«Манжерок» дегени не болотон? - altaicholmon\nМанјӱректиҥ кӧлиниҥ јанындагы Синюха кырдыҥ эдегинде јылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» деп курорт ачылганынаҥ ала бир канча јыл ӧдӧ берди. Бу курорт Алтайда билелик ле спортивный амыраштыҥ јакшынак тӧс јери болуп, кайдаҥ ла туристтерди јилбиркедет. Мында јеткилдештиҥ бийик кеми, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле тазыктырынар аргалар, балдарга ла јаан улуска соотонор кӧп тоолу программалар, ап-ару кей ле Алтайдыҥ јараш ар-бӱткени бой-бойын толтырат.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» курорттыҥ маркетинг аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Николай Тенгерековтыҥ айтканыла, кыш ӧйинде «Манжерок» чын ла чӧрчӧк јеринде ошкош боло берет. Амырап келгендердиҥ каткызы кажы ла толыкта угулат. Мында спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериле тазыктырынар јакшынак аргалар тӧзӧлгӧн. Курорттыҥ оморкодузы – туу-чананыҥ јакшынак комплекси. Анда чанала јаҥы јыҥылап баштагандарга да, профессионалдарга да јараар трассалар бар. Узуны 1200 метрге једе берип турган трассаныҥ бажына јетире кресельный подъемник јетирип салат. Анайда ок чанала јыҥылаарына ӱренгедий узуны 255 ле 100 метр трассалар иштейт. Ӱч трассаныҥ бастыразы ла искусственный карла бӱркеер јазалдарлу.\nМында туу-чананыҥ школы иштеп турганын темдектеер керек. Андагы профессионалдар балдарды да, олордыҥ ада-энелерин де чанала, сноубордло јыҥылаарына тӱрген ӱредип ийет. Эҥ оогош болчомдорго дезе кырдаҥ јымжак плюшкаларла јыҥылаар аргалар тӧзӧлгӧн.\nЈыҥылаарга керектӱ јазалдарды прокатка берер јер кырдыҥ эдегинде иштейт. Мындагы администрация келген айылчыларла јеткер болбозын деп, јаан ајару эдет. Оныҥ да учун прокатка берип турган јазалдары чыҥдый ла эптӱ. Коомойтыган чананы эмезе сноубордтыҥ доскозын чӱрче ле јазап ийер јазал база бар эмтир.\nКурортто айландыра бортторлу јакшынак каток база тургузылган. Кӱӱнзеген улус мында конекту јыҥылаар, хоккей ойноор аргалу. Чанала јӱгӱрерин сӱӱп тургандарга Манјӱректиҥ кӧлиле јакшынак трасса салынган.\nСинюха кырдыҥ бажына чыккан улус айландыра турган ар-бӱткенди бийиктеҥ кӧрӧр аргалу. Кырдыҥ бажына јетире канатно-кресельный јол тартылган. Оныҥ узуны 2389 метрге једет ле ол Сибирьде эҥ узун канатно-кресельный јол деп чотолот. Јылу јуурканга ороноло, креслого отурып, изӱ чайдаҥ эмезе кофедеҥ ууртап, кырдыҥ бажына јеткенче, айландыра турган јараш ар-бӱткенди тойо ло ајыктап аларыҥ.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» курорт айылчыларын медийный культурный керек-јарактарла база сӱӱндирет. Ийттерди чанакка јегип, Манјӱректиҥ кӧлинде јарыжатан «Алтай Јарыш» деп адалган маргаан јакшынак јаҥжыгу болуп калды. Оны ӧткӱрерге кӧлдӧ керектӱ аҥылу трасса јазалган. Јылдыҥ ла бу маргаанга кӧп тоолу туружаачылар келет. Олор хаски, Алясканыҥ маламуды, самоед укту ийттерин кожо экелет. Андый уктарлу јараш ийттерди кӧрзӧҥ, кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриле берер. Је олордыҥ маргышканын кӧргӧн кийнинде, кижиниҥ каны ойноп тургандый билдирер. Оныҥ да учун бу маргаанныҥ туружаачылары да, кӧрӧӧчилери де айылдарына кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу, канча кӱндерге улай ӧчпӧс ийделӱ јангылайт.\nБу курортто амырап, мында ла Јаҥы јылды уткып турган улус база бар. Быјыл олорго учурлай кардаҥ калачак тудулган. Ол Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде тургузылган калачактаҥ коомой эмес болгонын айдар керек. Ӱч атты чанакка јегип, байа бир орус тройкала, анайда ок ийттерлӱ чанактарла јыҥылаарга јараар болгон. Кыскарта айтса, бастыра айылчыларга јаҥыјылдык ла рождественский амыралталарды бийик кеминде ӧткӱрер аргалар тӧзӧлгӧн.\n«Манжерок» курорт Алтай Республикада јылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеп турган эҥ јаан курорттордыҥ бирӱзи. Ол јылда 365 кӱнниҥ туркунына айылчыларды уткыыр аргалу. Кӱскиде мешкелеп апарар, алтын Алтайла, чаҥкыр кӧлдӧрлӧ, кырлардыҥ кайылбас баштарыла таныштырар турлар, јаскыда дезе маралдыҥ ла ӧскӧ дӧ ӧзӱмдердиҥ чечектегенин, ар-бӱткенниҥ кыштаҥ ойгонгонын кӧргӱзер турлар бастыразын ла бийик кӱӱн-санаалу артыргызар.\nЭрчимдӱ јайгы амырашта республиканыҥ кижи баспаган толыктарына барып, андагы ар-бӱткенди кӧрӧргӧ јараар. Ӱч јылдысту категорияга кирип турган конор тураныҥ комплексинде 80 номер бар. Анда текши тооло 221 айылчы јадар аргалу. Мында амырап, Алтайла јорыктаарга да јараар. «Манжерокто» мылча комплекстиҥ јеткилдештериле тузаланар арга база бар. Бир уунда 20 кижи јунунарга јараар мылчада јаан амыраар зона ла парнойлор. Орус кухняныҥ курсактарын телкем кафеде амзаарга јараар. Анда амтанду ла ток курсак, Синюха кырда јуунадылган эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ чай белетелет. Балдарга ойноор јаан площадкалар, батутту, тирлӱ, бууларлу паркту ла солун оноҥ до ӧскӧ аттракциондор иштейт.\nУралдыҥ бери јанында сок јаҥыс профессионал байк-парк база мында. Курортто текши узуны 11 километрге једе берип турган алты трасса — экстремалдардыҥ сӱӱген јери. Бу трассалар јажыл, кӧк, кызыл ла кара деп бӧлинген болуп јат. Олордыҥ бирӱзи Россия ичинде эҥ уур трассалардыҥ бирӱзи деп чоттолот. Мында байк-парк аайынча ӧдӱп турган маргаандарга бастыра ороонноҥ туружаачылар келет.\n2017 јылда «Манжерок байк-парктыҥ» ачылтазы Сибирьдеги федерал округта велосипедный спорттыҥ ӧзӱмине јаан тебӱ берген. Бу парк «ГЛК-да эҥ артык байк-парк» ууламјыда SKI BUSINESS AWARDS деп тоомјылу сый алган. Бу байк-парк Россия ичинде эҥ јаандарыныҥ бирӱзи.\n«Манжерокто» спортло тазыктырынарына керектӱ јабынтылу, текши кеми 600 квадратный метр площадкада база тудулган. Мында бир уунда 100 кижи тазыктырынар аргалу. Кроссфитле, колдомдожып согужарыла тазыктырынарына керектӱ јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Анайда ок волейбол эмезе пинг-понг ойноорго јараар.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» деп курортто корпоративный ла ӧскӧ дӧ јаан керек-јарактар ӧткӱрер аргалар бар. Республика ичинде эҥ јаан чадыр мында тургузылган. Текши кеми 500 квадратный метрге једе берип турган бу чадырда јаан керек-јарактар, ол тоодо тойлор до ӧткӱрерге јараар.\nАдакыда Николай Тенгереков: «Манжерок» курортто бир катап амырап јӱрген улус ары такып-такып келер кӱӱндӱ ле келип јат» — деген. Онызы чын болгодый. Не дезе, бис барган кӱн анда амырап турган улустыҥ тоозы кӧп болгон.


Јаан тӧзӧмӧл иштӱ јол - altaicholmon\nЈӧптӧштирер юстиция јаргы системаныҥ бойында тап-эрик јаҥжыгуларлу ла тереҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧлӱ, јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бу институт Россия империяда баштапкы ла катап 1864 јылда тӧзӧлгӧн лӧ 25 јыл иштеген.\nБӱгӱнги Россияда јаргыныҥ реформазы болуп, «Россия Федерацияныҥ јӧптӧштирер јаргычылары керегинде» (188-ФЗ номерлӱ 17.12.1998 ј.) ле «Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ текши тоозы ла јаргы участоктордыҥ тоозы керегинде» (218-ФЗ номерлӱ 29.12.1999 ј.) деп федерал јасактар јарадылган, оныҥ кийнинде текши Россияда јаргы участокторды тӧзӧӧри ле јӧптӧштирер јаргычыларды тудары башталган.\nБӱгӱнги кӱнде Россия Федерацияда јӧптӧштирер јаргычылардыҥ штатта тоозы 7 661 кижи. Алтай Республикада 13 јаргы участок тӧзӧлгӧн лӧ јӧптӧштирер 13 јаргычы тудулган. Улаган аймакта јаргы участок 2020 јылда тӧзӧлӧри пландалат.\nАлтай Республикада јӧптӧштирер\nБистиҥ тергееде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ институдыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ озо чӱмдӱ ле јаан иш эдилген.\nАлтай Республиканыҥ јӧптӧштирер юстициязы бойыныҥ тӱӱкизин Алтай Республиканыҥ 1999 јылдыҥ сыгын айыныҥ 2-чи кӱниндеги 13-28 номерлӱ «Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылар керегинде» ле 2000 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱниндеги 18-13 номерлӱ «Алтай Республикада јаргы участоктор ло јӧптӧштирер јаргычылардыҥ иштерин тӧзӧӧри керегинде» јасактарын јаратканынаҥ баштаган. Алтай Республикада баштапкы јаргы участоктор 2002 јылда тӧзӧлгӧн. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тогус јаргы участогы тӧзӧлгӧн. Олордыҥ тӧртӱзи — Горно-Алтайскта, экӱзи — Майма аймакта ла Оҥдой, Шабалин ле Турачак аймактарда бирдеҥ.\nТергеениҥ јӧптӧштирер юстициязы тӧзӧлӧр ӧйдӧ (1999-2000јј.) Алтай Республиканыҥ јаргы системазы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ институдыныҥ тап-эрик тӧзӧгӧзин салар јасактардыҥ ӱлекерлерин белетеер јаан иш эткен, јаргы участокторды акчала јеткилдеер сурактардыҥ аайына чыккан.\nБаштапкы јӧптӧштирер јаргычылар В. П. Айманов, С. М. Альмагамбетова ла В. Г. Туянина болгон. Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычылары ижин баштап тура, кӧп курч сурактарга туштаган — иштеер јерлер ле материальный јеткилдештер јетпей турган. Шабалин аймактагы јаргы участок аймактыҥ почтазыныҥ кыптарын арендага алган, Турачактагы јӧптӧштирер јаргыныҥ јаргы участогы јурттыҥ учында болгон. Онызы ишчилерге де, аймактыҥ јаргыга бойыныҥ јилбӱлерин корыырына баштанган эл-јонына да эби јок болгон. Майма аймакта јаргы участоктор баштапкы ӧйдӧ аймактыҥ јаргызыныҥ кыптарын арендовать эткен.\nАлтай Республиканыҥ јӧтпӧштирер юстициязын акчала јеткилдеер сурак курч турган, јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ла аппараттыҥ ишчилериниҥ квалификацияларын бийиктедери ӧтпӧгӧн.\n2006 јылда јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ла олордыҥ аппараттарыныҥ ижин тӧзӧмӧл јанынаҥ јеткилдеерге «Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча башкарту» деп государственный учреждение тӧзӧлгӧн (эмди – јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ижин јеткилдеер комитет).\n2005 јылда јӧптӧштирер юстицияны ӧскӱрери керегинде адылу программа јарадылган. Оныҥ шылтузында Турачак, Шабалин аймактардыҥ јаргы участокторына туралар алынган ла ремонтолгон, Горно-Алтайсктыҥ, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јаргы участокторы ремонтолгон ло јарандырылган. Компьютерлер ле оргтехника алынган, јаргы участоктордыҥ јеткер јок болорын јеткилдеер иштер ӧткӱрилген.\nОнойып, 2009 јылда тергееде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тогус јаргы участогы тӧзӧлгӧн. Тӧртӱзи – эл-јоныныҥ тоозы 55180 кижилӱ Горно-Алтайскта. Је Алтай Республика 10 административный аймакка ла Горно-Алтайскка бӧлинген. Онойып, алтузы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ јаргы участокторы јок арткан. Мындый айалга Алтай Республиканыҥ јаргы јаҥынаҥ ла бӱдӱреечи органдарынаҥ сурактыҥ аайына тӱрген чыгарын некеген. Онойдордо, Јасакка кубулталар эдилип, Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тоозы ла јаргы участоктордыҥ келиштире тоозы 9-таҥ 11-ге јетире кӧптӧгӧн. Оноҥ ары јасакчы иштердиҥ шылтузында Алтай Республикада јаргы участоктордыҥ тоозы, Чой, Чамал ла Улаган аймактарда јаҥы јаргы участоктор тӧзӧлгӧнинеҥ улам, 11-деҥ 14-кӧ јетире кӧптӧгӧн.\nАР-дыҥ Чой аймагында јаргы участок ижин 2016 јылдыҥ куран айыныҥ 16-чы кӱнинде баштаган, Чамал аймагында — 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде. Онызы бу аймактардыҥ эл-јонына јаан учурлу керек болгон, олор бойыныҥ јилбӱлерин корыыр тап-эриктериле толо тузаланар аргалу боло берген.\nЈаҥы јаргы участоктор эл-јонго эптӱ ле јарамыкту јерлерде иштейт. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ јаргы участокторыныҥ туралары — ол керектӱ компьютерлерле, оргтехникала, јеткер болдыртпазыныҥ системазыла, јаҥы мебельле јеткилделген бӱгӱнги кӱнниҥ јарык туралары. Онызы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ӧмӧликтерине једимдӱ ле јакшы иштеер ончо айалгалар тӧзӧйт. Тургуза ӧйдӧ Улаган аймакта јӧптӧштирер јаргыныҥ јаргы участогын тӧзӧӧриле эрчимдӱ иш ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ јӧптӧштирер 13 јаргычы тудулган. Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычылары ла олордыҥ аппараттарыныҥ ишчилери јаан јаргы иш ӧткӱрет. Онойып, 2016 јылда башка-башка категориялу 27533 јаргы керек кӧрӱлген, 2017 јылда — 38134 керек, 2018 јылда — 41890 керек. 2019 јылдыҥ баштапкы јарымында — 20862 керек. Ол Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер юстициязыныҥ бӱгӱнги ӧйдӧги тӧс курч сурактарыныҥ бирӱзи.\nОлор јаан каруулу иш бӱдӱрет. Јаргычылар ла олордыҥ аппарадыныҥ ишчилери нерелӱ ижи учун государственный ла ведомственный кайралдарла јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Горно-Алтайсктыҥ 1 номерлӱ јаргы участогыныҥ јӧптӧштирер јаргычызы Е. В. Борисова «Јаргычылардыҥ россиялык биригӱзи» деп текшироссиялык јондык организацияныҥ сыйыла кайралдаткан.\nАдакыда Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижине акча-манат чыгарары калганчы јылдарда беш катапка кӧптӧгӧнин темдектеер керек. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ аппараттары ишчилерле јеткилделген ле јаргы участоктордыҥ материально-технический јеткилделгени јаранган. Майма, Турачак, Шабалин, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Оҥдой аймактардыҥ јаргы участокторыныҥ туралары ишке табыштырылган, Горно-Алтайсктыҥ јӧптӧштирер јаргыларыныҥ јаргы участокторын Правосудиениҥ ӧргӧӧзинде иштедер сурак чечилген.\nЈӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары\nЈӧптӧштирер јаргычы — ол РФ-тыҥ субъегиниҥ јасакчы органыла бу ишке тудулып (талдалып) турган ла јӧптӧштирер јаргыда керекти сок јаҥыскан кӧрӱп турган кижи.\nЈӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары элбек. РФ-тыҥ гражданско-процессуальный кодексинде 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱниндеги кубулталар аайынча јӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары кубулган. Јӧптӧштирер јаргычы баштапкы инстанцияныҥ јаргызы болуп, мындый керектерди кӧрӧр чыдулу: јаргыныҥ јарлыгын берери керегинде; эмеен-ӧбӧӧнди айрыыр, олор ортодо балдар јанынаҥ ӱлежӱ-удурлажу јок болзо; эмеен-ӧбӧӧн ортодо кожо јӧӧгӧн ар-јӧӧжӧни ӱлештирер, оныҥ исктеги баазы бежен муҥ салковойды ашпай турза; интеллектуальный иштиҥ турулталарыла јӧӧлгӧн ар-јӧӧжӧни ле керектерди энчиленеринеҥ ле исктеги баазы бежен муҥ салковойдоҥ ашпай турган ар-јӧӧжӧ аайынча јарташтар; тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱктеги јарташтар, исктеги баазы јӱс муҥнаҥ ашпай турган болзо. Билелик-тап-эрик колбуларда болуп турган ӧскӧ дӧ јарташтар, ол тоодо алименттер, јӧптӧштирер јаргычыныҥ чыдузынаҥ айрылган ла аймактыҥ јаргыларына берилген.\nКелер ӧйгӧ пландар керегинде\nТекшилей алза, ӧткӧн јылдарда ас эмес керектер эдилген — келер ӧйгӧ иженчилӱ тӧзӧгӧ салынган деп, кайра кӧрӱп айдар арга бар. Правосудиени ӧткӱрерге керектӱ айалгалар тӧзӧӧри аайынча иш ол токтобос, кӱнӱҥги иш. Јӱрӱм бир јерде турбай јат ла кӧбизи алдыста.\nКелер тӧс ижистиҥ бирӱзи — Улаган аймакта јӧптӧштирер јаргычыныҥ јаргы участогын ачары. Горно-Алтайскта тӧртинчи јаргы участок ачар иш ӧдӧт. Јаргы иште бӱгӱнги кӱнниҥ јетирӱлик технологияларын, ол тоодо аудио- ло видеопротоколированиени, электронный кол салылган электрон документтерди, јаргылардыҥ јӧптӧрин Интернет ажыра аткарарын, јаргы участоктордыҥ јеткер јок болорын јеткилдеерин мынаҥ да кӧптӧдӧ тузаланары пландалат.\nЈаан керек — ол электрон правосудие ӧткӱрери аайынча ээжилерди бӱдӱрерге јаргы участокторды компьютерный техникала бӱткӱлинче јепсеери. Јӧптӧштирер юстиция тӧзӧмӧл јанынаҥ республикан бюджеттеҥ јеткилделип турган учун, бис јаан ижемјини Алтай Республиканыҥ башчызына, Алтай Республиканыҥ башкарузына эдедис.\nАлтай Республиканыҥ башкарузына, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына, Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Јаргызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ Совединиҥ башка-башка јылдардагы председательдерине, Јаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ јаанына, јӧптӧштирер јаргычыларга, ветерандарга, јаргы участоктордыҥ аппарадына, Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеттиҥ ишчилерине, Алтай Республиканыҥ «Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ижин јеткилдеер тӧс јер» деп казенный учреждениеге, Алтай Республиканыҥ јаргы бирлигине турулталу колбулар учун быйан.\nАлтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеттиҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи


30.04.2019 - altaicholmon\n2019 јылдыҥ кандык айыныҥ 29-чы кӱнинде, 88 јажы киргелекте, јарлу билимчи-филолог, ӱредӱчи ле јондык ишчи Зоя Сергеевна Казагачева ак-jарыктаҥ јӱре берди. Зоя Сергеевна узун ла јаркынду јӱрӱм јӱрген. С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱлик институдында 1967–2017 јылдардыҥ туркунына кичӱ билим ишчинеҥ ала фольклордыҥ бӧлӱгиниҥ баш билим сотруднигине јетире иштеген. 1967 јылда «Рождение алтайской письменной литературы»\nКонтрабанда в современном мире является одной из актуальнейших проблем в системе обеспечения безопасности Государственной границы и пограничного режима. Ежегодно правоохранительными органами выявляются и пресекаются сотни преступлений связных с контрабандой. Не является исключением и Республика Алтай граничащая с тремя государствами (Казахстаном, Китайской Народной Республикой, Монголией). Неоднократно сотрудниками УФСБ России по Республике Алтай выявлялись и пресекались преступления\nАлтыгы-Бакада амыр-энчӱниҥ лагери\nЧуйдыҥ суузында телекейлик кемдӱ маргаандар баштапкы ла катап 1989 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-7 кӱндеринде ӧткӧн. Быјыл ого туй ла 30 јыл толуп јат. Туулу Алтайдыҥ јаан агын суузын «бактырарга» ол тушта ӧскӧ тергеелердеҥ сӱрекей кӧп туристтер келген. СССР-дыҥ кемечилери дезе суудагы спорттыҥ эмди Россияда ла јер-телекейде элбеде јарлалган рафтинг деген бӱдӱмиле баштапкы ла катап шак\nКандык айдыҥ 8-12 кӱндеринде Москва калада шиҥжӱ иштердиҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган 26-чы Кычырыштарыныҥ очный бӧлӱги ле 5-7 класстардыҥ ӱренчиктериниҥ шиҥжӱ иштери аайынча «В. И. Вернадскийдиҥ ачылталарыныҥ јолыла» деп текшироссиялык конференция ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ 16 ӱренчик ле 3 ӱредӱчи бу керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан. Шиҥжӱ иштердиҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштарына Алтай Республикадаҥ туружаачылар кычырту алган.\nКандык айдыҥ 24-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узыныҥ «Абилимпикс» деп IV республикан чемпионадыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Татьяна Синюгина чемпионаттыҥ туружаачыларына уткуулын видеобаштану ажыра эткен. Ол јуулган улусты тергеелик чемпионаттыҥ башталганыла уткып, Алтай Республикадаҥ туружаачылар «Абилимпикстиҥ» национальный јуунты командазына база\nАлтай Республика – јӧпсиништиҥ тергеези\nАлтай Республиканыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ баштаҥкайыла кандык айдыҥ 25-26 кӱндеринде «Манјӱрек» ГЛК-да «Алтай Республика – јӧпсиништиҥ тергеези» деген 5-чи республикан конференция ӧтти. Конференцияныҥ ижинде бистиҥ тергеениҥ, ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ јаҥдарыныҥ, јондык биригӱлериниҥ чыгартулу улузы туруштылар. Конференцияныҥ ижин национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеттиҥ јааны Людмила Варванец ачып, тӧргӧ конференцияныҥ кӱндӱлӱ\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Шабалин аймакта болгон. Оны АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааны Эрчим Сарбашев ле ӧскӧ дӧ јамылулар ӱйдешкен. Ол анда кӧп тоолу социальный ла оноҥ до ӧскӧ объекттерди кӧргӧн. Јол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы\nБичикке салган сӧс, ӱредӱ баалу\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кандык айдыҥ 23-чи кӱнинде «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларыныҥ калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларына учурлалган бичимелдеринеҥ белетеп чыгарган тизӱ бичиктериниҥ таныштырузы ӧтти. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет бойыныҥ тӧс ижиле коштой башка-башка ӱлекерлер аайынча јайаандык ижин тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Темдектезе, јылдыҥ ла кирген јаҥы јылдыҥ кӱнтизӱзи белетелип, кепке базылат. Эмезе газет кычыраачыларыныҥ јарлалган\n«Кыймыктанган кижи кыр ажар»\nЭжер Ялбаков Россияныҥ ичбойындагы керектериниҥ министерствозыныҥ Омсктогы бийик ӱредӱлӱ школын божоткон. Иштеги јолын госсслужбаныҥ органдарында баштаган. Калганчы он эки јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аппарадында иштеген. Иштеп турала, Россия Федерацияныҥ президентиндеги госсслужбаныҥ Академиязын јакшы темдектерге ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ Кан-Оозы аймакты башкарат. Оны бу јамыга аймактагы Советтиҥ депутаттары 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде ӧткӧн\nЈуунда јонјӱрӱмдик сурактар кӧрӱлген\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин АР-дыҥ башкарузыныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Јуунда он сурак кӧрӱлген, ол тоодо јасактардыҥ, башкаруныҥ јакаандарыныҥ ла јӧптӧриниҥ ӱлекерлери аайынча сурактар. РФ-тыҥ Президентиниҥ Федерал Јуунга кажы ла јыл эдип турган Баштанузыныҥ тӧс ээжилерин бӱдӱрери аайынча 2019 јылда бӱдӱретен иштердиҥ планы керегинде јетирӱни АР-дыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри


Шиҥжӱде — эл-јонныҥ тооалыжына белетениш - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин 2020 јылда ӧдӧтӧн Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына белетениш аайынча тергеелик комиссияныҥ јуунын ӧткӱрди.\nЈуунныҥ ижинде АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, культура аайынча министр Ольга Антарадонова, национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеттиҥ председатели Людмила Варванец, государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nУдурумга башчыныҥ темдектегениле, эл-јонныҥ тооалыжына эрчимдӱ белетениш башталып калган, иш озолондыра јӧптӧлгӧн план аайынча ӧдӧт. «Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижистиҥ амадузы — бу јаан учурлу ишти чыҥдый ла чокым тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрери. Регистраторлор бойыныҥ ижин куран айдыҥ 20-чи кӱнинде баштап ийди. Олор оромдордыҥ аттарын, туралардыҥ номерлерин, улус јадып эмезе јатпай турган туралардыҥ ла домофондордыҥ тоозын ла ӧскӧ дӧ сурактарды бир айдыҥ туркунына чокымдаар» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nОныҥ јартаганыла, регистраторлор ажыра алган јетирӱлерди тузаланып, переписчиктердиҥ ижин тӧзӧӧр, јерлерди участоктор сайын бӧлиир, ишти бӱдӱрерине канча ишчи керек болгонын чокымдаар арга болор.\nБашкараачыныҥ ордынчызы — государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ иштиҥ, эл-јонныҥ статистиказы ла айыл-јурт ээлемдерди шиҥдеери јанынаҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгиниҥ јааны Валентина Горбунова тооалышта эл-јонныҥ тоозын толо аларын јеткилдеери аайынча эҥ озо бӱдӱретен иштерди канайда бӱдӱргени керегинде јетирӱ этти. Оныҥ айтканыла, кӧп саба муниципал тӧзӧлмӧлӧр адылу ээлемдердиҥ инвентаризациязы аайынча иштерди 2019 јылдыҥ сыгын-јаҥар айларыныҥ туркунына учына јетирерин, анайда ок илезине чыгарылган тутак-једикпестерди јоголторын темдектеп алган, Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактар — 2020 јылдыҥ кандык-кӱӱк айларында.\nВалентина Горбунованыҥ јартаганыла, јурт јеезелердиҥ администрацияларыныҥ суруларын чокымдап тура, ол ок ӧйдӧ эл-јонныҥ тоозын чокымдаары база ӧткӧн. Јурт јерлерде андый јетирӱлер кажы ла айыл-јурт аайынча учет-јетирӱлерде бар, кезик јурт јеезелердиҥ ишчилери тоолорды айылдар сайын базып, ӱзеери чокымдаган.\nТооалышла колбулу белетеништӱ иштердиҥ ээчиде бӧлӱги регистраторлордыҥ ижи башталганыла колбулу болор, ол тушта эл-јонныҥ адакы тоозы чотко алылар. Бу иш быјыл куран-сыгын айларда ӧдӧр, регистраторлордыҥ тоозы 93 кижи. Олордыҥ айылдар сайын базып иштеери калада, аймактардыҥ тӧс јурттарында ла эл-јоныныҥ тоозы 500 ле оноҥ кӧп улусту јурттарда ӧдӧри темдектелген. Ол иш 70 јуртта ӧткӱрилер. Регистраторлор картографический материалдарга, сурулардыҥ озолондыра тургузылган тооломдорына керектӱ чокымдаштар эдер. Олор туралардыҥ номерлери бичилген темдектердиҥ ле оромдордыҥ аттары бичилген таблицалардыҥ барын-јогын чотко алар.\nЈуунныҥ туружаачылары анайда ок 2019 јылдыҥ куран-сыгын айларында јетирӱ-јартамал иш ӧткӱрериле колбулу суракты база шӱӱжип кӧргӧн.\n2019-2020 јылдарда республиканыҥ эл-јоны ортодо јетирӱ-јартамал иш ӧткӱрериниҥ планы белетелип тургузылган. Јуунныҥ туружаачылары тооалышла колбулу иштиҥ учуры јаан болгонына ајару эдип, бу иштиҥ јаҥжыккан бӱдӱм-аргаларына ӱзеери государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ Интернеттеги Бирлик порталын тузаланар аргалар бар болгонын аҥылап темдектеген.


Школ ӧйиниҥ јаркынду элестери… - altaicholmon\nӦткӧн неделеде олор школды божотконыныҥ толо јылдыгына учурлалган туштажу ӧткӱрдилер. Мындый туштажулар кажы ла школдыҥ балдарыныҥ јаҥжыгып калган сакылталу байрамы болот. 1969 јылдыҥ выпускниктери, олордыҥ салым-јӱрӱми, ӧткӧн туштажузы керегинде биске 10-чы «а» класста ӱренген Григорий Барзынович Чекурашев куучындады:\n—Бис школго 1963 јылда бежинчи класска келгенис. Ол јыл ӱч класс јуулган. Баштап тарый кажызында ла одустаҥ ажыра ӱренчиктер болгон. Је кийнинде кезик балдар башка-башка шылтактардаҥ улам, кӧп сабазында јаныксап, јанып баштаган. Мынайып ӱренчиктердиҥ тоозы астаган. Арткандарыс алты јыл интернатта јадып ӱренип, 1969 јылда школды ӱч класстаҥ 82 бала божотконыс («а» класста — 28, «б» ла «в» класстарда 27 баладаҥ).\nОноҥ бери 25, 30, 40 јылдыктарда туштажып туратаныс. Быјыл бежен јылдыкка 31 кижи јуулыштыс. Бӱгӱнги кӱнде ӱч класстаҥ 29 нӧкӧрис ак-јарыкта јогы карыкчалду… Ӱреткен ӱредӱчилеристеҥ, таскадаачыларыстаҥ јӱк Алла Васильевна Щербинина ла Алексей Гаврилович Кужлеков эзен-амыр. Олор экӱлези туштажуга келип јӱрген. Онойдо ок ОНСШ-та 56 јыл библиотекарь болуп иштеген Галина Васильевна Иванцова келип јӱрди. Јаанап калган улус бисле кожо бар-јокты куучындажып, эске алыныштарыла ӱлешти.\nАлла Васильевна географияныҥ ӱредӱчизи, 10-чы «в» класстыҥ башкараачызы болгон. Иштиҥ бичигинде бир ле бичимел — ол јӱк ле ОНСШ-та 40 јыл кире иштеген. Ӱренчиктерди акту кӱӱниле ӱредип туратанын канча ӱйе ӱренеечилер куучындап, јылу эске алып јӱрет. Алексей Гаврилович — орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи. Ол рабфакты (ОНСШ озодо рабфак деп адалып турган болгон) 1953 јылда божодып, бийик ӱредӱ алып, ОНСШ-ка келип, база узак иштеген. Эптӱ, чечен тилдӱ ӱредӱчиниҥ урокторы јилбилӱ болотон. Олор экӱлези педагогикалык иштиҥ ветерандары.\nГ. Чекурашев: «Бис тушта баштапкы директорыс В. К. Плакас болгон, 6-чы класска кӱскиде келеристе, ол божой берген. Оныҥ ордына удурумга Л. С. Пустогачева иштеген. Пустогачеваны Е. А. Абышкина солыган. Евфалия Афанасьевна физикала ӱреткен, јалакай, јакшы ӱредӱчи. Оныҥ кийнинде директор болуп Александр Хрисанович Вязников иштеген, бис ол тушта школды божотконыс. Завучтар болуп Р. С. Алушкина, Н. П. Федорова, Н. К. Клопов иштеген болгон.\nЭ. Г. Шмунк — башка ороондордыҥ тилдериниҥ ӱредӱчизи. Г. И. Сукач, молдован укту кижи, химияла ӱреткен. Ол јууга јӱрӱп, шыркалу јанган. Баштап Оҥдойдыҥ школында иштеген. Кандый бир байрам-эҥирлерде јуу ӧйин куучындап, кӧстиҥ јажын да тӧгӱп туратан. «5» темдекке коркышту «карамчы» болгонын эске алынадыс. Ол бисти 8-чи класста Ю. И. Степановко табыштырган. Н. М. Хмылева — черчениениҥ ле јуранарыныҥ ӱредӱчизи. В. С. Туянин физкультурала ӱреткен. Ол боксло тергеебисте спорттыҥ баштапкы узы, Москвада ӱредӱзи ӧйинде тӧс каланыҥ чемпионы болгон. Биологияла орус укту М. М. Кыдрашева (Ч. К. Кыдрашевтиҥ эш-нӧкӧри) ӱреткен. Тӱӱкиле В. С. Карамаева (М. В. Карамаевтиҥ эш-нӧкӧри) ӱреткен.\nТ. К. Базеева орус тилле, литературала ӱреткен, куманды кижи. Бистиҥ класстыҥ башкараачызы болгон. Бала-барка јок. «Динамо» стадионныҥ јанында сары турада кичинек квартирада јаткан. 5-чи бе, 6-чы ба класста болорыста, бисти, 30 кире ӱренчигин, айлына апарып, очередьле азырап туратан. Јалакай ӱредӱчибис.\nН. Ф. Сидоренко трудла ӱреткен, украин укту, коркышту ус кижи. Ол база јууда турушкан. Ол тушта Горно-Алтайскта абралар эдер завод бар болгон. Николай Филиппович бисти станокторло иштеерине, темирлерди ээп, гайкалар эдерине ӱреткен. Гайкалар учун школ акча алып туратан. Онойдо ок ол фото-кружок, час, темир ээр, слесарный иштерге ӱреткен.\nА. Е. Дадочкина — анчада ла ундылбас ӱредӱчибис. 10 “а“ класстыҥ башкараачы-ӱредӱчизи. Оныҥ кату, кезем болгонынаҥ коркып јӱргенисти эмдиге јетире эске алынып јӱредис. Ада Ефимовна математикала ӱреткен. Интернатта уроктор эдип турар ӧйдӧ кенейте ле кирип келзе, куучындажып, каткырып турган балдар ыҥ-шыҥ отура берер. Мындый бир учуралда Валя Манышева ӱредӱчи кирип келерде, алдында јаткан бичикти туткан бойынча, тыҥ ла ӱренип турган кижи боло берген. Ада Ефимовна балдардыҥ ортозыла ајыктанып, базып ийеле, чыга берерде, кыстар Валя бичигин саҥ тескери тутканын кӧрӱп, шымыражып, табыш јок сыйкылдап каткырышкан эди. Тыҥ каткырып ийзеҥ, ӱредӱчи угуп ийеле, база ла келер.\nКонтрольный иштер ӧйинде Ада Ефимовна ортозында рядтыҥ калганчы партазына отургыштаҥ чыгарала, отурып алар. Бот, ол тушта кем де, кемнеҥ де кӧчӱре бичип те, болужып та албас, бой-бойындӧӧн кӧрӧргӧ дӧ јарабас болгон. Коркышту ла кижи болгон.\n10-чы “б“ класстыҥ башкараачызы Светлана Николаевна Эдокова тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи болгон.\nЕ. С. Алчубаева алтай тилле ӱреткен, бойыныҥ ӧбӧкӧзиле Тюхтенева. В. А. Катаев тӱӱкиле ӱреткен, коркышту јилбилӱ куучындаар кижи болгон. Г. И. Ястребов кожоҥдоорына ӱреткен. 5-чи класстаҥ ала 10-чы класска јетире балдар јуулган хорды башкарган. Смотр-кӧрӱлерде јаантайын јеҥип туратаныс. В. Э. Кеев — кызыл агаштардаҥ эдимдер эдер ус, трудтыҥ ӱредӱчизи. Оныҥ урокторында мебельный фабрикага плечиктер эдип туратаныс. Ол база школго акча.\nП. И. Лопарев — база калапту, јалтанбас кижи болгон. Ол бойы Ленинградский областьтыҥ кижизи болгон. Јаш тужында айлынаҥ качып, партизандардыҥ отрядында јуулашкан. Бир колынаҥ шыркалу јанган. Бисти физикала ӱреткен, кокырчы, јакшы кижи. Јаанайла, амыралтага чыгып, кайра Ленинград јаар сок јаҥыс кызына јанган. Роза Санабаевна Алушкина оныла учына јетире колбу туткан болгон. Ӧрӧкӧндӧр эмди јок.\nТ. М. Кергилова алтай тилле, литературала ӱреткен. Оныҥ эш-нӧкӧри А. И. Мундусов «Алтайдыҥ Чолмонында» каруулу качы болуп иштеген эди. А. Д. Бедрин физкультурала ӱреткен.\nИнтернатты бис тушта А. А. Головенкин, М. С. Кубеков, Р. Л. Табыш башкарган. П. П. Каширина, А. И. Чечегоева, А. И. Алекова, С. И. Ушенкова, М. П. Востягина, А. Д. Головенкина таскадаачыларыс болгон.\nБисте атту-чуулу спортчы Гена Калкин бар. Ол Паспартыда кайчы А. Г. Калкинниҥ карындаштарынаҥ. Гена СССР-дыҥ спартакиадазында кӱлер медаль ойноп алган болгон. Юра Ороев база тыҥ спортчы, ол ло Миша Адаров ойногон команда волейболло крайдыҥ чемпиондоры да болгон. Юра эмдигенче городкиле спорттыҥ маргаандарында једимдӱ туружат. Олег Садучин ле Трофим Тундубачев јайым кӱрешле областьта баштапкы јерлерге чыгып туратан.\nӰредӱчилерис бистиҥ выпускты эрчимдӱ, јакшы ӱредӱлӱ деп аҥылап туратан».\n1969 јылда школды божодып, вузтарга ла орто ӱредӱлӱ ӱредӱлерге кирип ӱренеле, 44 кижи бийик ле 10 кижи аҥылу орто ӱредӱ алган, 18 кижи ишмекчи профессияларла иштеген.\nАмыралтага чыкканча ӱредӱчиниҥ каруулу ижин Т. Битешева, З. Букачакова, З. Кудиекова, Г. Мампина, З. Санженакова, О. Тарбанакова, Н. Сыкыкова, Т. Арбакова, С. Кулеева, О. Белешова, В. Кырнасов, Л. Чеконова ак-чек бӱдӱргендер. Эмчи-врачтар болуп А. Адарова, Л. Миклюшова, Э. Чараганова, Н. Ядомыкова, К. Течинова чыккан. Н. Карманова, В. Манышева, Л. Яндикова, З. Тасова, Т. Сюремеева, В. Алчубаева — орто ӱредӱлӱ эмчи ишчилер. Эл-јонго болужын јетирип, узак ӧйгӧ иштегендер ле кезиги эмди де эрчимдӱ иштейт.\nОл ӧйдӧ кӧп саба јашӧскӱрим јурт ээлемде иштеерге тартылатан. Оныҥ учун зоотехниктердиҥ ле ветеринарлардыҥ ӱредӱзин В. Якушкин, В. Ялбаков, Л. Колтина, Л. Черганаков, А. Сабашкин алгандар. Чоттомол ишчилер болуп С. Титанакова, З. Куркаева, А. Барбачакова чыккандар. Јурт ээлемниҥ инженерлери А. Пронькин, А. Ялатов, Э. Чурпанов, јолдордыҥ инженери Н. Пустогачев, коммунальный ээлемниҥ инженери А. Тайтаков, тудум иштердиҥ инженерлери Э. Тинибаев, Т. Тундубачев, Л. Маженова, электроколбуныҥ инженерлери Ю. Сельбиков, А. Мамрашев, инженер-энергетик М. Адаров, геодезист-инженер А. Байданов албаты ээлемде иштегилеп, амыралтага чыккандар. Экономисттер – Г. Чекурашев, Н. Искичекова, Н. Кызлакова.\nОнойдо ок ОНСШ-ты 1969 јылда божоткондордыҥ ортозында – строитель А. Балбыкова, ашканарыныҥ технологы Ю. Челышева, архитектор А. Куладжи, балетмейстер К. Малчиев, литератор, тӱӱкичи, политик И. Белеков. Бу выпусктыҥ балдары бийик јамылу ла башка да керектӱ иштерде иштеген улус, ортозында билимдердиҥ кандидаттары да бар. Ончозын бир бӱкке бадырарга јеҥил эмес. Бичилбеген улусты јаманысты таштазын деп сурайдыс.\nШколдыҥ бу балдары јакшынак јаҥжыгу тӧзӧгӧн эмтир. Јаскыда, калганчы ӱредӱлӱ јыл божоор алдында, олор школдыҥ балдарына, ӱредӱчи-таскадаачыларына, ада-энелерине јаан, талдама концерт сыйлаган. Кийнинде школды божоткон балдар олордоҥ тем алып, бу јаҥжыгуны улалткан. Је оноҥ та нениҥ де учун бу јаҥжыгу јылыйган… Школ ӧйинде олор башка да иштер бӱдӱрген: куманак та јууган, оромдор до арутап туратан, Комсомольская, Туу-Кайа кырларга агаш отургызар иштерде де эрчимдӱ турушкан.\nГ. Б. Чекурашев: «Туштажуныҥ эҥиринде школыстыҥ јаркынду ӧйлӧрин јылу эске алынып, бой-бойыстыҥ салым-јолыбысты куучындажып, бала-баркабысты суражып, кожо ӱренген 82 кижиниҥ балдары 150 кире, баркалары оноҥ до кӧп деп чоттодыс. Бала-баркабыстыҥ кӧби тӧрӧл школыста ӱренген ле ӱренип турган. Школыста ӱйелер колбузы ӱзӱлбей барып ла јат».\nЭ. КУДАЧИНА куучындашкан


05.07.2017 - altaicholmon\nАр-бӱткенге каршузын јетирет\nКӧксуу-Оозы аймакта пограничный наряд «Хендай» таҥмалу кӧлӱкти документтер кӧрӧргӧ токтодып ийерде, погранзонаныҥ јеринде болгон кӧлӱк ал-камык тазылдарды апарып јатканы јарталган.\nКарагайлар «јажыл куйак» болор\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузы Горно-Алтайск каланы јакалай јерлердеги карагай агаштарга «јажыл куйак» деген статус берери јанынаҥ шӱӱлте эткен деп, окылу сайт јетирет.\n«Солоҥы-2017» деп адалган килемјилик экофестивальдыҥ тӧзӧӧчилери ле волонтерлоры Кадындагы биосферный заповедникте болгондор.\nБашчыныҥ сыйына учурлалган конкурс\nАР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ культураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱгинде сыйына учурлалган конкурс јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала куран айыныҥ 31-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр деп, окылу сайт јарлайт.\nГран-кыйуныҥ сурактарына учурлалган\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер гран-кыйуныҥ сурактары аайынча АР-дыҥ Башчызындагы, Башкарузыныҥ Председателиндеги камыстыҥ јуунын ӧткӱрди.


На алтайском - altaicholmon\nШӱӱжӱде – агаш ээлемниҥ ӧзӱми\nАлтай Республиканыҥ агашпромышленный комплексиниҥ ӧзӱминиҥ программазын белетеери аайынча ишмекчи бӧлӱктиҥ јууны ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча республикан министерстводо АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтинниҥ башкартузыла ӧтти. Оныҥ ижинде Федерация Соведине АР-дыҥ јасакчы јаҥынаҥ тудулган Татьяна Гигель, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Евгений Ларин, Эл Курултайдыҥ аграр политика, экология ла\nБалдар – ар-бӱткенди корыыр иште\nРФ-тыҥ Федерация Соведине Алтай Республиканыҥ чыгартулу јаҥынаҥ тудулган сенатор, аграр-аш-курсак ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ турчызы Татьяна Гигель Россияныҥ парламентиниҥ Ӱстиги палатазыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында ар-бӱткенди корыыр иште балдар турушкан ӱлекерлер керегинде куучын айткан. Россияныҥ талаларында экологиялык иштиҥ эрчимдӱ туружаачыларыла былтыр јаҥар айда Федерация Совединде ӧткӧн јуунды эзедип, сенатор Каспийдиҥ ле\nФорум – диалог по вопросам языковой политики состоялся в Москве\nФорум-диалог «Языковая политика: общероссийская экспертиза» состоялся в Торгово-промышленной палате Российской Федерации 16 ноября. В мероприятии, организованном Федеральным агентством по делам национальностей России, приняли участие представители Правительства РФ, депутаты Государственной Думы РФ, члены Совета Федерации РФ, ведущие эксперты в сфере языковой политики и образования из разных регионов страны, сообщает пресс-служба Министерства образования и науки Республики Алтай.\nӰнбериштиҥ калганчы бӧлӱги башталды\nКӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде АР-дыҥ Јондык палатазы Горно-Алтайсктыҥ аэропортына ат адаары јанынаҥ конкурсла колбой Албатылар најылыгыныҥ туразында пресс-конференция ӧткӱрди. Ороонныҥ 45 аэропортына тоомјылу россияндардыҥ адын адаары јанынаҥ конкурстыҥ ӱчинчи бӧлӱги тӱгенген. Алтай Республиканыҥ јондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген кыймыгуныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Вадим Фефелов журналисттерге ӱнбериштиҥ тӧртинчи бӧлӱгине јурукчы Николай Рерихтиҥ, јурукчы\nРФ-тыҥ Госдумазыныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразий интеграция ла тӧрӧли јаҥыс улусла колбу тудары аайынча комитединиҥ аппарадыныҥ башкараачызы, экономика билимдердиҥ докторы М. И. Кротов «Диалог» деп билим журналда И. И. Белековтыҥ «Сен кажы Алтайдаҥ?..» деп jуукта чыккан јаҥы бичиги керегинде санаа-шÿÿлтелериле ÿлешкен. Профессордыҥ бу бичимелин газедисте jарлайдыс. Јарлу алтай бичиичи ле јондык ишчи, Госдуманыҥ депутады Иван Итулович\nКӱч, jе кӱндӱлӱ иш\nКӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ичбойындагы керектер аайынча органдардыҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Ол кӱнде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников иш аайынча республиканыҥ тыштында командировкада болгон. Је башчы арга табып, јуунныҥ туружаачыларын видеоколбу ажыра уткыган. Республиканыҥ башкараачызы ичбойындагы керектер аайынча органдардыҥ ветерандарын ла ишчилерин профессионал\nJорголоп, jелектеп, jарышка чыкты аттар…\nБыјылгы јылдыҥ јайына кайа кӧрӱп, Эл Ойынныҥ изине база катап базып ийели… Эл Ойын ӧткӧн кӱндер кажы ла кижиниҥ санаазында башка артпай, нениҥ учун дезе кемге де кӱреш јилбилӱ, кемге де камчы. Кем де устардыҥ кӧрӱзинеҥ айрылбайт, база бирӱзи соот-ойындарды кетейт. Је «алтай канында» шиҥип калган деердеҥ башка, кичинек болчомдордоҥ ло ала јаан јаштуларга јетире\nТуулу Алтайдыҥ jаркынду jаҥарчызы\nБалдардыҥ республикан библиотеказында тоолу кӱндер кайра бичиичи, ӱлгерчи, јурукчы Лазарь Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган «Тӧрӧл јериниҥ кожоҥчызы» деп адалган маргаан каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери ортодо ӧтти. Балдардыҥ библиотеказы куран айда Л. Кокышевтиҥ чӱмдемелдерин эске кычырары аайынча маргаан јарлаган болгон. Мында ӧткӧн маргаанда каланыҥ 7-чи, 8-чи, 10-чы, 12-чи школдорынаҥ, «Гармония» деген 9-чы гимназиядаҥ, В. К.\nБюджеттиҥ jасагын белетеер иш улалганча\nРеспубликаныҥ парламентиниҥ ӧткӧн неделеде болгон сессиязыныҥ турулталары јаҥжыккан пресс-конференцияда кӧрӱлген. Ондо «Справедливая Россия» партияныҥ Эл Курултайда фракциязыныҥ башкараачызы Александр Груздев, парламенттиҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааны, «Единая Россия» партияныҥ фракциязыныҥ турчызы Сергей Ефимов ло јасакберим иш ле эл политика аайынча комитеттиҥ јааны, КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкин турушкан. Сессияда текши 15 сурак\nТалдамаларыстыҥ ады-jолдоры чокымдалды\nБу ла кӱндерде атту-чуулу јерлежис Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2018 јылдагы лауреадына кандидаттар јарталды. Тергеебистиҥ башка-башка тӧзӧлмӧлӧри, ӧмӧликтери кӧстӧгӧн кандидаттардыҥ ады-јолдорын, эткен-бӱдӱрген ижи-тожын јарлайдыс. Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди 2013 јылда ачылган. Ого эки кафедра кирет: алтай тилдиҥ ле востоковедениениҥ факультеди ле алтай литератураныҥ ла\n… 5 6 7 8 9 10 11 12 …


Бисте ӧрттӧр јанынаҥ јаан чочыду јок - altaicholmon\nJуунда СФО-ныҥ јеринде ӧрт болгодый чочыдулу ӧйдӧ јурттарды ӧрт-јеткердеҥ корулап аларыныҥ, суулар кӧпчиири канайда ӧдӱп турганыныҥ сурактары кӧрӱлген. Кичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱниндеги јетирӱле, Сибирьде текши кеми 146,28 муҥ гектар јерде 233 ӧрт болгоны темдектелген. Jаан ӧрттӧрдиҥ кӧбизи Иркутский областьтыҥ, Забайкальский ле Красноярский крайлардыҥ, Бурят ла Тыва республикалардыҥ јерлеринде. Быјыл болуп турган ӧрттӧрдиҥ тоозы былтыргызына кӧрӧ, 25 процентке кӧп, анайда ок ӧрт-јеткерге алдырткан јерлердиҥ кеми эки катапка кӧптӧгӧн.\nКалганчы јетирӱле, бистиҥ республиканыҥ јеринде агаш-таш ортозында ӧрт јок. Быјыл ӧрт болгодый деген чочыдулу ӧй башталганынаҥ ала бистиҥ тергееде текши кеми 397,3 гектар јерде 43 ӧрт болгон ло олор ӧчӱрилген болгон. ²рттӧр улус отло ајарыҥкай болбогонынаҥ (11 учурал) ла јалкыннаҥ (28 учурал) улам болгон, арткан учуралдар јанынаҥ шиҥжӱ иш ӧдӧт.


24.01.2018 - altaicholmon\nТегин улус керегинде фильм\nРоссияда, анайда ок ӧскӧ ороондордо ады јарлу кино-документалист Дмитрий Васюков Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы аймактарыла јорыктап, ондогы солун улус керегинде јилбӱлӱ кино соккон.\nМайма: эл-јонныҥ јуундары\nМайма аймакта 2018 јылдыҥ чаган айынаҥ ала тулаан айдыҥ 1-кы кӱнине јетире эл-јонныҥ сход-јуундары ӧдӧт.\nАй сайын 9 995 салковойдоҥ\n«Балдарлу билелерге ай сайын тӧлӧмирлер тӧлӧӧри керегинде» федерал јасак 2018 јылдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала ийде алынган. Мындый акчаны билелер 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱниниҥ кийнинде чыккан баштапкы балазы учун алар


Јаантайын ајаруда - altaicholmon\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине пресс-конференция ӧткӱрген. Анда республиканыҥ јеринде 2019 јылдыҥ 1-кы кварталында санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери ле јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган.\nРеспубликаныҥ баш санитар врачы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы «Алтай Республикада 2018 јылда санитар-эпидемиялык айалга ла тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыры керегинде» јаҥжыккан докладты белетеп салганын темдектеген. Бу доклад государственный јаҥныҥ органдарын, юридический лицолорды, таҥынаҥ аргачыларды ла граждандарды тергеедеги санитар-эпидемиялык айалга керегинде толо јетирӱле јеткилдеер амадула белетелет. Анда республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын тыҥыдарына, јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине 2019 јылда кандый иштер ӧткӱретени база темдектелген.\nЛеонид Щучинов тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ чыдуларын корыырын шиҥдеп кӧрӧр федерал службаныҥ коллегиязыныҥ Москвада ӧткӧн элбедилген јуунында турушканы керегинде база куучындаган. Оныҥ айтканыла болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы чума ооруны болдыртпазы аайынча профилактикалык иштерди јакшы ӧткӱрген деп темдектеткен.\nЛеонид Васильевич санитарный служба тергееде турумкай санитар-эпидемиялык айалганы чеберлеер амадула јаҥныҥ бастыра органдарыла јуук колбуда иштеп турганын аҥылап темдектеген. Республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын ла санэпидайалганы чеберлеериниҥ курч сурактары кажы ла неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ӧдӱп турган селекторный јуундарга чыгарылат.\n2019 јылдыҥ баштапкы кварталында јаҥныҥ органдарыныҥ шӱӱжӱзине 295 сурак чыгарылган. Роспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары ке-минде 11 документ јӧптӧлгӧн. Санитар-эпидемиологиялык айалгаларды болдыртпас камыстардыҥ јуундарында 40 сурак кӧрӱлген. Ол сурактар аайынча су-кадыкты корыырына ла республикада санитар-эпидемиологиялык јакшы айалганы тыҥыдарына ууламјылалган иштер јӧптӧлгӧн.\nБӱдӱрген иштердиҥ шылтузында санитар-эпидемиологиялык айалгалар бӱгӱнги кӱнде республикада јакшы кеминде артканча. Атмосферный кейдиҥ, ичетен сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ чыҥдыйы кем јок. Роспотребшиҥжӱ бу ууламјыда јаантайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет. Скважиналар кере-гинде айдар болзо, «Кӧксуу-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ бар 51 скважинадаҥ 7 скважинада СЭЗ јок. Чой аймакта 15 скважинаныҥ алтузында, Кан-Оозы аймакта 51-деҥ сегизинде, Оҥдой аймакта 29-таҥ тогус скважинада, Чамал аймакта 22-деҥ он ӱчӱзинде, Турачак аймакта 31-деҥ он ӱчӱзинде, Улаган аймакта 9-таҥ тӧртӱзинде ле Шабалин аймакта 29-таҥ экӱзинде СЭЗ-тер јок. Кезик скважиналарда сууныҥ чыҥдыйы коомойтыгадый чочыдулар бар. Бу сурактарды Роспотребшиҥжӱ башка-башка јуундарда, камыстарда, штабтарда, коллегияларда јаантайын кӧдӱрет. Кезик скважиналар аайынча олорды керектӱ кемине јетиргиссин деген јаргыныҥ јӧптӧри бар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ижиниҥ шылтузында јыл башталганынаҥ ала тергеебисте јарабас 460 јерде ташталган текши кеми 205,56 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Ээзи јок 894 јошкын ийт тудулган. Јасакберимди бусканы учун 517 кижи административный каруузына тургузылган.\nРеспубликаныҥ тӧс калазында контейнерлердеҥ кату коммунальный таштанчыларды тартып апарар ишти оноҥ до артык тӧзӧӧр арга бар. Контейнерлер турган кӧп саба площадкаларда контейнерлерди айландыра чедендер јок. Јуулган сӱрее-чӧпти ийттер апарып, јер сайын таштайт. Јаан субботниктер ӧткӧндӧ, таҥынаҥ улустыҥ тартып апарган сӱрее-чӧбин кату коммунальный таштанчылардыҥ Майма јурттагы полигонында албайдылар. Мынаҥ улам улус байа сӱреезин арал аразына ла ӧскӧ дӧ јерлерге таштап ийет.\nТекши республиканы алар болзо, бисте бастыра сӱрее-чӧп таштаар 90 јер бар. Олордоҥ јӱк ле 28-зинде СЭЗ бар. 2019 јылдыҥ баштапкы кварталында тергеелик операторлорды административный каруузына тургузары керегинде 5 јакаан јӧптӧлгӧн. Олордоҥ ӱчӱзи юридический лицолорго ло экӱзи јамылуларга. 2018 јылда «Коммунальщик» ООО ло оныҥ јамылулары административный каруузына 11 катап тургузылган.\nРеспубликада улусты ийттер тиштеп турган учуралдардыҥ тоозы астабайт. Эҥ кӧп учуралдар Горно-Алтайскта – 61, оны ээчий Майма аймакта – 27, Кан-Оозы аймакта – 16, Чамал аймакта – 15, Оҥдой аймакта – 8 ле Турачак аймакта – 7. Каланыҥ ла јурттардыҥ ичинде јошкын ийттер бар болгоны учун муниципалитеттер каруулу. Олор андый ээлери јок јошкын ийттердиҥ тоозын астадар учурлу. Бу иштерге республикан бюджеттеҥ акча чыгарылат.\nБу јылдыҥ баштапкы кварталында аш-курсак чыгарып ла садып турган 104 объект шиҥделген. Лабораторно-инструментальный эп-аргаларды тузаланып ӧткӱрген шиҥжӱлердиҥ шылтузында табылган 469 бузуш јоголтылган. Текши кеми 301500 салковойго 80 административный штраф салынган. Эл-јонды ашкарарыныҥ ла садуныҥ 3 объегиниҥ ижи токтодылган.\nРоспотребшиҥжӱ ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ санитар-эпидемиялык айалгаларын, школдыҥ балдарына берип турган аш-курсактыҥ чыҥдыйын шиҥдеер ишти база улалткан. Анайып, 56 организация шиҥделген ле 235 бузуш болгоны темдектелген. Бу бузуштар ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ишчилери молјуларын јазап бӱдӱрбей, учреждениелердиҥ администрациялары јанынаҥ керектӱ кеминде ајару эдилбей турганынаҥ улам болгон.\nБаш санитар врач Леонид Щучиновтыҥ темдектегениле, ӱредӱлӱ учреждениелерге шиҥжӱ ӧткӱрерис деп, ӱч кӱн озо айдылат. Бу ӧйдиҥ туркунына кандый да бузуштарды јоголтып салар арга бар. Је учреждениелердиҥ администрациялары јӱк ле шиҥжӱ ӧткӧн кийнинде ле административный каруузына тургузыларга ла јатса, кыймыктанып баштайт. Пресс-конференцияда Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы бизнести шиҥдеерин астатканы керегинде база айдылган.\n2019 јылда Алтай Республиканыҥ јеринде турумкай эпидемический айалга кичеелет. Дифтериядый, корьдий, эпидемический паротиттий, полиомиелиттий, чумадый, туляремиядый, сибирский язвадый оорулар темдектелбеген. Бу ок ӧйдӧ эл-јон ортодо ич-карын оорыган учуралдар кӧптӧгӧн. Чаган-тулаан айларда республикада гриппле оорыган ла лабораторный шиҥжӱлерле 205 учурал темдектелген. Пневмониядаҥ улам он кижи божогон. Былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱзине кӧрӧ, онызы эки учуралга кӧп. Мында темдектегедий неме – ол кӧп саба улус оорып, айылдарында эмденип турганы. Эмчиликке келген соҥында, орой болуп калат.\n2019 јылдыҥ баштапкы ӱч айында чемет оорула баштапкы катап оорыган 19 кижи темдектелген. Тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире медициналык организацияларга шалјага тиштеткен 185 кижи баштанган. Олордоҥ 14 јажы јеткелек 78 бала. 7 кижи сибирский клещевой тифле, бир кижи клещевой боррелиозло оорыган.\nТузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча иш улалганча. 2019 јылдыҥ баштапкы ӱч айында јондык приемныйга, Роспотребшиҥжӱниҥ кызу линиязына 694 кижи баштанган. Јаҥжыкканы аайынча кӧп саба баштанулар розничный садула кол-булу. Оны ээчий ЖКХ-ныҥ јеткилдештериле, јадар айалгаларла, сӱрее-чӧпти јуунадарыла колбулу баштанулар турат.\nЛеонид Щучинов пресс-конференцияны тӱгезип јадала, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ специалисттериниҥ алдында тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеери ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырары, мынаҥ да озо чылап, тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артып јат деп темдектеген.


2018 jыл бисти неге ӱреткен? - altaicholmon\nРоссияндар акчазын аайлу-башту тузаланар ла ороон ичинде амыраар боло берген, бизнес ле јаҥ экономикалык ӧзӱмди јеткилдеерге болуп, тыш рынокторды аларга албаданган деп, эксперттер темдектейт. Олор «2018 јыл бисти неге ӱреткен?» деп суракка каруу јандырган.\nТалдап алган јолло барары\nАлександр ДЫНКИН, экономикалык билимдердиҥ докторы, Россияныҥ билимдериниҥ академиязыныҥ телекейлик экономиканыҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ Е. М. Примаковтыҥ адыла адалган национальный билим институдыныҥ президенти:\n–Бу јыл бисти јолысты солыбай, талдап алган политика аайынча барарына ӱреткен. Баштапкы урок – јӱзӱн-башка популистский кӧрӱм-шӱӱлтелерге јайылбайтаны. Россияда макроэкономикалык айалга, ӧскӧ ӧзӱм алынып јаткан рынокторго кӧрӧ, турумкай.\nУур-кӱч санкциялардыҥ салтарында јылдык инфляция 2,5 проценттеҥ јӱк ле тӧрт процентке јетире бийиктеген. Бу ок ӧйдӧ Турцияда ол 20, Иранда 30 проценттерге бийиктеген.\nЭкинчи урок – салковойдыҥ турумкайыла, нефтяной баалардыҥ јаантайын солынып турганыла колбулу чочыдуларга ајару эдери. Центробанк ла Минфин бу айалганы јымжадарга болуп, кӧпти эдет ле бу иштиҥ чыҥдыйын – салковойдыҥ турумкай болгонын – бастыразы кӧрӧт. Бу ууламјыны оноҥ до ары улалтар керек. Санкциялар канча кире ӧйдиҥ туркунына болорын кем де билбес.\nӰчинчи урок – биске экономикада конкурентный айалганы јарандырары ла јаҥырту-инновациялар кийдирери аайынча иштеер керек. Бу ууламјыда кандый да кубулта болуп турганы темдектелген. Билим-технический ӧзӱмниҥ јӧптӧлгӧн стратегиязы бастыра национальный инновационный системаны ороонныҥ алдында турган кычыруларга ууламјылайт. Тузалу инновациялар эл-јонныҥ керексигенине ле тӧлӧп болор аргаларына келижер учурлу.\nИштеер ле амыраар\nЛеонид ХОЛОД, экономикалык билимдердиҥ докторы, аграрный рыноктыҥ аналитиги:\n–Ӧдӱп јаткан јылда јакшы турулталар темдектелген иштерди бӱдӱрген соҥында келер деген оҥдомол келген. Байа бир прагматичный подход деген оҥдомол тыҥыйт. Рыночный системада иш башкараачыларга ла тузаланаачыларга јарт болуп баштаган.\nБолорго турган инфляцияны эмезе эл-јонныҥ кирелтелериниҥ динамиказын эмди ајаруга јазап аладылар ла бу кӧргӱзӱлер рыноктыҥ ла производствоныҥ айалгазына камаанын јетирет. Ол ло јурт ээлемде эмди јаҥыс ла производствоны озолондыра темдектеер эмес, је анайда ок эдип чыгарган продукцияны оноҥ ары рынокко чыгарып, садар керек болуп јат.\nИнна АФАНАСЕНКО, «Ромир» деп бизнес шиҥжӱ холдингтиҥ ӧзӱм аайынча директоры:\n–Россияндар нени де садып алар алдында озолондыра темдектеп аларына ӱренген. Узак ӧйгӧ тузаланарга јараар баалу техниканы, темдектезе, смартфондорды, баалангалактаҥ озо ӧйинде садып алгылайт. Мындый эп-арганы тузаланып тургандары калганчы айлардыҥ туркунына элбеде темдектелет.\nАлександр БАРЗЫКИН, Россияныҥ туриндустрия бирлигиниҥ вице-президенти:\n–Экономикалык уур-кӱчтер де болзо, россияндар јорыктаарынаҥ мойношпогон. Россияндардыҥ кӧп лӧ сабазы ороон ичиле јорыктаарын талдайт.\nЈе ороон ичиндеги туризмди ӧскӱрери аайынча ӱзеери иштер ӧткӱрер, турпродукт тӧзӧӧр, кӧргӱзетен объекттер ачар, маршруттар тургузар керек.\nӦдӱп јаткан јыл бисти анайда ок тыш туризмниҥ рыногында шиҥжӱниҥ эп-аргаларын тыҥыдар керек болгонына ӱреткен. Страхование, туроператорлордыҥ таҥынаҥ каруулу болорыныҥ фондторы керегинде ээжилер иштейт. Је кем де некелтелерди ак-чек бӱдӱрет, кем де чек бӱдӱрбейт. Оныҥ да учун јасактыҥ јакшынак ээжилериле кожо шиҥжӱниҥ јакшынак аргалары болор учурлу.\nТыш рынокторды алары\nСергей ЮШИН, эттиҥ национальный ассоциациязыныҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы:\n–Ӧдӱп јаткан јыл государствоны ла бизнести тыш рынокторды колго аларга болуп, кожо тартыжарына ӱреткен. Бу сурак аайынча государство сӱрекей эрчимдӱ ле ууламјылу иштеп баштаган. Аш-курсакла колбулу сурактарла Минјуртээлем, Минпромторг, Минэкономӧзӱм, ӧскӧ ороондордыҥ керектери аайынча министерство, башкару ла президент бойы иштейт.\nАлбаданыштар турулталар экелет. Россия јаҥыс ла эҥ јаан производительдердиҥ бирӱзи эмес, је анайда ок чочконыҥ ла куштыҥ эдин садып турган эҥ јаан он экспортердыҥ тоозына кирген. Бизнестиҥ ле государствоныҥ бу ууламјыда ӧмӧ-јӧмӧ ижин оноҥ ары тереҥжидер керек.\nБойыныҥ ийде-кӱчине тайанар\nАнатолий АКСАКОВ, Госдуманыҥ акча-манаттыҥ рыногы аайынча комитединиҥ председатели:\n–Ӧдӱп јаткан јыл император Александр III Россияда јӱк ле эки союзник – черӱ ле јуучыл-талайчы флот деген эски шӱӱлтезиниҥ эмди де учурлу болгонын темдектеген. Бистиҥ ӧйгӧ келиштире айткажын: биске бойыстыҥ аргабысты тузаланары керегинде сананар ла тууразынаҥ болуш сакыбас керек. Россия кӱчтӱ болгон соҥында, оны тоор, оныла иштеер.\nБойыстыҥ экономиканы, социальный бӧлӱкти, медицинаны ӧскӱрер керек. Ого керектӱ бастыра аргалар бар. Национальный ӱлекер-проекттер санкциялар керегинде сананбас кемине једер арга берет. Ого јединген кийнинде, санкциялар олорды кийдиргендерге салтарын јетирер.


ВИЧ/СПИД-теҥ чеберленери — кӱнниҥ сурагы - altaicholmon\nВИЧ/СПИД-теҥ чеберленери — кӱнниҥ сурагы\nТоолу кӱндер кайра СПИД ооруга удура тартыжары ла оныҥ профилактикалык ижи аайынча республикан тӧс јерде ВИЧ/СПИД-тиҥ курч сурактарына учурлалган пресс-конференцияда медициналык ишчилер ле талалык, муниципал СМИ-лердиҥ журналисттери туруштылар.\nКонференцияны таланыҥ СПИД-тӧс јериниҥ баш врачыныҥ медицинаныҥ бӧлӱги аайынча ордынчызы Наталья Латышкова ачкан. Оныҥ темдектегениле, ӧткӱрилип јаткан туштажу СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлалган. Ол јаҥжыкканы аайынча кыштыҥ баштапкы кӱнинде темдектелет. Бу кӱн кажы ла ороонго, Россияныҥ кажы ла талазына, ол тоодо Алтай Республикага, учурлу деп айтты. Бу кӱннеҥ озо врачтар ВИЧ/СПИД-тиҥ сурактарына учурлалган јартамалду-профилактикалык керек-јарактарды ӧткӱрет. Нениҥ учун дезе кӧп сабазында чындык ла ӧйинде јетирилген јетирӱ-јартамал ВИЧ-инфекцияны болдыртпазыныҥ тӧс аргазы болуп јат.\nВрач-эпидемиолог Вячеслав Зиминниҥ јартаганыла, эҥ ле баштап бу јарт эмес оорула оорыган улус США-да 80-чи јылдардыҥ бажында илезине чыгарылган. Југуш оорула оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧп, оору-јобол текши јер-телекейде таркап баштаган. 1989 јылдыҥ тулаан айында 145 ороон улус СПИД-ле оорыган 142 муҥ учурал керегинде јетирӱ эткен.\nРоссияда ВИЧ-ле эпидемияныҥ баштапкы учуралдары 1987 јылда окылу темдектелген, оноҥ ло бери оны ајаруга алып баштагандар. 1988 јылда СПИД-ле тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни јарлалган. 2000 јылдаҥ бери оныҥ бойыныҥ аҥылу сӱр-темдеги — кызыл лентазы бар.\nАлтай Республикада ВИЧ-ле колбулу баштапкы учурал 1999 јылда окылу темдектелген. Врач-эпидемиолог Светлана Тагызованыҥ јетирӱзиле, ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире талада ВИЧ-инфекциялу улустыҥ (учуралдыҥ) окылу темдектелген текши тоозы — 1059. Јӱк ле калганчы 10 айдыҥ туркунына јаҥыдаҥ ВИЧ-инфекциялу 96 учурал илезине чыгарылган. 2018 јылдыҥ 10 айыныҥ туркунына дезе 95 учурал болгон. Талада бу југуш ооруныҥ таркаганы аайынча кӧргӱзӱлерле Горно-Алтайск кала, Чамал, Турачак, Майма аймактар баштапкы јерде. Ол онойдо ок бӱгӱнги кӱнде ВИЧ-инфекцияла тоозыла ас эмес учуралдар таланыҥ ончо аймактарында чотко алылат деп айтты.\nКӧп саба учуралда вирус јуук колбулар (половые контакты) ажыра југужат. Инъекционный наркотикти тузаланганы ажыра југушкан учуралдар ас учурап јат. Кӧп лӧ јаны југуш ооруга эмезе инфекцияга табарткан јонјӱрӱмдик категорияныҥ улузын јаштарыла алза, олор 30 јаштаҥ ала 39 јашка јетире улустаҥ табылат. Онойдо ок ӧдӱп јаткан јылда 4 эпши учетко тургузылган. Олордо ВИЧ бар болгоны барлу тужында јарталган. 2019 јылда ВИЧ-ле оору энелер 16 бала тапкан, балдары су-кадык.\nПресс-конференцияда јаан ајару «ВИЧ-инфекция» деп диагнозту улусты антиретровирусный препараттарла эмдеери јанынаҥ суракка эдилди. Врач-инфекционист Марина Ульчиекованыҥ јетирӱзиле, мынаҥ озо бу оорула оорыган кижиде кандый да ижемји болбогон болзо, бӱгӱнги кӱнде ВИЧ-положительный статусту кижи јажын јажап, керек дезе су-кадыгы бек балдарды чыгарар аргалу. Эҥ ле каруулузы ла учурлузы — аргалу болзо, ооруны эртеледе табары ла препараттарла улай ла тузаланар, эмденер керек. Бастыра јӱрӱмине эмденер — бир де токтотпос. Эмдеништеҥ мойношкон кийнинде кижиниҥ эди-канында оору такып табылардаҥ айабас. Оныҥ јартаганыла, кезик оору улус бойыныҥ диагнозыла јӧпсинбей турганы карамду. Олор врачтыҥ бичип берген ле акча тӧлӧбӧзинеҥ берилип турган эмдерле эмденерге кӱӱнзебейт. Онойдо ок ВИЧ-диссиденттер деп айткадыйлары бар, олор терапиядаҥ мойноп јат, мындый кылыгыла олор јаҥыс ла бойлорына эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ улуска каршу јетирет. Је врачтыҥ јартаганыла, эмдиги ӧйдиҥ препараттарыныҥ тузазы јаан, турултазы бийик. Олор вирустыҥ кижиниҥ эт-канында ӧзӱп таркаарын токтодот ло кижиниҥ иммунный системазын бӱткӱлинче орныктырат, мыныҥ шылтузында кижиниҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйы бийиктеп јаранат.\nӦткӧн јуунныҥ тӧс шӱӱлтези — ВИЧ/СПИД-теҥ чеберленетен сок јаҥыс эп-арга ол профилактика деп чокымдалды. Профилактика дегени — јӱрӱмниҥ экинчи јажытту јанында, эр ле эпши кижи бой-бойына чындык, чек болоры, улай ла ВИЧ-ке тесттерди ӧдӧр керек. Анчада ла слерде сакыбаган, чеберленбеген колбу (половой контакт) болзо, ВИЧ-ке тестти кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр, наркотиктерди тузаланбас керек.\nВИЧ-инфекция мынаҥ ары таркап ӧспӧзин деп, эр ле эпши улус ортодо јуук колбулар аайлу-башту, чек болзын. Эпши улус барлу јӱрер ӧйинде балазыныҥ, бойыныҥ су-кадыгына каруулу, некелтелӱ болорын ундыбас керек. Онойдо ок каршулу кылык-јаҥын бӱткӱлинче таштаары база керектӱ.\nСурак — каруу\nВИЧ-теҥ бӱткӱлинче эмденип алар арга бар ба?\n—Тургуза ӧйдӧ кижиниҥ эди-канынаҥ вирусты бӱткӱлинче чыгаргадый эм-тус, препараттар јок. Је терапияныҥ схемалары бар, олор вирустарга кӧптӧӧр, ӧзӧр арга бербей јат. Оныҥ учун оору улус бастыра јӱрӱмине АРВТ-а отурат (антивирусный терапия). Таблеткаларды кӱнӱҥ сайын ичсе, олордыҥ иммунный системазы орныгып, ордына кирет. Олор су-кадык јӱрӱмле јӱрӱп, су-кадык балдар табат.\nВИЧ оору энедеҥ ичте јӱрген балага кыйалтазы јогынаҥ кӧчӧт пӧ?\n—Качан энези профилактикалык эмденишти албаза, кӧчӧтӧн чочыду бар. Энези балазына вирусты ӱч эп-аргала берер аргалу — бала ичте тужында, баланы табатан ӧйдӧ лӧ балазын эмчектегенде. Је југужатан кажы ла арганы токтодор арга бар: антивирусный терапияны алар, баланы кесарево деген эп-сӱмеле чыгарарга јараар ла баланы эмиспей, умчыла азыраар. Кажы ла эп-арга эмдеп турган врачла кыйалтазы јогынаҥ јӧптӧлип јат ла ончозы энениҥ канындагы вирустаҥ камаанду. Ајаруга алгадый база бир айалга — балага ВИЧ-тиҥ кӧчӧр чочыдузын јабызадарга ӧрӧ адалган терапияны кыйалтазы јогынаҥ тӱрген баштаар керек. Је бу учуралда эпшилердиҥ консультациязына ӧйинде баштанар ла медишчилердиҥ ајарузында турар керек.\nИшке кирер тушта оорузы керегинде айдары керектӱ бе?\n—Сурак башка-башка учурлу, ончозы кижиниҥ профессия-ижинеҥ камаанду. ВИЧ-статузы јарамыкту (положит.) улустыҥ тап-эриктери бастыра ла улустый ошкош, је олордо ӱзеери каруулу молју бар — ВИЧ-инфекцияны таркатпас учурлу. Оныҥ учун ВИЧ-инфекциялу кижи бу ижинде ӧскӧ кижиниҥ су-кадыгына каршузын јетирер аргалу ба деген суракты бойына јартап алар учурлу. Чындап та, ол ӧскӧ кижини ВИЧ-инфекцияла југуштырбаска, чокым эп-аргала тузаланар аргалу. Онойдо ок, РФ-тыҥ УК-зыныҥ 122-чи тизиминиҥ 2-чи бӧлӱгиле, оорузын биле тура, ӧскӧ кижини југуштырган болзо, кату каруузына тургузылар. ВИЧ-инфекция табылган кижиге оныҥ тап-эриги, каруулузы јанынаҥ јартамал эдилет.\nЈастыра тест «ложноположительный» эмезе «отрицательный» болор арга бар ба?\n—Эйе, кезикте «ложноположительный» тесттиҥ болор аргазы бар. Шак бу шылтактаҥ улам ӱзеери тест — иммунный блот эдилет. Бистиҥ талада ол јӱк ле СПИД-центрде эдилет. Мындый айалга сӱреен ас учурап јат. Кӧп лӧ сабазында ол аутоиммунный патологиялу, барлу ӱй улуста, онкологияла оору улуста ла о. ӧ. учурап јат.\nЭҥ ле учурлузы, кезикте мындый да айалга болуп јат. Качан кижи шиҥдешке ВИЧ-инфекцияныҥ инкубационный ӧйинде (эмезе оны кӧзнӧктиҥ ӧйи деп айдып јат) келгенде, кижиниҥ эди-канына вирустыҥ кирген ле эт-канныҥ удура каруу беретен ӧйи 3 айга једер аргалу. Ол ӧй 6 айга, кезикте 12 де айга једер аргалу. Шак бу ӧйдӧ инфекциялу кижиниҥ эди-канында ВИЧ-ле југушканы билдирбес, тесттиҥ турултазы јаман (отриц.) болор. Је бу ӧйдӧ кижи југуш оорулу ла эбире улуска каршу јетирер аргалу болот. Нениҥ учун дезе ол бойыныҥ ВИЧ-статузы керегинде билбес ле су-кадык кижини вирусла југуштырып салар аргалу. Оныҥ учун кижи чеберленбей, јуук колбуда болгон болзо, ээжи-некелте аайынча анализти 3,6 айдыҥ бажында такып табыштырар аргалу.\nБойыныҥ статузы керегинде кайдаҥ угуп аларга јараар? ВИЧ-ке анализти кайда табыштырар?\n—Алтай Республиканыҥ ончо аймактарыныҥ эмчиликтеринде ле республикан эмчиликте, јурт јеезелердиҥ ончозында ФАП-тарда. Ондо ВИЧ-ке акча тӧлӧбӧзинеҥ, керек тужында јажытту шиҥдешти ӧдӧр арга бар. Онойдо ок бистиҥ СПИД-центрге ле психиатрический эмчиликке баштанарга јараар. Бу эмчиликте јуукта эптӱ кабинеттер ачылган. Бу кабинеттердиҥ аҥылузы — анализтиҥ турултазын экспресс эп-аргала чилекей ажыра бир ле канча минуттыҥ туркунына билип алар арга бар.\nКачан тест положительный болзо, кайдаар баштанар?\n—Кыйалтазы јогынаҥ Горно-Алтайсктагы Шоссейный оромдогы 38-чи таҥмалу турада СПИД-центрге баштанар керек. Мында чокым, толо јартамал, эм-тус, психологиялык јӧмӧлтӧ-болуш аларга јараар. Таланыҥ кандый бир аймагыныҥ кижизи болзо, јаткан јери аайынча аймактагы эмчиликке баштанар керек.\nБойыныҥ ВИЧ-статузын биле-тура мойножып турган улус бар ба?\n—Мындый бир канча учурал бар. Кезикте ВИЧ-тӱ улус олордо мындый оору бар деп јӧпсингилебей јат. Бистиҥ тӧс јерде мындый улусла иштеерге мультидисциплинарный команда тӧзӧлгӧн. Ондо врач-инфекционист, медсестра ла јондык иш аайынча специалист иштеп јат. Мында ончо эп-арга тузаланылат: јартамал иш, оору кижиниҥ эмезе оныҥ балазыныҥ оорузы ла су-кадыгы керегинде јетирӱ, онойдо ок ооруны эмдегениниҥ турултазы, эмезе эмденеринеҥ мойногон учуралдарла колбулу сурактар база кӧрӱлет. Онойдо ок РФ-тыҥ «Су-кадыкты корыыры керегинде» деген јасагы аайынча ада-энези эмезе опекун балазын шиҥдееринеҥ эмезе эмдееринеҥ кыйыжып мойношсо, кату каруузына тургузылат. Кӧп јаны бир аай, чук ӧткӱрген иш турулталу болуп јат. Ада-энези балазын кыйалтазы јогынаҥ эмдеери оныҥ јӱрӱмине, су-кадыгына јарамыкту деп оҥдоп, јӧпсингилейт.


Строительстводо индустриальный эп-сӱмелерди элбеде ӧткӱрери, чыҥдыйын jарандырары ла баазын jабызадары керегинде 1954 jылда 7 дек. строительдердиҥ, архитекторлордыҥ ла строительный материалдар, строительный ла jол ижиниҥ машиналарын эдер промышленнос... — НЭБ.РФ\nСтроительстводо индустриальный эп-сӱмелерди элбеде ӧткӱрери, чыҥдыйын jарандырары ла баазын jабызадары керегинде 1954 jылда 7 дек. строительдердиҥ, архитекторлордыҥ ла строительный материалдар, строительный ла jол ижиниҥ машиналарын эдер промышленностьтыҥ, проектный ла научно-шиҥгжӱ ӧткӱрер организациялардыҥ ишчилериниҥ Бастырасоюзный совещаниезинде айткан куучыны


«Чолмонысты» чеберлеп алалы - altaicholmon\n«Чолмонысты» чеберлеп алалы\nБу jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына газет-журналдарга бичидер иш учына jедерге бир айдаҥ ас öй артты. Почта ажыра олорды алдыртарга бичидеринде оноҥ до ас кÿндер бар деп чоттоорго келижет. Горно-Алтайскта jаткан кычыраачылар республикан «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти редакциядаҥ бойлоры келип алар ээжиле кичÿ изÿ (июнь) айдыҥ учына jетире бичидип алар аргалу.\n«АЧ-ны» Горно-Алтайскта jуртаган улус редакциядаҥ бойлоры келип алар ээжиле бичитсе, jарым jылга оныҥ баазы кубулбаган — 300 салковой ло болуп артканча. Каланыҥ организацияларында беш кижидеҥ кöп улус бичитсе, редакция олорго бойыныҥ кöлÿгиле газеттерди jетирип берер аргалу, бу тушта jарым jылга бир кижиге бичидер баа 400 салковой болор. Сок jаҥыс текширеспубликан алтай газедиске jаан удабай, 2022 jылда 100 jаш толор. Бойыныҥ бу jаан юбилейине «Чолмоныс» кычыраачыларыныҥ тоозы кезем астаган айалгада барып jатканын кöрöргö дö, угарга да ачымчылу. Мен сананзам, «АЧ» кандый да болзо, мынаҥ да ары алтай албатыныҥ кöгÿс байлыгы, эткен учурлу кереги, бренди болуп артып калар учурлу. Адаларыс артырган ла бисти, кандый да болзо, jаҥыс тилдÿ калык эдип бириктирип jаткан бу энчини эмди jылыйтарга чек jарабас деп бодойдым.\nПочтаныҥ АР-дагы башкартузыныҥ jетиргениле, 2021 jылдыҥ кичÿ изÿ айында «АЧ-ны» почта ажыра 1560 кижи алдыртып турган эмтир. Онызы, бу ла газеттиҥ 1980-чи jылдардыҥ учында болгон 7500 тиражына кöрö, беш катапка ас. Ол öйлöрдö бастыра улус газет-журналдарды jÿк ле почта ажыра бичидер аргалу болгон.\nКош-Агаш аймактыҥ «Чуйские зори» деген газединиҥ кычыраачыларыныҥ тоозы кичӱ изӱ айда республикан алтай газеттийинеҥ кöп – 1620 кижи. Бир чактыҥ туркунына кепке базылып келген «Чолмоныс» мындый коомой айалгага качан да кирбеген болор деп бодойдым. Алдында аймактардыҥ кажызына ла 1,5-1,7 муҥ экземплярдаҥ ажыра «АЧ» баратан. Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда тургуза öйдö оны баштапкызында — 477, экинчизинде — 391 кижи бичидет. Улаганда ла Кош-Агашта кычыраачылардыҥ тоозы база 3-4 катапка астап, бÿгÿн баштапкызында 215-ге, экинчизинде 203-ке jетире тÿшти. Эл-jоныныҥ 40 проценттеҥ ажыразы алтайлар болгон Шабалин аймак бÿгÿн 100-теҥ бир эмеш кöп алтай газет кычырат. Эмди бÿткÿл Кан-Оозы аймак алдыртып турган газеттиҥ тоозын совет jылдарда jаҥыс Экинур jурт бичидетен.\nБу jылдыҥ баштапкы алты айына «АЧ-ны» почта ажыра алдыртарына бичиткен 1,5 муҥ кижиниҥ тоозына ӱзеери калада газетти редакциядаҥ бойлоры келип алар эдип бичиткен 400-ке jуук кычыраачыларды кожор керек.\nJылдыҥ экинчи jарымjылдыгына бичидиш тулаан айдаҥ ала башталган. Ол öйдöҥ бери кÿÿк айдыҥ 30-чы кÿнине jетире республика ичинде «Алтайдыҥ Чолмонына» почта ажыра jÿк ле 381 кижи бичидип алган, калада редакциядаҥ бойы келип алар эттире 22 кижи jакыган, онноҥ ажыра организация текши öмöлигине кажызы ла бирдеҥ алдыртарга кÿÿнзеген. Керек бу ла кичÿ изÿ айда билдирлÿ jылар деп иженери артат.\nАйдарда, кычыраачы-«чолмончыла-рыстыҥ» тоозы угарга уйатту кемине jетире астады, оныҥ учун биске, алтайларга, кажыбыска ла элдеҥ озо текши алтай газедистиҥ салымы керегинде сананып, тöрöлчи кÿÿн-санаала башкарынып, ого тÿҥей ле бичидер керек. Мыныла колбой эл газедиске бойыныҥ кÿÿниле болушсын деп суракла элдеҥ озо, байла, Эл Курултайдыҥ ла аймактардыҥ депутаттарына баштанар керек деп бодойдым. Бу «элдиҥ элчизи» болуп jаткан улустыҥ «эдерис-тударыс» деген сöстöрине бÿдÿп, олор учун республиканыҥ ла каланыҥ муҥдар тоолу ÿнбереечилери бойлорыныҥ ÿндерин берген. Кажы ла депутат тудулган округыныҥ керексип турган 15-20 де болзо ÿнбереечизине алтай газет бичидип берзе, онызы албатыга да, «АЧ-га» да чын ла болуш jетиргени эмес пе? Ого ÿзеери, мениҥ билеримле, быjылдаҥ ала Эл Курултайдыҥ кажы ла депутадына бойыныҥ округына, ÿнбереечилерине болуш jетирзин деген амадула 1 миллион салковойдоҥ берилип jат. Ол акчадаҥ кöп балдарлу билелерге, пенсионерлерге «АЧ-ны» jарым jылга бичидип берзе, онызы депутаттыҥ jанынаҥ улуска jакшынак социальный болуш jетиргени болор эди.\n«Чолмонды» кычырар кÿÿндÿ, jе оны бичидип аларга аргазы jетпей турган алтай билелер толтыра деп, мен бойымныҥ ченемелимнеҥ билерим. 2015 jылдаҥ бери газетке бичидер иште канча катап туруштым, анчада ла каланыҥ кöп организацияларын керидим. Спонсор табылып, ол «АЧ-ны» кöп балдарлу билелерге, пенсионерлерге бойыныҥ акчазыла бичидип берерге турза, оны аларга, кычырарга кÿÿнзеген улус Горно-Алтайскта да, аймактарда да тургуза ла табылып келетен. Эки-ÿч jыл кайра Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков jакшы тем эдип, бойыныҥ акчазыла jурт јерде jаткан 50 билеге почта ажыра республикан алтай газетти бичидип берген эди.\nТöрöл газедистиҥ кÿч айалгага киргениниҥ шылтактары кöп. Олордыҥ кезигин редакцияда иштебей турган тегин ле кычыраачыныҥ шÿÿлтези кептÿ чыгара айдарга турум.\nМен бодозом, мыныҥ баштапкы шылтагы – алтай тил билер улустыҥ тоозы араайынаҥ астап турганы. Бис jашöскÿримди тöрöл тилиле кычырар эдип, кöп учуралдарда ÿредип болбой турганыс калганчы jылдарда иле билдирип келди. Алтайлап куучындажып билер де балдар тöрöл тилиле кычырбай барды. Бу айалганы канайып тÿзедери jанынаҥ АР-дыҥ башкарузында тулаан айдыҥ учында jаан конференция да öткÿрилди, алтай тилди корып аларыныҥ ÿчjылдык программазын тургузар деп jöп тö jарадылды. Мынызы сÿÿндирет, jе «ÿстинеҥ тöмöн» керекти оҥдолтып болгойыс не? Эмезе канча чактарды, качалаҥдарды öдÿп, кайылбаган тилисти «Карусель» деген телеканал jаба базып jоголтор бо? Мында, байла, бойыстыҥ уйаныс база бар. Кöрзöгöр, ол ло Горно-Алтайскта jаткан сыгандарда, армяндарда, кыргызтарда, бисте чилеп, олордыҥ тилиле чыгып турган бир де газет, бичик, радио, ТВ jок, jе олордыҥ балдары ончозы тöрöл тилиле куучындажып билер.\nЭкинчи айалга – газетти улустыҥ айылдарына jетирери jанынаҥ почтаныҥ коомой ижи. Ол оройтып jетирилгенинеҥ улам ондо бичилген солундар чек эскирип калат. Кöп улус газеттерге бичитпей барганыныҥ шылтагы ол болор. Ол ок öйдö почта прессага бичидер ле оны jетирер бааны араайынаҥ бийиктедип ле jат, темдектезе, «АЧ-ныҥ» 2021 jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына алдырар баазы — 870 салковой 60 акча, jеҥилтелерлÿ улуска — 756 салковой 06 акча. Газеттиҥ бойыныҥ баазы — 300 салковой, чоттоозоор, канча кирени почта оныҥ ÿстине кожып турганын. «Чолмонго» бичидер ле оны аймактардагы кычыраачыларга jетирер ишти почта ажыра эмес, öскö, эмеш ас чыгымду эп-аргала тöзööри jанынаҥ бедиренер, сананар öй келди ошкош.\nӰчинчизи – бойыстыҥ неме керексинбезис, бистиҥ улуста тöрöлчи кÿÿн (патриотизм) jокко jуугы ошкош. Мен ле бодозом, кажы ла алтай биле «Алтайдыҥ Чолмонын» jÿк ле тили, калыгы, кичÿ Тöрöли керегинде «оорыганы», сананганы, jÿк ле ол алтайлап чыгып турганы учун бичидип алар учурлу. Бисте 100 jылга улай ÿзÿлбей, кепке базылып келген öскö мындый кöгÿс байлык, энчи jок, мынаҥ башка jаҥызы та болор, та jок. Бу газет jабылып калза, бис, алтайлар, бу ла эмдиги нак эмес ле чачыҥы кемисле, качан да текши калык кычыргадый öскö газет ачып болбос ошкожыс. Бар jедимди не jылыйтар? Бÿгÿн «АЧ-га» бичидери – ол оны корулап, оныла кожо алтай албатыныҥ jакшы адын, тоомjызын кичееп аларыныҥ курч сурагы болуп jат деп чотойдым.\nТöртинчизи – газеттиҥ чыҥдыйы керегинде эҥ ле блааш-тартышту сурак. «АЧ-ныҥ» критиктери «газетте кычырар неме jок» деп айдыжат. Мениҥ акту бойымныҥ санаамла болзо, бу улусла jöпсинерге jарабас. Республикада алтай тилле чыгып турган бир канча республикан газеттер бар болзо, мынайда айдарга, олордыҥ ортозынаҥ талдаарга, билееркерге, укааркарга jараар эди. Бисте jок то. Бÿгÿнги де айалгада «Чолмондо» кижи jилбиркеп кычыргадый бичимелдер тÿҥей ле улай чыгып jат. Ол ло алтай тил, чÿм-jаҥдар, кийим-тудум, аш-курсак, билениҥ, аржан суулардыҥ, мал-аштыҥ, аҥдаарыныҥ байы керегинде материалдар, билимчилердиҥ литература, тÿÿки, кудай jаҥы jанынаҥ бичиген шÿÿлтелери, кеп ле чечен сöстöр, табышкактар ла оноҥ до öскöзи.\nБайагы критиктер чилеп, «Чолмонысты» jамандап, ого укааркап, оны алдыртпай да, кычырбай да jÿрзебис, учы-учында оныҥ кычыраачыларыныҥ тоозы сÿрекей астады дежип, газетти jабары керегинде сурак ойто ло чыгып келер. «АЧ» бÿгÿн алтай тилиске чек jоголорго бербей jаткан чичкечек учуктардыҥ бирÿзи, алтайлардыҥ периодикалык печать ажыра айдынатан сок jаҥыс текши трибуназы болуп jат. Оныҥ ла тöрöл эрмегистиҥ салымдары тудуш, jуук колбулу деп, мен алдында айткам, эмди де онойдо чотойдым. «Чолмоныс» бöктöлип калза, калык болуп кайыларыныҥ jолында база бир билдирлÿ алтам эдерис. Газедисти бойыс керексибезебис, öскöлöрине ол jÿс катап керек jок.\nБÿгÿн «Алтайдыҥ Чолмоны» элдеҥ ле озо республиканыҥ башкарузыныҥ ла Эл Курултайыныҥ окылу газеди болуп jат. Оныҥ учун ондо критикалу, jаҥдардыҥ jастыраларын коскоргон, илезине чыгарган курч материалдар кепке базарга кÿч болгонын бис база оҥдоор учурлу. Ондый да болзо, редакцияныҥ ишчилерине (акча-манат jедишпей де турган болзо), jол-jорыкка барары, кычыраачыларла туштажулар öткÿрери, олордыҥ шÿÿлтелерин угары jанынаҥ бойлорына база кыймыктанар керек деп бодойдым. Газетти кычыргадый улустыҥ кöп сабазы тургуза öйдо Себиниҥ боочызыныҥ ары jанындагы аймактарда jадат. Айдарда, кандый да болзо аргалар табып, олорго jеде барып, эл-jонды jууп, туштажулар, куучын-эрмектер öткÿрер, улустыҥ айткан аjаруларын угар, газетте чыгарар керек. Ол тушта «АЧ-ныҥ» ла оныҥ кычыраачыларыныҥ ортозында ÿзÿлерге jууктажа берген колбу jаҥыдаҥ орныгып, бичиткен улустыҥ тоозы кöптöп, эки jанына тузалу болор эди.\nС. ТЕМЕЕВ, кычыраачы


Горно-Алтайск: ӧзӱмниҥ јолында - altaicholmon\n2019 јылдагы иштиҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция Горно-Алтайсктыҥ башкартузында ӧткӧн.\nРеспубликаныҥ тӧс калазыныҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ башкартузыныҥ јааны Ольга Сафронова ӧткӧн јылда эдилген тӧс иштер, быјылгы јылдыҥ амадулары керегинде журналисттерге куучындаган.\nГорно-Алтайск каланыҥ депутаттары-ныҥ Соведи 21 депутаттаҥ турганын, олор беш политикалык партиялардыҥ чыгартулу улузы болгонын Юрий Нечаев пресс-конференцияда айткан. «Депутаттыҥ тӧс ижи – сессияларда туружары. 2019 јылда 18 сессия ӧткӧн, олордо муниципалитеттиҥ јадын-јӱрӱминиҥ башка-башка сурактары шӱӱжилген. Федерал јасактарда эдилген кубулталарла колбой депутаттар башкарынып иштеген документтерине келиштире кубулталар эткен» – деп, ол куучындаган.\nЭл-јонло туштажып, олордыҥ тургускан сурактарыныҥ аайы-тӧӧйине чыгары депутаттардыҥ база молјулу кереги болуп јат. Мындый туштажулар каланыҥ башкартузыныҥ ишчилериле кожо улайын ӧткӧнин мэр јетирген. «Тургуза ӧйдӧ оромдордыҥ комитеттериниҥ учуры јабызап, олордыҥ ордына ТОС-тор (территории общественного самоуправления) келип јат. Каланыҥ јеринде эм тургуза ӱч ТОС тӧзӧлгӧн, база экӱзиниҥ иштейтен јери чокымдалган ла тӧзӧмӧл иштер ӧдӱп јат. Граждандардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧргӧ ТОС-торго конкурс ажыра гранттар чыгарылат. 2019 јылда бу иштерге бюджеттеҥ 1 млн салковой чыгарылган болзо, 2020 јылга темдектелгени – 2 млн салковой» – деп, Юрий Нечаев айткан.\nРеспубликаныҥ тӧс калазы 2020 јылга ла пландалган 2021-2022 јылдарга бюджедин ӧйлӱ-ӧйинде шӱӱжип јӧптӧгӧн. Горно-Алтайск ӧткӧн јылда беш эл ӱлекерде турушкан ла олордыҥ шылтузында бюджетке 750 млн салковойдоҥ ажыра ӱзеери акча тӱшкен. Каланыҥ бюджединиҥ 2019 јылдагы кирелтелери мынаҥ озо качан да болбогон 3 млрд салковойго јеткени, ол тоодо таҥынаҥ иштеп алган кирелтелери 1 млрд салковойго јуукташканы пресс-конференцияда айдылган.\n«Ӧткӧн беш јылга каланыҥ бюджединиҥ акчазы 800 млн салковойдоҥ ажырага, ол тоодо таҥынаҥ кирелтелери 200 млн салковой киреге бийиктеген – деп, Ольга Сафронова куучындаган. –Анайда ок муниципал тӧлӱ 80 млн салковойго астаган, бу тӧлӱни тӧлӧӧрин јеткилдеген акча 100 млн салковойдоҥ 30 млн салковойго јетире тӱшкен. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине муниципал тӧлӱниҥ кеми 656 млн салковой болуп јат».\n2017 јылга кӧрӧ, бюджетке таҥынаҥ инвесторлордоҥ до, башка-башка кемдӱ бюджеттердеҥ де тӱшкен инвестициялык акча кӧптӧгӧни пресс-конференцияда темдектелген.\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӱч муҥнаҥ ажыра субъекттери иштеп јат, ол тоодо орто, кичӱ ле микропредприятиелердиҥ тоозы 1447, таҥынаҥ аргачылар – 1992 кижи.\nПресс-конференцияда јолдордыҥ сурагына аҥылу ајару эдилген. Ӧткӧн јылда Горно-Алтайскта текши узуны 270,9 км 470 јол јазалган.\n«Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекер аайынча каланыҥ текши узуны 7,69 км 14 јолы чыныктап јазалган. Анайда ок Чкаловский лог, Заимка, Поселок афганцев, Гардинка микрорайондордо 9,62 км јолдордо ремонт иштер ӧткӧн. Оконечный, Студенческий, Гастеллоныҥ, Чорос-Гуркинниҥ оромдорындагы јолдор ло тротуарлар јазалган. Бийский оромдо капитальный ремонт иштер эдилген. Горно-Алтайскта тураларга газ ӧткӱрген иштердиҥ кийнинде 18 јолдо орныктыру иштер эдилген. Коммунистический проспектте узуны 3,1 км јол јазалган, јолды кыйулай 500 кире јаҥы электројарыткыштар ла текши узуны 870 п. м. перила-чедендер тургузылган.\nБыјылгы јылда «Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекер аайынча калада Чкаловтыҥ, Кировтыҥ, Вербицкийдиҥ адыла адалган, Колхозный ла ӧскӧ дӧ оромдордо јолдор јазаларын Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ јааны угускан.\nСуу, электроот, газ\nРеспубликаныҥ тӧс калазыныҥ јериниҥ јӱк ле 75% суула јеткилделгени пресс-конференцияда айдылган. Је бу кӱч суракты чечери аайынча иштер ууламјылу ӧткӧнин, республиканыҥ башкарузы 2019 јылда сууӧткӱштер тударга ӱзеери акча чыгарганын Ольга Сафронова куучындаган. Онойдо, 1295 м сууӧткӱштерди тудуп, олорды тӧс сууӧткӱшке колбоор иш эдилген (бу иштер Виноградный, Олонский, Барнаульский оромдордо ло Барнаульский переулокто ӧткӧн). Сууӧткӱш тудар иштер Чкаловский лог микрорайондо, анайда ок јаҥы микрорайондордо башталган.\nГорно-Алтайсктыҥ јаҥы микрорайондорын электроотло јеткилдеер иштер улалганча. Баштапкы ла катап каланыҥ бюджединеҥ 3 млн салковой оромдорды јарыдар јарыткыштар тургузарына чыгарылган ла 32 оромдо 402 јарыткыш јаҥы светодиодный јарыткыштарга солынган. Табынча бастыра јаҥы микрорайондордо јарыткыштар тургузары темдектелип турган эмтир.\nӦткӧн јылдыҥ куран айында Байат ла Поселок афганцев деген микрорайондордо 800 кире тура газка колболгон. 42-чи микрорайонды (Жуковтыҥ, Гончарный оромдор) газла јеткилдеер иштер удабас бӱдер. Анайда ок Кучияк микрорайонды газла јеткилдеер иштер башталып калган. Быјылгы јылда Гардинка микрорайондо (№24) газӧткӱшти тузаланарга табыштырары темдектелген.\nЈадарга эптӱ јер тӧзӧп\n«Калада јадарга јарамыкту јер» деген федерал эл ӱлекерде турушканы республиканыҥ тӧс калазында эл-јон јаткан кӧп јерлерди јаҥырта јазаар арга берген. Онойдо, Майма сууныҥ јараттарын јазаар иштер улалып, сууныҥ Мебельный кӱрдеҥ ала «Баатыр» деген спортзалга јетире јарады јазалган. Кӧп квартираларлу 6 тураныҥ јаны јазалып, «Најылыктыҥ бульварынаҥ» ала Б. Головинниҥ оромына јетире тротуарлар јаҥырта салылган. Балдар ойноор он кире јер тудулып, тренажерлорло, ӧскӧ дӧ ойын јепседерле јепселген. Быјылгы јылда балдардыҥ ойноор јерлери Радловтыҥ ла Барнаульский оромдордо тудулар.\nБылтыр Туу-Кайада комплексти тудар иштер башталган. Бого 134 млн салковой кире акча чыгарылган, олордыҥ 100 млн салковойы – федерал бюджеттиҥ акчазы. Јаҥы јылда бу комплексте иштер оноҥ ары улалар деп, Ольга Сафронова айткан.\nӦткӧн јылда Горно-Алтайскта улус јадар 28 муҥ квадратный метр јерлер тузаланарына табыштырылган, бу кӧп улус јаткан 5 јаан тура ла таҥынаҥ улустыҥ јаҥы туралары. Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле, «тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ» Чаптыновтыҥ 34/1 туразы бӱдӱре тудулган ла Строительдердиҥ оромындагы 2/2 турада тудум иштер учына једип браат. «Каланыҥ јерлери кызык ла туралар тудуп иштеерге кӱӱнзегендер ас. Ондый да болзо, бис калачыларды јадар јерле јеткилдеер ишти турумкай улалтып јадыбыс. Јуук ӧйлӧрдӧ Улагашевтиҥ оромында, Шоссейный, Осипенко, Мамонтово оромдордо, эски музейдиҥ јанында јерлер јаҥырта тудуларына темдектелген» – деп, Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ јааны пресс-конференцияда айткан.\nБӱгӱн Горно-Алтайскта 3,5 муҥ биле тура тударга јер алар очередьте туруп јат. Ӧткӧн јылда каланыҥ башкартузы 14 лӧ билеге јер берер аргалу болгон. Бойына јерде тура тудар сурак канча кире курч турганын бу тоолор керелейт. Ольга Сафронованыҥ айтканыла, каланыҥ улузына тура тудар јерлерди ӧскӧ муниципалитеттиҥ јеринеҥ берер, анайда ок јердиҥ ордына орныктыру акча тӧлӧӧр шӱӱлтелерин Горно-Алтайсктыҥ башкартузы республиканыҥ башкарузына ла парламентине јетирген. «Бого ӱзеери бис тура тударга јер сураган улустыҥ очередине улусты тургузарын, кӧп балдарлу билелердеҥ ӧскӧзин, удурумга токтодор шӱӱлте эдедис. Бӱгӱн бис кӧп балдарлу билелерге јер берери јанынаҥ Президенттиҥ Јарлыгын бӱдӱрип болбой јадыс, калада мындый 750 кире билелер јуртайт» – деп, ол айткан.\nПресс-конференцияда ӧткӧн јылда каланыҥ ӱредӱлик ле культура учреждениелериниҥ ижи, физкультураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱми, јондык биригӱлердиҥ ижи керегинде база айдылган.\nОнойдо, јылдыҥ учында текшиӱредӱлик муниципал учреждениелерде 10 542 ӱренчик ӱренген. Школдо ӱренгендердиҥ 99,4% изӱ курсакла јеткилделген. Быјылгы јылда бир баланыҥ кӱнине јал тӧлӧбӧс курсагыныҥ баазы 55 салковой болор (2019 јылда 48 салковой болгон), су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ ле кенек балдардыҥ курсагыныҥ баазы — 110 салковой (былтыр 100 салковой болгон). Каланыҥ 2020 јылга бюджединеҥ бого 12,3 млн салковой чыгарары темдектелген.\n2019 јылда Горно-Алтайскта спорттыҥ 130-таҥ ажыра керектери ӧткӧн, олордо турушкан калачылардыҥ тоозы 20 муҥнаҥ ажыра. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ 32 спортчызы спорттыҥ беш бӱдӱминде Россияныҥ јуунты командазына кирип јат.\nӦткӧн јылда 10 муҥнаҥ ажыра кижи јал тӧлӧбӧс јондык иштерде бойыныҥ кӱӱниле турушкан, олордыҥ кӧп сабазы јиит улус болгонын темдектеер керек. Калада 300-теҥ ажыра коммерциялык эмес биригӱлер иштейт, ол тоодо 206 биригӱниҥ ижи јонјӱрӱмдик ууламјылу.\nПресс-конференцияда журналисттердиҥ ле јонјӱрӱмдик медиа-аргалардыҥ авторлорыныҥ «#ProГород» деген конкурсыныҥ јеҥӱчилдери кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдаткан. Јеҥӱчилдер болуп Ай-Тана Торбокова ла Анна Ивашкина («Вестник Горно-Алтайска» газет), Светлана Кыдыева («Алтайдыҥ Чолмоны» газет), Елена Шнейдер ле Наталья Стрелецкая, Анна Бичурина, Айканат Бурмалов, Олеся Овсянкина («Эл Алтай» ГТРК), Ксения Арыкова ла Людмила Рыспаева (Инстаграм), Валентина Малова (ГАГУ-ныҥ Медиа тӧс јери), Кемине Кынова (ВКонтакте) чыккандар.


Иш – баштапкы jерде Главная - Уймонские вести\nИш – баштапкы jерде 24 12 2017 15:17\nБойымныҥ бичимелимди Зоя Тазаевна Трыхманова керегинде бичиир деп шÿÿдим. Быjыл бу öрöкöн 80 jажын темдектеп jат. Ол jажына ÿредÿчи болуп, балдарга ла кожо иштеп турган jиит коллегаларына кöп билгирлер берген. 33 jылдыҥ туркунына ого школ экинчи айылы болуп калды.\nЗоя Тазаевна 1937 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 28-чи кÿнинде ол öйдö Кан-Оозы аймактыҥ Сузар jуртында чыккан. Энези Чодна, адазы Тазай Трыхманов деп улус болгон. Адазы Орджоникидзениҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели болуп иштеген.\n1954 jылда Зоя Тазаевна Горно- Алтайсктагы педагогический училищеге ÿредÿге кирген. Студент öйлöрин öрöкöн мынайда эске алынат: «Студент тужы кижиниҥ эҥ ле jилбилÿ öйлöри ине. Бис ончобыс кöп билгир аларга jÿткип, алган билгирлеристи бойыстыҥ ижибиске тузаланарына кичеенип ÿренгенис. Спортто база албаданганыс… Училищениҥ кайда ла öдöтöн маргаандарында туружатаныс. Кийнинде эҥ ле эрчимдÿ студенттер путёвкала кайралдадып, Москвадööн дö баратан. Jолдыҥ баазын профсоюз тöлöйтöн».\n1959 jылда ÿредÿзин jедимдÿ божодып, Зоя Тазаевна Абайдыҥ jетиjылдык школына баштамы класстыҥ ÿредÿчизи болуп ишке чыккан. Jиит, капшуун ÿредÿчи балдарла, jербойыныҥ улузыла тÿрген jаражып, керектÿ боло берген. Оныҥ ла кийнинеҥ иш jÿрÿминде баштапкы jерде турган.\n1960 jылдаҥ ала 1993 jылга jетире Сугаштыҥ школында баштамы класстардыҥ ÿредÿчизи болуп иштеген. Ол тушта Сугашта малокомплектный школ болгон, директоры болуп Григорий Тычинович Киндиков иштеген. Иштеерге кÿч болгон, jе ÿредÿчи бастыра бойыныҥ кÿчин сÿÿген ижине беринип, кичинек болчомдорды сÿÿп, олордыҥ jедимдерине сÿÿнип, балдар ак-чек ÿренип, бой-бойына болужып jÿрзин деп jакып таскаткан.\nЭмди öрöкöн директор болуп иштеген Геннадий Архипович Петькинди jылу эске алынат. Бу кижиниҥ эрчимдÿ ижине шылтай Сугаштыҥ кичÿкомплектный школы сегисjылдык школ болуп калган. Jаҥы школго кирерге öмöлик ле ада-энелер jаан болужын jетирген. Ол öйдö jайалталу ÿредÿчилердиҥ каруулу ижин Зоя Маймановна Матыкова, Серго Тадаевич Казакпаев, Серафима Андреевна Улагашева ак-чек бÿдÿргендер. Öмöлик нак болгон деп Зоя Тазаевна эске алынат.\nБойыныҥ байлык ченемелиле jиит ÿредÿчилерле ÿлежип, ол кöп тоолу семинарларда, конференцияларда эрчимдÿ турушкан. 1978 jылда ÿредÿчилердиҥ IV областной конференциязында база турушкан.\nЗоя Тазаевнаныҥ ады-jолы «Люди эпохи 20 века» деп бичикке кирген. 1975 jылда дезе ого албаты ÿредÿлигиниҥ Алтайский крайдагы бöлÿгиниҥ кÿндÿлÿ грамотазы, 1979 jылда «Албаты ÿредÿлигиниҥ отличниги» деп ат-нере табыштырылган. 1983 jылда иштиҥ ветераны деп ат берилген.\nТургуза öйдö öрöкöн Сугаш jуртта jадат, бала-барказыныҥ сÿÿген энези ле jааназы. Акту кÿÿнистеҥ слерге балдараарга баш болуп, кöп jаш jажазын деп кÿÿнзейдис. Кÿÿн-санаагар jарык болзын!\nБаштапкы класстардыҥ ÿредÿчизи Л.С. СОРОНОКОВА.


Инфоурок › Другое › Научные работы › Научная работа по произведению И.В.Шодоева\nИ.В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» (1967, 1973, 1983, 199 ј. чыккан) деген романда бӱткӱл алтай калыктыҥ XVIII-XIX чактарда ӧткӧн салымы јуралган. Ол ӧйдӧ болгон тӱӱкилик керектерди Кан ичинде јуртаган албатыныҥ кеп-куучындары аайынча, кыдат ла орус албатыныҥ тӱӱкилик бичиген бичимелдерин тузаланып, бичиичи чындык кӧргӱзет: алтайлар орус каандыктыҥ тергеезине кирип, најылык кӱӱн-тапты бӱдӱмјилегенин ле алтай калыктыҥ јадын-јӱрӱмин. Бу баштапкы алтай тӱӱкилик роман кийининде ӧйлӧрдӧ ӧскӧн ӱйеге, бойыныҥ тӱӱкизин билерине јаан ууламјылар берген. Јер-суулардыҥ, ӧзӧк-кобылардыҥ да аттарын алза, бу ла Кан ичинде олор јерӱстилик чертиликтерде (карталарда) бӱгӱнги кӱнде јаан солынта јогынаҥ барат. Темдектезе, Јербоочы, Ыргайлу, Алмысту, Эзим, Чарас, Кан-Јабаган, Алтын-Туу ла о.ӧ. Романда тӱӱкилик керектер учурлу эмес, калыктыҥ атту-чуулу бӧкӧлӧриниҥ сӱр-кеберин кӧргӱскени мӧрлӱ. Ол темдектеп алза, Тӧӧдӧкӧ лӧ Тузагаш, Карчага ла Тӱӱкей, Чече ле оноҥ до ӧскӧ баатырлардыҥ сӱр-кеберлери.\nТӱӱкилик романныҥ тӧзӧлгӧзинде калыктыҥ кеп куучындары ла озодо болгон учуралдар салынган. И.В.Шодоев чӱмдемелин јеҥӱдеҥ баштабаска јылдарла тескерлеп, кайра барган. Анайда баштапкы бажалык амыр јаткан алтайлардыҥ эткен ижинеҥ башталат…\nБу роман незиле јилбилӱ?.. Бичиген эп-аргазын, марын алгажын, автор тӱӱкилик чынды ла калык-јонныҥ ортозында таркап калган кеп куучындарды колыштырганы-бичиичиниҥ бедренижиниҥ бир јакшынак мӧри, тапкыры дезебис, келижер деп, бодоп турум.\nЭкинчиде, романныҥ элбеде алынган политический ле исторический тӧс шӱӱлтезин кӧрзӧ, «Кызалаҥду јылдарда» алтай јон сок јаҥыс чындык јолды бедиреп ле таап, орус каанга бириккенин автордыҥ кӧргӱзерге ченешкени болуп јат. Мынаҥ озо алтай литературада мындый ууламјылу чӱмдемелдер јок болгон. Бу јанынаҥ И.В.Шодоев тӧрӧл јонына ла литературазына јап-јакшынак сый эткен. Оныҥ да учун бичиичиниҥ бу романы эл-јон ортодо элбек јарлу ла јаан суруда.\n«Кызалаҥду јылдар» деп романныҥ тӧс геройлорыныҥ бирӱзи- эрлӱ-кӱчтӱ Карчага. Бу јараш, јиит ле бӧкӧ уулдыҥ кылык-јаҥы, санаа-кӱӱни чындык јуралган. Бӱдӱмјилӱ. Оборлу. Чокым. Кӧрӱмјилӱ.\nКарчага-орус ла алтай эл-калыктыҥ ортозында најылыкты тыҥыдары учун кан-јӱректиҥ согултыла сескен ле тартышкан чындык баатыр.\nКандый ла албаты бойыныҥ келер ӧйи јакшы болзын, келер ӧйдӧ адын ададатан бӱгӱнги балдары – јӱрӱмди улалтатан ӱйе – оныҥ јединген једимин, ончо байлыгын, јаҥыс ла ар-јӧӧжӧ байлыгын эмес, кӧгӱс те байлыгын, кӧгӱс санаазын, јӱрӱмдик ээжилерин, јаҥдаган јаҥын ундыбай, алып јӱрзин деп, амадап, тӧрӧл калыгыныҥ культуразы тӧзӧлгӧлӱ бойы улалып јатсын деп кӱӱнзеп јат.\nИ.В.Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романы алтай эл-јонды очокты айландыра јууп, кӧгӱс-санааны бириктирип, јаш ӱйени кӧпкӧ ӱредет, оморкодот.\nОзодо, час табылгалак ӧйдӧ, кижи ӧйди билип аларга кӧп эп-аргалар тапкан.\nОзо ло баштап улус ӧйди кӱнниҥ чыкканыла, отурганыла билетен. Кӱнниҥ кӧлӧткӧзиле олор ӧйди бодоштыра чын билгилеп алгылайтан. Теҥериде јылдыстар башка-башка кӧрӱнгенин темдектеп, ӧйди улус база кӧрӱп, билип алатан.\nЈебрен Египеттиҥ эл-јоны тӱнди 12 ӱзӱкке бӧлип алган болгон. Бу ӧйдиҥ кажы ла ӱзӱги кандый бир јылдыс чыкканыла аҥыланатан. Египтяндар онойдо ло кӱнди 12-ге ӱлеп, кӧлӧткӧниҥ чазын шӱӱп тапкан. Бис оны кӱнниҥ чазы деп айдадыс. Ол темдектерлӱ тегин ле агаш болгон.\nӦйди кемјиир ӧскӧ јазалдарда јебрен улус сууны ла отты тузаланган. Кӧрӧр болзо, олор ӧйди кырында темдектерлӱ ӱспекчинле де кӧргӱлеген. Бир тӱҥей ӧйгӧ ӱспекчинниҥ тӱҥей бӧлӱктери кӱйет. Ӧскӧ чактарда суу ла айак тузаланылган. Айакта ойдык эдип, сууга салып койзо, ол бир канча ӧйдиҥ бажынаҥ суула толуп калар эмезе чӧҥӧ берер.\nБодоштыра 2 муҥ јыл кайра кижи кумакту час эдип алган. Мындый частарла улус эмди де тузалангылайт. Баштапкы механический частарды бир муҥ тӧрт јӱс јыл кайра тапкан. Бу частардыҥ механический јазалына, цепочкага, јаан эмес кошту эдилген. Коштыҥ бескезине катушка айланатан, цепочка дезе јазылар болгон. Онойып, тоолор кӧргӱскен јерле стрелка јӱрген.\nЈе алтай албаты час деп приборло танышканы 20-чи чакка келижип јат. Оноҥ озо ӧйдӧ алтайлар ӧйди канайда билген, канайда темдектеген? Бу сурактыҥ аайы-бажына чыгарга бис И.В.Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романына баштандыс. Мында темдектеген ӧйди эки бӧлӱкке бӧлигедий: тӱн ле тӱш. Тӱштиҥ бӧлӱктери – эртен тура, тал-тӱш, эҥир. Тӱнниҥ бӧлӱктери – эҥир, тӱн ортозы, таҥ алды.\nИ.В.Шодоев тӱштиҥ бӧлӱктерин кандый сӧстӧрлӧ кӧргӱзип турганын кӧрӱп ийектер.\nЭртен турадаҥ ала тал-тӱшке јетире ӧй:\nЈер јаҥы ла јарып келеткен ӧй – 4 саат.\nЈер јарый берген – 5 саат.\nЈер јарып калган, је кӱн чыккалак.\n- Јер јарып, кӱн чыгары јууктап келерде, Шутур унчыкпай барды. – 5-6 саат.\n4. Кӱн јаҥы ла чыгып клеедерде, оттогы казан бортылдап кайнай берди. Кӱн чарчап чыгып келерде, јаҥы каанныҥ јакарузы аайынча эл-јон окылу јерге јуулган. – 6 саат.\n5. Кӱн чылбыр кирелӱ ӧксӧп чыгып келерде, Бачымныҥ ӱч тӱмен черӱзи озолодо берилген јакару аайынча агаштардаҥ чыгып, бӧлӧлишкелердиҥ черӱзин ӱч талазынаҥ курчай туруп алды. – 7 саат.\n6. Кӱн ӧксӧп чыгып келерде, ӧштӱниҥ баштапкы черӱзи Соок-Сууныҥ кызымына једип келген. – 8 саат.\n7. Кӱнниҥ кӧзи кырлар бажын алтын-сары ӧҥлӧ будып ийди. – 9саат.\n8. Јайгы кӱн ӧксӧп, изӱ тыҥый берди. – 10 саат.\n9. Кӱн тал-тӱшке јууктай берген, агаш ортозында кӱӱктер ӱн алыжып эткилейт. – 11 саат.\n10. Чакарбай экинчи кӱн јорыктап, тал-тӱш киреде карагайлу тӧстӧктиҥ эдегинде одуланган. – 12 саат.\nТал-тӱштеҥ эҥирге јетире ӧй:\nКӱн тал-тӱштеҥ кыйып калган. – 1 саат.\nКӱн тал-тӱштеҥ ӧдӧ берген. – 2-3 саат.\nКӱн јабызай берген. – 4 саат.\nКӱн кыр бажына јууктай берерде, койлор межеликти тӧмӧн отогылап браатты. Кӱн кыр бажына отурарга јууктажа берген. – 5 саат.\nКӱн ажарына јууктажа берген. 6 саат.\nКӱн ажып браадарда, јыргал-мӧтӧл божогон, улус тарап-таркап јангылаган. – 7 саат.\nКӱн кыр бажынаҥ ажа берди. – 8 саат.\nКӱн ажып, эҥир кире берерде, ӧштӱниҥ арткан-калган черӱзи кайра тескерлеген. – 9 саат.\nТӱнниҥ ӱч бӧлӱги:\nНемеке…эҥир тӱн кирерде, айлынаҥ чыгала, Лам Дарчыныҥ айлы јаар басты. Бозом эҥирде ол нӧкӧрлӧрине келеле, айтты: «Ӧзӧктӧ тымык, Кадынды эмди, байла, кечкилеп јаткан болор. Чайлап алала, амыр уйуктаактар, таҥла атанарыс. – 10 саат.\nЭҥир тӱн ӧдӧ берерде, јииттер айылдаҥ тышкары чыктылар. – 11 саат.\nТуртукай каанныҥ ӧргӧӧзинеҥ чыгып келерде, шык ла эткен ай караҥуй тӱн. – 11-12 саат.\nАттарды каруулдап турган карган ӧбӧгӧнди тӱн ортозы киреде эки јиит уул келип солыды. – 12 саат.\nЈыламаш ыйлап-ыйлап , байла, чучураган болбой, тӱн ортозы ӧткӧн кийнинде уйуктай берди. – 1 саат.\n«… Адаҥ эдин ји, Карчага эмди ле једип келетен болзо, таҥ караҥуй киреде таҥмаларга согулта эдер эдис – деп, Тӧӧдӧкӧ айтты…». – 3 саат.\n«… Ыраакта таҥ келип јадарда, Саамай јада калган…». – 4 саат.\n«…Кайрукунныҥ суузын таҥ алдында кечип чыгар јакару берилген…». – 5 саат.\nЭртен тураныҥ темдеги- Таҥ-Чолмон. «… Таҥ алдындагы ээзинге кызыл тыт шуулап турды, таҥ клееткенин белгелеп, Таҥ-Чолмон деп јылдыс чыгып келди…».\nТал-тӱшти кӱннеҥ кӧрӱп јат.\nЭҥирдиҥ темдеги-Эҥир јылдыс. «…Кӱски айас теҥериде эҥир чолмон јалтырап чыкты…».\nТӱнниҥ темдеги-јылдыстар. Јети-Каан, Алтын-Казык. «…Јети-Каан Алтын-Казыкты эбире берген эмтир, удабас таҥ келер»- деп, Јаҥар айдала, Карчагага јӧлӧнӧ отура берди. Теҥериде јылдыстар койыла берди.\nАйдарда, бу иште јаҥыс ла јайдыҥ ӧйинде тӱн ле тӱштиҥ ортозында ӧйди темдектегенин кӧрдибис.\nАнайда ок бу тӱӱкилик романда ӧйдиҥ ӱзӱгин кӧргӱскен кемјӱлер бар.\n«… Таҥкы тартым ӧйдиҥ туркунына јелдиртип барала, Тӱӱкей адыныҥ тискинин тартып ийерде, ады сайгалай базып, јорыгын арайладып ийди. Амыр-Санаа ажуныҥ кырында артып калала, эки таҥкы тартым ӧйдиҥ туркунына сананып отурган…».\n«… Чай кайнадым кире ӧй ӧтпӧгӧн, ӧштӱниҥ баштаҥы черӱзи оодо согулган. Сууны кечип чыккан кийнинде, эки чай кайнадым кире ӧйдиҥ туркунына маҥын ӱспей маҥтаган аттыҥ маҥы уйадай берди…».\nБу кемјӱлер чике эмес те болзо, је алтай албатыда база бойыныҥ кемјӱлери болгон, ӧйди база билип темдектегенин бис кӧрӱп јадыс.\nТӱрк укту эл-калыктардыҥ, ол тоодо алтай улустыҥ, кумран-јебрен ӧйлӧрдӧги бичик-билигин билимчилер эмдиге бедирегенче ле шиҥдегенче. Ол качан бирде јарталарында бир де алаҥзу јок. Чиби бичик кажы ӧйлӧрдӧ болгонын эм тургуза чокымдаарга кӱч. Караҥ Кошевтиҥ бичигениле, бу бичиктиҥ табылган ӧйи 15 чактыҥ кийнинде. Бу бичик кайа таштарга бичилбеген, байла, тоско, бӧскӧ, тереге, агашка бичигендер. Је бу «чаазындар» мӧҥкӱлик эмес – артап калган чиби бичик јӱк ле карган улустыҥ санаазында артып калганын эмди бистер угуп, билип, јаҥыдаҥ јазап шиҥдеерге амадайдыс.\nЧарас –Бажыныҥ кезик улузы, анчада ла којойымдар ӧткӧн чактарда садыжып, орто Азияда Чу суу ичине јетире эмезе Эјенге де јетире баратан болуптыр. Коштыҥ јолы Кызыл-Тытла ӧткӧн дежедилер. Толыжарга, садыжарга узун-кысказыныҥ, уур-јеҥилиниҥ текши кемјӱлери керек боло бергени јарт. Ары-бери јӱрерге ӧйдиҥ кемјӱзи, кечерге сууныҥ тереҥин тӱҥейлештирип те билери ле ӧскӧ дӧ кемјӱлер темдек-бичикти тапканыла кожо табылган болор керек.\n1 ӧӧлӱ – 2,3 см. (сабардыҥ јалбагы).\n1 сӧӧм – 12 см. (карыштаҥ кичинеги)\n1 карыш – 20-24 см.\n1 карын – 3 карыш – 48-60 см. (чаканактаҥ сабардыҥ бажына јетире).\n1 алтам – 50-60 см.\n1 кулаш – 4 карын – 190 см. (јайылган эки колдыҥ учына јетире).\n1 чакырым – 500 кулаш – 960 м. – 1 км.\n1 кӱндӱк – 60 чакырым – 55-60 км. (атту кижиге).\n1 оймок, 1 калбак, 1 айак – 0,2 – 0,5 литр.\n1 бортого – 1-4 литр.\n1 кӧнӧк – 7-10 литр.\n1 чапчак – 20 литр.\n1 кӱп – 30-40 литр.\nСууныҥ тереҥиниҥ кемјӱлери.\nСуу таманда – 1-3 см.\nСуу шагайда – 10 см.\nСуу тизеде – 40-50 см.\nСуу тӧҥмӧктӧ – 60-70 см.\nСуу курлаада – 80-90 см.\nСуу кӧгӱсте – 1-1,4 м.\nСуу мойында – 1,5 – 1,6 м.\nСуу тӧбӧдӧ – 1,7 -1,8 м.\nБут јетпес – 2 м.\n«Тӱп јок» - јортып та, базып та, кечип те болбос дегени. Јаҥыс ла эжинер керек.\n1 сабар кӧдӱрер – 500 гр.\n1 алакан кӧдӱрер – 1-2 кг.\nсыҥар кол кӧдӱрер – 5-10 кг.\nкол – 15-20 кг.\n1 кӧгӱс кӧдӱрер – 30-40 кг.\n1 артынчак – 60-70 кг.\n1 кош – 1,5- 2 ц.\n1 абра – 3-5 ц.\n1-2 секунд – армакчы чачым ӧй.\nЧӱрче – 1 мин.\nТаҥкы тартым ӧй – 5-10 мин.\nЧай кайнадым ӧй – 15-20 мин.\nЭт кайнадым ӧй – 1 час.\nЈарым тӱш (тӱн) эмезе кӱн – 6 час.\nКӱн – 12 час.\n1 тӱш – тӱн – 24 час.\n1 ай, јарым ай, јарым јыл, 1 јыл – 12 ай.\n1 ӱйе – 24 јыл.\n1 кураа – 12 јыл.\n1 чак – 100 јыл.\n1 экчелик – эпоха.\nчас – тӱн ортозы.\nчас – тӱн ортозы ӧткӧни.\nчас – таҥары јуук.\nчас – таҥ чолмон чыкканы.\nчас – таҥ алдында.\nЧас – таҥ атканы.\nЧас – јер јарып келгени\nЧас – кӱн чыгар алды.\nЧас – кӱн чыкканы.\nЧас – кӱн ӧксӧгӧни.\nЧас – удура тӱш.\nЧас – тал тӱш.\nЧас – тал тӱш кыйганы.\nЧас – армакчы чачым.\nЧас – чылбыр чачым.\nЧас – кӱн кыр бажында.\nЧас – эҥиргеери.\nЧас – бозом эҥир.\nЧас – бӱрӱҥкий эҥир.\nЧас – эҥир чолмон.\nЧас – эҥир тӱн.\nЧас – тӱн.\nЧас – койу тӱн.\nЭмдиги ӧйдӧ алтай улус озогы кемјӱлерди ундыбай, бойыныҥ эрмек-куучынында эптӱ тузаланып турза, эрмеги чечен, ээлгир угулар. Су-алтай тил ӧскӧ тилдерле кошмоктолып айдыларда, угарга сӱрекей эби јок болуп браадыры. Јаҥыс та ӧрӧ ӧзӱп јаткан балдарыстыҥ эмес, онойдо ок јаан да јаштулардыҥ тили «чоокырланып» калды. Оныҥ учун мен бойымныҥ шиҥжӱ ижимди тӧрӧл алтай тилис кунурабай, тилисте бар болгон сӧстӧрди энделтип ундыбай апарары јанынаҥ суракты ӧрӧ кӧдӱрип јадым. Мениҥ ширтегенимле болзо, бистиҥ Мӧндӱр-Соккон јуртта берилген ӧйдиҥ кемјӱлерин балдар да, јаан да улус каа-јаада тузаланып ла турган эмтир. Је балдар ол кемјӱлерди тузаланза да, чике тоозын ла нени айдып, темдектеп турганын кезикте оҥдогылабайт. Мениҥ шиҥдеген ижимди кычырып, кӧпти билип алары јанынаҥ, алаҥзу јок. Ӧй солунган да болзо, бис арка-тууда јадып турган балдар јаантайын бойысла кожо час, телефон алып јӱрери алаҥзулу, кезикте ол јок то јӱрер тужыс болот. Оныҥ учун ӧйди кӱнле билери, сууны кижиниҥ сыныла кемјиири, кыска-узунды, уур-јеҥилди сабарла, алаканла кемјигени бодозо до керектӱ ле эптӱ. Алтай улус бӱткен бӱдӱмисле јаан оптолып, јӱзӱн-базын кезик немелерге чыдалыс јетпей де калар улус. Бис бар эдимдерле тузаланып, кӧп комыдабай да јӱредис. Часты кӱнле билгени ар-бӱткенде јӱргенде сӱрекей тузалу. Эмдиги ӧйдиҥ бис, јиит ӱйези, јаандарыстыҥ эрјинелӱ эп-аргаларын јӱрӱмисте тузаланаланып, келер ӱйеге ис артызалы.\nУкачин Б.У. Бичиичиниҥ уур јылдары ла јолдоры /Б.У.Укачин//\nШодоев И.В. Кызалаҥду јылдар. – 1984. – С.5-8.\nШодоев И.В. Кызалаҥду јылдар: Роман / И.В.Шодоев. – Горно-Алтайск, 1984.\nШодоев Н.А. Айлаткыш. Повести на алтайском языке./Н.А.Шодоев.-Горно-Алтайск, 1995.\nШодоев Н.А. Курчаков Р.С. Алтайский билик-древние корни народной мудрости России. /Н.А.Шодоев./Р.С.Курчаков.- Казань,2003.\nШодоев Н.А. Алтайская народная педагогика.Пособие по духовному самообразованию./Н.А.Шодоев./- Барнаул, 2011.\nН.А.Шодоев – 1938 јылдыҥ. Мӧндӱр-Соккон јурт.\nТ.А.Сексекова – 1953 јылдыҥ. Мӧндӱр-Соккон јурт.\nН.Т.Тайтыкова- 1963 јылдыҥ. Мӧндӱр-Соккон јурт.\nР.К.Толоева- 1959 јылдыҥ. Мӧндӱр-Соккон јурт.\nТ.Н.Акулова- 1952 јылдыҥ. Мӧндӱр-Соккон јурт.\nМБОУ «И.В.Шодоевтиҥ адыла адалган Мӧндӱр-Сокконныҥ орто текши ӱредӱлӱ школы»\nИ.В.Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романында\nӧйди темдектеген сӧстӧр.\nИшти бӱдӱрген: 8 класстыҥ ӱренчиги\nЧичканова Александра Александровна\nБилим башкараачызы: алтай тил ле\nМӧндӱр-Соккон jурт, 2016 jыл.\nНомер материала: ДБ-399704