Кӧп улусты санандырган болор... - altaicholmon\nКӧп улусты санандырган болор…\nЈӱрӱмде кижи кандый ла айалгага туштаар аргалу. Је кандый ла кӱч айалгадаҥ чыга берер эп-арга тӱҥей ле табыла беретенин база ундыбас керек. «Чеберленгенди Кудай чеберлеер» деп сӧс тегиндӱ айдылбаган. Бӱгӱнги јӱрӱм чын да башка-башка чочыдуларла толо немедий. Ол тоодо ВИЧ-инфекцияга табартканда, кижи бойын канайда тудунары, нени эдери јанынаҥ СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай, каладагы «СПИД-ле тартыжары ла оны болдыртпазы аайынча тӧс јерде» пресс-конференция ӧтти.\nБистиҥ республика ичинде мындый оору јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде эмчи-эпидемиолог В. Г. Зимин слайдтардыҥ болужыла толо јетирӱ этти. Статистикадагы тоолордоҥ кӧргӧндӧ, 2018 јылдыҥ ӧткӧн он айыныҥ туркунына Алтай Республикада бу ооруга алдырткан 95 учурал болгоны јарталган. Тергее ичинде ВИЧ-инфицированный улустыҥ текши тоозы 938 кижи.\n«ВИЧ-инфекция» деп диагнозту 674 кижи диспансерный учетто туруп эмденет. Мындый оорула оорыган учуралдар анчада ла Горно-Алтайск калада, Чамал ла Майма аймактарда кӧп туштайт.\nЈаштарыла кӧргӧндӧ, оорыгандардыҥ кӧп сабазы 30-39 јаштыҥ ичиндеги улус, олордыҥ 38 проценти — ӱй улус. Бу јылдыҥ он айыныҥ туркунына ВИЧ-инфицированный энелердеҥ 16 бала чыккан. Текши республика ичинде мындый оорулу энелердеҥ чыккан 153 бала бар. Тургуза ӧйдӧ 18 јашка јетпеген 13 бала диспансерный учетто турат, олордыҥ ортозында 6 бала ӧскӧ тергеелердеҥ келгени јарталган. Олор ончозы антиретровирусный эмдениш алат.\nСпециалисттердиҥ айтканыла, ВИЧ кандый ла кижиге југужар аргалу. Оныҥ јажы, билелик ле јӱрӱмдик айалгазы, кандый ӱредӱлӱ болгоны бу суракта ылгаш јогынаҥ болот.\nБойыныҥ су-кадыгы, келер ӧйи керегинде сананган улус ВИЧ-инфекциядаҥ чеберленери јанынаҥ јетирӱлерди кайдаҥ ла таап алар аргалу. Пресс-конференцияныҥ туружаачызы, врач-инфекционист М. А. Ульчиекованыҥ айтканыла, бойыныҥ су-кадыгы чокым-јарт шылтактар јогынаҥ уйадап турганын сескен кижи тургуза ла СПИД-центрге келип, кан табыштырып кӧрӧр керек. Кӧп улус мында таныштарына туштаарынаҥ алаҥзып, ады-јолы кайда-кайда бичилеринеҥ јалтанат ла туйуксынат. Је бу тӧс јерде ВИЧ-инфекцияга анализтерди ады-јолын јажырып та табыштырар арга бар.\nЭмчи-эпидемиологтыҥ болушчызы Н. А. Тайтакова јӱрӱмдик учуралды темдек эдип куучындаганы кӧп улусты санандырган болор. Тоолу јылдар кайра јиит кижи ВИЧ-ле југушкан. Бойыныҥ су-кадыгыныҥ ӧскӧрип, уйадап турганын биле тура, ол узак ӧйгӧ биле тӧзӧбӧй, јаҥыскан јӱрген. Је јӱрӱмниҥ толкузы оны кандый да ӧйдӧ эш-нӧкӧри божоп калган јаҥыскан ӱй кижиле таныштырган. Анча-мынча ӧйдӧҥ экӱ биле тӧзӧгӧн кийнинде, ӱйи табынып алган. Бу да тушта оорузы керегинде эр кижи нени де айтпай, јажыдын бойында ла алып јӱрген. Ары ла јанынаҥ ырыс тӱжӱп, бала су-кадык чыккан. Је энези такып табыштырган анализтерде оору бары јарталып келген. Југушкан баштапкы ӧйлӧрдӧ кижиниҥ эди-каныла айланып, ВИЧ-инфекция бойы керегинде сестиртпей, «тым турар» аргалу. Је узакка эмес. Бу учуралда бала шак андый «тымык» ӧйгӧ учурайла, ак-јарыкка су-кадык келген. Јаан удабай баланыҥ адазыныҥ оорузы тыҥып, тӱрген болуштыҥ кӧлӱгиле эмчиликке экелилген. Је бойыныҥ јажынып јӱргениниҥ уч-тӱбинде бу кижи короп калды. Ӱйи тургуза ӧйдӧ учетто туруп, эмденип јат.\nБаза бир јартамал. RV – ол башка анализ, анда ВИЧ канайып та кӧрӱнип чыгар аргазы јок. Је кӧп улус бу суракты јазап оҥдобой, булгалып јат. Канча јылдарга улай эдилген шиҥжӱдеҥ кӧрзӧ, ВИЧ-ле эр улус, ӱй улуска кӧрӧ, кӧп оорыйт. Је ӱй улус барлу тушта канча катап анализ табыштырып турган болзо, эр улус анайып ла тууразында керексинбей де, оорузын сеспей де јӱрӱп калат. Айдарда, бойын ла јуук улузын кичееген, су-кадыгына серемји эткен кажы ла кижи каладагы СПИД-центрге кандый ла ӧйдӧ келип, канын шиҥдеерине табыштырар аргалу.


11.12.2020 - altaicholmon\nГлавное-сохранить связь поколений\nВ Госсобрании прошла встреча депутатов с членами первого правительства Республики Алтай и президиума Верховного совета Александром Алчубаевым, Бронтоем Бедюровым, Александром Борисовым, Марией Гайдабрус, Владимиром Петровым, Анатолием Чичиновым.\nУлустыҥ јилбӱлерин корулаары — тӧс ајаруда\nЭл-јон ортодо эмчилик страхованиени кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрип турган система (оноҥ ары — ОМС), коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде Россияныҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱги ле чилеп ок, уур-кӱч айалгаларга учураган.\nТооалыш 2021: јаҥы эп-аргалар тоолорды быжулаар\n2021 јылдыҥ кандык айында Россияда ээчиде тооалыш ӧткӱрилер. Ӧткӧн неделеде Росстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков ло оныҥ ордынчызы Павел Смелов Алтай Республикага келип, тергеениҥ башкараачыларыла тушташкан.\nСӱӱген ижинде – сӱӱген адазы…\n«Комсомольский правда» ла «Партия дела» ӧткӱрген «Иштиҥ чырай-кеберлери» («Лица труда») деген III бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ турулталары кӧрӱлди. Алтай Республикадаҥ Сынару Ороеваныҥ соккон фотојуругы «Сӱӱген иш» деген ууламјыда эҥ артык деп адалды.\nЈаҥ ла эл-јон ортодо колбуны тыҥыдар площадка\nЈаҥар айдыҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайскта тергеениҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деп адалган 3-чи гражданский форумы ӧткӧн. Быјылгы форум Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱнине ле 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.


Эптеш уйазыныҥ чыйрак уулдары | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nJоло ичинде Ептешев Константинниҥ (Костенка) ады-чуузы jарлу болгон. Бу кижиниҥ озо ло баштап иштеҥкейин, эпчилин, канча тура тутканын ла немени чикезине айдарын улус билетен. Оныҥ адазы Бердини 1937 jылда «албатыныҥ öштӱзи» деп айдап, Колымага апаргандар, ондо ло суру jок jылыйган. Бердини jерлештери сӱреен аҥчы, аткыр кижи болгон дежетендер.\nАда-Тöрöли учун jууда сурузы јок jылыйган Јажнай аказын бедиреп, карындажы Константин Бердинович от-калапту јуудаҥ чыкпаган аказыныҥ ат-нерезин кöдӱрген.\nЕптешев Jажнай тöӧлöс сööктӱ Эптештиҥ билезинде Jолодо, Тоотой öзöктö, 1923 jылда чыккан. Jажнай jуунаҥ озо тöрöл колхозында почтальон болуп иштеген. Чӱрчеде ле таҥ атту керектӱ бичикти jетирер jерге апарып беретен. 1942 jылдыҥ туулан айында jууга атанып jадарда, Jажнайга 19 jаш болгон. Фронтто ол озо баштап кайучыл болуптыр, оноҥ чечен адышту уулды снайперге алгандар. Jе, ого узак jуулажарга келишпеген, 1943 jылдыҥ чаган айында сурузы jок jылыйган.\nЭркемен Матынович Палкин 1985 jылда Улу Jеҥӱниҥ 40 jылдыгына учурлай «Бир öзöктоҥ барган уулдар» деп очергинде Jоло-Кайрылыктаҥ jууда турушкан jерлештери керегинде бичиген. Ол öйдö одус ӱч фронтовик эзен-амыр болгон. Эркемен Матынович олорды ончозын jакшы билип, куучындажып, олордыҥ кажызыныҥ ла jуучыл jолдорыла таныш болгон. 2010 jылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте jарлалган Э.М. Палкинниҥ очергинеҥ алынган Ептешев Jажнай керегинде ӱзӱкти салып jадыбыс:\n«…Снайпер Ептешев Jажнай Сталинград алдында черӱде jетире jарлу jуучыл болгон. Ол керегинде бичилген де, jуучылдар да бойы ортозында куучындажатан. Дивизияныҥ газединиҥ редакторыныҥ ордынчызы, старший лейтенант Петр Скобелев, Jажнай керегинде бичиген поэмазында мынайда айдып jат:\nВолга сууныҥ jарадына\nJажнай тӱрген jедип келт.\nМында jаан jараш город\nТурган эмтир – Сталинград…\n…Jебрентик ойрот кöзинеҥ\nJескимчилӱ ийттер ырабайт.\nКарас ла эткен фашисттиҥ\nКак маҥдайга ок тийет.\nJуу-согуштыҥ кийнинде Ептешев Jажнайла не болгон, ол кайда jылыйган – оны билер кижи jок. Константин Бердинович öткöн jылдарда оныҥ аказыла кожо jуулашкан улусты бедиреп, олорго самараларды кöп бичиген, сураган, бир сурузын угарга кичеенген.\n1972 jылда, тулаан айда, Рига городтоҥ ого 86-чы полктыҥ командири болгон Елисеев Иван Гордеевичтеҥ мындый самара келген:\nКӱндӱлӱ Константин Ептешев – Эзендер!\nПисьмогорды алдым деп меҥдеп jетирип турум. Мениҥ сӱӱген, jалтанбас Jажнайымныҥ карындажынаҥ письмо алдым деп, сӱреен сӱӱндим. Слердиҥ агагарды мен сӱреен сӱӱгем, ол чечен адучы, коркорын билбес, чындык кижи болгон, jалтанбастарды сӱӱген. Ол 298 –чи дивизияныҥ мениҥ 86-чы полкымда болгон. Немецтерди Сталинградтыҥ алдында оодо сокконыныҥ кийнинде полк 80-чи гвардейский дивизияныҥ 217-чи гвардейский полкы деп адалган. Jажнай элдеҥ баштап кайучылдардыҥ взводында, оныҥ кийнинде снайпер болгон. Ол чечен адыжыла jӱске jуук öштӱни jер алдына аткарган. Jажнайды полкто сӱреен сӱӱгилейтен. Полкто мындый кожоҥ бар болгон:\nБобрик, Стороженко, Тимофеев, Ептешев Снайпердиҥ адыжыла öштӱлерди кырган.\nСталинградтагы jуу-согуштыҥ кийнинде мени черӱниҥ штабына кöчӱргендер, Jажнай дезе полкто артып калган. Оныҥ оноҥ арыгы салымын билбезим. Слерге фотоjурук салып jадырым, ондо Jажнай бар. Сталинградтыҥ jуузыныҥ кийнинде мен кайучыларла, снайперлерле кожо соктыргам. Jажнай керегинде, jуудаҥ озо кайда иштеген, билези jаан ба, ада-энези кандый – сӱреен сурап турум, бичигер.\nJажнайдыҥ бастыра тöрööндöрине эзенимди ле jакшыны кӱӱнзегенимди jетиригер.\n1973 jылда, кочкор айда Украинадаҥ, Черкасский областьта Ватутино городтоҥ мындый самара келген:\nКӱндӱлӱ нöкöр Ептешев!\nСлерге узак кару бербегем, нениҥ учун дезе Яжнайдыҥ кайда божогонын табарга кичеенгем, jе оны кемнеҥ де билип болбодым. Слерге jаҥыс фотоjурук салар аргам бар. Снайперлердиҥ ле кайучылдардыҥ ортозында, сол jанынаҥ баштапкы турганы, мен бодозом, Яжнай. Бу фото Сталинградта jууныҥ кийнинде согулган. Айдарда, ол тушта слердиҥ агагар тирӱ болгон. Ол, байла, Украинада jууларда божогон. Нени-нени уксам, jетирерим. Поэма бичиген Петр Скобелев Яжнайдыҥ öлгöни керегинде нени де айдар эди деп бодоп турум, jе ол бойы jууныҥ кийнинде божоп калган.\nЯжнай сӱреен jалтанбас, бойын тудуп билер кижи болгон. Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон.\nАды-jолыгарды чокымдап бичип ийигер. Мен бичик белетеп jадырым, ого керек.\nАкту кӱӱнимле, Яков Григорьевич Амелин.\nЭмди Барнаулда эзен-амыр jуртап jаткан Назаров Григорий Иванович Jажнайла кожо база jаҥыс jууда болгон. Ол Jажнай керегинде бичиген самаразында мынайда темдектейт:\n«…Бир соок кӱнде бистиҥ частька Ойрот-Туринский автоном областьтаҥ бир jиит уул келген эди. Ол командирге jууктап, бойыныҥ келгени керегинде jетирген. Кандый адып jадырыҥ деп, командир сураарда, ол тöжинде «Ворошиловский стрелок» деп значогын кöргӱзип, jаҥыс ла онго тийдирип jадым деп айткан. Ченеп кöрöрис деп, командир кӱлӱмзиренген, чын ондый болзо, кайучыл болорыҥ деген.\nJажнай jакшы jуулашкан. Кайучыл да болор тужында ол канча öштӱни чечен jоголткон. Снайпер болзом, менеҥ туза кöп болор болбой деп айдатан. Jуучыл башкараачылар оны билип, снайпердиҥ мылтыгын бергендер. Удабаган: бастыра часть Ептешев деп снайпер керегинде айдар боло берген. Кöп улус оныла тушташпаган да болзо, билетен болгон. Jаҥыс ла бир айдыҥ туркунына ол одус фашистти тоолондырган эди.\nJажнайды мен снайперлердиҥ jуундарында кöрӱп туратам. Ондо олор бойыныҥ ченемели, jаҥы ӱредӱ керегинде куучындажатан… Дивизияныҥ «Атакалар» деп газединде Jажнай керегинде кöп бичилген… jаҥыс jердиҥ улузы Jажнайдыҥ ат-нерезин бийик ле тереҥ билип, öрö кöдӱрип jӱрер деп иженип турум».\nБарнаул калада jадып турган ла jуу öйинде медсестра болгон капитан јуучыл јамылу Рябкова Александра Игнатовна Константин Бердиновичке бойыныҥ jуу öйиндеги фотоjуругын ийген. Фотоныҥ кийин jанында мынайда бичилген: «гв. ст. лейтенант 80 гв. с/д…Ешнай Ептешев Горно-Алтайская обл. Ангудайский р-н. Снайпер во время боя под Сталинградом уничтожил 47 фашистов и был тяжело ранен, и с поля боя вынесла гв. капитан Рябкова Александра Игнатовна, и после ранения умер в госпитале». Бу медсестра Рябкованыҥ айдыжыла болзо, Jажнай Сталинград учун jуу-согушта шыркаладып, госпитальда божогон. Тöрöгöндöриниҥ айдыжыла, ол маршал В.И. Чуйковтыҥ черӱзинде болгон ло 1942 jылда Jажнайды Кызыл Мааныныҥ ордениле кайралдагандар, айса болзо, божогоныныҥ кийнинеҥ. «Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон» -деп кожо jуулашкан Я.Г. Амелин бичиген. Интернетте «Кайралдар» да, «Ептешев» деп öбöкö дö jанынаҥ не де табылбайт. Jе бедиреништӱ ишти токтотпой, оноҥ ары улалтар ла керек.\nЕптешевтердиҥ база бир карындажы керегинде айдарга турум… Jоло ичинде Тоотойдыҥ тöӧлӧстöринеҥ, база ла Эптеш уйазынаҥ Константин Бердиновичтиҥ кичинек карындажы Тӱрӱк (Андрей) тоомjыда болгон. Тӱрӱк сӱреен чечен аҥчы, ады jон ортодо jарлу болгон. Адып экелген эдиле jерлештерин, тöрöгöн-туугандарын азыраган ла. Черӱге барып jадарда, оны ончо jурт ыйлажып, калганчы jолына чылап ӱйдешкен. Черӱ молjузы Латвияда öдӱп, барганынаҥ ала алты ла айдыҥ бажында jеткердеҥ улам божогон. Айылында эш-нöкöри ле кызы артып калган. Jуучыл молjузын бӱдӱрип, ыраак Латвияда сööгин салган jерлежистиҥ ады ундылбас учурлу.\nЧыйрак, иштеҥкей Эптеш уйазыныҥ уулдары эмди де Jоло алтайында туралар тудуп, аҥдап-куштап, мал-ажын кичееп, угы-тöзин ӱспей jуртагылайт. Олордыҥ энези Татьяна Кулеровна база ар-калап майман кижи балдары ортодо эзен-амыр отуры. Оныҥ адазы Таптыев Кӱлер Кичинек- Jаламаннаҥ jууга барала, кайра келбеген. Кажы ла билени алзагар, бойыныҥ ачузы, jылыйтузы, jӱрек сыстаткан ла оморкоткон тӱӱкизи бар. Келер ӱйеге оны бичип, куучындап, ады чыккан улузыс, олордыҥ ат-нерелӱ керектери ундылбазын деп кичеенеер керек.\nАмыева К.Е., Јолоныҥ jурт библиотекари\n« Индексация пособий в 2018 году\nЛюбовь — фундамент семьи »


Алтай вектор Евразий биригÿде - altaicholmon\nРФ-тыҥ Государственный Думазында телекейлик кемдÿ «Алтайский вектор евразийской интеграции» деп кÿрее-куучын öткöн.\nОндо парламентарийлер, РФ-тыҥ ведомстволорыныҥ ла бир канча министерстволорыныҥ чыгартулу улузы, ӧскӧ ороондордоҥ, культураныҥ, ÿредÿликтиҥ ле билимниҥ ишчилери, эксперттер турушкан. Форумныҥ уч-турулталары керегинде санаа-шÿÿлтезиле ÿлешсин деп, Государственный Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразий интеграция ла jерлештериле колбулар аайынча комитединиҥ турчызы Иван БЕЛЕКОВТЫ сураганыс. Депутаттыҥ санаа-шÿÿлтелериле кычыраачыларды таныштырадыс.\nТургуза öйдö РФ-тыҥ политиказыныҥ евразийский векторы чыҥдый учур алынат. Телекейдиҥ эки талазындагы бистиҥ орооныс (оны Россия-Евразия деп чын адаган) бектеп, колбоп турган кÿрдий. Евразияныҥ калыктарыныҥ интеграциязын ла чÿм-jаҥжыгуларын социокультурный биригÿзи Россияны аҥылу духовный тöс jер эдет.\nÖткöн чактыҥ 20-чи jылдарыныҥ бажында ады-јолы jарлу орус славист ле философ Николай Трубецкой темдектеген: «Евразийство духовный тазыл болор учурлу, оныҥ болужыла Россия национальный идеологияны тöзööр сÿрекей керектÿ сурактыҥ аайына чыгар. XXI чакта бу концепт бойыныҥ тузалузын jылыйтпай, ÿзеери геополитический учурын тыҥыдар».\nЕвразий бирликтиҥ геополитический тöзöгöзи бÿдÿп калганына телекейде кемде де алаҥзыш jок. Кöп сабазында Россияныҥ jöмöгöниле экономикалык öмö-jöмö иштеери jол алынган. Евразий бирликтиҥ тöс ууламjызы: бойыныҥ кÿÿниле, бой-бойына тузалу, теҥ-тай, ачык, jарт болоры.\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 2017 jылдыҥ кÿÿк айында Пекинде болгон телекейлик форумда Евросоюз «Бир курчуда, бир jолдо» (Один пояс, один путь) деп форумла кожо иштеер турчыларыныҥ тоозында: Шанхайский организация, Тÿштÿк-Кÿнчыгыш Азияныҥ государстволорыныҥ биригÿзи Евразийский jаан öмö-jöмö иш тöзöп бÿдÿрер аргалу деп шÿÿлтезин угускан.\nШак бу контекстте «Евразий интеграцияныҥ алтай векторы» деп тема аҥылу учур алынып, тургуза öйдö бу суракты jаҥыдаҥ оҥдоорын некейт. Мыныла колбой Лев Гумилёвтыҥ адын канай адабас? Оныла кожо телекейлик билимге этногенезтиҥ теориязы келген. Алтайдыҥ бийик öзÿминиҥ калыктары бу кайкамчылу билимчини сÿрекей баалап jат. Нениҥ учун дезе, ол Алтайдыҥ тÿрктердиҥ кабайы болгонын jартына чыгарган. Алтайла бек колбуда болгон Николай Рерих те евразийствоныҥ гуманистический шÿÿлтезин элбедерине jаан камаанын jетирген.\nАлтай – ол öзÿми бийик телекейлердиҥ бириккени, кöп калыктардыҥ культуралык байлыктарыныҥ эрjинези. США-дагы Пенсильваниядагы университеттиҥ антропологияла профессоры, Тÿндÿк Американыҥ öс калыктар аайынча билимчизи Теодор Шурраныҥ айтканыла, Алтай «тöс точка, ого канча-канча чактар туркунына улус келген, оноҥ ок барган». Ол ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик энчизиниҥ ар-бÿткендик кöп объекттериниҥ база бир тергеези, телекейлик тöрт теҥистеҥ теҥ-тай ыраагында турат. Мында качан да техноген-тузаланарыныҥ философиязы эҥ баштапкы jерде турбаган. Бу ок айалгала колбой Алтай келер öйдиҥ духовно-экологический бийик öзÿмниҥ иштериниҥ сомыныҥ кебери болот.\nJебрен öйлöрдö шак мынайда Улу Торко jолдыҥ тÿндÿк айрызы барган болгон. Бу XXI чактагы бийик öзÿмниҥ «Бир кур, бир jол» деп ÿлекериниҥ база бир ууламjызы болуп jат.\nТергее эрчимдÿ биосферный аргаларды бектей тудат. Алтайда экологиялык ару аш-курсак, эдимдер белетеп чыгаргадый jаан арга бар.\nАлтайда Россияны Казахстанла, Монголияла, Кыдат jерле колбогон jаҥыс гран-кыйузы бар. Ол геостратегический учурлу ла тургуза öйдöги jонjÿрÿм-экономикалык ла гуманитар курч сурактарды, олордыҥ политикала, экономикала, jуучыл текши ууламjылу сурактары, — телекейле кожо туружып, духовный байлыктарыла, национальный чÿм-jаҥжыгуларла бек колбузын кöргÿзет. Мында гран-кыйуда öмö-jöмö иштеериниҥ, трансграничный jерлердиҥ öзÿмине учурлап иштееер байлык ченемел бар.\nЕвразийствоныҥ интегративный öзöр jолында база бир айалганы аjаруга алар керек: калганчы öйлöрдö jондык-политикалык jÿрÿмде «Алтайская цивилизация» деп терминди тузаланары jаҥжыккан. Этно-пространственный ла духовно-философский дегенин тереҥжиде билип аларга, оны эки кöрÿм-шÿÿлте ажыра jартагадый: тÿÿкилик ле эмдиги öйлö колбой.\nАлтайдыҥ бийик öзÿминде — тÿрк-монгол ло славян бирликтиҥ чындык ла кöргÿзÿлÿ темдеги. Кöчкÿн цивилизация ла jебрен орус государство Александр Невскийдиҥ öйинеҥ ала бой-бойыла тÿÿкилик колбуда, оныҥ шылтузында мында культурно-духовный текши телкем jер тöзöлгöн.\nТургуза öйдö алтай тилдиҥ билезиндеги калыктар тÿндÿкте Якутиядаҥ ла Турцияга, тÿштÿкте Иранга, кÿнбадышта Венгриядаҥ ла Карелиядаҥ ала Японияга, кÿнчыгышта Кореяга jетире jуртагылап jат, анайда ок Алтайда, Уралда, Поволжьеде, Тöс Азияда ок чылап, Монголияда ла Китайдыҥ кöп саба jерлеринде. Бу калыктар канча чактарга орустарла, кыдаттарла кожо бир jерде jуртап jат. Бистиҥ алтай тилдиҥ билезиндеги калыктар ортодо ончо кудай jаҥдар бар: шаманизмнеҥ ала буддизмге jетире, христианство ло ислам бар.\nАлтай тилдиҥ билезинде тÿрк, монгол, тунгус-маньчжурский, угро-самодийский айрылар (ветви) бар. Тÿндÿк-Кÿнчыгыш Азияда, Тöс Азияда, Анатолияда ла Кÿнчыгыш Европада jаткан калыктар бой-бойына jуук тилдерле куучындажат.\nУзак jылдарга белетелген ле 2017 jылда Кыргызстанныҥ тöс калазы Бишкекте öткöн «Алтайская цивилизация и родственные народы алтайской языковой семьи» деп телекейлик форумда евразийствоныҥ амаду-шÿӱлтези аайынча биригери jанынаҥ jöп jарадылган.\n«Алтай цивилизацияныҥ» концепти Евразияныҥ jерлерин бириктиреринде jаан учурлу болот. Евразий интеграцияныҥ алтай векторы деп оҥдомол географический эмес, ол дезе тÿÿкилик – бийик öзÿмниҥ оҥдомолы.\nМыныла колбой jаҥы jасак чыгарар баштаҥкайлар, Евразиядагы калыктар ортодо гуманитар колбуларды бектеер билим-ÿредÿлик ле культурный ÿлекерлер ле о. ö. керек болот. Эҥ ле озо «Евразия калыктарыныҥ эпический энчизин корып алары ла öскÿрери керегинде» модельный jасак сÿрекей керектÿ. Ол евразийский jерлерди бириктирер. Оныла баштаҥкайды государстволордыҥ Ассамблеяларыныҥ парламенттери – СНГ-ныҥ туружаачылары ортодо эдер керек. Евразийский калыктардыҥ эпический энчизи, ол тоодо орус калыктыҥ байлык фольклоры — бу бистиҥ курчулу коручыбыс. Россияга анайда ок тÿрк культуралардыҥ телекейлик организациязы ТЮРКСОЙДЫҤ ижинде эрчимдÿ туружар керек.\nЕвразийский телкемде интеграцияны элбедерине ле культурно-гуманитар јанынаҥ öмö-jöмö иштеерине jарамыкту болгонын «Наш общий дом — Алтай» деп телекейлик координационный совет те кöргÿсти. Ол Алтай крайды, Алтай Республиканы, Китайдыҥ Синцзян-Уйгурский автоном аймагын, Монголияныҥ ла Казахстанныҥ Кÿнчыгыш Казахстанский облазыныҥ бир канча аймактарын бириктирет. Совет тöзöлип турарда, евротергеелер ортодо гран-кыйуда öмö-jöмö иштеериниҥ ченемели тузаланылган. Бу биригÿле Тымык теҥистеги тергеелердиҥ бир канча ороондоры, анчада ла Корея ла Япония, jилбиркейт.\n«Алтай цивилизацияныҥ» калык-тарыныҥ интеллектуальный элитазы калганчы jылдарда jаан учурлу, ол текшителекейлик баштаҥкайлар эткен. Олордыҥ тоозында:\nМосквада Евразийский культуралык тöс jер ачары. (Ол евразийский телкемдеги гуманитар бӧлӱкте интегративный керектерди бир ууламjыда апарар арга берер);\nЯкутскта евразийский калыктардыҥ эпозыныҥ телекейлик тöс jерин ачары;\n«Духовный ТРАНССИБ» деп евразийский сÿрекей jаан ÿлекер. (Келер öйдö оныҥ проекциязын Владивостоктоҥ Лиссабонго jетире апарары (чöйöри);\n«Евразияныҥ кöлдöри: байлу кöлдöрдиҥ бирлиги» деп ноосферный эколого-культурный ÿлекер. (Каспийди, Волганы, Байкалды, Иссык-Кöлди, Алтын-Кöлди, Ладоганы темдек эдип. Олор jаҥыс ла ар-бÿткендик-экологиялык эмес, jе анайда ок тÿÿкилик-культуралык, кöгÿстик учур алынат);\nКöчкÿн цивилизацияныҥ тöс jерин öскÿрери;\n«Алтай цивилизация» деп тÿÿкилик-культуралык тöс jер тöзööри;\n«Алтай цивилизацияны шиҥдеер институт» деп телекейлик билим-шиҥжÿлик тöс jерди Кыргызстанныҥ тöс калазы Бишкекте тöзöӧри.\nБу ÿлекерлердиҥ бир канчазы ЮНЕСКО-ныҥ баштаҥкайыла бÿткедий.\nРоссия баштаҥкайлар ла евразийский синергия чыгатан jер болор керек. Бу гуманитар телкемге ууламjылу, эрчимдÿ ле бистиҥ айылдаштарла jана базыш jогынаҥ jуук колбу тудуп иштеери. Чокымдап айтса, евразийствоныҥ гуманитар векторын учурыла интеграционный керек-jарактарда государствоныҥ экономический, политический ижи-тожыла теҥ тургузар керек. Бис бу сурактарда соҥдоп jадыбыс.\nЕвразийский калыктар энчизин корып алары ла öскÿрери, оны келер ÿйелерге берери – цивилизациялардыҥ ла культуралардыҥ текшителекейлик куучын öткÿрери јанынаҥ бир бöлӱги. Биске эл агаруларысты, байлыктарысты чеберлеп, телекей кемине чыгарар керек.\nРоссия постсоветский интеграционный керек-jарактарда башчы болуп тура, олордыҥ салымыла колбулу некелтелерин бийиктедер учурлу.\n—Евразийский интеграцияныҥ учурын толтырып тыҥыдар;\n—Интегративный керек-jарактардыҥ кöп векторлорлу ла толо болорын jеткилдеер;\n—Обществознаниеде jаҥыртылу билим парадигма болорын тöзööр;\n—ЕАЭС-тиҥ билимчилериниҥ Евразийский билимдер академиязын ачар баштаҥкайын эрчимдÿ jöмööр.\nЕвразийский интеграцияныҥ алтай векторыныҥ духовный кöрÿм-шÿÿлтезине ле культурно-прикладной тöзöгöзине тайанып, XXI чакта Евразияныҥ калыктарыныҥ коштой öзÿп jадарыныҥ идеологический платформазын белетеп jазаары, бÿдер аргазы jарт билдирет.


Ижин јакшы билер профессионалдар - altaicholmon\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракта коллегаларын Россияныҥ УФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны, ичбойындагы службаныҥ полковниги Алексей Чириков уткыган.\n—Бӱгӱн бистиҥ аҥылу ууламјылу бӧлӱгистиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелип јат. Бистиҥ бӧлӱк, Россияныҥ бастыра ла аҥылу бӧлӱктери чылап, спецназтыҥ «кандый ла јакылта кандый ла јерде» деген кычырузына келижет. Не дезе, 25 јыл кайра, качан јаргыныҥ јӧби аайынча кезедӱлерди бӱдӱрери јанынаҥ таҥынаҥ федерал служба тӧзӧлип турарда, аҥылу ууламјылу бӧлӱктер кандый да материальный тӧзӧлгӧ јогынаҥ тӧзӧлгӧн. Ол тушта јаҥыс ла бу иштиҥ байа бир фанаттары болгон деп айдар керек. Олордыҥ алдына спецназтыҥ мындый бӧлӱгин тӧзӧзин деген амаду тургузылган. Jылдар ӧткӧн соҥында, аҥылу ууламјылу бӧлӱк јайрадылбай, чындаптаҥ да керектӱ ле учурлу болгонын ӧй кӧргӱскен. Бу ишти јаҥыс ла аҥылу белетеништӱ профессионалдар бӱдӱрер аргалу.\n«Эдельвейсти» тӧзӧӧринде турушкан улуска, анда иштеген ветерандарга, эмди иштеп тургандарга быйаным айдадым, байрамла слерди! — деп, ол айткан.\nАлексей Чириков Россияныҥ УФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузында «Эдельвейс» деп адалган аҥылу ууламјылу бӧлӱгиниҥ ишчилерине, ветерандарына кайралдар табыштырган.\nАҥылу ууламјылу бӧлӱктиҥ јааны, ичбойындагы службаныҥ полковниги Денис Панфилов уткуулду сӧзинде кажы ла подразделениениҥ јӱрӱминде 25 јыл кӧп ӧй болуп јат деген. Ол бу ӧйдиҥ туркунына «Эдельвейстиҥ», таҥынаҥ составыныҥ ӧзӱмине керектӱ кӧп иштер эдилгенин темдектеген: «Бӱгӱн мен бистиҥ бӧлӱкти тӧзӧп баштаган, оныҥ јаҥжыгуларыныҥ тӧзӧлгӧзин салган улуска јаан быйанымды айдадым. УФСИН-ниҥ башкартузына бӧлӱкке јаан ајару эдип турганы учун быйан. Бӱгӱн «Эдельвейсте» керектӱ транспорт, мылтык-јепсел, тургузылган амадуларды бӱдӱретен ченемел бар. Бастырагарды бу юбилейле уткып, бистиҥ ишке керектӱ бек су-кадык, билегерде амыр-энчӱ кӱӱнзейдим!».\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны, полковник Александр Кайгородовтыҥ айткан уткуулду сӧзи мындый болды: «Аҥылу ууламјылу бӧлӱктиҥ кӱндӱлӱ ишчилери ле ветерандары, мен слерди ФСБ-ныҥ тергеелик башкартузыныҥ јааныныҥ, анайда ок ичбойындагы керектердиҥ министриниҥ ле бойымныҥ адымнаҥ бу байрамарла уткыйдым! Jуукта бис «Ирбис» СОБР-дыҥ 25 јылдыгын темдектегенис. Бу мындый бӧлӱктерди тӧзӧӧри ӧйдиҥ некелтелери болгон деп айдар керек. Ол кандый уур-кӱч јылдар болгон эди. Ороондо тургузылган амадуларды бӱдӱрерге, аҥылу ууламјылу бӧлӱктердиҥ ишчилеринеҥ башка улус болбогон. Слер алдыгарда тургузылган иш-амадуларды, ол тоодо Тӱндӱк Кавказтыҥ республикаларында, толо бӱдӱрип салганар. Залда отурган ишчилердиҥ тӧжинде кандый кайралдар јок деп айдарыҥ. Мынызы ижигерди јакшы билереердиҥ, једимдӱ бӱдӱрип турганаардыҥ јакшынак керечизи болуп јат. Байрамла слерди!».\n«Эдельвейстиҥ» 25 јылдыгыла колбой республиканыҥ силовой деген структуралары ортозында јуучыл-прикладной многоборье аайынча маргаандар ӧткӱрилген эмтир. Бу кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта маргаандардыҥ јеҥӱчилдери база кайралдаткан. Анайып, ӱчинчи јер учун Кӱндӱлӱ грамотаны Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ командазы алган. Экинчи јер учун Кӱндӱлӱ грамотала «Беркут» ОМОН-ныҥ командазы ла баштапкы јер учун Кӱндӱлӱ грамотала, анайда ок кубокло «Ирбис» СОБР-дыҥ командазы кайралдаткан.\nУФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилеринеҥ турган вокально-инструментальный ансамбль бар эмтир. Оныҥ туружаачылары бу байрамдык кӱнде коллегаларына бойлорыныҥ ла «Любэ» группаныҥ кожоҥдорын сыйлаган. «Эдельвейсти» 25 јылдыгыла анайда ок јарлу кожоҥчылардаҥ Эмиль Толкочеков, Марина Вялкова ла оноҥ до ӧскӧлӧри уткыган.\nБу башкартуныҥ аҥылу ууламјылу бӧлӱгиниҥ ишчилери катуныҥ јеринде ээжилер бузулбазын, терроризмниҥ акттарын болдыртпазын, катуныҥ јеринде отургандарга тап-эриктерди бускадый керектерди эттиртпезин јеткилдейт, катуныҥ јеринеҥ качкандарды бедиреп тудат.\nУголовно-бӱдӱреечи системада тургузылган иш-амадулардаҥ башка бу бӧлӱк тӧрт катап Тӱндӱк Кавказка барып јӱрген. Мындый јол-јорыктар «Эдельвейстиҥ» ишчилериниҥ јуучыл ла служебный белетенижиниҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Бӧлӱктиҥ таҥынаҥ составы тургузылган амадуларды једимдӱ бӱдӱрип, бийик профессионализмин ле дисциплиназын кӧргӱскен. Оныҥ учун кӧп саба ишчилер башкаруныҥ ле ведомствоныҥ кайралдарыла кайралдаткан.\nБӱгӱнги кӱнде аҥылу ууламјылу бӧлӱкте колго-бутка бек туруп алган, бойыныҥ јаҥжыгуларын чебер улалтып апарып јаткан ӧмӧлик иштейт. Бӧлӱктиҥ јуучылдары спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча кала, республика кеминде ӧдӱп турган маргаандарда, анайда ок Сибирьдеги федерал округтыҥ первенстволорында једимдӱ туружат.\nСпецназовецтер јайгы ла кышкы Спартакиадалардыҥ јаантайынгы туружаачылары, колдомдожып согужары ла табельный колмылтыктаҥ адары аайынча республикан маргаандардыҥ јаҥыс катап эмес јеҥӱчилдери болуп јат.\nРоссияныҥ УФСИН-ниҥ тактический адыш аайынча 2016 јылда ӧткӧн чемпионадында «Эдельвейстиҥ» ишчилери 2-чи јер алган. 2018 јылда Уралдыҥ ла Сибирьдиҥ бӧлӱктери ортозында эҥ артыктары болуп чыккан. Текшикомандалык зачетто алган баштапкы јер Россияныҥ чемпионадында туружар арга берет. Эмди јерлештерис ого белетенет.\nБӧлӱктиҥ ишчилери бойлорын профессионал кеминде тудар амадула јаантайын тазыктырынат. Олордыҥ ортозында краповый береттӱ уулдар база бар: Эркин Сопо, Александр Плесенников ло Анатолий Тозыяков. Уур-кӱч тазыктырулар јылдыҥ кандый ла ӧйинде бийик кырларда, тереҥ сууларда база ӧдӧт.\nМындый аҥылу ууламјылу бӧлӱктер эл-јоныстыҥ амырын јеткилдейт.


26.10.2017 - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧтти. Театрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека, балдардыҥ республикан библиотеказы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байзыҥ-јурт, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институт бичиктердиҥ кӧрӱзин белетеп тургусты.\nЛазарь Кокышевтиҥ јайаандыгы\nАды-јолы јарлу поэттиҥ ле бичиичиниҥ чӱмдемел иштери бӱгӱнги кӧрӱм-сезимле\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӱредӱликтиҥ, культураныҥ ла кеендиктиҥ учреждениелеринде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧп тоолу керектер ӧтти. Эҥ кӧп керектер, ол тоодо кӧдӱриҥилӱ јуун, краевед кычырыштар, бичиктердиҥ кӧрӱлери, конкурстар ла ӧскӧлӧри де республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта болды. М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ јанында Л. В. Кокышевтиҥ кереезине чечектер салар кӧдӱриҥилӱ керек\nКичӱ ле орто аргачылыкка болуш\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы республиканыҥ аргачыларын кичӱ ле орто бизнести ӧскӱрери аайынча федерал корпорацияныҥ чыгартулу улузыла туштажуга кычырат.


06.07.2021 - altaicholmon\nОлимпий комитеттиҥ кубогы Евгений Поповко учурлалган\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде грек-рим кӱрешле Алтай Республиканыҥ Олимпий совединиҥ Кубогы учун маргаандар ӧткӱрилген.\nӰзӱлбес кожоҥ, чӧйил!\nКӱзел… Бу аттаҥ эрте, айас кӱстиҥ кеени, оошкы, сары, созына*, кӧкшин* ӧҥдӧри кӧрӱнет, тоҥмок сууныҥ серӱӱни амтамдалат, јыбардыҥ чейдиҥ јыды јытанат. Кӱзел бойы да кӱс ошкош кеен, чӱмдӱ тӧре-абакай.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл билиотека бежинчи јыл «Тирӱ классиканы алтай тилле» деген ченелте-кӧрӱ-маргаанды тергее кеминде ӧткӱрет ле ондо «Чӱмдемел кӧчӱрме» деген ууламјы бар.\nТӱӱкибис jаҥыс, кинис тудуш jоныбыс…\nКичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ чыгартулу улузы Кемерово областьта Белово аймакта беш jурттарында jуртаган телеуттардын билим-практикалык «Телеуттардыҥ бӱгӱнги кӱнде айалгазы: тӱӱки, тил, кӧгӱс культура» деп конференциязында турушканы керегинде jетирӱ болгон.\n1755-1756 јылдарда Джунгар каандык оодо согулган кийнинде, Туулу Алтайдыҥ јери Цин империяныҥ ла Амур-Санаа нойонныҥ тӱймеен кӧдӱрген јуучылдарыла толуп калган болгон.\nЈарадылган јӧп – иштеерине ууламјылу чокым керектер\nФедерация Совединде Алтай Республиканыҥ кӱндери ӧткӧн.\n«Бир де сурак ајару јок артпазын»\nЈирме јылга шыдар ӧйгӧ телеберилтеде ороонныҥ эл-јоны президентле чике колбуга чыгат. Оныҥ болужыла улус бойыныҥ амадуларын, уур-кӱчтерин айдып, јӧмӧлтӧ алар, курч сурактарын аайлаштырар аргалу болот. Президент те берилте ӧйинде эл-јонло чике куучындажып, олорды тургуза ӧйдӧ не санааркадып, јилбиркедип турганын чокум билип алат.\nӰчјандай камыстыҥ јууны\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Динара Култуева тергеениҥ башкарузында јонјӱрӱмдик ле иштеги сурактар аайынча иштеп турган ӱчјандай камыстыҥ јуунын ӧткӱрди.\nФермерлердиҥ сенаторго баштанузы\nСенатор Татьяна Гигельдиҥ адына Алтай Републиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграр политика аайынча комитединиҥ јааны Рустам Байдалаковтоҥ самара-баштану келген.


Jондык биригӱлер – аймактыҥ јӱрӱминде - altaicholmon\nJондык биригӱлер – аймактыҥ јӱрӱминде\nАлтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ публичный јууны кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде Майма аймакта ӧтти. Мында Майма аймактыҥ коммерциялык эмес биригӱлериниҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧ јетирер ижи керегинде куучын-эрмек ӧткӧн. Jуунда аймактыҥ эл-јоны, јииттер, јондык биригӱлердиҥ, аймактыҥ јурт јеезелериниҥ јаандары, депутаттар ла кичинек јурттардыҥ чыгартулу улузы турушты.\nJуунды бойыныҥ уткуулду сӧзиле Jондык палатаныҥ јааны Татьяна Кончева ачты. Ээчиде сӧс Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Павел Балакинге берилген. Павел Юрьевичтиҥ јетирӱзиле, 2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган. Jаҥырган јылдыҥ сыгын айында Майма аймактыҥ депутаттары јаҥыдаҥ талдалары темдектелет. Анайда ок аймактыҥ јааны база талдалар. Jе эҥ учурлу талдаштар — Президенттиҥ талдаштары болор.\nМайма аймакта тургуза ӧйдӧ 63 јондык биригӱ иштейт. Анайда ок документ-чаазын, регистрациязы јогынаҥ иштеп турган биригӱлер база бар. Темдектезе, јайаандык биригӱлер, черӱчил-тӧрӧлчи биригӱлер, ветерандардыҥ ӧмӧликтери, јииттердиҥ ле балдардыҥ биригӱлери. Аймакта аймак кеминде 19 депутат ла 66 јурт јеезениҥ депутаттары албатыныҥ јонјӱрӱмдик сурактарыла иштейт. Кажы ла биригӱниҥ ижиниҥ турулталарын кӧрзӧ, ончозы ижин аймактыҥ ӧзӱмине ууландырат. Олор ончозы јаҥ ла албаты ортодогы колбуларды тыҥыдарында туружат. Ӧткӱрилген иштердеҥ Чамал аймакла јаба Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай «Майма — Чопош» деп јолдо автопробег ӧткӧнин темдектеер керек. Анда 250 кижи 60 кӧлӱктӱ турушкан. Экологияныҥ јылында Майма аймактыҥ ичинде 72 тӧс сирень отургызылган.\n2015 јылда аймактыҥ паспорты ла башкарынар ишмекчи ӱлекери тургузылган болгон. Ӱлекерге јылдыҥ сайын тӱзедӱлер ле кожулталар эдилет. Анайда ок Интернетте аймактыҥ таҥынаҥ сайты ачылганы удап калды.. Былтыргы јылдыҥ турулталарыла, бу сайт эки муҥнаҥ кӧп катап кӧрӱлген. Мынызы јакшы кӧргӱзӱ деп темдектеп ийер керек, нениҥ учун дезе «Горно-Алтайсктыҥ солундары» ла ГТРК-ныҥ сайттарыныҥ кийнинде бу аймактыҥ сайты кӧрӧӧчилериниҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат. Айдарда, аймактыҥ јадын-јӱрӱмиле, једимдериле, солундарыла соныркап турган улус кӧп болуптыр. Аймактыҥ администрациязы «Сельчанка» газетле колбу тудуп иштейт. Ол республика ичинде бичидиш јанынаҥ экинчи јерде турат. Аймактыҥ башкартузы јондык биригӱлерле база бек колбу тудуп иштейт.\nСу-кадык јӱрӱм ле хоккейдиҥ Майма аймактагы ӧзӱми јанынаҥ Алтай Республикадагы хоккейдиҥ федерациязыныҥ башкараачызы Вячеслав Куриленко куучындады:« Бистиҥ республикага шайбалу хоккей 1980-чи јылдарда келген. Баштапкы команданы 1988 јылда Катуньгэсстройдыҥ ишчилери тӧзӧгӧн. Jе спорттыҥ бу бӱдӱмиле јилбиркегендер кӧп тӧ болгон болзо, ол јылдарда хоккей анайып ла јол алынбаган. 2008 јылда хоккей ойноп тургандар биригеле, хоккейдиҥ федерациязын тӧзӧгилеген. Маймада хоккей ойноор тош јазалганы кӧп јииттерге бойына тузалу эп-аргала ӧй ӧткӱрерине јакшынак айалга тӧзӧди. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле Майма аймакта кӧп улус јилбиркейдилер, оныҥ да учун хоккейле тергеелик маргаандар база мында ӧткӱрилери темдектелген. Республиканыҥ Башчызы А. В. Бердниковтыҥ јӧмӧлтӧ-болужыла Горно-Алтайск калада, Майма јуртта ла Шабалин аймактыҥ Чаргы јуртында хоккейдиҥ коробкалары болор.\n«Хоккейди кажызы ла ойноор аргалу» деп ӱлекер тургузылган. Каланыҥ јииттерин хоккей ойноорына јилбиркедер амадула вокзалдыҥ јанындагы туралардыҥ јанында хоккейдиҥ коробказы јазалары темдектелген. Ӧткӧн јылда федерация ӱч грант ойноп алганы – јаан једим. Хоккейдиҥ једимдери керегинде «Сельчанка» газет ле «Горно-Алтайсктыҥ солундары» сайт улуска јетирет. Бистиҥ биригӱниҥ турчылары мынаҥ да ары хоккейди тыҥыдар кӱӱндӱ».\nJашӧскӱрим ортодо јуучыл-патриотикалык таскамал иш ӧткӱрери јанынаҥ јербойындагы культурно-спортивный «Разведчик специального назначения» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ турчызы Сергей Полюдов јетирӱ этти:\n—Эҥ ле баштап јуучыл-патриотикалык таскамал иш Кызыл-Ӧзӧк јуртта башталган. Эмди бу ууламјыла кӧп јашӧскӱрим соныркап ла јилбиркеп баштады. Курсанттыҥ јӱрӱми бистиҥ биригӱге кирер ченелте-экзамендер табыштырарынаҥ башталат. Эҥ эрчимдӱ ле албаданчак балдар текшироссиялык маргаандарда туружат. Билезинде кӧп балдарлу ла эмеш келишпестерлӱ билелердиҥ балдары јайгыда амыраар лагерьлерге баргылайт. Мынаҥ озо бисте таскадынган эки курсант тургуза ӧйдӧ бу ла ууламјыла бийик ӱредӱ алат. Бир јиит летчиктердиҥ Барнаулдагы школында ӱренет. Анайып, балдардыҥ јуучыл-патриотикалык таскамалы Майма аймакта бийик кеминде ӧдӱп турганы бу једимдердеҥ кӧрӱнет.\n«Русское вече» тергеелик биригӱниҥ балдар ла јашӧскӱримниҥ гражданско-патриотикалык таскамалына ууландырылган ижи керегинде Ольга Кочергинаныҥ јетирӱзинде эки ӱлекер тургузылганы керегинде айдылды. Баштапкы ӱлекер «Школьная символика» деп адалат. Ол ӱлекер аайынча, школдо бойыныҥ эмблемазы ла маанызы јӧптӧлди. Класстар эмди башка-башка ӧҥдӧрлӧ аҥыланат. Jартап айтса, баштамы класстар јажыл ӧҥдӱ галстуктарла темдектелген болзо, орто класстар кӧк ӧҥлӧ, јаан класстар кызыл ӧҥлӧ темдектелген. Ӱредӱчилер бу ӱч ӧҥ бириктирилген шарфту јӱргилейт. Кажы ла ӧҥ ӱредӱликле колбулу.\nЭкинчи ӱлекер «Памятник сторожевому кораблю «Туман» деп адалат. Оны јӱрӱмге кийдирерине јаан болужын јурт јеезениҥ јааны Сергей Шеверев јетирди. Кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде бу кереестиҥ ачылтазын ӧткӱргенис. Анайда ок «Сохраним память» деп ӱлекер бичигенис. База бир ӱлекер — «Майма аймак – мениҥ кичӱ тӧрӧлим» — бойыныҥ тӧрӧл јерин билип јӱрерине ууламјылалган. Ӱренчиктер Манјӱректеҥ ӧскӧ јурттар керегинде билбес болгоны јарталып, чочыдулу айалга тӧзӧлгӧнинеҥ улам мындый ӱлекер јазаар шӱӱлте эдилген болгон.\nАлбатылар ла мӱргӱӱлдер ортодогы колбуларга ууламјылалган ӱлекерлерле «Лепта» деп культурно-просветительский тӧс јердиҥ башкараачызы Оксана Балакина таныштырды:\n—Бистиҥ «Лепта» биригӱ анчада ла балдарла, јашӧскӱримле јаба иштеп јат. Jай ӧйинде јайгы амыралта, кышкыда база башка-башка туштажулар ӧткӱрип, тургускан амадуларыс аайынча иштейдис. Ӱч јыл кайра алтай тил ӱренип баштайла, сӧзлик таппаганым бойымды сӧзликтиҥ тургузаачызы эдип салды. Оны кепке базар тушта кезик улус акча-манатла, кезиги керектериле акту бойыныҥ кӱӱниле болушкан эди. Кӱӱнзеген улус оны эмди Интернеттеҥ эмезе садудаҥ табып алар аргалу. Бичик бистиҥ кӧп башка-башка укту албаты јадып турган јеристе алтай тилди оҥдоп баштаарына болушту болор. База бир кепке баскан бичикти јарлу алтай бичиичи М. В. Чевалковтыҥ чыкканынаҥ ала 200 јылдыгы толгоныла колбодыс. Кӧп улус ол бичикти кӧргӧн болор. Ватсапта крестке тӱжери, канча акча чыгымдалары керегинде јастыра јетирӱлер берилгенин мында айдып ийейин. Та нениҥ де учун анда јастыра јетирӱ болгонын кем де тӱзетпеген. Jе бис оныҥ аайына чыгып салдыс.\nКоммерциялык эмес «Перспектива» фондтыҥ иш-тожыла фондтыҥ башкараачызы, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ турчызы Ольга Волосовцева таныштырды:\n—Бистиҥ иш — ол јонјӱрӱмдик кӱч сурактардыҥ аайына чыгары, культураныҥ ӧрӧ ӧзӱмине болужары, аргазы ас билелердиҥ балдарына јайалтазын ачарына болуш эдери болуп јат. Темдектезе, «Бистиҥ балдар» деп программа аайынча А. Веревкина Грецияга барып келди. Бис ого акча-манатла јӧмӧлтӧ эткенис. Ол анда «Золушка» деп спектакльда турушкан. Ойто кайра Гран-при ойноп алып јанганы биске јаан сӱӱнчи болгон. Анайда ок «Актером можешь ты не стать…», «Эки јылдыс» ла оноҥ до ӧскӧ кӧрӱ-конкурстар ӧткӱредис. Анда јӱстеҥ ажыра профессионал эмес улус турушкан. Бу јылдыҥ тулаан айында гала-концерт ӧткӱрери темдектелет.\nСпектакльдарда јайалталу балдар, јииттер кӱӱнзеп туружат. Jайалталу јииттерле «Jылдыстарга ууланган јол» деп проект аайынча иш ӧткӱредис. Ончо иш-тошты бис аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јӧмӧлтӧзиле бийик кеминде ӧткӱредис.\nJуун божогон кийнинде иш оноҥ ары секциялар сайын бӧлӱнип улалды. Бу ишти доклад кычырган улус башкарып ӧткӱрген. Кажы ла секцияда коммерциялык эмес биригӱлер келер ӧйдӧ ижин канайда улалтары, кандый ӱлекерлерле иштеери керегинде куучын-эрмек ӧткӧн.\nJондык палатаныҥ јааны Татьяна Кончеваныҥ темдектегениле, Майма аймактыҥ ӧрӧ ӧзӱми бийик кеминде барып јат. Оныҥ башкараачы јаҥдарыныҥ ижи бийик кеминде болгонын аймакта јаткандар база темдектегенин ајаруга алар керек.


Азырал белетеер иш аҥылу ајаруда - altaicholmon\nРеспубликаныҥ ээлемдери јаскы кыра ижин тӱгескен та јок, јурт ишчилер бастыра кӱчин азырал белетеерине ууламјылап ийди.\nБыјыл ай-кӱнниҥ айалгалары ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту деп айдар керек. Кыска ла ӧйгӧ токтоп турган јааштар копјылдык та, бирјылдык та ӧлӧҥгӧ јакшы ӧзӧр аргалар берген.\nЭмди дезе мал-ашка керектӱ байа азыралды белетеп аларга айас кӱндер керек. Тургуза ӧйдӧ малга азырал белетеер иш јут-јулакайлардаҥ улам буудакталып, јеҥил эмес айалгада ӧдӧт деп айдарга јараар. Чабып алган ӧлӧҥин јыдыдып аларын кем кӱӱнзеер эмеш. Бӱгӱн бу эҥ каруулу деген иштердиҥ бирӱзи болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда Алтай Республиканыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери азырал белетеер ишти 186 муҥ гектар јерде ӧткӱрер учурлу. Олордоҥ 7,1 муҥ гектар јердеҥ арба культуралар, 46,3 муҥ гектар јердеҥ бир јылдык ӧлӧҥ, 54,1 муҥ гектар јердеҥ кӧпјылдык ӧлӧҥ јуунадылар. Анайда ок јердиҥ ӧлӧҥин 78,4 муҥ гектар јердеҥ белетеер.\nТекши алза, келер кышка тергеениҥ 430 муҥ условный тын малы кирери темдектелген. Бу кире мал-ашты кыш ӧйинде азыралла јеткилдеерге, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри 171 муҥ тоннадаҥ ас эмес кемдӱ азырал белетеерин темдектейт. Бир условный тын малга орто тооло 4,5 центнер азырал единица белетеер деген план тургузылган.\nТергеениҥ ээлемдери азырал белетеер ишти јаан изӱ айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде баштап ийген ле јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнине јетире 7,2 муҥ гектар јердеҥ азырал культуралар јуунадылган.\nТургуза ӧйдӧ ӧлӧҥ лӧ сенаж белетеер иштер ӧдӧт. Јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнине јетире 12,8 тонна ӧлӧҥ, 0,4 тонна сенаж белетелген. Аймактар сайын алар болзо, Кӧксуу-Оозында 9597 тонна (23 процент), Чамалда 213 тонна (3 процент), Чойдо 922 тонна (7 процент), Шабалинде 742 тонна (2 процент), Маймада 894 тонна (10 процент) ла Турачакта 352 тонна (5 процент) ӧлӧҥ белетелген.\nАй-кӱнниҥ айалгалары јакшы болзо, азырал белетеер ле јуунадар иштерди ӱлӱрген айдыҥ ӱчинчи онкӱндӱгинде тӱгезери темдектелет.\nТергеебистиҥ ортозында турган Оҥдой аймактыҥ кезик ээлемдери азырал белетеер ишти база баштап ийген, арткандары бу ла кӱндерде чыгар. Аймактыҥ администрациязыныҥ башчызыныҥ ордынчызы Евгений Мартынюктыҥ айтканыла болзо, бу сезондо јалаҥдарга 376 трактор, азырал јуунадар 6 ла аш јуунадар 3 комбайн, тракторго колбойтон 280 косилка, 270 тырмууш ла 220 пресс-подборщик чыгар.\nАймакта бастыра 25603 гектар јер чабылар, ол тоодо 9244 гектар јерде јерлик, 8412 гектарда кӧпјылдык ла 7018 гектарда бирјылдык ӧлӧҥ, 868 гектарда силос белетелер, 60 гектарда арба јуунадылар. Мал-ашты јакшы кыштадарга аймактыҥ ээлемдерине 18980 тонна бирјылдык, 8540 тонна кӧпјылдык ӧлӧҥ лӧ 15620 тонна силос белетеп алар керек. Азырал белетеер иштерге Оҥдой аймактыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери 61 миллион 380 муҥ салковой чыгымдаар. Мыныҥ јарымызы ЛПХ-ларга келижет.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозы мал-ашка азырал белетеер ишти бойыныҥ ајарузында тудат. Керектӱ мониторинг јаантайын ӧткӱрилет. Бу иш канча јылдарга улай јакшы тӧзӧлип калганын темдектеер керек. Кӱйгектӱ де јылдарда ижин кандый ууламјыла апаратанын министерстводо јакшы билгилеер. Андый јылдарда республиканыҥ кӧп саба ээлемдерине керектӱ азыралды Алтай крайдыҥ ээлемдеринеҥ садып аларга келижетен. Кандый бир сурак тура бергенде, министерствоныҥ специалисттери јетирӱ-јартамалды ол ло тарыйын беретен, болужын јетиретен. Алтай крайда кандый ээлемнеҥ азырал садып алары, андагы баалар ла кандый бӱдӱм ӧлӧҥ бары јанынаҥ јетирӱлер министерстводо белен болотон. Керексиген улус бу сурактарла министерствого баштанатан. Аймактардыҥ администрацияларыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱктерине бу сурактарла баштанар арга база болгон.\nЈербойында мындый кату айалга тура бергенде, ээлемдер Алтай крайдыҥ ээлемдериниҥ јерлеринеҥ азырал белетеерине арендага јерлер де алатан. Арга-чакту ээлемдер азырал белетеер техниказын ол јерлердӧӧн апарып, азырал белетейтен. Арткан ээлемдер азыралды крайдыҥ ээлемдеринеҥ бир рулонын 800-1000 салковойдоҥ садып алатан. Аймактарда садып турган ӧлӧҥ-рулонныҥ баазы башка-башка болгон. Темдектезе, Оҥдой аймакта рулон ӧлӧҥниҥ баазы 1600 салковойго, Кош-Агаш аймакта 2000, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймакта 2200 салковойго једетен. Јартап айтса, ӧлӧҥниҥ баазы аймактар ыраак-јуукта турганынаҥ камаанду болгон. Кӱйгектӱ јылдарда аймактарда азыралдыҥ страховой кӧмзӧзи база белетелетен.\nАрга-чакту, будына бек туруп алган ээлемдер азырал белетееринде озочыл эп-сӱмени тузаланарын улалтканча. Олор рулон ӧлӧҥди ӧскӧ ороонныҥ техниказыла ол ло тарыйын целлофан бӱдӱмдӱ материалла орой согуп ийет. Андый эп-сӱмени тузаланып турган ээлемдердиҥ бирӱзи – Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК. Ээлемниҥ специалисттериниҥ айтканыла, азыралды андый эп-сӱмеле ӧйинде ле иштиҥ ээжи-технологиязын буспай белетезе, азыралдыҥ чыҥдыйы кыш та ӧйинде јакшы ла кеминде артат – азырал ӱрелбейт, ол ло бӱдӱмдӱ артып туру. Андый азыралды мал-аш јакшызынып јип јат.\nАзыралдыҥ чыҥдыйын бийиктедерге, кемин кӧптӧдӧргӧ кӧп jылдарга чыгар ӧлӧҥдӧрдиҥ кыра-jерлериниҥ, ӧлӧҥ чабып турган покостордыҥ, уй-мал кабырып турган jерлердиҥ чыҥдыйын база бийиктедер керек эмей. Чындап та, jерди амырадып, удобрение-эдимдерле «эмдеп-толтырып», кичееп, jаан аjаруда тутса, азыралдыҥ чыҥдыйы бийиктеер. Бӱгӱнги кӱнде бу jаан сурак болуп jат. Таҥынаҥ ээлемдердиҥ тоозы там ла кӧптӧп, кажы ла аймакта фермер-крестьяндардыҥ тоозы кӧп болордо, jерди канайда чеберлеп, кичееп, бийик кемдӱ азырал белетеер ӧлӧҥ-ӧзӱмдер чыксын деп турултага келери jаан иш болуп артат. Мында кажы да аймакта керектер оҥду, jакшы деп ылгаарга келишпейт. Нениҥ учун дезе тергеебистиҥ он аймагы, кӱн-айдыҥ да айалгаларын алза, турган jерлерин де алза, бойы бойынаҥ чике башкаланып jат. Эре-Чуйдыҥ, Кан-Оозыныҥ ла Майма аймактардыҥ jерлерин тӱҥдештирерге jарабас. Олор бой-бойынаҥ чик jок башка, онойдо ок чыгып турган ӧзӱми де, ӧзӱминиҥ чыҥдыйы да башкаланып jат. Бу айалгада кажы ла аймактыҥ ээлемдерине башка, таҥынаҥ баштаныш керек. Совет ӧй тужында кажы ла ээлемде бойыныҥ агрономы болгон ло бу кижи jерлердиҥ кыртыжыныҥ чыҥдыйын аjаруда туткан. Jе оныҥ кийнинде jылдарда бу сурак бош салынып, эмди таҥынаҥ ээлемдер кажызы ла бойыныҥ аргазыла аргаданып jадылар. Jакшы агрономныҥ ижи кажы ла ээлемнеҥ болгой, бӱдӱн аймакка jедишпей jат деп айдарга jараар.\nБыјыл ӧлӧҥ јакшы бӱткен деп айдарга јараар. Эмди јаҥыс ла айас кӱндер керек. Ай-кӱнниҥ мындый булгакту аайын озолондыра сезер-оҥдоор арга болбойт. Тургуза ӧйдӧ азырал белетеечилер айас кӱндер тура бергенде, олорды толо кеминде тузаланарга кичеенет, бастыра бар-јок аргаларды каруулу ишке ууландырат.\nКуран ай ӧлӧҥ белетеерине барза, сыгын айдыҥ экинчи онкӱндӱгинде маала ажын ла картошконы јуунадары башталар.


Январь 2022 - altaicholmon\nАкция «Единой России» «Капля жизни» продолжается в Республике Алтай\nАктивисты «Единой России» и «Молодой гвардии» доставили воду в ковидный госпиталь Очередная акция «Единой России» «Капля жизни» прошла в Республике Алтай. Партийные активисты и молодогвардейцы продолжают доставлять воду в ковидные учреждения. 18 января она была доставлена в моногоспиталь Маймы. Подобные акции проводятся уже в течении двух лет и направлены на поддержку медиков, борющихся с пандемией. За этот\nВ основе работы – реализация положений народной программы, с которой партия победила на выборах Ключевым приоритетом «Единой России» в весеннюю сессию остается социальная поддержка граждан. В первую очередь — семей с детьми и наименее защищенных категорий граждан. Об этом секретарь Генсовета «Единой России» Андрей Турчак заявил на заседании Президиума думской фракции, которое прошло 17 января. В частности,\nЗадержан лидер местной религиозной организации «Свидетели Иеговы»\nСотрудниками УФСБ России по Республике Алтай совместно с СУ СК по РА задержан организатор деятельности на территории региона запрещенной религиозной организации «Свидетели Иеговы». Как установлено сотрудниками УФСБ в ходе оперативно-розыскных мероприятий с мая 2017 года по настоящее время, на территории Республики Алтай местный житель, совершал действия организационного характера, направленные на продолжение противоправной деятельности запрещенной\nВ четвертом квартале 2021 года заместителем Генерального прокурора России Дмитрием Демешиным в Сибирском федеральном округе на личном приеме принят 121 заявитель, от которого поступило 99 письменных обращений. Все обращения направлены для рассмотрения прокурорам субъектов РФ в округе, организована проверка доводов заявителей. В результате принятых мер восстановлены жилищные, трудовые, пенсионные и иные социальные права граждан, пресечены\nЈайаан ижи «јайым алтазын»!\nКажы ла сӧстӧ бойыныҥ ийдези, тереҥ учуры бар деп айдарга јараар. Темдектезе, «јайалта» деген сӧс «јайым алтам» деген кычыруга эмезе алкаган алкышка бодолду. Эмезе «Јайаачы јайалталу јайап, ичкери јайым алта» дегендий. Кажы ла кижиге ак-јарыкка келгенинеҥ ала јайалта, иштеер арга берилет. Јайааннаҥ тӱшкен јайалта оныҥ ээзине ончо јанынаҥ болужат. Улуска да болужар, алкы бойына да\nЈаҥыјылдык сый – баалу сый\nБиске, Кан-Оозы аймактыҥ ветерандарына, Јаҥы јылдыҥ алдында ӧткӧн кӧдӱриҥилер байрамдык кӱӱн-санаа, сӱӱнчи сыйлады. Аймактыҥ ветерандарыныҥ организациязын јирме тӧрт јылдыҥ туркунына, 2020 јылга јетире, РФ-тыҥ иштиҥ ветераны, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи А.А. Матыков билгир башкарган. Ол аймактыҥ ветерандарыныҥ организациязыныҥ «Чарыш-тыҥ толкулары» деген јайаандык ӧмӧлигин тӧзӧгӧн. Кан-Оозы аймактыҥ јурт јеезелериниҥ ветерандарыныҥ советтериниҥ председательдериле, эрчимдӱ турчыларыла јайгы ӧйдӧ\nЈӱрӱм јӱзӱн ӧҥиле јараш\n…Ачык кӧзнӧктӧҥ кирген ээзинге сӱӱнзеҥ, кӧӧрӧзӧҥ. Куулгазын кӱӱни угуп, бијелеп, јайым тынзаҥ. Бӱгӱн, эмди ле бар байлыгыҥды баалазаҥ, Сеге кӧрӧ, ырызын ычкынып та ийгендери бар ине… Алтынай Иртамаева бу сӧстӧрди кӱӱк айдыҥ эҥирлериниҥ бирӱзинде, качан кӧксине муза конордо чӱмдеген эди. Јиит ле јайаандык эпшиниҥ јолында кӧӧрӧм кӱӱн-тап коштой ло барат. Ол кеп-кийимди де чӱрче\nЭл-јонныҥ тап-эриктерин корыыры учурлу\nРоссияда прокуратура тӧзӧлгӧнинеҥ ала 300 јыл толгонына учурлай тергеебистиҥ тӧс калазында кӧдӱриҥи чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧтти. Бу кире тӱӱкилик јолдо прокуратура кӧп тоолу јаан јаҥыртулар ӧткӧн дӧ болзо, ол јаантайын албатыныҥ ла государствоныҥ јилбӱлерин, тап-эриктерин ле јайымын корыйт. Кӧдӱриҥини ачып тура, Алтай Республиканыҥ прокуроры Анатолий Богданчиков прокуратураныҥ ончо ишчилерин профессионал байрамыла уткуды. Оныҥ темдектегениле,\nПечатьтыҥ байрамы: уткуулдар ла кайралдар\nРоссияныҥ Печадиниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде АР-дыҥ башкарузында ӧткӧн. Текши јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерин, бичикти кепке базып чыгараачыларды ла полиграфисттерди профессионал байрамыла АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин уткуган. «1703 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинде Петр I императордыҥ јарлыгыла Россияда «Ведомости» деген баштапкы газет кепке базылып чыккан ла ол ӧйлӧрдӧҥ бери 300 јылдаҥ


August 16, 2019 – TRAN QUANG HAI's world throat singing\nTutorial Canto Armonico ( Overtone Singin ) – Lezione 1\nImpara il Canto Armonico con Luca Fattori http://www.lucafattori.com Seconda lezione : https://www.youtube.com/watch?v=NQWvL…\nAuthor tranquanghai1944Posted on August 16, 2019 August 16, 2019 Categories ITALY, LUCA FATTORI, OVERTONE SINGING TUTORIALTags Tutorial Canto Armonico ( Overtone Singin ) - Lezione 1Leave a comment on Tutorial Canto Armonico ( Overtone Singin ) – Lezione 1\nCANTO ARMONICO come risorsa 🎶 [sub ENG, ESP] / ROBERTO LANERI\nAjoutée le 25 févr. 2018\nSapete cosa sono i suoni armonici? E il canto armonico? Ne siamo circondati, ma abbiamo difficoltà a percepirli, confusi come sono tra gli infiniti suoni in cui siamo immersi. Da loro nasce il canto armonico, patrimonio culturale e risorsa per stare meglio. Incontro con il compositore Roberto Laneri e il medico omeopata Gianni Marotta, direttore del CIMI. ✔ ISCRIVITI: https://goo.gl/38a7Hg ✔ CIMI: http://cimiroma.it/ ✔ Traduzione in spagnolo IDEA FERTILE https://www.youtube.com/channel/UCmRe… ✔ SITO: http://boscodiogigia.it ✔ FACEBOOK: https://www.facebook.com/boscodiogigia ✔ INSTAGRAM: http://instagram.com/francescadellagi… ✔ CANALE TELEGRAM: https://t.me/boscodiogigia 📝 Puoi scrivere a: boscodiogigia@gmail.com 📝 ✔ Se vuoi iscriverti alla NEWSLETTER: http://eepurl.com/cVIbmX\nAuthor tranquanghai1944Posted on August 16, 2019 August 16, 2019 Categories ITALY, ROBERTO LANERITags CANTO ARMONICO come risorsa 🎶 [sub ENG, ESP] / ROBERTO LANERILeave a comment on CANTO ARMONICO come risorsa 🎶 [sub ENG, ESP] / ROBERTO LANERI\nСлово Баатыра. Горловое пение / The word of Baatyr. Throat singing\nThe word of Baatyr. Throat singing /\nСлово Баатыра. Горловое пение\nAjoutée le 19 juin 2019\nДанил Данжеев, Алан Самоев, Эзендей Балбин Июнь 2019, Горный Алтай “Баатырдыҥ сӧӧзи” (слово Баатыра) (Живой звук / Live sound) Текст песни / Lyrics : Кеен чӱмдӱ бу Алтайда, Кебис jараш бу jалаҥда, Ак тайганыҥ эдегинде, Ак талайдыҥ jарадында Тегин эмес jӱрӱм jӱрген Баатырыс jуртаган. Ары кӧрзӧ, андый эмес, Бери кӧрзӧ, мындый эмес, Ары кӧрзӧ – айудый, Бери кӧрзӧ – бӧрӱдий, Коркор сӧс ол билбес Баатырыс jуртаган. Алтайынаҥ алкышту: Аткан огы чике тийер, Эткен эдим эптӱзи Минген ады jаражы, Айткан сӧзи чечени. Угыгар, угыгар, угыгар! Калганчыда баатыр айткан: “Келер-келер бу чактарда Кебис jараш бу jалаҥда, Кеен чӱмдӱ бу Алтайда Кубулар, кубулар, jӱрӱмис! Алтайыма чак келер, Албатыбыс азып jӱрер, Ачу корон суу ичип, Албатым астыгар Алтайда, Алтайда, Алтайда! Кижи, кижи, оҥдошпой, Jаҥ блаажып согужар. ӧскӧ калык ол келип, ӧскӧ jаҥ га ӱредер. ӱредер, ӱредер, ӱредер! Качан бирде Алтайга Алтай баатыр уул келер. Албатыбыс ойгонып, Алтай jаҥын бирлик билип, Jаранар ,jаранар, jӱрӱмис\nDanil Dangeev, Alan Samoyev, Ezenday Balbin June 2019, Altai Mountains “Baatyrdyҥ soӧӧzy” (Baatyr’s word) (Live sound /\nAuthor tranquanghai1944Posted on August 16, 2019 August 16, 2019 Categories AITAI, ALTAITags The word of Baatyr. Throat singing / Слово Баатыра. Горловое пениеLeave a comment on Слово Баатыра. Горловое пение / The word of Baatyr. Throat singing\nАлтайское горловое пение / Altai throat singing\nДанил Данжеев, Эзендей Балбин Июнь 2019, Горный Алтай (Живой звук / Live sound)\nDanil Dangeev, Ezenday Balbin June 2019, Altai Mountains (Live sound)\n1:02 / 3:09\nAuthor tranquanghai1944Posted on August 16, 2019 August 16, 2019 Categories AITAI, ALTAITags Алтайское горловое пение / Altai Throat SingingLeave a comment on Алтайское горловое пение / Altai throat singing


Наурыз —албатыныҥ текши байрамы - altaicholmon\nБу байрам јаҥжыкканы аайынча кӧп албаты-јонды јууйт, сӱӱндирет. Jастыҥ, ар-бӱткен јаҥырганыныҥ, јаҥы јыл башталганыныҥ јаркынду ла канча чактарга улалып келген бу байрамы бистиҥ тергееде јаҥжыкканы аайынча башка-башка укту албатыларды бириктирет, байрамдык ойын-јыргалга кычырат.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова тӧс тепсеҥде јуулган албаты-јонго баштанган бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу байрамныҥ учуры керегинде айдып тура, оныҥ албатылар ортодо најылыкты тыҥыдарына, албатылардыҥ культураларын байыдарына јаан учурын аҥылап темдектеген. Jастыҥ байрамына учурлай кӧп јараш сӧстӧр, албаты-јонго јакшынак кӱӱнземелдер айдылган. Албатыга уткуулду сӧстӧрин айткандар улуска бек су-кадык, јастыҥ јаражын, амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм кӱӱнзеген.\nБу кӱнде каланыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн байрамдык программада башка-башка ойындар, кӧрӱлер, маргаандар болгон. Наурыз байрамды темдектеп турган башка-башка укту албатылар кӧрӧӧчилерге јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаган.


«Тоштыҥ ӱстиле барган...» - altaicholmon\n«Тоштыҥ ӱстиле барган…»\nАр-бӱткенниҥ тулаан айда болгон баштапкы «чайыгы» билдирлӱ салтарын Оҥдой аймакка јетирген деп айдар керек. Мында анчада ла кӱрлер ӱрелген. Бӱгӱн аймактыҥ јааны Мирон Бабаевле ӧткӱрген эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n—Мирон Георгиевич, Урсул сууныҥ кӱриле не болгон?\n—Jылулар келип, кар кайылганыла, тоштор кыймыктаганыла колбой бистиҥ аймакта агын суулар билдирлӱ јаанады. Jе бу јуукта карын кар јаап, суулар ойто тартыла берди. Алдында јылдарга кӧрӧ, быјыл тош эрте кыймыктап, суулар ӧйинеҥ озо ачылып башталган деп айдар керек. Кардыҥ суузы бисте Урсул сууныҥ тожыныҥ ӱстиле кӧндӱре аккан. Олорло кожо сакыбаган јанынаҥ јаан тоштор келген. Мындый учуралдар алдында јаҥыс ла бийикте тайга-ташта болотон эди. Быјыл јаан тоштор дезе бир јерге шаалып, ол ло Урсулдыҥ суузында јеткерлӱ айалгалар тӧзӧгӧн. Олор тӱрген агынду ла тыҥ ийде-кӱчтӱ болуп, Оҥдойдыҥ тӧс кӱриниҥ бетон столмолорын оодо соккон. Ар-бӱткенниҥ быјылгы јылдагы баштапкы ченелтезиниҥ аҥылузы бистиҥ јерде шак мындый болды. Кар ас болгон учун быјыл јердиҥ кыртыжы база билдирлӱ тоҥгон.\nОл ло јаан тоштор кӱрдиҥ алдында шаалып, бир јерде туйукталып тура берген болзо, столмолор канайтпас та эди. Онызы ӧскӧ сууларда болгон айалгалардаҥ иле кӧрӱнет. Кыймык јок турган тоштор арткан кӱрлерге качалаҥын јетирбеген. Урсулда ӱрелген кӱр дезе1987 јылда тудулган. Оныҥ тӧҥӧштӧри темирдеҥ, бетонноҥ эдилген. Чыҥдыйы јакшы кӱр болгон. Мынаҥ ары оны тузаланар арга јок. Специалисттер келеле оны шиҥдеп, бӧктӧп салгандар. Эмди ол кӱрди бӱткӱлинче бузуп, јайладар керек.\n—Ӱрелген кӱрдиҥ ордына јаҥызы тудулар деп укканыс. Оныҥ аайы кандый?\n—Jаҥы кечӱни ол ло эски кӱрдиҥ ордына тудар деп темдектеп турубыс. Оныҥ јанында улус кечетен удурумга кӱр база тудулар. Jе мында адакы сӧсти специалисттер айдар учурлу. Олор иштерди бу ла неделеде баштаар. Тургуза ӧйдӧ оныҥ «дорожный картазы» тургузылып јат. Геологтор келип, топосъемкалар эдер. «Автодорло» јӧптӧжӱ куучындар ӧдӱп јат. Jаан кӱрди шак олор тудар. Оныҥ баазы кайда да 200 миллион салковой болор. Бу акчаны биске республиканыҥ башкарузы бойыныҥ резервтеги кӧмзӧзинеҥ чыгарарга молјонот. Jаҥы кӱрди тудар иштер кӱстеҥ ары башталар деп, иженип турум. Улус кечетен кичӱ кӱрди дезе быјыл ла тудуп, бӱдӱрер керек.\nБӱгӱнги кӱнде проект-ӱлекер тургузып турган специалисттерле эрчимдӱ иштеп турус. Бу јанынаҥ биске Алтай Республиканыҥ башкарузы бастыра јанынаҥ болужат. Башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчылары Р. Р. Пальталлерде, Н. М. Екеевада болгоныс. Олор бистиҥ курч сурактарысты оҥдоп јат.\n—Урсулдыҥ бери јанында јаткан улус эмди кечӱ јок арткан. Олор ишке канайып једер, балдар школго канайып јӱрер?\n—Ӱстиги микрорайонныҥ улузы аймактыҥ тӧс јуртына Чуйдыҥ јолыла туку ²лӧтӱ јанынаҥ једет. Олордыҥ јаткан јеринеҥ Оҥдойдыҥ тӧс тепсеҥине јетире јолдыҥ узуны 7-8 километр. Jурт јаткандарга ишке ӧйинде келер ле айылдарына ӧйинде јанар аргалар тӧзӧлгӧн. Улусты эки автобус ла эки Газель тартып јат. Jолго база бир Газельди чыгарарга турус.\nТургуза ӧйдӧ Оҥдойдыҥ школында эки сменала 1200 бала ӱренип јат. Кӱри јок арткан микрорайонноҥ дезе бу школго 243 бала јӱрет. Ӱренчиктерди тартарга, башкару ӱредӱ ле билим аайынча министерство ажыра ӱзеери база бир автобус чыгарар болгон. Бастыра балдарды аймактыҥ бюджединиҥ акчазыла тартып јадырыс. Jаан улустыҥ билединиҥ баазы 10 салковой. Автобустыҥ арткан чыгымдарын база ла аймактыҥ бюджединиҥ акчазыла бӧктӧйдис.\n—Арткан сууларда айалгалар кандый?\n—Аймактыҥ ӧскӧ јурттарында ла сууларында айалгаларды бӱгӱнги кӱнде кем јок деп айдарга јараар. Бисте јаскыда суулар ажынза, ого эҥ ле тыҥ Оҥдой јурттыҥ бойы алдыртып јат деп айдар керек. Быјыл баштапкы јылуларла кожо тоштор туйукталып, бисти јаҥыс Урсул чочытты. Jе јаан тоштор Хабаровканыҥ ла Ӧлӧтӱниҥ ортозында 300 метр јерде шаалып, јеткерлӱ айалгалар база болгон. Оноҥ улам Хабаровкадагы јурт јеезеде эки кӱрдиҥ темир столмолоры јемирилген. Бу кӱрлер ол ло Урсул сууда туруп јат. Олордыҥ аайына чыгарга, специалисттерди алдыртканыс. Jемирилген ле оодылган кӱрлерди бастыра јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧлӧ, башкаруныҥ резервтеги кӧмзӧзинеҥ база ла акча сураарга турус.\nОҥдойдыҥ бойында дезе улус кечер кӱр база ӱрелген, оны аймактыҥ бойыныҥ акчазыла чыныктаарга белетенедис. Калганчы ӧйдӧ улус бойлорына кӧп туралар тудат. Олор айландыра јерлерди чедендеп, фундаментин цементтеҥ уруп, суу агызатан јерлерди бӧктӧйт. Суу оноҥ улам оромдорго чыгып јат. Алдында ӧйдӧ суу субактарла бойы кӧнӱ ага беретен болгон. Ӱч кӱнге улай Оҥдойдыҥ ичиле маҥтадып, оромдордо јайылган суулардыҥ аайына чыктыбыс. Кезик улустыҥ тураларыныҥ алдына суу кирген. Бисте ӧрт ӧчӱреечилердиҥ аҥылу помпалары бар. Сууны улустыҥ айылдарынаҥ оныла чыгара соордырып јадыс. Jурт јеезелер андый помпаларла база јеткилделген. Оҥдойдо јаҥы кӱр тудулза, улус кечетен оогош кӱрди ӧскӧ јерге кӧчӱрерге турус.\n—Аймак ар-бӱткенниҥ чочыдулу айалгаларына белен бе?\n—Гражданский коруланыштыҥ ижи бистиҥ аймакта јакшы тӧзӧлгӧн деп айдар керек. Бисте ӧскӧ аймактарда чылап ок, аҥылу службалар бар. Аварийно-орныктыраачы, аварийно-аргадаачы, кайу ӧткӱрер, санитар, ветеринар службалар иштеп јат. Ар-бӱткеннеҥ салтар болзо, ремонт эдер группалар тӧзӧлгӧн. МЧС-тыҥ ӧскӧ дӧ службалары иштеп јат.\nТулаан айда тоштор туйукталарда, МЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ ишчилери келип болушкандар. Ол тушта Кичинек-Jаламан јурттыҥ јанында тоштор эки јерде шаалган. МЧС-тыҥ квадракоптерин тузаланып, кейдеҥ фотојуруктар сокконыс. Шиҥжӱлӱ иштер мында айалгалар тыҥ ла јеткерлӱ эмес болгонын кӧргӱскен. Кичинек-Jаламанга МЧС-тыҥ ишчилериле кожо «Взрывпромныҥ» алдындагы јааны Санжи деп ченемелдӱ специалист келип јӱрген. Кадында туйукталган тош бу кижиниҥ кӧзинче ле кыймыктап, тӧмӧн ага берген. Ченемелдӱ взрывниктиҥ болужыла бис шаалган тошты оодорго сананганыс.\nАймактыҥ ӧрт ӧчӱреечилериниҥ бӧлӱгинде аргадаачылардыҥ аҥылу группазы тӧзӧлгӧн. Тулаан айда болгон баштапкы «чайыкты» токтодорында олор эрчимдӱ турушкан. «Омскстройсервис» ООО экскаваторлорло болушкан. Туйукталган тошты арчыырында Анатолий Кубашевтиҥ башкарып турган «Элитстрой» организациязы болужын база јетирген. Ӧрт ӧчӱреечилердиҥ јааны Анатолий Унуков эл-јонго јеткерлӱ айалга боло берерде, бастыра ишчилерин кӧдӱрген. «Виктор» деген таҥынаҥ предприятиениҥ башкараачызы бойыныҥ техниказын берип, кумак тарткан. Депутаттар база тууразында артпаган. Аймактыҥ агаш ээлеминиҥ јааны Сергей Гончар бойыныҥ округында улуска јаан болуш јетирген. Агаш ээлемниҥ кӧлӱктери кумак тарткан. Сергей Черепанов бойыныҥ округыныҥ улузына база кӧлӱктерле болушкан. Jурт јеезелердиҥ јаандары ар-бӱткенниҥ айалгаларыла колбулу сурактарды јаантайын бойлорыныҥ ајарузында тудат. Бу ууламјыда бис ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадырыс. Ол кӱндерде Куладыда јаан кар кайылган. Мында јурттыҥ эл-јонына фермерлер болушкан.\n—Jурттарда айалгалар кандый?\n—Jурттардагы айалгаларды кем јок деп айдарга јараар. Бу јӱк ле кайылган кардыҥ «чайыгы» ине. Тайгаларда, сындарда кар кайылза, 2-чи «чайык» кӱӱк айдыҥ учы јаар болоры темдектелет. Ол јаҥжыкканы аайынча јаан болоры билдирет. Jе быјыл јааган кардыҥ кеми бисте, ӧткӧн јылдарга кӧрӧ, эмеш јабыс. Ончозы арка-тууда јаткан кардаҥ камаанду болор. Кенерте јылулар болзо, ӱстине јааш јааза, коомой до болордоҥ айабас. Jе бисте экинчи «паводок» кем јок ӧдӧ берер учурлу.\nКар кайыларда, јолдор ӱрелген учуралдар болгон. Jе јолдор јанынаҥ бӱгӱнги кӱнге јетире бисте јаан ла буудактар јок. Урсулдыҥ суузында болгон учуралдаҥ ӧскӧ аймакта ӱрелген ле јемирилген кӱрлер јок. Калганчы ӧйдӧ кар јаап туру. Ӧлӧҥи божоп јаткан фермерлерге ол јаан салтарын јетирет. Аймактыҥ кӧмзӧ-фондында эки миллион салковой акча салынган. Бис бу акчаны чочыдулу айалгаларда улуска болуш јетирген фермерлерге берип јадырыс. Олор ол акчала кӧлӱктерине, тракторлорына сӱркӱш-бензин, солярка урат. Jурт јеезелерге соляркага акча база чыгарганыс. Ол байа аварийный дейтен иштерге барып јат. Тудум ла јазал иштерге акчаны аварийный фондтоҥ база чыгарып јадырыс. Jаан кӱрлерди јазаарга, башкару бойыныҥ резервный фондынаҥ акчала болужат.\n—Бу јуукта Кузбасста јаан јеткердеҥ улам балдар ла улус божоды. Оныла колбой аймактыҥ тӧс јуртында неге ајару эдер керек?\n—Аймактыҥ тӧс јуртында «Мария РА» деп јаан магазин бар. Ӧрт ӧчӱреечилер оны шиҥдеп кӧргӧн. Ӧртти болдыртпас амадула садуныҥ јаан јерлеринде ӱредӱ де ӧткӱргенис. Гидранттарды чыныктап аларга, былтыр аймактыҥ кӧмзӧ-фондынаҥ 100 муҥ салковой акча чыгарганыс. Быјыл бу ишти база улалтарыс. Ӧрт ӧчӱреечилердиҥ бӧлӱгине Бичиктӱ-Боом јуртта аҥылу тура-кып белетеп салганыс. Кеҥи ле Алтыгы-Талду јурттарга МЧС-тыҥ республикан башкартузы ийде-кӱчтӱ эки кӧлӱк берген. Кажы ла јурт јеезеде ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиналары бар. Ого улусты ӧнӧтийин ӱреткенис.\n—Мирон Георгиевич, быјылгы айалганы белгелеп, ол кандый болорын эртедеҥ айдып болорыс па?\n—Кайа-ташту јерде турганынаҥ улам ба кандый, је эҥ ле кӧп ӧрттӧр республикада Оҥдой аймакта болуп јат деп айдар керек. Кырлаҥ јерлердиҥ кары бисте эрте кайылып баштайт. Ӧрттӧр кургак ӧлӧҥнӧҥ, јалкыннаҥ улам болуп јат. Улустыҥ да камааны бар. Бисте тайга-таш анчада ла кандык, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда тыҥ кӱйӱп јат. Быјыл кар эмеш орой кайылып баштады. Бу кӱндерде удура ла јаап јат. Оноҥ улам јер эмди тургуза чыкту јадат.\nКандык айда агаш аразында ӧрттӧр, байла, ас болор. Кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда ай-кӱнниҥ айалгалары кандый болорын ажындыра айдар арга јок. Jакшы ла болор деп иженип јадырыс. Аймакта «Авиалесохрана» деп организация бар. Оныҥ ишчилери ле бастыра техниказы качалаҥду айалгаларга јакшы белетенип алган. Jурт јеезелерге ӧрт ӧчӱреечилердиҥ ранецтерин алып бергенис. Мен бодозом, быјыл арка-тууда ӧрттӧр ас болор. Jе биске ай-кӱнниҥ айалгазын ајаруда тудуп, ар-бӱткенниҥ сакыбаган качалаҥына јаантайын белен болор керек.\nКуучын-эрмекти П. КАБАР ӧткӱрген


Молодой человек без прав разбил Toyota Land Cruiser 100 на Чуйском тракте\n18 сентября около 21:09 часов, в Майминском районе, на 489-м километре Чуйского тракта (участок между Усть-Мунами и Баранголом) слетел с дороги и перевернулся автомобиль Toyota Land Cruiser 100, который двигался в сторону Усть-Мунов.\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызына ла депутаттарына ӧткӧн талдаштардыҥ турултазы ӱнбереечилерди тыҥ ла кайкатпады деп айтсам, јаан ла јастыра болбос. Баштамы чотомолдорло болзо, республиканыҥ башчызына Олег Хорохордин 47 муҥ 582 ӱн эмезе 58,82 процент алып, баштапкы јерге чыккан, экинчи болгон Виктор Ромашкинниҥ кӧргӱзӱлери – 25 муҥ 596 ӱн эмезе 31,64 процент болгон. Талдаштарга 162 муҥ 227 ӱнбереечиниҥ 49,87 процентти турушкан, беш јыл кайра бу кӧргӱзӱ 54,23 процент болгон эди. Ӱнбереечилердиҥ, 2014 јылга кӧрӧ, 5 процентке јуук астап калганын кӧп улус быјыл Алтайыста кузук бӱткениле колбойдылар. Аймактардаҥ Хорохордин учун эҥ кӧп ӱндерди Турачак (71,17%) ла Чой (66,89%) аймактар берген, Ромашкин дезе, эҥ кӧп ӱндерди Оҥдой (44,99%) ло Улаган (39,30%) аймактардаҥ алган. Је ол ок ӧйдӧ Хорохордин Ромашкинди бу аймактарда 48,98 ле 52,31 проценттерле јеҥип алган. Хорохординниҥ јеҥӱзин эмеш ӱреп турган айалга – Федерацияныҥ 16 талазыныҥ башчыга ӧткӧн талдаштарында Москва, јаҥдар јӧмӧгӧн кандидаттардаҥ Хорохординнеҥ уйан кӧргӱзӱни јӱк Сахалинский областьта Валерий Лимаренко (56,15%) кӧргӱскен. Оныҥ учун тургуза ӧйдӧ эҥ јилбилӱ сурак президенттиҥ администрациязына ол алтайлар јанынаҥ кандый записка ийери: Александр Бердников чылап, "кинули Путина", "послали Путина" деп кородоор бо эмезе албаты неге кородогонын ачык-јарык айдар ба?\nАрбитражным судом Западно-Сибирского округа в кассационном порядке рассмотрено гражданское дело по иску заместителя прокурора Республики Алтай к администрации Турочакского района и ООО «Турочак» о признании недействительным договора купли-продажи покрытого лесом земельного участка, площадью более 168 миллионов квадратных метров.\nПолицейские Усть-Коксинского района изъяли у сельчанина почти килограмм марихуаны\nСотрудниками полиции выявлен очередной факт незаконного приобретения и хранения наркотического средства жителем Усть-Коксинского района.\nВ Турочакском районе в результате опрокидывания снегоболотохода погиб житель Кемеровской области\n16 сентября в дежурную часть межмуниципального отдела МВД России «Турочакский» поступило сообщение о том, что в урочище «Кочеган» обнаружен труп мужчины.\nСледственно-оперативная группа незамедлительно выехала на место происшествия, где было установлено, что мужчина погиб в результате ДТП.\nКоманда Горно-Алтайского государственного университета одержала уверенную победу на чемпионате России по рафтингу в классе R-6, в очередной раз доказав, что сегодня в России ей нет равных, сообщает пресс-служба ГАГУ. Чемпионат проходил в поселке Лосево Ленинградской области на реке Куокса.\nГлавный судебный пристав проведет личный прием в приемной Президента РФ в Республике Алтай\nРуководитель Управления Федеральной службы судебных приставов по Республике Алтай Радик Мударисович Ильясов проведет личный прием граждан в приемной Президента Российской Федерации в Республике Алтай.


Куулгазын чӧрчӧктӧр — болчомдорго » Новости Алтая\nКуулгазын чӧрчӧктӧр — болчомдорго\n09:15, 22 август 2018\nТоолу кӱндер кайра таланыҥ школго јӱргелек ле онойдо ок оогош класстардыҥ болчомдорына ӱредӱлӱ јыл башталар алдында сый болуп алтай албатыныҥ «Куштардыҥ маргааны» ла «Агас ла койон» деп эки чӧрчӧги таҥынаҥ бичигештер кепке базылып чыкты.\nБу эки чӧрчӧкти республиканыҥ ӱредӱлик ле билим министерствозы, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институды ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарган.\nБичиктердиҥ тургузаачызы Кӱлер Тепуков. Редакторлоры О. Иркитова, К. Тепуков. Компьютерле верстканы Эрмек Тепуков бӱдӱрген.\nБичиктер ӧҥдӱ јуруктарла кееркедилген. Албатыныҥ чӧрчӧктӧриниҥ јуруктарын јурукчы Саяна Темеева јураган. Бичиктердиҥ бӱдӱми, ичи-тышты, јуруктары чыҥдый, чоҥ. Шак ла мындый бичиктер балдарга јетпей турган деп айдарга јараар. Jурукчыныҥ јайалтазы, ич-телекейи, кӧрӱми, сезими су-алтай. Айдарда, бичиктеги агас, койон, каргаа, саҥыскан, бар ла о.ӧ. аҥ-куш алтай ӧзӧктӱ, тынышту, ийделӱ деп айдар керек.\nАлтай албатыныҥ чӧрчӧктӧрин бир ле тизӱле мынайда белетеп чыгарза, айса болзо, озо ло баштап ада-энелердиҥ кӧкси ойгонор болор бо? Ада-энелер ойгонгон кийнинде балдарыныҥ јолы чечилер ине. Чӧрчӧк болгон «Карусельдеҥ» де кулак амыраар. Балдар тилин ундыырга јууктажа берди деп куучын ла чыкса, «Карусель» бурулу деп каруулар белен де. Биледе јаҥынаҥ тудунып, тилин баалап, оморкоп, јаандары тилиниҥ учурын јартап айдып турза, баланыҥ кӧксине једер, јӱрегине томулар эмес пе? Темдектезе, ыраада кӧрзӧ, негр, индеец укту улус балазы ак-јарыкка келзе, кабайды јайкап, бойыныҥ тилиле калыгыныҥ кабай кожоҥын кожоҥдоп, чӧрчӧктӧрин куучындап турганы керегинде укса, јакшызын.\nБу ла кӱндерде «Куштардыҥ маргааны» ла «Агас ла койон» деп бичиктер республиканыҥ школдорына, детсадтарына аткарылар. Тиражтары 500-теҥ, арай ла ас. Тегин садуга база чыккан болзо…\nЯкуттарда, казахтарда «балдар элдиҥ келер ӧйи» деген кӧрӱмле бойыныҥ тилиле чыҥдый, јараш, јакшы кандый кӧп бичиктер чыгып јат. Калык чӱмделгезиле, эрјинедий байлыгыла тыҥ калык, бисте бу ишти керектӱ кемине не чыгарбас? Калык болуп јӱрген бойыстаҥ кӧп неме камаанду. Тилин јылыйткан албатыдаҥ «нениҥ учун телекейле кӧчкӱндеп јӱрген сыгандардыҥ бала-барказы тилин билер, јаҥынаҥ, јаҥжыгуларынаҥ чыт ла эдип тудунган јӱрет» деп ачу сӧстӧрди угарга база келишти. Кемниҥ бурузы, јастыразы болгонын туура таштап, кӧксин ойгозып, тилин билгени эҥ јаан ырыс болор бо…\nАлтай албатыныҥ чӧрчӧктӧри албатызына, бала-барказына јетсин, кӧксине конзын. Саяна Темееваны једимдӱ јайаан ижиле уткып, мынаҥ да ары мынайда ла иштезин деп кӱӱнзеери артат. Jиит јайалтаныҥ ижи суруда, јилбӱде болзын. Керектӱ јӧмӧлтӧ-болушты ӧйинде эдип, мындый балдарды ӧскӱрер ле керек. Бичиктердиҥ авторын, редакторлорын бу ла нак ӧмӧлик бойы артып, база јакшы бичиктер чыгарзын деп кӱӱнзейли.\nК. ТӦЛӦСОВА. Алтайдын Чолмоны.\nБалдардыҥ ару телекейинде


«Чаҥкыр одыру»: Тергееде иштер улалат - altaicholmon\nАлтай Республикага «чаҥкыр одыру» келгенинеҥ бери он эки јыл ӧтти. Республиканыҥ башкарузыныҥ ла «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ ортодо тургузылган јӧптӧжӱ аайынча тергеени ар-бӱткенниҥ газыла јеткилдеер иштер 2007 јылдаҥ бери башталган. Каланыҥ тӧс оромдорында газла иштеер котельныйлар тудулып, газ ӱлештирер сетьтер, газӧткӱштер ӧткӱрилгени оныҥ экологиялык айалгазына јаан камаанын јетирген. Тургуза ӧйдӧ каланыҥ кӧп тоолу кобы-јиктериниҥ кезиктерине газ ӧткӱрер иштер улалат. Республиканы газла јеткилдеериниҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор ЕМЕЛЬЯНОВЛО ӧдӧт.\n—2007 јылдаҥ бери тергеени «чаҥкыр одырула» јеткилдееринде ас эмес иш ӧткӱрилген ле ас эмес акча-манат чыгарылган. Кандый иш, канча кире акча-манатка эдилгенин куучындап берзеер, Виктор Германович?\n—2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире јетирӱле, текши республикада 4083 тура газла јеткилделген. Онойдо ок ӧткӱрилген газӧткӱштердиҥ узуны 542 километр, олордыҥ 487,87 километри ишке табыштырылган. Ар-бӱткенниҥ газыла 135 котельный ла 252 автомобиль иштейт.\nЈӱк ӧткӧн 2018 јылда республикада 476 турага газ ӧткӱрилген, 9,4 километр газӧткӱш, газла 20 котельный ла 12 автомобиль иштеп баштаган.\nАкча-манат јанынаҥ кӧрзӧбис, «Газпром» ПАО 5 345,6 млн салковой чыгарган. Онойдо ок федерал бюджеттеҥ 301,7 млн салковой, республикан бюджеттеҥ 355,27 млн салковой чыгарылган. Онойдо ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттеринеҥ 52,98 млн салковой чыгымдалган. Онойып, бу јаан ишке текши тооло 6 780,55 млн салковой акча-манат чыгымдалды.\n—Тергеебистиҥ газификациязы аайынча «Газпром» ло Алтай Республика ортодо тургузылган программада эки јанынаҥ бир уунда эдетен иштиҥ план-графиги бар. «Газпром» бу план аайынча кандый иштер бӱдӱрди?\n—«Газпром», чокымдап айтса, «Газпромрегионгаз» ООО он јылдаҥ ажыра ӧйгӧ сӱреен кӧп иш бӱдӱрген. Јӱк 2018 јылды алза, Горно-Алтайсктыҥ 32-чи микрорайонында ла Майма аймактыҥ Айбалык јуртында улустыҥ тураларына јетире газӧткӱштер ӧткӱрери аайынча строительно-монтажный иштер тӱгенген. 787 турага газ кийдирер арга бар, 28 километр газӧткӱш ӧткӱрилген. Эмди газ божодорына јараду алар иш ӧдӧт. «Газпромрегионгаз» ондый јарадуны, тузаланаачылардыҥ 80 проценти тураларына газ божодорына белен болзо, берип јат. Калада 32-чи микрорайондо 17 тура белен.\nОнойдо ок каладагы 24-чи, 42-чи микрорайондордо тураларга јетире газ ӧткӱрер строительно-монтажный иштер ӧткӱрилет. Бу иштер тӱгенген соҥында 2099 турага газ божодылар ла 51 километр газӧткӱш ӧткӱрилер.\nМайма аймактыҥ Манјӱрек јуртына јетире газ ӱлештирер сетьтеҥ газӧткӱш ӧткӱрерге ӱлекер иштер ӧдӧт. Онойдо ок Дубровка јуртка јетире газӧткӱш тудар подрядчиктердиҥ конкурсы болгон ло ондый иштер ӧткӱретен организация талдалган.\n—Алтай Республика бойыныҥ јанынаҥ кандый иштер бӱдӱрди?\n—Ӧткӧн јылда Майма аймактыҥ Кызыл-Ӧзӧк јуртында газ ӱлештирер сетьтер тудары тӱгенген. Газ божодорына јараду алынган ла 667 турага ол берилер. Каланыҥ эки микрорайонында тураларга газ берилген. Суску јуртта 178 турага газ божодор арга бар. Онойдо ок база 35 турага газ ӧткӱрерге газ ӱлештирер сеть тударыныҥ ӱлекер иштери ӧдӧт. Манјӱректе 310 турага газ божодор иш бӱдӱретен подрядный организация конкурсла талдалган. Иш быјыл кӱӱк айда башталар.\nБу иштерле коштой тураларды газ ӱлештирер сетьтерге ӧйлӱ-ӧйинде колбоор амадула эл-јон ортодо газла тузаланганыныҥ, ӧскӧ одыруга кӧрӧ, тузазын ла артыгын јартаар иш ӧткӱрилет. Онойдо ок газка колбоорыныҥ ээжизи, јеҥилтелерлӱ бир кезик улуска туразын газка колбооры јанынаҥ чыгымыныҥ кезигин јандырары, керектӱ јепселди талдаары база јарталат.\n—Виктор Германович, эл-јонго јилбилӱ суракка јеттибис: јеҥилтелерлӱ бир кезик улуска чыгымыныҥ бӧлӱгин јандырарыныҥ ээжилери керегинде элбеде куучындап берзегер?\n—Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 14-чи кӱниндеги јӧбиле республикан бюджеттеҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерине газификацияныҥ муниципал программазыныҥ чыгымдарына софинансированиеге субсидия берериниҥ ээжизи јарадылган. Онойып, подрядный организация јербойында бойы башкарынарыныҥ органына баштанып, бӱдӱрген ижи учун тӧлӧмирдиҥ 15 муҥ салковойын алар аргалу. Онойып, јеҥилтелерлӱ ле туразына газ ӧткӱрген кижиниҥ колына бу акча-манат берилбей, подрядчикке кӧнӱ берилет. Бу керек эл-јонды тураларына газ ӧткӱрзин деп јилбиркедер амадула эдилет.\nЈеҥилтелерлӱ улус туразына газ ӧткӱрткениниҥ чыгымыныҥ бӧлӱгин мынайда јандырар аргалу: Алтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозына баштанып, 15 муҥ салковойды јандырар. Горно-Алтайск-та јербойында бойы башкарынарыныҥ органына баштанып, 20 муҥ салковойды, Майма аймакта јербойында бойы башкарынарыныҥ органына барып, 10 муҥ салковойды јандырар.\nГазификация јанынаҥ иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аҥылу шиҥжӱзинде. Кажы ла неделеде башкаруныҥ молјуларын бӱдӱрери, тузаланаачыларды белетеери, котельныйларды ар-бӱткенниҥ газына кӧчӱрери ле ӧскӧ дӧ объекттерди газла иштедери аайынча сурактар кӧрӱлет. Калганчы јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников јеҥилтелерлӱ улуска газ ӧткӱрерине документтер белетееринде болужатан ишмекчи группалар тӧзӧӧр сурак тургускан. Эмди бу суракла кыракы иштеп турубыс…\n—Быјылгы јылда газ ӧткӱрер иштер улалар ла болбой?\n—Быјыл газификацияныҥ программазын бӱдӱрер ишти бир уунда, бир чук бӱдӱрер план-график тургузылган. «Газпром» ПАО 2019 јылда Алтай Республикада газӧткӱштер тударына 100 ммиллион салковой акча чыгарарга пландайт. 2019 јылда каланыҥ Гардинка микрорайонында, Поселковая ла Гончарная оромдорында газӧткӱштер тудар иштер улалат. Кочкор айда Дубровкада, кӱӱк айда Манјӱректе ле калада 31-чи микрорайондо газӧткӱштер ӧткӱрер иштер башталар керек. Бу иштер тӱгенген кийнинде 2589 турага газ божодылар.\n«Газпромрегионгаз» ООО бойыныҥ јанынаҥ быјыл мындый иштер ӧткӱрерге пландайт: Горно-Алтайсктыҥ ла Кызыл-Ӧзӧктиҥ 13 микрорайонында, Алферового јетире — ӱчинчи кварталда, Билӱлӱде, Александровкада ла Урлу-Аспакта тӧртинчи кварталда проектный иштер ӧдӧр. Горно-Алтайсктагы 30-чы микрорайондо тузаланаачылар газ божодорына белен болзо, олорго јетире газӧткӱшти тударына конкурс јарлалар. Онойдо ок Алтай крайдагы «Алтыгы Кайанча» деп газ ӱлештирер сетьтеҥ Манјӱрекке јетире газӧткӱш тударына конкурс јарлалган. Бу объект јанынаҥ ӱлекердиҥ документтерине государственный экспертизаныҥ јарадузы болор деп иженедис.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы бойыныҥ молјуларын бӱдӱрип, газификацияны эрчимделтер амадула эл-јонло јартамалду ишти улалтат. 2016-2020 јылдарда республиканы газла јеткилдеериниҥ программазыла коштой республикада «Јурт јерлердиҥ 2014-2017 јылдарга ла 2020 јылга јетире турумкай ӧзӱми» деген федерал адылу программала газификация база ӧткӱрилет.\n—Толо јартамалдарлу эрмек-куучын учун быйан, Виктор Германович. Тергеебисти «чаҥкыр одырула» јеткилдеер ижигер кӧнӱ барзын деп кӱӱнзейдис!


Билимчиниҥ толо јажына - altaicholmon\nОл Алтай Республиканыҥ јарлу билим ишчизи, алтай албатыныҥ тӱӱки ле кӧгӱс энчизин шиҥдеген кӧп тоолу билим иштердиҥ авторы.\nНиколай Васильевичтиҥ јӱрӱмдик јолы Туулу Алтайла колбулу. Ол Оҥдой аймакта Хабаровкадагы сельсоветтиҥ Кичӱ-Ӱлегем деп јуртында јуучыл-фронтовик Василий (Казат) ле Александра (Себиркей) Екеевтердиҥ билезинде чыккан. Бу јерлерде болгон улус оныҥ јаан ла оогош тӱрген сууларын, ару кейин ле телкемдерин јакшы билер. Эл-јоны алдынаҥ бери ак-малла азыранып, кӧчкилеп јӱрген. Мындый јадын-јӱрӱм ӧткӧн чактыҥ одузынчы јылдарыныҥ тал-ортозына јетире болгон. Ар-бӱткени кату айалгаларда мал-аш азыраарыныҥ јаҥжыгулары ӱйенеҥ ӱйеге улалып барган. Н. В. Екеевтиҥ мында баштапкы јӱрӱмдик јылдары ӧткӧн. Ӱредӱни ол Горно-Алтайскта алтай интеллигенция таскадып ӧскӱрген областной национальный школдо (эмди — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) божоткон. Школдыҥ кийнинеҥ бир јылдаҥ ол черӱге барган. Оноҥ озо јарым јыл кире Алтайский моторный заводто (Барнаул кала) слесарь болуп иштеген. 1971 јылда черӱнеҥ јанып, Горно-Алтайский педагогический институттыҥ историко-филологический факультедине ӱредӱге кирет. Тӱӱки бӧлӱкте ӱренгени Н. В. Екеевке таҥынаҥ шӱӱп, ылгап, јартап билерине экелет. Ӱредӱни божодып, ол Наталья Михайловнала, бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јарлу политикалык ла јондык ишчизиле, биле тӧзӧйт. Олор экӱ уул чыдаткан.\n1975 јылда институттыҥ кийнинеҥ јиит билени Улаган аймакта Балыктујул јурттыҥ школына ийгендер. Је оныҥ билим ишке јилбӱзин, јайалтазын 1976 јылда С. С. Суразаков ло П. Е. Тадыев ајарып салгандар. Бу ок јылда оны тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайсктагы билим-шиҥжӱ институдына (эмди — Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды) ишке кычырып јат. Оноҥ ары бастыра јӱрӱмине оныҥ ижи институтла колбулу. Мында юбиляр иштиҥ ончо текпиштерин ӧдӧт (кичӱ билим ишчи, старший билим ишчи, ученый секретарь, сектордыҥ јааны, институттыҥ директоры).\nН. В. Екеев ӱч јыл иштейле, СССР-дыҥ билимдериниҥ Академиязыныҥ СССР-дыҥ тӱӱки институдыныҥ аспирантуразына кирет. Бу институт билим телекейде тӱӱки билим шиҥжӱ иштериле јарлу болгон. Диссертация Туулу Алтайда 1922-1929 јылдардагы НЭП ӧйиндеги јурт ээлемдеги айалгага учурлалган. Оныҥ билим башкараачызы тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор Николай Алексеевич Ивницкий болгон. Ивницкий бу суракты шиҥдеген ады-јолы јарлу шинжӱчи. Је билим башкараачыныҥ ижи кӧп болгонынаҥ улам, оны тӱӱки билимниҥ докторы, профессор Виктор Петрович Данилов башкарып апарган. Профессор колхоз ӧйинеҥ озо, 1920-чи јылдардагы јурт јерлердиҥ айалгазын шиҥдеген ады јарлу билимчи.\n1983 јылда Н. В. Екеев диссертациязын једимдӱ корып јат, удабай ла «Социально-экономическое развитие деревни Горного Алтая в 1920-х годах» деп атту монография чыгарат. Канча јылдарга јуунадылган шиҥжӱ иштердиҥ турултазы мында салынган. Монографияныҥ билим учуры бӱгӱнги де кӱнде бийик.\nНиколай Васильевич озо баштап колхоз ӧйинеҥ озо айалгаларды шиҥдеген болзо, оноҥ оныҥ јилбӱлери элбеп, тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизиле колбулу башка-башка сурактарга кӧчӧт (этнодемография, XX чактыҥ бажындагы бурхан кыймыгу, тергееде јаткандардыҥ кудай јаҥдары ла оноҥ до ӧскӧлӧри). Бу ок ӧйдӧ билимчи фольклор чӱмдемелдерди тузаланып, солун сурактар кӧдӱрет. 2014 јылда чыккан «Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие» деп ӧмӧлӱ билим иш алтай этнографияда јаан учурлу једим деп темдектеер керек. Бу ишти юбиляр јаҥыс ла башкарып бӱдӱрген эмес, анайда ок ол каруулу редактор ло автор. Алтайлардыҥ эл болуп турганы, олордыҥ тӱӱкизи, јадын-јӱрӱми, кӧгӱс-байлыгы (ол тоодо кам ла бурхан јаҥдар) ла бӱгӱнги кӱнниҥ јондык ла политикалык курч сурактары бу иште једимдӱ кӧргӱзилген.\nН. В. Екеевтиҥ билим ачылталары ӱредӱ бичиктерге ле пособиелерге база кийдирилген.\nНиколай Васильевич 2013 јылдаҥ ала Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директоры болуп иштейт. Бу ӧйдиҥ туркунына институт алтай тил, Алтай Республиканыҥ албатыларыныҥ тӱӱкилик ле кӧгӱс байлыктарыныҥ энчизин шиҥдеп, јакшынак монографиялар чыгарган. 2015-2020 јылдардыҥ туркунына мындый тизӱ билим ӱлекер-проекттер бӱткен: «Трансформации в обществе и ценности традиционной культуры в Республике Алтай (конец ХХ – начало XXI вв.)» ӱч катап чыгарылган (2015; 2016; 2018); «Обрядность в традиционной культуре алтайцев» (2019); «Политические репрессии в Горном Алтае (1922-1953 гг.)» (2017); «Грамматика алтайского языка. Морфология» (2018); «Правила орфографии современного алтайского языка» (2019); «История алтайской литературы (вторая половина XX – начало XXI вв.). Литературные портреты. Книга 3» (2019) ле оноҥ до ӧскӧлӧри.\nКалганчы 6 јылдыҥ туркунына институттыҥ билим ишчилери 29 проект бӱдӱрген. Олордыҥ турулталарыла ӧмӧлӱ монографиялар, фольклор тексттер, архивтеҥ алынган документтердиҥ ле 13 телекейлик, текшироссиялык ла тергеелик конференциялардыҥ јуунтылары кепке базылып чыгарылган.\nБашкараачы иштеҥ башка, Н. В. Екеев 2020 јылда «Алтай Республиканыҥ топонимиказы» деп јаҥы билим проектте туружат. Ол 9 монографияныҥ (ол тоодо 7 ӧмӧлӱ иш) ла 125-теҥ ажыра билим статьялардыҥ авторы.\nАлтай Республиканыҥ тӱӱкизин ле кӧгӱс-байлыгын шиҥдеген јаан једимдери учун Н. В. Екеев «Таҥ Чолмон» орденле, Россия Федерацияныҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлу грамоталарыла, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйла кайралдаткан.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институ-дыныҥ ӧмӧлиги Николай Васильевич Екеевти толо јажыла уткуп, бек су-кадык, јаҥы једимдер ле узун јӱрӱмдик јол кӱӱнзейт.


Аjаруда ветерандардыҥ сурактары - altaicholmon\nТуштажуда ВМФ-тыҥ, јууныҥ, иштиҥ, черӱниҥ ле тап-эриктерди корыырыныҥ ветерандарыныҥ Горно-Алтайсктагы јондык организацияларыныҥ, Россияныҥ пенсионерлериниҥ Алтай Республика аайынча биригӱзиниҥ, Росгвардияныҥ ветерандарыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ ле ӧскӧ дӧ биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТуштажу ӧйинде келер ӧйдӧ ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ ууламјылары темдектелген. Республиканыҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, јербойында јаан ајару ветерандардыҥ организацияларыныҥ ижин јӧмӧӧрине, јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-санаага таскадарына, јаан ӱйениҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарына эдилет. Ол туштажуныҥ туружаачыларына тергеениҥ јондык јӱрӱминде, јаш ӱйени таскадарында эрчимдӱ туружып турганы учун быйан айткан.\n«Слердиҥ ижигер јаҥыс ла Сибирьдеги федерал округ кеминде эмес, је анайда ок бӱткӱл Россия Федерация кеминде бийик баалалат. Слер Алтай Республикада албатылар ортодо бирлик ле тергееде турумкай айалга болорыныҥ бек тӧзӧлгӧзин тӧзӧгӧнигер. Јаш ӱйеге слер чындык, јалтанбас болорыныҥ јозогы болуп јадыгар. Слердиҥ канча јылдардыҥ туркунына јуулган ченемелигер бистиҥ јашӧскӱримге кыйалта јогынаҥ керектӱ болор» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nТергеедеги ветерандардыҥ јондык организацияларыныҥ ижи, олордыҥ керек-јарактарыныҥ келер ӧйдӧги ууламјылары ла курч сурактары керегинде јууныҥ, иштиҥ, черӱчил ийде-кӱчтердиҥ ле тап-эриктерди корыырыныҥ ветерандарыныҥ республикан јондык организациязыныҥ председатели Борис Алушкин куучындаган.\nОныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ тергееде јаан јашту улустыҥ айлыгы ӧдӧт. Бу ӧйдиҥ туркунына јаан јашту улус кандый айалгада јадып турганы јанынаҥ мониторинг ӧткӱрилген. Анайда ок ол ветерандардыҥ организациялары ла тергеениҥ башкартузы ортодо координационный туштажуларды јаантайын ӧткӱрери керектӱзине ајару эткен.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, ӧмӧ-јӧмӧ иш-колбу јакшы уч-турулталу болзын деп, АР-дыҥ башчызында ветерандардыҥ керектери аайынча совет тӧзӧлӧр. Кандый бир сурактар јанынаҥ экијандай шӱӱжӱ бу советте ӧткӱрилер аргалу. Анайда ок Ветерандардыҥ туразыныҥ кыптарын ветерандардыҥ јондык организацияларына иштеер јер эдип берери јанынаҥ јӧп јарадылган.\nРоссия Федерацияныҥ Черӱчил Ийде-кӱчтериниҥ ветерандарыныҥ текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Сергей Гончаров ветерандардыҥ јондык организацияларына арга-кӱчтерди јажы черӱге барарына јетпеген јашӧскӱрим ортодо черӱчил-тӧрӧлчи таскамал ишти тыҥыдарга бириктирери јанынаҥ баштану эткен. Темдектезе, јииттерди черӱге кӧдӱриҥилӱ айалгада аткарарында, јылдыҥ сайын ӧткӱрилип турган «Андый профессия бар – Тӧрӧлин корыыры» деген акцияда. Јашӧскӱримди черӱдеҥ озо белетеер тӧс јердиҥ ле «Юнармияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ керек-јарактарында эрчимдӱ туружарына кычырган.\nВетерандардыҥ российский биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Сергей Денчик бойыныҥ куучынында Советский Союзтыҥ Геройлоры Темирей Казаковтыҥ ла Федор Стренинниҥ каладагы мӧҥкӱлерин аайлу-башту эдип јазап саларына, керектӱ болзо, олордыҥ мӧҥкӱлерин ӧскӧ јерге кӧчӱрери јанынаҥ суракка ајару эткен. Тергеениҥ башчызы бу сурактыҥ юридический јанын быжулай шиҥдеп кӧрзин ле јууныҥ туружаачыларыныҥ мӧҥкӱлерин ӧскӧ јерге кӧчӱрери-кӧчӱрбези јанынаҥ суракты олордыҥ тӧрӧӧн-туугандарыла шӱӱжип кӧрзин деген јакылта берген.\nАнайда ок туштажу ӧйинде тергеениҥ бир канча школдорын Советский Союзтыҥ Геройлорыныҥ ады-јолдорыла адаары керегинде сурак база шӱӱжилип кӧрӱлген. Чой аймакта Кара-Кӧпши јурттыҥ школына Семен Тартыковтыҥ ады адалып калган. Тургуза ӧйдӧ Паспаулдыҥ школын летчик, бу јуртта чыккан Евгений Трофимовтыҥ адыла адаары керегинде куучын ӧдӧт. Бу сурак јанынаҥ тӧзӧмӧлдӱ иш ӧткӱрери јанынаҥ јакылталар муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу улузына берилген.\nЈондык биригӱлердиҥ турчылары Советский Союзтыҥ Геройы А. Н. Ленкинниҥ адыла адалган 8-чи таҥмалу школдо јазашту иштер ӧткӱрери керектӱзине ајару эткен. Тергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, школдо капремонт ӧткӱрери ле бу ишти бӱдӱрерине керектӱ акча-манат темдектелип калган.\nСовет черӱлерди Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 30 јылдыгына учурлай Алтай Республикада кандый иштер ӧткӱрилери темдектелгени керегинде «Афганистанныҥ ветерандарыныҥ Российский биригӱзи» деген јондык организацияныҥ Алтай республикан организациязыныҥ председатели Сергей Адлыков ло ветерандардыҥ «Боевое братство» деп текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай республикан бӧлӱгиниҥ председатели Александр Вилисов куучындаган.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде Афганистандагы јуу-чактыҥ 226 туружаачызы јадып јат. Сергей Адлыков бу јуу-чактыҥ ветерандарыныҥ, анчада ла ыраак аймактарда јадып тургандарыныҥ диспансеризациязы керегинде суракты кӧдӱрген. Тергеениҥ башчызы АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына бу суракты аҥылу шиҥжӱге алзын деп јакылта берген.\nАлександр Вилисовтыҥ айтканыла, јуук ӧйдӧ Јеҥӱниҥ паркында Афганистанда, Тӱндӱк Кавказта ла ӧскӧ дӧ «кызу точкаларда» јеҥ јастангандарга учурлалган кереести тургузары аайынча иш башталар.\nТуштажуныҥ учында кайралдаш ӧткӱрилген. «Ветерандардыҥ российский биригӱзи» деп тергеелик јондык организацияныҥ кӱндӱлӱ председатели» деген орденле Сергей Денчик кайралдаткан. «100 лет Вооруженным Силам России» деген кереес медальла РФ-тыҥ Черӱчил Ийде-кӱчтериниҥ ветерандары Каир Тандыбаев, Игорь Бабкин, Александр Афанасьев, Геннадий Вольхин, Николай Дьяченко, Светлана Белканова кайралдатты.


Ак-кийик — Википедия\nАк-кийик (орустап северный олень) — туйгакту тынду, аҥдардыҥ билезинеҥ, угы — Тӱндӱк аҥ. Бу аҥ тайгада ла тундрада јӱрет. Ак-кийикти Евразия ла Тӱндӱк Американыҥ 20 кире эл-јоны ӧскӱрет. Туулу Алтайда јерлик ак-кийик ас, Турачак, Чоо, Улаган аймактарда, Чолушман ла Куу суулардыҥ јанында јӱрет. Тынду «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигинде».\n1 Тыш бӱдӱми\n4 Тындуныҥ аҥылузы\n6 Ӧштӱлери ле орулары\n7 Таркаган јери\n8 Тӱндукте аҥ азыраш\n9 Ак- кийик азырап турган калыктар\n10 Улуска тузазы\nТыш бӱдӱми[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАк-кийик тыҥ јаан эмес, орто бӱдӱмдӱ тынду. Мойны, сын-арказы узунсымак, буттары эмеш кыска. Мойны јоон кыска, чала бӧкӧйаландый. Сыны јатпак кӧрӱнет. Бажы чӧйбӧк, тегерик содон мӱӱстерлӱ, оозы-мурды туй тӱк, кулактары кыска, тегерик(13-18 см). Кӧстӧри јаан эмес, арказы тӱс, коркок јок. Куйругы чолтык 11-21 см. Јаан јалбак туйгактарлу. Иркегиниҥ сыны — 184—210 см, бескези — 74-194 кг. Тижизиниҥ сыны — 166—199 см, бескези — 71-123 кг. Јерлик ак-кийик азрантызына кӧрӧ чик јок јаан 10-20 %, бескезиле 20-30 %, анчада ла материкте, тайгада, азырал јакшы јерде.\nМӱӱстери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАк-кийиктиҥ тижизи мӱӱстерлӱ, качан ӧскӧ аҥдардыҥ тижилери мӱӱс јок. Мӱӱстериниҥ бескези 11-12 килограммнаҥ ашпайт, ӧҥи: сур, аксымак, эмезе куу-кӱреҥ. Јоон иркек ак-кийиктердиҥ мӱӱзи кӱчӱрген-јаҥар айларда, маҥныҥ кийнинеҥ тӱжеле, ойто кандык айда ӧзӱп баштайт. Тижилериниҥ ле оок аҥдардыҥ мӱӱзи дезе кандык-кӱӱк айларда тӱшсе ле ойто ӧзӱп баштайт.\nТӱги[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКышкы тӱги узун, оныҥ алдында койу, ныктаа (подшерсток) болот, тӱктиҥ структуразында кей бар, мындый тӱк тындуга сооктордо јаан болуш, оныҥ учун бу тынду Јакалай тӱндӱктиҥ кезем-континентал климадында јакшы таркаган. Бажында тӱги чала кыска, тумчугы туй ла тӱк, уйдыҥ ошкош тас тумчук јок. Мыкынында тӱги 50 мм, арказында — 90 мм, сыранагында — 100 мм, мойнында тӱги койу ла узун јал болуп ӧзӧт — 300 мм. Ныкта, койу ла узун тӱги учун аҥ узун, јоон ло семис деп кӧрӱнет. Будында тӱги кыска, је сӱрекей бек. Туйгактарын айландыра тӱк узун, ортозындазы кату, щетка ошкош, карда, тошто тайкылбаска јакшы. Ак-кийик мындый тӱги учун, ӧскӧ аҥдарга кӧрӧ, сууда сӱреен јакшы јӱзет. аҥныҥ јайгы тӱги кыска, јымжак, ӧзӧгинде кейи ас, ӧҥи јеерен, ак, сур. Јылда бир катап тӱлеер, кандык айдаҥ ала јаан изӱ ай ла куран айга јетире.\nТындуныҥ аҥылузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӦскӧ аҥдардаҥ башказы. Ак-кийик тӱндӱк талада јӱрӱп, кату айалгага эди-каны эптешкени иле кӧрӱнет. Тӱштӱк аҥдарга кӧрӧ тумчугы јаан, јалбак, тас јер јок, тӱкле туй ӧскалан. Бу неге дезе, соок кей тынарга, оноҥ кардыҥ алдынаҥ одорлоорго јакшы. Тиштери дезе јымжак ӧлӧҥ лӧ ягель јиирге темиккен. Туйгактары јаан, јалбак, койу ла узун, кату ла бек тӱкле туй ӧскӧн, карды чапчыырга, тошко тайкылбаска јакшы. Састу, тӧҥӧзӧктӱ јерде, јаан карда јӱретен учун ак-кийик булан чылап, буттарын бийик кӧдӱрип базат, кӧп сабада јелишле јӱрер, каа-јаада маҥтаар. Улай соок јерге јӱретен учун бу мал изӱ кӧрбӧс, оозын ачып, тилин уштып, ийт чилеп солыктап турар, не дезе терледетен бестери јазап иштебейт. Койу тӱктӱ терезиниҥ алдында калыҥ јуу соокко тоҥорго бербейт. Тайганыҥ ла тундраныҥ соок кӧлдӧрин алдырбастаҥ јӱзӱп кечет. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар тӱшсе, ак-кийиктиҥ ӧҥи табынча караҥуйлайт: ак, сур ӧҥнӧҥ јееренге јетире. Кӧстӧриниҥ ӧҥи база солунат. Јайгыда кӧстӧриниҥ ӧҥи чайдыҥ ӧҥи ушкуш кӱреҥзимек болзо, кышкыда ап-ак кар кӱнге суркураза, аҥныҥ кӧзи чаҥкыр болуп кубулып, кылбыкпаска аргадайт. Кӧптӧп ӧзӧри Сыгын айдаҥ кӱчӱрген айга јетире ак-кийиктерде «маҥныҥ, сыбырышкынныҥ» ӧйи болот. Јоон иркек букалары тижи аҥдарды ээчип јат, иркектер бой-бойыныҥ ортозында сӱзӱжип, тартыжат, јеҥип алганы бир бӧлӱк тижи аҥдарды јууп алат. Бука-аҥга ӧткӧн тижи ак-кийик 220—230 кӱн боос болот. Кӱӱк айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире тижилер тӧрӧп јат, бир ле чаап, экӱзи каа-јаада ла болот.\nКурсагы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧп-саба ӧйдӧ ак-кийиктер курсагын кардыҥ алдынаҥ казып јийт, кезикте каранты јерлерде одорлойт. Јиген курсагы чала тооргыныҥ ажанганына тӱҥей. Курсагы :\nјиилектер, брусник, кӧк-кат, кара-торбос(черника),\nкуштардыҥ јымырткалары ла оок балдары,\nбалыктар ла крабтар (талайдыҥ јарадына чыга соктырган),\nсуу јок болзо, кар јиир.\nтусту, кујурлу јер кемирет.\nКышкыда калыҥ кардыҥ алдынаҥ азырал чапчып јийтени јеҥил эмес, јоон ак-кийиктер казып, карда ойыктар эдип, кичинек ле јип, ары болот, оноҥ ары чапчып, оныҥ ордына оок мал ла тижилери келип отойт, ӱӱр бир де токтобой отоп, карды казып барат.\nӦштӱлери ле орулары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБаштапкы ӧштӱзи — бӧрӱлер. Олор тундра ла тайганыҥ кыйузында кӧп туштайт. Арык-торык, оору, оок чааптарды тудуп јийт. Экинчи ӧштӱ ол кӱреҥ айу. Ол ак-кийикти сӱрӱшпес, ол оны сугаттыҥ јанында тозор, база ла карган ла оору ла тындуларды тудат, кӧп сабада оок чааптарды кородот. Ӱчинчи ӧштӱ — јеекен. Ол аҥдарды анаар ла сӱрбес, јаан карлу јерде истежип тудар, не дезе калыҥ карга ол јеҥил бескелӱ учун, кайкалап, кӧмӱлбей, уур ла јоон аҥды јаба једер аргалу. Оору-јоболдоры: бруцеллез, некробактериоз, ящур, сибирский язва, каа-јаада бешенство. Тундраныҥ сазында толо томонок, бӧкӧнӧк, кӧгӧн лӧ кан соорор чымыл-адарунаҥ аҥдар тыҥ чучурайт.\nТаркаган јери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈерлик ле азранты аҥдардыҥ тоозы\nРоссия 951,9 2015 1606,15 2015\nКанада 1300 2015 3 2016\nСША 660 2010 28 1999-2001\nДания 73,4 2015 3 2015\nНорвегия 2,2 2014 165 2001\nФинляндия 2,2 2014 185 2001\nТӱндукте аҥ азыраш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАрасейдиҥ јеринде ак-кийиктер тундра ла тайгада јӱрет. 1961 јылда РСФСР-да 195,9 муҥ тын, 70 јылдардыҥ ортозында — 800 муҥ тын, 80 јылдарда 1 млн тын, 19991231,6 муҥ тын аҥ, эмдиги ӧйдӧ — 951,9 муҥ ак-кийик.\nАк- кийик азырап турган калыктар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nсаам помор карел коми\nманси селькуп ненец хант\nкет саха юкагир чуван\nэвенк нганасан энец долган\nэвен коряк чукча орок\nтофа цаатан сойот тыва-тоджи\nинупиат инувиалунт койбал камасин\nУлуска тузазы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАк-кийик кижиге кӧпти берет: курсак, эмдӱ мӱӱс, кийим, тӧжӧк, јурт, кош тартыш. Мӱӱстиҥ эдимдери косметологияда, фармакологияда, эмчиликте ле о.ӧ. јерлерде текши јайылган.\n↑ Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 127. — 352 с. — 10 000 экз.\n↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.\nЈаан норвежский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Канадская · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · New International · Universalis · Гранат\nBNE: XX4964673 · BNF: 119761648 · GND: 4177757-8 · LCCN: sh85112433, sh85020309 · NDL: 00573261 · NKC: ph717512\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ак-кийик&oldid=34132"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 24 кандык ай 2022, 00:17.