Озодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып… - altaicholmon\nЈер-телекейдиҥ кандый ороондоры јорыкчыларга анчадала јилбилӱ болгоны јанынаҥ шиҥжӱлерин ООН-ныҥ Телекейлик туристический организациязы јылдыҥ ла јарлайт. Бу тооломдо калганчы јылдарда Монголия, Исландия, Япония озочыл јерлерге чыккан. Монгол јериниҥ бузылбаган ар-бӱткени, албаты-јоныныҥ чактарга ӱзӱлбей арткан јаҥжыгулары, јебрен тӱӱкизи (телекейди чайпалткан Чингис-каанныҥ тӧрӧли де болгонын алза!) јорыкчыларды сонуркадат. Совет ӧйдиҥ бичиктериле ӧскӧн бистерге одоштой јаткан Монголия деген ороон эмдиге јетире таныш эмес телекей болуп артканча. Ойрот каандык тужында бир эл тергееде јатканыс, эскидеги ӧбӧкӧлӧрис, озодогы тӧрӧӧндӧрис ундылган. Ол ӧйлӧрдиҥ тӱӱкилик керектери јӱк кеп-куучындарыста ла чӧрчӧктӧристе арткан…\nБылтыр јайгыда Монголияныҥ Увс аймагында ӧткӧн «Ойрад тумэн» деген фестивальда баштапкы ла катап алтайлар: Арам нама (Арам Кыпчаков), Арслан Арбынов, Павел Кедечинов, Борис Киндиков, Владимир ле Арчын Торбоковтор, Солтой Тугудин турушкан. Бу не байрам болгоны керегинде Горно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ аспиранты АРЧЫН ТОРБОКОВ куучындайт.\n– «Ойрот тӱмен» деген байрам Монголияныҥ Увс аймагында 2000 јылдардыҥ башталганынаҥ бери ӧдӱп јат. Ондо озодо Ойрот каандыкка (Джунгарское ханство) кирген албатылардыҥ, эмди Монголияда, Россияда, Китайда јаткан калыктардыҥ элчилери туружат. Бистиҥ республикага мынаҥ озо канча айттырулар болгон эмтир. Алтай Республика бир ӧйдӧ Ойрот автоном область болгон ло мында јаткан тургун улус бойын ойрот деп аданган учун фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери мында јаткан улусла таныжарга сананган. Је бистиҥ культура башкартузынаҥ кандый да каруу болбогон деп айдышты. Алтайлар керегинде олор нени де билбес, келеристе, бисти баштап казахтар деп сананган. Карын, калка-монгол, бурят тилдерди билген Арам нама кожо болуп, байрамда турушкан улусла эрмектежип јӱргенис.\n– «Ойрот тӱмен» деп айдарыҥда, бу не байрам?\n– Темдектегениле – кӱӱлик фестиваль. Ондо Монголияныҥ Алтай-Каҥайда (олор Алтай-Хангай деп айдып јат, Байан-Ульгийдеҥ ала Гоби алтайга јетире тала) јаткан ук-калыктары, Россиядаҥ Тыва ла Калмыкия республикалардыҥ, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округыныҥ элчилери туружып турган болтыр.\nКожоҥ-бијениҥ кӧрӱлериле коштой аттыҥ маргаандары, кӱреш маргаандар ӧдӧт. Билимчилер база туружып турганы солун. Ойроттордыҥ тӱӱкизин шиҥдеер тӧс јерлер Монголияныҥ Кобдо калазында ла Калмыкияда тӧзӧлгӧн. Кытат-манјы бичиктерде арткан тӱӱкилик јетирӱлерди бойыныҥ тилине кӧчӱрер иш ӧдӱп јат деп айттылар.\n– «Ойрот» деп айдарыста, бу не албаты? Кандый улус мынайда аданат? Бистиҥ билерисле, Монголияда монголдор, Калмыкияда калмыктар, Китайда кытаттар јадып јат…\n– Кыскарта айтса, 17-18 чактарда кӧчкӱндердиҥ Джунгарское ханство деген калганчы империязына (алтайлап Ойрот каандыкка) кирген ук-калыктардыҥ эмдиги ӧйдӧ башка-башка тергеелерде јаткан калдыктары бойын «ойрот» деп аданат. Бу кӱнбадыш Монголияныҥ Увс, Кобдо ло Байан-Ульгий аймактарында, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округында, Россияныҥ Калмыкия, Тува, Алтай республикаларында јаткан захчин, торгоут, тӧрбӧт, мингат, теленгут, байит, хотон, ӧлӧт, хошут ла о. ӧ. ук-калыктар. Ойроттордыҥ јаан эмес бӧлӱктери Орто Азияда ла Тӱндӱк Кавказта бар. Кытаттар Ойрот каандыкты јуулап, јоголтып саларда, арткан-калган албатызы јер-башка чачылган. 2010 јылдыҥ јетирӱлериле, ойроттордыҥ калдыгыныҥ эмдиги тоозы 600 муҥ кижидеҥ ажыра деп чотолот.\n– Слерге бу јол-јорыкта не солун болгон? Эмдиги ойроттор тили, јаҥы кандый улус?\n– Бисти Ойрат тӱмен фестивальды јылдыҥ ла ӧткӱрген Бастух Жалав деп кижи кычырган. Ол бойы урянхай укту кижи, јаан аргачы. Байрам Увс аймакта, туристтердиҥ амыраар јеринде ӧткӧн. Тошоҥтыдагы гран-кыйудаҥ 300 км кире јерде. Јол коомой болгонын айдар керек, кӧлӱгис сынып, јӱк арайдаҥ јеткенис.\nБисти, солун улус деп, сӱрекей јакшы уткыган. Кӱӱлик фестиваль деп айдарыста, топшуур, икили, шоор – ойротторды аҥылаган танылу кӱӱлик ойноткылар деп айтканын уктыбыс. Олор топшуурды довшнуур («ойноор» дегени), шоорды – цуур (комургай), икилини – игил («јаан тил») деп адап турган эмтир. Увс аймактыҥ бир кижизи икилиле ойноп, улустыҥ куучындашканын, аттыҥ киштегенин, ийттиҥ ӱргенин, кучыйактардыҥ кожоҥын ӧткӧнип кӧргӱзип турарда, Сарымай таайым (Сарымай Урчимаев) санаама кирген. Сарымай таайла ол таныш болор бо деп сурап уксабыс, јок, качан да тушташпаган, монгол јеринеҥ туура чыкпаган кижи болтыр.\n– Калка-монголдордо мындый кӱӱлик ойноткылар јок по?\nОйроттордыҥ кӱреш јаҥжыгулары эмди монгол-тува кӱрештеҥ башка болгонын база соныркап кӧрдибис. Бу кӱрешти «бука кӱреш» эмезе «ойрот кӱреш» деп адап туратан болтыр. Ондо кӱрешчилерди кӧжӧгӧлӧ бӧктӧп экелип јат. Кӧжӧгӧниҥ эки јанында турган эки кижи оны ачкан кийнинде ле, кӱрешчилер бой-бойына удура јӱгӱрип, кӱрежип баштайт. Бу јаҥжыгу алтай кеп-куучындарда бар.\nТил керегинде айдар болзо, мында јаткан монголдор тӧрбӧт тилле куучындашкан эмтир. Је эмдиги ӧйдӧ бу тилди орто ло јаан јашту улус билер, јаш ӱйе ороонныҥ окылу калка-монгол тилине кӧчӧ берген.\nКеп-кийими јанынаҥ база башкаланып јат. Тӧрбӧттӧр кызыл кийим, алтай урянхайлар ак тондор кийип турганын кӧрдис. Котондордыҥ ӱй улузыныҥ кеби биске тӱҥей, цегедек деп айдып јат.\n– Монгол эпшилердиҥ кайкамчылу мӱӱстӱ бӧрӱктерин кӧрдигер бе?\n– Јок, олор калка-монголдордыҥ. Ойрот-монголдордо мындый бӧрӱк јок.\n– Бистиҥ Алтайдыҥ тургун калыгына тӧрӧӧн улуска тушташтыгар ба?\n– Ойроттордо ондый улус кӧп. Темдектезе, «хойт» деген сӧсти алалы, монгол јеринде ол бир албаты болуп јат. Тува јерде – сайан, буряттарда – сойот, алтайларда – сойоҥ деген сӧӧк монголдордо «хойт» болуп калган. Монгол јериниҥ сойоҥдоры акча јууп, 2015 јылда Ӱкектиҥ ары јанында Очурјап Маҥдай-уулына кереес тургускан. Бу кижи Эре-Чуйдаҥ ала Комдуга (Кобдо) јетире јерлерди башкарган. Кереесте Очурјап јайзаҥ колында бичик тудунган. 1864 јылдагы Чугучак јӧптӧжӱле Арасей тергеезине эмдиги Кӧжӧӧ-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јерлериле коштой Эрчиш Алтай, Монгол Алтай база киргени солун. Јӧптӧжӱ аайынча Россия ла Китай ортодо гран-кыйуны кӱнбадыштаҥ бери темдектеп экелер иш јӱзӱн-башка шылтактардаҥ улам узак ӧйгӧ чӧйилген ле баштап Арасейге кирген јерлер 1880 јылда кытаттарга берилген. 20 чактыҥ бажында Цин империя – Эјен каанныҥ тергеези јемирилип, Монгол эл-тергее тӧзӧлгӧн. Кереес бу керекке учурлай тургузылган ла оныҥ ачылтазында Очурјап јайзаҥныҥ Алтайда јаткан калдыгынаҥ улус база турушкан.\nБайрамда бистиҥ эҥ кӧп куучындашкан улузыс котондор болгон. Олор бисте котон-кыпчактар деп адалат. Бу Ойрот каандык ӧйинде, Галдан-Церен тужында Орто Азиядаҥ кӧчӱрип экелген улус. Котон – монгол тилле «кала» дегени, јерле иштеген улус. База бир ады – сарт. Бистиҥ кеп-куучындарда Сартакпай баатырды эзетсебис, бу оборы башка, сӱрекей јаан баатыр кӱрлер тудат, суактар ӧткӱрет. Алтай чӧрчӧктӧрдиҥ ӧскӧ баатырлары чылап, јуулажып барбай јат. Сартакпай монгол јерине барып, ондо божогон деген кеп-куучын алтайларда арткан. Увс аймакта котондордыҥ ӱч деремнези бар.\nБаза байаттарга јолыкканыс, олор монгол јеринде баиттер деп адалат. База кӧп улус, тоозыла 50 муҥнаҥ ажыра. Кезик билимчилердиҥ бичигениле, бу 19 чактыҥ учында-20 чактыҥ бажында Кӧмӱр јеринеҥ (эмдиги Кемеровский область) барган, ондо артып, ӧскӧн улус.\n19 чактыҥ учында–20 чактыҥ бажында јуудаҥ-чактаҥ монгол јерине качып барган ла мында јуртап калган улус ас эмес. Олордыҥ тоозында Китайдыҥ ла Россияныҥ монгол јериле кыйулай јаткан јерлеринеҥ качкан улус. Ол тоодо јаҥыс та революцияныҥ ла граждан јууныҥ эмес, је оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ Алтайдаҥ качып барган телеҥиттер (урянхайлардыҥ ортозында «теленгут» деген сӧӧк, туваларда – «делег») бар. Темдектезе, 1940 јылдарда јууга барар повестка-бичик алган улус кӧлӱктер јок, азып-тозып, Јаш-Турага једип келгенде, оройтып, поезди атана берген учуралдар ас эмес болуп турган. Дезертир деп ададар ла оныла колбой кезедӱнеҥ коркып, тынын алып, Тана-Тува ла Монгол јерине качкандардыҥ ас эмес бала-барказы эмди монгол до јеринде јуртап јат.\n– Ойрот улустыҥ чӱм-јаҥдары керегинде солун нени уктыгар?\n– Темдектезе, ойрот улус бойыныҥ угы-сӧӧги ичинде, темдектезе, котондор бой-бойы ортодо «алышпас», биле тӧзӧбӧс јаҥ болгон. Бу јаҥ јӱк 20 чактыҥ ортозында бузулып башталган.\nЭмезе, той ӧткӱрер ӧйди алза. Алтайлар тойды ла ӧскӧ дӧ учурлу керектерин ай јаҥыда ӧткӱрет. Олордо кандый кӱнде ӧткӱретенин зурхайла – буркан јаҥныҥ астрологиязыла чотоп кӧрӱп турган эмтир. Айдыҥ јаҥызында да келишпес кӱндер бар, айдыҥ эскизинде де јарамыкту кӱндер болуп јат деп, олор айдат. Бистиҥ калыкта айдыҥ-кӱнниҥ, јылдыстардыҥ јӱрӱжин чотогон, астрологияны билген улус – зурхайчилер (јуракайчылар) короп тӱгенген учун, јеҥили аайынча, айдыҥ јаҥызы ла эскизи деп чотоорыс јаҥжыккан болор. Је калыкта бу сӧс бары, атту-чуулу спортчылар Аткуновтор адазы аайынча Јуракаевичтер болгонын да эске алза, мындый улус болгоны јарт. Чорос-Гуркинниҥ шылу керегинде Зурхайчы Тындык деген ӧбӧкӧлӱ нама адалат, кандый кижи болгонын оҥдобой, ижин ӧбӧкӧзи деп адап салганы јарт. Эмдиги ӧйдӧ Арам нама зурхайчы болгонын билерис.\nЈерлердиҥ аттары јанынаҥ укканыс солун болгон. Темдектезе, Кӧжӧӧ-Агаш аймагында Бугузын деген јарлу аржан бар. Тӧрбӧт тилле «узун» дегени суу, «буга» дегени элик эмтир. Бого келиштере кӧрзӧ, Чаган-Узун дегенин Ак-Суу деп айдарга јараар.\nЭмезе, монгол јеринде таркат деген улус јуртап јат, бисте Мукур-Таркаты деген јурт бар.\nМындый танылу ла тӱҥдештирӱ темдектер кӧп.\n– Ӧткӧн ӧйди, тӱӱки јолды кайра јандырар арга јок деп айдылганы бар. Мыны сананза, эки чак мынаҥ кайра јоголып калган, ады јӱк тӱӱкиде ле чӧрчӧктӧрдӧ арткан эл-тергеениҥ улузын эмди јууп, озодогызын ойгорторы, эскидегизин элтертери не керектӱ?\n– Байла, элдеҥ озо, бойыныҥ тӱӱкизин билерге. Чындык тӱӱкизин. Ойроттордыҥ каандыгыныҥ калганчы кааны Амыр-Санааныҥ јуругын Пекинниҥ архив-кӧмзӧлӧринеҥ бедиреер ишти тургуза ӧйдӧ билимчилер ӧткӱргенин Бастух Жалав куучындаган. Бу каанныҥ эмди Интернетте јарлалган јуруктарыныҥ чындыгын керелеген быжу документтер јок. Монголдыҥ ойротторында Амыр-Санаа јӱре берген деген куучын арткан. Ол орус кааннаҥ болуш сурап, бу јерде корогоны учун бисти, алтайларды, Амыр-Санааныҥ улузы деп айдып турган болор.\nБаза, культуразын – бары-јогын, тӱҥейин-башказын – тӱҥдештирип кӧрӧргӧ. Тӧс Азияда јаткан албаты-јон канайда собурылганын, тӱӱки бичиктерде айдылган калыктар эмди кайда артканын элдеҥ озо јаҥжыккан культуразынаҥ танып јадылар.\nСананзам, бӱгӱнги ӧйдӧ озодо Јаан Алтайга кирген, эмди ӱч ороондо јаткан калыктарды таныштырганы экономикалык, аргачы колбуларга јаан тузалу болорын бу керекти баштаган улус оҥдоп јат.\nОйрот каандыктыҥ эмдиги калдыгына тӱӱкизи, байла, оморкоор, санаа-кӱӱнин кӧдӱрер айлга да болуп јат. Бис Увс аймакта болорыста, мындагы музейди кӧргӧнис. Ондо тургузылган эдимдердиҥ ӱчинчи ӱлӱзи Монголияны тӧртӧн јылдаҥ ажыра башкарган Цыденбалга учурлалган. Бу тӧрбӧт, ойрот укту кижи болгон эмтир. Фотојуругында бистиҥ парламенттиҥ эмдиги башкараачызы Владимир Тюлентин отурган деп сананарыҥ, тӱп-тӱҥей. Монголияныҥ мынаҥ озо болгон башкараачызы Элбэгдорж –Элбек-Торјы база ойрот кижи деп биске оморкоп айткандар.\nБӱгӱнги кӱнде монгол эл тергееде аргачылыкта, политикада эрчимдӱ турушкан, ады јарлу болгон ойроттор ас эмес.\n– Арчын, Монголия јаар бу сениҥ баштапкы јорыгыҥ болгон бо?\n– 2012 јылдаҥ бери монгол јерине бу мениҥ тӧртинчи јорыгым. Тошоҥтыдаҥ ала Улан-Баторго јетире кӧлӱктӱ де, Бурятия да јанынаҥ јорыктап јӱргем. Билим ижим алтай калыктыҥ мӱргӱӱл сӧстӧриле колбулу, оныҥ учун одоштой јаткан тергеелерге улайын јорыктаарга келижет.\n– Билим ижиҥ једимдӱ болзын.


Кӱс ӧйинде оноҥ ары уулалар - altaicholmon\nКӱс ӧйинде оноҥ ары уулалар\nЭкологияныҥ јылында Вернадскийдиҥ адыла адалган фонд Россияныҥ Президентиниҥ администрациязыныҥ болужыла «Jажыл јас-2017» деген экологический субботниктиҥ турулталарын кӧрӱп, оныҥ јеҥӱчилдерин кайралдаган эди.\nОлордыҥ тоозына Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозы кирген, ол Кӱндӱлӱ дипломло кайралдатты.\nОндый акция кӱс ӧйинде ӧткӱрилери база темдектелет, турулталары јылдыҥ учы јаар кӧрӱлер.\nАлтай Республикада ЮНЕСКО-ныҥ ар-бӱткендик энчизиниҥ тоозына кирип турган беш объект бар—¯кек, ¯ч-Сӱмер, Алтайдыҥ ла Кадынныҥ заповедниктери, Алтын-Кӧл.


Jаҥы экспедицияга белетенет - altaicholmon\nJаҥы экспедицияга белетенет\nАлтай Республиканыҥ бедиреечилери талалар ортодо тӧзӧлгӧн «Вороново-2017» деген экспедицияга барарга белетенет.\nЭкспедиция быјыл куран айдыҥ 12-24 кӱндеринде Ленинградский областьтыҥ Кировский районында ӧдӧр, ондо Алтай Республикадаҥ беш бала туружар—Горно-Алтайсктаҥ, Майма, Чой, Шабалин аймактардаҥ.\nОлорды баштап апаратан кижи—«Россияныҥ бедиреечи кыймыгузы» деп кыймыгуныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. Вилисов.\nБу јуукта јашӧскӱримниҥ политиказы, Тӧрӧлин сӱӱрине тазыктырары аайынча иштиҥ тӧс јеринде ӧткӧн јуунда А. Вилисов бу јол-јорыктыҥ аҥылулары керегинде балдардыҥ бойлорына, олордыҥ ада-энелерине куучындап ла јартап берди.


Агару кӱӱниле башкарынып - altaicholmon\nОл — јиит специалист, бойыныҥ ижине каруулу, кичееҥкей ле колы јымжак эмчи. Ол јаҥыс ла ченемелдӱ, билгири тереҥ эмчи эмес, је онойдо ок јӱрӱмди, албатызын акту јӱрегинеҥ сӱӱген келин. Бистиҥ куучын-эрмегисти ол бойыныҥ чыккан-ӧскӧн јери керегинде јетирӱдеҥ баштады:\n—Мен Горно-Алтайскта чыккам. 2008 јылда каланыҥ баштапкы таҥмалу школын божодып, Томск калада Сибирский государственный медициналык университетке кирип, оны 2014 јылда божотком.\n—Наталья Николаевна, Слерге ӱредӱни талдап аларга кем болушкан?\n—Меге бу ӱредӱни талдап аларга энем болушкан. Эмчиниҥ ижи кӱч те, каруулу да болзо, улусты эмдеп, олорго болужар кӱӱним јаан болгон. Онызы, байла, јӱрӱмде јуук улузымды јылыйтканым учун. Онойып мен школдо јакшы ӱренип, талдап алган ӱредӱме бир де алаҥзыбай, экзамендерди јеҥӱлӱ табыштырала, университетке кирип алдым. Баштапкы јылда ӱренерге кӱч те болзо, је сӱреен јилбилӱ болгон. Бу ӱредӱде бойыма кӧп ачылталар эттим.\n—Томск — Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзи. Мындагы университеттерде јарлу профессорлор ло преподавательдер иштеп јат. Слер практикаларды, интернатураны кайда ӧткӧнигер?\n—Интернатураны Томск калада 10-чы таҥмалу поликлиникада поликлинический терапияныҥ кафедразында «терапия» деп специальность аайынча ӧттим. Мында эмчи-терапевттиҥ ижине ӱренгеним меге јаан ченемел берген. Јакшы улусла кожо иштеп баштаганым јӱрӱмиме база тузалу болды. Интернатураныҥ кийнинеҥ тӧрӧл јериме, билеме јанып келдим.\nИшмекчи јолымды Горно-Алтайск каланыҥ поликлиниказында баштагам. 2015 јылдыҥ сыгын айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала республикан эмчиликтиҥ поликлиниказында участковый эмчи-терапевт болуп иштейдим. 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 2020 јылдыҥ кочкор айыныҥ 2-чи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ су-кадык аайынча министерствозында штатта эмес баш терапевттиҥ ижинде иштедим.\n—Јиит кижиниҥ јӱрӱминде студент болгон ӧйлӧр эҥ ле јакшы ла јаркынду. Слер студент ӧйигерде кандый солун, јилбилӱ керектерде турушканыгар?\n—Университетте ӱренип турала, мен качан да тегин отурбайтам, кандый ла иш-керектерде эрчимдӱ турушкам. Темдектезе, волонтерлордыҥ кыймыгузында јакшызынып туружып туратам. 2013 јылда Татарстанныҥ тӧс калазы Казаньда Телекейлик јайгы XXVII универсиадада медик-волонтер болгом. Бу ла јыл Томск областьтыҥ адынаҥ мен «Доброволец года» деп дипломло кайралдаттым.\nАнайда ок «Сочи-2014» деп Олимпий оттыҥ Томскто эстафетазында эрчимдӱ туруштым. Јаркынду мындый элестер качан да ундылбас эмей.\n—Коронавирусла тартыжып турган ӧйдӧ эмчилердиҥ ижиниҥ учуры сӱрекей јаан. Слер улустыҥ јӱрӱмин аргадаарын, су-кадыгын корыырын баштапкы јерге тургузадыгар. Иштеер айалгалар кандый ла болгон ине, ол јанынаҥ айдып ийзегер?\n—Чындап та, эмчиниҥ ижи амыры јок, эҥ кӱч иш. Пандемияныҥ ӧйинде бистиҥ поликлиниканыҥ эмчилери ле орто бӧлӱктиҥ медишчилери ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштеген де, иштеп те јат. Бойлоры 2-3 катаптаҥ оорыйла, ойто ло ишке чыгат. Мен база канча катап оорыдым. Бу кызу ӧйдӧ поликлиникада эмчи-терапевттер де једишпей барган ӧй болгон ине. Јаантайын алдыртуларга јӱрӱп, улуска болужып, олордыҥ су-кадыгын корыырында турумкай иштегенис. Је ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгарыс деп иженип бӱткенис.\n—Школдыҥ кийнинеҥ ӱредӱге кирерге турган балдарга нени кӱӱнзеп айдарыгар?\n—Элдеҥ ле озо, школдыҥ экзамендерин јакшы темдектерге табыштырала, амадаган ӱредӱге кыйалтазы јогынаҥ кирерге, турумкай чырмайар керек.\nЭл-јоныстыҥ су-кадыгы бек болзын, оору-јобол јууктабазын, кӱӱн-санаагар јарык болзын, омок-седеҥ јӱрӱгер.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, амадуларыгар бӱтсин, ижигерде јаҥы једимдер, ырысту јӱрӱм кӱӱнзейдим.


Госдуманыҥ спикерине баштану - altaicholmon\nГосдуманыҥ спикерине баштану\nКочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ ээчиде ХХХII сессиязы ӧткӧн.\nОныҥ ижинде республиканыҥ 41 депутадынаҥ 35 депутат, анайда АР-дыҥ башчызы Александр Бердников, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, республикан башкаруныҥ турчылары, республикан комитеттердиҥ, федерал бӱдӱреечи органдардыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ депутаттарыныҥ Советтериниҥ председательдери, јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары, јондык организациялардыҥ ла республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияда 16 сурак, ол тоодо 7 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлген. Олордыҥ бастыразы ла парламенттиҥ комитеттериниҥ јуундарында озолондыра кӧрӱлген учун сессия ӧйинде кӧп сурактар чыкпаган деп айдар керек.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ бюджедине федерал бюджеттеҥ республикан бюджеттеги дефицитти бӧлӱктеп јабарына бюджетный кредиттер чыгарары керегинде ӱзеери јӧптӧжӱлерди јӧптӧӧри керегинде» јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧгӧндӧр. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялованыҥ темдектегениле, республиканыҥ федерал бюджетке тӧлӱлериниҥ реструктуризациязы (рассрочказы) ӧткӱрилген соҥында, федерал бюджеттеҥ чыгарылган бюджетный кредиттер аайынча тӧлӱлер мынайда тӧлӧлӧр: 2018-2019 јылдарда кажы ла јылда текши тӧлӱниҥ 5 проценти, 2020 јылда текши тӧлӱниҥ 10 проценти, 2021-2024 јылдарда кажы ла јылда текши тӧлӱниҥ 20 проценти. Мынызы тӧлӱлер аайынча молјуларды ӧйинде бӱдӱрер, анайда ок республикан бюджеттиҥ тӧлӱлерге барып турган чыгымдарын астадар ла тергеениҥ бюджедин турумкай болдырар арга берер. Ольга Завьялованыҥ бу јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧбӧгӧн соҥында республикан бюджетте јылыйтулар болор дегенинеҥ бе кандый, депутаттар јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧп салдылар. Республикан бюджеттиҥ федерал бюджетке тӧлӱзиниҥ кеми 981 миллион салковой эмтир.\nПарламентарийлер «Алтай Республиканыҥ «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди тӧзӧӧри, аҥылу статус берери ле гран-кыйуларын тургузары керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасакты јӧптӧгӧндӧр. Оныҥ ӱлекерин сессияга «Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ депутаттарыныҥ Соведи чыгарган. Депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Сергей Майхиевтиҥ айтканыла, јасак Тӧбӧлӧрдиҥ ле Телеҥит-Сортогойдыҥ јурт јеезелериниҥ јерлерин Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине табыштырар арга берер. Кош-Агаш јурт јаандап, улус јадар туралар тударына керектӱ јерлер једишпей барганынаҥ улам мындый алтамды эдерге келижет. Ӧрӧ адалган эки јурт јеезениҥ јерлери табыштырылган соҥында Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлери 13,2 квадратный километрге јаандай берер. Бу кире кемдӱ јерди тура тударына керектӱ 1200 участокко бӧлиири темдектелет.\nСергей Майхиевтиҥ темдектегениле, Кош-Агаш аймакта 18400 кижи јуртайт. Олордоҥ 11 муҥ кижи Кош-Агаштыҥ јурт јеезезинде. Тура тударына керектӱ участокты аларга очередьте 520 кижи турат. Кош-Агашка табыштырылып јаткан Тӧбӧлӧрдиҥ 460 гектар ла Телеҥит-Сортогойдыҥ 864 гектар јерлери тузаланылбай турган јерлер эмтир.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын тергеебисте јасакты буспазын кичеери аайынча 2017 јылда айалга керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ темдектегениле, ӧткӧн јылда јаҥ корыыр органдардыҥ ла бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында каршулу керектердиҥ текши тоозы 4,2 процентке јабызадылган. Каршулу керектерди чечери оҥдолгон ло 75 процентке, уур каршулу керектерди чечери 77 процентке јеткен.\n2017 јылда эзирикке кылынган каршулу керектер 15 процентке астаган. Калан јуур јасакберимниҥ бӧлӱгинде 14 муҥ бузуш темдектелген. Экономиканыҥ кӧлӧткӧлӱ секторында болгон чыгымныҥ кеми 39 миллион салковойго јеткен.\nПрокурор юридический лицолорго болуп турган шиҥжӱлердиҥ тоозы канча катапка астадылганын темдектеген. Ишјалла колбулу тӧлӱлерди астадары аайынча јаан иш ӧткӱрилген. «Мынаҥ озо јылдарда ишјалла колбулу тӧлӱлер миллиондорло чоттолгон болзо, эмди јӱс муҥдарга јетире астадылган» — деп, Н. Мылицын айткан.\nПрокуратураныҥ ӧскӱс балдарга јадар јерлер тударына керектӱ акча-манаттыҥ кемин бийиктедер керек деген кӧрӱм-шӱӱлтезин депутаттар јӧмӧп турганы учун быйанду сӧстӧр база айдылды. Мыныҥ шылтузында ӧскӱс балдарга јадар јерлер 15 турага кӧп тудулатан эмтир. Прокурор јаҥ корыыр органдардыҥ ла јаҥныҥ государственный ла муниципал органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи мынаҥ да ары јакшы турулталарлу болорына иженгенин айтты.\nИчбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ 2017 јылда ӧткӱрген ижи керегинде јетирӱни Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ јааны Павел Гаврилин эткен. Оныҥ айтканыла, јаҥ бузуштарды ла каршулу керектерди болдыртпазына ууламјылалган керек-јарактарга республикан бюджеттеҥ акча чыгарар иш улалган. Каршулу керектердиҥ тоозы 2,6 процентке јабызаган. Граждандардыҥ су-кадыгына каршу јетирер каршулу керектердиҥ тоозы астаган. Бу ок ӧйдӧ улус ӧлтӱрген учуралдар 30-таҥ 38-ке јетире кӧптӧгӧн. Кижини албадаган учуралдар 12-деҥ 20-ге јеткен. Бу болгон каршулу керектердиҥ бастыразы чечилген.\nӦткӧн јылда кӧп улус јуулган јерлерде 1728 керек-јарак ӧткӱрилген. Эл-јон ортодо јӱрер ээжилерди буспазын јеткилдееринде 281 дружинник ле јаҥ корыыр ууламјылу 35 биригӱ турушкан.\nСессияда кадровый сурактар база кӧрӱлген. Анайып, депутаттар јажытту ӱнберишле Анатолий Донскойды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ вице-премьерине јӧптӧп салдылар. 35 депутаттаҥ ол учун ӱндерин 23 депутат берген. 9 депутат удура болгон болзо, 3 депутат байа ӱн берер чаазынды ӱреп салган.\nПарламентарийлер Майма аймактыҥ 1-кы таҥмалу јаргы участогына јӧптӧштирер јаргычы эдип Мерген Еркиновты, Горно-Алтайсктыҥ 2-чи таҥмалу јаргы участогына Марина Сапунованы молјуларын он јылга бӱдӱрер эдип јӧптӧп салдылар.\nАнайда ок Майма аймактыҥ 2-чи таҥмалу јаргы участогына јӧптӧштирер јаргычыныҥ ижине отставкадагы јаргычы Николай Ошлаковты тартып алары керегинде јӧп јарадылган.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайы Госдумага «Аракыны эдип чыгарарын ла оныҥ ӧдӱштирӱзин государство аайлу-башту ӧткӱрери ле аракыны ичерин кирелендирери керегинде» федерал јасакка кубулталар кийдирери керегинде» ӱлекер-проектле чыгар баштаҥкай эткен. Федерал јасак аайынча 2011 јылда РФ-тыҥ субъекттерине аракыныҥ розничный садузын ӱзеери кирелендирер чыдулар берилген. Jе 2017 јылда Госдума ол чыдуларды федерал тӧс јерге кайра табыштырып берген.\nМында куучын алкогольный продукцияныҥ розничный садузына аҥылу некелтелер тургузар арга керегинде ӧдӧт. Ӱлекер-проект аайынча полиэтиленнеҥ, полистиролдоҥ, полиэтилентерефталдаҥ эмезе ӧскӧ полимерный материалдаҥ јазалган ла кеми 750 миллилитр болуштоп-тараларда аракыны садары јербойыныҥ 23:00 саадынаҥ ала 11:00 саадына јетире токтодылар.\nСессия Госдуманыҥ депутаттары Иван Белековко ло Родион Букачаковко федерал јасактыҥ бу ӱлекер-проеги Госдумада шӱӱжилер тушта Алтай Республиканыҥ адынаҥ турушсын деп, база баштанган. Анайда ок РФ-тыҥ ӧскӧ тергеелериниҥ јасакчы органдарына бу баштаҥкайды јӧмӧшсин деген баштану база эдилген.\nКалганчы ӧйлӧрдӧ ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ јаргыга олорды јадар јерле јеткилдезин деп суракла баштанары кӧптӧй берген. Jаргылар андый балдарды јадар јерле тӱрген-тӱкей јеткилдезин деген јӧптӧр чыгарат. Мында ол балдар качан учетко тургузылганы ајаруга алынбайт. Мынаҥ улам ӧйинде учетко туруп алган ла јаргыга баштанбаган ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ тап-эриктери бузулат. Мыныла колбой сессия Госдуманыҥ спикерине бу категориялу граждандардыҥ јадар јер алар ээжилерин чокымдаар нормативный акт белетеери керегинде баштану эткен. Сессияныҥ јӧби аайынча бу баштану Госдуманыҥ спикери Вячеслав Володинге, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигельге ле Владимир Полетаевке, Госдуманыҥ депутаттары Иван Белековко ло Родион Букачаковко ууламјылалган.\nСессияныҥ ижи божогон соҥында парламенттеги фракциялардыҥ јаандарыла пресс-конференция ӧткӧн.


Јаркынду јол кӱӱнзеген јуун - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ јетинчи тудузыныҥ ээчий XXII сессиязы ӧткӧн. Спикер Артур Кохоев башкарган јуунда 41 депутаттаҥ 38 депутат турушкан.\nСессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, онойдо ок эл-тергеелик јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, республикада федерал бӱдӱреечи орган-дардыҥ башкартуларыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияда 23 сурак кӧрӱлген. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ 2022 ле темдектелген 2023 ле 2024 јылдарына республикан бюджедин баштапкы кычырышта јӧптӧӧри, Алтай Республиканыҥ транспорт аайынча каланы, «јууныҥ балдары», депутаттыҥ статузы, тергееде баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи, јерлердиҥ мелиорациязы, билени, энеликти, адалыкты ла баланыҥ јаш тужын корыыры, ӧрт болдыртпазы, јадын-јӱрӱмге керектӱ акча-манаттыҥ эҥ ас кеми керегинде јасактарга кубулталар кийдирери.\nОнойдо ок парламентарийлер Алтай Республиканыҥ эл-тергеелик «Мактулу ада» деген эл-тергеелик кайралын јӧптӧдилер. «Алтай Республиканыҥ кайралдары керегинде» јасакка јаҥы кайрал аайынча кубулталар кийдирер баштануны АР-дыҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитеди ле депутаттар кийдиргендер.\nБу кайралла тергееде беш јылдаҥ ас эмес јадып, балдарын толо кеминде јакшы таскадып, чыдадып турган адалар кайралдадар. Депутаттардыҥ шӱӱлтезиле, мындый кайрал јӧптӧгӧни биледе аданыҥ учурын бийиктедер. Бӱгӱнги кӱнде тергееде 130 кире ада балдарын јаҥыскан чыдадат.\nСессияда јурт ээлем бӧлӱкке чыгарылып турган акча-манаттыҥ кеми канча јылдарга бир ле кеминде болгоны, аргачылар ла тегин эл-јон коронавирус југуш оорудаҥ улам QR-код кийдиргенин тыҥ ла јаратпай турганы, эл-јон акча иштеп аларга болуп, ӧскӧ тергеелердӧӧн барып турганы керегинде ле оноҥ до ӧскӧ ӧҥзӱре сурактар кӧдӱрилген.\nПарламенттиҥ јууныныҥ учкары кадровый сурактар кӧрӱлген. Андый сурактардыҥ бирӱзи аайынча «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ баш редакторына Светлана Вячеславовна Триянованыҥ кандидатуразы јӧптӧлди. Алтай Республиканыҥ депутаттары јаҥы редакторго ло эл газетке јаркынду јол, кӧп кычыраачылар кӱӱнзеп, иш аайынча бойыныҥ чокум кӱӱнземелдерин айткан.\nЭл Курултайдыҥ јетинчи тудузыныҥ ээчий XXII сессиязы керегинде элбеде келер номердеҥ кычырыгар.


Тилдиҥ салымы, ӧзӱми – тӧс јерде - altaicholmon\nТилдиҥ салымы, ӧзӱми – тӧс јерде\nАды-јолы элбеде јарлу билимчи, кӧп тоолу ӱредер бичиктердиҥ авторы, ӱредӱчи Надежда Тайборинаны республиканыҥ, ол тоодо ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ озочыл иштӱ, байлык ченемелдӱ, билгири тереҥ ле тоомјылу улузыныҥ бирӱзи деп айдар керек.\nОл педагогикалык билимдердиҥ кандидады, доцент, алтай ла чалканду тилдердиҥ Таныктӧзиниҥ, онойдо ок кӧп тоолу программалардыҥ, ӱредер методикалык пособиелердиҥ, алтай, чалканду, куманды тилдерге ӱредер бичиктердиҥ авторы, тӧрӧл тилдердиҥ методисти ле ӱредӱчи. Анайда ок ол тӧрӧл калыгыныҥ бала-барказын тилин сӱӱп, баалап јӱрерине таскадары, ӱредери аайынча јаан ишти ак-чек бӱдӱрген ле бӱдӱрет.\nУчурал келижерде, Надежда Байзыновна РАН-ныҥ Эксперт совединиҥ тӱрк тилдер аайынча эксперт бӧлӱгиниҥ турчызы, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Сибирьдиҥ, Тӱндӱктиҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тили, литературазы ла культуразы аайынча ӱредӱчилериниҥ Ассоциациязыныҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ тоозы ас тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилдериниҥ, литературазыныҥ ла культуразыныҥ ӱредӱчилериниҥ 1-кы Бастырароссиялык съездиниҥ делегады болгонын оморкоп, темдектеп јадым. Республикада Россияныҥ тургун калыктарыныҥ тилин корыырында јеткен једимдери учун Н. Тайборина «Верность Северу» деген медальла кайралдаткан сок јаҥыс билимчи болуп јат.\nНадежда Байзыновнаныҥ јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи албатызыла, тилиле кӧнӱ колбулу. Шак бу кӱндерде керсӱ, иштеҥкей, јалакай билимчи учурлу алтын јажын ла билим-ӱредӱлик ижинде тӧртӧн јыл болгонын темдектеген. Эткен-бӱдӱрген ижиниҥ турултазы, једимдери де, айдатаны да, мынаҥ ары эдетени де бар.\nНадежда Байзыновна Тайборина (Яманова) Инеген деп јараш јуртта јаан ла нак биледе чыккан. Ада-энези јон ортодо тоомјылу улус болгон. Ак санаалу, ару кӱӱндӱ, чыйрак, иштеҥкей улус балдарын оогоштоҥ ала ишке таскаткан, јаан улусты тооп, кандый ла керекке каруулу болуп јӱрерин јакып јартаган. Надяныҥ адазы кӧп лӧ јаны мал-ашла тайгалап јӱрген, оныҥ учун балдарды таскадар каруулу иш энезине келишкен. Энези балдарын оогоштоҥ ала тӧрӧл јерин сӱӱрине, аргазы-чыдалы јок улуска болужып-јӧмӧп јӱрзин деп таскаткан. Энениҥ агару таскамалыныҥ шылтузында балдары јап-јакшынак улус болуп, ичкери јолы кӧндӱккен. Надежда Байзыновнаныҥ эјелери ачык-јарык, јайым кӱӱндӱ ле кӱндӱзек улус. Темдектезе. эјези Наталья Байзыновна Катучинованыҥ ады-јолы јаҥыс та Алтайда эмес, је онойдо ок Россияныҥ башка-башка толыктарында, Москвада, Санкт-Петербургта ла гран ары јанында ороондордо танылу, јарлу.\nНадежда Байзыновна иштеги јолын баштамы класстардыҥ ӱредӱчизинеҥ баштап, је ле деген билимчиге јеткени оморкодулу ла јаш ӱйеге јозок деп айдарга јараар.\nНадя школдыҥ кийнинеҥ педучилищеге ӱренерге кирген. Ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Болчомдор ӱредӱчизин баштапкы ла кӱннеҥ ала јараткан. Ол балдарла ӱредӱдеҥ чӧлӧ дӧ ӧйди кожо јилбилӱ ӧткӱрерге кичеенген. Jе бойы билгири арай ла ас болгонын сезип, тереҥ билгирге јӱткиген, амадаган. Амадаганыла ӱредӱзин оноҥ ары Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ алтай бӧлӱгинде улалткан.\nОныҥ кийнинде институтты једимдӱ тӱгезип, Ийиндеги орто ӱредӱлӱ школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп, ижин баштаган. Jе бир ле јылдаҥ ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институтка (РИПКРО) тӧрӧл тилдиҥ методисти болуп иштеерге кычырту алган.\n1990 јылда Горно-Алтайскта Россия Федерацияныҥ ӱредӱниҥ ле билимниҥ национальный школдор аайынча НИИ-ниҥ филиалы ачылган. Надежда Байзыновна, билим ишке кычырту алгандардыҥ эҥ баштапкыларыныҥ бирӱзи, шак бу филиалда иштеген.\n1991 јылда бу институт јабылган, ордына РФ-тыҥ ӱредӱ јанынаҥ министерствозыныҥ ӱредӱликтиҥ национальный сурактар аайынча институды (ИНПО) ачылган. Н. Тайборина ИНПО-ныҥ баш билим ишчизи болуп иштей берди.\nОныҥ кийнинде, 1995 јылда ӱредӱниҥ национальный сурактар аайынча институдыныҥ заочный аспирантуразына ӱренерге кирген. Тургуза ӧйдӧ бу институт ӱредӱликтиҥ ӧзӱми аайынча федерал институт деп адалат.\nБилимчи тӧрӧл тилди ӱредериниҥ теориязы ла методиказы деген специальность аайынча ӱренген. Билим башкараачызы филология билимдердиҥ докторы, М. Ломоносовтыҥ адыла адалган МГУ-ныҥ профессоры, ады-чуузы телекейде јарлу тюрколог Дмитрий Насилов болгон. Jайаан јайалталу эки кижи ӧмӧ-јӧмӧ јайаандык ижин једимдӱ баштаган. Диссертациязы «Алтай тилдиҥ лексиказына ӱредериниҥ методиказы (тӱрк тилдерле тӱҥдештире)» деп адалган. Тӧрӧл тилге ӱредеринде бу солун тема болгон. Оныҥ учун диссертацияны бичиирге тӱрк тилдерди ӱренерге, тӱҥдештирерге келишкен. Надежда Байзыновна сурактыҥ ӧзӧгине једерге, јартап аларга, тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ иштеген. Коштой ло ӱредер-методикалык пособиелерди, тӧрӧл тилдиҥ учебниктерин тургускан, ол ок ӧйдӧ ӱренеечилерге, ӱредӱчилерге лекциялар кычырган. Билимчи диссертациязын бийик кеминде корыган.\nН. Тайборина башкараачызыныҥ јакылтазын, некелтезин ижинде чындык бӱдӱрген. Ӱредер учебниктерди белетеери ле кепке базып чыгарары тӧрӧл тилди корыырыныҥ ла ичкери ӧзӱминиҥ тӧс ээжи-некелтези болуп јатканын јӱрӱминде сӱреен јакшы билер тӧрӧл тилдиҥ бичигине калыктыҥ чеберлеп алганын кыйалтазы јогынаҥ кийдирер: оныҥ тилин, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, культуразын, кӧгӱс байлыгын, јебрен тӱӱкизин. Ӱренчик, ӱренеечи ӱредер бичик ажыра бойын калыгыныҥ уулы, кызы деп билип оморкозын. Бир сӧслӧ, ӱредер бичик ӱредер ле таскадар учурын бир ле уунда бӱдӱрер учурлу.\nНадежда Байзыновнаныҥ база бир јаан учурлу ижин республикада кӧп улус билбес те болордоҥ айабас. Билимчи тӧрӧл тилиниҥ ӱредӱчилериниҥ Бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандарын тӧзӧп, белетеп ӧткӱрериниҥ эрчимдӱ туружаачызы. Кӧрӱ-маргаан 2007 јылдаҥ ала ӱредӱниҥ ӧзӱми аайынча федерал институтта ӧткӱрилген. Оныҥ тӧс ээжилерин педагогикалык билимдердиҥ кандидаттары С. П. Анзорова, О. Н. Пустогачева, Н. Б. Тайборина белетеген.\n2010 јылда Н. Тайборинаны Россияныҥ Ӱредӱ Академиязыныҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ӱредӱлик ӧзӱми аайынча институды баш билим ишчи болуп иштезин деп кычырган. Шак бу ӧйдӧҥ ала Надежда Байзыновна тургун калыктардыҥ тилин корыырыла колбулу сурактарла кӧнӱ иштеп јат. Алтай кӧгӱстӱ, ӧзӧктӱ јерлежисти билимчилер, тӧрӧл тилдердиҥ методисттери, ӱредӱ системаныҥ улузы сӱреен јакшы билер. Кожо иштеп јӱрген улустыҥ ортозында ол јаан тоомјыда, оныҥ сӧзи ајаруда.\nБилимчи тӧрӧл тилди, культураны корыырыла, ӱредер-методикалык пособиелерди, сӧзликтерди тургузарыла колбулу кӧп тоолу калыктар ортодогы, ороон, тала кеминде ӧдӱп турган конференциялардыҥ, симпозиумдардыҥ, форумдардыҥ ла ӧскӧ дӧ керек-јарактардыҥ эрчимдӱ туружаачызы.\nН. Тайборина јаҥыс та ӱредер бичиктердиҥ, ӱредер-методикалык пособиелердиҥ авторы эмес, је онойдо ок школго баргалак болчомдорго јарамыкту, тузалу чӧрчӧктӧрдиҥ ле чӱмдемел тексттердиҥ авторы деп айдар керек.\nБилимчи, ӱредӱчи, бир сӧслӧ, јап-јакшынак, јаан кӱӱндӱ, чындык најылыктыҥ баазын билер, сӱӱнчилӱ де, кунукчылду да ӧйдӧ болушка акту кӱӱнинеҥ меҥдеер алтай эпши керегинде кӧпти бичиирге, айдарга јараар. Мен Надежда Байзыновнаныҥ ижин, једимдерин кыскарта ла кӧргӱстим. Jе бу да јолдыктардаҥ ол билимчиниҥ сӱр-кебери, ижи, јӱрӱмдик, јайаандык јолы јарт кӧрӱнет.\nНадежда Байзыновна чындык эш-нӧкӧр, эки кызыныҥ кару энези, баркаларыныҥ сӱӱген јааназы. Тайбориндердиҥ билези кӱндӱзегиле, кӱӱнзегиле текши јарлу. Эл-тӧрӧӧни, кӧрӱш-таныштары бу билеге кӱӱнзеп, амадап кирет. Бу биле бала-барказын алтай улустыҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары аайынча таскадат.\nРАН-ныҥ языкознание аайынча институдыныҥ баш билим ишчизи, «Российская тюркология» журналдыҥ каруулу качызы, Москва


Шоҥкорлор тӧрӧл јерине келген - altaicholmon\nЈаш беш шоҥкорды озо баштап «Тайгун» деген питомниктиҥ вольерине божодып, учарына ла аҥдаарына таскаткан болгон. Зоологтор олорго «SOS» ло «22» (Алтай крайдыҥ автомобильный коды) деп бичилген аҥылу таҥмаларлу тегеликтерди буттарына кийдирген. Јаш куштарды јайымга олордыҥ тӱӱкилик тӧрӧл јеринде — Кош-Агаш аймакта божоткон. Андый куштарды ӧскӱрип, оноҥ јайымга божодоры тоозы ас куштардыҥ тоозын кӧптӧдӧр деген амадула чике колбулу.\n«Бу суракта меге эҥ јаан учурлузы јаҥыс ла шоҥкорлордыҥ тоозын кӧптӧдӧриле эмес, је анайда ок бу керекте башка-башка улус туружып турганыла база колбулу. Олор бирлик амадула биригип, јаан учурлу иш бӱдӱрет — деп, Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ Тӱштӱк-Сибирьдеги тергеелер ортодогы башкартузыныҥ чыгартулу кижизи Нина Логинова куучындайт. —Олорды бирлик кӱӱн-санаа бириктирген — кижиниҥ ар-бӱткенге, аҥ-кушка јетирген салтарларын јоголторы, шоҥкорлордыҥ тоозы кӧптӧӧрине айалгалар тӧзӧӧри. «Алтай Фалькон» деген питомник 30 јыл кайра тӧзӧлип турарда, тижи шоҥкорлорды Кош-Агаш аймактаҥ аҥылу јӧп аайынча экелген болгон. Эмди бис ар-бӱткенниҥ алдыбыста молјубысты бӱдӱредис: бӱгӱнги јаш шоҥкорлор ол шоҥкорлордоҥ тарап-таркап, эмди тӱӱкилик тӧрӧл јерине јанып келген».\nКонтейнерлердеҥ јайымга божоткон куштар јер-башка уча берген. Бу куштар кӱскиде ӧскӧ јерлер јаар учуп, узун ла јеҥил эмес јолдор ӧдӧр. Браконьерлер бу шоҥкорлорды керде-марда тудуп алза, олорды јайымга божодып ийер деп, ӱлекердиҥ туружаачылары иженет, нениҥ учун дезе, буттарында аҥылу таҥмаларлу тегеликтерлӱ шоҥкорлорды мусульман ороондордо керексибей јат. Кичӱ изӱ айда бу ӱлекер оноҥ ары улалып барар: «Таганай» деген питомниктеҥ экелген јаш шоҥкорлорды национальный парктыҥ јериндеги јерлик шоҥкорлордыҥ уйаларына салар.\n«Реинтродукция сокола балобана в Республике Алтай» деген ӧйи узак ӱлекер 2021 јылда иштеп баштаган. Бу ӱлекерде тоозы ас куштарды ӧскӱрип турган «Алтай Фалькон», «Тайгун» деген питомниктер, јерлик аҥ-кушка болуш јетирери аайынча Алтай краевой јондык организация, «Царская псовая охота» компания Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ Тӱштӱк-Сибирьдеги тергеелер ортодогы башкартузыныҥ, Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик фондыныҥ (WWF) ла Алтайдагы госуниверситеттиҥ јӧмӧгӧниле туружат.


03.09.2020 - altaicholmon\nСтраховой медицинский тӧзӧлмӧни солыыры керегинде\nКалганчы ӧйлӧрдӧ улус страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыган учуралдар кӧптӧп баштады. Бир тергееде јадып, ӧскӧ тергееде темдектелген страховой медицинский тӧзӧлмӧгӧ солыганы салтарлу деп јартаар керек.\n«Кванториум» аймактарла јорыкка атанган\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде «Кванториум» деген баштапкы мобильный технопарктыҥ иштеп баштаганына учурлалган кӧдӱриҥиде турушкан.\nАлтайкрайстаттыҥ јааныла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызы Ольга Ситниковала ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nГорно-Алтайсктагы баштапкы таҥмалу посттыҥ — кӱндӱлӱ каруул службаныҥ штабыныҥ сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн ачылтазында АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан.\nС 4 по 13 сентября 2020 года состоится XI Добровольческая экспедиция «По следам снежного барса».


Уланбатыр, «Алшаа» эне-тӧрӧл Алтайына айылдады - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде телекейлик кӱӱниҥ јаан ла јилбилӱ ойын-концерти ӧткӧн.\nСолун ойын-концертин Китайдыҥ Ич (Внутренний) Монголиязыныҥ автономный районынаҥ келген «Алшаа» ӧмӧлик (худ. башкараачызы Китай Республиканыҥ нерелӱ артизи Уланбатыр) ле Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, калык чӱмделгезиниҥ «Алтай Кай» ӧмӧлиги (худ. башкараачызы АР-дыҥ нерелӱ артизи Урмат Ынтаев) кӧргӱстилер.\nАды-јолы телекейде, Россияда танылу «Алтай Кай» ӧмӧлик Китайда айга шыдар ӧйдиҥ туркунына гастрольдо болуп, јер-алтайына јанып келди. Ол јол-јорыгы ӧйинде кӧчкӱндердиҥ Пекинде ӧткӧн фестивалинде база эрчимдӱ турушкан. Урмат Ынтаевтиҥ, Алаш Топчинниҥ, Артыш Пикинниҥ ле Јергелей Маташеваныҥ јайаандык иштерин (кай, кӱӱ, јаҥар кожоҥ, калык чӱмделгези) кыдат кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжуларла уткыган. «Алтай Кай» јер-телекейде јарлу болгонын ӧткӧн јол-јорык лапту кереледи. «Алтай Кайга» јолыгарга, алтай кайды, кӱӱни угарга, ӧнӧтийин амадап, Пекинге Малайзиядаҥ, Сингапурдаҥ кӧп јииттер келген болуптыр. Кӧчкӱндердиҥ байрамында «Алтай Кай» ла ады јарлу «Hanggai» деген ӧмӧлик ортодо джем-сейшен де болгон, кӧрӧӧчилерге сӱреен јараган.\nОныҥ кийнинде олор Ич Монголияныҥ автономный районыла јорыктап, солун ла јилбилӱ концерттерин база кӧргӱскен. Залдарда кӧрӧӧчилер кезик аразында бадышпай да турган учуралдар болгон. Улузы кӱндӱзек, јалакай. Јайаан ӧмӧлик јаан ойын-концертин Ич Монголияныҥ тӧс калазы Хух-Хоттыҥ кӧрӧӧчилерине кӧргӱсти.\nБистиҥ эл театрда ӧткӧн концерт база тыҥытту болды. Кӧрӧӧчилер мында Алаш Топчинниҥ, Артыш Пикинниҥ ӱни, кайы, кӱӱзи база да јаҥы кемине чыгып, узы, ченемели, мары бийик тебӱле барып јатканын темдектедилер. Јарлу кожоҥчы Јергелей Маташеваныҥ ӱни сӱреен јараш. Јииттерди јуунада тартып, ӧскӱрип јаткан Урмат Ынтаевтиҥ тузалу ижиниҥ турултазын кӧрӧӧчилер баалап јатканы база оморкодулу ине.\nУ. Ынтаев кӧрӧӧчилерди «Алшаа» ӧмӧликле таныштырды. Јайаан ӧмӧликтиҥ туружаачылары ончозы узы бийик, байлык ченемелдӱ јииттер, ортозында бир ле кыс (барабан согот). Ойын-концерт бийик кеминде ӧтти. Кӧрӧӧчилер олорды сӱреен јылу уткыды, быйанду сӧстӧр, кереес сыйлар да болды. «Алтай Кайдыҥ» башкараачызы «Алшаа» ӧмӧликтиҥ туружаачыларына, башкараачызына Быйанду самаралар табыштырды. Оныҥ кийнинде Уланбатыр «Алтай Кайга» база Быйанду самаралар берди.\nАлашаньнаҥ келген (Алашань кыскарта Алшаа деп адалат) Уланбатыр мынайда куучындады: «Мен оогоштоҥ ала кожоҥдоорын сӱӱгем. Албаты ойноткыларыныҥ кӱӱзиле, јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларла, јаҥар кожоҥло јилбиркейтем. Онойып Ич Монголияныҥ операныҥ кӱӱлик институдын, санаттардыҥ эл институдын божотком. Сценада 2000 јылда кожоҥдоп баштайла, бӱгӱнге јетире кожоҥдойдым. Кандый да ӧйдӧ кожоҥ мениле кожо. Бир ӧйдӧ тӧрӧл јеримниҥ радиозында кеендиктиҥ телекейиле колбулу берилтелер белетеп ӧткӱргем».\nТургуза ӧйдӧ Уланбатыр кемиле, учурыла јаан, телекей кеминде ӧткӱрилип турган форумдар, јуундар ӧйинде байа «массовка» дейтен кӧдӱриҥилердиҥ байлык ченемелдӱ режиссер-тургузаачызы болуп иштеп јат. Темдектезе, Санкт-Петербургта ӧткӧн калыктар ортодогы экономический форумныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазыныҥ режиссер-тургузаачызы Уланбатыр. Шак бу форумда Китайдыҥ јааны Си Цзиньпин база турушкан. Автокӧлӱктердиҥ телекейлик учурлу форумында база ла режиссер болгон. Башка-башка кӧрӱлтелерди белетееринде ол јаан суруда болуптыр. Пекинде, Хух-Хотто, Байыр-Хотто ло ӧскӧ дӧ калаларда кӧрӱлердиҥ залдарын белетеген ле белетеп јат.\nАлкы бойы ачык-јарык, јалакай, угы-тӧзи монгол Уланбатыр Китайда ижи аайынча кайда ла болгон. Ол бастыра бар-јок театрларда болуп, олордыҥ ижиле, репертуарыла, иштеп јаткан улузыла јилбиркеп таныжат. Онойып бедиренип, ченеп, Уланбатыр 2011 јылда «Алшаа» деген јайаан ӧмӧликти тӧзӧгӧн. Кӱӱлик јурамал-композицияларды бойы чӱмдеп јат.\nУланбатырдыҥ айтканыла, «Алшаа» ӧмӧликтиҥ јайаандык ууламјызы, программазы чек башка, аҥылу. Олор калык чӱмделгезине тайанып, калыктыҥ кӧгӱс байлыгыла иштеп јат. Темдектезе, албатызыныҥ јаҥар кожоҥдорын алып, бӱгӱнги ӧйгӧ келиштире кожоҥдогонын кӧрӧӧчилер баалап јат.\n—Бис Эл театрда ӧткӧн ойын-концертте кӧрӧӧчилерге 3-4 кожоҥды кожоҥдодыс. Ол кожоҥдордыҥ тӱӱкизин алза, олордыҥ кажызына ла 300 јыл. Кӧрзӧр дӧ, калыктыҥ јаҥжыгулары, чӱм-јаҥы, кӱӱзи, албаты ойноткылары кандый узун јол ӧткӧн. Бис олорло јиит улусты таныштырадыс.\nКачырган, јаҥы јӧӧгӧн келинди јаҥы јуртына апарып јатканы керегинде («Невеста») кунукчылду кожоҥ бойы, оныҥ кӱӱзи слерге јараган ла болор. Јиит айыл-јурт, биле тӧзӧӧргӧ кысты качырат, куданы, той-јыргалды, белкенчекти ада-энези, эл-тӧрӧӧни ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрет. Слерде де, бисте де бу јебреннеҥ јылыйбай келген чӱм-јаҥыс бар ине. Бистиҥ кӧс јетпес чӧлдӧрис, тӧӧдӧ отурган кыстыҥ комыдалы шак бу кожоҥдо. Ол тӧрӧл јеринеҥ, эне-адазынаҥ, айлынаҥ чыгып, таныш эмес јерге, јуртка барып јат. Кожоҥдо, кӱӱде — ол ончозы бар. (Уланбатыр кӧзин јумуп, кожоҥныҥ бир канча јолдыгын араай кожоҥдоп ийди).\n«Алтай Кай» Китайда танылу, оныҥ туружаачыларына, башкараачызына јилбӱӱ јаан. Олордыҥ кайы, кӱӱзи, јаҥары сӱреен јаан ийделӱ. Мен бир орой тӱнде «Амырым» деген кӱӱни угала, оноҥ ло «Алтай Кайла» «оорыдым». «Алтай Кайдыҥ» ла «Алшааныҥ» кӱӱлери јуук, шак ол кӱӱ, јаҥар бистиҥ эл-калдыктарды јуукташтырат.\nАлтайдыҥ алтын кырлары, туулары, мӧҥӱн суулары, тоҥмокторы, кейи куулгазын ийделӱ. Алтай бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ӧскӧн-чыккан тӧрӧл јери ине. Айдарда, бис јаандарыстыҥ кабайы болгон Алтайга амадап келип, алкыш-быйанысты айдадыс — деп, Уланбатыр куучындады.\nАлтайга кӧрӧ, олордыҥ јер-алтайыныҥ кӱнчыгыш јанында кобы-јиктеринде ӧлӧҥ-чӧп, агаш-таш бар. Је кӱнбадыш јааргы јерлеринде кӧс јетпес чӧл чӧйилип барган. Албатызы азыйгы ла аайынча кӧчкӱндеп, мал-ажынаҥ тудунат. Јаан калалардыҥ ортозыла чӧйилип барган јерлерде кийис айылдар турат.\nУланбатыр бойыныҥ тӧрӧлинде кӱӱчилердиҥ ассоциациязыныҥ јааны. Шак бу јииттиҥ баштаҥкайыла «Алшаа» ӧмӧлик Алтайга келген, ойын-концертин кӧргӱскен. Јайаандык јаан ӱлекердиҥ авторлоры, эки ӧмӧликтиҥ башкараачылары Урмат Ынтаев ле Уланбатыр, бу ишти мынаҥ да ары улалтар амадулу. Темдектезе, кӱскиде Уланбатыр Алтайга база бир јайаан ӧмӧликти экелер кӱӱндӱ. Кеендик телекейинде јарлу устарла, онойдо ок јолына јаҥы чыгып јаткандарла таныштыру, јайаандык колбулар база керектӱ. Бу ла театрда ӧткӧн ойын-концертте Уланбатыр монгол, орус, английский тилдерле јер-телекейде јарлу, ончо калыктардыҥ сӱӱген «Катюшаны» койу, јымжак, јараш ӱниле кожоҥдоордо, кӧрӧӧчилердиҥ сӱӱнгенин, кӧӧрӧгӧнин керелеген изӱ колчабыжулар узакка чӧйилди.\nЈайалтазы јаан Уланбатырдыҥ ады-јолыла, кожоҥ-дорыла таныш улус Алтайыста база бар болуптыр. Оныҥ кожоҥдоры, кӱӱзи база јаан јилбӱде, јарлу болгонын угарга оморкодулу болды. Урматтыҥ айтканыла, Китайда Уланбатырды билбес кижи бачым ӱстине табылбас. Јӱреги кожоҥду, кӱӱлӱ јиит кӧлӱгине отурып, ижи аайынча тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ маҥтадат. Кайда да ойын-концерт — ол «Алшаала» кожо кожоҥдоп јат, база кайда да ол режиссер-тургузаачы — је ле деген кӧдӱриҥиниҥ эмезе форумныҥ ачылтазын белетейт ле оноҥ до ӧскӧ кӧп-кӧп иш. Јилбилӱзи — Уланбатырды кайда да полицияныҥ посты, таможняныҥ эмезе јолдогы полицияныҥ ишчилери токтотпойтон эмтир. Јиитти кажызы ла ыраактаҥ ла танып, ачык јол кӱӱнзеп ӱйдежет.\nБисте «Алтай Кайды», Урмат Ынтаевти билбес кижи база табылбас эмей. Олордыҥ ойын-концерттерине ыраак јурттардаҥ ӧнӧтийин амадап келип јат.\nОнойып, Урмат Ынтаевтиҥ шылтузында Алтайга Китай-даҥ «Алшаа» маҥ бажына келип, кӧрӧӧчилерге јакшынак ойын-концертин сыйлады. Ойын-концерттиҥ учкары Уланбатыр бойыныҥ кийген сӱреен ӧҥжик, јап-јакшынак кебин уштып, Урматка кийдирди (ортозында фотојурукта). Эки јайаан јайалтаныҥ, карындаш јииттердиҥ јолы мынаҥ да ары ачык ла јаан болзын деп кӱӱнзейли. Солун айылчылар мынаҥ ары база да келер деп иженели.\nУланбатыр «Алшаа» ӧмӧлигиниҥ, албатызыныҥ адынаҥ Алтайга, кӧрӧӧчилерге алкыш-быйанын айдып, ырыс-кежик кӱӱнзеди.


Грек-рим кӱреш: М. В. Карамаевтиҥ эземине - altaicholmon\n2004-2005 јылдарда чыккан уулдар ортодо греко-рим (алдындагызыла — классический) кӱрешле Сибирьдеги федерал округтыҥ Горно-Алтайский облисполкомныҥ председатели, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, јарлу башкараачы, политик ле јондык ишчи\nМ. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай ӧткӱрилген первенствозы кандык айдыҥ\n5-7 кӱндеринде Горно-Алтайскта ӧтти.\nТекшилей алза, бу маргаан јаҥыс ла туружаачыларыныҥ тоозы кӧп болгоныла аҥылу эмес, је анайда ок бистиҥ тергееде статус-учуры јанынаҥ эҥ јаан маргаан болуп јат. Кебисте федерал округтыҥ 9 тергеезинеҥ 360 кире кӱрешчилер тартышкан. «Единая Россия» деп текшироссиялык политический партияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱги бу турнирди ӧткӱрерине јӧмӧлтӧзин «Балдардыҥ спорты» деген партийный ӱлекер кеминде јетирген. Анайда ок турнирдиҥ тӧзӧмӧл керек-јарактарына тергеениҥ башкарузы ла парламенти јаан јӧмӧлтӧ-болуш эткен.\nТуружаачыларыныҥ ла кӧрӧӧчилериниҥ тоозы кӧп маргаанныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ уткуулду сӧзинеҥ башталган. Спикердиҥ аҥылап темдектегениле, СФО-ныҥ греко-рим кӱреш аайынча первенствозы бистиҥ тергееде баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан. Владимир Николаевичтиҥ уткуулду сӧзинеҥ: «Јарлу башкараачы ла политик, ойгор кижи Михаил Васильевич Карамаев керегинде јаркынду эзем бистиҥ јӱректеристе артар. Ол Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизинде ороон кеминде јарлу государственный ишчи, алтай албатыныҥ јаркынду чыгартулу кижизи ле Туулу Алтайдыҥ јирмезинче чактагы эҥ талдама башкараачыларыныҥ бирӱзи болуп, ӱргӱлјик ис артырган».\n«Мындый маргаан бистиҥ јерде ӧткӱрилип јатканы биске эдилген јаан бӱдӱмји ле тоомјы болгонын темдектеер керек. Бу первенство бистиҥ тергеениҥ спорт јӱрӱминде эҥ јаркынду керек болуп јат, ол мында ӧткӱрилип јатканы грек-рим кӱреш бистиҥ тергееде јакшы ӧзӱм алынганын ла јаш ӱйениҥ јанынаҥ ого јаан јилбӱ бар болгонын керелейт. Спорттыҥ бу бӱдӱми меге јуук, нениҥ учун дезе бойыныҥ ӧйинде грек-рим кӱреште кӱрешкем де, тазыктыраачы да болгом.\nБистиҥ ороонныҥ спорттыҥ бу бӱдӱми аайынча јуунты командазы албатылар ортодо маргаандарда јаантайын эҥ тыҥ болуп јат. Бӱгӱнгидий ле мындый маргаандардаҥ Россияныҥ, Европаныҥ, телекейдиҥ ле Олимпийский ойындардыҥ келер ӧйдӧги чемпиондоры спорттогы бойыныҥ јолын баштайт. Слердиҥ ортогордоҥ јарлу спортчылар Александр Карелиндий, Роман Власовтый, Иван Самтаевтий спортчылар ӧзӱп чыгардаҥ айабас. Слерге кебистеги тартыжуларда бойыгардыҥ техникалык белетенижигерди толо кеминде кӧргӱзип, јеҥӱлерге једерин кӱӱнзеп турум» — деп, спикер айткан.\nМаргаанныҥ туружаачыларын анайда ок Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Эрчим Сарбашев, АР-дыҥ олимпийский совединиҥ президенти Александр Телесов, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мадий Каланаков, М. В. Карамаевтиҥ барказы Максим Карамаев, маргаандардыҥ баш јаргычызы Александр Никифоров уткыган ла кебисте тартыжуларда јеҥӱлер кӱӱнзеген.\nКебисте ӧткӧн јилбилӱ ле кызу тартыжулардыҥ уч-турулталарын кӧрзӧ, јеҥӱлер јанынаҥ Новосибирский ле Омский областьтардыҥ, Алтай крайдыҥ јуунты командалары бийик тӱжӱмдӱ болгон. Бистиҥ республиканыҥ јуунты командазынаҥ јеҥӱлӱ јерлер алгандардыҥ тоозында: 52 килограммга јетире бескеде кӱрешкен Лазарь Самойлов мӧҥӱн медаль ойноп алган, кӱлер медальдар Андрей Лобановко (48 кг), Мерген Ажанаровко (44 кг), Роман Маймановко (38 кг) келишкен. Јеҥӱчилдер кубокторло, медальдарла, грамоталарла, анайда ок аҥылу сыйларла кайралдаткан.\nТурнирдиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, Греко-рим кӱрешле республикан федерацияныҥ бӱдӱреечи директоры, СССР-дыҥ спорттыныҥ албатылар ортодо классту нерелӱ узы, РФ-тыҥ спорттыныҥ нерелӱ узы, СССР-дыҥ албатыларыныҥ Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили, СССР-дыҥ ла Европаныҥ чемпионы, Телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Аҥчы Самтаевтиҥ айтканыла, калганчы ӧйдӧ республиканыҥ греко-рим кӱреш јанынаҥ керек-јарактары ичкери једимдӱ барып јат. Онызын ороонныҥ јуунты командазына бистиҥ тергеенеҥ 5 кижи кирип турганы керелейт — Алексей Тадыкин ле Баатыр Бултаев јаан улустыҥ командазында, Сӱмер Конунов, Баатыр Ечешев ле Анат Дибесов јашӧскӱримниҥ командазында. Иван Адучинович бистиҥ кӱрешчилерди јуук ӧйдӧ јаан маргаандар сакып турган деп айткан. Темдектезе, кандык айдыҥ учында Москвада Россияныҥ греко-рим кӱреш аайынча 23 јашка јетире јииттер ортодо первенствозы ӧдӧр. Анда бистиҥ республикадаҥ Юрий Тапаа, Анат Дибесов, Ижен Чейнин, Эркин Карабашев, Аржан Сумачаков, Дмитрий Куртугашев, Эрмен Баянкин, Точын Майманов туружар.\nГорно-Алтайскта ӧткӧн турнирде јеҥӱлӱ јерлер алгандарды уткып тура, келер маргаандарда туружатан јерлештериске мынаҥ јаркынду јеҥӱлер кӱӱнзеп турус.


Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге - altaicholmon\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге\n2018 јылга ла 2019-2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ бюджеттиҥ ӱлекери парламентке кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде экинчи кычырышка келген. Келип јаткан јаҥы јылдыҥ тӧс јасагын баштапкы кычырышла кӧрӱп, депутаттар 43 шӱӱлте эткен болгон. Бӱгӱн бистиҥ куучын республикан парламенттиҥ спикери Владимир ТЮЛЕНТИНЛЕ тергеелик бюджет керегинде јасактыҥ экинчи кычырышка келген ӱлекери керегинде ӧдӧр.\n—Бӱгӱнги одузынчы сессияныҥ алдында парламентте комитеттердиҥ јуундары ӧткӧн. Депутаттар олордо 2018 јылга ла 2019-2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ бюджеттиҥ ӱлекерин эрчимдӱ шӱӱжип кӧргӧн. Текши айтса, башкару экинчи кычырышла кӧрӧрине берген ол ӱлекер эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына ууландырылган: бюджетниктердиҥ ишјалыныҥ кемин кӧптӧдӧри, аймактардагы ла каладагы јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ объекттерин тудары ла јаҥырта јазаары темдектелген. Олор—улуска чындап та керектӱ эмчиликтер, школдор, спорттыҥ ла јонјӱрӱмдик объекттер—деп, парламентарий темдектеген.\nАР-дыҥ Башкарузы бюджеттиҥ ӱлекерин экинчи кычырышка белетеер тушта депутаттардыҥ кӧп тоолу шӱӱлтелерин ајаруга алганын ол аҥылап айткан. Темдектезе, јербойында учурлу, текши тузаланышту автомобильный јолдорло колбой иштер ӧткӱрерине јербойындагы бюджеттерге субсидиялар берери керегинде кӧдӱрген сурак.\nJасакчыныҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республиканыҥ јол ээлеминде ле автомобильный транспорттыҥ объекттеринде јеткер болбозын јеткилдеерине чыгарар деп темдектелген акча-манат јолдордо јеткерлер болорын астадарына камаанын јетирер. Jол ээлемниҥ объекттеринде транспортло колбулу јеткер болбозына ууландырылган иштер ӧткӱрерине чыгарар деп темдектелген акча-манаттыҥ бодоштыра кеми 96,2 миллион салковой болор.\nРеспубликаныҥ аймактарында ӱнбереечилерле туштажулар ӧдӱп турарда, јурттардыҥ албаты-јоны ичер суула јеткилдеериле колбулу курч суракты кӧп катап кӧдӱрген. Депутаттыҥ темдектегениле, бу курч сурак депутаттардыҥ тӧс ајарузына кирген.\n2018 јылдыҥ бюджединиҥ кӧрӧрине берилген ӱлекеринде темдектелген: Чамал јуртта Аэродром микрорайондо, Шабалин јуртта Покатайка микрорайондо суујеткилдештиҥ тышкартында сетьтерин тудары, Кӱпчегенде сууӧткӱшти јаҥырта јазаары, Подгорное јуртта улус јаткан тураларга сууӧткӱш тудары.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузы государственный јӧмӧлтӧгӧ иженер аргалу. Бу амадуларга бюджетте 34,7 млн салковой салыларга туру, ол тоодо федерал бюджеттеҥ 24,1 млн салковой деп, парламентарий айдат.\nВладимир Тюлентинниҥ јетиргениле, 2018 јылда јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары темдектелет, ол тоодо производствоныҥ модернизациязына јазалдар садып алар туштагы чыгымдардыҥ кезигин орныктырарына субсидиялар берер јӧмӧлтӧ, анайда ок албаты-художественный узаныштыҥ организацияларыныҥ ӧзӱмине субсидиялар.\nДепутаттардыҥ ајарузында анайда ок јашӧскӱримниҥ политиказын бӱдӱрериниҥ бӧлӱги болуп турган черӱчил-тӧрӧлчи таскадуныҥ сурактары турат деп, парламентарий темдектейт. Спикер парламентарийлер ӧскӱс балдарды, ада-энезиниҥ кичеемели јогынаҥ арткан балдарды Россия Федерацияныҥ јасакберими аайынча јадар јерле јеткилдеери јанынаҥ бюджетный ассигнованиелердиҥ кемин кӧптӧдӧр аргаларды кӧрӧт.\nАнайда ок 2018 јылдыҥ бюджединде јаан ајару су-кадыкты корыырыныҥ сурактарына эдилер. Эмдерди аларына чыгарар деп темдектелген акча-манат 5845 кенекти ле јаан ооруларла оорып, је кенек деп окылу адалбай турган 13597 кижи, 3 јашка јетире балдар ла балдарыныҥ тоозы кӧп билелердиҥ 6 јашка јетире балдары эмдерле јеткилделер. Эмчиликтердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына, су-кадыкты корыырында эмдиги ӧйдиҥ јетирӱлик системаларын кийдирерине, санитарный авиацияны тузаланганы ажыра болуш јетирерине керектӱ акча-манат база темдектелип калган.\nВладимир Тюлентин аҥылу ајаруны јаҥы туралар тударыныҥ сурагына эткен. Оныҥ айтканыла, республикан бюджеттиҥ кеми келер јылда каладагы Заимка микрорайондо, 2019 јылда Кӧксуу-Оозы јуртта школдор тудуларына ижемји берет.\nДепутат тергеениҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрине ууландырылган иш-керектерди база јарадулу темдектеди. Оныҥ шӱӱлтезиле, бюджеттиҥ ӱлекеринде темдектелгениле, 2018 јылга ассигнованиелердиҥ кеми кӧптӧдилери, ол тоодо укту мал ӧскӱрерине, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин чике јӧмӧӧрине, јурттардагы потребкооперативтерди ӧскӱрерине—бӱткӱл бӧлӱк ичкери быжу барар арга берер.\n(АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы)


Манјӱректиҥ кӧли аруталар - altaicholmon\nИшмекчи туштажуда республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. А. Алисов, тергеениҥ ӧзӱми аайынча министри Н. П. Кондратьев, ӧскӧ дӧ улус турушкан.\n—Бойыныҥ ӧйинде бу кӧл јараш ла ару болгон: мында лилиялар ӧскӧн, чилим-орех садылып туратан, балыктар да болгон. Jе оноҥ кӧлдиҥ айалгазы ӱрелип башталган, јартап айтса, кӧлдиҥ суузы баларга алдыртып, бойыныҥ јараш бӱдӱмин јылыйтып баштаган. Оныҥ да учун кӧлди аргадаары, оны албаты-јон тузаланарына келиштирте орныктырары ла јарандырары јанынаҥ сурак тура берген—деп, Александр Васильевич туштажуныҥ бажында айткан.\nОноҥ кӧлди орныктырары аайынча иштер керегинде јетирӱни министр А. А. Алисов этти: «Кӧлди аргадаар ла орныктырар деген амаду тургузылган. Оныла колбулу ӱлекерди 2015 јылда тургузып, сууныҥ байлыктары аайынча федерал агентстводо 2016 јылда корыганыс, оныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ алганыс. Эки јылдыҥ туркунына бӱдӱретен ӱлекердиҥ контрактыныҥ текши баазы 73 миллион салковой акча, адакы ӧйи 2018 јыл. Акча федерал бюджеттеҥ чыгарылар. Ӱлекер аайынча болзо, кӧлдиҥ ортозында 14 гектар јердиҥ тӱбин 217 муҥ кубометр балардаҥ арутаар керек. Ол балар аруталза, кӧлдиҥ тӱби 1,5 метрге аруталып, тереҥжий берер. Кӧлдиҥ чилим ӧзӱп турган јакалай јерлеринде иш ӧткӱрилбес, ого кандый да каршу јетирилбес. Кӧллӧ колбулу шиҥжӱ иштер озолондыра ӧткӱрилген. Кӧлдиҥ тӱбиндеги јерди ле баларды аҥылу техника—драга карта аайынча казып, соордырып арчыыр. Оноҥ дезе кӧлдиҥ јарадында 120 метр јерге кумак урулар. Кӧлдиҥ јараттарын чыныктаарына ла јарандырарына ӱзеери акча база чыгарылар».\nМинистрдиҥ айтканыла, балардаҥ аруталган јерди јакалай јарат арчылар ла тӱзедилер. Пляж эдилип јазалган јерлерди албаты-јон соҥында акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланып, амыраар арга болор. Бу јерлерде душтар, туалеттер, кыскарта айтса, пляжта болотон не-немелер ӱзе ле болотон эмтир. Анайда ок мында ӱзеери јеткилдештер, јӱзӱн-башка программалар тӧзӧлӧр.\nКӧлдиҥ суузы кеминде ле ару болорын јеткилдеер водозабор ӱлекерде темдектелип калган. Кандый да болзо, кӧлдиҥ суузыныҥ кеми јылдыҥ кажы ла ӧйинде башка-башка кеминде болуп јат. Оныҥ кеми бир аай болорын шак ла ол водозабор јеткилдеер аргалу деп јетирӱ эдилди. Оны тудары аайынча белетеништӱ иштер ӧткӱретен проектный институт темдектелген. Кӧлдиҥ ӱсти јанында агып турган тоҥмок суу кӧл улайынча ару болорын јеткилдеер аргалу дешти. Тергеениҥ Башчызыныҥ айтканыла, јербойыныҥ аргаларын толо кеминде тузаланза, сӱрекей јарамыкту болор, озо ло баштап, экономика јанынаҥ. Водозабордыҥ дамбазы амырап јӱрген јойу улуска келиштирте јазалар.\nКӧлди балардаҥ арутаары аайынча иштер башталып калган, јуук ӧйдӧ ол иштер элбек кеминде ӧткӱрилер—кӧлдиҥ суузы ла балары тоҥгончо јетире. Кӧлдиҥ суузы тоҥорына јетире кӧп лӧ ӧй артпаган, ол кӱчӱрген айдыҥ ортозы кирезинде тоҥып калатан учун иштерди тӱрген-тӱкей ӧткӱрери јанынаҥ куучын болгон. Оноҥ ол иштер келер јаста кӧлдиҥ тожы кайылган ла балар ээриген кийнинде улалып барар. Текши иштер кӧлдиҥ јараттарын чыныктаар, рекреационный деген ууламјыла ӧдӧр. Анайда ок келер ӧйдӧ кӧлгӧ балык божодоры јанынаҥ база куучын болды, бу ишти бистиҥ тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы башкарып ӧткӱрерин јуун-туштажуныҥ протоколында бичип салзын деп, А. В. Бердников айтты.\nАлександр Васильевич кӧлдиҥ аруталган ла јазалган јерлерин келер јылда албаты-јон тузаланарына бӧлӱктей табыштырар арга бар ба деп сурак тургузарда, андый арга бар деп каруу болды. Jаҥыс оны пляж деп адабай, ӧскӧртӧ адаар керек дешти. Нениҥ учун дезе пляж болотон јерде бойыныҥ ээжи-некелтелери бар. Темдектезе, ол јерди улус амырайтан јер эмезе ӧскӧртӧ дӧ адаарга јараар деп јартамал эдилди. Соҥында, качан пляжла колбулу иштер толо кеминде бӱтсе, ол пляж деп адалар аргалу.\nКӧлдиҥ јараттарын арчыыр ла јарандырар ишке арбынду акча керек. Кезик иштерди «Манјӱрек» деген ГЛК ӧткӱретен эмтир. Мында бу комплекстиҥ јилбӱзи база бар: комплексте амырап келген улусты Синюха кырдыҥ бажына чыгаратан подъемниктер бар, јанында ла кӧлди јакалай пляж болзо—улус амыраарына јарамыкту айалга, экијандай туза болор. Кӧлгӧ амырап келген улус дезе подъемниктерле кырдыҥ бажына да чыгып барып келер. Кӧлгӧ канча ла кире кӧп улус келзе, ГЛК-га база јарамыкту болор. Манјӱректиҥ кӧлиниҥ суузы јылу болуп турганы турбизнеске јаан јӧмӧлтӧлӱ айалга деп айдарга јараар. Бистиҥ республиканыҥ јеринде суузы јылу база мындый кӧл јок.\nТуштажу ӧйинде кӧлдӧ ӧткӱретен иштерле колбулу акчаныҥ кеми, соҥында ӱзеери јеткилдештерле колбулу иштерде јербойыныҥ аргачы улузы база туружып, акча иштеп алары јанынаҥ база куучын болды. Башчы бастыра иштердиҥ ле чыгымдардыҥ кемин база катап јазап туруп чоттоор, јӧптӧжӧр лӧ бӱдӱрер деп молјонгон иштерди быжулай ла ӧйинде бӱдӱрер керек деп јакыды. Кӧллӧ колбулу иштер бӱткен соҥында, онызы бистиҥ республиканыҥ јаҥыс ла имиджине јаан камаанын јетирер эмес, је анайда ок бастырајандай тузалу керек болор, јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деген.\nКӧлди балардаҥ арутап турган «Сибгидрострой» АО-до бу иш јанынаҥ байлык ченемел бар. Мынаҥ ла озо ол организация Барнаул каланыҥ јанында кӧлди база балардаҥ арутаган болуптыр. Организацияныҥ баш инженериниҥ айтканыла, кӧлди арутаары аҥылу эп-аргала ӧткӱрилет. Балар труба-снаряд ажыра соордырылар ла јаратка чыгарылар, мында ӱзеери кандый да јаан чыгымдар эдилбес, јаан техника керек јок. Jуун ӧйинде айдылганыла, бастыра иштер план-график аайынча ӧдӧт.\nА. В. Бердников журналисттерге интервью берип турала, Манјӱрек јурт совет ӧйинде мында совет-монгол најылыктыҥ фестивали 1968 јылда ӧткӧн, јарлу кожоҥчы Эдита Пьеха «Манјӱрек» деген кожоҥ кожоҥдогон кийнинде јаҥыс ла ороон эмес, је анайда ок телекей ичинде јарлу боло берген деген. «Мындагы ар-бӱткен јараш ла аҥылу. Jе неме керектебестеҥ, улус оны кичееп тузаланбаганынаҥ улам ол ӱрелген, ар-бӱткенге каршу јетирилген. Эмди оны арутаары, орныктырары ӧдӧт. Ол орныктырылган кийнинде, мындагы јылу кӧлдӧ албаты-јон, озо ло баштап бистиҥ тергеениҥ улузы амыраарына ла эжинерине европей кеминде федерал учурлу объект ле айалгалар тӧзӧлӧр. Бу бастыразы келер јылдыҥ учында болор. «Манјӱрек» ГЛК керегинде айтса, бу ӱлекер јанынаҥ болушты федерал кеминде алганыс. Президенттиҥ јӧмӧлтӧзиле, бис туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча федерал адылу программага киргенис. Оныла колбой Чуйдыҥ јолы јазалат ла јарандырылат—баштапкы бӧлӱги Манјӱректиҥ кӧлине ле ГЛК-га јетире. Федерал акча биске чыгарылат. Мында анайда ок Россияныҥ Сбербанкыла јуук колбуда иштейдис. Алдында ӧйлӧрдӧ мында кар ӱлӱрген айдыҥ ортозы кирезинеҥ ала кӱӱк айга јетире јадатан болзо, эмди кар кезикте јаҥар да айга јетире болбойт. Оныҥ да учун чанала улус узак ӧйдиҥ туркунына јыҥылаар айалга тӧзӧӧргӧ, чананыҥ трассаларын искусственный эп-аргала белетеери ӧдӧр. Мынаҥ Чуйдыҥ јолыла аэропортко јетире ыраак эмес. Jайгыда улус мындагы кӧлдӧ эжинер, кыш келзе, кырдаҥ јыҥылаар. Мында кирелтезиниҥ кеми кандый ла улуска јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр».\n«АР-дыҥ тураныҥ ипотечный кредитованиези аайынча агентствозы» АО-ныҥ гендиректоры М. В. Карпенко чананыҥ трассаларын карла искусственный эп-аргала канайда јеткилдеери јанынаҥ јартамал эдип, бу иш 2018-2019 јылдардыҥ сезонында бӱдер деген.


13.03.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nДепутаты поддержали поправки в Конституцию\nДепутаты Государственного Собрания-Эл Курултай РА одобрили закон о поправках в Конституцию России. Проект повестки внеочередной сессии содержал только один вопрос – о рассмотрении закона РФ о поправке к Конституции России «О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти». На сессии присутствовали 39 депутатов из 41. «Закон обсуждался на всех уровнях, в нем приняли\nАлтайдыҥ королевазы талдалар\nТулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драманыҥ театрында су-кадыгы кирелӱ эпши улус ла кыстар ортодо «Алтайдыҥ королевазы» деп адалган баштапкы республикан конкурс ӧдӧр. Конкурсты кенектердиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрет. Ус ла јайалталу јаражай эпшилердиҥ кӧрӱ-конкурсын белетеп ӧткӱреринде\nЧокым јакылталар берилген\nТулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ Јондык палатазыныҥ турчыларыла ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Анда муниципалитеттерде јербойында бойы башкарынарыныҥ јондык органдарын (ТОС), кенектерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧриниҥ ле автомобильный јолдордыҥ ӧзӱминиҥ сурактары шӱӱжилген. Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева Олег Хорохординге тергеениҥ башкартузы јондык ишчилерле ишмекчи туштажуларды јаантайын ӧткӱрип, республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына бойыныҥ\nКӧсти кӧӧрӧдӧр, кӧгӱсти кӱйбӱредер јаражайлар\n«Принцесса Алтая» — «Алтайдыҥ јаражайы» конкурс јарлалып, баштапкы талдашту бӧлӱк ӧткӧнинеҥ бери бир ай кире ӧй ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына финалга чыккан он јаражайга таҥынаҥ ӧйи каруулу, јилбилӱ, маҥзаарышту ла сӱӱнчилӱ репетицияларла, фотосессияларла, бијеле толо болды. Сакылталу финал тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Быјылгы алтынчы тергеелик бу конкурстыҥ\nЭпшилер сӱӱжинде – бӱткӱл телекей\nӰй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧтти. Байрамдык кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин ле онойдо ок ӧскӧ дӧ чыгартулу улус уткудылар. «Јастыҥ јараш байрамыныҥ алдында мен слерди, телекейди кееркеткен эпшилерди, акту кӱӱнимнеҥ уткуп, слерге айыл-јурттагы,\nКМН: ӧзӱмниҥ јолдоры, ӧҥзӱре сурактар\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ас тоолу ӧс калыктарыныҥ керектери аайынча АР-дыҥ башчызындагы, башкарузыныҥ председателиндеги консультативный советтиҥ јуунын ӧткӱрген. Јуунда ас тоолу ӧс калыктардыҥ тилин, культуразын, јаҥжыгуларын корыыры аайынча иштер кӧрӱлген. Россияныҥ президенти Владимир Путин бу суракка јаан ајару эткенин Олег Хорохордин темдектеген. Онойдо, ороонныҥ башчызыныҥ Конституцияга эдетен кубулталар јанынаҥ шӱӱлтелериниҥ тоозында ас тоолу\nОзочылдардыҥ, устардыҥ ундылбас кӱндери\nАлтай Республикада Ӱредӱликтиҥ устарыныҥ, озочылдарыныҥ кӱндери, кӧрӱ-маргаандары тулаан айдыҥ 10-14 кӱндеринде ӧдӧт. Талада јакшынак јаҥжыгу болуп, Ӱредӱликтиҥ устарыныҥ кӱндери јылдыҥ ла бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Быјылгы кӧрӱ-маргаандарда башка-башка аймактардаҥ ла каладаҥ 56 ӱредӱчи эрчимдӱ туружат. Јаан учурлу кӧдӱриҥи ӧйинде алты кӧрӱ-маргаан ӧдӧт: «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Јӱрегимди балдарга бередим»,


Д. Медведевтиҥ ӧткӱрген јуунында турушкан - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Россияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведевтиҥ башкарганыла ӧзӱми ас кемдӱ тергеелерди ӧскӱрерге олордыҥ таҥынаҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык программаларын тургузарына учурлалган јуунда турушкан.\nЈуунда Дмитрий Медведев ӧзӱми кирелӱ деген тооломго кирип турган тергеелерге бюджеттеҥ билдирлӱ болуш эдилип јат деп темдектеген. Россия Федерацияныҥ башкарузы мынаҥ башка мындый субъекттер бойлорыныҥ аргаларын толо тузаланзын деген амадула олорго ӱзеери јӧмӧлтӧлӧр јетирерин тӧзӧйт. Ол кажы ла тергееге ӧрӧ ӧзӧтӧн тӧзӧлгӧлӧрин табып алары сӱрекей учурлу деп айткан.\n«Экономиканы тыҥыдып ӧскӱрерге јаҥы ууламјылар бедиреп табарга ченежип турган тергеелерге инвесторлор табарына, экономикада, јонјӱрӱмдик ӧзӱмде јаҥы ӱлекерлерди иштедерге, башка-башка керек-јарактарды јӱрӱмде бӱдӱрерге бис олорго бастыра јанынаҥ болуш јетирерге белен» — деп, Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели айткан. Д. Медведевтиҥ темдектегениле, инвестициялары, кирелтелери, јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары јабыс, ишјоктордыҥ тоозы кӧп он тергееге болуш јетирерге башкару кеминде кураторлордыҥ институды тегиндӱ тӧзӧлбӧгӧн. Олор ӧзӱмиле соҥдоп турган субъекттерге болуш јетирерин бойлорыныҥ ајарузында тудар. Тургуза ӧйдӧ Россия Федерацияныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ министерствозыныҥ башкарганыла кажы ла тергееге эрчимдӱ ӧзӧриниҥ программазы тургузылып јат.\n«Биске тура берген кызалаҥду айалгалардыҥ шылтактарын тӱрген-тӱкей табып, темдектеп алган программаларды учына јетире тургузып алар керек. Олор кандый инфраструктураны талдап аларын, инвестӱлекерлерди кандый бӧлӱктерде тузаланза јакшы болорын јартаарына јаан болушту болор. Темдектеп алган пландарды јӱрӱмде бӱдӱрерге олор база болужар. Биске экономиканы, кичӱ ле орто аргачылыкты ӧскӱрерге, улус јадатан тураларды тударга, экологияныҥ ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарга јаан ајару эдер керек» — деп, Д. Медведев ајарган.\nРоссияныҥ башкарузыныҥ экономика аайынча министерствозы кажы ла тергееге ӧзӱмниҥ таҥынаҥ программазын тургузарга керектӱ документтер белетеп тургускан. Д. Медведевтиҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда тергеелердиҥ ӧзӱминиҥ программаларын тургузатан иштиҥ баштапкы турулталары кӧрӱлип, оныҥ текши ууламјылары шӱӱжилген. Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ программазын тургузары аайынча иш быјыл кичӱ изӱ айда башталган. Олег Хорохординниҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде республикада бу ууламјыда байа бир јаҥжыгып калган деп айдатан бир канча уур-кӱчтер бар. Олор тергееге ӧрӧ ӧзӧрине јаан буудагын јетирет. Уур-кӱчтердиҥ тоозына элдеҥ ле озо эл-јонныҥ ас кемдӱ ишјалы, электроэнергияныҥ бийик тарифтери ле тергеелик учурлу јолдордыҥ чыҥдыйы коомой болгоны кирип јат.\nАлтай Республиканыҥ башчызы тургузылып јаткан программаныҥ ӱлекерине тӧрт јӱстеҥ ажыра керек-јарактар кирип јат деген. Программада эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырары аайынча иштер баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат. Бу программаны билгир тузаланып, темдектелген иштердиҥ ончозын бӱдӱрзебис, уур-кӱчтердиҥ аайына чыгарыс, бис темдектелген иштерди бӱдӱрерине белен деп айткан.