойымныҥ бу кылыктарымды јеҥип, ачылар кӱӱним бар.\nОнчозына чылап, меге эҥ ле учурлузы — ол мениҥ ада-энем. Олор — мениҥ уур-кӱчтерде јыгыларга бербей турган канаттарым. «Принцесса Алтая» конкурстыҥ финалынаҥ куулгазын сакыйдым».\nойноор кыптыҥ администраторы:\n«Сӧӧгим тодош, чыккан јерим Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јурты. Јӱрӱмимде эҥ учурлузы — ол мениҥ билем. «FDMAltai» школдо ӱчинчи јыл ӱренип турганым меге јаан ырыс болот. Бу ӱредӱм аайынча мен јайаандык канча кире ӱлекерлерде ле онойдо ок јайалталардыҥ ла јараштыҥ калыктар ортодогы «Мисс Азия-Сибирь» конкурсында Алтай Республикадаҥ турушкам. Ондо экинчи вице-мисс деген ат алгам.\nБу конкурска нениҥ учун келгем дезе, салым мени јаштаҥ ала амадаганыма бойы ла апарып турган ошкош. Оогоштоҥ ала мени сцена, кӧргӱзӱлер, башка-башка шоулар јилбиркеткен. Мен бу керектерде туружар, олордыҥ ӱлӱзи болор кӱӱним бар».\n«Тӧӧлӧс сӧӧктӱ болорым. Чыккан јерим — Чичке Чаргы, ӧскӧн јерим — Шабалин јурт. Тургуза ӧйдӧ английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштейдим. Онойдо ок мен «Алтай талкан» компанияныҥ директоры ла «Маадай Кара» јондык биригӱниҥ турчызы болодым. Олордыҥ тӧс амадузы — алтай кухняны ла культураны кичеери ле ичкери апарары.\nМеге эҥ учурлузы ол тӧрӧӧн лӧ јуук улузымныҥ су-кадыгы болуп јат.\nБу конкурста туружып, бойымды јаҥыдаҥ ачарга, башка јанынаҥ ченеп кӧрӧргӧ амадайдым. Конкурс ондый арга берип турганына акту јӱрегимнеҥ бӱдедим».\n«Мен Оҥдой аймактыҥ Јаан-Јаламан јуртында чыккам. Алдынаҥ бери кожоҥдоорыла, бијелеериле јилбиркейдим ле сценаны сӱӱйдим. Байла, оныҥ учун мен культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ӱренедим.\nМеге бу конкурста туружып јатканым эҥ ле каруулу алтам болуп јат.\nЈӱрӱмде эҥ ле учурлузы — ол јаантайын, кандый ла айалгаларда кижи адын ычкынбазы «.\n«Мен мундус сӧӧктӱ. Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртында чыккам. Мен амадаганымды бӱдӱрерге јана баспас ла сӱрекей каруулу кижи болорым. Оныҥ учун, байла, мен полицияда иштейдим.\nАргаларым јаан деп бӱдӱп, бойымды ченеер кӱӱним бар. Спортты ла јорыктаарын сӱӱйдим. Баштапкы јерде билем турат, ол меге эҥ учурлузы.\nБу конкурста мениҥ амадуум бӱдерине иженедим».\n«Кергил сӧӧктӱ болорым. Мени тӧрӧӧн улузым Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройы Алия Молдогуловага учурлап адаган. Чыккан јерим — Шабалин аймактагы Мыйту јурт. Ӱредӱмле мен юрист.\nЈилбӱлерим кӧп лӧ башка-башка. Је эҥ јуук ла сӱӱген кижиме, Айлана кызыма болуп, мен кӧп сабада мигуруми тӱӱйдим. Мигуруми — ол тӱӱген эрке, јакшынак ойынчыктар.\nБу конкурстаҥ мен јаркынду ла јарык сезим-санаалар сакыйдым».\n«Мен ГАГУ-ныҥ студенти, английский, немецкий тилдерге ӱренедим. Сценаны сӱӱп турганым учун бу конкурста туружып кӧрӧр деп шӱӱдим. Јаш тужымнаҥ ла ала бастыра јилбӱлерим улустыҥ алдына куучындаарыла, ойноорыла колбулу болгон. Бијелейдим, кожоҥдойдым.\nФиналдыҥ бойын энчикпей сакыйдым, нениҥ учун дезе кӧрӧӧчилерге јаркынду, кӧрӱмјилӱ шоу эдер, олорды кайкадар кӱӱним бар».\n«Мен моол сӧӧктӱ. Кош-Агаш аймакта Мукур-Таркаты јуртта чыккам. ГАГУ-ны божотком. Тургуза ӧйдӧ балдардыҥ каладагы 9-чы таҥмалу садында иштейдим. Качан бирде балдардыҥ алтай таҥынаҥ садигин ачар амаду бар. Бу амадуум бӱдер деп алаҥзыбай турум. Мениҥ эҥ ле јуук ла сӱӱген кижим — ол кызычагым. Оныҥ ады тегин эмес ле кайкамчылу — Девора.\nКажы ла кызычак оогошто принцесса болорго кӱӱнзеген болор деп сананадым. Бу конкурска коркыжымды јеҥер ле бойымдӧӧн башка јанынаҥ кӧрӧр амадула туружарга шӱӱндим».\n«Принцесса Алтая» конкурс тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде Эл театрда ӧдӧр. Билеттер јанынаҥ театрдыҥ кассазына ла «Эл Алтай» ГТРК-га баштаныгар.


03.08.2017 - altaicholmon\n«Маала ажы» деген быйанду болуш\nJажы јаан улуска болуш јетирер амадула Горно-Алтайсктыҥ администрациязы «Маала ажы» деген быйанду акция ӧткӱрет.\nӦрт ӧчӱреечилер маргышты\nӦрттӧҥ аргадайтан федерал ла республикан бӧлӱктердиҥ командаларыныҥ, анайда ок јиит ӧчӱреечилердиҥ экинчи ачык чемпионады Туулу Алтайда ӧтти.\n¯кекте ирбистиҥ айалгазы кандый\nШак мындый суракка каруу берер амадулу экспедиция Алтай Республиканыҥ эҥ ле ыраак деген јерлериниҥ бирӱзинде јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштаган.


«Адару тудары – эҥ кирелтелӱ бӧлӱктердиҥ - altaicholmon\n«Адару тудары – эҥ кирелтелӱ бӧлӱктердиҥ\nЈуукта јакшы таныжым Кӱлер Такачаковко јолугып, бут бажында да болзо куучындажар арга келишкен. Тоҥжан сӧӧктӱ Кӱлер тергеебистиҥ јарлу адаручыларыныҥ бирӱзи. Оныҥ да учун ого бу ижи керегинде айдып берзин деп баштандым.\n–Адарула иштеп баштаганымнаҥ бери јирме ӱч јыл ӧдӧ берген. Адарула јаҥы ла иштеп турарымда, кӧзиме чактырткан эдим. Ол ӧйдӧ мен МЧС-та элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла иштеп турган специалист болгом. КЧС-тыҥ јуунында республиканыҥ журналисттериниҥ јанында, тишкен кӧзимди кӧргӱспеске, кара очкилӱ отургам. Кемниҥ де каламы тӱже берерде, оны алайын деп эҥчейгем ле очким уштыла берген. Журналисттердеҥ Наталья Манышева тижигимди кӧрӱп, «Кӱлер, сени кем соккон?» – деп сураганы санаамда јакшы артып калган. (Каткырат. Авт.)\nӰч пе, беш пе уйа адарудаҥ баштагам. Бу ӧйдиҥ туркунына не болбоды деер. Јӱс бежен уйага јетире кӧптӧткӧн дӧ, бир кезек шылтактардаҥ улам бастыразын јылыйткан да ӧйлӧр болгон. Кийнинеҥ јаҥыдаҥ орныктыргам ла эмди 120 уйа адару тудадым. Олордыҥ кӧп сабазы Майма аймактыҥ јеринде турат. Быјыл мӧттиҥ тӱжӱми јакшы. Пасекам Россельхозшиҥжӱде, ветстанцияда регистрация ӧткӧн. Бир ӧйдӧ меге каргананыҥ мӧди коркышту јараган болгон. Чамал аймакта андый јыраалар кӧп. Анда мениҥ јерим бар ла быјыл јирме беш кире уйаны ары апарып тургускам. Сары карганадаҥ јакшы мӧт алгам. Андый болорын бойым да сакыбагам. Пасекам јолдоҥ ыраак јокто турат. Оныҥ учун ӧткӧн улус кӧрӱп, мӧтти келип алгылайт. Анда ла эки апитурачак (апидомик) тудуп алгам. Кӱӱнзеген улус адаруныҥ кӱӱлежин угуп уйуктаар аргалу. Улуска ол сӱреен јарайт.\nМайма аймактыҥ јеринде турган пасекадаҥ јакшы тӱжӱм аладым. Бу кӱнге јетире бир биледеҥ 35 килограмм мӧттӧҥ алып ийдим.\n–Јолдыҥ кырында садылып турган мӧт керегинде нени айдар эдиҥ?\n–Јолдыҥ јанында мӧт садарын бисте Женя Плеханов деген уул баштаган эди. Ол бойы МВД-ныҥ структураларында иштеген, оноҥ јӱре берген. Бир кӱн кӧлӱктӱ барып јатсам, јолдыҥ кырында Женя турган. Удабай ла јанында туруп, мӧт садып баштагам. Ол тушта Алтай крайдыҥ адаручылары кӧп келетен. Ол ло Красногорский районноҥ келип, продукциязын јолдыҥ јанында садар болгон. Эмди андый мӧт садаачылар чек кӧптӧп калды. Ортозында перекупщиктер де бар.\n–Олордыҥ садып турган мӧдиниҥ чыҥдыйы кандый не?\n–Је онызы садып турган кижидеҥ камаанду. Мениҥ ол улусты мактаар да, јабарлаар да аргам јок. Кезиктери адаручылар эмес болгонын билерим.\n–Сен бойыҥ мӧтти кайда сададыҥ?\n–Кӱӱк айдыҥ учында ла телефон токтоду јогынаҥ шыҥкырап баштайт. Улус телефон согуп, мӧт сурагылайт. Кӧп неме кӱн-айдаҥ камаанду ине. Бу јылдардыҥ туркунына мӧтти јӱк менеҥ ле алып турган улус бар. Јаҥы улус табылат, кезиктери јылыйат.\n–Адару тударыла колбой јӧптӧлгӧн јаҥы јасак керегинде нени айдарыҥ ?\n–Мен оны јазап шиҥдебедим, эм тургуза ӧй келишпейт. Ол ветеринарный ээжилерле колбулу јасак болор керек. Баштап тарый бичилгени адаручыларга чек јарабаган эди. Оны кычырып, ол ээжилерди адару тудар иште нени де оҥдобой турган улус белетеген деген санаага келериҥ. Баштапкы ӱлекерди мен кӧргӧм, ол бистиҥ адару ӧскӱрер бӧлӱкти јоголторына ууламјылалган деп айдардаҥ башка. Адару тудары, чынынча айтса, байа бир энтузиаст улустыҥ шылтузында ӧзӱм алынат. Государстводоҥ тыҥ ла јӧмӧлтӧ-болуш јок. Оныҥ да учун адаручылар кӧп лӧ сабада ЛПХ болуп иштейт. Адаручылардыҥ кайда да 80 проценти адаруларын участокторында тудуп турган улус. Кӧп тоолу јарлу адаручылар ол јасакты јаратпай турганын угускан. Эмди адаруныҥ кажы ла билезине бирка бергилейт. Кажы ла бирка учун ӧткӧн јылда 150 салковой кире тӧлӧӧргӧ келишкен. Адаруныҥ уйаларын номерлейдилер. Байа уйада адарулар ӧлӱп калза, не болоры олорго керек те јок. Ветстанцияныҥ ишчилери айалганы оҥдойт ло андый некелтелерге бойлоры да каткыргылайт.\nАдаручылардыҥ айткан кӱӱнземелдери ајаруга алынган ла болор деп иженедим. Јасакберимниҥ ӱлекери сайтка чыгарыларда, андагы једикпестерди бичиген болгоныс. Андый јасак керек јок то деп бичиген улус болгон.\n–Тергеебиске ӧскӧ укту адарулар экелип турганын јаратпай турганыҥды билерим…\n–Республикага ӧскӧ јерлердеҥ, тоҥ болбосто, ӧскӧ ороондордоҥ башка укту адарулар экелип турганы коомой. Эмди ле бисте адарулар колболышкан, байа бир метистелген болуп јат, кӧп сабазы среднерусский укту да болзо. Мен адарулардыҥ угын јарандырып, ӧскӧ уктуларыла колбоштырып турган адаручыларга мынайда айдадым: «Слердиҥ ӧскӧ укту адару экелгенигер Сибирьге негр кижини экелгениле тӱҥей. Негр кижи Африкада чын ла бийик сынду, эттӱ-канду, кӱчтӱ. Је бери экелзе, ол мында узак ӧйгӧ чыдашпас» деп. Ӧскӧ јердеҥ экелген адару јаҥыс ла укты ӱреп салар.\n1990-чы јылдарда бисте Коргон сууныҥ јанында горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адарулардыҥ заповеднигин тӧзӧӧри аайынча иш ӧткӱрилер керек болгон. Је ол кӱч јылдарда бу ишти јӱрӱмде бӱдӱрери келишпей калган. Башкирлер дезе, бойлорыныҥ среднерусский укту адаруларын чеберлеп, «Шульгин таш» деген заповедник тӧзӧп алган. Мен башкирлерле куучындашсам, олор мынайда айдат: «Среднерусский укту адаруда бойыныҥ једикпестери бар, је ол бистиҥ адару ла бис оны сӱӱйдис. Биске ӧскӧ укту адару керек јок ло бис оны бедиребезис те». Мынызы меге јарайт. Олор бойыныҥ адарузын кичеейт, пропагандировать эдет.\nБисте дезе андый эмес. Бистиҥ кӧп адаручыларыс немецкий адаруларды јарадат. Андый адару оорулар экелет ле бистиҥ ар-бӱткенниҥ айалгаларына келишпей јат. Республикабыста горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адару ӧскӱрер заповедник тӧзӧлгӧн соҥында, ол тергеебиске ӱзеери бренд болор эди.\n–Канча јылдарга иштеп келген адаручылар ижин промышленный, таштанчы јок производство кемине јетирет. Анчада ла ӧскӧ тергеелерде. Ол керегинде нени айдар эдиҥ?\n–Туйказынаҥ андый санаа келип ле турган эмей. Эмди апитурачактарды кӧп тургузарым деп сананадым. Горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адаруларды орныктырары аайынча иштеер кӱӱн бар. Андый укту адаруларла таадаларыс, адаларыс иштеген. Бистиҥ албатыда нениҥ де учун кӱнбадыш јаар кӧрӧр, оны ӧткӧнӧр кылык-јаҥ бар, бойыстыйы артык болгонын оҥдобой јадып. Кӱнбадыштаҥ нени-нени аткаргылады ба, арай јара тартышпай блаажадыс. Анайып, адаруларысты ӱреп јадыс. Бойыстыҥ адаруларыстыҥ угын орныктырган кийнинеҥ, пасекаларда адарулардыҥ оорулары астаар, мӧттиҥ тӱжӱми де, чыҥдыйы да артык боло берер, адаруларыс та кышты јакшы чыгар. Анчада ла јиит адаручылар ал-камык акчага ӧскӧ укту адарулар садып алат, оноҥ олоры кышты чыгып болбойт. Јӱс уйа андый адарудаҥ кышты бирӱзи ле чыккан кийнинде, ол не аайлу чыгым деер…\nГорно-алтайский популяциялу среднерусский укту эне адарулар (маткалар) чыгарып ӧскӱрерге меге бӱгӱн ле 400 муҥ салковой кире акча керек болор. Искусственный ӱрендеер иштер ӧткӱрерине керектӱ аппарат, ӧскӧ дӧ јазалдар, ол тоодо сооткыштар, инкубаторлор садып алар керек. Баштапкы аппараттыҥ баазы кайда да 180 муҥ салковойго једе берет. Јӱк ле оныҥ кийнинде мен мындый укту маткалар ӧскӱрип чыгарар ууламјыла иштеер аргалу болорым, сертификацияны, шиҥжӱ иштерди ӧдӱп. Ол тушта адарулардыҥ угын јарандырары аайынча иштеп турган ээлем керегинде айдарга јараар болор.\nЭмди ле тудуп турган адаруларымды шиҥдеттирткен болгом. Олордыҥ кайда да јетен проценти среднерусский укту адарулар болгоны јарталган. Артканы кандый да метистер деп айдардаҥ башка. Кӧп адаручыларда андый ок айалга. Адарулардыҥ угын јарандырар ээлем тӧзӧӧри келишкен болзо, тыҥ болор эди. Бу суракта республикан јаҥдардыҥ болужы јогынаҥ кӱчке келижер.\n–Кыштыҥ учкары республика кеминде конкурстар ӧткӧн эди. Адаручы деген ууламјыда сениҥ ӱренчигиҥ баштапкы јерге чыкканы санаама кирет.\n–Эйе, андый конкурс болгон ло мениҥ ӱренчигим тоҥжан сӧӧктӱ Андрей Потагашев адаручы деген ууламјы аайынча баштапкы јер алган. Эмди ол Уфада ӧдӧтӧн бастырароссиялык конкурста туружар. Уфада конкурс јаан изӱ айда ӧдӧр керек болгон, је коронавирустаҥ улам оныҥ ӧдӧр ӧйи кӧчӱрилет. Эмди сыгын айдыҥ бажында ӧдӧр ошкош. Республикан конкурста экинчи јерди база мениҥ студентим алган эди. Андрей Потагашевти бу јол-јорыкта ӱйдежип болбозым. Не дезе, пасекамда болорго келижет. Бу уул бастырароссиялык конкурста једимдӱ туружар деп иженедим. Бойымныҥ билгирлеримле, бу ӧйгӧ јетире алган ченемелимле Андрейле бастыра ӱлешкем.\nБилериҥ бе, эмди адарула иштеерге кӱӱнзеп турган јиит улус сӱреен ас. Мен ле андый јашӧскӱрим кӧрбӧйдим. Адару тудары дезе сӱрекей јилбилӱ иш. Сен бойыҥныҥ алдыҥда, ару кейде, јараш ар-бӱткенде иштейдиҥ. Токуналу болуп, јӱрӱмге сӱӱнедиҥ. Кижиге оноҥ артык не керек? Улусты јазап ајарып кӧрӱп турзаҥ, кӧп лӧ сабазы кандый да стрессовый айалгада болот.\nБилим-технический революциядаҥ улам кӧп тоолу профессиялар јылыйат. Улус кайдӧӧн барар деген сурак тура берет. Оныҥ учун јашӧскӱримге кайда иштеерин, кандый профессияны талдап аларын эмди ле сананар керек. Алдында энем меге: «Ӱрен, балам, ӱрен. Ӱренбезеҥ, мӧшкӧ чыгып, кузук јуунадарыҥ» – деп айдатан. Ол тушта андый болгон туру, эмди бастыра неме кубулып јат.\n–Адару тудуп, кирелте аларга сананган кижи, ас ла дезе, бежен уйа адару тудар керек болбой?\n–Он јыл кайра бежен уйа адару туткан болзоҥ, ол сеге јӱрӱмге једер болгон. Эмди дезе, ас ла дезе, јӱс уйа тудар керек. Кӱӱнзе де, кӱӱнзебе де, је эмди тоозыла алар керек болуп јат. Анаҥ ол јӱс уйа адаруга керектӱ јазалдар алары кайда. Мынаҥ озо колдыҥ кӱчиле толгоп турган медогонканы тузаланган болзоҥ, эмди электрическийи керек, рамкаларды распечатывать эдетен станок алары кайда. Адаруларыҥ оноҥ кӧп болгон соҥында, производственный кып тудар керек. Пасеказын јаандадарга кӱӱнзеген адаручылар иштеп алган акчазын пасеказын ӧскӱрерге ууламјылайт.\nТуулу Алтайда адару тудуп ӧскӱрер јаан аргалар бар. Бисте јӱк ле эки аймакта – Улаганда ла Кош-Агашта – адару тудуп болбозыҥ. Арткан аймактар адару тударына јарамыкту. Адару тудары јурт ээлемниҥ јакшы кирелте экелетен бӧлӱктериниҥ бирӱзи. Республиканыҥ башкарузына бу ууламјыга база ајару эдип, адаручыларды јӧмӧӧр керек. Ол тушта адаручылар ЛПХ-даҥ чыгып, КФХ-га кӧчӧр эди. Республикан јаҥдарга бу ууламјыда иштеер керек деп сананадым.\n–Ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан, јакшы тӱжӱм ле једимдер кӱӱнзейдим.\n–Быйан, айтканыҥ келзин.


Информационная рубрика: «Бичиичи. Ӧй. Бичик». Атту – чуулу кайчы (Н.У.Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 jылдыгына) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nИнформационная рубрика: «Бичиичи. Ӧй. Бичик». Атту – чуулу кайчы (Н.У.Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 jылдыгына)\nАтту – чуулу кайчы (Н.У.Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 jылдыгына)\nН. У. Улагашев (алтай ады Туламаш) Сары-Кӧпши ӧзӧктӧ Кам-Тыт деп јерде 1861 ј. тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Адазы – кӱзен сӧӧктӱ Улагаш – аҥчы, энези – јаврук сӧӧктӱ Паачак – кожоҥчы да, чӧрчӧкчи де кижи болгон. Кайчы болуп бӱткен јайалтазы эрте ачылып, Туламаш 9 јаштуда кайлап баштаган. Јаштаҥ ала оны айландыра атту-чуулу кайчылар болгон: таайы Сабак Болчонов, Кыдыр Отлыков, Кабак Тадыжеков ло Јаймат. Бу кайдыҥ куулгазынду телекейине онойып кирген.\nНиколай Улагашев 15 јаштуда Алтай ичинде ады чыккан кайчы боло берген. 16 јаштуда кӧстиҥ оорузынаҥ улам каралга арткан да болзо, баатыр кептӱ эр кузуктайтан да, одындайтан да, кайыш ӧрӱп, боожо, ӱйген-нокто, ээр-куйушкан јазап, бала-барказын азырайтан. Мыклайдыҥ эҥ ле jаан ырызы улуска чӧрчӧк кайлап айдатаны болгон. Улустыҥ сурагыла jурттаҥ jуртка jорыктап,чӧрчӧк айдып јӱретен. Айдарда, кайчыныҥ айылына ол эмезе ол токтогон айылга кай чӧрчӧк угарга, улус јаантайын јуулыжып келетен.\n1937 јылда кичӱ изӱ айда јарлу алтай бичиичи П.В. Кучияк Москванаҥ келген фольклорист А.Л. Гарфла кожо Салганда деп кичинек јуртка келип, Н.У. Улагашевтеҥ «Алып Манаш», «Ырысту» ла о.ӧ чӧрчӧктӧр бичигилеп алган. Ол ло јыл кӱскиде «Сибирские огни» деп журналдыҥ 4-чи номеринде «Ойрот чӧрчӧктӧр» деп атту јуунты кепке базылып чыккан. Бу јуунтыда Н.У. Улагашев – кайчы деп баштапкы катап айдылган. Бу ла ӧйдӧҥ ала Н. У. Улагашевтиҥ ады-чуузы текши таркаган.\n1939 ј. Н.У. Улагашев СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јарлыгыла «Знак Почета» орденле кайралдаткан. Орденди аларга, Москва јаар јол-јорукта кайчыны облисполкомныҥ ишчизи Василий Кокышев ле барказы Ӱренчи ӱйдежип јӱргендер.\n1939 ј. Ойрот облисполкомныҥ јӧбиле Н.У. Улагашевке аҥылу пенсия тӧлӧлип башталган. 1940 ј. ого Ойрот-Турада (Горно-Алтайскта) јадар тура берилген.\nКыска ӧйдиҥ туркунына кайчынаҥ 31 кай чӧрчӧк, бир канча куулгазынду чӧрчӧктӧр лӧ кожоҥдор бичилген. Кайчыныҥ чӧрчӧктӧрин Н. Куранаков, бичиичи П. Кучияк, оныҥ кызы А. Кучияк, анайда ок С. Суразаков, П. Маскачакова, А. Роголева угуп јуунаткан.\nН.У. Улагашев ӱлгерлер де чӱмдеген: «Ойно, ойно, топшуурым», «Эки закон», «Октябрьдыҥ кожоҥы», «Коммунистический партия керегинде кожоҥ».\nН.У. Улагашевтиҥ эҥ баштапкы бичиги «Алтай чӧрчӧктӧр» 1939 ј. Ойрот-Турада кепке базылып чыккан. Оны ээчий «Алып-Манаш» (1940), «Алтай чӧрчӧктӧр» (1941), «Малчы-Мерген» (1945) ле о.ӧ. бичиктери кепке базылган.\n1941 ј. Новосибир калада Н.У. Улагашевтыҥ «Алтай Буучай» деп чӧрчӧги, 1947 ј. Ойрот-Турада – «Малчи-Мерген», 1961 ј. – «Героические сказания» деп бичиктери орус тилле чыккан. Орус тилге оныҥ чӧрчӧктӧрин П. Кучияк, А. Гарф, Новосибирсктиҥ бичиичилери Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, В. Непомнящих, Е. Стюарт, А. Смердов кӧчӱргилеген.\n1941 ј. Ойроттыҥ эл театры Н.У. Улагашевтиҥ «Ӱч кыс» деп чӧрчӧги аайынча спектакль тургускан. Чӧрчӧкти сценага тургузарга П.В. Кучияк јазаган. Спектакльдыҥ баштапкы ойыны 1941 ј. кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде кӧргӱзилген.\nКайчыныҥ Григорий (Чанчу) ле Иннокентий (Адыјок) деген эки уулынаҥ калыҥ јурт тазылданып барган. Н.У. Улагашевтиҥ угы-тӧзин оныҥ угы-тукумынаҥ таркаган З.А. Каланчинова јурук-схема ажыра кӧргӱскен.\n1989 ј. Горно-Алтайск калада Н.У. Улагашевке кереес тургузылган (скульптор П.И. Богомолов). Тӧс каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзи оныҥ адыла адалган. Чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай Паспаул јурттаҥ ыраак јок Н. У. Улагашевтиҥ музей-айылы тудулган. Оныҥ ачылтазы 2013 ј. туулан айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн.


Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱни - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде атту-чуулу јерлежис, јурукчы, јондык ишчи ле бичиичи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 149-чы јылдыгына учурлай элбек керектер ӧтти. Олорды Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» деп јондык фонд, «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ редакциязы ла А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей тӧзӧп ӧткӱрдилер.\nЭртен тура Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында јаҥжыкканыла митинг ӧтти. Митингке јуулгандардыҥ алдына уткуулду сӧзин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин айтты. «Бӱгӱн республика улу јерлежис Григорий Иванович Гуркинге тоомјызын кӧргӱзип, оныҥ адын эзедет. Ол бойыныҥ политикадагы да, јайаандыкта да кӧп керектериле тӧрӧл јерине сӱӱш баштапкы јерде турганын керелеп салган. Григорий Иванович тӧрӧл јерин ле калыгын, оныҥ чӱм-јаҥдарын сӱреен сӱӱген ле тоогон, келер ӱйелерге бийик амадулар тургузып тура, кажы ла кижи тӧрӧлчи кӱӱнин ле калыгыныҥ байлыктарын кӧптӧдӧрине иштеериниҥ тем-јозогын кӧргӱскен. Туулу Алтайда парламентаризмди тӧзӧӧриниҥ бажында туруп, улу јурукчы бу керектерге бастыра ийде-кӱчин берген» – деп, спикер айтты. Ол онойдо ок былтыр Горно-Алтайсктагы аэропортко Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адын адаар тушта, бу кижиниҥ ады республиканыҥ эл-јонын бириктирер ийдезин эмдиге јылыйтпаганын кӧргӱскенин темдектеди.\nУткуулду сӧзин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов айдып, кереестиҥ јанында јуулыжып, Туулу Алтайдыҥ улу уулын, јарлу јондык-политикалык ишчи ле јайалталу јурукчы, калыктыҥ бирлигиниҥ кереези болуп калган Г. И. Чорос-Гуркинди тооп ло ундыбай јӱргенисти кӧргӱзери јакшынак јаҥжыгу боло берди деп темдектеди. Оныҥ айтканыла, тергееде улу јерлештиҥ эземине учурлалган кӧп керектер эдилген, ол тоодо культураныҥ ла санаттыҥ колледжи, каладагы сквер, кӧп оромдор ло Оностогы школ оныҥ адыла адалган. Эл музейде оныҥ јуруктары тургузылган. Келер јылда јурукчыныҥ 150 јылдыгына учурлай ӧткӱрилетен керектер керегинде АР-дыҥ башкарузы јакаан чыгарган. Ол тоодо Оностогы јурт-музейди орныктырары улалып тӱгенер, онойдо ок јылдыкты ӧткӱрери керегинде јондыктыҥ шӱӱлтелерин јууры ӧдӧт. Республиканыҥ статузы – улу јерлежиске тургузылган тӧс кереес болуп јат».\nЭл музейдиҥ Оностогы јурт-музейи деп филиалыныҥ јааны Евгений Тукуеков уткуулду сӧзинде Григорий Ивановичтиҥ келер ӧйлӧрдӧги ӧзӱми иконалар јураарыныҥ школынаҥ башталганын темдектеди. «Каланыҥ экономикалык техникумынаҥ ыраак јокто Алтайский православный миссияныҥ туразы турган. Ондо келер ӧйдӧ митрополит боло берген Макарий адай иштеген. Ондо келер ӧйдиҥ улу јурукчызы иконалар јурап, будуктарла, кистьтерле танышканы, јураарыныҥ баштапкы јажыттарына ӱренгени јаан учурлу болгон. Оноҥ бери ӧйлӧрдӧ јурукчыныҥ салымына јаан камаанын улу билимчилер, јурукчылар база јетирген: Анохин, Потанин, Шишкин… Гуркин интернационалист болгонын оныҥ бу колбулары керелейт. Јурукчыныҥ улу јайаан иштери мӧҥкӱлик. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ балдарыс оныҥ јуруктарыла база таскадылып јат». Евгений Тукуеков уткуулду сӧзинде АР-дыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ јурукчыныҥ Оностогы јурт-музейин орныктырар иштерге ајарузы ла болужы јаан болгонын база темдектеди.\nУткуулду сӧзин онойдо ок АР-дыҥ јурукчылар биригӱзиниҥ јааны Елена Тодышева база айтты.\nМитингтиҥ туружаачылары керееске изӱ јӱректиҥ сӱӱжиндий кып-кызыл чечектерди улу јерлежине бажырган кептӱ јабыс бӧкӧйип салдылар.\n(Улалганы 8-чи бӱкте)


27.02.2018 - altaicholmon\nТергееде туризмниҥ ӧзӱмин шӱӱшкен\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла келген Туризм аайынча федерал агентствоныҥ јааныныҥ ордынчызы Николай Королевло тушташкан.\nКайралдар ла мак — Тӧрӧлин коручыларга\nТӧрӧлин коручылардыҥ байрам кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ туштажу кочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде эл театрда ӧтти.\nКалыктыҥ ӧзӧги—тӧрӧл тили\nАлтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди ле Албатылар најылыгыныҥ байзыҥы кочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде Тӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлалган «Мен тӧрӧл тилимле куучындайдым» деген кӧдӱриҥини ӧмӧ-јӧмӧ кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӱрди.\n«Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» тура» деп автоном учреждениениҥ тергеебистиҥ текши культуралык, чӱмдӱ-кееркедим ӧзӱминде јаан учуры, камааны керегинде айтпаза да јарт. Орооныстагы да, тергеебистеги де эҥ коомой, кӱч ӧйлӧрдӧ бу тура-байзыҥ ижин улалткан. Эл-јон, анчада ла јаш ӱйе бичикке, кычырарына јилбӱзин јылыйтпазын, калыгыныҥ оос чӱмдемелдерин, тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын билип јӱрзин, бичиичилердиҥ, билимчилердиҥ, јурукчылардыҥ ла кеендиктиҥ\nӰнбереечилердиҥ угузуларын алары башталган\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарына јетире бир айдаҥ ас ӧй артты. Ӱнбереечилер бойлорын бу талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломына болгон јери (по месту нахождения) аайынча кийдирзин деген угузу бичиктер табыштырары јанынаҥ база ас ӧй арткан. Jартамал эдип ийели: талдаштарда јаткан јери аайынча туружып болбос ӱнбереечилер болгон јеринде ӱнбериште туружар арга аларга,\nТалдаачы участоктор IP-камераларла јеткилделер\n«Ростелекомныҥ» Алтайский филиалыныҥ специалисттери видеонаблюдениениҥ системаларын талдаачы участоктордыҥ ӱнбериш ӧткӱрер кыптарыныҥ ла Алтай Республиканыҥ территориальный талдаачы камыстарыныҥ кыптарыныҥ кӧбизинде тургузып салган.\nБирликти тыҥыдары ла этнокультураны ӧскӱрери\nКочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында башкаруныҥ јаҥжыккан чазы ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ «Культураны ӧскӱрер» деген государственный программазы аайынча «Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан калыктардыҥ бирлигин тыҥыдар ла этнокультураны ӧскӱрер» деген подпрограмма јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы керегинде сурак кӧрӱлген.


Калыктыҥ оос чӱмдемелдериниҥ коручылы - altaicholmon\nАлтай калыкта кандый ла ӧйдӧ ич-кӧгӱс телекейи байлык, кӧрӱм-сезими тереҥ шӱӱлтечи-ойгорчылары, кайчылары, чӧрчӧкчилери ле ӧскӧ дӧ аҥылу јайалталарлу улузы болуп јат. Олор ок калыктыҥ ич-кӧгӱс байлыктарыныҥ, чӱм-јаҥдарыныҥ ла јаҥжыгу-байларыныҥ коручылдарындый, олорды чактар ӧткӱре келер ӱйелерге улалтып, артырып келген. Ондый улустыҥ бирӱзи – тодоштордыҥ элбек отогында јаан јаштулардыҥ ла Беш ичиниҥ тоомјылу каргандарыныҥ бирӱзи Петек (Петр) ОЙНОШЕВ.\nПетек Ечишевич Ойношевтиҥ јайаандык ижине учурлалган таныштырулу туштажу Горно-Алтайск калада Најылыктыҥ туразында ӧтти. Ӧрӧкӧнниҥ тоозыла тӧртинчи бичигин – «Ӱч кыс» јуунтыны — бу јуукта «Алтын Туу» бичик басма кепке базып чыгарган. Туштажуга Петек Ечишевичтиҥ тӧрӧӧндӧри, билимчилер, журналисттер, бичиичилер јуулды. Мында П. Е. Ойношевтиҥ башка-башка ӧйлӧрдӧ чыккан бичиктериниҥ («Элдиҥ энчи сӧзи», «Эне-Бештиҥ јаҥары», «Абрам-Теҥис ле Кӧӧркий-Бараан» ла «Ӱч кыс»), оныҥ эске алынып айткан ла бичиген чӧрчӧктӧри кирген јуунтылардыҥ, онойдо ок билимчи уулы Василий Петрович Ойношевтиҥ јайаан јуунтыларыныҥ кӧрӱзи тургузылды. Оныҥ чыгарган бичиктерине кай чӧрчӧктӧр, кеп-куучындар, тегин чӧрчӧктӧр, кожоҥдор ло кеп сӧстӧр кирген.\nПетек Ечишевич 1929 јылда Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында чыккан. 1950 јылда Кула Кичешевна Анчинала айыл-јурт тӧзӧп, алтан јылдаҥ ажыра эптӱ-јӧптӱ јуртап, јети бала азырап чыдаткандар. Петек ӧрӧкӧн колхоз-совхозтыҥ ижинде эрчимдӱ туружып, кӧп иш бӱдӱрген: темир сулаачы, јылкычы, механизаторлордыҥ бригадари болгон. Је кандый ла иш эткенде, јайаан сӧскӧ јилбӱзин, фольклорло колбулу јаан учурлу керегин артырбаган.\nТаныштыруда баштапкы сӧсти «Алтын Туу» бичик басманыҥ јааны Татьяна Николаевна Туденева айтты. Оныҥ эске алынганыла, бойыныҥ ӧйинде Василий Петрович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында корреспондент болуп иштеген. Бир катап Василий Петрович редакцияга адазыныҥ бичиген «Ӱч кыс» деп чӧрчӧгин экелген. Је чӧрчӧк сӱреен узун учун, ол газетте јарлалбаган. Т. Н. Туденева бичик чыгарманыҥ директорына тудулып, бу чӧрчӧкти кепке базар шӱӱлтеге келген. Бичик чыгарма бир јылга чыгаратан ла планга кирген 4-5 бичиктеҥ башка ӧскӧ бичиктерди бойыныҥ аргаларыла чыгарарга албаданып иштейт. Бу да бичик онойдо чыккан.\nТатьяна Николаевна корреспонденттер командировкаларга јӱрӱп, Петек ӧрӧкӧнниҥ ле эш-нӧкӧриниҥ айылына кӱӱнзеп киретендерин куучындады. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында тергеениҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Петров газеттиҥ редакторы болгон Татьяна Николаевнаны алдырткан. Ол Италиядаҥ ла Англиядаҥ јаҥы республикала таныжарга келген эки журналистле кожо јорыктазын деп сураган. Онойып, олор Кӧксуу-Оозы аймакка јетире јӱргендер. Ол ӧйдӧ эмдигидий ашканалар, кафелер јок болгон учун, јолой таныштарга кирип, айылчыларды азырап јӱрген. Ол тоодо Беш-Ӧзӧктӧ Петек Ечишевичтиҥ айылына киргендер. Бу айыл кой сойгон, солун алтай аш-курсак кайнаткан ӧйгӧ туштагандар. Ӧскӧ ороонныҥ улузы алтай улустыҥ кӱндӱзегин, јалакайын кайкаган: кайда ла кемниҥ ле айылына кычырту јок кирип, амырап, чайлап алар арга бар, айыл ээзи улус киргендерди кӱндӱӱ јок база чыгарбас. Эске алыныштыҥ кийнинде Т. Н. Туденева јаан јашту ӧрӧкӧнгӧ ӱйелерге артырган учурлу иштери, азырап салган јайалталу бала-баркалары учун быйанын айтты.\nАлтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ адынаҥ Таукен Тазымаевич Яйтынов уткыды. Ол тӧрӧӧн, куда ӧрӧкӧнди бичиичилердиҥ адынаҥ уткып, бу кирези јӱрӱп, калыкка јакшынак, солун фольклор байлыктар артырганы учун быйанын айтты. Ол чӧрчӧк ажыра албатыныҥ јӱрӱми, кылык-јаҥы кӧргӱзилген деп, «Ӱч кыс» чӧрчӧктӧ керектерди темдек эдип кыскарта куучындады. Башка-башка ӧйдӧ јаан кижиниҥ кепке базылган чӧрчӧктӧриле таныш болгонын айдып, ӧрӧкӧнгӧ јаҥы иштер кӱӱнзеди.\nВасилий Петрович адазыныҥ јайаан ишке, бичинерине јайалтазын темдектеп, эске алынды: «Адам бош ло ӧйдӧ тӧринде кыпта бичинип отуратаны санаама кирет. Ол кӧстӧринеҥ отурганча ла бичинген. Кепке базылган иштери – оныҥ колло бичиген ле билер оос чӱмдемелдердиҥ јӱк кичинек ле ӱлӱзи. Туку качан уккан чӧрчӧктӧрин, кӧргӧн-укканын эмдиге јетире ундыбай јӱрет ле бичип саларга чырмайат. Бойы бичип болбой барала, келиндерине айдып бичидип јат. Ол јаштаҥ ала укканын албатыга артырып койойын деп, улайын ла бичинип, айдып јӱрген. Адамныҥ айткан «Јылдыс чоокыр атту Јылан-Коо» деген чӧрчӧги «Алтай баатырлардыҥ» 15-чи томында чыккан. 80-чи јылдарда Алтаистиканыҥ институдында иштееримде, адам меге колбичимелдерлӱ кӧп тетрадьтарын берген. Квартираларла кӧчӱште кезиги јылыйган да. Адамныҥ бичигенинде кайда да јогы бар, саҥ башка јебрен сюжеттерлӱзи де туштайт. Кезик билимчи-фольклорчылар адамнаҥ уккандарын бичиктерге де, јуунтыларга да кийдирген, ол тоодо «Алтай кеп-куучындар», «Оогош балдарга чӧрчӧктӧр»…»\nПетек Ечишевичтиҥ эҥ оогош сыйны Наталья Ечишевна аказыныҥ билези, эш-нӧкӧриле јӱрӱми, эш-нӧкӧриле бой-бойына, тӧрӧӧн-туугандарына ла јерлештерине јалакай, ачык кӱӱн-табы бала-барказына јакшы јозок болгонын темдектеди. Јаан ӧрӧкӧн бойыныҥ угы-тӧзин јети ӱйеге јетире билери, туку качангы укканын, кӧргӧнин эмдиге ундыбай јӱргени оноҥ оогош јаштуларды кайкадат деп, ол јолду айтты.\nГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология факультединиҥ преподаватели, фольклорчы билимчи Мая Петровна Чочкина албатыныҥ оос чӱмдемелдерин јуур јол-јорыктар ӧйинде Петек Ечишевичтиҥ айылында болуп, кӧп солун материалдар угатанын куучындады. «Јаан ӧрӧкӧн чӧрчӧктӧрди, кеп-куучындарды ла соојындарды озогы бойын куучындайла, олор аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин айдып, јартамал беретени сӱреен болушту – деди. – Ачылар-јабылар кайа керегинде солун куучындаган: оны јӱк сӱнелер ӧдӱп јат, кам кижи ого тал-ортолой кирип, ондогы јӱрӱмди кӧрӧр аргалу болгон — бу јӱрӱмде јакшы јӱрген кижи ол јерде база јакшы јӱрер, јаман кылык эткени ондо база кинчегин алынып, кату каруузына турар деп јартайтан. Онойдо ок слер, ӱредӱчи улус, јаш ӱйени јаман кылык этпезине, јакшы јӱрерге чырмайарына, ајарыҥкайга ӱредигер деп јакаратан. База бир айтканы учурлу. Алтайлар јокту-јойу јӱрген албаты деп јастыра айдыжат. Алтай албаты чӧрчӧктӧрдӧ јаан каандыкта, ӧргӧӧлӧрдӧ јуртаган, којойым-јайзаҥдарлу, баатырларлу, ойгорчыларлу јӱрген калык болуп јат. Бойын онойдо ло сананып, оморкоп јӱрер керек. Петек Ечишевич бу ла бойыныҥ Беш ичиндеги соојындарды, кеп-куучындарды куучындап отурала, текши Алтай ичине јайыла беретени кайкаткан. Онызы бу ӧрӧкӧнниҥ шӱӱлтечи болгонын керелейт. Оноҥ угуп бичип алгандарын билимчилер бичиктерге, ол тоодо «Ак јаҥ» бичикке кийдирип чыгаргандар».\nТаныштыру-туштажуга јуулгандар Петек ӧрӧкӧнниҥ база бир јаан јайалталу уулы Павел Петровичтиҥ јуруктарыныҥ коштой залдагы кӧрӱзиле таныштылар. Солун ла аҥылу кӧрӱм-шӱӱлтеле јуралган јуруктарды кажы ла кӧрӧӧчи бойыныҥ санаазыла, кӧксиле оҥдоп, билип, кажызыныҥ ла алдына узакка туруп кӧрди…\nОноҥ арыгы куучын-кумый кӱндӱӱ-кӱреелӱ тепши-столды айландыра ӧтти. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчизи Аркадий Алексеевич Конуновтыҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ институтта тӧрт јаан сумка чӧрчӧктӧр кичеелип јадат. Олорды ӱзезин кычырып, редактировать эдип, ак-јарыкка чыгарар элбек иш сакыйт. Эмди «Алтай баатырлардыҥ» 17-чи томын белетеер иш ӧдӧт. Ого тергеениҥ ончо аймактарынаҥ 14 кайчы-чӧрчӧкчилериниҥ айтканын кийдирер амаду тургузылган. Билимчи учында айтты: «Ортобыста, бисле кожо Петр Ечишевичтий, калыгыныҥ оос чӱмдемелин тӧкпӧй-чачпай јетирип јӱрген чӧрчӧкчи улус бары оморкодулу. Олорло бойыныҥ ӧйинде туштажып, айтканын угуп, бичип алары сӱреен керектӱ, каруулу иш. Онойдо этпегенистиҥ кийнинде сананарга да, айдарга да кӱч — ӧй ӧдӱп калат…».\nБашка-башка ӧйлӧрдӧ јаан ӧрӧкӧнлӧ туштажып, куучындажып ла айтканын бичип јӱрген улус – јарлу журналист Зинаида Маймановна Торбокова, бичиичи, кӧчӱреечи Сергей Тырмаевич Торбоков ло ӧскӧлӧри де акту кӱӱнинеҥ алкышту сӧстӧрин база айттылар.\nАдакы учында Петек Ечишевич Ойношев јуулган ла уткуулдарын айткандарга баштанып, алкышту сӧзин айтты: «Санаама санаа коштыгар, канадыма канат коштыгар! Кижиниҥ јӱрӱмине, кӱӱнине јаан камаанын јетирип келгенигерге быйан. Ӧткӧн ӧйди эбиртип эске алынганаарга, тооп ло оморкоп јӱргенеерге алкыш-быйаным јетсин, мениҥ јажымды алыгар! Энелик сагыжар энделбезин, адалык сагыжар артабазын, айткан сӧзӧӧр учурлу болзын! Колыгар кокту, айыл-јуртыгар бай болзын! Бала-баркагар амыр јӱрзин!»\nЈаан ӧрӧкӧнгӧ калыгыныҥ бай оос чӱмдемелдерин байлык кӱр-кӧксинде ле тереҥ санаа-укаазында ундыбай алып јӱргени, ӱйелерге артырып бичингени, јилбиркеп келгендерге айдып бергени учун Алтайга батпас алкыжыс, јерге јетире бажырып айткан быйаныс јетсин!


«Алтай тилим – эне тилим» - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнин алтай албатыга эҥ учурлу кӱн деп айдарга јараар. Тӧрӧл алтай тилистиҥ байрамдык кӱнин темдектеери быјыл јаҥжыкканы аайынча улалып, бу кӱнде тергеениҥ эл-јонына сӱӱнчилӱ ле укаалу кӧп тоолу керектер сыйлалар. Учурлу керектер јӱк Горно-Алтайскта болор эмес, онойдо ок бастыра аймактарда, јурттарда ӧткӱрилер.\nБайрамдык туштажуларды, куучын-эрмектерди, ойын-соотты культураныҥ, ӱредӱликтиҥ, билимниҥ ишчилери башкарар. Болотон керектердиҥ тоозына «Алтай сӱрлӱ Алтайым» деп фестивальды, «Биле бирлигиле бек» деп кӧрӱни, бичиичи, кайчы Т. Б. Шинжинге учурлалган «тегерик столды», «Алтай кеп сӧстӧр лӧ табышкактар» деп кычырыштарды, алтай тилле кычырылган ӱлгерлердиҥ ле алтай бичиктердиҥ кӧрӱлерин адаарга јараар. Бичиичилер, кайчылар, артисттер, журналисттер, ӱредӱчилер, ӱренчиктер, студенттер бу кӱн јаан учурлу туштажуларда туружып, тӧрӧл тилистиҥ курч сурактары јанынаҥ шӱӱлтелерин айдар аргалу болор. Алтай тилге учурлалган керектер ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала башталганын ла кӱчӱрген айга чыгара улаларын темдектеер керек. Кӧп туштажулар онлайн эп-аргала ӧдӧри тергееде эпидемиялык айалгала колбулу.\nТӧрӧл тилистиҥ салымы ла ӧзӱми керегинде чике сананатан бу кӱнде эл-јон ӧткӱрилип јаткан керектерде эрчимдӱ туружар деп иженедис. «Алтай тилим – эне тилим» деп, сӱӱген ӱлгерчибис Лазарь Кокышев айткан эди. Алтай албатыбыстыҥ салымы ла ӧзӱми тӧрӧл тилистиҥ салымыла чике тудуш болордо, кажы ла алтай кижи бу јаан учурлу суракты шӱӱп, тӱп-шӱӱлте эдер ӧй келген. Алтай Республиканыҥ 30 јажы, алтай албатыныҥ Арасейге кожулганыныҥ 265 јылдыктары темдектелген бу јылда тӧрӧл тилистиҥ кӱнине учурлалган кӧп тоолу керектер тӱӱкилик учурлу болгонын ундыбас керек.


Манјӱректиҥ кӧлинде кӧдӱриҥилӱ ачылта - altaicholmon\nУлус эжинетен, амырайтан бу јердиҥ ачылтазынаҥ озо мында кӧлди орныктырары, оны јараттай јерлерди јарандырары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген болгон.\nJаҥы пляж улус уштынатан-кийинетен кабинкаларла, душевойлорло, уборныйларла, отургыштарла јеткилделген. Мында балдар ойнойтон ло амырайтан јерлер, тренажерлорлу спортплощадкалар јазалган ла тургузылган.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, бу кӧлдиҥ јанында турган Манјӱрек јуртты бойыныҥ ӧйинде СССР-дыҥ албаты артисти Эдита Пьеха кожоҥдогон кожоҥыла јарлу эдип салган болгон. Кӧл тергеениҥ тӧс калазына ла Чуйдыҥ јолына јуук турганы кӧп тоолу туристтерди ле јербойыныҥ албаты-јонын јаантайын јилбиркедет. Республиканыҥ башчызыныҥ айтканыла, кӧлди антропогенный айалгадаҥ ла аайы-бажы јок тузаланыштаҥ аргадаар керек болгон. Кӧлди арутаары јанынаҥ ишле колбулу баштаҥкай эдилген, оны орныктырары аайынча программа тургузылган. Александр Бердников Россияныҥ башкарузына, сууныҥ байлыктары аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Вадим Никаноровко бу суракла баштанып, јӧмӧлтӧ алган. Оноҥ бу ӱлекер федерал программага кийдирилген, ол программа ажыра кӧлди арутаарына 70 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nТергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, пляжты Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јакылтазы аайынча тӧзӧгӧндӧр. «Государствоныҥ башкараачызыныҥ айтканыла, окылу јаҥ ороонныҥ бастыра толыктарында јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱмине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Олор кайда јадып турганынаҥ камаан јогынаҥ — калада ба, јуртта ба. Бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган пляж Президенттиҥ јакылтазы аайынча тӧзӧлип, иштеп баштады — ол јербойыныҥ албаты-јонына, айылчыларга учурлалган» — деп, Александр Бердников айткан.\nАр-бӱткенниҥ јараш кереезин орныктырары, кӧлдиҥ тӱбин балар-немелердеҥ арутаары аайынча иштер тӱгенген кийнинеҥ, кӧлди јараттай јерлер кыска ӧйдиҥ туркунына јарандырылган — аллея, садуныҥ ла јондык аш-курсактыҥ јерлери тӧзӧлгӧн.\nУлус эжинетен ле амырайтан јердиҥ ачылтазы ӧдӱп турарда, республиканыҥ башчызыныҥ аҥылап темдектегениле, пляжтыҥ јерине келгени учун улус акча тӧлӧбӧс. Пляжной зонаныҥ јерине келип, шезлонгторды, катамарандарды ла балдардыҥ аттракциондорын арендага тузаланганы учун акча тӧлӧӧр керек. Кӧлдӧ аргадаачылар ла медишчилер јаантайын дежурить эдер.\nАлександр Бердниковтыҥ ӱзеери айтканыла, улус амырайтан, соотонотон јерлердиҥ инфраструктуразы јаантайын јарандырылар, «кандый ла јашту улуска, кандый ла акчакапка келиштиртилер». Оныҥ угусканыла, јуук ӧйдӧ буулу парк-аттракционды јарандырары, анайда ок балдардыҥ культурно-орныктыру тӧс јерин тӧзӧӧри темдектелген. «²ткӱрилген бастыра иштердиҥ кийнинеҥ тургуза ӧйдӧ суу андый ла ару, ӧткӱре кӧрӱнип турган эмес, сууныҥ тӱбинеҥ кӧдӱрилген не-немелер ойто сууныҥ тӱбине јада берзин деп, кыш керек. Jе эҥ ле керектӱ иш эдилип калган» — деп, ол темдектеди. Оныҥ айтканыла, кӧл јанынаҥ санитарно-эпидемиологиялык јӧп бар — кӧл санитарный нормативтерге келижип јат.\nКӧлдиҥ тӱбин балардаҥ арутаар ла строительный иштерди ӧткӱрер тушта јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ӧзӱмдерин ле тындуларын чеберлеп аларына јаан ајару эдилген. Россияныҥ Кызыл бичигине кийдирилген чилим (орех чилим) деп ӧзӱм, ак лилиялар бистиҥ республикада јӱк ле Манјӱректиҥ кӧлинде ӧзӱп јат. Келер ӧйдӧ кӧлгӧ карп ла сазан балыктарды божодоры, мында улус балыктаарын тӧзӧӧри темдектелген.\nКӧдӱриҥини Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады, Манјӱректеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры Альбина Кулькова ачып, тергеениҥ башчызына пляжты јарандырганы учун быйан айткан. Улус бастыра билезиле амырайтан, ӧйди тузалу ӧткӱретен јараш јер јербойында тӧзӧлгӧн деген. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмди јарандырары јанынаҥ иш улайынча ӧдӧт, јербойыныҥ албаты-јоны ла тергеениҥ айылчылары јарамыкту амыраарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлӧт.\nИштеги бийик једимдери, республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине јаан камаанын јетиргени учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген нерелӱ ат «Сибкапстрой» компанияныҥ директоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ строители Александр Базинге адалган. Бу компанияныҥ строительно-монтажный иштер аайынча мастери Алексей Лагунов Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразыла АР-дыҥ капитальный строительство аайынча башкартузыныҥ директоры Александр Вайдуров, «Сибкапстрой» компанияныҥ ишмекчизи Константин Малышев, плотник-бетонщик Сергей Кузнецов ло производственно-технический бӧлӱктиҥ инженери Юлия Фомина кайралдаткан.\nКызыл лента кезилген кийнинеҥ кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары кӧлди јараттай амырап баскан, кӱӱнзеген улус — Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јылу суузында эжинген.


Кӧксимде бар јылуны балдарга бередим | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӧксимде бар јылуны балдарга бередим\nЈакшы, јакшылар ба, Надежда Алексеевна! Акту кӱӱнимнеҥ Слерди, школго баргалак балдардыҥ таскадаачыларын ла кожо иштеген ишчилерди профессионал байрамла уткып турум. Су-кадык ла једимдер кӧп болзын деп кӱӱнзейдим!\nМындый уткуулду эрмегимле Кӱпчегендеги «Солнышко» деп атту балдардыҥ садыныҥ башкараачызы Надежда Алексеевна Моносовала ачык-јарык куучынымды баштадым.\n— Надежда Алексеевна, байрамдык кӱнде кандый кӱӱн-санаалу отурыгар? Кандый амадулар бар? Кожо иштеп турган ӧмӧлик керегинде нени айдарыгар?\n— Ӱредӱчилердиҥ профессионал байрамына кӧрӧ, детсадтардыҥ ишчилериниҥ байрамы бийик ле јаан кеминде ӧткӱрилбей де турган болзо, уткуулду сӧстӧрлӧ ижи-тожысты ајарып, Башкару кеминде болужып, ӧрӧ кӧдӱрип турганы оморкодулу ла оноҥ ары чырмайып иштеерине јол ачат.\nБу ла ӧйдӧ јараш кӱӱ угулып, байрамга учурлалган балдардыҥ ойын-концертине кычырдылар. Јуулган улус кӧп болды. Јурт јеезениҥ јааны Владимир Павлович Мандаев уткуулду сӧзинде «Эҥ ле учурлузы – ол јурт ичинде ӧмӧликтиҥ јакшы ады чыгып, јурттыҥ јӱрӱминеҥ туура калбай туружып, ӧрӧ кӧдӱрижип турганыгарга јаан быйан» — деп айдып, сыйын табыштырды. Эне-адалар, јаанактар быйанду кӱӱн-санаазын база јетирдилер. Лариса Михайловна Яймина школдыҥ администрациязыныҥ адынаҥ ишчилерди уткып, Быйанду самараларды табыштырды.\nЭҥ ле учурлузы байрамду кӱнде – јарык кӱӱн-санаа, балдар ла таскадаачылардыҥ ортозында бек колбу билдирип турды. Надежда Алексеевна уткуулду сӧстӧрин ӧмӧлигине ийип, быйанын айтты.\n«Теремок» деген чӧрчӧк ажыра ойын тургузылган. Ончозы: казанчылар, балдар, нянялар, таскадаачылар — турушканы мӧрлӱ болды. Бу ойын-концертти башкарып ӧткӱрген таскадаачы Жанна Юрьевна Кебекова.\nБалдар таскадаачыларын, мында иштеп турган ишчилерин ӱлгерлериле, јараш бије-кожоҥдорло уткыгандар. Мындый јарашты ӧткӱрген таскадаачылар – Надежда Михайловна Идубалина, Наталья Сергеевна Тарбаева, Айана Михайловна Телесова.\nИш-тош, ӧмӧлик керегинде куучынысты Надежда Михайловнала оноҥ ары улалтыс.\n— Детсадтыҥ ижин сегис јыл башкарып турум. Калганчы јылдарда балдардыҥ тоозыла акча-манат чыгарылып, таскадаачылардыҥ ижине керектӱ учебно-наглядный пособиелер алынган ла алынып јат. Бу ла 2018 јылда балдарга ойнойтон зоналар, ойынчыктар, ӧҥдӱ принтер алынган.\nЈаашту-јаҥмырлу бӱрӱҥкӱй карлу кӱнде алтайлап «Кӱничек» деген болчомдордыҥ телекейине кирип келзеҥ, кӱнниҥ чокторы јарыткандый, јылу, јарык айалга, балдардыҥ сӱӱнчилӱ табыжы, таскадаачылардыҥ, ишчилердиҥ ачык кӱӱн-санаазы курчап ийет.\nСтенелерде ӧҥдӱ таскамалга керектӱ солынып турар бичимелдер, јуруктар. Эскирип, саргарып, шалыр илинип калган чаазындар мында кӧрӱнбес. Ӱзе ӧҥинде. Эне-адалар балдарыныҥ јайаан иштерин кӧрӧр айалга тӧзӧлгӧн.\n— Ӧмӧликте нак, профессионал кеминде тереҥ билгирлӱ, јайаан ишке јайылган, балдарга јӱрегиниҥ јылузын сыйлаган улус иштегени башкараачы кижиге јаан јӧмӧлтӧ. Мында башкараачыныҥ профессионал узын темдектери база јолду болуп јат.\nБаза темдектебеске болбос, нениҥ учун дезе башкараачы кижиниҥ ижи бастыра ла керектердеҥ камаанду – ол тоодо кочегарлар, казанчылар, ару-чек тудатаны, оноҥ до ӧскӧзи. Бу јанынаҥ ишчилериме јаан быйаным: детсадтыҥ ичинде јылуны кичеегендерге Попошев Алексей Николаевичке ле Тарбаев Юрий Николаевичке, эпчил ус колду Анатпаев Тимур Михайловичке, тойу-ток курсакла балдарды азыраган казанчыларыбыска Кунанакова Анна Андреевна ла Нелля Сайраловна Адаринага, ару-чек туткан Мендешева Айана Михайловнага, таскадаачылардыҥ болушчыларына Кунанакова Наталья Михайловна ла Санина Анжела Михайловнага.\n— Мынаҥ ары кандый амадулар бар?\n— Мынаҥ ары детсадта ясельный группалар тӧзӧп, балдарды эки айдаҥ алары темдектелип јат. Эмдиги ӧйдӧ детсадтыҥ туразы чала кичинек, чынык ремонт некеп јат. Аймак ичинде јаҥы детсадтар тудулары јол алынзын деп кӱӱнзейдим.\n— Амадугар бӱтсин, Надежда Алексеевна. Толо, тоомјылу куучыныгар учун јаан быйан!\nБайрамду кӱнде оноҥ ары куучын-куумый детсадтыҥ тазыктыраачыларыла ӧтти. База бу улустыҥ шылтузында детсадтыҥ ады-јолы аймак та, республика да ичинде тоомјылу болуп адалат.\nМында ла иштеген Айсулу Ялабыевна Зубакина (эмдиги ӧйдӧ болчомдорын ээчидип, школ јаар иштеерге јӱре берген) 2010 јылда келип, «Воспитатель года» деген конкурста туружып, аймак та, тергеебис те ичинде бийик турулталар кӧргӱскен. Оноҥ ары бу тоомјылу керекти улалткан таскадаачы Жанна Юрьевна Кебекова. Ол 2016 јылда «Воспитатель года» деп конкурста турушкан. Аймак ичинде баштапкы јерге чыгып, республикада детсадтыҥ ӧмӧлигиниҥ адын тӱжӱрбей, финалга чыккан.\n— Жанна Юрьевна, бу једимдер недеҥ камаанду?\n— Озо ло баштап кожо иштеп турган ӧмӧликтиҥ јаан болужы. Кожо иштегендердиҥ ончозы јайаанду улус – кемизи де кӧктӧнӧргӧ ус, јуранарга, кожоҥ- бијеге. Тереҥ санаа-шӱӱлтеле ӱлежип, бой-бойысты кӧдӱрип јадыбыс. Је, эҥ ле озо балдарды сӱӱри, олорго јӱрегиҥ ачык болоры. Кӱнӱҥ-кӱнге ӱч-тӧрт јашту болчомдор менеҥ чаракча да кирелӱ санаа-укаа алынып јанганы меге јаан једим. Кӧксимде бар јылуны балдар билип турзын деп кичеенедим. Јаантайын ишке керектӱ бедирениш, билгиримди тереҥжидерин некейдим. Таскадып турган балдарымды детсадтыҥ кеминде ӧткӱрилип јаткан конкурстарга туруштырарга албаданадым. Темдектезе, 2018 јылда јарлалган «Снеговик», «Капель», «Галерея», «9 Мая» деп конкурстарда балдар туружып, јеҥӱлӱ јерлер алгандар. Бу меге база јаан сӱӱнчи. Јайаан ишке тартылбаган улус оогош балдарла иштеп болбозы мында билдире берет. База катап ӧмӧликти байрамысла уткып турум. Балдарга сӱӱш, јайаан иш, су-кадык кӱӱнзейдим. Ада-энелерге јаан быйан. Олор ижимде јаантайын јӧмӧп јат.\nНадежда Михайловна Идубалина јурт ичинде, ада-энелер ортодо тоомјылу ла узакка иштеп келген таскадаачы болуп јат.\n— Ижи-тожыгар керегинде биске куучындап берзегер, Надежда Михайловна.\n— Сегизинчи јыл иштеп келдим. Ижимде кажы ла баланы аайларга албаданадым, оогош то болзо, олор бӱдӱн телекей, кажызы ла аҥылу, ончозыныҥ кылык-јаҥына јол табары – мениҥ ижимниҥ амадузы болуп јат. Таскадып турган балдарым јаманды-јакшыны ылгап билерине оогоштоҥ ала ӱрензин деп некейдим.\nНадежда Михайловна бойыныҥ јайаан ижинде «Балдарды јуруктар ажыра кӧнӱ-јарт куучындадары» деп једимдерге јеткен таскадаачы. Балдары конкурстарда туружып, дипломдорло кайралдаткан.\nАйана Михайловна Телесова бу иште ӱчинчи ле јыл иштеп келген болзо, бойыныҥ ижи-тожы керегинде санаа-шӱӱлтелериле ӱлешти:\n— Баштапкы ла кӱннеҥ ала талдап алган ижим јарап турган деп сестим. Је, озо ло баштап, байрам кӱнле Лидия Борисовна Попошеваны уткыйдым. Кӱч ӧйлӧрдӧ ишке кычырып, «Сенеҥ јакшы воспитатель болор» – деп айтканы, меге, јиит кижиге, јаан ижемји берген. Айсулу Ялабыевнага база јаан быйаным, байрамла уткыйдым. Оныҥ јайаан иштери мени јилбиркедип, иштиҥ учурын јартаганын ундыбай јӱредим. Башкараачыбыска, Надежда Алексеевнага, јаан быйан – иштиҥ эмдиги ӧйдӧги некелтезиниҥ учурын билерине ууландырат. Кожо иштеген таскадаачыларга – Жанна Юрьевнага, Надежда Михайловнага – олордоҥ кӧпти, ишке тузалу эп-сӱме аладым. Мениҥ тӧрӧӧн-туугандарымныҥ ортозында кӧп ӱредӱчи улус бар, олордоҥ тем алганым база тегиндӱ болбоды. Балдарла иштеерге јилбилӱ. Балдар кандый да кичинек болзо, олордоҥ кандый да санаа-укаа алынып турганымды сезедим.\nБаза бир јиит таскадаачы Наталья Сергеевна Тарбаевага јолыгып болбой, кожо иштегендердиҥ ле башкараачызыныҥ кӱӱн-санааларын уктым. Наталья Сергеевна кӱӱ јанынаҥ таскадаачы болуп иштейт. Ижинде некелтелӱ, кажы ла балдарла ӧткӱрип турган ижине каруулу кӧрӱп, бедиреништӱ јайаан иштерине тартылат. Ол јанынаҥ, байрамдык кӱнде, школдыҥ администрациязыныҥ адынаҥ Быйанду самарала кайралдатканы ончозын кереледи.\nЭмдиги ӧйдӧ балазыла амыралтада отурган таскадаачы Наталья Юрьевна Урчимаева јанынаҥ айтпаска болбос. Ӧмӧликте Наталья Юрьевна јарык кӱйген јылдыска тӱҥей. Ончозына јарык кӱӱн берген таскадаачы. Бастыра јанынаҥ јайалталу – кожоҥчы, бијечи, јаҥы кӧрӱм-шӱӱлте берери јанынаҥ озочыл. Наталья Юрьевнаны балдарла кожо энчикпей сакыйдыс – деп, кожо иштеген улус кӱӱнзеди.\nЈе калганчызында автордыҥ кӱӱнземели. Улу алтай поэттиҥ Шатра Шатиновтыҥ ӱлгерлеп койгон сӧстӧри бар:\nАлтай јурттарда тилдиҥ судазы,\nОндо байлык, јӧӧжӧ ондо.\nОндо тилистиҥ јеезелӱ уйазы,\nСобырып ылгазаҥ, ол сӧстӧрдӧҥ\nСолоҥыдый јараш јолдорды да чӧйӧриҥ.\nКандый тереҥ шӱӱлтеле айдылган сӧстӧр. Анчадала, эмдиги айалгада, алтай јурттарда, алтай балдар тӧрӧл тилиниҥ јаражын, байлыгын ундытпай јӱрери јанынаҥ кӧп-кӧп кичеенип иштенери артат.\n« Летная погода\nБЛАГОДАРИМ ЗА СОТРУДНИЧЕСТВО! »


Кан-Оозы аймакта јаан ла озочыл јуртээлемдик ӧмӧликтердиҥ бирӱзи — «Јабаган» СПК. Анда уй кабыраачылардыҥ бригадири болуп мундус сӧӧктӱ Александр Тайтаков иштейт. Ол бу ишке 1989 јылда келген. «Јабаган» СПК уйларын бӱгӱн тӧрт башка турлуда тудат. Ӱчӱзинде јӱс уйдаҥ болзо, тӧртинчи турлуда јӱс бежен уй. Александр Бербешевич шак ла ол турлуда иштейт. Оныҥ айтканыла болзо, азыралды\n«Иш кижини кӧдӱрер…»\nТергеебистиҥ эҥ јаан јуртээлемдик ӧмӧликтериниҥ бирӱзи «Меркит» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик болор. Анда кӧп тоолу улус иштейт. «Меркит» те, оныҥ ишчилери де республикан кеминде ӧдӱп турган мӧрӧйлӧрдиҥ јеҥӱчилдериниҥ тоозына јаантайын кирет. Быјыл бу ӧмӧликтеҥ јакшы ижи учун Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ тӧшкӧ тагар «Алтай Республиканыҥ АПК-зыныҥ профессиязы аайынча эҥ артык» деген темдекле, анайда ок\nJаргы ижинде – албатыныҥ чыгартулу улузы\nПрисяжный заседатель – не улус, чыдулары ла молјулары кандый, олорды канайда тудуп јат? Бу керегинде Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ јаргычызы Е. Табакаев куучындайт. – Евгений Александрович, присяжный заседатель болуп кандый улус тудулар аргалу? – РФ-тыҥ граждандарыныҥ јаргыда албатыныҥ чыгартулу кижизи – присяжный заседатель болуп туружар тап-эриги јасакла быжулалган. Кандый улус присяжный заседатель болор аргазы јок,\nJашӧскӱримниҥ jуучыл-тӧрӧлчи таскамалы\nКультураныҥ Кан-Оозы јурттагы туразында јондык организациялардыҥ ла јаҥдардыҥ јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱнге таскадары аайынча ӧмӧ-јӧмӧлик ижи керегинде јондык кычырыштар ӧтти. Бу керекти Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы баштап ӧткӱрди. Ондо Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ качызыныҥ ордынчызы Александр Точенов, АР-дыҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин,\nШӱӱжӱде – агаш байлыктыҥ сурактары\n«Россия Федерацияныҥ агаш комплексиниҥ 2030 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязын» јӱрӱмде бӱдӱрер иштердиҥ планы Федерация Совединиҥ аграр — аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитетиндеги Экспертно-консультативный советтиҥ јуунында шӱӱжилген. Экспертный советтиҥ башкараачызы сенатор Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, агаш комплекстиҥ 2030 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязы аайынча совет эки јылга улай иштеп келген. Бу документ РФ-тыҥ башкарузында јӧптӧлгӧниле\nКалыктар наjылыгын тыҥыткан маргаандар\nКӱчӱрген айдыҥ 16-18 кӱндеринде М. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотекада алтай шатрала, тогызкумалакла, мангалала калыктар ортодо «Алтын Алтай» деп маргаандар ӧткӧн. Тергеебисте он экинчи катап ӧдӱп јаткан бу маргаандардыҥ программазына быјыл баштапкы катап турок албатыныҥ мангала ойыны кийдирилген. Бу маргаандарда туружаачылардыҥ текши тоозы 120 кижи болгон деп айдар керек. Олордыҥ тоозында јерлеш спортчыларыс, анайда ок\nКалыктар бирлигиле орооныс ийделӱ-кӱчтӱ\nБалдардыҥ республикан библиотеказында таланыҥ балдарла иштеп јаткан библиотекарьларыныҥ ӱредӱ-семинары ӧтти. Ӱредӱ-семинардыҥ амадузы ӧзӱп јаткан јаш ӱйени башка-башка эл калыктарла эптӱ-јӧптӱ, амыр-энчӱ јӱрерине, бой-бойын тоорына, баалаарына таскадарыныҥ сурактарын шӱӱжип, илезине чыгарары. Балдар оогоштоҥ ала башка-башка калыктардыҥ тилин¸ культуразын, јаҥжыгуларын баалап, бой-бойлорын карындаш калыктар, бир биле деп кӧксине салып, јӱрӱминде бу ээжилерге тайанып ӧзӧри јанынаҥ сурактар кӧрӱлди.\nАjаруны, килемjини — jуруктары ажыра\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда балдарга чӱмдеген бичиичи, ӱредӱчи ле журналист Василий Тоеновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган класста эмес кӧдӱриҥи ӧтти. «Кайыҥаш» бичиктиҥ таныштырузы бичиичиниҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧл јери Экинурда оныҥ музейиниҥ ачылтазына учурлалды. Кӧдӱриҥи ӧйинде В. Тоеновтыҥ экинчи катап кепке базылган (репринтный) бу бичигиниҥ таныштырузында бежинчи класстардыҥ ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Солун таныштыруны\nКуйум алтайыныҥ ады-чуузын чыгарган М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде кычыраачылардыҥ бичиичи, ӱлгерчи, журналист Чалчык Чунижековтыҥ чыкканынаҥ ала 120 јылдыгына учурлалган «Јӱрӱмдик ле јайаандык јолы байлык» деп адалган конференциязы ӧтти. Чалчык Аҥчынович Чунижеков 1898 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱнинде Эликманар аймакта Куйум ӧзӧктӧ Ӱстиги-Корочы деген јерде мундус сӧӧктӱ Аҥчы Бектенович\nКалык болгон адыста…\nКалганчы öйлöрдö алтай тилдиҥ айалгазы керегинде кöп тоолу сурактар кемди кÿйбÿретпейт эмеш. РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады, бичиичи, журналист Jыман БЕЛЕКОВ бу сурактар аайынча санаа-шÿÿлтезин айтты. —Ӱлÿрген айдыҥ 26-чы кÿнинде президент Владимир Путин РФ-тыҥ калыктарыныҥ тöрöл тилдерине ÿренери ле олорды чеберлеери аайынча Фонд тöзӧöр деп jакаанга кол салган. Ол керегинде элбеде куучындап берзеер? —Албатыныҥ эҥ jаан байылыгы