Республикан бюджет јӧптӧлгӧн - altaicholmon\nРеспубликан бюджет јӧптӧлгӧн\nЈаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи созывыныҥ ээчий он тӧртинчи сессиязы ӧткӧн.\nСпикер Владимир Тюлентинниҥ башкарып ӧткӱрген сессияныҥ ижинде 41 депутаттаҥ 38 депутат, ол тоодо бирӱзи видеоконференцколбу аайынча, анайда ок АР-дыҥ башчызы, АР-дыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи органдардыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Сессияда 18 сурак, ол тоодо 13 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлген.\nТӧс сурак – ол 2021-2023 јылдарга республикан бюджетти јӧптӧӧри болгон. Оныҥ да учун сессияда «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» республикан јасактыҥ ӱлекери шӱӱжилген. Бу ӱлекер мынаҥ озо парламенттиҥ комитеттеринде ле јети ишмекчи группада кӧрӱлген.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышта јӧптӧлгӧнинеҥ ала бюджет 3,535 миллиард салковойго кӧптӧгӧнин темдектеген, федерал бюджеттеҥ отраслевой ведомстволорго кӧчӱрилген акчаныҥ шылтузында.\nОльга Завьялованыҥ айтканыла, 2021 јылга темдектелген кирелтелердиҥ кеми 25,107,6 миллиард салковой, 2022 јылга – 22,597,1 миллиард ла 2023 јылга – 21,606,3 миллиард салковой болор. Алтай Республиканыҥ республикан бюджединиҥ чыгымдары 2021 јылга – 25,217,6 миллиард, 2022 јылга – 22,680,4 миллиард ла 2023 јылга – 21,657,9 миллиард салковой болор.\nЧыгымдарда тӧс ууламјы озо эдилер ле социальный учурлу молјуларды, нацӱлекерлер ле республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча таҥынаҥ программалары аайынча молјуларды бӱдӱрерине эдилер.\nВице-премьердиҥ темдектегениле, целевой акча-манат болуштыҥ кеми 8 миллиард салковой болуп јат. Олордоҥ 4,6 миллиарды субсидиялар, 1,751 миллиард салковойы табыштырылган молјуларды бӱдӱрерине субвенциялар ла бюджеттер ортодогы ӧскӧ трансферттер. Тӧс ӱлӱзи тергеениҥ социально-экономический ӧзӱминиҥ индивидуальный программазына келижет.\nМынайып, целевой акчалар, јолдыҥ фондынаҥ башка, 13,654 миллиард салковой болуп јат. Олордоҥ республикан бюджеттиҥ акча-манады мынайда ӱлештирилет: 8,308 миллиард салковой эмезе 48 проценти ишјал тӧлӧӧри аайынча молјуларды бӱдӱрерине ле 1,541 миллиард салковой кыйалтазы јоктоҥ медицинский страхованиениҥ Фондына взностор аайынча молјулар.\nОльга Завьялованыҥ јартаганыла, акча-манаттыҥ 72 проценти озо ӧткӱретен керек-јарактарга барып јат. 941 миллион салковой публичный нормативный молјулар, бастыра гарантированный тӧлӧмирлер, 5 процентке бийиктегениле кожо.\n195 миллион салковой јеҥилтелер алар категориялу граждандарга медикаменттер ле эмдер аларына, тергеениҥ тыштында медучреждениелерде эмденерине темдектелген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрди ишјалла јеткилдеринеҥ башка јӧмӧлтӧ эдерине 700 миллион салковой темдектелген. Бу акчалар 16 госпрограмма аайынча ӱлештирилген.\nӰредӱликке 5,543 миллиард, социальный коруланышка 4,4 миллиард, ЖКХ-га ла транспортный комплекске 4,3 миллиард, су-кадыкты корыырына 3 миллиард салковой аткарылат.\nИндивидуальный программа аайынча социальный бӧлӱкке 339 миллион, экономикага 643 миллион салковой ууламјылаары темдектелет. Капитальный вложениелердиҥ объекттерине инвестициялар 885,9 миллион салковой болуп јат. Бу акча мындый бӧлӱктерге ӱлештирилген: су-кадыкты корыырына – 35 миллион (перинатальный тӧс јер ле онкологический диспансер); ӱредӱликке – 400 миллион (7-чи таҥмалу школды, балдардыҥ садтарын ла Культураныҥ колледжиниҥ общежитиези аайынча ПСД); культурага – Белтирде Культураныҥ туразын јетире тударына; физический культура ла спорт – Кан-Оозы јуртта ла Горно-Алтайскта физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекстер тударына; социальный јеткилдештиҥ бӧлӱгине – 139 миллион салковой – ӧскӱс балдарга јадар јер аларына.\nЖКХ-ныҥ инфраструктуразыныҥ ӧзӱминиҥ бӧлӱгинде 100,6 миллион салковой граждандарды аварийный айалгада туралардаҥ кӧчӱрерине; индивидуальный программа аайынча суула јеткилдеерине ле газ ӧткӱрерине – 26 миллион салковой. Резервный фондтор керегинде айдар болзо, олор 80 миллион салковой кеминде темдектелген (чочыдулу айалгалар ла АР-дыҥ башкарузы).\nВице-премьер анайда ок Јолдыҥ фонды 4,678 миллиард салковой кеминде белетелгенин темдектеген. Бу акчадаҥ тудум иштерге — 1 миллиард, капитальный јазал иштерге ле јолдорды јакшы айалгада тударына – 3,5 миллиард салковой акча ууламјылалар. Каланыҥ агломерациязына 2021 јылда 65 миллион аткарылар. Бюджеттиҥ акчазынаҥ 7,378 миллиард салковойды муниципалитеттерге аткарары темдектелет.\nДепутаттар бюджеттиҥ ӱлекери аайынча шӱӱлтелерин база айткан. КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкин башкарып турган фракциязы республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырыштарда јӧмӧбӧс деген.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ эконмикалык, акча-манат ла калан аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев Алтай Республиканыҥ депутаттары ишмекчи группалардыҥ јуундарында эрчимдӱ турушканын ла башка-башка ууламјылар аайынча ьоло јетирӱлер алганын темдектеген. Оныҥ айтканыла болзо, ишмекчи группалардыҥ бастыра 21 јууны ла комитеттердиҥ 15 јууны ӧткӱрилген. «Нулевой кычырыш» ӧйинде депутаттар республикан башкаруга 96 тӱп-шӱӱлте белетеген. Бюджеттиҥ ӱлекери ишмекчи группалардыҥ јуундарында кӧрӱлген кийнинеҥ байа 96 тӱп-шӱӱлтедеҥ 80-неҥ кӧби арткан. Анайда ок республикан бюджеттиҥ јасакбериминиҥ некелтелери аайынча публичный угуштар ӧткӧн. Олор баштапкы катап видеоконференц колбу аайынча ӧткӧн. Анда 60-наҥ кӧп кижи турушкан. Бу керек-јарак ӧдӧр тушта оныҥ туружаачылары бюджеттиҥ ӱлекери аайынча 12 рекомендация белетеген.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, экинчи кычырышка республикан башкару ишмекчи группалардыҥ, комитеттердиҥ јуундарында ла публичный угуштарда алынган тӱп-шӱӱлтелерди ајаруга алган. Ол тӱп-шӱӱлтелердиҥ кӧп сабазы 2021-2023 јылдарга республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерине кирген.\nБу ок ӧйдӧ 2021-2023 јылдарга республикан бюджетке 12 тӱп-шӱӱлте кирбеген. Ишмекчи группалардыҥ ла комитеттердиҥ шӱӱлтелери, парламенттиҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јӧби аайынча ол 12 тӱп-шӱӱлте Эл Курултайдыҥ Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасагыныҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧӧри керегинде јакааныныҥ ӱлекер-проегине кирген.\nМынайда айдып, Артур Кохоев «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасактыҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧӧр керек деген шӱӱлте эткен.\nДепутаттар профильный комитеттиҥ председателине сурактарын берген соҥында, республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧӧри аайынча ӱнбериш ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасагыныҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧлгӧн. Бюджетти јӧптӧӧри учун 34 депутат, удура 4 депутат болгон. Бирӱзи воздержался. Сессия башталып турарда, оныҥ ижинде 38 депутат турушкан. Бир кезек ӧйдӧҥ база бир депутат кожулган.\nСессияда анайда ок ӧскӧ дӧ сурактар кӧрӱлген. Темдектезе, Кыйалтазы јоктоҥ медицинский страхованиениҥ јербойындагы фондыныҥ ӱч јылга бюджеди керегинде јасак јӧптӧлгӧн. Баланы балазынган билелерге тӧлӧмир акчаныҥ кем иле оны тӧлӧӧр ээжилер керегинде јасакка кубулталар кийдирилген. Ижин јаҥы баштап јаткан таҥынаҥ аргачыларга нулевой калан ставка тургузылып јатканы керегинде айдылган. Промышленный политикага керегинде јасакка кубулталар кийдирилген.\nБу ок сессияда депутаттар одоштой турган Алтайский крайдыҥ спорт аайынча министерствозынаҥ Кош-Агаш аймакта тӧрт кырга альпинисттердиҥ ады-јолдорын адары керегинде шӱӱлтезин јаратпаган.


Кӧлӱкте балдарды кайда отургызар? - altaicholmon\nРоссияныҥ Госавтоинспекциязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы В. Кузинниҥ журналисттерге јартаганыла, јети јашка јетпеген балдарды эмди машинаныҥ ичинде јаҥыскан артырарга јарабас. Мындый некелтени бускан тискинчи административный јанынаҥ каруузына тургузылар.\nJаҥы ээжилерде айдылганыла, јети јаштаҥ ашкан балдарды јеткер болбозын јеткилдеечи курла курчаар керек. 12 јаштаҥ кичинек балдарды мотоциклдиҥ кийин отургыжында отургызарга јарабас.


Ӧрт чыккадый шылтактар кӧптӧйт - altaicholmon\nУлус печкелерин кызыда одурат, јылыдаачы приборлорды иштедери кӧптӧйт, кезикте ӧрт болбозын јеткилдеечи ээжилерди ундып салат.\nМЧС-тыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, 2017 јыл башталганынаҥ бери Алтай Республикада 131 ӧрт ӧчӱрилген (ӧрт чыккан бастыра учуралдардыҥ 58 проценти).\n²рт чыгарына экелип турган шылтактардыҥ тоозына печкелерди ӧйинеҥ ӧткӱре одырганы, кирпичтердиҥ ортозындагы шыбанты кодорылганы, от одырар тушта кенейте јалбырт эдетен веществолорды тузаланганы, чок агаш полго тӱшкени кирет. Печкениҥ ӱстинде бӧсти, ӧскӧ дӧ немелерди кургадарга јарабас.


Башлык булып торудан, үзең кеше кулы астында тору җиңелерәк\nТуганайлар, 2 сентябрь 2018 - 06:56\nБашлык булып тороудан, ӱзеҥ кеше кулы астында тороу жиҥелеряк, жауабы аз\nӰзеҥ сӧйлягяннян кешенекен тыҥнау асатырак. Ӱзеҥ киҥяш биреӱдян, кешедян киҥяш алыу жиҥелеряк.\nАллага жараулы буласыҥ кился, кешегя пайдалы буласын кился, ӱзеҥне-ӱзеҥ кюб турда жиҥеб тюздертеб тотарга киряк. Кеше мине кадерлясен эйе диб тороуыҥны ташларга тырыш. Кешегя караганда мин жюннеряк, акыллырак, белемнеряк, остарак диб тороуыҥны бетерергя тырыш. Алай диб уйлаб торуыҥ сиҥа бик кюб зыян китеря. Жаман ашамнык-эчемнек кабсаҥ да, ул хатле зыяны теймяс. Оҥгай Аллага сыйын, сыйынсаҥ, Ул ӱз кодряте белян сине жазыктан тыйа торор. Ӱзеҥне ӱзеҥ белергя тырыш, ӱзеҥя зыяны теясе нястядян сагая тор. Ӱз белдегеҥя геня бирелмя, ӱз белдеге белян жӧргян кеше жаманга туры килмей калмас, аныҥ жаны да тынычлык табалмас. Андый кешегя Алла да булышыр микян?


Инфоурок › Начальные классы › Презентации › Презентация по алтайскому языку "Улекер иштер"\nАлтай тил ле кычырарыныҥ урокторында улекер иштерди тузаланары Алтай тилим – чечен тил. Тилин билбес кижи – ӧcкӯс. Тилин jектегеген кижи – онон коомой. Ол – ӱӱринен астыккан куш. Айдары jок jӧӧжӧзин jылыйткан jокту. С.Сартакова\nКажы ла улекер иштин тӧзинде кандый бир сурак турат. Суракка тайанып, ӱлекер ишти бӱдӱрерине ууламjылар табары учурлу. Суракка каруу бедиреери – ӱлекер иштин амадузы, берилген айалгада ӱлекер иштин амадузына jедери – некелтези.\nБаштапкызы– ӱлекер ишке кирери (амадузын, сурагын jарт тургузып, некелтелерине аjару салары) Экинчизи– ӱлекер ишти тургузары (ӧмӧликтер сайын бӧлинери, ӧмӧликтер ичинде ишти ӱлежери, кӧргӱзӱ ишти бӱдӱрерине эп-арга талдаары, алтай албатынын чӱм-jандарынан ба, кеп-кийиминен бе кичинек ӱзӱк алып тузаланарын некеери ) Учинчизи – ишти бӱдӱрери ( материал тузаланары, ӱредӱчинин болужы, эп-сӱмези, кӧрӱм ишти белетеери). Тортинчизи–кӧрӱм иш (ӱлекер ижин кӧргӱзип jартаары, иштин рефлексиязы, темдек тургузып анылаары) Улекер иштин одор jолы Ȳлекер иш тегин омолик иштен эткенин коргузип ийер аргазыла, иштин келишкенин-келишпегенин тургуза ла темдектеп аларыла аныланып jат.\nБалдар бойы керегинде туп-шӱӱлте эдери Бойынын jакшы ла jаман jанын шиндеери; Эткен ижи суунчи jетиргени; Амадуга jеткенде, бойына чындый темдек тургузары; Сурактарга карууны бойы берер сезими. Омоликте тоомjылу болоры.\nJайаандык ишке балдарды белетеер керек! Моляко В. А. Деген орус билимчинин айтканыла: « балдардын jайаандык корумин кичинектен ле ала темиктирер керек. Темикпеген бала копти jылыйтат. Канча ла кире эрте баштаза, анча ла кире коруми терен болор.» :\nМатериал jууры, торол jери керегинде jетиру табары - иштин тозолгози.\nСурак каруу некейт\nОмоликте иштеерге jилбилу\nУлекер иштин корузи\nНомер материала: ДВ-221023


Тӧс jасагыска – 25 jыл - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Конституциязы јӧптӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында ӧткӧн.\nКонституция – Россияныҥ тап-эрик бастыра системазыныҥ тын-ӧзӧги, орооныстыҥ эҥ јаан учурлу Тӧс јасагы болуп јат деп, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер јуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткып тура айткан.\nРоссияныҥ тӧс байлыгы, эҥ јаан јӧӧжӧзи оныҥ албатызы болгоны Конституциябыста бичилген. Бу байлыкты корыыры ла ӧскӱрери государствоныҥ кичеемелинде болгонын баштапкы вице-премьер темдектеген. Тӧс учурлу эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргениниҥ шылтузында Алтай Республика билдирлӱ ӧзӱм алынганы, бу иш РФ-тыҥ президентиниҥ Јарлыгын бӱдӱрип, 2024 јылга јетире чокым ӱлекер-программалар аайынча улаларын Роберт Пальталлер айткан.\nОрооныстыҥ бек турганыныҥ, турумкай ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи – конституциялык ээжилерди буспай бӱдӱргени деп, АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов тергеениҥ јасакчы јаҥыныҥ адынаҥ уткуулду сӧзинде темдектеген. Оныҥ учун бис Тӧс јасагыска чебер болор, ондо айдылганы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудар учурлу.\nЈурт ээлемде узак јылдарга једимдӱ ижи учун «Россияныҥ агропромышленный комплексиниҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Анатолий Тунтешевке адалганы кӧдӱриҥилӱ јуунда јарлалып, бу нерениҥ кере-бичиги ле темдеги АПК-ныҥ ветеранына табыштырылган.\nАР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јарлыгыла, «Быйанду эне» деген кӱндӱлӱ ат Оҥдой аймакта балдардыҥ садыныҥ ишчизи Айана Котлаевага адалган.\nКультураныҥ ӧзӱмине јетирген јаан ижи, јаш ӱйени таскадарында једимдери учун «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Кан-Оозы аймактыҥ «Кан-Ойрот» деген ӧмӧлигиниҥ артизи Русланбек Шагаевке адалган.\nЈашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ 2017 јылда Сочиде ӧткӧн ХIХ телекейлик фестивалин белетееринде ле ондо туружарында јетирген ӱлӱзи учун «Трио «Сказители Алтая» деген ӧмӧликтиҥ јайаан башкараачызы Владимир Кончевке фестивальдыҥ грамотазы, кереес медали ле Быйанду самаразы табыштырылган. Фестивальдыҥ дипломдоры ла быйанду бичиктери анайда ок Евгений Алчиновко, Виктор Малчиновко ло Добрыня Сатинге берилген.\nЈуунда ӧскӧ дӧ кӧп улус кайралдар алган. Бу кӱн Горно-Алтайсктыҥ, Майманыҥ ла Чамалдыҥ школдорыныҥ бир канча ӱренчиктерине Россия Федерацияныҥ граждандары болгонын керелеген тӧс документ – паспорт театрдыҥ сценазында кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылган.


11.10.2019 - altaicholmon\nРеспублика Алтай полностью переходит на цифровое телевизионное вещание. Аналоговое вещание будет полностью прекращено 14 октября. Перед переходом на цифровое телевещание в муниципальных образованиях Республики Алтай были проведены повторные подомовые обходы с целью выявления граждан, принимающих аналоговое телевизионное вещание. Отключение аналогового телевидения в России продолжается в рамках формирования единого цифрового информационного пространства. Оно обеспечит доступность\nОлег Хорохордин принял участие во встрече с президентом\nПрезидент России Владимир Путин в среду, 9 октября, встретился с высшими должностными лицами субъектов Российской Федерации, избранными в ходе региональных выборов. Во встрече принял участие Глава Республики Алтай Олег Хорохордин. Глава государства поздравил руководителей субъектов с избранием на высокие должности. Он пожелал руководителям регионов не снижать темп работы и далее работать с такой же отдачей,\nКижи кӱӱнисти јылыйтпай јӱрзебис…\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни республикада АР-дыҥ јасагыла (2003 ј.) Эземниҥ кӱни деп јӧптӧлгӧн. Кадынды тӧмӧн кас келди, Канады тӧзи бош келди. Кайран Алтайым сананып, Кара кӧстӧҥ јаш келди… Бу кожоҥды Горно-Алтайскта 20 јылдаҥ ажыра айылдаш болуп јаткан Ефим Степанович Бакиянов ӧрӧкӧн, айдуда јӱрген ӧйлӧрин куучындаганда, балалайказыла ойноп, кӧстӧри јашталып кожоҥдоп туратан. Оны 18 јаштуда, Кан-Оозында\n«Калабыс кичинек, је ырыс-кежиги јаан»\nГорно-Алтайсктыҥ балдарыныҥ В. Костинниҥ адыла адалган јуранарыныҥ школында ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде јурукчы-дизайнер, ӱредӱчи Марина Стародубцеваныҥ «Город, ДЕВОЧКА и кот»! деп адалган мобильный (LPHONE) фотојуруктарыныҥ таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи байрамдык айалгада ачылды. Солун ла јилбилӱ кӧрӱниҥ ачылтазында бу школдыҥ ӱренчиктери, ӱредӱчилери, јурукчылар туруштылар. Чамал аймактыҥ Аскат јуртынаҥ јурукчы-дизайнер Марина Николаевнаныҥ најылары, кӧрӱш-таныштары келип, оны кӧрӱзиле акту\nЭзенде кӧчӱп јӱрер фестиваль – Алтайда\nКрымда сыгын айдыҥ 10-22 кӱндеринде кӧчӱп јӱрер «Манящие миры. Этническая Россия» деген фестиваль ӧтти. Россияда кӧчӱп јӱрер сок јаҥыс фестиваль Россияныҥ башкарузыныҥ, культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрилет. Мынаҥ озо јылдарда бу байрам Ыраак Кӱнчыгышта, Мурманский областьта, Белоруссияда, Калининградский областьта, Сахалинде, Сибирьде ӧткӧн. Быјылгы байрам Крымда ӧдӧрдӧ, је окылу ачылтазы Москвада Калыктар туразында ӧткӧн. Оныҥ кийнинеҥ\nТуризмди — ӧзӱмниҥ јолыла\nУлус Алтай Республиканыҥ јеринде кышкыда амыраарын элбедерине учурлалган пресс-конференция бу кӱндерде Майма аймакта јыл туркунына иштеп турган «Манјӱрек» деген курортто ӧтти. Кӱрее-куучында Туризм аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызыныҥ советниги Наталья Осипова, Алтай Республика-ныҥ башчызыныҥ туризм аайынча советниги Екатерина Поварова, АР-дыҥ туризм аайынча иштеп турган организацияларыныҥ ассоциациязыныҥ башкараачызы Татьяна Зяблицкая, «Манјӱрек» курорттыҥ коммерциялык директоры Ирма Двали, «Роза\nСары бӱрде – алтай баатырлардыҥ, кайчылардыҥ байрамы\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына ла алтай кайчы Шалбаа Марковтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгына учурлалган кайчылардыҥ калыктар ортодогы 16-чы Курултайы ӧтти. Алтай азыйдаҥ бери ады-чуузы јарлу кайчыларыла телекей кеминде јарлу. Бӱгӱнги кӱнде кайчыларга, кай чӧрчӧктӧргӧ, кайга јилбӱӱ јаан. Јебрен тӱрктердиҥ чактар ӧткӱре јылыйбай келген кӧгӱс


«Кайкап јетпес салым бар» - altaicholmon\nТереҥ талай тÿбинде\nТепсеп jетпес jööжö бар.\nКайкап jетпес салым бар.\nШак бу сöстöр мениҥ ада-энем Jудурук Јӱстӱкович ле Эмей Капшуновтордыҥ jÿрÿмине келижер. 1950 jылда биле тöзöп, 42 jыл кожо jуртап, jÿрÿмниҥ jолын эптӱ-нак öткöн. Олордыҥ тоомjылу jÿрÿминде Тöрöлистиҥ тÿÿкизинде ле чылап кöп шыра-кÿчтер, jылыйтулар, jеҥӱлер, сÿÿнчилер болгон. Ол ÿйе чыдамкай, чыйрак, бек, оныҥ учун ончо кÿчтерди öдÿп чыккан. Айса болзо, оныҥ учун öй олорды талдап алган ла оной ченелтелерин ӧткӱрткен деп, санаага келериҥ. Айса ол ченелтелер олорды кӱчтӱ, чыйрак эдип таскаткан…\nАдам Капшунов Jудурук 1929 jылда чыккан, Беш ичиниҥ тодошторынаҥ болгон. Адамныҥ адазы Jÿстÿк деп кижини уулы 1 jаштуда айдай берген. Энези Аҥыр Экинурда кыпчак сööктÿ Мендеш деп кижиниҥ сыйнызы болгон. Обöгöнин айдап jадарда, Беште тöрöгöндöри Аҥырды 1 jашту уулын öҥӧрип, 3 jашту кызычагын учкаштырып, ай-караҥуй тÿнде Экинурга јажытту jандырган. Адамныҥ энези Аҥыр чыйрак, узун, капшуун кижи болгон, ол учун аказы олордыҥ öбöкӧзин Капшунов деп бичидип, Экинурга артырып алган. Уур-кӱч јӱрӱмнеҥ 4 jашту кызычагы божогон. Адамды 3 jаштуда öскÿс артырып, энези божогон.\nЈашта ла ӧскӱс арткан адам Мендеш таайыныҥ эжигине öскöн. Jаштаҥ ала öркöлöп, момондоп азыранган. Jуу öйинде jаан улус чылап бастыра иштерде иштенген. 10-11 jаштуда Брышкакова Чычышка, Бойдошева Араjанга кыра ижинде седок болуп туратан. «Арык, баспас аттар учун камчы да тийип туратан» – деп куучындайтан. Адам Кебезенге канча катап барып, ондо агаш-ташка иштеген. Беженинчи jылдарда колхоз-совхозторго трактор келип баштаарда, адамды Ийинге Сталинниҥ адыла адалган колхозтыҥ адынаҥ ÿредÿге ийген. Адамла кожо Аларушкин Егор, Толоев Кыспай, Чыча ла Саадак Брышкаковтор ÿренген, 1952-1968 jылдарда адам тракторист болуп иштеген. Ол öйдö МТС (машинно-тракторная станция) Кан-Оозында болгон. Адам Экинурдыҥ, Кырлыктыҥ, Ак-Сугаштыҥ, Кӧзӱлдиҥ jалаҥдарын сӱрген. Адам ижин jакшы билери, иштеҥкейи учун канча jуундарда, пленумдарда туружып, канча баалу сыйларла, грамоталарла кайралдаткан. Санаама кирет: баштапкы патефон, радиоприемник бисте болгон. Јурттыҥ тöмöнги бöлÿгинде öскö улуста jок болгон. Беженинчи jылдардыҥ учында адамды «За освоение целинных и залежных земель» медальла кайралдаган.\nЭнем кыс ӧбӧкӧзиле Аларушкина Эмейдиҥ угы-тöзи Начöрöниҥ кыпчактарынаҥ. Кÿч ле торо 30-чы jылдарда ада кижи божоп каларда, энези балдарын ээчидип, Оймон ичинде тöрöгöндöриниҥ айтырганыла кöчкöн. Нениҥ учун дезе, ондо аш салып азыранган тöрöгöндöриниҥ jадыны jакшы болгон.\nЭнем јаандап келеле, Корумду јаар кижиге барган. Јуу-чактыҥ ӧйинде кожо чыккандары ойто тескери jанып ийген. Jуу-чактыҥ öйи, энемниҥ öбöгöни јууга барган, балалу болгон, jе балазы божоп калган. Бойы тÿни-тÿжи иште. Энем айдатан: «Коркушту кÿч, торо öйлöр болгон, jе оны ишле, кожоҥло öткÿргенис». Бис јаанап калала, энемле кожо ӧлӧҥ чабарыс. Энем öлöҥди jаҥарлап-jаҥарлап, чаап барып jадар. Эмди сананзам, энем кандый јараш коологон ӱндӱ, чыдамкай, иштеҥкей, балдарына кару ла јалакай эне болгон.\nЭнем ол кату öйдö Кöксуудаҥ jай болзо абралу, кыш болзо чанакту Бийскке jетире курсак-тамак ла jууга атангандарды тарткан, мал да айдаган. Jе бир катап Чаргыныҥ jанында бир болчок сыр уурдадып, ал-санаага тÿшкен. Кожо jÿрген орус ÿÿрези айткан: «Сениҥ баратан jериҥ бар, энеҥе jан, оноҥ башка тÿрмеге барарыҥ». Экинурга јанып, Кебезенге канча катап барып jÿрген. Ол öйдö Сумина Аркычыла кожо ÿÿрележип jÿргенис дейтен. Энемниҥ аказы Сÿнер ле ийнизи Момпош jуудаҥ шыркалу jангылаган. Келтей кöс jок, сабарлары jок аказы Сÿнер 1947 јылда jаскы ишке эмдик аттар ÿредип турала, эмдикке тептиртип божогон. Оныҥ jаҥыс уулы Аларушкин Ныкыш деп кижи болгон. Бала-барказы Экинурда jадат.\nЭнемниҥ ийнизи Момпош кысту болгон. Бийск jаар темир-терс, комут бедиреп барган. Ол бойы бичикчи, санаалу кижи болгон, бригадир болуп иштеген. Ол 1946 jыл болгон. Јаскыда jуунаҥ jанып клееткен карындажы Некоров Попойго jолугып, кабинага отургыскан. Бойы подножкага турала клееделе, кöлöсöниҥ алдына кирген. Энем шыркалу ийнизин абралу бедиреп барала таппаган, божоп калган дешкен. Момпош ийнизиниҥ јаҥыс кызы Рая (Аларушкина) Тышкышева канча jылдарга Экинурда эмчи болуп иштеген. Оныҥ бала-барказы Кан-Оозында, Экинурда jадат.\nАдам ла энем 1968 jылдыҥ кÿзинеҥ ала 1988 jылга jетире ХХII партсъезд колхозто койлор кабырган. Бу öйдиҥ туркунына государствого канча кире тÿк, эт табыштырган. Кураан ла тÿк алатан пландарын jылдыҥ ла ажыра бÿдÿретен. Оныҥ учун бу иштеҥкей билеге сакмандар блаажып баратан, не дезе кÿскиде план бÿткен учун берген койлордоҥ сакмандарга база ÿлейтен. Энемниҥ аскан казаны jаантайын изÿ туратан, курсак-тамагы толо jадатан. Канча jылдарга адам «Иштиҥ мергендӱчизи» ле «Иштиҥ мöрöйиниҥ озочылы» деп темдектерле кайралдаткан. Озочыл ишчиге келишкен «Жигули» машина база адамда болгон. Адам оны алып болбогон, не дезе 3 студент кыстарлу болгон. Ол машинаны канча уулдар азырап јаткан Темеева Раиса Амыровнаныҥ билезине алып берген. Ол ӧйдӧ садуда болбойтон кебис-паласты да адама канча катап сыйлаган, бирÿзин эмди де мен тудунуп jÿредим. Канча jылдарга адамла кожо Май акам иштеген. Бу jедимдерде акамныҥ jаан ÿлÿзи бар.\n1988 jылда, jеткердеҥ улам jаҥыс уулы божоп каларда, олор ижин табыштырган. Олор ол öйдö санааркап, оору-jоболго алдыртып јӱреле, ада-öбöкöзиниҥ jерине атана берген. Ол ÿйениҥ jилбÿзи де, jÿрÿми де чек башка. Jе ондый да болзо, кажы ла ада-эне балдарына jозок болуп артат. Ада-энезиниҥ иштеҥкейин, биледе бой-бойын тоорын, jалакай санаа-кöрÿмин, jакшызын балдары кöрÿп, тем алып, оноҥ ары бойлорыныҥ балдарына јозок болуп барар. Ӱйелердиҥ ÿзÿлбес колбузы ол деп сананадым. Адам-энем 6 бала азыраган. Бастыра балдарына ÿредÿ берген. Алты баланыҥ балдары 17, баркаларыныҥ балдары – 28.\nJÿрÿм улалып, бойыныҥ агыныла оноҥ ары барып ла jат, öскÿс-jабыс адамныҥ тазылы jерде бек. Jаҥыс ла адазыныҥ ады, öбöкöзи jок öскöн. Канайдар, öй ондый болгон. Адамныҥ Беш-Озöктö Jаажу деп эјези 10 jылдаҥ ажыра Нарынский деп jерде айдуда jÿрген. Оноҥ эјези эзен-амыр jанып та келген болзо, jе оору-jоболдоҥ улам бала-барка азырабай божогон. Адазы кайра jанбаган. База Кыраачы деп аказы болгон, база айдуга jÿреле, jедип келген деп, бис олорго айылдап туратаныс. Jе эмди адамныҥ адазы jанынаҥ тöрöгöндöрин чек билбезис. Адам-энем јӱрӱмдери керегинде кӧп куучындабайтан болгон. «Ӧскӱс-јабыс ӧскӧн јӱрӱмде јакшызы ас, оны куучынга кӧп не кийдирер» – дежетен…


Октябрь 2018 - Страница 2 из 10 - altaicholmon\nСу-кадыкты корыырына аjару\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ башкартузыла РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиндеги советтиҥ ле РФ-тыҥ субъекттериниҥ экономикалык колбуларыныҥ тергеелер ортодогы «Сибирское соглашение» деген ассоциациязыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јууны Новосибирск калада ӧтти. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Татьяна Яковлеваныҥ турушканыла, су-кадыкты корыырыныҥ ӧзӱминиҥ Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ\nЭлдиҥ музейи Евразияныҥ телкемдеринде\nАлтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгы элбеде темдектелет. Эл музейдиҥ директоры Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, санат билимдердиҥ кандидады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйдыҥ лауреады Римма Михайловна ЕРКИНОВАЛА «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ корреспонденти туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрди.\nКуулгазынду ӧргӧӧниҥ актеры\nБу ла јууктарда П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тергеебистиҥ кеендигинде јаан учурлу спектакльдыҥ премьеразы бийик кеминде ӧтти. Ондо тӧс геройды, Кӧгӱтей-Мергенди, ойногон актер бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс.\nСтуденттердиҥ отрядтарыныҥ следында турушкан\nСтуденттердиҥ отрядтарыныҥ 59-чы ишмекчи семестрыныҥ јабылтазына учурлалган Текшироссиялык слет бу јуукта Ростов-на-Дону калада ӧтти. Слетто бистиҥ республиканыҥ делегациязы база турушкан.\n«Кижиниҥ бойынаҥ камаанду…»\n«Јылдыстык» кычыраачыларын спортто бийик једимдерге једип турган јерлештериле таныштырар јаҥжыгузын улалтат. Бӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, иркит сӧӧктӱ Юрий ТАПАА.


Јӱрӱмдик ченемелле ӱлежип... - altaicholmon\nБистиҥ албатыга бойыстыҥ тергеебисте кирелтелӱ иш таап, иштеп јӱрерге там ла кӱч болуп браадыры. Мындый айалга болордо, ӧскӧ тергееде вахтада иштеп јӱрери јаан арга болуп калды.\nКöп алтай улус айыл-јуртын акча-манатла јеткилдеп аларга, Россияныҥ Тӱндӱктеги јаан стройкаларында иштеерге баргылайт. Бу обьекттерде кандый ла специальностьту ишчилер керек болуп јат: шоферлор, каҥдаачылар, электриктер, трактористтер, подсобный деген ишчилер, о. ö. Ол јерлерде ишјалдыҥ кеми де бийик — тегин ишчиниҥ ишјалы 60 муҥ салковой, специалисттердийи анаҥ да кöп. Артканы ончо јеткилделип јат: мылча, душ, прачечный бар. Керек болзо, вагончикте эмезе общежитиеде јадарга јараар.\nМындый ишке иштеп барарга, баштап ла тарый Кадровый агентствого баштанар керек. Андый агентство Горно-Алтайскта да, аймактарда да бар. Олорго баштанып, резюмени берип ийзе, олор ишти бедиреп јат. Эмезе олорго јаан организациялар заявка берип јат. Кандый специальностьту, канча кижи керек деп.\nБу тушта ајарыҥкай болор керек. Кезик агентстволор аргазы коомой организацияларла иштеп турган болуп калат. Улустыҥ иштеп алган акчазын тöлöп болбос, тöгӱндеп ийер предприятиелер Тӱндӱкте ас эмес. Јӱзӱн ле јӱӱр ООО-лор, «субчиктер» (субподрядчиктер) бар, олор керегинде Интернетте шӱӱлте-отзывтарды кычырып, кичинек ле серемји боло берзе, мойножып ийзе торт. Кийнинде акча јокко јанып болбой отурганча. Олор ончозы иштиҥ јӧптӧжӱзиле иштеп јадыс дежет. Је слерле, айыларда отурзаар, кем де иштеериниҥ јöптöжӱзин тургуспас, иштеер јерге једип барзаар, јöптöжӱ тургузылат. Ого једип барала, јöптöжӱ тургуспай, јанатам дегени кӱч неме. Кайра јанатан јолдыҥ баазы ас эмес.\nАндый организациялар кöп сабада иштиҥ јöптöжӱзин тургузып турус деп тöгӱндеп баштап јат. Керек дезе јöптöжӱ бар да болзо, кийнинде ишјал тöлööр тушта олордо акча јок болуп калардаҥ айабас. Шылтактар кöп.\nАнайда ок слерге иштеер јöптöжӱни колго берер, кычырала, кол салыгар деп айдар. Организацияныҥ јааны слердиҥ кийнердеҥ кол салар јаҥду деп айдар. Оноҥ слер колды салып койгон кийнинеҥ, ол јöптöжӱ кадрларла иштеер кыпта артып калар. Оны, темдектезе, Москвадööн («Велесстрой» ООО), Санкт-Петербургтööн («СГК-1» ООО) аткарып ийер, башкараачы колды салза, экелип берер. Је ишбереечи јанынаҥ колды, печатьты салып койгон јöптöжӱ јарым эмезе бир јылдыҥ бажында келзе келер. Келбезе де маат јок. Ол öйгö јетире слер иштеп, ишјал алып јадыгар, оноҥ јöптöжӱни де керексибей барараар. Бу öрöги айдылган организациялар, карын, тöгӱндебей јат.\nОныҥ учун айылдаҥ чыгып барардаҥ озо, ол фирма керегинде шӱӱлте-отзывтарды кычырып, бачымдабай, шӱӱп алганы эҥ ле керектӱ. Кыскарта айтса, јӧптӧжӱ тургузылган кийнинеҥ иштеерим дегени јӱрӱмде келишпейт. Иштеериниҥ јöптöжӱзи јогынаҥ ла иштеп баштап турбай…\nЈе анаҥ артканы ончо кемјок. Азыраш учун акча тутпайт, кийим берилип јат. Кемјок, јакшы кийим деп айдарга јараар. Кийим акча тöлöбöзинеҥ берилет. Кышкы кийимниҥ баазын бӱдӱн-јарым јылдаҥ јоголтып салар. Анаҥ ас öй иштезеҥ, кийимниҥ ээлеген баазын ишјалыҥнаҥ тудуп алар.\nБаза иште керектӱ неме — инструктаж. Стройка тӱҥей ле кижиниҥ јӱрӱмине каршулу учуралдар болотон јер. Јаантайын ла ајарыҥкай јӱрер керек, оныҥ учун инструктажты лаптап угуп, некелтелерин бӱдӱрип јӱрзе, бойыҥа ла јарамыкту. Ого ӱзеери ишти корулаарыныҥ инспекторы јаантайын ширтеп јат. Ишти корулаарыныҥ ээжилерин бузуп турган кижини акчала кезедип, мойнына салып јат. Штрафтыҥ кеми ас эмес — 10-15 муҥ салковойдоҥ боло берер.\nБери иштеерге бастыра Арасейдеҥ улус келип јат. Кандый ла укту улус бар. Кезикте кöрӱп турзаҥ, орус улус ас ошкош. Кöп сабада башкирлер, татарлар, буряттар. Оноҥ ногайлар, хакастар, чуваштар, мордвалар, Казахстаннаҥ турок-месхетиндер, белорустар, украиндер де учурап јат.\nБаза бир сурак. Сен иштеп келгеҥ бе эмезе акча иштеп аларга ба? Иштебей, јажынып, тöгӱнденип јӱрер уулдар бар эмей. Олордыҥ айдыжыла, «я приехал не работать, а заработать». Иштенип турган кижи болуп тöгӱнденип базып јӱреле, олорды кем де кöрбöй турган деп бодогылайт. Ончозы кöрӱнип јат.\nАндый улус вахтадаҥ айылына амыраарга јанза, олорды ишке кайра алдырбай јат.\nБаза бир бöлӱк улус бар — олор чындык бедиреер, ол учун тартыжар. Онызы база јастыра. Мениҥ керегим јок деп сананала, бойыныҥ алдына ла иштенип јӱрери эҥ ле јарамыкту. Кандый да јастыралар эдилип турза, ого киришпезе торт. Ӧткӧн 90-чы јылдардыҥ бажында келер јуук ӧйдӧ капитализм болзо, бастыра неме быжу, чебер эдилер деп айдылып туратан. Кайдаҥ база, карын да эмди кемге де, не де керек јок öй. Иштиҥ чыҥдыйын шиҥдеп турган инспекторлор бар эмей база. Оныҥ учун бойыҥныҥ ижиҥди јакшы эдип саларга, албаданып турбай. Тегин јерге бурулатпаска, штрафтатпаска.\nЭмдиги стройкаларда кандый ла јӱзӱн-башка техника иштеп јат. Оныҥ учун јиит уулдарга техникала иштеерге ӱренип алза, сӱрекей керектӱ болор. Бульдозерист, экскаваторщик, крановщик, шофер, электрик ишјалы бийик, јаантайын ла суруда специальностьтор болуп јат.\nБаштапкы ишјал бир ай иштеген кийнинеҥ, экинчи айдыҥ ортозында берилет.\nЈе текши айтса, вахтада иштегени кемјок арга. Кажы ла эки-ӱч айдыҥ бажынаҥ бир айдаҥ амырап турар иш ол база јакшы иш эмей.\nИштеп турзаҥ, öй капшай öдӱп јат. Бир ле кöрзöҥ, эҥир кирип калган турар. Вахтада иштиҥ öйи 10 час. Эртен тура 8 частаҥ ала эҥирдиҥ 18 (кезик объекттерде 19) чазына јетире. Тал-тӱште бир час амыраар ла иш öйинде эки катап 15 минуттаҥ амыраар. Выходной, байрам кӱндер јок. Бу кӱндер ле слер иштеген артыкташ ӧй-частар вахтаныҥ кийнинеҥ амыраар кӱндерге кирип калат.\nВахтада јӱрӱп иштеери ол арга-јоктыҥ кереги эмей. Кандый да болзо, тӧрӧл јериҥде, айыл-јуртыҥныҥ, бала-баркаҥныҥ јанында иштегенинеҥ артык неме јок. Је бӱгӱнги јеҥил эмес јӱрӱмдик айалга кӧп улусты «вахтага» аткарат, эртен не болорын кем де чокым айдып болбос болбой. Иженетен јаан неме јок то болзо, тӱҥей ле ижемји артат…


05.07.2019 - altaicholmon\nАвтопоезд «Здоровье» в отдаленные села\nЧетыре автомобиля, оснащенных медтехникой и в составе врачей узких специальностей, отправятся в районы республики. Уникальный для Республики Алтай социальный проект инициировал врио главы региона Олег Хорохордин. По итогам рабочих поездок по республике, встреч с жителями врио главы региона отметил, что одной из острых проблем является низкая доступность медицинской помощи, которую оказывают узкие специалисты. Автопоезд призван\nОзодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып\nАлтай Республиканыҥ маймандар отогыныҥ чыгартулу улузы — Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкартузыныҥ качызы, Алтайдыҥ эл бичиичизи Бронтой Бедюров, тӱӱкичи Олег Майчиков, Оҥдой аймакта Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ӱредӱчизи, јурукчы Борис Киндиков наймандардыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 14-15 кӱндеринде Кыргызстан Республиканыҥ Кадамжай калазында ӧткӧн јуунында турушкан. Бу солун јол-јорык керегинде Олег Владимирович Майчиков куучындайт. –Кадамжай – Кыргызстанныҥ сыраҥай\nЈайалталар — тӧрӧлиниҥ магы\nТергеелер ортодогы «Алтайдыҥ аржандары» деген байрамныҥ эҥ јаркынду элестери албаты јайаандыгыныҥ кӧрӱлеринде болды. Јаҥжыкканы аайынча кажы ла муниципал тӧзӧлмӧ фестиваль ӧйинде эл-јонды бойыныҥ јайалталарыла, јаҥжыгуларыла, ийде-кӱчиле кайкаткан. Чураначылардыҥ ла частушкалардыҥ конкурсы тӧс сценада јыҥырап ӧткӧн. Чурана — ол элдеҥ ле озо јаан улустыҥ сӱӱген кӱӱлик ойноткызы деп айтса, јастыра болбос болбой. Сценада албатылык кеп-кийимин кийген,\nУланбатыр, «Алшаа» эне-тӧрӧл Алтайына айылдады\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде телекейлик кӱӱниҥ јаан ла јилбилӱ ойын-концерти ӧткӧн. Солун ойын-концертин Китайдыҥ Ич (Внутренний) Монголиязыныҥ автономный районынаҥ келген «Алшаа» ӧмӧлик (худ. башкараачызы Китай Республиканыҥ нерелӱ артизи Уланбатыр) ле Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, калык чӱмделгезиниҥ «Алтай Кай» ӧмӧлиги (худ. башкараачызы АР-дыҥ нерелӱ артизи\n100 кӱн: Олег Хорохординниҥ бӱдӱрген ижи\n2019 јыл Россияга оныҥ кӧп тоолу тергеелеринде, ол тоодо Алтай Республикада, талдаштар ӧдӧриле аҥылу болуп јат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде Россияныҥ президенти Владимир Путин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечизине Олег Хорохординди кӧстӧгӧн. Ӧткӧн неделениҥ учкаары, кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде, Олег Хорохординниҥ Алтай Республиканы башкарып баштаганынаҥ ала јӱс кӱн ӧткӧн. Бу


04.09.2017 - altaicholmon\n«Jиит пограничник» деп класс ачылды\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайскта кадеттердиҥ 4-чи школында «Jиит пограничник» деп класс ачылган. Ондо быјыл 5-чи класска кӧчкӧн 27 уулчак ӱренер.\nКаландарды канайда тӧлӧӧр?\nJӧӧжӧниҥ 2016 јылдагы каланын тӧлӧйтӧн ӧй јууктаган сайын јеҥилтелӱ калан тӧлӧӧриниҥ объекттерин быјыл кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире чокымдаар керек деп, каландар аайынча службаныҥ пресс-службазы эске алындырат.\nКаруузына тургузарга келижер\nӦртти болдыртпазы аайынча иштер Алтай Республикада кажы ла кӱн ӧткӱрилет, нениҥ учун дезе Туулу Алтайда бу јанынаҥ аҥылу айалга јарлалган ла кату некелтелер тургузылган.\nБылтыргызынаҥ уйан эмес\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминде јаан учурлу иш—сыгындардыҥ мӱӱзин кезери учына јетти.\nАймактыҥ эмчилери быйанду акцияда туруштылар\nМайма аймактыҥ эмчилигиниҥ ле Кызыл-²зӧктӧги эмдеечи амбулаторияныҥ ӧмӧликтери аргазы ас билелерге балдарын школго јууры јанынаҥ быйанду болуш јетирдилер.\nJеткер болбозыныҥ айлыгы\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозыла кожо сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире «Балдарга јеткер болбозыныҥ айлыгын» ӧткӱрет.


20.05.2022 - altaicholmon\nРеспубликаныҥ ӧзӱмин јеткилдеери — тӧс ууламјы\nӦдӱп јаткан јылда Туулу Алтайдагы экономикалык служба бойыныҥ 100 јылдыгын темдектеп јат. Бир чакты ӧткӧн јолдо јӱзӱн-башка иштер бӱдӱрерге келишкен бу бӧлӱктиҥ тӱӱкизин кӧрӱп ийектер. Бӧлӱктиҥ тӱӱкизи бистиҥ автоном область тӧзӧлгӧниле тудуш деп айтса, јастыра болбос. РСФСР-дыҥ ВЦИК-иниҥ 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ баштапкы кӱнинде чыгарган јарлыгы аайынча Ойрот автоном область тӧзӧлип, бистиҥ тергее бойыныҥ\nОл неделениҥ учы јаар, јаскы сыраҥай ла изӱ кӱндердиҥ бирӱзинде Горно-Алтайск каладагы Јеҥӱниҥ паркында Куштардыҥ кӱнине учурлалган јаан байрам ӧтти. Тергеебисте оны 2016 јылдаҥ бери эрчимдӱ темдектеер иштерди М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ишчилери ле ӱренеечилери ӧткӱрет. Паркта ӧткӧн байрамныҥ тӧзӧлгӧзи «Алтайдыҥ куштары» деп ойын-квест болды. Ого каланыҥ школдорынаҥ ла политехнический колледжтеҥ сегис


10.07.2017 - altaicholmon\nОймон ичиле кӱӱ-кожоҥ јайылды…\nОн тӧртинчи катап ӧткӱрилген «Алтайдыҥ аржандары» деп талалар ортодогы фестиваль Кӧксуу-Оозы аймакта јаан изӱ айдыҥ 8-9 кӱндеринде кожоҥ-бијеле шыҥырап ӧдӱп калды. Баштапкы катап 1994 јылда Турачак аймакта ӧткӱрилген бу байрам Россияда Экологияныҥ јылына учурлалып, Кӧксуу-Оозы аймакта быјыл бежинчи катап ӧтти.\nБистиҥ делегация форумда турушкан\nАлбатылар ортодогы «Тӱӱки-культурный энчи социокультурный ӧзӱмниҥ байлыгы—Сибер Ил» деген јетинчи культурно-турист форум Хакасияда ӧткӧн.\nКазактардыҥ следы болгон\nСибирьдеги черӱчил казак биригӱниҥ казак јашӧскӱриминиҥ тергеелер ортодо следы Омскто ӧткӧн.\nТергеениҥ ӧзӱминиҥ келер ӧйгӧ стратегиязы\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ сурактары јанынаҥ консультативный советтиҥ, Jондык палатаныҥ ла «Туулу Алтай» ЭЭР-диҥ ӧзӱми аайынча ишмекчи группаныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јуунын ла јондык угуштар ӧткӱрген.\nШиҥжӱ иштиҥ сурактарыныҥ јууны\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Башкарузыныҥ Председатели Дмитрий Медведев шиҥжӱ ишти јаҥыртарыныҥ сурактарына учурлай ӧткӱрген селекторный јуунда турушкан.


Рерихтиҥ экспедициязы — Алтайда - altaicholmon\nНиколай Константинович Рерихтиҥ Тӧс Азия јаар экспедициязын Нью-Йорктогы Рерихтиҥ музейи ле Санаттардыҥ калыктар ортодогы «Corona Mundi» («Венец мира») белетеп ӧткӱрген. Ю. Н. Рерихтиҥ керелегениле, ол «Азияныҥ јӱреги болуп турган јерлерди эки катап эбирген».\nАлтай экспедицияга јети кижи кирген: Н. К. Рерих, оныҥ ӱйи Елена Ивановна, уулы Юрий, Рерихтиҥ Нью-Йорктогы музейиниҥ ишчилери — эмеген-ӧбӧгӧн Лихтмандар, Морис Михайлович ла Зинаида Григорьевна (кийнинде Фосдик), тӧбӧт лама Церинг ле ладак Рамзан.\nНиколай Рерихте Россияныҥ ла азиат калыктардыҥ јебрен тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ јажыдына јилбӱзи оогошто башталган. Ол јилбӱзине бастыра јӱрӱмине чындык арткан. Студент јылдарында ол бойыныҥ археологияга учурлалган баштапкы билим иштерин бичиген, казынтылар ӧткӱрип, јурамалдарын јураган. Н. Рерих «бойыныҥ ӧткӧн ӧйин билбезе, келер ӧйи керегинде сананып болбос» деп бӱткен ле оныҥ учурын јакшы билген.\nЭкспедицияныҥ башкараачызы болуп, Н. Рерих каруулу јӱкти бойы апарган. Ол ончозын ажындыра кӧрӱп салатан учурлу болгон — маршрутты јӧптӧӧринеҥ ала керектӱ ончо эдимдерди, кийим-тудумды, эм-тусты, кош тартатан тындулардыҥ тоозын јеткилинче алатанына јетире, ол тоодо акча-манаттыҥ сурактары. Онойдо ок тӧзӧмӧл кӧп ӧскӧ дӧ сурактардыҥ аайы-бажына чыгар керек болгон. Је эҥ ле учурлузы, каруулузы улус ине. Уур-кӱч, јол јок кырларды ажарда, Цайдамныҥ састарында, Гобиниҥ јеткерлӱ чӧлинде канайтса да, олорды корып алар керек.\nТӧс Азия јаар экспедиция керегинде санаа 1913 јылда болгон. Ол тужында јаан уулы Юрий 11 јашту, је ол адазыла кожо экспедицияга барарга сӱреен тыҥ кӱӱнзеген ле белетенген: келер ӧйдӧ кыйалтазы јогынаҥ керектӱ болор деп, ӧскӧ тилдерди ӱренген. Юрий 15 јаштуда европей 8 тилди билер болгон ло ӱренерге баштапкы университедине кирген. Бу ла экспедиция учун ол ӱч университетти: Англияда Оксфордты, Францияда Сорбоннаны ла Америкада Гарвардты божоткон. Оныҥ кажызында ла кӱнчыгыш факультетте Юрий 1,5-2 јылдаҥ ӱренген, программа бойы 4-5 јылга да јарадылган болзо. Ол Кӱнчыгыштыҥ 22 тилин ӱренген, монгол тилле, чадыр айылда чыккан-ӧскӧн кӧчкӱн чилеп, јайым куучындаган. «Ол персид, кыдат, тӧбӧт, индийский ончо тилле куучындаарын ла јебрен тилдерди, санскрит ле пали тилдерди, сӱрекей јакшы билген. Мынызы анчада ла колбичимелдерле иштеерине керектӱ, учурлу болгон. Качан олор экспедицияга атанарда, олорго тилмешчилер керек те јок болгон. Эҥ ле аалга-туйук јерлерде олорго туштаган улустыҥ јӱректери бӱткӱлинче ачык болгон». Олордыҥ алдына туулык јерлердеги монастырьлардыҥ эжиктери ачык болгон, јебрен манускриптердиҥ колбичимелдердиҥ кӧп јанын кӱнбадыштыҥ кижизи баштапкы катап кӧргӧн. Юрий Николаевичтиҥ молјузына экспедицияныҥ караванын мылтык-бычакту тонокчылардаҥ корыыры база кирген. Ол ӧйдӧ Тӧс Азияныҥ кезик јерлеринде тонокчылдар кайнап турган тужы.\nЭкспедиция Москвадаҥ Алтай јаар јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде чыккан. Јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Новосибирскке јеткен. Экспедицияныҥ туружаачылары јаан изӱ айдыҥ 27-чи кӱнинде пароходло Бийск јаар јолой Барнаулда ӧскӧзине отурып чыккан. Јаан изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде экспедиция Бийскте болгон. Мында оныҥ туружаачылары аттарды ла атту јол баштап баратан улусты јалдап алган. Онойып, куран айдыҥ 1-кы кӱнинде Алтайдыҥ чике ӧзӧгине, јӱрегине јолын туткан. Олордыҥ јолы Кызыл Јар, Алтайский, Баранчы, Тоурак, Мариинск, Чаргы-Оозы, Моты, Кан-Оозы, Кырлык, Абай, Јӱс-Тыт, Кӧксуу-Оозы ажыра ӧткӧн.\nЭкспедицияныҥ тӧс амадузы Тӧс Азияныҥ кайкамчылу јараш јерлериниҥ ле калыктарыныҥ јаркынду, бӱткӱл ле толо јуругын кӧргӱзери болгон. Экинчизи, археологиялык учурлу јаҥы јерлерди табатан ла шиҥдейтен аргаларды бедиреери. Шак оныҥ шылтузында бу ла тергееде келер ӧйдиҥ экспедицияларына јарамыкту јолдорды белетеери болгон. Ӱчинчизи, Тӧс Азияныҥ тилдерин ле диалекттерин шиҥжӱлеери ле бу аймактардыҥ кӧгӱс байлыгын, культуразын кӧргӱзип, керелеп турган эдимдердиҥ јаан јуунтызын јуунадары».\nУнаачылар јолды да, бойыныҥ ижин де јакшы билбес болгон. Бого ӱзеери улай ла јааш-јут болуп, оноҥ улам јолдор до уйан, коомой. Оныҥ учун экспедицияныҥ туружаачылары канча катап јеткер-тӱбекке де учураган. Экспедиция 7 кӱн јолдо болуп ла Кадынды паромло кечип, Ӱстиги Оймонго јеткен. Лихтмандар Куприн деген крестьян кижиниҥ айылында, Рерихтер Вахромей Атамановто токтогон. В. Атаманов бойыныҥ ӧйинде Алтайдыҥ шиҥжӱчизи Василий Васильевич Сапожниковко ло јурукчы Григорий Чорос-Гуркинге јол баштаачы болгоныла јарлу. Экспедицияныҥ туружаачылары ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге тӱште оныҥ айылында јуулатан. Бу тураныҥ стенелериниҥ бирӱзинде кызыл айак јуралган, Рерихтер ондо, байла, тегиндӱ токтобогон. Талдаш эртеде чокымдалган ине, Атамановтыҥ таадазы Беловодьени бедиреп јӱрген ине.\nЭкспедицияныҥ туружаачыларын Алтай бастыра јанынаҥ јилбиркеткен. Олор Беловодье, Ак Буркан, јердиҥ алдында јуртап јаткан албаты керегинде ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу соојыҥдарды, кеп-куучындарды бичиген. Јербойыныҥ јадын-јӱрӱмин ле культуразын шиҥдеген. Эм-том ӧлӧҥди ле тазылды јууган, Вахромей Атаманов олорды сӱрекей јакшы билген.\nЕлена Ивановна экспедицияныҥ керектери коомой деп кенетийин сескен ле ол ло тарыйын олор јолын Новосибирск јаар туткан. Јорыкчыларды Бийскке јетире Вахромей Атаманов ӧскӧ, эмеш эптӱ јолло ӱйдежип апарган. Олор куран айдыҥ 24-чи кӱнинде Бийскте, 27-чи кӱнинде Новосибирскте болгон. Сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Рерихтер бойлорыныҥ улу јаан јол-јорыгын улалтар амадула Верхнеудинск јаар ууланган. З. Фосдик ле М. Лихтман Москва јаар атанган, кайра Америкага бурыларга.\nНиколай Константинович Ӱстиги Оймондо болордо, сӱреен кӧп јуранган. Этюд материалдары ла Алтайдагы јол-јорыгында кӧргӧни-укканы кийнинде орой иштериниҥ тӧзӧгӧзи болуп барган. Темдектезе, «Ойрот, Алтай», «Подземный народ», «По Ергору едет всадник», «Буддийские пещеры над Кырлыком», «Звенигород» ло о.ӧ.\n1972 јылда В. Атамановтыҥ туразы тӱӱкилик учурлу кереес деп, эл-тергеелик чотко алылган. 1974 јылда бу турага кӧдӱриҥилӱ айалгада мемориал доско тургузылган. Академик Окладниковтыҥ ла Алтай крайда јурукчылардыҥ биригӱзиниҥ организациязыныҥ баштаҥкайыла Ӱстиги Оймондо Н. К. Рерихтиҥ мемориал тура-музейин тӧзӧп ачары керегинде шӱӱлте эдилген.\n1980 јылдыҥ сыгын айында Горно-Алтайсктыҥ облисполкомы «областной краевед музейдиҥ филиалын — Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ӱстиги Оймон јуртында\nН. К. Рерихтиҥ тура-музейин- ачары јанынаҥ суракты РСФСР-дыҥ культура министерствозына тургуссын деп крайисполкомды сураары» керегинде јӧп јараткан.\nАР-дыҥ эл-тергеелик кӧмзӧзиниҥ бергениле\nФотојуруктар „Рерихи на пути в Тибет“.\n„Дневники Зинаиды Фосдик 1926-1927“ деген бичиктеҥ


2019 јылда јерлеш спортчыларыс бисти јаан јеҥӱлериле сӱӱндирген деп айдар керек. Республиканыҥ спорт јӱрӱминде кӧп јаркынду керек-јарактар болгонын темдектебес арга јок.\n2019 јылдыҥ учкары Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председателине Олег Гурин кӧстӧлгӧн. Ол 34 јашту, дзюдоло спорттыҥ узы.\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин спорт аайынча советнигине јарлу спортчы ла политик Александр Манзыровты кӧстӧгӧнин база темдектеп салар керек.\nТӱгенип јаткан јылда АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарына талдаштар ӧткӧн. Парламенттиҥ структуразында туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча комитет тӧзӧлгӧн. Оныҥ јаанына Сергей Тимошенский талдалган.\n2019 јылда экинчи катап Национальный ойындардыҥ фестивали ӧткӱрилген. «Сартакпайдыҥ согоондоры» ла «Ирбизектиҥ ойындары» деп адалган маргаандардаҥ турган фестиваль тергеебистиҥ јаркынду керек-јарактарыныҥ тоозына киргенин айтпас арга јок. Ол «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилип турганы оморкодулу.\nСпорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јӱзӱн-башка маргаандарда једимдӱ туружып турган спортчыларыс база кӧп. Бисти анчада ла кӱрешчилерис јаантайын сӱӱндирет. Грек-рим кӱреште ӧдӱп јаткан јылда јакшы једимдерге Юрий Тапаа, Алексей Тадыкин, Баатыр Ечешев, Сӱнер Конунов ло оноҥ до ӧскӧлӧри јеткен. Уулдарга оноҥ до бийик једимдер кӱӱнзейдис.\nЭмди самбого кӧчӧли. 2019 јыл спорттыҥ бу бӱдӱминдеги јеҥӱлериле бай болгонын темдектеер керек. Јуучыл самболо Алтай Республиканыҥ јуунты командазы баштапкы катап Россияныҥ чемпионадын ойноп алган. Бу маргаанда бойлорыныҥ бескелеринде Родион Асканаков 1-кы, Эжер Кеденов 2-чи, Игорь Казанин ле Рустам Конзошев 3-чи јерлерге чыккан эди. Анда ла јерлежис Степан Кобенов бойыныҥ бескезинде база јеҥӱчил боло берген.\nРоссия Федерацияныҥ национальный гвардиязыныҥ черӱлериниҥ самболо Россияныҥ Геройы генерал-полковник Анатолий Романовтыҥ кубогына ӧткӧн чемпионатта база бир јерлежис спорттыҥ телекейлик классту узы Эжер Енчинов јуучыл самболо бойыныҥ бескезинде эҥ артык болгон.\nЈуучыл самбо аайынча телекейдиҥ кубогыныҥ маргаандарында Рустам Конзошев мӧҥӱн призер болуп чыккан.\nЈе эҥ ле јаан једим ол кӱчӱрген айда Тӱштӱк Кореяныҥ Чхончжу калазында самболо ӧткӧн телекейлик чемпионатта болгон. Анда јуучыл самболо 52 килограммга јетире бескеде тартышкан јерлежис Родион Асканаков ло 68 килограммга јетире бескеде согушкан Степан Кобенов телекейдиҥ чемпиондоры болуп чыккандар. Родион Асканаков спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейлик маргаанныҥ эки катап јеҥӱчили болуп јат. Ас тоолу албатыбыска бу јаан сӱӱнчи ле оморкоду.\nЈаан изӱ айда Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ Јайгы олимпиадазы ӧткӧн. Бир муҥнаҥ кӧп спортчы спорттыҥ 11 бӱдӱми аайынча маргышкан. Текшикомандалык зачетто баштапкы јерди Горно-Алтайсктыҥ командазы аларда, экинчи јерде Кош-Агаш аймактыҥ, ӱчинчизинде Майма аймактыҥ командалары болгон.\n2019 јылда болгон јаркынду керек-јарактардыҥ тоозында грек-рим кӱрешле Европаныҥ чемпионы, телекейдиҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы Иван Самтаевтиҥ сыйына ӧткӧн «Ийде-кӱчтиҥ кубогы» деп адалган албатылар ортодогы матчевый туштажуны темдектеер керек. Республикабыстыҥ командазы Казахстанныҥ командазын 11:2 тооло јеҥип алган эди. Ол ло тушта грек-рим кӱрешле олимпийский чемпиондор Мнацакан Искандарян, Александр Игнатенко ло Александр Карелин республиканыҥ аймактарында мастер-класстар ӧткӱрген.\nБыјыл тергеебиске Олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилдери келип јӱрген. Олордыҥ тоозында: 1968 јылда Гренобыльда ӧткӧн Кышкы Олимпий ойындардыҥ конекло јӱгӱрери аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Людмила Титова, 1992 јылда Барселонада ӧткӧн Олимпиаданыҥ баскетбол аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Ирина Минх, 2004 јылда Афиныда ӧткӧн Олимпиаданыҥ ыраагына калыыры аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Татьяна Лебедева, 1998 јылда Наганодо ӧткӧн Олимпий ойындардыҥ биатлон аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Галина Куклева, 1988 јылда Калгариде ӧткӧн Олимпиаданыҥ бобслейле чемпионы, спорттыҥ нерелӱ узы Владимир Козлов, 2006 јылда Туринде ӧткӧн Олимпиаданыҥ бобслейле мӧҥӱн призеры, спорттыҥ нерелӱ узы Алексей Селиверстов болгон. Олор республиканыҥ тӧс калазында ла аймактарында јилбилӱ туштажулар ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ Олимпийский совединиҥ ле физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн мындый туштажулар чыдап јаткан ӱйеге сӱреен јарамыкту болгонын айтпаза да јарт.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Маймада спорттыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ «Атлант» деп комплексиниҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу республикада Тоштыҥ баштапкы ӧргӧӧзи болуп јат.\nГорно-Алтайскта гиберспорттыҥ «NAVIGATOR Game Arena» деп баштапкы площадказыныҥ ачылтазы ӧткӧн. Оныҥ ачылтазында компьютерный спорт аайынча турнир болгон ло анда 116 кижи турушкан.\n2019 јылда јерлеш спортчыларыс башка-башка бӱдӱмдер аайынча јеҥӱлерге јеткен. Кем де чанала јӱгӱреринде, кем де рафтингте, кем де боксто, кем де каратэде.\nАлтай Республикада кӧп тоолу јакшынак профессионал спортчылар бар. Олордоҥ 35 спортчы Россияныҥ јуунты командаларына кирет. Бис олорло оморкойдыс ла келер 2020 јылда спортчыларыска јаҥыс ла бийик једимдер кӱӱнзейдис!


Кош-Агаш — Википедия\n↗10 297 кижи (2021)\nказактар, орустар ла о.ӧ.\nКош-Агаш (орустап Кош-Агач) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.\nКош-Агаш — кӧжӧӧ агаш, коштогон агаш, коштой агаш, орустап пара деревьев.\nЈурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кирет. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик.\nКлимады кезем-континентал. Кышкыда тыҥ сооктор болот. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.\nТайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине». кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..\nЈуртта 141 ором: 141, јаан јурттардыҥ бирӱзи. Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 889,7-чи километринде турат.\nКош-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nРеспубликан тӧс кала Улалу 460 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 540 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ 0 км\nЈурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ экинчи волостиниҥ јайзаҥы Семен Јулуковто 1890 јылдарда 800 јуук соок тумчукту мал, 1200 јылкы мал, марал аҥныҥ јаан ӱӱри бар болгон. Орус којойымдарга јӱк ле торбокторды 400—500 тын тоозыла садып турган болгон. Калка-монголдыҥ гран-кыйузына јерлери јуук болуп, озодоҥ бери саду кӧнӱ барып јат. Монгол товарларды таҥынаҥ аргачылар Кош-Агашка экелип, базарларда, магазиндерде садат.\n1655 ↗1865 ↗2553 ↗3501 ↗5701 ↗7900 ↗7927 ↗8214 ↗8325 ↗8633 ↗9004 ↗9212 ↗9469 ↗9719 ↗9819 ↗10 061 ↗10 297\nЈуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.\nКош-Агаш аймактыҥ ла јурт јеезениҥ админстрациялары;\nкӧӧликтер јепсеер јер;\nсаду ӧткӱрер јер;\nМал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.\nВ. И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 65 А);\nЧекист-пограничниктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Јараттай ором, 17 А);\nМемориал «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» (1975 ј., Кыйулу ором, 3В);\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (2342).\nКош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде тӱӱкилик табынтыларлу обьекттер кӧп.\nТагыл — мӱргӱӱл ӧткӱрер јер. Кош-Агаш ла Ортолык јурттардыҥ ортозында (2207);\nАк-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Бар-Бургазы сууныҥ сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805);\nКош-Агаштыҥ герой пограничниктериниҥ карындаштык мӧҥкӱзи, гражданский јууда корогондордыҥ карындаштык-мӧҥкӱзи (1913,1914);\nЭре-чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045);\nКош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073);\nЈуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203);\nСмоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202);\nӰӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204).\nСартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200);\nАбайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201);\nАк-Боомныҥ кайазынаҥ Чуйдыҥ суузын кӧрзӧ\nКош-Агаш.Ташта јурамалдар. Јаҥыстӧбӧ деп тӧҥдӧ\nКӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция\nОбо таш. Алтайда.\n↑ 1,0 1,1 Кош-Агач\n↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров (ја. эм.). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2013. Архивировано јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР — жителей сельских населённых пунктов — районных центров по полу (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни, 2013. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348\n↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf\n↑ 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кош-Агаш&oldid=27018"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 11 куран ай 2021, 18:39.


13.09.2019 - altaicholmon\n«Газпром» не будет строить газопровод через алтайские горы\nПрезидент РФ Владимир Путин поручил главе «Газпрома» Алексею Миллеру изучить вопрос о переносе планируемого газопровода из России в Китай на территорию Монголии, чтобы обойти объект всемирного наследия «Золотые горы Алтая». Глава государства назвал этот вариант «вполне реалистичным». Такое поручение дал президент РФ Владимир Путин. Ранее с соответствующим предложением выступил глава Монголии Халтмаагийн Баттулга, и Путин\nАайлу албаты, укаалу улус болорыс па?\nГазедистиҥ айылчызы – бичиичи Бронтой БЕДЮРОВ, Арасей де ичинде, телекей де кеминде јарлу алтаист ле тюрколог. —Бронтой Янгович, баштапкы куучынысты «улус» деген сӧстиҥ баш учурын јартаарыла туузылткан эдис… Бӱгӱнги алтай тилдеҥ бу сӧсти бӱгӱнги орус тилге кӧчӱрзебис, «люди» дегени болор, ол ок ӧйдӧ озогы орус јуракайларда «телеуты» да деп, «Телеуцкий Улус» та деп темдектелгени бар\nАй-кӱн качалаҥын јетирет\nБыјыл Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери мал-ашка азырал белетеер иштерди јӱс сегизен алты муҥ гектар јерде ӧткӱрет. Оны бӱгӱнги кӱнде эҥ каруулу иштердиҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Је оны эрчимдӱ ӧткӱрерине ай-кӱнниҥ айалгалары јаан качалаҥын јетирет. «Кӱски кӱн кӱндеп-кӱндеп, кӱп эдер» дегениле, теҥерини кара булуттар бӱркеп, јуттап туру. Мындый айалгаларда чабылган ӧлӧҥ јыдып, ӱрелердеҥ де\n«Алтын Майдан»: Алтайдыҥ ӱредӱчилери эҥ артык\nӦткӧн куран айда Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртыныҥ школыныҥ алтай ойноткыларла ойноор «Арчын» деп фольклор ансамбли калыктар ортодогы Крымда болгон фестивальда турушкан. Худбашкараачызы Вадим Кыдатовко ло школдыҥ директоры Лариса Кыйыновага баштаткан 12 ӱредӱчи фестиваль-конкурстыҥ беш номинациязыла баштапкы јерлер алып јанып келгендер. Бу фестиваль-конкурс јылдыҥ ла Крым Республиканыҥ Черноморский районыныҥ Межводное поселогында ӧдӱп, Россияныҥ кӧп тоолу калыктарын\nЭ. Памфилова: Олег Хорохордин ак-чек тартыжуда јеҥген\nРФ-тыҥ Тӧс талдаачы кӱреезиниҥ председатели Элла Памфилова «Россия 24» телеканалда айтканыла, кампания јеҥил эмес те айалгада ӧткӧн болзо, АР-дыҥ башчызыныҥ талдаштарында Олег Хорохордин ак-чек тартыжуда јеҥген. Эксперттер экинчи тур болордоҥ айабас деп белге-шӱӱлтелер де айткан болзо, кандидаттыҥ командазы ла кандидат бойы республиканыҥ албаты-јонынаҥ јаан јӧмӧлтӧ алып, баштапкы ла турда кӧп ӱндерле јеҥӱ алган. О. Хорохордин\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ 400 000-чы пассажири\nКече, сыгын айдыҥ 12-чи кӱнинде, Горно-Алтайсктыҥ аэропорты мынаҥ учкан 400 000-чы кижини кӧдӱриҥилӱ уткыды. Эртен тура Москва јаар S7 Airlines ле Победа компаниялардыҥ самолетторыла учарга келген улус мындый кӧдӱриҥи болорын сананбаган да. Бу јар эдилерде, аэропортто јык толо улус, анчада ла регистрация ӧткӧндӧр «ырысту пассажир» кем болорын ӧкпӧӧрип сакыган. Горно-Алтайсктыҥ аэропортын 2011 јылда јаҥырта јазаган кийнинде


Öй лö сöс - altaicholmon\nБ. У. Укачин 1964 јылдаҥ ала СССР-дыҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы. Ол алтай ла орус, тыва ла кыргыс тилдерле бастыразы тӧртӧн кирелӱ јуунтылар чыгарып, алтай литератураны ороон ичине јарлу эдерге бойыныҥ јаан ӱлӱзин кошкон. 1987 јылда талдап алган ӱлгерлердиҥ јуунтызы Москвада орустап кепке базылган. Оныҥ ӱлгерлери бистиҥ ле ӧскӧ дӧ ороондордыҥ калыктарыныҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген. Бичиичи публицистикада, кӧчӱриште эрчимдӱ турушкан. Оныҥ бичигенине тайанып, Алтай Республиканыҥ драма театры ӱч спектакль: «Кичӱ изӱ ай» (1979), «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» (1985), «Мен кем?» (1988) тургускан.\nБажымныҥ чачтары – јелбер тöҥöзöк,\nБаза бир кöрзöм, койу булуттар.\nМаҥдайым – јалаҥдый јаан ла јалбак,\nТуура кезилет тереҥ чырыштар.\nОл чырыштар мениҥ сÿрген\nКыраныҥ, айса, кырлак јолдоры?..\nОл эмезе мениҥ чÿмдеген\nЧÿми јок ÿлгердиҥ узун јолдыгы.\nЭттеҥ јÿзим элбек ле сööкилеҥ,\nЭриксем, ачынзам, тоштый килеҥ.\nЭки кабагым бийикте карарат,\nЭки тирÿ кучкаштый отурат.\nЈыкпык кöстöрим – бычактыҥ кылузы, –\nЈалакай, сÿмелÿ, сÿÿнчилÿ, килеҥкей.\nКöргöн јÿрÿмниҥ ырызы, ачузы\nКöзимниҥ чогында суракту кÿйгей!\nКырлаҥдый эмес, тумчугым кичинек,\nКандый да болчок ол тöҥичек.\nЭрикчел кöгöрöт эки эриним,\nЭрлÿ кыјырайт, ачынзам, тиштерим!\nКезикте мениҥ јолдорым кызык,\nКанайдар оны – кылыгым кызу.\nКачан да токтобойт öйимниҥ тибирти,\nКанымда оныҥ канчалык кимирти.\nМен коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJаҥыс ла jажытту тöгÿннеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым.\nАнчада ла тöгÿн öҥöлöп,\nJаш бала кöксине кирзе,\nНаjы болуп кубулып,\nНаjылажып ол келзе,\nОны канай сезерим,\nАнчада ла тöгÿн кубулып,\nЧындыктыҥ чырай-кеберин кийзе,\nТöрöлимди мениҥ тöгÿндеп,\nТöжине алыс ол кирзе,\nКудайга баш – канайдар,\nЧынды канай корулаар?!\nИзÿ тÿштÿкте jÿрерим,\nСоок тÿндÿкте болорым,\nJе коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым…\nJаҥыс та кижи jалаҥда\nJуучыл болор аргалу.\nJе jаҥыс ла акту бойыҥда\nЧындык болзын агару.\nJаҥыс ла сениҥ кöксиҥде\nJалтанбай кÿйзин чын jÿрек.\nJалакай, чокту кöзиҥди\nСол jараттаҥ серпилип,\nОҥ jаратка согулба!\nБойыҥа бойыҥ серенип,\nБош салынып, садынба!\nЧыга баспас jолыҥда\nJакшыны jажына да этсеҥ,\nJаҥылгазы jалкулу болор.\nJаманды jаҥыс та этсеҥ,\nJары jаан болор…\nАгын суу азыйгы ла бойы,\nАк-јарыкта ару ла тирÿ.\nНöкöрдиҥ öлÿми меге кыйын,\nJе ар-бÿткенге ол не керектÿ?..\nJаркынду ла тирÿ агын суу\nКижи öлгöн деп качан да билбес.\nКöк теҥери, мöҥÿн туу,\nКÿн, чечектер – ончозы килебес!\nÖлÿмди билбезин эбире ончозы,\nÖссин,кееркетсин бу jÿрÿмди.\nОнчозы кунукса, тÿштиҥ ырызы\nТÿнле солынза, канайттан эди?!.\nТеҥери öрö – агаштар öзÿми,\nСуулар маҥында телекей эбирет.\nJе качан да болзо кижиниҥ öлÿми\nJаҥыс ла кижиге карыкчал экелет…\nМЕН КАПШЫЙА КАРЫП КАЛАРЫМ\nМен капшыйа карып каларым,\nКаным карыкчал, ыраак согулар.\nАбра ошкош калырууш болорым,\nКалажырап менеҥ улус качар…\nАйса, мениҥ уккур кулагым\nУкпас ла тÿлей болуп тунар?..\nУзакта јерлÿ нöкöр-коногым\nУндып менеҥ туура турар?..\nКöргÿр кöстöрим öчсö кайдарым,\nКöктиҥ öҥин кöрбöзим јаскыда?!\nКапшыйа, канайдар, карып каларым,\nКем де артпас айса јанымда?..\nКöпти, кööркийлер, јылыйтып саларым,\nЈе кÿÿним артсын тирÿ ле чыдым!\nЈе карыбас ла öлбöс канатту чындыгым!\nЧыгып келдим тышкары…\nЧап ла чаҥкыр теҥери.\nМыйгак ошкош кызыл ай\nМызылдап турат кедери.\nJаҥыс jылтыс jанында,\nJаш чааптый секирет.\nАдып ийгей, калак деп,\nАй меге серенет…\nЧаҥкыр тошло чаптыртты.\nАпагаш сÿдин чачылтты…\nТеҥериде сок jаҥыс ай,\nТелекейде сок jаҥыс Алтай!..\nОй, кööркийим, эжим,\nЭки кöзиҥе кöргöмдö, –\nЭки jылдыстыҥ ыраак кожоҥы.\nЧачыҥа сениҥ кöргöмдö, –\nЧакпынду учардыҥ кожоҥы.\nОдус эки ак тижиҥ –\nАпагаш кардыҥ jаҥары.\nТымый тÿшкен ак тöжиҥ –\nТымык сууныҥ jаркыны…\nСÿÿштиҥ агару jÿзинде –\nСÿмердеҥ тÿшкен сÿт салкын.\nСÿÿштиҥ кажы ла сöзинде\nСÿме эмес, сÿр, салым!\nÖйлöр, jылдар элес ле элес,\nО, канайдар, кижи мöҥкÿлик эмес!\nJе кижиниҥ каны мöҥкÿлик,\nОноҥ öскöзи – öлÿмтик…\nБаш болзын, Тöрöлим бар,\nБаш болзын, уулдарым бар!\nКуркунду куштар, öзÿмдер\nКуучындайтан меге алтайлап.\nАй, Кÿн, јылдыстар да –\nУлу тууларда бöрÿлер де\nУлужатан азыйда алтайлап.\nАттар, уйлар – ак малыс\nАйтканымды угатан алтайлап.\n…Ыйык тууларды мен таштап,\nЫраак, öскö городко келдим.\nКанымды кандый да эдиски ээледи,\nКандый да шымырт кöксимде эбелди.\nÖлöҥ чилеп, табышту тызырап,\nÖзöгимде öзöт öскö сöс!..\nБала табарда оорыган келиндий,\nБадышпай бардым эр бойым!..\nКöк-айаста кÿкÿрттеҥ кÿчтÿ\nКöксимди бысты кайкал сöс! –\nБат кандый уур кинчектÿ\nБаштап ла айткан орус сöс!\nУлусту телекей бу мени\nУуй тудуп, јудуп ийди!..\nОноҥ ло бери орустап,\nОрчылаҥ менде ÿнденди.\n…А мен бодогом јаш тушта,\nЭбире эжилген телекей\nЈаҥыс ла туулардаҥ турган деп,\nЈаҥыс ла алтай тилдÿ деп…\nКенете келген ырыс\nШыралап тапкан ырыс\nЭБИРЕ БИСТИ ЭДРЕҤИ ЧАК\nЭбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?\nКÿнÿҥ ле öлÿм ле кан,\nКудай, байла, бисти каргаган!\nКижидеҥ кижи коркыбайт,\nКижини бÿгÿн кем корыйт?..\nБÿгÿнги улус – калју,\nКолдоры, јÿстери – канду…\nКудайга баш!.. Баш болзын,\nКудай бисти башкарзын!..\nКижи болуп ол артсын!..\nЈе эбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?..\nБолушкар биске, Алтай-Кудайым!\nБолушкар биске, Ак-Бурканым!..\n1993 ј., эмчилик\nАдыҥ jакшы да болзо,\nАлбатыҥ ойгор до болзо,\nКалык уйкуда –\nКайчы уйкуда –\nКалык та уйкуда.\nКижи болорго jÿректеҥ\nОт чагар керек,\nА от чакпас jÿрек\nО, jÿрегим, jÿрегим, jÿрегим –\nСен – мениҥ санаам,\nКедерим мениҥ jÿÿлгегим –\nТа öй ондый,\nТа мен керик,\nJе Кижи болорго\nJÿректеҥ от чагар керек.\nАгынла кожо аҥданып,\nАлтайдаҥ канайып качарым?..\nКадынныҥ тажына тайанып,\nÖлÿмди ле öзÿмди –\nÖзöгимле оҥдодым –\nКанымда ла сöзимде\nКандый да шымырт сес калдым.\nОныҥ да учун мен бÿгÿн\nЈиткем – öткöн öй лö тÿн,\nА јÿзим – öскö ороондо.\nЈетен сууныҥ кечÿзи,\nЈетен тилдиҥ кечеди –\nБÿгÿнги мениҥ öҥзÿреем,\nБÿгÿнги мениҥ öҥ-сÿрим!\nЈе јаҥыс ла чечектеш\nÖзÿм эмес – јарт, быжу!\nÖзÿп јадым – мен кижи!\nБайла, öлзöм, кийнимде\nСööгим эмес, сöс калар.\nКем де келер јÿрÿмде\nЈемирбе, калак, Кÿримди.\nЈетен тилдиҥ кечеди,\nЈектебе алтай Сöзимди.


29.08.2017 - altaicholmon\nПассажирлер бир эмеш астаган\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, пассажирлердиҥ тоозы былтыр 12 процентке астаган, темдектезе, 2016 јылда аэропорт ажыра 58 муҥ пассажир учкан болзо, оныҥ алдындагы јылда олордыҥ тоозы 66 муҥ болгон.\nБилдирлӱ кӧптӧдӧр арга берер\nКырдаҥ чанала јыҥылайтан «Манжерок» комплексти ӧскӱрерине 2016 јылда «Сбербанк» ПАО 140 миллион салковой акча чыгарган.\nАҥылу службалардыҥ тактикалык ӱредӱзи\nГорно-Алтайскта аҥылу службалардыҥ ла тап-эриктер корыычы структуралардыҥ, бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ тактикалык ӱредӱзи ӧтти.\nФ. Конюхов Ӱч-Сӱмердиҥ јанында\nАтту-чуулу јорыкчы Федор Конюховты билбес кижи јок болор. Ол Jер-телекейди теҥистер кечире беш катап сок јаҥыскан айланган, Атлантиканы 17 катап кечкен, бир катап колдыҥ кӱчиле иштейтен тегин ле кайыкту кемеле. Ол тӱштӱк ле тӱндӱк полюстарда болгон.\nАҥчыныҥ биледин—портал ажыра


Комитеттердиҥ јуунында турушкан - altaicholmon\nКомитеттердиҥ јуунында турушкан\nАР-дыҥ башчызы Александр Бердников республикан парламенттиҥ јербойында бойы башкарынары, тап-эриктер ле јонјӱрӱмдик корулаш, эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча комитеттериниҥ ээчиде сессияныҥ алдында ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ јуунында турушкан.\nJуун башталар алдында тергеениҥ башчызы парламенттиҥ јербойында бойы башкарынары, тап-эриктер аайынча комитединиҥ председатели Виктор Хабаровты чыккан кӱниле уткыган. Александр Бердниковтыҥ темдектегениле, Виктор Хабаров кайда ла иштеерде, ол тоодо МВД-да милицияныҥ участковыйларыныҥ службазын башкарып та турарда, Эл Курултайдыҥ депутады да болордо, бойыныҥ молјуларын јаантайын бийик каруулу бӱдӱрген.\n«Виктор Иванович јондык ишчи болуп калган кижи. Эл Курултайдыҥ тӧс комитеттериниҥ бирӱзин кӧп јылдардыҥ туркунына башкарып келген, јарамыкту тап-эриктик политика тӧзӧӧринде туружат» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nАлександр Бердников юбилярга бек су-кадык, эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱм, республикабыстыҥ ӧзӱмине камаанын јетирер иш кӱӱнзеди. АР-дыҥ башчызыныҥ јарлыгыла Виктор Хабаровко «Алтай Республиканыҥ нерелӱ юризи» деген кӱндӱлӱ ат адалган.\nЮбилярга уткуулду сӧстӧрин РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, депутаттар база айткан.\nДепутаттар јуунда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызына кандидатураны кӧргӧн. Александр Бердников бу јамыга јӧптӧӧрине республикан башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Роман Птицынныҥ кандидатуразын адаган.\n«Роман Викторовичтиҥ профессионал кемин ле иш јанынаҥ ченемелин ајаруга алып, мындый шӱӱлте эдилген. Ол Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы, баштапкы ордынчызы болуп иштеерде, муниципалитеттиҥ јаан учурлу јӱрӱмдик ууламјыларын башкарган. Тергеениҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы болуп иштеген» — деп, Александр Бердников айткан.\nТергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, республиканыҥ бюджединиҥ 70 проценти јонјӱрӱмдик ууламјылу ла јонјӱрӱмдик корулаштыҥ сурактарын аайлаштырарына ууландырылган. Оныҥ да учун мында билгирлери тереҥ башкараачы ишчи керек деген.\nШӱӱжӱ ӧйинде депутаттар Роман Птицынныҥ кандидатуразын кӧстӧӧрин сессияга чыгарары јанынаҥ јӧп јараткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде сессиязы кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧдӧр, анда кадровый сурак кӧрӱлер.


Тергеениҥ шылу башкартузында кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн - altaicholmon\nТергеениҥ шылу башкартузында кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн\nРоссияныҥ Шылу комитеди (СК) ижин, 2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде уголовный јаргыпроизводствоныҥ бӧлӱгинде чыдуларын РФ-тыҥ јасактары аайынча бӱдӱрип турган ла таҥынаҥ федерал государственный орган болуп, баштаган. Ведомствоныҥ тӧзӧлгӧн кӱни «Россия Федерацияныҥ Шылу комитеди керегинде» 403-ФЗ номерлӱ федерал јасакка 2010 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде кол салылганынаҥ ла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 14-чи кӱнинде кол салган «Россия Федерацияныҥ Шылу комитединиҥ ижиниҥ сурактары» деп 38 номерлӱ Јарлыгынаҥ ала байрамдалат.\nВедомствоныҥ башкараачылары ла шылу органдардыҥ структуразы тӱӱкизинде канайып та кубулза, шылучылардыҥ турумкай, кӱч ле кыракы ижиниҥ шылтузында уголовный јаргыпроизводствоныҥ тӧс ээжилериниҥ бирӱзи – кыйалтазы јоктоҥ каруузына тургузары – бӱдӱп туру. Каршулу керектердиҥ аайына тӱрген чыгары ла чыҥдый шылулар ӧткӱрери, коррупцияга ла экстремизмге турулталу удурлажары, каршулу керектер керегинде јетирӱлерди кӧрӧрдӧ лӧ баштамы шылуны ӧткӱрерде, јасактарды буспазы, онойдо ок каршулу керектерди болдыртпазы — бу Россияныҥ СК-зыныҥ ишчилериниҥ кӱнӱҥги молјуларыныҥ толо тооломы эмес, олор бойын беринип иштеерин ле бийик профессионализмди некейт.\nРоссияныҥ СК-зыныҥ шылучылары эҥ јеткерлӱ кату ла аҥылу кату каршулу керектерди, ол тоодо кижиниҥ ле гражданинниҥ јӱрӱмине ле су-кадыгына, половой јанынаҥ тийбезине ле половой јайымына удурлажа, конституциядагы тап-эриктерине ле јайымына удурлажа эдилген каршулу керектерди јартаарыла иштейт. Ого ӱзеери, аҥылу тап-эрик статусту улусты – депутаттарды, јаҥныҥ бастыра кеминдеги чиновниктерди, тап-эриктер корыыр органдардыҥ ишчилерин ле ӧскӧлӧрин уголовный каруузына тургузар чыдулар јӱк Россияныҥ СК-зыныҥ шылучыларыныҥ чыдуларына кирет.\nКоррупцияла тартыжу курч бойы артат. Бу категорияныҥ уголовный керектерин чыҥдый ла турулталу апарары ведомствоныҥ ижиниҥ баштапкы учурлу ууламјызы болуп туру. Россияныҥ СК-зы коррупцияла тартыжар јаантайынгы ишти государственный ӧскӧ органдарла јуук колбуда ӧткӱрет, олордыҥ тоозында ФСБ, МВД, прокуратураныҥ органдары, Росминмониторинг. Шылу башкартуныҥ ижинде аҥылу ајару ятрогенный каршуларды јартаарына эдилет, онойдо ок граждандарга ишјалды тӧлӧбӧй турганыла колбулу каршулардыҥ, эр јажы јетпегендерге эдилген каршулу керектердиҥ аайына чыгарына эдилет. Бу ууламјыларда база једимдер бар. Тергеениҥ шылу башкартузыныҥ шылучылары коногына иштеп, каршулу керектер болгоны керегинде Россияныҥ СК-зыныҥ шылу органдарыныҥ ведомствозындагы јетирӱлер аайынча каршулу керектердиҥ јерине кӱнӱҥ ле барып турулар, ӧрӧ айдылган категорияныҥ каршулу керектери аайынча уголовный керектерле иштейт, ол тоодо ӧткӧн јылдардагы каршулу керектер аайынча уголовный керектерди апарып јат.\nУголовный керектер аайынча шылу-шиҥжӱ иштерде аҥылу ајару чыгымдарды орныктырарына эдилет\nОлордыҥ јаан ижиниҥ турултазында кату ла тыҥ кату керектер эткен улуска бурулашту јӧп чыгарылып туру. Шылу башкартуныҥ шылучылары ӧткӧн 10 јылга оперативный службаларла јуук колбуда, прокуратурала, јаргыла, государственный јаҥныҥ ӧскӧ дӧ органдарыла јаба иштиҥ шылтузында каршулу керек керегинде 25 000-наҥ кӧп јетирӱни кӧргӧндӧр, јаргыга кӧрӧрине 5000 кирези уголовный керектер аткарылган, олордыҥ кӧбизи кату ла тыҥ кату каршулар керегинде уголовный керектер. Јӱк 2020 јылда шылу башкартуныҥ шылучылары каршулу 400 керектиҥ аайына чыккан, олордыҥ 160-наҥ кӧбизи кату ла тыҥ кату каршулар, 80 кирези коррупцияла колбулу каршулар ла ол ло кирези экономикалык ууламјылу каршулар, јажы јетпегендердиҥ эткен 25-теҥ кӧп керектери, 60 кирези каршулар јажы јетпегендерге эдилген.\nУголовный керектер аайынча шылу-шиҥжӱ иштерде аҥылу ајару чыгымдарды орныктырарына эдилет. Ӧткӧн јылда граждандарга ла государствого 230 млн салковой кирези материальный чыгым эдилген. Олордыҥ 206 млн салковойынаҥ кӧбизине турар материальный чыгым шылу башкартуныҥ шылучыларыныҥ ижиниҥ шылтузында орныктырылган.\n2020 јылда шылу башкартуныҥ шылучылары каршулу 400 керектиҥ аайына чыккан\nШылуныҥ тергеелик башкартузында Россияныҥ СК-зыныҥ јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јуунда шылу башкартуныҥ башкараачылары, аппараттыҥ ла тергеелик шылу бӧлӱктердиҥ ишчилери, онойдо ок кычырылган айылчылар турушкан. Јуулган улустыҥ алдына куучынды башкартуныҥ башкараачызы Эдуард Францевич Новаковский айдып, шылу башкартуныҥ ишчилериниҥ профессионал байрамыла уткыган, ижинде ле таҥынаҥ јӱрӱминде једимдер кӱӱнзеген. Кӧдӱриҥилӱ айалгада «Алтай Республиканыҥ шылузыныҥ ветерандарыныҥ биригӱзи» тергеелик јондык организацияныҥ председатели, шылу башкартуныҥ ветераны Андрей Александрович Мунатовко «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда (1941-1945 јј.) Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы» кереес медаль табыштырылган. Шылу башкартуныҥ ижине јӧмӧлтӧзи, јаан камааны учун шылу башкартуныҥ башкараачызыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы шылу башкартудагы Јондык советтиҥ председатели, Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Татьяна Анатольевна Кончевага табыштырылган. Байрамдык јуунныҥ айылчылары јуулган улусты ведомствоныҥ јылдыгыла база уткыгандар.\n206 млн салковойдыҥ чыгымы орныктырылган\nЈуунда Россияныҥ СК-зыныҥ Кӱндӱлӱ доскозына тургузылатан улустыҥ аттары адалган. Ол тоодо шылу башкартуныҥ Турачактагы аймактар ортодогы шылу бӧлӱгиниҥ башкараачызы Глеб Деребизов — ижиндеги молјуларын ак-чек бӱдӱргени ле бийик профессионализми, кӧп јылдарга ижи, јакылталарды каруулу бӱдӱргени учун. Бийик профессионализми ле ижиндеги молјуларын ак-чек бӱдӱргени, кӧп јылдарга ижи ле турулталу службазы, ижинде бийик једимдери ле јаан каруулу ла чӱмдӱ јакылталарды бӱдӱргени учун шылу башкартуныҥ криминалистика бӧлӱгиниҥ баш шылучы-криминализи Юрий Бондаев Россияныҥ СК-зыныҥ председателиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Шылу башкартуныҥ ижинде аҥыланган ӧскӧ дӧ ишчилер башкартуныҥ башкараачызыныҥ Быйанду самараларыла темдектелген.\nРоссияныҥ СК-зыныҥ Алтай Республика аайынча шылу башкартузыныҥ ишчилери бойыныҥ профессионал байрамында тергеениҥ ончо тап-эрик корыыр органдарында коллегаларына каршулу керектерле тартыжуда јаба јединген турулталары ла кожо ижи учун быйанын айткандар. Аҥылу быйан шылуныҥ ветерандарына, шылу керекти тӧзӧӧриниҥ ле ӧскӱрериниҥ бажында тургандарга, олордыҥ шылучылардыҥ јаҥы ӱйезине артырып турган ченемели ле камааны учун айдылган.


Стрикленд, Донна — Википедия\nанглийлап Donna Theo Strickland\nкӱӱк айдыҥ 27 кӱни 1959(0005-27-1959) (62 јаш)\nНобельдиҥ физикала сыйы[d] (2018)\nFellow of the Optical Society[d] (2008)\nстипендия Слоуна[d] (1998)\n100 ӱй кижи[d] (2018)\nДонна Стрикленд (английлап Donna Strickland; 1959 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде чыккан, к. Гуэлф, Онтарио, Канада — Канаданыҥ физиги, лазерный физика јанынаҥ иштейт, онойдо ок нелинейныйй оптикала. Жерар Мурула кожо усиления чирпированных импульсов деп физикада эп-арга тапкан. Нобельдиҥ физикада сыйыныҥ лауреады (2018).\nЛондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020), США-ныҥ Национал билим академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020).\n3 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\n1981 јылда Стрикленд Донна Макмастердиҥ университедин божоткон (инженерная физика деп специальностьло). 1989 јылда философияныҥ физикала докторы деп степеньди Рочестердиҥ университединде алган, Жерар Муру деп профессор оныҥ билим башкараачызы болгон. Донна Стрикленд орустап «усиление чирпированных импульсов с последующим их сжатием» деп шиҥжӱ иш ӧткӱрген, «которое позволило усилить ультракороткие импульсы до беспрецедентного уровня». 1988 јылдаҥ ала 1991 јылга јетире Канаданыҥ Национал шиҥжӱ биригӱниҥ билим ишчизи болуп иштеген. Ватерлоо университетте иштеп турарда, премия алган тушта ол доцент болгон. Лазердиҥ чокторын шиҥдеп турган ӧмӧликти башкарган, олор орустап «высокоинтенсивные лазерные системы для исследований в области нелинейной оптики» деп шиҥжӱлер ӧткӱрген.\nСлоанныҥ стипендиязы (1998);\nСтрикленд Донна — аҥылу турчы (2008);\nОптикалык биригӱниҥ президенти (2013);\nНобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады (2018) (1/4 премии);\nЛондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020);\nСША-ныҥ Национал билим академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020).\nДонна Стрикленд ле Жерар Муру Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреаттары, 2018\nСтрикленд Донна OSA-ныҥ јуунында куучын айдат, 2013\nДонна Стрикленд Стив Чуга «Оптиканыҥ коручылы» деп сый берип јат, 2013\n↑ Strickland D. Development of an Ultra-Bright Laser and an Application to Multi-Photon Ionization (англ.) — Rochester: University of Rochester, 1988.\n↑ Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland win the Nobel Prize for Physics (англ.) // Physics World — IOP Publishing, 2018. — ISSN 0953-8585; 2058-7058\n↑ Ӱлекер:Рыбакин, С. 436\n↑ The Nobel Prize. This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl (англ.). @NobelPrize (10 December 2018). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 11 кӱни, 2018.\n↑ Donna Strickland (англ.)\n↑ National Academy of Sciences Elects New Members, 27 апреля 2020 (англ.)\n↑ Strickland, D., Mourou, G., 1985.\n↑ Maine, P., Strickland, D. et al, 1988.\nЈаан норвежский · Brockhaus\nGND: 1168266440 · ISNI: 0000 0000 7443 9172 · LCCN: no2019079275 · VIAF: 105227358 · WorldCat VIAF: 105227358\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Стрикленд,_Донна&oldid=25703"\nКӱӱк айдыҥ 27 кӱнинде чыккандар\n1959 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 20:32.


Алтайдыҥ тӱндӱк келтейиндеги аймакта - altaicholmon\nӦбӧкӧлӧрис јурт ээлемле озодоҥ бери јуук колбулу болгонын бистиҥ кажыбыс ла јакшы билер. Ол јогынаҥ албаты-јондо курсактанатан алама-шикир де, аш-курсак та јок болор эмей. Јурт јерде јаткан улуста эмди де андый. Бойыныҥ огородында ӧскӱрген ару маалаажы, јаҥы ла сааган кӧбӱктӱ сӱди, ӱстӱ-јуулу эди јогынаҥ кандый кижи чыдажып јадатан эди.\nЈурт јердиҥ аргачыларыныҥ ижи-тожы ла јадын-јӱрӱми јурт ээлемниҥ керек-јарактарыла база тудуш. Јарлалып јаткан бу бичимелде куучын калганчы јылдарда Чой аймакта болуп турган танылу јаҥыртулар керегинде ӧдӧр. Оны белетееринде јаан болужын биске бу аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Светлана Буйдышева јетирген.\nТату, тату, не тату?\nЈаан улус сахар-шикирди, эмеш оогошторы дезе йогуртты су-кадыкка эҥ јарамыкту тату кожумактар деп айдардаҥ айабас. Эмдиги ӧйдӧ јӱзӱн-башка ӧскӧ дӧ тату аш-курсак бар болгонында база кандый да јаан кайкал јок. Олордыҥ ончозын тоолозоҥ, эки колдыҥ сабарлары јетпес. Је ылгап ла элгеп кӧрзӧ, эҥ татузына ла эҥ тузалузына кыйалтазы јогынаҥ учураар эмейиҥ. Мӧт керегинде айдып турбай. Чой аймактыҥ аргачыларыла јуук колбуда иштеп турган Светлана Владимировна Буйдышева адаручыныҥ кӱч ле шыраҥкай ижине јаҥыс ла мындый керекте јана баспай, учына јетире туружатан кӱӱн-тапту улус келип јат деп темдектейт. Оныҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ аймагында 86 пасека иштеп јат. Иштеп алып турган мӧттиҥ бӱдӱмдери дезе башка-башка. Бирӱзи бирӱзинеҥ тату. Је Дягилево деген бӱдӱм Чойдо бойыныҥ бийик чыҥдыйыла, су-кадыкка јарамыкту тузазыла арткандарын чик јок артыктап јат. Бу мӧт макка чыгып, керек дезе аймактыҥ танылу сӱр-темдектериниҥ бирӱзи деп адаткан. Онызы, байла, тегиндӱ эмес.\nБистиҥ тергееде адарулар нектарды башка-башка ӧзӱмдердеҥ јууп јат. Је Дягилево деген бӱдӱмде бойыныҥ аҥылулары бар. Јербойыныҥ адаручылары оны элитный сортту мӧт деп адагылайт. Анда кижиниҥ су-кадыгын тыҥыдатан јӱзӱн-башка эм-том бар. Јаан јашту улус ортодо ол керегинде кӧп тоолу соојындар јӱрӱп јат, оныла кӧп тоолу куулгазындар колбулу, оныҥ эмдеер ле томдоор аргалары керегинде база кӧп тоолу куучын-эрмектер бар. Озо-озо, озо чакта, отурган улус јок тушта, эрте-эрте, эрте чакта, эмдиги улус јок тушта, улус дягилдиҥ болужыла чума ооруны эмдегендер дежет. Бӱгӱнги кӱнде Дягилево деген мӧтти кайдаҥ да садып алар арга јок. Оны јаҥыс ла Чой аймактаҥ јакыдып табар арга бар. Адарулар оныҥ пыльцазын јӱк дягил деген эм-томду ӧлӧҥнӧҥ јууп јат.\nАйдылган темдектерди ајарганда, бу аргачылык керек Чой аймакта ичкери ӧзӱм алынып јаткан деп кӧрӱнет. Је ого ајару ла акча-манат керек. Ол јогынаҥ кайдаҥ болотон эди. Адаручылар бойлоры дезе бу чӱмдӱ иште турумкайын кӧргӱзип, учы-учында јакшы «тӱжӱм» јуунадып јадылар. Эм-томду тату мӧттиҥ ӱстине ӱзеери адаруныҥ воскы, короны, пыльцазы ла маточный сӱди алынат. Мӧттиҥ тузазы керегинде мында кӧп айдыш јок, а оныҥ ӧрӧги адалган арткан «јӧӧжӧзи» бӱгӱнги кӱнде косметологияда ла су-кадыктыҥ бӧлӱгинде јаан сурууда болгоны керегинде айтпас арга база јок. Светлана Буйдышеваныҥ айтканыла, олор аймакта «Чойский пчелоцентр» деген кооператив тӧзӧгӧндӧр. Оныҥ ижин Сергей Соловьев деп кижи башкарып јат. Бу кооператив аймактыҥ адаручыларын бириктирет. Мӧтти иштеп алар ла оны ороор јакшы упаковка-јарангыштар белетеп алар амадула быјыл бу кооператив грант ойноп алар конкурста туружарга белетенет.\nКӧбӱр-кӱбӱр сӱтти кӧптӧдӧргӧ\nЈурт јаткандар мал-ашты эмди, совет ӧйгӧ кӧрӧ, айылдарында ас тудуп јат. Оныҥ да учун калганчы 2-3 јылдыҥ туркунына бу аймакта саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧткӱрилет. Тузаланатан јерлердиҥ категориялары тургузылат, јурт ээлемниҥ пайларыныҥ документ-бичиктери јазалат, участоктордыҥ јерин кемјип чокымдаары јанынаҥ иштер ӧдӧт, бизнести ӧскӱрер пландар белетелет, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ госјӧмӧлтӧ аларга документтер јуунадылат.\nАймакта мал-аш ӧскӱрер комплекстер тудулат, сӱттеҥир укту уйлар ла ого керектӱ эдим-јазалдар алары аайынча иштер база ӧдӧт. Сӱтти пастеризовать эдерге ле оноҥ каймак, сарју ла творог белетеерге Чойдо «Народный» деген СПЗПК тӧзӧлгӧн. Оныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин саларга 2019 јылда грант алылган. Бу гранттыҥ акчазыныҥ кеми — 23,054 миллион салковой.\nАлылган акчала аймактыҥ тӧс јуртында сӱттеҥ аш-курсак белетеер цех тудулат. Цехтиҥ стенелери кӧдӱрилип калган. Тургуза ӧйдӧ оныҥ јабынтызын јайары ла кыптарыныҥ бӧлӱнтилерин тудары аайынча иштер кидим ӧдӧт. Бу цех, озолодо темдектелгениле, ишке 2020 јылдыҥ ӱчинчи кварталында табыштырылар учурлу. Аймактыҥ башкараачылары сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсак јурт јаткандарга јаантайын керектӱ болгонын ајаруга алып, бу ишти мынаҥ ары там эрчимделтер кӱӱндӱ. Сӱт, каймак, творог, сарју ла сыр аймакка келип турган туристтерге база керектӱ.\nЈурт ээлем кунураза, тыныс кыйылар\n«Јаан сӧстӧ јажыт, улу сӧстӧ уйат јок» деп айдатан бедис. Арка-тууныҥ тындулары кырылза, айыл-јурттыҥ мал-ажы јоголзо, Алтай артап, «арып јобозо», кызыл тыныс кыйылбай кайда баратан эди. Ол керегинде ӧрӧлӧй кире сӧстӧ айдарга база ченешкен эдим. Бу сурактар јаан ла калыҥ. Олорды јурт ээлемле јуук тудуш деп бодойдым. Чой аймактыҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Светлана Буйдышева бу бӧлӱкке олор база јаан учур берип турганы керегинде айдат. Бисти эне јерис азырап аргадабаза, кичееп кӧдӱрбезе, ӧскӧ база кемге иженетен эдис.\nТургуза ӧйдӧ аймактыҥ агропромышленный комплексинде јурт ээлемниҥ башка-башка бӱдӱмдӱ 50 организациязы иштеп јат. Таҥынаҥ ээлемдердиҥ тоозы дезе — 3200. Аймакта бу бӧлӱкти ичкери ӧскӱрерге иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин ле јаҥы аргаларын бедиреп табар керек. Шак мынайда айдылганында бойыныҥ шылтактары бар. Тоолордоҥ чыгып, барып болбозыҥ. Чойдо дезе јурт ээлемде иштеп турган улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап турганы иле кӧрӱнет. Ӧткӧн јылда ол 22 кижиге астаган. Тургуза ӧйдӧ учуры јаан бу бӧлӱкте јӱс ле кижи иштеп јат деп айдарга келижет.\nКерек-јарактардыҥ аайы-тӧӧйин лапту ширтеп кӧрӧргӧ окылу јетирӱлерге баштанза, байла, артык болор. Бӱгӱнги кӱнде Чой аймакта тӧрт СПОК бар. Аттары мындый: «Медаль леса», «Чойский пчелоцентр», «Народный» ла «Заря». «Ташта» ООО ло «СК «Подворье» деген эки јурхозпредприятие иштеп јат. Окылу документ-бичиктерде фермер-крестьяндардыҥ 44 ээлеми темдектелген, је олордыҥ ортозынаҥ јӱк ле 27-зи иштеп јат. Аймакта анайда ок таҥынаҥ 3200 ээлем тӧзӧлгӧн. Олор бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јадылар.\nЈурт ээлемниҥ јерлериниҥ кеми 101293 гектар, бу аймактыҥ текши јериниҥ кеминиҥ 22%. Јурт ээлемдердиҥ бастыра бӱдӱмдериниҥ иштеп алган продукциязыныҥ текши кеми 277,7 миллион салковой болгон. Мал-аштыҥ продукциязыныҥ кеми — 201,4 миллион (73%). Јоон малдыҥ тоозы 2018 јылда 2065 болгон болзо, эмди 2121 тынга јеткен (2,7%-ке бийиктеген). Бу ууламјыда «Саналова С. А.», «»Сивцев А. М.», «Залогина Н. Е.» деген КФХ-лардыҥ мӧрлӱ ижин темдектеер керек.\n«Кызаев С. В.» деген таҥынаҥ ГКФХ јоон малдыҥ тын-тоозын кӧптӧдӧргӧ лӧ трактор садып аларга 1,5 млн салковой акчага турар грант алган. «Паршиков С. Н.» деген таҥынаҥ ГКФХ «Начинающий фермер» деп адалган грантла 1,5 миллион салковой акча алган. Оныҥ болужыла ол адаруларыныҥ тоозын кӧптӧдип, ээлемине керектӱ транспорт аларга јат. Аймактыҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Чойдыҥ товарэдеечилерине анайда ок болуш эдип, 7,75 миллион салковой акча чыгарылган деп айдат. Олор минеральный удобрение, ӧзӱмдерди корулаар эдимдер, органический удобрениени тузаланар, ӱрен (154 муҥ салковой), сӱттеҥир уйлардыҥ продуктивнозын бийиктедер (4,5 миллион), укту мал мал ӧскӱрер (1,6 миллион), техника ла ӧскӧ дӧ јазал-эдимдер алар (1,5 миллион) керектерге чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы бӱдӱрген иштердиҥ адакы турулталарын кӧрӱп, «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧни инвестициялык ӱлекерлерле јакшы иштеген деп темдектеп, оны иштиҥ мӧрӧйиниҥ јеҥӱчили деп јарлаган. Айдарда, бу аймак јурт ээлемди ӧскӱрер јолды чын талдап, темдектеп алган иштерин јӱрӱмде бӱдӱрерге чырмайып ла албаданып иштеп јат.\nИнвестицияларда — јаан аргалар\nСветлана Буйдышева, бойыныҥ ижин јакшы билер специалист, Чой аймакта инвесторлорды тартып алар јаан аргалар бар деп темдектейт. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу јер келер ӧйдӧ ичкери ӧзӱм алынып, бӱгӱнгизинеҥ элбеде јарланар. Аймактыҥ јиит ле эрчимдӱ башкараачызы Михаил Маргачевтыҥ командазы бӱгӱнги кӱнде бизнеске јаан ајару эдип, инвесторлорло эрчимдӱ иштеп јат айдар керек. Бӱгӱнги кӱнде бу аймак инвестициязыныҥ кеми 90 миллион салковойдоҥ ажыра тӧрт башка инвестициялык ӱлекерле иштеп јат.\nМында мынаҥ ӧрӧ адалган «Народный» деген СПЗПК керегинде база катап айдар керек. «Ташта» деп ООО эки ӱлекер аайынча иштеп јат. Киска јуртта малды тургуза азыраар площадка тудулат. Ого 18,0 миллион салковой акча чыгарылган. Гусевка јуртта 200 уй тудуп саар ферма база тудулат. Бу ӱлекерди бӱдӱрерге 50 миллион салковой акча тузаланылар. Сейка јуртта, алдында воллостаниттӱ фабрика болгон јерде, кумак иштеп алар иштер башталган. Бу объект он јылдаҥ ажыра ээн турган. Бистиҥ тергееге ол 2016 јылдыҥ јаҥар айында табыштырылган. Чой аймакка дезе 2017 јылдыҥ тулаан айында. Мыныҥ кийнинде специалисттер фабриканыҥ туразын, оныҥ эдим-јазалдарын ла айландыра турган тудумдарын јаҥыдаҥ ширтеп кӧргӧн. Аукцион болордо, оны «Родник» ООО ойноп алган.\nГорно-Алтайск-Артыбаш деген јолго быјылгы јылдаҥ ала федерал учур берилген. Бу јаҥыртула колбой Чой аймакта «Стройсервис» ТОСП ООО тӧзӧлгӧн. Быјыл мында ПСД белетелер. 2021 јылда дезе јол тудулар. Јарымдай каруулу бу общество мынаҥ ӧскӧ асфальттыҥ бетонын эдип чыгарар комплекс тӧзӧп јат. Оныҥ материалдары шак бу јолды тударына тузаланылар. 7,4 километр јерге чӧйилген Паспаул-Кара-Кӧпши-Красносельское деген јолды чыныктап јазаары аайынча ӱлекер база бар. Чой, Сейка ла Ыныргы ортодогы 8 километр јолды јаҥыртып чыныктаары аайынча иштер база темдектелген. Ого 173,8 миллион салковой акча салынган.\nБӱгӱнги бичимелде Чой аймакта болуп турган јаҥыртулар керегинде јӱк ле кырпый айттыбыс. Ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде кӧп тоолу иштер темдектелген деп айдар керек. Алаканча ак чаазынга олордыҥ бастыразын бадырар ла ӱзе бичиир арга јок. Аймакта туризмди ӧскӱрери, агашла иштеери аайынча уккадый ла кӧргӧдий јилбилӱ иштер база ас эмес темдектелген. Андый болордо, газеттиҥ кычыраачыларын ӱстинеҥ кӧргӧндӧ тогус, тууразынаҥ ајыктаганда алты булуҥду Алтай-Каҥайдыҥ тӱндӱк келтегейинде турган бу аймакла таныштырарын мынаҥ да ары улалтарыс деген ижемјиле тӱгезип турум.\nАрутай АДАРОВ белетеген


Эш-нокори Клара Эргековнала кожо — МегаЛекции\nЭш-нокори Клара Эргековнала кожо\nБ.Укачиннин jаш тужы куч ле кызаланду jуу-чакту ойлорго учурап, тороны, шыраны ла ачуны jеткилинче корорго ло одорго келишкен. «Олтурген болзом тороны» деп эске алыныжында ол ойлордоги бойын мынайда jурайт: «Борбок Кара, сенин jанында чамчазынын карды тал-туура jарылып калган, штанынын эки тизези ойылып калган, чылбак jусту уулчак туру. Онын чырайы тегин онойдо ак. Jе кунун сайын орко-момоннын ичегенин казышка jузи jаантайын ла чылбайып калган jуретен эмей. Ол мен – менин jаш тужым».\n1966 jылда Москвада Б.Укачиннин «Ветка горного кедра» баштапкы ла орус тилле чыгарылган jуунтызы кепке базылган. Бу jуунтыга кирген улгерлерди орус тилге jакшынак кочуреечилер Илья Фоняков ло Борис Слуцкий кочургендер.\n«Мен Алтайда оскон моштин бури» деп улгери бичиичинин чумдемелдеринин эн артык, эн jараш, алтай кижинин чындык кеберин ле санаа-корумин керелеген деп айтсабыс jастыра болбос.\n1967 jылда Б.Укачинович Москвадагы Литературный институтта уредузин тугезип jат. Бу ла ойдо «Туулу-Алтайдын студенттеринин кожоны» бичилип jат. Бу кожон эмдиге jетире кожондолып jат.\nКижинин Торолинен jаан ла артык не де, байла, jок. «Торолим» деп статьязында Б.Укачин мынайда бичиген: «Мен кичинек тушта Куладыга айылдап баргам. Та беш, та jети кун откон. Jе мен ыйлап баштагам: jанар керек, jерим Кайырлык санаама кирип jат. Оркологон jаландарым ла меестерим. Онон энемнин турлузы, энемнин эрке уни, керек дезе арбаныжы. Айла Кайырлык Бажынын уйлары да чик jок jараш моороп тургандый. Бу, байла, Торол деген баштапкы ла билим».\nАлтай албаты Б.Укачиновичтин jайаандык ижин бийик баалап, Алтай калык-jоннын ары jанынан jайалталу уулы деп, jурегинде алып jурер.\nБайла, олзом, кийнимде\nСоогим эмес, сос калар.\nКем де келер jурумде\nБир быйанын айт салар.\nJуунын кийниндеги jылдар\nJуунын кийнинен jадын-jурум бир кичинектен jаранып баштаган. Jуртка культпередвижка келип, ойын-концерт коргузип, лекциялар кычырып туратан. Ого коштой займдар берилип туратан.\nКайырлык jурт. 1952 jыл.\nБаштапкы библиотека 1955 jылда ачылган. Библиотекарь болуп Сергей Тимурович Пекпеевтин энези Чочкина Екатерина иштеген. 1960 jылда библиотеканы jаап салган. 1973 jылда jурттын jашоскурими «Молодежь Алтая» газетке jурттагы айалга керегинде самара бичиген. Бу самаранын аайына чыгарга Барнаул каланан корреспондент келген. «В 1960 году из Кярлыка вывезли на центральную усадьбу библиотеку. Сколько за это время выросло, сколько сформировалось людей без такого верного, незаменимого друга, как книга! Книга в Каярлыке редкость. И от этого становится просто страшно. Потребность в книге огромная, об этом сказали ребята на собрании…».\nИштеп турган энелер балдарын ясли садка берер арга 1965 jылда ачылган. 1986 jылда jурт jаткандарга jаан jаны детский сад тудулганы суунчи болды. Башка-башка jылдарда балдардын садында мындый улус иштегендер: Тырышкина Ариша, Пиянтина Тана, Сюрюлова Зоя, Бордомолова Сима, Купюшева Александра иштегендер.\n1954 jылда клуб Эдип контора болуп турган тураны бергендер. 1972 jылда jаны клуб тудулган. Ой ло кожо бу клуб тапчы боло берерде 1994 jылда таш телкем jаны клуб тудулган. 1994 jылдан бери клубтын заведующийи болуп, Аныева Ольга Геннадьевна иштейт.\nJурт jаткандарга медпункт jогынан кучке келишкен. Онын учун 1938 jылда ,баштапкы медпункт ачылган. Фельдшер болуп башка-башка ойлордо Ешева Юлия, Ирбичина Анна, Суремеева Татьяна, Кокулекова Зоя, Бештинова Валентина иштегендер.\n1957 jылда «Jаны Jол» колхоз Кени совхозко кожулган.\n1967 jылда Jоло совхозтын фермазы болуп айрылган.\nКажы ла jуртта аныланып турар «сан башка» улус бар. Ондый улустын бирузи Бордомолова Jелечи Эжеровна. Jуртта мотоциклду мантадып баштаган баштапкы уй кижи болуп jат. 1965 jылда садып алган «Габровец» мотоциклин улус эмди де ундыбаган.\nJылдар jылыжып одот, jурум солынат. Трактор, машина коптоп, механизаторский звенолор тозолгон. Jиит уулдар механизаторго уренеле торол jеринде иштеп баштагандар.


Чындыкты орныктырып, ӱргӱлјиге артырар - altaicholmon\nБу кижиниҥ салымы, оныҥ алтай албатыны бириктирерине ле государственнозын тӧзӧӧрине јетирген камааны јанынаҥ Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин бойыныҥ шӱӱлтезин айдат:\n—Чындап та јирмезинчи чактыҥ башталганында бистиҥ албатыныҥ алдында уур-кӱч сурактар турган. Ол ӧйдӧ бир чактыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧзӧлгӧзи бузулып, јаҥы революционный кубулталар башталган. Бу ӧйдӧ чындык, чындап та чын тӱӱкилик јол талдап алатаны сӱрекей кӱч керек болгон. Шак ла ол тушта бойыныҥ албатызын баштап апаратан ойгор улус табылганы сӱрекей јарамыкту болгонын темдектеер керек. Ады-јолы јарлу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин мындый улусла кожо: Иван Алагызовло, Андрей Сыркашевле, Капитон Бедреевле, Георгий Токмашевло, Максимилиан Борисов-Кочубеевле, Сары-Сеп Канзычаковло, Никита Меджит-Ивановло кожо XX чактыҥ 20-30-чы јылдарында алтай государственностьтыҥ башталганында турган. Бу улус ол тушта областьты Ойротский деп адаарын јӧптӧгӧн, олор бойын азыйда јайрадылып калган Ойрот государствоныҥ арткан-калганы деп чотогон.\nБӱгӱнги албаты-јонго Григорий Иванович Гуркинниҥ — алтай албатыныҥ национальный јилбӱлери, оныҥ государственнози учун тартышкан кижиниҥ ады-јолы јуук таныш. Онызы да јарт: бу кижи Туулу Алтайдыҥ баштапкы Туулык Думазыныҥ председатели болуп, бойыныҥ албатызын кӱч ле кызалаҥду ӧйдӧ канайып корып алары, оныҥ государственнози керегинде сананган болгон. Алтай албатыныҥ автономиязы тӧзӧлип турарда, Г. И. Чорос-Гуркин ле оныла кожо иштеген улус бу автономияга шорлор, телеуттар, хакастар, кумандылар, урянхайлар база кирзин деп шӱӱлте эткен. Нениҥ учун дезе бу албатылардыҥ тили јуукташ, јадын-јӱрӱминиҥ, чӱм-јаҥдарыныҥ, культуразыныҥ аайы кӧпјандай тӱҥдеш болгон. Jе бу амаду јӱрӱмде бӱтпей калган.\nГ. И. Гуркинниҥ ле оныла кожо иштегендердиҥ тартыжузыныҥ шылтузында алтай албаты автономияны алган. РСФСР-дыҥ ВЦИК-иниҥ 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде чыккан Декрединде айдылган:« Ойрот албатыныҥ автономный облазин тӧс јери Улалу јуртта болор эдип тӧзӧӧр…». Григорий Ивановичтиҥ јӱрӱмин, ижи-тожын билимчилер, јондык улус, политиктер элбеде шиҥдеген. Jе ол ок ӧйдӧ оныла кожо болгон, тартышкан ла иштеген улус јанынаҥ андый кеминде шиҥжӱ иш ӧткӱрилбеген. Оныҥ да учун албаты олор керегинде кӧпти билбес болуп калган. Бӱгӱнги ӱйеге тӱӱкилик чындыкты орныктырар ла бойыныҥ национальный геройлорын билер керек.\nБойыныҥ јӱрӱмин албатызына учурлаган ол јаркынду ла јайалталу улустыҥ тоозында Иван Алагызовты адаар керек. Ол јиит совет республикада Ойротский облисполкомды башкарган экинчи кижи болуп јат. Граждан јуу божоордо ло совет јаҥ Алтайда тӧзӧлӧрдӧ, Алагызов Ойрот облисполкомды 1924 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала 1930 јылдыҥ јаҥар айына јетире башкарган.\nАлагызов ол не кижи? Бар јетирӱлерле болзо, Иван Савельевич Улалу јуртта чыккан алтай укту кижи. Бийсктеги катехизаторский училищениҥ 4 клазын божодоло, 1905 јылда Томск кала јаар ӱредӱге атанган. 1911 јылда ол губернияныҥ калазында педагогический курстарды божоткон.\nСибирьдиҥ эҥ ле карган калазында ӱредӱни алала, ол Туулу Алтайына јанган — балдарды таскадарында ла ӱредеринде иштеерге. Чамал јуртта алтай тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Революцияла колбулу керек-јарактар ла граждан јуу оныҥ јӱрӱминиҥ аайын кезем кубулткан.\n1921 јылда ол Россияныҥ Коммунистический партиязына (большевиктердиҥ) кирип, Туулу Алтайдыҥ политикалык башкараачыларыныҥ бирӱзи боло берген. Алагызов уездный ревкомныҥ ла исполкомныҥ национальный бӧлӱгин башкарган, РКП(б)-ныҥ Ойрот обкомыныҥ тӧргизиниҥ ле Ойрот автономияныҥ ревкомыныҥ турчызы, «Ойротский край» газеттиҥ редакторы болгон.\n1923 јылда Ойрот автономный областьтыҥ Совединиҥ баштапкы областной съезди ӧткӧн. 4-чи таҥмалу мандат Иван Савельевич Алагызовтыҥ адына бичилген болгон. Бу ла съездте 137 делегаттаҥ 17 кижи бӱдӱреечи комитеттиҥ турчыларына тудулган. Исполкомныҥ туружаачыларына Ойрот автономияныҥ баштапкы «министрлериниҥ кабинеди» болор салым келишкен. Исполкомныҥ турчыларына тудулган улустыҥ тоозында Иван Алагызов база болгон. Бӱдӱн-јарым јылдаҥ ол областьтыҥ јааны боло берген.\n1924 јылдыҥ кӱӱк айында Москвада РКП(б)-ныҥ XIII съезди ӧткӧн, анда Сталин ле Троцкий ортодо политикалык тартыжу аайынча сурак аайлаштырылган. Съездтиҥ ижинде Туулу Алтайдаҥ алтай делегат Иван Алагызов турушкан.\n1930-чы јылдардыҥ башталганында И. Алагызов Ойрот автономный областьтыҥ ВЦИК-теги (Москва) чыгартылыгында иштеген. Оныҥ кийнинде Забсибкрайисполкомныҥ тӧргизиндеги национальный бӧлӱкти башкарган. Чорос-Гуркинди ле оноҥ до ӧскӧлӧрин чылап, тоталитаризмниҥ ӧйинде албаты-нацияныҥ талдама бӧлӱгин — озочыл интеллигенцияны, ичкери кӧрӱмдӱ улусты јоголткон. Иван Савельевичти бу карыкчалду салым база тууралап барбаган.\nНКВД-ныҥ 7963 таҥмалу шылу кереги аайынча бир канча башкараачы ишчилер арестовать эдилген ле олорды адып салгандар, ол тоодо Иван Алагызовты. Jӱк ле 21 јыл ӧткӧн соҥында, оны реабилитировать эткендер. Оныҥ карындаштары Алексей ле Василий Алагызовтор, база каруулу иште иштеген улус, анайда ок арестовать эдилген ле олорды 1937-1938 јылдарда адып салгандар.\nИ. С. Алагызов алтайлардыҥ автономиязын тӧзӧӧрине јаан камаанын јетиргенин ачык-јарыгынча темдектеген баштапкы улустыҥ тоозында В. И. Чаптынов. Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы мынайда темдектеген: «Бистиҥ јебрен ле туулык тергееде республика тӧзӧлгӧни јаҥыс ла бӱгӱн Туулу Алтайда јадып турган албаты-јонныҥ эмес, је анайда ок бистиҥ јаркынду ӧбӧкӧлӧристиҥ, темдектезе, Григорий Иванович Гуркинниҥ, Сары-Сеп Конзычаковтыҥ, Николай Михайлович Киселевтыҥ, Иван Иванович Тухтубаевтиҥ, Николай Васильевич Косинцевтиҥ, Иван Савельевич Алагызовтыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де амадаган јаан амадузы јӱрӱмде бӱткенин керелеген».\nИван Савельевич Алагызов Иштиҥ Кызыл Маанызы орденле, ЦИК-тиҥ грамотазыла кайралдаткан. Оныҥ адыла Горно-Алтайск каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзи адалган. Алагызовтыҥ сӱр-портреди Горно-Алтайский (Ойротский) автономный областьтыҥ ла Алтай Республиканыҥ јасакчы (чыгартулу) органдарыныҥ председательдериниҥ галереязында тургузылган. Бу галерея Эл Курултайдыҥ туразында. Ӧткӧн ӧй јогынаҥ келер ӧй болбос дегени чылап, кечеги кӱн — бӱгӱнги кӱнниҥ ӱредӱчизи. Оныҥ да учун бистиҥ бастырабыска национальный башкараачыларды, бойыныҥ јӱрӱмин келер ӧй учун берген улусты, качан да ундыбас керек. Анай болбозо, бисте келер ӧйис болбос, сӱри јок «угы-тӧзин билбес Ивандар» болуп каларыс.