Аракыдашла тартыжарыныҥ курч сурактары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада аракыдаштыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарыныҥ аргалары» деп темалу кӱрее-куучын ӧтти. Ол Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырароссиялык кӱнине ле Аракыдашла тартыжарыныҥ ла эрӱӱл јӱрӱмниҥ бастырателекейлик кӱнине учурлай ӧткӱрилди. Кӱрее-куучынныҥ амадузы — аракыдашты болдыртпазында бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ јаба ижин бӱгӱнги кӱнниҥ аргаларыла ӧткӱрери, СМИ ажыра эл-јонго аракыдаштыҥ кижиниҥ эди-канына коомой салтары, аракыдаштыҥ јонјӱрӱмдик-психологиялык салтарлары,\nсу-кадык јӱрӱм ле су-кадык керегинде јетирӱлер эдери.\nКӱрее-куучында тергеениҥ су-кадыкты корыыр организацияларыныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ министерстволорыныҥ, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар ла јетирӱлер эттилер.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Путилова аракыдаш јанынаҥ ороон ло республика ичиндеги айалга керегинде јетирӱ этти. Аракыдаш, алкоголизм бӱгӱнги обществоныҥ эҥ курч сурактарыныҥ бирӱзи болуп, инфекционный ла инфекционный эмес оорулардыҥ, рактыҥ, чемет ле буурдыҥ ооруларыныҥ, ВИЧ-инфекцияныҥ, ичтеги баланыҥ једикпестӱ ӧзӱминиҥ, сынык-бычыктардыҥ, корондолгоныныҥ, кол салынып божогонынаҥ улам јӱрӱмнеҥ эрте барып турганыныҥ, кенеп каларыныҥ шылтагы болот. Оноҥ улам, билелер ле јуук улус ачу-коронго алдыртат, ичип турган кижиниҥ де, оныҥ билезиниҥ де, тӧрӧӧндӧриниҥ де, балдарыныҥ да салымы бузулат, ӱрелет.\nСу-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, јылдыҥ ла аракыны ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкенинеҥ 3 миллион кижи божоп јат. 20-39 јаштулардыҥ ортодо божогондордыҥ 13,5% аракыдаштаҥ улам божойт. Аракыдаш су-кадыкка коомой салтарын јетирип турганыла коштой, ол текши обществого до, таҥынаҥ улуска да јаан экономикалык чыгым экелет. Аракы улусты амтаныла да эмес, аракыдаҥ улам кижиниҥ санаа-кӱӱни кубулып, арыганын, санааркаганын ундыдып турганыла јилбиркедет. Ичип турган кижи айыл-јуртындагы, јонјӱрӱмдик ӧскӧ дӧ курч сурактардаҥ аракыныҥ болужыла «јажынарга» ченежет. Је аракы мында болушчы эмес. Кижи орого, аракыныҥ олјозына там ла ары тереҥжиде тӱжет.\nБистиҥ тергееде аракыдашла тартыжары, аракыдашты астадары јанынаҥ кӧп керектер ӧткӱрилет. Врачтарла, политиктерле, билимчилерле кожо бу иште јашӧскӱримниҥ организациялары, волонтерлор туружат. Јондык ишчилердиҥ баштаҥкайыла јылдыҥ ла ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырателекейлик кӱни ӧткӱрилип, кӧп керектер болуп туру. Онойдо ок аракыдашла тартыжарында государствоныҥ јанынаҥ база кӧп керектер эдилет. Бу керектердиҥ шылтузында Россияда аракы ичери, 2003 јылдазына кӧрӧ, эки катапка астаган эмезе 43%. Су-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, Россияда эр ле ӱй улустыҥ аракыдаштаҥ божооры келиштире 39 ло 36 процентке астаган, россияндардыҥ јӱрӱми узаган (эр улустыҥ 68 јаш ла ӱй улустыҥ 78 јаш).\nМинистрдиҥ ордынчызыныҥ темдектегениле, «Су-кадык» деп нацӱлекерле, «Су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри» деп федерал ӱлекерле ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп аракыдаарыла тартыжарында бир канча керектер ӧткӱрилет. Бу ишти бистиҥ республикада тӧзӧлгӧн Медицинский профилактиканыҥ тӧс јери, наркологтор, психологтор ӧткӱрип туру.\n«Эрӱӱл Россия» деп федерал ӱлекерле Россияныҥ тергеелериниҥ эрӱӱл јӱрӱм аайынча рейтинги тургузылган ла 2018 јылдагы турулталары алынган. Тергеелердиҥ эрӱӱл јӱрӱми алты ээжиле чоттолгон: аракыдаҥ корондолып божогондордыҥ тоозы, алкоголизм деп диагнозту ла чотко тургузылган улустыҥ тоозы, эзирикте эткен каршулу керектер, тергееде садылган аракыныҥ кеми, аракыдашка удурлажа јасактардыҥ ийдези, онойдо ок јасакка келишпес аргала аракы чыгарганыла, сатканыла колбулу бузуштардыҥ тоозы. Кажы ла тергее канча ла кире ас баллду болзо, ондо айалга јакшы. Онойып, јакшы айалгалу беш тергеениҥ тоозына Кавказтыҥ республикалары кирген: Чечня — 12,78 балл, Ингушетия — 12,82 балл.\nАлтай Республика 47-чи јерде, 37,43 балл. Бистиҥ айылдаштарыс Алтай край 33-чи (34,55 балл), Хакасия 70-чи (40,38), Тува 52-чи (37,71) јерде.\nРоспотребшиҥжӱниҥ АР-дагы башкарту-зыныҥ ла Гигиена ла эпидемиология аайынча тӧс јериниҥ каруулу ишчизи Варвара Шилкова башкартуныҥ шиҥжӱлӱ ижиниҥ турулталарыла, онойдо ок 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаш јанынаҥ айалгала таныштырды. 2016 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала спирттӱ продукцияны садары кирелендирилген. Оноҥ бери «изӱ линия» иштеген ле консультациялар берилген. 2018 јылда Роспотребшиҥжӱ аракы садып турган 172 объектти шиҥжӱлеген. 116 объектте бузуштар илезине чыгарылган. Спирттӱ продукцияныҥ 190 пробазы алынган. Садудаҥ керектӱ ээжилерди бузуп садылган 43 дкл. кемдӱ 14 партия аракы јоголтылган. Шиҥжӱлердиҥ турултазында бурулу улусты (8 юрлицо, 88 таҥынаҥ аргачылар) административный каруузына тургузары керегинде 96 јӧп чыгарылган. Олорго 207000 салковойго административный штраф салылган, 5 предупреждение эдилген. Бир объекттиҥ ижи чек токтодылган.\n2019 јылдыҥ тогус айында спирттӱ продукция садып турган 34 объект шиҥжӱлелген, 54 проба алылган. 24 бузуш илезине чыгарылган, 21 протокол тургузылган. 51000 салковойго штраф салынган, садудаҥ 15,55 дкл. кемдӱ 6 партия аракы јоголтылган. 2017 јылдыҥ јайынаҥ бери тергеениҥ јеринде текши тооло шил јунар 5835 литр суузын садудаҥ чыгарылган.\nВ. Шилкова оноҥ ары 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаҥ корондолыш керегинде јетирӱ этти. Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ мониторингиниҥ турултазында быјыл тогус айдыҥ ичинде спирттӱ продукциядаҥ корондолгон 37 учурал болгон, 29-ында улус божогон. Ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйиле тӱҥейлезе, аракыдаҥ корондолыш 1,3 катапка, оноҥ улам божогондордыҥ тоозы 1,27 катапка кӧптӧгӧн. 2018 јылда 27 кижи корондолгон ло 22-зи божогон.\nӦлӱмдӱ 27 учуралдыҥ шылтагы этиловый спиртти ӧйинеҥ кӧп ичкени, 2 учуралдыҥ – метиловый спиртле корондолгоны болгон. 2019 јылда аракыдаҥ корондолгон кӧп учуралдар Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Улаган ла Оҥдой аймактарда болгон. Эҥ кӧп аракыдаш ишјоктордо ло пенсияда улуста болуп јат. Онойдо ок 75% учурал эр улуска, 25% ӱй улуска келижет. В. Шилкова каруулу ведомствоныҥ профилактикалык ла шиҥжӱлӱ иштерин адап, ол тоодо эзирик ле бойы базып болбой турган улусты јетирер ле болуш эдер аҥылу учреждениелер тӧзӧӧр суракты тургузарын айтты.\nРоспотребшиҥжӱниҥ чыгартулу кижизи оноҥ ары Су-кадыктыҥ бастыра телекейлик айлыгында (быјыл јаскыда ӧткӧн) орто аҥылу ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ, ГАГУ-ныҥ агроколледжиниҥ студенттери ортодо ӧткӱрилген анкетированиениҥ турулталарын адады. Текши тооло 15-23 јашту 277 уул ла 322 кыс турушкан. Уулдардыҥ 34,3% каа-јаа ла ичет, кыстардыҥ дезе 35,1%. Неделеде ӱч катаптаҥ ас эмес ичип тургандар: уулдардыҥ 1,8%, кыстардыҥ 4,3%. Кажы ла кӱн уулдардыҥ 5,4%, кыстардыҥ 1,0% ичет. Аракы ичпей тургандар: уулдар – 54,1%, кыстар – 56,2%. Санааркашты јаба базарга аракыдап ла таҥкылап тургандар: уулдар 7,2%, кыстар 10,2%.\nВ. Шилкова Роспотребшиҥжӱниҥ тергееде улустыҥ аракыдаҥ корондолорын, оноҥ улам ӧйинеҥ озо божоорын астадар ла тергееде демографиялык айалганы јарандырар амадула эдетен иштер керегинде шӱӱлтезин база јарлады.\nАР-дыҥ психиатрический эмчилигиниҥ баш врачы Ирина Карпова бу эмчиликте республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ коштойында райондорыныҥ эл-јонына наркологический болуш јетирип, медикаментозный ла профилактикалык иштерди ӧскӧ ведомстволорло кожо эрчимдӱ бӱдӱрип турганын куучындады. Алтай Республиканыҥ кажы ла аймагыныҥ тӧс эмчилигинде улусты амбулаторно кӧрӧр врач психиатр-наркологтыҥ кабинеди иштеп јат.\nХронический алкоголизмле, ол тоодо аракыдаштыҥ психозыла оорыган ла чотко алынгандар калада да, республикада да наркологический ооруларлу улустыҥ кӧбизи болуп јат. 2018 јылда бу тоо республиканыҥ 100 муҥ тоолу эл-јонына 814,9 болгон эмезе 1853 учурал. Калада дезе алкоголизмниҥ кӧргӱзӱзи 100 муҥ кижиге 795,7 эмезе 503 кижи болгон. Республикада јылдыҥ ла хронический алкоголизмле оору деп 150-неҥ кӧп улус илезине чыгарылат, 100 муҥ кижиге 74,7, онызы Россиядагы орто тоодоҥ бийик (53,3). Калада бу кӧргӱзӱ 123,4. Аракыдаш јанынаҥ коомой айалга Чой, Турачак, Кош-Агаш, Чамал ла Улаган аймактарда.\nНаркологический служба јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери аайынча комиссияла, МВД-да ПДН-ла јаба иштеп, јажы эр кемине јетпегендерге медицинский, консультативный ла профилактический болуш јетирет. Мындый балдардыҥ керектери аайынча комиссиялардыҥ психиатрический эмчиликтиҥ наркологиялык бӧлӱгине аткарганыла, аракыдаш јанынаҥ коомой айалгалу билелерде ада-энелерди аракыдаштаҥ эмдеери ӧдӧт. 2019 јылдыҥ кандык айынаҥ ала эмчиликте врач психиатр-наркологтыҥ балдарды кӧрӧтӧн кабинеди иштеп туру. Баш врач тергееде эзирик ле базып болбой турган улусты јетирер ле медболуш эдер аҥылу јер тӧзӧӧр суракка база ајару этти.\nЈетирӱлерин онойдо ок Медицинский профилактиканыҥ тӧс јериниҥ ишчизи Вера Кучукова, МВД-ныҥ чыгартулу кижизи Денис Польянов, Анонимный аркычылардыҥ Маймадагы биригӱзиниҥ турчызы Александр Воробьев, «Эрӱӱл Алтай» республикан јондык организацияныҥ јааны Аззат Кыхыев, спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ чыгартулу кижизи Ахат Иванов, калада јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ јааны Эркелей Бекова ла ӧскӧлӧри де эттилер. Кӱрее-куучынныҥ туружаачылары јетирӱлердиҥ учында аракыдашла тартыжары, болдыртпазы ла су-кадык јӱрӱм јӱрерине таскадары јанынаҥ јаба иштер ӧткӱрери керегинде тӱп-шӱӱлтелер јараттылар.


Туриндустрияныҥ озочылдарыныҥ тоозында - altaicholmon\nТуриндустрияныҥ озочылдарыныҥ тоозында\nРоссияныҥ туризм аайынча агентствозы «Туриндустрияда профессиязы аайынча эҥ артык» деген конкурс ӧткӱрген. Оныҥ јеҥӱчилдерин кайралдайтан чӱм-јаҥ Москвада ӧтти.\nИш аайынча маргыжуда 34 сбъекттеҥ 88 кижи турушкан, келген угузулардыҥ тоозы оноҥ кӧп—350. Конкурстыҥ туружаачыларыныҥ тоозы беш јылдыҥ туркунына он катапка кӧптӧгӧн.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, «Ичбойындагы ла тыш јанындагы туризмниҥ эҥ артык менеджери» деген номинация аайынча 3-чи јерди «Алтай-Актив-Тур» деп агентствоныҥ генеральный директоры Татьяна Зяблицкая алган.


Куйканыҥ баштыгында ол ло кире база аш. «Токтоҥ аш уурдагылагаҥ ба?»—деп бригадир кизиреп чыкты. «Jок, былар, бис кыранаҥ jууганыс. Öркöниҥ уйазынаҥ тапканыс. Аттыҥ öтöгинеҥ талдап алганыс»—деп кыстар айдынганын укпай, Яшка сумказынаҥ чаазын чыгарып, записка бичиди. Оноҥ ол Танага берип jакарды: «Мыны тудунала, Оҥдойго баргылагар. Jуу ойинде jарабас кылык эткенеер, jедип барбазаар, милиция келип айдап апарар. Тургуза ла баргыла». Канайдар, Тана ла Куйка ыйлажып, тескери бурып, Оҥдой jаар jолло бастылар. Тÿн кире берерде, Талду jуртка jедип, Тананыҥ Сайму таайыныҥ айылына коноло, эртезинде Оҥдойго милицияга jеттилер. Оҥдойдо олорды Бийск jаар ийгендер. Бийскте jаргы болгон. Айбыкова Куйканы jажы кичинек деп бир айдыҥ бажында божодып ийгендер. Тöрт кÿнге jойу базып, jолой орого кирип, агашка чыгып конып алып, jанып келген. Айылында дезе, 7 öскÿс карындаштары ла энези. Адазын Табыдаков Айбыкты 1937 jылда айдай бергендер. Адазы колхозтыҥ озочыл мал кабыраачызы болгон. «12 лет Октября» колхоз 30 jылдарда озочылдарына туралар тудуп беретен. Айбыкка база тура берген. Алты-Айрыда английский укту мал кабырган кыпчак сööктÿ кижи болгон.\nКÿскиде Белеҥ-Кобызында бала-барказыла öлöҥ обоолоп jадарда, апарган. Мендина Кыма кызы эмди ле Jолодо jадыры, ол öрöкöн мынайда куучындайт: «Ол 1937 jылда коркышту кöп улусты айдуга апарган. Jаан кара машина келер ле, адам öлöҥ обоолоп jадала кöрзö, келип ле jат ол машина: «Кара бука jедип ле келт, камыкты апарарга келт» деп айткан. Ол машина кöндöре ле бистиҥ jаныска токтоп, фуражкалу улус чыгып, адамды отургызып апарган. Jакшы иштÿ, туралу jаткан кижи улуска кöскö илинген, коптогылаган не. Оноҥ кийнинде чаазын келерде, ондо 1938 jылдыҥ чаган айында адып салган деп бичилген. Оноҥ ло озо таайын Толкочоков Шуптректи апарган болгон. Колхоз берген туразын ойто айрып алган. Чадыр айылда кыштаганыс, карындажым бир jашту. Эртен тура туруп келзеес, кийимиҥ кырутып калар».\nБайа jерине jанып келген Айбыкова Куйка Кыпчаковна jеткердеҥ ырысту айрылып, Кынысов Александрла jурт тöзöп, Шибее jуртта jадып, 8 бала азырап чыдаткан. Эмди де эзен-амыр отуры. 90-чы jылдарда Тана ÿÿрезине jолыгып, ол öйлöрди эске алып ыйлашкан.\nМайман сööктÿ Мерова Татьяна (Тана) Маймановнаны салымы ол кÿски кÿннеҥ ала Алтайынаҥ ырадып апарган. Бийскте jаргы оны 5 jылга jаргылаган. Норильск городто шахтада канча jылга иштеген. Ал-санаазы Алтайында, ондо энези Потошева Сырга, эjези Алтын, эки сыйны Чейне ле Таҥды. Jанар öйи jеде берерде, «Алтайыма канай jанарым, уйадына канайып чыдаарым, отурган, тїрмелеткен кижи»—деген санаалар амыр бербеген. Салым келижерде, Михаил деп казах уулла биригип, Казахстан jаар jÿре берген. Кустанай деп калада jадып, олор беш бала азыраган: эки уул, ÿч кыс. Эмди 83 jашту öрöкöн телефон ажыра «Алтайыма jанарым» деп ыйламзырап айдынат. Алтай кижиге Алтайынаҥ, албатызынаҥ ыраганы—ол эҥ jаан ачу. Бир ууш арба ла кижи кÿÿни jок таҥма учун Тананыҥ салымы онойып шыралу ла саҥ-башка болуп барган.


11.01.2021 - altaicholmon\nКандый ла керек озо айдылган шӱӱлтедеҥ, оны кӧндӱктирген иштеҥ башталат. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйын да тӧзӧӧри куру jердеҥ табылбаган.\nЈуруктарында калыгыныҥ чӱм-јаҥы, Алтайыныҥ јажыды…\nТӱӱки билимдердиҥ кандидады Наталья ТАДЫШЕВА «Јурукчыныҥ јайаандыгы: јаҥжыккан чӱм-јаҥ, байы-јажыды, энчи-байлыгы» деген бичимелинде јурукчыныҥ иштеринде алтай албатыныҥ телекейге јаҥжыккан кӧрӱмине, ӱредӱзине јартамал берет.\nӰредӱликте: једимдер ле алтамдар\nЧаган айдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ делегациязы (министрдиҥ баштапкы ордынчызы О. Б. Болтошева, баш специалисти Е. Д. Чандыева) Тӱндӱк Осетия-Аланияга школдордо кӧп тилдер ӱредер (полилингвальный) ӱредӱ јанынаҥ ченемел аларга јол-јорукка јӱрген.\nКалганчы ӧйдӧ кӧп тоолу јерлештерис јӱзӱн-башка ууламјыларла коммерциялык эмес биригӱлер ачып, бойыныҥ јӱрӱмдик кӧрӱми, амадаган амадузы, ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактары аайынча эрчимдӱ иштегилеп јат.\n2020 јылдыҥ тӧс јасактары: Конституция\nРоссияныҥ Конституциязына тӱзедӱлер текшироссийский ӱнбериште јарадылган ла јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде чыду алынган. Је олор толо ийдезиле иштезин деп, јӱс кирези конституционный ла федеральный јасактар јарадар ла кӧп тоолу јасактарла акттарга кубулталар кийдирер керек.\n2021 јылда бала тапкан баштапкы энелерди уткуган\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева јаҥы 2021 јылдыҥ баштапкы кӱнинде чыккан балдардыҥ энелерин уткыды.


Којогор кырдаҥ Ӱч-Сӱмерге јетире… - altaicholmon\nЈашта сӱреен бийик ле јаан туудый сезилген кайран Којогор кыр. Бис, оныҥ эдегинде айылду балдар, јайы-кыжы керетӱжине ле Којордо ойнойтон эдис. Булакы ӧзӧк јаар меестеҥ чанакту јыҥылаарга јакшы, Эмеген ӧзӧк јааргы агашту-јырааларлу јанында јайгыда ойноорго эптӱ, јарамыкту болгон. Којогордыҥ кайа-маҥдайындагы тӱс таштарда айыл-јурт јазап алала ойногоныста, кӱнниҥ ӧткӧнин де сеспейтенис… Јаш тужым керегинде мындый эске алыныштарды јерлежим Эдуард Куйрукович Тижимеевтиҥ кеен јуруктары эзетти.\nОныҥ алтай ады Шах, јерлештери оны бу ла атла адагылайт, мен де оны бу бичимелимде онойдо адайын. Шахтыҥ ла бистиҥ айылдарыс бир оромдо, эҥ ле учурлузы Којогор тууныҥ эдеги јаар турган. Бистеҥ јаан эјелерис те, меге кураа Галина эјезиле мен де кожо ойнойтоныс. Шах ол ӧйдӧ оогош, јаактары болчок, кандый да тӧп бӱдӱштӱ, је ол ок ӧйдӧ кӧргӧн кӧстӧринде кандый да сезим јажынган уулчак болгоны санаама кирет.\nБистиҥ адаларыс та, энелерис те бир салымду, бир јӱрӱмдӱ улус болгон ине… Мундус сӧӧктӱ Куйрук Тоенович Тижимеев Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, черӱге 1940 јылда атанган ла 1946 јылда «За отвагу», «За победу над Японией» медальдарлу јанган. Јууда бир канча катап шыркалаткан, је Кудайы оны јӱрӱмге, бала-барка азыраарына јандырган. Јаҥы јерлерди кыралап, јурт ээлемди ӧскӱрер ӧйдӧ «Солокту јерлерди кӧдӱргени учун» деген медальла, јуу-чактаҥ кунураган Јер-Алтайын орныктырар амыр ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 1-кы степеньдӱ ордениле кайралдаткан. Јуук тӧрӧӧни, јарлу журналист Василий Тоенов Куйрук Тоенович керегинде бойыныҥ ӧйинде кӧп јакшы статьяларын бичиген. Онойдо ок кокырчы, сӧс тапкыр Куйрук ӧрӧкӧн јерлеш бичиичи Јыбаш Бӧрӱковичтиҥ бир канча куучындарыныҥ прототиби болуп јат. Јӱрӱми солун, ижи јозокту кижи керегинде бичилер де, айдылар да учурлу. Куйрук Тоенович 1991 јылда ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јана берген.\nТодош сӧӧктӱ энези Байбай Чыйкыловна Јоло-Кайырлыктыҥ кижизи болгон. Бу улус алты бала азырап чыдаткан. 1936 јылда Байбайдыҥ адазы айдаткан, ол ӧскӱс ӧскӧн кижи. Јаштаҥ ала јаан улусла теҥ-тай иштеп, кату-кабыр ишке ӱренип калган кыс Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу да ӧйинде тыҥ иштенген. Байбай Чыйкыловна јууныҥ ӧйинде ат-нерелӱ иштегени учун 14 јаштуда «Јууныҥ јылдарында нерелӱ ижи учун» деп медальла кайралдаткан. Бистиҥ јуртта 14 јаштуда ондый медаль алган база бир кижи – ол Бороно Тактаев болгонын Шах бойы куучындады. «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген кӱндӱлӱ ат адалып турарына јетире Байбай ӧрӧкӧн јӱрбеди…\nШах Экинурдагы орто ӱредӱлӱ школды божодып, јуранарыныҥ Новоалтайсктагы училищезине ӱредӱге кирип барган. «Мен училищеге кирип барала, фойеде јаан курстыҥ ӱренеечилериниҥ кӧрӱде тургузылган јуруктарын кӧрӧлӧ, бойымнаҥ чӧкӧйлӧ, ченелте ӧтпӧй лӧ јӱре бергем – деп, Эдуард куучындады. —Оноҥ культпросвет училищеге киреле, керектӱ ӱредӱ алала, бир јылдаҥ ойто јуранарыныҥ училищезине баргам. Табыштырган предметтерле јаан конкурсты ӧдӱп болбогом. Черӱге баргам, Ыраак Кӱнчыгышта тургам. Штабта јажытту документтерле иштегем, бу ишти онойдо офицерлер бӱдӱрип турган болгон. Јакшы службам учун мени јаҥжыкканыла он кӱнге эмес, бир айга отпускка аткарган эди…».\nШах Куйрукович черӱниҥ кийнинде амадаган училищеге кирип алган ла тӧрт јылга кӱӱнзеп, јакшы ӱренген. Туулу Алтайдыҥ јарлу кӧп јурукчылары бу училищеде ӱренгендер. Олор ортодо Борис Киндиков, Ӧлӧштӧй Тадинов, Амыр Укачин, Яков Янкинов, Юрий Шодоев…\nЈуранарына јилбӱни ойгоскон улустыҥ тоозында Шах ӱредӱчизи Владимир Пименович Лутцевти адады. Уулчактыҥ јайалтазын ајарып, ол оны улайын мактап туратан. «Ӱредӱчис Эмилия Ивановна Каинчина балдар кандый бир поэттиҥ, бичиичиниҥ чӱмдемелин ӱренгенде, ӱренчиктерди ар-бӱткенге апарып, ол чӱмдемелде айдылган јурукты чаазында јурадатан. Шах сӱреен чокым, јараш јураганын ӱренчиктер кайкап кӧрӧтӧнис» – деп, Любовь Толоева эске алынган. Онойдо ок јаҥыс оромдо јуртаган јурукчы таайы Јыман Садановтыҥ јуранганын, јӱзӱн-јӱӱр будуктарла јурукты «тындандырып» турганын база јилбиркеп кӧрӧтӧнин эске алынды. Уулчак тегерик кӧстӧри тостойып, јурукчыныҥ јаркынду будуктарды колыштырып, саҥ башка ӧскӧ ӧҥдӱ будук алып јуранганын узак ла ајыктайтан. Каа-јаа таайы кисточказын туттуртып, бир-эки чийӱ јурадарга јаратканда, уулчактаҥ ырысту кижи јок болотон. Ол ӧйдӧ масляный дейтен будукла јуранатан улус болбогон до.\nШах ол ло Којогорго чыгып, бойыла кураа уулчактарла «ӱлдӱ-мылтык» тудунып ойноорын сӱӱйтен. Уулчактар јаҥыс ла Којогорды бир эдип ойноп јӱрген эмес, олор байлу Абай-Тууны эдектей, Бажынты ла Бажынты-Бажы, Быргасты ла Быргасты-Бажы, Агайры деген јерлерле, Ӧбӧгӧн лӧ Эмеген, Булакы деген кобы-ӧзӧктӧрлӧ кӧп ойногон, јӱрген эмей. Бӱгӱнги кӱнде Којогор јаар кӧргӧндӧ, ол ӧскӱзиреп калгандый турат. Балдар, алдында ӧйлӧрдӧ чилеп, бого кӧп келбей де барган, олордыҥ ойындары ӧскӧ… Айса болзо, оныҥ да учун бӱгӱн Шах јурукчы бу ончо адалган кырларды, кобы-јиктерди, олордо агаш-ташты јураарын сӱӱйт. Алтай кижи ар-бӱткенле тудуш, ол ар-бӱткенди кичееп, боочы-туузын, суу-аржандарын байлап јӱрет. Поэттер олорды кӧдӱриҥилӱ ӱлгерлеринде мактайт, алкайт. Јурукчылар јаркынду јуруктарында «тындандырып» артырат. Шахтыҥ јуруктары аҥылу ийделӱ, аҥылу сезимдӱ…\nКажы ла кижини Алтайыныҥ ар-бӱткени, эҥ јараш јерлери бойына јаантайын тартат. Шахты да олор амырынаҥ астыктырганы јарт. Јайалталу кижини канаттадып, кӧӧрӧдип, јакшыга, јарашка, бийикке, улуга кычырат. Онойып, Шах будуктарын, јуранар кайырчагын јӱктенип, Ӱч-Сӱмерге эки катап барып јӱрген. Ӱч-Сӱмер, Ӱч-Сӱмер! Канча јӱректи ӧкпӧӧриткен, канча уйуктаган јайалтаны ойгоскон, канча ӧктӧмгӧ јебрен јажыдын ачкан эмеш! Ӱч-Сӱмерди Шах айдыҥ тӱнде јураганы солун, јараш! Мӧҥкӱ туу да, алдында јайылган кӧл дӧ, јараттагы улус та кандый да јажытту, куулгазынду телекейде немедий сезилет. Јурукчы онойдо ок Шабыланыҥ кӧлинде, Алтын Кӧлдӧ, Кӧксууныҥ тайгаларында, ол тоодо Кујурлуныҥ кӧлинде, ӧскӧ дӧ кайкамчылу кеен јерлерде болгон, олордыҥ јаражына, куулгазынду ийдезине олјолодып, кӧп јуранган.\nШахла кожо баштапкы класстаҥ ала кожо ӱренген јерлежи Эльвира Чинина оныҥ јуруктары керегинде мынайда куучындады: «Бистиҥ ӧйдиҥ балдары, эмди јажап та калган улус, кандый да аҥылу сезимдӱ, јайалталу деп айдарга јараар. Олордыҥ ортозында чокым билимдерге де, гуманитар, кееркедим де билимдерге јайалталу улус кӧп. Шахты алзабыс, ол Алтайын эбирип, кайда ла болгоны оныҥ кӧп јуруктарынаҥ билдирет. Шах јураган ар-бӱткенди, кажы ла кыр-туузын, боочызын, кӧлин ээлӱ, байлу деп кӧргӱскени сезилет. Экинурдаҥ ыраак јоктогы Кара-Учуктыҥ јуругын лапту кӧрзӧбис, ондо кайа-ташта кӧстӧр, чырай – ээлӱ. Улаган барып јатса ӧдӧтӧн Кызыл Каалганыҥ јуругында эр ле ӱй кижиниҥ кебери јуралган – ээлӱ јер. Јуртка эҥ ле јуук Којогор кырда база чырай кӧрӱнет – ээлӱ кыр. Анчада ла Экинурдыҥ учы јок састарын, јалаҥын јураганы кӧп. Бир јуругын кӧрӧли: атту улус јорголо барып јат, бийик тӧҥӧштӧ тейлеген отурат. Бу јалаҥды кечире учарга тейлеген де арыган, је улус дезе барып ла јат…».\nКатя сыйнымла экӱ бис бир катап Экинур јӱреле, Шахтыҥ (сыйным оныла кожо ӱренген) айылына киргенис, ол биске јуруктарын сыйлаган эди. Сыйным јыгылган карган мӧштиҥ ордынаҥ јаш, јараш мӧш ӧзӱп турган јурукты алган. «Улужайдыҥ тайгазын, мӧштӧрин эзедет…» — деп, сӱӱнип, кӱӱнзеп алган эди. Мен дезе карган тыттыҥ јуругын алган эдим, ол меге Бажынтыда, Агайрыда ӧткӧн јаш тужымды эзеткен. Шахтыҥ јуруктары ортодо тыттарлу јуруктар кӧп, аҥылу јуралган. Олор ӧлӧҥчилердиҥ одузын јабылактап каруулдайт, туку ыраакта јуртты карап турат, кӱски турлуны айландыра алтындый јалтыраган, саргарган тыттар турат, Којогордыҥ ары јаныла улалган кырларда тургулайт… Экинур јурттыҥ койчы-малчыларыныҥ јайлайтан јери Кӧксууныҥ тайгалары. Шах тайгадагы бийик таскылдарда отоп јӱрген, тойынган койлордыҥ ӱӱрин, јанында кӱнге мызылдаган кызыл-коҥыр аттарды, ыраагында туулардыҥ мӧҥкӱ-тошту баштарын кандый карузып јураган! Кижиниҥ јурукка кирип, ол таскылда койлор кӱдӱп јӱрер кӱӱни келер. Шах бӱгӱнги Којогорды јураганыла коштой, озогыдагы кырды јураганы солун кӧрӱнди. Алтай айылдар ортодо јараш чегедектӱ ӱй улус баскылайт. Којогор ол ло бойы олорды кӧстӧп турат… Чактарга турар, кажы ла јаҥы ӱйени кӧстӧп, бирде кунугып, бирде сӱӱнип туратан туру.\nШахтыҥ јуруктары јерлештеринеҥ башка Великобританияда, Тӱштӱк Кореяда, СССР-дыҥ алдындагы республикаларында, Тувада таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Тургуза ӧйдӧ ол јуруктарыныҥ альбомын белетейт. Ондо Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчылары Амыр Укачин ле Яков Янкинов Эдуард Куйруковичтиҥ јайаан иштерин бийик баалап, јылу сӧстӧр айдып салган. Бир ӧйдӧ Шах Куйрукович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧмӧлигине Г. И. Чорос-Гуркинди Санкт-Петербургта Нева сууныҥ јанында отурганын јураганын сыйлаган эди… Бис Шах јерлежиске озо ло бек су-кадык, оноҥ јайаан јаҥы иштер кӱӱнзейдис.


Ноябрь 2018 - Страница 5 из 10 - altaicholmon\nПолицейскийлер тӧрт кижини аргадаган\nАлтай Республиканыҥ полициязыныҥ эки ишчизи ӧдӱп јаткан јылдыҥ сыгын айында јалтанбазын ла ат-нерезин кӧргӱзип, тӧрт кижиниҥ јӱрӱмин аргадап алгандар. Бу керек Турачак аймакта болгон. Ол керегинде Россияныҥ МВД-ныҥ федерал сайты јетирет. Полицияныҥ Турачак аймактагы муниципалиттер ортодогы бӧлӱгиниҥ уголовный розыск аайынча баш оперуполномоченныйы полицияныҥ майоры Анатолий Башкирцев ле старший лейтенант Алексей Ельчуков службазын тӱгезип, тӱн ортозында


06.12.2019 - altaicholmon\nПредседатель Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай Владимир Тюлентин в ходе рабочей командировки по Усть-Коксинскому району провел прием граждан по личным вопросам в селах Юстик, Амур и Абай, а также в Горно-Алтайске в приемной лидера «Единой России». Жители с. Юстик Амурского сельского поселения обратились с вопросами социально-экономического характера, касающимися жизнедеятельности села. Среди них\nГлава региона Олег Хорохордин подписал указы о кадровых назначениях в правительстве Республики Алтай. Исполнять обязанности министра сельского хозяйства будет Андрей Цыгулев, ранее занимавший должность первого заместителя министра регионального развития РА. Исполняющим обязанности министра экономического развития и имущественных отношений назначен Вячеслав Тупикин, занимавший пост первого замминистра в этом же ведомстве. Статус исполняющих обязанности министров сохранится до\nШашыкманда јаҥы ФАП ачылган\nБу јуукта Оҥдой аймакта Шашыкман јуртта кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧтти. Ондо фельдшерско-акушерский пункттыҥ јаҥы туразы ачылды. Јербойындагы јурт јеезениҥ башкартузына ла тегин албаты-јонго бу чындап та јаан байрам ла сӱӱнчи болгон. Бир эмеш кажылгактар болгон до болзо, кӧдӱриҥилӱ ачылтаны Оҥдой аймактыҥ 95 јылдыгына келиштире ӧткӱрер деп шӱӱлтеле башкарынып, кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде карлу салкыннаҥ коркыбай, улус\nЈурукчы Воронина-Уткинаныҥ јуруктарын кӧрӱп\nАлтай албатыныҥ озодо јаҥдаган кам јаҥына јаан јилбӱ 19-чы чактыҥ экинчи јарымында башталган. Албатыныҥ кам јаҥын шиҥдееринде кемиле, учурыла јаан ишти А. В. Анохин бӱдӱрген. Ол байа тӱҥӱрди, кам кижиниҥ кеп-кийимин, камдаарыныҥ учурын, куучын-эрмегиниҥ аҥылузын шиҥдеген, керектӱ материалдарды кыракы јууган. Билимчи Л. П. Потапов бу суракты шиҥдееринде аҥылу јерде турат. Ол кам јаҥында шиҥжӱлӱ ишти\nИйделӱ кыймыгуда эрчимдӱ јӱрӱм\nЈуукта Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ залында V национальный “Абилимпикс” чемпионатта бистиҥ тергеебистиҥ адынаҥ турушкан улусла туштажу-јуун ӧткӱрилди. Бистиҥ јуунты команда кӱчӱрген айдыҥ 18-22 кӱндеринде Москвада ӧткӧн бу маргаандарда турушканы, једимдери керегинде куучын-эрмек болды. Ороондо кенек ле су-кадыгыныҥ айалгаларынаҥ улам аргалары киреленген улус ортодо профессиональный ижи, узы јанынаҥ ӧткӱрилип турган маргаандардыҥ ууламјы-компетенциялары, туружаачыларыныҥ тоозы јылдыҥ ла\n«Бӱдӱретен иштер кӧп, амадулар јаан»\nЛюдмила Рыспаева кенектердиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгин тулаан айдаҥ бери башкарат. Ол бу ишке ээчиде эмес конференцияда тудулган. Јаҥар айдыҥ 3-9 кӱндеринде дезе республикада јаҥжыкканы аайынча кенектердиҥ онкӱндӱги ӧдӱп јат. Јарлалып јаткан бичимелде бу јондык организацияныҥ ижи-тожы керегинде айдылар. Людмила Николаевнаныҥ айтканыла, быјылгы онкӱндӱкте сӱрекей кӧп керек-јарактар ӧдӧри темдектелген. Тургуза ӧйдӧ\nКече Горно-Алтайскта Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр баштапкы ресурсный тӧс јердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Оныҥ ачылтазында АР-дыҥ башкарузыныҥ пред-седателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ комитединиҥ јааны Наталья Екеева ла Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова турушкан. Алексей Тюхтенев бойыныҥ уткуулду сӧзинде јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Доброволецтиҥ телекейлик кӱни темдектелип турганы керегинде айткан. —Јондык баштаҥкайлар кӧп


Акциялардыҥ 40 процентин садып алар кӱӱндӱ - altaicholmon\nОндый суракту документти монополияларла тартыжаачы федерал служба јараткан. Бу ведомствоныҥ ишчилериниҥ јетиргениле, Москваныҥ «СБК Баланс» деген компаниязы акционер обществоныҥ ӱн алаачы 177 муҥ акцияларын садып алар кӱӱндӱ.\nПредприятиениҥ акцияларыныҥ 100 проценти бӱгӱн Новосибирсктиҥ «Сибмост» компаниязына келижет. Бу предприятие Горно-Алтайсктыҥ аэропортын јаҥыртарында турушкан эди.\nАэропорттыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, 2016 јылда аэропорт 58 муҥ пассажирди јеткилдеген.


Статьи - altaicholmon\n«Ӱредӱчиниҥ кажы ла кӱӱнине сӱӱнедим»\nӰредӱликте эпши ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ «каандыгы» тӧзӧлгӧн деп ле бу «каандыктыҥ» бажында кӧп јаны база эпшилер деп билерис. Бу куучынды бис ӧткӧн бичимелде баштаган эдис. Јаш ӱйеге јӱрӱмге керектӱ билгирлер берер иште эр улустыҥ тоозы ас болгоны керегинде база билерис. Бу айалга Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ улам тӧзӧлгӧн деп шӱӱлте бар. Эр улус јуу-чакка атанарда,\nКоолой чӧйгӧн кожоҥыс Кӧк айаска томулзын!\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде алтай кожоҥныҥ ыраак-јуук талаларда ады-чуузы элбеде јарлу «Ойойым» деген албатылык ӧмӧлигиниҥ «Јӱрӱм јараш» деп адалган јакшынак ойын-концерти ӧтти. 2020 јылда «Ойойым» ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелген. Је коронавирусла колбой јарадылган кирелендириштӱ ээжи-некелтелердеҥ улам јайаандык ӧмӧликтиҥ учурлу байрамдык кӧдӱриҥизи элбеде темдектелбеген эди. Быјыл Россия Федерацияныҥ Калыктарыныҥ культуралык\nЭкспедициялык јолдорды эзедип\nБилимчи Аркадий КОНУНОВТЫҤ бичимели Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ 70 јылдыгына учурлалат. Кажы ла фольклорчыдаҥ билим ижи керегинде суразабыс, олор билим ижистиҥ тӧзӧлгӧзи эл-јон ортодо јӱрӱп, јууп алган материалдар деп айдар. Ӧскӧртӧ айтса, бистиҥ фольклорчылардыҥ шиҥдемел ижи озо ло баштап калыктаҥ јууп алган эрјине сӧзинеҥ – кай чӧрчӧктӧҥ, тегин чӧрчӧктӧҥ, кожоҥноҥ, алкыш ла\nКӱчтӱлердиҥ, чыйрактардыҥ ла јалтанбастардыҥ ойыны\nКӱӱк айдыҥ 12-14 кӱндеринде Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртыныҥ Кер-Кечӱ ӧзӧгинде Кӧк Бӧрӱ аайынча республикан ачык маргаандар ӧткӧн. Анда бастыра тогус команда турушкан. Тӧрт команда Оҥдой аймактаҥ: «Кан-Кереде», «Јоло», «Чике-Таман», «Ак-Барс», Улаганнаҥ эки команда, Кан-Оозы ла Шабалин аймактардаҥ бир командадаҥ. Ӱч кӱнге улалган бу маргаандардыҥ аҥылузы туку Башкортостаннаҥ келген айылчылардыҥ командазы турушканы болуп јат. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада\nӰч ай кайра, кочкор айда, Улаган јуртта јаан сӱӱнчи болгон. Балдардыҥ сакыганду «Кӧк-Таман» деп сады иштеп баштаган. Сӱӱнчилӱ бу керекти кичинек болчомдордыҥ ада-энелери эки јылдыҥ туркунына энчикпей сакыган. Нениҥ учун дезе балдардыҥ садына балдарын табыштырарга кӱӱнзегендердиҥ тоозы кӧп. Манјылуда јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ јаан тура кижиниҥ кӧзине билдирлӱ илинет. Оныҥ да учун балдардыҥ бу јаҥы садын кӧрӧргӧ\n«Семь дней войны»\nНачало Великой Отечественной войны, войска немецко-фашистских захватчиков стремительно продвигаются на восток. Отряды Красной Армии не были готовы к такому развитию событий. В первые дни войны была уничтожена значительная часть боеприпасов, горючего и военной техники. За короткий срок немецкая армия заняла Северную Молдавию, Западную Украину, Литву, Латвию, Южную Эстонию и большую часть Белоруссии. Спустя неделю после\nМихаил ТАРПАКОВ Ороон, ол тоодо бистиҥ де «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газедис, косколоҥду jылдарда jайрадылбай, канаттарын там тыҥыдып, ичкери ӧзӱм алынган. Ӧткӧн jӱс jылга jуук ӧйдӧги буудактарды ӧдӱп чыгарында бӱткӱл албаты, оныҥ талдама уулдары ла кыстары эрчимдӱ иштегендер. Мында ижи производстволо колбулу улустыҥ эткен-тутканы эл jӧӧжӧ болгонынаҥ улам кӧскӧ илинер, тузаланар арга-чыдал болуп jат. Журналисттиҥ бичигени,


Оҥдой аймак — Википедия\nРоссияныҥ јурт јеезези\n50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д.\nМуниципал тӧзӧлмӧзи: Оҥдой аймак\nКирет: 10 јурт јеезе\nТӧс јурт: Оҥдой\nКлимады: орто континентал\nОйдиҥ поязы: UTC+7:00 (MSK+4)\nЭл-јонныҥ тоозы: 14312 кижи (2018)\nКудай јаҥы: кам јаҥ, ак јаҥ,\nТелефонныҥ коды: +7 38845\nПочтаныҥ индекси: 6494ХХ\nОКТМО-ныҥ коды: 84620420\nОҥдой аймак (орустап Онгудайский район) - Алтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧ.\nАдминистрациялык тӧс јери - Оҥдой јурт.\n1.6 Јери ле јолдоры\n6 Јурт јеезеге кирет\n12 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nОҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери,тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болэо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери.Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаганныҥ јерлери.140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли.Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агат.\nГидрография[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Урсул Урсул 119\n2 Короты Курота 50\n3 Теньга 20\n4 Табатой 32\n5 Јоло Ело 45\n6 Каярлык 30\n7 Каракол 30\n8 Олоту Улита 20\n9 Кичу-Улегем М. Ильгумень 30\n10 Jаан-Улегем Б. Ильгумень 53\n11 Jаан-Jаламан Б.Яломан 45\n12 Jаламан Яломан 35\n13 Кичу Jаламан М.Яломан 30\n14 Ийин Иня 40\n15 Айлагуш 56\n16 Кадрин 95\n17 Челантай 30\n18 Тейозен 20\n19 Урусук 85\n20 Б.Сумульта 76\n21 М.Сумульта 56\n22 Кадын Катунь 688\nАҥ-кужы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӦзумдер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАймактыҥ текши јери 11 744 км², Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256.\nОҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.\n2024 — 13,74 тыс. чел., 2035 — 12,58 тыс. чел.\nАймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧско укту улус јуртайт.\nМуниципально-территориальное устройство[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВ районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений.\nАдминистрациялык тӧс јер\nТекши јери, км²\n1 Јолоныҥ јурт јеезези Јоло јурт 3 1188 кижи 997\n2 Ийинниҥ јурт јеезези Ийин јурт 7 1594 кижи 2993\n3 Караголдыҥ јурт јеезези Карагол јурт 3 969 кижи 352\n4 Куладыныҥ јурт јеезези Кулады јурт 2 731 кижи 520\n5 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези Кӱпчеген јурт 2 779 кижи 3466\n6 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Алтыгы Талду јурт 1 514 кижи 297\n7 Оҥдойдыҥ јурт јеезези Оҥдой јурт 1 5721 кижи 135\n8 Кеҥиниҥ јурт јеезези Кеҥи јурт 7 1635 кижи 815\n9 Ӱлегемниҥ јурт јеезези Ӱлегем јурт 2 516 кижи 613\n10 Шашыкманныҥ јурт јеезези Шашыкман јурт 2 665 кижи 1508\nЈурт јеезеге кирет[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 Ак-Боом 19 Ийинниҥ јурт јеезези\n2 Алтыгы Талду 509 Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези\n3 Бархатово 9 Кеҥиниҥ урт јеезези\n4 Бичиктӱ-Боом 241 Караголдыҥ урт јеезези\n5 Боочы 262 Куладыныҥ урт јеезези\n6 Буландык 261 Кеҥиниҥ урт јеезези\n7 Јаан Јаламан 232 Кӱпчегенниҥ урт јеезези\n8 Јодро 268 Ийинниҥ урт јеезези\n9 Јоло 800 Јолоныҥ урт јеезези\n10 Ийин 730 Ийинниҥ урт јеезези\n11 Ийнеген 176 Ийинниҥ урт јеезези\n12 Кайырлык 195 Јолоныҥ урт јеезези\n13 Кайыҥчы 0 Шашыкманныҥ јурт јеезези\n14 Карагол 411 Караголдыҥ јурт јеезези\n15 Кеҥи 611 Кеҥиниҥ јурт јеезези\n16 Кичӱ Ийин 181 Ийинниҥ јурт јеезези\n17 Кыҥыраар 219 Ийинниҥ јурт јеезези\n18 Кор-Кобы 244 Јолоныҥ јурт јеезези\n19 Короты 346 Караголдыҥ јурт јеезези\n20 Кулады 467 Куладыныҥ јурт јеезези\n21 Кӱпчеген 551 Кӱпчегенниҥ јурт јеезези\n22 Нефтебаза 62 Кеҥиниҥ јурт јеезези\n23 Ӧлӧти 266 Ӱлегемниҥ јурт јеезези\n24 Оҥдой 5586 Оҥдойдыҥ јурт јеезези\n25 Талду 98 Кеҥиниҥ јурт јеезези\n26 Туйакты 329 Кеҥиниҥ јурт јеезези\n27 Ӱлегем 274 Ӱлегемниҥ јурт јеезези\n28 Чуй-Оозы 0 Ийинниҥ јурт јеезези\n29 Шашыкман 691 Шашыкманныҥ јурт јеезези\n30 Шибее 301 Кеҥиниҥ јурт јеезези\nорто ӱредӱлӱ школ - 10\nтоло эмес текши ӱредӱлӱ школ -4\nбаштамы школ - 9\nбалдардыҥ туразы -18\nинтернат – 4\nкӧӧликтер јепсеер јер\nМал азыраары (животноводство): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары.\nАгашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.\nАрхеологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар.\nКыҥыраар јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон.\nКаракол-Оозы (стоянка «Усть-Каракол») ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра).\n«Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра).\nБашадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган памятник.\n«Калбак-Таш» деп комплекс.\n«Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери.\nВерхнее и Нижнее Туюкские озера\nКалбак-Таш, Јурукта тындулар\nОҥдой аймак, Чуйдыҥ трагы\nДолина ниже Верхнего Туюкского озера. исток реки Туюк\nАдаров А.О. (1932—2005) — јарлу алтай бичиичи\nБедюров Я.Т. (1907—1961)\nБедюров Б.Я. (1947)\nЕнчинов Ч.И. (1914—1987) — јарлу алтай бичиичи\nЕредеев А.Ј. (1937—2008) — јарлу алтай бичиичи\nКаташ С.С. (1925—2003) — јарлу алтай билимчи\nКыдыев Ј. (19…-19..) — ӱредӱчи, поэт\nКӧзӧрӧков Аржан– јарлу алтай кайчы\nМарков Ш. (1889—1977) — кайчы\nМалчиев Константин Федорович – јарлу алтай хореограф\nПалкин Э.М. (1934—1991) — јарлу алтай бичиичи\nПекпеев Сергей Тимурович (1956-2012) – јарлу политик, финансист, дипломат\nСаруева А.Ф. (1914—1980) — јарлу алтай поэт\nСуркашев Б.К. (1939—2010) — јарлу поэт\nТыбыкова А.Т. (1935—2020) — јарлу билимчи\nУкачин Б.У (1936—2003) — јарлу алтай бичиичи,\nЧачияков Т.А. (1923—1998) — јарлу алтай кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы.\nШатинов Ш.П. (1938—2009) — јарлу алтай бичиичи\nЭтенов С.(192..-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи\nПримечаниелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы\n↑ 5,0 5,1 Республика Алтай. Численность постоянного населения 2003-2015 гг.\n↑ 6,0 6,1 6,2 Республика Алтай в цифрах. 2009\n↑ 7,0 7,1 Оценка численности населения на 1 января текущего года\n↑ Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1\n↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы\n↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 19,8 19,9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года\n↑ Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)\n↑ Туюкские-озера ООПТ России\n↑ Приказ №104 от 25.02.2016 «Об утверждении Паспорта памятника природы республиканского значения "Туюкские озера»\nОҥдой аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри\nАлтыгы Талдуныҥ • Јолоныҥ • Ийинниҥ • Караголдыҥ • Кеҥиниҥ • Куладыныҥ • Кӱпчегенниҥ • Оҥдойдыҥ • Ӱлегемниҥ • Шашыкманныҥ\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Оҥдой_аймак&oldid=19577"\nАлтай Республиканыҥ аймактары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 7 тулаан ай 2021, 01:54.


Кату оорулар јанынаҥ јуун - altaicholmon\nКату оорулар јанынаҥ јуун\nМедицинский колледжте Алтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ баштаҥкайыла семинар-јуун ӧткӧн. Ондо шӱӱжилген сурак: «ОМС-тыҥ бӧлӱгинде «Онкология» профиль аайынча медицинский болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине камаанду шиҥжӱ-эксперт иш».\nУткуулду сӧзин Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри Сергей Коваленко айткан. Ол бойыныҥ куучынында 2019 јылда «Су-кадыкты корыыры» деп национальный ӱлекер аайынча «Онкология ооруларла тартыжары» деп тергеелик ӱлекерди бӱдӱрерине федерал бюджеттеҥ 58,5 млн салковой чыгарылганын темдектеген. «Бу акчага республикан эмчиликтиҥ Онкотӧс јерине медицинский јепселдер јеткилинче алынган, ол тоодо УЗИ аппараттар, колоноскоп, бронхоскоп, ӧкпӧлӧрдиҥ искусственный вентиляциязыныҥ аппарады. Быјыл бу тоо кӧптӧгӧн – 95 млн салковой кирези. Онойдо ок ИВЛ аппараттар, јаҥы компьютерный томограф ла ӧскӧлӧри де» – деп, министр айткан.\nАлтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ директоры Ольга Корчуганова «Онкология ооруларла тартыжары» деп тергеелик ӱлекердиҥ кӧргӱзӱлерине јединерге «Онкология» профиль аайынча медицинский болуш јетирериниҥ мониторинги» деп доклад эткен. Ольга Корчуганова докладында 2020 јылда бистиҥ республикада «Онкология» профильле акча-манатты тузаланганыныҥ кеми 585,6 млн салковой деп темдектеген. Медицинский болуштыҥ кемин шиҥжӱлеерин ОМС-тыҥ федерал ла тергеелик фондторы медицинский организациялардыҥ берген јетирӱлериле ӧткӱрет. «2020 јылдыҥ баштапкы јарым јылдыгында пландалган акча-манаттыҥ 54 % тузаланылган, былтыр дезе акчаны тузаланары јанынаҥ сурак курч турган, бис бӱткӱл 2019 јылда јӱк 65 % тузаланганыс» – деп, Ольга Корчуганова айткан.\nОноҥ ары Алтай Республикада онкология службаныҥ айалгазы керегинде Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ штатта эмес баш специалист-онкологы Алексей Сараев јетирӱ эткен. Ол бойыныҥ јетирӱзинде Алтай Республикада бу јылдыҥ јети айыныҥ туркунына јарталган кату оорулу 300 кижи чотко алынганын (2019 јылдыҥ мындый ок ӧйинде – 580 кижи), 100 муҥ кижиге 233 оору кижи болгонын (2019 – 100 муҥ кижиге 265 кижи) айткан. «Бистиҥ тоо эки катапка астаганын кӧргӱзет. Бис кӧп шӱӱгенис, айса болзо, јетире јарталбаган ла илелелбеген учуралдар бар болор, је тӱҥей ле ондый тоо болбос учурлу» – деп, Алексей Сараев темдектеген. Онойдо ок баштапкы катап оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧйт, темдектезе, он јыл кайра 440 пациент болгон болзо, эмди баштапкы катап оорыгандардыҥ тоозы 600 пациент. Россияда 200 кижи – бу тоо ас, је республикада бу тоо бийик. Онызы ооруны илелееринде кӧбизинде баштамы звеноныҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузы деп айдар керек. «Эмди кажы ла аймакта скринингтер ӧткӱрер арга бар, онойдо ок мамографияныҥ јепсели, УЗИ, ФГС ончо бар» – деп, Алексей Сараев јартаган.\n«2020 јылдыҥ баштапкы јарымында «Онкология» профиль аайынча иштиҥ чыҥдыйыныҥ экспертизазыныҥ турулталары» деп докладты Алтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ директорыныҥ ОМС-ты тӧзӧӧри аайынча ордынчызы Алтынай Ынтаева эткен.\n«Пациенттердиҥ јеткери јок болоры ла кемнеҥ де камааны јок медицинский экспертиза аайынча национальный агентство» НП-ныҥ президенти, «Национальный медицинский палата» НП-ныҥ кемнеҥ де камааны јок экспертизазыныҥ комитединиҥ сопредседатели, Пациенттердиҥ тап-эриктерин корыыры аайынча Россу-кадыкшиҥжӱдеги Јондык советтиҥ турчызы, медицинский билимдердиҥ докторы, профессор Алексей Старченко јуунныҥ аҥылу айылчызы болгон. Ол јуулган улусты «Россия Федерацияда онкологиялык болуш јетирериниҥ јаҥжыккан једикпестери» ле «Экспертизаныҥ ла медицинский тап-эриктиҥ курч сурактары» деп докладтарла таныштырган. Профессордыҥ темдектегениле, пациентке страховщиктиҥ кандый бир бузуштар табарын сакыбай, бойына эрчимдӱ болор керек. Ол онойдо ок страховой чыгартулу улус тӱштеги ле коногына эмденер стационарларда химиотерапия тузаланган учуралдардыҥ 100% медико-экономикалык экспертизалар тӧзӧӧрин айткан. Ончозы ла шиҥжӱлелет: химиотепарпия ӧткӱргениниҥ схемазы, ортозында ӧйи, препараттар чын талдалганы, эмдештиҥ бӧлӱктери.\n«Эмдешти баштаарын узадары јарадылбайт. Кандык айда медболушты тегинге јетирериниҥ госгарантияларыныҥ программазына эдилген кубулталар ийде алынган Эмди диагнозты тургузарга шиҥжӱлер ӧткӱрериниҥ ӧйи врачка баштанганынаҥ ала 14 кӱннеҥ ӧтпӧс учурлу» – деп, докладчик чокымдаган.\nСеминар-јуунныҥ туружаачылары Алексей Старченко онкология јанынаҥ јилбиркеткен сурактарын бергендер ле толо каруулар алгандар.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ врач-онкологторы, «Капитал МС» ООО-ныҥ Алтай Республикада ла Алтай крайда 3-чи кемдӱ филиалдарыныҥ страховой чыгартулу улузы, Алтай крайда ла Бийскте онкодиспансерлердиҥ врачтары, «Ресомед», «Спасские ворота» страховой компаниялардыҥ врач-эксперттери, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ врач-эксперти турушкандар. «Капитал МС» ООО-ныҥ Алтай Республикада страховой чыгартулу улузы туружаачылардыҥ регистрациязын ӧткӱрген. Бастыразы 43 кижи турушкан ла залда санитарно-эпидемиологиялык ээжилер аайынча отургузылган.\nБӱгӱн онкологиялык оорулардыҥ кӧптӧӧри бастыра телекейде темдектелет. Бу ооруларла оорыыры ла божооры бийик кеминде артат ла јӱрек-тамырдыҥ ооруларыла коштой баштапкы јерде турат. Бистиҥ тергееде јылдыҥ ла 500-теҥ кӧп кату оорулу учуралдар јарталат. Олордыҥ ортодо 1-кы јерде – ӧкпӧлӧрдиҥ оорузы, 2-чиде – эмчектердиҥ, 3-чинде – ӱй улустыҥ коруу јериниҥ кату оорулары.\nКату ооруларлу пациенттерди аҥылу эмдеери республикан эмчиликтиҥ онкология тӧс јеринде ӧткӱрилет. Ол 2019 јылда онкологиялык бӧлӱкте тӧзӧлгӧн лӧ коногына јадып эмденер 40 орынду, тӱште келип эмденер 1 орынду, 2 паллиативный орынду, онойдо ок поликлиника бӧлӱкте тӱште келип эмденер стационарда 11 орын бар.\nСпециалисттер кату ооруны болдыртпазы јанынаҥ мындый тӧс эп-аргаларды темдектейт:\n– таҥкылашла тартыжары;\n– маала ажын ла фрукталарды кӧптӧдӧ јиир, мал-аштыҥ аш-курсагын астадар;\n– ультрафиолетовый чокторго алдыртарын астадар;\n– кату ооруныҥ скрининги ле ооруны эртеледе табары аайынча шӱӱлтелерди бӱдӱрери.


Арыу Жыйын Кюб кодрятляр кылыучы изге атабыз Николайны искя ала\nТуганайлар, 19 декабрь 2019 - 09:23\n19 декабрь - Арыу Жыйын Кюб кодрятляр кылыучы изге атабыз Николайны искя ала\nИзге Николай äтейебез телякляре белян Ходайдан барыбызга да тынычлык,изгелек,тазалык, арыулык,дяӱлят булсын, Ходай жакыннарыбызны сакласын.\n"Эй священникляр башлыгы изге атабыз Николай, син изге эшляр кылыб тороб, кöтöӱеҥя ден тотарга кючергеч кюрсяткян, сабыр булырга öлгö булган, тыйнак торорга öйрятеӱче булган, жыуашлык белян ололок алган, жарлылык белян байлык табкан, син Алла Христоска инял, жаннарыбызны коткарсын ыйы".\nБу дöньягя жактырткыч-\nИзге Николай äтейебез.\nСинеҥ тöсöҥя караб без\nЖаныб теляк äйтябез.\nЛикиядя Миры калада.\nЖирдягеляр сине беля\nОлолар, жяше,бала да.\nБöтöн дöнья жыйыны:\nЖауыз ауыз жабылган.\nӰз сюзеҥне, Чынныкны\nКурыкмыйчы син äйткян,\nЖулдан жазган кешегя\nХодайыбыз Ӱзе кюренеб,\nАрыу Жазыу сиҥа биргян.\nАлла Анасы Бöркяӱечен\nБöркяргя Ӱзе сиҥа килгян.\nКызлары каряб булганда,\nАлтын жанчык син сузган.\nЧячляре агарган атаныҥ\nКайгылары, кöйöгö узган.\nОло диҥгез кимясенеҥ\nАшлыгы тулыб торган.\nСинеҥ даныҥ, таралгач,\nДиҥгезгя маяк булган.\nКысаннык кюргян чакта,\nСин иркеннек биреӱче,\nНястя эшлим? дигяндя,\nЖöряк жаныу кюреӱче.\nСинеҥ тöскя инялябез,\nЖярдям киряк булганда,\nЖырыб чыга алмаганда,\nЖöзляр кöйöк, сулганда.\nДауыллар каты бяргяндя,\nЖибярдеҥ син жярдямне.\nЖырыб чыкмаслы хäлдя\nКютярдеҥ син äдямне.\nЭй изге Николай äтей,\nБез öчöн эйнял Ходайга.\nЖяшяӱ барсын оҥгайга.


Агашла иштеер бӧлӱкти корулап алар аргалар - altaicholmon\nФедерация Советтиҥ аграрный ла аш-курсак аайынча политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы Т. А. Гигель «Леспроминформныҥ» сурактарына каруулар берген.\n-Татьяна Анатольевна, Слер ороондогы бӱгӱнги экономикалык ла јонјӱрӱмдик-политикалык айалганы кандый деп кӧрӧдигер?\n— Мениҥ санаамла, ороонныҥ экономиказыныҥ башка-башка бӧлӱктеринде, ол тоодо агашпромышленный комплексте, коронавирустыҥ эпидемиязыла колбой коомой айалга тура берген. Алдындагы ӧйдӧ агаш ижи бир чук ӧткӱрилбегениле, агашты темир јолло тартарыныҥ бийик бааларыла колбой болгон уур-кӱчтерге эмди келер ӧйдӧ ӧзӱм бергедий ӱлекерлердиҥ буудакталганы кожулган. Оныҥ шылтагы — аргачыларга продукциязына рынокто суру јок болордо, кредиттиҥ проценттериниҥ ставкаларына кӱчтери јетпей барган.\nАгаш отургузарыныҥ чыҥдыйы агаш культураларды кичеерине акча-манат јетире чыгарылбай турганынаҥ улам, алдында ла чылап, јабыс кеминде артат. Агашла иштегенинеҥ арткан-калганынаҥ не-неме эдип чыгарары, промышленностьто, ЖКХ-да ла ӧскӧлӧринде де башка-башка бӱдӱм биоодыру эдип тузаланары аайынча сурактар курч артат.\nОл ок ӧйдӧ ороонныҥ башкарузы бу айалганы тӱзедерге оноҥ камаанду ончо ишти бӱдӱрет. Бис бӱгӱн кандый ла бӱдӱмдӱ аргачылыкка јӱзӱн-башка кӧп јеҥилтелер эдилип турганын кӧрӧдис.\nЈонјӱрӱмдик-политикалык айалганы кӧрзӧбис, бӱдӱреечи јаҥныҥ эл-јонды эпидемияныҥ ӧйинде јӧмӧӧри јанынаҥ керектери сӱреен кӧп. Россияда, ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, аҥылу кӱч айалгалар да болзо, — ол коронавирустыҥ экономикалык салтарынаҥ ла нефтьке баалардыҥ јабызаганынаҥ «эки катап» согулта алат – бис ончо телекейге бистиҥ ороондо политика кубулбайт ла јонјӱрӱмдик ууламјызы чокым артат деп база катап кӧргӱзедис.\nГосударство бойыныҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик болуш јетирерин улалтат. Бистиҥ кӧп балдарлу билелер, эпидемияла тартыжып турган докторлор, пенсиялары индексироваться эдилген пенсионерлер, јарамыкту айалгалар тӧзӧлип турган кенектер кандый јеҥилтелерле тузаланып турганын тоолобойын. Государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧлӧр кӧрӱнип јат, олорды эл-јон сезип јат.\n— Эпидемия ла самоизоляция Слердиҥ профессионал ижигерге кандый салтарын јетирди? Слерде сакыбаган уур-кӱчтер болды ба?\n— Јаҥы айалгалар бистиҥ эл-јонго бир канча уур-кӱчин јетирген дезем, солун болбос. Је ӧскӧ арга јогын оҥдоп, бис самоизоляцияда иштеерге ӱренедис. Меге, политикке, кажы ла иштеер кӱнде ӱнбереечилерле, башка-башка специалисттерле, юридический ле физический лицолорло туштажар керектӱ болуп јат. Олорло кӧстӧҥ кӧскӧ туштажар арга јогы коомой болгон. Интернет ажыра колбулар тударга келишкен. Онойдо ок телефонло коногына 16 саатка улай иштеери сӱреен чылаазынду.\nЈаҥыс меге эмес, мениҥ башкарган экспертно-консультативный советтиҥ эки айдаҥ кӱрее-куучында туштажып турган коллегаларыма база кӱчке келишкен. Бу ченемелдеҥ кӧргӧжин, кӧстӧҥ кӧскӧ туштажып эрмектешкени туружаачыларга чындык шӱӱлтелерге келерине јарамыкту болуп турган. Агашла иштеечи коллегаларымныҥ ижиниҥ аҥылузы виртуальный колбуларга кӧчӧрин јаратпайт. Олордыҥ кереги агаш аразында чокым ишле колбулу. Айдарда, экономиканыҥ ончо ло бӧлӱктери иштиҥ јаҥы ээжизине кӧчӧр аргазы јок.\n— Ороондо, ол тоодо агаш ижинде, айалга мынаҥ ары кандый болорыныҥ белгези бар ба: ончозы алдында коолына киргей не?\n— Белге айдарга јалтанчылу. Је бис ончобыс толо јӱрӱмле јӱрерге амадайдыс. Улусла колдоҥ јакшылажарга, маска јогынаҥ тынарга, бой-бойынаҥ југужарынаҥ коркып јӱрбеске… Је эл-јондык ончозын оҥдоп турганы база јакшы. Анчада ла кажы ла кижиниҥ су-кадыгы, јӱрӱми учун тартыжып турган докторлорго, Роспотребшиҥжӱниҥ карантинниҥ ээжилериниҥ бӱдӱп ле инфекцияныҥ таркабай турганын шиҥжӱде тудаачы ишчилерине јабыс бажырар керек.\nКажы ла кижи, мен бодозом, бу ӧйдӧ айландыра улуска, ӱренижип калган јӱрӱмине, алдында баалаган не-немеге ӧскӧ кӧслӧ кӧргӧн болор. Бӱгӱнги глобализацияныҥ айалгазында бис кандый ла сакыбаган јанынаҥ керекке белен болор учурлу.\nАгаш ижин алзабыс, цифровизацияныҥ ла технологизацияныҥ айалгазында да ончозы озогы кемине кирер учурлу. Бу бӧлӱк бӱгӱн кандый кӱч айалгадазын оҥдоп, ол толо кӱчиле иштезин деп, бастыра аргаларды тузаланар керек. Биске бӱгӱн ле Россияныҥ экономиказыныҥ коронавирустыҥ инфекциязыныҥ айалгазында эҥ ле тыҥ чучураган бӧлӱктериниҥ тооломына ОКВЭД аайынча кандый јаан учурлу бӧлӱктерди кийдирерин сананар керек. Озо ло баштап – ол агаш материалдардыҥ ла агашзаготовкалардыҥ оптовый садузы; агаш кезери, шпон, фанера, агаш плиталар ла панельдер эдери; мебель чыгарары ла ӧскӧзи де.\n— Агашла колбулу бӧлӱктеги аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ чокым керектери керегинде айтсабыс, олордыҥ кандыйын аҥылаар керек?\n— Агаш бӧлӱктиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттерин јӧмӧӧр аргаларды кӧрӧр керек: темдектезе, эпидемияныҥ ӧйинде 2020 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала агаш участоктордыҥ арендазын тӧлӧӧринеҥ јайымдаары, 2020 јыл тӱгенген кийнинде аренданыҥ тӧлӧмирин белетелген агаштыҥ кемиле такыптаҥ чоттоор керек. Эмезе ӧскӧ арганы кӧрӧр: продукцияга ас суруныҥ ӧйинде агаш участоктордыҥ арендазын узадып, аренданыҥ тӧлӧмирине «каникулдар» јарлаар керек. Темдек: аренданыҥ ӧйи 2025 јылдыҥ тулаан айында тӱгенип јат, 3 айга «каникулдарды» јаратканда, аренданыҥ ӧйи 2025 јылдыҥ кичӱ изӱ айында тӱгенип јат.\nАгаш бӧлӱкти коронавирустыҥ эпидемиязынаҥ чучураган бӧлӱк деп, ишчилериниҥ ижин тӧлӧӧр чыгымдарга субсидиялар берер арганы база кӧрӧр керек. База бир арга – страховой взностордыҥ ставкаларын 15% јетире астадар.\nБаза бирӱзи: каланныҥ ӧткӱрген шиҥжӱлериле ӱзеери салылган каландарды тӧлӧӧрин 2 јылга јетире ӧйгӧ узадар. Онойдо ок стандартный тураныҥ белетелип турган некелтелерине оны эҥ керектӱ мебельле (кухня, прихожий, ванныйдыҥ мебели) јеткилдеерин кийдирер керек. Јӧмӧлтӧниҥ бу бӱдӱмин «Жилищный строительство» деп бӧлӱкте темдектеерге јараар. Јӧмӧлтӧниҥ ӧскӧ аргалары – мебель эдеечилердиҥ бар кредиттерин государствоныҥ банктарыныҥ болужыла рефинансировать эдери. Бу сенаторлордыҥ турушканыла шӱӱжилип турган керектердиҥ ончозы эмес.\n— Татьяна Анатольевна, Слер бистиҥ мебель эдеечилердиҥ эдимдериниҥ бир канча јарлу кӧрӱлеринде турушканаар. Бу бӧлӱкти јуук ӧйдӧ не сакыйт?\n— Тӧрӧл мебель эдеечилер ле агаштаҥ продукция иштеер промышленность ижин чек токтодор, предприятиелер банкроттор болор ло ишчилерин чыгарар чочыду јаан. Агашла иштеер ле мебель эдер предприятиелер технология јанынаҥ бой-бойыла колбулу учун кӱч айалгага кирген. Мебель – ол агашла јаан иштиҥ (глубокая переработка) турултазы учун ла иштеп алган баазы бийик учун, айалга курчыыр: Россияныҥ рыногы экинчи сортту мебельле толо берер.\nЈаан предприятелерде (ишчилериниҥ тоозы 500-теҥ кӧп лӧ кирелтези 2 млрд. салковойдоҥ кӧп) айалга курч, олор калганчы ӧйдӧ инвестициялык ӱлекерлерин кредиттерле бӱдӱрген, эмди дезе, тыш ла ич рынокто садулар токтогон учун, кредиттерин тӧлӧп болбойт ло садылган продукция учун акча-манат келбейт. Бӧлӱкте орто тооло иштиҥ кеми 80% астаган, агаш плиталардыйы – 50%, 2020 јылдыҥ учына јетире иштиҥ кеми 20-деҥ 50 процентке јетире тӱжер, ишти тӧлӧӧриниҥ фонды астаганыла ишчилердиҥ тоозы 10% астаган.\nКандык айда кичӱ ле орто аргачылык орто тооло, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, 70-80% иштеген, кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнине јетире предприятиелердиҥ 70% иштебеген, кӱӱк айда, ӧткӧн ӧйгӧ кӧрӧ, 50-60% астаган. Кичӱ изӱ айга ижемји бӱтпеген. 5 организациядаҥ јӱк ле экӱзи Сбербанктаҥ болуш алган, је бӱгӱнги кӱнде угузулар алылбайт ла кӧрӱлбейт…\n— Эмдиги кызалаҥду айалгада не болор? Тура берген уур-кӱчтерди келер јуук ӧйдӧ ӧдӱп чыгар ижемји бар ба?\n— Тура берген айалганы чын кӧрӱп, бис садуныҥ бастыра точкаларыныҥ ижин орныктырып та ийзеес, јарым миллион иштеер јерин јылыйтар чочыдулу мебельный промышленностьты тургуза ла орныктырып болбозыс. Кызалаҥда бу промышленностьтогы тура берген айалганы чын баалап, Федерация Советтиҥ аграрно-аш-курсак политика ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитеди бу бӧлӱктерге бир канча керектерди тургуза ла эдер керек деп чотойт. Комитет РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министерствозына, экономиканыҥ промышленный бӧлӱктериниҥ, ол тоодо экспорттыҥ турултазын бийиктедеринде нормативно-тап-эрик јанынаҥ аайлаштырары ла государственный политиказын јарадары учун каруулу федерал органы деп, баштанган. Баштануныҥ учуры: РФ-тыҥ башкарузына бу шӱӱлтелерле, олорды бӱдӱретен иштерле јасакберим баштаҥкай эдип чыксын деп.\nБис федерал органдар эксперт советтиҥ шӱӱлтезин, парламенттиҥ Ӱстиги палатазыныҥ шӱӱлтезин угар учурлу деп чотойдыс. Баштануда экономиканыҥ јаан учурлу бӧлӱктериниҥ курч сурактары тургузылган. Мен, агаш комплекс аайынча ЭКС-тыҥ председатели болгон адымда, бу сурактарды бистиҥ комитеттиҥ јуундарында ла комиссияларда улайын кӧдӱрип турум. Баштану-самарада бистиҥ комитеттиҥ шӱӱлтези айдылган. Тӱрген јӧп јарадыларын сакыбайдыс – бис оны оҥдоп турус; је бу тургузылган сурактарды тургуза ла аайлаштырар арга јогын билип, бис эҥ учурлузына бӱдедис: агаш бӧлӱк корулалар.


26.04.2022 - altaicholmon\nТӧрӧл газедистиҥ 100 јылдыгына учурлалган јаан керектердиҥ бирӱзи – «Алтайдыҥ Чолмоны» најыларын јууйт» деген туштажу бу кӱндерде Кан-Оозы аймакта ӧдӧр. Туштажуга канча јылдарга бисле колбу туткан јурткорлорысты, иш-теҥкей почтальондорысты ла кычыраачыларысты јууйдыс. Кару најылар, кажыгарды ла энчикпей сакыырыс! Нениҥ учун баштапкы туштажу Кан-Оозында ӧдӱп јат? Нениҥ учун дезе редакцияныҥ тӱӱкизинде «Алтайдыҥ Чолмоны» најыларын јууйт» деп


Ойто ло ирбис керегинде - altaicholmon\nОйто ло ирбис керегинде\nӰкекте ирбистиҥ айалгазы кандый? Шак мындый суракка каруу берер амадулу экспедиция Алтай Республиканыҥ эҥ ле ыраак деген јерлериниҥ бирӱзинде јайгыда иштеп баштаган.\nМонголияныҥ, Китайдыҥ, Казахстанныҥ гран-кыйуларындагы мындый иш куран айга јетире ӧтти. WWF ла аҥылу корудагы јерлердиҥ ишчилери, ол тоодо Сайлугемдеги нацпарктыҥ, ар-бӱткенниҥ «Ӱкек тыш-амырдыҥ јери» деп паркыныҥ специалисттери, Горно-Алтайсктагы университеттиҥ билимчилери ирбис јӱргедий јерлерде фото-видеотузактар тургузып, олордыҥ тоозын алат.


Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары - altaicholmon\nКӱндӱлӱ депутаттар, кычырган улус!\nБӱгӱн мен депутаттарга, слер ажыра дезе Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јонына тергеениҥ башкарузыныҥ ижи керегинде отчет эдип јадым. Бу јаҥыс та башкаруныҥ ижиниҥ турултазы керегинде јетирӱ эмес, је Алтай Республикада јаҥныҥ ончо кеминде иштегендердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ турултазы керегинде отчет болуп јат. Россияныҥ президенти В. В. Путинниҥ темдектегениле, «јаҥныҥ кандый да кеминиҥ ижиниҥ тӧс амадузы — Россияныҥ граждандарыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери». Шак ӧмӧ-јӧмӧ, кожо, бой-бойысты оҥдожып ла јӧмӧжип иштеген тушта ижистиҥ турултазы эҥ артык болуп јат.\n2017 јыл јеҥил эмес јыл болгон, ороондо кызылаҥныҥ айалгалары да темдектелген болзо, Алтай Республика амыр јаткан, турумкай ӧзӱмдӱ, алынган ончо молјуларын бӱдӱрген ле јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ тӧс ууламјыларын турумкай ӧскӱрген тергее болуп арткан.\nРеспубликаныҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу сурактарын бӱдӱрерге 2017 јылда мен Россияныҥ башкарузыныҥ вице-премьерлери Дмитрий Козакла, Александр Хлопонинле, акча-манаттыҥ министри Антон Силуановло, су-кадыкты корыырыныҥ министри Вероника Скворцовала, ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министри Ольга Васильевала, спорттыҥ министри Павел Колобковло, суу байлыктардыҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Вадим Никаноровло, јолдордыҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Роман Старовойтло тушташкам. Транспорттыҥ министри Максим Соколовло ишмекчи ӱч туштажу ӧткӧн. Анайда ок Москваныҥ мэри Сергей Собянинле, «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели Алексей Миллерле, Россияныҥ министрлериниҥ ордынчыларыла иш аайынча туштажулар ӧткӧн. Бу туштажуларда кӧдӱрген сурактар аайынча јарамыкту јӧптӧр јарадылган.\n2017 јыл Россияда Экологияныҥ јылы деп јарлалган ла бийик экологиялык кӧргӱзӱлерлӱ, аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлери элбек бистиҥ тергееге бу анчада ла учурлу болгон.\nЭкологияны корыырына газификацияныҥ программазы, кӱнниҥ энергогенерациязыныҥ ӧзӱми јӧмӧгӧн, су-кадыкты орныктырар ла «јажыл» туризмди, јурт ээлемди, экологиялык аш-курсакты эдип чыгарганын бис экономиканыҥ тӧс ууламјызы деп кӧрӧдис.\nЭкологияныҥ јылында эткен ижибис кӧп. Чамал аймакта талалык учурлу «Аскатская долина» деген ар-бӱткендик кереес тӧзӧлгӧн, ол карагайлар ӧскӧн кайкал јерди корып алар арга берер. Мындый ок иш эмдиги ӧйдӧ «Турочакский» деген ар-бӱткендик кереести тӧзӧӧри аайынча ӧдӱп јат.\nКӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанцияларды тудары улалган. Оҥдойдо кӱнниҥ 5 МВт ийделӱ ле Маймада 20 МВт ийделӱ эки станциязы тудулган. Тудулган станциялардыҥ текши ийде-кӱчи 40 МВт-ка јеткен.\nБыјыл бис 10 МВт ийделӱ СЭС-тиҥ баштапкы бӧлӱгин Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртында тударга, Маймадагы СЭС-тиҥ ийдезин 25 МВт-га јетирерге темдектейдис. 2019 јылга пландарыс оноҥ јаан — Ийинде, Кӧксуу-Оозында, Чамалда кӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанциялар тудары.\nАмадубыс — 2022 јылга јетире станциялардыҥ текши ийде-кӱчин 145 МВт-га јетирери, бу тергеениҥ экономикалык ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмин буудактаган электроийде керегинде сурактыҥ аайына бӱткӱлинче чыгар арга берер. Бис анайда ок экологиялык бийик кӧргӱзӱлеристи јабызатпай апарарыс, не дезе, кӱнниҥ энергиязы телекейде эҥ ару деп чотолот.\n2017 јылда тергееде газ ӧткӱрер иштер оноҥ ары улалган: газӧткӱштер тудулган, 500 кире тураларга газ келген. Газка колбогон туралардыҥ текши тоозы — 3600, 118 котельныйлар газла иштеерине кӧчӱрилген. 2007 јылдаҥ ала тергееде газ ӧткӱрерине 6 млрд 600 млн салковой акча чыгарылган, кӧбизинде бу «Газпромныҥ» акчазы.\n«Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели А. Б. Миллерле быјыл тулаан айда ӧткӧн туштажуда бис кожо бӱдӱрген ижистиҥ турулталарын шӱӱшкенис. Jуук ӱч јылга «Газпром» республикага база 3,5 млрд салковой инвестиция акча чыгарарын темдектейт. Маймада ла Горно-Алтайскта, анайда ок Рыбалкада, Дубровкада, Соузгада, Манжерокто, Кызыл-Ӧзӧктӧ газ ӧткӱрер иштер улалар.\nЭкологияныҥ јылында агашты орныктырып ӧскӱрер иштер 2 муҥ гектардаҥ ажыра јерлерде ӧткӧн, 1,5 миллионноҥ ажыра чаалдар тарылган.\nКалганчы јылдарда республикада јараттарды јазаар, Горно-Алтайскта ла аймактарда суулардыҥ коолдорын арчыыр јаан иштер ӧткӧн, ондор километр кору јазалдар, дамбалар тудулган.\n2017 јылдыҥ турулталарыла бис «Jажыл патруль» деген организацияныҥ рейтингинде катап ла бийик экинчи јерге чыкканыс. Вернадскийдиҥ јондык кӧмзӧзи Алтай Республиканы «Ороонныҥ экологиялык айалгазын јарандырарына јетирген јаан ӱлӱӱзи ле тергеелердиҥ ноосферный ӧзӱмдӱ бӱдӱмин једимдӱ ичкерлеткени» деген ууламјыда ижи учун кайралдаган.\nРоссияныҥ президенти Федерал Jуунга 2016 јылдыҥ јаҥар айында эткен баштанузында Россияныҥ ар-бӱткендик кайкал јерлерин, ол тоодо Алтын Кӧлди корыыр программаны белетеери аайынча башкаруга јакыган.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы «Алтын Кӧлди корыыры» деген ӱлекердиҥ паспортын белетеген, бу документ федерал јаҥныҥ келиштире тӧзӧмӧлдӧрине аткарылган. Бистиҥ тӱп-шӱӱлтелер Федерация Совединде јарадылган, бу сурактар аайынча мен Россия Федерацияныҥ вице-премьери Александр Хлопонинле, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министр Сергей Донскойло тушташкам.\nПрезиденттиҥ јакылтазын бӱдӱрери аайынча каруулу министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан јуун быјыл кочкор айда Россияныҥ башкарузында ӧткӧн. Ондо программаны акча-манатла 2018 јылда јеткилдеп баштаары керегинде јӧп јарадылган.\nПрезидент јакылтазын куру сӧс эдип артырарга бербези быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Федерал Jуунга баштанузында: «Байкалды, Алтын Кӧлди ле анайда ок Волга сууны јакалай ар-бӱткендик кайкал јерлерди корыыры аайынча ӱлекерлер јӱрӱмде бӱдер» — деп угусканынаҥ јарт боло берген.\nБис кӧлди орныктырар иштерге федерал бюджеттеҥ баштапкы бӧлӱк — 100 млн салковой кире акча алганыс. Тургуза ӧйдӧ кату сӱрее-чӧплӧ иштеер заводты, Артыбашта ла Иогачта таштанчыларды чыгара тартар ла сууӧткӱштер тудар ӱлекерлер белетелет. Кӧлдиҥ јараттарын јазаар иштер башталган.\nБастыра амадаган иштер јӱрӱмде бӱдер деп, мен алаҥзыбай јадым: Иогач ла Артыбаш јурттарда јолдор, сӱрее-чӧплӧ иштеер завод, сууӧткӱш тудулар, кӧлдиҥ јараттарында кемелердиҥ пирстери, јарыткыштарлу јолдор, парктар, автокӧлӱктер турар турлулар болор ло бу јерлер европей кеминде јазалар.\nБу ончозы јаҥыс та кӧлди корыырга болужар эмес, је оныҥ јанында јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар, иштеер јерлер тӧзӧлӧр, бюджетке тӱшкен каландар кӧптӧӧр.\nАр-бӱкендик база бир кереести — Манжероктыҥ кӧлин орныктырар иштер кидим ӧдӧт. «Россияныҥ сууээлем комплексиниҥ ӧзӱми» деген программа аайынча бис кӧлдиҥ тынар-тындузына каршу јетирбей, оны арчыыр ла тереҥжидер иштер ӧткӱредис. Ончо иштерди 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире бӱдӱрип салары темдектелген. Быјыл јайгыда кӧлдӧ эмдиги ӧйдиҥ европей кемдӱ эжинер јери (пляж) јазалып калар.\nПрограмманыҥ амадузы кӧлди јоголорынаҥ корыыры, ар-бӱткенниҥ кайкалы болгон бӱткен бӱдӱмин корып алары болуп јат. Орныктыру иштер бӱтсе, бу јерде јыл туркунына иштеер туристический кластер тӧзӧлӧр, ого туу чанала јыҥылайтан, келген улус конотон, олорды азырайтан комплекстер, эжинер јерлер кирер.\nАр-бӱткенди корыыр иштер Экологияныҥ јылы ӧткӧниле токтобогоны јарт, олор улалганча.\n2017 јылдагы иштиҥ турулталары керегинде айдар болзо, јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмниҥ кӧп кӧргӱзӱлери аайынча Алтай Республика јаҥыс та Сибирьде эмес, је ороон кеминде озочыл јерлерге чыккан. Бисте промышленный иштиҥ кеми ле тӧс капиталга инвестициялар ӧскӧн, орто ишјалдыҥ кеми бийиктеген, эл-јонныҥ акча кирелтелери кӧптӧгӧн лӧ о. ӧ.\nВаловый тергеелик продукт 2017 јылда, бодоштыра чоттомолдорло, 48,6 млрд салковой болгон, былтыргызына тӱҥейлезе, 100,2%.\nПромышленный производствоныҥ индекси јылдыҥ турулталарыла 131% болгон. Бу кӧргӱзӱ аайынча бис Россияда 3-чи ле Сибирьде 1-кы јерде.\nПромышленностьтыҥ индекси аайынча республика ӱчинчи јыл улай бийик кӧргӱзӱлерлӱ иштейт: былтыргы јылда бис Россияда 1-кы јерде, 2015 јылда — 3-чи јерде болгоныс.\nТӧс капиталга инвестициялардыҥ физический кеминиҥ индекси, 2016 јылдагы кемине кӧрӧ, 111% ашкан (Россияда бу кӧргӱзӱ — 104,4%, Сибирьде — 100,3%).\nJурт ээлемниҥ 13,2 млрд салковойго турар продукциязы эдилген (оныҥ алдындагы јылдыҥ кӧргӱзӱзи — 12,6 млрд салковой). Тӧс јерде јаҥжыкканы аайынча мал ӧскӱрериниҥ продукциязы турат — 83%.\nИштеп алган эттиҥ бир кижиге келишкен кеми аайынча Алтай Республика Сибирь федерал округта 1-кы јерде, сӱт аайынча 2-чи јерде турат.\n2017 јылда, мынаҥ озо јылга кӧрӧ, 12% кӧп картошко, 57% кӧп мааланыҥ ажы јуунадылган. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик учреждениелерин бойыныҥ аш-курсагыла јеткилдеери јанынаҥ ӱч јыл мынаҥ кайра темдектелген амаду бӱткен деп айдарга јараар. Бӱгӱн бис учреждениелеристи бойыстыҥ малыстыҥ эдиле, сӱтле, сӱттеҥ эткен аш-курсагысла 92%, мааланыҥ ажыла 95% јеткилдейдис.\nӦткӧн јылда јурт ээлемниҥ алты јарымказы ӧткӧн.\nЭкомиканыҥ иштеер бӧлӱгине 466 млн салковой кемдӱ госјӧмӧлтӧ эдилген, јурт ээлемде иштеген 3 783 кижи болуш алган.\nJурт ээлемниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — јер сугарары. 2017 јылда бу программа аайынча Кош-Агаш аймакта 200 га јерлерде сугарар иштер башталган, 2018 јылда мелиорацияныҥ системазын орныктырары ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ башталар.\n«Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген программа аайынча 3800 кв. м јадар јерлер, 10,8 км сууӧткӱштер (Чичке Чаргы, Шабалин, Кӱпчеген, Подгорное јурттарда), Кызыл-²зӧктӧ газла јеткилдеериниҥ 3 км ажыра јазалдары тузаланарына табыштырылган. Шабалинде ачык теҥериниҥ алдында иштеген музейди тударга ла Чамал аймактыҥ Ороктой јуртында кереес-памятникти орныктырарга акча чыгарылган.\nТемдектелгениле, 2018 јылда агропромышленный комплекске эдетен госјӧмӧлтӧниҥ кеми 712 млн салковой, бу ӧткӧн јылдагызынаҥ 12% кӧп.\n2017 јылда тергеениҥ тӱӱкизинде республикага јорыктап келген улустыҥ тоозы баштапкы ла катап 2 миллионноҥ ашкан. Ыраак јаткан Кош-Агаш ла Улаган аймактарды кӧрӧргӧ келген јорыкчылардыҥ тоозы 50% киреге кӧптӧгӧнин айдар керек. Турјеткилдеш эткен организациялардыҥ тоозы 100-ке кӧптӧгӧн.\n2008 јылдаҥ бери туристтердиҥ тоозы эки катапка кӧптӧгӧн лӧ олор республиканыҥ бастыра јерлериле јорыктайт. Туризмди ӧскӱргени муҥдар тоолу иштер јерлер бергени, сувенирлер, аш-курсак садып, тузаланарга аттар берип, сууларла јӱзерин ле караван-парктар тӧзӧп лӧ о. ӧ. јеткилдештер эдип, улус акча иштеп алар аргалу боло бергени биске јаан учурлу.\n2017 јылда биске ич туризмди ӧскӱрери аайынча федерал программага туу чанала јаҥылаар «Манжерок» деген комплексте кырдыҥ сындарын искусственный эп-аргала карлаар ӱлекерди кийдирер арга келишкен. Бу аайынча иштер толо кеминде ӧдӧт лӧ карлаар системаны 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетпей ишке табыштырары темдектелген. Бу керектерге ӧткӧн јылда федерал бюджеттеҥ 100 млн салковой, 2018 јылда 400 млн салковой акча чыгарылган.\nБу системаны тутканы чанала јыҥылаар ӧйди узадар, јылдыҥ соок ӧйинде келип турган јорыкчылардыҥ тоозын 16-даҥ 24% јетире кӧптӧдӧр арга берер.\nФедерал программага кирер амадула бис конкурска туружарга база бир ӱлекерди — Караколдыҥ кӧлдӧринде туристтер амыраар јерди тӧзӧӧри аайынча документтерди белетегенис. Бу јерде јерлик туризм ӧзӱм алынган ла ар-бӱткенге јаан каршу эдилет — мындагы кайкал кӧлдӧр јоголорго јеткен. ¯лекерде кӧлдӧрди јараттай јерлерди јазаары, туу чанала јыҥылаар комплекстер тудары темдектелген, мынызы экологиялык јеткер болдырпазын јеткилдеп, бистиҥ эл-јонго иштеер јерлер тӧзӧӧр. Анайда ок узуны 50 км кире Урлу-Аспак — Каракол деген јол тудары темдектелген.\nСуу байлыктардыҥ федерал агентствозыла туристтер кӧп болуп турган база бир кереес јерде — Чамалдагы ГЭС-те орныктыру иштер ӧткӱрер сурак шӱӱжилген. Ол аайынча ӱлекер белетелген ле федерал программага 2019 јылда кирерис деп иженедис.\nJол ло транспорт\n2017 јылда автокӧлӱктер јӱрер јолдорды корыырга ла тударга 858 млн салковой чыгарылган, тергеениҥ јолдорын ла искусственный јазалдарды тудар ла орныктырар иштерге федерал бюджеттеҥ 101,3 млн салковой алганыс.\nТузаланарга 4 кӱр табыштырылган, 7 кӱр тудулган, тергеелик учурлу 46 км ажыра ла 9 км јербойыныҥ јолдоры, 8 кӱр чыныкталып јазалган.\nРФ-тыҥ Чот палатазыныҥ шиҥжӱзи јолдор кӧмзӧзиниҥ акчазын туура тузаланган учуралдар болбогонын темдектеген.\nБыјыл бис Акташ — Улаган деген јолды јазаарга акча чыгарарын темдектейдис, бу эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи.\nТӱҥӱр јурттыҥ јанында Кадынды кечире кӱрди тудар иштер улалган, бу ишти 2018 јылда бӱдӱрип чыгарыс. Россияныҥ транспорт аайынча министри Максим Соколовло, Росавтодордыҥ башкараачызы Роман Старовойтло јаҥыс катап эмес туштажулардыҥ шылтузында бу кӱрди тударга федерал бюджеттеҥ 442 млн салковой чыгарылган.\nПодгорный јурттыҥ јанында Кадын кечире кӱрди тудар суракты база федерал кеминде јылдырып турус.\nЧуйдыҥ јолында ээчий комплексти — Горно-Алтайск јаар барып јатканын кӧлӱктерди Маймага кирбей ле Майма јаар барганын база башка ӧткӱрер, Майманы кыйып барган 2,7 км јолды тудар иштер аэропорттыҥ јуугында улалганча. Бу комплексти тудары ӱч јылга ӧдӧри темдектелген.\nБис Алтай Республиканы туристический кластер эдип ӧскӱрерге аҥылу учурлу «Горно-Алтайск — Артыбаш» деген јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ кийдирер тӱп-шӱӱлте эткенис. Ол јӧптӧлзӧ, бу јолды кичеерге ле тударга керектӱ акча федерал бюджеттеҥ чыгарылар.\nСтроительстводо иштердиҥ кеми 2017 јылда, текши ороондо ло Сибирьде чилеп ок, јабызаган.\nУлус јадар тураларды тударын алза, бис былтыр бу бӧлӱкте ӧзӱми 5% ашкан ас тоолу тергеелердиҥ тоозына киргенис (текши ороондо ло Сибирьде бу кӧргӱзӱ база јабызаган). Улус јадар текши кеми 140 муҥ кв м кире туралар тузаланарына табыштырылган, пландаганыс 111% бӱткен.\nУлус јадар туралар тудары аайынча республика Сибирьде 1-кы јерге чыккан. Бис 2005 јылдагызынаҥ 4 катапка кӧп кв м туралар тутканыс. Ол ӧйлӧрдӧ бу кӧргӱзӱ аайынча СФО-ныҥ орто кӧргӱзӱзине де јетпей туратан болзоос, эмди чик јок акалап јадыс.\nТура тудар 169 участокты инженерный инфраструктурала јеткилдеерге 44 млн салковой акча чыгарылган. 1 723 участок таҥынаҥ тура тударга кӧп балдарлу билелерге берилген.\nСуула јеткилдеер ле суудаҥ корыыр иштерге 97 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Горно-Алтайскта сууны арутаар цех тудулган.\n2017 јылда республикада «Формирование современной городской среды» деген программа ижин баштаган. Ол аайынча Горно-Алтайскта кӧп квартираларлу 7 тураныҥ јаны ла 3 јондык јер — Билениҥ сквери, Культураныҥ ла амыралтаныҥ каладагы паркында скейт-парк ла Мелиорация микрорайондо балдар спортко таскадынар ла ойноор јер јазалган. Анайда ок Jеҥӱниҥ паркында јазал иштер ӧткӧн. Программа аайынча иштерге чыгарылган акчаныҥ текши кеми 50 млн салковойдоҥ ажыра.\nКӧп квартираларлу 27 турада капитальный ремонт ӧткӱрилген.\nУлусты јадарга јеткерлӱ эски туралардаҥ кӧчӱрер программа аайынча 2017 јылда 105 јердеҥ 253 кижи јадар јаҥы јерлерге кӧчӱрилген. 2013 јылдаҥ бери бӱдӱрип келген бу программа тургуза ӧйдӧ токтогон. Оныҥ улаларына бис иженедис, бу федерал башкарудаҥ камаанду.\n2017 јылда ӧскӱс 150 баланы јадар јерле јеткилдегенис, пландалганы 108 кижи болгон.\nРеспубликаныҥ бюджеди јонјӱрӱмдик ууламјылу болгонын мындагы улуска аҥылап темдектеери керек јок деп бодойдым. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми кирелӱ бӧлӱгине, кезик категорияга кирип турган граждандарга јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерге бис јылдыҥ ла 1,5 млрд салковой кире акча чыгарадыс. Республикада јаткан эл-јонныҥ 62% јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кандый бир бӱдӱмин алып јат.\nОнойдо, туразы учун јалды ла коммунал јеткилдештерди тӧлӧӧргӧ акчала јӧмӧлтӧ эдилген јеҥилтелерлӱ улустыҥ тоозы 24,5 муҥ кижи болгон, кӧп балдарлу 5 400 биле балазына ай сайын болушту акча (пособие), 1,5 муҥ граждандар государстволык јӧмӧлтӧ болуш алган, республиканыҥ 16 300 кижизи 161 млн салковойдоҥ баазына турган эмдерле јеткилделген, 1 384 кижи бийик технологиялу медициналык болуш алган. Бу тооломды оноҥ до ары улалтарга јараар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдыҥ билезиниҥ 3 кижизи, јуучыл керектердиҥ 4 ветераны, кенек 10 кижи ле, ӧрӧ айтканымла, 150 ӧскӱс јадар јерле јеткилделген.\n2017 јылда медико-демографиялык кӧргӱзӱлер бисте база јарамыкту болгон. Су-кадыкты корыыр бӧлӱкте јолдыҥ карталарында темдектелген кӧргӱзӱлердиҥ ончого јуугы бӱткен.\nАк-јарыкка туулган балдар аайынча Алтай Республика Россияныҥ тергеелери ортодо 5-чи јерде болуп, озочылдардыҥ тоозына кирген. Улустыҥ корогоныныҥ текши кӧргӱзӱзи јабызап јат, ол 9,6 промилле болгон, бу ӧткӧн јылдаҥ 4% јабыс. Канныҥ ла онкологиялык оорулардаҥ, чемет оорудаҥ, сынык-бычыктардаҥ, корондонгонынаҥ, јеткерлердеҥ, кол салынганынаҥ божогон улустыҥ тоозы астаган.\nВрачтарла јеткилдеш бисте Россияныҥ ла Сибирьдиҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ бийик, јурт јерлерди алза — эки катапка бийик. Чокым оорулар аайынча кезик специалисттер једишпей турганы бар, је бу аайынча бис иштеп јадыс.\nСу-кадыкты корыырыныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тудары ла тыҥыдары аайынча иш 2017 јылда улалган. Бис ыраак јаткан једерге кӱч Балыкчы јуртта эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле тудулган участковый эмчиликти тузаланарга табыштырганыс. Чолушман ӧзӧктиҥ јурттары тӱрген болуштыҥ эки јаҥы кӧлӱгиле јеткилделген.\nБир канча ФАП-тар ишке табыштырылган: Майма аймактыҥ Карасук, Усть-Муны, Подгорное јурттарында, Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кайтанак јуртында, Чой аймактыҥ Уймень јуртында. Россияныҥ эҥ јаан јурты болгон Майманыҥ кӧп улус јаткан эки микрорайонында — Алгаирде ле Советский оромдо врачтыҥ эки офизин ачканыбыс.\nЧамал аймактыҥ эмчилигин 2018 јылда инвестордоҥ садып алып јадыбыс, ороонныҥ президенти В. В. Путинниҥ јӧмӧгӧниле бу акча бюджетте салынган.\nГорно-Алтайскта тӱрген болуштыҥ иштеген јери јаҥырта јазалган. Майма аймактыҥ эмчилигиниҥ ээчий бӧлӱгин тудары улалат. Кызыл-²зӧктӧ лӧ Чендекте участковый эмчиликтер, Улаганда аймактыҥ эмчилигин, Туньжада, Кебезенде, Jайлуда ФАП-тарды тудары темдектелген. Иогач јурттыҥ эл-јонын эмчилик болушла јеткилдеер, Урлу-Аспакта кӱйген ФАП-тыҥ ордына јаҥызын тудар сурактардыҥ аайына чыгарыс.\nПеринатальный тӧс јерди (бала табар республикан тураны) јаҥырта тударын пландайдыс, бу улуска сӱрекей керектӱ тудум. Тургуза ӧйдӧ ол чыҥдый јазалдарла, бийик усту эмчилерле јеткилделген учреждение, республикада бала тапкан учуралдардыҥ 80% мында ӧдӱп јат.\nАймактарга тӱрген медициналык болуштыҥ ондор тоолу кӧлӱктерин алганыс. Республика санитарный авиацияныҥ ӧзӱми аайынча программага кирген ле Россияныҥ президентиниҥ чике јакылтазы аайынча биске эмдиги ӧйдиҥ вертоледы берилген. 2016 јылда јӱк 10 учуштар эдилген болзо, ӧткӧн јылда 290 кижиниҥ, ол тоодо 31 баланыҥ јӱрӱмин санавиацияныҥ болужыла аргадаганыс.\nБийик технологиялу медициналык болушты 1384 кижи алган, ол тоодо федерал клиникаларда — 700 кижи. Республикан эмчиликтиҥ врачтары нейрохирургия, онкология, јӱрек-тамырлардыҥ хирургиязы, травматология, ортопедия ла офтальмология деген ууламјыларла бийик технологиялу 472 операция эткен. Азыйда бис бу керегинде јӱк амадайтаныс.\n2017 јылдагы иштиҥ турулталарыла Алтай Республика су-кадыкты корыыр бӧлӱкте государстволык политиканы бӱдӱрерине эткен јаан јӧмӧлтӧзи, Россия Федерацияныҥ эл-јонын корыырында једимдӱ ӧмӧ-јӧмӧ ижи учун Россияныҥ су-кадыкты корыыр министри Вероника Скворцованыҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nJедимдерди темдектеп, су-кадыкты корыыр иште аайынча чыгатан эмди де кӧп сурактар барын мен оҥдоп-билип јадым, олор аайынча бис турумкай иштеп јадыс.\nПрезидент темдектеген јаан учурлу иштердиҥ бирӱзи — текшиӱредӱлик организацияларда јаҥы јерлер тӧзӧӧри. Бу ишти бис турумкай ӧткӱредис. 2017 јылда Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 260 бала ӱренер эски туразы чыныктап јазалган, эмди мында 7-чи школдыҥ баштамы класстары ӱренет.\nJаҥырта јазалган кийнинде, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде, Турачактагы школдыҥ 672 бала ӱренер корпузы ишке табыштырылган, чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде дезе, кыска ӧйгӧ тудулып, бу школдыҥ база бир бӧлӱги иштеп баштаган. Школды орныктырып јазаарга 378 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган, бу акчаныҥ кӧп сабазы Россияныҥ президентиниҥ јакыганыла федерал бюджеттеҥ берилген. Бӱгӱн бу республикада эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келишкен, бастыра керектӱ не-немеле јеткилделген эҥ јаан школ болуп јат.\nЧамал аймактыҥ Онос јуртында јаҥы школ ачылган, мында јеткер болуп, школдыҥ туразы кӱйген ле айалганы тӱрген тӱзедер керек болгон.\nКоррекциялык школ-интернаттыҥ балдар амырап уйуктаар туразы јаҥырта јазалган. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Амур јуртындагы школдо јаҥыртулу иштер эдилген.\nГорно-Алтайскта 9-чы гимназияныҥ школы чыныктап јазалган, бого керектӱ акчаны президент бойыныҥ Резервный фондынаҥ чыгарган. Ремонтко чыгарылган акчаныҥ текши кеми 30 млн салковойдоҥ ажыра.\nКан-Оозында ла Владимировка јуртта школдор јаҥырта јазалат, Каракокшо ло Кайтанак јурттардыҥ школдорында, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Катанду јуртындагы балдардыҥ садында јаан ремонт иштер ӧдӧт. Улаган аймактыҥ Паспарты јуртында, Горно-Алтайсктыҥ Заимка микрорайонында јаҥы школдор тудулат. Jуук ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайскта 7-чи школды тударын баштаарыс.\nАнайда ок Кош-Агаш аймактыҥ Джазатор јуртында, Шабалин аймактыҥ Камлак ла Чичке-Чаргы јурттарында школдор тудары, Jабаган јуртта баштамы школды, Боочы, Кара-Кујур ла Ӱстиги Апшыйакту јурттарда школдорды јаҥырта јазаары темдектелген.\nJуук ӧйлӧрдӧ Шабалин јуртта балдардыҥ садында ремонт иштер башталар. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду, Чамал аймактыҥ Эликманар, Кан-Оозы аймактыҥ Jабаган, Турачак аймактыҥ Иогач јурттарында школдор тудулар.\n2018-2019 јылдарда Алтай Республикага 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдар јӱрер ӱзеери јерлер тӧзӧӧргӧ федерал бюджеттеҥ 282 млн салковой акча чыгарылып јат. Кажызына ла 60 бала јӱрер балдардыҥ садтарын Кызыл-²зӧктӧ, Кӧксуу-Оозында ла Шабалинде тудары темдектелген. Республиканыҥ тӧс калазында 325 бала јӱрер балдардыҥ ӱч сады тудулар.\nБистиҥ балдар јарамыкту айалгаларда ӱрензин ле олорго јеткер болбозын, курсагы чыҥдый болзын, транспортло, керектӱ ончо немеле јеткилделзин деп, бис ас эмес акча чыгарадыс.\n2017 јылда культура бӧлӱкте јаан учурлу 56 керек ӧткӧн, ол тоодо орус албатыныҥ јайааныныҥ тергеелер ортодогы «Родники Алтая» деген фестивали, Кайчылардыҥ эл отоктор ортодогы курултайы, «Jиит јайалталар» деген республикан кӧрӱ, Бијениҥ телекейлик кӱнине учурлалган хореографиялык кӧрӱ, Музейдиҥ тӱни, Кеендик-санаттыҥ тӱни ле о. ӧ. Республиканыҥ Эл театры јаҥы алты ойын-кӧргӱзӱ белетеп, кӧрӧӧчилерге кӧргӱскен.\nКеендиктиҥ ишчилериниҥ республиканыҥ тыш јерлериле јол-јорыктары кӧп болгон. Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочи калада ӧткӧн 19-чы телекейлик фестивалинде Алтай Республиканыҥ адынаҥ турушкан «Алтайдыҥ кайчылары» деген ӧмӧликти аҥылап темдектеер кӱӱним бар.\nКультураныҥ ла искусствоныҥ 184 ишчизи Алтай Республиканыҥ нерелӱ аттарыла, государстволык сыйларыла темдектелген, кӱндӱлӱ грамоталарла, быйанду самараларла кайралдаткан.\nКультураныҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдар иш улалган. Онойдо, Кан-Оозы јуртта культураныҥ тӧс јери јаҥырта јазалган, бу ишке акча анайда ок президенттиҥ Резервный фондынаҥ чыгарылган.\nЧой аймактыҥ Сейка јуртында Культураныҥ туразын бӱдӱре тудар иш улалганча, быјыл бу тура иштеерине табыштырылар.\nJуук ӧйлӧргӧ темдектелген иштердиҥ тоозында — Кӱпчегенде, Jаҥы Белтирде, Кара-Кујурда, Оносто, Телеҥит-Сортогойдо культураныҥ тураларын тудары ла јаҥырта јазаары.\nЭмдиги телекейде јӱк санаа-сагышту, кӱчтӱ, спортчы, су-кадык нациялар чыдажып, ӧскӧ элдерле теҥ-тай маргыжар аргалу, оныҥ учун физкультураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱми бистиҥ тӧс иштеристиҥ тоозына кирип јат деп, президент В. В. Путин темдектеген.\nӦткӧн јылда Алтай Республиканыҥ спортчылары спорттыҥ дзюдо (ӱскер улус ортодо), гребной слалом, самбо, рафтинг, јуучыл самбо, грек-рим кӱреш, полиатлон, спорттыҥ ориентированиези, армспорт деген бӱдӱмдеринде бийик једимдерге јеткен.\nТелекейлик ле Европаныҥ чемпионаттарында ла первенстволорында бистиҥ спортчылар 21 медаль ойноп алган.\nТаҥынаҥ дисциплиналарда ла текши зачетто Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ телекейдиҥ ле Европаныҥ чемпиондоры болуп чыккан рафтерлорыныҥ једимин аҥылап темдектеер кӱӱним бар.\nЕвропаныҥ самбо аайынча маргаандарында алтын медальды Сӱмер Шалданов ойноп алган. Jуучыл самбо аайынча телекейлик кубоктыҥ чемпионы болуп Родион Асканаков, Вера Водолеева кышкы полиатлон аайынча телекейлик кубоктыҥ кӱлер јеҥӱчили болуп чыккан.\nРеспубликада 13 спортзал иштеерге табыштырылган. Ӧткӧн јылда 17 спортзалды ла спорттыҥ 29 площадкаларын тудар иш улалган, база 20 спортзалды тудары темдектелген.\nГорно-Алтайскта «Газпромныҥ» чыгарган акчазыла Спортивный акробатиканыҥ тӧс јери ачылган. Jӱстер тоолу балдар спорттыҥ бу сӱрекей јараш, олимпий бӱдӱмине Эл Курултайдыҥ депутады Г. П. Суминниҥ башкартузыла таскадынат.\nМайма јуртта физкультураныҥ ла су-кадыкты орныктырар «Атлант» деген комплексти тудары улалганча, мында искусственный тошту јыл туркунына иштеер јер ле спорттыҥ ойноор бӱдӱмдериниҥ залы болор. Тоштыҥ ӧргӧӧзин ишке быјыл табыштырары темдектелет, бу республикада хоккейди ле фигурный јыҥылашты једимдӱ ӧскӱрер аргалар берер.\nТергеебисте спорттыҥ кышкы бӱдӱмдерине — туу чанага, кышкы полиатлонго, јӱгӱрер чанага, хоккейге ле о. ӧ. јилбӱ јаанаганыла колбой, мен республикада Спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ тӧс јери деген аҥылу учреждение тӧзӧӧр шӱӱлтеге келгем, тургуза ӧйдӧ бу јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nЭкономиканыҥ иш бӧлӱгин јӧмӧӧргӧ, 2017 јылда кооперацияныҥ, аргачылыктыҥ, јурт ээлем прозводствоныҥ ӧзӱмине тӧс ајару эдилген.\nОнойдо, 88 млн салковойдоҥ ажыра акчага 128 микрозаймдар берилген, 30 млн салковойдоҥ ажыра акчага гарантиялар эдилген.\nЛизингтиҥ јӧптӧжӱлериле јазалдар алган чыгымдардыҥ кезигин орныктырарга, электросетьтерге технологический колбу эдерге, школго јӱргелек балдардыҥ ӱредӱлик тӧс јерлерин тӧзӧӧргӧ 16 аргачы текши кемиле 15 млн салковойдоҥ ажыра субсидия алган.\nКӱпчеген јуртта Албаты узаныжыныҥ тӧс јерин керектӱ јазалдарла јепсеерге ле устарды ӱредерге 3 млн салковой кире акча чыгарылган, бу федерал бюджеттиҥ акчазы.\nПромышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Россияда биригӱзиниҥ быјыл ӧткӧн съездинде РФ-тыҥ президенти инвестицияларга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри, иштеер айалганы јарандырары, аргачылыкка эткен буудактарды јайладары аайынча башкарынар чокым шӱӱлтелер эдерге турганын угускан. Бойыстыҥ ижисте бис бу айдылганыла башкарынып јадыс. Республикада јарамыкту инвестициялык айалга тӧзӧӧри аайынча иш бир канча јылдарга улай турулталу ӧдӧт.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы, Промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Россиядагы биригӱзи (Александр Шохин) ле Промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ биригӱзиниҥ талалык бӧлӱги (Сергей Коротеев) ортодо ӱчјандай јӧптӧжӱ тургусканыс, ондо республикага инвестициялар келерин јилбиркедер јанынаҥ методикалык болуштыҥ ла чокым јӧмӧлтӧ керектер темдектелген.\nБыјылгы јылдыҥ кочкор айында мен Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча федерал корпорацияныҥ генеральный директоры Александр Браверманла тушташкам. Бис республикага инвестициялар келерин, ол тоодо «МСП Банк» ажыра, јилбиркедер, јурт ээлемде кооперацияны јӧмӧӧр сурактарды шӱӱшкенис. Бу бизнестиҥ ӧзӱмине ӱзеери акча алар јакшынак аргалар, је кӧп неме аргачылардыҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ ле эрчиминеҥ камаанду.\nИнфляция, ишјал, ишјоктор\nИнфляцияныҥ кеми республикада — 1,6%. Бу Россияныҥ ла СФО-ныҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ јабыс.\nЭл-јонго эткен јалду јеткилдештердиҥ кеми 7% киреге бийиктеген, бу кӧргӱзӱ ороондо азыйгы ла кеминде арткан.\nИшчилердиҥ айлык орто ишјалы 4,8% бийиктеген ле 25 903 салковой болгон, эл-јонныҥ акча кирелтелери 4,2% ӧскӧн.\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала РФ-тыҥ Конституциялык јаргызыныҥ јӧбин бӱдӱрип, бис МРОТ-ко (ишјалдыҥ эҥ јабыс кеми) районный коэффициентти ле процент кожулталарды кожуп тӧлӧйдис.\nЧаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала МРОТ јадын-јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акчаныҥ 85% јеткен (13 285 салковой). 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, јӧптӧлгӧн лӧ Президент колын салган јасак аайынча, ишјалдыҥ эҥ јабыс кемин јадын-јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акчаныҥ кемине јетирип јат, айдарда, ишјалдыҥ эҥ ас кеми районный коэффициентле кожо республикада 15 628 салковой, Кош-Агашта дезе 26 муҥ салковой болор.\nБу ишти бӱдӱрерге јаан кемдӱ акча керек — 1 млрд 200 млн салковой, ӧскӧ статьялар аайынча кату кымакайлаш эдип, бюджетте бу акчаны бис темдектеп салганыс. Адалган керектерге бис федерал бюджеттеҥ болуш алып јадыс — 151 млн салковой чыгарылган, база 251 млн салковойды сакыйдыс. Jе кандый да болзо, алынган ончо молјулар бӱдер.\nИштеги рынокто айалга токынаган. 2053 кижи удурумга ла јаантайын иштеер ишле јеткилделген, 1134 кижи ӱредӱ ӧткӧн эмезе ӱзеери ӱредӱ алган, профориентацияны 6104 кижи ӧткӧн, 62 кижи аргачылык иш баштаарга акчала јӧмӧлтӧ алган. Бу кӧргӱзӱлер ӧткӧн јылдардагызынаҥ бийик.\n2017 јылда бюджет јанынаҥ политика кемјӱлӱ болгон. Тӧс ајару јонјӱрӱмдик молјуларды, федерал ведомстволорло јӧптӧжӱлерди, президенттиҥ јарлыктарын бӱдӱрерине эдилген. Республика президенттиҥ јарлыктарында темдектелген ончого јуук кӧргӱзӱлерди, ол тоодо бюджет бӧлӱктиҥ кезик ишчилердиҥ ишјалын кӧдӱрери аайынча ишти бӱдӱрип чыккан.\nБис таҥынаҥ иштеп алган кирелтелеристи 491 млн салковойго кӧптӧткӧнис, тергеениҥ государстволык тӧлӱзиниҥ кеми 5,4% јабызаган.\nКӱндӱлӱ депутаттар, сесияныҥ ижинде турушкандар!\nJетирӱмниҥ учында ӧткӧн јыл биске коомой эмес, једимдерлӱ јыл болгонын темдектеер кӱӱним бар. Ончого јуук кӧргӱзӱлер аайынча ӧзӱм темдектелген. Бис јаҥыс јерде турбаганыс, федерал тӧс јерле колбу тудуп, кӧп иштегенис, јаан учурлу бир канча объекттерди «кыймыктадып ичкерлеткенис», келер јылдыҥ ижине тӧзӧлгӧ салганыс.\nТергеениҥ ӧзӱмине јӱрӱмдик учурлу кӧп баштанулар ороонныҥ президенти В. В. Путинниҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында јӱрӱмде бӱткен. Бойымныҥ адымнаҥ бистиҥ граждандарга быјылгы јылдыҥ тулаан айыныҥ талдаштарында эрчимдӱ турушканы ла ороонныҥ талдап алган јолын, государствобыстыҥ башчызын јӧмӧгӧни учун акту кӱӱнимнеҥ быйанымды айдадым.\n2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде президент Федерал Jуунга эткен баштанузын кыйуны ӧдӱп чыккан, ороонныҥ ичкери ӧзӱмин јылдарга ла онјылдыктарга темдектеп ууламјылаган деп бойы темдектеген. Jаҥныҥ ижиниҥ тӧс амадузы — «албатыны корыыры ла граждандардыҥ аргалу јадын-јӱрӱмин јеткилдеери» деп, ол айткан.\nПрезиденттиҥ баштанузында тергеелик јаҥдардыҥ алдында тургускан иштерди бӱдӱрери аайынча пландар, јолдыҥ карталары тургуза ӧйдӧ АР-дыҥ башкарузында да, Эл Курултайда да белетелген ле јуук јылдарда бистиҥ ижистиҥ тӧс ууламјыларын шак бу тӧс документтер темдектеер.\nМен эҥ учурлу ууламјыларды адайын:\nграждандардыҥ акча-манат јанынаҥ айалгазын јарандырары ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижерин јеткилдеери; су-кадыкты корыырыныҥ баштамы ӱйе-бӧлӱги улуска јуук болоры; автојолдорды тударыныҥ кемин бийиктедери; фермаларды, билелик предприятиелерди јӧмӧӧри, јурт ээлемди оноҥ ары ӧскӱрери; тергеени ӧскӱрери; экологиялык сурактары бӱдӱрери; ӱредӱликти јаҥырта тӧзӧӧри.\nПрезиденттиҥ темдектеген бир де ууламјызы ајару јок артпас ла Алтай Республикада јӱрӱмде бӱдер.\n2017 јылда бис тергеебистиҥ 2035 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязын јаҥырта јазаганыс ла оны быјылгы јылдыҥ башталарында јӧптӧгӧнис. Jаҥы стратегияда ӧзӱмисти «јажыл экономикага» тӧзӧлгӧлӧп, ар-бӱткенниҥ байлыктарын чебер тузаланып ӧскӱрерине эткенис.\nБис, азыйдагы ла чылап ок, туристско-рекреационный комплексти, аш-курсак белетеер промышленностьты, јурт ээлемди, биофармацевтический, санаторно-курортный комплексти, јонјӱрӱмдик бӧлӱкти, эколого-экономикалык айалга јарамыкту болорын јеткилдеп, инфраструктураны ӧскӱрерис.\nТемдектеген иштерди бӱдӱрери бистиҥ ончобыстаҥ — бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ, бизнестиҥ, јондыктыҥ чыгартулу улузынаҥ ла бистиҥ улу орооныстыҥ кажы ла гражданининеҥ турулталу иш, каруулу болорын ла јӱрӱмди јакшы јаны јаар кубултарга ӧмӧ-јӧмӧ албаданарын некейт.\nБис јаткан јерис граждандарга јуртаарга эптӱ, јарамыкту ла јеткер јок болзын деп, балдарыска ла баркаларыска оны корып аларга кичеенип иштеерис. Ӧмӧ-јӧмӧ иштезебис, бу амадубыска једерис деп, мен бӱдӱп јадым.


Президенттиҥ јакылталары бӱдет - altaicholmon\nШоҥкордыҥ кӧзи курч,\nойгордыҥ сӧзи курч\nАржан суулардыҥ байы\nАйыл јурттыҥ байы\nСведения об имуществе\nПрезиденттиҥ јакылталары бӱдет\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников Майма јуртта тудулып турган аймактыҥ эмчилигинде ле Горно-Алтайскта тӱрген болуш јетирер службаныҥ туразында болуп, ӧдӱп турган јазашту иштерди шиҥдеп кӧргӧн.\n«Тоолу јылдар мынаҥ кайра бис Маймада аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ баштапкы корпусын тудуп, тузаланарына табыштырганыс. Jе акча-манат јок болгонынаҥ улам мындагы иштер токтоп калган. Бу сурак ајару јок артпаган деп айдар керек. Акчаны табып, кезигин ӧскӧ бӧлӱктердеҥ кӧчӱрип, эмчиликтиҥ экинчи корпусын тудар јӧп јарадылган.\nТургуза ӧйдӧ мында тудум иштер кидим ӧдӧт. 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире эмчиликтиҥ бастыра бар јазалдары кондырылар, јабынтызын јайар иштер база тӱгенер. Эмди тураныҥ ичи-тыштын јазаар иштер ӧдӧт. Озолондыра темдектелгени аайынча эмчилик 2019 јылдыҥ кочкор айында бӱткӱлинче ишке табыштырылар учурлу» — деп, тергеениҥ јааны темдектеген.\nА. Бердников эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱктиҥ обьекттерин тудары ла олорды чыныктап јазаары — ол Россияныҥ Президентиниҥ улуска болуш јетирерине, эмчилердиҥ ле оору улустыҥ иштеер ле эмденер айалгаларын јарандырарына ууландырылган јакылталарын јӱрӱмде толо бӱдӱрерин јеткилдеер алтамдар деп темдектеген. Республиканыҥ Башчызы бу туштажуда «Президент эмчилер улуска чыҥдый болушты олордыҥ јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ јаантайын јетирер учурлу» — деп јакып турганын база эске алындырткан.\n«Быјылгы јылды Майма аймактыҥ јылы деп айдарга јараар. Аймактыҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгинде болуп турган айалгаларды јакшы јанына бурыырга турус, оны бӱдӱрерге, бисте арга-чыдал јеткилинче бар» — деп, Башчы угускан. Бу сӧстӧрдиҥ чындык болгонын Ыны-Оозы, Подгорный ла Карасук јурттарда ФАП-тардыҥ јаҥы тудулып јаткан туралары керелейт. Алгаирдеги микрорайондо дезе эмчиликтиҥ ӱзеери јаҥы пункты ачылган. Jаҥы амбулатория удабас Кызыл-Ӧзӧк јуртта иштеп баштаар.\nМаймадагы эмчиликтиҥ экинчи корпусы 2017 јылдыҥ јаҥар айында тудулып башталган. Мында поликлиника, хирургияныҥ ла гинекологияныҥ бӧлӱктери иштеер. Олордо операциялар ӧткӱрер јаҥы кыптар ачылар. Анайда ок эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јепселген рентген-кабинет иштеп баштаар. Jаҥы корпусты тударына 196 миллион салковой акча чыгарылган.\nБӱгӱнги кӱнде Маймадагы ЦРБ-да бастыра 353 кижи иштеп јат. Ол тоодо 66 врач ла 170 орто медишчи. Аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ башкартузына анайда ок 12 ФАП ла эки амбулатория кирет.\nБашчы ол ло кӱн Горно-Алтайскта тӱрген медболуш јетирер службаныҥ туразында база болгон. Ол былтыр мында иштеп турган эмчилердиҥ иштеер айалгазыла таныжып, ӧрт ӧчӱреечилердиҥ 1936 јылда тудулган депозында ремонт иштер ӧткӱрер јӧп јараткан ла ого акча чыгарган.\n«Бӱгӱн турада јазал иштер канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ ӧнӧтийин келгем. Эскирген тураны чыныктаар иш мында 2017 јылдыҥ јаҥар айында башталган. Тураныҥ ичинде иштер бӱткен деп айдар керек. Эмчиликте душтыҥ кабинказы тургузылган. Мынаҥ озо мындый јазал мында качан да болбогон» — деп, Башчы темдектеген. (Оору улуска тӱрген болуш јетирген кийнинде, врачтар гаражта кранныҥ соок суузыла јунунатан).\nТургуза ӧйдӧ мында кондиционер иштейт, амырайтан ла ажанатан кыптар јазалган. Jазашту иштер улалып јат, бу айда јаҥы мебель алылар. Республиканыҥ јааны эмчилерле болгон туштажуда мынайда айткан: «Тӱрген болуш јетирер службаныҥ ишчилери аҥылу айалгаларда иштеп јат. Эмчилер улуска болушты тӱни-тӱжи јетирет. Кайда јеткер — олор анда. Амыраар ла иштеер айалгалары дезе уйан. Олорго болуш јетирер деген санаа шак мынаҥ улам келген. Иштеер айалгалары ла јакшы болзо, кижиге ӧскӧ не керек».\nТургуза ӧйдӧ тӱрген медболуш јетирер службаныҥ эки бригадазы Маймада иштейт, база бирӱзи — Манјӱректе. Горно-Алтайскта иштеп турган службаныҥ болужын Майма аймактыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ бастыра улузы алат. 90 муҥга шыдар эл-јонго тӱрген болушты 19 врач, 71 фельдшер ле кӧлӱктердиҥ 41 тискинчизи јетирет.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазы\nПринята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года\nОлег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл\nОлег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.\n«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»\n«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.\nна электронные версии\nна печатные издания\nАдрес: 649000 Горно-Алтайск ул.Чорос-Гуркина, 38\nГлавный редактор: 8(38822) 2-23-65\nЗаместитель гл. редактора: 8(38822) 2-41-70\nРеклама (факс): 8(38822) 2-68-62\nПравительство Республики Алтай\nГосударственное Собрание - Эл Курултай Республики Алтай\nАУ РА "Редакция газеты "Алтайдыҥ Чолмоны"\nГазета зарегистрирована Управлением Федеральной службы по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций по Алтайскому краю и Республике Алтай\nСвидетельство ПИ N ТУ 22-00547 от 21 апреля 2015 г.\nCopyright © Редакция газеты "Алтайдын Чолмоны" 2017\nАлтайдын Чолмоны www.altaicholmon.ru