23.07.2020 - altaicholmon\nДалекое-далекое детство мили… ой-ой, полицейского Ивана Иванаковича Иванчакова\nДибаш Каинчин (Каинчин Семён Борукович, 25 июня 1938 — 10 сентября 2012) — известный алтайский писатель, прозаик. Народный писатель Республики Алтай. Окончил Литературный институт им. М. Горького, Член Союза писателей СССР. Дибаш Каинчин— автор более тридцати книг, романов, повестей, рассказов, переведенных на языки многих народов. Его произведения печатались в издательствах Москвы, Новосибирска, Таллина, Горно-Алтайска, в\nДля защиты прав и интересов пчеловодов республики\nНа Х-ой сессии парламента Республики Алтай был принят Закон РА «О развитии пчеловодства в Республике Алтай». Субъектом законодательной инициативы и разработчиком указанного Закона выступили парламентский комитет по аграрной политике и прокурор Республики Алтай. С какой целью был разработан данный документ, какие актуальные проблемы стоят перед отраслью на сегодняшний день – об этом рассказывают руководитель профильного\n21 июля состоялся запуск газа в одном из микрорайонов Горно-Алтайска. Возможность подключиться к сетевому природному газу получили жители порядка 500 домовладений. К данному микрорайону относятся улицы Поселковая, Петра Сухова, 232-й стрелковой дивизии, Ушакова, Карбышева, Заринская, Ленинградская, Коксинская, Гончарная, Соузгинская, имени маршала Г. К.Жукова, а также переулки Ленинградский, Коксинский, Гончарный, Жукова, Кленовый, Сибирский, Белый, Ясный, Кедровый,\nАлтайский заповедниктиҥ аҥ-куштары\n(Фототузактардыҥ јаҥы јуруктары) Талайдыҥ кеминеҥ 3200 метр бийигинде ирбис, маны, текелер, јеекен, улар, тӱлкӱ, айу ла бӧрӱ, онойдо ок борсукла туштажу… Бу азулу аҥдар Алтайский заповедниктиҥ эҥ бийик Шапшальский бажында тургузылган фототузактардыҥ камераларына «тӱшкен». Алтайский заповедниктиҥ баш билим ишчизи Сергей Владимирович Спицын фототузактарды шиҥжӱлеген кийнинде, заповедниктиҥ бу бӧлӱгинде јалаҥдарда иштер тӱгенген кийнинде бу јуруктарла ӱлешкен.\nКоронавирус деп југуш оору јер-телекейдиҥ ӱстине таркап баштаганынаҥ улам кӧп тоолу јаан керек-јарактар, ол тоодо спорт маргаандар, ӧткӱрилбей токтодылган эмезе ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрилген эди. Спортло эҥ јаан маргаандар, бастырабыстыҥ сӱӱген Олимпий ойындар быјыл Японияда ӧдӧр керек болгон. Је коронавирустаҥ улам келер јылга кӧчӱрилген. Эмди бу ороонныҥ эл-јоныныҥ кӧп сабазы Олимпий ойындарды эзенде де јылда ӧткӱрбези\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ штатта эмес баш специалист-пульмонологы Екатерина МАКСИМОВА бу ла јуукта республикан эмчиликтеги ковидный госпитальда бойыныҥ каруулу ижин тӱгескен. Ол бистиҥ талада Covid-19-ла оорыган улусты эмдееринде эрчимдӱ турушкандардыҥ эҥ баштапкыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Биске Екатерина Анатольевнала телефон ло ажыра куучындажарга келишти. Нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ айылында чыкпазынаҥ отурат. Бис оныҥ\nТӱмен туристтер: тӱбеги ле тузазы\nБыјылгы эпидайалгала колбой, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда тергеебистиҥ тӧс федерал учурлу јолында айалга кирезинде, кӧлӱктер ас болгон. Оныла маҥтадып баратсаҥ, торт ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында јӱргеҥ деп билдирер: республикада јӱк јербойыныҥ ла улузы бардый, амыр, јайым… Је јаан изӱ айдыҥ бажында бисте амыраар базалар, коночылыктар ачыла берген кийнинде, тӱмен туристтер, анчада ла одоштой тергеелерде\nЈаан изӱ айдыҥ учы јаар меге јол -јорык келижип, Кӧкӧрӱ Бажы деп јараш алтайда болдым. Мында Мирон Дилековтыҥ, Эре-Чуйдыҥ база бир ады-јарлу фермериниҥ јайгы турлуузы… Кӧкӧрӱ Бажы амыр јер… Дилековтордыҥ билези кӧк тууныҥ эдегинде, јажыл торко јалаҥда, кырдаҥ аккан аржан суу ичип, ак малыныҥ ак сӱдин саап, айылга толтыра бала-барка азырап јуртап јат. Чындап ла\nТергеениҥ јааныныҥ Чой аймакла ишмекчи јол-јорыгы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ишмекчи јол-јорыкла культураныҥ Чойдогы объекттерин, аймакта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын, сӱттеҥ курсак-тамак эдер комплексти ле ӧскӧ дӧ объекттерди тудар ишти шиҥжӱлеген. Олег Хорохордин 1250 кижи јуртап јаткан Паспаул јуртта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеген. Онойып, Паспаулда 1981 јылда тудулган орто ӱредӱлӱ школдо «Ӱредӱлик» ӱлекер аайынча спортзалды јаҥыртар иштер ӧдӧт. Мында полдор солылат,\nАктивисты считают, что необходимо развивать данную инициативу Онгудайское местное отделение партии «Единая Россия» в рамках реализации партпроекта «Чистая страна» изготовили и установили специальные таблички в наиболее посещаемых местах района — родников. По словам руководителя местного отделения Партии Марины Емикеевой, данная инициатива была реализована благодаря активистам первичных отделений «Единой России». «Во время одного из собраний мы предложили


Д. Медведев: пенсияларды тӧлӧйтӧн акча казнада бар - altaicholmon\nINTERFAX.RU агентствоныҥ јетиргениле, пенсияларды тӧлӧйтӧн акча казнада бар деп, Россияныҥ Башкарузыныҥ Председатели А. Медведев угускан.\nОныҥ айтканыла, 2018 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала пенсиялардыҥ индексациязы инфляцияныҥ кеминеҥ бийик болор. Чокымдаза, индексацияныҥ кеми 3 процент болор. Башкару керек дезе оныҥ кеми 3,7 процент болорына белен.\n«Бис анайып индексацияныҥ кеми инфляцияныҥ кемиле тӱҥей болотон аайлу-башту айалгага ойто бурылдыс»-деп, премьер-министр айткан.


Ороонныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдаган тӧс документ - altaicholmon\nОроонныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдаган тӧс документ\nЈаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде республикан парламентте Конституцияныҥ кӱнине учурлалган брифинг ӧткӧн. Орооныста Конституцияныҥ кӱни јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде темдектелет. Брифингте Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, спикердиҥ ордынчызы, республикан парламенттиҥ ижин тӧзӧӧр камыстыҥ башкараачызы Герман Чепкин, национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ јааны Наталья Екеева, јасакберим, тап-эриктердии корыыры ла јербойында бойы башкарынары аайынча комитеттиҥ јааны Виктор Ромашкин, аграрный политика аайынча комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков турушкандар.\nКажы ла гражданинниҥ јайымыныҥ, тап-эриктериниҥ корыычызы, ороонныҥ тӧс јасагы – Россия Федерацияныҥ Конституциязы јӧптӧлгӧнин быјыл орооныста 26-чы катап темдектеп јадыс деп, Владимир Тюлентин брифингти ачып тура айткан. «1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде ороонныҥ кӧп саба эл-јоныныҥ ӱндериле јӧптӧлгӧн Тӧс јасак уур-кӱч ӧйдӧ јаҥыс ла государствоны чеберлеп алар ла айалганы турумкай эдер арга берген эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧзӱминиҥ оноҥ арыгы јолын чокымдаар арга берген» — деп, Владимир Николаевич темдектеген.\nОныҥ айтканыла болзо, Россия – кӧп тоолу калыктарыла, башка-башка кӧрӱмиле, јаҥжыгуларыла аҥыланып турган ороон. «Бистиҥ амаду – Конституцияда салынган таҥынаҥ шӱӱлтелӱ ле баштаҥкайлу, теҥ-тай болор деген ээжилерди чеберлеп ӧскӱрери» – деп, спикер айткан.\nПарламенттиҥ председатели ороонныҥ президенти Владимир Путин бистиҥ государствоны тыҥыдары аайынча политика ӧткӱрип турганын темдектеп, оныҥ тургускан амадуларга једерге јасактыҥ ээжилерин буспас керек болгонын айткан. «Јаҥыс ла Конституцияныҥ кӧгӱс-ийдезин ле таныгын јӱрӱмге кийдирип, тап-эрик системаны ӧскӱрип, эл-јонды бириктирип, бис улустыҥ јеткил јадын-јӱрӱмине, граждан јондыкты ӧскӱрерине, бастыра Россияныҥ ӧзӱмине керектӱ айалгаларды тӧзӧӧрис» – деп, Владимир Тюлентин угускан.\nНаталья Екеева бойыныҥ куучынында бистиҥ ороондо бир канча Конституциялар болгоны керегинде айткан. Баштапкызы 1918 јылда јӧптӧлгӧн. Ол Конституция Октябрьский социалистический революцияныҥ турулталарын јасакберим ажыра тыҥыткан, тӧзӧлгӧлӧгӧн. Государственный тудум бӧлӱгинде пролетариаттыҥ диктатуразыныҥ государствозы јӧптӧлгӧн. «Ол Конституция аайынча тап-эриктер ле јайым јаҥыс ла ишмекчи класска берилген» – деп, Наталья Екеева чокымдаган.\nСоциалистический республикалардыҥ Советтериниҥ бирлигиниҥ 2-чи съездиниҥ резолюциязыла 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнинде СССР-дыҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. «Бу тӧс документте ороонныҥ јондык бӱдӱм-устройствозы, граждандардыҥ тап-эриктери ле молјулары керегинде тизимдер болбогон. Је ол СССР-дыҥ тӧзӧлгӧнин темдектеген» – деп, парламентарий айткан.\nСоциалистический республикалардыҥ Советтериниҥ бирлигиниҥ VIII чрезвычайный съездиниҥ јакааныла СССР-дыҥ 1936 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 5-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн Конституциязын «Сталинский» деп адайдылар. Не дезе, ол бистиҥ орооныста социализм јеҥгенин темдектеген деп, Наталья Михайловна айткан.\n–Конституцияга јаҥы бӧлӱктер кийдирилген: јондык устройство, государственный јаҥныҥ јербойында органдары, јаргы ла прокуратура, граждандардыҥ тӧс тап-эриктери ле молјулары, талдаштардыҥ системазы ла оноҥ до ӧскӧзи керегинде.\nБу Конституция аайынча ороонныҥ јаҥыныҥ эҥ бийик органы съезд эмес, а Ӱстиги Совет ле оныҥ Президиумы боло берген.\n1936 јылдыҥ Конституциязында СССР-дыҥ политический тӧзӧлгӧзи – ишмекчилердиҥ депутаттарыныҥ Соведи деп айдылат. Мынайып, бирлик политический идеология тӧзӧлгӧн – деп, Наталья Екеева айткан.\nБу Конституция ээлемниҥ социалистический системазын ла производствоныҥ јазалдарына ла јепселдерине социалистический мензиништи экономический тӧзӧлгӧ деп темдектеген. Анда эки бӱдӱм ээлениш керегинде айдылган: государственный ла кооперативно-колхозный, анайда ок колхозчылардыҥ тураларыныҥ айландыра јери тураныҥ ээзиниҥ болгоны чокымдалган. Конституция аайынча государственный устройствоныҥ ээжилери: советский ле социалистический федерализм; добровольность ло республикалардыҥ бириккени, олордыҥ теҥ-тай болгоны ла суверенитеди.\n1977 јылда «брежневский конституция» эмезе ӧзӱм алынган социализмниҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. Конституция ороонныҥ тӧс јасагы болуп, ороондогы кубулталарга сескир болгон ло перестройка ӧйинде ого јаҥы тизимдер кийдирилген деп, республикан парламенттиҥ комитединиҥ јааны айткан.\n–Конституцияга СССР-да президентство керегинде бӧлӱк кийдирген, анайда ок КПСС-тыҥ текши ле башкараачы учуры керегинде 6-чы тизим ийдезин јылыйткан. Мынайып, Конституция ӧскӧ политический партиялар тӧзӧӧрин јараткан. Анайда ок таҥынаҥ ар-јӧӧжӧ керегинде тизимдер кийдирилген. 1991 јылда СССР јайрадылат ла јаҥы государство тӧзӧлӧт. 1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде текшиалбатылык ӱнберишле РФ-тыҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. Шак ла анда бистиҥ республиканыҥ статузы керегинде айдылган ла Алтай Республиканыҥ Конституциязын јӧптӧӧр арга берилген – деп, парламентарий айткан.\nВице-спикер Герман Чепкин бойыныҥ куучынында ајаруны 1993 јылдыҥ Конституциязына эткен. Оныҥ айтканыла болзо, РФ-тыҥ Конституциязы – государствоныҥ РФ-тыҥ граждандарыныҥ јайымы ла тап-эриктери темдектелген, эҥ бийик юридический ийделӱ тӧс документи болуп јат. Ороондо кӱч ӧйлӧр болордо, Конституция јаҥыс ла государственный тӧзӧлгӧлӧрди чеберлеер ле айалганы турумкай эдер арга берген эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдап темдектеген.\nВице-спикердиҥ шӱӱлтезиле, РФ-тыҥ 1993 јылда јӧптӧлгӧн Конституциязыныҥ аҥылу темдектериниҥ бирӱзи – гуманистический ууламјылу болгоны. Кижиниҥ јайымы ла тап-эриктери анда эҥ бийик байлык деп темдектелет. Олорды јаратканы, бӱдӱргени ле корулаганы – государствоныҥ тӧс молјузы деп, ол айткан.\nПарламенттиҥ комитединиҥ председатели Виктор Ромашкин Россия Федерацияныҥ тӱӱкизинде 5 Конституция болгоны керегинде айткан: 1918, 1925, 1937, 1977 ле 1993 јылдардыҥ. 1918 јылда јӧптӧлгӧн баштапкы Конституция ӱй улуска талдаштарда туружар тап-эрик берген. Виктор Ромашкинниҥ темдектегениле, Швейцарияда ӱй улуска талдаштарда туружар тап-эрик јӱк ле 1971 јылда берилген. Бӱгӱнги Конституция 1993 јылда текшиалбатылык ӱнберишле јӧптӧлгӧн. Анда адылу программалар, келер ӧйгӧ ууламјылар темдектелген. Анайда ок правовой государствоныҥ тӧзӧлгӧлӧри салынган, оныҥ 7-чи тизиминде орооныс социальный государство деп темдектелген. Виктор Васильевичтиҥ шӱӱлтезиле, 1993 јылдыҥ Конституциязында айдылган политический тӧс ууламјылар јукарып јат. Документте айдылганыла болзо, государство гражданский јондыктыҥ ла оныҥ организацияларыныҥ: политический партиялардыҥ, јондык организациялардыҥ ла биригӱлердиҥ керектерине киришпей јат, государственный јаҥ учун тартыжуда политический ийделерге теҥ-тай айалгалар болорын јеткилдейт. Је јӱрӱмде андый эмес. Ол ло 90-чы јылдарда митингтерге ле јуундарга јууларга, эмдигизине кӧрӧ, јеҥил болгон.\nАграрный политика аайынча комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков республиканыҥ депутаттарыныҥ Конституцияныҥ урокторын ӧткӱрип турганы јашӧскӱримди таскадарына јакшы камаанын јетирип турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, эмдиги эл-јон ортодо тап-эрик таскаду текшигосударстволык амаду болуп јат. Не дезе, граждандардыҥ тап-эрик аайынча таскадузыныҥ кӧргӱзӱлери ле чыҥдыйы ороонныҥ ӧзӱмине чике камаанын јетирет. «Мынызы анчада ла правовой государствоныҥ ӧзӱмине јаан учурлу. Оны тӧзӧӧриниҥ амадузы Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 1-кы тизиминде айдылган болуп јат» – деп, парламентарий айткан. «Бис школдыҥ ӱренеечилериниҥ ајарузын Тӧс јасакка јилбиркедип тура, олордыҥ тап-эрик культурага јилбӱзин ойгозодыс» – деп, ол темдектеген.\nАдакыда, республикан парламенттиҥ спикери тергеениҥ эл-јонын бастыра депутатский корпустыҥ адынаҥ ороонныҥ эҥ учурлу государственный байрамдарыныҥ бирӱзи – Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱниле уткыган. «Бастырагарга бек су-кадык, амыр-энчӱ ле јеткил јадын-јӱрӱм кӱӱнзейдим. Учурлу болгоны – орооныстыҥ Тӧс јасагыныҥ ээжилери бузулбазын ла кажы ла российский гражданин келер ӧйине бӱдӱмјилӱ болзын!» – деп, ол айткан.


02.02.2018 - altaicholmon\nРека и вода в этнокультурном пространстве тюркоязычных на¬родов Саяно-Алтая, региона, обладающего насыщенными водными ресурсами, определяли многие процессы их жизнедеятельности и идеологии.\nТӧрт кечӱ ачылды\nАлтай Республикада Бий ле Кадын суулардыҥ тожы кечире ӱч кечӱ ачылды. Олордо јеткер болбозын јеткилдейтен бастыра аргалар бар. Бу кечӱлер ажыра агаш, одын, ӧлӧҥ коштогон кӧлӱктер ӧдӧр аргалу.


16.08.2019 - altaicholmon\nВетерану Великой Отечественной –100 лет\nВременно исполняющий обязанности главы Республики Алтай Олег Хорохордин поздравил ветерана Великой Отечественной войны Николая Янышкина со 100-летним юбилеем. Врио главы региона выразил благодарность и признательность за героический подвиг в годы Великой Отечественной войны и многолетнюю добросовестную работу в мирное время. «Вы являетесь человеком невероятной стойкости духа, силы и мужества, настоящим примером для молодых людей. Вас\nФизкультурниктиҥ бастырароссиялык кӱниниҥ 80 јылдыгына ла Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ спартакиадазына учурлалган керек-јарактар Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо ӧтти. Ондо республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген спортчылар ла спорттыҥ ветерандары туруштылар. Јуулган улусты Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин уткыды. Оныҥ айтканыла, бийик једимдерге јеткен профессионал спортчылардыҥ тоозы Алтай Республикада јылдаҥ јылга кӧптӧп туру. Федерал тӧс јердиҥ болужыныҥ\n«Айас кӱндер» јӱректерде артар\nӦткӧн неделеде тергеебистиҥ тӧс калазында аш-курсактыҥ «Эне Јер. Алтай 2019» деп фестивали јыҥырап ӧтти. Тӧрт кӱнге улалган алама-шикирлӱ, сӱрлӱ эдимдерлӱ байрамныҥ калганчы кӱндериниҥ эҥир-леринде албаты-јонды эҥ јаркынду сый сакыган деп айтса, јастыра болбос — Горно-Алтайскта «Мачете» рок-ӧмӧлик ле Олег Газманов концерттер кӧргӱсти. Ороонныҥ тӧс калазынаҥ экелип тургузылган јаан ла бийик профессионал сценада фестивальдыҥ ӱчинчи кӱнинде\nШӱӱжӱде – «Ӱредӱлик» эл ӱлекерди бӱдӱрери\nРеспубликаныҥ педагогторыныҥ куран айда ӧткӱрип турган јаҥжыккан јуунында ӱредӱчилер Россия Федерацияныҥ ӱредӱлигиниҥ министри Ольга Васильевага кӧнӱ сурактар берер аргалу болгон. Јуун куран айдыҥ 13-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл театрында ӧткӧн. Оныҥ ижинде республиканыҥ ӱредӱлик бӧлӱгинде иштеген 400-теҥ ажыра педагогтор, бистиҥ тергееде ишмекчи јол-јорыкла јӱрген федерал министр Ольга Васильева, АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин, ӱредӱликтиҥ тергеелик\nЧамал аймактыҥ ӧзӱминиҥ ууламјыларын чокымдап\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Чамал аймактыҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларын чокымдаары аайынча јербойыныҥ эл-јоныла туштажу ӧткӱрген. Јербойындагы курч сурактар ла олорды аайлаштырары аайынча эрмек-куучындар Чопош, Бешпелтир, Эликманар, Ӱзнези ле Куйус јурттардыҥ эл-јоныла туштажулар ӧйинде ӧткӧн. Чамалда болгон «Ийделӱ Алтай» деген муниципал форумда тергеениҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире программазына кандый иш-керектерди кийдирери јанынаҥ шӱӱлтелер айдылган. Чопошто\nБалдардыҥ сады – эҥ оогош болчомдорго\nОроондо «Демография» деген эл ӱлекер аайынча балдардыҥ садында эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире болчомдор јӱрер бӧлӱк ачкан эҥ баштапкы тергеелердиҥ бирӱзи Алтай Республика болгонын Россия Федерацияныҥ ӱредӱлигиниҥ министри Ольга Васильева айткан. Горно-Алтайск калада балдардыҥ «Теремок» деген садына коштой туткан 100 бала јӱрер јаҥы корпустыҥ ачылтазы куран айдыҥ 13-чи кӱнинде ӧткӧн. Бого учурлалган кӧдӱриҥиде РФ-тыҥ


Јылыйтулардыҥ эҥ ас кеми 26-27 миллион, эҥ кӧп кеми 43 миллион кижи деп чотолот - LIS119.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЈе генералиссимус Сталинге Јеҥӱни темдектеери, байрам ӧткӱрери керек јок болгон. Ого, байла, 1941-1945 јылдарда эткен јастыралары учун уйатту, эби јок болгон... 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 24-чи кӱнинде Јаан Кремлевский ӧргӧӧниҥ Георгиевский залында Кызыл Черӱниҥ командующийлерине ӧткӱрген кӱндӱ-кӱрееде калаҥы Сталин калганчы 25-чи чӧӧчӧйди кӧдӱрип, "Иной другой народ мог сказать: вы не оправдали наших надежд, мы поставим другое правительство, которое заключит мир с Германией и обеспечит нам покой. Это могло случиться, имейте в виду. Но русский народ на это не пошел, русский народ не пошел на компромисс, он оказал безграничное доверие нашему правительству. Повторяю, у нас были ошибки, первые два года наша армия вынуждена была отступать, выходило так, что не овладели событиями, не совладали с создавшимся положением. Однако русский народ верил, терпел, выжидал и надеялся, что мы все-таки с событиями справимся" деп тегин айтпаган болбой? Эрӱӱл баштагы санаа эзирик тилдеҥ чыгат эмес пе? II телекейлик јууныҥ јеҥӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада бир ле катап, 1946 јылдыҥ сыгын айыныҥ 3-чи кӱнинде темдектелген, оноҥ бу байрам араайынаҥ ундылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны јеҥген байрам дезе, 1947 јылда амыраар эмес, а иштеер кӱн болуп калган. Генералиссимус Сталинге кӧрӧ, маршал Брежнев Јеҥӱниҥ кӱнин, байрамын, карын да, кӧдӱрген, бойын да ундыбаган. Ол 1965 јылда Улу Јеҥӱниҥ 20 јылдыгында Москвада Кызыл тепсеҥде јуучыл парад ӧткӱрип, Јеҥӱниҥ байрамын ойто амыраар кӱн эткен ле 1966, 1976, 1978, 1981 јылдарда Советский Союзтыҥ геройы ат-нерелерле 1978 јылда "Победа" орденле кайралдаткан, јуулашканы керегинде "Малая земля" деп бичик "бичиген". Михаил Горбачев ээчий јуучыл парадтарды 1985 ле 1990 јылдарда Улу Јеҥӱниҥ 40 лӧ 45 юбилейлик јылдарына учурлап ӧткӱрген. Нӧкӧр Горбачев 1985 јылда КПСС-тыҥ Тӧс комитединиҥ генеральный качызына, 1990 јылда СССР-дыҥ президентине јаҥы ла тудулган туштары болгон.\nСССР јайрадылып, Россия Федерациязы јайым ороон боло берерде, баштапкы јуучыл парад 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 50 јылдыгына учурлай Москвада Кызыл тепсеҥде ветерандарла, Поклонный кырда Москвадагы гарнизонныҥ јуучыл техниказыла ӧткӱрилген. Бу ла кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде «Об увековечении Победы советского народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» федерал јасак јарадылган. Јаҥы јасакта Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлаган јуучыл парадтар јылдыҥ ла ӧткӱрилери темдектелген. Россия Федерациязыныҥ баштапкы президенти Борис Ельцин ол тушта коркышту кӱч айалгада болгон. Ол 1994 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики", јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики" деп адалган указтар чыгарып, Чечен јерине черӱ кийдиреле, јеҥӱ алып болбой турган ӧй. Улу Јеҥӱниҥ байрамында јылдыҥ ла јуучыл парадтар ӧткӱрери ого кажы ла јуучылдыҥ ла текши черӱниҥ јеҥер санаа-кӱӱнин кӧдӱрерге керек болгон. Верховный главнокомандующий Путин Јеҥӱниҥ кӱндерин, байрамдарын тузаланарга база албаданат. 2015 јылда Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 70 јылдык јуучыл парадына ӧскӧ ороондордыҥ черӱчилдери туружарын јарадып, ол бу парадка сӱреен кӧп ороондордыҥ башчыларын кычырган болгон... Ол 2014 јылда Крым ла Донбасс учун Россияга јарлалган политикалык бойкотты ло экономикалык санкцияларды чечер аргалар бедиреген. Је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу туузылганыныҥ 70 јылдыгына кычырылган башчылардаҥ кӧдӱриҥилӱ парадка эҥ тоомјылулары - Европалык Совет ле Парламенттиҥ, США-ныҥ, Великобританияныҥ, Германияныҥ, Францияныҥ, Израиль ле Японияныҥ јаандары келбегендер. Быјыл 2020 јылда юбилейлик 75 јылдык јуучыл парадка Путин ол ло башчыларды катаптаҥ кычырып, анчада ла США-ныҥ президенти келерине сӱреен иженген. Је Дональд Трамп арылык-берилик болуп турала, учы-учында Москвага келеринеҥ мойноп ийген. 2015 јылдыҥ парадына келбеген башчылардаҥ "2020 јылдыҥ парадына туружарым" деген чокым сӧзин јӱк ле Францияныҥ президенти Эманюэль Макрон айткан. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде болотон јуучыл парадка эҥ јаан согултаны демократиялык ороондордыҥ башчылары эмес, а коронавирус деген југуш оору этти. Баштапкызында, парадка белетениш болуп турарда, бир канча јуучылдар ооруга алдырткандар, экинчизинде, парадка келген улус коронавируска југушпазын деп, парад јарт эмес ӧйгӧ кӧчӱрилген, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Јеҥӱниҥ байрамында јӱк ле јуучыл авиацияныҥ парады болоры јарадылган.\nБу јуукта кандый да политтехнологтыҥ "тӱӱки – ол литератураныҥ олбузы, журналистика, пропаганда, PR, GR, маркетинг ле оноҥ до ӧскӧзи ошкош олбузы. Тӱӱки, су- литературанаҥ алза, журналистика ла публицистиканыҥ ар-јанында, PR ла пропагандага јуукташ турат" деп бичигенин кычыргам. Улу Јеҥӱниҥ байрамын јаан политиктер канайда тузалангандары эксперттиҥ айтканын јарт керелейт эмес пе? Је ол ок ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизине литература, журналистика, пропаганда, PR, GR ла ӧскӧлӧри де ажыра коркышту јаан ајару болордо, коркымчылу боло берет. BMWларына, Mercedesтерине "Можем повторить", "На Берлин" деп лозунг јапшырып турган улусты аайлаарга кӱч. Владимир Путин де "Это трактовать можно по-разному. Советский Союз подвергся очень страшному, ужасному, непростительному нападению со стороны нацистской Германии, мы потеряли 27 миллионов человек, нет ни одной страны мира, которая понесла бы такую утрату. И если туда кто-то посмеет сделать что-то подобное, мы повторим" деп айдынганы бар. Мен сананзам, "мы повторим" деген санаа, кӱӱн – сӱреен јастыра шӱӱлте...\nМениҥ ада-ӧбӧкӧмниҥ, Баладиев Электиҥ, билезинеҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 7 кижи барган: уулдары - Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло уулдарыныҥ уулдары - Попуштыҥ уулы Куртуй, Танытпастыҥ уулы Кулун ла Таныжардыҥ уулы Јажнай. Алтай јаҥла алтай кижи фамилиязын адазыныҥ адыла алынатан учун, Электиҥ баркалары Куртуй, Кулун ла Јажнай фамилияларын Попушев, Танытпасов, Таныжаров деп бичиткендер. Электиҥ јууга барган 4 балазы ла 3 барказынаҥ Алтайына эзен-амыр јангылап келгени экӱ ле (Танытпасов Кулун ла Таныжаров Јажнай) болгон, а арткандары (Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло Куртуй) сурузы јок јылыйгандар. Јажнай акы 1947 јылда шыркаларынаҥ улам божогон. Алтай Республиканыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорды эзеткен Эземниҥ Бичигинде Электиҥ бала-барказы керегинде беш јетирӱ берилген: "Елеков Танытпас јууга 1942 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Попушев Иван јууга 1941 јылда алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Елеков Байрым јууга 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде алылган, сурузы јок јылыйган"; "Елеков Пошпой черӱге 1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде алылган, 1945 јылдыҥ кочкор айында сурузы јок јылыйган". Елеков Таныжар керегинде кандый да бичик, суру јок. Ол 1943 јылда Кондепоныҥ (Конский Департамент) аттарын Јаш-Турага (Бийск) айдап јетиреле, оноҥ ары фронтко темир јолло апарган болгон, оноҥ ло сурузы јок јылыйып калган. Ойрот автоном областьты алзабыс, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга текши тооло 42 муҥ 200 кижи барган, олордоҥ 21 муҥ 300 кижи јери-јуртына јанбаган: јууда божогон ло сурузы јок јылыйган. 1940 јылда 282 колхозто 12 муҥ 500 эр кижи иштеген болзо, 1944 јылда колхозтордо эр улустыҥ тоозы 2 муҥ 600 болгон. СССР-ды алзабыс, 1959 јылда болгон тоолалыш 1916-1926 јылдарда чыккан ӱй ле эр улус ортодо дисбаланс 17 миллион кижи болгонын, а демографиялык ӧзӱмге тайанып шиҥделген билим-шиҥжӱ иштер 1946 јылда 20-24 јаштулардаҥ эр улус 34,6, ӱй улус 9; 25-29 јаштулардаҥ эр улус 36,6, ӱй улус 10,6; 30-34 јаштулардаҥ эр улус 37,4, ӱй улус 11; 35-39 јаштулардаҥ эр улус 35,1, ӱй улус 6 проценттерге астаганын илелеген. 40-44 ле 45-49 јашту эр улус 33,8 ле 29,2 проценттерге корогоны јарталган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ла II телекейлик јууда болгон "безвозвратный" ла "демографический" дейтен јылыйтулар аайынча эмдиге чокым тоо јок. Бу јылыйтулардыҥ эҥ ас кеми 26-27 миллион кижи, эҥ кӧп кеми 43 миллион 300 муҥ кижи деп чотолот... Мындый јаан коромјыныҥ кийнинде кандый кижи кажы јӱрегиле "Можем повторить", "На Берлин" деп айдар, амадаар? Экинчизинде, эмди јуу болзо, ол ядерный јуу болор, а ядерный јууда кем де јеҥӱ алып болбозын бастыра улус билер.\nЈуу дегени не болгонын элдеҥ ле озо јууда турушкан улустаҥ угар керек эмес пе? Адам јуулашканы керегинде бир де куучындабайтан. Быркан јаҥду кижиге кижи ӧлтӱрери кандый јаан килинчек болгонын кижи эмди оҥдоп турбай. Экинчизинде, јарлу бичиичи Виктор Астафьевтиҥ "Не Вы, не я и не армия победили фашизм, а народ наш многострадальный. Это в его крови утопили фашизм, забросали врага трупами", "Помним? Гордимся? Вранье. Ничего мы не помним. Особенно главного. Что гордиться нечем. Только скорбеть" деп айтканы бар. Социалистический иштиҥ геройы, СССР-дыҥ Государственный премиязыныҥ эки катап, РСФСР ла РФ-тыҥ Государственный премиязыныҥ ӱч катап лауреады, адамга, тегин кижиге кӧрӧ, коркыбас болоры јарт. Јаанада алза, Виктор Астафьевти кычыраачылар јаҥыс ла јуу-согушты эзеткен бичиктери учун эмес, а јаҥныҥ улузыла да, тегин албатыла да ӧткӱрген тушташтарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде карам-кайрал јогынаҥ айдынганы учун тоойдылар. Ол бойыныҥ калганчы иштеринде јуу керегинде бичиирин "Писать о войне, о любой — задача сверхтяжелая, почти неподъемная. Но писать о войне прошлой, Отечественной, и вовсе труд невероятный, ибо нигде и никогда еще в истории человечества такой страшной и кровопролитной войны не было. Об этой войне столько наврали, так запутали все с нею связанное, что в конце концов война сочиненная затмила войну истинную. Заторами нагромоздилась ложь не только в книгах и трудах по истории прошедшей войны, но и в памяти многих сместилось многое в ту сторону, где война красивше на самом деле происходившей, где сплошной героизм, громкие слова и славословия" деп темдектеген эди…\n11:45 12/07\t253\t2\n16:38 11/07\t2265\t2\n15:01 11/07\t278\t0


Раиса Кулакова: «Сескенимле бичийдим, јурайдым» - altaicholmon\nРаиса Кулакова: «Сескенимле бичийдим, јурайдым»\nШабалин аймактыҥ Чаргы јуртында бойыныҥ агаш туразында јайалталу јурукчы Раиса КУЛАКОВА јуртайт. Јаан эмес агаш туразыныҥ эжиги оныҥ бойыныҥ ӧзӧгиндий јаантайын ачык. Ол улустаҥ јалтанарга-чочыырга да, туш кӧстӧҥ та нени де јажырарга да темикпеген.\nАйыл ээзи эпши сакыбаган айылчыларды кайкап та кӧргӧн болзо, је бир сӧс айтпады. Кенетийин келген улус, ӱзеери фотоаппаратту болзын, кайкамчылу эмей.\nТураныҥ тыштын кееркеде јазаганын ајыктап, Раиса Ивановнаныҥ кийнинеҥ айылга кирдис. Мында эҥ ле тыҥ кайкатканы – бӱткӱл стенеге јурап салган сыгын. Автордыҥ айтканыла, сыгын јылыйган ой-санааныҥ сӱр-темдеги. Албаты оны такып ойто табар, орныктырар учурлу.\n– Бир ле кыпта иштенедим, мында ла чайлап-чаптап, айылчыларды уткуйдым. Јаан эмес печке, бир эмеш одын… Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаткан аайыла јадарга кичеенедим – ар-бӱткеннеҥ ажыра албаска, ээжилерди буспаска – деп, айыл ээзи эпши куучындады.\nРаиса Ивановна бойы сӱрекей омок, ачык-јарык эпши, полкадаҥ чӱрче ле башка-башка јылдардыҥ (јурукчыныҥ бойыныҥ јолына чыкканын керелеген фотојуруктарлу, јуруктарлу) альбомдорын алды. Бӱктерди табылу ээчий-деечий ачып, бойыныҥ тӱӱкизин куучындады.\n«1967 јылда Мукур-Чаргы јуртта балдары кӧп койчы кижиниҥ билезинде чыккам. Горно-Алтайсктагы пединститутты «биолог» деген ӱредӱле божодып, 30 јылды ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге учурладым. Ӱзеери ӱредӱликтиҥ ӱредӱчизи, Чаргыдагы школ-интернатта таскадаачы болуп иштегем. «Таштыҥ ӧзӧк ийдези» («Душа камня») деген кружокты ӧткӱргем».\nКуучындажып отурган эпшиниҥ сӧстӧриле, ол эбире курчаган кырлар, булуттар, агып јаткан суулар, от, керек дезе таштар, бир сӧслӧ, ончозы тирӱ.\n– Мен качан сууныҥ јарадына келгемде, кажы ла таш меге бойыныҥ кебер-чырайыла кӧрӱнет. Айла, француз билимчилер мениҥ таштар «тынат» деген шӱӱлтемди јӧмӧп, јартап-айдып салдылар. Ӧткӱрилген шиҥжӱлерле болзо, олордыҥ тынган бир «тыныжына» ӱч кӱннеҥ ала бир неделеге јетире ӧй барат. Байа «јӱректиҥ согултазы-согужы» конок туркунына ӧдӧт.\nЈурукчы бойы отты база онойдо ок байлап, баалап јӱрет.\n– Отко сӱрее-чӧпти салбас, киртитпес, тӱкӱрбес, миистӱ-оосту неме уулабас. Оттыҥ, анчада ла айылда очоктыҥ јанында, јаҥыс ла јымжак, јылу сӧстӧр айдар керек. Ол тужында биле де нак ла бек болор. Отто ончо неме тирӱ ийде алынат. Керек дезе, кӧмӱр-кос то кандый бир темдекти берер аргалу. Алтай албатыда отто коночы отурза, солун айылчы келер деген куучын бар. Отты, коночыны учурында сӱтле, сарјула, талканла эмезе калашла кӱндӱлеер. Келип јаткан айылчыныҥ јолы ачык ла јеҥил болор — деп, Раиса Ивановна «Коночы – оттыҥ ээзи» деген јуругыныҥ учурын толо јартап айтты.\nЈурукчы јайаандык ижинде кезикте кеденниҥ ордына, темдектезе, койдыҥ јарынын (јиит билеге айыл-јуртына амыр-энчӱ, ырыс-кежиктӱ јадын кӱӱнзегенин керелеген сӱр-темдек), арка-сӧӧктӧрин тузаланат.\nОлорды тыт агаштыҥ чӧбрӧзиле будуп лапту јазаган кийнинеҥ, ол сӱрекей тыҥ антисептик ле ар-бӱткендик будук ине, ӱзеери болчомдорго табылбас ойынчык болуп јат.\nЈе Кулакованыҥ јӱрӱмин, салымын, кӧрӱмин оныҥ ӱредӱчизи – Шабалиннеҥ боодо монахиня Нина Николаевна Антонова бӱткӱлинче кубулткан деп айдарга јараар. 2008 јылда ол Раиса Ивановнаны јуранарын кӧнӱ улалтсын деп, бойыныҥ кӱӱнземелин айткан.\nБу ӧткӧн јылдар туркунына јурукчы бичиген јуруктарыныҥ текши тоозын айдарга кӱчсинди: «Айса болзо, 200 эмезе 400…».\n«Јаҥыскан топшуур», «Тирӱ колбу», «Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ӱни», «Турнаныҥ кожоҥы» – иштериниҥ тӧзӧгӧзинде бастыра јанынаҥ тереҥ, куулгазын, ойгорлык, учурлу Алтай – оныҥ ар-бӱткени, ӧзӧги, улузы ла ээлер.\nЈурукчы эпшиниҥ айтканыла, сюжеттердиҥ, сӱр-кеберлердиҥ кӧп јаны ого тӱш јеринде келет. Оныҥ кийнинде эҥ ле каруулу ӧй болгондо, колго кисточканы алып, кӧрӱлген, элес эткен сезимдерди бичиир јарамыкту ӧй эмезе арга болот. Ол бойыныҥ иштеринде кемге де тӱҥей болорго амадабай јат. Бойыныҥ јайаандык ижин јурукчы мынайда кыскарта ла чокум јартады: «Сескенимле бичийдим».\nЈурукчы кезикте токыналу ла тымык айалгага кирип, јурукты бир канча кӱнниҥ туркунына јураар аргалу. Мынайып, кеми јаан кайкамчылу јуруктар ак-јарыкка келет. Бис бу јуруктарды кӧрбӧгӧнис карамду. Јуруктар оныҥ јӱрегине кару улуста болуптыр.\nТабынча, бу јайаандык ижине ӱзеери бӱгӱнги кӱн ле кижиниҥ ӧзӧгин сыстаткан тизӱ санаалар келген: кижиниҥ оору-сызы, туйуксынганы, кинчегин алынганы, ончо немедеҥ мойногоны, токыналы ла кӧкси ачылганы.\nЈурукчыныҥ учуры, амадузы кандый? Бар болзо, ол кайда? Раиса Кулакованы јер-јыҥысты корып, чеберлеп аларыла колбулу сурактар санааркадат, санандырат. Оныҥ айтканыла, апарып јаткан јайаандык ижи, амадузы – улустыҥ кӧксин, ич-телекейин, сезимин ойгозоры, чечери.\n«Экологияныҥ сурактары мениҥ база бир ӧзӧгимди ӧйкӧгӧн, оорыткан јаан сурак болуп јат – деп, санааркаган айас ол айтты. – Кижи ар-бӱткеннеҥ узак ӧйгӧ јаҥыс ла алган. Је оныҥ байлыгы ӱргӱлјик эмес деп, бир де эмеш сананбаган. Алып та, берип те билер керек ине. Ол байлыктыҥ учы-тӱби база бар. Бӱгӱнги кӱнде кижиниҥ ар-бӱткенге табарузы, каршузы тыҥып чыккан. Агашты аайы-бажы јогынаҥ кезип-јыгып јат. Суулар киртип, соолордыҥ бери јанында. Ар-бӱткенниҥ, аҥ-куштыҥ муҥдар бӱдӱми јоголорго јууктажа берди».\n— Бӱгӱнги телекейде кӧп немени јартаар арга јок, кижиниҥ кӱӱн-табы, ару, ак санаазы, кылык-јаҥы экинчи јерде турат. Је бисте бойыстыҥ ару кӱӱнисле, санаабысла, кӧрӱмисле ар-бӱткенди ле бойысты аргадап алар арга бар – деп, јурукчы акту кӱӱнинеҥ иженет, бӱдет.\nБу јуруктарла таныжып, олорды кӧргӧн кийнинеҥ, бисте, кӧрӧӧчилерде, кандый да јарык, јылу кӱӱн-тап, онойдо ок јакшыга, јарашка ижемји арткан болзо, јурукчы амадузына јеткен деп айдар керек. Је јайаандык ижиниҥ турултазы бийик болгонында алаҥзу јок!


Качан да карыкпа, Камила! - altaicholmon\nКачан да карыкпа, Камила!\nПекинде Олимпиада тӱгенип јат. Россияныҥ јуунты командазы анда ойто ло бойыныҥ маанызы ла гимни јок турушты. Айдарда, спортто кирлӱ «ойындар» — кӱнӱркеш, адааркаш, кысташ ла истеш улалганча. Ӱстине Камила Валиеваны айландыра саҥ башка айалгалар тӧзӧлди. Ӧскӧ ороончылар он беш јашту фигуристти болбогон допинг керектерле колбойт. Је бу оогош кызычак Олимпиадада ат-нерезин ле чыдамкайын кӧргӱзип, бойыныҥ ла тӧрӧл орооныныҥ ак-чек ады учун јана баспай тартыжат. Бис бу уур-кӱч ӧйдӧ «Камила, Алтай качан да болзо, сениле кожо!» деп айдадыс.\nТелекейдиҥ чемпионы, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Александр Жулин Камила Валиеваны корулап, бойыныҥ инстаграмында мынайда бичиген: «Фигурный јыҥылаштыҥ тӱӱкизинде телекей мындый јайалтаны, генийди деп айтсабыс, байла, јастыра болбос, бир де катап кӧрбӧгӧн!!! Мындый јыҥылашла оморкоордыҥ ордына бис оны јылыйтарга јадырыс!!! Онызы куйка башты јымырадар јастыра.\nОныҥ Майа Плисецкаяныҥ куулгазынду кыймыгузына тӱҥей кейде тӧрт катап айланып турган тегелигин база кем бӱдӱрип болор? Слер мындый эп-арганы кандый бир препарат-јазалдыҥ микро-изинеҥ де таппазыгар! Ого удурлашкан спортчыларды эдим-јазалдыҥ болужыла тонналап та азыразагар, олор тӧрт ӧлӱ бу айланыштарды јастырбазынаҥ бӱдӱрип болбос. Меге бу Олимпиадада WADA-ныҥ эксперттери учун уйатту. Келер тӧрт јылдыкта олор учун оноҥ до ачу болор болбой. Кудайдаҥ курчулу бу кысты олор кӧндӱре ле истегилеп јат.\nWADA-ныҥ «ойгор» агентствозы ээчиде алтамдарында јарабастарды аспириннеҥ де табарга ченежер болбой, оноҥ Coca-Cola-даҥ, учында барып кофедеҥ, једимдерге камаанын јетирип турган ару кейдеҥ де, байла, бедирегилеер. Эмди јаҥыс «тенектердиҥ театрына кӱӱнзеп келигер!» деп айдарыстаҥ башка. Ачу, база катап ачу. Уйатту!!! Камила, ар-бӱткен сени јараш кыс ла јайалталу спортчы эдип јайаган. Ол учун ада-энеҥе тарынба. Олор сени бу Олимпиадада уйалбастардыҥ тенексӱ «ойын-кӧргӱзӱзинде» туружар деп, кайдаҥ билзин эди».\nЈайалталу спортчыныҥ чыккан-ӧскӧн кичӱ тӧрӧлиниҥ, Татарстанныҥ башчызы Рустам Минниханов: «Камила, бис сени чемпион деп туку качан адап койгоныс, бӱдедис ле иженедис!» деп тегиндӱ айтпаган эмей. Сени Камила, Алтай база јӧмӧп јат. Сен чындап та, Кудайдаҥ курчулу кыс. Качан да, кайда да карыкпа. Ичкери јӱтки, тартыш, јеҥ!


Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор\n«Уй-мылтыктар адыш баштаза, кееркемдик чӱмдемелдиҥ белеги – лира ӱн де чыгарбай, туна берер» деп озогы ӧйдӧ айдыжатан. Je чын јyy-чак эл-калыкка jaaн шыра-јоболды јетирзе де, ол бойыныҥ тӱбектӱ јеткериле эл-калыктыҥ jӱрегинде сызылып, лираныҥ кылдарына тизилип, оноҥ jaaн ийде-кӱчтӱ јаҥы кӱӱ алынат. Оныҥ да учун јууныҥ јылдарындагы кожоҥдордыҥ бирӱзинде мынайда айдылган эмес пе:\nКем айткан: «Jyy јеринде\nКожоҥ керек joк!».\nJyy кийнинде кожоҥ уккан\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда јаҥыланган кӧп тоолу кожоҥдор бу амыр-энчӱ ӧйисте учурын эмди де јылыйтпаган деп айдарга јараар. Јажы jaандай берген ветерандар јашӧскӱримле туштажулар ӧткӱргенде, јаҥы ӧйдиҥ кожоҥдорын угуп, jе качан да jyy јылдарыныҥ, јиит тужыныҥ кожоҥдорын угуп, кӧстӧри јашталыжат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy јылдардагы јаҥыланган кожоҥдордыҥ эҥ баштапкызы деп «Агару јyy-согуш» деген кожоҥ јолду адалат. Jyy башталган экинчи ле кӱнде јарлу совет поэт Василий Иванович Лебедев-Кумач «Агару jyy-согуш» деп ӱлгер бичип, тӧс газеттердиҥ бирӱзинде јарлаган. Ӱлгерди композитор, ол ӧйдӧ Кызыл Черӱниҥ кожоҥ ло бије аайынча ансамблиниҥ башкараачызы Александр Васильевич Александров газеттеҥ кычырып, ого japaмыкту кӱӱ чӱмдеген. 26 июньде дезе, оныҥ башкарган ансамбли Москвада Белорусский вокзалдыҥ фронтко атанып турган кызылчерӱчилерди бу кожоҥло ӱйдешкен.\nОл ӧйдӧҥ ала «Агару јуу-согуш» деп кожоҥ јалтанбас јуучылдарла стройдо кожо болуп, јууныҥ уур јолдорын jeҥӱлӱ ӧткӧн.\nӦлӱмдӱ jyyгa удура,\nУлу ороон, турзаҥ.\nКаргышту фашист јутпаныҥ\nТынын кыйа бассаҥ.\nБистиҥ јӱректе чуулыбыс\nАгару jyy-согуш ӧдӧт,\nЭки башка таладый бис\nОлор кыйын-шыра учун,\nБис – амыр корыйдыс.\nЈаркынды ӧчӱрер деген\nЈаан согулта алар.\nКанаттары кара куштар.\nОныҥ элбек телкемдери\nӦштӱ тепсеп баспас.\nЈыду фашист маҥдайына\nКижи кӱӱни joк таҥманы\nБистиҥ тӧрӧл јерис учун\n«Эх, jолдор, тоозын-туман»\n«Катюша» деп кожоҥ – јууныҥ баштапкы ла кӱндеринеҥ ала учына јетире солдаттардыҥ эҥ cӱӱген кожоҥдорыныҥ бирӱзи. Амыр ӧйдӧ чӱмделген ле амыр јӱрӱмге учурлалган бу кожоҥ окоптордогы јуучылдарды тӧрӧл јуртыла колбоп тургандый.\nЯблонялар, грушалар чечектейт,\nСуу ӱстинде туман јайылган.\nJapaткa келип јӱрди Катюша,\nКаскак, jылым, бийик јаратка…\nЧын да. Эмди ле japaткa келип, ол Катюшаны кӧргӧн, кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥын уккан болзо… Jе Катюшага једери ыраак… Јуучылдыҥ алдында дезе уур јолдор, «тоозын-туман, санааркаш, сооктор, чӧлдӧги баргаа…».\nКандый да уур, от-калапту јуу-согушта «Катюша» деп кожоҥ јуучылдарла кожо болгон. Солдаттар реактивный минометты «Катюша» деп адагылап туратан.\nJyyныҥ јылдарында анайда ок поэт Л. Ошанинниҥ ле композитор А. Новиковтыҥ «Јолдор» деп кожоҥы текши japлу болгон. Анда jyyчылдыҥ уур ла учы-куйузы билдирбей турган јолы керегинде айдылган. «Сен билбезиҥ – салымыҥды, айса чӧл ортодо јада каларыҥ»…\n«Катюша» ла «Јолдор» деп кожоҥдор алтай тилге кӧчӱрилип јарлалганы учун бис олор керегинде кӧп сӧс айтпай, слерди jyy ӧйиниҥ лирика кӱӱлӱ база эки кожоҥыла таныштырарга турубыс.\nАлексей Сурков jyy алдындагы да ӧйдӧ кӧп кожоҥдорго сӧстӧр чӱмдеген поэт. Оныҥ «Атту черӱчилер кожоҥы», «Jaлтанбаcтаҥ ок кыйат, јалтанбаска јыда тыгынбайт» деп кожоҥдоры текши japлy болгон.\nМоскваныҥ јанындагы от-калапту jyy-согушта А. Сурков – јуучыл корреспондент. Ого солдаттыҥ уур јолдорын ӧдӧргӧ, јалтанбас јуучылдарла кожо ӧлӱмдӱ јуу-согуштарда болорго, окоптордо, землянкаларда (jep турада) конорго кӧп катап келишкен. Шак ла андый кӱндердиҥ бирӱзинде поэт «Јер турада» деп ӱлгерин чӱмдеген.\nJaaн удаган јокто поэт Алексей Сурковтыҥ ла композитор Константин Листовтыҥ бу кожоҥы бастыра фронттордо јаҥылана берген:\nПечкеде одынныҥ саҥызы\nКӧс јажындый кӱйӱп суркурайт.\nJep турада сениҥ кӧзиҥди\nЧурана кожоҥыла јартайт.\nАпааш карлу Москва јанында\nКебериҥди мен јарт кӧрӧдим.\nJӱрегим кунугып турганын\nМен сени билзин деп кӱӱнзейдим.\nСен менеҥ сӱрекей ыраакта,\nБис ортодо кар ла кар јадат.\nСеге једери јеҥил эмес,\nӦлӱмге дезе тӧрт лӧ алтам.\nКуйунды ӧткӱре, чуранам,\nЪАзып-тоскон ырысты тапсаҥ.\nJep турада соок то болзо,\nОт-јалбыжы мени јылыдат.\nЭмди дезе экинчи кожоҥ – «Мениҥ сӱӱгеним». Оныҥ сӧстӧрин поэт Евгений Долматовский, кӱӱзин композитор Матвей Блантер чӱмдегендер. Ол текши јарлу кожоҥдордыҥ бирӱзи. Бу кожоҥ омок кӱӱлӱ болгоныла јуучылдардыҥ јӱректеринде сӱӱген эш-нӧкӧрлӧрине, сыргајы-кӧӧркийлерине ижемјилӱ јалбыштыҥ чедиргендерин камыскан.\nМен ол тушта jyyгa баргам,\nКолыҥла меге јаҥыгаҥ,\nЭкинчи аткыр јуучыл взвод\nЭмди мениҥ билем.\nСеге эзенин ол ийет,\nАмадуум мениҥ бӱтсин деп,\nЫраактаҥ меге кӱлӱмзирен.\nМениҥ кичӱ карманымда\nСениҥ сӱриҥ јӱрет.\nАйдарда, бис экӱ кожо,\nКожоҥ солдатка чындык наjы болгон\nJyy јылдардыҥ кожоҥдоры анчада ла Улу Јеҥӱниҥ тӧртӧн јылдыгын темдектеерине белетенер ле оны ӧткӱрерде јаҥыланып, јаҥы ийде алынды.\nБажы буурайган капитан.\nВ. Соловьев-Седойдыҥ бу кожоҥын эмди де баштары буурайган ветерандар кожоҥдоп, jиит тужын эске алынгылайг.\nЭмезе Константин Симоновтыҥ сӧстӧри аайынча «Мени сакы» деп кожоҥды алалы. Солдат ыраак тылдагы сӱӱген эжине ийген самаразында оныҥ канду јуудаҥ јанарына, тӧрӧл jyртында сакызын деп jaкарат.\nJyy јылдарында анчада ла Михаил Васильевич Исаковскийдиҥ сӧстӧрине чӱмделген кожоҥдор текши jaрлy болгон. «Городтор, јурттар, јакшы болзын!», «Ой, тумандар», «Ӧштӱ тӧрӧл jypтты ӧртӧгӧн», «Фронт јанындагы агаш ортодо» деп кожоҥдор солдаттардыҥ jyy најылары болгон. «Бистиҥ jyy ӧйи там ырааган сайын, фронтовиктерге бу кожоҥдор там ла jyyк болуп јат» – деп, јууныҥ ветераны М. Сухов бичиген. Jyy ӧйинде санинструктор болгон Л. Егорова мынайда эске алынат: «Бир катап окопто отурган солдаттар угуп ла турза, ӧштӱ јанынаҥ «Катюша» деп кожоҥ jaҥыланат. Фрицтер пластинканы катап-катап ойнодып турдылар. Уулдар чуулдана бердилер: «Катюша» фрицтерде! Оны јайымдап алар керек!». Ӧштӱниҥ окобына табару эдип, патефонды ла пластинканы блаап алдылар. Эмди «Катюша» бойыныҥ јеринде јаҥылана берди».\nСовет Черӱ тӧрӧл јерин јайымдап, государственный гранды ӧдӱп, Европаныҥ ороондорыла јеҥӱлӱ браатканына М. Исаковский ле М. Блантер «Балкандар јылдыстары алдында» деп кожоҥды учурладылар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy керегинде амыр да ӧйдӧ кӧп кожоҥдор чӱмделген. Бис совет эл-калыктыҥ тӧртӧн јыл мынаҥ кайра каргышту ӧштӱниҥ кара ийде-кӱчин оодо согуп, Jeҥӱ алганына јолду оморкоп турубыс. Композитор А. Аверкинниҥ «Чаҥкыр кӧлдӧриҥди кӧрӱп» деп кожоҥы сӱӱген јери – Россияга учурлалган. «Jaҥыc салымду болорго – онызы ырыс меге Тӧрӧл jeрим, кожо ӧзӱп, байрамдап jӱpepгe» деп кожоҥдо айдылат.\nКанча улус јанбаан.\nӦткӧн јылдар кебериҥе\nJaҥы ийде кожот.\nИвандар ла Марьялар\nЭмезе ветерандар кожоҥын алалы:\nАмыралтага бистерге эрте чыгарга,\nJӱpeгиc ийделӱ, ичкери јӱткӱйдис.\nКӧгӱстери омок ветерандар,\nӦткӧн jyyныҥ ветерандары бис.\nДагестанныҥ тоорчыгы – авар поэт, Социалистический Иштиҥ Геройы, Ленинский сыйдыҥ лауреады Расул Гамзатовтыҥ чӱдемелдери бистиҥ ороон ичинде текши japлy. Оныҥ композитор Ян Френкельле кожо чӱмдеген «Турналар» деп кожоҥында мынайда айдылат:\nКезикте сананадым: јуу-согуштаҥ\nТӧрӧл јерине кайра јанбаган\nСолдаттарыс јерде кӧмӱлген эмес,\nЈе ак турналар болуп кубулган\nОл ӧйдӧҥ ала эмдиге јетире\nТурна ӱнин бийиктеҥ угадыс.\nНеге де кунугып, теҥери тӱбин\nБис унчукпай, ајарып турадыс.\nАрып-чылаган турналар ӱӱри\nТуманду кӱнде бийик учушта.\nБу ла кӧрзӧм, ортодо когыс јер бар,\nАйса болзо, мениҥ јерим анда.\nӦй келзе, мен турна ӱӱриле кожо\nКанадым талбып, кейде учарым.\nЈерде арткан слерди ончогорды\nКуштый каактап, мен адап турарым.\nКезикте сананадым! Јуу-согуштаҥ\nЈе ак турналар болуп кубулган…\n«Канду фашистти jеҥип сал!»\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyyгa учурлап, бистиҥ орооныстыҥ кажы ла эл-калыгында бойыныҥ тилиле чӱмдеген кӧп јакшынак кожоҥдоры бар. Анайда ок алтай эл-калыкта. Ол кожоҥдордоҥ эҥ ле japлy дегендери – «Аргымак», «Шоҥкорым», «Кайран кӧӧркийим» деп кожоҥдор.\nКажы ла jypттаҥ jyy jepинe кӧп улус атанган. Jyy-согуш jeҥил эмес болоры jaрт болгон. Оныҥ да учун от-калапту jyy jepинеҥ адалары, ӧбӧӧндӧри, уулдары jанар ба деп суракту кунукчыл кӱӱлӱ де кожоҥдор јаҥыланып турган.\nКаргышту јарман jepинe\nКару эжим атанат.\nКара кӧстӧр јажырат.\nСӱӱген уулын jyyгa ӱйдежип турган кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥында мындый сӧстӧр айдылган:\nJyyгa барган кӧӧркий уул\nЈуртка кайра jaнгай не?\nСакып турган кызына\nСанаа-кӱӱнин айткан не?\nАлтай эл-калыктыҥ jyyгa учурлалган кожоҥдоры керегинде айдып тура, бис Jaҥa Бедюровтыҥ дневниктеринеҥ алылган «Алтай јуучыл jaҥары» деп ӱлгерлик jyyнтызын уткып турубыс.\nJyyнты 1941 јылда албатыныҥ алтай јуучылга айткан алкыжыла ачылып jaт:\nКара бажыҥ ӱзӱлбей кел,\nКанду фашистти jeҥип сал!\nОйто јандыра айткан черт сӧзинде јуучыл мынайда угузат:\nБоро ӧҥдӱ ол адым\nБастырбазын качан да.\nАлдыртпайын качан да…\nJaҥa Бедюровтыҥ ӱлгер-кожоҥдоры алтай эл-калыктыҥ узактаҥ бери јаҥжыгылу кожоҥдоры аайынча бичилген учун албатыныҥ кожоҥдоры деп айдарга јараар. Темдек эдип, бир канча кожоҥдорды алалы:\nКара тайга бажына\nОт тӱшкенин кӧрӧрим.\nОк тийгенин кӧрӧрим.\nАткыс болгон сабарым\nАмыргы болгон ол ӱним\nТунбай jӱрзин узакка…\nJaҥa Бедюров jeҥӱгe jeтирe турушкан ла кӧп кайралдарла темдектелген јуучылдардыҥ бирӱзи. Оныҥ дневнигинде от-калапту јуу-согушта совет солдаттыҥ јалтанбас тартыжузы ла јеҥӱчил болгон оморкодузы јарт кӧргӱзилген.\nЭмди бир канча сӧс «Аргымак» деп кожоҥ керегинде. Оныҥ сӧстӧрин Чот Енчинов бичиген, кӱӱзин Сибирьдиҥ јарлу композиторы Андрей Новиков чӱмдеген. Јуу јылдарында бу кожоҥ текши јарлу боло берген:\nТӱнде мениҥ нӧкӧрим,\nТӱште мениҥ канадым.\nЈӱгӱрӱк мениҥ аргымак,\nЈуу јерине баралы.\nӦштӧп келген ӧштӱни\nӦлтӱре тепсеп базалы.\nЫрысту тӧрӧл јеристи\nЫлтам коруп алалы,\nКанду јуудаҥ чыгала,\nСениҥ сыныҥ серизин.\nКалапту баатыр бололо,\nМениҥ јӱрӱмим јаранзын.\n«Бу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс»\n1418 кӱнге улай ӧткӧн от-калапту jyy-согуштаҥ совет солдат јеҥӱчил болуп чыккан. 1945 јылдыҥ јеҥӱлӱ јазында бастыра орооныс, бисле кожо jep-телекейдиҥ эл-калыктары Jeҥӱ керегинде jeтирӱни сӱӱнчилӱ уткып, бу байрамды кожоҥ-јыргалду уткыган.\n…Jeҥӱ керегинде jeтирӱ Туулу Алтайга радио ажыра 8 майда јеткен. 9 майда городто Культураныҥ туразыныҥ jaнынa кӧп улус митингке келген. Педагогический училищениҥ студенттери митингке Јеҥӱге учурлалган jaҥы кожоҥду келдилер. Кожоҥныҥ сӧстӧрин ол ӧйдӧ училищеде ӱренип турган Виленин Таушканов бичиген. Студенттер ол тушта текши japлy «Jyy кийнинде алты час эҥирде» деп кинофильмниҥ кожоҥыныҥ кӱӱзи аайынча кожоҥдожып, Культураныҥ туразына јууктап келерде, анда jyyлган улус jaҥы кожоҥду студенттерди колчабыжула уткыдылар.\nЧӱми Јoк сӧстӧрлӱ кожоҥ… Je анда совет эл-калыктыҥ jeҥӱгe сӱӱнип, улу ороонына оморкоп турганы japт айдылган.\nАнайда колонна јайгы кожоҥло стадион jaар ууланган…\nОноҥ бери тӧртӧн јыл ӧткӧн. Jеҥӱге учурлалган кӧп кожоҥдор чӱмделген. Je эҥ ле талдамазы «Jeҥӱниҥ кожоҥы» деп айдар керек. Сӧстӧри В. Харитоновтыҥ, кӱӱзи Д. Тухмановтыҥ.\nJeҥӱ кӱни бистеҥ ыраак сомдолып,\nӦчӱп турган отто костый кӧрӱнген.\nЫшталган јолдорло ичкери болдыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс јууктаттыс.\nJeҥӱ кӱни –\nОл байрамыс –\nОл сӱӱмји кӱн –\nТӱндӱ-тӱштӱ улу иштер бӱдӱрген\nТӧрӧлис амыр уйкуны билбеген.\nТӱндӱ-тӱштӱ уур тартыжу ӧткӱрдис, –\nЭзен, эне! Kaйpa јанбаган ончоос…\nЧаалынга jылаҥаш jӱгӱрген болзоос!\nБис Европаны јайымдап алдыбыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс.\n( «Алтайдыҥ Чолмоны», 1985јыл, 22 май. – С. 4).


24.03.2020 - altaicholmon\nБистиҥ республикада јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ иштер текшилей башталып калган. Јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ јуундар Майма, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактарда ӧткӧн. Јуундарда кыра ижинде озочыл технологияларды тузаланары, кыралардыҥ арбынду тӱжӱм берер аргаларын бийиктедери, техниканы каруулу ишке канайда белетеп турганы јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Јуундарда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав\nКуучын Билезин азыраар арга бедиреп, ыраак ла кату талалар јаар иштеп баргандарга ла олорды сакыган ончо улуска учурлап. Ак-кийиктер токынай берди. Ийттер олорды чого сӱрӱп салды, ончозы тӱнеерге белетенип ийди. Аҥдардыҥ кӱдӱчизиниҥ бӱдӱжинеҥ ол канча јаштузын айдары кӱч болгодый. Ол от салып баштады. Чогуп салган чырбаал эмди, кечегизине кӧрӧ, кӧп болды. Иле јаанап, адазына ончо\nТулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Шабалин јуртта јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Александр Тобоевтиҥ эземине учурлай таҥынаҥ спортчылар ортодо шахматла аймактыҥ ачык турнири ӧткӧн. Маргаандардыҥ кайралдары учун республиканыҥ сегис аймагынаҥ ла Горно-Алтайсктаҥ 36 ӱренчик ле јаан јашту 48 спортчы тартышкан. Республиканыҥ шахмат аайынча федерациязы турнир тӧзӧмӧлдӱ ле најылык айалгада ӧткӧн деп темдектеп, анчада ла оныҥ кӧп улус\nГазеттиҥ бӱгӱнги айылчызы филология билимдердиҥ докторы Тамара САДАЛОВА калыктыҥ jаҥжыккан культуразыныҥ учуры керегинде санаа-шӱӱлтезиле ӱлежет. Ол — јарлу фольклорчы, узак јылдардыҥ туркунына бу јаан учурлу ууламјыга јаан ајару эдип, шиҥжӱ иш ӧткӱрет. —Тамара Михайловна, Слер узак jылдардыҥ туркунына алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин — фольклорын jууп, оны шиҥдегенеер, ол ок ӧйдӧ алтай jаҥжыккан культураны орныктырарына\nАлтай той, оныҥ билелик ырызын, јаҥжыгуларын шиҥдеери, чеберлеери керегинде Билелик байлык, ырыс-кежик 2019 jылдыҥ кочкор айында «Алтай Республиканыҥ кеендигин ле санадын öскÿрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган тöс jер» деп автоном коммерциялык эмес тöзöмöл президенттиҥ грантыныҥ фондына угузуны ла «Алтай той – билениҥ ырызыныҥ ла jедиминиҥ чÿм-jаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деп ÿлекерин аткарган.\nБӱгӱн, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырароссиялык кӱни темдектелет. 1982 јылдыҥ бу кӱнинде немец укту билимчи Роберт Кох чемет ооруныҥ микробторын тапканы керегинде угузу эткен. Шак оныҥ учун ол билимчиниҥ адыла «палочка Коха» деп адалган. Чемет оорула тартыжарыныҥ сӱр-темдеги (эмблемазы) ак чечек – ромашка. Ак чечек – ару ӧкпӧни, ару тынышты керелегени болуп\nШабалин аймактыҥ тӧс эмчилигине Барагаштагы, Чаргыдагы ла Ильинкадагы участковый эмчиликтер кирип туру. Баштапкы эки участковый эмчиликте тӱште јадып эмденер орындар ла поликлиникалар иштейт, Ильинкада дезе поликлиника. Онойдо ок аймактыҥ 17 јуртындагы ФАП-тардыҥ ижи база тӧс эмчиликтиҥ каруузында. Тӧс эмчиликтиҥ баш врачы Виктор Васильевич Убайчинниҥ айтканыла, былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱлериле аймактыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелери јаан улустыҥ диспансеризациязын\nТуризмниҥ сурактары шӱӱжилип кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн. Јуунныҥ ижинде республикан парламенттиҥ депутаттары, АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, тергеелик бӱдӱреечи јаҥныҥ ла јаҥныҥ федерал органдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Алтай Республиканыҥ «Ич ле тыш туризмниҥ ӧзӱми» деген государственный программазын бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы\nКалганчы айларда текши телекей ичинде ле ороондо элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра эҥ ле кӧп јетирӱлер коронавирустаҥ табылган оорулар керегинде болгон. Кижилик бу сурак аайынча эки бӧлӱкке бӧлӱнген дезе, јастыра болбос болбой. Баштапкызы — бу јаан чочыдуга алдыртып, магазиндердеҥ, аптекалардаҥ бар-јок аш-курсакла, эм-тусла кӧмзӧлӧнип, айылдарынаҥ чыгарга да коркып тургандар. Экинчизи — бу оору-јоболдыҥ чочыдузына тыҥ\nТурулталар иле кӧрӱнет\nОлег Хорохордин эл-јонло кожо белетелген ле ӧткӧн јылда јӧптӧлгӧн ӧзӱмниҥ «Ийделӱ Алтай» деген программазын јӱрӱмде бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы аайынча јуун ӧткӱрген. Анда министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары, аймактардыҥ јаандары турушкан. Тергеениҥ башкараачызы «Ийделӱ Алтай» программа стратегический планированиениҥ, нацӱлекерлердиҥ, Алтай Республиканыҥ государственный программаларыныҥ, республикан ла јербойыныҥ бюджеттериниҥ документтерине кийдирилгенин темдектеген. «Эл-јонныҥ айткан шӱӱлтелерине, баштаҥкайларына тӧзӧлгӧлӧнип, бис


«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай маргаандар ӧткӧн - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай маргаандар ӧткӧн\nСыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс стадионында «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ сыйына «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп адалган маргаандар ӧткӧн.\n«Ирбизектиҥ ойындары» деп маргаандарда тергеебистиҥ эҥ тыҥ дегени 23 бӧкӧзи спорттыҥ беш бӱдӱми аайынча маргышкан. Ого кӱреш, ок јаадаҥ адары, 800 метрге јӱгӱрери, јерде јаткан ташты кӧдӱрип јӱгӱрери ла камчы аайынча бӱдӱмдер кирген. Мында бастыра беш бӱдӱмниҥ адакы кӧргӱзӱлери аайынча Улаган аймактыҥ бӧкӧзи Александр Темдеков јеҥген. 2-чи, 3-чи, 4-чи ле 5-чи јерлерди Айдар Малчинов (Шабалин аймак), Дмитрий Малофеев (Горно-Алтайск кала), Амаду Трыхманов (Кан-Оозы аймак), Олег Гурин (Горно-Алтайск) алгандар.\nОк-јаадаҥ адар маргаандарда јети команда турушкан. Таҥынаҥ тартыжуларда дезе бойлорыныҥ аргаларын одустаҥ ажыра спортчы ченеген.\nКомандала 1-кы, 2-чи ле 3-чи јерлерди Оҥдой, Кан-Оозы ла Чамал аймактардыҥ ок-јаачылары алган. Ончолорын акалап, чемпионныҥ адын адаткан командага «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ улалып јӱрер кубогы табыштырылган. Эр улус ортодо Кан-Оозыныҥ спортчызы Н. Шагаев јеҥген. Ӱй улус, уулдар ла кыстар ортодо чемпиондор болуп К. Кискина, Т. Команев ле А. Качканакова чыккандар. Блочный дейтен бӱдӱмде И. Никонов јеҥген.


Ӧзӧгисти ӧртӧгӧн Афганистан - altaicholmon\nJерлеш уулдар черӱге барып турарда, ончозы јиит, омок ло капшуун улус болгон. Эмди олор баштары буурайып калган јаан улус. Афганистанныҥ јеринеҥ бистиҥ черӱни чыгарганынаҥ бери туку одус јылга јууктап калган ине. Jе черӱчил-интернационалисттердиҥ јуучыл керектери ундылбаган. Калапту јууларда алган шыркалар эмди де сыстажып јат. Олор Кабулда, Баграмда, Джелалабадта, Кандагарда ла ӧскӧ дӧ јерлерде болгон јуу-согуштарды, черӱчил нӧкӧрлӧрди јаантайын эске алындырат.\nАлександр Пустогачев 1968 јылда сыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан. Оныҥ сӧӧги кызыл кӧс. Саша кӧп балдарлу биледе ӧскӧн. Ол биледе алтынчы бала болуп чыдаган. Энези Степанида Кузьмовна Сумачакованыҥ (Санженакова) сӧӧги телвец. Адазы Михаил Михайлович Пустогачевтиҥ сӧӧги дезе кызыл кӧс (кӧдӧм). Олор экӱ он бала азырап чыдаткандар. Степанида Кузьмовна бойыныҥ ӧйинде «Эне-герой» деп медальла кайралдаткан. Михаил Михайлович дезе бастыра ла јӱрӱминде агаш белетеер иштерде иштеген. Ол аҥдаарын ла балыктаарын база сӱӱген.\nСаша 1975 јылда Курмач-Байголдо школго баштапкы класска барган. 1983 јылда сегис классты божодып, Горно-Алтайскта 28-чи таҥмалу профтехучилищеге ӱредӱге кирген. 1987 јылда ӱредӱзин божодордо, оны черӱге алгандар. Черӱдеги службазын Туркменияда баштаган. Мынаҥ оны Афганистан јаар ийгендер. Ак-чек ле турумкай кӱӱндӱ јиит уул черӱде старшинага јетире ӧскӧн. Ол бронетранспорттердыҥ расчедыныҥ командири болгон. А. Пустогачев Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ молјулу керегин 1987 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала 1989 јылдыҥ чаган айына јетире бӱдӱрип, чыккан-ӧскӧн јерине эзен-амыр јанып келген.\nЧерӱниҥ кийнинде ол озо баштап милицияда иштеген. Кийнинде лесник те болорго келишкен. 1990 јылда Алла Двоеглазова деп кысла биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Олор экӱ јирме јети јылга чыгара эптӱ-јӧптӱ јуртап, тӧрт бала азырап чыдаткандар. Озо Таня деп кызы чыккан. Баштапкы кыстыҥ кийнинде Женя, Коля ла Ксения деп балдар чыккан. Олордыҥ билези јаан ла јарык туралу. Саша бойы јобош кылык-јаҥду кижи. Ол эш-барааны Аллала экӱ Костя ла Ира деп баркаларлу. Билениҥ јааны Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ молјулу керегин бӱдӱргени учун кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\nОлег Майманов 1967 јылда кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Катанду јуртында кӧп балдарлу биледе чыккан. Сӧӧги — майман. Энези Александра Казрашевна Майманова, адазы Иван Фадеевич Ташкинов деп улус болор. Олор бастыра јӱрӱмине кой-малда иштегендер. Олегтиҥ адазы оору-јоболдоҥ улам эрте јада калган. Александра Казрашевна тӧрт балазын јаҥыскан азырап чыдаткан. Олегке энезине болужып, туку ла кичинек туштаҥ ала иштеерге келишкен. Амурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱренип, он классты божоткон. Школдыҥ кийнинде Кӧксуу-Оозындагы совхозтыҥ Кастактудагы фермазында койчы болуп иштеген.\nОлегти 1985 јылда черӱге алгандар. Алты айдыҥ туркунына Ашхабадта ӱредӱлӱ подразделениеде јуучыл белетениш ӧткӧн. Кичӱ командирлердиҥ курстарын једимдӱ божоткон кийнинде алтай уулга кичӱ сержанттыҥ званиезин бергендер. Бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айында оны Афганистанныҥ Баграм калазына аткаргандар. Мында ол адучылардыҥ бӧлӱгиниҥ командирине кӧстӧлгӧн. 1986 јылдыҥ кӱчӱрген айында болгон јуу-согуштардыҥ бирӱзинде ол кӧзине шыркалаткан. Кочкор айда дезе душмандардыҥ огы оныҥ јардына тийген. Кыска ӧйгӧ эки шырка алган јуучыл-интернационалистти Ташкентке јетирип, госпитальда эмдегендер. Jазылган кийнинде, јалтанбас јуучыл кичӱ тӧрӧлине кайра јанган.\n1993 јылда Олег Ольга деп кысла биле тӧзӧгӧн. Эмди олор 25 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап јадылар. Маймановтор Ирина ла Наталья деп кыстарлу, Кирилл, Тимур, Камила ла Регина деп баркаларлу. Олег јербойыныҥ школыныҥ ӱренчиктериле јаантайын туштажат. Балдарга Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ керегин канайда бӱдӱргени керегинде куучындайт. Jууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган нӧкӧрлӧри керегинде эске алынат. Олег бойы алтай кожоҥдор кожоҥдоорго сӱӱп јат. Олорды угарга сӱрекей јилбилӱ. Ол Курмач-Байголдо база јаҥы тура тудуп алган. Мал-аш тудуп, бала-барказын чыдадат. О. Майманов «Jуучыл-интернационалист» деп юбилейлик медальла, кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарла, «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан.\nБаза бир јуучыл-интернационалист Вячеслав Бачетков 1967 јылдыҥ тулаан айыныҥ 24-чи кӱнинде Турачак аймактыҥ Суранаш јуртында чыккан. Слава биледе бежинчи бала болуп ӧскӧн. Энезиниҥ ады-јолы Марыс Каныковна. Ол јети балазын јаҥыскан чыдаткан. 86 јашту ӧрӧкӧн эмди де јеҥил айак јӱрӱп јат.\nJобош ло иштеҥкей кылык-јаҥду Слава оогоштоҥ ло ала энезиниҥ јанында јӱрӱп, ого айылдыҥ бастыра иштерин бӱдӱрерге болушкан. Слава 4-чи класска јетире Суранаштыҥ школында, 5-чи класстаҥ ала дезе Курмач-Байголдыҥ школында ӱренген. 1982 јылда школды божодып, совхозто иштеген. 1985 јылда черӱге барып, јуучыл службазын Афганистанныҥ јеринде ӧткӧн. Jуу-согуштардыҥ бирӱзинде контузия алган. Олјого кирген. Оноҥ уштылып чыккан. Бу јуучыл-интернационалист узак ӧйдиҥ туркунына госпитальда јадып эмденген. Jе бастыра јӱрӱмине кенек болуп арткан.\nБалдарды сӱӱр, јалакай ла кокырчы кижи болгон. Вячеслав Бачетков 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде 45 јаштуда ак-јарыктаҥ јӱре берген. Вячеслав бистиҥ санаабыста омок-јимек ле ачык-јарык кӱӱндӱ кижи болуп арткан. Бойыныҥ ӧйинде оныҥ тӧжине јуучыл-интернационалисттиҥ юбилейлик медальдары база тагылган.


Кереес чаалдар отургызылган - altaicholmon\nБу керек онойдо ок «Агаш отургызар бастырароссиялык кӱн» деген акцияла колбулу болгон. Ондо тергеебис јаантайын эрчимдӱ туружат.\nКӧдӱриҥини ачып, Jаргы департаменттиҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Роман Нонуков башкартуныҥ тӱӱкизи ле бӱгӱнги ижи керегинде кыскарта куучындаган.\nАгаштыҥ чаалдарын отургызарында РФ-тыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ Jаргы департаментиниҥ чыгартулу улузы турушты: јаргылардыҥ ижин тӧзӧмӧл иш ле тап-эрик сурактар аайынча јеткилдеер тӧс башкартуныҥ јааныныҥ ордынчызы В. Р. Зиятдинов, Jаргы департаменттиҥ государстволык служба ла кадрларла јеткилдеер службазыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны А. А. Шлемин, АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председатели М. В. Алексина, АР-дыҥ Арбитраж јаргызыныҥ председатели В. О. Шермер, АР-дыҥ Jаргылар совединиҥ председатели Н. И. Сумачакова, АР-дыҥ јаргычылары, јаргылардыҥ ишчилери ле ветерандары.\nJаргы департаменттиҥ тергеелик башкартузыныҥ узак ӧйлӧргӧ ак-чек иштеген ишчилерине ле оныла колбуда иштеп турган организациялардыҥ чыгартулу улузына кайралдар табыштырылды.\n«РФ-тыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ Jаргы департаментине 20 јыл» деген медальла Сергей Соловьев (2008 јылдаҥ ала АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ администраторы), Елена Угренева (башкартуда 6 јыл иштеген, 19 јыл — јаргы системада), Александра Мундусова (башкартуда 18 јыл иштеген), Елена Дружинина (башкартуда 12 јыл иштеген, 19 јыл — јаргы системада), Нина Колодзева (башкартуда 7 јыл иштеген), Надежда Майорова (башкартуда 12 јыл иштеген), Сергей Тимин («Горно-Алтайкоммунпроект» ООО-ныҥ баш инженери) кайралдаттылар.\nJаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузы јылу ла кӧдӱриҥилӱ айалгада отургызылган бу чибилер јаанап ла јаранып, оныҥ јаныла ӧткӧн кажы ла кижини сӱӱндирип турарына иженет.


Июнь 2018 - altaicholmon\nJӱрӱмниҥ баштапкы јаан ажузына чыккан\nГосэкзамендер табыштырар изӱ ӧй ӧткӧн. Школды божоткондордыҥ калганчы балы база айас, изӱ кӱнге келишти. Калабыстыҥ тӧс тепсеҥи јаркынду, јараш кийинген балдарла, ада-энелерле, ӱредӱчилерле, нӧкӧрлӧрлӧ 17 саат киреде толо берди.\nJаргы департаменттиҥ башкартузына — 20 јыл\nJаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузы тӧзӧлгӧниниҥ 20 јылдыгы толуп јат. Бу тӧзӧлмӧниҥ ӧткӧн ӧйгӧ ӧдӱп келген јолы ла бӱгӱнги ижи керегинде Jаргы департаментиниҥ башкартузыныҥ јааны, РФ-тыҥ юстициязыныҥ 3-чи классту государстволык советниги Р. П. Нонуков куучындайт.\nАргымактыҥ маҥы — ат јарыш спортто\nКажы ла Эл Ойында улус бу байрамды оноҥ ары јарандырарга албаданат. Байрам албатыга јараган, эл-јон оны сӱӱйт. Мен баштапкы Эл Ойындарла колбулу болгон керек-јарактардыҥ кезиги канайда ӧткӧни керегинде эске алынып, бичип ийерге турум.\nБашкаруныҥ чазы: ӧрт болдыртпазыныҥ сурактары\nКичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла башкаруныҥ чазы ӧткӧн.\nJаш тужыныҥ элестерин сыйлаачы…\n«Юность» деген турбаза — каланаҥ барып јатса, Майма аймакта Суску јурттаҥ эки километр ыраакта, Кадынныҥ јарадында. Бу бистиҥ тергеебистиҥ улус амыраарыныҥ базаларыныҥ бирӱзи, ол 1957 јылда ачылган.\nJолдордо јеткер болдыртпазы — ӧмӧ-јӧмӧ иш\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразы кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде «Jолдордо јеткерлӱ учуралдар болдыртпазы — албатыга јеткер болдыртпазыныҥ бӧлӱги» деген суракла 4-чи ачык форумын ӧткӱрди.\nӰренчиктер тӧрӧл тилин ӱренген де, ӱренер де\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны Горно-Алтайскта кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде ӧтти. Jуунда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, министрдиҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева, муниципал органдардыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱктериниҥ башкараачылары, ӱредӱлик учреждениелердиҥ јаандары турушты.\nАјару ла килемји театрдыҥ ишчилерине\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында тоолу кӱндер кайра Россия Федерацияныҥ Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 15 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Россия Федерацияныҥ Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (СТД) Алтайдагы бӧлӱгиниҥ бу ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрген ижиниҥ турултазыла, једимдериле, онойдо ок јуук ӧйдӧ темдектелген ижиле оныҥ јааны Светлана Тарбанакова элбеде таныштырды.\nКалыгы уулдарын ундыбас…\nКан-Чарас ичиниҥ Экинур јуртында чыккан-ӧскӧн јайалталу јерлештеристиҥ ортозында јарлу бичиичи Jыбаш Бӧрӱкович Каинчин ле журналист Василий Айачинович Тоенов аҥылу јерде туруп јат. Бу улустыҥ ады-јолы республика да, ороон до кеминде јарлу, танылу. Олор тегин ле колхозчы улустыҥ билелеринде чыккан. Эзен-амыр јӱрген болзо, јерлештериске быјыл 80 јаш толор эди.\nБычкак бӧрӱктеҥ ала наадайларга јетире…\nӦткӧн неделеде ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология факультеди алтай калыктыҥ кеп-кийимдерин, ойынчыктарын ла јарангыштарын эдерине, кӧктӧӧрине ӱредӱлер тӧзӧп ӧткӱрди. Бу ӱредӱлер Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм, Алтай Республиканыҥ туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн.


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Контрольная работа по родному языку\nЧенелте иш. 5 класс. 3-чи четверть.\nТууларга, кобыларга ла озокторго бозом туже берди. Кунчыгышта борорып турган кырлардын устинде энир чолмон куйет.\nЭнир киргелекте, элик бир эмеш ажанып аларга сындарды одыра мендебей одорлоп, тус jаар ууланды. Ол каа-jаада бажын бийик кодурип, кулактарын элий-селий салып, кара тумчугыла кейди jыткарып турды. Элик улуска бир эмештен там ла jууктайт. Jе кенетийин онын тумчугына кемнин де jыды jаба сокты. Алаатыган бойынча элик токтой тушти.\nМанакайда содойып калган анчынын сомын короло, элик кенетийин бар-jок кучиле багырып ийди. Онон эки-уч калыйла, jыраларды jыга базып, jуугында турган аралга чурче ле кире конды.\nТууларга, кобыларга ла озокторго бозом туже берди.- эрмекти члендериле ылгаар.\nСындарды- лексический учурын jартаар\n3.Кунчыгышта, кыралардын- будумиле ылгаар\nЧенелте иш. 6 класс. 3-чи четверть.\nЭскиде Камлак бажында jайлуда мен уйлар кабырып jургем. Бир катап мындый учурал болгон. Менин устимде бир муркут айланып турган. Ол оро там ла бийиктеп, jук ле болчок jудуруктый карарып корунип турган. Кенетийин кейде шуулт табыш угулган.Корзом, байагы муркут эки канадын кызынып алган jерден нени де костоп, шуулап клеетти. Агаштардын устине jедип келеле, ол неге де тидинип болбой, jаныс jерде айлана берген. Анда не болуп турганын корорго jедип бардым.Корзом, бир койон чалкойто jадып алала,торт тамажыла тепкиленип jатты.Койон муркуттен jалтанбай, удура согужып турган. Муркут дезе jалтанып, оны тееп болбой, устиле айланыжып турган.Кезик учуралда аjарынбас ач куштар койонго ич-кардын jара тептирип алат дешкен, чын ошкош. Айдарда, койонды кортык ан деп айдарга jарабас эмтир.\n1 Эскиде Камлак бажында jайлуда мен уйлар кабырып jургем.(эрмекти члендериле ылгаар)\n2.Кортык-лексический учурын Jартаар\nЧенелте иш. 7 класс.3-чи четверть.\nСары –Тытты оро алып jортордо , ак-кобу булут эмештен кайылып, оролоп ло турды.Телкем озокти айландыра кырлар jап-jажыл .Ыраактагы кок туулар дезе, чанкыр тенериге коро , кара билдирет. Буучай обооннин кокси кенетийин кенип, тыныжы теренжип, санаазы jениле берди.Онын кожондоор кууни келди. Ол состор jогына кандый да кууни бойынын алдына кожондоп браатты.Буучайдын кер беези куру абрада ээзин jенил апарып jатты.\nБу кожон бистин окпо- jурегиске jебрен чактардан бери торгылган, бис онын кузине jайкадып уйуктайдыс, онын jанылгазын угуп, эртен тура ойгонодыс… Бис оны качан да болзо угадыс.: jоткондый jааш та jааза, соок кышта да.Кожон укпай, бис мында бир де кичинек ойго турбайдыс. Ол кожон jок болзо, бис те jоголып каларыс.\nЧындап та, кожон кайаларга jаныланып, кайалар бой-бойлорыла ун алыжып тургулайт. Кожон jаныланат, айланат jаландардын устиле, сууга келет, суудан ырайт,мошторло эзендежет, кырга кодурилип, кенете анда шынырап калат.\nСары –Тытты оро алып jортордо , ак-кобу булут эмештен кайылып, оролоп ло турды. ( эрмекти члендериле ылгаар).\nКожон кижиге не керекту? ( куун-санаагарды бичип салыгар)\nЕшова Татьяна Анатольевна\nНомер материала: ДБ-391824


Баланыҥ ырызы — билезинде - altaicholmon\nБаланыҥ ырызы — билезинде\nАлтай Республиканыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јеринде кӱӱк айдыҥ 16-17 кӱндеринде ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деп адалган талалык баштапкы фестиваль ӧтти.\nЈылдыҥ ла кӱӱк айда текши ороондо Билениҥ калыктар ортодогы кӱни элбеде темдектелет. Айдарда, бу да јакшынак байрам-форум ол учурлу керекке учурлалып ӧткӱрилди. Јаан форумда каланыҥ ла аймактардаҥ келген билелер эрчимдӱ турушты. Эки кӱнниҥ туркунына ада-энелерге, балдарына јӱзӱн-башка ууламјыларла сӱреен јилбилӱ, солун кӧдӱриҥилер ӧтти. «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деп адалган фестивальдыҥ программазы байлык болгонын аҥылап темдектеер керек.\nФестивальдыҥ окылу ачылтазында таланыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јериниҥ актовый залында болчомдорго бойыныҥ айлыныҥ эжигин ачып, јӱрегиниҥ јылузын, сӱӱжин сыйлаар амадула, онойдо ок баланыҥ кӱӱнин кӧрӱп, јӧмӧӧргӧ, болужарга акту кӱӱндеринеҥ олорды балазынган билелер, ада-энелер сӱреен кӧп болды. Балдардыҥ каткызы, ада-энелериниҥ, кару улузыныҥ јылузы, билелериниҥ амыры эбире улуска база јайылып тургандый јакшынак айалга болды.\nТалалык фестивальдыҥ амадузы — јондыкта билениҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрери, билелик таскамалдыҥ јарамыкту, байлык ченемелин элбеде таркадары, биледе балдардыҥ ла ада-энелердиҥ јайаандык јаҥжыгуларын тыҥыдып бектештирери. Анайда ок биледеги балдардыҥ бош-чӧлӧӧ ӧйин аайлу-башту, тузалу эдип ӧткӱрери јанынаҥ ченемелле таныштырары, јаан улус ла балдар ортодогы колбулар чыҥдый ла чындык, ак-чек болоры јанынаҥ ишти тыҥыдары база тӧс ајаруда болуп јат.\n«Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деген талалык фестивальдыҥ база бир јаан ајаруда амадузы — ада-энези јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган тоомјылу, эрчимдӱ билелерди илелеери ле олорды јӧмӧӧри. Бу билелердиҥ тоомјызын кӧдӱрип, олордыҥ ченемелин јуунадары, таркадары, биледе балдарды таскадар иштиҥ тӧс учурын, байлыгын кӧнӱ улалтары база јаан учурлу.\nАда-энези јок арткан балдарды билезине балазынып алган билелердиҥ фестивали Алтай Республиканыҥ билени, энеликти, адалыкты ла бала тужын корыыры аайынча килемјиниҥ талалык јондык «МАМА» деген фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрилди. Бу фондтыҥ килемјилик ижи ле килемјиниҥ программазы билеге, энеликке, адалыкка ла бала тужына болужар ууламјыла иштеп јат.\nТургуза ӧйдӧ килемјиниҥ «МАМА» деген фонды јонјӱрӱмдик учурлу «Компромисс», «Доступная медитация», «Путь к миру», «Очаг семьи — залог благополучия» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлерди јӱрӱмде једимдӱ бӱдӱрет.\nФестивальдыҥ окылу ачылтазында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Алексей Санаров туружып, ада-энелерди ле балдарын учурлу байрамыла уткыды. Мындый кемиле, учурыла јаан форумдар сӱреен керектӱ деп айдып, пда-энелерге тузалу, балдарга дезе јилбилӱ болзын деген амадула белетегенин темдектедилер. Олор ада-энелерге јаан алкыш-быйан айдып, балдарга дезе јакшы ӱредӱ кӱӱнзедилер.\nБӱгӱнги кӱнде республикада балдардыҥ тоозы — 67058, олордыҥ тоозында 1393 бала ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар. Бу тоо, 2017 јылдагызына кӧрӧ, 10 процентке ас (158 балага ас). Ада-энези јок балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ тоозы калганчы ӱч јылдыҥ туркунына азыйгы ла кеминде артат (орто тооло — 90%).\n2019 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнине јетире болгоныла, 1186 бала бойыныҥ билезине алган билелерде ӧзӱп јат, олордыҥ тоозында — 355 бала опекада (попечительстводо), 811 бала балазынып алган билелерде чыдап јат, 20 бала ажындыра опекага берилген.\nРеспубликада 800-теҥ ажыра биле бойыныҥ билезине балазынып алган балдарды таскадып јат. Мындый балдарды алган билелердиҥ институдын ичкери ӧскӱреринде олорго эдилип турган материальный болуш јаан учурлу болуп јат.\nШак бу категорияныҥ балдарыныҥ јасакла чыдулалган тап-эриктерин јӱрӱмде социальный болуш ажыра бӱдӱрерине Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2018 јылдыҥ ла 2019 ла 2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ республикан бюджет керегинде» деген 62-РЗ номерлӱ Јасагыла 165735,0 муҥ салковой чыгарылары темдектелген, ол тоодо:\n—опекундарга (попечительдерге, балдарды билезине алган ада-энелерге талалык социальный тӧлӧмирлерге јарадылган акча-манат — 156984,5 муҥ салковой, олордоҥ:\n1) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды чыдадарына 98645,60 муҥ салковой акча чыгарары темдектелген. Базовый деген тӧлӧмир акчаныҥ кеми 6325 салковой;\n2) балдарды кичееп чыдадарына балазынып алган энеге (адага) јилбиркедиш тӧлӧмир акчаныҥ кеми 58338,9 муҥ салковой деп темдектелген, јилбиркедиш эдип тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 4077 салковой. Балдарды балазынып алган билелерде балдарды кичееп ӧскӱрип турганы учун, анайда баланы балазынып алган энеге (адага) тӧлӧйтӧн тӧлӧмир акчаныҥ кеми 2018 јылдаҥ ала 1,04-кӧ индексировать эдилген.\n—опека ла попечительство, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча ишти ӧткӱрерине тӧлӧмир акчаныҥ кеми 8350,50 муҥ салковой, бу акчадаҥ:\n1) јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерине: каланыҥ ичиле, каланы јакалай, јурт јерлерле јӱрӱп турган транспортло (таксинеҥ ӧскӧ) акча тӧлӧбӧзинеҥ јорыктаары, су-кадыкты орныктырарыныҥ лагерьлерине ле санаторно-курортный организацияларга путевкалар берери, эмденип баратан јердӧӧн лӧ кайра келетен јолдыҥ акчазын тӧлӧӧри; ээленип алган туразын бир катап јазаары;\n2) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар ээленип алган тураны, анайда ок ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар јаткан тураны јазаарына;\n3) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарга аҥылу жилищный фондтыҥ јӧӧжӧзине калан тӧлӧӧри аайынча чыдулардыҥ финансовый јеткилдежин тӧзӧӧрине;\n4) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарга аҥылу жилищный фондтыҥ коммунальный јеткилдештериниҥ финансовый јеткилдежин тӧзӧӧрине.\n2019 јылда федерал бюджеттеҥ акча-манатла јеткилдештиҥ кеми 2854,4 муҥ салковой, бу акча баланы биле балазынып алар тушта бир катап тӧлӧӧрине ууландырылат. Тӧлӧмирдиҥ кеми 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 24471,62 салковой болуп калган (2018 јылда — 23462,73 салковой). Јажы 7 јаштаҥ јаан кенек баланы, анайда ок ага-карындаштарды ла (эмезе) эје-сыйындарды балазынып алар тушта кеми 186983,09 салковой пособие акча тӧлӧлӧт (2018 јылда — 179274,31 салковой). Бир катап тӧлӧп турган пособие акча 2018 јылда 129 бала, кеми бийик тӧлӧмир акча 3 бала учун тӧлӧлгӧн.\nАнайда ок Алтай Республикада ӱч ле оноҥ до кӧп балдарлу, ол тоодо бойыныҥ балдары, баланы балазынып алган билелер кӧп балдарлу билелерге келижип турган јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧни тузаланат:\n—коммунальный јеткилдештер учун тӧлӧӧри јанынаҥ (соок ло изӱ суујеткилдеш, суу ӧткӱрери, јылыдыш (јылула јеткилдеш), энергојеткилдеш (газојеткилдеш), тузаланыштыҥ јӧптӧлгӧн нормативтериниҥ кеминде, тӧс јылујеткилдеш јок тураларда јадып турган билелерге — одыру, јербойындагы эл-јонго садары аайынча јӧптӧлгӧн норма кеминде;\n—врачтардыҥ рецепттери аайынча алатан эмдерле јажы 6 јашка јетпеген балдарды акча тӧлӧтпӧзинеҥ јеткилдеери;\n—Алтай Республиканыҥ государственный текшиӱредӱлик организацияларында ӱренип турган балдар аш-курсакла јеткилделет, олор каланыҥ ичиле (каланы јакалай јерлерле) јӱрӱп турган транспортло акча тӧлӧбӧзинеҥ јорыктаар аргалу;\n—ӱредӱлик ижин государственный аккредитация бар тӧс текшиӱредӱлик программалар аайынча ӧткӱрип турган школдоҥ озо ӱредӱлик организацияларга кӧнӱ алылар.\nБалдарды бойыныҥ билезине алган билелердиҥ байрамында ада-энелерге «Мен ада, эне болгон адымда», «Биле — јӱрӱмниҥ бажы» деген таскамал ӱредӱни, онойдо ок мындый билелердеги балдарла эмдиги ӧйдиҥ јаҥыртулу эп-аргаларыла иштеери аайынча ишти аҥылу ӱредӱлӱ специалисттер бийик кеминде ӧткӱрдилер. Эл-калыктардыҥ бойыныҥ аш-курсагын јаҥы эп-аргаларла белетеери јанынаҥ јилбилӱ мастер-класс «Типография» кафе-ресторанда ӧткӧн.\nБалдар М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде, спорттыҥ ла су-кадыктыҥ «Стимул» деген студиязында, јаҥжыккан каратэниҥ школында ӧткӧн мастер-класстарды, туштажуларды, байла, бачым ундыбас. Эҥирде дезе олор режиссер Николай Паштаковтыҥ тургускан «Танайак» деген јараш ойын-кӧргӱзӱни кӧрдилер.\nКӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деген байрам А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде атриумда ӧтти. Ол Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалды. Ада-энелер, балдар «Маадай-Кара» деген ойын-кӧргӱзӱде ойногон актерлордыҥ кеп-кийиминиҥ кӧрӱзиле јилбиркеп таныштылар. «Тӱрк Кабай» ӧмӧликтиҥ (Болот Байрышев, Айдар Унатов, Вадим Деев), АР-дыҥ нерелӱ артизи Эмиль ле Галина Толкочековтордыҥ кожоҥдорын јакшызынып уктылар. Байрамды Эмиль башкарып ӧткӱрди. Оныҥ кийнинде эл музейдиҥ залдарыла сӱреен солун экскурсия болды.\nЭки кӱнниҥ туркунына балдарга, олордыҥ ада-энелерине сӱреен јараш, тузалу, керектӱ байрам бийик кеминде ӧтти. Балдарга ада-энезиле кожо јӱргенинеҥ артык ырыс јок эмей. Балдарын эки алаканныҥ кырына отургызып, эркеледип-экчеп чыдадып, калыктыҥ тоозына кошконы база нерелӱ керек, иш. Балага ада-энезиниҥ јылу сӧзи, эрке кӱлӱмјизи, биледеги амыр-энчӱ, токыналу јадыны телекей ӱстинде эҥ јаан ырыс. Талада ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ тоозы кӧптӧӧр, ӧзӧр деп иженери артат.


10.12.2021 - altaicholmon\nВ предверии Нового 2022 года Алтайское республиканское отделение Общероссийского общественного благотворительного фонда «Российский детский фонд» запустило на территории республики проект «Новогодний подарок» в рамках акции «Семья помогает семье». Новогодний проект стал доброй традицией в нашей республике. Этот проект даёт возможность каждому жителю Республики Алтай включиться в акцию и подарить детишкам новогоднюю мечту. В список благополучателей\nВ центре внимания – развитие языка, образование и сельские клубы\nВ республиканском парламенте началась подготовка к очередной сессии ГС-ЭК РА, где основным вопросом станет рассмотрение законопроекта о республиканском бюджете Республики Алтай на 2022 год и плановый период 2023 и 2024 годов во втором чтении. В рамках подготовки к заседанию комитета по национальной политике, образованию, культуре, общественным объединениям и средствам массовой информации под руководством Натальи Екеевой\nПолпред Президента РФ в экостолице России\n7 декабря состоялась рабочая встреча полномочного представителя Президента Российской Федерации в Сибирском федеральном округе Анатолия Серышева с главой Республики Алтай Олегом Хорохординым. Глава региона доложил полпреду о ходе реализации Индивидуальной программы социально-экономического развития на 2020-2024 годы, которая позволит развить туристическую отрасль и обновить социальную инфраструктуру. В целом реализация мероприятий программы, объём финансирования которой составляет более\nБыйанду ижиле оморкойдыс\nӰредӱчи — ол баланыҥ ич кӱӱн-табыныҥ тӧзӧӧчизи. Оныҥ учун ол јаҥы ӧзӱп јаткан кижиниҥ кӱӱнин, санаазын, ич-кӧрӱмин јакшы, јарт билетен ле оҥдойтон кижи болуп јат. Канча ӧйдиҥ туркунына Зинаида Николаевна Такшибаева (Ухачина) кӧп тоолу ӱйе балдарды таскадып, оноҥ ары ӱредӱге ле јаан јӱрӱмге ууландырган. Ол тӧртӧн јыл Кан-Оозы аймакта Кайсын јурттыҥ школында ак-чек иштеп јаткан\nКышкы ӧрттӧр: сергелеҥ болугар!\nБыјылгы кыш Алтайыста јымжак башталган дезе, кӧп улус јӧпсинер. Ӧрӧги де аймактарда јаан кар бу јуукка јетире јок. Је андый да болзо, Себи-Бажыныҥ бери ле ары јанында кейдиҥ јылузыныҥ-соогыныҥ кеми он-јирме градуска аҥыланып, Кош-Агашта кейдиҥ соогы 38 градуска јеткенин билерис. Кыш кандый болорынаҥ ончо тынар-тындуныҥ јӱрӱми камаанду. Кары јаан кышта јерлик тындуларга кӱч, азыралга, одын-одыруга чыгымду.Сооктор\n«Кӧкин-Эркей» – кӧӧрӧтти, кайкатты\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ баштапкы кӱнинде режиссер Николай Паштаковтыҥ кайчы Н. Улагашевтиҥ кай чӧрчӧгиле инсценировказын бойы јазаган ла јиит улуска учурлалган «Кӧкин-Эркей» деген ойын-кӧргӱзӱзиниҥ премьеразы ӧтти. Быјыл СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (1963 ј.), «Знак Почета» орден тагынган атту-чуулу кайчы Николай Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгы темдектелет. Улу јаан кайчыныҥ ады-јолын кереестеп,\nКӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили ле финалисттери\nЈаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин «Јаан перемена» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчилиле, финалга чыккандарла туштажу ӧткӱрди. Финалга Майма аймактагы Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ школыныҥ ӱренчиктери Ольга Чурикова ла Арина Гуляева, республикан классикалык лицейдиҥ ӱренчиги Анастасия Садовая чыккандар. Суперфиналда Ольга Чурикова јеҥӱ алып, оноҥ ары ӱредӱзин улалтарына ла бойыныҥ билгирлерин элбедерине 1 миллион салковой акча ойноп\n«Ӧскӧн јеригер ундыбагар, балдар!»\nКече, јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде, Горно-Алтайскта Л.В. Кокышевтиҥ сӱр-кебери јуралган стрит-арттыҥ окылу ачылтазыныҥ јакшынак кӧдӱриҥизи ӧтти. Бу јурук М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ишчилери бӱдӱрип турган «Алтай литература цифралык бӱдӱмде» деген јаан ӱлекердиҥ бӧлӱги болот. Оны тергеебистиҥ јиит јурукчызы Аржан Ютеев Коммунистический проспектте 47 таҥмалу тураныҥ стенезине јураган. Кӧдӱриҥи Лазарь Васильевичтиҥ «Ундыбагар» («Детям Алтая»)\nЈонныҥ јолчызы, элдиҥ элчизи\nЈаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде јайалталу журналист, јарлу јондык ишчи ле политик Петр ПОПОШЕВКЕ 50 јаш толгон. Петр Борисович бӱгӱн республикан парламенттиҥ депутады, национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер, элбеде јетирӱлер эдер эп-аргалар ла су-кадык ла социальный корулаш аайынча комитеттердиҥ турчызы болот. Депутатка Горно-Алтайсктыҥ Кучыйак, Дубовый роща, Колхозный кобы, Эски музей микрорайондор кирген алтынчы округтаҥ талдалган.\n«Демография» нацӱлекердиҥ база бир ууламјызы\n2019 јылдаҥ ала бистиҥ тергееде су-кадыкты корыыры аайынча министерство эл-јон ортодо су-кадык јӱрӱм јӱрерин орныктырып, улус чыҥдыйы јакшы аш-курсак јип, јаман-балыр кылык-јаҥнаҥ айрылары аайынча регионал ӱлекерле иштеп баштаган. Ӱлекер «Демография» деп нацӱлекердиҥ база бир ууламјызы. Бу ончо ишти Алтай Республиканыҥ јондык су-кадык ла медициналык профилактика аайынча тӧс јери апарат. Мындый јаан ишти ӧткӱрерине республикан ла


Ӱстибисте айас теҥери учун, слерге јабыс бажырадыс! | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nӰстибисте айас теҥери учун, слерге јабыс бажырадыс!\nАгарган карлу Москваныҥ jанында\nАтака тушта алтай уул jыгылган.\nКӧгӧргӧн Бадышта кышкы jабыс кӱн.\nКӧзине кӧрӱнбей, jажына jылыйган.\nJаҥыскан, ӧскӱс карагай ӱстинде\nJаркынду jылдыстар ӧчкӱлеп бараткан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачыларыныҥ тоозы jылдыҥ jылга астап турганы ачымчылу. Jуу токтогонынаҥ бери быјыл jаскыда 75 jыл ӧткӧн, jе ол от-калапту ӧйлӧр канча ла кире ыраап баратса, ончо ло кире сагыштаҥ чыкпай, санандырып турар эмтир. Ол ыраак ла кату jылдарда jууда туружып, калапту ӧштӱдеҥ Ада-Тӧрӧлин, Алтайын корулап алган jуучылдар эмди бистиҥ ортобыста jокко jуук болуп калды. Jе эзем мӧҥкӱлик, ол jажына бистиҥ jӱрегисте артып калар. Jууныҥ ачу толкузы кажы да билени туура ӧтпӧгӧн. Олордыҥ эткен кереги качан да ундылбас учурлу…\nТӧрӧлин корулаган jуучылдардыҥ бирӱзи мениҥ карган адам Ептеев Мулта Модитович. Ол I-кы Белорусский фронтто, 54-чи дивизияда рядовой стрелок болуп jуулашкан. Карган адам кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде 1926 jылда Jаан Jаламан jуртта чапты сӧӧктӱ Модыйт ла майман сӧӧктӱ Тапас Ептеевтердиҥ билезинде чыккан. Билезинде тӧрт бала болгон: Кӧдӧчи, Эмийт, Башкару, Мулта.\nJуу башталарда, карган адамныҥ аказы Кӧдӧчи, 1923 jылда чыккан, баштапкылардыҥ тоозында jууга атанган. 1942 jылдыҥ куран айында Воронеж каланыҥ одожында jеҥ jастанып jыгылган.\nКарган адам 1943 jылдыҥ, кандык айында 17 jажы толордо, ӱлӱрген айда jууга атанган. Озо jиит уулды јуучыл ӱредӱге аткарган. Ӱредӱни ол Новосибирск ла Чита калада ӧткӧн, оноҥ ары jууга атанган.\nJеҥӱни Бранденбург калада, 15 беристе Берлинге jетпей, уткыган. Улу Jеҥӱниҥ кӱни качан да ундылбас, бастыра кӱндердеҥ сӱӱнчилӱ кӱн болгон. Је «Алтайыма jанарым» деген санаазы бӱтпей калды. Jеҥӱге jеткен jуучылдарды, ол тоодо карган адамды, Чехословакия, Белоруссия, Польша деп ороондордо јуучыл молјузын оноҥ ары бӱдӱрерге артырган. Белоруссияда тӧрт jылдыҥ туркунына орныктыру иштерде турушкан.\n1949 jылдыҥ сыгын айында алтай jуучыл ӧскӧн-чыккан јерине jанып келди. Кебезенде ӱч jылдыҥ туркунына кышкыда агаш кезип, суу ачылза, агаш агызып иштеген. Оноҥ ары Кӱпчеген jуртта «Кызыл Мечин» деп колхозто чабан болуп иштеди. 1984 jылда амыралтага барган. Ижинде једимдери учун кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан.\n1954 jылда тӧӧлӧс сӧӧктӱ Токина Сыдраш Бобыйлановна деген кысла айыл-jурт тӧзӧгӧн. Jети бала азырап чыдаткан: 4 уул, 3 кыс, кыстардыҥ ортоны мениҥ наанам — Клавдия Мулдовна.\nКарган адам 2016 jылда кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде ак чечектӱ алтайына jана берген. Бӱгӱнги кӱнде карган адамда 10 барка, баркаларыныҥ 15 балазы чыдагылап jат.\nКарган адам Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II степеньдӱ ордениле, јуучыл медальдарла, юбилейный медальдарла, ол тоодо « За освобождение Белоруссии от немецко-фашистских захватчиков» деп медальла кайралдаткан.\nБӱгӱнги кӱнде карган адам бистиҥ ортобыста jок то болзо, ол jаантайын бистиҥ jӱрегисте, санаабыста артар.\nКату јылдарда 16-18 jашту уулдар ла кыстар бойыныҥ јиит jӱрӱмдерин кысканбай, Тӧрӧлин, албатызын корулап алдылар. Канча эрлердиҥ тыны барган, энелердиҥ, эjелердиҥ, балдардыҥ кӧзиниҥ jажын агыскан jуу, тегин де ас албатыныҥ јӱрӱминде јаан изин артыргысты. Бис – jууныҥ кийнинде чыдаган ӱйе, канзыраган фашисттерге удурлажып, от-калапту jуудаҥ Тӧрӧлине jанбагандарга, ветерандарга, тылда иштегендерге jабыс бажырадыс. Ӱстибисте айас теҥери учун, јӱрӱмисте торо деген сӧс билбеген учун, бис олорго jажын-чакка тӧлӱлу…\nСомоева Анита 7 «а» класс, Оҥдой jурт.\n« И нашей Победы у нас не отнять!\nКандый салымду албаты бис? »


«КОМАНДИР БЕЗ ПОТЕРЬ» ДЕП АЙДЫЖАТАН… | Наш Онгудай | Яндекс Дзен\n«КОМАНДИР БЕЗ ПОТЕРЬ» ДЕП АЙДЫЖАТАН…\nНиколай Курешевич Толкочоков 1954 јылда Јоло јуртта чыккан.\n1974 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезине ӱредӱге кирген. 1978 јылда ӱредӱни божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округына службага аткарылган. 1983 – 1984 јылдарда Афганистанда службазы ӧткӧн. 1984-1986 јылдарда Туркменистанда Серахский погранотрядтыҥ начальниги. 1986-1988 јылдарда Афганистанда 1-кы десантно-штурмовой маневренный группаныҥ командири. 105 јуучыл десант операцияда турушкан. Подполковник. Орден Красной Звезды, «За отвагу», «За боевые заслуги», «Воину-интернационалисту от благодарного афганского народа» медальдарла кайралдаткан. Эмдиги ӧйдӧ Горно-Алтайск калада јуртайт. Эл-јон ортодо јаан патриотикалык иш ӧткӱрет.\nНиколай Курешевич Толкочоковтыҥ эске алынганынаҥ: 1978 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезин божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округы јаар мен оноҥ ары службамды ӧдӧргӧ бардым.\nСлужба баштаарга барган јерим Туркменияда, Иран ла гран-кыйуда турган Бахарден деп јуртта, 15-чи застава. Курч ӧйлӧр болгон, 1978 јылда Афганистанда революция башталып турарда, мени ол ороонло гран-кыйуга аткардылар. Онойдо мен Афганистанныҥ гран-кыйузында Темрезский пограничный отрядта 12-чи заставада токтодым.\n1983 јылдыҥ август айында меге Афганистан баратан јакару-приказ келди. Октябрь айда баштапкы јуучыл операцияга барганыс, кече ле болгон немедий кӧзиме кӧрӱнет… Бийик Памирдиҥ тууларында Муштиф деп кишлакта душмандарла јуулашканыс. Туулардыҥ бийиги де коркышту, соогы да айдар арга јок, а мен хромовый сопокту ла јука х/б кийимдӱ. От салала јылынар деп сананзаҥ, душмандардыҥ снайперлери ӱстинеҥ тӧмӧн бистерди аткылаар. Секирер, тыҥ кыймыктанар арга јок, бийикте кей јетпей турганда. Анайып бис беш кӱн отурганыс, је кишлакты алып болбодыс.\nЭкинчи «боевой крещение» 1984 јылда беш июльде болгон. Бистиҥ Калай — Куф деп кишлакта турган гарнизонысты душмандар минометторло, безоткатный пушкаларла ӱч кӱнге улай тыҥ аткылаган. Је бис олорго гарнизонго табару эдерге бербедис. Оноҥ, 17 июльде, «Возмездие» деп операция башталган. Мен бойымныҥ группамла (50 кижи) тӱнде марш-бросок эделе, Чашым — Дара кишлакка келдибис.\nБеш час кирезинде эртен тура кенейте адыш башталган, мен озо баштап аайлабай турала, адышты токтодып ийгем. Кӧрӧр болзо, солдаттар тарбагандарды (мынаҥ озо кӧргӧн улус эмес), коркыгылайла, аткылаган эмтир. Тарбагандардыҥ кӧбизи торт ло бир кошарадаҥ чыгып турган койлор ошкош. Мен оноҥ афганецтердеҥ сурадым – бу не тынду? Олор меге айтты – оныҥ ады киши, бис мусульман албаты ичегеннеҥ чыккан тырмакту тынду јибейтен улус. Мен олорго айттым – бис алтай улус, оныҥ эдин де јип јадыбыс, терезинеҥ кийим де кӧктӧйдис.\nБаза бир коркышту кайкамчылу ла солун учурал болды. Бир кичинек кишлакты алганыс. Кишлакта бир јаан эмес турага кирдим, бу мулланыҥ туразы дешти. Тураныҥ ичинде кӧп книгалар јадыры. Јазап ајыктап турала кӧзиме илинген неме – олордыҥ ортозында сары кадарлу алтай тилле «Маадай Кара» јадыры. Бу бичик бого кайдаҥ келген, кандый кижи экелди не деп, кайкап кӧрдим. Планшедиме сугуп алайын дезем, ондо карта. Капшай бойынча кайыш курымга кыстап алдым. Тӱжиле кайда ла јӱгӱрип, кайда ла јылып ӧдӧргӧ келижет, отурып амыраар ӧй дӧ болбогон, бичик де сагышка кирбеген. Эҥирде санаа алынала, — акыр бу бичикти јазап кӧрӧр, — деп тудунзам, бичик кайда да тӱжӱп калтыр. Ойто тескери бичикти бедиреп барар дезе, душмандар кижини адып салар, токтозын дейле, барбадым да, бедиребедим де. Мен бу «Маадай Караны» Афганистанда, туулардыҥ бажында кишлакта, кӧргӧнимди эмдиги кайкайдым.\n1984 јылда 10 октябрьда јакару келген — мени Серахский пограничный отрядта 7-чи заставаныҥ начальниги болзын деп. Бойымныҥ билемле кожо мен ойто ло Туркмения бардым.\n1986 јылда июнь айда мени Пянджский пограничный отрядта десантно-штурмовой заставаныҥ командири эткен. 16 июньда мен билемди военный городокто гостиницада таштап ийеле, ойто ло Афганистандӧн кирдим. Ол ӧйдӧҥ ала 1989 јылдыҥ 13 февралине јетире ондо ло болдым. Бу ӧйдиҥ туркунына 105 јуучыл десант операцияда туруштым.\nБир катап, 1987 јылда 5 февральда, бис тӱнде душмандарды курчап алганыс. Архаджа городтыҥ одожында тӱн ортозында олор биске табару эдип, адыш деп неме тыҥ болгон. Душмандар ла бистер гранаталарды бой-бойыс јаар чачыжып, арай болзо, колло согужарына јетпегенис. Анчада ла сержант Телятниковтыҥ отделениезине тыҥ табару болгон, је душмандар тӱҥей ле ӧдӱп болбогон, бис бир де коромјы јогынаҥ табаруга удурлаштыс. Ол тӱндеги јуу-согуш учун мени «За боевые заслуги» деп медальла кайралдады.\n«За отвагу» медальды база ла тӱндеги јуу-согуш учун алгам, 1987 јылда октябрь айда, Оби-Шор деп кишлактыҥ јанында болгоныс. Тӱнде душмандар табару эткен. Ӱч частыҥ туркунына адыш болгон. Бу адышта мениҥ ордынчым старший лейтенант Баженов бойын тыҥ кӧргӱскен, олорго баштапкы тыҥ табару келишкен. Бис бу јуу-согуштаҥ база коромјы јок чыктыс.\nБу јуу-согуштыҥ кийнинде Баженов Александр «За службу Отечеству» деп 3-чи степеньдӱ орден алган, замполит Жушма Виктор ло мен «За отвагу» деп медальла кайралдаттыс.\n1988 јылда апрель-май айларда бистиҥ группа Пяндж городты Афган јанынаҥ аткылабазын деп корулаганыс. Ол ло ӧйлӧрдӧ душмандар база ла катап Пянджты аткылаарга санангандар. Олор эки бӧлӱкле келеле, адыш баштагандар, октор ло снарядтар бистиҥ ӱстӱбисле учкулап турган. Бистиҥ окоптордыҥ јаныла качып-јӱгӱрип бараткан јажы јаан афганец ле бир уулчак тудуп алганыс. Олор экӱни душмандардӧн ийдибис, јакылта мындый болгон: «Душмандар адышты токтоткылабаза, бис олорго удура огнеметторло адыш баштаарыс». Оныҥ кийнинеҥ душмандар адыжын токтодып, јӱре бергендер.\nЭртезинде мениҥ группам ол ло кишлактаҥ ыраак јок Дивана – кишлакка табару эткенис. 12 муҥ октор, 120 мина ла кӧп снарядтар айрып алганыс. Бу болгон учуралда мен «Красная Звезда» деп орденле кайралдаттым.\n1988 јылда 29 декабрьда бистиҥ черӱни Афганистаннаҥ чыгарып турарда, Имамсахиб городтыҥ јанында турганыс. Душмандар кажы ла кӱн бистиҥ јаныска келип отургылаар, «качан јанараар» — деп сурагылаар… Мен олорго — «15 февральды сакып алар, бис јанарыс» — деп айдарым…\n13 февральда эҥирде Союзтӧӧн учуп келдим. Кайкаган ла сӱӱнгеним коркышту болды – мени Пянджтыҥ јуучыл городогында адам Толкочоков Куреш ле кайын энем Судуева Кажык уткып келгенине.\nАлдында энем эске алынатан: «Бир катап слердиҥ билегер Јолого отпускага келгенигер. Адазы ла энези кайдӧн дӧ айылдап јӱре бергенер. Тышкары коркышту тыҥ кӱкӱрт болгон, јааш јаап ла јат. Бир ле кӧрзӧм, айылда ойноп јаткан балдар јок, бедирезем, табыш та јок. Кӧрӧр болзо, кӱкӱрт болордо, бу эки 3-5 јашту уулчактар «опять душманы стреляют» дейле, орынныҥ алдына кирип калгылаган эмтир».\nБу кӱндерде бис Афганистанда јуу-чак божогоныныҥ 30 јылын темдектеп јадыбыс. Ол тушта кожо јуулашкан солдаттарым эмди јаан улус болуп, бала-барка азырап, јӱрӱмниҥ јолын оноҥ ары апаргылап јат. Кожо служба ӧткӧн офицер нӧкӧрлӧримле эмдиге јетире ташташпай, телефонло бой-бойыстыҥ су-кадыгысты суражып јӱредис. 30 јыл ӧткӧн дӧ болзо, ол ло мениҥ солдаттарым телефонло бой-бойын таап алып, меге кажы ла байрамдарда ла тегин де кӱндерде телефон соккылайт.\nМен солдаттарымла јаантайын оморкоп јӱредим, јиит јуучыл уулдар тӱжимде де келгилейт. Олор мени «командир без потерь» деп айдыжатан… Чындап та, мениҥ солдаттарым ончозы эзен-амыр јангандарына мен база оморкойдым. Кӧп нӧкӧрлӧрим јӱрӱмниҥ калганчы јолына јӱре де берген болзо, мен олорды јаантайын эске алынадым.\nМениҥ бойымныҥ да уулдарым эмди чыдагылап калган 37 ле 40 јашту эрлер. Беш баркалу болдым, эки уул ла ӱч кыс.\nА. Атаров бичиген,\nН.К. Толкочоковтыҥ билелик кӧмзӧзинеҥ алынган фотојуруктар\nИсточник: Районная газета «Ажуда»