30.06.2020 - altaicholmon\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин во вторник, 30 июня, обратился к жителям региона с призывом принять участие в общероссийском голосовании по вопросу одобрения изменений в Конституцию Российской Федерации. Приводим текст обращения полностью: «Уважаемые жители Республики Алтай! Продолжается общероссийское голосование по поправкам в Конституцию Российской Федерации. Это событие – важнейшее для каждого без исключения жителя нашей\nКак в любых выборах, в общероссийском голосовании могут принять участие граждане старше 18 лет В Республике Алтай, как и по всей стране, продолжается голосование по внесению изменений в Конституцию РФ, инициированных Президентом Владимиром Путиным. Оно завершится 1 июля. Как в любых выборах, в общероссийском голосовании могут принять участие граждане старше 18 лет. На участки приходят\nЭмиль Тюхтенев: Голосование за Конституцию — это вклад в будущее нового поколения\nРуководитель исполкома регионального отделения «Единой России» Эмиль Тюхтенев проверил работу избирательных участков в Горно-Алтайске и проголосовал на своем округе вместе с дочерью Татьяной. «Мы пришли на участок и проголосовали за внесение изменений в Конституцию. Приглашаю всех принять участие в данном мероприятии, которое направлено на будущее нашей страны, на наше подрастающее поколение», — сказал он. Руководитель\nДепутат призвал жителей Республики Алтай к активному участию в голосовании Депутат Государственной Думы, региональный координатор партпроекта «Единой России» «Культура малой Родины» Иван Белеков проголосовал на своем избирательном участке в Горно-Алтайске за внесение поправок в Конституцию РФ. Комментируя свое решение, он отметил, что Конституционные изменения гарантируют социальные обязательства государства, выступают за формирование системы пенсионного обеспечения граждан,\nБистиҥ ороон, бистиҥ Конституция, бистиҥ јӧбис\nЭртен, јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде, РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирери аайынча Текшироссиялык ӱнбериштиҥ кӱни ӧдӧр. Чокымдап айткажын, орооныстыҥ Тӧс јасагына тӱзедӱлер кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталган ла јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱни бу тӱӱкилик учурлу керектиҥ ӧдӧтӧн калганчы кӱни болор. Бу јаан керек-јаракла колбой Алтай Республикада 236 талдаачы участок,\n«Эдетен иш эмди де кӧп, Чагат!»\nАлтайыстыҥ ар-бӱткени эрјине байлыгыс болгонын, оны корып, чебер тузаланарын бӱгӱн ончобыс јакшы билип јадыбыс. Је бу иш тергеениҥ текши ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болоры, оны мында јуртаган албаты-јонныҥ јаҥжыгуларын ла культуразын корып ӧскӱрериле бирлик апарары керегинде оҥдомолды санаа-кӧгӱске, ижис-тожыска кийдирип, турумкай иштеген улустыҥ бирӱзи – Чагат Алмашев. Бу кичӱ изӱ айдыҥ учында Чагат Дидунович Алмашевке\nКожоҥ олордыҥ канады\nЈылдыҥ ла санатта ла культурада аҥыланган јайалталу јашӧскӱримге берип турган сый-премияны кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Эре-Чуйдыҥ јайалталу эки балазына табыштырды. Олор Кош-Агаш аймактыҥ балдардыҥ санат школыныҥ ӱренчиктери. Россияныҥ балдарыныҥ хорыныҥ солисти, эстрадный вокалдыҥ клазыныҥ ӱренчиктери Самир Мамедов (кӱӱлик башкараачызы Акберен Сатканбаев) ло кӱӱлик класстыҥ баянисти Алим Какышев (ӱредӱчизи Айымгуль\nРоссияныҥ эҥ артык санитарный врачы\nМедицинаныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелер алдында врачтар ортодо ӧдӱп турган Бастырароссиялык конкурс-маргаанныҥ уч-турултазы кӧрӱлген. Јеҥӱчилдердиҥ тоозында бистиҥ јерлежис —медицинаныҥ билимдериниҥ кандидады, Роспотребшиҥжӱниҥ «Чумала тартыжары аайынча Алтайдагы станция» ФКУЗ-ыныҥ бактериологический лабораториязыныҥ јааны врач-бактериолог Галина БАЗАРОВА. Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Михаил Мурашко башкарган комиссия Галина Хамроевна бу маргаанныҥ эҥ артык санитарный врачы деп шӱӱлтеге келген. Конкурстыҥ 36\nБайлу, агару јерлердиҥ байы – Саян-Алтайдыҥ тӱрктеринде\nБичимел Саян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ байлу, агару јерлерге јаҥжыккан чӱм-јаҥындагы, культуразындагы кӧрӱмине учурлалат. Шак мындый јерлерге јаҥжыккан јаҥжыгуларда, культурада кӧрӱм де, јартамалдар да башка-башка. Оныҥ учун мында алтайлардыҥ, хакастардыҥ ла тувиндердиҥ телекейлик кӧрӱминде, текши јуругында байлу, ару ла агару јерлери шиҥделет. Онойдо ок кӱнӱҥги јадын-јӱрӱмде байлу јандарын аҥылаары база шиҥжӱлӱ иште чыгарылды. Јердиҥ бойыныҥ аҥылузы, башказы бар.


23.09.2020 - altaicholmon\nИш — кижиниҥ ырызы\nТергеебисте jедимдÿ иштÿ билелер кöп. Кажызы ла керегинде jылу сöстöрди айдып, мактап бичиир санаа бар. «Иш – кижиниҥ ырызы», ол эмезе «Иш кижини кöдÿрер», «Кижини иш jарандырар» деп кеп сöстöр тегиндÿ айдылбаган эмей.\nЈаламанныҥ кырларында эчки кабырган акам\nАлтай албаты, озодо чактаҥ бӱткени болбой, чыккан-ӧскӧн Алтайын таштап барбазы кайкамчылу. Кайда ла јӱрзе, јӱрегине кару јери, мал кабырган ӧзӧктӧри, аҥдап-куштап баскан агаш-ташту сындары, кандый да изӱ кӱнде соок, таштары кӧрӱнип јадар тоҥмок суузы,\nСӱрее-чӧптиҥ јерин јаҥыртар некелте эдилген\nЈаргы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ некелтезиле Майма аймактыҥ администрациязын аймактагы коммунал кату сӱрее-чӧптиҥ (ТКО) полигонында бар бузуштарды јоголтсын деп јӧптӧгӧн.\nКӱски кӱн кышты азыраар ол эмезе…\nКичӱ изӱ айдыҥ учынаҥ ла ала тергеебистиҥ јалаҥдарында малга азырал белетеер иш кидим ӧткӧн. Республиканыҥ аймактарында ӧлӧҥ ижи башка-башка ӧйдӧ башталып турганы ар-бӱткендик айалгалары башка болгоныла колбулу.\nАлтай тил ле оны ӧскӱрери, байла, эҥ ле курч деген сурактардыҥ бирӱзи. Ол јанынаҥ муҥдар тоолу јуундар да, туштажулар да ӧткӧн, эмди де ӧдӧт. Је айалга ичкери тыҥ ла јылбайт. Бу ла јуукта алтай тилдиҥ Соведи ӧтти.\nӦмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле «Газпромбанк» АО-ныҥ баштапкы вице-президенти Наталья Третьяк тергеениҥ башкарузында ӧткӧн јуун ӧйинде «Газпромбанк» ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш јанынаҥ сурактарды шӱӱжип кӧргӧн.\nТергееде «Макарьевский кычырыштар» ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде «Макарьевский кычырыштар» деген албатылар ортодо XV билим конференцияда турушты.\n«Ӱйелердиҥ эстафетазыныҥ» туружаачыларыла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Экинчи телекейлик јуу божогоныныҥ 75 јылдыгына учурлалган «Ӱйелердиҥ эстафетазы» деген текшироссиялык форумныҥ туружаачыларыла тушташкан.\nЈеҥӱниҥ паркында кереес ачылган\nСыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркында кӧдӱриҥилӱ айалгада амыр-энчӱ ӧйдӧ Советский Союзтыҥ ла Россия Федерацияныҥ башка-башка јерлеринде, ӧскӧ дӧ јерлерде болгон јуу-согуштарда туружып, јеҥ јастанып јыгылган јуучыл јерлештерге учурлай кереес тургузылган.\n«Мен башкарбазам, батальонды кем башкарар»\nМеге јӱрӱмимде окылу юрист ӱредӱзи јок ӱч юристле иштеерге келишкен. Баштапкызы Николай Васильевич Косинцев, мениҥ шеф-таскадаачым. Ол крайда бир районныҥ прокуроры болгон. Бистиҥ областька кӧчӱп келеле, 11 јыл областьтыҥ прокуроры, 5 јыл Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры болгон.


Бистиҥ делегация форумда турушкан - altaicholmon\nОныҥ ижинде бистиҥ тергеениҥ адынаҥ вице-премьер Михаил Маргачевко баштаткан делегация база турушкан деп, республикан Минкультураныҥ пресс-службазы јетирет. Форум ӧйинде «Улу торко јолдыҥ культурно-цивилизационный курчузы: јаҥы ӧй» деп темала пленарный јуун, «Улу торко јол. Сибирьдиҥ јолдоры» деген текшироссиялык ӱлекердиҥ презентациязы, ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ Шанхайский организациязыныҥ аҥылу сессиязыныҥ јууны ӧткӧн лӧ культура, јонјӱрӱм-экономикалык ӧмӧ-јӧмӧ иш јанынаҥ бир канча јӧптӧжӱлер тургузылган, бир канча секциялар иштеген.


Тӧрӧл тилдиҥ байлыгын ачып... - altaicholmon\nТулаан айдыҥ 9-14 кӱндеринде јаҥжыкканыла Алтай Республикада «Педагогикалык устыҥ неделези» ӧтти. Кӧп ууламјыларла маргыштар тергеениҥ тӧс калазында Горно-Алтайскта ӧткӧн болзо, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» деп маргыш Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында болды. 2000 јылдаҥ бери алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ маргыш-кӧрӱзи аймактар сайын ӧдӧр болгон. Кажы аймактыҥ ӱредӱчизи јеҥӱ алар, ээчий јылда маргыш јеҥӱчилдиҥ аймагында ӧдӧр јаҥжыгу боло берген.\n2019 јылда Кош-Агаш аймакта ӧткӧн «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2019» деп маргыш-кӧрӱниҥ јеҥӱчили Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Эльвира Ильинична Тужалова болгон. Айдарда, быјылгы маргыштыҥ туружаачыларын Шыргайты јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ ӧмӧлиги уткуп, маргыш-кӧрӱни јакшы кеминде ӧткӱрип койды.\nМаргыш тӧрт бӧлӱктеҥ туруп, неделе туркунына ӧтти. Маргыш ӧдӧтӧн јуртка јети аймактаҥ туружаачылар јуулган кӱн туружаачылар бой-бойлорыла таныштылар. Таныштыру ӱч ууламјыла бааланып, баллдары маргыштыҥ текши баллдарына кирген. Быјылгы жюриде мындый улус иштеди: Е. Д. Чандыева – АР-дыҥ билим ле ӱредӱ министерствозыныҥ баш специализи, педагогика билимдердиҥ кандидады, жюриниҥ председатели; Ж. И. Амырова – АР-дыҥ РИПКРО-зыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ башкараачызы, педагогика билимдердиҥ кандидады; С. В. Абысова – Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ билим ишчизи; Н. М. Киндикова — профессор, филология билимдердиҥ докторы, ӱредӱлик иштиҥ ветераны; Шыргайтыда орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Э. И. Тужалова.\nТулаан айдыҥ 11-чи кӱнинде маргыш-кӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Школдыҥ спортзалында ӧткӧн ачылтага аймактыҥ администрациязынаҥ чыгартулу улус, конкурсанттарды јӧмӧгӧндӧр, јурттыҥ тегин ле эл-јоны, балдар јуулдылар. Ачылтаны ӧткӱреечилер уткуулду сӧсти Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевке бердилер. Ол туружаачыларды маргыш-кӧрӱниҥ ачылтазыла, аймактыҥ јаан алтайы Шыргайтыга, Беш ичине келгендериле изӱ уткыды, маргышта једимдер кӱӱнзеди. Аймактыҥ јааны алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазы, ӧзӱми бистиҥ кажыбыстаҥ ла камаанду: иштеген јеристе, айылыста, бой-бойыс ортодо тӧрӧл тилисле эрмектежип јӱргенистеҥ, аймактыҥ јарлу бичиичилериниҥ, ол тоодо Лазарь Кокышевтиҥ чӱмдемелдерин балдарыска ачып таныштырганыстаҥ камаанду деди.\nШыргайты јурттыҥ јаан јаштуларынаҥ уткуулду сӧзин Н. К. Саймина айдып, тӧрӧл тилдиҥ ле литератураныҥ алтай кеен-јараш кеп-кийимин кийген ӱредӱчилериниҥ мындый кӧп јуулган байрамын кӧрӱп турганына сӱӱнгениле ӱлешти. Балдарды тӧрӧл тилине ӱредип јӱрген ӱредӱчилердиҥ ижин бийик баалады.\nЖюриниҥ адынаҥ туружаачыларды Екатерина Чандыева уткыды. Оныҥ ајарганыла, маргыш-кӧрӱ Шабалин аймакта ӱчинчи катап ӧткӱрилет. Шыргайты јурттыҥ эл-јоныныҥ кӱндӱзегин, ойынзагын темдектеп, оныҥ шылтузында маргыш байрам кептӱ ӧдӧт деди. Туружаачылар ортодо беш јыл стажту, одус јыл стажту ӱредӱчилер бар. 21-чи чактыҥ ӱредӱчизи јаҥыс ла алтай тилине, литературага ӱредер эмес, ол ӱренчиктериниҥ билелериле кожо балдарды алтай чӱм-јаҥдарга, јаҥжыгуларга ӱредип апарат. Бу јаан маргыш-кӧрӱге келген кажы ла туружаачы бойыныҥ аймагында ӧткӧн маргыштардыҥ јеҥӱчилдери, эҥ артыктары. Маргыш-кӧрӱде слердиҥ кажыгар ла јеҥӱчил, не дезе слер мында озочыл ченемелдерле ӱлежереер, кажыгардаҥ ла неге де ӱренереер деп, ол айтты. Уткуулду сӧстиҥ учында ол Шабалин аймактыҥ администрациязына, Шыргайты јурттыҥ эл-јонына маргыш-кӧрӱни ӧткӱреринде болужы учун быйанын айтты.\nУткуулдарын аймактыҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ јааны Елена Тукеева, Шыргайтыда школдыҥ директоры Эльвира Тужалова база айттылар.\nЈакшы сӧстӧр айдылган кийнинде алтай кеп-кийимин кийген ӱредӱчилердиҥ ады-јолы адалып, олор сценага кычырылды. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртындагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Сынару Васильевна Аратина. Иштеген ӧйи беш јыл. Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртындагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Јажнай Ивановна Мендешева. Иштеген ӧйи 26 јыл. Кош-Агаш аймактыҥ Телеҥит-Сортогой јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова. Иштеген ӧйи 27 јыл. Турачак аймактыҥ Тулой јуртындагы текшиӱредӱлӱ школдыҥ ӱредӱчизи Рената Александровна Тагызова. Иштеген ӧйи 25 јыл. Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айсура Кимовна Теркишева. Иштеген ӧйи 14 јыл. Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧктӧги орто ӱредӱлӱ школында балдардыҥ «Солоҥы» туразыныҥ таскадаачызы Олеся Николаевна Тунтешева. Иштеген ӧйи 17 јыл. Чамал аймактыҥ Ӱзнезидеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Эмилия Михайловна Феоктистова. Иштеген ӧйи 30 јыл.\nОлорды аймактыҥ ӱредӱлигиниҥ ветерандары Л. Н. Акпашева ла Л. Ф. Ойношева уткыдылар. Оноҥ ары жюриле таныштыру болуп, туружаачыларга уткуулду сӧзин Н. М. Киндикова айтты. Ол эмдиги билимниҥ эрчимдӱ ӧзӱминиҥ ӧйинде, ӱредӱчилерге иштеерге кӱч болуп јат деди. Нениҥ учун дезе, балдар тӧрӧл тилиле бичиктерди кычырбай јат, кычырарын кӱчсинип турулар. Олордыҥ амадаганы да, јилбиркеп кӧргӧни де чек башка. Мындый айалгада кандый да болзо, баланы тӧрӧл тилиле, кычырарыла јилбиркедип, алтай тил тӱрк тилдердиҥ тӧзӧгӧзи деп айдып, алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдери ажыра, ич-кӧгӱс кӱӱн-санаазын тереҥжидип, чын байлыктарга јандырар керек. Профессор онойдо ок тӧртӧн јыл кайра, ӱредӱниҥ кийнинде, Шыргайты јуртта тегин ӱредӱчиниҥ ижин баштаганын айдып, бӱгӱнги ӱредӱчилердеҥ бойыныҥ ол туштагы ӱренчиктерин, коллегаларын таныганына сӱӱнгенин јетирди.\nТал-тӱштиҥ кийнинде ӱредӱчилер мастер-класстар ӧткӱрип, бойлорыныҥ ижиндеги узын, эп-аргаларын, эп-сӱмелерин, балдарла колбу тудуп, урокты тӧзӧп ӧткӱрерин кӧргӱстилер. Эҥирде маргыштыҥ туружаачылары ачык урок ӧткӱретен класстарыныҥ ӱренчиктериле, балдардыҥ садигинде группаларла таныштылар.Ӱчинчи кӱнде конкурсанттар школдо уроктор, садикте занятиелер ӧткӱрип маргыштылар.\nМаргыш-кӧрӱниҥ калганчы кӱнинде туружаачылар ла жюри калага келип, маргыштыҥ калганчы бӧлӱгинде – министрле ачык эрмек-куучында – туруштылар. Эрмек-куучынныҥ сурагы «Ӱренчиктердиҥ тӧрӧл тилин ӱренер кӱӱнин бийиктедери: курч сурактар ла олордыҥ аайына чыгар эп-аргалар» деп адалды. Алтай јурттардагы школдордо, садиктерде иштеп турган конкурсанттар тӧрӧл тилине ӱредери јанынаҥ сурак курч турбай турганын айттылар. Је Чамал аймактыҥ Ӱзнези јуртыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Э. М. Феоктистованыҥ айтканыла, бу јуртта кошмок билелердиҥ балдары тӧрӧл тилин билбей јат. Ӱредӱчи балдарды тӧрӧл тилин ӱренериле јилбиркедер эп-сӱмелерди тузаланган кийнинде, калганчы јылдарда алтай тилле экзамен табыштырарга кӱӱнзегендер кӧптӧп туру деди. Онойдо ок Турачак аймактыҥ Тулой јуртында школдыҥ ӱредӱчизи Р. А. Тагызованыҥ куучындаганыла, ӱренчиктерди государственный алтай тилге ӱреткениле коштой, олорды тӧрӧл туба, чалканду тилдерге база ӱредерге, ас тоолу тургун калыктарыныҥ фольклорыла ла јаҥжыгуларыла база таныштырарга келижет.\nБилимниҥ ле ӱредӱниҥ министри эрмек-куучынныҥ кийнинде туружаачыларга баштанып, кажызыныҥ ла министерствого кандый болуш кӱӱнзегенин айтсын деди. Кӱӱнземелдердиҥ тоозында «Солоҥы» ла «Алтайдыҥ Чолмоны» кажы ла биледе болзын деген кӱӱнземел угулды. Нениҥ учун дезе, ӱренчиктер де, оогош болчомдор до олордоҥ кычырып темигет, онойдо ок олордыҥ чӱмдемелдери бу чыгармаларда кӧп кепке базылат. Онызы балдарды алтай тилиле јилбиркеерине, кычырарына таскадат. Чын ла балдардыҥ ӧҥдӱ чыгып турган «Солоҥы» журналы, алтай калыктыҥ узактаҥ бери кычырып келген тӧрӧл газедин бӱгӱнги кӱнде ончо јурттарда ла билелерде бичитпей турганы јажыт эмес. Кезик школдордо интерактивный досколор, бӱгӱнги кӱнниҥ ӱредӱ јепселдери јок болгонына, онойдо ок электронный бичиктерге кӧчӧрине ајару эдери керегинде кӱӱнземел айдылды. Ӱренчиктерге јаҥыс ла «Туулу Алтайдыҥ культуразы» предметти берер эмес, је алдында чылап, ойто чӱм-јаҥдардыҥ ла јаҥжыгулардыҥ урокторын ӧткӱрер сурак тургузылды. Онойдо ок ӱренчиктерле јӱк школдо эмес, јуртыҥ клубтарында, спорт объекттеринде база кружоктор тӧзӧп, тазыктыру, таскадулу иш ӧткӱрери керегинде сурак болды. Калада национальный гимназияныҥ туразында јайгыда иштеп турган «Чедирген» лагерьде ӱренчиктер јӱрер јерлерди кӧптӧдип, анчада ла тӱндӱк аймактардыҥ балдарына алтай тилле куучындажар арганы кӧптӧдӧр керек деген кӱӱнземел айдылды. Министерство олорды ончозын ајаруга алар ла иштеер деп иженер керек.\nРеспубликан текши маргыштыҥ турулталары калганчы кӱнде калада јарлалды. «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» маргыш-кӧрӱниҥ јеҥӱчили – Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айсура Кимовна Теркишева. Јеҥӱ алган ӱредӱчиге сӧс берилерде, ол мынайда айтты: «Мен мында јуулган ончо улусты бу байрамла уткыйдым. Јылдызым бийикте јаркынду кӱйӱп, јӱрӱмниҥ јолы школго экелген, јӱрегим јылузын балдарга сыйлагам. Јаан быйанымды тӧрӧл Кырлык јуртымныҥ школыныҥ ӧмӧлигине, аймактыҥ ӱредӱ бӧлӱгине мени бу јаан јолго чыгарып, кӧрӱ-маргышта туружарга арга бергени учун. Жюриниҥ турчыларына, кожо турушкан ӱредӱчилерге, Шыргайты јурттыҥ эл-јонына, школдыҥ ӧмӧлигине туружаачыларды уткуп, иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧгӧни учун база јаан быйаным!». Экинчи јерде Кош-Агаш аймактыҥ Телеҥит-Сортогой јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова. Ӱчинчи јерге Чамал аймактыҥ Ӱзнезидеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Эмилия Михайловна Феоктистова чыкты. Јеҥӱчилдерге кереес сыйлар, акча-сыйлар табыштырылды.


Золотые лыжи! | Профессионально — педагогический колледж Саратовского государственного технического университета им. Гагарина Ю.А.


Бистиҥ тергеедеҥ 18 ӱлекер јеҥген - altaicholmon\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде координационный комитеттиҥ јуунында адалган. Бу јуунды Россия Федерацияныҥ президентиниҥ администрациязыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген.\nКонкурста эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары, су-кадык јӱрӱмди јарлап таркадары, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, граждандарды корулаарыныҥ сурактары ла тӱӱкилик эземди чеберлеери тӧс ууламјылардыҥ тоозында болгон. Тӧзӧӧчилердиҥ јетиргениле, болушты текши ороон ичинде коммерциялык эмес эки муҥ организация алар. Ӱлекерлерди бӱдӱрерине дезе 4,2 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Координационный советтиҥ јуунында президенттиҥ гранттарын быјыл коммерциялык эмес 795 организация баштапкы ла катап алып јат деп темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ јондык организациялары конкурста туружарга 65 угузу-заявка ийген. Олордоҥ 18 ӱлекер јеҥӱ алган. Конкурста јеҥӱ алган организацияларга текши тооло он бир миллион салковой акча чыгарылар. Бистиҥ тергеедеҥ президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсында мындый организациялар ла ӱлекерлер јеҥген:\n— Элдеҥ ле озо «Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязы» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ «Стены смыслов» деп ӱлекерин адаар керек. Олор Горно-Алтайскта «Бис оморкойдыс» деген сайт ачарга бе-летенет;\n— Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ «Опора России» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги конкурска тергеениҥ аргачыларына ӱредӱлик болуш јетирер ӱлекерин аткарган ла бу ӱлекер конкурста јеҥген;\n— Чой аймакта Ыныргыдагы јурт јеезениҥ «Эдельвейс» деген јондык организациязы орус калыктыҥ культуразыныҥ «Русская изба» деген музейин тӧзӧп ачарга акча-манат алган;\n— «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык организация «Келер ӧй бастыразына» деп адалган ӱлекериле јеҥген. Оныҥ ӱлекери јажы эр кемине јетпеген балдарды билелеринде таскадарына ууламјылалган;\n— «Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциация «Забота» деп ӱлекериле јеҥген. Олор эл-јонго пандемияныҥ ӧйинде болуш јетирип, уур-кӱч айалгаларга кирген Кош-Агаш аймактыҥ јонјӱрӱмдик башкартузыныҥ ишчилерине болуш јетирер кӱӱндӱ;\n— «Алтай Республикада спорттыҥ экстремальный бӱдӱмдериниҥ ассоциациязы» деген тергеелик јондык организация тергееде паракаякингтиҥ ле парарафтингтиҥ јайгы лагерин тӧзӧӧрине болуш алган;\n— Кенек балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болуш јетирип турган «Вместе» деген тергеелик јондык организация конкурста «Лыжи мечты» в Горно-Алтайске» деп программазыла јеҥген. Бу организация кенек балдарды туу чанага таскадып, ӱредӱни спорттыҥ адаптивный деген ӧскӧ дӧ ойын-бӱдӱмдериле ӧткӱрет;\n— «Культураныҥ «Ээлен туу» (Вечная гора) деген тӧс јери» коммерциялык эмес автоном организация конкурста Алтайдыҥ кӱӱлик чӱм-јаҥдарын ӱренери ле јиит ӱйени национальный ойноткыларга таскадары аайынча класс ачары јанынаҥ ӱлекериле јеҥген;\n— Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ «Фонд поддержки участников союза созидателей» деген коммерциялык эмес фонды Горно-Алтайскта алтай культураныҥ этно-музейин тӧзӧп ачар ӱлекериле јеҥген.\n— «Балдардыҥ искусстволорыныҥ Маймадагы школын јӧмӧӧри ле ӧскӱрери» аайынча килемјилик фондтыҥ «Алтай кийистиҥ истериле» деген ӱлекери конкурста база јеҥӱчил болуп чыккан. Бу фонд јиит устардыҥ иштериниҥ кӧрӱлерин тӧзӧп, кийисле иштеп турган устардыҥ мастер-класстарын ӧткӱрерге белетенет;\n— Сергей Тимурович Пекпеевтиҥ коммерциялык эмес фонды «Ару Алтай» деген ӱлекериле јеҥген. Фонд бойыныҥ алдына тергеениҥ кайа-таштарында јӱзӱн-базын будуктарла бичилген кереги јок јуруктарды арчыыр амаду тургузат;\n— «Алтай Республикада јайаан кӧгӱстӱ кижиниҥ јайалтазын ӧскӱрери аайынча тӧс јер» деген тергеелик јондык организация «Аргалардыҥ орооны» деген ӱлекериле јеҥген. Бу тӧс јер Майма аймакта иштеп јат. Ол су-кадыгы бек ле аргалары кирелӱ кенек балдарды бириктирип, олорго театрдыҥ студиязын тӧзӧп ачар кӱӱндӱ.\n— Чой аймакта иштеп турган «Взаимодействие» деген организация су-кадыгынаҥ кирелӱ балдардыҥ јонјӱрӱмдик социализациязы јанынаҥ «Безграничное пространство» деп ӱлекер белетеп алган. Чойдо ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрер тӧс јерде бу ӱлекер аайынча јайаан ишле колбулу таскадулу иштер ӧткӱрилери темдектелет;\n— Эл-јонго јонјӱрӱмдик болуш јетирер «Сотвори добро» деп килемјилик фондтыҥ конкурста јеҥӱ алган «Јурт јерде ырысту јӱрӱм» деген ӱлекери аайынча Чой аймакта Туньжа јуртта билелик ойындар ӧткӱрилери темдектелет;\n— Алтай Республиканыҥ библиотекалар аайынча обществозыныҥ «Кычырадыс, ӱренедис, јайайдыс» деген ӱлекери конкурста база јеҥген. Бу ӱлекер оогош ло школго јӱрӱп турган баштамы класстардыҥ ӱренчиктериниҥ таскадузына учурлалат;\n— Чой аймакта Кара-Кӧпшидеги јурт јеезеде «Билимниҥ ле техниканыҥ ӧйдиҥ Машиназы» деген тӧс јери иштеп јат. Бу тӧс јер конкурста ойноп алган акчала балдардыҥ «Айучак» деп садигинде эмдиги ӧйдиҥ технологиязыныҥ тӧс јерин ачарга белетенет;\n— Кара-Кӧпши јуртта тӧзӧлгӧн «Ырысту улустыҥ биригӱзи» деген тӧс јер конкурста бойыныҥ «Школдыҥ «Кара-Кӧпши-FM» радиозы» деген ӱлекериле јеҥген. Бу тӧс јер школдыҥ радиоузелин тӧзӧп иштедер амадулу;\n— Майма јурттыҥ «Ветеран» деп адалган јондык организациязыныҥ «Постигая технологии, сохраним себя» деген ӱлекери президенттиҥ гранттарыныҥ конкурсында база јеҥӱ алган. Пенсияга чыккан ла јаштары пенсияга јеткен јаан јашту улус бу ӱлекер аайынча эмди компьютердиҥ билгирлерине ӱренер аргалу.\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсында јеҥӱ алган ӱлекерлер быјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧнӱ иштеп баштаар. Былтыр дезе президенттиҥ гранттарыныҥ эки конкурсыныҥ турулталарыла Алтай Республикадаҥ коммерциялык эмес одус јондык организация јеҥген. Олорго тузаланарына 13,5 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган болгон.


34.204.174.110 туружаачыныҥ кошконы — Википедия\n34.204.174.110 туружаачыныҥ кошконы\n34.204.174.110 шӱӱжӱ блокировкалардыҥ журналы Журналдар журнал злоупотреблений\n11:09, 17 кочкор ай 2021: Tks4Fish (meta.wikimedia.org) глобально заблокировал 34.204.0.0/16 (Ӧдӧтӧн кӱни 17 кочкор ай 2024 ӧйи 11:09) (Open Proxy/Webhost: Contact stewards if you are affected. <!-- Amazon Web Services -->)\nIP адрес эмезе туружаачыныҥ ады:\nбастыра(Тӧс учурлу)ШӱӱжӱТуружаачыТуружаачыны шӱӱжериВикипедияВикипедияти шӱӱжериФайлФайлды шӱӱжериMediaWikiMediaWiki-ни шӱӱжериӰлекерӰлекерди шӱӱжериБолушБолушты шӱӱжериКатегорияКатегорияны шӱӱжериМодульМодульды шӱӱжериГаджетГаджетти шӱӱжериГаджетти аайларыГаджеттиҥ аайларын шӱӱжери\nТудуш аттардыҥ телкеми\ndiscussiontools (скрытый тег)discussiontools-added-comment (скрытый тег)discussiontools-source-enhanced (скрытый тег)SWViewer [1.4]wikieditor (скрытый тег)Визуальный тӱзедӱчиКодМобильный версиянаҥ тӱзедӱзиМобильный устройствоноҥ тӱзедишОтветПравка через приложение iOSПравка через приложение АндроидРасширенная правка с мобильного устройстваСмайлывизуальный редактор отключёндоставка MassMessageзаменаизменение цели перенаправленияновое перенаправлениеоткатотменаотмененоочисткаперевод содержанияперевод содержания (вер.2)редактор вики-текста 2017ручная отменаудалено перенаправление\nТӱзедӱлердиҥ калганчы версияларын јаҥыс кӧргӱзер\nЈӱк ле бӱктерди баштаган тӱзедӱлерди кӧргӱзери\nКичӱ тӱзедӱлерди јажырар\nЭэжилери келижип турган солынтылар табылбады.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/wiki/Аҥылу:Вклад/34.204.174.110"


Јурткорлорыс ла собкорлорыс керегинде - altaicholmon\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап-собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон.\nСобкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган ишчи. Јурткорлор ло рабкорлор дезе, јурттарда, калада јадып, колхоз-совхозтордыҥ ла промышленный предприятиелердиҥ ӧмӧликтериниҥ ижи- тожы керегинде бичип турган улус. Бу ижи учун олор јӱк ле гонорар алатан.\nСобкорлорло мен 1983 jылда иштеп баштагам. Редактордыҥ баштапкы ордынчызы бойыныҥ кӧнӱ ижин бӱдӱргениле коштой собкорлордыҥ ижин башкарар jаҥду болгон. Башкарар дегени — олордыҥ айлык пландары канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудары, керек болзо, аймактыҥ jадын-jӱрӱминиҥ кандый бир курч сурагына аjару этсин деп jакылта берери, ол ок ӧйдӧ олорго болужары, ӧскӧзи де. Болужар дееримде, газетке чыгатан материалдарды jаҥыс ла айлында отурала, телефон ажыра jууйтаны ол ас. Аймактыҥ jурттарын кериир, улусла туштажар, олорло куучындажар керек. Оноҥ ӧскӧ иштиҥ тузазы ас болор. Шак оныҥ учун аймактардагы корреспонденттерис: «Биске машина, тоҥ калды мотоцикл садып аларга болужыгар» — деп, редакторго баштанатан. Ол ӧйлӧр эмдигизинеҥ чек башка болгон эмей. Айра минеле маҥтадатан моторлу «темир атты» эмди керек дезе школдыҥ ӱренчиги садып алат. 70-80-чи jылдарда айалга чек башка болгон. Газеттиҥ редакторы С. С. Тюхтенев партияныҥ райкомдорына, аймакисполкомдорго суракту самаралар аткаратан. Оныҥ шылтузында кезик собкорлорыс «Урал» мотоциклдӱ боло берген. Озодо мындый мотоциклдӱ кижини эмдигизиле тӱҥейлештирзе, «Ямаханыҥ» ээзиле тӱҥейлеерге jараар. Командировкага барган «чолмончылар» аймакка jедип барала, озо ло баштап собкорлордыҥ айлына киретен. Ондо изӱ де, бир эмеш ачу да аш jаантайын белен эмей. Василий Андреевич Ядагаев городтоҥ Улаганга барган «чолмончыларды» jылу уткыыр, олордыҥ jол-jорыгыныҥ амадузы бӱтсин деп, бастыра jанынаҥ болужар болгон. Ол ыраак ла jараш Саратан jуртты, тӱӱкилик учурлу Пазырыктыҥ корымдарын, аймактыҥ jараш ӧскӧ дӧ jерлерин кӧргӱскен, jууктада таныштырган эди.\nИжисти эдип салала, јажыл-jараш jайда Башкуш сууныҥ jарадында тызыраган оттыҥ jанында амыраганыс санаамнаҥ качан да чыкпас.\nВиктор Кертикович Майхиев ижисти бӱдӱрген айас, Кош-Агаш деген кеен алтайдыҥ кӱндӱзек ле jалакай улузыла таныштырганы, jараш кӧлдӧрине апарганы эмди ле кӧзиме кӧрӱнет. Петр Сергеевич Топчинниҥ ачык-јарык чырайы, jылу кӱлӱмjизи кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱрер, омок кӱӱн-санаа кожор. Ол Улаган аймактыҥ улузы керегинде јакшынак кӧп бичимелдер бичиген. «Алтайдыҥ Чолмонында» анайда ок Василий Сануевич Манышев, Михаил Ширакович Мамадаков, Иван Михайлович Ченчаев, Владимир Васильевич Чекушев деп собкорлор иштеген эди. Михаил Ширакович акабыс айдатан: «Алтайдыҥ Чолмонында» кара тери чыкканча кара иш эдетен «аттар» бар. Олордыҥ ла јанында јеҥил ле јараш јелетен, јарышта туружатан «аттар» база иштейт…». Бӱгӱнги куучынымды ак-јарыктаҥ эрте јӱре берген jайалталу журналист, бичиичи Ядагаев Василий Андреевичтиҥ эземине учурлайдым. Улаган аймактыҥ јурткорлорын ол јакшы билетен, олорло јуук колбуда иштеген. Бу бичимелди бичиирине ол јаан болужын јетирген.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет бойыныҥ ӧйинде Улаган аймакта jаан тоомjыда болгон, эмди де ондый деп иженер кӱӱним бар. Улаган аймак — ар-бӱткени сӱрлӱ ле jараш, албатызы омок ло jайым, байлу алтай. Бу jер — ады чыккан кайчылардыҥ, бичиичилердиҥ ле кожоҥчылардыҥ, jайалталу ӧскӧ дӧ улустыҥ кабайы, кичӱ тӧрӧли.\nУлаганныҥ ады чыккан ӱлгерчилери ле бичиичилери баштапкы алтамдарын «Алтайдыҥ Чолмонынаҥ» баштаган, оныла jуук колбуда иштеген де, иштеп те jат.\n«Улаган, Улаган –\nУлу Алтайым толугы.\nАр-Башкуш, Чолушман –\nМындый чечен ле jараш сӧстӧрди «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» озогы ишчилериниҥ бирӱзи бек-бырчыт Роберт Сергеевич Бекенев бичиген.\nРоберт Сергеевич 1938 jылда чаган айдыҥ 21-чи кӱнинде ыраак Jазулу jуртта чыккан. Адазы Сергей Георгиевич мындагы баштамы школдыҥ заведующийи, энези Екатерина Сергеевна (кыс ӧбӧкӧзиле Ямочинова) ӱредӱчи болуп иштегендер. Ол ӧйдӧ рабфакты божодоло, jаҥы ла иштеп баштаган биле болгон. Онойдо иштеп jӱргенче, Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу башталган. С. Г. Бекеневти билезиле кожо Улагандӧӧн кӧчӱрип, комсомолдыҥ райкомыныҥ баштапкы качызына туткандар. Бир канча ӧйдиҥ бажында Сергей Георгиевич канду jууга атанган. От-калапту jуу-согуштардыҥ бирӱзинде jеҥ jастанып, ойто Алтайына, эш-нӧкӧрине ле уулына кайра jанбаган. Ол jууныҥ-чактыҥ уур-кӱч ӧйлӧринде Екатерина Сергеевна уулчагын алганча, ойто Jазулудӧӧн иштеп jӱре берген.\nШколды Роберт Сергеевич 1958 jылда Улаганда божоткон. Бу орто ӱредӱлӱ толо школдыҥ баштапкы выпускы болгон. Олордоҥ бир jыл озо «Улаганныҥ 11 класс ӱредӱлӱ политехнический школы» деп адалган школды ол ӧйдӧ божоткондордоҥ эмди Тамара Кирилловна Качакова (Токоёкова) бар. Кийнинде «Улаганда политехнический школ ӧзӱм алынбас» дежеле, бу школды jаап салган.\nJиит уул школдыҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ филология факультединиҥ алтай бӧлӱгине ӱренерге кирген. Мында Туулу Алтайдыҥ башка-башка аймактарынаҥ келген бойындый ок jиит ле ӧктӧм, ичкери омок кӱӱн-санаалу комсомол уулдар-кыстарла таныжып, студент кижиниҥ jаҥы jӱрӱмин баштаган.\nӰренип тура, ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке улай ла jаан эмес бичимелдер, jурамалдар ийип туратан. Олор газеттиҥ бӱктеринде jарлалатан. Анайып, jиит кижиниҥ база бир jайалтазы ачылып келген. Ӱредӱниҥ кийнинде ижимди газетле колбоорым деп, туйка сананып jӱретен. Jе кенейте энези оорый берерде, Роберт Сергеевичке бир jылдыҥ бажында тыш jанынаҥ (заочно) ӱренер бӧлӱкке кӧчӱринип, Улаганныҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеерге келишкен. Бир jанынаҥ, ӱредӱге ле jӱрӱмге акчаны бойы иштеп алып турар, экинчи jанынаҥ оору энезин кӧрӱп, болужып турар. Ӧскӧ болуш сакыыр jер jок. Анайып, энезин кӧрӱп, кичееп, оору-jоболын jайладып, колго-бутка тургузып алган.\n1963 jылда Кош-Агаш аймакта ӱредӱчилер jедишпей, балдардыҥ ӱредӱзи ӱзӱктелгедий курч айалга тура берерде, Роберт Сергеевичти ректорат факультеттиҥ бир канча ӱренеечилериле кожо ары ийген. Мында ол эмеш те болзо, ченемелди ӧткӧни аайынча, ойто ло физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген.\n—Ол тужында Улаганныҥ уулдары jеҥил атлетиканыҥ ончо бӱдӱмдериле коркышту тыҥ болгон – деп, Роберт Сергеевич эске алынатан. – Областьтыҥ ончо маргаандарында туружып, футболло, волейболло, чанала jӱгӱрериле улай ла ДСО «Урожайдыҥ» чемпионы болуп туратаныс. Байла, оныҥ да учун меге физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеерге jеҥил де, jилбилӱ де болгон.\n«Ӱренчиктердеҥ эмди кем-кем санаагарга кирет пе?» – деген суракка Роберт Сергеевич тургуза ла эрӱ кӱлӱмзиренип, ээчий-деечий тоолой берер:\n—Кош-Агашта 1990-чы jылдарда аймактыҥ jааны болгон Мураткан Бейсенович Кыдырбаев, депутаттар Совединиҥ председатели В. Н. Найдёнов, аэропорттыҥ jааны болгон Н. Н. Кольчиков, Туруспеков Рахимбек… Ончозы мениҥ ӱренчиктерим.\nУлаганнаҥ Е. К. Тойдонова, В. И. Адыкаев, С. П. Кончубаев, А. А. Кензин, В. С. Чалчиков, И. С. Куюков, Чолушманнаҥ Н. И. Тантыев, А. В. Кыныраков, А. Д. Тыдыков, Бельчековтор, Купиндер, Балыктуjулдаҥ А. М. Тадышев – деп, табылу куучындап, оморкоп отурды. – Ончозын тоолоп болбозым, ачынбазын.\nКош-Агашта эки jыл кирези иштеп ийеле, Роберт Сергеевич ойто тӧрӧл jерине бурылган. Улаганныҥ школында иштеп тура, кӧргӧн-укканын, кӧгӱске илингенин бичип ле чӱмдеп, «Алтайдыҥ Чолмонына» аткарарын улалтып ла турган. Редакциядагы да улус улай ла бичип турган jиит авторды аjарып ийбей база. Ишке кычырган. Анайып, 1967 jылдыҥ куран айында «Алтайдыҥ Чолмонына» корреспондент болуп ишке кирген.\nОл тушта баш редактор Н. Т. Барантаев болгон. Jиит кижиге бичинип кӧндӱгерге, газеттиҥ ижин, оныҥ «jажыттарын» оҥдоорго Н. И. Тодошев сӱрекей jаан болужын jетирген. Шеф-таскадаачызы И. В. Шодоев болгон. Улаганнаҥ Г. Д. Калкин, И. Я. Чулчушев деп тоомjылу улус иштеген. Олор до jаҥы иштеп келген jиит уулга «бистиҥ jердиҥ балазы» деп карузып, арга jеткенче болужып туратан. Газетте иштеерге jилбилӱ болгон. Ары-бери jол-jорыктар, солун улусла туштажулар, солун jерлер. Jе jадар jер jанынаҥ уур-кӱчтер jеткилинче болгон. Оныҥ учун арга jокто бу ишти артыргызып, Роберт Сергеевичке ойто jанарга келишкен.\nJе ол ӧйдиҥ jииттери колын бош салала, jайым-салдым баспайтан. Иш кайда ла jеткилинче болгон. Jерине jанала, jиит уул ойто ло ӱредӱчи болуп иштей берген. Jе газетле колбузын ӱспеген. Оныҥ солун, jараш, ол тоодо курч та бичимелдери бу jуукка jетире jарлалып келди. Тургуза ӧйдӧ эзен-амыр, Улаган jуртта jадат. Педагогикалык иштиҥ ветераны.\n«Айла, ол jылдарда ӱредӱни jаҥы ла божодоло келген jииттер Улаган аймакта не аайлу кӧп болгон! Jууныҥ-чактыҥ кийнинде бичикчи-биликчи jаҥы ӱйениҥ ӧзӱп келген тужы не. Кажы ла ӧмӧликте jиит уулдар ла кыстар сандыраган-шакпыраган jӱгӱрӱжип туратан. Ишти капшай ла бӱдӱрер, ичкери ӧзӱмге алтаар деген сӱрекей jаан ару ла агару кӱӱн болгон. Jажыл jайда талдама аттарга минип ийеле, тайга-таштагы малчылардыҥ jайлуларын кӧстӧп, кандый да ийде-кӱч тудуп болбос бойлоры кожоҥ-коотло, каткы-кокырла сыр-jарышта баргылап jадатан. Олор – койчы-малчы улустыҥ эҥ сакыган айылчылары, эҥ керектӱ специалисттер. Ийинниҥ училищезинеҥ келген уулдар тракторлу jаҥы jерлер сӱрӱп, машиналарлу ары-бери учурткылап туратан. Кайдаар ла кӧрзӧҥ, иш ле иш. Тегин базып jӱрген бир де кижи jок.\nИштиҥ кийнинде, серӱӱн эҥир кирзе, jииттер культураныҥ туразына ойын-соотко jуулатан. Кыстар ак туфляларын газетке ороп алала келер. Уулдар ӧдӱктерин jалтырада арчып, ак чамчаларыныҥ jаказын чыгарып алар. Толыкка кыпчылып калала, кепшен салып, кӧстӧриле типилдеп-jапылдап кем де турбайтан. Гармошка, баян ойноор. Вальста jиит эжерлер айланар. Эмдигидий jӱзӱн-башка аппаратура, ойноткылар jок. Jе кандый ла ойын-соот бир аай, jилбилӱ ӧдӧтӧн»– деп, Роберт Сергеевич эске алынып куучындаган.\nБистиҥ јурткорлорыс – Семён Данилович Куюковты, Алексей Иванович Санинди, Игнат Степанович Санинди, Николай Иванович Мекинди, Данил Челчушевти, Р. Тыдыновты, М. Попошеваны, Яков Михайлович Ядагаевти, С. ла М. Челчушевтерди, Н. Серкени, Сергей Иванович Тадыкинди, М. М. Толтокованы jаан jашту кычыраачылар эмди де ундыбаган болор.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ база бир jуук наjызы ла узак jылдарга јурткоры болуп келген кижи — Алексей Николаевич Качаков. Ол 1936 jылда чаган айдыҥ (январь) 29-чы кӱнинде Улаган аймакта Кӧк-Паш деп jуртта Качаков Николай Кириллович ле Тондоева Агафья Ивановна деп колхозчы улустыҥ билезинде чыккан.\nАдазын Японияныҥ шпионы, «контра» деп актуга бурулайла, 1937 jылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 17-чи кӱнинде айдай берген. Адазы ол ло барала, орды-сурузы jок болуп jылыйып калган. Газеттерде аттырткан улустыҥ ады-jолдоры jарлаларда, Алексей Николаевичтиҥ адазыныҥ ады-jолы jок болгон, айдарда, ол катуныҥ jерине барала, оорып-шыралап божогон болор.\nКичинек Алексейдиҥ адазын айдай берген кийнинде, энези кулактыҥ кызы, «контрдыҥ» ӱйи деп айттыртып, кызычагын ла уулчагын шыралап jӱрӱп сок jаҥыскан азырап, колго-бутка тургускан.\nА. Н. Качаков 1944 jылда Кӧк-Паштыҥ школыныҥ баштапкы клазына барган, оноҥ ары 1952 jылда Кайру деп jердеги Чолушманныҥ jетиjылдык школын jедимдӱ божодоло, Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер училищеге кирген. Ӱчинчи курстыҥ кийнинде черӱге барган. Ол jуучыл молjузын Камчатка деп jарымортолыкта талайдыҥ алдыла jӱрер керепте тӧрт jыл тӧрт ай бӱдӱрген.\n1960 jылда черӱдеҥ jанала, Чолушманныҥ школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи ле балдардыҥ интернадыныҥ таскадаачызы болуп иштеген. 1963 jылда педучилищени божодоло, Улаганныҥ школына физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп барган. 1964 jылда биле тӧзӧп, ойто Чолушманныҥ школында иштеп баштаган. 1968 jылда колхозторды совхозторго кӧчӱрген ӧйдӧ «Советский Алтай» совхозтыҥ Чолушмандагы фермазында оок малдыҥ заведующийине, 1969 jылда Чолушмандагы jурт Советтиҥ jаанына кӧстӧлгӧн. 1971 jылдаҥ ала 1978 jылга jетире ол тушта аймактыҥ тӧс jери болгон Акташ jуртта КПСС-тиҥ аймактагы комитединиҥ инструкторы, аймактагы албаты-шиҥжӱзиниҥ комитединиҥ председатели, 1978-1987 jылдарда партияныҥ аймак комитединиҥ качызы, бюроныҥ члени, 1987-1990 jылдарда аймактагы албаты-шиҥжӱзиниҥ комитединиҥ председатели болуп иштеп, кӧп тоолу кайралдарла, Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла кайралдаткан. Ол тоодо «В. И. Ленинниҥ чыкканынаҥ ала 100 jылдыгына» ла «Улаган аймакка jетирген нерези учун» деп медальдар. Россия Федерацияныҥ Иштиҥ ветераны, 2014 jылдаҥ ала Россияныҥ Журналисттер биригӱзиниҥ турчызы, 50 jылдаҥ ажыра эптӱ-jӧптӱ jуртап, «Алтын тойын» темдектеген эш-нӧкӧри Тамара Кирилловнала кожо тӧрт бала азырап чыдаткан.\nАлексей Николаевичтиҥ jилбилӱ бичимелдери эмди де «Алтайдыҥ Чолмонында» ла аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» газединде чыгат. Бу авторды улус jилбиркеп кычырат.\nАлексей Николаевич 2016-2017 jылдардыҥ карлу-кату кыжында аргаданып, деремнеге тӱшкен ӱч эликти кыжыла бойыныҥ чеден-кажаанында азырайла, jаскыда ар-бӱткенге, jайымга божоткон эди. Ол – кижи агару Алтайыныҥ ар-бӱткенин, оныҥ аҥ-кужын корып алар кӱӱндӱ болгоныныҥ јаркынду темдек-кереези.\n(Учы келер номерлерде)


Оноҥ ары улалганча - altaicholmon\nОноҥ ары улалганча\nКыш једип те келзе, Майма сууныҥ јараттарын бектештирери аайынча иштер улалганча.\nЭмди ондый иштер Майма сууда Ленинский кӱрдеҥ ӧрӧ ӧткӱрилет. Мынаҥ озо Улалу суула бириккенине јетире бийиги 2-3 метр таш јараттар тудулган эди.\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы Алтай Республикага эки јӱс миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарган, бу акча суулардыҥ јанындагы объекттерди корыйтан иштерде тузаланылат.\nТекши Россияны алар болзо, гидротехнический јазалдарды быжулап чыныктаарына 46 субъектке берген акча 1418,1 млн. салковойго једип јат.\n184,4 миллион салковой Горно-Алтайсктыҥ ортозыла аккан Майма сууда инженерный јазалдар тударында, 38 миллион салковой Каракокшо јуртта гидротехнический јазалды быжулап чыныктаарында ла Улалушка ла Чамал сууларды арутаарында тузаланылат.\nОбъекттерди суудаҥ корып алатан иштерди ӧткӱрерине ороонныҥ 19 субъегине 2620,9 млн. салковой берилген.


Сыгындардыҥ мӱӱзи кезилет - altaicholmon\nСыгындардыҥ мӱӱзи кезилет\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминде јаан учурлу иш башталып, кӧндӱге берди, ол—сыгындардыҥ мӱӱзин кезери.\nАҥ ӧскӱретен иш анчада ла Кӧксуу-Оозы аймакта элбек јол алынган. «Амурский» СПК-ныҥ ишчилери быјыл ӱч јӱстеҥ кӧп сыгындардыҥ мӱӱзин кезер. Мындый продукция Россия ичинде ле телекей ӱстинде јаан суруда. Оныҥ учун бу ишти бойыныҥ ӧйинде ле бийик кеминде ӧткӱрерине јаан ајару эдилет.\n²рӧ адалган СПК-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадири Алексей Капчаковтыҥ айтканыла, быјылгы «тӱжӱм» былтыргызынаҥ ас эмес болор учурлу.


Эл-јонды јӧмӧӧри — каруулу ла быйанду иш - altaicholmon\n— Россия Федерацияныҥ президенти 2020 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱниндеги «Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2030 јылга јетире ӧйгӧ национальный амадулары керегинде» јакаанында национальный ӧзӱмниҥ тӧс амадузы — эл-јонды кичеери, олордыҥ су-кадыгын ла амыр-энчӱ јадынын корулаары.\nАлтай Республика јаҥжыкканы аайынча јаҥы чыккан балдар јанынаҥ кӧргӱзӱлери бийик субъекттердиҥ тоозына кирет. Је калганчы јылдарда республикада, текши ороондо чылап ок, андый кӧргӱзӱ јабызайт.\nАлтай Республикада балдар чыгарын кӧптӧдӧргӧ, јадын-јӱрӱмниҥ су-кадык аайын тӧзӧӧргӧ лӧ эл-јонныҥ эрчимдӱ јӱрерин узадарга, 2019 јылдаҥ ала «Демография» деген эл ӱлекер иштеп баштаган. Республикабыста ол беш тергеелик ӱлекердеҥ турат: «Балдар чыккан билелерди акча-манатла јӧмӧӧри», «Јаан ӱйе», «Ишле јеткилдееринде болужары», «Јондыктыҥ су-кадыгын тыҥыдары», «Спорт — јӱрӱмниҥ аайы».\nБистиҥ министерство олордыҥ ӱчӱзин јӱрӱмде бӱдӱрип апарат. Бӱгӱнги кӱнде АР-дыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ бюджеди 4161,1 млн салковой, оныҥ 3255,0 миллионын бис эл-јонды јӧмӧӧрине ууламјылайдыс. Бу тоо, 2017 јылдыгазына кӧрӧ, 3 катапка кӧп. Ӱч јыл кайра министерство 182 молју бӱдӱрип турган болзо, быјыл бистиҥ каруубыста 204 молју. Ол ок ӧйдӧ јонјӱрӱмдик болуш алып тургандар 41,3 муҥ кижиге кӧптӧп калган. Ол дезе баштапкы, ӱчинчи ле оноҥ арыгы чыкканынаҥ ала 3 јашка јетире, 3-теҥ 7 јашка јетире балдар учун јаҥы тӧлӧмирлер јӧптӧлгӧнинеҥ, јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ кийдирилгенинеҥ улам кӧптӧгӧн. Јаҥы коронавирус југуш оорудаҥ улам ишле јеткилдеер бӧлӱкте госјеткилдеш алар аргалу улустыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧгӧн. Онойып, 2020 јылда ишле јеткилдееринде болужар бӧлӱкте јӧмӧлтӧни бистиҥ республикада 40 муҥ кижи алган. Бу кӧргӱзӱ, 2017 јылдагызына кӧрӧ, 11 муҥга ажа берген.\nЈонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдер государстволык иш-керектердиҥ кеми сӱреен кӧптӧп калган да болзо, јонјӱрӱмдик службабыстыҥ ишчилериниҥ тоозы 1100 кижи ле болуп артып јат. Коронавирус југуш оору бистиҥ кезик ишчилеристи база туура калбады. Кызу айалгада эл-јонло јуук колбуда иштеп тургандарыс бу оорула база оорыган. Је андый да болзо, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ ончо иш-керектери, тӧлӧмирлери ӧйлӱ ӧйинде эдилген ле тӧлӧлгӧн. Ончо иштер ӧйинде бӱтсин деп, бистиҥ ишчилерге амыралта да кӱндерде иштеерге келижет. А јонјӱрӱмдик службаныҥ ишчилериниҥ ишјалы дезе ол ло бойы, эҥ ле јабыстарыныҥ бирӱзи болуп артат…\nӦрӧ айдылган тергеелик ӱлекер иштеп баштаганынаҥ ала 6519 биле баштапкы балазы учун ай сайынгы тӧлӧмирлер алган. 2209 билеге ӱчинчи ле оноҥ арыгы чыккан балдар учун ӱч јашка јеткенче ай сайынгы тӧлӧмирлер јӧптӧлгӧн. Бала табынып болбой турган 252 биле кыйалтазы јок медициналык болуштыҥ тӧс программазы аайынча ЭКО-ло тузаланган. 2020 јылда ондый аргала 97 биле тузаланган, 9,8 млн салковойго турар болуш эдилген.\n2011 јылдаҥ ала 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнине јетире энениҥ тергеелик капиталына 2721 кере бичик табыштырылган.\n«Демография» деген эл ӱлекер кеминде 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдарга садиктерде јерлер мынаҥ да ары кӧптӧдилери темдектелет. 2021 јылда республикада андый балдарга 1165-теҥ ас эмес ӱзеери јерлер тӧзӧлӧри темдектелет.\n2020 јылда «Ӱй улуска иш бедирееринде болужары —3 јашка јетире балдарга школдоҥ озо ӱредӱниҥ айалгаларын тӧзӧӧри» деген тергеелик ӱлекер кеминде 3 јашка јетире балдарын кичеер амыралтада отурган ӱй улуска профессионал ӱредӱ ле ӱзеери профессионал ӱредӱ берер иштер ӧткӱрилген. 2020 јылда андый ӱредӱни 68 эне алган.\nЭр улустыҥ ла ӱй улустыҥ тоозын башкалап алза, тергееде айалга текши ороондодый ок. Эл-јон текшилей карып јат деп айдар керек. Јашӧскӱрим дезе балдар азыраарга тӱргендебей јат. 20 јыл кайра баштапкы балазын тапкан энелердиҥ орто јажы 21 болгон. Эмди дезе бу кӧргӱзӱ 29 јашка чыккан.\nКажы ла ӧйлӧрдӧ јаҥжыгулар, культура ла билелик байлыктар јаан ӱйедеҥ оогожына берилип туратан. Ӱйелер колбузыныҥ шылтузында культурабыс кунурабай, ӱзӱлбей улалып јат. Бӱгӱн јиит ӱйе астап, јаан ӱйеге јаантайын болуш ла ајару керек болуп турар чийӱге јууктап келди. Оныҥ учун туй ла ӱч јылдыҥ туркунына ончо субъекттерде «Демография» эл ӱлекердиҥ «Јаан ӱйе» деген федерал ӱлекери иштейт. Оныҥ стратегиялык амадузы јӱрӱмди узадары ла јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин ле чыҥдыйын кӧдӱрери болуп јат.\nЈурт јерлерде ле ыраак јурттарда јадып турган јаан јаштуларга медициналык болушка јединерге мобильный бригадалар болужат. Олор «Јаан ӱйе» деген ӱлекер кеминде тӧзӧлгӧн. Андый бригадалар ончо 10 јурт аймактарда иштейт. Быјыл 60 јаштаҥ ашкандарды эмчилик тӧзӧлмӧлӧрдӧӧн коронавирустаҥ вакцинация эттиртерге јетирери олордыҥ ижиниҥ учурлу ууламјызы болды.\n2019 јылдаҥ ала 2020 јылга јетире ӧйдӧ 50 јаштаҥ ала ӧрӧ граждандарга ӱзеери профессионал ӱредӱ берер иштер ӧткӱрилген.\nБу ӱлекер кеминде јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кӧчӱп јӱрер бӱдӱмине ӧзӱм берер сурак турат. Ол анчада ла јаҥыскан, јурт јерлерде јадып тургандарга ла бойын јеткилдеер аргазын јылыйткан эмезе су-кадыгы кирелӱ јаан јаштуларга ла кенектерге јарамыкту болор.\n2022 јылдаҥ ала узак ӧйгӧ кичеериниҥ системазын кийдирери темдектелет. Бу јаҥы ууламјы су-кадык корулашты ла јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧни бириктирет.\nБу ок ӱлекер кеминде республиканыҥ јеринде «Болуштыҥ браследи» деген системаны кийдирер иштер ӧткӱрилет. Ол кижи керегинде керектӱ медициналык ла колбуга чыгар јетирӱлер берер электрон эмес браслеттер. Олордо темдектелген QR-код ажыра тӱбекке эмезе кӱч айалгага кирген кижи керегинде јетирӱлер алып, эмчилерге, полицияга, јонјӱрӱмдик службага јетирер арга бар.\nПандемия ӧйинде анчада ла интернат-туралардыҥ ишчилериниҥ ижин темдектеер керек. Олордыҥ ижи сӱрекей каруулу болот.\n2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала 2021 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29-чы кӱнине јетире бистиҥ стационар тӧзӧлмӧлӧриске карантин аайыла иштеерге келишкен. Јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ интернат-тураларыныҥ, психоневрологиялык интернаттыҥ 200-теҥ кӧп ишчилерине 2 неделедеҥ ала бир канча айга јетире тӧзӧлмӧлӧрдӧ тӱни-тӱжи артып, јаан јаштуларга, кенектерге, оору улуска болуш јетирерге келишкен. Текши тооло кажызы ла 14 кӱндӱк андый 15 смена ӧткӧн.\nАгаш тазылыла ӧзӱп, јердеҥ бек тудунып турганын ончобыс билерис. Јонјӱрӱмдик службаныҥ андый тазылдары — ол јӱрӱминиҥ кӧп јылдарын јонјӱрӱмдик ишке учурлаган улус. Ол јонјӱрӱмдик службаныҥ ла эл-јонды ишле јеткилдеер службаныҥ ветерандары, бийик профессионалдар, јалакай јӱректӱ улус. Олор бойыныҥ эҥ јакшы ченемелин јиит коллегаларына оноҥ ары улалтсын, байытсын деп берген.\nЈонјӱрӱмдик службаныҥ кӱндӱлӱ ветерандары ла ишчилери, байрамла слерди. Бек су-кадык, амыр-энчӱ ле учуктый узун јӱрӱм кӱӱнзейдим. Слердиҥ ижигер јокко ороонныҥ учурлу амадулары бӱтпес. Эл-јонго сыйлаган јакшыгар канча катап кӧптӧп, кайа таштый бек су-кадык, ийде-кӱч, бийик кӱӱн-санаа ла ырыс болуп, слерге јандырылзын. Билелеригерде сӱӱш, најылык, амыр-энчӱ болзын!\nКажы ла јыл кичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Россияда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай Алтай Республиканыҥ эл драма театрыныҥ јаан залында кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јуулгандарды профессионал байрамыла уткуп тура: «Слер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыныҥ, тул арткан эпшилердиҥ, кенектердиҥ, ӧскӱстердиҥ, јаҥыскан јадып турган пенсионерлердиҥ, арга-чагы коомой, јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларындагы ончо улустыҥ јилбӱлерин корып, олордыҥ јӱрӱмин јарандырарга иштейдигер. Слер јаантайын олордыҥ јанында, болужарга јаантайын белен» — деп темдектеди. — Јонјӱрӱмдик ишчи — ол јаҥыс ла профессия эмес, јалакай, килеҥкей, буурзак ла јакшыны эдер, јӧмӧп лӧ болужып јӱрер кӱӱндӱ улус».\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, коронавирус ӧйинде, качан ончого јуук јаан јаштуларыска ајару ла болуш керек болуп турарда, јонјӱрӱмдик ишчилердиҥ ижиниҥ учуры анчада ла јаанаган. «Болужыгар једип тургандарга слер јакшыга ла эртенги кӱнге ижемји сыйлайдыгар. Слер муҥдар тоолу улуска керектӱ болуш јетиредигер» — деп, башчы кошты.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин уткуулду сӧзинде эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча јасакберим Россия Федерацияныҥ јасакбериминде эҥ ле эрчимдӱ ӧзӱмдӱ бӧлӱктердиҥ бирӱзи болуп турганын айтты.\nОныҥ темдектегениле, бӱгӱн јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ системазында иштиҥ јаҥы эп-аргалары ла бӱдӱмдери кийдирилет; јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийиктедилет.\nУткуулду сӧстӧринде Олег Леонидович ле Герман Евгеньевич јонјӱрӱмдик ишчилерге бек су-кадык, амыр-энчӱ, ырыс ла ижинде једимдер кӱӱнзедилер.\nКӧдӱриҥӱ ӧйинде эҥ артык, једимдӱ, узак иштегендерге кайралдар табыштырылды. РФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозыныҥ Быйанду самаразын тергееде јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ 3-чи таҥмалу интернадыныҥ фельдшери Наталья Бадирова алды.\n«АР-дыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ нерелӱ ишчизи» деп кӱндӱлӱ атла тергеениҥ министерствозыныҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча бӧлӱгиниҥ баш специалисти Неля Езенева, эл-јонды ишле јеткилдеер Алтай Республика аайынча тӧс јердиҥ Кош-Агаш аймак аайынча филиалыныҥ директоры Владимир Яданов, аргалары кирелӱ балдардыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ логопеди Валерий Яманов адатты.\nАР-дыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Улаган аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча башкартузыныҥ специалисти Чейнеш Акчина, эл-јонды јонјӱрӱмдик јеткилдеериниҥ комплексный тӧс јериниҥ јонјӱрӱмдик иш аайынча специалисти Айана Баятова, АР-дыҥ јонјӱрӱмдик јеткилдеш ле эл-јонды ишле јеткилдеер бӧлӱгинде јеткилдеер тӧс јердиҥ баш бухгалтери Маргарита Брысова, Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ директоры Сунер Иташев, Горно-Алтайск каланыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик политика бӧлӱгин башкараачы Оксана Кадочникова, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик ишчизи Нина Колмакова, јаан јашту ла кенек улустыҥ 3-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ постовой эмчилик ишчизи Наталья Копчакова, Алтай Республика аайынча эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јердиҥ баш бухгалтери Анжелика Кураганова, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Майма аймактыҥ башкартузыныҥ директоры Варвара Кучияк, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Оҥдой аймактыҥ башкартузыныҥ директоры Натали Мундусова, аргалары кирелӱ балдардыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ тӱште јӱрер бӧлӱгин башкараачы Аксана Ороева, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Турачак аймактыҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик иш аайынча специалисти Елена Серых, АР-дыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ бюджет пландарыныҥ ла отчет эдериниҥ бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Толегенова, Алтай Республика аайынча эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јердиҥ Чамал аймак аайынча филиалыныҥ директоры Александр Чепурной, јаан јашту ла кенек улустыҥ 4-чи таҥмалу интернат-туразыныҥ казанчызы Галина Чулакова кайралдаттылар.


Амыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Амыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы\n10:26, 29 ноября 2014 Лайк 0 2402\nӰлӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине jетире Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев ле «А—Я» («Алтай—Япония») деген jарлу ӧмӧлик ады-чуузы телекейде jарлу Джон Зорн деп кӱӱчиниҥ Нью-Йоркто студия-клубында эки ойын-концертин кӧргӱсти.\nБолот Байрышев, «А—Я» ӧмӧлик, Тандалай Модорова jаҥы кӱӱлик альбомын бичигендер. Оныҥ продюсери Джон Зорн. Jаҥы jылга jетпей кӱӱлик альбом ак-jарыкка чыгар.\nКӱчӱрген айдыҥ 5-12 кӱндеринде Болот Байрышев кӧчӱп jӱрер «Манящие миры этнической России» деген ээчий 11-чи фестивальда турушты. Ол Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлалган ӱлекер. Белоруссияныҥ ла Россияныҥ герой-калаларыла «Пространство памяти» деп jаан ойын-концерт ӧткӧн. Фестивальдыҥ туружаачылары Мозаль, Гомель, Светлогорск, Дробыши (Белоруссия), Брянск ла Смоленск (Россия) калаларла jорыктаган. Алты каланыҥ эл-jоны солун байрам кӧргӧн, ондо турушкан. Jол келижип, Бресттеги шибеени база табарган. «Кинодо кӧрӧлӧ, чын бойын кӧрӧргӧ база jилбилӱ, солун»—деп, Болот айтты.\nКӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде Болоттыҥ таҥынаҥ концерти Новоалтайсктыҥ «Космос» деген jаан клубында ӧткӧн.\nКӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Барнаулда «ТАСС» деген клубта (мында кажы ла jарым jылдыҥ бажында Болот Байрышевтиҥ концерти ӧдӧт) Болот, «Belukha Jan», Алексей Чичаков (Кӧксуу-Оозынаҥ) ойын-концертин кӧргӱзер.\nОкылу кычыртула кӱчӱрген айдыҥ 30-чы ла jаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде Болот Байрышев Ак Тӧбӧдӧ (Актюбинскте) jаан учурлу концертте туружар.\nJаҥар айдыҥ 10-15 кӱндеринде Дудинка-Норильскте (Таймыр) калыктар ортодогы «Притяжение Таймыра» деп 2-чи фестиваль ӧдӧр. Jайалталу jерлежис ондо база туружар.\nКелер jылда Болоттыҥ jайаан jол-jорыктары база да кӧп. Темдектезе, Хабаровскты, Камчатканы эбирип, jайалтазыла таныштырар. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларыныҥ адынаҥ телекейле jорыктап, калыктар ортодо наjылык, амыр-энчӱ, ӧзӱмдӱ jадын-jӱрӱм учун иштеп jӱрген jерлежиске, оморкодубыска ачык, jеҥил jол, jаҥы jедимдер кӱӱнзейли.\nАjыктанар ӧй бар…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктерин ачып\n«Алтамчылардыҥ» jеҥӱлери арбынду\nJуучылдардыҥ самаралары 2


«Бӱдӱмји, Ижемји ле Сӱӱш» - altaicholmon\n«Бӱдӱмји, Ижемји ле Сӱӱш»\nАлтай Республикада «Бӱдӱмји, Ижемји ле Сӱӱш» деген VII республикан конкурска угузулар алатан иш башталды.\nКонкурстыҥ ээжилери аайынча ондо 35 јашка јетире јииттер туружар аргалу, угузуларды Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскаду ла призывниктерди черӱге белетеери аайынча тӧс јерине аткарар эмезе апарар керек.\nКонкурстыҥ очный бӧлӱги јаҥар айдыҥ 15-16 кӱндеринде ӧдӧр. Jеҥӱчилдерге ле призерлорого дипломдор ло баалу сыйлар табыштырылар.


шведлап Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf\nшведлап Selma Lagerlöf\nкӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни 1858(0011-20-1858)[…]\nМорбакка[d], Сунне[d], Вермланд[d], Швеция[d][…]\nтулан айдыҥ 16 кӱни 1940(0003-16-1940)[…] (81 јаш)\nМорбакка[d], Сунне[d], Вермланд[d], Швеция[d]\nроманист, детский писатель, биограф, ӱредӱчи, ӱлгерчи, бичиичи, прозаик, кӧчӱреечи, деятель искусств, автобиограф\nУппсала университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nСе́льма Отти́лия Лови́за Ла́герлёф (шведлап Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf) (1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде, Морбакка деп јерде, Лен Вермланед, Швецияда —1940 јылдыҥ тулаан айыныҥ 16-чы кӱнинде, Швецияда). Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады болгон (1909), Мария Кюри ле Берта Зутнердиҥ кийнинеҥ бу сыйды алган ӱчинчи ӱй кижи.\nСельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Морбакка (шведлап Mårbacka деген озогы јуртында, лен Вермландта) чыккан. Адазы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), отставкада јуучыл кижи, энези — Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915), ӱредӱчи. Јаш тужында ӧйлӧри Лагерлёфтыҥ јайалтазы јаранып ӧзӧрине сӱреен јаан камаанын јетирген. Орто Швецияда ар-бӱткени сӱреен јараш јерде Вермландта ырысту јаш тужы ӧткӧн. Морбакка деп јер анчада ла сӱӱген алтайы, бичиичи кажы ла катап бойыныҥ бичимелдеринде бу јердиҥ кеенин будукла јурагандый бичийт. Вермландта јӱрӱп, Морбакканы олыды јок эске алып, бичимелдеринде оныҥ кайкамчык јерлери керегинде куучындайт, анчада ла автобиографиялык бичиктеринде: «Морбакка» (1922), Баланыҥ эске алыныштары (орустап «Мемуары ребёнка») (1930)), Кӱнлик («Дневник») (1932). Јарлу швед бичиичи 1909 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын алган, оныҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген, ол тоодо орус тилге.\nӰч јаштуда тыҥ оорыган, кыймыктанып болбос, тӧжӧктӧ лӧ јадар. Баланы карган энези ле таай эјези ле кӧрӧр болгон. Олор кызычакка кӧп чӧрчӧктӧр, соојындар куучындап, оны соотодып туратан. 1863 јылда јааназы јада каларда, Сельма тыҥ санааркаган, чӧрчӧк јерине баратан кайкамчылу эжик јабыла бергендий билдирген, бичиктер кычырары баланы аргадаган.\n1867 јылда Сельма Стокгольм јаар кӧчкӧн, мында јаан клиникада эмденип, ол базып јӱрер болуп оҥдолгон. Бу ӧйдӧ ол бичиичи болорго амадаган. «Чӧрчӧк керегинде чӧрчӧк» деп автобиографиялык новеллазында («орустап Сказка о сказке») (1908) Лагерлёф кичинек тужында бичинерге ченешкенин куучындайт. Је удабай, ол јӱрӱмге акчаны канай иштеерин сананарга келишкен. Билези бу ӧйдӧ торт ло јоксырай берген. Адазы аракыга кирип, кӧзӧрлӧп, билезин оноҥ ары јоксыраткан. Сельма ого тыҥ санааркаган. 1881 јылда ол ада-энезинеҥ сурак јокко Стокгольмныҥ лицеине ӱренерге кирген. Ӱредӱчи болорго семинарияга кирерге амадаган. 1884 јылда ол семинарияны тӱгескен.\nЛандскрунда кызычактар ӱредер школго ӱредӱчи болуп, Швецияныҥ тӱштӱк јанында кичинек калада ол ло јыл ишке кирген. 1885 јылда адазы божоп калган, 1888 јылда Морбаккада јурты тӧлӱлер учун садылган, јуртка ӧскӧ улус келген.\nСельма Лагерлёф, Карл Ларссонныҥ јуругы, 1908\nЛагерлёф Сельма, Нобельдиҥ лауреаттары телекейлик маркаларда, СССР-дыҥ почтазы, 1959\nСельма ла София, 1894\n↑ 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\n↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Selma O L Lagerlöf (швед.) — 1917.\n↑ 7,0 7,1 7,2 Östra Ämterviks kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker, SE/VA/13685/C/7 (1833-1860), bildid: C0039805_00103\n↑ 9,0 9,1 Swedish Census 1880 (швед.) — Riksarkivet.\n↑ Брауде, 2008, с. 6.\nOlympedia · AllMovie · ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · MusicBrainz · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Шведский биографический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Лагерлёф,_Сельма&oldid=25692"\nКӱчӱрген айдыҥ 20 кӱнинде чыккандар\n1858 јылда чыккандар\nТулан айдыҥ 16 кӱнинде божогондор\n1940 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 03:07.


Озодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ маймандар отогыныҥ чыгартулу улузы — Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкартузыныҥ качызы, Алтайдыҥ эл бичиичизи Бронтой Бедюров, тӱӱкичи Олег Майчиков, Оҥдой аймакта Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ӱредӱчизи, јурукчы Борис Киндиков наймандардыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 14-15 кӱндеринде Кыргызстан Республиканыҥ Кадамжай калазында ӧткӧн јуунында турушкан.\nБу солун јол-јорык керегинде Олег Владимирович Майчиков куучындайт.\n–Кадамжай – Кыргызстанныҥ сыраҥай тӱштӱгинде, Узбекистанла гран-кыйудагы Баткен областьтыҥ тӧс калазы. Бу јерде 80 муҥ кире наймандар јуртап турган эмтир. Киргизияда наймандардыҥ тоозы 250-300 муҥ кире кижи деп айдышкан.\nКонференция Чингис каанныҥ империязында атту-чуулу найман черӱ башчы, ойгорчы, кӱӱчи Кет Буканыҥ кӱӱ-кожоҥыныҥ 790 јылдыгына учурлалган. Ондо Казахстанныҥ, Узбекистанныҥ, Таджикистанныҥ, Китайдыҥ наймандарыныҥ элчилери турушкан. Россиядаҥ бис ӱчӱ болгоныс.\nЈуунда билимчилер наймандардыҥ тӱӱкизи ле культуразы керегинде јетирӱлер эткен. Бронтой Янгович Таян-каанныҥ уулы Кучлук (Кушлук, Кучулук) каан керегинде кыргыс тилле јетирӱ эткен.\n–Конференция кайда ӧткӧн?\n–Кадамжай каланыҥ Культура байзыҥында. Мында 500 кижи отурар зал јык толо болгон. Јуунныҥ кийнинде чыгып келзеес, тепсеҥ база толтыра улус. Бронтой Янговичле эзендежерге, фотого тӱжерге турган улус очередьте. Оны улус сӱрекей тооп, «тӧр ака» деп адап турганын кӧрдис.\nКурултайдыҥ экинчи бӧлӱги Кӧк-Мойнак деген јайлуда ӧткӧн. 20-деҥ ажыра кийис айылдар тургузылган элбек јерде ойын-кӧргӱзӱлер, спорттыҥ маргаандары ӧтти. Ӧскӧ эл тергеелердеҥ келген айылчыларды солун ла кереес јерлериле таныштырган јорык база болгон.\n–«Кет Буканыҥ кожоҥы» деп айдарыҥда, бу не кижи ле 700 јылдаҥ ажыра ӧйгӧ ундылбас кандый кожоҥго учурлалган јуулыш?\n–Кет Бука (бичиктерде анайда ок Кит Бука, Китбуга, Кетбуга-нойон деп адалат) – Чингис каанныҥ черӱ башчыларыныҥ бирӱзи болгон найман кижи. Чингис каанныҥ баркызы Кулагула Орто Кӱнчыгыштыҥ ороондорын – Иранды, Иракты, Сирияны, Персияны јуулаарында турушкан. 1260 јылда Палестинаныҥ јеринде, Иерусалимнеҥ тӱштӱктей јаткан Айн-Джанута деген јерде, Египеттиҥ Бейбарска ла Кутузка баштаткан мамлюктарыла јуу-согушта олјого кирип ӧлтӱрткен.\nТӱӱкиде Кет Буканыҥ улу ойгорчы, шӱӱлтеечи, кӱӱ-комусчы болгон ады арткан. Ол Кулагуныҥ балдарын бичикке ӱреткен јетирӱлер бар.\nАлбатыда чактарга айдылып келген кеп-куучынла, Чингис каанныҥ уулы Джучи куландарга аҥдап турарда, ӱӱрдиҥ башчызы болгон Аксак Кулан оныҥ адына табарган ла каанныҥ уулы аттаҥ јыгылып ӧлгӧн. Джучиниҥ божогоны керегинде јетирӱни адазына айдарга кем де тидинбей турган, не дезе, јаман јетирӱ экелген кижини ӧлтӱрер јаҥду болгон. Улу ойгорчы ла јалтанбас баатыр Кет Бука кайыҥнаҥ топшуур јазап алала, Чингис каанга бойы барган. Каанныҥ: «Не керектӱ келгеҥ, ойгорым?» деген сурагына нени де айтпай, ол топшуурыныҥ ойыныла куландарга аҥдашты, олордыҥ качып маҥтаганын, аттардыҥ сӱрӱшкен тибиртин, Джучиниҥ аттаҥ јыгылганын сӧс јогынаҥ јетирген. Уулыныҥ божогонын Чингис каан оҥдоп ийген, је коркышту јетирӱни экелген кижи бир де сӧс айтпаган учун, оныҥ топшуурын кезедип, «оозына» кайылткан корголјын урзын деп јакыган. Топшуурда (домбрада) ойдык мынайда табылган деп айдыжат. Тӱрк калыктарда «Аксак Кулан», «Ай-ханым» деген ле ӧскӧ дӧ јарлу кӱӱлер бу керегинде чӱмделген.\n–Ондогы маймандар слерге тӧрӧӧнзиди бе, канча чактарга тили, јаҥы ӧскӧ болуп калган улус болбой?\n–Эйе, мусульман јаҥду. Кыргызтардыҥ тили биске јуук. Озогы алтай сӧстӧр танылып турар. Темдектезе, ӧлӧҥди олор «от» деп айдып турган эмтир. «Одор» деген сӧс «оттоҥ» бӱткен. Отты база от деп айдып јат. «Бис 800 јыл мынаҥ кайра Кушлук каанла кожо Алтайдаҥ келгенис» деп айтканын канча катап укканыс. Оныҥ учун биске ајару да, тоомјы да аҥылу болгон. Алтай деп јаҥыс Туулу Алтайды эмес, эмдиги ӧйдӧ канча ороондордыҥ эл-тергеезине кирген элбек јерлер адалганын оҥдоор керек.\nXII-XIII чактарда наймандардыҥ эл-тергеези — государствозы Орхон суудаҥ ала Кара Эрчиштиҥ бажына јетире болгон не. Олор Тӧс Азияныҥ эҥ јуучыл, кӱчтӱ, бойы бичик-таҥмалу кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон.\nЧингис каан монголдорды бириктиреле, каандыгын элбедип турарда, олорго бакпай, јаҥыс наймандар удура јуулашкан. 1204 јылда монголдор наймандардыҥ Тайан кааныныҥ (бойыныҥ ады Бай-Бука эмезе Тайбука), 1206 јылда (кезик јетирӱлерле 1202 јылда) дезе Буюрук каанныҥ черӱзин оодо соккон. Тайан каан ла Буюрук каан наймандардыҥ Инанч кааныныҥ уулдары болгон. Тайан каан бу јуу-согуштарда божогон. Оныҥ уулы Кучулук каан Хангайдаҥ Алтай јаар ырбаган ла монголдорго оодо соктырткан меркиттердиҥ, кереиттердиҥ арткан-калганыла биригип, Чингис каанныҥ истежип келген черӱзиле Бухтармада јуу-согушта јеҥдирткен. Наймандардыҥ арткан-калганына Семиречье јаар качарга келишкен. Тянь-Шань ла Памир туулардыҥ ӧзӧгинде, Алатау кырлардыҥ эдегинде эмди јаткан наймандар Кучулуктыҥ аргадап алган јонынаҥ ӧзӱп чыккан.\nСӧс келижерде, Кучулук Тӧс Алтайдаҥ, Туулу Алтайдаҥ келген деген эрмек бар. Кӱӱнзеген кижи маймандар, олордыҥ каандары, тӱӱкизи керегинде Интернеттеҥ кандый ла јетирӱлерди таап алар аргалу.\n–Эмдиги ӧйдӧ маймандар (найман деп айтпай, алтайлап ла айдайын) кайда бар, Олег?\n–Эмдиги тӱрк калыктардыҥ ончозына јуугында – каракалпактарда, ногайларда, татарларда ла оноҥ до ӧскӧлӧринде майман кан бар. Казахтардыҥ 10% ажыразы – 1,5 миллион кижи – маймандар деген јетирӱлерди кычыргам. Олор буряттарда, якуттарда, Китайда ла Монголияда, Узбекистанда, Таджикистанда, Афганистанда ла о. ӧ. эл тергеелерде јаткан калыктардыҥ ортозында бар…\n–Алтай Республикада маймандар канча кире не?\n–Бу јанынаҥ чокым чоттомолдор јок. 1897 јылдыҥ тооалыжыла, Алтайдыҥ јети тӧчининде јаткан 36 сӧӧктӧҥ маймандар, тодоштордыҥ ла иркиттердиҥ кийнинде, тоозыла ӱчинчи јерде турган –1912 кижи болгон. Тургуза ӧйдӧ республикада маймандар Оҥдой, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактарда чук јадат. Текши тоозын бодоштыра чоттозо, 10 муҥ кире кижи болгодый.\n–Кеп-куучындарла, алтайыстыҥ кӧп саба маймандары 17-18 чактарда Эрчиштеҥ келген.\n–Туваныҥ тӱӱкизи керегинде бичиктерде 1600-чи јылдардыҥ бажында «Самарган Ыргай со своим улусом перекочевали на берега Катуни» деген јетирӱ бар. Буюрук каан монголдорго оодо соктырала, эмдиги Тува јаар качканы тӱӱкиде айдылат. Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртыныҥ јеринде Самарган деген кыр бар. Азыйда Чамал аймакта маймандар кӧп болгон. Майман сӧӧктӱ совет алтай бичиичи Павел Васильевич Кучияктыҥ угы-тӧзин кӧргӧжин, ондо Самаргай Ыргай деген кижи чыгып јат. Ондо Талайшикши ле Талаймерген деген уулдар болгон. Талайшикшизи темир согор ус болгон, Талаймергени – кӧмӱр кӱйдӱрер. Бу монголдорло јуулажып ла качып, Алтайына 400 јылдыҥ бажында келген маймандар болор бо?\nЈаҥыс та маймандар эмес, кыпчактар, тодоштор, тӧӧлӧстӧр, меркиттер, туматтар, Алтайдыҥ ӧскӧ дӧ кӧп лӧ ас тоолу сӧӧктӧри тӱӱкизин шиҥдеп, казынып келзе, туулар ортодо кичӱ Алтайдыҥ оок калыгы эмес, јаркынду тӱӱкилӱ, тереҥ тазыл-тамырлу јаан Алтайда, Тӧс Азияда јаткан калыктардыҥ ук-тукумы болгоныс чыгып келер.\nБу јол-јорыкка барып келерге, озо чакта тӧрӧӧндӧргӧ јолугарга болушкан ага-карындаштарыска: Семен Тузачиновко, Чагаш Бардинге, Родион Букачаковко, Андрей Мунатовко, Сергей Тобоевке, Эрчим Сарбашевке, Анатолий Атаровко, о. ӧ. јаан быйанысты айдадыс.\nСветлана КЫДЫЕВА куучындашкан