Бичикте — јуу ӧйиниҥ балдары - altaicholmon\nБичикте — јуу ӧйиниҥ балдары\nМ. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотеканыҥ залында «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген јаҥы бичиктиҥ таныштыру-презентациязы ӧтти. Бу тоозыла экинчи бичик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nМындый ок бичиктиҥ баштапкызы 2014 јылда кепке базылган. Ол тушта бистиҥ республикада «јууныҥ балдары» деген категорияга кирип турган 12 муҥга јуук кижи јаткан. Бӱгӱнги кӱнде тергееде 7800 ветеран јуртайт. Олор 1928 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ 2-чи кӱнине јетире чыккан улус. Олордыҥ кӧп сабазы тылдыҥ ветерандары болуп јат.\nБиблиотеканыҥ ишчилери С. В. Суслова ла Е. П. Куликова јуулгандарга јууныҥ кату ӧйлӧри, балдардыҥ, ӱй улустыҥ, тылда иштеген улустыҥ јадын-јӱрӱми ле салымы керегинде сӱреен јилбилӱ јетирӱлер эдип, слайдтар кӧргӱскендер. Олорго педагогический колледжтиҥ ӱренеечилери болушкан. Залда јык толтыра улус — ветерандар, педколледжтиҥ ӱренеечилери, «Вымпел» патриот клубтыҥ турчылары, библиотеканыҥ кычыраачылары болдылар.\nЈуу… Бистиҥ таадаларыс ла адаларыс фашист јутпаныҥ олјозынаҥ Тӧрӧлин корулап аларга тӧрт јылга чыгара јуулашкандар. Јуу-чак 1418 кӱн, 34 муҥ саат ӧйгӧ улалган. Канду тартыжуларда бистиҥ улустаҥ 27 миллион кижи божогон. Бу 27 миллион тоодоҥ кажы ла кижини эске алынып, бир минут ӧйгӧ унчыкпай турзабыс, Тӧрӧлис 43 јылдыҥ туркунына ӱн-табыш јогынаҥ тым туруп калар! 1418 кӱнге улалган јуу-согушта кырылган 27 миллион кижини кӧрзӧбис, кажы ла бир минуттыҥ туркунына он ӱч кижи божогоны јарталар.\n4 миллион бала дезе эр кемине једип чыдап ӧспӧгӧн. Јуу-чактыҥ ӧйинде кажы ла бежинчи бала ӧскӱс арткан. 1942 јылда СССР-да ӧскӱс арткан балдарды кичееп ӧскӱретени керегинде јӧп чыккан ла 4 миллион бала јӱретен садиктер ачылган. Јууныҥ кату ла шыралу ӧйлӧри там ла ыраап, оныҥ туружаачылары короп, астап барадыры. Бӱгӱнги балдар јӱрӱмге ырысту, сӱӱнчилӱ ичкери алтайт. Олордыҥ алдына ӱредӱниҥ, јаҥы ла јилбилӱ иштиҥ јолдоры ачылат. Јетен тӧрт јыл мынаҥ кайра дезе балдар јер-телекейге ӧскӧ кӧстӧрлӧ, ӧскӧ кӧрӱмле кӧргӧндӧр. Олорды ачана-торо, шыра, ӧлӱм, ачу-корон курчаган. Бу экинчи бичикте јууныҥ ӱч јӱске јуук балдарыныҥ эске алыныштары јарлалган.\n1932 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде Украинаныҥ Ладыжине калазында чыккан М. П. Бурая мынайда эске алынат: «Бистиҥ кала ӱч-јарым јылдыҥ туркунына ӧштӱниҥ оккупациязында болгон. Мен 9 јаштаҥ ала 12 јашка јетире ол оккупацияда јӱргем. Адам фронтто болгон, айылда энемле кожо бис беш бала артканыс. Ӧлӧҥ-тазыл јууп, эски картошконы казып, каа-јаада аштыҥ мажактарын терип, олорды сууга кайнадып, мӱн эдип ичетенис. Ол мӱннеҥ кажы ла кижиге кӱнине јӱк ле 2-3 калбактаҥ једижетен. Бисле кожо карган јаанабыс болгон. Ол ӧйлӧрдӧ коркышту тыҥ кӱйгектер турган. Јаан суу ыраакта аккан, ичетен суу тереҥ колодецте болгон. Оогош балдарда сууны тажып, огородты сугарар чине-чак кайдаҥ келетен эди. Оноҥ улам маала ажы бӱтпес. Немецтердеҥ коркып, айылдаҥ да чыкпайтаныс, сууга јӱк ле тӱнде јылгажактап туруп једетенис. Немецтер улусты улай ла тоскурып, кезиктерин адарга, кезиктерин айдап апаратандар. Мен бир катап немецтерге туттурып, Басачылевка деп јерге јетире айдаткам. Ол тушта кӧп улусты еврейлер деп бурулап, бала-барказыла кожо база Басачылевкага айдап экелгендер. Тереҥ јикке озо баштап балдарды тургузып, јыга аткылаган, оноҥ балдардыҥ энелерин, арткан ӱй улусты ла карганактарды јергелей тургузып јоголткондор. Фашисттер улусты анайып коркыткандар. Оноҥ чине-чак јок алты карганакты орого экелип, олорды алты кӱнниҥ туркунына оны ойто кӧмдирткендер. Ол кӧмгӧн јер тирӱ немедий кыймыктанып, кыйгы-кышкызы, онту-калагы канча кӱнге угулып јадатан. Мындый коркышту јылдар качан да ундылбас, качан да санаамнаҥ чыкпас!»\nМария Прохоровна эш-нӧкӧриле кожо Ботанический садта кӧп јылдардыҥ туркунына агроном ло чечектер ӧскӱреечи болуп иштеген. Оныҥ ӧскӱрген јажыл ӧзӱмдери ле јӱзӱн ӧҥдӱ јараш чечектери јурттар сайын таркап барган.\nЈууныҥ балдарыныҥ бирӱзи Ж. Ж. Кочеева дезе библиотекада болгон туштажуда мынайда эске алынган: «Мен 1938 јылдыҥ кандык айыныҥ 13-чи кӱнинде Тураты јуртта койчы улустыҥ билезинде чыккам. Адам јууга барарда, энем турлуда тӧрт балазыла артып, койлорды јаҥыскан кабырган. Бистиҥ кийимис эски, камык јердеҥ јамачылу, ӧдӱктерис дезе јыртык болгон. Курсак-тамактаҥ тыҥ чучураганыс. Кышкыда кӧп сабазында айылда ла отуратаныс. Кезикте сойгон койлордыҥ нек-сак эди келижетен. Јаан улус ӧскӱрип алган малыныҥ терезин ле эдин јууп, бастыразын фронтко аткаратандар. Бис јайгыда таарга толтыра ӧлӧҥ, тазыл, мешке, чалкан, јиилек белетеп алатаныс. Олорды кышкыда кургадып, куурып, базып, сууга кайнадып ичетенис. Јайгыда ӧркӧлӧп, момондоп, олордыҥ эдин отко быжырып јийтенис. Терелерин кулурга толыйтаныс. Адабыс дезе онойып ла јуудаҥ јанбаган. Бис кыйын-шыраны тыҥ ла кӧргӧнис».\n«Јууныҥ балдары» деген биригӱниҥ председатели Ю. В. Секачев бичикти чыгарар тушта учураган уур-кӱчтер керегинде куучындаган. Ол материалдарды јуурында эрчимдӱ турушкан улустыҥ ады-јолдорын адап, акту кӱӱнинеҥ быйанын айткан. Юрий Васильевич бу бичик президенттиҥ грантыныҥ акчазыла чыгарылган деп айткан. Јаҥы бичиктиҥ таныштырузында бойлорыныҥ кӱӱн-санааларыла, шӱӱлтелериле ветерандардыҥ республикан совединиҥ јааны Б. К. Алушкин, иштиҥ ветерандары Ф. Л. Таушканов, С. С. Тюхтенев ле поэт В. В. Евсеев ӱлешкендер. Бичиктиҥ кадары калыҥ, бичимелдери јилбилӱ, фотојуруктары база учурлу. Јууныҥ балдарыныҥ јӱрӱми, бӱдӱрген ижи-тожы керегинде солун ла јилбилӱ бичилген. Јиит ӱйеге бу бичик сӱрекей керектӱ деп сананып турум. Оны кычырган јииттер јаҥыс ла јакшыга ӱренер, јаан јаштулардаҥ тем ле јозок алар.\nБу солун ла јилбилӱ туштажуны педколледжтиҥ ӱренеечилери «Солнечный круг» деген кожоҥды кожоҥдогоныла тӱгестилер. Туштажуга келгендер Алтайыс амыр-энчӱ турзын, албаты-јоны нак јатсын деп айдып јандылар. Тӧрӧл газедис ажыра ыраак Кош-Агаш, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактарда јаткан јуу ӧйиниҥ балдарына — «тирӱ тӱӱкиниҥ туружаачыларына» баштану эдип турубыс: «Бичиктерде слер керегинде јетирӱлер јокко јуук. Бала-барка, ветерандардыҥ советтериниҥ, јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелердиҥ ишчилери ӧрӧги аймактардыҥ улузы керегинде материалдарды, фотојуруктарды, бичик-документтерди јаҥыс аай јууп, биске аткаргылаган болзо, сӱрекей јакшы болор эди. Јууган эске алыныштарды Горно-Алтайскта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ оромында 24-чи таҥалу турада иштеп турган КПРФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгине аткарар керек».\nјондык биригӱниҥ башкартузыныҥ турчызы


«Jоныҥды ӧскӱрер jалбышту бол!» - altaicholmon\nБӱгӱнги öйдö jиит ӱйени чике jолго баштап, кижи эдип таскадып алатан сок jаҥыс арга – ол јаш ӱйени албатызына бӱдӱп-иженип, оны тооп јӱрерине, олордо албатым деген кӱӱн-санаа ойгозып, jаандардыҥ, ада-энезиниҥ сöзин угарына, албатыныҥ jаҥжыккан jакшы кылык-jаҥына, чӱм-jаҥдарына таскадары ла ӱредери. Бу ончо иш биледеҥ, ӱредӱчилердеҥ камаанду.\nКажы ла албатыныҥ, анайда ок алтай албатыныҥ балдарла колбулу чӱм-јаҥдары јебрен ӧйдӧҥ бери чӧйилип, ӱйедеҥ ӱйеге таркап келген. Кажы ла тӱӱкилик ӧйдӧ калык бойыныҥ аҥылу ла чӱмдӱ јаҥдарын, балдарыстыҥ алтай ук аҥылузын ӧскӱретен ӱредӱниҥ ле таскамалдыҥ эҥ керектӱзин ылгап-артырып, бойыныҥ јадын-јӱрӱминде тузаланган. Балдарга учурлалган, олорды корулаарын ла кижи эдип чыдадарын аҥылаган чӱм-јаҥдарыс кажы ла ӱйеде экономиканыҥ, билимниҥ, техниканыҥ јаҥы ӧзӱмиле, албаты-јонныҥ јаҥы ижиле, јадын-јӱрӱмиле, санаа-кӱӱниле колбулу болуп, база јаҥырат, кубулат. Озо ло баштап баланы јалакай јаҥ-кылыкка ӱредери, ишке, јаанды-јашты тооп јӱрерине таскадары, айыл-јурт тӧзӧп, бала-барка азыраарына белетеп, угы-тӧзин, озодоҥ бейин јаандарыстыҥ јаҥдап келген јаҥдарын билерине јаштаҥ ала ӱредери јаан учурлу болот.\nОзогы да, эмдиги де ӧйдиҥ балдарга учурлаган алтай чӱм-јаҥдарыс, анчада ла уул баланы таскадарыныҥ эп-аргалары сӱрекей байлык ла элбек.\nАлтай албатыда кажы ла эрге бойыныҥ алтай деген угыныҥ аҥылузын сестиртип, ӧскӧ укту албатылардыҥ ортозында бойыныҥ ук байлыктарын билип, оҥдоп јӱрерине таскадары учурлу. Алтай јаҥда эр улус кажы ла јажында ол «эр кижи – билениҥ бажы», анайда ок олорды «эр кижи – ол агару Алтайыстыҥ коручылы» деп ӧскӱретен учурлу болгон. Алтай улус баланыҥ келер јӱрӱми јаантайын ада-энениҥ јӱрген јӱрӱминеҥ, эткен керектеринеҥ камаанду деер.\nУулчак деп он эки јашка јетпеген уул баланы адагылайт. Уулчакты азырап чыдатса, эне-адазы оныҥ каныла укталып келген кылыгына тайанып чыдадат. Оныҥ учун алты јашка јетире ого айыл-јурттыҥ ӱредӱзин кӧп лö сабада энези берип јат. Бу тушта уулчактыҥ канында энезиле тудуш тазыл-тамыры ла аҥылузы ачык ла ичкери ӧзӱмдӱ болот. Айдарда, ол каныла энезине јуук. Бу ӧйдӧ уулчак бойыныҥ таайларына база јапсып, олордоҥ таскамал алат.\nАйдарда, алты јашка јетпеген бала энезинеҥ ырабаган, оныҥ учун јӱрӱмдик телекейи айылдыҥ ла ичинде болот. Уулчак энезиниҥ таскамалын алып, бойын эр кижи деп араайынаҥ оҥдоп баштайт. Оныҥ учун уулчактыҥ бу ӧйинде баланыҥ таайларыла тудуш чӱм-јаҥдар оныҥ каныла тудуш бу аҥылузына тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ оны јӱрӱмге тазыктырарына ууламјылалган.\nБу ла ӧйдӧ уулчак кыс балдарды артыктайтан, олорго бакпайтан ла олорды кичееп јӱретен, башкаратан кӱӱн-санаага темигет. Ондый таскамал ла ӱредӱ алган уулчактаҥ келер ӧйлӧрдӧ айыл-јуртын корыыр, бала-барказын кичеер, эш-нӧкӧрин чебер алып јӱрер тоомјылу эр чыдайт. Уулчакты «билениҥ бажы» болорына белетеери алтай улуста аҥылу јерде турат. Бу учуралды кӧрзӧбис, алтай уулчак бойынаҥ кичинек балдарды, кызычактарды корулаар ла уур-кӱч айалгаларда аргадаар јаҥду, кажы ла кӱн эдетен иштерин јаан улуска такып айттыртпай, бойы таҥынаҥ бӱдӱрер учурлу. Айлында турган мал-ажын кичеерге болужып, бу тындуларга буурзак болорго темигер. Ондо таайлары ла ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧри сыйлаган энчи мал бар болзо, ол олорды ӧскӱрерге албаданар учурлу. Ол энчи малын ары-бери эдерин бойы кӧрӧр јаҥду, анайда ок эрјине малду болуп, олорды байлап ла тооп јӱрер учурлузы — алтай албатыда байлу јанжыгулардыҥ бирӱзи болот. Алтай уулчакты эне-адазы оогоштоҥ ло ала «уулым барда, уйкум да амыр» деп аҥылап, улай ла тоомјылайтан јаҥду ла учурлу болгон.\nБаза бир аҥылу токтогодый учурал – ол алтай укту уулчак јааназа, билелик јӱрӱмге белен болзын деп, адазы оныҥ энезине кару, тоомјылу кылык-јаҥын улай ла темдек эттирте кӧргӱзер јаҥду ла учурлу деп, алдынаҥ бери алтай албаты аҥылаган. Оогош уулчактарла теҥ-тай куучындажып, олорды тоомјылу айбылап, ишке-тошко ӱредер керек. Нениҥ учун дезе ишке јаштаҥ ала темиккени баланыҥ ончо јӱрӱмине керектӱ ле келер ӧйдӧ эр кижиниҥ јакшы кылыктарыныҥ бирӱзи болор. Оныҥ учун алтай биледе уулчакка кӱчи једер иштерди бӱдӱртип, таскадары јаан учурлу. Кажы ла уулчак јаан улустыҥ айбызына уккур болуп ӧссӧ, олордыҥ сӧзинеҥ чыкпас јаҥду ла учурлу болзо, ол јаштаҥ ла ишке темигер ле эне-адазыныҥ чындык болушчызы болуп чыдаар.\nУулчак оогоштоҥ ло ала бойыныҥ угы-тӧзин, сӧӧгин, јаткан јерин, ада-ӧбӧкӧзин байлаар ла билер јаҥду. Анайда ок бойыныҥ балдарына тӧрӧл алтай тилин энчи эдип бербегени – ада-энениҥ кинчеги. Тӧрӧл тилин билбес бала азыраганы, анчада ла уул баланы – бойыныҥ алтай угын албанла ӱзӱп јатканыла тӱҥей болор.\nАлтай уулчактардыҥ кеп-кийими де аҥылу ээжилерле кӧктӧлӧт. Темдектезе: алтай уул баланыҥ бӧрӱги койдыҥ терезинеҥ содон эттирте тӧрт пӧ, алты ба ол эмезе сегис пе ӱзӱктеҥ шиделет. Кыйузына тӱлкӱниҥ ол эмезе шӱлӱзинниҥ терезинеҥ јалбак тилим салылат. Кийин јанына, соок салкын сокпозын деп, бӱркӱ эдетен. Бӧрӱктиҥ сомы озогы јуучылдыҥ кебине тӱҥей. Бу темдекле болзо, уул бала билезиниҥ коручылы болуп јӱрзин деп амадалат. Онойдо ок кураганныҥ терези ак-малыстыҥ ырыс-кежиги, элкем-телкем, једикпези јок јуртаган јуртты керелеп јат. Оныҥ учун уул баланыҥ бу тередеҥ кӧктӧгӧн бӧрӱги аҥылу ла байлу кеп-кийим деп, алтай албатыда чотолот.\nБу ла ӧйдӧ оогош балдар оос чӱмдемелдерле таныжат. «Сабарлардыҥ ойыны» деген алтай ойынды кӱӱнзеп ойногылайт: Башпарак, Бажы-Кырлу, Орто-Мерген, Обо-Чечен, Кичинек Бабый. Балага сабарларын чололоп, тооныҥ ӱредӱзине баштандырар ӧй. Оогош бала оноҥ эмеш јаандаза, кажы ла сабар-карындаш айылдыҥ ичинде кандый иш бӱдӱрип турганын сабарлардыҥ чолологоны ажыра кӧргӱзилет. Беш карындаш – беш сабар, бектеҥ бек орды бар. Башпарак – ол баш сабар, бажын билип башкарар. Бажы-Кырлу – ус сабар, бала алып отурар. Анчада ла «Сабарлардыҥ ойынын» ойноп, балдар ага-карындаш, тӧрӧӧн-тууган, айыл-јурт деп оҥдомолдорло таныжат.\nБала бу ла öйинде, келишкенче айтса, 3-4 јаштуда «эс билинип калган» деп айдар. Ол куучынданып, оны оҥдоп, кӧргӧн-укканын сомдоп, аайлап, ундыбай јӱрген ӧйи болор. Бу ӧйдӧ уулчактарды алтай албатыныҥ оос поэзиязыла таныштырып баштаарга јараар. Анчада ла кӧп модор сӧстӧр ӱредер керек. Олор баланыҥ тилин темиктирерге, табышты, сӧсти јарт айдарга чырмайарына болужар:\nБилдим, билдим, биле чокол,\nЧоколдоҥ чокту белек.\nБелектеҥ беш агаш,\nАгаштаҥ арман кузук,\nКузуктаҥ куба кер,\nКердеҥ кер тарал,\nТаралдаҥ тайтыл ӧзӧк.\nӦзӧктӧҥ ӧрмӧн кайчы.\nКайчынаҥ кара бычак,\nБычактаҥ бычыл тоот,\nТооттоҥ тош кара,\nКаранаҥ кара от.\nЭмдиги ӧйдӧ балдарды таскадарында база бир аҥылу ла керектӱ бӧлӱк ол балдардыҥ јаан улуска баштанганы болуп јат. Алтай уулчак јаан улусты байлап јӱрер учурлу. Улусты јаан-јаш деп тооп, сӧӧгин айдып, јакшылажып, олорды «слер», «ӧрӧкӧн» деп айдар, олордыҥ айткан сӧзин тыҥдап, угуп, јӱрӱмде бӱдӱрип јӱрерге чырмайар. Јаан кижиниҥ адын адабаска чырмайар, адын байлап, «Аакыҥ», «Абайым» ла ӧскӧ дӧ эдип айдарга јараар. Јаан кижиге удура эрмек айтпас, удура керишпес, сӧс блаашпас, оныҥ куучынына киришпес ле ӱспес керек. Карганакка кыйгастанбас, кыйа кӧрбӧс, шоотпос, кизиребес, кол кӧдӱрбес учурлу. Ол кижи айылга кирип келзе, ӧрӧкӧнди ӧрӧ тӧргӧ отургызып, казан-айак уруп, чайладып салар јаҥду. Алтай улуста оныҥ сурагын ла айбызын бӱдӱрбес јаҥ јок.\nАлтай-Кудай эр кижини кӱчтӱ, чыйрак, капшуун эдип, калыгыныҥ, бала-барказыныҥ ла эш-нӧкӧриниҥ коручылы болзын деп јайаган. Бу јанынаҥ Оҥдой аймакта Кулады јуртта узак ӧйлӧргӧ ӱредӱчи болуп иштеген О. К. Ерехонованыҥ «Ӱредӱ» деген ӱлгериниҥ ӱзӱгин эске аларга јараар:\nУул болзоҥ, чындык бол, јӱрӱмди корыыр\nКыс балага кару бол, кыс нӧкӧриҥе эрӱ бол.\nЭш-нӧкӧриҥе тайак бол, эне нӧкӧриҥе\nУул болзоҥ, ийделӱ бол, айылды корыыр\nЈуртыҥды ӧскӱрер баатыр бол,\nБалдарыҥды чыдадар агару бол.\nУул болзоҥ, иштеҥкей бол.\nБилеҥди азыраар башчы бол.\nЈоныҥды ӧскӱрер јалбышту бол.\nКалыгыҥды јӧмӧӧр отту бол!\nАнайдарда, алтай укту уулчакты эр кижи эдип, кӱчин ле аҥылузын ада-ӧбӧкӧбис тайанган јаҥжыгулар аайынча ӧскӱрер учурлу.\nалтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи


«Тракторлу биатлон» – Бичиктӱ-Боомдо - altaicholmon\nУкту-тӧстӱ, калыҥ, јозок алгадый билелердиҥ тоозында, темдектезе, Кельбежековтор, Судуевтер, Мамыевтер, Урбановтор, Охрашевтер, Унуковтор, Шалбыковтор, Куйруковтор, Тайпиндер, Туткужаковтор, Мундусовтор, Четовтор, Маиковтор, Табаевтер ле о. ӧ.\nЈылдыҥ ла јаҥжыкканы аайынча кӱстиҥ кӱреҥинде Јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ кӱни темдектелет. Шак ла ондый јакшынак байрам «Тӱжӱм-2018» деп адалып, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Бичиктӱ-Боомдо элкем-телкем айалгада ӧтти.\nЈурт ээлемниҥ кӱнине учурлалган байрам мал-аштыҥ азыралы артыгынча белетелип, кӱски иштиҥ учына чыкканын керелейт. Мал ижинде иштеп турган койчы-малчылар, механизаторлор байрамына јакшы белетенген ле бийик кеминде ӧткӱрген.\n«Тӱжӱм-2018» деген байрам јурттыҥ стадионында ӧтти. Мында јаан-јаш, ыраактаҥ-јууктаҥ келгендер кӧп болды. Тӱжӱмниҥ байрамы онойдо ок Јаан јаштулардыҥ айлыгына учурлалган. Стадиондо јилбилӱ маргаандар ӧтти. Мында бойыныҥ ижиниҥ устары, байлык ченемелдӱ трактористтер маргышты. Јурт ээлемде иштеп турган уулдар байрамды «Тракторлу биатлон» деген маргаанла ачкан.\nЈурт кеминде ӧткӧн маргаанда 3 кижидеҥ турган 4 команда маргышты. Командалар: Карл Маркстыҥ адыла адалган колхоз, «Ирбис», «Перезагрузка», «Ак Барс».\nМаргаанныҥ баштапкы бӧлӱгинде тургузып салган тележканы тракторго колбоп, бир эмеш ӧйгӧ маҥтадар керек болгон. Туш-башка чачылган пресстеп рулондогон ӧлӧҥди тележкага коштооры. Байа ӧлӧҥдӱ тележканы колбоп, тракторист тракторын каалгага тескерледип, тургузар учурлу.\nТуружаачылар маргаанныҥ экинчи бӧлӱгинде јердеги суулу сабатты тракторыныҥ айрууш-стогомедына илип, бир эмеш маҥтадып, тӧҥӧштиҥ ӱстине тургузар учурлу болгон. Мында сууныҥ канча кире тӧгӱлгени ле барган ӧйи ајаруга алылат.\nМаргаанныҥ ӱчинчи бӧлӱгинде оныҥ туружаачылары тракторыныҥ стогомедыла тулку тоормош агашка куру эки покрышка-кӧлӧсӧни кийдирип тургузары болгон.\nОныҥ кийнинде механизаторлор, фермерлер мылтыктаҥ адып чечениле, армакчы тартып бӧкӧзиле маргыжып, бой-бойлорын ченедилер. Учкары камчы согуш маргаан ӧтти.\nСтадиондо кыйгы-кышкы, тал-табыш, ӧкпӧӧриш тыҥ ла болды. Кажызы ла бойыныҥ командазы учун «оорыган».\nМаргаандардыҥ туружаачыларын јаштарыла алза, эҥ ле јааны алтан эки јашту Талеҥко Урбанов, эҥ јииди јирме јаштыҥ ичинде Шуну Боятов ло Аткыр Кыдыев болдылар.\nЈурт јеезениҥ јааны К. Маиков маргаанныҥ јеҥӱчилдерин Быйанду самараларла, кереес сыйларла кайралдады.\nМаргаандардыҥ бастыра бӧлӱктериниҥ турултазыла «Перезагрузка» команда јеҥӱчил болуп чыкты. Тележкага ӧлӧҥди саларында, прицептӱ тракторло маҥтадарында Эрчим Охрашевке једери чыкпады. Тракторло јымжак јорыгы учун Аткыр Яков јеҥӱчил болды. Трактордыҥ айрууш-стогомедыла талдама иштеген Мерген Шалбыков байгалу јерге чыгып, эҥ артыгы деп адалды. Эҥ ле чечен деп Расул Кельбежеков јолду темдектелди. Онойдо ок јеҥӱчилдердиҥ тоозында Алексей Судуев, Тимур Макышев, Эрчим Охрашев болдылар.\nБайрам клубта ӧткӧн ойын-концертле тӱгенди. Јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ адынаҥ быйанду сӧсти узак јылдардыҥ туркунына малдыҥ эмчизи болуп иштеген Лидия Абакаева айтты. Байрамныҥ спонсоры Бичиктӱ-Боом јурттыҥ фермер-аргачызы Тарын Охрашев болды.\nТракторло биатлонды ӧткӱретен шӱӱлтени јерлештерине А. Урбанов эткен. Тӧрӧл јуртыныҥ улузы бу маргаанды баштаганы јакшы. Айса болзо, ол мынаҥ ары јолын алынар, кӧндӱгер.


Ӧйлӧ ченелген чыҥдый - altaicholmon\nШабалин аймакта Чаргыдагы сарјусырзавод тергеебистиҥ озочыл иштӱ предприятиелериниҥ тоозында адалып, «Туулу Алтай» деген товарный темдекти тузаланар тап-эрик алган.\nТуулу Алтайдыҥ мындый товарный темдегин тузаланар тап-эрик кӱскиде тергеениҥ сегис предприятиезине берилген болгон, олордыҥ тоозында – Чаргыдагы сарјусырзавод. Бу товарный темдек предприятиениҥ иштеп алып турган продукциязыныҥ чыҥдыйы бастыра норма-стандарттарга келижип турганын керелейт.\nЧынынча айтса, Чаргыдагы бу предприятиениҥ сырлары азыйдаҥ бери јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ јерлерде бийик чыҥдыйыла јарлу болгон. Ары-бери јӱрген улус бу предприятиениҥ амтанду сырларын бойлорына да, кӧрӱш-таныштарына да арбындай садып алат. Бу завод эки јылдаҥ бойыныҥ 100 јылдыгын темдектеер! «Јажы јаанап» та калган болзо, эл-јонды јаҥы сортторлу сырла, чыҥдыйы бийик продукцияла јеткилдеп јат. Быјыл продукцияныҥ ассортименти база ла катап элбедилген – сырдыҥ «Сибиряк» ла «Гауда» деген сортторын чыгарып баштаган. Баштапкызы – ӱзи јоголтылган, 25 проценттӱзи. Бу сыр амтанду ла ару аш-курсак сӱӱп, бойыныҥ эди-канына јаан ајару эдип турган улуска јарамыкту. Экинчизи – 50 проценттӱзи – база амтанду ла тузалу сыр. Бу сырларды улус кӱӱнзеп алат, олор јаан суруда.\nТургуза ӧйдӧ бу предприятие сырдыҥ јети сортын эдип чыгарат – «Советский», «Швейцарский», «Чергинский», «Голландский», «Гауда», «Сибиряк» ла јарлу «Кайа». Бир јаан болчок сыр једер кемине јетире, «быжарына», орто тоолу ӱч ай кире ӧй ӧдӧт. Кезик сырлар аҥылап јазалган подвалдарда јарым јылдыҥ туркунына «быжат». «Кайа» деген сортту сырга ӱч јыл керек. Сырды сӱӱчилердиҥ шӱӱлтезиле, керектиҥ аайы андый ла болор учурлу.\nКандый ла продукцияны улус эдип чыгарат – технологтор, лаборанттар, мастер-сыроделдер ле тегин ишмекчилер. Шак ла олордыҥ ижиниҥ шылтузында сыр эдериниҥ јаҥжыгулары јоголбой, оноҥ ары улалып барат, продукцияныҥ чыҥдыйы ол ло бийик кеминде артат.\nТехнологический ээжи-некелтелерди бӱдӱрерин производствоныҥ заведующийи Елена Зык алты јылдыҥ туркунына шиҥдеп кӧрӧт. Текшилей алза, ол бу сырзаводто 14 јыл иштеп келген. Мындагы ишмекчи јолын тегин ишмекчидеҥ баштаган, оноҥ мастер-сыродел болгон. Бойыныҥ ижине сӱрекей каруулу кижи, текши ӧмӧликке де кату некелтелер эдет.\nПредприятиеде ветерандардыҥ тоозы астап калган. Мында узак ӧйдиҥ туркунына иштегендердиҥ тоозында Вера Силиванова. Ол – аппаратчик, сырзаводко экелген сӱт эҥ ле озо оныҥ цеги ажыра барат. Технолог Александр Вакулев амыралтага бу јуукта чыккан. Подвалдыҥ заведующийи Татьяна Ковязинаныҥ, мастер-сыродел Татьяна Третьякованыҥ, лабораторияныҥ заведующийи Светлана Поливцеваныҥ, ишмекчилер Евгения Малашкинаныҥ ла Елена Логвинованыҥ ишмекчи ченемели јаан.\nНак ӧмӧликке јаҥы специалисттер иштеп келет. Олордоҥ эҥ ле јииттери Кристина ла Татьяна Мизоновалар. Кристина Горно-Алтайсктагы техникумды божоткон, Татьяна — ӱредӱге јаҥы кирген, тургуза ӧйдӧ заквасочник болуп иштейт – сӱтле иштеериниҥ тӧзӧлгӧлӧриле јууктада таныжат. Мастер-сыродел Нина Кривошеева база јиит специалисттердиҥ тоозында. Ол практиканы мында ӧдӱп, соҥында ӱредӱзин божоткон кийнинеҥ бери иштеп келген.\nТекши алза, јаан эмес ӧмӧлик бойыныҥ иш-молјуларын једимдӱ бӱдӱрет. Онызын эл-јон предприятиениҥ продукциязын кӱӱнзеп садып алып турганы недеҥ де јарт керелейт.\nЧыҥдыйдыҥ темдек-знагын алатаны андый ла јеҥил керек эмес, оны иштеп алар керек!


Универсиада-2019 - altaicholmon\nКӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлери табыштырылган\n«Медведь Холдинг» деп госкорпорацияныҥ гендиректоры Николай Бяков дилерлердиҥ «Хендэ-центр Красноярск» деген тӧс јеринде студенттердиҥ кышкы универсиадазыныҥ дирекциязыныҥ башкараачызы Максим Уразовко кӧдӱриҥилӱ айалгада Hyundai деп кӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган.\nБыјыл сыгын айда Hyundai студенттердиҥ 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде Красноярскта ӧдӧтӧн XXIX телекейлик универсиадазын кӧлӱктерле јеткилдеер окылу фирма болор кӱӱндӱзин угузып, оныҥ јӧптӧжӱзине кол салган. Hyundai тургузылган јӧптӧжӱ аайынча Студенттердиҥ ойындарыныҥ дирекциязын 300 кӧлӱкле јеткилдеер учурлу. Кӧлӱктердиҥ тоозына Creta, Tucson, Santa Fe деген кроссоверлер ле H1 таҥмалу микроавтобустар кирет.\nМаксим Уразовтыҥ айтканыла, олор бу госкорпорацияла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, маргаандардыҥ туружаачыларын стадиондорго ӧйлӱ-ӧйинде јетирерин јеткилдеерге белен. «Кышкы универсиаданыҥ обьекттери каладаҥ ыраак јокто чук тудулган. Кӧлӱктер олорго чӱрче ле једип барар аргалу. Бис ойындарда кӧлӱктердиҥ ӱзӱги јогынаҥ иштеерин јеткилдеерис. «Хендэ-центр Красноярск» деген тӧс јер универсиаданыҥ дирекциязыла јӧптӧжӱ тургусканын јаҥыс ла јарадып јадырыс» — деп, гендиректор угускан. Hyundai компанияда спортчыларла иштеер јаан ченемел бар. Ол 2013 јылда студенттердиҥ Казаньда ӧткӧн јайгы универсиадазыныҥ тӧзӧмӧл комитедин кӧлӱктерле база јеткилдеген.\nЖурналисттерге јарамыкту айалгалар\nКрасноярскта чанала јарыжары аайынча Россияныҥ Кубогыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн. Бу кышкы универсиаданыҥ стадиондорын ченеп кӧрӧрине учурлалган тоозыла јетинчи маргаандар болуп јат. Ого элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ јӱске шыдар журналисттер кычырылган. Олор «Радуга» деген спорткомплексте ачылган пресс-центрде иштегендер.\nЖурналисттерге пресс-центрде иштеер јерлер берилген. Олор Интернетти элбеде тузалангандар. Мында олорго анайда ок ӧдӱп јаткан маргаандарды стадиондорго барбай кӧнӱ телетрансляция ажыра кӧрӧр аргалар тӧзӧлгӧн. Журналисттер стадиондордоҥ јетирӱлерди инфодеск ажыра алгандар. СМИ-ниҥ корреспонденттериниҥ иштеген јеринде анайда ок кейтерингтиҥ — олорды суузындарла, буттербродторло јеткилдеериниҥ зоналары иштеген. Пресс-центрде иштеген специалисттер ле волонтерлор спортчылардаҥ, тазыктыраачылардаҥ, јаргычылардаҥ интервьюлар аларына јаан болужын јетиргендер.\nЖурналисттер спортчыларла микст-зоналарда туштажып куучындашкандар. Финал јарыштардыҥ кийнинде дезе, пресс-конференциялар ӧткӱрилген. Аккредитация алган журналисттерге маргаандардыҥ эҥ ле курч деген ӱзӱктери согулган видеокассеталар ӱлелген. Универсиаданыҥ алдында быјыл мындый маргаандар кӧп стадиондордо ӧткӧн. Оныҥ шылтузында журналисттерде пресс-центрлердиҥ ижин баалап кӧрӧр јаан аргалар болгон. «Бобровый лог» деген фанпаркта, «Крисстал арена» деп спорткомплексте, «Платинум Арена Красноярскта» ла «Арена Северде» элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине иштегедий јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Пресс-центрлердиҥ бастыразы маргаандар ӧткӱретен телекейлик некелтелерге толо келижип јат. 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧтӧн универсиадада бастыра он пресс-центр иштеери темдектелген. Журналисттердиҥ аккредитациязы дезе 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнине јетире ӧдӧр.\n«Универсиаданыҥ урокторы. Теориядаҥ практикага јетире» деген ӱлекер јолын алынып, база элбеп јат. Бу јуукта Красноярсктагы школдордыҥ ӱренчиктери кышкы Олимпиадалардыҥ тӧрт катап чемпионы Николай Зимятовло туштажып куучындашкандар.\nКрайдыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери уроктордо универсиаданыҥ программазына кирген бӱдӱмдердиҥ ээжилерин ле аҥылуларын ӱренет. Олор Интернеттиҥ электрон сайттарын эрчимдӱ тузуланып јадылар. Кажы ла урокко јарлу спортчы келип, бойыныҥ бӱдӱми керегинде куучындайт. Уроктор тӱгензе, ӱренчиктер маргаандарга баргылап, ончозын бойлорыныҥ кӧстӧриле кӧргӱлейт. Бу јуукта андый урок-маргаандардыҥ бирӱзи «Радуга» деген кластерде ӧткӧн. Балдарга мастер-классты «чананыҥ кааны» Николай Зимятов ӧткӱрген. Олимпий ойындардыҥ тӧрт катап чемпионы телекейлик маргаандарда турушканы, анда болгон курч тартыжулар керегинде јилбилӱ куучындаган. Ӱренчиктер атту-чуулу спортчыга кӧп сурактар берип, оныла кожо фотојурукка соктырткандар.\nКаланыҥ 12-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Анна Павлованыҥ айтканыла, мындый туштажулар олорго сӱрекей кӧпти берип јат. Атту-чуулу спортчыла јолыккан кийнинде, балдардыҥ кӧп сабазы спорттыҥ телекейин бойлорына чек јаҥыдаҥ ачып, секцияларга бичидедилер. Николай Зимятов: «Мен ӱренчиктерле туштажып, универсиадада чанала болотон маргаандардыҥ стадионында болгом. Эмдиги ӧйдиҥ эп-марыла тудулган спорткомплекс меге сӱрекей јараган. Оны Красноярсктыҥ чаначылары узак ӧйгӧ тузаланар. Бисте телекейлик кемдӱ базалар сӱрекей ас. Универсиаданыҥ спорткомплексин дезе јайгыда да тузаланарга јараар. «Радугада» јакшынак бассейн тудулган. Мында сууда эжинери аайынча кандый ла кемдӱ маргаандарды ӧткӱрерга база јараар деп бодоп турум».\n«Универсиаданыҥ урокторы. Теориядаҥ практикага јетире» деген ӱлекерде бӱгӱнги кӱнге јетире 1600 кижи турушкан. Балдар туу чана, конькиле фигурный јыҥылаш, шорт-трект ле чанала јарыжары аайынча маргаандарда болгондор. Универсиаданыҥ тӧзӧмӧл комитеди јылдыҥ учына јетире болотон «Универсиаданыҥ урокторыныҥ» ӱлекери керлингке, сноубордко ло фристайлга учурлар деп јетирет


«Мындый ӧргӧӧлӧр ороондо до ас...» - altaicholmon\n«Мындый ӧргӧӧлӧр ороондо до ас…»\nЭл-јон јуртаган кажы ла калада, јурт јеезеде, ӱредӱлӱ учреждениелерде спортто ло физический культурада тазыктырынатан залдар, площадкалар, стадиондор ло ӧскӧ дӧ объекттер тударына ороонныҥ Президенти јаан ајару эдип јат. Эл-јонныҥ, анчада ла балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ спортко ло физкультурага јилбӱзин, су-кадык јӱрӱмге јӱткӱмелин ойгосконы ажыра олордыҥ су-кадыгын тыҥыдар иш ӧдӧт. «Су-кадык нация — су-кадык, кӱчтӱ ороон» деген кычырула бистиҥ де тергееде калганчы јылдарда јакшынак спорт объекттер тудулды.\nОлордыҥ бирӱзи Горно-Алтайск калада «Спорт акробатиканыҥ тӧс јери» деп эки кат јараш ӧргӧӧ болуп јат. Бу тӧс јер ишке былтыр кӱскиде табыштырылган. Оныҥ директорына республикада ээлем де, башкараачы да иште, јондык-политикалык та јӱрӱмде јаан ченемелдӱ Геннадий Сумин тудулган. Ол бисти спорттыҥ јаҥы ӧргӧӧзиниҥ јарык ла элбек залдарын, ӧскӧ дӧ кыптарын кӧргӱзип, таныштырды. Бис балдардыҥ хореографияла, акробатикала тазыктырынып тургандарын, тазыктыраачылардыҥ ижи-тожын кӧрдис. Эҥ јаан зал спорт акробатиканыҥ, художественный гимнастиканыҥ, батутта, акробатикалык јолдо калыырыныҥ залы болуптыр.\nОнойдо ок хореографияныҥ ӱч залы иштейт. Тренажерный зал ла су-кадыкты орныктырарыныҥ тӧс јери удабас иштеп баштаар. Уштынатан кыптар, душтарлу кыптар иштейт. Jаан улустыҥ тӧлӧп, аҥылу бијеле тазыктырынып турган кыбы бар эмтир.\nТӧс јерле базып танышкан соҥында Геннадий Петрович биске оныҥ ижи-тожы, келер ӧйгӧ пландары керегинде куучындады.\n—«Спорт акробатиканыҥ тӧс јерин» былтыр Горно-Алтайсктыҥ балансына табыштырып берген кийнинде, ол балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ «Грация» школы деп адалат. Акробатикала тазыктырынып турган балдардыҥ ада-энелери аҥылу јепселген тура тутсын деп, республиканыҥ Башчызына баштанган. Александр Бердников бу тӧс јерди тударына «Газпром» ПАО-ныҥ јааны Алексей Миллерле 140 млн. салковой чыгарылары керегинде јӧптӧшкӧн. Онойдо ок 22 млн. салковойдыҥ импортный спорт јепселдери, инвентари база «Газпромныҥ» акчазына алылган. Тӧс јердиҥ ӱлекер-документтерин «Алтайэнергосбыт» јазадып берген. Бу тура «Газпромныҥ» акча-манадына тудулган эл музейди ээчидеги экинчи јаан объект болуп јат. Бистиҥ балдарга мындый јаан сый учун «Газпромго» ло республиканыҥ Башчызына јаан быйан айдар керек.\nХореографияныҥ ӱч залы — ол ас. Кӱӱнзеген ада-энелер, балдар сӱреен кӧп. Бир залды балдардыҥ «Алтам» студиязына арендага бергенис. Тургуза ӧйдӧ бу ӧргӧӧдӧ 300 бала тазыктырынат, 60 бала художественный гимназияла тазыктырынат. Кезиктери алдында да тазыктырынган, кезиктери јаҥы да келген балдар. Алты јаштаҥ ала балдар тегинге тазыктырынат, тӧрт јаштаҥ ала балдарды тӧлӧӧр группага аларыс. База 170 бала тазыктырынар аргалу. Олорло 8 тазыктыраачы, ол тоодо 2 баш тазыктыраачы иштейт, база да 6 тазыктыраачы керек. Санкт-Петербургтаҥ тазыктыраачылар, эмеен-ӧбӧӧн Насоновтор келген, бу билеге Алгаирде арендага квартира берилген. Иван Насонов спорттыҥ телекейлик классту узы, акробатика аайынча кубоктыҥ этабыныҥ јеҥӱчили, ӱйи база спорт акробатиканыҥ узы. Ол алты группага бойы балдар талдап алган, келер ӧйдӧ једимдер кӧргӱзетен балдар бар деп ижендирет.\nОнойдо ок Евгения Гусева художественный гимнастика аайынча база ченемелдӱ тазыктыраачы. Былтыр художественный гимнастикала база тазыктыраачы энези келеле, кызына программа тургузыжып берген. Айса болзо, бсике бойы да келип иштеер деп, иженип турубыс. Батутта калыыры аайынча тазыктыраачы келип јат. Эҥ кӧп балдар спорт акробатикага келерге кӱӱнзейт. Маймадагы аҥылу школдоҥ биске балдар кӧчӱп баштаган. Бис спорткомитетле јӧптӧжип, бисте тазыктырынгандарга соҥында спорттыҥ кандидадыныҥ ла узыныҥ аттарын адаар тап-эриктӱ боло бергенис.\nТудум иштер эмди де тӱгенбеген. Кып-кабинеттер једишпей турган учун, экинчи каттагы элбек фойени кабинеттерге бӧлиирге турубыс. Онойдо ок тураны эбиреде шлагбаумду чедеен тудар керек. Автобус садып аларга турубыс, айдарда, гараж керек болор.\nТӧс јерди иштедип, чыныктаарга јылына 26 млн. салковой керек. Бастырага јуук балдар мында акча тӧлӧбӧзинеҥ тазыктырынып јат. Айдарда, бис акча-манат иштеп алатан эп-аргалар табарга кӱјӱренип јадыс. Тренажерный залда эт-канды тыҥыдар, арка-сынды тӱзедер ончо јепселдер, снарядтар тургузылган. Тазыктыраачы-инструктор бар. Су-кадыкты орныктырар тӧс јерде сауна, контрастный ванна, массаж эдер кыптар јазалган. Бу эки залда тазыктырынарга, су-кадыгын орныктырарга кӱӱнзеген эл-јонды акча тӧлӧтирип кийдирерге пландап турубыс. Онойдо ок конференцзал, бар иштедерис. Олордо јуундар, пресс-конференциялар ӧткӱрерге кӱӱнзегендер акча тӧлӧп, тузаланар аргалу болор.\nБистиҥ балдар спортто једимдерди кӧргӱзип турулар. Олор спорт акробатикала, художественный гимнастикала маргаандарда туружып јӱргендер. Спорт акробатикала СФО-ныҥ командалары ортодо маргаанда оогош группа экинчи јер алган. Алматада маргаанда эки бала алтын медальду, бирӱзи экинчи јер алып јанган. Ыраак маргаандарга спорттыҥ федерациялары аткарып јат. Бисте дезе, ӱредӱ-тазыктырулу, белетеништӱ иш ӧдӧт. Маргаандарга кӧбизинде ада-энелердиҥ акча-манадыла аткарып турубыс. Мынаҥ ары акча-манат иштеер арга табып, коомой јадынду, кӧп балдарлу билелердиҥ балдарына тазыктырынар кеп-кийимдер аларында, онойдо ок маргаандарга барарында болужар эп-сӱме табарыс деп иженип турум.\nУдабастаҥ тазыктыраачы Евгения Николаевна Гусеваны атту-чуулу тазыктыраачы Ирина Винер-Усманованыҥ Подмосковьеде тӧзӧгӧн гимнастиканыҥ тӧс јерине ӱредӱге ийерге турубыс. Айса болзо, бу усла танышканыс мӧрлӱ болуп, ол биске айылдап та келер, биске јӧмӧлтӧ дӧ јетирер аргалу болор.\nГеннадий Петрович оноҥ ары республиканыҥ депутады кижи, Бастырароссиялык албаты фронттыҥ бистиҥ тергеедеги бӧлӱгиниҥ штабыныҥ турчызы болуп тура, республикада спортты ла физкультураны ӧскӱрери, аҥылу тазыктырынар объекттер тудары јанынаҥ ла ӧскӧ дӧ сурактарла иштеп турганын куучындады. «Бу иштиҥ уч-турултазында Алтай Республиканыҥ Башкарузы республикада 2019-2024 јылдарда спорттыҥ ла физкультураныҥ ӧзӱми керегинде адылу программа тургузарга јат. Бу программада спорттыҥ кажы ла бӱдӱмин канайда кӧдӱрери бичилер.\nБисте анчада ла спорттыҥ ойноор бӱдӱмдери соҥдоп јат. Темдектезе, волейбол ойноор, тазыктырынар аҥылу спортзалдар јок. Педколледжтеги, «Jиит спартакчы» спортзалдардыҥ кеми телекейлик ээжи-некелтелерге келишпей јат. Программада спорттыҥ ойноор кӧп-кӧп бӱдӱмдериле тазыктырынар спортзал тудары база болор. Министерстволорды, ведомстволорды спорттыҥ кажы ла бӱдӱмине шефтер эдип, јоҥдоор керек. Онойдо ок аргачыларды база шефствого тартып, олордыҥ спорттыҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзин тыҥыдар керек.\nБистиҥ тергееде спортты ла физкультураны ӧскӱрери јанынаҥ кӧп иш эдилет. Jе бу ишти мынаҥ да артык апарар аргалар бар. Эки јыл кайра јаҥырта јазаган стадион кышкыда куру турган болгон. Былтыр суу уруп, каток эдер машина садып алган кийнинде эмди ондо конекло јыҥылаар арга боло берген. Республиканыҥ да, Госдуманыҥ да депутаттарыныҥ, сенаторлорыстыҥ да аргаларын бу јанынаҥ элбеде тузаланып, республикада спортты ла физкультураны ӧскӱрерин эрчимделтер ле керек», — деп, Г. П. Сумин бойыныҥ санаа-кӱӱнин айтты.\nОноҥ ары Геннадий Петрович бисти акробатикала тазыктыраачы Евгения Гусевала таныштырды. Ол биске мынайда куучындады: «Мен художественный гимнастикала јаштаҥ ала тазыктырынгам. Школдыҥ кийнинеҥ Санкт-Петербургта физкультураныҥ вузына кирип ӱренгем. Оныҥ кийнинде тренер, ӱредӱчи болуп иштедим. Кенек балдардыҥ тазыктыраачы болуп иштейле, Сочиде маргаандарга да јӱрдис. Билемде эки оогош бала, олорды мен спорт акробатикага бердим.\nМениҥ ӧбӧӧним погранслужбаныҥ јуучылы. Ол Ташантада иштеерде, мен Кош-Агашта тренер болгом. Оноҥ погранслужбаныҥ тӧс јерин Горно-Алтайскка кӧчӱрген, ол ок ӧйдӧ бу комплекс ачылган. Эмди мында баш тренер болуп иштейдим. Художественный гимнастикала тазыктырарын бала сӱреен јашта баштаар керек. Оныҥ учун мынаҥ ары 3-4 јаштуларды тӧлӧп јӱрер группаларга талдаарыс. Тургуза ӧйдӧ тӧрт группага 6 јаштаҥ ала балдар талдап алгам. Бир группа ӱредӱ-тазыктырылу, ондо балдардаҥ келер ӧйдиҥ кандидаттарын, устарын тазыктырар амаду тургузылат.\nАлтай балдар сӱреен ээлгир, олорло иштеерге јилбилӱ. Бӱгӱнги кӱнде белетениш эрчимдӱ ӧдӧт. Тулаан айда ӧскӧ калалардаҥ командалар кычырып, маргаан ӧткӱрерге турубыс. Бистиҥ тӧс јеристий ӧргӧӧ Сибирьдеги федерал округтаҥ болгой, ороон до ичинде ас».\nБис спорттыҥ акробатиказыныҥ тӧс јеринде тазыктырынып тургандарга, башкараачызы Геннадий Петровичке бу да комплекстеги, депутат та, ОНФ-ныҥ штабында да ижинде тургускан бастыра амадулары, пландары бӱтсин деп кӱӱнземелисти айттыбыс.


ЭРJИНЕ ТАШ - altaicholmon\n1984 јылда Барнаулдагы јуртээлем институтты божоткон. Чолушман совхозыныҥ баш экономисти, 2000-2003 јылдарда Чолушмандагы јурт администрациязыныҥ јааны болуп иштеген.\nЭмди таҥынаҥ аргачы болуп иштейт.\n2010 јылда Алтын-Ай Сартакова таҥынаҥ бойы «Кайкал берген канадым» деп баштапкы ӱлгерлик јуунтызын чыгарган. Чӱмдемелдери «Алтайдыҥ Чолмоны», «Улаганныҥ солундары» газеттерде јарлалат.\nJайдыҥ баштапкы јылу, тымык кӱндери турган. Мал-ашты, кӱн чыккалакта, серӱӱнде отоп јӱрзин деп, чеденнеҥ чыгара айдап ийеле, Кучалу чадыр айылга кирди. Чай ичерге айакка чай уруп отурганча, эжиктеҥ кандый да саҥ башка табыш угулды. Айылда ла тыҥдаланып отурганча, байагы табыш кайа-ташка јаҥыланып, тымыкта там-там кӱӱлеп, кулакка шыҥырап тийер этирте јаанай берди. Бу не атазы?\nМынайда не табыштанар аргалу? Салкын деп айдайын дезе, јаҥы ла эжикте салкын јок тымык кӱн турган: салкынныҥ сыгырганын укпаган чылап, канайып таныбас. Не кенейте табыш-тал чыгарды? Амыр ла турган јер. Мынча кире карыганча јӱреле, бир де катап мындый саҥ башка, айнык табышты кулак укпаган. Чочыган ӧрӧкӧн кайкап, эжикке чыгала кӧрӧргӧ, айагын јерге салып, чыга јӱгӱрди.\nЭжиктеҥ чыгып тыҥдаланып, ары-бери базып укса, сыгырыш дезе сыгырыш эмес, та кандый да неме ле шыркырап тургандый табыш сууныҥ јарады јаар угулып турды. Кайкаган ла чочыган ӧрӧкӧн кулагына бӱтпей, акыр бу не болотон деп, јарат јаар басты. Оноҥ базып отурза, кийнинеҥ неме ылганчылады. Кайа кӧрзӧ, эш неме јок. База бир алтам этсе, база ла кургак јерле неме шыркырап, јылып јаткандый. Бир эмеш тыҥдаланып базып отурза, јаҥыгы јылып турган немениҥ шылырты оҥ јанынаҥ угулат, оноҥ сол јанынаҥ.\nТоктой тӱжӱп, бир јерге турала тыҥдаланза, ойто ло ыҥ-шыҥ. Бутты кӧдӱрип, алтам ла этсе, ӧлӧҥди шылырадып, јоон ло уур неме јерле јылганчылады.\nJаанай берген кижи «јӱӱлип турум ба» деп, базыдын капшайладып, сууныҥ јарадындаан басса, ӧлӧҥлӧ јылып турган немениҥ табыжы база јарт угулды, је јаҥыс јылыжы капшай боло берген немедий. Акыр, мени кем, не мынайда ӧлӧҥлӧ јылып, кийнимнеҥ кетеп турган? Чочыган, коркыган ӧрӧкӧн терлеп, колы тыркыражып, јӱреги тыҥ согула берди.\n«Кийнимнеҥ не јылып, сӱрӱжип јатканын кӧрӧр керек» — деп, отура тӱжеле, ӧлӧҥ аразын јазап ајыктаарга шыйдынып ла алза, узун ӧлӧҥниҥ аразынаҥ та кандый да чоокыр, јоон-тулку, килеҥ кадарлу, узун мойынду неме бажын кӧдӱрип чыкты.\nКучалу кайкап кӧрзӧ, балбак јаан башту, бажында јаан кӧстӧрлӱ јылан эмтир. Jылан Кучалуны чагып ийерге тургандый, шыркырап турды…\n«Кӧк јарамас, кижи нени ле кӧрӧр, алтай кудай алдында мындый јаан курт база бар туру» — деп чочып, бойында ла сананды. Чыксыдындагы тамыр јыҥкылдада согулып, карган ӧрӧкӧнниҥ бажы оорып, јӱреги тыҥ типилдеп сайылат.\nБуттары, уур чой буулап салгандый, уурлап, кӧдӱртпей де турды. Чочыган ла коркыган кижи ӱн де чыгарып болбой, тамагы кургап, тын-тырс јок, кыймык јогынаҥ туруп калды.\n«Качар! Качар! Тынын алып качар!» — деп, сагыш алынып, јӱгӱрерге тап этсе, јылан база кыймыктанат. Кыска ла ӧйгӧ Кучалуныҥ бажында ондор, јӱс, јок, муҥ башка сагыш солынып турды. Кандый да болзо, качып јӱгӱрерге јарабас.\nНениҥ учун дезе, кенейте кыймык ла этсеҥ, јылан кыйалтазы јоктоҥ чагып ийер. Нени эдер? Мындый јаан кӧстӧрлӱ, јоон ло јаан јыланды ол бу кире кӧп јаш јажаганча јӱреле кӧрбӧгӧн.\nАнайып ла сананып турганча, ӧлӧҥдӧр аразынаҥ бирдеҥ-экидеҥ, анаҥ-мынаҥ узун мойнын чӧйгилеп алган јыландардыҥ баштары кӧрӱнгилеп чыккылайт. Кандый кӧп!\nКандый кӧп! Кучалуны, кал-черӱдий, эбире курчап турдылар.\nЭмди нени эдер? Мындый кӧп јердиҥ курты дейтен јӱзӱн-јӱӱр ӧҥдӱ, кыскалу ла узунду, јоон ло чырбаал ошкош чичкечек јыландар кайдаҥ чогылыжып келеле кыймыражат? Кижиниҥ куйка-бажы јымыраар. Бу не атазы?!\nБу ла ӧзӧк ичинде јаштаҥ бери ӧскӧн Кучалу мындый кӧп, бир бӱдӱн јалаҥга толтыра јылан кӧрбӧгӧн. «Не болуп турган?\nКайдаар барар? Нени эдер? Карыыр бажында, сок јаҥыскан јалаҥ јерде јыланга чактырттып, јадып ӧлӧр салым келген бе?» — деп, Кучалу маҥзаарып сананат. Оноҥ ол бӧрӱгин уштып, бажын сыймап, отура тӱжеле, алтай кудайына баштанып, айдына берди: «Айлу-кӱндӱ теҥерим, агаш-ташту Алтайым, адым мениҥ Кучалу, эки баланыҥ адазы эдим, сӧӧгим мениҥ јытас. Адышту-Туум, Алтын-Туум алкыш-быйан сурап отурым. Ӱстимде турган ӱч Курбустан, бир болуш јетиригер! Алдымда јолым ачыгар, аргаданатан эп-сӱме айдыгар, курчап алган ӧштӱлеримнеҥ айрыгар!.. Кайрако-он, баш болзын!» Ӱстиги кудай кӧрӱп ле турган болбой.\nАргаданарга эп-сӱме бедиреер.\nТурала, лаптап кӧрзӧ, јыландар ончо јолдорды туйуктайла, бир кичинек јолды ачык артырып салтыр. Jаҥыс ла суу јарадында јаткан кемеге ле јетире баратан јолды ачык артырып салала, айландыра курчап алган ал-камык, јӱзӱн-јӱӱр чоокыр јыландар, кандый да кижиниҥ кулагына ӧдӧр эдип шыркырап, кайра кӧрӱп, базып отурган Кучалуныҥ кийнинеҥ јылгылайт.\nНени де оҥдобой турган карган ӧрӧкӧн «не болзо, ол болзын» деп, суу јаар базып ийди. Кемеге де јетире јолды ачык артырганы јакшы темдек: айса, алтай кудай болужып јатканы бу. Jаан улус айдышканыла, туујылу јыланды чала ӧлтӱрген кижини јылан истешсе, изин јажырып, канча суу кечер керек. Тынын аргадаар эп-сӱме ӱстинеҥ берилген болор бо?\n«Кӧлди кече берер арга берилип турган болзо, кемелӱ былардаҥ качар» — деп, Кучалу базыдын капшайладып ийди.\nJедип келеле кӧрзӧ, јаткан кемениҥ јанындаан ӧдӧр арга јок эмтир. Анда оноҥ до кӧп јыландар кыймыражып јаткандарын кӧргӧн ӧрӧкӧн токтой тӱшти. Кучалу сананган санаазы бӱтпей јатканын јарт оҥдоды. Кемеге ӧдӧр арга јок. Эмди не болбой?\nЭдер неме јок, оноҥ ары не болорын сакып, токтой тӱжӱп, араай турала, сакый берди. Кӧрӱп турза, оныҥ алдына коркышту јоон ло узун јылан јылып келди. Килеҥ чоокыр терези кӱнниҥ чогына јӱзӱн-јӱӱр јараш ӧҥдӧрлӧ ойноп, мызылдажып турды. Кучалу бир эмеш кайра болды. Jылан, кузарга турган неме чилеп, оозын јаан ачып ийерде, јерге таактыҥ ак јымыртказы ошкош тегерик килеҥ ташка тӱҥей неме тӱшти. Таш дезе таш эмес, јымыртка дезе јымыртка эмес болчок јерде јаткан немени байагы јылан куйрыгыла Кучалуныҥ будыныҥ алды јаар ийдип ийди.\n«Бу сеге деп айткан неме чилеп, меге кускужын не јылдырып турган кӱрӱм бу?» — деп, карган ичинде сананат. Мен ол ло јогынаҥ болбой јӱрген неме чилеп. Бу ташты меге кӧргӱзерге јуулышкан ба? Кӧргӧн, је оноҥ ары не? Соот божогон, эмди јанар керек. Будын кӧдӱрип, ташты алтаарга јатса, јыландар јескимчилӱ этирте шыркыражып, оныҥ ӱстине ле келип, чагып ийгедий, баштарын бийик кӧдӱрип алган кӧстӧгилейт.\n«Бу быларга не керек? Кем меге айдып берер? Мен мында не тургам? Ташты алала јизин деп турган ба? Оны канайып тиштейтен?» — деп, Кучалу ачуурканып сананат. Оноҥ таштаҥ ла туура алтам эдерге кыймык этсе, јыландарга јарабай, шыркыража берет.\n«Та нени айдарга јатканын оҥдогон болзом!» — деп, учында арыган ӧрӧкӧн сананат. Ташты будыла туура јылдырарга будын кӧдӱрип ийзе, табыш јок јаткан курттар бажын кӧдӱргилейт. «Оҥдодым: јарабас эмтир. Эмди нени эдетен?\nКолго алып, кемиретен бе? Jе, колго алып кӧргӧй». Алдында јаткан ташты јабыс эҥчейип, адыла беретен неме чилеп, јескинип, јердеҥ чебер алып јатса, табыш јок. Jараган.\n«Колго ал дешкен эмтир» — деп, колында ташты тудунганча, анаҥ ары не болорын Кучалу сакый берди. Маҥдайынаҥ агып турган тер суучак болуп јолдолып, тамчылап турды. Кӱнге кӱрере кӱйген арык колдоры тырлажат. Бажы айланып, оорып јат, кускузы келет. Арып-чылаган Кучалуга, кижи јанында турала куучындангандый, јыланныҥ јоон ӱниле эрмектенгени угулды:\n— Мен бу јуучылдарымла јууга барып јадым. Бисти суу кечире кемелейтен кижи туруҥ. Ончобысты кечирер керек.\nJуунаҥ јеҥӱлӱ јанзабыс, тирӱ артканыс айыл-јуртына јанар. Ол тушта база кечирериҥ. Бу эрјине ташты таштаба? Бу кӱннеҥ сен ончо тынар-тындуныҥ тилин оҥдоп баштаарыҥ.\nКучалу арыганын сезип, тырлажып турган буттары тутпай турганын јаҥы ла оҥдоп, тыныш алынып, јерде јаткан јадыкка отурып, маҥдайындагы терди, бӧрӱгин уштып, арчыды:\n— Jыландар база јуулажатан эмтир. Качан мындый кӧп «јуучылдарды» кечирип алатан?.. Кижи ак-јарык алдында јӱрзе, нени ле кӧрӧтӧн эмтир, — деп, унчукпай сананып отурган Кучалуныҥ кулагына таныш ӱн угулды:\n— Jе, болды, эҥирге јетире кечип алар керек. Кечирип башта!\nЭмеш токынап ла амырап алган Кучалу кемениҥ кайыктарын колго алып, кемениҥ јанына јууктада басты. Jыландар бой-бойын сакыжып, меҥдешпей кемеге толтыра кирип аларда, Кучалу кемезин сууга ийде салала, кайыктай берди.\nКанча кеме јуучылдарды кечире кайыктаган Кучалуныҥ эки колы талган да, оҥдонзо, кере кӱнге чай да ичпеген, тыны чыгып, арыганы коркышту эмтир. Бозом эҥир кирип калган болуптыр. Арыганына ла алакандарыныҥ ачып турганына калганчы кеме јыландарды арай ла кечирген. Торсыйактаган колдорыныҥ терези јарылала, кан агат. Кучалу эдер немезин таппай салала, баалуга ӱрӱп турды.\nМыны кӧргӧн јыландардыҥ кааны Кучалуга ӧзӱп турган ӧлӧҥдӧрдӧҥ бир јалбырак кӧргӱзип айтты:\n— Ӧлӧҥниҥ чыгын баалуга сыгып алзаҥ, баалу капшай бӱде берер.\nАрыган-чылаган Кучалу айылына јанып келзе, уулдары кайкашта. Ол јанында нӧкӧрине кечип, аракы азып аракыдаган ба дезе, арыган адазы эрӱӱл келген.\nАлакандарын кӧргӱзип, јууга барып јаткан јыландар кемелегем дезе, бӱтпей каткырыжат.\n— Аймаарга адамга эрте, је куучындаган чӧрчӧккӧ бӱдерге кӱч, — деп, јаан уулы айтты.\n— Бӱтпеске база болбос, кижи эҥирде эрӱӱл аштаган-суузаган јанган. Колдоры баалулу, — деп, кичинек уулы каткырат.\nJай ӧдӱп, кӱреҥ кӱс келген. Ол јууга барган јыландар керегинде куучындар эмештеҥ ундылып јаткан.\nМал-ашка ӧлӧҥ белетеп, уулдар тайгалап, кӱски оок-тобыр иштер иштеп јӱргенче, агаштыҥ саргарган јалбырактары јерге тӱжӱп, олорды салкын ӧрӧ-тӧмӧн учурып турды. Суу јараттай јаактап, кӧмӧӧлтип турган ӧйдӧ, Кучалу угуп турза, ол јанында «јуучылдар кечирип алзын» — деп, кыйгы салып турды.\nМеҥдей-саҥдай јаратка келип, кемезин сууга салып, кечип келзе, јайгыда кечирген јыландарынаҥ ас-мас ла баалулу, бертик-сынык јуучылдар арткан эмтир. Каны-јини тӧгӱлген јыландар онтоп-сыктап јаткылады. Кучалу унчукпастаҥ ла јуучыл нӧкӧрлӧрин кечире берди. Калганчы кеме јыландар јаратка чыгарда, јыландардыҥ кааны болгон эҥ јараш деген јылан Кучалуга баштанды:\n— Болуш јетиргениҥе јаан быйан. Качан да чактаҥ чакка ундылбас керек эдип салдыҥ. Коркышту јаан јууда туруштыс, кӧп јуучылдарым јеҥ јастанып јууда јыгылды.\nJе кем де јана баспай, јеҥӱге јетире јуулашкан. Арткан јуучылдарымла јанып јадым. Оныҥ учун, сениҥ балдарыҥа ӱйедеҥ-ӱйеге бистердеҥ алкыш-быйан јетсин. Аҥ-куштыҥ тилин оҥдоор јаан јайалта чактаҥ-чакка, ӱйедеҥ-ӱйеге, бала-баркага каныла барар. Бис эмди тил билижер, бой-бойыска болуш јӱрер антыгарлу најылар. Сен де кӱч айалгага тӱшсеҥ, оору-јоболго бастырзаҥ, болуш керек болзо, эрјине ташты јерге салала, сурагыҥды айдып ий. Ол тушта ол биске јолды таап, слерди апарар. Jакшы болзын!\nЭрјине тажын тудунган Кучалу јыландардыҥ кааны шыркалу черӱчилдерин ээчидип барып јатканын кӧс јеткенче кийнинеҥ кӧрӱп узак турды. Бу туштажуныҥ кийнинеҥ Кучалу атту јортып, айыл сайын тӱжӱп, аҥ-куштыҥ куучынын улуска куучындаза, олор бӱтпей каткырыжып, «баштаҥ оору» — дешкилеер. Чын да неме айт, меке де неме айт, бирӱзи де јазап укпас.\nАтту келип јаткан Кучалуны кӧргӧн улус јӱӱлгек Кучалуныҥ чӧрчӧгин угуп каткырыжарга бир айылга јуулыжар. ²рӧкӧнди јаан-јаш шоодып каткырза, бир де ачынбас, кожо каткырар.\n— Нени уктыгар, нени кӧрдигер? — деп, сурагылаза, ачынбай да, јалкуурбай да куучындаар ла. «Чӧрчӧк» куучындап јӱрӱп, кайда тӱн кирген, кайда конор јер келишкен, анда ла конуп, анаҥ ары јортып јӱрер.\nБир катап бу ӧрӧкӧн тӧрӧӧн кижиниҥ айылында конорго арткан. Эртен тура чай ичип отурала, айыл ээзи Кучалунаҥ сураптыр:\n— Jе, таай кижи, кандый кондыгар? Нени кӧрдигер, нени уктыгар? Тӱш тӱжендигер бе?\n— Тӱниле уйку уйуктаан кижи јок. Эне чычкан: «Эки ӧскӱс арткан балдарымды канайып чыдадарым, ӧбӧӧним кӧлгӧ тӱшкен» — деп, тӱн ажыра калактап ыйлаган.\n— Чычканда айыл-јурт, бала-барка база бар турган. Jаҥыс ла кижиниҥ јӧӧжӧзин шоктоп, кыртып, эдип алган ажын ӧрӧ-тӧмӧн тажып јӱрген кӱрӱмдер. Чычкан база ыйлап билер бе? — деп, эпши каткырып отурды.\n— Jаҥыртык алдында сӱттӱ казанды карап кӧрӱгер. «Ак кӧлдӧ» тӱшкен эркек чычкан ол болор, — деп, Кучалу айтты.\nАйылдыҥ ээзи эпши кижи казанды карап кӧрзӧ, чындап та, чычкан сӱтке тӱжеле, ойто чыгып болбой, ӧлгӧн эмтир.\nОтурган улус кайкажып, мыны кайдаҥ билген дешкиледи. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ Кучалуныҥ куучынына албаты-јон бӱдӱп баштаган.\n«Кучалу таай, айылга келигер» — деп кычыргылаар. «Айыл-јуртта кара неме бар ба? Не кӧрӱнет? Не угулат?» — деп, лаптап уккылаар. Айылга кирзе, тӧргӧ отургызып, аштыҥ јакшызын, аракыныҥ ачузын салып, кӱндӱлегилеер.\n«Бистиҥ айылга коныгар» — деп, Кучалу айттыруда јӱрер боло берген. Jалакай јонына тузазы да кӧп тӱшкен. Карадаҥ айрып, кижиниҥ чыккан тынын кийдирип, оору-јоболдоҥ тазыл-ӧлӧҥлӧ эмдеп, сынык-бычыкты тудуп јазар, айыл-јуртка јайык тургузар кижи болгон.\nБоро адын минген, аракыдап ла айылдап, кӱндӱде јӱрген карган ӧрӧкӧн бир кӱн тӧжӧктӧҥ туруп болбой, оорыйла, јада берген.\nАзыраган эки уулын алдыртып, эрјине ташты берип, олорды айбылаган: «Jыландар баштап јӱрген каан јыланга барып келигер». Jе уулдары бӱтпеген бе, айла, јалкуузы тудуп, барбаган ба? Оны кем де билбес. Анайып, Кучалу деп јаан јашту ӧрӧкӧн карыыр јажы једип, ада-ӧбӧкӧ алтайына атана берген.


Физкультурниктиҥ кӱни — учурлу байрам - altaicholmon\nФизкультурниктиҥ кӱни — учурлу байрам\nРоссияда Бӧкӧлӧрдиҥ, чыйрактардыҥ, су-кадык јӱрӱмниҥ кӱни јаҥжыкканы аайынча куран айдыҥ экинчи амыраар кӱнинде окылу јӧп аайынча темдектелет.\n1980 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ (№3018-X) «О праздничных и памятных днях» деген Jарлыгы аайынча, СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Jарлыгыныҥ (№9724-XI) 1988 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде «О внесении изменений в законодательство СССР о праздничных памятных днях» деп Jарлыгыныҥ јаҥы редакциязыла, бу кӱнди темдектеери јараду алган. Бу байрам совет јаҥныҥ баштапкы онјылдыктарында, 1920-1930 јылдарда, элбеде таркаган. Шак бу ӧйдӧ Ювеналдыҥ «Су-кадык кижиде — су-кадык ийде-кӱч» («В здоровом теле — здоровый дух») деген кычырузы јӱрӱмге кийдирилген.\nРоссияда Физкультураныҥ кӱни 1939 јылдаҥ ала окылу темдектелери јолын алынган. Бу кӱнге учурлалган кӧдӱриҥилер Россияныҥ кӧп јерлеринде тӧзӧмӧлдӱ, кӧнӱ ӧдӧр. Элге-јонго, јаш ӱйеге тузалу јакшынак байрам бистиҥ республикада база јылдыҥ ла бийик кеминде темдектелет. Физкультурниктиҥ кӱни јаҥыс та физический культураныҥ ла спорттыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы эмес. Ол онойдо ок миллиондор тоолу россияндардыҥ — оок балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ, јаан улустыҥ, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча таскадынып тургандардыҥ, олор учун оорып турган кӧрӧӧчилердиҥ сӱӱген ле сакылталу байрамы. Су-кадыгына ајару эдип, јӱрӱминде чек ле чебер, јаантайын кыймыктанып јӱргендердиҥ тыш бӱдӱми, ич-телекейи су-кадык ла байлык.\nСпортчы кӱӱн-тапту, спорттыҥ учурын билер, спортло најылажып тургандар бистиҥ де талада база сӱреен кӧп. Кӧдӱриҥилӱ парад таланыҥ «Спартак» стадионында куран айдыҥ 11-чи кӱнинде 10.30-та ӧдӧр. Байрамдык кӧдӱриҥи ӧйинде армрестлингле, мини-футболло, баскетболло, волейболло турнирлер, функционал многоборьеле («CrossFit») маргаандар ӧдӧр.\nАлтай Республиканыҥ јеҥил атлетика аайынча федерациязы бу ла кӱнде «Амадуҥа ичкери јӱгӱр!» деген ӱлекерди иштедер, кӱӱнзеген ончо улуска јӱгӱриштиҥ маргаандарын, онойдо ок сыйларды ойноорын ӧткӱрер.


Чорос таадазыныҥ самаразы бала-барказына кереес - altaicholmon\nЧорос таадазыныҥ самаразы бала-барказына кереес\nБис Сибирьдиҥ улу јаан алтай јурукчызы Григорий Иванович Гуркинди 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде кайда адып салганын билбезис. Шак оныҥ учун бис бу кӱнде оныҥ Горно-Алтайсктагы тургузылган кереес-памятнигине келерис. Алтайыныҥ ады-чуузын чыгарган јайаан јайалталу, јана баспас, турумкай ӧзӧктӱ јерлежистиҥ ады-јолын эзедип, кереестеп саларыс.\nГригорий Иванович Гуркин (Чорос-Гуркин, 1870 ј. Улалу ј. – 1937 ј.) — Сибирьдиҥ тургун калыктарыныҥ баштапкы профессионал јурукчызы, ӱредӱчи, этнограф, калык чӱмделгезин јуунадаачы, баштапкы алтай политик. Ол телекейлик санат тӱӱкизинде Алтай керегинде, оны кырлардыҥ телекейи ле аҥылу, куулгазын ийделӱ Кан-Алтай деп айдарга-јартаарга керектӱ сӧстӧрди, будуктарды эҥ ле озо тапкан. Ол бу аҥылу, байлу, ийделӱ телекей деген кӱӱн-санаазыла бойыныҥ ӧйинде кожо јӱргендерди (јурукчылар А. Капустинаны, Л. Базанованы, А. Никулинди, С. Прохоровты, Н. Ткаченконы, Д. Кузнецовты, И. Тютиковты, бичиичилер Г. Вяткинди, В. Шишковты, Г. Гре-бенщиковты, И. Тачаловты, В. Зарубинди, П. Низовойды ла о.ӧ.) јилбиркеткен.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей бӱгӱнги кӱнде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолы јанынаҥ билим шиҥжӱлӱ ижин улалтат, онойдо ок Сибирьдиҥ музейлериле, кӧмзӧлӧриле, Санкт-Петербургта Јуранар академияныҥ кӧмзӧзиле колбу тудат.\nОнойып бис кӱстиҥ бажында бир канча документтерди алдыс. Шак олордыҥ шылтузында јурукчыныҥ јӱрӱминиҥ ле јайаандыгыныҥ кезик бӱктерин чокымдаар арга бар. Туапседе А. А. Киселевтыҥ тура-музейи А. А. Киселевтыҥ (профессор, Санкт-Петербургтагы живописьтиҥ, скульптураныҥ ла архитектураныҥ Бийик художественный училищезиниҥ пейзажный мастерскойыныҥ башкараачызы, Г. Гуркин оныҥ јайым угаачызы болгон) дневнигинеҥ чыгара бичилген јетирӱлерди аткарып ийди. Оныҥ шылтузында Гуркинниҥ Петербургта болгон ӧйинде туштажып-куучындажып јӱрген улус керегинде јетирӱ элбедилет.\nБистиҥ музейге сӱрекей баалу сыйды Штернниҥ билези эткен. Бу билениҥ адынаҥ Г. И. Гуркинниҥ барказы Воронежский областьта Боброво калада јуртап јаткан Виктор Михайлович Михайлов 15 самараны аткарып ийди. Самараларды јурукчы 1928, 1931, 1934, 1935, 1936, 1937 јылдарда бойыныҥ кызы Ангелина Штернниҥ билезине бичиген. Бир самараны Геннадий јеени Мишага 1937 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде бичиген болуптыр. Биске 1917 јылда Г. И. Гуркинниҥ Александр деген уулыныҥ (јӱрӱминеҥ эрте барган) дневнигиниҥ бичимелдери сӱрекей баалу болуп јат.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын баалу-чуулу јуунтыдаҥ алылган Г. И. Гуркинниҥ 1935 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде кызы Ангелина Штернниҥ билезине бичиген самаразыла таныштырадыс.\n1935 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде Слердиҥ самарагарды Мишаныҥ ла Таняныҥ фотојуруктарыла јаба алдым. Таня фотојурукта јакшы чыккан, кеберкек ле керсӱ чырайлу, келер ӧйдӧ бекем ӧзӧктӱ, тереҥ санаа-укаалу, ийделӱ, турумкай кижи болоры сезилет. Мында Таня оогош тужында. Је мен бойым онойдо сананадым. Мындый учуралдар кӧп болот: оогош, бала тужында бортык, оорыҥкай болор, је оноҥ кийнинде – бойыныҥ једимдерине јединеринде турумкай, билимдерге јайаан јайалталу, бек, јана баспас, бойындыйына чындык улус болот. Таня шак ла ондыйлардыҥ бирӱзи болор учурлу. Оныҥ учун ол ӧзӱп чыдазын, тыҥызын. Миша эмеш кыймыктанган да болзо, је јурукка база јакшы согулган. Чала тууразынаҥ отурганы – база эптӱ. Ол бойыныҥ улу јаан шиҥжӱлеринде тӱндӱк тошты оодып турган «Садко» деген ледокол керегинде база сананат, – ол, Миша, Оностогы таадазына аткарарга тӱрген ле оны јураар кӱӱндӱ. Шак онойып ол бойыныҥ санаа-кӱӱниле, амадузыла, јаркынду јуруктарды јурап, јеткен једимдериле ӱлежер амадулу.\nСлерге, Павликке, Галяга, Мишага ла Таняга, јакшынак самарагар, онойдо ок таадагарды ундыбай, ого ајару эдип, бойордыҥ јадын-јӱрӱмер керегинде табыш ийип турганар учун јаан быйаным. Мишага оныҥ јылу, јӱрекке кару јуруктары – пароходторы, дирижабльдары, аэропландары, паровозторы, водокачкалары учун быйан, Миша талдама баатыр. Кайкамчылу, керсӱ уулчак – келер ӧйдиҥ класстар јок социалистический обществоныҥ, амыр-энчӱ учун тартыжаачы јеҥӱчил јолду пролетариаттыҥ, калыктар ортодогы пролетариаттыҥ јеҥӱзиниҥ техниги ле строители.\nМениҥ кару балдарым, Слер эзен-амыр ла су-кадык, база ончо совет граждандар чылап, иштеп јӱргенер учун акту кӱӱнимнеҥ сӱӱнедим. Мен онойдо ок Вася-Сартакпай учун сӱӱнип турум, ол бойы керегинде бичиген ле мениҥ самараларымнаҥ Слердиҥ јадып турган јерерди јакшы билер. Онызы сӱрекей јарамыкту.\nЈе бот, Гена эмеш јуук та јадып турган ла бош ӧйи арбынду да болзо, чала келишпес, уйан. Ол ас улуска бичип јат. Слер ле Вася, ол Слерге ас бичип турган деп комудап јадыгар. Ол меге де ас бичийт. Јылына мен оноҥ јӱк ле бир самара алдым. Ондо бойыныҥ ончо документтерин јылыйтканы ла олорды орныктырып алза, меге Онос јаар келери керегинде бичиген. Оныҥ су-кадыгы тегин де уйан, ревматизм (ӱйе-сӧӧктиҥ сарсузы) ле карынныҥ оозында ла о. ӧ. оору.\nКаршулу артык немениҥ ончозынаҥ тууралаар, курсактанарыныҥ ээжи-некелтелерин чокум бӱдӱрер керек, эт-канныҥ курсак-тамакка келижип-эптешкенин лапту шиҥжӱлеп, ол ажыра бойын эмдеерине баштанар. «Кижи, бойы бойына эмчи болоры сӱрекей керектӱ». Турумкай, чыдамкай, јана баспас болуп јӱрери сӱрекей керектӱ – онызы канайып та болзо бойыныҥ оору-јоболын јоголторы-јеҥери дегени болуп јат. Бодолында Генага бу ла керектӱ.\nМен Слердиҥ самараларарды сӱӱнип, ӧкпӧӧрип кычырадым. Ондо айдылганыла, Слердиҥ билегер ончо оору-јоболды: Галяныҥ, Мишаныҥ ла Таняныҥ ревматизмин эмдеп, јазып алар деген бир ле санаа-кӱӱнле, амадула јӱредер. Курорттордо болуп, культураныҥ тӧс јерлерин кӧрӱп ле су-кадыкла, јӱрӱмдик ченемелле јепсенип, Алтайга бурылып јанары. Мында – «Су-кадык јӱрӱмле јӱрӱп, бойыныҥ ижин сӱӱнип, јилбиркеп бӱдӱрер, јеткил-бӱткӱл, амыр-энчӱ, чек јӱрер» деген совет-социалистический кычыруны јӱрӱмде бӱдӱрерге.\nВася мени бойыныҥ самараларыла, сананган санааларыла сӱӱндирет. Ол бойы су-кадык, иштеги јеткен једимдерине сӱӱнет, оморкойт. Ол бир де кунугып туйуксынбайт, бойыныҥ јакшынак јӱрӱминиҥ бӱгӱнги ле келер ӧйине иженет. Самаралары оныҥ ийделӱ.\nМениҥ бойымныҥ јӱрӱмим – мынаҥ озо кандый болгон, ондый ок. Јадын-јӱрӱмге, ар-бӱткенге, санатка менде бойымныҥ кӧрӱмим, ол солынбас. Эт-кан карып, арга-чыдал астап та турган болзо, кезик аразында иштеерге де кӱчке келижет ле анчада ла живописьте иштеер тужында, кӧзим јаш тужындагызына јетпес деп сезедим. Мен бир де сыныгып, туйуксынып, чӧкӧп, оорып јатканым јок. Карын да, јӱк ле эмди, Совет јаҥ тужында социализмди тудуп јадар ӧйдӧ, мениҥ сӱӱнчилӱ-кӧдӱриҥилӱ ле ӧҥзӱретибей јӱрӱп, ижимди улалтар кӱӱним бар! Мен оныла јӱредим! Јӱрӱмдеги ончо уур-кӱчтерди ӧттим! Мен ол уур-кӱчтерге ачынбагам, чӧкӧбӧгӧм. Мен кандый да јут-јулакай болзо, ӱстибисте јарыткан кӱнге иженгем. Мен кунукпадым – мен ол кӱнди ӧзӧгимде бойымла кожо алып јӱргем ле меге сӱӱнчилӱ болгон. Мен бу тирӱ чоктор јаҥыс та мениҥ јолымды јылыдар ла јарыдар эмес, је онойдо ок – ончозыныҥ деп бӱткем! Бот, мен бу ак-јарыкта јӱредим. Мен оны сӱӱйдим – ол мениҥ јӱрӱмимниҥ сӱӱнчизи – совет ороонныҥ бистиҥ пролетар государствоныҥ сӱӱнчизи, миллиондор тоолу ишмекчилериниҥ сӱӱнчизи.\nГазеттерди кычырарга сӱӱйдим ле бистиҥ Тӧрӧлис Советский Союз байып ла тыҥып јатканын сезедим. Оныҥ учун јӱрер, јӱрер ле миллион тоолулардыҥ сӱӱнчизин – мениҥ ле Слердиҥ, кӧрӧр кӱӱним бар…\nОностогы јеезелӱ јуртымда тудум иш ӧдӧт. Тура-мастерской јаҥыдаҥ чыныкталат. Тура ла мастерской јаҥы јос јабынтыла јабылган. Мастерскойдыҥ полы, потолок јаҥыртылган, чиригени туура ташталган. Стенелерди ойып, јаан-јарык кӧзнӧктӧр тургузылган. Мастерскойдыҥ бойында јарык, бийик, јылу эки кып белетелет. Мында јаан јуруктарды бичиир ле кӧп тоолу алтай этюдтарда кайкамчылу, јаркынду, ӧҥдӱ, кӱндӱ Совет Алтай – Ойротия кӧргӱзилер. Азыйда – каан јаҥы тужында базынчыкта болгон болзо, социализм тужында јаҥы, јайым, тужагы чечилип калган…\nТурада јаҥы сенек-веранда тудулган, ичкери кухня-кыпта Чамал совхозтыҥ кирпичинеҥ печке салылар. Кладовка, сенек јаҥы јосло јабылган, јаҥы тепкиштер эдилген. Галинаныҥ печкезине, ортозында кыпта (эмди мен мында јакыткан јуруктарды бичип турум) мен трубаны кирпичтеҥ јоско јетире салдым. Оогош амбардыҥ ла таш погребтиҥ ӱстин јаптым, оныҥ стенезин такып лапту эдип салдым – јакшы эжик тургузып, тыштынаҥ тепкиштер эдип салдым. Погребтиҥ јабынтызына кейди чыгара труба ӧткӱрилди. Эптӱ. Јакшы. Хомяктар кирбес. Эмди ондо кышка белетеген маала ажын: брӱкпени, моркопты, свекланы, чалканашты салып, оноҥ тузаган капусталу бочкочоктор тургузылар.\nИчкери кыпта подпойло аруталган, картошконыҥ орозы јаанадылган ла оноор 280 кӧнӧк јакшы кургак картошко урулган. Стенени коштой јостор салылган, ондо јаан, сары, јажыл, чоокыр – јӱске шыдар тыква салылган. Бу быјыл бӱткен, кышка артыктап белетеген аш-курсак. Ай-кӱн – кӱндӱ, айас, јылу алтын кӱс туру. Быјыл Оносто бистиҥ Кировтыҥ адыла адалган колхоз ло онойдо ок текши Алтай ичинде ӧскӧлӧри де ашты эрте, кургакта јуунаткан, государствого табыштырган ла ӱрен ашты бӱткӱлинче уруп салган. Аштыҥ, картошконыҥ тӱжӱми бийик! Мӧштиҥ кузугы – тӱжӱми база јакшы. Тийиҥди сакыгылайт.\nОноҥ ары бойымныҥ ээлемдигим керегинде. Тӱбинде адарулардыҥ подвалын – јаҥырта јакшы эдип јазап салдым. Јерде маткалардыҥ алдын той балкашту плиталарла эбире салдым, адаруларга кышкыда чычкандар, хомяктар чаптык этпезин. Јаскыда менде адаруларлу 8 уйа болгон, 6 – дадана ла 2 колодо. «Таня», «Миша», «Сартакпай», «Галя» ла «Гена» деген тӧрт ройды (ройды Игн. Иван. садып алгам) отургустым. Эмди тургуза – кургак, серӱӱн, садта туруп јат. Мында, Оносто, адарулар јай туркунына арай ас мӧт алды, мӧт јуур ӧйдӧ јааштар болгон. Је ондый да болзо, кӱчтӱ билелер берген ле ээзине јарым пудтаҥ ла бойлоры да кышка јакшы белетенип алган. Менде база бир «Шарль Стеер» деген рой бар. Француз бичиичи, ол меге этюдтарды кӧрӧргӧ келген ӧйдӧ шак бу рой чыккан, оны мен бичиичиниҥ адыла адап салдым.\nТургуза ӧйдӧ мастерскойдо косяктар тургузылып, шыбап, черетеерге белетелет. Јаан эки кӧрӱ иштеер кыптарда эки голландка печке тургузылар. Јазалду ончо иш Ойрот облисполкомныҥ Јӧбиле ӧткӱрилет – 10 муҥ акча чыгарылган. Облисполком Горстройдоҥ десятник – јазалду иштиҥ башкараачызы эдип нӧк. И. В. Сарычевти аткарган. Ойрот областьтыҥ адынаҥ нӧк. П. С. Хабаров ло С. С. Сафронов мениҥ мастерскойым чыныкталып (мен бойымныҥ јуруктарымныҥ ла этюдтарымныҥ кӧп јанын ол ло јеринде кереес эдип артыргызып салзын) ла јайдыҥ ӧйинде Алтайды бичиирге, Ойротия јаар башка-башка калалардыҥ Јурукчыларыныҥ биригӱзинеҥ келип тургандарга токтоор јер эдип артыргызып салзын деген сурагымла олор јӧпсинген. Быјыл менде Ленинградтаҥ эки, Москвадаҥ бир јурукчы јаткан… Алтай – јурукчыларга да, туристтерге де сӱреен јарайт, олор быјыл база кӧп лӧ болгон. Аскатта туристтердиҥ базазы… Совет Ойротия санатты баалап, јӧмӧп јатканын кӧрӱп јадыгар. Ойрот-Турада јуранарыныҥ школына ла јуруктардыҥ галереязына (С. С. Сафроновтыҥ сӧстӧриле) эки кат таш тура тудулар – алдында јуранар школ, ӱстинде дезе – јуруктардыҥ галереязы. Тургуза ӧйдӧ Ойрот-Турада беш кат Советтердиҥ туразы тудулат, ого ончо областной учреждениелер кирер ле Улалу бойы кӧп тоолу учреждениелердеҥ јайымдалар. Онойып, иштеп јаткан ишмекчилерге ле служащийлерге јадар јерлер кӧп болор.\nЈакылталар оогожы да (туристтерге), јаандары да кӧп. Темдектезе, кече Ленинградтаҥ Слердиҥ самарагарла кожо Билимдер Академиязынаҥ – кудай јаҥыныҥ тӱӱкизиниҥ музейи эки јурукты бичиирге јакылта эттилер: «Камлание» (Ӱстӱгӱ – жертва Ульгеню) ле «Моление бурханистов» (удабастаҥ ла бӱдӱрип баштаарым). Эмди мениҥ живописьле ижиме айалга бастыра јанынаҥ јарамыкту. Јаҥыс су-кадык ла болзын. Бот, керектер ондый, мениҥ кару Мишам, Таням, Галям, Павлигим… Слердиҥ су-кадыгар бек болзын! Бичигер!\nСлердиҥ Чорос таадагар. 1935 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 3-чи кӱни. Онос.\nОностогы ӧдӱп јаткан чынык иштиҥ јуруктары.\nБот, бу мениҥ Миша-Таняга бичиген самарам болор! Слер бойор керегинде меге база бичигер. Мишаны-Таняны ла Слерди окшойдым! Су-кадыгар бек болзын!\n1935 јыл, ӱлӱрген айыныҥ 3-чи кӱни\nК. Пиянтинова белетеген


Апрель 2018 - altaicholmon\nJонго тузалу јетирӱлер берет\nЛюдмила Семеновна Адыкаева Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында 1965 јылдыҥ кочкор айыныҥ 27-чи кӱнинде чыккан. Биледе сегис баланыҥ алтынчызы болгон. Алдындагы јылдарда ончо улус совхозтыҥ ижине бастыра ӧйин беретен. Людмила Семеновнадыҥ да энези райподо, адазы соввхозтыҥ трактористи болгон. Ол оогош класстарды Чибилӱниҥ школында ӱренип божодордо, эне-адазы оны каладагы национальный школго аткарып ийген. Оноҥ бухгалтердиҥ ӱредӱзине кирип,\nБалдардыҥ јайгы амыралтазына белетениш\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыныҥ башкараачыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла балдардыҥ јайгы амыралтазына ла 2018-2019 ӱредӱлӱ јылга, 9-чы ла 11-чи класстарда государственный адакы аттестацияга, јаскы кыра ижине ууламјылай јербойында кандый белетеништӱ иштер ӧткӱрилип турганы аайынча сурактарла ишмекчи јуун ӧткӱрген.\nJозок алгадый ӱренчиктер кӧп\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде тоолу кӱндер кайра республиканыҥ ӱренчиктеринеҥ 2017-2018 ӱредӱлӱ јылда ӧткӧн бастырароссиялык ла талалык олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын кайралдаары аайынча кӧдӱриҥи байрамдык айалгада ӧтти.\n«Иш јок отурбайдыс»\nОлег Суворов Оҥдой аймакта «СтройКомАлтай» ООО-до экскаватордыҥ машинизи болуп иштейт. Кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде оныҥ фотојуругы, иштиҥ ӧскӧ озочылдарыла кожо, республикан Кӱндӱниҥ доскозында тургузылар.\n«Бијеге улу сӱӱжим бар…»\nАнита МАТИНА — бистиҥ кала ичинде танылу бијечи дезем, бир де јастырбазым. Кандый ла байрамдарда, ӧткӱрилип турган кӧрӱ-фестивальдарда эҥ јаркынду бијелердиҥ тоозында Анитаныҥ бијелери аҥыланып турганы иле.\n«Себиниҥ суузында байрам-2018»\nКандык айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнине јетире Себиниҥ суузында «Себиниҥ суузында байрам-2018» деп адалган фестиваль ӧдӧр. Фестиваль ӧйинде Алтайдыҥ ла Сибирьдиҥ турист-суучыларыныҥ 49-чы следы — Алтай Республиканыҥ ла Сибирьдеги федерал округтыҥ рафтинг аайынча чемпионаттары ла Алтай Республиканыҥ суудагы дистанцияларда спортивный туризм аайынча 19 јашка јетире јииттер ортодо чемпионады ла первенствозы ӧдӧр.


«Албатыга тузалу иш кӧндӱгет» - altaicholmon\n—Карчага Петрович, калганчы јылдарда тергеебистиҥ јурттарын јиит, орто јашту башкараачылар башкарып турганын кӧрӧдис. Бу сӱреен јакшы солунта деп айдар керек. Кажы ла керекти, ишти алза, калыктыҥ «Ӱйени ӱйе солыыр» деген укаа сӧзи бойыныҥ јерин табып алып турганы илезинеҥ кӧрӱнет. Јуртты башкарары јеҥил керек эмес. Бу ишке канайда келгенеер? Бойоор керегинде тоолу сӧс?\n—Мен тодош сӧӧктӱ кижи болорым. Јабаган јурттыҥ јурт јеезезин башкарып келгеним 2,5 јылдаҥ ажа берди. Јабаганныҥ јурт јеезезине Јабаган-Бажы, Оро јурттар база кирип јат. Бу эки јурт улустыҥ тоозыла да, турган јериле де кичинек јурттар деп айдып болбозым. Албатызы кажы ла јыл кӧптӧп јат. Јабаганныҥ бойында бӱгӱнги кӱнде канча кижи јуртап турган чокым тоолорды болотон тооалыш берер болбой, байла. Текшилей алза, тоозы 1400 кижинеҥ 1700 кижиге јетире јаантайын кубулып барат. Кем де јӱре берет, кем де ойто тӧрӧл јериндӧӧн јанып келет.\nЈурттыҥ јаанына барар деген амаду куру јердеҥ туруп келбеген деп айдар эдим. Эне-адам Петр Михайлович ле Любовь Егоровна Елтоковтор Јабагандагы совхозтыҥ нерелӱ койчылары болгон. Адамныҥ тӧрӧл јери Кайсын јурт. Энем — Јабаганныҥ кижизи. Бис эне-адамда беш карындаш. Мен — эҥ ле јааны. Тогус класстыҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскта ӱренгем. Черӱге барала, РВСН-да (ракетные войска) механик-водительдердиҥ јааны болгом.\nОзо баштап јурттыҥ ижин башкарар деген санаа менде бир де болбогон. Је эне-адамныҥ јуртта јадып турган туразы јеткерге кирерде, мындый санаага келгем. Бистиҥ тӧрӧл оромыс болгон Луговой оромдо электрооттыҥ ӧткӱргени једикпестерлӱ болгонынаҥ улам јаантайын ла электроот ӧчӱп турар, ол эмезе там ла кызыда иштеп турар болгон. Ол кӱн мен Горно-Алтайскта иш аайынча јӱргем, је та нени де сескен болбойым — јанар ла кӱӱним келген, јанып ийгем. Чике бу ла тӱн эне-адамныҥ туразы электроотто бузулыш болгонынаҥ улам кӱйӱп калган. Бу ла тӱн мениҥ балдарым эне-адамла кожо болгон не… Је кудайдыҥ алдына, бис олорды, эне-адамды аргадап алганыс. Оныҥ кийнинде ле мен оромныҥ улузын јууп, база мындый јеткер болбозын деп, јаандардаҥ болуш сурап, бойыс та акча-манатты јууп, кем кандый аргазыла болужар аргалу — тузаланып, оромныҥ электроот ӧткӱретен тӧҥӧштӧрин јаҥыртарын, эмиктерин солыырын некегенис, электриктерди «эжиктегенис». Карын, улуска јеҥилте болуп, электроотты ӧткӱрери бастыра јаҥыртылган, солунган. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ эне-адабыска болуш эдип, Кан-Оозынаҥ тура садып бергенис. Мен билелӱ, ӱч бала чыдадып јадыс. Эш-нӧкӧрим «Јабаган» СПК-да кадрлар аайынча иштейт.\n—Јабаган јурт јеезениҥ бӱгӱнги курч сурактары кандый? Јурттыҥ, аймактыҥ депутаттары бу сурактарды бӱдӱрерге болужын јетирет пе?\n—Јурттыҥ улузыныҥ сурактары качан да астабайтанын билерис. Јаскыда — јаскы сурактар, јайгыда — јайгы сурактар. Кӱс ле кыш керегинде айтпай да јадым. Кышты ӧткӧн соҥында келер кышка белетенип јадыс.\nЈурт јеезениҥ јааны кижи јаҥыскан бойы бастыра ишти бӱдӱрип болбос деп темдектейдим. Мында албаты туружып, бир уунда болужып, јӧмӧжип турза, иш те тӱрген барып, бӱдӱп јат. Бисте јурт јеезениҥ Совединиҥ депутаттары бар. Аймак советте эки депутат иштеп јат. Олор —Амыр Андреевич Калташев, Владимир Митрофанович Букачаков. Аймактыҥ депутаттары јурт јеезениҥ бар сурактарына болужын јетирип, јакшы керектерде туружып јат деп айдар эдим. Јурттыҥ бойыныҥ да, улустыҥ да сурактары аайынча мен депутаттарга јаантайын баштанадым. Бӱгӱнги кӱнге јетире олордоҥ «јок» деп каруу укпадым. Акча-манадыла болзын, аргазыла болзын — јӧмӧгилеп ле јат.\nОнойдо ок бистиҥ округла Эл Курултайда депутадыс Г. Н. Пильтин база болужын јетирет. Тӧрӧл јериниҥ албатызынаҥ туура кӧрбӧй јат. Јабаган — тергеелик кӧп башкараачылардыҥ тӧрӧли ине. Эмди угы-тӧзи Кан-Јабаган болгон Э. А. Ялбаковко до кезикте баштанарга келижет. Онызы јакшы деп сананып јадым. Кижи кайда ла јӱрзе, кем де болзо, тазыл-тамыры тӧрӧлиле тудуш.\nЈабагандагы јурт јеезе аймакта, тергееде болуп турган јаан керектерде (культурада, спортто, јондык керектерде) јаантайын туружып јат. Бистиҥ балдар «балдардыҥ сады», «школ» деген ууламјыларла база кӧп јилбилӱ кӧрӱлерде јеҥӱчилдер болуп чыккан. 2020 јылда коронавирусла кожо кӧп јаан керектер ӧткӱрилбей, токтодылган болгон. Је онлайн-кӧрӱлер сӱреен кӧп болгонын темдектеер керек. Школдыҥ ижин Раиса Ӱрзеевна Каймина, балдардыҥ садыныҥ ижин Айана Николаевна Иванова једимдӱ башкарадылар.\nБӱгӱнги кӱнде эҥ ле тӧс сурактардыҥ бирӱзи ойто ло катап ол сӱрее-чӧп керегинде туруп јат. Јурттыҥ Кызыл-Таш деп адалган јеринде ле айландыра јерлер сӱрее-чӧпкӧ кӧмӱлген. Эмди бис оны бастыра ишмекчи ӧмӧликтерле кожо, јурттыҥ арткан да улузын јууп, арчыырыс. Арутап алган кийнинде сӱреени кӧптӧтпӧй, јаантайын ајаруда тударга келижер. Нениҥ учун дезе салкындарла кожо бу сӱрее-чӧп айландыра јерлерге јайылып турганы коомой.\nБаза бир јаан сурак јерлерле колбулу. Јабагандагы СПК-ны Марат Ногонов удурумга башкарып јат. Бис јурт јерде јаткан учун, јуртыстыҥ јерлерин сатпаска, јылыйтпаска чырмайар учурлу. Јери јок арткан кижи оноҥ ары канайда јӱрер? Ол ло јуртээлемдик пайлу 35 кижи јери јок артса, олордыҥ бала-барказы кийнинде кайда барар? Уй-малын канайда ӧскӱрер? Алтай улус уй-мал ӧскӱрбезе, азыранып болбос деген чындык анчада ла бӱгӱн кызу тура берген. Јерлерле садыжып турган улус бӱгӱн де бар, садылган да јерлер бар. Је бис јерлер сатпас деп чике иш ӧткӱрип, улуска јартап јадыс. Таада-јааналарыс бойыныҥ јеринде канайда иштеген, бис онойдо ло ок иштеп, тӧрӧл јеристи балдарыска артыргызып койор учурлу.\nЈошкын ийттердиҥ сурагы курч турганча. Улусты туткан да учуралдар бар. Эмди тургуза бу сурактарды ээлерине штраф салып бӱдӱредис, олорло куучын-эрмек ӧткӱредис. Оноҥ ӧскӧ арга јок. Ӧлтӱрерге јарабас.\nЈурт Советтиҥ депутаттары керегинде айдар болзо, текши сурактардаҥ туура калбай, иштенип турган деп мен Алевтина Николаевна Тугудинаны (ФАП-тыҥ јааны), Елена Юрьевна Оштушеваны, Владимир Михайлович Суминди, Людмила Альбертовна Чурупованы, Айдар Анатольевич Арбаковты адаар эдим. Ветерандардыҥ тоозынаҥ Галина Николаевна Алексееваны темдектеп ийер керек. Јаан улус ченемелдӱ ине. Ветерандар болужарга јаантайын белен. Онойдо ок аргачы Алексей Васильевич Кайгородов бар аргазыла јаантайын болужат. Јурт јеезеде ээлемдик сурактарла кожо клубтыҥ да ижи јаан учурын ойноп турган ине. Јурт СДК-ныҥ башкараачызы Любовь Петровна Куспекова куучын-эрмекке удура барар, јилбӱлери јаан ла кӧрӱм-шӱӱлтези элбек кижи. Оныҥ да учун культураныҥ ууламјызы аайынча Јабаган аймакта да, тергееде де учында артпай турганы ол.\nТекши сурактарды бӱдӱрерге болужып турган улусты адап турала, мен јурт башкартуда иштенип турган специалист-ишчилерди — Елена Юрьевна Кеденованы, Наталья Алексеевна Кабинаны, Вера Ивановна Кармандаеваны, Светлана Леонидовна Мухортованы, Айана Талбыевна Яжнаеваны, Учур Лаврентьевич Аксантаевти, кочегарлар Сергей Борбуевти ле Игорь Ютановты — темдектеер эдим. Јурттыҥ, јеезениҥ, јеезеде јаткан албатыныҥ бастыра сурактары чике бу улустыҥ ижи ажыра бӱдӱп јат. Онызы јаан учурлу.\nЈабаган-Бажы, Оро јурттарда јаткан улустыҥ сурактары база кӧп. Бу јурттар тӧс јолдоҥ эмеш туура да турган болзо, ондо иштеҥкей ле кӱӱни ачык улус јуртап јат. Бу да јурттарда «иш кайнап јат» деп айдарга јараар. Ӧткӧн јылдарда Јабаган-Бажында ла Ородо оромдорго электроот ӧткӱргенис. Јурттардыҥ клубтары база јакшы иштейт. Јаҥыс ла кӱч сурак Интернет јок болгонында. Бӱгӱн анчада ла јашӧскӱрим Интернет јогынаҥ јӱрӱп болбой јат. Кыш болзын, јай болзын: јашӧскӱрим, балдар интернет колбу «тудуп» аларга болуп, одоштой турган кырлар, сас јер јаар јаантайын барып турганы чочыду болуп калды. Анчада ла балдар јанынаҥ алза, коркымчылу айалга. Оныҥ учун јурт јеезе аймактыҥ јааныныҥ алдына бу суракты тургускан ла быјылгы јылда јыл туркунына интернет колбу тургузатан иш ӧткӱрилип калар деп иженип јадым.\n—Куучыныс чике ле Јеҥӱниҥ байрамыныҥ алдында болордо, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыныҥ эземине учурлалган иш канайда ӧдӱп турганын куучындап берзегер?\n—Бистиҥ јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарына учурлалган мемориал-памятникти орныктырып јазаарына Алтай Республиканыҥ сенаторы Владимир Полетаев болушкан болгон. Эмди јурттыҥ бастыра ветерандарыныҥ ады-јолын бичиген мемориал јакшы айалгада туруп јат. Кажы ла јыл бис оны арутап, чыныктап, јаҥыртып јадыс. Ӧткӧн јылдарда гран-кыйуда јуулашкан черӱчил-ветерандар гран-кыйуда јуучыл молјузын ӧткӧн лӧ јуучыл керегин бӱдӱрип тура, ак-јарыктаҥ барган гран-кыйучылардыҥ ады-чуузын кереестеген памятник-мемориал тургузарга кӱӱнзеген. Бис јерди берип, болужысты база јетиргенис. Быјылгы јылда мындый ок кӱӱнин талайчылар чыгара айткан. Бис јӧмӧжип, памятник-монументтер кайда туратанын јӧптӧжип, јерди бергенис. Быјылгы Јеҥӱниҥ кӱнинде талайчылардыҥ кереес-памятниктерин ачатан кӧдӱриҥи ӧткӧн.\n—Карчага Петрович, Јабаган јурт спортто једимдериле сӱреен арга-кӱчтӱ јурт болгон. Бӱгӱн спорт аайынча иш канайда ӧдӱп туру?\n—Јабаган спорт аайынча бойыныҥ јеҥӱлерин улалтканча. Грек-рим кӱрешле балдарды ады-чуузы чыккан тазыктыраачы Станислав Васильевич Таин ӱредет. Самболо — јайалталу тазыктыраачы Амаду Мылтыкович Мякишев. Онойдо ок футболло, волейболло, теннисле, аттыҥ маргаандарыла ижис барып јат. Јурттыҥ спорт аайынча методисти Айтана Васильевна Селешева једимдӱ иштейт. Эмди бистиҥ алдыста јаан учурлу керек бар, ол — тергеелик Эл Ойын. Оныҥ учун спортто до, культурада да эҥ ле једимдӱ улузыс Ойындарда туружып, аймактыҥ ады-чуузын једимдӱ корыыр. Ол база јаан иш деп темдектеер эдим. Бу мындый текши керектерде, јурттыҥ ады-чуузын чыгарар учуралдарда болужып, јӧмӧжип турган улус бар болгоны јакшы деп канайда айтпас. Темдектезе, аргачылар Виктор Митрофанович ле Вадим Митрофанович Букачаковтор, Изольда Арбаева, Айдар Ильич Пильтин… Олордыҥ болужыла јурттыҥ канча кире кӧп сурагы бӱткен, аайына чыккан. Бу улуска јаҥыс ла быйан айдар керек. Айла, олор ончозы ла спортчы улус болгонын канайда темдектебес. Онойдо ок јаан јашту улуска амырайтан, спортло тазыктырынатан кыптар ачар кӱӱнис бар. Ондо јӱгӱрер дорожкалар, шатра ла шахмат ойноор јерлер, бильярдтыҥ столдоры турар учурлу. Келер ӧйдӧ бу амадубыс бӱдер деп иженип јадым.\nА. МАЙМАНОВА эрмектешкен


Геройлорысты ундыыр учурыс јок - altaicholmon\nГеройлорысты ундыыр учурыс јок\nАда-Тӧрӧл учун калапту јууныҥ јылдары ыраап ла јат, ыраап ла јат. Тӧрӧлис учун јуулашкан, тынын берген улустыҥ ады-јолдоры ундылып, астап турганы билдирлӱ ле карыкчалду.\nТуулу Алтайдаҥ фронтко атанган алтайлардыҥ ортодо мениҥ де ада-энемниҥ ӧбӧкӧлӧриниҥ, ага-карындаштарыныҥ ады-јолдоры кӧп. Э. В. Бабрашевтиҥ, Н. С. Махалинаныҥ ла И. С. Тенгерековтыҥ бу калапту јууда јуулашкан мундустардыҥ ады-јолдорын бедиреп-таап, јараштыра кепке базып чыгарган бичиги ӱргӱлјикке ундылбас кереес болуп артар. Олордыҥ бу јаан ижи учун бис, олордыҥ орочылары, тарап-таркаган бала-барказы айдары јок јаан быйанысты јетиредис.\nБу бичикке јаҥыс адам јанынаҥ јуулашкан ага-карындаштарынаҥ јирме ӱч кижиниҥ ады-јолы кирди. Энемниҥ угы-тӧзинеҥ таркагандары дезе – јирме кижи. Је бого база да ончозы кирбегендери јарт ине.\nМен бӱгӱн адамныҥ кожо чыккан карындажы, меге дезе ака кижи Николай Григорьевич Куранаков керегинде бичиирге турум. Ол 1912 јылда Шабалин аймактыҥ Акјол јуртында чыккан, озодо ол Бийский уезд, Томский губерния деп адалган.\nНиколай Григорьевич ӱредӱчи, партийный ишчи ле военный кижи болгон. Ол озо баштап Томсктогы госуниверситеттиҥ рабфагында ӱредӱзин јеҥӱлӱ божоткон, оноҥ Ойрот-Турада педагогический техникумды божодоло, ӱредӱчи болуп иштеп баштаган. Ого коштой ол бийик ӱредӱлӱ совпартшколды сӱрекей јакшы темдектерле божодоло, иштеги јолын јаҥы-јаҥы ла баштап турарда, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Оны јуучыл училищеге алгандар. Училищени божоткон кийнинде оны Волховский фронтко аткаргандар. Ого анда снайперлердиҥ группазын башкарарга бӱдӱмјилегендер. Мен бодозом, ого ондый бӱдӱмји тегиндӱ берилбеген, нениҥ учун дезе алтайлар, анчада ла мундустар, аткырыла, чечениле озодоҥ бери аҥыланган. Бу канду јууда дезе Сибирьдиҥ аткырлары (Сибирские стрелки) деген јуучыл бӧлӱк тыҥ аҥыланганын, кӱӱн-кайрал јок тартышканын, ӧштӱлер олордоҥ кут јок коркыгылайтанын бис, јууныҥ балдары, соҥында угуп туратаныс.\nНиколай Григорьевич, 731-чи стрелковый полктыҥ 205-чи стрелковый дивизиязыныҥ јуучыл командири, фашисттерле кӱӱн-кайрал јок тартыжып, фашист ӧштӱлердиҥ кӧп тоолу чечен, аткыр снайперлерин, офицерлерин, пулемет турган јерлерин јоголто адып, шибееленген штабтарын оодо согорында турушкан.\nНӧкӧр Куранаков Синявиноныҥ јанындагы јуу-согуштарда бойын јалтанбас, турумкай, билгир командир болгон деп кӧргӱскен. Баштапкы табарулар эдер ӧйдӧ ол ротаныҥ мылтык-јепселин билгир тузаланып, ӧштӱниҥ 6 дзотын колго алган. Бу тартыжуда беженге јуук фашистти јоголткондор. Јуу болгон јердеҥ станковый 4 пулеметты, оноҥ до ӧскӧ мылтык-јепселдерди јууп алган. Танктарлу табаруларда Куранаков бойыныҥ ротазыла, бажында эки танкту, ӧштӱниҥ коруланган бӧлӱгин ӱзе соголо, немецтердиҥ ортозына кирип, бистиҥ јуучылдар келерине јетире ӱч кӱнге тартышкан. Коштой турган бӧлӱктиҥ командирлери шыркаладарда, ол командованиени бойына алган. Мында олор ӧштӱниҥ јӱс беженге шыдар солдадын ла офицерин јоголткондор. Таҥынаҥ бойы дезе ол эки «кукушканы» јоголткон ло бир офицерди јыга аткан. Бу тушта јалтанбас јуучыл командир бойыныҥ баштапкы јуучыл кайралын — «Кызыл Чолмон» орденди алган.\nШырканыҥ кийнинде госпитальда эмденип, ол ойто ло бойыныҥ јуучыл бӧлӱгине келген. Кызыл Черӱниҥ бир канча бӧлӱги немецтердиҥ курчузына кире берерде, билгир јуучыл башкараачы, бу курчудаҥ чыгарга болуп, канча айдыҥ-кӱнниҥ туркунына аштап-суузап калган, кийим-тудумы јыртылган, арга-чыдалы астаган јуучылдарын састу јерлерди ӧдӱп, чакпынду сууларды кечип, арка-јыштарды ӧдӱп, бойыныҥ частине экелген. Бу кыйын-шыралу јуучыл керектеҥ айрылар јолдо ӧштӱниҥ черӱзи учураганда, удурлажа адыш-согуш та болгон. Мындый јалтанбас ла кайра баспас командирге фронттыҥ командованиези «Кызыл Мааны» орден табыштырган.\nБир канча ӧйдиҥ бажында Н. Г. Куранаковты экинчи Белорусский фронтко, 414-чи стрелковый полкко, 18-чи стрелковый дивизияга кӧчӱргендер. Ондо јаан јуу-согушта ол шыркалаткан. Бу јуу-согушта оныҥ башкарган батальоны кайра баспас јалтанбазын ла јуучыл бийик кемин кӧргӱскени учун Н. Г. Куранаков Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II степеньдӱ ордениле кайралдаткан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ от-јалбышту тартыжулары Карельский фронтко кӧчӱп баштаарда, Николай Григорьевичти оноор аткаргандар. Мында фронттыҥ командованиези оны Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ I степеньдӱ ордениле кайралдаган. Оныҥ кийнинде ол Ленинградтагы фронтто болуп, бойыныҥ јалтанбазын ла ойгорын, бийик билгирин кӧргӱскени ле фашист Германияныҥ кӧп тоолу офицерлерин, чечен аткырларын, связь-колбуларын јоголтконы учун ого база ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ I степеньдӱ ордени табыштырылган.\nОл майор званиелӱ кижи, взвод-ротанаҥ ала батальонго јетире командовать эдип, «За оборону Ленинграда», «За победу над Германией» (1945 ј.) деп медальдарла кайралдаткан. Јалтанбас јуучылдыҥ јолы Берлинде, јеҥӱ алган ӧйдӧ токтогон.\nНиколай Куранаков Тӧрӧлин, албатызын корулаган чып ла чын Герой кижи болуп јат. Бийик ат-нерени адаары кандый шылтактаҥ улам келишпегенин бис билбезис. Је биске, оныҥ орочыларына, тӧрӧӧн-туугандарына, республиканыҥ эл-јонына, тынын кысканбай, ӧштӱле тартышкан ондый улусты, уулдарысты, кыстарысты билип јӱрер керек. Јаҥы ӧзӱп јаткан ӱйеге оныҥ ады-јолын адап, айдып-јартап, ӱйедеҥ ӱйеге улалтып апарары бистиҥ каруулу керегис.\nНиколай Григорьевич Куранаков јууныҥ кийнинде тӧрӧл Алтайына јанып келеле, Кош-Агаш аймакта партияныҥ райкомыныҥ баштапкы качызы болуп иштеген. Оноҥ КПСС-тыҥ обкомыныҥ баштапкы качызына тургузары јанынаҥ сурак тура берерде, бистиҥ алтай ла улустыҥ ортозынаҥ бир кижи «мен оныҥ ады-јолын адаарга да јескинип јадым, Н. Г. Куранаков јайзаҥныҥ болушчызыныҥ (темичиниҥ) уулы, оны мындый бийик јамыга тургузарга јарабас» деген бичикти обкомго бичиген эмтир. Ол ӧйдӧ јайзаҥдар, камдар озогы алтай јаҥныҥ ӧскӧ дӧ башкараачы улузы айдуда, истежӱде болгонын бис билерис ине.\nЈе ондый једикпес-тутакту кӧрӱм-санаалар эмдиги де башкараачы улуста артып калган ошкош. Нениҥ учун дезе Н. Г. Куранаков радиокомитетти башкарган кижи болуп јат. Радионыҥ иштеп турган эмдиги туразы-комитеди бу кижи башкарар ӧйдӧ тудулганын мен јакшы билерим. Ол тушта мениҥ студент тужым. Николай Куранаков партияныҥ обкомыныҥ экинчи качызы ла облрадиокомитеттиҥ председатели болуп иштеген. Ол СССР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ турчызы, «Известия» газеттиҥ штатта эмес корреспонденти, партияныҥ обкомыныҥ ла горкомыныҥ турчызы, облсоветтиҥ депутады болгон. Ол једимдӱ ижи учун «Почетный радист», «Телекӧрӱлтениҥ ле радионыҥ отличниги» деп атла адаткан ады-јолы јарлу кижи.\n1938 јылда Н. Г. Куранаков Н. У. Улагашевтиҥ чӧрчӧктӧрин бичип, оны Ыны-Бажы јурттаҥ Ойрот-Турага экелип, кӧп тоолу кеп куучындарын ла чӧрчӧктӧрин бичип, кепке базып чыгарган. Онойдо ок ол «Кайыр јолдор» деп романныҥ соавторы болуп јат. Је нениҥ де учун эмдиги башкармада отурган улус радионыҥ, телекӧрӱлтениҥ, башкаруныҥ юбилейлик ле ӧскӧ дӧ эске алынышту байрамдарында, берилтелеринде бу кижиниҥ адын качан да адагылабай јат. Ондый кижи чек јок, качан да болбогон немедий. Онызын канайда јартаар? База ла кӱйӱниш, ӧч алыш, кара санаа ба? Кезикте ондый да шӱӱлтеге келериҥ. Оныҥ бала-барказы да мында кезик улусла кожо ӱренген, кожо ӧскӧн. Уулыла јеткерлӱ керек болуп калган болзо, адазы балазы учун каруузына тургузылар ба? Онойдорго јарабас, улус. Кандый да кижи агару, нерелӱ керекти эткен болзо, биске оны ундыырга јарабас. Эмди бистиҥ ортобыста бийик ӱредӱлӱ, јайалталу уулдар, кыстар кӧптӧй берди. Айдарда, олор озодо албатыга јӱрӱм берген, шыра-кыйыннаҥ аргадаган ӧбӧкӧлӧрин, баатыр кептӱ уулдарын, адаларын, ага-карындаштарын, јол кӧргӱзип азырап, чыдадып койгон энелерин, эје-сыйындарын эске алып, јылу, мактулу сӧстӧрлӧ алкап, быйан айдып јӱрзин деп кӱӱнзейдим. Бисте эмди кандый ла специалисттер бар. Олордыҥ ортозында профессионал режиссер до чыдап ӧскӧни оморкодулу. Айла, Михаил Кулунаков бистиҥ отогыстыҥ, Куранаковтордыҥ, ол тоодо Николай Григорьевичтиҥ јеени болуп јат. Ондый болордо, бу кижиниҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ ӧбӧкӧлӧристиҥ, бисте ондый ат-нерелӱ улус база да кӧп, јӱрген јӱрӱмине ле эткен керектерине учурлап, теле-радио берилтелер белетеп, киного до согуп койор деп акту кӱӱнистеҥ иженип јадыс.\nК. МАКОШЕВА, журналист ветеран\nФотојурукта: Н. Куранаков


Аржан сууга албатыдаҥ болуш керек... - altaicholmon\nТуулу Алтай аржан-кутук сууларыла байлык. Албаты-јон туку јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери олорго барып, эмденип, быйан сурап јат. Аржандар бистиҥ албатыга јаан байлу, аҥылу учурлу байлыктар болот. Олорло колбулу чӱм-јаҥдарды албатыбыс чеберлеп, чактаҥ чакка улалтып апарат. Аржан-кутук суулардыҥ быйаны кӧп албатыга јеткен. Бистиҥ јердеги аржандарга јаҥыс ла јербойыныҥ улузы эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ кӧп улус барып јат.\nКош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ јааны Борис БИДИНОВЛО Бугузунныҥ аржан суузына эмденип келген улуска јарамыкту айалганы тӧзӧӧриле колбулу иш аайынча ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Борис Иванович, элге-јонго алкышту-быйанду Бугузунныҥ аржаны керегинде јартамал эдип ийзеер?\n—Чындап та, бу аржан сууныҥ учуры сӱреен јаан. Албаты-јонго быйанду, болушту. Бӱгӱнги кӱнде ол талалык учурлу ар-бӱткендик кереес байлык болуп јат. Аржан суу Чуй-Бажынаҥ Чихачево деген кырдаҥ агып тӱжет.\nJирме гектар јердиҥ ле мында турган туралардыҥ ончо документтери Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ балансына тургузылган, онойдо ок јаантайын ла эр-јажына тузаланарына табыштырылган.\n—Бӱгӱнги кӱнде ыраак-јуук талалардыҥ аржанга амадап келген улузына токтогодый-јаткадый, эмденгедий айалга јанынаҥ кычыраачыларга угарга-билерге солун ла тузалу. Айса болзо, јуук ӧйдӧ аржандап барарга белетенип јаткан улуска јилбилӱ болор.\n—Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ јерине кирип турган аржанга эмденип келген улуска јарамыкту, эптӱ айалга бар деп айдар керек. Темдектезе, мында јадатан туралар чыныкталып, јаҥырта јазалган. 2016 јылда Россия Федерацияныҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу калыктарыныҥ экономикалык ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча федерал программала 1 млн 500 муҥ салковой кирези акча-манат чыгарылган. Шак ол акчала аржан сууныҥ јаны јазалган.\n—Аржан суудагы тураларга бир ле уунда канча кижи токтоор аргалу?\n—Тургуза ӧйдӧ 7 турада 5 кижидеҥ 35 кижи конуп, эмденер аргалу. Jе келген улустыҥ тоозы одус бештеҥ кӧп тӧ болзо, алдырбас. Нениҥ учун дезе бу туралардыҥ кажызында ла 10 кижидеҥ конорго јараар.\n—Туралардыҥ ич јаны кандый, тура бойы јылу ба?\n—Туралар јылу, ичи эптӱ, јакшы. Кажы ла турада печке салылган. Улуска амыраарга эптӱ наралар бар. Кӱӱнзеген кижи кандый ла ӧйдӧ форточканы ачып, тураныҥ ичин серӱӱндедип алар аргалу. Бир сӧслӧ, келген улуска јарамыкту айалга бар деп айдарга јараар.\n—Борис Иванович, аржанныҥ бойыныҥ турган јерин сӱрее-чӧптӧҥ арутап-чектеп турган аҥылу улус бар ба?\n—Аржанныҥ турган јери аруталган. Мында ару, улусты чочыдар, санааркадар сӱрее-чӧп јок. Jурт јеезениҥ администрациязы, улузы улай ла аржан сууга барып, сӱрее-чӧпти арчып тӧгӧт. Бу сурак јурт јеезениҥ аҥылу ајарузында. Азыйдаҥ бери байлу, учурлу јерди кирге-торго, сӱрееге бастыртпас деп, улус јакшы билер ине.\nМында јаҥыдаҥ туалеттер, сӱреени тӧгӧтӧн јерлер эдилген. Байа улустыҥ эмденетен јери (душ) бери тӧмӧн тӱжӱрилген, јаҥыртылган, јазалган.\nСаҥ салатан јерлер база башка јерде. Темдектезе, бир ле уунда келген улус очередьте-эште турбай, саҥды јаҥыдаҥ јазаган 4 јерге салар аргалу.\n—Улус кандый ӧйдӧ аржанга кӧп келет?\n—Аржандап кӧп улус келет. Jе эҥ ле кӧп улус анчада ла куран-сыгын айларда келип јат. Аржанныҥ «эҥ кӱчтӱ, бышкан» ӧйи сары бӱрге келижет. Айдарда, кезик аразында ол белетелип јазалган туралар улуска једишпей де калат. Оноҥ улам улус ортодо эмеш-умаш ачыныш та боло берет.\nШак бу айалгадаҥ улам ӧдӱп јаткан 2018 јылда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра Кӧкӧрӱдеги јурт јеезенеҥ Бугузунныҥ аржан суузына база акча-манат чыгарылган. Ол акча «Бугузунныҥ аржан суузына эмденип, су-кадыгын кезек ӧйгӧ орныктырар амадула келген улусты јадарга јарамыкту, јылу тураларла јеткилдеери» керегинде федерал программала келген.\nКелген улуска јадатан, конотон јылу, эптӱ туралар сӱреен керекӱ. Нениҥ учун дезе бистиҥ јерде, ӧскӧ јерлерге кӧрӧ, кыш эрте тӱжет. Сыгын айдыҥ ортозынаҥ ала, ӱлӱрген айдыҥ бажында кар јаайт. Айдарда, эмденерге амадап келген улуска јылу туралар керек деп ууламјыла чыгарылган акчаныҥ кеми — 1 млн 666 муҥ 15 салковой. Ол акчаныҥ 1 млн 8 муҥ салковойы федерал ла јербойыныҥ бюджеттеринеҥ, 568 муҥ 15 салковойын дезе «Инициатива граждан —Граждандардыҥ баштаҥкайы» деген программа аайынча эл-јон бойы акчаны чогор эмезе иш-тошло, иштеген ижиле болужар-јӧмӧӧр керек. Мында акча-манатла эмезе пиломатериалла, стройматериалла болужып, ол арткан акча-манатты улус берер керек.\n—Борис Иванович, Бугузунныҥ аржан суузында тудум иштер бӱдӱрерине јарлалган аукцион-тендер јанынаҥ јартап, чокымдап берзеер?\n—Шак бу кемиле, учурыла јаан ишти бӱдӱрерге, «Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ Кӧкӧрӱдеги јурт јеезези заказчик болуп, баазы 1,8 млн салковойго турар аукцион-тендерди јарлады. Оныҥ турултазы, подрядчиктиҥ ады-јолы јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде јарталар.\n—Подрядчик јарталган кийнинде, Бугузунда иш кӧнӱ башталар ба?\n—Jаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱниниҥ кийнинеҥ Бугузунда 3-4 айдыҥ туркунына иш ӧдӧр. Озо ло баштап јадатан јылу туралар ла чадыр јазалар, тургузылар.\n—Албатыга быйанду аржан сууга јыл туркунына канча кире улус келип эмденет?\n—Jылдыҥ ла аржанга кичӱ изӱ айдаҥ ала кӱчӱрген айга јетире 1 муҥнаҥ ажыра улус келип эмденет. Оноҥ до кӧп келип турган деп айдарга јараар. Келген улус, ол тоодо туристтер де, акча-манат тӧлӧбӧзинеҥ јадып эмденет.\nБистиҥ аймактардаҥ, анчада ла Улаганнаҥ, Оҥдойдоҥ, Шабалиннеҥ, Чамалдаҥ, онойдо ок Новосибирский, Кемеровский областьтардаҥ, Алтай крайдаҥ, бир сӧслӧ, бастыра Россия ичинеҥ, ӧскӧ дӧ ороондордоҥ улус келип, эмденип, су-кадыгына јарамыкту болужын алат.\n—Республика ичинде јаан аржандардыҥ бирӱзи шак ла Бугузунныҥ аржаны деп, кӧп улус билер. Айдарда, аржан кандый ооруларга болушту, быйанду?\n—Мында улус анчада ла карынныҥ оозыныҥ, ич-буурдыҥ ооруларынаҥ эмденип јат. Анайда ок ӧкпӧниҥ, сарсу-саптыҥ, баштыҥ аржандары база бар. Темдектезе, таҥкы тартып, бу коомой темигӱни чачып болбой турган улус ӧкпӧниҥ аржанынаҥ амзап, таҥкылаарын да чачкан учуралдар бар. Ӧкпӧниҥ де, карынныҥ оозыныҥ да, баштыҥ да аржандары улуска алкыш-быйанду.\nАлтай улус аржан, тоҥмок сууларды эмдӱ-тусту деп, оны байлап, олордоҥ алкыш-быйан сурап, оору-јоболынаҥ айрыларга амадаганы азыйдаҥ бери јарлу ине.\n—Борис Иванович, республикада јуртап јаткан эл-јонго Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ адынаҥ баштанып, айдатан сӧзӧр бар ба?\n—Бис Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ адынаҥ аргалу-чакту, акча-манатту, эдер-тудар эл-јонго, јаан да, јаш та ӱйениҥ улузына аржандарысты јаанадып, чыҥдый, быжу эдип јазап, келген улус токтоп јадатан тураларды тударга акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧп-болужып берзин деп баштанадыс.\nБугузунныҥ аржан суузы кажы ла алтай кижиге керектӱ, быйанду. Бис оны арутап, чек ле чебер, ару тударга кичеенедис. Керектӱ болушты албаты бир уунда туруп чыгала јетирген болзо. Аржанды јазап алары текши калыктыҥ каруулу кереги. Кийнистеҥ келип јаткан ӱйелерге артыргызатан энчи байлыгыстыҥ бирӱзи Бугузунныҥ аржан суузы деп сананадым.\n—Аржан јаар јол кандый, кӧнӱ бе? Байа јеҥил јорыкту кӧлӱкле барган улуска јол-јорыгында кечкедий суулар бар ба?\n—Аржанга баратан јолдо Шын-Бугузун деген суу агып јат. Бу Чуйдыҥ Бажыныҥ суузы. Ол сууны кечире оогош кӧлӱктердиҥ барар аргазы јок. Оныҥ учун кӱске јетире Шын-Бугузун сууны кечире кӱрди тударга база кӱјӱренерис. Кӱрди тудуп алзаас, оогош кӧлӱктер јеп-јеҥилчеҥ ӧдӧр аргалу болор. Шак мындый темдектеп алган ижисти ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрерге, улуска ла эптӱ, јакшы болзын деп јаан суракла баштанып турганыс ол.\n—Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ учурлу, тузалу керегин јӧмӧп, болужып турган байа алтай ӧзӧктӱ, озочыл кӧрӱмдӱ деп айдатан улус бар ба?\n—Чын, ондый алтай эрлер бар ла. Темдектезе, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров алтай јерине, аржан, тоҥмок сууларына болужын јетирип тургандардыҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Бис канча јылдардыҥ туркунына керектӱ акча-манатла болужып берзин деп, ончо министерстволорго баштанганыс. Jе ондый ла тыҥ, јаан болуш эдилбеген. Ижин јуукта баштаган А. Манзыров чокым болушты да јетирет, айткан сӧзине де турат.\nАлександр Манзыров јаҥыс та Бугузунныҥ аржан суузыла колбулу иш-керекке эмес, је онойдо ок Jуҥмалуныҥ, Улаганныҥ аржан сууларына, ӧскӧ дӧ јерлердегизине болужат. Сӧзине турар, болужып билер улустыҥ ады-јолдорын албаты билип јӱрзин. Олор ӧскӧ улуска, јииттерге јозок болзын. Бистиҥ сурактарыс, баштануларыс јолын алынар, ижисти албаты јӧмӧӧр деп иженедис.\n—Борис Иванович, куучын-эрмек учун јаан быйан. Слердиҥ јурт јеезениҥ баштаҥкайлу ижин албаты јӧмӧзин, болушсын деп кӱӱнзейдис.