Jайканыжып кожоҥдогон јаҥарыс... - altaicholmon\nJайканыжып кожоҥдогон јаҥарыс…\nБыјылгы Эл Ойынныҥ экинчи кӱнинде эртен турадаҥ ала тал-тӱшке јетире «Jаҥар кожоҥ» ӧткӧн. Быјылгы байрамда бир канча конкурстар текши программага кирип, таҥынаҥ јеҥӱчилдер илелелип, јерлер ӱлешпеген. Олорго баллдар тургузылып, једимдери аймактардыҥ текши командазыныҥ кӧргӱзӱлерине кийдирилген. Онойып, «Jаҥар кожоҥ» ло «Алтай айыл» деп конкурстарда таҥынаҥ јеҥӱчилдер темдектелбеген. Jе онызынаҥ олордыҥ учуры да, кӧрӱмдӱзи де јабызабаган…\n«Jаҥар кожоҥ» Эл Ойынныҥ эҥ јилбилӱ, элбеде ӧткӱрилип турган кӧрӱлериниҥ бирӱзи болуп артат. Оныҥ туружаачылары јылдаҥ јылга кӧптӧп, јаҥарлаар узы бийиктеп, алтай стилизованный кеп-кийимдери там јаранып туру. Кезик аймактардаҥ ӱч-тӧрт ӧмӧликтер келип, бойлорыныҥ јайаан иштериле таныштырган. Ол тоодо Шабалин, Улаган, Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ кӧп ӧмӧликтер турушкан. «Jаҥар кожоҥдо» онойдо ок сӧгӱш кожоҥ база ӧткӧн.\nАлбатыныҥ јайаандыгыныҥ республикан тӧс јериниҥ директорыныҥ ордынчызы, «Jаҥар кожоҥ» кӧрӱниҥ жюризиниҥ јааны болгон Василий Петрович Ойношевти бис «Jаҥар кожоҥ» кӧрӱ керегинде шӱӱлтелерин айтсын деп сурадыс.\n—Jаҥар кожоҥ алтай калыктыҥ јайаан жанрларыныҥ эҥ чӱмдӱ, байлык бӱдӱми деп айдар керек — деп, ол куучынын баштаган. — Алтайлар кудалаза, тойлозо, айылдашса, ӧскӧ кандый байрамдарда јаҥар кожоҥы јок јӱрбей јат. Jаҥар кожоҥ калыктыҥ бастыра јӱрӱмиле тудуш. Уур-кӱч ӧйлӧрдӧ калыктыҥ санаа-кӱӱнин, ижемјизин јаҥар кожоҥ кӧдӱрген, аргадаган эмей. Ол јууныҥ ӧйиниҥ кожоҥдорын уксагар, кижиниҥ јӱреги сыстаар, је ол ок ӧйдӧ јеҥӱге бӱдӱмји, јакшы јӱрӱмге ижемји тыҥ сезилет…\nСовет ӧйинде јаҥар јоголорго једе берген. Нениҥ учун дезе, јаҥы ӧйлӧ кожо јаҥы кожоҥдор, ол тоодо орус та, ӧскӧ дӧ ороондордыҥ эстрадный кожоҥдоры таркап, улустыҥ санаазын, јӱрегин олјолоп ийген. Jе алтай эл-јон ойто јаҥар кожоҥына бурылып, оны кожоҥдоп, јилбиркеп баштаган. «Jаҥар кожоҥ» деген фестивальдар, конкурстар ӧткӱрилер болды.\nБыјылгы Эл Ойынныҥ программазына «Jаҥар кожоҥды» кийдирбес деген шӱӱлтелер болгон. Не дезе, јаҥар кожоҥ сӱреен јаан, таҥынаҥ учурлу жанр ине. Оны таҥынаҥ башка ӧткӱрер керек. Бу сурак эки учту: экинчи јанынаҥ алтай калыктыҥ тергеелер ортодо боло берген Эл Ойын јыргалын алтай јаҥар јок канай ӧткӱретен? Мында аайына чыгатан, шӱӱжетен сурактар бар ла.\nКеп-кийимдерин јараштыра кӧктӧп, ыраактаҥ келген јаҥарчы-кожоҥчыларга сценада беш ле минут бергени ол сӱреен ас ӧй. Кожоҥчыларда керек дезе, јаҥардыҥ абынына, коолына кирер де ӧй болбой јат. Онойдо ок «Jаҥар кожоҥго» телеҥит, тӱндӱктиҥ калыктарыныҥ кожоҥдорын база кожодыс. Jаҥар кожоҥ дезе, ол кӱреелей туруп, јайканып кожоҥдойтон кожоҥ эмей. Телеҥит кожоҥды бир ле кижи јаҥыскан чӧйӧӧ кожоҥдоп јат. Мениҥ билеримле, телеҥит кожоҥдо тӧрт башка бӱдӱм кӱӱ-мары бар. Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ кӱӱзи-мары башка, ол хоровой кожоҥ эмес. Олор дезе тӱштӱк аймактарга тӱҥейлежип, ӧмӧликле јаҥарлаарга ченежет. Бу эки аймактыҥ кожоҥчыларына ӧскӧ аймактарга тӱҥейлешпей, јаҥыскан бойыныҥ марыла, кӱӱзиле кожоҥдоорын база ундыбас керек.\nЧой аймактыҥ улузыныҥ јаҥарлаганын кайкадым. Акценттӱ де болзо, кем јок јаҥарлаган. Турачак аймактаҥ јаҥарчылар турушканы јакшы. Олордыҥ башкараачылары, байла, јакшы кожоҥчылар туру.\nАйдарда, биске јуулыжала, конкурстыҥ адын «Jаҥар кожоҥ» эмес, «Алтай кожоҥ» деп адаарыс па, айса, база канайда адаарын шӱӱжер керек деп бодойдым. Шабалин, Кан-Оозы ла Оҥдой аймактарда јаҥарды кандый ла јыргалда кожоҥдоп турулар. Бу тӱндӱк аймактарда ондый јаҥжыгу јок. Айдарда, олордо јӱрӱмде јаҥарлаарына, анчада ла школдордо балдарды јаҥарга ӱредерине ајару эдер керек.\nОнойдо ок «Jаҥар кожоҥго» сӧгӱш кожоҥды база кожуп алганыс. Jе сӧгӱш кожоҥ ол јаҥар кожоҥ эмес ине, чек эки башка жанрлар. Сӧгӱш кожоҥ ол бой-бойына удура отурып, јамандажатаны эмес ине. Озодо сӧгӱш кожоҥдо кожоҥчылар сӧс тапкырыла, чечениле маргышкан. Эмдиги сӧгӱште чике јамандашка, бой-бойын јыга салышка кӧчӧ бередилер. Онойдо ок мактулу кожоҥ база бар. Кем кемнеҥ артык, чечен мактаар дегени ине. Оны база шӱӱжип кӧрӧр керек.\nБыјылгы «Jаҥар кожоҥдо» Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу јуртыныҥ, Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ ӧмӧликтерин аҥылаарга турум. Jе олор база ла ӧй арай ла ас болгонынаҥ улам, јаҥарда кӧксин јетире ачып, јайалтазын јетире кӧргӱспегендери карам. Кӧп ӧмӧликтер сӱреен јакшы кийингендер. Алдында ӧйлӧрдӧ ӧткӧн «Jаҥар кожоҥдордо» ӧмӧликтердиҥ туружаачыларыныҥ кеп-кийимдери башка болуп туратан эди — кажы ла кижи бойына бойы кӧктӧгӧн ине. Эмди бир ӧҥлӧ, бир стильле кӧктӧлгӧни иле. Кан-Оозы, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ улузы озогы јаҥжыгуларын ундыбаган. Кезик јаҥарды кӱӱле јӧмӧӧрдӧ, јӱзӱн-башка ойноткыларды тузаланарга турганын кӧрӧдим.\nТемдектезе, тӱҥӱрди. Мен сананзам, озогы јаҥжыккан алтай ойноткыларды (топшуурды, икилини) тузаланар керек.\nАймактардаҥ канча ӧмӧлик келерин, сценада кожоҥдоор ӧйин кирелендирбес керек. Не дезе, бир аймактаҥ келген ӧмӧликтердиҥ кезиги кирелӱ, кезиги јакшы јаҥарлайт. Ол тушта кожоҥчы-јаҥарчылар јаҥар кожоҥныҥ абынына алдырттып, оныҥ бастыра тереҥин, байын ла учурын угаачы-кӧрӧӧчилерге элбеде ачар эди.\nБаза бир ӧйкӧгӧн суракты айдып ийейин деп. Бу јуукта Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы кай јанынаҥ «Алтай Республиканыҥ эпикалык энчизи керегинде» јасакты јаратты. Мынаҥ озо материальный эмес энчи керегинде јасак јарадылган. Jе ол јасактар јӱрӱмде бӱтсин, иштезин деп, олорды акча-манат чыгарып, јӧмӧӧр керек ине. Ондый болбосто, олор иштебей јат. Эмди јаҥар кожоҥды, алкыштарды база быжулап јӧмӧӧр јасактар јарадарыла иштеер керек.\nБыјылгы «Jаҥар кожоҥ» ӧткӧн сценала коштой кӱреш ӧткӱргенин јаратпай кӧрдим. Мында улус кожоҥдоп јат, ондо микрофон ажыра јарлаш, јаан табыш болуп турарда, эби јок болгон. Онызы кӧп улуска јарабаган деп билерим.\nВасилий Петровичтиҥ јолду айткан шӱӱлтелери јӱрӱмде ајаруга алынып, «Jаҥар кожоҥ» (айса база кандый ӧскӧ атту болор) ичкери ӧзӱм алынып, там јаранар деп иженип турубыс.


Кӧс кылбыгар, јӱрек кӧӧрӧӧр кӧрӱлер... - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 7-9 кӱндеринде «баатырдыҥ алаканында турган» калабыстыҥ 90 јылдык юбилейи элбеде ӧткӱрилди.\nКаланыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драма театрында, политколледжте, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотекада, тӧс тепсеҥде, парктарда, стадиондордо ла Јыландуда кӧлдӧ кӧрӱлер, мастер-класстар, спорт ло ӧскӧ дӧ бӱдӱмдӱ маргаандар, ойын-концерттер ӧтти. Онойдо ок баштапкы ла катап баштапкы класстардыҥ ӱренчиктериниҥ базыш-парады ӧткӧн. Каланыҥ бастыра ла школдорыныҥ баштапкы класстарыныҥ ӱренчиктери јараш кеп-кийимдерин кийген, јаркынду ӧҥдӱ шарларлу, чечектерлӱ бастылар. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде архивтиҥ фотодокументтериниҥ «Јурттаҥ калага јетире» деген солун кӧрӱзи тургузылган. Эл-јон бу кӧрӱде тургузылган фотолордыҥ јанында узакка туруп, Улалу јурттыҥ ла бӱгӱнги каланыҥ таныбас болуп калган кеберлерин соныркап кӧргӧн. Јаан јаштулар, айса болзо, озогы фотолордоҥ ырап калган јаш ӧйин эзеткен де болор… Јурукчылардыҥ кӧрӱзинде јураарыныҥ школыныҥ балдарыныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзи јилбилӱ болгон. Кӧрӧӧчилер јуруктарды кӧрӱп, эҥ јакшы, эҥ јараш јуралгандарын аҥылу тетрадьта темдектеп тургандар. Мен де јуруктарды ајыктап, кӧксиме јарагандарын адап салгам. Анна Пушкарева графика јуругында бир уулчак ээлери тышкары таштап ийген кискелерди азырап турганын јураганы кӧп улуска јараган ошкош – оныҥ адына темдектер тургускандары эҥ кӧп болгон.\nЈиит јурукчылардыҥ јайалтазыла танышкан кийнинде ӧскӧ кӧрӱлерге јууктадым. Кажы ла палаткада јараштыҥ ла кеендиктиҥ бӱткӱл телекейи! Кандый эдимдер, кандый јарангыштар, кандый ойынчыктар јок деп айдарыҥ! Кийистеҥ баскан, тӱӱген, шабылаган, кӧктӧгӧн, илеген, агашта кескен, ӧртӧгӧн, той балкаштаҥ кадырган, бисердеҥ ле ӧҥдӱ таштардаҥ тискен чечектер, јарангыштар, ойынчыктар, бӧрӱктер, јууркандар, јуруктар, кухняга керектӱ досколор, кринке-чӧйгӧндӧр… Мында ок кайыҥныҥ тозынаҥ јазаган эдимдер, агашта ӧртӧп кеелеген јуруктар…\nБистиҥ калада самындарды, шампуньдарды, гельдерди колло кееледе эдип турган ус Василий Корбут мында эдимдерин база тургускан. Кайыҥнаҥ ла мӧштӧҥ кескен матрешкаларды, јӱлкӱӱр илер эдимдерди, ӧскӧ дӧ ӧҥдӱ јуруктарды ламинировать эдип, јарандырганы сӱреен јаркынду ла кеен кӧрӱнген. Олорды Мария Баландина кееркедип турган болуптыр. Ар-бӱткенниҥ јӱзӱн-јӱӱр таштарынаҥ эткен јарангыштардыҥ јанында улай ла ӱй улус турат. Јарангыштарды Себи-Оозыныҥ эјелӱ-сыйындулары Галина ла Ольга Плохотниковалар эдип турган эмтир. Эпшилердиҥ јаранып кийетен эдимдеринеҥ кӧс кылбыгар болуптыр! Алба-тередеҥ не-неме кӧктӧӧринде аҥылу јайалта, турумкай болор керек деп бодойдым. Кӱреҥ кӱс лапту тургалак та болзо, «кыш кыр ары јанында эмес» деген чылап, бу кӧрӱлер ортодо сӱрлӱ, јылу кышкы кийимдер: алба кӧгӱскпектер, эпши ле эр улустыҥ бӧрӱктери, айылда кийетен ӧдӱктер, меелейлер, јабынты-палантиндер… Олорды илеген, кӧктӧгӧн ус эпши Чопоштоҥ келген Виктория Скрипченко деп колду келин эмтир.\nБу ла тепсеҥде устардыҥ мастер-класстары ӧткӱрилген. Сергей Кергилов той балкаштаҥ не-немелер јазаарын, кадырарын кӧргӱскен. Бийсктиҥ узы Владимир Третьяков той балкаштаҥ озогы технологияла эткен эдимдерин кӧргӱскен. Мында ок јараш, эптӱ отургыш-скамейкалар турат. Олорды эткен ус Юрий Климанский мында ок бойы јазаган станокторын кӧргӱскен. Сӱрлӱ-јараш скамейкаларды ол бу станокторыла јазап турган эмтир. Бийсктеҥ келген ус кижи, Анатолий Соколов, мӧш агаштаҥ јараш эдимдерин тургускан.\nСбербанктыҥ јиит ишчилери мында ак футболкаларга Горно-Алтайск каланыҥ юбилейиниҥ тематиказыла улустыҥ кӱӱнзеген бичимелдерин, јуруктарын бичип турган болуптыр. Сбербанкка реклама эдип турган ошкош.\nКаланыҥ фонтанду паркында база солун кӧп керектер ӧткӧн. Ол тоодо 6-чы таҥмалу школдыҥ физика аайынча ӱредӱчизи Андрей Ченчубаевке баштаткан ӱренчиктер робототехниканыҥ кружогында эткен иштерин тургузып, јилбиркектерге кӧргӱскен. Культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренчиктери иштерин кӧрӱге тургускан. Јиит јурукчылар кӱӱнзеген улустыҥ портреттерин чӱрчеде ле јурап берет. ГАГУ-ныҥ аграрный колледжиниҥ ӱренеечилери кӧрӱге эттеҥир ле јымыртка беретен укту јаан куштар тургускан эмтир.\nОогош болчомдор бойлорыла кураа кызычактардыҥ ла уулчактардыҥ каратэле мастер-клазын, онойдо ок ыраак јокто ийттердиҥ, аҥ-куштардыҥ кӧрӱлерин јилбиркеп кӧргӧндӧр.\nВ.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ медиа-группазы «Гимнастический вестник» деп журналын тургузып кӧрӱскен. Ӱренчиктер эмдигештеҥ ала сӧскӧ темигип, бичинип, бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин, кӧргӧн-укканын сӧс ажыра јетирип билерине ӱренип турганы сӱреен јакшы. Мен, газеттиҥ ишчизи кижи, журналда алтай тилле база материалдар болзын деп олорго акту кӱӱнимди айттым. Балдар мениле јӧпсинген ле «Алтайдыҥ Чолмонына» бичимелдерин экелер болгон.\nБу ок паркта «Улала. Ойрот-Тура. Горно-Алтайск» деп адалган литературалык туштажу солун ӧткӧн. Туштажуны Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Таукен Яйтынов ачып, јуулган улусты јаан байрамла уткыган. Педколледжтиҥ ӱренеечилери ачылтада да, ӧскӧ дӧ бӧлӱкте кожоҥ кожоҥдогон, саксофон ойноп, ӱлгерлер кычырган. Туштажуда онойдо ок бичиичилер Мария Образцова, Таныспай Шинжин, Алена Санаа, Александр Брехов ло Серикжан Толегенов туружып, ӱлгерлер кычырган, кожоҥдогон. Таныспай Шинжин топшуур ойногон.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јанында «Кӱски ӧҥдӧр» деген кӧрӱде бир ле ӧйдӧ кӱски агаш аразында, айса маалада немедий сезим келет. Ол ок ӧйдӧ чӧрчӧк: Золушканыҥ чечектерле кееркеткен јараш каретазында улус сонуркап, фотого соктырат. Мында маалаажынаҥ эдилген кандый эдимдер, кандый тындулар јок деериҥ! Баклажаннаҥ эткен пингвиндер, чочогойлордоҥ – ежик, тыквадаҥ – элбек сарафанду ӱй улус, корзиналар. Чечектердеҥ не эдилбеген деериҥ! Толголып ӧскӧн кабачоктоҥ эткен кискелер, јыландар. Керек дезе, тегин ле ӧлӧҥнӧҥ толгоп јазаган кискениҥ јаражын! Максимовтордыҥ билези тазылдардаҥ јӱзӱн-башка эдимдер эдип тургусканы солун. Мында ок ГАГУ-ныҥ физмат ла инженерно-технологический факультединиҥ студенттери улусты јиилектердеҥ, аламалардаҥ бойлоры кайнаткан повидлоло, джемле, вареньеле, јулуктарла кӱндӱлеп турдылар.\nЭл Курултайдыҥ туразыныҥ ары јанында скверде школдор ло балдардыҥ садиктери каланыҥ 90 јылдыгына учурлалган кееркедим јазалдарын тургускан эмтир. Мында чечектердеҥ ле ӧскӧ дӧ ӧҥдӱ, јаркынду материалдардаҥ эдилген ле тургузылган эдимдерди улус базып, сонуркап кӧргӱлейт. Кезик эдимдердиҥ јанында фотого соктыргылайт.\nТал-тӱштиҥ кийнинде бу ончо кӧрӱлердиҥ туружаачылары дипломдорло, акча-сыйларла кайралдаттылар.


«Јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар…» - altaicholmon\n«Јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар…»\nШабалин аймактыҥ Каспа јуртыныҥ эл-јоны кичӱ тӧрӧлиниҥ байрамын јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде бийик кеминде ӧткӱрди.\nЈаҥжыкканы аайынча јажыл јайдыҥ ичинде ӧткӱрилип јаткан байрамга ыраак-јуук јерлердеҥ айылчылар кӱӱнзеп ле амадап келдилер. Каспа јурттыҥ ады-чуузы ӧткӧн ӧйдӧ јайалталу јурт артисттери Москвага барып турардаҥ бери ороон до, республика да кеминде танылу, јарлу ине. Эл-јоны амыр-энчӱ, токыналу јуртап јаткан калыҥ јурттардыҥ бирӱзи деп јолду чотолот.\nЈурттыҥ байрамында АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Шабалин аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Лариса Андреева, «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова, Каспа јурт јеезениҥ јааны Аржана Анатова, иркиттердиҥ јайзаҥы Александр Иркитов ло кӧп ӧскӧ дӧ улус туружып, учурлу ла јылу кӱӱнземелдерин айттылар.\nБайрам јаан ла јакшынак стадиондо ӧткӧн. Агаш айылдыҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтап кирген, ыраак јолды кӱчсинбей, амадап келген айылчыларга јурттыҥ кӱндӱзек келиндери изӱ чайын уруп, аш-курсакту тепшилерин чӱрче ле тургузып ийдилер.\nЈурт јеезениҥ јааны ара сӧӧктӱ Аржана Анатова байрамды ачып, јерлештерине, айылчыларга бек су-кадык, ырысту-кежиктӱ јадын-јӱрӱм кӱӱнзеди. Ол јурт, эл-јон, бала-барка јаранып ӧссин, азыраган мал-ажы ардак-семис турзын деп айтты. Оныҥ кийнинеҥ бу ла јурттыҥ јайалталу, медколледжте ӱренип турган Амат Самтаков топшуурын согуп, јер-алтайын, албатызын алкады.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева јурттыҥ эл-јонын, јашӧскӱримин јакшынак ла јараш, учурлу байрамыла акту кӱӱнинеҥ уткыды. «Мында амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јуртап јаткан албаты келер јылда кичӱ тӧрӧлиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Јӱс јылга ӧскӧн-јаранган јурттыҥ тӱӱкилик јолы байлык. Ол ӧткӧн јаркынду јолыла, иштиҥ мергендӱ озочылдарыла, јайаан јайалталарыла, јеткен једимдериле текши республикада танылу, јарлу» — деп аҥылап темдектеди.\nНаталья Михайловнаныҥ айтканыла, Каспа – иштеҥкей, чыйрак, ак санаалу, ару кӱӱндӱ эл-јонныҥ сӱӱген ле оморкогон кару тӧрӧли. Мында озочыл иштӱ, байлык ченемелдӱ укту-тӧстӱ койчы-малчы улустыҥ билелериниҥ ады-јолдоры ӱйедеҥ ӱйеге улалат. Олор азыраган ак малын ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥжыккан аайыла, марыла, эп-аргазыла бӱгӱнге јетире ӧскӱрет. Алтай албатыныҥ «Иш — кижиниҥ ырызы» деген ойгор учурлу эрмеги шак бу јурттыҥ улузына келижет.\n«Каспа деген алтай јурт ороондо, талада јайаан јайалталарыныҥ чыккан-ӧскӧн, јаан телекейге јолын алынган, јуртыныҥ, јерлештериниҥ ады-чуузын макка кӧдӱрген тӧрӧл јери болуп јат. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧ мында јуртаган ойгор кӧгӱстӱ улустыҥ ады-јолдоры ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге база јозок. Темдектезе, Шиме-Судурчыныҥ ады-јолын адаарга јараар. Алтай Гомер, кайчы Николай Улагашевте «Шиме-Судурчы» деген кай чӧрчӧги бар, калыктыҥ энчи-байлыгы болуп ӱргӱлјикке артат. Эмезе Калбан Чинатовтыҥ ады-јолын билбес кижи бачым ӱстине табылбас ине. Калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын сӱреен чебер корыган, јерлештерине айдып салганы кереес болуп артат» — деп, Н. Екеева чокымдады.\nОл онойдо ок бу јымжак, ар-бӱткени куулгазын кептӱ јуртты поэттердиҥ, бичиичилердиҥ, јайаан јайалталардыҥ, культишчилердиҥ, билимчилердиҥ — Паслей Самыктыҥ, Борис Самыковтыҥ, агалу-ийиндӱ Кара ла Карабаш Маймановтордыҥ, Артур Морлужоковтыҥ, Зоя Мундусованыҥ, Сергей Мундусовтыҥ, Айжан Иркитованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ јер-алтайы, кабайы деп айтты. Эмди де эл-јонына, бала-барказына алкышту-быйанду Каспа јуртта јаҥы ӱйениҥ јайалталары ичкери јаан ла јарык јолына чыгат.\nОл бу јуртта билелик јаҥжыгуларды баалап, јаандарын тоомјылап, калыктыҥ јебрен ӱредӱзине тайанып, бала-барказын таскадып јатканын аҥылады. «Каспада јаҥыдаҥ корболоп ӧзӱп јаткан бала-барка сӱӱндирет. Бала-барка кӧп, айдарда, јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар» — деп, Наталья Михайловна айтты.\nОл Каспа јурттыҥ кӧп јылдардыҥ туркунына амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап, бала-барказын азырап-чыдадып салган, јерлештериниҥ ортодо јаан тоомјыда Валерий Токракович ле Валентина Михайловна Самыковторго «За любовь и верность» деген медальды ла Мактулу грамотаны Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ јакылтазыла кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nНак биле тӧрт бала азырап чыдаткан. Ончозы айыл-јуртту, билелерлӱ. Валентина Михайловна баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп ак-чек иштеп, амыралтага чыккан. Јурттыҥ тал-ортозына јуугы оныҥ ӱреткен ӱренчиктери. Валерий Токракович јажын-чакка јурт ээлемде једимдӱ иштеген. Бу сӱреен јайалталу, агашла узанар ус, јуранар, бир сӧслӧ, этпес-тутпазы јок. Ол эш-нӧкӧрине кандый ла ӧйдӧ јайаан јӧмӧлтӧ-болужын јетиретен. Билениҥ нагы, бой-бойын тоогоны, баалаганы шак мынаҥ кӧрӱнет. Јаан кайрал учун быйанын айдып тура, Самыковтордыҥ билези јерлештерине, тӧрӧӧн-тӧркиндерине, јуук улузына база быйанду сӧстӧрин айттылар. Олор ада-энелерди келиндерине, уулдарына, бала-баркаларына болужып, арга-кӱчи јеткенче јӧмӧзин деп баштандылар. Јиит билелерге кӧп балдар азырап, бой-бойы нак, эптӱ-јӧптӱ јӱрзин деп кӱӱнзедилер.\nНаталья Екеева талдама ӱредӱлӱ, школдыҥ, јурттыҥ јондык јӱрӱминиҥ эрчимдӱ туружаачы ӱренчиктери Ангелина Самыковага (5 кл.), Айас Иркитовко (4 кл.), Азамат Иркитовко (6 кл.) Быйанду самаралар табыштырды. Јурттыҥ школыныҥ ӱренчиктери кеендикте, спортто јаантайын озочылдар деп, кычыраачылар јакшы билер. Бу ла тулаан айда ӧткӧн «Театр школдыҥ сценазында» деген талалык фестивальдыҥ гран-при сыйын Каспаныҥ орто школыныҥ «Кӱлӱмји» деп театрал студиязы ойноп алган.\nОнойдо ок јурттыҥ библиотеказына республиканыҥ ады јарлу улузы керегинде бу јуукта кепке базылып чыккан јап-јакшынак бичиктерди сыйлады.\nДепутаттардыҥ аймак Совединиҥ председатели Лариса Андреева Каспа јурттыҥ эл-јонын байрамыла аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ, аймак Советтиҥ ле алкы бойыныҥ адынаҥ уткыды. «Бу байрам мында јуртап јаткандардыҥ јолду байрамы. Јурттыҥ эҥ јаан байлыгы — оныҥ улузы. Каспа бӱгӱнги кӱнде ӧзӱмниҥ јолында. Слердиҥ нерелӱ, ак-чек ле једимдӱ ижигердиҥ шылтузында јурт бек тӧзӧгӧлӱ, чокым ууламјылу.\nКаспаныҥ ады јарлу улузыныҥ салымы, јолы јурттыҥ тӱӱкизиле бек колбулу. Шак олор кичӱ тӧрӧлиниҥ ады-чуузын бу јӱрӱмде чек ле бийик кӧдӱрип апарат. Јашӧскӱрим јилбиркеп, јаҥыга, јаҥыртуларга тартылат. Бу јурт јайалталарыла бай. Калыҥ билелердиҥ бала-барказы биледе алган таскамалына, ӱредӱзине тайанып, ачык-јарык, чындык кӧрӱмдӱ улус болуп јӱрет. Јурт бойыныҥ 100 јылдыгын бийик једимдерле уткыыр деп иженедим» — деп айтты.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова: «Каспаныҥ келер ӧйи — мында јуулган, отурган јаҥы кӧрӱмдӱ, чыйрак, бӧкӧ, јайалталу јииттер. Слер — јуртыгардыҥ оморкодузы, келер ӧйи. Республика, ороон кеминде байлык тӱӱкизинде су-алтай јурт аҥылу јерде турат. Турган јери јараш, јуртап јаткан эл-јоны тӧп лӧ керсӱ» — деп бойыныҥ уткуулду сӧзинде аҥылап темдектеди. Онойдо ок јурттыҥ библиотеказына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ белетеп чыгарган «Айыл-јурттыҥ байы», «Аш-курсактыҥ байы» ла «Алтай Сокровенный» деп адалган бичиктерди сыйлады.\nОноҥ иркиттердиҥ јайзаҥы Александр Иркитов спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган јаан маргаандарыныҥ чемпиондорына, јеҥӱчилдерине Мактыҥ грамоталарын, Быйанду самараларын табыштырды. Каспаныҥ бӧкӧ, чыйрак, эпчил ле ӧктӧм кӱрешчи кыстары да, уулдары да кӧп лӧ болуптыр. Олор — Валерия Шумарова, Ксения Самыкова (эҥ оогожы), Снежана Самыкова, Александр Яманов, Богдан Мамаков, Суркун Иркитов, Эркей Иркитов, Роман Майманов, Максим Тупуков, Чалын Шалданов, Андрей Темдеков, Сабина Туянина…\nЈакшынак байрамда Аржана Анатова тоомјылу база бир билеге, бежен јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јуртап јаткан, 7 баланыҥ кару ада-энези, 20 барказыныҥ, 3 унугыныҥ сӱӱген таадазы-јааназы Анатолий Акчабаевич ле Евдокия Егоровна Иркитовторго кереес ле учурлу сыйды табыштырды. Олор бойыныҥ калыҥ ла нак билезиниҥ адынаҥ јерлештерине, тӧрӧӧн-туугандарына јаан алкыш-быйанын айттылар. Јиит билелер тӧрӧл јуртында јадып, мал-ажын тудуп, бала-барка азыразын деп кӱӱнзедилер.\nЈаан ӱйениҥ улузы оогошторын курчулап-куйактап, ыжыктап алып јӱрген бу јуртта бойыныҥ азыйдаҥ бери улалып келген јакшынак јаҥжыгулары бар болгонын јурттыҥ ӧткӧн байрамы недеҥ де артык кереледи.\nАржана Юрьевна Каспа јурттыҥ байрамын ӧткӱрерге јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген таҥынаҥ аргачыларга, фермерлерге, јурт јеезениҥ депутаттарына, детсадтыҥ таскадаачыларына, школдыҥ ӱредӱчилерине, јурт јеезениҥ таскадаачыларына јерге батпас алкыш-быйанын айдып, грамоталарды табыштырды. Олордыҥ тоозында — Айдар Иркитов, Амыр Иркитов, Борис Самыков, Эмилия Самыкова, Юрий Иркитов, Алина Иркитова, Оксана Соенгошева. Јурттыҥ эл-јоны нак, бой-бойына болужар, кандый ла керекти ӧмӧ-јӧмӧ алып чыгары ӧзӱп јаткан јашӧскӱримге јозок болуп јатканында алаҥзу јок.\nКаспаныҥ стадионында јуулган эл-јонго Амат Самыков, Юрий Кокшинов (саксофонист), Анна Боятова, Снежана Самыкова, Ангелина Самыкова, Асель Бытысова, Айкӱне Кергилова, Байсура Кергилова, Луиза Акулова (јурттыҥ библиотекари) сӱреен јакшы ойын-концертин кӧргӱстилер. Бу јурт јайаан јайалталарыла байлык болгонын солун концерт база кӧргӱсти. Јажыл јайдыҥ бажында РФ-тыҥ нерелӱ артизи Кара Маймановтыҥ Горно-Алтайскта, Шабалинде ӧткӧн «Улус укпаган кожоҥыс…» деп таҥынаҥ концертинде Юрий Кокшинов саксофонло ойноп, кожоҥдогонын кычыраачылар, байла, ундыбаган болор.\nБайрамныҥ экинчи бӧлӱгинде спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча маргаандар болды. Мында јурттыҥ оромдорыныҥ командалары да ортодо, тегин онойдо до маргаандарда јаан-јаш эрчимдӱ турушты.\nБайлык ченемелдӱ, кӱндӱзек казанчылар айылчыларды, эл-јонды изӱ, койу кӧчӧ-јармазыла, эди-јуузыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи.\n1-кы јер — Манакујур ором (командири Л. Бытысова)\n2-чи јер — Аксуу ором (Я. Кергилов)\n1-кы јер — Чибит ором\n2-чи јер — Аксуу ором\n3-чи јер — Чаҥкыр ором\n1-кы јер — Манакујур ором (1 гол)\nФутбол (эр улус)\n1-кы јер — Манакујур ором\n2-чи јер — К. Тӧлӧсовтыҥ оромы (ӱстиги јаны)\n3-чи јер — Чибит ором\nТекшикомандала адакы турулта\n3-чи јер — К. Тӧлӧсовтыҥ оромы командири\nБайрамныҥ учкары јурттыҥ 30 јаштаҥ ӧрӧ эпшилери (ӧрӧгилер ле тӧмӧнгилер) футбол ойногон. Адакыда најылык јеҥди.


«Мен jолдо ло jорыкта…» - altaicholmon\n«Сӧӧгим – очы,\nАдам – Малчы.\nБолгом – качы,\nЭмди – амыраачы.\nЧыккан кӱнле – кокырчы,\nЧырмай ийзем – ӱлгерчи,\nТой-jыргалда – jаҥарчы,\nJӱрӱмимде – jорыкчы.\nСоҥзун ыраак талада…» — деген чечен сӧстӧриле бойы керегинде Мария Малчиновна Быдышева айдып jӱрет. Бистиҥ танышканыс та тегиндӱ эмес керектеҥ башталган. Jаҥы jыл, байрамдык кӱӱн-санаа кӧдӱриҥилӱ ӧй. Jе «карантин» деген jарабастарла толо ӧйдӧ балдарга байрам да билдирбес болды, ёлкалар да ӧткӱрилбеди. Бис, бир класста кожо ӱренип турган балдарлу эне-адалар, балдарыска уроктордоҥ ӧскӧ ӧйдӧ ойын-соот болзын деген санаала биригип, «Сковородовнала» куучындажала, балдарысты соототтыс. Jе база ла бир буудак — Соок Таадакты «код» jок дейле, кийдирбеди. Андый да болзо, байрамга келген омок балдар сӱӱнип, тышкартында Соок Таадакла кожо «тидиреде» биjелеп, ойноп ийген.\nБу керектерди башкарып, мынайда эдели деген шӱӱлтени энелердиҥ чадына чачкан кижи – класста ӱренген уулчактардыҥ тайназы Мария Малчиновна болгон. Ӧрӧкӧн балдарды тӱрген-тӱкей билгир башкарып, белетеп алган ойындарын ӧткӱрген. Балдарда не болзын: ойногон, каткырышкан, маргышкан, ончозына jараган, сыйларын алып jанган. Сыйларды база ла Мария Малчиновна бойы белетеп экелген. Бистиҥ ортобыста колы кокту, jӱреги jаан улус бары кандый оморкодулу!\nШыргайты јурт – очы сӧӧктӱ Мария Малчиновнаныҥ тӧрӧли, јаштаҥ ала јайкап ӧскӱрген кабай јери. Анда чыккан, биле тӧзӧп, база анда ок jаткан. Эки балазыла, Таня ла Владимир, кожо эш-нӧкӧриниҥ јеенин, Анатты чыдадып, ончозын бутка тургузып салды. Балдарыныҥ бирӱзи Хакасияда, бистиҥ кинолордоҥ кӧрӱп турган jайалталу актер Анат Быдышев болуптыр. Таня ла Владимир Горно-Алтайск калада јадып јат. Экидеҥ балдарлу, айдарда, Мария Малчиновнада олорды кӧрӱжер молју база тургузылган. Јиитте айыл-јурт тӧзӧп, јӱрӱмниҥ узун јолын кожо ӧдӧргӧ амадулар тургускан эш-нӧкӧри, Чолушпа ӧзӧктӧ чыккан-ӧскӧн Константин Быдышев, ак-јарыктаҥ јӱре бергенинеҥ бери туй ла јирме јыл болды. Јаҥысканныҥ кӱч ӧйлӧрин балдарыла кожо ӧдӱп, Мария Малчиновна jӱрӱмде jаҥыс ла бек санаалу, ӧйдӧҥ артпас алтамду jӱрерине темигип калган.\nБиледе олор алты бала болгон. Адазы эки класс ӱредӱлӱ де болзо, ферманыҥ управляющийиниҥ ижин бӱдӱрген. Бойлорында туткан мал-ашты азыраарга јаан биле балдарыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ туруп чыгала, мал-аштыҥ азыралын јеткилинче белетеп алатан. Мария Малчиновна эне-адазыныҥ экинчи балазы болгон учун кӧп лӧ кату-кабыр иш тӱҥей ле келижип турбай, ол ӧйдӧ техника јеткилинче јок, анчада ла улустыҥ бойында јӱк ле ӱлетек (чалгы-литовка) ле тырмууш ине. Техника-механизация совхозто ло бар.\nШколдыҥ кийнинде, 1968 јылда, оогош класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер училищени ӱренип божодоло, jиит ӱредӱчи баштапкы класска келген болчомдорло иштеп баштаган. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱн-санааҥ киргенче, уунча ла иштеп база барып болбозыҥ, оныҥ учун јиит ӱредӱчиге баштапкы јылдарды Мариинсктиҥ школында иштеерге келишкен. Ӱч јыл ӧткӧн соҥында Горно-Алтайск каладагы пединститутка кирген. Институтка кирер арга педучилищени божоткон ло јыл база болгон, не дезе, јакшы ӱренип, училищени бийик темдектерле jедимдӱ божоткон балдарды институтка ченелтелер јогынаҥ алатан. Мария Малчиновна андый бийик кӧргӱзӱлерлӱ выпускниктердиҥ тоозында болгон. Је ӱредӱчилер једишпей турганын ајаруга алып, Мария Малчиновнага ӱредӱниҥ јолынаҥ кыйып, ишмекчи јолго солыырга келишкен.\nКатап калага келип, студенттердиҥ јилбилӱ јӱрӱминде ол эрчимдӱ турушкан. Ойноор дезе ойноор, маргышса маргыжар, тура калбас јиит кыс јӱрегин олјолотконын бойы да билбей калган. Онызы јӱрӱмниҥ агыны андый болгон туру, је удабастаҥ Улаган аймактагы Балыкчы јуртта ырысту јииттердиҥ той-јыргалы эл-тӧрӧӧнди, кӧрӱш-танышты јууйла, эки аймактыҥ улузын кудалар эдип салган. Јииттер бойлоры Балыкчы да, Шыргайты да јурттарга јаантайын айылдап туратан. Вертолётко каладаҥ отурып ийзе, јарым ла частаҥ Чолушманда. Бир катап бӱткӱл Туулу Алтайдыҥ аймактары сайын вертолётту јорыктаганын Мария Малчиновна эмдигенче сананып јӱрет. Кандый да керектерле Чолушман јаар барар керек болордо, Мария Малчиновна талдаштардыҥ комиссиязыныҥ турчыларынаҥ вертолётко кожо отургызып алзын деп суранган эмтир. Кем де «јок» дебеген, учурлу ла каруулу да иште јӱрген болзо, бу кижиниҥ сурагын угуп, отургызып алгандар. Анайып, Туулу Алтайдыҥ ӱстиле – Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш ла Акташ, Улаган деп јерлердиҥ ӱстиле – учканын Мария Малчиновна кечеги ле болгон керектий куучындап jӱрет.\nЧындап, Мария Малчиновна jорыктаарын сӱӱр. Јол-jорыктаҥ бир тууралабас, jол ло келишсин, ыраак та талаларла jорыктап ийет. Тургуза ӧйдӧ jаанакты «амыралтада» деп айдып та болбозыҥ, балдарыныҥ балдарын кӧрӱжер, jурттагы керектерде туружар керек, калада jадып турган балдарына jедип келеле, оны-мыны эптежер керек. Ого ӱзеери быjыл кожо ӱренгендердиҥ толо jаштары кирип jаткан. Олорды кайда деп — база ла тергее ичиле таркап калган «балдар» не, алдында кожо ӱренген, бир общага-турада jаткан, jӱрӱмниҥ jаан jолына кожо алтаган балдар. Эмди бу 70-чи боочыны ашкылап jат, jе ол ло нак, ол ло ойынчы бойлоры. Андый jол-jорыктыҥ бирӱзи jаҥы jылдыҥ байрамдарыныҥ алдында Кош-Агаш jаар болгон эди.\nПедучилищени божотконынаҥ бери быjыл 50 jыл толор. Институтты божотконынаҥ бери 40 jыл. Jылдар бойындыйын алып та барза, jиит туштыҥ кожоҥдорын чӧйип, ӱӱрелер, нӧкӧрлӧр бой-бойын бир де ташташпай, ундышпай, карузыжып jӱргени кандый jакшы…\nМария Малчиновнаныҥ ӧдӱп келген талаларын угала, тоо до jок деп санандым. Озо ло Москва, Петербург, Сочи, Кара талай, Орто Азияныҥ ороондоры, Польша, Турция, Монголия, Китай… Камчаткадагы изӱ аржандарга барып jӱргени тузалу jол-jорык болды. Карантиндер башталардыҥ сыраҥай ла алдында Мария Малчиновна ӱӱрезиле кожо Хайнаньга барып келгилеген. Jе кандый ла ороонло jорыктаза, ол ороонныҥ тилине jуукташ тил билгени сӱрекей jаан учурлу деп, jорыкчы jаанак куучындады. Оныҥ учун бала-барка тилдерге аjару салзын деп jакыйт. «Карыыры мени айылдаҥ таппас, мен jолдо ло jорыкта» деп эптӱ айдып, Мария Малчиновна омок каткырып отурат.\nСовет ӧйлӧрдӧ Шыргайты jуртта оогош болчомдордыҥ сады jок болгон. 1984 jылда jаҥы тура тудула берерде, иштейтен улус ла эне-адалар бойлоры акту кӱӱниле оны jазайла, болчомдордыҥ туразын ачып алгылаган. Кӧп иштерде эрчимдӱ туружып, садик ачылганынаҥ ала баштапкы он jылды Мария Малчиновна анда заведующий болуп иштеген. Jаш тушта комсомолдыҥ комитедин башкарып, староста, комсомолдыҥ качызы болуп туратан.\nБӱгӱн де Мария Малчиновна jондык иштердиҥ эрчимдӱ туружаачызы, Шабалин аймакта jаҥарчылардыҥ «Чаҥкыр» деп јарлу ӧмӧлигиниҥ туружаачызы, кожоҥчызы болуп jат. Бу ӧмӧликтиҥ туружаачылары анайда ок пьесалар, сценкалар белетеп, коштой jаткан jурттарга ойын-концертиле jорыктап ийет. Ойын-кӧргӱзӱлер анчада ла Л. Кокышевтиҥ бичимелдери аайынча тургузылат деп, кӧп сабазында эр кижиниҥ ролин ойноочы Мария Малчиновна бойы куучындайт. Сценада ойнооры jаанап келерде башталган керек эмес, ол алдындагы jылдарда ӧткӱрилген Эл-Ойындарда Тастаракай да болуп ийетен.\nАнайда ок М. Быдышева алтай той-jыргалды канайда ӧткӱрери керегинде «Алтай той-белкенчек» деп кичинек jуунты-бичиктиҥ авторы. Тӧрӧл jуртыныҥ тӱӱкизин jууп салар деген амадула jерлештери З.А. Боделуковала, А.А. Сельбиковло кожо «Кабай jерис Шыргайты» деп бичикти белетеп чыгарган. Jеҥӱниҥ 65 jылдыгына учурлай, jууга jӱрген jерлештери керегинде база ла ӱчӱ «Улу jууны эзедип» деген бичик jазагылаган.\nБу ла jуукка jетире jурттыҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ jааныныҥ ижин бӱдӱрген. Jозокту ла кӧрӱмjилӱ ижи учун М.М. Быдышева аймагыныҥ «Кӱндӱлӱ доскозында» да турган, «За заслуги» медалин де тагынган. Мактаткан ла быйан jетирген самараларда чот то jок.\n«Jӱрӱм андый, кара ла ак jол солунып jадар. Кӱч ӧйлӧр, jылыйтулар да болгон, jе ненеҥ де коркыбас, чочыбас керек, канай берилер, анайда ла jӱрер керек деп сананып jадым. Бӱгӱнги кӱнге быйан айдып, алканып, jӱрер ле, ичкери jӱткиир ле керек» — деп, Мария Малчиновнаныҥ айтканыла jӧпсинип, бичимелге кожуп салдым.


13.02.2018 - altaicholmon\n1984 јылда Барнаулдагы јуртээлем институтты божоткон. Чолушман совхозыныҥ баш экономисти, 2000-2003 јылдарда Чолушмандагы јурт администрациязыныҥ јааны болуп иштеген. Эмди таҥынаҥ аргачы болуп иштейт. 2010 јылда Алтын-Ай Сартакова таҥынаҥ бойы «Кайкал берген канадым» деп баштапкы ӱлгерлик јуунтызын чыгарган. Чӱмдемелдери «Алтайдыҥ Чолмоны», «Улаганныҥ солундары» газеттерде јарлалат.\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломдоры\nШашыкман ба эмезе Чабышкан ба?\nЭриккенде чертетен Эмил сайлу кузук бар. Эдискилеп ойнойтон Эне Шашыкман Алтай бар.\nКем де, качан да ундылбас…\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде орооныста, ол тоодо тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде совет черӱниҥ Сталинградтагы јуу-согуштагы јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына учурлай кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӧн. Кан-Оозы аймак ого эртедеҥ быжу белетенген ле ӧдӧтӧн керек-јарактар озолодо темдектелген болгон. Аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Маргарита Мишкинаныҥ айтканыла, кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде аймактыҥ бастыра школдорында ачык уроктор ӧткӧн. Анда тӱӱкиниҥ,\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ ӱнберижин тӧзӧӧргӧ ӱн берер кажы ла участок аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломы тургузылат, ого Россия Федерацияныҥ ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире 18 јажы толгон ло ӱнбериште туружар кӧнӱ тап-эриктӱ ончо граждандары кийдирилет. Ӱнбереечилердиҥ тооломына аргазы јок (недееспособный) деп јаргы јӧптӧгӧн эмезе јаргыныҥ јӧбиле јайымын айрыттырган јерлерде болгон улус кийдирилбей јат.\nЭл-јон јуртаган кажы ла калада, јурт јеезеде, ӱредӱлӱ учреждениелерде спортто ло физический культурада тазыктырынатан залдар, площадкалар, стадиондор ло ӧскӧ дӧ объекттер тударына ороонныҥ Президенти јаан ајару эдип јат. Эл-јонныҥ, анчада ла балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ спортко ло физкультурага јилбӱзин, су-кадык јӱрӱмге јӱткӱмелин ойгосконы ажыра олордыҥ су-кадыгын тыҥыдар иш ӧдӧт. «Су-кадык нация — су-кадык, кӱчтӱ ороон» деген кычырула


07.12.2018 - altaicholmon\nПокорители мира — кто они и откуда?\nКак Чингисхан, Байкал и царь Кобадес повлияли на псевдоним Сталина, или что объединяло великих правителей и тиранов. Близкое сравнение великих исторических личностей, разделенных по времени их жизни и деятельности более чем пятью веками, таких как Чингисхан и Гитлер, Тамерлан и Сталин, Ленин и Парвус — на первый взгляд может показаться для читателя неожиданным и даже\nДиалог со спикерами\nВ Парламенте республики состоялась встреча депутатов республики с вновь избранными председателями районных Советов депутатов муниципальных образований. Открывая совещание, Председатель Государственного Собрания–Эл Курултай Республики Алтай Владимир Тюлентин отметил, что, такого рода, встречи должны быть полезными всем сторонам, поскольку на них желающие могут получить ответы на свои вопросы. Особенно это относится к впервые избранным руководителям, поскольку в\nВпервые доходы превысят 20 млрд рублей\nБюджет Республики Алтай на 2019 год и на плановый период 2020 и 2021 годов принят в окончательном чтении, где доходы с учетом федеральной поддержки впервые превысили 20 млрд рублей. «В основу бюджета Республики Алтай на 2019 и плановый период заложено решение двух ключевых задач: достижение целевых показателей государственно-социальной политики, обозначенной в указах и поручениях Президента\nРоссияныҥ улу аттары»: јеҥӱчилдер – 42, беш аэропорт эм тургуза адалбаган\n«Россияныҥ улу аттары» деген конкурстыҥ Экспертный соведи ӱлекерде турушкан 47 аэропорттыҥ адын адаар ӱнбериштиҥ турулталарын јаҥар айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында јӧптӧгӧн. Бу керегинде јетирӱлер эфирде «60 минут» ла «Россия 1» телеканалда, анайда ок «великиеимена.рф» сайтта јарлалган. Конкурста 5 525 553 кижи турушкан. Кӧп саба тергеелерде эҥ кӧп улус јӧмӧгӧн аттар јеҥӱчил болуп чыккан. Атту-чуулу беш кижиниҥ\nАмадулары, јилбӱлери јаан «Стимул»\nГорно-Алтайскта кӱчӱрген айдыҥ учында спорттыҥ ла су-кадыктыҥ «Стимул» деген студиязы ачылды. «Стимул» студияны С. Т. Пекпеевтиҥ фонды Kangoo Jumps Altay деген фитнес студияла, Алтай Республиканыҥ јашӧскӱриминиҥ парламентиле ӧмӧ-јӧмӧ Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла тӧзӧгӧн. Јаҥы ла јолын алынып јаткан студияныҥ ижи башка-башка ууламјыларлу јонјӱрӱмдик сурактарга учурлалат. Темдектезе, аргалары, айалгазы кирелӱ ле кӧп балдарлу билелердиҥ айалгаларын јарандырары,\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламенттиҥ ээчий 39-чы сессиязы ӧтти. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, башкаруныҥ турчылары, федерал ла республикан органдардыҥ, тап-эриктер корыыр службалардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ председательдери, ӧскӧ дӧ улус туруштылар. АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ 2019 јылдыҥ ла 2020 ле\nКилемјиге ачык јӱректер\nТӱгенип јаткан 2018 јыл орооныста Бойыныҥ кӱӱниле иш-керектер ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылы болуп јат. Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда оныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун башкӱн ӧтти. Бир јыл кайра бу ла кӱнде Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ «Россия Федерацияда Бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылын ӧткӱрери керегинде» јакааны чыккан болгон. «Јуук улузын


Школдо јуучыл-патриотический клуб ачылган - altaicholmon\nШколдо јуучыл-патриотический клуб ачылган\nЧой аймакта Паспаулдыҥ школында «Высота» деп јуучыл-патриотический бедиреечи клуб ачылган. Ол «Вымпел» деп республикан тӧс јердиҥ бир бӧлӱги болуп јат.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда 18 ӱренчик курсанттыҥ адын ададып, черт-сӧзин айткандар. Паспаулдагы школ балдардыҥ ла јииттердиҥ «¯ренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузы» деп текшироссиялык биригӱзиниҥ ченелтелӱ иштер ӧткӱретен ле ченемел алыжатан јери болуп јат.\nБыјыл кандык айда ӱзеери ӱредӱниҥ республикадагы тӧс јери, «Вымпел» деп республикан тӧс јер ле Паспаулдагы школ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салгандар.\nКлуб ачылганыла колбой Республиканыҥ башкараачылары А. Бердников ло М. Маргачев курсанттарга уткуулду сӧстӧрин айттылар.


Платье oodji Collection, цвет: темно-синий, мультиколор. 21911019/35173/7919F. Размер 42-170 (48-170) Платье-рубашка в бутончик S\nКод номенклатуры: 4690344036788\nАвтоматическая Сортировка: 1548\nНовое наименование: Потолочный светильник Odeon Flo 2757-9C\nБотанический сад, Рязань, Южноуральск, Ханты-Мансийск, Уварово, Узловая, Ботанический сад, Комсомольская, Екатеринбург Малый Исток, Нерчинск.


Амыраар кӱндерде аракыны сатпас? - altaicholmon\nМындый шӱӱлтени профилактикалык медицинаныҥ министерстводогы билимдик шиҥжӱ ӧткӱреечи государстволык тӧс јериниҥ (ГНИЦПМ) ишчилери эткен эмтир. Jойпон-чиновниктер дезе бу суракты эл-јонды су-кадык јӱрӱм јӱрерине темиктиретен старатегияла колбойт.


Азыйдаҥ бери ток курсагыс - altaicholmon\nАзыйда азыраган ак малынаҥ сааган сӱдинеҥ курсак-тамак белетеп, айылда толо бала-барканы, ӧскӱс-јабысты ӧрӧ алып чыкканы сӱт ажы эмей. Энем ӧрӧкӧн јуу-чактыҥ ӧйинде тынысты Макса деп кижиниҥ энези аргадаган деп куучындап отуратан: «Кижи кирип барза, ӧрӧкӧн тура јӱгӱреле, бир айак аарчыны булгайла, алдыҥа тургузып берер. Ол аарчыны јийле, оноҥ ӱч кӱн куру отурарым. Куруттаҥ кичинек сындырып, оору јаткан энеҥе апарып бер деер. Энем байагы курутты јастыгыныҥ алдына сугуп алар. Је бот, бир айак аарчыны јип, ӱч кӱн чыдажып тургаҥда! Ол ӧрӧкӧнниҥ шылтузында јылды эзен-амыр чыкканыс.\nАлбатыда «сӱт — курсактыҥ бажы» деп тегиндӱ айдылбаган ине. Ол торо-кӱч ӧйдӧ калыгын аргадаган курсагыс эмей».\nМен Келей јуртка кижиге келеримде, биске Бок Бастыковна Абыдакова (Лыкова) деген јаан јашту ӧрӧкӧн айылдаш јаткан. Ӧрӧкӧн чегенин кайнадар, сарју-курудын, алтай аш-курсагын эдип отуратан. Бок ӧрӧкӧнниҥ эткен куруттары Келей, Моты-Оозы јурттарда јаан суруда болгон.\nОлордыҥ айылынаҥ кызыл тыт агаштаҥ эткен кӱпти сӱрекей сонуркап кӧрӧтӧм. Кӱптиҥ ичи јаан, кайда да 7-8 кӧнӧк кире сӱт киретен. Барзаҥ ла, Бок ӧрӧкӧн кӱбин јунуп јадатан. Оны јунала, кургадып, ыштап туратан. Эмди ол ӧйгӧ кайра кӧрӱп сананзам, ол кайда да 4-5 уй сааган болор. Байла, оныҥ учун кӱби тӱрген толотон.\nАйдарда ла чеген, је оныҥ байы-чӱми јаан аш-курсак. Сааган сӱтти кайнадып, бир-эки кӱнге тургузып, ӱстинде ӧрӧмӧ-каймагын алып, сӱттиҥ бойын кӱпте чегенге уруп, кӱпти толтырар.\nБайа агаш ла кӱптеҥ быжузы јок деп сананадым. Нениҥ учун дезе кандый да изӱ кӱн болзо, чегени соок болор, ичсе, чек ле кижиниҥ суузыны канып турар. Чегенди агаш кӱп изӱ кӱнде тыҥ изитпес, соок кӱнде тыҥ соотпос аргалу. Ајарып кӧргӧним, чегенди кайнаткан ла сайын кӱпти јунуп, ыштап турар керек болуптыр. Мынайда улам сайын јунган, ыштаган кӱпте чеген бачым куулып ӱрелбес, бышса, чек кӧбӱкшип, шуулап, кӱптеҥ ажынып јадар. Јаан улустыҥ айтканыла, ол тынду чеген.\nЧегенди казанга урала, шуурумдап азар, аракызын-арајанын алар. Шак ондый чегенниҥ арајаны база тыҥ чыгатан.\nКӱпте арткан чегенниҥ тыны чыкпазын деп, ого сӱтти кӱнӱҥ ле урар. Јайгы чегенге сӱтти бир ле кӱнге урбаза, тыны чыгып, уйадай берер. Эмезе сӱтти арбынду урза, ол ачып болбой турар. Эки-ӱч ле кӱнге сӱт урулбаза, чеген ле атту болуп турар. Сарсузы ӱстинде турар, кыймыктадып ийзе, шуулап јадар. Ӱзеери кӱптиҥ кырында кӧӧрчӧги де кӧп артпас. Толгогон чий сӱттиҥ чегени ачу, аарчызы бачым шӱӱлбес, куруды кӧк ӧҥдӱ ле ачу болор. Байла, сӱди суйук, кӧк болгонынаҥ куруды ондый болбой.\nЈаан казанга ӱч-тӧрт кӧнӧк чегенди уруп, шуурумды тургузар, азар. Бир четперт (3 литр) арајанды тозып алар. Кийниндезин база бир 1-2 литр эдип тозор, онызын шуурумныҥ суузы деп айдар. Ол јымжак болор. Керексиген кижи баштап алган арајанла колыштырып, эмеш кӧптӧдип ийет. Је ол тужында арајаны јымжай берер. Ачузын керексиген кижи онойдо ло јӱк бажын тозып алат.\nШуурумды чыгарала, кылазына-бојозына бир эмезе јарым кӧнӧк ачыган эмезе тегин сӱтти урар. Кайнап турган кылага кайылткан сарјуныҥ тордозын урза, куруды ӱстӱ, амтамду болор. Казанныҥ тӱби кӱйбезин, јапшынбазын деп, кыланы улай ла булгап, јарым эмезе бир саат кирези кайнадар. Онойдо кайнатса, аарчызы јакшы шӱӱлер, куруды ачу јок болор. 3-4 кӧнӧк кыланы шӱӱзе, оноҥ 8-9 кг јаш аарчы чыгар. Оноҥ курут эдип ыштаза, 4-5 кг курут чыгар. Аарчыны кургатса, бескези јарымдай астай берет.\nАарчылу таарды 2-3 кӱн тургузып, куруттап, кургадар. Таарда аарчыныҥ бажын ла тӱбин улуска бербес. Ол, байла, айыл-јурттыҥ ырыс-кежигин туш улус апарар дегени болбайсын. Оныҥ учун бойына артыргызып алатан јаҥду. Курутты ышка кургадар. Айылда от улай ла одырылза, курут тӱрген ышталып кургаар.\nАарчыны кургадарга бош ӧй керек. Иштеп турган кижиге чала эмеш кӱчке келижет. Оныҥ учун мен мынайда эдип јадым. Таарда аарчыны кижи кезип ле јатканча, бажы ла тӱби кезикте оодылып-ооктоло берет. Ондый оок-тек аарчыны аткыска салып, кебиргенче бир-эки кӱн кургадып јадым. Је чек кадыра кургатпаза јакшы. Айылдыҥ ла ичинде бош столго эмезе аарчы јайгадый ла эптӱ неме болзын, ого байагы кебиреп калган аарчыны-курутты јайып, ооктоп јадым. Кирген-чыккан ла сайын колло былчып, ымтактак јайа салар керек. Кондыра јаттыргызала, элгекле элгеп ийедим. Аткыска эмеш узак тудуп ийзер, аарчы кату болор. Айдарда, оны колло былчып болбос. Ого сокы керек болор. Аарчы тӱрген кургаар. Јаан болчок аарчы болбозын, ончозы бир аай ымтак болзын. Айылдыҥ ичинде ле ээзин-салкынга бойы ла кургап калар. Кургаган аарчыны сары сарјула кожо булгаар.\nЭ. ДЕЛДОШПОЕВА, библиотекарь, Келей јкрттаҥ


«НОВАЯ ЗВЕЗДА» - altaicholmon\nКӧп учуралдарда јайалта укталып, оны јаш ӱйе бир канду јаандарынаҥ тӧзӧп алат. Оныҥ да учун санатта бир билениҥ канча уктары иштеп турганы јолду. 2021 јыл Тахтаевтердиҥ јайалталу билезине тӱжӱмдӱ ле эрчимдӱ болуп келижип јат. Быјыл кожоҥныҥ бастырароссиялык «Новая звезда» конкурсында Алтай Республиканыҥ адынаҥ Елена ТАХТАЕВА туружат. Ол бисле конкурс керегинде бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле ӱлешти:\n—Алтай Республиканыҥ адынаҥ мындый јаан керек-јаракта туружып јатканымла сӱреен оморкойдым. Тергеебистиҥ адынаҥ турушсын деп мени конкурстыҥ тӧзӧӧчилери бойлоры кычырган деп темдектеер керек. Мынаҥ канча угузу аткарылганын билбезим. Је мындый ырысту учурал меге берилгенине сӱӱнип, каруулу туружып јадым.\n«Новая звезда» ӱлекер бийик кеминде ӧдӱп јат. Туружаачылардыҥ Москвага јетире јолын, јадар јерин, ажаныжын тӧзӧӧчилер бойлоры тӧлӧп јат. Орооныста андый телеӱлекерлер бары сӱӱндирет. Бис кандый кожоҥ кожоҥдоорысты тӧзӧӧчилери бойы талдап јат. Кандый кожоҥ кожоҥдогонымды эм тургуза айдарга јарабас. Мен оны албаданып, бойыма, Алтай Республикага келиштире јазап эткенимди айдар аргам бар. Белетеништӱ иштерде меге А. Тадинов, Ш. Модоров, Д. Сатин, Э. Толкочеков болушкандар, чачымды јараштыра О. Бельбекова ӧрӱп берген, Ч. Саданчикованыҥ јарангыштарын кийгем. Нӧкӧрлӧримниҥ болужын слер эфирде кӧрӱп, угуп, сезип, танып ийеригер.\nОноҥ башка меге бу јол-јорукта болужын Госоркестр (Владимир Кончев), Шабалин аймактаҥ АР-дыҥ депутады Сергей Мазалов, Шабалинниҥ аймак Совединиҥ депутады Аржан Тодошев, Игорь Клепчин нӧкӧримниҥ энези Галина јетиргендер. Олорго ончозына алкыш-быйаным јетсин.\nПандемияла колбой конкурстыҥ ээжилеринде, ӧдӧр аайында солынталар бар. Эмди јеҥӱчилди телекӧрӧӧчилер база талдаар. Конкурстыҥ телеберилтеде кӧргӱзӱлери сегис бӧлӱкке бӧлӱлген (ол «Звезда» каналда чыгат). Олор кандык айдыҥ 17-чи кӱнинде башталып калды. Кажы ла кӧргӱзӱ аайынча ӱнбериштер ӧдӧр, оныҥ турулталарыла эҥ артыктары илелелер. Анайып јарталган эҥ артык 8 туружаачыга аҥылу сый ла акча-сый табыштырылар. Сый эдип олорго јарлу кожоҥчыла кожоҥдоор арга тӧзӧлӧр.\nЈерлежис Елена Тахтаева кожоҥдогон эфир кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде 22 саат 30 минутта (бистиҥ ӧйлӧ) чыгар. Ол чыккан кийнинде, телекӧрӧӧчилер бир коноктыҥ туркунына (кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱниниҥ 23 саат 59 минудына јетире (Москваныҥ ӧйиле) ӱндерин берер аргалу болор. Елена Тахтаева учун ӱнигерди берерге 5577 деген кыска номерге NZ 04 (таныктардыҥ ла цифралардыҥ ортозында ачык јер кыйалтазы јогынаҥ болор керек) деген СМС-јетирӱ аткарар керек. СМС-тыҥ баазы 20 салковой акча болор.\nСлердиҥ сотовый оператор кыска номерге јетирӱ аткарарга чынын керелеген ӱзеери смс-јетирӱ сураар аргалу (ол акча тӧлӧбӧзинеҥ болор). СМС-тар учун јуулган акча-манат килемјиниҥ «Бир Јӱрӱмди солы» деген фонды болужып тургандарга барар. Текши јеҥӱни алган туружаачыга кеендикте ижине јӧмӧлтӧ эдип, акча-манатла јаан сый берилер.\nМындый ӱнбериштерде тергеебисте јаткандар бирлигин кӧргӱзип ийер деп иженер керек. Бистиҥ туружаачыла бир эфирде онойдо ок Башкирияныҥ, Калмыкияныҥ артисттери болор. Эл республикалар мындый учуралдарда бойыныҥ туружаачыларын јакшы јӧмӧп турганы јажыт эмес. Оныла колбой Елена (адазы бурят укту, энези алтай укту), Бурятияда тӧрӧӧн-туугандары, нӧкӧрлӧри, јерлештери ого база јӧмӧжӧр болгонын айтты.\nАчык-јарык, ак санаалу, јайалталу Еленала бис культураныҥ эмдиги айалгазы, курч сурактары, келер ӧйи керегинде узак куучындаштыбыс. Керсӱ ле буурзак, чындык артист бу эпшиниҥ тӧрӧлистиҥ культуразында, јииттерле, јашӧскӱримле иштееринде амадулары бийик ле јаан. Ол керегинде куучынды јарлаары келер ӧйдӧ болзын. Эмди дезе кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнин сакып, Елена учун «оорып», јерлежисти јӧмӧйли!\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары


Кажыбыстаҥ ла камаанду… - altaicholmon\nКажыбыстаҥ ла камаанду…\nЈаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай ӧткӧн неделениҥ среда кӱнинде «Су-кадык биле – Алтай Республиканыҥ су-кадыгы» деп адалган тегерик столдыҥ јууны ӧткӧн. Оны Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениези ле «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязы ӧткӱрген болуп јат.\nЭл-јонныҥ ајарузын билениҥ су-кадыгын тыҥыдарына ла чеберлеерине эдер амадула ӧткӱрилген тегерик столдыҥ туружаачылары – медициналык сообществоныҥ ла јондыктыҥ, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузыныҥ алдына бӱдӱретен јаан сурактар тургускан.\nОл тоодо биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри, бала табарында су-кадыкты тыҥыдып чеберлеери аайынча керек-јарактарды ӧткӱреринде бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарын, су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин ле јондыкты ӧмӧ-јӧмӧ иштедеери.\nКижиниҥ су-кадыгына, анчада ла бала табар ӧйдӧ, каршулу болгодый не-немелердиҥ шылтактары ла олор кандый турулталарга экелип турганы керегинде эл-јонго СМИ-лер ажыра јетирӱлер эдери, социально-культурный объекттер, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла инновационный технологиялар ажыра биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри.\nЈартап айткажын, билениҥ институдын тыҥыдарыныҥ, кажы ла кижиниҥ кӧгӱс-байлык ла физический су-кадыгыныҥ тӧзӧлгӧзинде болотон билелик байлыктарды тӧзӧӧриниҥ сурактарын шӱӱшкен.\nТегерик столдыҥ јуунын АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачыныҥ молјуларын бӱдӱреечи, бу учреждениениҥ тӧзӧмӧл-методический бӧлӱгиниҥ заведующийи Марина Бештинова баштап ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Анна Григорян кире сӧзинде: «Су-кадык биле – ол су-кадык јӱрӱм јӱрӱп турган биле, андый биледе психологический су-кадык айалга, кӧгӱс-байлык культура ла материальный једим бар болуп јат. Бӱгӱн су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧринде билеге тӧс учур берилет» – деген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызыныҥ темдектегениле, бу јуун «Демография» нацӱлекер ле «Эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдары» деген федерал ӱлекер аайынча ӧдӧт. Бӱгӱн тергеелердиҥ ле ороонныҥ алдында 2024 јылга јетире россияндардыҥ су-кадык јӱрӱмин 78 јашка јетире узадар ла иштегедий эл-јонныҥ ӧлӱмин астадар деген амадулар тургузылган. Бу амадуларга граждандарды су-кадык јӱрӱм јӱрерине јилбиркеткен ле јаман кылык-јаҥнаҥ, ол тоодо ачу аш ичеринеҥ, таҥкы тартарынаҥ айрыган соҥында једерге јараар деп, ол јартамал эткен.\nКижи бойыныҥ су-кадыгын чеберлеерине ајару этсин деген амадула ороонныҥ бастыра тергеелеринде, анайда ок бистиҥ республикада, су-кадыктыҥ јондык тӧс јерлери тӧзӧлӧт. Алтай Республикада андый тӧс јерди јылдыҥ учкары ачары темдектелет. Анаҥ ӧскӧ муниципалитеттер кеминде эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдары аайынча бойлорыныҥ программалары иштеер. Андый программалар Турачак ла Чой аймактарда јӧптӧлип калган болуп јат.\nМарина Бештинова Алтай Республиканыҥ муниципалитеттериниҥ эл-јоны ортодо инфекционный эмес ооруларла оорыыры ла олордоҥ улам ӧлӱмдер аайынча јетирӱ эткен. Ол 2015-2020 јылдар сайын ӧткӱрилген шиҥжӱ аайынча тергееде эл-јонныҥ тоозы 213703 кижидеҥ 220140 кижиге јетире кӧптӧгӧнин айткан. Специалисттердиҥ озолондыра темдектегениле, 2024 јылга эл-јоныстыҥ тоозы 224576 кижиге једе берер. Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы кожулары турумкай болгон. Бу ок ӧйдӧ, 2018 јылга кӧрӧ, бу кӧргӱзӱ 31,4 процентке јабызап калган.\nЭл-јонныҥ јаш аайынча тооломыныҥ учурлу кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи ол орто јаш болуп јат. 2019 јылда республиканыҥ эл-јоныныҥ орто јажы 34,2 деп темдектелген.\nКалганчы јылдарда тергееде ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астап турганы темдектелет. Је андый да болзо, бистиҥ субъект бу кӧргӱзӱле ороон ичинде озочылдардыҥ тоозында болуп артканча.\nАлтай Республикада божогон улустыҥ текши тоозы бир эмеш кӧптӧй берген, је Российский Федерация ла Сибирь аайынча кӧргӱзӱлер кеминде јабыс болуп артканча. Улус кӧп сабазында кан јӱрӱжер системаныҥ ооруларынаҥ, кату оорудаҥ ла тыш шылтактардаҥ улам божойт. 2019 јылдыҥ турулталары аайынча тергеебисте божогон иштегедий улустыҥ кӧп сабазы тыш шылтактардаҥ улам божогон. Тыш шылтактарга јӱзӱн-башка сынык-бычыктар, јеткерлӱ учуралдар, корондолгон учуралдар кирет.\nБистиҥ тергееде инфекционный эмес патологияларла оорыырыныҥ текши айалгазы керегинде айдып тура, Марина Владимировна эл-јон ортодо ойто ло кан јӱрӱжер системаныҥ оорулары озолоп турганын темдектеген. Анаҥ ӧскӧ ӧкпӧниҥ, бӧӧрӧк-немениҥ системазыныҥ, ич-карынныҥ, сӧӧк-балтыр системаныҥ оорулары кӧп темдектелет.\nТергееде наркологический ооруларла оорыыры 8,2 процентке астаган да болзо, Горно-Алтайскта ла јурт јерлерде бу сурак курч болуп артканча. Темдектелген наркопатологиялардаҥ озо ло баштап хронический аракыдашты, ол тоодо аракыдаҥ психоз ооруларды айдарга јараар.\nБалдардыҥ су-кадыгы керегинде Алтай Республиканыҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезинде балдардыҥ су-кадыгыныҥ тӧс јериниҥ заведующийи Наталья Новикова айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле болзо, баланыҥ су-кадыгы кӧп тоолу шылтактардаҥ камаанду. Балдарыныҥ келер ӧйи керегинде озо ло баштап ада-энелери сананар учурлу.\nАлтай Республикада балдардыҥ ооруларыныҥ текши тоозыныҥ јаан ӱлӱзи ӧкпӧниҥ ооруларына, оны ээчий ич-карынныҥ, терениҥ, кӧстиҥ, нервный системаныҥ ооруларына келижет.\nЈуунда АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Перинатальный тӧс јер» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачы Андрей Мурыгин ле оныҥ ордынчызы Алтай Республиканыҥ баш акушер-гинекологы Татьяна Суртаева база турушкан. Су-кадык биледеҥ башталып турганын, биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерине, спортты сӱӱрине таскадары керектӱзин олор база темдектеген.\n«Ӱй кижи бойына, су-кадыгына каруулу эмес болот ло бала табар ӧй келзе, врачтардаҥ кайкал сакыйт. Је кайкал болбос то аргалу. Андый да болзо, бистиҥ врачтар кемниҥ де су-кадыгын, јӱрӱмин аргадап, ол кайкалды эдерге албаданат. Келер ӧйдӧ адалар ла энелер болотон улус су-кадык балдар су-кадык ада-энелерде табылып турганын билер учурлу» – деп, Андрей Мурыгин темдектеген.\nТатьяна Суртаеваныҥ айтканыла, эмдиги ӧйдиҥ ӱй де, эр де улузыныҥ бала табарына јарамыкту су-кадыгы врачтарды санааркадат. Ол ороондо балдар чыгарарыныҥ кемине салтарын јетирет. Анайып, ак-јарыкка туулган балдардыҥ тоозыныҥ кеми там ла јабызайт.\n«Калганчы јылдарда, 2007 јылдаҥ ала, РФ-тыҥ ӱй улузыныҥ бала табарына јарамыкту су-кадыгыныҥ айалгазы там ла чочыдулу болуп браатканы темдектелет» – деп, ол айткан.\nРепродуктивный су-кадыкты корыыры аайынча иште тӧс аргалардыҥ бирӱзи су-кадык јӱрӱм јӱрери, јетирӱлик-профилактический ишти тыҥыдары, анчада ла јашӧскӱрим ортодо, диагностиканыҥ эмдиги технологияларын јӱрӱмге кийдирери ле ӱй улустыҥ ооруларын эмдеери болгонын ол темдектеген.\nБала табарына озолондыра белетенер керек, эмди «биле тӧзӧӧрин озолондыра темдектеери» деген оҥдомол јарлу боло бергенин республиканыҥ баш акушер-гинекологы айткан. Бала табарына озолондыра белетенер тушта, медицинский специалисттерге баштанган ада-энелер сакылталу ла су-кадык баланыҥ ада-энези боло берет.\nТегерик столдыҥ јуунында кӧдӱрилген сурактар аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин Алтай Республиканыҥ баш медицинский психологы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ медицинский психологы Ольга Алмадакова айткан. Ол ороонныҥ эр улузыныҥ су-кадыгыныҥ сурактарына ајару эткен. Ольга Алмадакова РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ репродуктивный су-кадык аайынча штатта эмес баш специализи Олег Аполихинниҥ «Эр улустыҥ су-кадыгы – демографиядагы амадуларды бӱдӱрери аайынча иштиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи» деп айтканын темдектеген.\nТергеениҥ баш медицинский психологы статистикадагы кӧргӱзӱлерге токтоп, ол кӧргӱзӱлер аайынча ороондо эр кижиниҥ јӱрӱминиҥ узуныныҥ орто кеми, ӱй кижидийине кӧрӧ, 10 јылга ас болуп јат деген. Эр улустаҥ јӱк ле 43 проценти 60 јашка јетире јӱрет.\n«Олег Аполихин бойыныҥ докладында эмди су-кадыкты корыырыныҥ системазына јаҥы модель кийдирер керек болгонын ла озо ло баштап ооруларла эмес, јаан да улустыҥ, балдардыҥ да байа бир девиантный кылык-јаҥыла тартыжар керек болгонын айдат. Андый системаныҥ амадузы улуска оорыырга бербейтени болуп јат. Аполихин анайда ок ачу аш ичерин, таҥкы тартарын, кыймыктанбас, анайда ок балыр јӱрӱм јӱрерин астадар, јӱрӱмде карыгып-санааркаарын болдырпас керек деп айдат. Кӧп сабада су-кадык биледеҥ, андагы таскадунаҥ, социальный айалгадаҥ, кажы ла кижиниҥ бойынаҥ камаанду» – деп, Ольга Алмадакова айткан.\nАда-энелер бойыныҥ су-кадыгына каруулу болбогонынаҥ улам балдарыныҥ эди-каныныҥ ӧзӱминде бузуштар, ол тоодо психический оорулар табылып турганы керегинде ол база айткан.\nТергеениҥ баш медицинский психологыныҥ темдектегениле болзо, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы эр кемине јеткелектерге профилактический медициналык шиҥжӱ ӧткӱрер ээжиге тӱзедӱлер кийдирген. Эмди эки јажы толгон балдарга профилактический медициналык шиҥжӱ ӧткӱрер тушта балдардыҥ ада-энелери анкетирование ӧдӧр, врач-психиатр психический ӧзӱминде бузушту болгодый балдарды илелеер.\nТегерик столдыҥ јуунында бойыныҥ докладтарын анайда ок АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ штатта эмес баш психолог-наркологы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Психиатрический эмчилик» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачы Ирина Карпова, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ специализи, «Су-кадык биле» деп јондык организацияныҥ башкараачызы Елена Мельникова ла видеоколбу ажыра «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Марианна Диминева эткендер.\nТегерик столдыҥ јууныныҥ туружаачылары адакыда јуунныҥ тӱп-шӱӱлтелерин јӧптӧгӧндӧр.\nС. Костинаныҥ фотојуругы


Алтай аш-курсакты орныктырып - altaicholmon\nАлтай аш-курсакты орныктырып\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — меркит сӧӧктӱ Эльвира ТЕКТИЕВА. Бу эпши Горно-Алтайск калада «Меркит» кафениҥ јааны болот.\n—Эльвира Васильевна, Слер кажы алтайдаҥ, угы-тӧзӧӧр не улус болгонын угарга солун?\n—Мен 1967 јылда Кан-Оозы аймакта Келей јуртта чыккам. Бистиҥ јурт Чакырдаҥ, Тӱкей деген јаан ӧзӧктӧҥ барган.\nАлдынаҥ бери ада-ӧбӧкӧлӧрис мал-аш туткан. Энем кӧбӧк сӧӧктӱ Унчукпас Арбашевна Дедина. Эзен јӱрген јаҥыс сыйны Александра Арбашевна Шестакова болор. Олордыҥ адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, энези эрте јада калган.\nМен биледе алты баланыҥ эҥ оогожы. Энебис бисти бир де аштатпай, суузатпай чыдаткан. Кӧп сабада бойыныҥ колыла быжырган калажыла, уйыныҥ сӱдиле азыраган. Энем кӧкчи, ус кижи болгон. Адам садуда чотобот болуп иштеген. Мен тӧртинчи класста ӱренип турарымда, ол јеткердеҥ улам јада калган. Адамныҥ адазы колхозто малчы болгон. Ол јаантайын кошовкалу јӱретен. Jайгыда малды јайдакка минип јӱрер. Ол тушта кондепо болгон. Бийскке малды айдап јетиреле, кайра јойу келетен. Аксагал јаҥыс колыла тай атты армакчылап тудатан. Онойдо ок ол чечен аҥчы болгон. Jаантайын аҥдап, киштеп, куру јанбайтан. Карган адам киштиҥ куйруктарын меге, 10-12 јашту кызычакка, беретен. Мен кӧктӧнип туратам.\n—Ӱредӱдеги јолыгар керегинде куучындап ийзегер?\n—Областной национальный школдо ӱренип турала, энем оорый берерде, Моты-Оозы јурттыҥ школын божотком. Оноҥ Барнаулда АГУ-да юридический факультетке кирип болбой, политехнический институтка киргем. Бир јыл ӱренеле, энем оорый берерде, ӱредӱни таштайла, јангам.\nОнойып, бир јыл колхозтыҥ уйларын саадым. Jе јиит кижи ойноп јӱрбей, тӱнниҥ 2-3 саадында јадып уйуктаар, эртен тура беш саатта уй саарга турар керек. Ишке барадала, јолой уйуктай беретем, бӱдӱрӱлеле ойгонып келеле, эмди ле ӱредӱге кирзем, качан да таштабазым деп бек санангам.\nМоты-Оозыныҥ «Путь к коммунизму» деп колхозы Красноярсктагы юридический институтка ӱредӱге ийген, оны божодоло, тӧрӧл колхозто юристконсульт болуп иштедим. Кӧбӧк сӧӧктӱ Байрам Николаевич Тектиевле айыл-јурт тӧзӧп, эки уулду болдыс. Кийнинде Маймада следствиеде иштедим, оноҥ узак јылдарга Горно-Алтайск каланыҥ јаргызында иштегем, јаргыныҥ председателиниҥ болушчызы болдым.\n— Эльвира Васильевна, Слердиҥ, јаргыда иштеген кижиниҥ, аргачыга келген јолыгарда, байла, бойыныҥ шылтагы бар?\n—Мениҥ эки уулым мал-аш ӧскӱрип јат. 2009 јылдаҥ ала балдарыма болужып, аргачы болуп бардым. Jаан уулым 29 јашту, айыл-јуртту, аргачы, таҥынаҥ турлулу.\nКичӱ уул 26 јашту, Новосибирск калада «Стандартизация и сертификация мясных и молочных продуктов» деп факультет божоткон. Экинур јуртта бойы алдынаҥ турлулу, мал-ашты кӧрӧргӧ адазы болужат.\n—Эльвира Васильевна, аргачы болуп, кандый ууламјыла иштейдер?\n—Акам Александр Васильевич Кулаков В. И. Чаптыновтыҥ ӧйинеҥ бери алтай аш-курсакты орныктырар кӱӱн-сааналу болгон. Мен акамды јӧмӧп, алтай албатыныҥ культуразыла, курсак-тамагыла туристтерди, айылчыларды таныштырары јанынаҥ иштейдим.\n—«Меркит» кафеде кандый јаҥыртулар болды?\n—Алтай улустыҥ тойлорын ӧткӱрерге, эки айыл тутканыс. Эки айылдыҥ бирӱзинде очок тургузып салдыс, пол јайылбаган, экинчизи полду, оны ресторан аайлу эткенис. Онойдо ок 350 јерге шатер эдилген. Мынаҥ ары кышкы ӧйгӧ эптӱ эттирте јазаарыс.\n—Кандый амадулар бар?\n—Амадулар бар, је ончозын бӱдӱрерге ӧй лӧ акча керек. Калада мӧш агаштаҥ алтай ресторан тудар санаа бар. Jе биске каланаҥ јер бербей јат.\n—Туристтер кайдаҥ ла келип, мында амырайт па?\n—Чындап та, бисте кайдаҥ ла келген туристтер амырайт. Керек дезе, Кыдат јеринеҥ меркит сӧӧктӱ аргачылар болгон. Олорды эм-тус ӧлӧҥдӧр јилбиркедет.\nОлор саду-промышленный палатаныҥ јааны Э. Челоковло эрмектежип, бисте база меркиттер бары керегинде угала, ӧнӧтийин таныжып келгендер. Меркиттер Чингис-каанга удурлажып јуулашкан албаты. Келер ӧйдӧ бала-барка таныжып јӱрзин деп амадайдыс.\n—Слер аргачылыкта кемле колбу тудуп, јӧмӧлтӧ-болуш аладыгар?\n—Бис јурт ээлемниҥ гранттарыныҥ конкурстарында турушканыс. Уулдарым оныҥ акчазыла техника алды.\nОго ӱзеери бис чыккан-ӧскӧн јеристе «Ак-Боочы» деп производственный кооператив тӧзӧп алганыс. Амадаган амадулар кӧп.\n—Кандый јондык иштерде туружып јадыгар?\n—Музейге, алтай спортчыларга, Экинур јурттыҥ улузына акча-манатла болужадыс.\n—Бош ӧйдӧ спорттыҥ кандый бӱдӱмиле јилбиркейдигер?\n—Калганчы јылдарда ӱредӱчилер белетеер училищениҥ спортзалында волейбол ойноп турубыс. Ого ӱзеери бу ӱредӱлик заведениеге спонсорский болушты база јетиредис.\n—Эльвира Васильевна, иш аайынча кайдаар јорыктап јӱрдеер?\n—Мен иш аайынча Россия ичиле де, гран да ары јаныла јорыктайдым. Онойып, Москваныҥ татарларыла казы, чучук аайынча куучын-эрмек ӧткӱрдис. Олор бисти казыны «сырокопченный, вяленый» эдип белетеерине бойыныҥ эп-сӱмезиле ӱредер кӱӱндӱ.\nБисте мал кӧп учун јаҥы сойгон малдыҥ эдин, казы-картазын јип јадыс. Олордо «вяленый» казыны 45 кӱн тудатан јаҥду. Оноҥ оны ойто биске садар.\nБу тӱрк калыктыҥ казы, чучук деп курсагын бис база белетейдис, је ондо сертификат јок. Андый да болзо, Бийскте, Барнаулда јадып турган татар улус јаантайын келип алат. Онойдо ок «Эл- Гранд» кафеге јӧргӧм лӧ казы табыштырадыс.\n—Республика ичинде јурт ээлемде билелик производство тӧзӧӧри ле оны улалтары сӱреен кӱч керек деп айтсам, јастыра болбос болбой…\n—Jаан акамныҥ айтканыла, мал-ашты ӧскӱрери ол бир керек, оноҥ курсак-тамак белетеери ле садары — ол оноҥ јаан сурак. Ого ӱзеери Александр Васильевич Кан-Оозы аймакта «Меркит» деп ООО-ны ачып, ижин кӧндӱктирген. Мен акамды јӧмӧп, албаданып јадым. Онойып, бистиҥ билелик производство ӧзӱм алынат.\n—Ӧскӧ улус эт табыштырып келзе, Слер алып јадыгар ба?\n—Бис ветеринарный бичиктӱ этти алып јадыс. Этти кӧп саба учуралдарда Чамал, Шабалин аймактардаҥ табыштырат.\n—Слер кандый аш-курсакка сертификаттарды эдерине болушканар?\n—Jаан саду-магазиндерде — «Мария-РА», «Аникс» — сертификат јокко боорсок, алтай калаш, теертпек садылбас. Мен олорго сертификат эттим. Ого ӱзеери курут, быштак база сертификатту. Анчада ла койдыҥ ичи-кардына сертификат эдери кӱчке келишти. Ончо немеге ГОСТ болор учурлу. Новосибирск ажыра эдер керек. Сертификацияныҥ ла стандартизацияныҥ тӧс јери Новосибирск каладӧӧн кӧчӱрилген.\nБу иш кӱч те болзо, је сӱреен јилбилӱ. Кӧп неме кижинеҥ камаанду. Jаргычыныҥ байлык ченемели, улусла иштеп билери, байла, бастыра јанынаҥ бу иште ийде-кӱч берген.\n—Jол-јорыктаҥ јакшы ченемел де аларга, тузалу шӱӱлтелер де угарга келижет. Jе кандый бир јолду ајарулар болды ба?\n—Мен кайдаҥ ла бери јорыктап келдим, кӧрӱш-таныштарым да кӧп. Олордыҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймакла јорыктап, јолдо бир де литр сӱт садылбай турганын ајаргандар. Алтай эл-јонысты сурап турум: алтай келиндер, уйларарды саагар, алтай аш-курсак эдип садыгар.\nАру-чек туристтерди бойыстыҥ чыҥдый, ток курсак-тамагысла уткызаас, биске олордоҥ оноҥ кӧп кирелте келер.\n—Эне кижи билезин кичееп, бала-барказын азырап, олорго јакшы ӱредӱ, таскамал берер учурлу. Слер балдарардыҥ кандый кылык-јаҥын тооп јадыгар?\n—Берген сурак аайынча айдар болзо, эпши кижи ончо немени ӧйинде эдип билер учурлу. Биле, бала-барка, иш-тош ончозы бир кеминде барар керек. Мен сананзам, кажы ла кижи, анчада ла эпшилер, ижиле коштой тӧс ајаруны балдарына салар керек деген ээжи бар ине. Мен чындык, бойыныҥ сӧзине турар балдарды тоойдым.\n—Эльвира Васильевна, куучын-эрмек учун быйан болзын, ижигерде једимдер кӱӱнзейдим.\nЛ. КЛЕШЕВА куучындашкан


Эл Ойын: кайда ӧдӧри талдалат - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ ээчий Эл Ойын байрамы 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-4 кӱндеринде ӧдӧр, эмди ол кайда ӧдӧри талдалып јат.\nКелер 2020 јылда алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамы 17-чи катап ӧдӧр. Оны белетеери ле ӧткӱрери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јууны јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузында АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ башкарганыла ӧткӧн. Јуунда республиканыҥ аймактарыныҥ башкараачылары видеоколбу ажыра турушкан.\n2018 јылда Эл Ойын ороонныҥ учурлу керектериниҥ Эл кӱнтизӱзиниҥ эҥ артык 200 ӱлекериниҥ тоозына киргенин, бу јылдыҥ турулталарыла дезе Россияныҥ эҥ артык этнокультурный туристический кереги болгонын Олег Хорохордин јуунныҥ башталарында темдектеген. «Эл Ойын чыннаҥ текши албаты турушкан, республикада эҥ јарлу ла сӱӱген байрам болуп јат – деп, ол айткан. – 2020 јылдыҥ байрамы база једимдӱ ӧдӧр учурлу. Бу кӧп улус турушкан, кӧп тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле ведомстволордыҥ јӧптӱ ижин некеген јаан байрам болгон учун, ого белетеништи эртеледе баштап јадыс».\nЈуунда байрамныҥ ӧдӧр ӧйи темдектелген. Оны айдыҥ јаҥызында, јаан изӱ айдыҥ 2-4 кӱндеринде ӧткӱрери јӧптӧлгӧн. Јаҥжыкканы аайынча Эл Ойын Алтай Республиканыҥ кӱнин темдектеер ӧйгӧ келижип јат.\nЭл Ойын кӧчӱп јӱрген байрам болгонын АР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова јуунда айткан. Ол баштап ла 1988 јылда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында ӧткӧн лӧ 2004 јылга јетире бу байрамды республиканыҥ Чой ло Майма аймактаҥ ӧскӧ ончо аймактары бойыныҥ јеринде ӧткӱрген. 2006 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире Эл Ойын бир јерде, Јоло јурттыҥ јуугында Кабайлу Межеликте ӧткӧн. 2016 јылдаҥ ала, јондыктыҥ сурагыла, байрам катап «кӧчӱп јӱрер» боло берген: бу јылда ол республиканыҥ тӧс калазында, Горно-Алтайскта ӧткӧн лӧ оноҥ 2018 јылда Эл Ойынды бойыныҥ јеринде Улаган аймак уткыган.\nКелер јылда Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрер кӱӱнин Кан-Оозы, Кош-Агаш ла Оҥдой аймактар угусканын Ольга Антарадонова јуунда айткан. Республиканыҥ 11 муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ јӱк Чой ло Майма аймактар Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрбегенин Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле текши јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екеева эзедип, бу байрамды Майма аймакта ӧткӱрер кӱӱнземелин бу јердеги јондыктыҥ чыгартулу улузы јаҥыс катап эмес угусканын јетирген.\nЭл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрерге кӱӱнзеген аймактарга сӧс јуунда база берилген. Оҥдой аймактыҥ јааны Андрей Мунатовтыҥ айтканыла, Јоло јурттыҥ јанында, Кабайлу Межеликте, Эл Ойын јети катап ӧткӧн. Јаан байрамды ӧткӱрерге керектӱ инфраструктура: электроот, сууӧткӱш, байрамга келген улуска ла болушту службаларга турар јерлер, азыйда тудулган айылдар, сценалар ла о. ӧ. ӱзези бар. Ат маргаандар ӧткӱрер јер јазалган ла мында эмдиге республикан маргаандар ӧдӱп јат. Бу јер республиканыҥ ӧзӧгинде турган учун, улуска ого једерге јеҥил деп, ол куучындаган.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаковтыҥ јетиргениле, бу аймакта Эл Ойын ӧткӧн чакта, 1992 јылда ӧткӧн. Байрам ӧткӱрер јер деп, аймак Ойбок ӧзӧктӧ 53 га јерди кӧрӱп јат. Ол электроотло јеткилделген, Интернет јеткилдеш, суу алар скважина бар. Аймак байрамда туружар балдарды толо кеминде јеткилдеер аргалу. Мындагы ипподром 1300 кире кӧрӧӧчилер отурар јерлӱ.\nЭл Ойын кӧчӱп јӱрер байрам болгонын ла улус байрамга шылтай јаҥы јерди кӧрӧргӧ кӱӱнзегенин Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев темдектеген. Кош-Агаш аймакта Эл Ойынды ӧткӱргедий тӧрт јер бар (Кӧкӧрӱ, Таркаты, Тожоҥты ла Курай јурт јеезелерде). «Инфраструктура јанынаҥ айалга кӱчсимек, је јӧмӧлтӧ болзо, байрамды бис кӧдӱрип чыгарыс» – деп, ол айткан.\nМайма аймак керегинде айдар болзо, мында тӧс сурак байрамга келген улусты бадырар элбек јер јок болгоныла колбулу эмтир.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председате-линиҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев Эл Ойындарда калганчы јылдарда 20-25 муҥга јуук улус јуулып турганын темдектеп, байрам ӧткӧн јер келген улуска арга јеткенче эптӱ ле јеткер јок болорына ајару эткен. Байрамда турушкан балдарды јаттыргызар јарамыкту айалгалар болорын ол аҥылап айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов байрам ӧткӧн јер чыҥдый суула, электроотло јеткилделерине ајару эдип, бу јанынаҥ алза, тургуза ӧйдӧ эҥ јарамыкту айалга Оҥдойдо болгонын угускан. Оны АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков јӧмӧгӧн.\nКелиштире камыс тӧзӧп, Кан-Оозы, Кош-Агаш, Майма ла Оҥдой аймактарда Эл Ойын ӧткӱргедий јерлерди, барып кӧрӧр лӧ кайда ӧткӱрерин талдаар јакылтаны Олег Хорохордин Алексей Тюхтеневке эткен.\nЭл Ойынды ӧткӱрер тӧзӧмӧл комитеттиҥ ээчий јуунын келер јылдыҥ кочкор айында ӧткӱрери темдектелген. Ондо эзенде алтай калыктыҥ бу јаан байрамын ӧткӱретен аймак јарталар.


Јуҥмалуныҥ ла Адыштуныҥ аржандары - altaicholmon\nЈуҥмалуныҥ ла Адыштуныҥ аржандары\nТомск калада кожо ӱренген нӧкӧрлӧрим келерде, 2004 јылда мен олорго Алтайымды, оныҥ атту-чуулу jерлерин кӧргӱскем. Анайып, бис Jуҥмалу аржанга барганыc. Бойымныҥ кӧзимле кӧрдим — атту-чуулу аржан jайгыда алкыш-быйанын сурап турган улус jогынаҥ болбойт. Бистиҥ ле jаныста эки биле jадып, алканып, агару аржанга jунунып, Алтайынаҥ болуш сурап jаткан болгон.\nБис jедип ле келеле, аш-курсагысты, тудумысты кӧлӱгистеҥ тӱжӱрип, одуланарга от салып турганчас, боромтык теҥери там ары караҥуйлап, jаҥмыр башталган. Бис jанында турган алтай айылга одуланып jаттыс. Мындый эптӱ, jараш айылды кем тутты не деп куучындажып турганчабыс, нӧкӧримниҥ ӱйи стенеде та кандый да бичимелдерди кӧрӱп ийди. Jууктап келеле кӧрзӧм, анда айылды туткан улустыҥ ӧбӧкӧлӧри ле олордыҥ биске баштанган сӧстӧри бичилген эмтир:\n«Кара башту, кайыш курлу,\nАлтай укту албатым,\nАлтай кудайдыҥ, аржан сууныҥ\nАлкыжы слерге jетсин.\nБу турган айылдыҥ\nТаш очогы тайкылбазын,\nТалкан кӱли чачылбазын.\nБу айылды туткан улус: О.О. Енчинов, Ю.С. Иванов, С.М Бадыкин., С.Я. Темдеков, С.М. Олчонов, Г.С. Олчонов, М.В. Ябочаков, Р.М. Челчушев, В.Ч. Енчинова, Л.И. Темдекова 15.09.03 ј.».\nБичип салган сӧстӧрди орус нӧкӧрлӧриме кӧчӱреримде, олор андый ченемелдӱ, ус колду, ачык јӱректӱ улуска быйанду сӧс айдар керек дешкен. Мен де ол тушта калага jетсем ле, быйанду статья бичип, ончо алтай калыктыҥ адынаҥ олорго быйан айдарым деп санангам.\nЭҥир кире берерде, кӧлӱк кӱӱлеп, улус jедип келди. Олор jаныста турган эски айылга тӱжӱп, одулана бердилер. Келген улус В.К. Сабин ле В.И. Безрученков болдылар. Бис олорды айылга кычырып, кӱндӱлеп, табылу куучындажа бердис. Куучын ортодо мен бу алтай айылды туткан улусты мактадым…\nБу кӱндерде бойымныҥ чаазындарымды ачып, кӧрӱп, ол тушта улустыҥ бичиген самаразын таап алдым. Ундулгалакта, jылыйгалакта, бу статьяны бичип, «Алтайдыҥ Чолмонына» ийип jадым. Бу улуска быйанымды айдып тура, ончо алтай улуска мынайда баштанадым — келер ӱйелер Алтайыстыҥ ончо jаражын кӧрзин деп корып, чеберлеп jӱректер. Ол тушта Алтайыстыҥ алкыш-быйаны биске jедер.\nБир ӧйдӧ энемниҥ буды оорып, чек базалбай барган. Будыныҥ терези ылбырап, jаш эт болуп, ӧдӱк те кийер арга jок болгон. Энемди эмчилерге кӧргӱскем, ол эки катап эмчиликте де јаткан, jе буды jазылбаган, шыралап јӱрген.\nОл тушта мен улустаҥ Адыштуныҥ аржаны эмдӱ-томду, быйанду суу деп угуп туратам. Бир кӱн меге калада јаткан нӧкӧрим Валерий Натов jолыккан. Мен ого бу керекти куучындагам ла Адыштуныҥ аржаныныҥ суузын алып, меге аткарып ий деп сурадым. Бир канча кӱннеҥ Валерий меге улусла 10 литр канистрага Адыштуныҥ аржаныныҥ суузын аткарып ийген. Бир ле неделениҥ туркунына энем эмденип, балузыныҥ оозы бӱдӱп, буды jазылып баштаган. Бу керекти кӧрӱп, мен ижимнеҥ кӧлӱк алып, энемди ол быйанду аржанга аткаргам. Энем ондо алдында ӧйдӧ Балыкчыдаҥ Кырлыкка келип јаткан, «Алтын-Кӧл» деп чоло атту болгон Уштуков Михаилдиҥ тӧрӧӧндӧриниҥ айлында jарым ай jадып, алканып, агаш-тажынаҥ, Кудайынаҥ болуш сурап, буды jазылып калган келген. Бу улуска база быйанымды айдып турум.\nАйдарга эби јок, је энемниҥ буды јазылган кийнинеҥ, Алтайыма, Адыштуныҥ аржанына быйанымды jетирерге нени эдер деп сананып турганчам, Кӧӧ jуртта чыккан-ӧскӧн jайалталу бичиичи, изобретатель, инженер-строитель, инженер-геодезист Караҥ Кошев ол Адыштуныҥ оҥ jарадын суу jигенинеҥ улам, ӱч бажынаҥ чыккан суу тургуза ла Чолушманныҥ суузына кожулып ага берип турган деп айтты. Караҥ Дмитриевич бу суракты чечкедий сӱмезин меге јартады.\nБойымнаҥ мындый јартамал эдейин. Бу бичимелди кычырган улус билер болор – ол ло Обь, Енисей, Лена ла Тӱндӱк теҥиске аккан ӧскӧ дӧ јаан суулардыҥ оҥ јарады јылдаҥ јылга јемирилип, суу оҥ јаны јаар јылат деп. Ол бистиҥ школдо физиканыҥ урокторында танышкан, ӱренген «Кориолисова сила». Чолушманныҥ суузы база тӱндӱк јаар агып турганы учун оныҥ оҥ јарады јемирилип, Адыштуныҥ аржаныныҥ чыгып јаткан јерин јип турганы ол.\nБу суракла ол jердиҥ улузы Чамалда ГЭС тударга турган инженер А.С. Пигалёвко баштанган. Ол орус укту, Алтайыстаҥ болгой, ӧскӧ дӧ jер, суу байлабай турган инженер, байа ташты ӧрӱмдейле, скважина ӧткӱрип, сууны оноҥ чыгарар деп шӱӱлте айткан. Мен бойым да бийик ӱредӱлӱ инженер, совет jаҥ ӱредип, таскадып салган кижи де болзом, је сананзам, Алтайыстыҥ туулары, суулары улузын эмдеп, су-кадык берип турганы — бис Алтайысты байлап, ого мӱргӱп, болуш сурап, быйаны jедер деп бӱдӱп турганыстаҥ база камаанду. Аржан сууларысты Алтай-Кудай канайып jайаган, бис олорды jебреннеҥ бери канайып чеберлеп турганыс, олор оной ло ӱргӱлjикке, келер ӱйелерге артар. Мынызы jаан учурлу деп сананадым.\nАдыштуныҥ аржанын Чолушманныҥ суузы jип турганын угуп, ол сурактыҥ аайына чыгарга, А.И. Мундусовло кожо кӧлӱктӱ Балыкчы jурт jаар бардыс. Jолой бараадып, Илья Семёнович Куюковко кирзес, ижинде jок эмтир. Оноҥ ары барып, Кату-Jарыктыҥ боочызыныҥ алдына токтоп, кыйра буулап, Алтайысты алкап турганчас, И.С Куюков кийнистеҥ jедип келди. Бис оныла куучындажып, келген jолыстыҥ учурын айдып, куучындажала, оноҥ ары атандыс. Бардым, иштиҥ кемин кӧрдим. Бу jол-jорык 1992-1993 jылдарда болгон ошкош, санаама jакшы кирбейт.\nJол-jорыктыҥ кийнинеҥ мен бу керекти Алтайыстыҥ тунчызына (патриоды) — В.К. Сабинге куучындадым, К.Д. Кошевтиҥ сӱмезин база айттым, болуш сурадым. Ол тушта Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенин корыыр комитеттиҥ jааны болуп иштеп турган Владимир Кучукович ол иштерде иштейтен jербойыныҥ улузына тӧлӧйтӧн акча-манатты табып, Улаган аймактыҥ чодына кӧчӱрген. Јербойыныҥ улузыныҥ бу јазалдарда иштеген јалын аймактыҥ администрациязы ол акчанаҥ тӧлӧгӧн.\nМен бойымныҥ jанымнаҥ Адыштуныҥ аржанын кичееп, чеберлеп аларга, Караҥ Кошевтиҥ бойын ла тискинчини керектӱ материалдар коштогон КамАЗ-ту ары командировкага аткардым. Ол иш эки ай кире ӧйдиҥ туркунына ӧткӧн. Ол тушта бис ырылып jаткан jаратта Кошевтиҥ сананып тапкан эп-сӱмезиле – сууныҥ тӱбине темир сетка jайала, ӱстине таштар чогуп, ойто ол сетканы таштарыла кожо jаратка тартып, «колбаса эдип», тоормошторло бектеп – «волноотбойник» тутканыс. Улуска jарт болзын деп, Караҥ Кошевтиҥ сананып тапкан ӱлекер-проеги – талайлардыҥ јарадындагы «волнолом» ошкош jазал.\nА бу учуралда Караҥ Дмитриевичтиҥ эп-сӱмезиниҥ учуры мындый. Јайгыда ол «волнолом» сууныҥ јаратка согуп турган чакпыныныҥ согултазын бойына алып, сууга јаратты јиирге бербей јат. Кышкыда суу тоҥуп, тошло бӱркелет. Јер, јарат ла јараттай сууныҥ тӱби тоҥуп, јарат сууныҥ кырыла, тожыла кожо ӧрӧ кӧдӱрилет. Сууда јаткан колбаса-волнолом јаратла, јерле кожо ӧрӧ кӧдӱрилет. Јас-јай келзе, байагы колбаса-волнолом ойто тӧмӧн тӱжӱп, ол ло јараттыҥ кырында јадып, волнолом болуп, сууныҥ чакпындарын јаратка ӧткӱрбейт. Кошевтиҥ јазалы јайы-кыжы тынып, кыймыктап, ӧрӧ-тӧмӧн јылып, бузулбай, иштеп јат.\nТемдектезе, Кӧксуу-Оозы јурттыҥ јанында Кадынныҥ јарадын железобетонный плиталарла канча ла катап бӱркеп, плиталарды бой-бойына јапшыра темирле каҥдап та салза, кажы ла кыш јер тоҥуп, јарат ӧрӧ кӧдӱрилип, байагы арматураларды учук чылап јеҥил ӱзе тартып, плиталарды чачып, чӧҥӱрип салат. Казнаныҥ акчазы калас ӱрелет.\nАдыштуныҥ бӱгӱнги айалгазын билбезим, jе улустыҥ айдыжыла болзо, бистиҥ эткен jазал аржан сууны jоголорынаҥ эмдиге jетире корып jат.\nАрт-учында Алтайыма, оныҥ ачык-jарык jӱректӱ, ару санаалу бастыра улузына быйанымды база катап айдып турум.\nАлбатызы су-кадык, керсӱ болзын,\nТоозы кӧптӧзин, јадыны ӧҥжизин,\nСанаазы бийик ле ичкери болзын!\nКече таныш улустыҥ буды база энемниҥ буттары чылап экзема болуп, канай ла эмдезе, јазылбай турган деерде, Адыштуныҥ аржанына јайгыда барып келер деп айдып, алдында «Алтайдыҥ Чолмонына» ийген, ондо јарлалган самарамды таап, эмеш тӱзедип, ойто ло «Чолмонго» ийип турум. Улуска јилбилӱ болор деп сананадым.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №5,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №5,1


Јурттарды Интернетле јеткилдеер - altaicholmon\nБыјыл чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Алтай Республиканыҥ јурттарын связьтыҥ эмдиги ӧйдӧги јеткилдештериле јеткилдеерине учурлалган ишмекчи јуун ӧткӧн.\nИшмекчи јуунда парламенттиҥ депутаттары, профильный комитеттердиҥ председательдери, МТС-тыҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ директоры Леонид Тиунов, «Ростелеком» ПАО-ныҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ аймактар ортодогы тӧс јериниҥ технический эксплуатация ла телекоммуникациялар аайынча јааны Семен Соколов ло «Эл Телком» БУ-ныҥ баш инженери Антон Ушмоткин турушкандар.\nЭл Курултайдыҥ председатели туштажуны ачып, бистиҥ ӱнбереечилерис эл-јонды связьла јеткилдеериниҥ сурактарын јаантайын кӧдӱрип јадылар, бу сурак республикада эмдиге јетире курч болуп артканча деп айткан. «Ыраак јурттарда мобильный колбу јок болгоны улус оорый берзе, олорго тӱрген болуш јетирер учуралдарда анчада ла тыҥ билдирип јат. Улус јирме биринчи чакта јадып јадырыс, је кызалаҥ айалгаларда эмчилердиҥ тӱрген болуш јетирер кӧлӱгин ол эмезе санитар авиацияны тӱрген-тӱкей алдыртып болбой јадырыс деп айдыжат. Биске бӱгӱн бу ууламјыда кандый тутак-једикпестер барын јазап ширтеп кӧрӧр керек. Президент бу суракка база јаан ајару эдип јат, ол калада ла јурт јерлерде јаткан эл-јонныҥ айалгаларын бир тӱҥей эдерин некеп јат. «Связь керегинде» јасакка кубулталар кийдирери керегинде» федерал јасакта тоозы эки јӱс беженнеҥ ала беш јӱске јетире эл-јон јуртаган јурттарда точкалар тӧзӧӧри ле улуска Интернетти тӱрген тузаланарыныҥ ийдезин 10 Мбитс/с-ке јетирерин јеткилдеер керек деп айдылган. Мыныла колбой, биске бӱдӱретен иштеристи шӱӱжип, олорды лапту чокымдап алар керек» — деп, парламентарий айткан.\nЭл Курултайдыҥ комитединиҥ председатели Сергей Ефимов бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде 76 јуртта сотовый колбу јок деген. Депутаттар бу сурактыҥ аайына чыгып, оны бойлорыныҥ шиҥжӱзине алар кӱӱндӱ деп угускан. Семен Соколов 2020 јылга јетире 53 јуртта сотовый колбуныҥ станциялары тудуларын темдектеген. Бу јанынаҥ Минкомсвязь, Алтай Республиканыҥ башкарузы ла «Ростелеком» ПАО 2016 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 26-чы кӱнинде јӧптӧжӱ тургузып, ого кол салгандар. Тудум иштер ӧдӧтӧн тооломго тоозы эки јӱс беженнеҥ ала беш јӱске јетире кижи јуртаган јурттар кирип јат деп ајарган.\nМТС-тыҥ Алтай Республикада иштеп турган филиалыныҥ директоры Леонид Тиунов ишмекчи јуунда 2018 јылда бистиҥ тергееде 10 башня ла базовый 21 станция тудулган деп куучындаган. «Јурт јерлерди тӱрген иштеер Интернетле јеткилдеери мынаҥ да ары улалар. Бис бу ууламјыда тергеениҥ башкарузыла, аймактардыҥ ла јурт јеезелердиҥ администрацияларыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадырыс. 2019 јылда сотовый колбула Майма аймакта Карасук ла Сайдыс, Оҥдой аймакта Кичӱ-Јаламан ла Јаан-Јаламан јурттар јеткилделер» — деп куучындаган. Филиалдыҥ директорыныҥ айтканыла, инвестициялар аайынча комитет толо ийделӱ эмес проект-ӱлекерлер аайынча иштебей јат. Оныҥ учун эл-јоныныҥ тоозы 500-теҥ ас јурттарга сотовый колбу ӧткӱрерин ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрер керек.\n«Эл Телкомныҥ» баш инженери Антон Ушмоткин олордыҥ компаниязы Алтай Республиканыҥ экономический ӧзӱм јанынаҥ министерствозыныҥ јакылтазы аайынча иштеп јат деп айткан. «Эл Телком» 2018 јылда Интернетле Улаган, Кан-Оозы, Шабалин ле Турачак аймактардыҥ сегис јурттын јеткилдеген. 2019 јылда дезе Интернет база алты јуртка ӧткӱрилер.\nБу ишмекчи јуунда депутаттар бойлорыныҥ шӱӱлтелериле ӱлежип, компаниялардыҥ чыгартулу улузына кӧп сурактар берген. Депутат Укмет Альпимов ишмекчи јуунда эдилген јетирӱлердеҥ уксаҥ, бистиҥ тергееде текши айалгалар кандый болгонын оҥдойтоны кӱч болгоны, иш озолондыра тургузылган план-программа јогынаҥ ӧдӱп турганы керегинде айткан. Оныҥ темдектегениле, келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштердиҥ элбек кемдӱ планы јок, программа тургузып, бӱдӱретен иштерди јылдар сайын темдектеер керек. Депутат сурак ол ло курч кеминде артканын јуунныҥ туружаачылары јетире аайлабай турганы сезилет деп ајарган.\nВладимир Тюлентин ле Сергей Ефимов федерал программаларды толо тузаланары, башкарула кожо «јолдыҥ картазын» тургузары керегинде шӱӱлтелерин айткан. Вячеслав Уханов дезе бистиҥ тергее эмдиги ӧйдиҥ технологияларынаҥ 15-30 јылга соҥдоп јат деп ајарган. Компаниялардыҥ чыгартулу улузына бойлорыныҥ сурактарын Михаил Терехов, Владимир Тюлентин, Василий Манышев, Виктор Ромашкин, Наталья Никитенко, Вячеслав Уханов ло Николай Карманов бергендер. Ишмекчи јуунныҥ ижи јуук ӧйдӧ бу суракка ойто катап бурылып, оны Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо кӧрӧр јӧп јаратканыла тӱгенген.