М. В. Мундус-Эдоков\nАш кылгада, кижи балада\nJашта бичикке ÿренбезеҥ,\nJааназаҥ, неме билбезиҥ.\nJаскыда кыра салбазаҥ,\nКÿскиде кезериҥ jок болор.\nJаш чагында ÿренип алзаҥ,\nJажына бичикчи болорыҥ,\nJаскыда кыра иштезеҥ,\nJылына азык болор.\nКеп сöс: Бичик билбес кижи – сокордый.\nJаҥы бÿткен школыска\nJалкуурбай текши jÿрелик,\nТаҥ чолмондый бичигисти\nТабына кычырып jÿрелик,\nТап эдип ойноп алала,\nТаштабай бичикти кöрöлик.\nАлтай jеринде таҥ атты,\nАлбаты jон ÿренер болды.\nТÿн-караҥуй серий берди,\nТуйук санаабыс jарый берди.\nАлтайыска не керек?\nАртык сÿмелÿ уул керек.\nАндый сÿме кайдаҥ келер?\nАкту бичиктеҥ билдирер.\nБилбезисти jок эдип,\nБиригип ончобыс ÿренелик.\nАрчын jытту Алтайдаҥ\nАлтын сÿрлÿ тайгалардаҥ\nЭки jаан суу бÿтти\nЭптÿ jакшы эрмектешти,\nÖöн-бöкöн jок jÿрдилер,\nБалыктарды теҥ ÿлешти.\nАлтын кöлдöҥ бÿткени\nÖöн деп адалды.\nАлтын Сÿмер Ÿч Сÿÿридеҥ бÿткени\nКадын деп адалды.\nÖöн jараш кылыкту\nJобош тымык суу болды.\nJараш кылыгыла ээлтип,\nАлтайдыҥ тууларыла эптешти.\nКату сагышту болды.\nТууларды ÿзе табарып,\nОнчозыныҥ кÿÿнин jандырды.\nÖöн ойноп, кокурлап,\n«Кадын деген сöслö\nŸй кижини адайтан,\nОндый атту нöкöрди\nЭш эдетен учурлу.\nМениҥ ÿйим бол» — деди.\nОны уккан Кадын\nАчынчак бойы ачынды,\nЧугулчы бойы чугулданды.\nКара кöзине кан тÿÿлди\nКош кабагын тÿрÿп ийди.\nОозынаҥ кöбÿк келди;\nАгаш-ташты jемире тепти,\nКайа ташты ÿзе сокты.\nJалаҥ болгон алаканын\nJайа тудуп, Ööнди\nÖöн ÿч эбирилип, jер тайанды;\nJер тайанып, тура тÿшти.\nКадын Ööнгö айтты:\n«Кем озолоп, Ак Межеликке jедип,\nОны ÿзе тепсе, бий болзын.\nСоҥдогоныс кадыт болзын.\nМенеҥ тÿрген агарым деп,\nЭр бойыҥа иженбе,\nМаргыжала, экÿ акты.\nКату сööктÿ бÿткени\nÖöн jолы jаар бöлинди.\nТууларга jаан буудырбай,\nАраай, jобош айканып,\nАк Межеликке Ööн суу озо jетти.\nКадынныҥ jолы удады.\nЧöл jердиҥ кыйузында\nБабырган тууга jедип келди.\nЧöл jери jаар бöкчöйип,\nАjыктап Бабырган кöрÿп турды.\nКадын чечеркеп айтты:\n«Нени кöрÿп туруҥ?\nJымжак тÿктÿ боро аскын,\nАҥ дезе, аҥ эмес,\nКуш дезе, куш эмес,\nКейик салкын сагышту,\nКöргöниҥди айт!» — деди.\n«Солун неме кöрбöдим,\nÖöн эриҥ jедер jерине jетти,\nБий jамылу болды.\nКадын катын аларга\nМензинип, сени сакып jадыры.\nКапшагай эриҥе табышпай,\nЧалчып, шалбап не jÿрÿҥ?\nАда Алтай jеринде,\nАк башту Алтайда,\nСеге айттырбаган туу jок,\nСеге соктыртпаган таш jок» — деди.\nКадын ачынып чугулданды,\nБабырганды ÿзе тепти.\nАнаҥ ары кÿÿн-кÿч jок\nКунугып, ыйлап акты.\nБийге jеделе, оны каборто\nТÿйе тееп айтты:\n«Алатан катыҥды ал,\nАнаҥ ары бар!» — деди.\nАраай jобош каткырынып,\nБий ÿйине сöс айтпады.\nСол jанына отургызып,\nJараш эптÿ куучындашты.\nЭрмегиле Кадынды ээлтти,\nКылыгыла Кадынга jарады.\nКату бÿткен Кадынныҥ\nJал jÿреги jайнады.\nКадын jöпсинип айтты:\n«Кадыт та болзом, бийдиҥ каты,\nЭпши де болзом, бийдиҥ эжи эмей!» – деп,\nБийди эркелеп, ого кожулды.\nОпту кылыгын таштады,\nОптуныҥ обын чачылткан учун\nБий, Кадынныҥ белтири Обь деп адалды.\nÖркö, Талаҥ-Келеҥ, Боро Эрлен\nÖркö ле Талаҥ-Келеҥ\nЭкÿ наjы болды.\nАйрылышпас нöкöр болуп,\nЭкÿ кожо jÿргÿледи.\nJуртап jаткан ичеениниҥ\nЭжиги jаҥыс болды.\nИштенип jÿрген ижиниҥ\nJолы jаҥыс болды.\nJылу jакшы кöрÿжип,\nЭптÿ амыр jуртады.\nСанаа, салым jаҥыс болды.\nБелендеп уйаны öркö казып,\nТалаҥ-Келеҥди jуудып jÿрди.\nКыйгастанбай, мени jуутты деп,\nТалаҥ-Келеҥ сÿÿнер болды.\nÖркöгö jакшызын jетирди.\nÖркö бала, катыла\nJер сегерткижине туттурды.\nТырманып та турза,\nТырмакка неме илинбес болды.\nТиштенип те турза,\nТишке сегерткиш туштабас болды.\nJер уйалу Талаҥ-Келеҥ\nJер курт-коҥызы курсакту болуп,\nJескинбей сегерткишти jиир болды,\nJеткердеҥ öркöни айрып jÿрди\nОлордыҥ эптÿ jÿргенине\nБоро Эрлен кÿйÿнди,\nТалаҥ-Келеҥге келип айтты:\nÖркö наjыҥнаҥ туйка\nÖс бойыбыс jöптöжöли» — деди.\nТалаҥ-Келеҥ öчöп айтты:\n«Слерди мен таныбадым... Адыгар кем?\nСööгöр не? Айлыгар кайда?» — деди.\nБоро Эрлен мактанып айтты:\n«Адым мениҥ Боро Эрлен,\nАлтай jерине кöчÿп келдим,\nСööгим мениҥ кемиреечи.\nКарындаштарым тоодоҥ ашкан,\nJер ÿстине толо берген».\nНе керектÿ келдигер?» — деди.\nБоро Эрлен айтты:\n«Аргалу да келбедим,\nАрга jокто келдим.\nЭрик jокто умзандым.\nЭлчиге jÿрген эдим, эптÿ эрмек угарга,\nСлердеҥ болуш суразын деп,\nОныҥ аргазын бедиреп jÿрÿм — деди.\n— Jердиҥ ÿстин jети эбирип,\nJетен каанныҥ jеринде jÿрдим,\nСендий арга-тузалу кучыйакты\nБу Алтайдаҥ jаҥы кöрдим.\nБиске болужыҥ jедер болзо,\nÖркöниҥ эткен уйазынаҥ\nОдус артык уйа эдерим,\nÖркöгö минип jатканча,\nБисти талдап, минип jÿр.\nНе ле керектÿ немеҥди\nТутагы jок бÿдÿредис,\nБиске ле наjы бол! — деди.\n«Jакшы нöкöримди таштап,\nÖркö öрöкöннöҥ айрылып,\nСени ээчип барбазым,\nJаманды некеп jÿрбезим» — деди.\n«Öркö деген öрöкöнниҥ\nÖлöҥнöҥ öскö курсагы jок,\nÖрö jашту немени\nÖлтÿрип jийтен jаҥы jок» — деди.\n«Тынду немеге jаманы jедип,\nJаргыга качан да кирбеген,\nСендий jаман немедеҥ\nJескинип, кыйып jÿретен,\nJаманыҥ сениҥ бажыҥнаҥ ашкан,\nJалтанбас уурчы кылыкту.\nУйалу кушты уйазын бузуп jийтеҥ,\nОок аҥдардыҥ балдарын уурдап jийтеҥ,\nАмбарда ашты ÿреп jийле,\nЭдилÿ курсакты шоктоп jийтеҥ.\nОго до тороҥ тойбойтон.\nСен ачап шилемирге\nМенеҥ болуш jетпес» — деди.\n«Э...Э... ондый ба, акыр!\nJакшы jöпкö кирбезеҥ,\nАлбадап сени аларым.\nŸч конокток öткÿрбей,\nŸзе jуулап чачарым.\nJер бÿркеген карындаштар\nОнчозы мени ээчип келер.\nJöпкö кирбес Талаҥ-Келеҥ\nОлjого кирип, кул болор» — деди.\n«Санааҥ да бар да болзо,\nСалымыҥ кандый болгой не?\nJÿрегиҥде бар да болзо,\nJÿрÿмиҥ кандый болгой не?»\nÖркö ол куучынды угуп алды,\n«Узун куйрук сенде бÿткен,\nУйалбас jÿстÿ, шилемир,\nАмадап келген сен озо тажыйдыҥ ба,\nАк-Кобыда отурган мен озо тудайын ба?» — деди.\n«Амадап келген мен озо\nТажыйтам!» — деди.\nÖркö туруп берди,\nÖркö сылт та этпей турды.\nБоро Эрлен jыгылды.\nЭрлен турала, согушты.\nКуйругын толгоп, ÿзе сокты.\n«Кулугур!» — деп арбанды.\nJÿрегине тееп, jÿзине тÿкÿрди.\nБоро Эрлен ыйлады,\nЭжиктеҥ сÿÿртедип сÿрдирди.\nÖркö лö Талаҥ-Келеҥ\nЭптÿ амыр jуртагылады.\nАй канатту куш ла\nАзу тырмакту аҥ\nОҥду jакшы jуртаарга,\nОртокко jурт jазады.\nКемизине де jакшы болды.\nМинер ады — тырмакту,\nМинген ээзи — канатту.\nТÿлкÿ ле Кÿртÿк\nКÿртÿк агашта отурды. Тÿлкÿ келеле, айтты:\n– Эзен, кÿртÿгежим, наjым! Сениҥ ÿниҥди угала, сеге айылдап келдим.\n– Jе куучыныҥ угарга эптÿ ле — деп, кÿртÿк айтты.\nТÿлкÿ тöгÿндеп, кулагы ÿскер болуп, айтты:\n– Не деп айттыҥ? Угулбайт. Бери тÿш, наjы, jакшы куучындажарыбыс — деди.\n– Jерге тÿжерге алаҥзып турум, бистий немелерге jерге базарга да коркышту – деди.\n– Менеҥ коркып туруҥ ба? — деп, тÿлкÿ айтты.\n– Кайдаҥ кöрöр, сенеҥ де коркыбаза, не ле jаман сагышту аҥдар бар – деп, кÿртÿк айтты.\n– Jок, наjым, коркыба, jарлаган приказ бар, jер ÿстинде амыр болзын деп, эмди аҥдар бой-бойын тудуп jийтен учур jок — деп, тÿлкÿ айтты.\n– Jакшы приказ болуптыр. Ол анда не ийттер jÿрÿ? Эски jаҥ болзо, сеге, наjым, чеберленер керек, jе эмди сен олордоҥ коркыбас болбойыҥ — деп, кÿртÿк айтты.\nОны угала, тÿлкÿ качарга jазанды.\n– Ийттерге бÿтпей турум, приказты кычырбаган болор — деп айдала, тÿлкÿ качты.\nБöрÿ ле тийиҥниҥ балазы\nТийиҥниҥ балазы ойноп jÿреле, бöрÿге учурашты. Бöрÿ оны тудала, jибей, шылады:\n– Бу слер, тийиҥдер, тудуш ла ойноп-jыргап, сÿÿнип jÿредигер, мен дезе эригип jÿредим. Оныҥ учурын меге айт — деди.\nТийиҥ балазы айтты:\n– Агашка мени божот, айдайын — деди.\nБöру тийиҥди божодып ийди. Агашка чыгала, тийиҥниҥ балазы айтты:\n– Сениҥ эригип, каныгып jÿргениҥ мындый учурлу: сагыжыҥ сениҥ jаман, акту канды тöгÿп ичип jадыҥ, оныҥ учун сениҥ санааҥ качан да амырабас. Бисте не болзын, бир де немеге jаман этпей, чек jÿредибис, оныҥ учун биске jакшы деди.\nКас ла Турна\nКас кöлдö кайкалап jÿреле, бойы куучындап айтты:\n– Jе база, мен бÿдерде, jакшы ок бÿткен куш! Jерле базып, суула кайкалап, учса, учуп jÿредим, ай канатту куштардыҥ ортозында мендий куш jок, jер ÿстинде ончо канаттуныҥ кааны мен — деди.\nКастыҥ куучынын турна угала, айтты:\n– Чындап кас, сен тенек бÿдÿптириҥ! Бодон, санан: суула балык кирези jÿзериҥ бе? Jÿгÿрип, атка jедериҥ бе? Учса, Кан-кереде кирелÿ учарыҥ ба? Ончо немени чала билгенче бир немени быжу билзе, артык – деди.\nКÿскеери jай кузук быжып келди. «Быjыл койу-кузук бÿтти, кичееп кузуктаар» дежип, улустар шыйдынды. Азык-тÿлÿгин белетеп, ээр-токымын, каптарын, кийимин тыҥыдып алды. Беш öрöкö улус биригип атандыбыс.\nЭҥирде тудуш бÿткен мöш агашту, ортозында чиби, jойгон бÿткен jаан jышка jедип келдибис. Таралдыҥ «каак, каак» деген табыжы jаҥыланып, jышка толуп турды, сымда, чай оноҥ-мынаҥ учуп кöдÿрилип турды, анда-мында тийиҥ кöрÿнди. Кызылгат тайа-сöгÿскенниҥ ортозынаҥ кызарып, агажын ээлтип турарда, бис ат ÿстинеҥ оны сындырып, jип, jортып отурдыбыс.\nОдуланып тÿжерге кичинек ак jерди бедреп табала, ого тÿштибис. Бай мöштиҥ тöзинде оду jазап, одын jууп, тÿнде jаан от одырып кондыбыс. Бистиҥ одуда jирме кирези улус нöкöр болуп, jаба иштедибис. Мöштöрдöҥ тобого тÿжÿрип, теерип, jаан серилер эттибис. Оныҥ кийнинде салкында тÿшкен белен кузуктаҥ базада кöп кузук алдыбыс. Ай ажыра кузуктап, ÿч jерге одуланып, серидеги кузукты сайлап, тапкан jööжöбисти ÿлежип jандыбыс.\nКузуктап jÿреле, бис ончобыс отты айландыра отурып чöрчöк угатаныбыс. Кенетийин тÿнде тужуудагы аттар шакпырашты, козо кÿзÿҥи табыжы jыҥырап, агаш-чырбаал сындырып, аттар оду jаар маҥтажы келип jатканы угулды. Адам айтты: «Айу аттарга табарган болбозын, отты капшайлап jаанадыгар, тостоҥ белетегер!» Отты jаанадып турганча, тужуулу аттар оттыҥ ары jанына келип, чого тура тÿшти. Ончобыс кыйгырыжып, мылтык аткыладыбыс. Jалтанбас уулдар тосты кÿйдÿреле сабуурдыҥ бажына аттардыҥ ары jанына барып мергедеп тургулады. Онойып турганча саҥ-башка неме огурала, jыштыҥ ортозы jаар агашты, чырбаалды сый базып барды. «Jабы айу болуптыр» — дежип, отты jаан салып отурдыбыс. Аттар оттыҥ jанынаҥ айрылбай тургулады.\nЭртен тура кöрзöбис, бир атты айу ÿрей балулап салтыр.\nАгаш бажы куу чыбык болуп бÿри тÿшкен кийнинде, ар-калык айылга энчигип отурып болбой, аҥдаар дешти. Ашты кезип, öлöҥди эдип, кузукты алып, не ле иштеҥ божогон, кыштуга кöчÿп токынаган öй болды. Адам уска мылтык jазадарга барды. Ол jанарда, меге устаҥ база бир мылтык садып экелди. Мен сÿрекей сÿÿндим. Адам айтты: «Алтайчы, сен мениҥ мылтыгым блаажып аҥдап jÿретеҥ, оныҥ учун сеге мылтык алдым, быjыл кожо аҥдаарыбыс».\nАзык-тÿлÿк, ок-таары белетеп алып, Кÿркÿлдей, Черкилдей деп эки ийтти эчидип, Байкара деп тайгага чыгып аҥдадыбыс. Мен кÿнине jети тийиҥнеҥ тöмöн адып jÿрдим, адам он бештеҥ тöмöн адар болды. Чай, сымданы азык эдип jÿрдибис. Эҥирде одуда кöп аҥчылар jуулып, ойын-кокур, куучын таап, отты jаан салала,тапкан аҥ-куштыҥ эдин jип, амырап, jÿрдибис. Ай кирези аҥдайла, jандыбыс. Jанып клеедеристе, адам айтты:«Ийттердиҥ jакшызыныҥ шылтузында бис jакшы таптыбыс».\nАдам эртен тура мени ойгосты: «Тур, балам, аҥдап атанарыбыс!» Оны угала, мен капшайлап туруп, jунунып, кийинип алдым. Меҥдеп курсактанып, аттарды ээртейле, атандыбыс.\nJаҥы jааган кöбöҥ кар аттыҥ тизезине jеде берген болды. Байан Чакыр деген тууга чыгала, оны сындап jÿрÿп отурзабыс, тÿлкÿниҥ изи кезилди. Черкилдей исти jытап кöрöлö, истеп jÿре берди. Адам: «Сен бого тур, тÿлкÿ кöрÿнзе, Кÿркÿлейди агыт» — деп, айдала, бойы кийнинеҥ сÿрÿже берди. Мен jанындагы бийик тöбöö чыгала, аjыктап кöрÿп турдым. Саат болгон кийнинде ийт акшыды. Кöрÿп турзам, байагы ис кезилген jердиҥ jанында кызыл тÿлкÿ öдÿп jатты, кийнинеҥ — Черкилдей. Jÿс кулаш кирези jетпей, сÿрÿжип клетти. Оны кöрöлö, Кÿркÿлдейди агыдып ийдим, бойым адыма минеле, кийнинеҥ маҥтаттым. Сары арттыҥ бÿгине тÿжÿп келзем, эки ийт мен jаар удура баштанып отургылады, тÿлкÿзи карга кöмÿлип калган jадыры. Тÿлкÿни алала, оныҥ тÿгин сыймап, адамды сакып отурдым. Адам jÿгÿрик кер ады кöбÿк ажырган jедип келерде, ийттер jалканчып, кыҥзып, сÿÿнгилеп турды.\nЭҥир кирип келерде, адам меге айтты: «Балам, jобош адыҥды ээртеп алала, кой-эчкини айдап кел».\nАтанып, кой-эчкиге jедип келеле, кöрÿп турзам, олордыҥ ортозында эки сары неме кöрÿнди. «Бу не болотон?» — деп jууктап алала, кöрзöм, сары-чоокыр jараш немелер болды. «Койдоҥ чыккан ба, эчкидеҥ чыккан ба?» — деп сананып, таппай турдым.\nКой-эчкини ээчип, ол эки неме айылга jедип келген. «Ада, бу кандый немелер?» — деп, кыйгырдым. Адам айылдаҥ чыгып кöрöлö, «Эликтиҥ чааптары эмтир» дейле, ийт тутпазын деп экилезин айылга апарды. Умчы эделе, сÿт эмизип, энем олорды азыраар болды.\nБиске ойноорго сÿрекей jакшы немелер табылган деп кичинек карындажым сÿÿнди.\nКÿскеери экилези jаанап келди. Бирÿзи мÿÿстÿ, бирÿзи jок болды. Мÿÿстÿ эркегиниҥ эки кöзи тууда болды, казырланып, бисти казык мÿÿзиле коркыдып, сÿзерге туратан. Онойып jÿреле, кÿскиде, бир туманду jут кÿнде jок болуп табылбай калды.\n«Тайгазына чыккан туру» — деп, адам айтты. Тижизи jобош болуп, бистеҥ айрылбай jÿрди.\nМ. В. Мундус-Эдоков Туулу Алтайда 20-чи\nJылдардагы баштапкы бичиичиллердиҥ бир зи.\nОнын бичигенинде алтай албатыныҥ XX чактагы\nj р ми ле историязы, революцияга киргени, ороондо социализмди т з п баштаарында эрчимд турушканы jаркынду к рг зилген.\nБичиичиниҥ 100 jылдыгына учурлалган бу jуунтыга автордыҥ алдында чыкпаган произведениелери такып ла jанырта кепке базылат.\nМ. Мундус - Эдоков\nкуучындар ла пьесалар\nАлтайдын бичиктер чыгарар издательствозынын\nТуулу Алтайдагы б л ги. 1979\nКИРЕ С С\n1979 jaлда август айда алтай советский литературанын т з чилеринин бир зине – Мирон Васильевич Мундус-Эдоковко – 100 jаш толот.\nМундус-Эдоков – 20-чи jылдардын бичиичизи. Онын кепке базылып чыккан “Jарыткыш” деген поэтический jуунтызында, “Jене” ле «Озогызы ла эмдигизи” деген пьесаларында, алтай ренчиктерге белетеп чыгарган “Тан чолмон” ло “Ойрот школа” денег кычырар бичиктеринде алтай албатынын XX чактагы j р ми ле историязы, революцияга киргени, бистин ороондо социализмди т з ринде эрчимд турушканы jаркынду ла художественно jайалталу к рг зилген.\nБичиичинин эн артык произведениелери 1959 jылда «Jарыткыш» деп jуунтыда такып кепке базылган. Ого к р , бичиичинин 100 jылдыгына учурлалган бу jуунтыда онын произведениелери к пт д л толо берилет. Jуунтыга автордын кыска jурамал-куучындары, jаныдан чыкпаган лгерлери, орус тилден к ч рген бир канча лгерлери кирет. «Jене» деп пьесанын тексти, р айдылган jуунтыга кирген текстке к р , толо берилген.\nJуунтынын учында бичиичинин библиографиязы берилген. Бис бодозобыс, бичиичи М. В. Мундус-Эдоковтын бу jуунтызы алтай кычыраачыларга с рекей jилб л ле тузалу болор.\nМирон Васильевич Мундус-Эдоков 1879 jылда 8 августта Улалуда орто jаткан малчы кижинин билезинде чыккан. Мында ол т рт классту церковно-приходской школды божодоло, онон ары ренер аргазы jок болуп, адазына болужып иштеген. Адазы, Василий Федорович Эдоков, оны бойынын jолыла баштап, крестьян улустын ижине реткен. Jе Мирон Васильевич jирме бир jажына кире берерде, онын j р минде jaaн кубулта болгон. Бу йл рд бир канча алтай деремнелерде jаны церковно-приходской школдор ачылган. Олордо иштейтен алтай тилди билер ред чилер сыранай jедишпей турган. Анайдарда, бичикти Мирон Васильевичти Улалунын миссионерлери алтай букварьга редер ред чи болуп иштеерине j пт г нд р. Мирон Васильевич, азыйдан бери бичикке jилбиркеген кижи, 1900 jылдан ала ркд чи болуп Улалудан ыраак эмес Карасуу, Сайдыс jурттарда, онон Чибитте, Ондой аймакта Туйакту деп jуртта иштеген.\nред чи-практик болуп иштеп j ре, ого бойынын ред зин онон ары к нд ктирер арга jок болгон. 1911 jылда ого, 32 jашту jаан билел кижиге, jаныс ла Томскто ред чилердин ч айлык курсын божодорго келишкен. Кааннын бийлери ле миссионерлер андый ред чилерди балдарды букварьга ла редип билер болзо, jеткил деп, база нени де некегилебейтен. Jе Мирон Васильевич jаныс ла букварьдын ред чизи болуп j рген эмес, бойы алдынан кандый ла литература кычырып, ол йл рд ги озочыл орус педагогический ш лтелерле танышканы билдирет. Ол алтай балдарды церковный эмес, революциянын кийнинде советский ред аайынча редери учун тартышкан. Мирон Васильевич бойы кудайга б тпей, абыстарды мекечилер деп, jаантайын айткылап туратан учун, миссионерлер оны к п катап ижинен jайлаткандар.\nУлу Октябрьский социалистический революция башталарда, Мундус-Эдоков Мыйту деп jуртта ред чи болгон. Революцияны ла Совет jанды ол с нип уткыган. 1917 jылдын учы jаар Шебалинде баштапкы Совет т з л рд , М. В. Мундус-Эдоков онын ижине болужын jетирген учун 1918 jылда июль айда оны акгвардейский офицер Сатуниннин карательдери бежен чыбык, берип, кыйнагандар. Jе олор Мундус-Эдоковтын Совет jанга jайылган санаазын к м базып болбгондор.\nСовет jан Туулу Алтайда jенген сонында Мундус-Эдоков партияны ла башкаруны документтерин орус тилден алтай тилге кочуретен областной комиссияны ижинде турушкан. Оныла коштой ол облононын jакарузы аайфнча алтай школдорго керект баштапкы кычырар бичиктер («Ойрот школа», 1924 j., «Тан чолмон», 1925 j.) белетеген. Олорды Москвада кепке базып чыгаргылагандар. М. В. Мундус-Эдоков бойынын бу бичиктеринде алтай балдарга азыйгы церковный м рг лдердин ордына jурт хозяйство, ар-б ткен, география, история аайынча билгирлер берерине амадаган. Ол бичиктерине балдарга учурлап, эбире бар не ле немени jартап турган бойынын ла ск д авторлордын художественный кеберл оок куучындарын салган («Баштапкы кар», «Ан йи», «Элик», «Айу», «Самтарак деп анчы», «Бистин билебис», «Соок», онон до ск зи ). Олордын бир канчазы нравственный тема аайынча бичилген. Бу jанынан онын анчадала Л. Н. Толстойдын «Азбуказынан» ла «Кычырар бичигинен» талдап алып, алтай тилге к ч рген куучындары, баснялары, ч рч кт ры алтай балдарга с рекей jилб л болгон («Т лк ле к рт к», «Бору ле тийиннин балазы», «Эпт j ргендер к чт », «Койондор ло бакалар» ла онондо ск л ри).\nБаштапкы алтай кычырар бичиктерде Мундус-Эдоковтын бойынын ла ск д авторлордын Улу Октябль, башчы Ленин, классовый тартыжу, албатынын озогы ла эмдиги jадын-j р ми керегинде бичилген статьялары ла куучындары салылган. Алтай албатынын jадын-j р мине келиштире ол бойынын бир канча антирелигиозный куучындарын бичиген. Бу куучындарда ол азыйдан бери кудай jаны керегинде сананып келген санаазын чыгара айдат. Онон озо Мундус-Эдоков «Алтай с кту карындаштар» деген баштапкы ла публицистический статьязнда («Кызыл Ойрот», 1923,2 №) алтай улусты «jелтек чачту» абыска, «тамагынын тамыры копкончо кыйгырган», «эки колынча тылганча тунур соккон» камага, «арчыеды тудуп базып j рер, ак с тти jалан jаар чачып, тогуне ле кижи эмдеп турар» jарлыкчыга б тпегер деп кычырган. Кам, jарлыкчы, абыс jоннын ачу терин, акту к чин, мал-ажын jип, оныла аргаданып семирген, олорды ээчибей, « р чыгып, jакшыны к р йин дезегер, ред ни ээчип, ред герди тыныдыгар» деп кычырган. «Ойрот школа» деп бичикте онын бу мындый ок кычыру учурлу ч куучыны чыккан.\nАлтай балдарга мындый куучындар с рекей jарамыкту болгон. Олор jажы jаан да улустын санаазына кудай jанынан тууралаарга j м лт эткен.\nБу бичиктерди тургузарда, Мундус-Эдоков баштапкы алтай советский лгерлер де бичийле, олорго кийдирген. Олор бичиктердин текши амадузыла – ред керекле-колбулу. Мында бичикке ренерине, jаны иштерге кычыру да («Кожон», «Аш кылгада, кижи балада»), албатынын ижин к рг скени де («Jайгы энир»), алтайлардын историязын jартаганы да («Озогызы ла эмдигизи»), ар-б ткенди поэтический jураганы да («Jаскы jыргал», «К с», «Чечек»), сатирический лгерлер ле баснялар да («Jалку», «Борсук ла Сыгын») бар. Бу –Мундус-Эдоковтын баштапкы поэтический произведениелери. Олор ажыра балдарга керект j з н-башка билгирлер берет. Бу произведениелерди бичигениле Мундус-Эдоков бойынын поэтический талантын билдирткен.\nМундус-Эдоков алтай поэзияга баштапкы ла тарыйынан ала бойы алдынан нд , jолду болуп киргени билдирет. Оны кандый бир ск алтай поэтле т нейлеерге к ч.\nМундус-Эдоков – су-алтай поэт. Онын чокум алтай тили jаныс ла анаформала биилгенинде эмес, айтканынын интонациязынан да, айландыра не ле немени к р п, ондогонынан да, улустын, ар-б ткеннин картиналарын jураганынан да, чечен алтай с ст ринен де-ончозынан к р нет. Ол, албатынын озочыл санаалу, ол йд эн бичикчи поэт, бойынын улузыла чике эрмектежип, олорды к д ринил кычырат:\nТан адып jат, туругар,\nТерен уйкуны таштагар!\nJарыжып j р п иштегер!\nК п саба лгерлерде Мундус-Эдоков поэт-jурукчы болуп к р нет. Кижини оморкодып, с ндирип турганы - Мундус-Эдоковтын ар-б ткенди jураганы болуп jат. Мундус-Эдоков лгерлер ажыра балдарды jылдын кажы ла йиле таныштырарга амадаган. Je бу кандый иле, jаркынду jурамалдар. Темдектезе, «Jаскы jыргал» деп лгерди поэт с рекей чике, jилб л метафоралар, эпитеттер ажыра ар-б ткеннин jаскы картиназын кижиге к д рип, j регине томултып тургандый. лгердин бажалыгы да «Jаскы jыргал».Jас- чын ла ончо тындуларга jыргалдын йи. Поэт бу метафора ажыра алтай улус jасты с генин к рг зет. Бу йд к ннин чогы соок то, из де эмес – «jылу» - кандый сыранай чике эпитет!..Эмезе «Jайканып чечек jайылды» деп с ст рди алзабыс, база ла чике метафористический эпитет. Эзинди « jараш» дегенинен бис картинаны «jураган» эмес, кижи jаскы эзинди jакжызынганын к рг скен эпитетти к р дис. Курт-конустарды, j з н-j р куштарды поэт байлык юморлу алтай метафораларла, эпитеттерле jаркынду поэтизировать эдет: «тынар тынду немелер», «курт-конус та с нип, ойын эдип jыргады», «тан ажыра билинбей, тогус йел кожонын тоорчык деген кучыйак соот эдип кожондойт», «кара баарчык баштаган орто нд кучыйактар тоорчык кирези кожонды бис билбес кайткан дешти» онон до ары. Кезик чечен с ст р албатынын поэтический фразеолигиязынан чике алылган:\nБ р кке толо балдарлу\nБ д не эмеген кожондоды.\nТаарга толо балдарлу\nТалтар обогон т ймеген,\n«Тарт-тарт» деп кыйгырды.\nБу произведение с рекей эпт , jараш бичилгенинен улам эмдиге jетире алтай школдорго керект литературный христоматиялардан чыкпайт.\nОнойдо ок онын бичиген «Борсук ла Сыгын» деген баснязы да алтай албатыга jажына артып калган. Башка-башка писательдердин (И. А. Крыловтын, Л.Н.Толстойдын, М.В.Чевалковтын) творчествозыла Мунду-Эдоков элбек таныш болгон. Бу керек ого алтай балдарга бичиген баштапкы ла баснязын бийик художественный кеминде ч мдеерге арга берген.\nМундус-Эдоков 1929 jылда «Jарыткыш» деген поэтический jууньызын чыгарган.Jуунтыга эки басня кирген: «Карогуланын jаргызы» ла « рко, Талан-Келен, Боро Эрлен». «Карагуланын jаргызы» бичилген кебери, аллегорический с р-кеберлери аайынча Чевалковтын «Алтайдагы андары» деген баснязына jуук. Jе бойынын учуры jанынан бу басня Чевалковтын баснязында айдылганын онон ары к нд ктиргендий. Чевалковтын баснязы Алтайдын андары jамылуларын тудуп алала, олорго тоноттырып, jидирип турганыла божогон болзо, Мундус-Эдоков дезе онон ары не болгонын айдат.\nБаснянын идейный учуры орус каан ла бийлер алтай jазанбайларга jаныс ла болушканында эмес , jе албатыны олор jаба тоногоны , jигени керегинде айдылганында. Алтай албаты эки jара базынчыктаткан,тоноттырган: бир jанынан, бойлорынын jайзынбайларына, экинчи jанынан, орус бийлерге ле коjойымдарга. Карагула Алтайга jаныс ла jаргы эдерге келген эмес , jе карын аларга, тоноорго келген.Онын бу амадузы албытынын ок мойнына артылат.\nМундус-Эдоковтын бичиген эпический произведениелеринин эн ле jаны –«Аракызак ла Эр л» деген тууjы. Мундус-Эдоков оны бичиирде, Чевалковтын «Кырачы ла Анчы» деген тууjызынан j м нг ни билдирет.\nМундус-Эдоков, Чевалковтын тууjызы чылап ок, бойынын тууjызынын комрозициязын т з йт: озо баштап бир карындаштын –Аракызактын, онон экинчизинин – Эр лдин j р мин куучындайт. Тууjыда айылдап турган керектер 20-чи jылдардын экинчи jарымына келижет. Алтайй jурт Советтерге перевыборный кампания 1926-1927 jылдарда тк н.\nТууjыда Мундус-Эдоков Аракызактын аракызы ичеринен улам jаныс ла хозяйствозы т регенин, «сандырап j рты чачылганын», ол бойы кижи болуп j реле, учында эрте лг нин к рг скен эмес (анайда кажа ла йд кандый да аракызактарла болот), jе автор бу аракызакты чокум исторический йл - 20 jылдарла колбоп к рг зет.\nАракызактын с р-кебери озогы jабыс культурадан арткан-калганын текши к рг зип jат. Тууjыда ого удура онын карындажы Эруул турат. Бу jаны, Совет ойдо, корунген кижи. Эр лдин бойынын хозяйствозында ла деремне jуртында тк рген ижи к п, jаан учурлу. Эр л jурт улусты jаныс ла «малды, уйды уктадарына, маала, кыра ск рерине», кам, абыс, jарлык jанын чачарына кычырып турган эмес, jе бойы да jурт Советтин ижине jамылу болуп тудулат.\nЭр л jоннын керегине бастыра бойы беринет. Деремненин улузы садунын кооперативин т з йт, ол ажыра машиналар алдырат, jаан школ ачат, коп бичиктер, газеттер бичидет, «ойын эдер тура эдет». Бу ончозы «эпт c ст », «ээлгир кылыкту» jон башкараачы Эр лдин jонго тузалу ижинин шылтуунда «Эр л уулдын с мези эрjине болды jонына».\n«Jарыткыш» деген jуунтыда база «Анчы» деп бир лгер бар, лгерде Анчы андап j реле, айуга «jардынан эдин кодоро соктыртканы” керегинде айдылат. Анчы ол айуны лт рип алган. Эдин айлына экелерде, аштап отурган йи ле уулчагы с рекей с нижет. Анчы олорды к р п, бойы да с нет.\nJе йи б г нине тонын чечерге болужарда, б г ни онтоп ийеле:\n“Араай тут, экем,\nJардымда айу туткан балу бар» - деди.\nКанду балуны йи к р л ,\nТуура к р п, ыйлап ийди.\nУулчаты: «Мен анчы болорым» - деерде:\n«Унчукпа, учкан!» - деп, энези айтты.\nБу с рекей jылу лирический лгер.Мында Анчынын jаантайын jеткерге учурагадый к ч ижи, йин ле балазын эрке с гени чокум jурамал ажыра к рг зилген.\n“Jарыткышта», р темдектелген произведениелерден башка, «Маргаан» ла « ч карындаш» деп лгерлеген легенда-куучындар бар. Баштапкызында поэт, алтай албатынын таркаган куучаны аайынча, Кадын, Бий, Обь суулар неден улам анайда адалганын jартайт; экинчизинде - б р , ийт, т лк – jаныс энеден чыккан ч карындаш ч башка кылык – jанду (банду (б р – ачап, т лк – куурмак, ийт – кижиге н к р) болуп барганы керегинде айдат.\n20 jылдарда алтай улустын к п сабазы бичик билбес болгон. 1926-1927 jылдарда бичикчи алтай эр улустын тоозы 18,3, й улустын – 7,2 процент болгон.1 Мындый айалгада литературный творчествонын ийдезиле коштой ск арга табар керек болгон. Бу йл рд jадын-j р м бойы дратический произведениелерди некеген. Мундус – Эдоков jадын-j р мнин бу некелтезин ондоп, баштапкы драматургический произведениелер бичигени алтай литературанын историязында с рекей jаан учурлу. Карган алтай интеллигенттердин керелегениле болзо, Мундус – Эдоков 20 jылдарда к п драматургический произведениелер бичиген, ол тоодо «Калым», «Алтын-К л», Канза». Jе ол йл рд бу пьесалар кепке базылбаган, керек дезе олордын рукописьтери де jылыйып калган.\nМундус-Эдоковтын jаныс ла 1927 jылда кепке базылып чыккан “Jене» ле 1928 jылда чыккан “Озогызы ла эмдигизи” деген пьесалары арткан.\n“Jене» деген пьеса революциядан озо йди к рг зип jат.\nПьесанын т с геройы – Келин. Ончо керектер онын салымыла колбулу болуп д т.\nКуйрук деп кижи л п каларда, онын эмегени (Келин), балдары, айлы-jурты, малы арткан. Jаш келин, бир канча й тк н сонында, ск кижини с п, ого барарга сананат. Jе бу тушта онын алдына с рекей jаан буудак – jебрен алтай jан (левират)тура берген. Бу jан аайынча й кижи шаалта т л г н биленин мензингенине бодолотон; й кижи ск кижиге барарга к нзеген болзо, лг н б г нинин кожо чыккан, эмезе jаныс с кт карындажына барар учуурлу. Бу озогы алтай обществодо й улусты базынчыктайтан, кулданатан эп-аргалардын бир зи болгон. Левиратла анадала байлар малына мал, jуртына jурт кожорго, иштеер артык эмегенд болорго тузалангылайтан.\nПьесада андый кижи – Таптан - к рг зилет. Ол айылдуjуртту, малду-ашту кижи. Jе Куйрук л берерде, онын карындажы болуп, «ачыларымды азыраарга, олордын мал-ажын к р рг » турум деп, малын, j ж зин колына кийдирип аларга амадайт. Ол бойы Келинди с бей jат. Jаргыда темичи Келин керегинде: «…санаазы jеткенге баргай ла, балдарын, мал-ажын, не ле немезин сен, Таптан, айрып ал» - деерде, Таптан j псинет. Бу керек онын чын амадузын илеге чыгарат. Jе Келин: “Балдарымнан лг нч айрылбазым” – деерде, Таптанга макалу боло берген: ого артык ищчи табылган.\nПьесада байлар левирт jанла jаныс ла тузаланганы к рг зилген эмес, j ебу jан, андый ск д патриархально-феодальный jандар чылап ок, революциядан озо jылдарда бек турганы, оны ончо jамылулар, кам-абыстар корыганы к рг зилет. Келин темичиден болуш сураарда, темичи й кижинин к н-санаазын, с зин керекке албай, Таптаннын бойына айдат: “Сен jененди аларга турган болзон, оны сеге отургузары jолду болбой кайтсын». Кам бу jанды кем де бузуп болбозын jакшы билип, к ч айалгада j рген келинди мекелеп, оны “наjы” эдип тартып аларга амадайт. Абыс келинди балдарынга крестке т ш деп j пт п болбой салала, чугулданып айдат: “Андый болзо, сенин Таптаннан айрылар учурын jок”.\nJе пьесанын т с учуры jоктулар патриархально-феодальный jандарды (jаныс ла левиратты эмес, jе ончозын ) с рекей jаратпай, олорго удурлажып баштаганын к рг скени болуп jат.\nРеволюциядан озо олор бойлорынын jилб лери учун тартыжунын чын jолын билгилебеген ( онызын Мундус-Эдоков пьесазында чын к рг скен ), jе революция башталза, олор бу jолды таап аларында аланзу jок деп пьесадан билдирет.\nПьесанын сюжеди колбулу эмес те болзо, мында к п башкабашка социально-психологический характерлер ( анылу кылыкjандарлу улус ) к рг зилген. Мундус-Эдоков, озогызын с рекей jакшы билер кижи, к рг скен улусты, олордын кылыктарын, эрмек-куучындарын jадын-j р мнен пьесазына чике к ч рип алгандый. Олор ончозы к стин алдында сыранай ла тир туруп чыккылайт.\nТаптан – бай ээ. Оны автор с рекей иле к рг зет. Ол пьесада к р нип келгенинен ле ала бойынын ич-кеберин, кылыктарын, санаазын билдиртет. Элчи Адыбас темичинин jакарузын б д рип, оны волостько алдыртарда, ол «аракыдал отурган кижини туткулады» деп, Таптан Адыбастын к зин к г рт согот. Адыбас: «Сен мени не соктын?» - деерде, Таптан удура айдат: «А не? Сен кайракан, кудай ба? Сеге бажырар ба?» Темичи ого элчини согорго jарабас деерде, ол мыны бир де керекке бодобойт: «Адыбасты сокконы база керек»… - деп айдат. Jокту улусты неге де бодобой, олорды канайтса да, табы деп Таптаннын сананганы пьесанын ск д jерлеринен к р нет.\nТаптан байларга тузалу озогы патриархально-феодальный jандарды ончозын jакшы билер. Керек тужында ол jамылуларга да бу jандарды эске алындырып, редип салат. Темичи оны Келиннин айлын ооткон деп бурулаарда, Таптан айдат: «Айыл менин айлым… Куйрук агам лз д , айлы, азыраган малы, бала-барказы менин болбой кайдар? Слер, Болдыр б г н, оны билбесте, темичи болуп не j ргенигер?» Таптан бай болгонынан улам кандый да керекке кирбезин билип, jамылуларга да удура к д рерге jалтанбайт.\nВолостьты башкарып турган улус «jайзаннын ордына» отурган темичи Болдыр ла онын «закон туткан» болушчызы качы (секретарь ) болодылар. Олор экилези аракыга ачап, «иш качпас» дежип, jоннын керегин б д рердин ордына, к п сабазында айылдап, кой сойдырып, аракыдаарын с йдилер.\nПьесанын экинчи б л гинде озогы алтай обществонын «идеологторы» - «атту-чуулу» кам ла «агару» абыс - к рг зилет. Мундус-Эдоков олордын «ижинин» учурын, кылыктарын илезине чыгарарга эпт композиционный арга тапкан. Кам «камдап, jанып отурала», келиннин айлына кирет. Абыс ч jерге «крест агаш кадайла», «он кирези кижи крестейле», jанып, база ла келиннин айлына т шкен. Куучын эпт -j пт тп йт, эки шт бой-бойлорын j з н-базын айткылажып, ончо кылыктарын к рг скилейт.\nТаптан, Болдыр, волостььын качызы, кам, абыс – башкабашка керектер б д рген улус та болзо, jе олор бир лагерьде. Олор ончозы – албатынын мойнына отурып, оны тоноп, jимектеген, базынган улус.\nОлорго к р , пьесада сырангай башка социальный айалгада jаткан улус (jоктулар) турат. Драматург олордын к п текши темдектерин (правозы jок болгонын, базынчыктатканын, тоноттырганын, к ч jадын к рг нин) к рг зет. Jе андый да болзо, бу улус бойлорынын психологиязы аайынча бир т нгей эмес.\nПьесанын т с сюжединде к рг зилген jоктулар – Келин ле онын с ген кижизи Эркемей.\nКелин – текши ле алтай улустый озогы алтай й кижи. б г ни эзен де тушта ол, байла, jарык к рб г н. б г ни лг н сонында ого алдындагызынан коомой j р м келген. «Эри jок ск с кадыт огчозына базынчык» - деп, ол комудайт. Бу с с чын болгоны пьесадан jакшы к р нет: ого Таптан чалчыйт, ск улус (качы, кам, абыс) быjар с ст р д айдарынан кемзинбейдилер. Келин – бойы учун туружар кижи. Оныла ойноп тудужарга сананган качыны ийде саларда, качы jыгылала, бажы согудган. Камды ол айлынан с рет: «Чык мынан, т г нчи, уйалбас ийт! Отту турунла меге б г н бажынды jара соктырттын! «Уйалбас кам болор… - деген кеп с с чын болуптыр… Чык дедим!.. Jылан!..»\nПьесанын т с сюжедиле коштой бир канча j м лт эпизодтор барын темдектеер керек. Андый эпизодтор темичи ле Торбогоштын эрмектешкени, тнмичи ле Мыймыстын куучындашканы, Таптан ла Адыбастын тартыжузы болуп jат. Олордо jоктулардын – Торбогоштын, Мыймыстын, Адыбастын – кеберлери бир канча чокум к рг зилген.\nПьесада анылу jерде элчи Адыбастын с р-кебери туруп jат.\nАдыбас Таптан соктырала, Таптан шылу да jок артып, темичиле кожо аракыдап j ре берерде, олордын кийнинен тура j г рип, jудуругын к рг зип, айдат: «Акыр, сакып алыгар, jоктуjойу бириксе, слердин jыдыгар да jок болор…ол тужында сананарыгар!» Бу с ст рд н улам Адыбасты jоктуларды корыыр санааш лтел кижи деп айдарга jараар эди. Jе Адыбасты автор пьесада канайда к рг скенин ончозын теренжиде шиндеп к рг нисте, оны револбционер болуп бийник з п келген деп айдарга келишпей jат. Андый да болзо, Адыбаста, ск jоктуларга к р , кандый да jаны санаа бары билдирет. Таптан оны согорго турарда, Адыбас айдат: «Соксо, сен менин эди-с гимди согорын, менин санаамды согуп болбозын». Бу онын быжу классовый са наазы болгоны jарт. Адыбас Таптанды jаныс бойынын шт зине бодоп турган эмес, бастыра jоктулардын к чин jип, байыганын ол jакшы билер. Байларды ла jоктуларды кудай jайаган деп с с т г н болгонын олбилер. Онызы анчадала мындый эпизодтон иле кОнызы анчадала мындый эпизодтон иле к р нет:\nТаптан. Сендий jалку ийтке кудай j ж бербес. Ол сени jайаарда, кул, элчи болзын деген.\nАдыбас. Мени кул эдип, сени бай болзын деп jайап турганын к рг н кижи бар ба? Сен j ж нди иштенип, бойыннын акту к чингле тапкан болзон, кудай бергенине аланзыыр эдин.\nБайлардын j ж зи, малы – ончозы jоктулардын к чи, тери деп билип, Адыбас бай улусты к р р к ни jок, олорды шт йт. Мынан к рг нд , Адыбас ла Таптан – классовый ошт лер. Эмди тургуза олор бойы бойлорын к р шпей ле j редилер. Jе 1917 jылда олор колына мылтык тудунып, от-калапту тартыжарында аланзу jок.Адыбас андый й келер деп санаазында иженет. Бу ижемjи Россияда революционный тартыжу башталганын керелейт.\nМундус-Эдоковтын «Jене» деп пьесазынын терен идейный учуры, чындык к рг скен персонажтары, байлык тили, юморы, эпт композициязы – бу ончозы ол бойынын йинде ус драматург болгонын керелейт.\n«Jенеде» Мундус-Эдоков революциядан озо алтай jадын-j р мди к рг скен болзо, «Озогызы ла эмдигизи» деген пьесазын революциянын кийнинде jангы jадын-j р м т з п турган алтай обществонын актуальный сурактарына учурлайт. Гражданский jуу ла бандиттерле тартыжу йинде Туулу Алтайдын jурт хозяйствозында с рекей jаан коромjы болгон. Колчактын ла Кара-Корумнын, j з н-j р ак бандалардын к п jылдардын туркунына (1922 jылга jетире) албатыны аайы-бажы jок тоногонынан улам 1922 jылда, Советтердин II съездинин материалдары аайынча (декабрь, 1923), jуудан озо йг к р , Туулу Алтайда аттардан турганы ла 17 процент, уй малдан 14 процент, койлордон 18 процент арткан болгон.1 Анайда ок jер ижи де с рекей jабыс кемите т шкен. Мындый айалгада албатынын хозяйствозын кыска йдин туркунына т рген к д рип аларын партиянын jаны экономический политиказы (нэп) jаан j м лт эткен. Бу политика анчадала jокту улустын хозяйствозын к д рип, jарандырып аларына ууландырылган.\nМ. В. Мундус-Эдоков бойынын пьесазында партиянын бу политиказы алтай jоктуларга с рекей jаан тузазын jетиргенин к рг зет. Пьесанын т с геройы – Кичееиел деп малчы кижи. Азыйда ол с рекей jокту jаткан. «Менде дезе озо не бар болгон?» - деп, Кичеемел айдат. Jе jоктуларга килемjил Совет jаннын болужыла Кичеемел бойынын хозяйствозын т з п, аргалу jада берген. Ол укту мал азырап, кыра салып, маала ижин иштеп, орус улус чылап, тура, мылча, кажаган тудуп алып jуртайт. Онын ады да Кичеемел. Ол бойынын хозяйствозын с рекей кичееп jат. Азыйдан бери кудайдан ла болуш сакыйтан алтай улуска Кичеемел айдат: «Бис Бырканга да, к рм ск д б тпейдис, бистин кудайыс – эки колыстын к чи». Кичеемел бойынын хозяйствозын Совет jаннын jербойындагы органдарынын болужыла кербойындагы органдарынын болужыла к д рет. Jер керегин башкарган управление (ол тушта jуртхозуправление анайда адалган) jоктулардын малы jаныс ла к пт зин деп кичееген эмес, jе угын да jарандырары jанынан к п иш тк рген. Jоон с кт , бийик продуктивностьту малды Кичеемел де ск рет. Jурт хозяйствонын советский специалисттери (пьесада агроном Мендиек) Кичеемелге эп-с меоер айдып, ого керект бичиктер де берет. Киндик деп кижи, Кичеемелдин культуразы бийик хозяйствозын кайкап, онон сурайт: «Акыр, Кичеемел, бу сендий кичинек уулга андый с мени кем айдып берди?» Кичеемел каруун jандырат: “Мал азыраарга ренген Мендиек деп алтай уул бар. Онын чоло ады Агроном2 болор. Ондо малдын з мин jарандыратан бичик бар. Алтай да бичиктер бар» - «С мелеген учун Мендиек канчаны алды?» - «Jок, акча албаган. Акча албас учурлу деген. Бичиктерди садып алгам. Бичиктери де jаан баа jок, jенил неме эмтир». Кичеемел бичиктин бийик тузазын билип алган. Азыйда алтай улус аргалу jадары «эрjене» барынан-jогынан камаанду дешкен болзо, Кичеемел онын т г нин билип, эмди айдат: «Чын, эрjене дегени – ол бичик-биликти билери».\nКичеемел улус ого келип ренерин сакыбайт, бойы айыл сайын j р п, улуска jаны эп-с мелер айдат. Ол, азыйдагы крестьяндар чылап, бойынын билерин эмеш те jажырбайт. Алтай улус озо тушта «jуудан тамар, байдан jедижер» деп кеп с с айдатан болзо, эмди Кичеемел эн jаан j ж г билгирди бодоп, озогы кеп с сти кубултат: «Jуудан тамар, ред ден jедижер”. «Сагыштын j ж зи албатыга jайылар» - деп, ол айдат.\nБу мындый бийик санаалу активист крестьян эм тургуза алдынан мензинген хозяйстволу до болзо, jе учында коллективизация йинде ол колхозтын jадын-j р мине аланзу jок к ч ри jарт.\nКичеемелдин кебери, аргалу крестьян хозяйствозы – автордын идеализациязы эмес. Бу чындык к рг зилген хозяйство. Оны документтер де керелейт. Албаты хозяйствозын орныктырар йл рд (Туулу Алтайда: 1924-1927 jj.) V областной партконференциянын материалдары аайынча (1927 j., декабрь) Туулу Алтайда текши малдын тоозы, 1916 jылга к р , 115 процентке к пт г н, кыра салары 119,2 процентке к пт г н. Мындый бийик хозяйственный jедимдерге jербойындагы партийный ла советский организациялар jокту алтай улусты орто jаткандардын кемине т рген к д ргени ажыра jеткен. Кичеемел – Алтайдагы андый реальный (чын) аргаланган крестьяндардын бир зи. Кичеемел мындый бийик хозяйстволу, культурный jадынду, чике санаалу боло бергени – партия ла Совет jаннын тк рген керектеринин, jербойындагы коммунисттердин, советский специалисттердин, бичикчи улустын эрчимд иштегенинин, болушканынын шылтузы.\nКичеемелди к рг зип тура, автор онын jолы буудак jок, т пт с jенил болгон дебейт. Ол с рекей к ч, jаан тартыжулу jол тк н. Бу jолды Кичеемел ск н к рл ринен озо д п чыккан, jе онын кийнинде к п улус – алтай jокту крестьяндар арткан. Пьесада андый улус: Киндик, онын йи Саламчы ла ск л ри де.\nПьесанын т с конфликт иле сюжеди бу улусла колбулу.\nКиндик – озогызынан айрылгалак кижи. Ол бойынын хозяйствозын озогызы ла аайынча тудуп, малын jалан jаар божодып салган учун, б р лер табарып, онын малы з лерге jеткен. Киндик малга «чамчыл» болгон болор деп, кам алдырат. «Мал-аш к пт д рг кудайымды к д рейин деп, слерди алдырган эдим» - деп, ол камга айдат. Кам оныҥ малыныҥ артканын кöрöлö: «Малыҥ чамчылган эмтир» — деп тöгÿндеп, ол Киндиктиҥ jаҥыс айгырын тайат. Jе Киндикке хозяйствозын кöдÿрип аларга кам болушпады. Ого чын болушкан улус Кичеемел ле Мендиек. Олор экÿ камла тартыжып, оныҥ мекезин илеге чыгарып, Киндиктиҥ санаазын религиядаҥ туура апарат, jаҥы иштерге, хозяйствоныҥ эп-аргаларына баштайт. Анайдарда, пьесада jаҥыс ла Кичеемелдиҥ эмес, jе оны ээчий барган öскö дö jокту улустыҥ «кöзи ачылып, караҥуй jарып, таҥ атканы» кöргÿзилет.\nКиндикти эбире озогызы ла эмдигизи ортодо jаан тартыжу öдöт. Бу тартыжу - Киндикти кажы бир jаны jаар jайылтып алары учун, кам ла jарлыкчы оны озогызына тартат, нениҥ учун дезе, Киндиктий улус jок болзо, олорго, мекечи улуска, jадарга сÿрекей кÿч болор. Кудай jаҥы, мал тайары керегинде кам айдат: «Мен бойым тапкан»jаҥ эмес, озодоҥ бери ада-öбöкöлöристиҥ jаҥдаган jаҥы», «мал тайатан jаҥ озодоҥ бар». Алтай улус озогызын таштап, бичик-биликке ÿренип, jаҥы jадын-jÿрÿмге кöчÿп турганы оны сÿрекей корододот. Ол айылдар сайын jÿрÿп, озогы jаҥьш албаты бусса, jаан тÿбекке тÿжер деп коркыдат.\nКам улустыҥ санаазын караҥуйладып, олjолоп аларга кöп меке сöстöр чÿмдеп алган: «Мем албатыпыҥ учун туружып jадым. Албаданып кам болбогом. Ары jанынаҥ кам болуп бÿткем»; «бистиҥ албаты бичик билбезе де, мал азырагап»; «кудайдыҥ бергенинеҥ бербегени кöп»; «jаҥыс малдаҥ мал öскöн, jаҥыс кижидеҥ jон öскöн. «Кудайым» деген кижи куру калбас» ла оноҥ до ары.\nКичеемел бойы камныҥ, jарлыктыҥ мекезинеҥ чыгала, эмди Киндикти де олордыҥ олjозьгпаҥ айрып, jаҥы jолго, jаҥы jадынjÿрÿмге баштаарга албаданат, камныҥ ла jарлыктыҥ меке-тöгÿндерин курч, чечен сöстöрлö ончозын илеге чыгарат.\nКиндиктиҥ бастыра jÿрÿми озогы jаҥ аайьшча öткöн учун озогызын таштаарга ого сÿрекей кÿч. Ол, азыйда чылап ок, камды «öрöкöн», «jаан кижи» деп айдат. Кичеемел оны «сокор» деерде, Киндик бойы да тарынат. Ол камга бÿдÿп jат, кам оныҥ чабыдар айгырын тайарга кöстöп аларда, акту санаазынаҥ сÿÿнет: «Карын, малым чамчылза да, мал баштаган айгырым jарады деп сÿÿндим». «Таш очогым бек болзын, талкан-кÿлим чокту болзын деп, кудайды кöдÿрип турбай» — деп айдат. Озогыдагы ада-öбöкöлöрм чилеп ок, ол бойыныҥ малын jалаҥга бош салып jÿргÿзет, бöрÿлер келип, малын тударда, кудай ого ачынган болор деп сананат. Кичеемелдиҥ ижи, хозяйствозы ого jарап та турза, jе Киндик оны «сÿмелÿ» кижиге бодойт, бойы ол кире «сÿмеленип» болбос деп сананат.\nJе Киндик ле оныҥ ÿйи Саламчы озогызып jаҥдап турган да болзо, ол ок öйдö Совет jаҥныҥ öткÿрип турган керектерине, анчадала улусты бичикке ÿреткенине, сÿÿнедилер. Олордыҥ уулы бичикке ÿренерге суранарда, Киндик акту санаазынаҥ айдаг: «Jакшыга ÿренбей кайдар, кем jок, барып ÿрен». Оны öскö дö jаҥы керектер jилбиркедет, анчадала Кичеемелдиҥ хозяйствозы. Киндик оныҥ бийик тузазын, керсÿ тöзöлип башталганын бойыныҥ кöзиле кöрÿп, учында бу Кичеемелдиҥ бойыныҥ ла «сÿмези» эмес, Совет башкару баштап берген ончо jоктулардыҥ чын jолы деп билип, табынча озогызынаҥ айрылала, jаҥы jÿрÿмге jайыльы, Кичеемелдиҥ jолыла барат. Учында Киндик Кичеемелге айдат: «Сеге адаркажып, jакшы уй-мал азырайла, кыра-маала иштеп, айыл-jурт, чеден-кажаган тыҥыдала, аргадандым».\nБу керекле кожо оныҥ санаазы да кубулат. Эмди ол камга да, jарлыкка да бÿтнес болуп барган. Кам экинчи катап келеле: «...алтыгы ороонго барып, ойто jанып клеетсем, Киндик кер адын минип алган, jер тамыныҥ бери jанында удура туштаган... Бараан тÿктÿ мал толуга салза, мен jулазын ойто табыштырып берейин деп санангам» — деерде, Киндик оны чыгара с рет: «Узун куйрук уйда, уйалбас маҥдай сенде! Болор! Озодоҥ бери мени мекелеп jиген учун ичиҥ jарылзып!»\nКиндикти jаҥы jолго jайылтып алганы — Кичеемел ле Мендиектиҥ jаан jеҥÿзи. Jе бу jеҥÿ jаҥыс ла олордыҥ эмес. Алтай ичинде муҥдар тоолу киндиктер jаҥы jолго кирип алганы партияныҥ ла Совет башкаруныҥ улу идеяларыныҥ jеҥÿзи болуп jат. Мундус-Эдоков албатыда болгон ончо керектерди чын оҥдоп, реалистически кöргÿскепи оныҥ адын мактулу эдет. Оныҥ пьесазы алтай jурт jерлердиҥ сценаларында тургузылып, jаҥы jадын-jÿрÿм учун тартыжуга jаан jöмöлтöзин jетирген.\nАвтордыҥ пьеса бичиир узы öскöнин кажы ла персонажтыҥ тили аҥылу болгоны кöргÿзет.\nJе анчадала Мундус-Эдоков социалистический реализмниҥ jолыла там кöндÿгип, бойыныҥ произведениезиниҥ тöс геройы эдип jаҥы, советский кижини кöргÿскени jаап jеҥÿ болуп jат. Кичеемел — озочыл кижи. Ол пьесада ончо персонажтардаҥ артык кöргÿзилген. Оныҥ айткан кажы ла сöзи jаҥыс ла учуры jанынаҥ чын эмес, jе jаантайын курч, чечен, jилбÿлÿ болот. Ол кöп катап кеп сöстöрди де билгир тузаланат. «Озогызы ла эмдигизи» деген пьеса алтай советский литератураныҥ историязында бийик jерде турат.\nМундус-Эдоковтыҥ произведениелери алтай улуска озогызынаҥ айрылып, jаҥы jадыы-jÿрÿм тöзööрине, улусты социалистический санаалу эдип тазыктырарына jаан jöмöлтö эткен. Опыҥ учуп алтай писатель Мирон Васильевич Мундус-Эдоковтыҥ ады ла ижи биске баалудаҥ баалу.\nПрофессор С. Суразаков.\nК О Ж О ҥ\nТаҥ адып jат, туругар,\nТереҥ уйкуны таштагар!\nJарыжып jÿрÿп иштегер!\nАлтай, алтай, алтайлар,\nАк сагышту улустар!\nАк кодеке алыгар!\nJаан, jакшы улустар,\nJаш ÿрендер бичикке\nКичÿ балдар ÿрензин,\nКÿнди кöрöр jажыиа.\nАчык кöскö кöрÿнер,\nАйлаткыш кöгÿске тÿжер.\nЭптÿ сöсти оҥдобой,\nЗл керегине jарабай,\nЭштскке тÿҥей болбойлы.\nБилер к и жиге бир сöс,\nБилбес кижиге муҥ сöс деп,\nУкаалу сöстиҥ учурын\nАлтай, алтай, алтайлар.\nЧек сагышту улустар!\nТереҥ уйкуны таштагар,\nJылу кÿнниҥ чогы тийип,\nJажарып öлöҥ öзÿп келди,\nJайканып чечек jайылды.\nJараш эзин салкындап,\nЛай тындуга jытанды.\nТынып, öҥжип jаранды.\nКурт-коҥус та сÿÿнип,\nОйын эдип jыргады.\nКÿÿктиҥ ÿни ÿзÿлбей,\nТаҥ ажыра билинбей,\nТогус ÿйелÿ кожоҥын\nТоорчык деген кучыйак\nСоот эдип кожоҥдойт.\nКара баарчык баштаган\nОрто ÿндÿ кучыйактар\nТоорчык кирези кожоҥды\nБис билбес кайткан дешти,\nБойыныҥ уйазыныҥ jанына\nТамагыныҥ тамыры кöпкöнчö,\nТалбып учар канады талганча,\nБöрÿкке толо балдарлу\nБöдÿне эмеген кожоҥдоды.\nТалтар öбöгöн тÿймеген,\nни коомой куштарым\nКуру артпады кööркийлер.\nТеҥдеп ойноп jÿрдилер.\nТурна баштаган сас кужы —\nУзун бутту немелер —\nБийе салып ойиоды.\nМöш агашту jерде\nБаза бийелеп турды.\nОнчо текши jыргалды\nКоот эдип ойноды.\nЧ Е Ч Е К\nJажарып öскöн öлöҥнöҥ\nJайылып чечектср кöрÿнди,\nJайканып, салкынга кыймыктап,\nJараш jыды jытанды.\nАjыктап мыны кöргöндö,\nАиаҥ jараш неме jок.\nJаскы jердиҥ чсчеги\nJайылган jараш чечектер\nJай учында öскöлöнöр,\nJарамып öскöн jаш балдар\nJажы jетсе, эр болор.\nJÿзÿр-j р чечект\nJажыл öлöҥ öзöлö,\nJажаар öйи jедип,\nJаш ÿрени бышты.\nКары jажы jедип,\nКадып кургап калды.\nКар куруга алдырбас,\nКатан jашту öрöкöн болды.\nКуру келип тÿжерде,\nКунугары jок болды.\nКÿски соок келерде,\nКуш балазы чыдады.\nJуун эдип табыжып,\n«Jылу jерде кыштаар» — дешти.\nÖскö табыш jок болзо,\nÖскöн тöрöл jерибиоке\nОйто эбирилип jанбай деп\nКанадын талбып учты,\nJылу jерге ууланды.\nЭҥир кирди, кÿн jабызады.\nЭнезине кулунды кошты.\nЭртенге jетире эмзин деп,\nЭркелеп ноктозын суурды.\nЭрjине малына килеп,\nJети jашту уулчак\nОйноп турды кÿлÿгим!\n«Кулунга тептирдиҥ, учкан!» — деп,\nЭнези айтты уулына.\n«Алдырбас, эне» — деп айдала, уулчак\nЭнези уйлар саарда,\nАнда ок jÿрди кÿлÿлим!\nJаш чагында ÿреҥип алзаҥ,\nJажына бичикчи болорыҥ.\nК е п с ö с: Бичик билбес кижи — сокордый.\nЧ И Б И\n(А. Плещеевтиҥ ÿлгеринеҥ)\nАгаштар бÿрленип jаранды,\nJас келди деп сÿÿнди.\nЧырайы кубулбас чиби\nУичукпай jобош турды,\nКышкы соок келерде,\nАгаштар шыралап кунукты.\nЧырайын кубултпас чиби\nJажыл тонын jабынып,\nУнчукпай jобош турды.\nМ ЕЖ ЕЛ И K\n(А. К. Толстойдыҥ ÿлгери аайынча)\nКускун учпас куба чöлдö,\nСаҥыскан учпас сэры чöлдö\nБош межелик кöрÿнип туру.\nОл межеликтиҥ тöзинде\nJеҥ jастанып атту-чуулу, ат мöрöйлÿ\nБаатырдыҥ сööги jадат.\nАлтын чÿмдÿ алыптар,\nТемир чÿмдÿ бöкöлöр\nКереезиие jуулып, ойын эдип jыргады,\nТалайдый кымыс-чеген jууп,\nТайгадый эт-jилик тÿлди.\nКÿндÿ jерде койлыгазын\nЭрjине адын, алган ÿйлерип\nÖлтÿрип сööгин кожо jууды.\nКайчылар топшуурлу кайлап,\nÖлгöн баатырды мактады...\nКанча чаж öткöн кийнинде\nМал турган jерине\nБаргаа öлöҥ öзÿп калды.\nJон турпан jерине\nJондолой öлöҥ öзÿп калды.\nJердиҥ ÿсти öскöлöнди,\nJон ордына jон jуртады,\nJакшы эрдиҥ сööги\nЭмдиге jетире танылу,\nУргÿлjиниҥ ÿч ÿйеге\nМежелик jерле теҥделбеди.\n(Н. А. Некрасовтыҥ ÿлгери аайынча)\nИзÿ jайгы кÿнде, öзöк öрö\nИйген элчидеҥ тÿрген,\nИйдезин аттыҥ кöрöр деп\nСыр маҥла jÿрÿп отурзам,\nJеерен атты мöкÿткен\nУдура мeге туштады,\nJаткан jеримди, ады-jолымды\nJаспай текши шылап турды.\nJаткан jерин, адазы ла бойыныҥ\nАды-jолын айдып береле, айтты:\n«Ак малыма jÿрÿп отурым,\nАлмакту ирик сойор дешкен,\nАjамшыҥ айлына барып,\nАнда слер отурзаар кайдар».\n—Кöрзöҥ, эрдиҥ, кÿлÿктиҥ ийдезин —\nКокурлап-ойноп мен айттым.\n—Эр учун jÿрбей — дейле,\nКамчызын адына jаҥып,\nКазаладып jÿре берди.\nJон ортодо jорткондо,\nJорго минген эр сÿрлÿ,\nОзо чыккан ат сÿрлÿ.\nАк малдыҥ ортодо\nАйгыр башчы бир сÿрлÿ.\nJаш кулунын телчиткен\nJакшы беени кöргöндö,\nJаш балазын эмискен\nJараш кылыкту келиндий.\nJаш кулунныҥ jарыжы,\nJаш баланыҥ кÿрежи,\nJаскы кÿнниҥ jаражы\nJал jÿрекке jараган.\nУзак jорук jÿргенде,\nУладабас аттаҥ не артык?\nУмзанып тайгаа чыкканда,\nУлаачы аттаҥ не артык?\nУдура кöрÿп киштегепи,\nУткып ээзине окранганы\nУзада чöйгöн кожоҥдый,\nУндылбас кööркийдиҥ каткызындый.\nЭэрлÿ адымды кöргöмдö,\nЭш нöкöриме тÿҥей,\nЭрjине адымды кöргöмдö,\nЭрÿ чырайлу эжимдий.\nJУТПАЛАРГА КАРУУ КОЖОҤ\nJерге айдап ототпой,\nЧемберлен деп ийт келзе,\nЧертип тынын бис кыйбай.\nАйгырлу jылкы малысты\nАлтай jерге ототпой,\nАнглия деген ийт келзе,\nАлбак оозып бис оотпой.\nКайып öрö учатан\nКара канатту аэроплан бар.\nКармай алып адатан\nКайран Кызыл Черÿ бар.\nТалырт эдип учатап\nТалтар деген кужыс бар.\nТалайып алып чабатап\nКату темир ÿлдÿÿс бар.\nАлгый, чöйгöн jööжöлÿ,\nАлкы тöжи jепселдÿ,\nАк-боро ат нöкöрлÿ,\nJалаҥ jерде эрикпей,\nJайканып чабар чалгылу,\nJалык öлöҥ одулу,\nАчу терди кысканбай,\nАмырды таштап иштейтен,\nАлтайдыҥ öлöҥин кезетен,\nАк малдыҥ азыгын эдетен,\nJайгы кÿнниҥ изÿне\nJай бербейтен уул эмей,\nJараш öлöҥниҥ чечегин\nJайа кезер эр эмей.\nУ рлежип, jöптöжип,\nАлтайыска ие керек?\nКылгазы jакшыдаҥ аш бÿдер,\nКылыгы jакшыдаҥ эр бÿдер.\nÖзöр аш кылпада билдирер,\nÖзöр кижи балада таныдар.\nКол кÿчиле jатканныҥ балазы\nКоммунист болорго пионер болор.\nКолыныҥ кÿчии jидиртпес,\nКоjойым -котонды кöкитпес.\nJаан байдыҥ айлына\nJдрамзып, тудуш jÿрбес.\nJажыпа jалчы болуп,\nJалынып, малын кабырбас.\nJаман jуртын öҥжидерге\nJараш jуртын боны эдер.\nБичик-биликти кичеенип ÿренер,\nБилгенин билбеске айдып берер.\nБирикхирип ÿÿре-jеле уулдарды\nБилези jаҥыс карындаштый эдер,\nАлбаты-jонныҥ кереги учун\nАка Леиинниҥ jакылтазын бÿдÿрер.\nАРАКЫЗАК ЛА ЭР Л\nАракызак ла эрÿÿл\nАдазы jаҥыс карындаштар болгон.\nЭэчий-деечий игис чыккан.\nЭнезиниҥ эмчегин теҥ эмген.\nЭркележип экÿ кожо öскöн.\nАданыҥ энчизин учында\nАчаптанбай, теҥ ÿлежип алды.\nАраjан амзап jÿргени\n«Аракызак» деп адалды.\nАндыйды амзабай jÿргени\n«Эрÿÿл» деп адалды.\nАракызак айлына отурбай,\nАйылдап, jортуп jÿрди.\nАҥ jолын тосподы,\nАйылдаҥ ыш чыгарын кетеди.\nАлтай эбирип айылдады,\nАк-малын кöрбöс болды.\nАлган ÿйине килебей,\nАнда-мында конуп jÿрди.\nАдыркап - чексиркеп,\nАлбатыдаҥ уйалбас болды.\nАйылчы jÿрген айылдарда\nАракызак тудуш jÿрер болды.\nАмтанду аракы ичер деп,\nАмтажып айылдарды эжиктеди,\nJай öткöиин билбей калды.\nJардындагы кийими кирленип,\nJалтырап, килтиреп турды.\nJалмажын бийт jиди,\nJаказын кир басты.\nСаан уйлардыҥ с ди астады.\nСанааркап аракызак отурды.\nИриктерин уурчы jиди.\nКыштай jиир азыгына\nКырлайган арыкты сойды.\nКышкы jол чыгарда,\nКызыл jеереиди чанактады.\nКыптап чанакка тере салды,\nКыйын отурып, ÿйине айтты:\n«Аҥдап неме таппаган да болзом,\nАжымды мал да резе,\nАк малымныҥ шылтуунда\nАшты мен таап албай.\nБазарлап jÿрÿп келедим.\nБаалу да болзо, албай база:\nБалдарга аш керек.\nБарлу кижиниҥ аргазы к п эмей» — деди.\n«Капкыр-чипкир айыл ичине\nКазан-айак, кöбöҥ бöстöҥ\nКöрÿп, jакшызынаҥ ал» — деп,\nКайран ÿйи jакыды.\nАкчазын кöдÿре карманданып,\n«Ада jашта алганым,\nАйлыма jööжö мен экелбей» — деп\nАйткан бойы атанды.\nКалыҥ jурттыҥ садузына\nКазаладып jедип келди.\nЭлбек jонныҥ ортозына\nЭптеп баага немезин jетирди.\n«Саду jарады» — деп,\nСалковойдыҥ аракызын ичти.\nАлар неме кöптöди.\nАк чырайлу келиндер туштажат,\nАды-jолын угужып турат.\nАракыдап олорло jÿре берди,\nАлатан jööжö ундылып калды.\nКонотон jерде ичерге\nКороjон аракы алды.\n«Jаан jерге jÿргенде,\nJаҥыс катап аракыдабай» — деп,\nJараш келиндерле колгуктажып,\nJаан jерде jыргай берди.\nКонгон jерде аракыны\nКожо ичкен наjылар\nКокурчы, jалакай улустар болды.\nЭзириги аракызактыҥ jаанады,\n«Эрлÿ мен» деп мактанды.\nБажына аракы чыгарда,\nБайыркап, анда отурды.\nАжыра аракы ичеле,\nАйлына jанарын ундыды.\nАлты конок jыргады,\nАлган ÿйине jанбас болды.\nJетинчи к нде jыргады,\nJер сайын тозо берди.\nJердеҥ бажын кöдÿрип болбой,\nJеерен адын эске алынды.\nКарманын jоктоп кöрöрдö,\nКак-куру неме болды.\nАдын чанактап, jанып ийди.\n«Алган ÿйим, ач-ÿреним,\nАштап, самтырап ыйлаар» — деп,\nАчурканып санааркай берди...\nАйлы-jуртына jедип келди.\nАштаган балдар уткып jÿгÿрди,\nАйылдаштары jуулып келди.\nЭрик jокто арга jок...\nЭжигин ачып, айлына кирди,\nЭр jанынча öрö басты,\nЭэзи кижи тöргö отурды.\nТамагы калтырап, ÿни тунгак,\nТаап куучын айдып болбоды.\nТаҥкы азып тартала:\n«Табы jок неме болды.\nТаҥла меҥдеп jанып клееделе,\nТалганча соктырттым, тоноттым» — деди.\nАракызактыҥ сöзине алаҥзып,\nАйылдаштары jанып таркады.\nАйылчылар jанган кийнинде\nАракызакка адылып, ÿйи айтты:\n«Кураҥы ийттий калтыраган\nКулугур, сепиҥ ичиҥ jарылзын.\nИчкен ажыҥ сен таҥманыҥ\nИчи-буурыҥ jулкузын» — деди.\nАш-курсак jок болды,\nАлган ÿйи ыйлап jÿрди.\nАрткан малын садала,\nАайы jок аракыдады.\nJоон адьн садып ийди,\nJойу jÿрÿп аракыдады.\nТалдама уйын садып ичти,\nТапчы болорын бодонбоды.\nИш колына тутпай jÿрди,\nИйттелип, самтырап, тÿрей берди.\nJылдаҥ jылга аракыдады,\nJылкы малы ÿзÿлди.\nЭр jажына аракыдашка\nЭрмек, куучыны бузулды.\nЭзирик бойы чаптык болды.\nАйыл ортозына тенип jÿрди,\nЭр чырайы чыга берди,\nЭрликтий jаман чырайлу болды.\nСандырап, jурты чачылып калды,\nСанааркап jÿрÿп, ÿйи öлди.\nскÿске тÿҥей балдары\nрö кÿнди кöргилебей,\nÖзöк сайын тозо берди.\nОрто jашка аракызак jетпеди,\nОт-jалкыны öчö берди.\nJажын jетире jажабады,\nJажарып, кÿлÿк оорый берди...\nАртап, ичи ÿрелди.\nКалтырак оору тапты.\nчöжип аракыдап jÿреле,\nлгöнин билбей калды.\nЭ р ÿ ÿ л\nЭрÿÿл деген уулдыҥ\nЭэлгир jакшы кылыгын\nJажарып öлöҥ öзÿп келгенде,\n«Jайдыҥ jыргалы эмей» — деп,\nJайым улус jыргаар тушта\nJаантайын эрÿÿл ижин этти.\nЭдер ижи jок болгондо,\nЭриктирбес бичик кычырып jÿрди.\nЭптÿ jакшы куучынын\nЭли-jонына айдар болды.\nМалды, уйды уктадарын,\nМаала, кыра öскÿрерин,\nМактулу jурт jазаарын\nМаалкатпай, бичиктеҥ кöрÿп,\nМактанбай, jазап айдып jÿрди.\n«Jайгы кÿнниҥ изÿзинеҥ\nJалырап кöлöткöдö jатпагар.\nJалаҥ jерге барала,\nJалкуурбай, öлöҥ иштегер,\nКÿстиҥ öйи jедип келзе,\nАдар мылтык тудунып,\nАҥдап, кузуктап келигер.\nИйт jакшызын азырагар,\nИстеп аҥды табараар.\nJакшы мылтык алыгар,\nJалтанбай, айу адараар.\nJердеҥ таап алала,\nJетире jуртыгарды тыҥыдаар.\nАкту бойыгардыҥ кÿчигерле\nАйыл-jуртты тыҥыдар керек.\nJылузы сообос тура ла\nJунунатан мылча эдигер.\nАш уратан ÿкпектÿ\nАлмар эдип алыгар.\nМаалаиыҥ ажын jуурга\nМанаган jердеҥ казынты эдигер.\nМалга, уйга öлöҥ эдигер.\nАзыраган малды öҥжидерге,\nАгаш кезип, кажаган эдигер.\nАчу бийтке jидиртпегер,\nАрулап кийим кийигер.\nJаан да кижи ÿрензин,\nJаш балдарга школ эдигер,\nJакшы оноҥ табылар.\nJарлык jаҥын чачыгар» — деп,\nЭрÿÿл jонго айдып jÿрди.\nJурт Советтиҥ jамылуларын\nJон jаҥыртып тударда,\nЭрÿÿл нöкöрди jамыга\nЭлбек jон кöстöп тутты.\nJонныҥ ижин башкарып,\nJортуп jÿрди эрÿÿл.\nЭҥилтер эбин кичееди.\nБашчы Ленинниҥ ÿредÿзиле\nБазынчык болгонды öрö тартты.\nБичикти кичееп кычырды,\nБилер коммунисттерле сÿмелешти.\nАш-курсак ток болорын\nАйладып сананып jÿрди,\nАрга-сÿмезин бедреп турды.\nОрдына jок неме таап,\nОртокко jонныҥ саду этти,\nОҥду кооперативти кичееди,\nОнчо текши арга болды.\nКооператив машина алдыртып,\nКолына jонныҥ амыр берди.\nJонныҥ мойны jоон болуп,\nJок jердеҥ jööжö тапты,\nJоктуларга арга болды.\nJÿзÿн-jÿÿр аш салып,\nJурт ичин jазады.\nЭрÿÿл уулдыҥ сÿмези\nЭрjине болды jонына.\nЭрÿÿлдер кöптöп jатты.\nАлты jылга jетпеди —\nАлбаты jööжöзи кöптöди.\nJети jылдаҥ öтпöди —\nJединбес немеге jединди.\nJетире jаан школду болды,\nJети jаштудаҥ öрö ончозы ÿренди.\nJедимдÿ бичик, газет кычырды,\nJеткерлÿ караҥуй jарый тÿшти.\nАлбыртып, jÿÿлтип, jон jиген\nАбыстыҥ сöзин укпас болды.\nКара кöрмöс деп мекелеп,\nКаралап малды тайатан\nКампыҥ ижи тутай берди,\nКатап неме албас болды.\nJарамасту уйалбас тöгÿнчи,\nJалтапбай кижи эмдеер\nJарлыкчылар тöгÿнин танытты,\nОртокко эткен кооперативтиҥ лавказы\nОрынду jазалду, бек болды.\nJонныҥ бойыныҥ садузы болуп,\nJоктуларды jонбос болды.\nJок-jойуныҥ санаазы jарыды,\nJолын таап, баштанды.\nJалчы-jабыр jарык кöрди,\nJалынып байга иштебес болды.\nЧырмайып тыҥыда иштенди,\nЧын jыргалду jÿрÿм кöрди.\nКудайга иженип отурбады,\n«Кулугур» деп кижиге айттырбады. Салым коомой болды деп,\nСалбаҥдадып камды камдатпады. Сабары торсогончо иш этти,\nСандырап jÿрердеҥ айрылды.\nJаскы кÿнниҥ jылузындый,\nJаҥыс эрÿÿлдиҥ санаазы Jаан jонды öрö тартты,\nJарамзыбас эрлер болды.\nКыс балдар ÿренеле,\nКылыгы jакшы энелер болды.\nКалыҥ jööжöгö саттыратан Кара албаннаҥ айрылды.\nЭжин кижи jектетпес,\nЭрге тÿҥей нöкöр болды,\nЭрмегин айдар кÿÿндÿ jÿрди.\nОнчо улус öмöлöжип,\nОйын эдер тура этти.\nJок jердеҥ бÿде берди,\nJон туразы деп адалды.\nJолду ойын ойноды.\nJарт ойыннаҥ к р нди.\nБиригип ончозы jуулганда,\nБилбес кижи кемзинер болды.\nБилердиҥ куучынын тыҥдап,\nБичик-биликти кичеей берди.\nЭрÿÿл деп уулды:\n«Эрлÿ jакшы нöкöрис» — дешти,\nЭптÿ сöзии угуп jÿрди.\nЭэлгир jакшы кылыгына\nАдаркажар улус кöп табылды.\nАракы кичеебес уулдар\nАрка-jонноҥ кöп табылды.\nБилинбес эзириктер астады.\nБОРСУК ЛА СЫГЫН\nБорсук тÿлкÿге айылдап келди.\nКорсок тижин ырсайтып,\nБойын тыҥзыпып, т лкÿге айтты:\n«Кöрзöҥ, тÿлкÿ наjым, — деди, —\nМендий семис аҥ кайда бар?\nМендий курч тиштÿ аҥ кайда бар?»\nКöзи сурлап, jакшыркап турды,\nКöкип, тÿлкÿге мактанды.\nКызыл тÿлкÿ каткырынып,\nКылыгы коомой борсуктыҥ\nКöк тенегин таныды.\n«Кöкигей ле» деп, борсукты мактады;\n«Семизиҥ сениҥ чочкого тÿҥей,\nТижиҥниҥ курчы бöрÿдий.\nJалтанбай тут ла» — деди.\nОны уккан борсук ÿнденди:\n«Оҥду бÿткеним чын турбай — деп, —\nОнтодып сыгынды öлтÿреле,\nОок балдарымды азырайдым» — деди.\nАскан казан сакыбады,\nАҥдап тÿрген jÿре берди.\nТургуза борсук тапты.\nТижин ырсайтып, удура басты.\n«Канайьип jÿрÿҥ, уул?» — деп,\nКаткырып, сыгын сурады.\n«Каткы бажы калак» — деп,\nКаныгып, борсук айтты,\nКара .сананып тап этти.\n«Ченеи мени jÿрген болзоҥ,\nЧындап мени jиир болзоҥ,\nЧыдалыҥды бодон» — деп,\nКатуланып сыгын айтты,\nКак маҥдайын jара тепти.\nБорсуктыҥ каны jалмырай берди,\nКалакта-сыктап jадар болды.\nКалjу-тенек оныҥ бажы\nМаҥкан эмди болуп калды.\nАлтайдыҥ «аҥдарынаҥ комудал чыкты:\n«Айу-jайзаҥ jимекей, карынзак — дешти,\nБöрÿ-темичи ачап, казыр, jеек,\nТÿлкÿ-албанчы сайыркак, jакшыркак,\nJаргыны агынна этпес,\nАрылык-берилик, куурмак кылыкту» —дешти.\nКарагула каанга комудал jетти.\nJуунга келген jобош аҥдар\nJÿрексип, сÿреетип турды!1\nСыгынды чечен дежип,\nКомудал айдарына чыгаргылады.\nКайдар база, айтпаганча болбос деп,\nТамагы калтырап, сыгын айтты:\nБажыбысты кеспей угугар.\nТалдап туткан jакшыларыс\nТамактап бисти öлтÿрет.\nКöстöп туткаи jамылуус\nКöзибисти ойып, jип jÿрет,\nМактанып бисти мекелейт;\nКуурмактап jаргаа тудала,\nКурыбысты чечип, чыбыктайт.\nJамызы jок jоктуныҥ\n1С реетип турды - с рин бастырып турды.\nJаргак тонын чупчып алат.\nJакшыркап, сайыркап jÿреле,\nJалмап jонын топоп алат.\nОндый кылыгышаҥ уйалбай,\nJонноҥ кÿндÿÿ кöрöргö,\nJоруктап jортуп jÿргÿлейт.\nJамызынаҥ олорды чыгарып,\nJаҥыртып öскöдöҥ тудуп беригер» — деди.\nКарагула jонноҥ угайыи деп,\n«Сыгынныҥ айтканы чын ба?» — деди.\n«Чын, чын» — деп, jобош аҥдар айтты.\nЭт-кан jиир аҥдар унчукпады.\n«Jонымды jууп, шылап угатам,\nБу комудал чын болзо,\nБаштарын кезип, будына саларым,\nБуттарын кезип, бажына саларым» — деди.\nАлтай jерине Карагула умзанды,\nБар1 ла Ирбис2 болушчызын\nКöдöчи эдип ээчитти.\nОзочыга3 jаан деп аҥды ийди.\n«Мениҥ jедетен кÿнимде\nJонныҥ jууны белен болзын» — деди.\nJааннаҥ jарды угала,\n1 Бар – азулу аҥ.\n2 Ирбис – база азулу аҥ.\n3Озочы – озо барып, каанныҥ клееткенин jарлайтан кижи.\nАлтайдыҥ аҥдары ончозы jуулды.\nЭт-кан jийтен казыр аҥдар\nАлдынаҥ башка одуланды,\nШÿÿлте-сÿме jаҥыс болды,\nJобош аҥдар башка одуда болды.\nКарагула jедип келди дешкиледи.\nКамык аҥдар тÿймеже берди.\nКарагула келип тÿшти.\nАайына чыгар деп, керекти кичеей берди.\nАрманду4 jонды тургуза jуунатсын,\nАjыктанып меге комудалын айтсын деди.\nКарагула катуланып айтты:\n«Jамылулар: айу ла бöрÿ,\nБурулуныҥ отуратанына отурыгар,\nАктанып сöзигерди айдыгар.\n«Албаданып jамыга мен турбадым.\nАрманду jон кöстöп туткан.\nОзодоҥ укту jайзаҥыс,\nОҥду ака-бöкöбис деп тутты.\nКарын албай, чек jÿретем,\nКара санабай, jоныма килейтем,\nАркадаҥ балтырган ла кызылгат jийтем,\n4Арманду – арбынду, к п.\nАгаштаҥ мöт лö кузук табатам.\nЧымалы да меге курсак болотон.\nКылыгы jаманнаҥ jаманын билеле,\nАчынып-чугулданып, оны jийтем» — деди.\nБöрÿ-темичи туруп айтты:\n«Актуга jамандап, сайгактап\nАйдарга мени jарабас.\nАлгайдыҥ аҥдарыныҥ керегинде\nАдаанга кем jÿрген?\nОнчобыстыҥ öштÿзи — кижиле,\nОныҥ кулы — ийтле\nОкту мылтыктаҥ jалтанбай,\nКем öштöжип тартышкан?\nКижи jаманнаҥ jескинбей,\nАзыраган малын оныҥ jийтем.\nÖрö оны чыгарбай,\nУÿрлÿ малын астадып,\nКойын ÿзе jийтем.\nJоныма килеп jÿрÿп,\nJок jердеҥ комудал чыкты.\nСагыжым килеҥкей болуп,\nБуру эткенди де тойу тужында\nАктап jÿретем» — деди.\nЭт-кан jийтеи казыр аҥдар\nЭрлÿ Карагуладаҥ с с айдарга jöп сурады.\nОндый jöпти Карагула берди.\nОнчозы туруп, айдар сöзин айтты:\n«Jамылулардыҥ айтканы ончозы чып,\nJакшыларыбыста jаман jок.\nJамылу болорго jарабайтан\nJаргызак немелердиҥ башчыларын\nСайгактап, jакшыларды jамандаган керегинде\nСананзын, боданзын деп ÿредигер.\nКыйнап олорды jакарып беригер.\nКыйалдап мокодорын бойыгар билигер» — дешти.\nJал jÿреги jарылып, jобош аҥдар\nJаргызын алдырганын билди.\nКара агаш ортозына кирип jöптöшти.\nТургуза jаргызын этти,\nТудунып кычырып берди.\nАрманду jон jуулып келди.\nАйу, бöрÿ — эки jамылу\nАктанып кыйыннаҥ айрылды.\nАкту jамылуларды каралады деп,\nСыгын, булан, элик — ÿч карындашты\nАай-баш jок чыбыктайла,\nАмтажытпай бууп öлтÿрзин — дешти.\nКыйнап олорды öлтÿрген кийнинде,\nКызыл эдин башкараачы jиди,\nЭттиҥ артканын болушчылар ажанды.\nЭки тажуур аракы керек деп,\nАйу, бöрÿ тапсын деди.\nАлдыртып алала, ичти.\nJобош аҥдар тынып алып чыкты,\nЭки к д чизин ээчидип,\nЭрлÿ Карагула jанды.\nЭртиш сууны кечире jамылулар ÿйдешти.\nЛай келзе, изÿ деп,\nКыш болзо, соок деп,\nАйры колына иш тутпас,\nИженериҥ сениҥ не?\nКайткан кижи сен?\nJумактап эткен немеҥ jок,\nJуртыҥды кöрöр аай jок!\nСуу бускан теермендий!\nКыра-маала сен салбас,\nКырылатан ыраҥ ол.\nКузуктап, аҥдап барала,\nОдудаҥ чыкпай jададыҥ.\nЭткен öлöҥиҥ ас болуп,\nЭки уйыҥа сÿт тÿшпейт.\nJаҥыс адыҥ эрjине\nJайнап туру кöдÿртип.\nЭэчип баспас кураҥы.\nЭки торбок jыл чыкпай,\nЭжик алдына чарчады.\nÖлöҥ чабар курч чалгыҥ\nТатап, артап, мокоды.\nАгаш кезер малтаҥ\nСабы сынып ташталды.\nИш эткедий эр бойыҥ\nИженер немеҥ jок болзо,\nАлдырбас деп не айттыҥ?\nКижи бойы кемзинбезе,\nКайдаҥ арга табылар?\nИштенип бойыҥ кÿjÿрензеҥ,\nОноҥ артык аргаҥды\nКайдаҥ да таппазыҥ.\nАлган эжиҥ самтаратпа,\nJетире бичик билетен,\nАлтайдыҥ ойгоры болзоҥ.\nАкту колдыҥ кÿчиле\nАчу териҥ кысканбай,\n«Алдырбас» деген сöсти\nАйтпай jÿр качан да,\nАлтайыбыс ол тушта\nОзогыдаҥ он артык,\nЭмдигидеҥ эки артык\n(Ч ö р ч ö к)\nОзогы тужында бир кижи\nАйгырлу малын башкарып,\nАҥдап-куштап jортуп jÿрген.\nАгаш-ташту кату jерде\nАзулу, кичинек ÿч аҥ jаткан.\nКижи к зине качан да\nКичинек неме jараш кöрÿнер.\nКилеп олорды айлына\nКийдирип алып азырады.\nОтурып айлына амыраар тушта\nОмок бойына соот болды.\nОйноорго нöкöр табылды.\nJааиап, öзÿп келерде,\nJаҥыс уйа карындаштардыҥ\nJаҥ- кылыгы башкаланды.\nJаап карындажы бöрÿ\nJаман, кÿркет кылыкту болды.\nКара-боро сагышту болуп,\nКаныгып кураган, уулак тутты.\nЭттеҥ öскö неме jибей,\nЭригип, каныгып jÿрди,\nЭки кöзи тууда болды.\nЭэзине кара сананып,\nЭрке балазын балулайла,\nТайгалар jаар кача берди.\nОртон карындажы ийт\nОрынду jуртка ÿренди.\nОртокко кижиле иштенди,\nОок балдардыҥ нöкöри болды.\nАчап бöрÿле кöрÿшпес,\nАдаанзак jакшы эш болды.\nОчы карындажы тÿлкÿчек\nОттый кызыл бÿдÿштÿ,\nОҥду кылыгын билдиртпес,\nОозы, тили jылбыҥдаган\nОпту, сÿмелÿ неме болды.\nАрылык- берилик кылыкту,\nАчабы jаан эмес те болзо,\nАмтанду курсак кöрÿнгенде,\nАрпа-сÿмезиле jиир болды.\nАда болгон кижиниҥ\nАзыгын уурдап jийле,\nАрка кууп маҥтады,\nАрт кийнинеҥ каргатты.\nК зи канду ач бöрÿ\nКöдöчнлÿ темичи болды.\nКöрлöдö аҥдарды jизе де,\nКöк бойы тойып болбоды.\nУÿрлÿ малды ÿркидип,\nУрÿстеп, талдап jиди.\nÖштöп кижиниҥ малын\nрö öсхÿрбей, ÿреп турды.\nБайдыҥ малын jизе де,\nБайталы jаҥыс jоктуны ыйлатты.\nJалаҥнаҥ азык таппаганда,\nJаан jолды кетеп,\nJолло jÿрген улусты\nJорукка кызып, тудуп jÿрди.\nÖрö jаштуныҥ шилемири болды,\nч-ööни кöптöй берди.\nКижи ле ийт нöкöр бололо,\nКийик семизин аҥдай берди.\nКиш каразын истеп,\nКин тайгадаҥ таап jÿрдилер.\nАҥды ортокко öмöлöжип,\nАргазын таап öлтÿреле,\nАзык эдип jип,\nАргканын айлына артынып,\nАк малдыҥ каруулчыгы,\nАзулу бöрÿле удурлажып,\nАры-бери jелип jÿрет.\nАда болуп азыраган кижиге\nКызыл jараш тÿлкÿчек\nКырлаҥ jерде jуртады.\nКырып jÿрет оок аҥдарды.\nОозы, тили jылбыҥдап,\nОныҥ мекелебегени jок болды.\nУзун куйругыла булгап,\nУчуры jок тöгÿндеп jÿрди.\nАлты катап мекеледи.\nJрр ÿстинде куштарды\nJети катап тöгÿндеди.\nИйт кижиге наjы болды,\nБöрÿ ле тÿлкÿ öштÿ болды.\n(Ч рч к)\nАрчыи jытту Алтайдаҥ,\nАлтын сÿрлÿ таигалардаҥ\nЭки jаан суу бÿтти,\nЭптÿ jакшы эрмектешти.\nöн-бöкöн jок jÿрдилер,\nКадып деп адалды.\nÖöп ойноп, кокурлап,\nУй кижини адайтан,\nКара кöзине кан тÿÿлди,\nÖöп ÿч эбирилип, jер тайанды;\nМаргыжалык, таҥма!» — деди.\nАлтайдыҥ тууларыныҥ Кату сööктÿ бÿткени\nАраай, jобош jайканып,\nКадынныҥ jолы узады,\nJедип болбой удады.\nJымжак тÿктÿ, боро аскын,\nСаҥ башка бÿдÿштÿ.\nКейик салкып сагышту,\nÖöн эриҥ jедер jерипе jетти,\nКадьгн катын аларга\nКапшай эриҥе табышпай,\nСеге айтырбаган туу jок,\nСеге соктыртпагаи таш jок» — деди.\nАрай jобош каткырынып,\nСол jанына отургузып,\nЭпши де болзом, бийдиҥ эжи эмей!» — деп,\nУргÿлjиге айрылбай кожо jуртады,\nОпту кылыгыи таштады.\nИштенип jÿрген ижиииҥ\nЭптÿ, амыр jуртады.\nКыйгастанбай, мепи jуутты деп,\nТалаҥ-Келеҥ сÿÿнер болды. öркöгö jакшызын jетирди.\nJер сегергкижине туттурды.\nJер курт-коҥузы курсакту болуп,\nJеткердеҥ ркöни айрып jÿрди.\nОныҥ аргазын бедреп jÿрÿм — деди\nJердиҥ ÿстин jети эбирип,\nркöниҥ эткен уйазынаҥ\nркöгö минип jаткапча\nБисти талдап минип jÿр.\nТутагы jок бÿдÿрерис,\nБиске ле наjы бол!» — деди.\nлöҥнöҥ öскö курсагы jок,\nлтÿрип jийтен jаҥы jок» — деди.\nJескинип, кыйып jÿретен.\nОок аҥдардыҥ балазын уурдап jийтеҥ.\nАмбарда ашты ÿреп jнйле,\nЭдÿлÿ курсакты шоктоп jийтеҥ.\n«Э... э... ондый ба, акыр!\nЛакшы jöпкö кирбезеҥ,\nУч коноктоҥ öткÿрбей,\nУзе jуулап чачарым.\nОнчозы мени ээчип кслер.\nJöпкö кирбес Талаҥ-Кслеҥ\n«Санааҥда бар да болзо,\nУйалбас jÿстÿ шилемир,\nАк-кобыда отурган меи озо тудайын ба?» — деди.\nÖркö туруп берди, Эрлен тажыды...\nÖркö тажыырда, Боро Эрлен jыгылды.\nJÿрегине тееп, jÿзине тÿкÿфди.\nЭжиктеҥ сÿÿртедип сÿрдÿрди.\nТ а б ы ш к а к:\nСуучы сал агызып турганын jарлыкчы кöрöлö, jакшыркап айтты:\n-Сениҥ адаҥ, адаҥныҥ адазы сууга тÿжÿп öлгöн эди, сен де сууга тÿжÿп öлöтöн кижи болбойыҥ, суудаҥ канайып коркыбай jÿредиҥ? -деди.\nСалчы уул сананып, айтты:\n-Сениҥ öбöкöҥ, таадаҥ, адаҥ jакшы öлÿмле öлгöн деп бодоп туруҥ ба?-деди.\n-Мениҥ öбöкöм байлар болгон, ончозы jуртында jастык-тöжöгине jатканча öлгöн — деп, jарлыкчы jакшыркап айтты.\n-Ондый болордо, сен jастык-тöжöктöҥ коркыбай не jадырыҥ,оныҥ ÿстинде öлöт бниҥди билип туруп?\nJарлыкчы айдар сöс таппады.\nКара сагышту кам мактанып jÿрер болды: «Мен ырымчы, тöлгöчи, не болотонын озо билерим: öзöрди де, öлöрди де билерим» — деп jÿрди.\nБичик билбес улустар бÿдÿп, малын ÿзе тайып jÿрдилер. Бир jерде кöп улус jууп, кам кöрÿмдеп отурды. Камды ченеп бир уул айтты: «Сен мында кöрÿмдеп отурыҥ, jуртыҥды дезе олjолоп, катыҥды апардылар» — деди.\nКам кöрÿмии таштап, айылдаҥ чыгып атанарга турды. Уул ойноп айдарда, кам бÿтти. Улустар каткырыжып айтты: «Ончоны билетен кижи кокур-ойын сöсти канайьш билбеди?»\nОныҥ кийнинде камга бÿтпес болдылар.\nАБЫС ЛА УРЕДУЧИ\nАлтай сööктÿ абыс алтай албатыга килейтен кижи болуп айтты: «Бистиҥ улус öрö чыкпас. Оичозыныҥ кеjегезин кезип салза, jакшы болор эди».\nОны угала, ÿредÿчи айтты: «Албатыныҥ чачына килебей, бичикке ÿредер керек, ончозы ÿренип алза, jакшы болор» — деди.\nУкаалу сöс: Сары-бÿрÿҥкий сууныҥ балыгын тударга эптÿ. Кам, jарлыкчы, абыс — уч карындаш, олор алтай албатылардыҥ шилемирлери.\nТУЛКУ ЛЕ КУРТУК\n-Эзен, кÿртÿгежим, иаjым! Сениҥ ÿниҥди угала, сеге айылдап келдим.\n-Jе куучыныҥды угарга эптÿ ле — деп, кÿртÿк айтты.\n-Не деп айттыҥ? Угулбайт. Бери тÿш, наjы, jакшы куучындажарыбыс-деди.\n-Jерге тÿжерге алаҥзып турум, бистий немелерге jерге базарга да коркушту-деди.\n-Менеҥ коркып туруҥ ба? - деп, тÿлкÿ айтты.\n-Кайдаҥ кöрöр, сенеҥ де коркыбаза, не ле jаман сагышту аҥдар бар — деп, кÿртÿк айтты.\n-Jок, наjым, коркыба, jарлаган приказ бар, jер ÿстинде амыр болзын деп, эмди аҥдар бой-бойын тудуп jийтен учур jок-деп, тÿлкÿ айтты.\n-Jакшы приказ болуптыр. Ол анда не ийттер jÿрÿ? Эски jаҥ болзо, сеге, наjым, чеберленер керек, jе эмди ссн олордоҥ коркыбас болбойыҥ-деп, кÿртÿк айтты.\nОны угала, тÿлкÿ качарга jазаиды.\n-Ийттерге бÿтпей турум, приказты кычырбаган болор-деп айдала, тÿлкÿ качты.\nБ РУ ЛЕ ТИЙИҤНИҤ БАЛАЗЫ\n-Бу слер, тийиҥдер, тудуш ла ойноп-jыргап, сÿÿнип jÿреди- гер, мен дезе эригип jÿредим. Омыҥ учурын меге айт-деди.\nТийиҥниҥ балазы айтты:\n-Агашка мени божот, айдайын-деди.\nБöрÿ тийиҥди божодып ийди. Агашка чыгала, тийиҥниҥ балазы айтты:\n-Сениҥ эригип, каныгып jÿргениҥ мындый учурлу: сагыжыҥ сениҥ jаман, акту канды тöгÿп, ичип jадыҥ, оныҥ учун сениҥ санааҥ качан да амырабас. Бисте не болзын, бир де немеге jаман этпей, чек jÿредибис, оныҥ учуи биске jакшы-деди.\n-Jе база, мен бÿдерде, jакшы ок бÿткен куш! Jерле базып, суула кайкалап, учса, учуп jÿредим, ай канатту куштардыҥ ортозында мендий куш jок, jер ÿстииде ончо канаттуныҥ кааны мендеди.\n-Чындап кас, сен тенек бÿдÿптириҥ! Бодон, санан: суула балык кирези jÿзериҥ бе? Jÿгÿрип, атка jедериҥ бе? Учса, кан-кереде кирелÿ учарыҥ ба? Ончо немени чала билгенче, бир немени быжу билзе, артык-деди.\n(J у р а !М а л л а р)\nКÿскери jай кузук быжып келди. «Быjыл кой-кузук бÿтти, кичееп кузуктаар» дежип, улустар шыйдынды. Азык-тÿлÿгин белетеп, ээр-токумын, каптарын, кийимин тыҥыдып алды. Беш öрöкö улус биригип атандыбыс.\nЭҥирде тудуш бÿткен мöш агашту, ортозында чиби, jойгон бÿткен jаан jышка jедип келдибис. Таралдыҥ «каак, каак» деген табыжы jаҥыланып, jышка толуп турды, сымда, чай оноҥ-мынаҥ учуп кöдÿрилип турды, анда-мында тийиҥ кöрÿнди. Кызылгат тайа-сöгÿскеиниҥ ортозынаҥ кызарып, агажын ээлтип турарда, бис ат ÿстинеҥ оны сындырып, jип, jортуп отурдыбыс.\nОдуланып тÿжерге кичинек ак jерди бедреп табала, ого тÿштибис. Бай мöштиҥ тöзине оду jазап, одын jууп, тÿнде jаан от одырып кондыбыс. Бистиҥ одуда jирме кирези улус нöкöр болуп, jаба иштедибис. Мöштöрдöҥ тобого тÿжÿрип, теерип, jааи серилер эттибис. Оныҥ кийнинде салкында тÿшкен белен кузуктаҥ база да кöп кузук алдыбыс. Ай ажыра кузуктап, ÿч jерге одуланып, серидеги кузукты сайлап, тапкан jööжöбисти ÿлежип jандыбыс.\nКузуктап jÿреле, бис ончобыс отты айландыра отурып, чöрчöк угатаныбыс. Кенетийин тÿнде тужуудагы аттар шакпырашты, козо, кÿзÿҥи табыжы jыҥырап, агаш-чырбаал сындырып, аттар оду jаар маҥтажып келип jатканы угулды. Адам айтты: «Айу аттарга табарган болбозын, отты капшайлап jаанадыгар, тостоҥ белетегер!» Отты jаанадып турганча, тужуулу аттар оттыҥ ары jанына келип, чого тура тÿшти. Ончобыс кыйгырыжып, мылтык аткыладыбыс. Jалтанбас уулдар тосты кÿйдÿреле, сабуурдыҥ бажына аттардыҥ ары jанына барып мергедеп тургулады. Онойып турганча саҥ башка неме огурала, jыштыҥ ортозы jаар агашты, чырбаалды сый базып барды. «Jабы айу болуп- тыр» дежип, отты jаан салып отурдыбыс. Аттар оттыҥ ары jанынаҥ айрылбай тургулады.\nА Ҥ Ö Й И\nАгаш бажы куу чыбык болуп бÿри тÿшкен кийнинде, ар-калык айылга энчигип отурып болбой, аҥдаар дешти. Ашты кезип, öлбҥди эдип, кузукты алып, не ле иштеҥ божогон, кыштуга кöчÿп токунаган öй болды. Адам уска мылтык jазадарга барды. Ол jанарда, меге устаҥ база бир мылтык садып экелди. Мен сÿрекей сÿÿндим. Адам айтты: «Алтайчы, сен мениҥ мылтыгым блаажып аҥдап jÿретеҥ, оныҥ учун сеге мылтык алдым, быjыл кожо аҥ- даарыбыс».\nАзык-тÿлÿк, ок-тары белетеп алып, Кÿркÿлдей, Черкилдей деп эки ийтти ээчидип, Байкара деп тайгага чыгып аҥдадыбыс. Мен кÿнине jети тийиҥнеҥ тöмöн адып jÿрдим, адам он бештеҥ тöмöн адар болды. Чай, сымданы азык эдип jÿрдибис. Эҥирде одуда кöп аҥчылар jуулып, ойын-кокур, куучын таап, отты jаан салала, тапкан аҥ-чсуштыҥ эдин jип, амырап, jыргап jÿрдибис. Ай кирези аҥдайла, jандыбыс. Jанып клеедеристе, адам айтты: «Ийттердиҥ jакшызыныҥ шылтузында бис jакшы таптыбыс.\nАдам эртен тура меҥи уйгусты: «Тур, балам, аҥдап атанарыбыс!» Оны угала, мен капшайлап туруп, jунунып, кийинип алдым. Меҥдеп курсактанып, аттарды ээртейле, атандыбыс.\nJаҥы jааган кöбöҥ кар аттыҥ тизезине jеде берген болды. Байан-Чакыр деген тууга чыгала, оны сындап jÿрÿп отурзабыс, тÿлкÿниҥ изи кезилди. Черкилдей исти jытап кöрöлö, истеп jÿре берди. Адам: «Сен бого тур, тÿлкÿ кöрÿнзе, Кÿркÿлдейди агыт» — деп айдала, боны кийнинеҥ сÿрÿжип jÿре берди. Мен jанындагы бийик тöбöö чыгала, аjыкjап кöрÿп турдым. Саат болгон кийнинде ийт акшыды. Кöрÿп турзам, байагы ис кезилген jердиҥ jанында кызыл тÿлкÿ öдÿп jатты, кийнинеҥ — Черкилдей. Jÿс кулаш кирези jетпей, сÿрÿжип клеетти. Оны кöр лö, Кÿркÿлдейди агыдып ийдим, бойым адыма минеле, кийнинеҥ маҥтаттым. Сары арттыҥ бÿгине тÿжÿп келзем, эки ийт мен jаар удура баштанып отургылады, тÿлкÿзи карга кöмÿлип калган jадыры. Тÿлкÿни алала, оныҥ тÿгин сыймап, адамды сакып отурдым. Адам jÿгурик кер ады кöбÿк ажырган jедип келерде, ийттер jалканчып, кыҥзып, сÿÿнгилеп турды.\nАтанып, кой-эчкиге jедип келеле, кöрÿп турзам, олордыҥ ортозында эки сары неме кöрÿнди. «Бу не болотон?» - деп jууктап алала, кöрз м, сары-чоокыр jараш немелер болды. «Койдоҥ чыккан ба, эчкидеҥ чыккан ба?» — деп сананып, таппай турдым.\nКой-эчкини ээчип, ол эки неме айылга jедип келген. «Ада, бу кандый немелер?» - деп кыйгырдым. Адам айылдаҥ чыгып кöрöлö, «Эликтиҥ чааптары эмтир» дейле, ийт тутпазын деп экилезин айылга апарды. Умчы эделе, сÿт эмизип, энем олорды азыраар болды.\nКÿскери экилези jаанап келди. Бирÿзи мÿÿстÿ, бирÿзи мÿузи jок болды. Мÿÿстÿ эркегиниҥ эки кöзи тууда болды, казырланып, бисти казык мÿÿзиле коркыдып, сÿзерге туратан. Онойып jÿреле, кÿскиде, бир туманду jут кÿнде jок болуп табылбай калды.\n«Тайгазына чыккан туру» — деп, адам айтты. Тижизи jобош болуп бистеҥ айрылбай jÿрди.\nП Ь Е СА Л А Р\nJ Е Ҥ Е\n(Уч бöлÿктÿ онын)\nТемичи - 38 jашту, jамылу кижи. I\nКачы - 25 jашту, волостьтыҥ ишчизи.\nЧ о к о л - оору, jокту уул.\nТ а п т а н - орто jашту, аргалу кижи.\nК е л и н - 25 jашту, тул калган келин кижи.\nА д ы б а с - 23 jашту элчи уул.\nТорбогош - 25 jашту jокту уул.\nК а м - манjакту, орто jашту эр кижи.\nА б ы с - узун чачту, 40 jашту эр кижи.\nЭркемей - 25 jашту jокту уул.\nБу керек Совет jаҥныҥ алдында Туулу Алтайдыҥ бир тулугында öдÿп jат.\nВолостьтыҥ туразыныҥ ичинде темичи таҥкылап отуры, волостьтыҥ качызы бичик бичип, иштенип отуры. Столдо бир тажуур аракы туры.\nТемичи оноҥ уруп ичти. Качыга берди.\nТемичи. Jе, качым, бирди ууртап ал, иштенерге jакшы болор.\nКачы (ичип ийди). Макалу аракы эмтир, база да бер ле...\nТемичи. База бербезим, эзирзеҥ, иштенерге коомой болор... Менде не болзын, бичик бичиир кижи эмес, jайзаҥ ордына турган кижи ичер ле...\nК а ч ы. Кöп ичпезим, бирди ле бер, пожалуйста, бажым оорып\nТемичи. Кожоҥдозоҥ до, бербезим, сен закон тудунган кижи керек эндеер болзоҥ, не болор? Мениҥ мойныма тÿжер.\nКачы. Аракы карамдап турум дезеҥ, ачап темичи. Кадын ол jаныныҥ аракызын зе ичкен темичи сен... Мен ичсем де, санаамды эндебейтем.\nТемичи. Чугулданба, качым, база бирди бергейим ле... (Уруп берди, качы ичти).\nКачы. Атту-чуулу Болдыр темичим деп айдайын, барып бу айылдардаҥ аракыдайлы... Иш качпас.\nТемичи. Озо керекти башкарала, бозом энгирде айылдагайыс, ондо бир jараш келинде санаам бар... бöгöнин сен нарочный эдип эҥирде ийе бер, тапкан аракым ончозы сениҥ болзын, мен ол айылга барайын...\nК а ч ы. Jöп... (Темичиншг jардын таптап.) Келижер ле... бу Болдыр öбöгöнниҥ сÿмелÿзин... (Эжиктеҥ Чокол кирди.)\nЧ о к о л. М-м-е-ен к-кел-келдим...\nТ е м и ч и. Айлыҥ кайда?\nТемичи. Адыҥ кем?\nТемичи. Сööгиҥ не?\nТ е м и ч и. Керектÿ jÿрÿҥ бе?\nЧокол. Ба-ба-за э-е-меш ке-ке-ректу.\nТемичи. Jе, керегшгди айт!\nЧокол. М-е-ен оору к-к-кижи, мында э-э-эм берип турган к-к-кижи бар д-е-ешкен... (Эжиктеҥ jаш келин кирди.)\nКелин. Не табыш?\nТемичи. Jогыла, не табыш? Кемниҥ эмегени сен?\nКелин. Мен Куйруктыҥ эмегени.\nТемичи. База керектÿ jÿрÿҥ бе?\nКелин. Керектÿ... айдарга да уйат, айтпаска да болбос...\nТемичи. Не де болгон болзо, айтпай кайдар... Комудалду кижи...\nЧокол. Э-эмчи к-кайда?\nТемичи (чугулданып). Чоколдонбо! Сакып ал, кийнинде айткайыҥ!\nКелин. Эри jок öскÿс кадыт ончозына базынчык. Куйрук öбöгöним эзен болзо кайдат, мен базынчык болбос эдим... Бÿгÿн öткöн тÿнде бир Таптан деп ийт айлымды оодып бусты. Оны алдырып угугар, ай-уй деп то-ктодыгар.\nТемичи. Адыбас! Эй, Адыбас, барып Таптанды экел...\nАдыбас (эжиктеҥ кирип). Таптанды ийтле истеп табардаҥ öскö, кижи оны таппас, айыл керип, аракыдай берген ине.\nТемичи. Барып бедре ле!\nКелин.-Ады jаҥы ла Чыйкылтай айлында турган.\nАдьвбас эжиктеҥ чыгып барды.\nЧокол. Ме-мен э-эм бе-бедреп келгем, о-ол к-кайда?\nТемичи. Сакы деп айтпай кайттым,бу сен канайткан кижи? Эки керекти кожо эдерге jарабас, бу керек божозо, уккай ла.\nКелин. Jаан улуска суузын эдерге бир эмеш аракы экелгем, бого кийдирзе, чугулдабас па?\nТемичи. Кем jок, андый неме биске jараган, экел.\nКачы. Капшай, молодуха, пожалуйста, экел! Кандый jараш кадыт! (Столдоҥ чыгып, келинле тудужып ойноды).\nКелин, Токтозоҥ, канайып туруҥ, бу кайткан кижи болор, уйат билбес сокор!.. (Келин ийде саларда, качы jыгылды, келин чыга берди, качы бажын тудунып отурды.)\nТемичи (ичин тудунып, каткырды). Ха! Ха! Ха! Кадытка таштаткан кижи отоктыҥ1 керегин канайып башкаратан?\nКачы. Кандый эби jок jыгылдым, бажым согулды... (Келин кирерде, тажуурды темичи тутты.)\nКелин. Амтаны чала jымжаксу неме болгон.\n1Оток - волость\nТемичи. Сен бойыҥ да jымжаксу. (Кокурлап.) Jымжаксу да болзо, качыны jыгып салды, ха! ха! ха!\nКачы. Jымжаксу эмес ол, кыйгассу кадыт болуптыр.\nТемичи (аракыдаҥ ичеле, качыга уруп берди). Кадытка таш- таткан коронында бу оныҥ аракызын ич! (Качы ичти, Чоколго берди.)\nЧокол. С-сле-ер кайда э-эм бе-рип...\nТемичи. Кубарыҥ ууртап сал!\nЧокол (чööчöйди алала, амзап, ойто берди.) Jа-а-ан кижи бойыгар ууртабай...\nТемичи. Чоколдонбой, ары ич ле. (Чокол ичти.)\nТемичи. Чööчöй. (Келин амзайла, ойто берди.) Уурта ла?\nКелин. Бир эмеш немени мен ууртайтан болзом, ичип салбай...\nТемичи. Андый болзо, кожоҥдоп бер, jараш кижиниҥ ÿни, кожоҥы да jараш болотон.\nАгаштаҥ этксн чööчöйим\nАлтын, мöҥÿн юöрÿнзин.\nОныҥ ичинде ол ажы.\nТышкары табыш угулдьг, Адыбас ла Таптан керишкенче киргиледи.\nАдыбас. Сен мени не соктыҥ? Уйалбас таҥма! Jаандар, бу не кылык? Мениҥ кöзимди кöригер....\nТаптан (таралjып, тентирилип). А...не! Сен кайракан, кудай ба! Сеге бажырар ба? Сен мени башкарарга качан jеткеҥ, сокор ийт! Бу Адыбас та кижиге бий болуп турганда... скöзи кижиге бий болбой кайтсын!\nТемичи. Токто, токто, Таптан! Сен мында чечеркебе де, кÿчÿркебе де... Эмеш öйлöн, санан... бажыҥнаҥ ажыра кылынганыҥды бодон.\nТаптан. Мен нени кылындым? Адыбас бойы ийт болуп аракыдап отурган кижини туткулады... онойдордо, суралтазын бергем.\nТемичи. Тутпай кайдар? Адыбас мениҥ ийген элчим, сен оны согор учурыҥ jок... оныҥ учун сениҥ jаргыҥды эдерис, бурууҥ jандырарыс.\nТаптан. Адыбасты сокконы база керек... элчи болзо, jакшы jÿрер керек, ол дезе аракыдаҥ ичеле, меге jамыркап чалчыйла, соктырганы чын.\nТемичи. Бу келинниҥ айлын сен не бускаҥ?\nТаптан. Бу кадыттыҥ айлын ба? Айыл болзо мениҥ айлым. Кадыт кемниҥ каты деп бодоп туругар, мениҥ катым не ол...\nКелин. Сеге кадыт болгончо, кöрмöскö кадыт болзо торт.\nТаптан. Кöрмöскö кадыт болорго ойнош эриҥле бектенип алдыҥ ба?\nКелин. Jаҥыс айыл, jуугында айыл jок, бектенип албай кайдар, ондо сениҥ не керегиҥ бар?\nТаптан. Туура айыл деп Эркемейди кийдирип алала, эжигиҥди бектейле, эркелештиҥ бе?..\nКелин. Сен кижи килинчектеи айтпа...\nТаптан. Килинчек сениҥ бойыҥда, Эркемейле эрмектежип турганыҥды угала, эжигиҥди ачпазыҥда, айылдыҥ чобразын ко- доргоным чын.\nТемичи. Сенде кижиниҥ айлын оодор не учур бар?\nТаптан. Айыл мениҥ айлым... Куйрук агам öлзö дö, айлы, азыраган малы, бала-барказы меншг болбой кайдар? Слер, Болдыр öбöгöн, оны билбесте, темичи болуп не jÿргенигер?\nТемичи. Сен jеҥеҥдн аларга турган болзоҥ, оны сеге отургузары jолду болбой кайтсын... Балдарды азырап, ижине болужып jуртаарыҥ ба?\nТаптан. Jуртабай кайдайын, эки айылду болуп... jаҥыс ол Эркемей ортозына кирижип туру. Ол таҥма мениҥ колыма кирзе öлöр.\nТемичи. Сен, келин, Таптанла кожо jуртаарыҥ ба?\nКелин. Jок, jуртабазым, ол аракызак, эзирикте чалчык.\nТемнчи. Сен кирези кижи эрин эптеп алып jÿрер керек.\nКелин. Jок, бозокой, Таптанга отурбазым, кылыгы оныҥ jаман, кичинектеҥ ала мен оны билерим...\nТаптан. Jе кöрзöгöр, jаандар, jойлонып турган кадыттыҥ кылыгын.... Jуртына Эркемейди кийдирерге албаданып турганын... Мениҥ бажым тирÿде, jеҥе-катымды мен ого не беретем? Ондый jаҥ кайдаҥ табылган?\nТемичи. Jойлонып турганы чын болуптыр, jе ондый болзо, санаазы jеткенге баргай ла, балдарын, мал-ажын, не ле немезин сен, Талтан, айрып ал. Сен бу jаргыла jöп пö?..\nТаптан. Jöп, ачыларымды азыраарга, олордыҥ мал-ажын к рöргö мен чыдаарым...\nТемнчи . Сен jöп пö, келин, jартын айт.\nКелин (ыйлап). Балдарымнаҥ öлгöнчö айрылбазым.... Уренген jуртымды, мал-ажымды канайып таштайын...\nТемичи. Ондый болзо, Таптанга отур, супсак санааҥды ташта....\nКелин (ыйлап). Кара албан болуп туру... Мен канайдайын?\nТаптан. Мыныҥ кийнинде Эркемей деп ийтти сениҥ айлыҥда кöрзöм, ол ло jерине божодорым. Бир будына базып, бир будын ÿзе тартарым... Jарлап турум...\nКачы. Jöп болзо, бу бичикке кол салаар. (Таптан ла келин колын салды.)\nТемичи. Эмди керек божоды. Jакшы эптÿ jуртагар. Айгыры öлзö, кулды кереес, агазы öлзö, jеҥези кереес... (Чоколго.) Jе, керегиҥди айт, Мыймыс?..\nЧокол. М-м-ее эм керек...\nТемичи. Эм берип турган эмчи мында коштой турада jадыры, ого бар.\nЧокол. Э... э... ч-ч-о-орт. (Чугулданып, тÿкÿрип чыкты, улус ончозы каткырышты.)\nТемичи. Jе эмди керек божогондо, бу аракыны зе ичеле, барып Таптан айлына айылдайлы, аракы астырып, кой сойдыртыл jиирибис, Качы... Байаты мениҥ сÿмемди ундыба, качы, билдиҥ бе?\nКачы. Чындап та... арай ла ундыбадым. Адыбас, барып тургуза ла Торбогошты экел... капшай ла.\nКачы (туруп, ары-бери телчип басты). Jе, Темичи, ол аракыны капшай ичеле, баралы.\nТемичи. Ме, Таптан, бу аракыны ур! (Таптан алып, уруп. турды). Аракыдаш качпас, озо керек ле б тснн.\nЧокол ойто келди.\nТемичи. Эм алдыҥ ба, Мыймыс?\nЧокол. А-а-алдым. (Койнынаҥ шил чыгарды.)\nТемичи. Бери бер, амзап кöрöйин. (Чокол эмин берди, Темичи амзап кöрди.) Амтаны андый ла неме эмтир.\nТаптан. Акыр, мен амзап кöрöйин. (Эмди алып, jылдырл ууртады.) Амтаны кем jок.\nКачы. Кайда бери бер. (Амзады.) Амзайдыҥ ба, келин?\nКелин. Амзабай. (Амзап кöрди.)\nЧокол. Б-о-о-лор, к п ичпегер.\nТемичи. База амзайтаным, бери беригер (Алала, ууртап ичти.)\nЧокол (эмин блаажып). Канайып ту-у-уругар.\nТемичи (куру шилди берип). Эмниҥ кереези эмес, база да барып урдуртып алзаҥ... солун неме деп бис амзадыбыс.\nЧокол (чугулданып.) И-ч-и-ҥ jа-ры-лзын! А-а-лба-тыныҥ а-ара-кы-зыи ÿ-ÿзе пчеле, э-эм и-ичип туруҥ ба?\nТемичи. Jе болор, чоколыҥ jаанап келиптир, онойып jÿрÿп меге тереҥди тескери сойдыртыҥ, чокол, кижиге чыбык тыгынбас деп бодоп туруҥ ба? Менеҥ бирди кöрÿп jандыҥ, мениле беришпей jÿр...\nЧокол. Ч-ч-чыбыкта, м-мен тÿҥей öл-ö.ö-öтöн кижи...\nТемичи. Jе, Качы, Торбогошко бичиктерди табыштырала, айылдап, аракыдайлы, кой сойдыртып jиирибис.\nТаптан. Айылдагар, jаандарым, jакшыларым. Аракы да, кой до бар ла. Кÿндÿлебей jаандарын.\nТемичи. Сен, Мыймыс, меге кöдöчи болуп кожо jÿр, темичи кÿндÿзине кожо отурарыҥ...\nЧокол. öч-ö-бö, м-мен о-ору кижи. (Чугулданып чыкты, улус каткырышты.)\nТемичи. Оныла мен соот эдип турбай. (Эжиктеҥ Торбогош ло Адыбас кирди).\nКачы (бичиктерди jууп). Бу бичиктерди табыштыр, Торбогош. Тÿнде де болзо, jетирер керек, тургуза ла атан.\nТорбогош. Кайда баратан бичик?\nКачы. Улалуга, бийге.\nТорбогош. Адыбасты не ийбес?\nКачы. Ол öскö керекке jÿрер.\nТорбогош. Слер jуугындагы ла кижини jаантайын чыгарып, элчи эдип ийип турар, туура jуртту улус тегин тыш jадар... Jаҥыс бойлу кижи мен канчазын jÿретен кижи...\nТемичи. Керек бачым, тургуза ла атан! Кöп куучык jок...\nТорбогош. Менеҥ öскö кижи jок по? Öскö кижи ийигер, мен барбазым.\nТемичи. Сениҥ мойногоныҥды кöрöйин. Адыбас, барып чыбык кезип экел, бу учканды ÿредип кöрöйин.\nТорбогош. Чыбык ла дежер эмей, кайда, бичигерди бери беригер, атангайым. (Качы берди.)\nТемичи. Кöрзöҥ, jааныныҥ сöзин тообоско турганын! Чыбыктайла, атандырзам, сен менеҥ пени аларыҥ?\nТорбогош. Jаманымды таштагар, мойнобойын (Мÿргÿди.)\nТемичи. Таштагайым... Штрабына ÿйиҥ бир казан аракы азып белетеп салзын деп jолой айдып бар.\nТорбогош. Айткайым ла. (Чыгып барды.)\nТемичи. Таптанныҥ jаҥы айлына айылдайлы. (Ончозы чык- кылады.)\nАдыбас (jаҥыскан, тажуурдаҥ аракы бедреп, jайкап кöрÿп,\nмергедеди). Jутпа шилемирлер, эмеш аракы да артыргыскандары jок... борсуктар! (Тÿкÿрди.) Бу не jÿрÿм болор: jокту кижини ийттеҥ де jаман кöргилейт, малду-ашту, казан-айакту Таптан канайып та кылынза, табы... Кöрмöс мениҥ кöзимди ойоло, тылу да jок актанып чыкты. Чокол тÿжине тетин ле jерге отурды. (Тура jÿгÿрип, jудругын кöргÿсти.) Акыр, сакып алыгар, jокту-jойу бириксе, слердиҥ jыдыгар да jок болор. ...Ол тужында сананарыгар.\nК о ж ö г ö\nЭКИНЧИ Б Л К\nКелнн аракы азып турды, Таптан ÿйде jок. Аракыны сугуп сальш эрмектенди.\nКелин (балдары jаар кöрÿп). Таптан кöрмöс аракы артырбас, келзе ле, ÿзе ичер, айылчы келзе, мете эби jок неме, Таптанды ла кöрöр кÿÿним jок, кылыгы öйинеҥ öткÿре jаман. (Ийт ÿрди). Кемизи келди болбогой. (Эжиктеҥ кам кирди.)\nКам. Не табыш, келин?..\nКелин. Jок ло, слерде ле болор?\nКам. Камдап, jанып отурым... Таптан кайда?\nКелин. Аракыдап ок туру не база, аҥдаар эр эмес ол. Бойыныҥ аракызын ÿзе ичеле, торозы тойбосто, улуска барып аракыдап, мете келип, чалчыыр туру!..\nКам. Слер экÿниҥ кöрÿшпезигерди билбей кайдайын... (Кокурлап.) Таптаныҥды камдап, кöрмöстöриме айттырып, jип берейин бе, ол öлö берзе, меге барарыҥ ба?\nКелин (öчöп). Слердий jаан камга барбаганда, кемге барар.\nКам. Меке таштап турганын кöрзöгöр...\nКелин. Кам кижи билбей кайтсын... Мениҥ санаама неме кирбей туру.\nКам (чугулданып). Оптонбо, таҥма! Jаманым тудар болзо, базарым.\nКелин. Менеҥ нени кöргöн учун кöстöриҥ мен jаар, jыланныҥ кöзи чилеп, сурлап туру?\nКам. Jараш келин кöзиме илинип туру, сендий jараш келин Алтай ичинде jок.\nКелин. Мендий jаман келинди сендий атту-чуулу кам кöп кöргöн болбой, мени öчöбö.\nКам. öчöлгöн jок, экÿ наjы бололы, Таптанды табынча jиир аргазын таап кöрöйин... Мениҥ кöрмöстöрим сÿрекей казыр, бойымды да jиирге тургулайт; коомой кам олордыҥ бажына чыгын болбос, jидиртип öлöр.\nКелин (öчöп). Jе ол казыр кöрмöстöрди айбылап, Таптанды öлтÿрип бер, jажына сеге наjы болойын.\nКам (мактанып). Таптаннаҥ да артык эрлердиҥ баштарын мен кургаткан болбойым, ол, кööркий, тургуза ла божоор.\nКелин. Таптан божоор ло дегенинеҥ бери ÿч jыл болды. Сейиҥ мекечиҥди мен билдим. Айткан сöзиҥе турбадыҥ, ол тужында сениҥ сöзиҥе бÿдÿп, мен мекеге киргеним чын. Кижи jаҥыс катай мекелеткей, jе jаантайын мекеге кирерге, мен бала эмес. Эмди ондый болбос...\nКам. Бир тужында келишпеген немениҥ аргазы база бир тужында табылар... Ол тужында Таптанныҥ jулазын оныҥ jайачызы мениҥ кöрмöстöриме бербеген.\nКелин. Мен jайачы деп неме билер эмес. Jайачыга чыдабаган кöрмöстöриҥ неге чыдаар?\nКам. Ондый немениҥ учурын кийнинде эрмектежели, балам, экем. (Jууктап келип, кучактаарга келинди тутты.)\nКелин (чугулданып, туруп чыкты). Чык мынаҥ, т гÿнчи, уйалбас ийт! Отту турунла меге бÿгÿн бажыҥды jара соктырттыҥ! «Уйалбас — кам болор, jалкуурбас — ус болор» — деген кеп сöс чын болуптыр. (Отту турунды алып, талайып согорго турды.) Чык дедим! Уйалбас! Jылан!..\nЭжиктеҥ абыс кирдк.\nАбыс. Токтогор! Бу слер jаантайын кырыжып jадар кайткан? (Камды кöрöлö, каткырды.) Ха! Ха! Ха! Эки айу jаҥыс нчегенде тушташкандый, эки абыс тушташты, куучындажарыс... Jе не табыш, келин?\nКелин. Jок, табыш слерде ле болор, jаан кижиде.\nАбыс. Бала-баркаҥ, мал-ажыҥ jакшы, амыр ба?..\nКелин. Амыр, jакшы...\nАбыс. Куучын айдып, крест-агаш кадаи jÿрдим, он кирези кижи крестеп салдым, ÿч jерге крест кададым.\nКелин. Акыр, ол крест-агаштыҥ учурын биске айдып беригер; ол неге керектÿ неме болотон?\nАбыс. Кресттÿ кижиниҥ jурты ару jурт, церквези jок то болзо, крест-агашту болотон учурлу, оныҥ jанына кам камдап, кöрмöсти адабас учурлу. (Камга.) Эмди сен мен крест кадап салган jерге, церквелÿ-эштÿ jерге камдаба, камдаар болзоҥ, мен бийге бичик берерим, уктыҥ ба?\nКам. Jок, мен ондый jерге камдабайтам.\nАбыс. Сен кандый да jерге камдап, улусты мекелеп, кöрмöскö кул этпе; улусты мекелеп, малын ÿзе тайбай jÿр. Кöрмöстöриҥди таштап, кудайга багар болзоҥ, кöрмöстöр сени кыйнабас. Крестке тÿш, озогыда Киприян деп кам кöрмöстöрин таштап, кудайга бажырып, ого jарамыкту, агару болгон; сен де ондый болорыҥ.\nКелин. Кудайды, кöрмöстöрди мен качан да кöрбöдим, слер кöргöн болбойоор. Олордынг бÿдÿжи кандый не?\nАбыс. Кудайды кижи ле болгоны кöрÿп болбос; сÿрекей бойына jараган кижизине кöрÿнер, кудай кÿндий jаркынду, кöрмöс тÿндий бараан. Карын кöрмöстиҥ бÿдÿжин кам билер.\nКам. Кöрмöстöрлö до кижи болгоны ла эрмектежип, олорды кöрÿп болбос.\nАбыс. Аракы бар ба, келин?..\nКелин. Jок. Ончозын Таптан узе пчеле, атанган. Бар болзо, jайгы öлöҥниҥ суузын jаан кижиге сурадып берер эмес.\nКам (абыска). Акыр, слердеҥ мен бир эрмек сурап угайын, jартын меге айдып беригер, кандый да болзо, с бойыбыс змей, артык андый-мындый кижи мында jок.\nАбыс. Сурап угарга турган болзоҥ, керегиҥди айт ла.\nКам. Слердиҥ крсст-агаш кадаган, церкве тургускан jердеҥ алтайлар качып кöчкилейт; ол jерге орустар jуртай берет. Ончо jердиҥ jакшызы — öзöктöрдиҥ белтири церквелÿ болды, аш чыккадый jылу jерди ончозын церкве ле слердинг шылтугарла орустар алды, аш чыкпас соок тайга-ташка алтай улус качып чыгып jуряап jат, малла ла аргаданьп, курсагын jÿк ле азыраныч jÿрер болды.\nАбыс. Церквелÿ, кресттÿ jердеҥ качсын деп, олорды кем айткан? Сен ончозын билериҥ, иштиҥ бажы сенде, кам деп немелер jок болгон болзо, албаты ончозы крестке тÿжÿп, jердиҥ jакшызыҥа jуртап jадар эди, сениҥ мекеҥди угуп, тайга-ташка чыккан учун тÿбинде балдары аштап, албаты ÿзÿлер.\nКелин. Церкве ле крест деп куу агаштаҥ албаты-jон коркып, ÿркип, jери-jуртын таштап кöчпöгöн, камды да ээчибеген, jаҥ тÿҥей jаҥ, айса болзо, албаты текши крестке де тÿжÿл jуртаар эди, крестке тÿшкен кижини килинчектебейтен болзоор.\nАбыс. Кöрзöҥ, бу не дейт? Канайып килинчектеген, айдып бер?\nКелин. Крестеерде, слер кижиниҥ кеjегезиы кезип, саҥ башка чоло ат адап, бойыныҥ адын öскöртип jадыгар... Jимекей, Jаман... база Кöстÿк. й кижиге уйатту ат адап jат. Айдарга да болбос, (камга) слер айдып берзеер.\nКам. Сарыбаштыҥ бойын «Кöстÿк» деп адаган, ÿйип, Оймокчыны, кижи айдып болбос, уйатту сöслö адаган.\nАбыс. Кöстÿк эмес — Константин, оныҥ ÿйин Синклитнкия деп адаган. Jимекей эмес — Тимофей, Jаман эмес — Иван. Билдигер бе?\nКелин. Оноҥ öскö азыраган малыныҥ эдин jидирбес, адаэнениҥ кийимин кийдирбес туру — ондый кату jаҥды кем jаҥдаар? Чегедек, терлик, кураган тонын таштап, шабырды кем кийер?\nКам. Албаты-jонго шилемир эдÿ табылды, кайдар база.\nАбыс (чугулданып). Сен бойыҥ шилемир! Кöрмöстöриҥ ичиҥе бадышпай, кыймырап туру ба?\nКам. Мениҥ ичимдеги кöрмöсти кöргöн эмес слер?\nАбыс. Акыр, эртен мен сени бийге алдырып кöрöйин бе?\nКам. Бийзек учун Алтайыҥды артадып, ÿреп, бийлерге болужып, тÿн-тÿш jоруктап, кичеенип jÿргениҥ бу туру?\nАбыс. Чечеркебе! Эрликтиҥ элчизи! Эл-jонныҥ, малдыҥ ÿспекчизи.\nКам. Jети башту jутпа, jеек jелбегенниҥ элчизи, ырбаҥдабай, öйлöнип jÿр, jелтек чачту jеткер! Эзен болзын. (Эжик jаар базып барадып, тÿкÿрди.) Тÿбинде ичиҥ jарылар болор бо!.. (Чыкты.)\nАбыс. Сениҥ ичиҥ jарылзын, jутпа бöрÿ! Кöрзöҥ оны, улус мекелеп, тарту алып байыйла, чечеркеп турганын, акыр таҥма, ÿредерим!\nКелин. Слердеҥ, бичик-биликке ÿренген, закон-эш билер кижидеҥ, бир сÿме угарга санангам.\nАбыс. Уккай ла... Менде сÿме кöп, сенде не кöп? Карамдашпастаҥ болзын!\nКелин. Таптан уулыма отурган кийнинде, оҥду конок конбо- дым, öрö кÿн кöрбöдим. Ол аргалу, бай да болзо, сÿрекей jаман кижи: аракызак, чалчык, супсак, мени кÿнÿркеп, jаантайын согуп jÿрет.\nАбыс. Сениҥ jаражыҥа макатып, кöргöниле сеге jалканчып jÿргенде, кÿнÿркебей кайтсын. Меге де кÿнÿркейтени jолду.\nКелин. Бийге-jакшыларга канча катап комудал угузып, бир де болуштары jетпеди. Jурт Таптанныҥ jурты, мал-аш, балдар ончозы оныҥ дежет, jуртымды таштап барарга сананзам, балдарымнаҥ айрылып болбой jÿрÿм.\nАбыс. Крестке тÿш, балдарыҥды кресте, мен болужайын, бийле эрмектешсем, эбин табарым, сенеҥ мен бир де неме албазым, экÿ наjы болотон ло болзобыс.\nКелин. Крестке тÿжер кÿÿним jок, крези jокко болужыгар jеткей не?\nАбыс. Эркемейднҥ ордына мени эркелеп jÿрер болзоҥ, болужарым.\nКелин. Слер jаан кижи кандый быjар сагыш сананып jадаар.\nАбыс. Эркелеште нениҥ быjары? Тиру jÿргенниҥ jыргалы нс ол.\nКелин. Эркележери эндирезин — угарга да кыртышту. Jок, чындап, öрöкöн! Баштаҥ баш болзын, бир болужыгар jетиригер, бийге-эшке айдып, ол Таптанды ла менеҥ ырадар болзогор, мен нени де кысканбазым.\nАбыс (келинге jууктап). Меге эрке керек, jöптöнöр болзоҥ болужарым. (Тура jÿгÿрип, келинди тутты, ол чупчылала, отты эбиреде jÿгÿрип, туттурбай турды. Балдар ойгонып ыйлашты.)\nКелин. Слер jаан кижи уйалбас кайткан?.. Менеҥ турун jидигер!\nАбыс. Ондый болзо, сениҥ Таптаннаҥ айрылар учурыҥ jок, ол сени калымдап септеп алган, jööжöзин берген. Jööжöдöҥ артык неме jок. Акыр, Таптанла сени крестейле, мечеттеп кöрöйин бе? Там быжулап, айрылышпас эдерим... Сакып ал... Бийге бичик берерим, уредерим...\nКелин (балдарына). Ыйлабагар, балдар, коркыбагар! Бис кокурлап, ойноп турбай.\nАбыс (öткöнип). Ойноп турбай... Акыр, балам! Мениле ойноп турган болзоҥ, Эркемейиҥниҥ ижин аларым, терезин тескери сойор кижи табылар, ол ойноштоп, jурт бузуп турган болзо, jаман кылыгын таштатырарым.\nКелин. Jаман, тенек мен болгойым, Эркемей кööркийде не буру бар? Наjы болгоныс ла! Слерге ол не керек?\nАбыс. Jе карын байадаҥ онойдо эрмектежер керек болгон. (Сананала.) Мен атанадым, кожо чык, ийттериҥди сок.\nКелин. Jаан кижини атандырбай база.\nЭэчижип, эжик j аар басты, ийттер ÿрди, аттыҥ тибирти угулдш\nКижи келди... Таптан болбозын, чалчыыр...\nЭжиктеҥ Адыбас кирди.\nАбыс. Ме, Адыбас! Кайдаҥ келдиҥ, уул?\nАдыбас. Jе база бичик-эш табыштырала, jанып отурым.\nАбыс. Сениҥ бичик табыштыратан jериҥ мында ба, не талбайып келдиҥ, кöрмöс?\nАдыбас. Слер бого не келгенигер?..\nАбыс. Сен мениле тÿҥейлежип туруҥ ба?\nКелин. Таптанды кöрдиҥ бе, Адыбас?\nАдыбас. Моколыш айлында аракыдап отурган.\nАбыс. Ийген элчи тÿрген jÿретен учурлу, ылтам, тургуза ла атан: атанбас болзоҥ, jайзаҥга айдып, тереҥди тескери сойдыртарым. Атан дедим! Неге кöзиҥ кылайып отурыҥ?\nАдыбас. Мен керегим бÿдÿргем, эмди меҥдеш jок. Карын слер атаныгар, семис матушкагар уйку jок сакып jаткан болор. Акыр, слердиҥ кылыгарды ончозын ÿйигерге тоолоп айдып берерим.\nАбыс. Менде не jаман кылык бар?\nАдыбас. Абыс кижи ÿйи öлзö до öскö кадыт алатан учуры jок. Слер дезе ойноштоп, jараш келинди ле кöрзö, jалганчып, ай- рылбай jÿредигер. Ойношторыгардыҥ тоозы кöптöди, ончозын ÿйигерге тоолоп айдарым.\nАбыс (мекележип, jалынып). Чугулданба, Адыбас! Мен кокурлап турбай сениле, ÿй кижиниҥ чачы узун, санаазы кыска, сеге бÿдер, андый-мындый эрмек айтпа, чын деп бÿдер ол. Сен эртен мениҥ бичик бичиир турама айылда.\nАдыбас. Бош болзом, айылдаарым. (Абыс jанды, Адыбас атандырып кожо чыкты.)\nК ж г\nЧИНЧИ Б Л К\nКелин ле Адыбас эк .\nКелин. Таптанныҥ эзириги jаан ба?\nАдыбас. Jок, öйинде ле.\nКелин. Ары бойыныҥ айлына барза кайдат... Бого келзег меня согор, бистиҥ айылга кон, Адыбас. (Бир шили аракыны Ады- баска берди.) Мыны бойыҥ уруп ичип отур.\nАдыбас (ичеле.) Макалу аракы эмтир, Эркемей келзе, jакшы аракыдаар керек болгон, элбек аракы ол тужында чыгар эди, чын ба, келин?\nКелин.. Келер болгон. (Ийт рди, эжиктеҥ Эркемей кирди.)\nЭркемей. Jе, кижи уккадый не солун куучын бар?\nКелин. Солун неме укпадым, кам ла абыс jаҥы ла бистеҥ атангылады.\nЭркемей (каткырып). Ха! Ха! Ха! Кам, абыс сенеҥ айрылбас, jе не суме айдып бергиледи?\nКелин (чöйгöнгö аракы jылыдып). Сен не сÿме айдып берерге келдиҥ? Чööчöйлö, Адыбас! (Чöйгöнди Адыбаска берди.)\nЭркемей (аракыны ичип ийеле). Менде не сÿме бар? Бистиҥ айылга барып jуртайлы деп айтсам, сен болбойдыҥ. Сÿмени карын сен айт!\nКелин. Jуртка, jööжöгö мен карузып турган кижи эмезим, балдарымнаҥ айрылып болбой jадым.\nАдыбас. Ол Таптан деп таҥма, байыркап, сайыркап, jаантайын мени туштаган ла jерге айткылап, согуп jÿрет, онойып менеҥ бирди корор болор.\nКелин. Аракыҥды jылдыра чööчöйлö, Адыбас.\nАдыбас (чööчöйлöп, бойы да ичип отурды). Акыр, Таптан, сакып ал, канчазын мениҥ кöзимди кöгöртип, тонымды jыртып, базынып jÿрериҥ, бир тужында öчимди алар болорым ба.\nЭркемей. Сен Таптанга канайып чыдажарга jÿрÿҥ? Ол jаан бай, тыҥ бöкö кижи, мен де чыдажып болбозым.\nКелин. Бÿгÿн бого Таптан келбезе кайдат.\nЭркемей (чööчöйин келинге тудуп, кожоҥдоды):\nАлтын кайырчак ичинде\nАй билдирлÿ торко бар.\nАйдышкан jакшы наjы бар.\nК мÿш кайырчак ичинде\nКÿн билдирлÿ торко бар,\nКÿрее jонныҥ ортодо\nК ÿним jеткои кööркий бар.\nКелин ичип ийеле, бойы база кожоҥдоды.\nЧьгар кÿнниҥ чьгыжын\nЧыдырмая агаш бöктööр бö?\nЧын баратан бойымды\nТаптан таҥма тудар ба?\nБадар к нниҥ бадыжын\nБалалу кайыҥ бöктööр бö?\nАдыбас (Эркемейге кожоҥдоды) :\nКабыра тудуп кыстаарга\nКамду тÿги бир jакшы,\nКайран ÿÿре бир jакшы.\nТышкары ачу-корон кыйгы чыкты.\nКелин. Калак, келди! (Эркемей алкыныҥ кийнине jажынды. Келин ÿстин немеле jаап, ары-бери jÿгÿрип турганча, Таптан кирди, ээзиниҥ jерине отурды.)\nТаптан. Аракыдап jÿрÿҥ бе, Адыбас? Jакшы эр аракылабай кайтсын, оток jонныҥ бичигин öрö-тöмöн табыштыратан элчи сен аракыдап jÿрÿп, бичик тÿжÿрер болзоҥ, не болор?\nАдыбас. Мен jажына бичик тÿжÿрбедим.\nТаптан. Чын, оныҥ учун элчиге jараганыҥ, оноҥ öскö сен не керекке jараарыҥ? Мениҥ кажаганымды арчыырга jарабазыҥ.\nАдыбас (чööчöйлöп). Кем де болзо, бойыныҥ аргазыла jÿрбей кайдар.\nТаптан. Кижиниҥ аргазы кöп, а сен дезе эр-jажына элчидеҥ öскö немеге jарабай, талбайып jÿредиҥ.\nАдыбас. Мендий öскÿс-jабыс кижини слер jаман кöрбöгöр. Слерге jööжö адаҥнаҥ белен табылган, эмди jурт ÿстине jуртту, эмеен ÿстине эмеендÿ болдыгар.\nТаптан. Jеҥе! Аракыны бойыҥ чööчöйлö! (Келин чöйгöнди алды.) Сен мени ÿредерге качан jеткеҥ, сокор ийт! Öлÿ таҥма! Тербезен! Мен jööжöни уурдап алдым ба? Меге кудай берген!\nАдыбас. Сеге берген jööжöзинеҥ артканын меге берерге незин кысканган?\nТаптан. Сендий jалку ийтке кудай jööжö бербес. Ол сени jайаарда, кул, элчи болзын деген.\nАдыбас. Мени кул эдип, сени бай болзын деп jайап турганын кöргöн кижи бар ба? Сен jööжöҥди иштенип, бойыҥныҥ акту кÿчиҥле тапкан болзоҥ, кудай бергенине алаҥзыыр эдиҥ.\nТаптан (чугулданып.) Унчукпа! Сен меге не чечеркеп туруҥ? Суралтаҥды берейин бе?\nАдыбас. Сен jаантайын jакшыркап, байыркап, мени jаман кöрÿп, согуп jÿредиҥ, мен де болзо, база тÿҥей кижи.\nТаптан. Ырбаҥдаба, кöрмöс! Бу сен тилиҥди эмеш тартынзаҥ. Онойып jÿрÿп, база меге сабадып аларыҥ, сени мен токпоктоп турзам, jалкыбас кайткан кижи?\nАдыбас. Соксо, сен мениҥ эди-сööгимди согорыҥ, мениҥ санаамды согуп болбозыҥ, сен бай болзо, бойыҥныҥ курсагыҥа бай, мен сеге jалынбазым.\nТаптан (тижин кыjырадып). Чындап ла, jалынбазыҥ ба?\nАдыбас. Бозокой jалынбазым.\nТаптан. Суралтазын бербегенче болбос туру. (Тура jÿгÿрип, Адыбасты сокты.)\nАдыбас (кыйгырды.) Шилемир! Jутпа!\nКедин (Таптанныҥ колынаҥ тудуп.) Кижинн ÿрей соктыҥ, Таптан, токто!\nТаптан. Э... Эрзек кадыт! Эркемей келип, айрып алзын. (Экуни катай сабады.)\nКелин. Калак! Калак! Мени сокпо, мен чагы jок кижи...\nТаптан. Унчукпа! Ол мениҥ балам эмес. Эркемейдиҥ. (Эркемей алкыдагы каптардыҥ кийнинеҥ чыгып, Таптанды тутты.)\nЭркемей. Токто, Таптан! Кижи öлтÿрдиҥ, колыҥды тарты- нып, санан.\nТаптан. Э... э... э, алып-кÿлÿк бойы келбей кайтты, абакайыныҥ адааны учун кезер турушпай кайтсын. (Эк тудушкылоды.) Jакшы тыҥыда тудун, мыйжыҥдаба, будыҥла jер сабаарым, ийт! (Эркемейди неме этпей, ого-бого серпип турды.)\nЭркемей. Мени басканы бу туру, кöрмöс. (Jыгылды.)\nТаптан (каныгып.) Ээзи jок малды кайдаҥ таптыҥ, таҥма? (Бычагын чупчып, талайарда, Адыбас агашла колына сокты, бычагын ычкынып ийди.) Слер öмöлÿ улус!\nАды6ас. Бу нениҥ керезн? (Кайыштаҥ чалма jазап, Таптанныҥ мойнына сугуп, кöксине тееп туруп, кайра тартты.) чнм алдым, шилемир! (Таптан jыгылып, тепкиленип jатты, Эркемей устине чыгып, тизелеп сокты. Адыбас сÿÿртеп, тартып бууп барды.)\nКелпи. Токтогор, уулдар, кижи öлö береле, тубек табылбазып. (Сокпой, токтой бергиледи, Таптан кыймыктабас болды.)\nКелин (Таптанныҥ jÿзин кöрÿп). Кижи божоп калтыр... Эмди не арга болор? Кöк jарамас... (Ончозы оп-соп тÿшкÿлеп, коркыдылар.)\nЭркемей. Тÿбек табылды!.. (Сананып туруп.) Апарып, буузынаҥ агашка илип койолы, эзиригинеҥ бойы бууга салынды дешсин.\nАдыбас. Чындап та, ондый эмтир.\nКелин. Jе, капшай апарыгар, кижи-эш келеле, коомой болбозын, ырада апарыгар! (Эркемей ле Адыбас зкÿ тудуп, эжик jаар баскылады.)\nК ö ж ö г ö\nОЗОГЫЗЫ ЛА ЭМДИГИЗИ\n(Уч бöлÿктÿ ойын)\nКиндик - азыйда кул болгон, эмди орто jашка jеткен jокту кижи.\nКам - манjакту, 50 jашту эр кижи.\nАбыс - узун чачту, сагалду, кара кийимдÿ, 40 jашту эр кижи.\nКичёемел - орто jашту активист кижи.\nСаламчы - камга бÿдÿп турган эмеген.\nJылбындууш - 30 jашту эр кижи.\nКелин - jаҥы jÿрÿмге кÿÿни тартылып турган, 20 jашту келин кижи.\nJарлыкчы - быркан jаҥын jаҥдаган 50 jашту эр кижи.\nредÿчи - ÿредÿни божодоло, келген jиит уул.\nМендиек - зоотехник, 25 jашту.\nМалчы - Киндиктиҥ уулы, 19 jашту.\nСыргачы - Кичеемелдиҥ сыйны, 18 jашту.\nБу керек Туулу Алтайда jирме jылдарда öдÿп jат.\nБАШТАПКЫ Б Л К\nКиндик айлына улус jууп алган, кам сакып отуры. Кавд ла тÿнурчи\nуул айылга кирдилер.\nКиндик. Öрö отураар, öрöкöн! (Ком отурзын деп ширдек jойды.)\nКам ончо улусла эзвн-табыш угушты .\nКиидик (аракы салып, камга.) Мал-аш кöптöдöргö кудайымды кöдÿрейин деп, слерди алдырган эдим. Бу jылдарда малым астап, jабызады. Бош ÿзÿлерге jетти. Чамчыл болгон болор деп бодоп турум. Кезимнеҥ, ийт-куштаҥ малым кырылды. Jаҥыс ла айгыр мал артты. Оок-теегиле катай бир он беш тын мал арткан. Оноҥ jарагадыйы табылза, jазап корзин деп, слерди айбылаарга санангам.\nКам. Кöргöйим ле. Эби табылза, кудайдыҥ бергенинеҥ бербегени к п.\nОнчо улустар чööчöйлöрин камга берди.\nКиндик. Малга барган уул не удады? Келетен öйинеҥ öдö берди. (Эжиктеҥ Киндиктиҥ Малчы деп уулы кирди.) Не удадыҥ? Малды таап, экелдиҥ бе?\nСаламчы. Балам, малыҥ амыр, jакшы турган эмтир бе?\nМалчы. Кайдаҥ амыр болзын, бöрÿ кулундарды тудуп салтыр. Он кулуннаҥ jаҥыс ла кулун артыптыр, оноҥ эки байтал jок.\nСаламчы. Jе, божогоны ол туру! Бир ле барган неме баш аай дсген.\nКиндик. лгöннöҥ артканын тудуп кöригер, уулдар! (Уулдар чыккылады.)\nКам. Jаҥыс малдаҥ мал öскöн, jаҥыс кижидеҥ jон öскöн. «Кудайым» — деген кижи куру артпас.\nJылбыҥдууш. Ондый болбой кайтсыи! Озо, мен билерде, мал кöп jок болгон. Оныҥ кийнинде Алтай нчинде мал кенетий- ин öзöлö, эмди ойто гöмöндöди. Кайдаҥ кöрöр, кудай берзе, Киндиктиҥ де малы ойто öзöр.\nКичеемел. Кудайга иженип, малым кöрбöй, jалаҥ jаар божодып ийзе, бöрÿге курсак болбой. Ол эттеҥ öскö неме jиир эмес.\nКам. Сен бойыҥныҥ сагыжыҥда малды кайырчакка сугуп азырайтан болзоҥ, сениҥ эки-jаҥызыҥа абаайдыҥ тижи тыгык- бас деп бодоп туруҥ ба?\nКичеемел. Чын. Мен де беелеримди бош агыдып ийзем, бору jип салбай кайтсын. Оныҥ учун мен туйук кажаганга сугуп, азыраарьшаҥ кÿчсинбей, баазы jаан мал деп, jалкуурбай jÿрÿм.\nJылбыҥдууш. Сööк-тайагы тайбайган канча кирези баалу немелер ол?\nКичеемел. Беелерде jаан баа jок. Эки бее 100 салковойдоҥ, бирÿзи 150 салковой. Jе олордыҥ кулундары баалу, jакшы айгырды уктап бÿткен. Адазы jелишкир. Баазы 6000 салковой болгон.\nКам. Бу не дейт? 6000 салковой баалу мал бистиҥ jерге кай- даҥ келген? Малдаҥ башка кандый аргымак бÿткен?\nКичеемел. Бистиҥ областьтыҥ jер керегин башкарып тур- ган jерде бар. Сööги jоон до болзо, кем jок чаптырар. Jоктулар- дыҥ беезин чаптырза, тöлÿ акчазы jеҥил болот.\nJылбыҥдууш. Jокту кижи 6000 салковойдыҥ адын канай- ыи минер! Jаан баалу мал бертинзе, öлзö, не болор?\nКичеемел. Мен бай кижи эмес те болзом, ÿч кулунды азы- рап ла jадым. Ончозы адазын уктаган.\nКам. Ондый малды кижи тайарга да jалтанбай кайдар?\nКичеемел. Озодоҥ бери тайыш база кöп лö болгон. Камдардаҥ мен чöкöнгöм. Малым берердеҥ болгой, торбогымды да бербезим.\nСаламчы. Лкыр, слердиҥ ийнектер еÿттÿ, jай-кыш сÿдин соолтпой, саадырып jат дешкен, ол чын ба?\nКичеемел. Чын, кышкыда jылу кажаганга тургузып, маала ажын öлöҥгö кожуп азыраза, сÿт кöп болор.\nСаламчы. Ийнекке берердеҥ болгой, мааланыҥ ажы бой- ыска да солун неме болуп jат.\nКичеемел. Мааланыҥ ажын иштеерге jаан кÿч jок. Тазылдаҥ бÿткен аш уйга jарап jат. Тазылдаҥ бÿдер аштар: картошко, чалкан, свекла, морковь бистиҥ jерде сÿрекей jаранып öзöр. Ондый ашты бир кыра салза, бпр кышка азык болуп jат.\nКиндик. Акыр, Кичеемел, бу сендий кичинек уулга андый сÿмени кем айдып берди?\nКичеемел. Мал азыраарга ÿренген Мендиек деп алтай уул бар. Оныҥ чоло ады Агроном болор. Ондо малдыҥ öзÿмин jа- рандыратан бичик бар. Алтай да бичиктер бар.\nКиндик. Сÿмелеген учун Мендиек канчаны алды?\nКичеемел. Jок, акча албаган. Акча албас учурлу деген. Бичиктерди садып алгам. Бичиктери де jаан баа jок, jеҥил неме эмтир.\nМалчы. Кичеемел, ол бичиктерди кычырарга берериҥ бе?\nКичеемел. Кем jок, алый кычыр. Мендиек удабас, ÿч коноктоҥ, бистиҥ айылга келер. Карын ол тушта jуун эдер керек. Оныҥ куучынын угугар.\nКам. Мендиек те болзо, кудайдаҥ артык болор бо? Кижи боныныҥ санаазыла пени де эдип болбос. Кудай бербезе, канайыи та чырмайза, тÿбинде неме болбос, тÿҥей ле öрö чыкпас.\nКичеемел. Jер ÿстинде канча jÿзÿн албаты бар. Не ле аргазын бойлоры таап jат. Jаҥыс бистиҥ албаты бичик-бичик билбес; кам ла jарлыкка баштадып, öрö чыкпай jат.\nКам. Бир албатыга jараган неме база бнр албатыга jарабас. Бистиҥ албаты бичик билбезе де, мал азыраган. Озодоҥ бери, ада-öбöкöлöринеҥ бери кам камдадып, мал тайып jуртаган. Jарлык Алтайга бу jуукта табылган.\nКичеемел. Кандый да албаты болзо тÿҥен: бичик-билик билери öрö öзÿп jат, бичик билбези тöмöн тÿжÿп jат. Бистиҥ аргабыс, эрjинебис — бичикте. Кам ла jарлыкчы бичик билбес, сокор мне; албатыны олор канайып jакшыга баштаар? Сокор сокорды jединзе, экилези орого гÿжер.\nКам (чугулданып). Бу учкан не дейт? Сен бойыҥныҥ аргаҥ бедро, мени ÿретпе? Мен албатыныҥ учун туружып jадым. Албаданып кам болбогом. Ары jанынаҥ кам болуп бÿткем, камдабаганча болбос. (Эжиктеҥ Тöрjин ле Мöрjин деп уулдар каргиледи.)\nТöрjин. Кайыҥдарды jазап белетейле, малды тудуп, буулап салдыс.\nМöрjин. Семис, jакшы субай бее туттыбыс.\nКам (шыйдынып). Jе, эр улустар, ончогор барып, кудайга ко- жо мÿргийли. ( й улус ла Кичеемел артты, арткандары чыкты.)\nСаламчы. Сен ÿй улуела не кожо арттыҥ? Ончо улус мÿргнирде, сен мÿргибес кайттыҥ?\nКичеемел. Озодоҥ мÿргип jÿрбей база, карын, артык мÿргип салган болорым, чотогон эмес. ( й улус каткырышты.)\nСаламчы. Камды не чугулдандырдыҥ? Кара санаалу кам деген, jидирип салар болзоҥ, не болор?\nКичеемел. Мени кам jип болбос. Тижи тыгынбай, оодылар.\nСаламчы. Акыр, албаты текши бÿдÿп, камды кÿндÿлеп, мÿргип jат. Сен ого бÿтпей, шоодып jадыҥ. Олордыҥ ортозында сен ле кирези санаалу кижи jок болор деп туруҥ ба?\nКичеемел. Менеҥ керсÿ улустар кöп болбой кайтсын, jе олор бичик билбес. «Сокор тутканын ычкынбас» - деп, кеп сöс бар. Анайда кам кÿндÿлеечилерди айткан. Камды кем кÿндÿлеп jат? Сибирьдиҥ оок-теек бичик билбес албатызы. Jе бу албаты jетире ÿренип алза, мал тайбас, камныҥ мекезине кирбес.\nй улустыҥ ортозынаҥ бир келин эрмектенди\nКелин. Уй улусты бичикке ÿредип, jамыга тургузар дешкен, ол чын ба?\nКичеемел. Чын. Эр кижи ле ÿй кижнде ылгаан jок, тÿҥей ÿренип, не ле ишке тÿҥей туружар.\nКелин. Биске маала ажыныҥ ÿренинеҥ беришкейигер не?\nКичеемел. Урен де алдыртып берерим, иштейтен аайын да ончозын jартап берерим.\nй улустар ончозы Кичеемел jаар кöрÿп алган.\nй улус (ончозы). Меге керек... меге база керек... Чын айдадыҥ ба?\nКичеемел. Чып-чын, мен тöгÿн эрмек айтпайтам.\nКелин. Мен jаҥыс ла маалада öзöтöн аштыҥ ижин jакшы билип болбой, öскÿрип болбозым деп алаҥзыйдым.\nКичеемел. Кижи алаҥзыыр неме jок. Мениҥ ÿйим ондый ишке ус; бистиҥ айылга барып, мааланы кöрöлö, сурагар. Кÿч неме jок.\nй улустар (ончозы). Чындап та, кöрзö кайдар!\nКичеемел. Кижи керексизе, таш jеҥил деген. Кижи эткен ишти кем де иштеп салар.\nКам баштаган улустар ойто киргиледи, кам тöргö отурып, танжылайт.\nКам (Киндикке). Малыҥ чамчылган мал эмтир. Бирÿзи де кудайга jарабас деп коркыгам, карын, учында чабдар айгыр jарады, айак алча тÿшти...\nУлусончозы. Оп куруй!.. Оп куруй!..\nКиндик. Таш очогым бек болзын деп, талкан-кÿлим чокту болзын деп, кудайды кöдÿрип турбай. Карын, малым чамчылза да, мал баштаган айгырым jарады деп сÿÿнедим.\nJылбыҥдууш. Сÿÿнбей база, малдыҥ чамчылганы ла ай- рылзын. Jер тынду немени кудай jакшы кöрзö, удабай ойто öзö берер.\nКам. Öссö, öзöр болор. Айгырыҥ jаҥыртып ал. Малыҥ угы öскö болзын деп, кудай айгырды кöстöп алды.\nКичеемел. Малдыҥ угын jаҥыртканы сÿреен jакшы. Jе ан- дый да болзо, jерге малды бош тургузарга jарабас. Нениҥ учун дезе jерде бöрÿ êöптöгöн, мал астаган. Эт jийтен аҥ мал тутпай кайтсын. Бöрÿни астадар эбин бедреп, ол шнлемирди öмöлöжип ÿзер керек. Мал тутпазын. Слер дезе оны «абаай» деп байлап, оноҥ арткан малды камныҥ мекезине киреле, тегин jерге тайып jадыгар.\nКам. Бу учкан немени тескери ле шÿÿр змей. Кудай малды Jбöрÿге айдып бербезе, jип болбос. Малды да, бöрÿни де кудай jайаган. Кудайдаҥ ол малды сурап алып jат.\nКичеемел. Эт jийтен неме эт jиир учурлу. Öлöҥ jийтен неме öлöҥ jиир. Тирÿ немеге курсагынаҥ артык неме jок. Аштаза, кижи де бöрÿге тÿҥей болуп, курсакты кудайдаҥ сурабас. Оныҥ учун бöрÿлерди кырбаза, ол малды ÿзер, кижини де тудар. Кайран малды бöрÿ де, камдар да божодып браады. (Камга.) Слер jажыгарда канча мал тайдыгар? Тоозына да чыкпас болбой.\nКам. Jе база тайгам ла. Тайатан jаҥ бар. Ооруjоболго кирзеҥ, сен де малыҥды тайарыҥ.\nКичеемел. Э... э... Тойорыҥ! Оору-jоболды эмдейтен эр jажына ÿренген докторлор бар. Сендий сокордыҥ кижи эмдейте- ни тöгÿн! Кижи эмдеери сÿрекей jаан керек. Слердий эш неме билбес немелер, кам ла jарлыкчы, бир де эмеш уйалбай, кижи эм- деер деп jыдыйдыгар. Албатыныҥ малын öрö тартып берер деп, тöгÿнеле мекелеп, кудайга тилмеш болуп, албатыныҥ jадынын öҥ- жидетенигер тöгÿн. Мен ондый кейге бÿтпезим.\nКам (чугулданып). Бÿтпезеҥ, бÿтпе! Сени албанла мÿргидип турган кижи jок. Jаҥды jамандап айтпа. Jарлыктыҥ тöгÿнчизи чын. Мен дезе чып-чын айдып jадым. Мен бойым тапкан jаҥ эмес, озодоҥ бери ада-öбöкöлöристиҥ jаҥдаган jаҥы. Сендий учкан мени сокор деп айдарга кем jаҥ берген? (Киндикке.) Акыр, Киндик, сен, айылдыҥ ээзи кижи, бу кÿчÿкти токтот, тилин тартынзын.\nКиндик. Кичеемел, сен jаан кижиле берижип, канайып туруҥ?.. Камды jаҥы кöрдиҥ бе? Оны мен айбылап, камдадып тур- бай. Сен бичикчи, билер кижи немени шÿÿп бодоор керек.\nКичеемел. Арга слердиҥ бойыгарда. Киндик öбöгöн, эмдиги чакта jалкуурбайиштеер керек. Камга ижеиип.ÿстиги, алтыгы орооиноҥ белен неме табылар деп иженерге jарабас. Менде дезе озо не бар болгон? Камдадып, мал тайып jÿретем. Адам оорып öлöрдö, малды ÿзе тайганыс. Кам тöгÿндеп, jазаачы болгон. Камдап тураича кижи божогон. Уйалбас кам уйалала, качкан, камнаҥ, jар- лыктаҥ мен чöкöнгöм. Оныҥ учун öскö арга бедреп, jакшы укту мал, уй азырап, кырамаала иштеп, ойто аргадандьтм.\nКам. Чын öлöтöнди кам канайып jазар?\nКичеемел. Ондый болзо, чикезин айдар керек. Тöгÿнеле камдап, мал-аш тайып ÿребес керек. Öлгöниниҥ артканы öскÿс-jабыска курсак болор эди. Jизе де, ÿзе jибей, öйлöнзö кайдар?\nКам (чугулданып). Сен мени ÿретпе! Сен ÿредÿчи эмезиҥ.\nКичеемел. Уредÿчи мениҥ наjым, ол сеге мен чилеп ок айдар.\nКам. Бу jуукта ÿредÿчи мени база ийт чилеп туткулаган. «Jе ары балдарыҥды ла jакшы ÿрет - деп айткам. - Мени незин ÿредедин, мен бала эмезим». Слер экÿниҥ сÿмегер jаҥыс болгодый.\nКичеемел (туруп, эжик jаар басты). Jакшы болзын! Агроном келзе, текши jуунга келигер.\nКам. Бу мындый немелердиҥ ыразы куулып, албаты-jонды булгап jат. Озо jарлык деген jаҥ таап, ончозы быркан болорго албаданган эди. Ак чечектÿ Алтайга jадып, jыргаар дешкен, тÿбинде онызы тöгÿн болуп калган. Эмди ак бырканын таштап, агрономнын сÿмезине кире бердилер. Бичикке ÿренип, бойыныҥ санаазыла мал-аш, айыл-jурт тыҥыдар деп тапкылады. Мен олордыҥ ондый кылыгып jаратпай турум.\nКам кийинип алала, камдады.\nШколдо jуулган улустар ред чиден кычырар бичик алып турды. Ончозы агрономды сакыган айас куучындашкылап, jаны бичиктер к р п отургылады.\nJарлыкчы. Акыр, ÿредÿчи! Мен слердеҥ бир неме угайын дегем. ренген, билер кижи меге jартын айдып беригер. Бу бистиҥ Ойрот областьтыҥ алтай сööктÿ албатызына тÿҥей албаты jер ÿстинде кайда бар?\nредÿчи. Алтай улуска jуук, угы jаҥыс албатылар кöп: казах, сойоҥ, якут, кыргыс, хакас, туркмен, татар, оноҥ до öскöлöри. Олорды jаба тÿрк албаты деп адап jат. Jаҥыс бистиҥ СССР-де 40 миллионго jуук бар.\nJарлыкчы. Ол ончозы озогыда Ойроттыҥ албатызы болгон болбой кайдар?\nредÿчи. Jок, ончозы эмес. Ойрот албаты башка. Тöрбöт укту калмык деп албаты Ойроттыҥ jоны болгон.\nJарлыкчы. Ойрот каан эмди кайда деп угулат? Ол бистиҥ Алтайдаҥ ырбап барала, кажы каанга кирген?\nредÿчи. Ойрот албатыныҥ каандары öлгилеп калган.\nJарлыкчы. Ойрот каанныҥ öлöтöн учуры jок. Ол куулгазынду быркан, киндиги jок баатыр, ол канайып öлöтöн?\nредÿчи. Ойроттыҥ да каандарынаҥ артык каандар ÿÿлези jедип божогон. Бичнкте öлбöс кижи деп бир де кижи jок. Ол бн- чик билбестиҥ кей-тöгÿни.\nJарлыкчы. Та, мен билбей турум. Бар неме канайып jок бо- лор. Ойроттыҥ каандары кубулып, чагын öткÿреле, ойто jоны озоны ордына табыжар деп айткан ошкош эдп. Ол тушта тÿк билишпес мал, тнл билишпес jон ойто öзöр. Кайыш курлу албаты öрö кÿн кöрÿп, jыргалду болор.\nКам. Озогы Чулапанов Четтиҥ кей куучынын куучындап, jоп кайкадарга туруҥ ба? Ол чöрчöкти улус кöп уккан болбой.\nJарлыкчы (чугулданып.) Сен, кара кöрмöс, кöрмöстöриҥле jон коркыдарга туруҥ ба? Сениҥ де тöгÿниҥ бажыҥнаҥ ашкан. Кара jаҥду шилемир! Сен эр jажына канча мал тайдыҥ?\nКам. Тайбай кайдайын! Мал тайатан jаҥ озодоҥ бар. Слер ончогор быркан болорго jыдып, арчын тудуныи, алас эдип туратанаар. Ак бырканыгар да келбеди, бойыгар да быркан болуп теше- риге чыкпадыгар.\nJарлыкчы. Бу кÿрÿмдÿ ийт неме дейт? Кöрзööр, улустар, кöзи jыланныҥ кöзиндий, мен jаар суркурап турганын!\nКам. Сен мени ийт деп айдарга качан jеткеҥ, таҥма. Уйалбас jÿс! (Jарлыкчыныҥ jÿзине тÿкÿрди.) Ме, уйалбас.\nJарлыкчы. Адаҥ сени ал, jеек, jеткер, jелбеген! Сендий кÿ- рÿмдÿ неме мениҥ jÿзиме тÿкÿретен бе? (Тура jÿгÿрип, камды тажыды.)\nКам (туруп чыкты). Э... э... Сен кижи соготон быркан, киндиги jок баатыр. (Jарлыкчыны jаказынаҥ тудуп алала, jерге jапишра базып, токпоктой берди.)\nредÿчи (улустарга). Айрыгар, уулдар!\nУулдар айрып ийдилер.\nJарлыкчы. Улустар, бу кÿрÿм мени сокконын кöрдигер бе?\nКам. Jе суралтаҥды алдыҥ ба, быркан?! Уулдар, мени божо- дыгар... Мен алас эдип берейин, ÿстине сÿт чачып, jыду быркаиды кÿндÿлейин! (Уулдардаҥ божонорго албаданды.)\nСаламчы (сÿÿнип). Jакшы, балам, jакшы! Сыргачыны озо- доҥ бала эдип алайын деп сананып jÿргем, карыи сагыжыма jеттим.\nКиндик. Jе слер эмди экилегер ÿредÿлÿ улус болуп jадыгар. Бнчик билбес jоныгарды öрö тартып аларга кичеенигер. Jе оны мен тегин айдадым. Уренген улус слер бойыгар билер болбойоор?\nМалчы ла Оыргачы Кичеемеддтг алдьгна базьш ксддилер.\nСыргачы. Jе, ага, слердеҥ сурак jок кижиге барды деп, меге чугулданбагар.\nКичеемел. Мен не чугулдайтам, карын, угала, сÿÿнип отурым. Карын эки билер кижи биригип, Алтайысты öрö тартарыгар.\nСыргачы. Ага, ÿренерде, jаҥыс бойына туза болзын деп ÿренген эмес, албаты-jонныҥ ортозына иштеп, jонго туза эдерге ÿренгенис. Уренген, билген аайынча иштеерис.\nКичеемел. Jе, карын, бу бистиҥ эш-неме билбес алтай карындаштарыстыҥ ортозында тил билер улус иштеп, jонды не ле тузалу керектерге ÿретсе, jакшы болор эди.\nредÿчи. Слер экÿнпҥ бириккенигер jолду: экÿге иштеерге де jеҥил болор.\nСаламчы (столдогы чööчöйлöргö аракы уруп). Айылчыларым, балдарым, отурып, солун аракы амзагар, ажаныгар. (Ончозы столго отурды.)\nМендиек (туруп чыгала). Мал-аш азырайтан керекке ÿренип келген агрономыс ла эмчи кыс бириккенин адап ичектер. (Ончозы туруп ичтилер, отурып ажандылар.)\nКичеемел. Jе, эмди бистиҥ айылга айылдагар!\nредÿчи. Канайып тураар, öрöкöндöр? Немениҥ jолын шÿÿжип, jакшы куучындашпай, сööк блаашкан ийттер чилеп согужарга jарабас, ол jаман кылык. Мында согуш баштап, согужатан jер эмес, албаты-jонныҥ кöзин ачып, бичик-биликке ÿредетен öргö болор. Токтогор, уйалар керек!\nМендиек. Куучынды баштайын ба?\nрсдÿчи. Онызы бойыгарда туру.\nJарлыкчы. Кÿрÿмдÿ таҥма! Сен мени согорго качан jеткеҥ?\nКам. Согушты сен баштагаҥ!\nJарлыкчы. Акыр, Мендиек, сен ÿренген кижи jартын айдып бер. Мал тайатан кÿрÿмдÿ jаҥ jакшы ба, сÿт чачып, арчынла алас здетей jарлык jонго тузалу ба?\nМендкек. Мен кудай, кöрмöс деп немени билбес кижи. Мен ОН1.ПГ кажызына да бÿтпей jадым, оныҥ учун ондый кереги jок эрмекти айдар да кÿÿним jок. Слердиҥ jаргыгарды эдерге jÿрген эмезим, öскö керектÿ келгем. Мениҥ jÿрген керегим: jон jакшы унту мал азыразын, кыра-маала jакшы салзын деп келгем. Ондый керекти jашöскÿрим кичеер болзо, jон öрö чыгар, jурты öҥжиир. Слер экÿдеҥ jонго арга табылары тöгÿн. Кичеемелдеҥ кöрÿп ÿренеер. (Кичеемелге.) Кулундарды экелдиҥ бе?\nКичеемел. Мында келген.\nМендиек. Jе чыгып, ол кулундарды шиҥжÿлеп кöрööр, кандый болгодый? (Улустар чыкты. Мендиек ле ÿредÿчи артып калды.)\nредÿчи. Ол Кичеемелдий уулдар бистиҥ Алтайда кöп болзо кайдат!\nМендиек. Учында олор ончозы бойы бойынаҥ кöрÿжип, укту мал, уй азыраар. Кыразын, маалазын jарандырар.\nредÿчи. Мен jашöскÿримле куучындажып, олорды мал-аш азыраарга ÿредетен школго ийерге сÿмелеп jадым. Ондый школдор тöзöлип jат. (Улус ойто кирди.)\nОнчозы. Jакшы, jакшы ла мал эмтир!\nКичеемел. Мен ондый мал азыраарга кÿÿнзеп турум. Садып ийзе, баазы jаан, öлтÿрип алза, эди кöп. Бу чыккан кулундардыҥ сööги бистиҥ jаан атла тÿҥей эмтир. Кулагы узун, буттарыныҥ учугы аҥныҥ учугындый бÿткен эмтир.\nМендиек. Ол кулундардыҥ адазы сÿреен jелишкир мал, бÿ- дÿжи jараш, бойы jер башкаратан jерде туруп jат. Баазы 6000 сал- ковой. Бу кулундар адазын уктаган. Jылу кажаганга тургузып, jак- шы азыраар болзо, бу кулундар jаранып чыгар. Мениҥ база бир jÿрген керегим мындый: областька мал-аш öскÿрер, айыл-jурт тыҥыдар ÿредÿге ÿренер школго бичикчи уулдар керек. Бу jурттаҥ ондый уулдар чыккай не? Jе, уулдар, ÿренерге кем барар?\nМалчы. Адам jöп дезе, мен ÿренерге барарым!\nКиндик. Jакшыга ÿренбей кайдар, кем jок, барып ÿрен.\nМалчы (сÿÿнип). Качан барар?\nМендиек (бичип алала). Мен бичик ийерим, сакы.\nредÿчи. Бистиҥ алтай уулдар кажы ла школдо ÿренгилеп jат. Ол тÿбинде jонго арга болор. Ондый керекти Совет башкару баштаган. Ол jаан jерге ÿренип алган уулдар jери-jуртына jанып келзе, алтай албатыныҥ jашöскÿримин öрö тартар.\nКиндик. Чын, Совет башкару биске килеп туру. Озо ондый эмес болгон. Бистиҥ бичик билер аргабыс jок болгон. Jе ол эмди öтти.\nJарлыкчы. Jе озогы да улус мал азырап, аш салып, бала- барказын азырап, тÿҥей ок jуртаган. Уренген уулдарды кем бклер? Jуртын jуртсынбас, ажын ашсынбас болзо, не болор?\nКам. Озодоҥ бери jаҥдаган ада-öбöкöбистиҥ jаҥын кичеебес болор.\nКичеемел. Чып-чын ондый болор. Мен бичик билбес тужымда кам jаҥга бÿдÿп jÿретем, эмди бÿтпезим.\nМенднек. Jе jакшы болзын! Мениҥ база да jÿретен керектерим бар. Кичеемелдеҥ кöрÿжип, онойып иштеп jÿреер: ол бойына да, слеjзге де арга тапкан.\nредÿчи. Jакшы кижиниҥ арга-сÿмези текши албатыга jедетен учурлу.\nУлустар. Чын!.. Чын!..\nJарлымчы ла кам чугулданып, неме айтпай, чыга бердилер.\nЧИНЧИ БÖЛ К\nКичеемел Киндиктиҥ айлында отуры.\nКиндик. Сеге адаркажып, jакшы уй-мал азырайла, кыра-маала иштеп, айыл-jурт, чеден--кажаган тыҥыдала, аргадандым. Jаҥыс карыйла, ишке чыдашпай турум. Уулым ÿренип божогоч, бÿгÿн jанар. Керекти ол башкарар.\nКичеемел. Аргаданбай кайтсын. Слер озо аргаданарга айгыр тайып турган тужында, мен ол кылыкты jаратпагам.\nКиндик. Jакшы болор. Кудай болужар деп кам айдарда, мен мал кысканбай, тайып jÿретем, эмди чöкöндим. Мал тайа- рын токтоттым.\nКичеемел. Кудай ла кам болужып, кижини канайып, öрö тартар? Кижи деген неме бойы бойына болужатан учурлу.\nКиндик. Эмдиги jашöскÿрим ондый кей немени кичеебес болды. Мен оны jакшы деп, jарадып кöрÿп jÿредим.\nКичеемел. Jакшы болбой кайтсын, нениҥ учун дезе албаты кудайды сакып отурбас. Иштенип, чырмайып, аргазын бедреер.\nЭжиктеҥ Jарлыкчы кирди.\nJарлыкчы. Jакшы ба? (Койнынаҥ арчын альт, Киндикке берди.)\nКиндик. Jакшы! (Арчынды албады.) Мен слердеҥ арчын сурабадым. Алтайда арчыннаҥ да артык немелер бар. Слер ар- чыннаҥ öскö неме jакшызынбайдаар ба?\nJарлыкчы. Мен слерди кара кÿрÿмдÿ jаҥды таштап, кам камдабас, ак jаҥду кижи болор деп бодоп jÿргем.\nКичеемел. Бис бырканга да, кöрмöскö дö бÿтпейдис, бис- тиҥ кудайыс — эки колыстыҥ кÿчи.\nJарлыкчы. Мен Кÿндÿчиниҥ айлына сÿт кöдÿрип, алас эдип отурала, бу айылга тÿштим. Ак jаҥду болор деп бододым.\nКÿрÿмнеҥ айрылбаганын билбедим. Мениҥ андый айылга тÿже- тен учурым jок. Эм jанып, аластанбаганча болбос туру. Сööгнм быjарланды.\nКичеемел. Сööгööр быjарланганы кöрÿнип туру. Оны аластаганча, барып, бистиҥ айылдыҥ мылчазына киригерди jунуп алаар. Чамча-штанаардыҥ, тоныгардыҥ бийдин изÿге öл- тÿрип алыгар. Быjар jок болор. Алас деп оптонбогор. Айыл-jурт- ты, казан-айакты ару тудар керек. Кирлÿ кийимди jунуп, бойы jунунып, бийтти изÿ суула öлтÿрип jÿрзе, jакшы болор.\nJарлыкчы. Jе, болор калак! Сен ле оруссыркап мылча- салчаа кир. Мен ондый неме билбес кижи. Биске ондый неме jарабайтан. Озогы укту кийимди сен ле керексибей jадыҥ. Jе биске дезе ол кереес.\nКичеемел. Кереес дейле, тирÿге бийткуртка jидиргени jакшы ба?\nJарлыкчы. Сен мениҥ бийдиме килебе, мени ÿретпе! Сен- дий учканды мен кöп кöрÿп jÿргем! (Чугулданып чыкты, Киндик ле Кичеемел каткырышты.)\nКиндик. Бу jарлыктаjз немени тескери шÿÿр.\nКичеемел. Албаты текши бичикке ÿренип алза, ондый не- мелердиҥ кейине бÿтпес. Уй де улустыҥ бичик билбези jок болор.\nСаламчы. Акыр, ол ÿй кижиге ÿредÿ не керектÿ? Казанайак башкарарга, уй-мал еаарга бнчик билбес те болзо, кай- дар?\nКичеемел. Эмдигм башкару ÿй кижини эр кижиге теҥдеп салган. Не ле ишти теҥ эдер, не ле керекти кожо башкарар. Уй кижи эмди кул эмес.\nСаламчы. Сениҥ сыйныҥ кандый пшти иштеерге ÿренип jат?\nКичеемел. Уренип божозо, бойы билзин. Кажы ла пш тÿҥей. Не ле иштиҥ озо аайын jакшы билип алар керек. Ол тушта иш jаранар. Сыйным кижи эмдейтен, не ле ооруны таныйтан, кандый ла jÿзÿн эм билеjен, албаты-jонныҥ jоболын jоголтотон школдо ÿренип jат.\nКиндик. Сен ненн сананып сÿмеленеле, сыйныҥды ÿредÿге бердиҥ?\nКичеемел. Сÿмеленгеним де jок, jаҥыс сыйнымды ийген учурым мындый: алтай jонныҥ оорузын эмдеер алтай тилдÿ эмчилер jок. Бистиҥ билгенибис кам ла jарлыктаҥ öскö неме jок. Олор нени билер? Мен олорды кöрбöй турганымды слер биле- реер.\nСаламчы. Бала кижи эмчи болотон деп, укпасты кижи угатан туру.\nКичеемел. Ондо кижи кайкаар неме jок. Уренген албатыныҥ балдары да текши ÿренген. Ол эрjинедеҥ де артык.\nКиндик. Акыр, ол эрjине дежет, ол чын неме бе, jок по?\nКичеемел. Чын эрjине дегени — ол бичик-биликти биле- ри. Слердиҥ Малчыныҥ ÿренип алганы недеҥ де артык. Эмди ол jаан ÿредÿлÿ агроном болуп алды. Мениҥ сыйным, Сыргачы. кижи эмдейтен эмчи болды. Эмди ÿренип божойло, jанып келеди- лер. Олордыҥ тапканын эрjине деп айдарга келижер. Оло'рдьпг jакшызы албаты-jонго jедижер. «Jуудаҥ тамар, ÿредÿдеҥ jе-дижер».\nСаламчы. «Байдаҥ jедер, jуудаҥ тамар» деп, jаан улус айдатан эмес беди?\nКичеемел. Озогыда айдатан, эмди ондый эмес; байдыҥ jööжöзин албаты-jон ÿлежип алар. Сагыштыҥ jööжöзи албаты- га jайылар. Ол тушта öрö кÿн кöрöрис, аргабыс артык болор.\nКиндик. Ончозы чын... Акыр, ол балдар не удады? Келе- тен öйи jеткен.\nСаламчы. Jаскы аттарда чыдал jок, ат откорып, удап jÿрген болбой.\nЭжиктеҥ Мендиек ле ÿредÿчи киргиледи. Ончозы эзендешти\nредÿчи. Малчы ла Сыргачы келбедн бе? Бис Мендиекле- кожо олорго туштаарга келгенис.\nКиндик. Келер деп сакыи ла отурыс. Уткызын деп Улалу- га ийгенис, удабай келер болбой.\nМендиек. Jакшы jадаар ба? Мал jакшы туру ба?\nКиндик. Jакшы. Слер ле Кичеемелдиҥ шылтузында мал- даҥ артык малду, уйдаҥ артык уйлу, не ле jÿзÿн ашту болдым. «Jакшыны ээчигени оозы jуулу, jаманды ээчигени бажы канду» деп айдатан, ол чын болуптыр.\nредÿчи. Эмди уулдаҥ артык уул jанар.\nКиндик. Слердиҥ ок шылтугарда ол ÿренген.\nМендиек. Бистиҥ шылтубысла эмес, Совет башкаруныҥ шылтузыла. Озогы каанныҥ башкарузы болзо, бисти ÿретпес эди. Карын, албаты эшнеме билбес малдый болзын деп сананатан.\nКиндик. Чып-чын, озогыда бийлер, абыстар кыстап, албатыны jакшы jеринеҥ астыртып, тайганыҥ, сууныҥ бажына чы- гарган. Ого ÿзеери кам деп шилемир мал jакшызын тайып, ÿзÿп jÿретен. Кийнинде jарлык табылган, мекетöгÿнин кöптöдип тонойтон болгон.\nредÿчи. Албаты кей-кебизинге бÿтпезин деп, ÿредÿни ты- ҥытсын, кости ачсын деп, Совет башкару кичееп туру.\nЭжиктеҥ эзирик кам кирди\nКам. Не табыш?\nКиндик. Jок. Слерде, ырымчы кижиде болор.\nКам. Jок. Jаҥыс бу Киндикти кÿрÿмдегем, алты ороонго барып, ойто jанып клеетсем, Киндик кер адын минип алган jер тамыныҥ бери jанында удура туштаган. Эмди оныҥ jулазы бой- ында jок. Бараан тÿктÿ мал толуга салза, мен jулазын ойто та- быштырып берейин деп санангам.\nСаламчы (коркып). Малдаҥ чыккан кижи бар эмес, толуга бербей.\nКам (Киндикке.) Бу jуукта кудайына, Алтайына кöдÿрги этпеген, оныҥ учун öлбöс салымду кижи буруладып, jулазын кöр- мöскö алдырган. Мен килеп айдып турбай. Толу бербезе, öлöр, jакшы кер ат кожо öлöр.\nКиндик. öлзö, öлгöйим, öлбöс мöҥкÿ кижи бар эмес. Кер ат öлбöскö, алтын эмес, öлгöй лö. Сен не килеп туруҥ?\nКам. Тенек сöс айтпа! Öлбöгöн бойыҥ öлöриҥ, барбаган бойыҥ барарыҥ.\nКиндик (чугулданып.) Öлзö, öлгöйим, барза, баргайым! Jыланныҥ кöзиндий кöзиҥле меге незин кöрöдиҥ? Öлбöс мöҥкÿ кижи jаҥыс ла сен! Узун куйрук уйда, уйалбас маҥдай сенде! Болор, озодоҥ бери мени мекелеп jиген учун ичиҥ jарылзын!\nКам. Jаманга jакшы этсеҥ, jарбынар деген; сеге мен кандый ла jаман болдым?\nКиндик. Jаман болгоҥ... малды килинчектеп öлтÿрткеҥ. Оноҥ öскö мени мекелеп, кудай берер деп ижендирип jÿргеҥ. Мен сениҥ тöгÿниҥе бÿдÿп jÿргем. Ол тушта мен тенек болгом. Эмди jакшы улустыҥ сöзин угуп, кöзим jарыдып аргадандым.\nКам. Jе, болор калак! Кудай бербеген болзо, сен сагыжыҥ- ла нени эдер эдиҥ?\nКиндик (чугулданып). Мениҥ айлымнаҥ чык, шилемир!.. Сени кöрöр кÿÿним jок! И... и... татай! Чык дебедим бе?.. Меге тийбей jÿр! (Кам унчукпайт.) Чык дебедим бе? (Чыкпаста, кам- ныҥ jиткезинеҥ тудуп, эжиктеҥ чыгара jединди, кийнинеҥ ары тепти.) Камдаар деп качан да мениҥ айлыма келбе.\nредÿчи. Карыганча, камын таштабас, тазаганча, тенегин таштабас, бу кайткан кижи болор!\nМендиек. «Сокор тудунганын ычкынбас» — деген. Эмдн ондый болбос, албатыныҥ кöзи ачылып, караҥуй jарып, таҥ атты.\nJарыжып туруп иштейли!\nТышкары кÿзÿҥиниҥ табыжы угулды.\nКиндик. Келгиледи! (Ончозы чыга кондылар.)\nСаламчы (jаҥыскан). Балам келди. (Ары-бери jÿгÿрип, айылдыҥ ичин jазайт.) Öзöгимнеҥ чыккан балам, öлбöгöндö туштажарыс.\nЭжиктеҥ Малчы озолоп, öскöзи кийнинеҥ киргиледи\nМалчы. Эзен бе, эне!\nСаламчы. Эзен, балам! (Эку окшошты.)\nСыргачы. Jакшы jÿреер бе, öрöкöн? Jакшы ÿренип божодым. Малчыла нöкöр болуп, экÿ кожо jандыбыс. Ол база ÿренип божогон.\nСаламчы. Jакшы, jакшы, балдар!\nСтолго не ле jÿзÿн аш-курсак салды.\nМендиек. Jе, Малчы, сен эмди билер кижи болдыҥ. Jаан jердеҥ келдиҥ. Ондо не солун бар, куучында.\nМалчы. Акыр, озо слер айдыгар, мында не болуп jат?\nМендиек. Мында не болзын, иш кöптöп jат. Алтай тил билер агроном jаҥыс мен, чыдашпай турум. Албаты озогызындый эмес, кичеемкей, аргалу болуп келди.\nМалчы. Онызы jакшы. Албаты кубулып калган болзо, ка- рын, меге де иштеерге jеҥил болор.\nСыргачы. Меге де иш коп табылар деп бодойдым. Эмле эмдебей, кей-кебизипле эмдейтен улустыҥ оорузы коп болбой кайтсын.\nредÿчи. Сеге иш коп табылар. Бистиҥ jердс алтай тил билер эмчи jок. Алтай тил билбес эмчилерге албаты jакшы jукпай, озогызынаҥ чек айрылбайт.\nСыргачы. Чагым jеткенче албатымды эмдеерим.\nЭжиктеҥ бичиктÿ кайырчактар алып киргиледи.\nМалчы. Бу мениҥ jööжöм, мында jÿзÿн-jÿÿр бичиктер бар. Баазы jÿс салковой. (Бир кичинек кайырчак алала, адазьща берди.) Ада, мында эмеш кызыл аракы бар, слерге экелгем.\nКиндик (алала). Jакшы, jакшы, балам. (Шилдерди стол- го тургусты.)\nСыргачы (Кичеемелге). Ага, мен слерге, jеҥеме база он- дый неме экелгем.\nКичеемел. Jарайт, балам, jакшы! Айылчыларымды кундÿлеерге сÿреен керек.\nМалчы (Сыргачыныҥ колынаҥ алып, адазы ла энеЗиниҥ алдына базып келеле). Ада, эне! Бис экилебис слердиҥ балда- рыгар. Бис айылду болдыбыс. Оны мен слерге чийбегем. Jанза, кöстиҥ кöскö айдарга санангам. Jе, ада, эне, слердеҥ jöп jокко кижи алды деп ачынбагар. Эмдиги jаҥда сагыжы jедишкен кий- нинде алыжатан учурлу.\nКиндик. Сен кижи алганыҥды jаман деп айдарга болбос. Карын сÿÿнип отурым, балам! Сыргачыны келин эдип алза кайдар деп озодоҥ санангам, энеҥле экÿ jöптöжип jÿретенис.\nТуруп, эжик jаар бололо, бойы кожонтдой берди:\nJарыжып туруп ишггейли!\nJарыжын туруп иштейли,\nJарыжып туруп иштейли!..