Спортло улайынча кожо - altaicholmon\nАлександр Темдеков деген јиитти тергее ичинде кӧп улус Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ кийнинде билер болуп калган. Ол бу фестивальдыҥ «Ирбизектиҥ ойындары» ууламјызыныҥ эки катап јеҥӱчили. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты саал сӧӧктӱ јиитле јууктада таныштырадыс.\nАлександр Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында чыккан. Ол алты јаштуда адазы јада калган. Энези Лариса Исааковна Санина бухгалтер болуп иштейт. Александр биледе тӧрт баланыҥ јааны.\n«Слер биледе эҥ јааны, јаштаҥ ала каруулу, тӧп болгон болбойоор?» деген суракка айылчыбыс кӱлӱмзиренди. Александр оогошто Улаганда баштамы класстарда ӱренип турала, энезин бир эмеш санааркаткан ла эмтир. Тӧртинчи класста ол «школдоп барадым!» дейле, бойы урокторго барбай, тышкары базып, адыжып ойноп јӱрер болгон. Оныҥ бу кылыгы бир ай кире ӧткӧн кийнинде јарталган. Александр ол тушта энезинеҥ јӱрӱминде бир катап сабалган јиген. Кату куучынныҥ кийнинде энези педагог эјезиле шӱӱжип, Сашаны оныҥ айлына јаттыргызып ӱреткен.\nЛариса Исааковна балдарына јалакай ла кару эне. «Јаш тужым ырысту болгон, энемниҥ эркезинде ӧскӧм. Ол балдарында ончо неме јеткил болзын деп албаданган ла эмди де мени бастыра керектеримде јӧмӧжип турат. Энемге јажын-чакка быйанду јӱрерим — деп, Александр айдат. —Школдо ӱредӱм јакшы болгон, керек дезе, четвертьтерде тӧрттӧр дӧ ас чыгатан. Эҥ ле сӱӱген урогым — физкультура, спорттыҥ јилбиркеген бӱдӱмдери — грек-рим кӱреш ле атла јарыш. Бу эки бӱдӱмле маргаандарда да турушкам. 9-чы класстыҥ кийнинеҥ каладагы педколледжтиҥ физкультура аайынча бӧлӱгине кирип, самболо Артур Алексеевич Конуновто тазыктырынып баштагам.\n2010 јылда ӱредӱ божогон. Оныҥ кийнинеҥ черӱчил молјумды Ыраак Кӱнчыгышта бӱдӱргем. Черӱдеҥ јанып келеле, тӧрӧӧн-тууганла куучындажып, оноҥ ары ӱредӱге барар деп шӱӱлтеге келгем. 2012 јылда Москвада Ӧрт болдыртпазы аайынча службаныҥ академиязына ӱредӱге кирип, оны 2017 јылда божотком. Оноҥ ло бери Горно-Алтайск каланыҥ 1-кы таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгинде иштейдим.\nЈаштаҥ ала спортко тартылып, оны сӱӱгеним бастыра јӱрӱмиме: школдо, ӱредӱде, черӱде, ижимде — јарамыкту ла керектӱ болды. Черӱчил бӧлӱгимниҥ јуунты командазында болгом. Академияга да ӱренип барарымда ла мени оныҥ спортло јуунты командазына алган. Ондо јаантайын тазыктырынып, маргаандарда туружып, јуунты-сборлорго јӱрӱп турар болгоныс. Ол ӧйлӧрдӧ бистиҥ команда спорттыҥ ӧрт ӧчӱрери ле аргадаары аайынча бӱдӱмиле Россияныҥ эки катап чемпионы деп адаткан. Бойым јуучыл спорттыҥ кайдо бӱдӱмиле МЧС-тыҥ ачык Кубогыныҥ мӧҥӱн призеры болгом».\nӦрт ӧчӱреечилердиҥ ле аргадаачылардыҥ су-кадыгы бек, эди-каны, ийде-кӱчи тыҥ болор керек. Олор иште кажы ла кӱн тазыктырынат. Министерство кеминде бойыныҥ спорт бӱдӱмдери аайынча маргаандар јаантайын ӧткӱрилет, олордыҥ уч-турулталарыла ишчилерге звание-јамылар да берилет. Александр маргаандарда бойыныҥ бӧлӱгиниҥ адын бийик кеминде кӧргӱзет. Темдектезе, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ ла ого башкарткан бӧлӱктердиҥ ишчилери ортозында физбелетениш аайынча ченелтелер бу јуукта ӧткӧн. Караулдыҥ јааны А. Темдеков ондо бастыра ууламјы-бӱдӱмдерде эҥ артыктардыҥ тоозында болгон деп, МЧС-тыҥ Интернеттеги бӱгинеҥ билдис.\nАлександр ижи аайынча коллегаларыла кожо школдордыҥ, садиктердиҥ балдарына, студенттерге ӱредӱ, ӧрт-аргадаачы иштиҥ јилбилӱ ле тузалу мастер-класстарын ӧткӱрип турганын куучындады. Бӱгӱнги кӱнде јашӧскӱрим ӧрт-аргадаачы ӱредӱни, маргаандарда туружарын школдоҥ ло ала баштаар аргалу. Керек дезе, кӱӱнзеген ӱренчиктер ӧрт ӧчӱреечи бӧлӱктерге айылдап та барып келет.\nЧочыдулу айалгаларда иштеп турган улуска онойдо ок кылык-јаҥы тӧп, кӱӱн-табы бек, турумкай, каруулу болор керек. Александр: «Ижис аайынча јаантайын су-кадыкка каршузын јетиргедий айалгаларда иштеерге келижет. Ӧрттӧр анчада ла сооктор келгениле кӧптӧйт. Ончо немени ӧмӧ-јӧмӧ, командабысла эдедис. Психологический јанынаҥ турумкай, јалтанбас болор керек».\nБу јииттиҥ тӧп эрмек-куучыны ажыра токыналу кылыгын, ойгорын сезип, ол чындап та талдама кижи деп биледиҥ. Албатылык ойындардыҥ фестивали керегинде Александр мынайда куучындады: «2017 јылда баштапкы ойындарда туружарга мени нӧкӧрим Александр Легостаев айдып алган. Ол тушта јилбиркеген де болзом, је чике белетениш, тазыктырыныш јогынаҥ барып, список-тооломдо учында болуп, бичидип алган болгом. Баштапкы ойындарда туружаачылардыҥ јарымы кирези спорттыҥ устары, кӱрешчилер болгон. Је бу ойындарда бир ле бӱдӱмде эмес, ончо бӱдӱмдерде бойын бийик кеминде кӧргӱзер керек.\nЭкинчи маргаандарга каруулу белетенгем. Саал сӧӧктӱ акам Айдар Саналовло кожо ойындардаҥ эки ай озо белетенип баштаганыс. Чындап, Айдар баштапкы ойындарда база туружар кӱӱндӱ болгон, је ол тушта ого ижи аайынча келишпеген. Улаган аймак болуш эдип, ок-јаа берген, таныштар — камчы.\nМаргаандардыҥ талдашту бӧлӱгине амадап баргам. Финалда маргыжатан удурлажаачыларымныҥ ийдезин, једикпес јанын кӧрӱп аларга. Быјыл уулдардыҥ белетенижи бийик кеминде болгон, туружаачылар ончозы тыҥ. Талдашту ойындарды Кӧксуу-Оозы аймактаҥ Илья Тырышкин јеҥип алала, бир эмеш јайымжый берген болор. А маргаандарда кижиниҥ кӱӱн-табынаҥ, јеҥерге амадаган санаазынаҥ база кӧп неме камаанду. Бескези јеҥил уулдар 85 кг ташты канча кире ыраак апарганын да кӧрзӧ, алтай уулдардыҥ кӱӱн-табы анчада ла тыҥ болгоны јарт…\nБыјыл маргыжулардыҥ эки бӱдӱминде јеҥген де болзом, олор меге эҥ јеҥил келижип турган деп айтпазым. Кӱреш мениҥ канымда, јаштаҥ ала, је удурлажаачылар да кӱрештиҥ устары.\n«Ирбизектиҥ ойындарында» сыйга берилген акча-манатты мен учун «оорыган», санааркаган сыйындарымга, тӧрӧӧндӧримге ӱлештирип бердим.\nАлбатылык ойындардыҥ келер фестивалинде база туружар, јеҥип алар амаду бар. Бу учурлу маргаандарды тӧзӧгӧн улуска ончозына быйаным айдадым. Келер ойындар оноҥ до бийик кеминде, кӧрӧӧчилери кӧп болзын деп кӱӱнзейдим.\nЧыдап јаткан ӱйеге ада-энезиниҥ сӧзин угып јӱрзин, је јӱрӱмде нени иштеерин бойыныҥ кӱӱниле талдазын деп айдар кӱӱним бар. Тӧрӧл тилибисти ундыбайлы. Ончозы бойыстаҥ камаанду. Бойыстаҥ баштабазас, 30 јылдаҥ тилис ундылып калары чочыдулу. Культурабысты, албатылык јаҥжыгуларысты, спортты кӧдӱрип, бӧлӱнбей, ӧрӧ ӧзӧр керек.\nСооктор јууктап келди. Эл-јонды айылдарда одыруны баштаардаҥ озо печкени, трубаны шиҥдеп кӧрзин, јолдордо ајарулу јӱрзин деп кычырадым».\nАлександр 29 јашту. Бойдоҥ.\nЈаан тӧрӧлчи кӱӱндӱ. Гран ары јанындӧӧн амырап барганча, Улаганныҥ тайгаларыла јортып, чыккан-ӧскӧн јуртында амыраарын јакшызынат.\nБош ӧйдӧ чын болгон учуралдарга тайанып согулган фильмдерди кӧрӧт.\nКожоҥчылардаҥ Грот 25/17 ӧмӧликти, Миша Мавашини угат.\nСӱӱген бичиги јок. («Бичик качан да кычырбагам, јаш тужымда адыжып јӱреримде, Азбуканы да јетире кычырар бош јок болгон» — каткырат).\nСӱӱген курсагы — кӧчӧ лӧ энези эткен мантылар.\nУлустыҥ тыҥзынчак кылыгын јаратпайт. Чӱм-чаҥ јок, кижи кӱӱндӱ болор керек деп чотойт.\nЈылдыҥ сӱӱген ӧйи — кыш. («Кышкыда ончозы тымы-ы-к, ару болот. Је той-јыргалды, улус тоҥбозын деп, јайгыда эдер керек»).\nЈӱрӱмде энези чылап, «ончо болгон неме — јакшыга» деп ойгор сӧстӧрди ундыбай јӱрет.


Флюорокӧрӱниҥ планы - altaicholmon\nФлюорокӧрӱниҥ болужыла улустыҥ су-кадыгын шиҥдеп кӧрӧрине Оҥдой аймактыҥ эмчилиги јаан ајару эдет. Бӱгӱн флюорокӧрӱниҥ јылдык планы 93 процентке планы бӱткен.\n2017 јылдыҥ чаган-кӱчӱрген айларында мындый шиҥжӱни 9597 кижи ӧтти.\nФтизиатрлар, терапевтер ле фельдшерлер флюорокӧрӱниҥ учурын эл-јонго јартаары јанынаҥ кӧп иштер ӧткӱргендер, оныҥ шылтузында аймактыҥ улузыныҥ кӧп сабазы эмчиликке бойлорыныҥ кӱӱниле келген.\nКарган-тижеҥ ле јакшы базып болбос улусты участковый службалар эмчиликтерге санитарный кӧлӱктерле јетиргендер, улуска эптӱ болзын деп, флюорокӧрӱлер суббот кӱндерде база ӧткӱрилген.


очерк по творчеству Г.И.Чороса - Гуркина | Статья: | Образовательная социальная сеть\nОпубликовано 08.12.2019 - 15:49 - Наталья Михайловна Карманова\nОчерк посвящен изучению вклада Г.И.Чорос-Гуркина в становлении личности подрастающего поколения. Для Сибирского региона таким авторитетом является Григорий Иванович Чорос Гуркин.Он был признанным мастером живописи и рисунка в изображении алтайцев в единении с природой гор и прегорий Алтая, "великаном национального духа."\nочерк 34.1 КБ\nГ.И.Чорос – Гуркиннын чӱмдемел иштери керегинде очерк.\nБис, огош болчомдордын садынын таскадаачылары, Григорий Иванович Чорос - Гуркиннын чӱмдемел иштериле оморкоп, балдарды Алтайыстын тӱӱкизиле таныштырып, оны сӱӱрине, кӧрӱм – шӱӱлтезин элбедип, ар – бӱткенди баалап ла jуук колбу тудатан таскамал иштер ӧткӱредис. Темдектезе: занятиелер, проектер ажыра jурукчынын jӱрген jӱрӱмиле, чӱмдемел иштериле таныштырадыс. Экилегис jураныштын кружогын башкарадыс. Кружокторыстын аттары «Торко - Чачак» ла «Огош jурукчы». Иженип jадыбыс, келерликте бир – бир бала ады jарлу алтай jурукчы болуп чыгар, бойынын чӱмдемел иштерин алтай калыгына, бала – баркызына, тӱӱкиге артыргызып салар деп . Онын учун бис бу баштапкы алтай jурукчы керегинде очеркти бичирге тын кӱӱнзедис.\nАлтайдын ар-бӱткенин jуруктарга кеен jурайтан jурукчы XX - зинчи чактын башталганынан бери табылган.\nJе бу jаан jайалталу су-алтай эрди одус jылдын туркунына, «албатынын ӧштӱзи» деп адаткан учун, онын jуруктары музейлердин эдимдер чеберлейтен jеринде кемге де керек jок jӧӧжӧ болуп jаткан.\nБу бускаланду, шыралу jӱрӱм Григорий Иванович Чорос - Гуркинге уур будактар, ченелтелер ӧдӧрине келишкен.\nСан-башка салымду кижи. Бойын бойы кӧдӱрип, jайалтазын ачып, албатызынын адын кӧдӱрген билгири бийик политик. Анчада ла jуруктары ажыра jӱрӱминин тазыл-тамырын, Алтайынын кеен – jаражын кӧргӱзерге, кичеенгенин атту – чуулу jурукчы И.И.Шишкин кӧрӱп, бир де аланзыбай бойынын jуранып турган мастерскойына кычырып, кожо иштеерге jарамтык айалга берген. И.И.Шишкинле кожо cегис ле ай иштерге келишкен. 1898 jылда тулаан айда божоп калган. Онын кийнинде Г.И.Гуркинди бир jылдын бажында Петербургта jурук jурайтан Академиянын ар – бӱткен jуурар клазына ӱредерге алгандар. Jурукчынын jайалталу болгоны онойып ачылган.\nГригорий Иванович Чорос - Гуркиннын jураган иштеринин баштапкы кӧргӱзӱзи 1907 jылда Томск городто ӧткӧн. Онон ло jурукчы ады бастыра Сибирьде jарлу боло берген. Бу кӧрӱнин шылтузында Григорий Иванович Чорос - Гуркин ар – бӱткенди эн jакшы jурап тургандардын тоозына кожулган. Онойып Сибирьде учы учында бойынын jурукчызы табылган деп керелеген.\nJурукчы бойынын ижинде сурекей jаан jедимдерге jеткен. Ол jӱстер толу этюдтар, мундар тоолу башка – башка бӱдӱмдӱ jуруктар jураган. Jаан jуруктардын тоозында: «Каан - Алтай», «Кадын jарадынан ашканы», «Тоштын кыймыгы», «Кадын бажы», «Боочыдагы мӧштӧр», «Алтын – Кӧлдин толкулары» ла онон до ӧскӧлори. Олор эмди Томсктын, Красноярсктын, Иркутсктын, Новосибирсктын, Барнаулдын, Горно – Алтайсктын ла онон до ӧскӧ музейлердин оморкодузы болуп jат. Эн ле jарлу бичимел «Туулардын ээлеринин кӧли» (Jаны jер) деген jурук болгон.\nБу jурук 1915 jылда Томскта кӧрӱде база тургузылган болгон. Онын кийнинен Г.И.Чорос – Гуркин ого келиштире база кӧп эжерлерин jураган. Олор Санкт – Петербургта Орус государственный музейде, Москвада Кӱнчыгыш калыктарынын кееркемел музейинде, Красноярсктын, Барнаулдын, художественный музейлеринде ле танынан улустын jуунты – jуруктарында бар.\nОнон ло бери алтай jурукчынын jуруктарынын кӧрӱлери сӱрекей jаан jедимдерлӱ ӧдӱп туратан. Улус jуруктарды Томскта (1910, 1915 jылдарда), Барнаулда (1911 jылда), Красноярск ла Иркутск городтордо (1911 jылда) кӧргӧндӧр.\nГригорий Ивановичтын jӱрген ӧйлӧри кӱч ле арлык – берлик болгон. Ол общественный иштерде база эрчимдӱ туружатан болгон. Бойынын албатызынын элдигин орныктырарга сананган. Ого чек ӧскӧ керектер эдер керек болгон. Онын учун jуруктарын аргадап аларга ого бойынын jеринен jӱре берерге келишкен. Озо баштап Монголияда, онон Тува республикада jаткан.\nАлтай албатынын jурукчызынын jуруктары мундар тоолу jуруктардын ортозынан jылыйбаган.1926 jылда jурукчы Москвада ӧткӧн эки jаан кӧрӱде турушкан.\nМосквада база бир кӧрӱм бастырасоюзный болгон (1925 j.). Кӧрӱни А.В.Луначарский ачып мынайда айткан: «Мен мындагы jаркынду иштерди ширтеп тура, Алтайдан, ойрот Чорос - Гуркиннын сӱрекей сӱрлӱ, будыктарыла кӱмӱшке бодол jуруктарын анылап jадым. Алтайда мындый чокым ла кеендик эп – сӱмелӱ jурукчы канайда табылганын билбей турум».\nJӱрерге бистин баатыр уулга сӱрекей кату да болгон болзо, ол бойынын билгириле, jайалтазыла jаны тӧзӧлип jаткан алтай культуранын ӧзӱмине jаан камаанын jетирген. Балдарды jуранарына ӱреткен, бичиктерди кееркеткен, jураар ижин онон ары кӧндӱктирген. Бир де jаана баспаган, ижин токтотпогон.\nТӱбектӱ ле косколонду 1937 jылда Григорий Ивановичти айдуга апарган. Онын кеендик телекейин, jуруктарын элбек калыктан айрып, бойын аткылап салгандар.\nАды – jолы ойто ло чолмондолып, jаркындалып, 1957 jылдын кийнинде ады – jолын актаган кийнинде, jурукчынын иштери кӧргӱзилип баштаган.\nАтту – чуулу Алтайдын jуруктары албатызына ойто бурулган.\nJылдарла кожо jӱрӱмде кӧп немелер ӧскӧртӧ кубулат. Улустын кӧрӱм – шӱӱлтези, кижи ар – бӱткенди баалаганы, айландыра телекейди шӱӱгени кубулган, ӧскӧргӧн. Jе алтай jайаачынын jуруктары, jаркынду jараш кӱӱн – санаазы ӱйенен ӱйеге, чактан чакка там jаркындалып, бааланып, алтай кӧгӱс – сезимди ойгозот, оморкодот.\nУлу алтай jурукчынын ич – кӧрӱми, кеендик амадулары кижиликтин санаа – кӱӱнин jарыдат, ичкери ӧзӱмге кычырат.\n«Эбире ончолык jаны ла туулгандый – jерлик, телкемле улу: курчу – куйак туулары эдегиле эбирип, кӧс jетпес талага сында ла берген… Бу сен, баатыр, кош арка кабактарынды jуурып, чактарга ӱргӱлейдин ле быйанду санааларынды айлаткыштайдын».\nГригорий Иванович Чорос – Гуркин.\nМБОУ «Кырлыкская средняя общеобразовательная школа»\nструктурное подразделение ДОУ«Кырлыкский детский сад»\n«Лучший очерк по творчеству Г.И.Чорос - Гуркина»\nКраткий очерк о программе "Сообщество"...\nЦикл занятий по творчеству Г.И.Чорос-Гуркина - алтайского пейзажиста для детей старшего дошкольного возраста\nТворчество Григория Ивановича Чорос-Гуркина открывает большие возможности для изучения и показа на примере детям безграничной красоты и очарования Алтая, о представлении поэтическом восприятии художни...\nЗанятие поможет научить детей последовательному изображению пейзажа....\nТворчество Ч- Гуркина


«Бис чын јол талдап алганыс» - altaicholmon\nСовет Союзта ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ ортозындагы демократиялык кубулталар нациялардыҥ бойын эл деп сезими ойгонып, ӧзӱм алынарына, оныла колбой автоном областьтыҥ статузын республикага јетирер јӱткӱмелине баштапкы алтамдар берген. СССР-дыҥ ла РСФСР-дыҥ Конституциязы аайынча автоном республика (областька кӧрӧ) бойыныҥ јеринде государственный јаҥныҥ аргаларын толо бӱдӱрген ле оныҥ чыдузында сурактарла јӧптӧрди таҥынаҥ бойы чыгарар јаҥду болгон. Областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединде бу суракла тыҥ тартыжулар болотон. Бистиҥ тергеедеги экономикада, политикалык јӱрӱмде тура берген айалгалардыҥ аайына тургуза ла чыгарын ӧй некеген.\n1990 јылда элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда «Горно-Алтайский автоном областьтыҥ государственный суверенитеди керегинде декларация», «РСФСР-ла областьтыҥ государственно-тап-эрик устройствозы керегинде јӧптӧжӱ» ле «Областьтыҥ рыночный колбуларга ла экономиканыҥ турумкай ӧзӱмине кӧчӧр ӧйдӧ (1990-1992 јылдар) РСФСР-ла экономикадагы колбулары керегинде јӧптӧштирӱ» деген ӱлекерлер јарлалган. Олордо бу курч сурактыҥ аайына чыгатан тӧс ээжилер ле кӧрӱмдер айдылган. Албатыныҥ эҥ артык ойгор сагышту уулдарыныҥ автоном областьтыҥ статузын бийиктедери керегинде амадузын кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрери тӱӱкилик керек болгонын албаты јарт оҥдогон.\nАлтай Республиканы тӧзӧӧрдӧ, политический ле экономический јанынаҥ кемнеҥ де камааны јок ло теҥ-тай тап-эриктӱ болорына јединерине эҥ баштапкы учур берилген. КПСС-тыҥ обкомыныҥ баштапкы качызы ла депутаттардыҥ областной Совединиҥ председатели болгон Валерий Иванович Чаптынов јерлештерине баштанып, государственный башкараачы болгон адында јаан каруулу угускан: «…кем де областьтыҥ производительный ийделерин ӧскӱрер, оныҥ экономиказын кӧдӱрер, эл-јонныҥ јадыныныҥ јонјӱрӱмдик айалгаларын тӧзинеҥ јарандырар, оныҥ тап-эриктерин ле јилбӱлерин корулаар амадунаҥ ӧскӧ кандый да амадулар ла керектер тургуспай јат».\nРСФСР-дыҥ 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱниндеги 1536-1 таҥмалу јасагыла Горно-Алтайский автоном область алдындагы ла граныла РСФСР-га кирип турган Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика болуп кубулган.\nАвтоном область јаҥы тап-эриктӱ статусту болгоны тергееде јуртап јаткан бастыра калыктардыҥ тап-эриктерин ле јасактарда јилбӱлерин корулаарын јеткилдеерине гарант болгон. Бу јылдарда эдилген јаан иштерди, јединген турулталарды ончозын тоолоп, ончозын айдар арга да јок.\nКапитальный строительствого эдилген миллиардтарла тоололгон инвестициялардыҥ шылтузында јаҥы аэропорт, бассейн, балдардыҥ садтары, ФАП-тар, школдор, јадар туралар тудулган; агропромышленный комплекс ӧзӱм алынган; кӱнниҥ электростанциялары кӧптӧгӧн; јолдор јазалган; каланыҥ ла јурттардыҥ тыш бӱдӱми јарандырылган; республикага газ келген; туризм эрчимделген; ич-кӧгӱс энчиниҥ байлыгы кичеелген ле кӧргӱзилген ороондо эҥ артык музейлердиҥ бирӱзи тудулган.\nАлтай Республиканыҥ јаҥыныҥ органдары национальный политикада эки ээжиге тӧзӧлгӧлӧнӧт: российский јасактар аайынча ла тӱӱкидеги јаҥжыгуларды ајаруга алып, тергеениҥ јеринде јуртап јаткан бастыра этносторго ӧзӱмниҥ теҥ-тай айалгазын тӧзӧйт. Совет ӧйинеҥ бери тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ башкараачылары эки башка нациялу улустаҥ тудулатан ээжи јаҥжыккан. Бу јаҥжыгу эмди 29 јылга улай бузулбай келди. Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча Алтай Республиканыҥ государственный тилдери — ол орус ла алтай тилдер. Бӱгӱн республикада теҥ-тай тап-эриктӱ эки тилдиҥ — Орус ла Алтай тилдердиҥ кӱндери тогузынчы катап темдектелип јат.\nРеспубликада Јаҥы јыл окылу темдектелгениле коштой, алтай Јаҥы јыл — Чага байрам, казах калыктыҥ мусульман Јаҥы јылы — Наурыз — база темдектелет. Тергееде јуртаган ас тоолу ӧс калыктар-этностордыҥ байрамдары база ӧткӱрилет. Туба, куманды ла чалканду калыктардыҥ јаткан јерлеринде «Чылгайак», мӧштиҥ Јӱрӱк байрамы ӧткӱрилет. Алтайлардыҥ тоозына кирип турган этносторды бириктирип турган јаҥжыккан байрам — ол Эл Ойын. Онойдо ок «Алтайдыҥ суучактары» деген јаан байрам тергеебистиҥ текши калыгыныҥ база бир байрамы болуп јаҥжыккан.\n2013 јылда Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ филология факультединде алтай тил ле литература кафедразы алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ башка факультеди болуп тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги алтаистика јаан билимниҥ тепкиштериниҥ јаҥы бийигине алтаганын айдар керек. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды тӧзӧлгӧнинеҥ ала билим-шиҥжӱлӱ элбек ле јаан иш апарат. Ол ар-бӱткенди, культураны, тӱӱкини, тӧрӧл тилди ле литератураны, јаҥжыгуларды келер ӱйелерге корулап алары јанынаҥ элбек иш бӱдӱрет. Республиканыҥ статузын алынганыс бу амадуларга база јаан тӧзӧгӧлӧр салып јат.\nБис јаҥжыккан ич-кӧгӱс байлыктарысты корулаарына јаан ајару саладыс. Европаныҥ глобализацияныҥ ӧйинде бойыныҥ јаҥжыгуларын, башказын ундыган ороондорынаҥ оныла аҥыланадыс. Тергеениҥ јасакчы органы — Эл Курултай — «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ материальный эмес энчизин ӧскӱрерин аайлаштырары керегинде» деп республикан јасак јараткан. Алтай Республикада јарадылган бу јасак аайынча ондый ок јасакты федерал кеминде јарадар баштаҥкай эдилген. Бу јасак культураныҥ материальный эмес энчизиниҥ объекттерин табар, орныктырар, корулаар ла тузаланар керекти аайлаштырат, јаҥныҥ органдарыныҥ культураныҥ материальный эмес энчизиниҥ объекттерин ӧскӱреринде чыдуларын тургузат. Алтай Республикада культураныҥ материальный эмес энчизиниҥ объекттери — ол јаҥжыгулар, јаҥарлар, кай, чӱм-јаҥдар, мӱргӱӱл ле ӧскӧ дӧ јаҥдаштар, албатыныҥ байрамдары, устардыҥ јаҥжыккан ижиле колбулу билгирлер ле ченемелдер — кандый ла этносты бойын аҥылу калык деп сестирген тӧс ончо байлыктар.\nБӱгӱнги Россияныҥ тӱӱкизинде аҥылу корудагы јерлер керегинде баштапкы јасак база Алтай Республикада јарадылган. Алтай Республика ок ООН-ныҥ Азияныҥ ороондорыныҥ башкаруларыныҥ ортодо туулык ороондордыҥ турумкай ӧзӱми аайынча баштапкы консультацияларында Россияныҥ туулык јерлериниҥ адынаҥ турушкан. Бу консультациялардыҥ телекейдиҥ башка-башка ороондорынаҥ ла талаларынаҥ келген туружаачылары Алтай Республика керегинде докладты јилбиркеп уккандар. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ беш объеги ЮНЕСКО-ныҥ Бастырателекейлик энчизиниҥ тооломына кирген. Алтай Республика ЮНЕСКО-го Бастырателекейлик кереестердиҥ «Алтай — Алтын кырлар» деп категориязын Пазырыктыҥ ӧйиниҥ тӱӱкилик-культуралык энчизиле толтырары, онойдо ок Тыва ла Хакасия республикаларла кожо Тӧс Азияныҥ кӧп калыктарында таркаган јайаандык кайды кижиликтиҥ энчизиниҥ кереестериниҥ Тооломына кийдирери јанынаҥ иштеп келген.\nБистиҥ ар-бӱткени јараш ла солун, культурада ла тӱӱкиде байлык энчилӱ тергеебиске туристтердиҥ келери кӧптӧгӧн. Онызы Алтай Республика туризмде инвестициялар јанынаҥ јилбилӱ тергее болгонын кӧргӱзет. Айдарда, турист-рекреационный кластерлерле, темдектезе, туулык чанала јыҥылаар «Манјӱрек», кӧп јилбилӱ јерлерди бир јолло бириктиретен «Каракол» комплекстердий объекттерди тударыла иштеери јаан учурлу болуп јат. Олордо јолдор јазалып, јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр иштер кидим ӧдӧт. Онойдо ок Россияда баштапкы ла геопарк тудулган. Оныҥ гран-кыйуларына Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактар кирген.\nАлтай Республика — аграрный тергее болуп јат, оныҥ эл-јоныныҥ 70 проценти кирези јурттарда јадып, мал-аш ӧскӱрет, маалаажыла иштейт. Бӱгӱнги кӱнде государство аграрно-промышленный комплекстиҥ кӧп-кӧп ууламјыларында субсидияларла, гранттарла, бюджеттер ортодогы трансферттерле јӧмӧлтӧ эдип туру. «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал адылу программала јурт ээлемдердиҥ башка-башка ууламјыларында (укту мал-аш, койлор, аҥдар, јылкылар ла ӧскӧ дӧ мал-аш ӧскӱреринде), билелик крестьян-фермер ээлемдерге ле ижин јаҥы баштап турган ээлемдерге база болуш-јӧмӧлтӧ кӧп эдилген.\nАлтай Республика эрчимдӱ ӧзӱм алынып, ичкери барат. Бис тегин эмес ӧйдӧ јадып турус, ӧй кубулып јат. Ӧйлӧ кожо бис база кубулып јадыс, је эҥ учурлузы бистиҥ тергеениҥ, кичӱ тӧрӧлис Алтай Республиканыҥ статузы тыҥып, ол јаан ӧзӱмдӱ јолло бӱдӱмјилӱ барып јатканы. «Бис чын јол талдап алганыс» — республиканыҥ баштапкы башчызы, быјыл чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы темдектелип турган Валерий Иванович Чаптынов тергеениҥ эл-јонына јаш республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ баштапкы айларында мынайда баштанган. Бу сӧстӧрди бӱгӱн де айдарыс: «Бис чын јол талдап алганыс!». Байрамла, Алтай Республиканыҥ бирлик биледе нак јуртап јаткан бастыра калыктары!


«Калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде кӧп иштенигер! — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 8—13 б.\n«Калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде кӧп иштенигер!\n«КАЛГАНЧЫ КӰНДЕРДИҤ» УЧЫНДА НЕ БОЛОР?\nӰРЕНЧИКТЕРДИ ОНОҤ ЛО АРЫ БЕДИРЕГЕР\nТӦГӰН КУДАЙ ЈАҤДАРГА ЈУУКТАБАГАР\nБИС НЕНИ БИЛИП АЛДЫС?\n«Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артыгар\n40 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Турумкай болыгар, јана баспагар, Кайраканга иштеерине бастыра бойыгарды беригер» (1 КОР. 15:58).\n58 КОЖОҤ Амырдыҥ најызын бедирегер\n1. Бис «калганчы кӱндерде» јадып турганыс деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\nСЛЕР 1914 јылдыҥ кийнинде чыккан болзогор, слердиҥ бастыра јӱрӱмигер бу телекейдиҥ «калганчы кӱндеринде» ӧдӱп јат (2 Тим. 3:1). Иисустыҥ озодоҥ јуу-согуш, ачана-торо, јерсилкиништер, оору-јобол, каршулу керектер эдип турган улустыҥ кӧптӧгӧнин, анайда ок Иегованыҥ албатызына истежӱлер болорын айдып салганын кажыбыс ла уккан эмей (Матф. 24:3, 7—9, 12; Лука 21:10—12). Бого коштой улустыҥ кылык-јаҥы элчи Павелдиҥ судурлаганына келижип турганын кӧрӧдис. («Улус кандый болуп калган?» деген рамканы кӧрӱгер.) Бу ӱзе неме бис «калганчы кӱндерде» јададыс деп кӧргӱзип јат (Мих. 4:1).\nУлус кандый болуп калган?\n«Улус јаҥыс бойын сӱӱр, акчага ӱстӱгер, мактанчак, бийиркек болор, јамандаар, ада-энезиниҥ сӧзин укпас, быйаны јок болор, олордо агару не де болбос; буурзабас, јаражар кӱӱни јок, копчы болор, тудунбас, казыр болор, јакшыны јаман кӧрӧр; садынчак болор, сананбас, улуркак болор, соот-јыргалды Кудайдаҥ артык сӱӱр. Тыштыла Кудайга берингендий болор, бойлоры бериништиҥ кӱчин јектеп јадылар» (2 Тим. 3:1—5).\n2. Биске кандый сурактардыҥ карууларын таап алар керек?\n2 1914 јылдаҥ бери кӧп ӧй ӧткӧн, айдарда, бис «калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде јададыс. Айса болзо, чак тӱгенериниҥ учы јууктап калган болордо, биске јаан учурлу мындый сурактардыҥ карууларын таап алар керек: «калганчы кӱндердиҥ» учында не болор? Мыныла колбой Иегова бистеҥ нени сакыйт?\n3. 1 Фессалоникадагыларга 5:1—3-те айдылганыла, телекейлик башчылар кандый јар айдар?\n3 1 Фессалоникадагыларга 5:1—3 кычырыгар. Бу ӱлгерлерде Павел «Кайраканныҥ [Иегованыҥ] кӱни» керегинде айдат. Иегованыҥ кӱни дегени «Улу Вавилонго» — тӧгӱн кудай јаҥдардыҥ телекейлик империязына табару башталганынаҥ ала Армагеддонло божойтон ӧйди темдектейт (Ачыл. 16:14, 16; 17:5). Шак ла бу кӱнниҥ башталарыныҥ алдында албатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар айдар. Кезикте политикалык башчылар албатылар ортодо амыр колбулар тудары керегинде айдып, бого тӱҥей сӧстӧр айдыжат*. Је Агару Бичиктеги бичилген «амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јарлалатаны, аҥылу болор. Нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ телекейлик башчылар чыннаҥ ла амыр јӱрӱм экелди деп билдирер. Је чынынча болзо, бу ӧйдӧ олорго кенетийин јоголтыш келер (Матф. 24:21).\nАлбатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар јарлаза, бу јардыҥ тӧгӱнине кирбегер (3—6 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n4. а) «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деген јардыҥ айдылары керегинде бис база нени билип аларыс? б) Је эмди бис нени билерис?\n4 «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деген јардыҥ айдылары керегинде кезик јетирӱлерди билер де болзоос, је ончозын билбезис. Бу јар недеҥ улам башталарын ла канайып айдыларын бис база билбей јадыс. Бу јар јаҥыс катап айдылар ба, эмезе канча катап айдылар ба јартын билбезис. Је биске бир неме јарт: политикалык башчылар амырга јединер деп тӧгӱндетпес керек. Олордыҥ анайып айткан сӧстӧри — библиялык судурдыҥ бӱдӱп јатканы болор. Бу сӧстӧр Иегованыҥ кӱни удабас ла једип келериниҥ темдеги болот.\n5. 1 Фессалоникадагыларга 5:4—6 «Иегованыҥ кӱнине» белетенип аларга канайып болужат?\n5 1 Фессалоникадагыларга 5:4—6 кычырыгар. Павелдиҥ сӧстӧри биске «Иегованыҥ кӱнине» белетенип аларга болужат. Бис «ӧскӧлӧри чилеп уйуктаба[с]» учурлу. Биске «ойгу ла сергек» болор керек. Темдектезе, политикалык керектерге кирижип, нейтралитетти буспаска, ајарыҥкай болор керек. Оноҥ башка, бис бу телекейдиҥ улузына кожулып каларыс (Иоанн 15:19). Је бис амыр-энчӱни јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы тургузар деп бӱдӱп јадыс.\n6. Улуска кандый болуш јетирер керек, нениҥ учун?\n6 Биске јӱк ле бойыс ойгу јӱрер керек эмес, је улуска бӱгӱнги кӱндерде бӱдӱп турган библиялык судурларды кӧргӱзип, кӧгӱс уйкунаҥ ойгонорго болужар керек. Улу тӱбек баштала берзе, Иегованыҥ јанына турарга ӧткӱре орой болуп калар деп ундыбай турактар. Бат, оныҥ учун эмди ле јарлаар керек!*\nБис јарлаар иште амыр ла јеткер јок јӱрӱмди јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы эдер аргалу деп јарлайдыс (7—9 абзацтарды кӧрӱгер.)\n7. Иегова бисти нени этсин деп айдат?\n7 Иегованыҥ кӱни башталарына јетире коркышту ас ӧй арткан болордо, Кудай бисти эрчимдӱ јарлазын деп айдат. Оныҥ учун биске бойыстаҥ: «„Кайраканга иштеерине“ бастыра бойымды бередим бе?» — деп сураар керек (1 Кор. 15:58). Иисус бисти кандый иш бӱдӱретенисти озодоҥ айдып салган. Калганчы кӱндерде не болорын куучындап тура, ол: «Ончо калыктарга кере болзын деп, Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јер-ӱстине јарлалар» — деп айткан (Марк 13:4, 8, 10; Матф. 24:14). Оныҥ учун сананып ийзеер, јарлаар ишке барган тужыгарда, слер библиялык судурды бӱдӱрип јадыгар!\n8. Каандык керегинде јарлалып турган иш кандый једимдерге једет?\n8 Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлайтан иш кандый једимдерге једет? Бу јарды јарлап турган Каандыктыҥ јарчыларыныҥ тоозы бастыра јердиҥ ӱстинде кажы ла јыл кӧптӧп јат. Темдектезе, 1914 јылда 43 ороондо 5 155 јарчы болгон. Је бӱгӱнги кӱнде 240 ороондо ло јерлерде 8 јарым миллион кире јарчы иштейт! Је иш тӱгенгелек. Биске оноҥ ло ары улуска кижиликтиҥ уур-кӱчтериниҥ аайына јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу деп куучындаар керек (Сар. 145:11—13).\n9. Бис Каандык керегинде јарды нениҥ учун оноҥ ло ары јарлаар учурлу?\n9 Бис сӱӱнчилӱ јарды Иегова токтотпогончо ло јарлаарыс. Улуска Иегова ла Иисус Христос керегинде билип аларга, база канча кире ӧй арткан? (Иоанн 17:3). Бис бу сурактыҥ каруузын билбезис. Је «чыннаҥ ла ӱргӱлји јӱрӱм аларга турган улуста» (ЈТ) улу тӱбектеҥ озо сӱӱнчилӱ јарды алынатан арга барын јарт билерис (Ап. ижи 13:48). Бис андый улуска, ӧткӱре орой болголокто, канайып болужар аргалу?\n10. Иегова биске улусты чындыкка ӱредерге канайып болужат?\n10 Иегова биске бойыныҥ организациязы ажыра улусты чындыкка ӱредетен ончо немени јеткилинче берет. Темдектезе, бис кажы ла неделе сайын иштеер кӱндердеги туштажуга јӱредис. Бу туштажуда бис куучын баштаарына, такып барарына ла Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрерине ӱренедис. Анайда ок Иегованыҥ организациязы биске јарлаар иштиҥ јепселдерин берген. Бу јепселдер биске:\nјилбилӱ эдип куучындаарга,\nкижи Агару Бичикти кӧптӧдӧ билерге кӱӱнзезин деп болужарга,\nАгару Бичикти ӱренген тушта чындыкка ӱредерге,\nјилбиркеп турган улусты бистиҥ сайтка кирзин деп кӱӱнзедерге ле Каандыктыҥ Туразына кычырарга болужат.\nБу јепселдердиҥ бар болгоныла болорзынбай, олорды тузаланар керек*. Темдектезе, јакшы куучындашкан кижиге буклет эмезе журнал артыргызып салза, ол кижи оны такып тушташкалагыста кычырып јадаар эди. Бистиҥ кажыбыста ла Каандык керегинде јарды кажы ла ай эрчимдӱ јарлайтан молју бар.\n11. Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курстыҥ амадузы кандый?\n11 Иегова улусты чындыкла таныжып алзын деп, база бир аргала болужат — jw.org® сайтта Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курс бар. Бу курстыҥ амадузы кандый? Кажы ла ай бастыра јердиҥ ӱстинде канча муҥ улус интернеттеҥ Агару Бичикти ӱренетен курстар бедиреп јат. Оныҥ учун бистиҥ онлайн-курс улуска Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкла таныжарга болужар аргалу. Кезик улус бисле Агару Бичикти ӱренерге алаҥзып турган болор. Андый улуска бистиҥ сайттагы бу онлайн-курсты кӧргӱзип беригер эмезе кижиге бу курстыҥ ссылказын аткарып ийигер*.\n12. Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курс кандый сурактардыҥ карууларын аларга болужат?\n12 Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курста мындый темалар бар: «Агару Бичик. Оныҥ Чӱмдеечизи кем?», «Агару Бичикте кем керегинде айдылат?», «Агару Бичик кандый ижемји берет?». Бу курс мындый сурактардыҥ карууларын аларга болужар.\nАгару Бичик канайып болужар аргалу?\nИегова, Иисус Христос ло ангелдер олор кемдер?\nКудай улусты кандый амадулу јайаган?\nКыйын-шыра јердиҥ ӱстинде нениҥ учун андый кӧп?\nАнайда ок бу курста Иегова:\nкыйын-шыраны ла ӧлӱмди канайып јоголтор,\nбожоп калган улусты канайып тиргизер, анайда ок\nкижиликтиҥ башкаруларын Кудайдыҥ Каандыгына канайып солыыр деген сурактар кӧрӱлет.\n13. Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренерин онлайн-курс солыйт па? Јартап беригер.\n13 Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренерин онлайн-курс солыбай јат. Иисус ӱренчиктер белетейтен ишти бистерге берген эмей. Јилбиркеп турган кижиге бу курсты ӧдӧри јарай берзе, ол оноҥ ары ӱренерге кӱӱнзеер болор деп иженип јадыс. Анайып, ол Агару Бичикти ӱренерге јӧпсинер болор. Кажы ла уроктыҥ кийнинеҥ кижиге Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренетен заявка бичип ийетен арга берилет. Бастыра јердиҥ ӱстинеҥ кажы ла кӱн 230-таҥ ажыра заявка келет! Мынаҥ Агару Бичикти кижи бойы таҥынаҥ ӱренип болбозы кӧрӱнип јат!\n14. Матфей 28:19, 20-ле болзо, бис нени эдер учурлу, нениҥ учун?\n14 Матфей 28:19, 20 кычырыгар. Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрип тура, бис Иисустыҥ: «Јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер» — деген сӧстӧри аайынча, ӱренчиктер белетеер учурлу. Улуска Иегованы ла оныҥ Каандыгын талдап алары эҥ јаан учурлу болгонын оҥдоп алзын деп болужар керек. Мынайып болужарга, олорды библиялык чындыкла јӱрерине, јӱрӱмин Иеговага учурлаарына ла сууга чӧҥӱрилерине кӱӱнзедер керек. Јӱк ле анайып олор Иегованыҥ кӱнин ӧдӱп чыгар (1 Петр 3:21).\n15. Ӧйди неге калас јылыйтпас керек, нениҥ учун?\n15 Ӧрӧги айдылганыла, бу телекейдиҥ учына јетире коркышту ас ӧй арткан. Оныҥ учун бисте Христостыҥ ӱренчиги болорго солынарга кӱӱнзебей турган улусла Агару Бичикти ӱренерине ӧйди калас ӧткӱрер аргабыс јок (1 Кор. 9:26). Ӧй бисти сакыбас! Ӧткӱре орой болголокто, база да кӧп улуска Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаар керек!\n16. Ачылта 18:2, 4, 5, 8-ле болзо, бистиҥ кажыбыска ла нени эдер керек? (Сносканы база кӧрӱгер.)\n16 Ачылта 18:2, 4, 5, 8 кычырыгар. Бу ӱлгерлерде Иегова бойыныҥ ишчилеринеҥ база нени сакып турганы айдылат. Чындык христиандарда Улу Вавилонло кандый да колбу болбос учурлу. Кижи Иегованыҥ Керечизи болордоҥ озо, тӧгӱн кудай јаҥда јӱрӱп, оныҥ керектерине турушкан ла службаларына јӱрген болордоҥ айабас, эмезе ол бу кудай јаҥга акча-манатла јӧмӧшкӧн болор. Оныҥ учун јарчы болордоҥ озо, ого тӧгӱн кудай јаҥла бастыра колбуларын ӱзер керек, темдектезе, Улу Вавилонло колбулу серкпенеҥ эмезе организациянаҥ јӱрӱп јатканын самара ажыра эмезе база кандый бир арга ажыра айдып салар керек*.\n17. Христиан кижи кандый ишти эдерге јӧпсинбес, нениҥ учун?\n17 Чындык христиан кижиге бойыныҥ ижинде Улу Вавилонло бир де колбу јок по деп, бӱдӱмјиленип алар керек (2 Кор. 6:14—17). Темдектезе, ол серкпеге ишке де кирерге јӧпсинбес, анайда ок тӧгӱн кудай јаҥныҥ бажырып турган јерлеринде кандый бир јаан иш эдерге де јӧпсинбес. Ол эмезе ондо бойыныҥ бизнеси бар болзо, Улу Вавилонло колбулу контракт тургуспас эмезе заказ албас. Бис нениҥ учун анайып эдип јадыс? Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ кӧзинде кирлӱ кудай јаҥдардыҥ керектерине ле кинчектерине кирип каларга кӱӱнзебей јадыс (Иса. 52:11)*.\n18. Бир ака иш јанынаҥ бек шӱӱп алган кӧрӱмин канайып кӧргӱскен?\n18 Канча да јыл кайра, бир аксагал агашла узанып иштеген. Бир катап ого оныҥ калазында турган серкпеде јаан эмес иш эдетен заказ келген. Мынаҥ озо ака серкпеде иштеерге бир де јӧпсинбей туратан, заказ эткен кижи де аканыҥ кӧрӱмин билер болгон. Је бу учуралда, проектти тургуза ла эдетен кижи керек болгон. Је ака библиялык принциптерди буспаска, заказты тӱҥей ле албаган. Кӧрӧр болзо, бир неделе ӧдӧ берерде, јербойыныҥ газединде ол заказты алган кижиниҥ, серкпениҥ ӱстине крест тургузып јаткан фотојуругы јӱрген. Бистиҥ ака заказты алып ийген болзо, газетте бойыныҥ фотозын кӧрӱп ийер эди. Сананып кӧрзӧӧр, мыны кӧрӱп, јуун ака керегинде нени сананар эди? А Иегова нени сезер эди?\n19, 20. а) Бис нени билип алдыс? б) База нени билип алар керек?\n19 Агару Бичикле болзо, удабас јаан учурлу судур бӱдер — бу телекейдиҥ башчылары: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар айдар. Бис Иегова Кудайыстыҥ болужыла, албатылар качан да бузылбайтан амыр-энчӱ тургузып болбос деп, билип алганыс. Је бу јар айдылгалакта ла кенетийин јоголтылыш келгелекте, биске нени эдер керек? Иегова бисти Каандык керегинде јарды эрчимдӱ јарлазын ла јаҥы ӱренчиктерди оноҥ ло ары бедирезин деп кӱӱнзейт. Анайда ок тӧгӱн кудай јаҥдарла бисте бир де колбу болбос учурлу. Бу дегежин, Улу Вавилонныҥ организацияларынаҥ чыгарын ла бистиҥ ижис тӧгӱн кудай јаҥла колбулу эмес деп, бӱдӱмјилӱ болорын темдектейт.\n20 Је «калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде мынаҥ да ӧскӧ немелер болор. Оныҥ учун Иегова бистеҥ кандый да алтамдар эдерин сакыыр. Бу кандый алтамдар? Кандый немелер болор? Удабас болотон айалгага белетенип аларга, биске нени эдер керек? Бу сурактар келер јӧрмӧлдӧ шӱӱжилер.\nСЛЕР НЕНИ БИЛИП АЛДЫГАР?\n«Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јар керегинде\nКаандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды нениҥ учун эмди ле јарлаары ла ӱренчиктер белетеери керегинде\nТӧгӱн кудай јаҥла бир де колбу тутпагар дегени керегинде\n71 КОЖОҤ Бис — Иегова Кудайдыҥ черӱзи!\nУдабас политикалык башчылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок»,— јӱрӱмге јединдис деп, јар айдар. Бу јар улу тӱбектиҥ удабай ла башталарын кӧргӱзип турган темдек болор. Је бу ӧй келгелекте мындый сурактардыҥ карууларын таап алар керек: биске нени эдер керек? Иегова бистеҥ нени сакыйт?\nТемдектезе, ООН-ныҥ сайтында, бу организацияныҥ амадузы — «телекейлик амыр-энчӱни кичеери» деп айдылат.\nБу чыгарманаҥ «Кудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе?» деген јӧрмӧлди кӧрӱгер.\n2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ «Каруулчы шибеезинде» «Чындыкка ӱредигер» деген јӧрмӧлдӧ јарлаар иштиҥ јепселдерин канайып тузаланатаны керегинде кӧптӧдӧ билип аларга јараар.\nБу курс эм тургуза јӱк английский ле португальский тилдерге бар.\nАнайда ок бис тӧгӱн кудай јаҥла колбулу кандый бир клубтарга эмезе јииттердиҥ лагерьлерине эмезе курстарга јӱрбес учурлу. Андый организациялардыҥ ижи кӧп сабада кудай јаҥла кӧндӱрезинеҥ колбулу болбой турган да болзо, олордыҥ тазыл-тамыры ла амадулары тӱҥей ле тӧгӱн кудай јаҥла колбулу болот.\nКудай јаҥдардыҥ организацияларыла колбулу иштер јанынаҥ Агару Бичик нени айдып турганын тереҥжиде билерге, 1999 јылдыҥ кандык айдыҥ 15 кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинде» «Кычыраачылардыҥ сурактарын» кӧрӱгер.\nЈурукта: Кафеде отурган улус солундардаҥ «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јарды кайкап угадылар. Јарлаар иштиҥ кийнинеҥ кафеге ажанарга келген Керечилер болуп турган эш-нӧкӧрлӧр бу јардыҥ тӧгӱнине кирбей јат.


Кудай ол кем? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайга нениҥ учун бажырар керек?\nЧын Кудай — ол ончо немени јайаган Јайаачы. Анда бажы да болбогон, учы да качан да болбос (Сарын 90:2). Агару Бичиктеги сӱӱнчилӱ јарды чын ла Ол биске ачкан (1 Тимофейге 1:11). Јӱрӱмди Кудай сыйлаган болордо, бис јӱк ле ого бажырар учурлу. (Ачылта 4:11 кычырыгар.)\n2. Кудай керегинде нени билерис?\nУлустыҥ кемизи де Кудайды качан да кӧрбӧгӧн, нениҥ учун дезе ол кӧскӧ кӧрӱнбес Тын. Кӧскӧ кӧрӱнбес Тын болгонынаҥ улам ол, улуска кӧрӧ, канча киреге бийик болот (Иоанн 1:18; 4:24). Кудайды кӧрӧр арга јок то болзо, ол керегинде оныҥ јайап салган јайаандарынаҥ билип аларга јараар. Темдектезе, јӱзӱн-јӱӱр маала-ажынаҥ ла чечектердеҥ оныҥ сӱӱжи ле ойгоры кӧрӱнет. Учы-кыйузы јок Јер-телекей дезе, оныҥ ийде-кӱчин керелейт. (Римдегилерге 1:20 кычырыгар.)\nАгару Бичикти кычырып, Кудай керегинде оноҥ кӧпти билип аларга јараар. Анда Кудай нени сӱӱп, нени сӱӱбей турганы, анайда ок башка-башка учуралдарда улуска канайып баштанып турганы айдылат. (Сарын 103:7—10 кычырыгар.)\n3. Кудайда ады бар ба?\nИисус: «Теҥеридеги Адабыс! Адыҥ Сениҥ агарулалзын» — деп айткан (Матфей 6:9). Кудайда кӧп титулдар бар, је ады оныҥ јаҥыс. Башка-башка тилдерде оныҥ ады башка эдип айдылат. Алтай тилге Кудайдыҥ ады «Иегова» деп айдылат. (Сарын 83:18 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ кӧп кӧчӱрмелеринеҥ Кудайдыҥ ады јоголтылып, Кайракан ла Кудай деген титулдарга солылган. Је Агару Бичиктиҥ оригиналында Кудайдыҥ ады 7 000 кире катап туштайт. Иисус улусты Кудай керегинде ӱредип тура, јаантайын Кудайдыҥ адын тузаланган. (Иоанн 17:26 кычырыгар.)\n«Кудайда ады бар ба?» деген видеоны кӧрӱгер.\n4. Иегова бисти сӱӱп турган ба?\nКудай бу сӱӱштӱ ада чылап, бисти келер ӧйдӧ јакшы јӱрзин деп, ончоны эдет\nБӱгӱн телекейде коркышту кӧп ачу-корон ло кыйын-шыра. Бу дезе, Кудай бисти сӱӱбей ле керексибей турганын кӧргӱзет пе? Кезик улустыҥ айтканыла болзо, Кудай бисти ченеерге кыйын-шыра ийет. Је бу тӧгӱн. (Иаков 1:13 кычырыгар.)\nИегова бисти роботтор чылап јайабай, карын јайым берген. Бу учун бис ого быйанду болодыс. Бис бу јайымды тузаланып, ого иштеер аргалу (Иисус Навин 24:15). Је кӧп улус ӧскӧ јол талдап алганынаҥ улам, улуска каршу јетирет. Оныҥ учун бу телекейде кыйын-шыра коркышту тыҥ кӧптӧгӧн. Улус бу јайымды јастыра тузаланып турарда, Иеговага ачу болот. (Башталганы 6:5, 6 кычырыгар.)\nИегова улусты сӱӱп јат, оныҥ учун бисти јӱрӱмге сӱӱнип јӱрзин деп кӱӱнзейт. Удабас ол јаманды ла јаман керектер эдип тургандарды јоголтып салар. Је эм тургуза Иегова кыйын-шыраны токтотпой јат. Нениҥ учун дезе мыныҥ јаан учурлу шылтагы бар. Кандый? Бу керегинде 8-чи уроктоҥ билип аларыс. (2 Петр 2:9; 3:7, 13 кычырыгар.)\n5. Кудайга канайып јууктаар?\nИегова бисти ого јууктазын деп кӱӱнзейт. Бис ого мӱргӱӱл ажыра јууктаар аргалу. Оныҥ учун биске Кудайла куучындажып турар керек. Ол кажы ла кижини баалап јат (Сарын 65:2; 145:18). Иегова бистиҥ јаманысты таштаарга белен. Бис кезикте јастырып та турган болзоос, је Кудайыс оны сӱӱндирерге албаданып турганысты тӱҥей ле кӧрӱп јат. Айдарда, бис толо кемдӱ эмес те болзоос, је Кудайла јуук колбуларлу болор аргалу. (Сарын 103:12—14; Иаков 4:8 кычырыгар.)\nЈӱрӱмди биске Иегова сыйлаган, оныҥ учун эҥ ле тыҥ оны сӱӱр керек (Марк 12:30). Бойыстыҥ сӱӱжисти кӧргӱзерге, оноҥ ло ары Кудай керегинде билгирлер алып, оныҥ јасактарын бӱдӱрер керек. Анайып слер Иеговага јууктаарыгар. (1 Тимофейге 2:4; 1 Иоанн 5:3 кычырыгар.)\nКудай ол кем андый?\nКудай слерди сӱӱп турган ба? Ол керегинде ле канайып оныҥ најызы болотонын билип алыгар.\nӰлежер Ӱлежер Кудай ол кем?\nfg 2 ур. 4—5 б.


Министерствоныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧткӧн - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны Горно-Алтайскта ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, ӱредӱликтиҥ башкартузыныҥ муниципал органдарыныҥ башкараачылары, ӱредӱлик учреждениелердиҥ директорлоры турушкан.\nЈуунды ачып тура министрдиҥ темдектегениле, Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путин ӱредӱликтиҥ системазында тӧс иш-амадуларды чокымдап салган, ол тоодо ӱзеери ӱредӱ аайынча. Балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ аргаларын ла јайалталарын јӧмӧӧргӧ лӧ ӧскӱрерге болуп, «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» деген государственный программаныҥ «Ӱредӱ» деп национальный ӱлекериниҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп федерал ӱлекери белетелген.\nТергеедеги ӱзеери ӱредӱниҥ ӧзӱми керегинде тӧс докладты министрдиҥ ордынчызы Елена Дадочкина эткен. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада ӱзеери ӱредӱниҥ 49 организациязы једимдӱ иштейт, олордоҥ ӱчӱзи — государственный эмес. «Кажы ла баланыҥ једими» деген тергеелик ӱлекерди бӱдӱрери аайынча Алтай Республикада персонифицированный финансированиениҥ модули бар «Ӱзеери ӱредӱниҥ навигаторы» деген јетирӱлик система тургузылган. Навигаторды тузаланып, ада-энелер ле балдар бедиреер системаныҥ болужыла технический, эколого-биологический, туристско-кравед, художественный, физкультурно-спортивный ла ӧскӧ дӧ ууламјыларлу кружокты эмезе секцияны талдап алар аргалу.\nБыјыл кӱскиде балдардыҥ «Кванториум-04» деп адалган технопаркы ачылар. Бу площадка бийик технологиялык јазалдарла јепселер. Ол инженерный кадрлар белетеер, тестирование, инновационный технологияларды ла шӱӱлтелерди белетеп, јӱрӱмде тузаланарына кийдирер ууламјыларла иштеер деп, министр куучындаган.\n«Кванториум-04» республиканыҥ 12-18 јашту балдарыныҥ јилбӱлерине келиштирте иштеер. Јылдыҥ ла естественно-билим ле техникалык ууламјыларлу бештеҥ ас эмес ууламјылар текши тоозы 800 кире балдар јаантайын тӧзӧлгӧлӱ ӱредӱ ӧдӧри темдектелет. Балдарды ӱредери акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӧткӱрилер, акча-манатла јеткилдеш федерал ла республикан бюджеттер ажыра болор. Тергеелик технопаркта беш квантум ла «Кванториумныҥ» бастыра бӧлӱктерине ууламјылалган текши технологиялык площадка иштеер — «Хайтек». Мында практикалык ӱредӱлер ле шиҥжӱлер ӧткӱрерине керектӱ бийик технологиялык јазалдар тургузылар.\nАнайда ок коллегияныҥ јууны ӧдӧр тушта мергендӱ ишчилерди кайралдаары болгон. Алтай Республиканыҥ, оныҥ албатызыныҥ алдына бийик једимдери, республиканыҥ билимдик аргаларын ӧскӱрерине ле кӧптӧдӧрине таҥынаҥ камаанын јетиргени, эрчимдӱ јондык ижи учун «Таҥ Чолмон» орденле тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директоры, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи Николай Екеев кайралдаткан. «Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат Турачактагы школдыҥ математика аайынча ӱредӱчизи Наталья Шерстневага адалган.\n«Ӱредӱчи! Сениҥ ады-јоныҥныҥ алдында…» деген текшироссиялык конкурста «Классный» классный руководитель» деп номинацияда турушканы учун мӧҥӱн медальла Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжтиҥ преподаватели Нина Серяцкая кайралдаткан.\nРоссияныҥ ӱренеечилериниҥ 2019 јылдагы Јайгы спартакиадазыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ 3-чи степеньдӱ призеры болуп Майма аймактыҥ командазы чыгарда, 2-чи степеньдӱ призеры — Оҥдой аймактыҥ командазы. Горно-Алтайсктыҥ јиит спортчылары јеҥӱчил болуп чыккан.


07.05.2020 - altaicholmon\nКачан да ундыбазыс! Јаантайын оморкоорыс!\nЈакшылар ба, мениҥ карудаҥ кару таадам! Бу самараны слерге Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай мен, Радмила баркагар, бичийдим. Быјыл мен 10-чы классты божодып јадым. Слер, Николай Осипович Чанчиев, баштапкы ла јылда Тӧрӧлин корып барган јӱстер тоолу јерлештеристиҥ бирӱзи болгонор. Јӱрӱмигерди де кысканбай, ат-нерелӱ тартышканар. Јууда кичӱ Тӧрӧлигердиҥ кижизине туштап, јуук нӧкӧрлӧрдий болгоныгар, эки катап шыркалатканыгар,\n«Је кем кижи ундуп койзо…»\nМениҥ таайым, Аднаев Јуракай, 1927 јылда Кӱпчегенде Эзендик деп ӧзӧктӧ чыккан. Јылын эки јашка јаанада бичиделе, јууга 1942 јылдыҥ јаҥар айында 15 јаштуда барган. Энем таайымды бийик сынду, куу-сары чырайлу, таларкак бӱдӱмдӱ кижи болгон деп айдып туратан. Јаан ла Кичинек Ӱлегемниҥ он јети јашту јииттерин — Сарин Мокшыйды, Санаков Айлаҥды, Ептеев Судурды ла адамды, Адаров\nБыйан сеге, Јуучыл!…\nКӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде таадабыс, улдабыс Донской Кыдыевич Тарбанаевтиҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгы темдектелди. Ол ада-ӧбӧкӧлӧрине јана да берген болзо, бис, бала-барказы, јуулып, јалтанбас солдатты, јуучыл офицерди, чындык најылыктыҥ баазын баалап јӱрген таадабысты јылу сӧстӧрлӧ эзеттис. Белорус режиссер Александр Дитлов – Донской Тарбанаевтиҥ јуучыл ла чындык нӧкӧри. Шак бу режиссер «Великая Отечественная» деген 11 сериялу\n«Ол ажуда јааш јаабаган болзо…»\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде канча кижи шыра кӧрбӧгӧн деер. Кемниҥ де адазы, ага-карындаштары, эје-сыйындары јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган. Кемге де тылда тӱни-тӱжи уур-кӱч иш эдерге келишкен. А кем де фашисттердиҥ олјозына кирип, концлагерьдиҥ кыйынын ӧткӧн. Андый улустыҥ бирӱзи Владимир Яковлевич Пальчиковский. Ол јаш тужында концлагерьде болгон. Бу кижи керегинде бичимел газедисте он јыл кайра\nБӱгӱн бистиҥ ортобыста\n«Бой-бойысты ташташпай јӱргенис, слер де онойып јӱригер» Багыр Бочиевич ЧЕКУРАШЕВ, Оҥдой аймак. 1925 јылда Кӧксуу-оозы аймактыҥ Корумду јуртында чыккан. Кичинек тужында билези Куладыга кӧчкӧн. Јуу башталарда, оныҥ адазы фронтко баштапкылардыҥ тоозында атанган ла јада калган. 1942 јылда 17 јашту Багыр аймактыҥ военкомадына барып, фронтко суранган. Бийскте јуучыл ӱредӱни ӧткӧн кийнинде олордыҥ бӧлӱгин блокадага алдырткан Ленинград\nСоветский Союзтыҥ Геройлоры\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында Алтай Республикадаҥ 42 268 кижи јуулашкан. Олордоҥ 21 299 јуучыл јеҥ јастанып јыгылган. Эҥ јалтанбас 25 јерлеш јуучылга Советский Союзтыҥ Геройыныҥ бийик ады адалган. Бир кижи Мактыҥ 1-кы, 2-чи ле 3-чи степеньдӱ ордендериле кайралдаткан. Яков Баляев 1924 јылда Турачак аймакта јердеҥ байлыктар казар Албас деп приискте чыккан. Оны\nТуулу Алтай Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталганы керегинде јетирӱ болгон соҥында, Ойрот-Турада КПСС-тыҥ Горно-Алтайский областной комитединиҥ бюрозыныҥ ла ишмекчи депутаттардыҥ областной Совединиҥ бӱдӱреечи комитединиҥ бириктирген јууны ӧткӧн. Јуун божогон ло кийнинеҥ областьтыҥ партийный ла советский активи аймактар сайын колхозтордӧӧн лӧ совхозтордӧӧн, промышленный предприятиелердӧӧн јуундар ла митингтер ӧткӱрерге, улусты ла материальный аргаларды јуузын, колхозтордыҥ јалаҥдарында, мал-аштыҥ фермаларында, промышленный\nУлу Јеҥӱниҥ јаркынду байрамыла!\n1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде нацистский Германия Совет Союзка табару эдерде, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Фашист олјочылардыҥ бистиҥ ороонды јуулап алары аайынча «Барбаросса» деген планыла болзо, Совет Союзты олор тоолу ла айлардыҥ туркунына јуулап алар учурлу болгон. Је олордыҥ бу амадузы бӱтпеген: совет албаты Тӧрӧлин корып аларга болуп, бир кижидий туруп чыккан,\nВ ходе работы круглого стола ассоциации НОМ («Независимый общественный мониторинг») в формате видеоконференции эксперты из разных стран обсудили проведение конституционной реформы в России. Участники поговорили об организации общественного наблюдения за предстоящим голосованием, затронули вопросы причин изменения Конституции РФ и другие темы. «Независимый общественный мониторинг» считает крайне важным взаимодействие с зарубежными экспертами, которое длится не первый


От-калапту jууны öдÿп… - altaicholmon\nБилерис, jаан jашту ветеранга ол кату öйди ойто кайра бурып, коскорып куучындары jеҥил эмес. Jе бу бÿткÿл албатыныҥ öткöн jолы, jаш ÿйеге артыргызып jаткан тÿÿки деп оҥдоп, тöжинде толтыра медальдарын, ордендерин тагынган öрöкöн куучынын баштады. Кезикте ол куучынын токтодып, нени де сананып отурат, оноҥ ойто ло улалтат…\n«Германия Тöрöлиске табарды, jуу башталып jат!» – деп jÿрек шимиртер коркышту табыш арка-öзöккö айылдар сайын jайылып келерде, Семен Павловичке jаҥы ла он сегис jаш толгон jиит уул болгон эди. Балдар jаш ла тужында адазы ак-jарыктаҥ jÿре берген. Оныҥ учун биледе jааны болуп, Семен кару энезиниҥ ле сок jаҥыс сыйныныҥ jаан болушчызы ла коручылы болгон. Кайда да ый угулат, онту-калак. Jе Тöрöлин корулаары – учурлу керек. Семен энезин ле кичинек сыйнызын кабыра кучактап, Тöрöлин корулаарга атана берген. Сок jаҥыс уулын энези ыйлап, кийининеҥ ары алкап, jакарып, артып калган эди. Ол тушта jиит кайдаҥ билген, кару улузын туй ла беш jылдыҥ туркунына кöрбöс деп…\nJуу-согуштыҥ öйи башталган. Кÿзÿреген тал-табыштаҥ, бомбалаштаҥ Jер-Эне онтоп тургандый. Мында ла jиит солдат Семен ӧлÿмниҥ кöзине кöргöн, бу ла коштой эрмектежип jÿрген антыгарлу нöкöрлöр jер jастанып jыгылганын кöрÿп, jылыйтуныҥ ачузын сескен.\nОл 1942 jыл. Jууныҥ сыраҥай ла кызалаҥду jайы. Бу öйдö Сталинградты ла Воронежти корулаган jаан jуу-согуштар öткöн. Тÿÿкиде айдылганыла, Воронеж калага табару сакыбаган jанынаҥ башталган. Бу изÿ jуу-согушта туружып, Семен Павлович бажына тыҥ шырка алган эмтир. Айландыра jер силкинип jат, тал-табыш кÿзÿреп jат… Бажына шыркалаткан алтай солдат jыгылып, туруп болбой, санаазын ычкынып ийген.\nОл билинип ле келзе, кем де оны тарткылайт, тепкилейт, таныш эмес тилле куучындашкылайт. Кöзин албаданып ачып аjыктанза, немецтер эмтир. Öштÿниҥ колына киргенин билип, Семен Павлович öрö албаданып турды. Баш айдары jок оорып jат, айланып jат. Jе Семенды ла база бир канча бистиҥ солдаттарды бойлорыныҥ амырап турган jерине немецтер айдап экелдилер. Немец тилле куучындашкылап, каткырышкылайт, бистиҥ черÿчилдердиҥ колына кÿрек бердилер. Jерди кассын дешкилейт. Семен албаданып, казып ла турды. Билер, бу ороны ол бойына казып jатканын, немецтер оны кöмöргö турганын. Алтайында арткан энезин ле сыйнызан сананып, «ол jерге» атанганым ла бу эмтир деп айдынып, ол казат ла. Баштыҥ оорузын не деер… Бу ла öйдö туранаҥ трусту немец чыгып келди. Офицер болгодый. Ол чайнанып аjыктанат. Анча-мынча болбой, ол бойыныҥ тилиле нени де кыйгырып ийди. Семенныҥ колынаҥ кÿректи алып, солдаттары оны офицерине экелдилер. Бистиҥ солдаттыҥ бажындагы шырказын кöргÿлеп, нени де куучындашкылап, jерди оноҥ ары кастыртпай, öскö jерге апардылар. Мынайып, Семен Павловичти концлагерьге экелгендер.\nКонцлагерьде Семен Павлович эки jыл jÿрген. Сöс jогынаҥ jарт, ондо öткöн öй айдары jок кÿч болгонын. Бу концлагерь алдында öйдö советский авиационный казарма болгон jеринде турган эмтир.\n– Олjодо он бир муҥга jуук улус болгон. Эҥирде калаҥы немецтер келер, дубинкала олjодо улустыҥ баштарын согуп, айдышкылар: «Кандый эмтир, бисле jуулажарга?» – деп. Курсак jок. Санаамга кирет, улус jиир немезин таппай, jажыл öлöҥди jип турар. Кöп улус олjодо божогон». Олjодо бис Днепр сууны кечире кÿр тутканыс, кÿр туткан кийнинде немецтерге jер туралар тудуп баштаганыс – деп, Семен Павлович ол öйди эске алып куучындайт.\nJе ары jанынаҥ ырыс болуп, Семен Павловичке олjодоҥ jайымга качар арга болды. Ол 1944 jылдыҥ кÿски öйи болгон. Олjочылар база ла иштенгилеп jаткан эди. Кенетийин теҥериде самолеттордыҥ табыжы угулып келди, аайы-бажы jок бомбала адыш башталды. Бу совет самолеттор болгон. Олjодо улус качар арга келгенин билип, кажызы ла jер-башка jÿгÿрÿшкиледи. Немецтер олорды токтозын деп кыйгырып турдылар. Jе олорды кем уксын! Атса да аткай, ок тийзе де тийгей! Семен Павлович ле база тöрт олjочы кöс кайда кöрöт, ары jÿгÿришкилеп бараттылар. Самолеттордыҥ табыжы токтогон кийнинеҥ немецтер ийттерин jединип, олорды истежип, мылтыктарын адып тургандары угулып турды. Jе Семен Павлович бу öйдö нöкöрлöриле ыраакта болгон, кÿнниҥ тÿштÿгин кöстöп, jер jарыганча jÿгÿргендер. Олор jайымда…\nНемецтердиҥ олjозынаҥ качып, олор бойыныҥ Кызыл Черÿзине келдилер. Jе мында да эмес, коркышту шылу башталды. «Канайып олjого киргеҥ? Калганчы патронды не артыргыспагаҥ, олjого киргенче, бойыҥды не атпагаҥ?». Мындый сурактар кажы ла шылуда угулат. Кожо олjодоҥ качкан улустыҥ кöп сабазын «за измену Родине» деп, мында ла аткылап салдылар. Семен Павловичтиҥ бажындагы шырказын кöргÿлеп, эзен артыргызып, штрафной батальонго ийгендер. Штрафной батальон jуу-согуштыҥ сыраҥай ла изÿ jерине барып jуулажатан батальон. Мында Семен Павловичке бÿдÿрзин деп, командир ÿч jакылта берди. Jакылталар сÿреен кÿч. Темдектезе, барып, немецтердиҥ окопына гранат таштап, jарар керек. Ол эмезе, немецтердиҥ турган jерине барып, öрт чыгарар. Jакылта ла бÿдÿрип барган улус кайра келбей турдылар. Семен Павлович Öрö турган Кудайынаҥ алкыш-быйан суранып, ÿч кату jакылтаны ÿзезин бÿдÿрип салган. Мынайып, алтай солдатты берген бӱдӱмјини бӱдӱмјилеген деп, «оправдал доверие» деп айттылар…\n– Сананзам, мени бу от-калапту jууны öдöргö энемниҥ алкыжы корулаган болор… Угуп jÿретем, эне кижиниҥ алкыжы сÿреен тыҥ деп. Öрöкöн Öрö Кудайдаҥ мен учун канайып суранып jайнабаган, ыйлабаган деер, мен биледим, сезедим… Бу мындый кызалаҥду jууда болуп, мен тöрöл Алтайымды коркыш сананып jÿргем. Анчада ла эҥ кÿч öйлöрдö, кöзиме Алтайымныҥ туулары, суулары, тöрöл jуртым, энем, сыйным кöзиме кöрÿнгилеп келер – деп, Семен Павлович куучындайт.\nШтрафной батальонныҥ кийнинеҥ Семен Павловичти С. Черешинскийдиҥ адыла адалган училищеге ийгендер. Мында тöрт айдыҥ туркунына ÿренген кийнинде, алтай солдатты пулеметный расчеттыҥ командири эдип кöстöдилер. Мынайып, Семен Павлович Белоруссияны корулаар от-калапту канча jууда турушкан. Бир кÿн база ла канду jууда jуулажып тура, ол будына тыҥ шыркалаткан. Бу шырканаҥ улам, оны Новосибирсктеги госпитальга ийгендер. Улу Jеҥÿни Семен Павлович Новосибирск калада уткыган…\nJууныҥ кийниндеги jылдарда Семен Павлович тöрöл Моты-Бажы jуртта биле тöзöп, эки кыс азырап чыдаткан. Колхозто зоотехник, председательдиҥ ордынчызы, председатель болуп иштеген. Колхозыныҥ öзÿмине jарамыкту сÿреен кöп тузалу иштер бÿдÿрген кижи. Jакшынак ижи учун ол кöп тоолу кайралдарла кайралдаткан. Эмди кÿндÿлÿ ветеранныҥ тöжинде jууда турушканы учун, jуу öйиниҥ кийнинде колхозто нерелÿ ижи учун кайралдаткан кöп тоолу медальдар ла ордендер мызылдайт.\nЧындап та, jууныҥ кийнинде бир кÿн Семен Павлович телевизорды иштедип ийзе, бот сеге!… Бир батальондо кожо jуулашкан черÿчил кöрÿнди. Кеjири кырлак орус уул болгон. Ады Юрий Никулин! Таныш черÿчилди танып, Семен Павлович тыҥ сÿÿнген эди. Тен кожоҥдоп-кожоҥдоп, кокурлап туру кöрмöзиҥ! Кожо бир черÿде jуулашкан уул Юрий Никулин ады jарлу актер болуп калтыр. Оныҥ ойногон кинолорын Семен Павлович сÿреен jакшызынып кöрöт.\nМынайып, jуу öйин öткöн карганак куучыныныҥ учында эмдиги öйдиҥ öзÿми, политиказы керегинде санаа-шÿÿлтезин айдып отурды:\n– Бистиҥ Россия орооныс сÿреен jакшы öзÿм алынат. Алтай Республикабыс, Кан-Оозы аймагыс база jаранат. Анчада ла jурт ээлем сÿреен jакшы öзöт. Мал-ажыс кöптöйт. Кижи бого канайып сÿÿнбес! Тере-тÿгис толтыра, оны jазап, теренеҥ кöп тузалу эдимдер чыгарар предприятие тöзööр керек. Мынайып, бистиҥ экономикабыс мынаҥ ары jаранар, öзÿм алынар эди. Ол Кош-Агаш аймакта канча томду аржан-кутук сууларыс бар. Ол суулар турган jерде албатыныҥ медициназыла колбулу санаторий тутса кайдар? – деп, Семен Павлович бойыныҥ кöрÿмин куучындайт.\nМен коштой отурган Семен Павловичке карузып, ого jаан быйанымды айттым. Канчаны кöргöн, от-калапту jууны öткöн öрöкöн. Мындый карганактарыс эмес болгон болзо, бис те эмди эзен отурбас эдибис. Jаан быйан Слерге, амыр-энчӱ учун…


Јонјӱрӱмдик учурлу ууламјыларга ӱзеери акча чыгарылар - altaicholmon\nЈонјӱрӱмдик учурлу ууламјыларга ӱзеери акча чыгарылар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ээчий акча-манат јылга ла темдектелген ӧйгӧ бюджетный ӱлекерлер аайынча камыстыҥ јуунын ӧткӱрген.\nЈуунда башкаруныҥ турчылары бюджетте кубулталар кийдиргедий бир кезек ууламјыларды шӱӱшкен. Адылу ууламјыларды ла озодоҥ эдетен чыгымдарды ајаруга алып, акча-манатты бӧлӱктер аайынча ӱлеери керегинде шӱӱлтелер айдылган,\nТергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ келер јуунында ӧдӱп јаткан јылдыҥ бюджедине кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлери темдектелет. Оныҥ кийнинеҥ ол документ Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына јӧптӧзин деп аткарылар.\n«Јаҥжыкканыла јаскыда бюджеттиҥ кӧргӱзӱлерин чокумдаары бюджетный јасакберимниҥ федерал ла республикан бюджеттеринде арткан акча бӧлӱгин аайлу-башту эдер иштерле колбулу. Бис јылдыҥ ла артып калып турган акчаларды астадары керегинде айдадыс. 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире олордыҥ кеми 1,1 миллиард салковой, эмезе мынаҥ озо јылдыҥ бу ок ӧйиниҥ кӧргӱзӱзинеҥ 21 процентке ас болгон» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ јартаганыла, бу учуралда бюджетте акча пандемиядаҥ, оныла колбой тӧзӧлгӧн кирелендириштердеҥ улам арткан. Арткан акчаныҥ кӧп сабазы адылу.\nТергеениҥ башчызы бюджетный ассигнованиелерди ӱлеер тушта озо ло баштап јонјӱрӱмдик учурлу ууламјылар аайынча ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине акча-манатты кӧптӧдӧр керек деген шӱӱлте айткан.\nОлег Хорохордин эҥ озо Россияныҥ президентиниҥ ороонныҥ ӧзӱминиҥ национальный амадулары аайынча тургускан сурактардыҥ аайына чыгар керек болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, бюджетке эдилетен тӱзедӱлер аайынча 230 миллион салковой нацӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине ууламјылалар. Анайда ок Алтын-Кӧлдиҥ инфраструктуразын ӧскӱрери аайынча ӱлекерге республикан бюджеттеҥ 29 миллион салковой ууламјылаары темдектелет.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялованыҥ чокумдаганыла, Кӧксуу-Оозы јуртта школды јетире тударына, «Ӧзӱмниҥ точказы» деп тӧс јерлер тӧзӧӧрине, Горно-Алтайскта культуралык ӧзӱмниҥ Тӧс јерин тударына, граждандарды аварийный туралардаҥ кӧчӱрерине акчалар чыгарылар.\nМинистрдиҥ айтканыла, республикан бюджеттиҥ акчалары анайда ок граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирер госгарантиялардыҥ јербойындагы программалары аайынча молјуларды бӱдӱрерине, РФ-тыҥ президентиниҥ јарлыктарын бӱдӱрери аайынча ишјалды тӧлӧӧрине, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ капитальный јазал иштерин тӱгезерине, алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле российский государствого киргенинеҥ ала 265 јылдыгына учурлай ӧдӧтӧн керек-јарактарга, ол тоодо алтай албатыныҥ тергеелер ортодо Эл Ойын байрамын ӧткӱрерине ууламјылалар.\nОлег Хорохордин тергееде ӱредӱлӱ јыл тӱгенип јатканын темдектеп, алдыста школдорды келер ӱредӱлӱ јылга белетеери аайынча иштер сакыганын айткан. Оныҥ темдектегениле, эҥ озо эдетен иштердиҥ бастыразына акча-манат чыгарылар учурлу.\n«Муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ школдордо ло пищеблоктордо јазал иштер ӧткӱрерине 50 миллион салковой кеминде јӧмӧлтӧ јетирилер. Школдордо ло пищеблоктордо јазал иштер ӧткӱретени муниципалитеттердиҥ молјуларына кирет, је бис олорго ӱзеери болуш јетирерис» — деп, ол айткан.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова бу акчадаҥ 15 миллион салковойы пищеблоктордыҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин јаҥыртарына, 35 миллион салковойы школдордыҥ ла садиктердиҥ јазашту иштерине ууламјылалар деп чокумдаган. Оныҥ темдектегениле, тӧс ууламјылардыҥ база бирӱзи ол ӱредӱлӱ учреждениелерде ӧрт чыгарын болдыртпазы болуп јат. Оныҥ да учун бастыра ӱредӱлӱ учреждениелерде ӧрт чыгарын болдыртпазына керектӱ иштер ӧткӱрилген.\nТергеениҥ башчызы темдектеген сурактардыҥ бирӱзи ӧскӱс балдарды јадар јерле јеткилдеериниҥ сурагы болгон. Ӧдӱп јаткан јылда бу ууламјыга ӱзеери 70 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылар, а 2021 јылда ӧскӱс балдардыҥ јадар јерине бастыра 211 миллион салковой ууламјылалар.\n«Быјыл бис 99 кып табыштырып јадыс. Оноҥ башка андый категориялу граждандарга јадар јердиҥ сертификаттарын берери керегинде јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлери темдектелет. Келер эҥ јуук јылдарда депутаттарла, шиҥдеер органдарла кожо бу сурактыҥ аайына чыгар керек» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАдакыда тергеениҥ башкараачызы јуунныҥ туружаачыларына кӧргӱзӱлерге јединерге иштерди темдектелген ӧйинде бӱдӱрер керек деген.


АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАНЫҤ АJАРЫП КÖРГÖДИЙ JЕРЛЕРИ\nПравославныйлардыҥ Туулу Алтайдагы агару jери. Чамал jуртта Кадын суудагы jаан эмес ортолыкта апостол Иоанн Богословтыҥ храмы турат. Ортолык 1855 jылда агару эдилген, кийнинде храм тудулган.\nПАЗЫРЫК КУЛЬТУРАНЫҤ JААН «КААНДЫК» КОРУМДАРЫ\nСкиф периодтыҥ jебрен корумдары. Мында башчыныҥ ла оныҥ эш-нöкöриниҥ мумия болуп калган эт-сööги, аттардыҥ сööк-тайактары ла jепселдери, jуулажар jепселдер, тудунар-кабынар немелер табылган.\nИЙИН JУРТТЫҤ JАНЫНДАГЫ КЕРЕЕС-КӰР\nБу туку 1930-чы jылдарда С. А. Цаплин деп инженер туткан эки цепьке илген телекейдеги баштапкы кÿр.\nЧамал jурттыҥ курорт ады туку XIX чактыҥ учында jарлу болгон. Чамалды курорт эттире башкарулу тузаланары 1926 jылда Ӱредÿчилердиҥ бирлиги Амыраар тура тутканынаҥ бери башталган. Бÿгÿнги кÿнде мында Сибирдиҥ ле Ыраак Кÿнчыгыштыҥ территориязындагы чемет эмдеер сок jаҥыс ла аҥылу санаторий бар.\nКАН-ООЗЫНДАГЫ КУЙ ТАШ\nБу öзöктиҥ тÿбинеҥ 52 метр кире бийигинде орустап Белый Камень деп, алтайлап Алмыс-Туу боом деп айдылып турган кайа кырдагы кеҥ кургак грот. Археолог С. И. Руденко 1954 jылда куй ташта Тÿндÿк Азиядагы эҥ jебрен палеолиттиҥ турлузын ачкан ла шиҥдеген кийнинде, кыр телекей ичинде jарлу болуп калган.\nЧТО ПОСЕТИТЬ В РЕСПУБЛИКЕ АЛТАЙ\nЦерковь Михаила Архангела. Село Мыюта\nМесто слияния рек Чуи и Катуни\nАдминистративный тöс jер\nаjарып кöргöдий jерлер\nТур по музеям Республики Алтай\nПо селам Горного Алтая\nПешком по Горно-Алтайску\nСЛЕР БИЛЕРЕЕР БЕ?\nАлтайцы считают Белуху священной горой\nи называют ее «Уч Сумер» — Трехглавая,\nили «Кадын-Бажы» — Вершина Катуни.\nВысокие снежные горы служат у алтайцев\nпредметом священного почитания.\nЕжегодное издание о знаменательных\nи юбилейных датах Республики Алтай\nФестиваль на бурной воде "Ак Талай Маргаан-2022: чемпионат россии по рафтингу\n10 September 2022 - 15 September 2022\nНародный праздник "Тюрюк Байрам - праздник кедра"\n9 August 2022 - 9 August 2022\nМежрегиональный праздник алтайского народа "Эл-Ойын" 2022\nФестиваль творческой молодежи "Чике-Таманская весна", посвященный цветению маральника


«Jӱрӱмниҥ агажы» јӱректи ӧкпӧӧрткӧн - altaicholmon\n«Jӱрӱмниҥ агажы» јӱректи ӧкпӧӧрткӧн\nСыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде Иссык-Кульдыҥ јарадында турган Чолпан-Ата каланыҥ ипподромында Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nМындый ойындарды ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкай 2012 јылда эдилген ле оны тӱрк тилдӱ ороондордыҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча совединиҥ јууны јӧмӧгӧн. Ойындардыҥ тӧс амадузы – кӧчкӱн цивилизациялардыҥ ла албатылардыҥ байлыктарын ла культуразын орныктырары. Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ талисманы ирбис (кыргызтап – илбирс) болгон. Бу тындуныҥ сӱр-кебери кыргызтарга јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јалтанбас јуучылдыҥ, јараштыҥ, ийде-кӱчтиҥ, јайымныҥ темдек-кереези, ол бойы агару тынду болуп јат. Ирбис керегинде кӧп соојыҥдар, чӧрчӧктӧр бар. Ол тындуныҥ сӱр-кебери керек дезе Кыргызстанныҥ тӧс калазыныҥ маанызында ла гербинде јуралган. Бу Ойындардыҥ талисманыныҥ художественный сӱр-кебериниҥ авторы јурукчы-постановщик, режиссер-аниматор Толгобек Койчуманов. Ирбис ороонныҥ Кызыл бичигине кийдирилген тынду болуп јат.\nБу Ойындарды ӧткӱрерине быјыл Кыргыз Республиканыҥ бюджединеҥ 303,1 млн сом акча чыгарылган (2016 јылда мындый Ойындарды ӧткӱрерине – 258,6 млн сом). Оныҥ спорт јанынаҥ призовой деген фондыныҥ текши кеми 28 млн сом, культурный бӧлӱгиниҥ – 7 млн сом кире болгон.\nСӱрекей бийик кеминде ӧткӧн бу театрализованный ачылтада 1,5 муҥ кижи, ол тоодо театрдыҥ, балеттиҥ, цирктиҥ артисттери, каскадерлор ло кӱӱчилер турушкан. “Jӱрӱмниҥ агажы” деп адалган кӧргӱзӱде кыргызтардыҥ “Манас” эпозы ла телекейге јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ јайаан ижи ажыра кӧчкӱн албатылардыҥ философиязы кӧргӱзилген. Бир саатка улалган театрализованный кӧргӱзӱде эмдиги ӧйдиҥ јӱзӱн-јӱӱр пиротехнический, 3 D да оноҥ до ӧскӧ технологиялары тузаланылган. Мынызы кӧрӧӧчилерге там ӧкпӧрӧӧр, кӱӱн-санааларын кӧдӱрер, кӧстӧриниҥ јажын тӧктӱрер айалгалар тӧзӧгӧн.\nАчылтага ӧскӧ ороондордыҥ башкараачылары база келген. Олордыҥ тоозында Казахстанныҥ президенти Нурсултан Назарбаев, Турцияныҥ президенти Реджеп Эрдоган, Венгрияныҥ премьер-министри Виктор Орбанд, Россиядаҥ Татарстан Республиканыҥ президенти Рустам Минниханов. «Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарына беженнеҥ кӧп ороонноҥ кӱндӱлӱ айылчылар, окылу делегациялар, спортчылар, шиҥжӱчилер ле культураныҥ ишчилери келген. Маргаандарды јӱстеҥ ажыра јарлу телекомпаниялар ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар кӧргӱзер. Бис слерди кӱндӱзек Кыргыз јеринде уткыйдыс» – деп, Кыргызстан Республиканыҥ президенти Сооронбай Жээнбеков айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ учкары Ойындардыҥ туружаачыларыныҥ парады ӧткӧн. Анда 82 ороонноҥ келген 2,5 муҥнаҥ кӧп кижи турушкан. Бистиҥ ороонныҥ делегациязыныҥ составында болгон Алтай Республиканыҥ делегациязы алтай сӱрлӱ кийимиле аныланган деп темдектеер керек. Тергеебистиҥ делегациязын јерлештерис тӧс телекӧрӱлтенеҥ кӧргӧн лӧ болбой.\n2014 јылда ӧткӧн баштапкы Ойындарда 19 ороонноҥ 771 туружаачы болгон, экинчизинде (2016 ј.) 62 ороонноҥ 1,2 муҥ кижи турушкан эди. Быјыл олордыҥ тоозы оноҥ до кӧп. Бу ойындарда спорттыҥ 37 бӱдӱми аайынча маргаандар ӧткӧн, 2014 јылда – 10, 2016 јылда 23 бӱдӱм болгон.\nБаштапкы Ойындарда командалар ортодо Кыргызстанныҥ командазы јеҥген, экинчи јерде – Казахстан, ӱчинчи јерде Туркмения болгон. Ойындардыҥ призовой фондыныҥ кеми — 16 млн сом. Экинчи Ойындарда ойто ло Кыргызстанныҥ командазы јеҥӱчил болуп чыккан, экинчи јерде – Туркменистан, ӱчинчи јерде Казахстан болгон. Ойындардыҥ призовой фондыныҥ кеми – 28 млн сом.\nБыјылгы Ойындарда албатылар ортодогы чыгармалардыҥ журналисттерин ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин билер 50 волонтер уткыган ла ижин јеткилдеген. Волонтерлор билер тилдердиҥ тоозында английский, немец, турк, араб, корей, орус ла ӧскӧ дӧ тилдер.\nОйындарга кычырылган айылчыларга ла туружаачыларга аҥылу сый эдип, ирбистиҥ сӱр-кебери сыйлалган.\nКӧчкӱн албатылардыҥ телекейлик ойындары бутка бек туруп, јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып турганы иле сезилет. Келер Ойындар 2020 јылда Турцияда ӧдӧри керегинде ачылтада айдылган.\nКӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындары керегинде элбеде бистиҥ газеттиҥ келер номерлеринеҥ кычырыгар.


Декабрь 2018 - Страница 7 из 9 - altaicholmon\nОрус географиялык биригӱниҥ сыйын табыштырары јанынаҥ Кремльдеги ӧргӧӧдӧ ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда Россияныҥ президенти Владимир Путин Туулу Алтайдагы таштарда јуруктар керегинде куучындады. Президент Испанияныҥ јебрен јурукчылары, ондо табылган таштарда јуруктар керегинде айдып тура: «Мен ижим аайынча јаан орооныстыҥ башка-башка толыктарында болуп турадым. Туулу Алтайда куй таш эмес, а тегин ле јаан таш бар. Ондо јебрен кижиниҥ


Алтайыныҥ чындык уулы болгон - altaicholmon\nАлтайыныҥ чындык уулы болгон\nБӱгӱн, кӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде, бистиҥ кару најыбыстыҥ, Алтай јеристиҥ чындык уулыныҥ, Алтай Республиканыҥ государстволык ишчизи болгон Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ 72 јажы толор эди.\nЮрий Васильевичтиҥ ады-чуузы алтай албатыныҥ, Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде јаркынду эзем болуп јажына артып калар. Башкараачы, кожо иштеп јӱрген јуук најы, кожо ӱренген нӧкӧр – канайда да алза, ол керегинде эске алыныштар кару ла јуук.\nЮрий Васильевич школдоҥ, студент ӧйинеҥ ала баштаачы, улусты бириктирип, башкарып, ичкери кӧрӱмдӱ керектер баштап ийер кылык-јаҥду болгон. Москвада ӱренип турала, ороонныҥ тӧс калазында ӱренип, иштеп турган алтайлардыҥ јерлежӱзин билгир башкарган. Областьтыҥ комсомолдорын обкомныҥ качызы болуп турган ӧйинде једимдӱ башкарып келген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болуп турала, тергеениҥ башкарту ижинде учурлу ууламјыларды апарган тӧс улустыҥ тоозына кирген. Юрий Васильевичти јаҥыс ла алтай албатыныҥ эмес, је тергееде јуртаган ӧскӧ дӧ албатылардыҥ лидер-баштаачызы болгон деп айдарга јараар. Ол улусты угы аайынча башкалабай, бастыразын бириктирген. Кезик шӱӱлтелерле болзо, оныҥ баштаачы-башкараачы болгоны иштеп јӱрген јамызыла колбулу. Је текши сананза да, алза да, Юрий Васильевич кылык-јаҥыла, эткен керектериле, ич-кӧгӱс санаазыла баштаачы болуп бӱткени, болгоны јарт кӧрӱнип јат. Качан ол бистиҥ ортобыстаҥ сӱреен эрте јӱре берерде, алтай улус ортодо баштаачы-башкараачы иште соҥдош иле кӧрӱнген. Албатыныҥ, тергеениҥ јӱрӱминде бу солунталар база јарт кӧрӱне берген. Чике бойыстыҥ алтай сурактарыста кӧп соҥдоштор Юрий Васильевич башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ јамызынаҥ јӱре берерде ле иле билдирген. Ол анчада ла 2014 јылда Алтай Республиканыҥ јааныныҥ талдаштарында јарт кӧрӱнген.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ республикада Юрий Васильевич Антарадоновтый кемдӱ башкараачы јок болгоны санааркадат ла санандырат. Алтай албатыныҥ курч сурактары шӱӱжилер тужында оныҥ чокым шӱӱлтези, амадузы ла ичкери кӧрӱми јетпей јат.\nКижиниҥ, башкараачыныҥ, баштаачыныҥ личность-кебериниҥ чындык баалажы кыйалтазы јогынаҥ ӧйлӧр ӧткӧн соҥында ӧдӧт. Юрий Васильевичтиҥ кӱӱн-санаазын ла тӱп-шӱӱлтелерин бастыра улус јӧмӧгӧн деп база айдып болбозыс. Је текши ууламјыларда, курч сурактарда јӧмӧгӧндӧрдиҥ тоозы кӧп болгон. Айса болзо, кызу ла кӱч сурактарда ол бойы, ченемели ле билгири јаан башкараачы болуп тура, улустыҥ кӱӱн-табын угарга, олордыҥ тӱп-шӱӱлтелерин ајаруга аларга амадаганы мында учурын ойногон болор. Оныҥ да учун кӧп керектерде, иштерде чын јолдорды табатан аргалар талдалган. Бӱгӱнги кӱнниҥ политиктерине канча ла кире кӧп улустыҥ кӱӱн-санаазын, јербойыныҥ башкараачыларыныҥ кӱӱн-табын ајаруга алар, олорды угар дегенине база ӱренер керек. Юрий Васильевич канча јылдардыҥ туркунына республиканыҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштейле, башкаруныҥ кажы ла турчызыныҥ, кажы ла аймактыҥ јааныныҥ, кажы ла јурт јеезениҥ башкараачызыныҥ башка-башка сурактар аайынча шӱӱлтезин чокым билер болгон. Мында ӱредӱлик, су-кадыкты корыыры, јонјӱрӱмдик ле оноҥ до ӧскӧ ууламјылар бойыныҥ учурын ойнобогон.\nБӱгӱн ӧскӧ ӧйлӧр келди. Иштеер айалгалар ла иштеп турган улус база солунган. Иштеп койгон ченемели ас эмес, Кыдрашевтиҥ, Карамаевтиҥ, Чаптыновтыҥ, Ялбаковтыҥ, Антарадоновтыҥ кемине јетире ӧзӱп чыккадый јиит политиктер ле башкараачылар база кӧрӱнип келди. Олор бӱдӱреечи ле јасакберим јаҥдарда республикан ла аймак кеминде иштегилеп јат. Мында кем кандый политикалык партияга кирип турганы јаан учурын ойнобойт. Учурлузы – бу улустыҥ билгири бийик болгоны, иштенип билетени, бойыныҥ алдына јаан амадулар тургузып, бу амадуларды јӱрӱмде бӱдӱрер аргалу болотоны. Оноҥ – албатызы, тергеези алдында бойыныҥ ижи учун каруулу болотоны. Бу айдылганы ончозы Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ кылык-јаҥына, кеберине сӱрекей келижип јат. Оныҥ кижилик ле башкараачы кылык-јаҥы чике мындый болгон. Кажы ла кижиде бойыныҥ јастыралары да, јастырыштары да бар. Онызы јогынаҥ кижи канайда јӱретен эди. Је оок-тобырда јастырып, јаан учурлу сурактарда чын тӱп-шӱӱлтелер ле талдаштар эдип билгени Юрий Васильевичтиҥ сӱр-кеберине, иштеген ижине, ӧткӧн јолына, баалу-чуулу ченемелине чындык баалаш берет. Сӱрекей иштеҥкей, најылык кылык-јаҥду, кара сагыш јок, бойына некелтези јаан кижи, башкараачы, најы болгон деп чындык эземи алтай албатыныҥ санаазында, Туулу Алтайыстыҥ тӱӱкизинде артып калар.\nЮрий Васильевич Антарадоновты бис качан да ундыбай јӱредис, јӱрерис.\nНајы-нӧкӧрлӧриниҥ адынаҥ Г. Сумин


11.09.2017 - altaicholmon\nПенсиялар бийиктеер дежет\nРоссияныҥ Пенсиялар аайынча фондыныҥ башкараачызы Антон Дроздов ороонныҥ пенсионерлериниҥ пенсиязыныҥ кемин јадын-јӱрӱм јӱрерине керектӱ акчаныҥ эҥ јабыс кемине јетирерине федерал бюджеттеҥ канча кире акча чыгарыларын чокымдап јартады.\nJылдыҥ эҥ артык экономисттери\n«2017 јылдыҥ эҥ артык экономисти» деген конкурс Туулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ 95-чи јылдыгына учурлалган.\nСервистиҥ чыҥдыйы бийиктеер\nАлтай Республикада ла Алтай крайда јолдордыҥ кырында турган магазиндердиҥ, киосктордыҥ, заправкалардыҥ ла ӧскӧзиниҥ де айалгазын шиҥдеп-кӧрӧри аайынча элбек иштер ӧткӱрилген.\nСыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде эмес јууны ӧтти. Оны Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. Екеева башкарып ӧткӱрген.


18.10.2019 - altaicholmon\nБашчы профсоюзтардыҥ чыгартулу улузыла тушташкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде тергеедеги профсоюзтардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрер тушта ишчилердиҥ ишјалыла, олорго служебный туралар берериле колбулу сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Андрей Макин медицинаныҥ ишчилерине служебный туралар садып алар акча 2019 јылдыҥ республикан бюджединде темдектелип калган деп айткан. Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ врачына,\nЈаркынын сыйлаган јайалта\nБыјыл сары кӱстиҥ бажында Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ јурукчызы Чейнеш МАМАШЕВАНЫҤ (БАРСУКОВА) белек јажы толгон. Јерлештерис бу јурукчыны элдеҥ ле озо балдарга сӱӱнчи сыйлаган «Солоҥы» журналда јайаандык редактор болуп турган ижи аайынча билер. Ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Эл музейде јурукчыныҥ толо јажына учурлалган «Јаҥарым мениҥ јурукта» деген таҥынаҥ кӧрӱ-выставказы ачылган ла јӱрӱмдик\nРегулярные авиарейсы в Кош-Агач и Усть-Коксу запустят весной\nВ Республике Алтай продолжается работа по запуску регулярного авиасообщения с самыми отдаленными районами – Кош-Агачским и Усть-Коксинским. Их планируется открыть следующей весной. Глава Республики Алтай Олег Хорохордин откывая совещние отметил, «мы прорабатываем вариант, при котором эти маршруты будут выполняться ежедневно в летние месяцы и до трех раз в неделю – в остальное время. Я дал\nБийик кайралдар — Јабаганныҥ ӱредӱчилеринде Кан-Оозында Ӱредӱчилердиҥ кӱнине учурлалган јаан байрамдык кӧдӱриҥи ӧткӧн. Балдардыҥ ла јаш корболордыҥ јайалтазын чечип, ич-телекейиниҥ байлыгын билгир тузаланарына, су-кадыгын тыҥыдарына јарамыкту иштеп јатканын баалап, таланыҥ балдарыныҥ ӱзеери ӱредӱлигиниҥ ӧмӧликтерине, ӱредӱчилерине ӱредӱликтиҥ устарыныҥ профессионал байрамы ӧйинде бийик ле јолду кайралдар табыштырылды. Бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзине, онойдо ок ӱредӱдеҥ бош,\nТӧрӧл тилисти билип, оморкоп јӱрели\nАлтай тилдиҥ кӱнин улу алтай поэт, бичиичи Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде темдектеери керегинде јӧп 2014 јылда јарадылган. Ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде тергеениҥ тӧс калазында Алтай тилдиҥ кӱнин темдектеер керектер башталды. Эртен тура культураныҥ ла ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ ишчилери, бичиичилер, ӱренчиктер, ӱредӱчилер ле ӧскӧ дӧ улус Лазарь Кокышевтиҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ


11.07.2017 - altaicholmon\nТӱжӱмди јуурыныҥ ӧйи јӧптӧлгӧн\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозы улус јерлик ӧзӱмдердиҥ тӱжӱмин быјыл качан јууп баштаарын јӧптӧди.\n«Бис канаттарысты јайадыс!»\nИскусствоныҥ ла спорттыҥ јылдыҥ сайынгы мынайда адалган парафестивали балдардыҥ ла билелердиҥ амыражыныҥ Шабалин аймакта «Орленок» деп адалган тӧс јеринде ӧтти деп, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча республикан министерство јетирет.\nБилим-практикалык конференция ӧдӧт\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыныҥ 65 јылдыгына ла алтай бичиичи Михаил Чевалковтыҥ чыкканынаҥ ала 200 јылдыгына учурлалган «Евразияныҥ албатылары: Тӱӱки. Культура. Тилдер» деп адалган текшироссиялык билим-практикалык конференция бистиҥ тергееде јаан изӱ айдыҥ 10-14 кӱндеринде ӧдӧр.


Рейтингте—19 јерде - altaicholmon\nРФ-тыҥ Минкомсвязиниҥ јетирӱзиле, озочыл ӱс субъекттиҥ тоозында Тыва Республика, Ямало-ненецкий автономный округ ла Тульский область.\nЕСИА тузаланаачылар государственный, муниципал ла ӧскӧ дӧ јетирӱлик системалардагы јетирӱлерди алар ла тузаланар айалгалар тӧзӧйт деп, республикан Минэкономӧзӱм јетирет. Бу системаныҥ учетный јетирӱ-бичимелдерин аларга болуп, тузаланаачылар бойыныҥ паспортыныҥ, ИНН-ыныҥ ла СНИЛС-иниҥ номер-серияларын кӧргӱзер учурлу.


26.03.2020 - altaicholmon\nВнутренняя Монголия, наряду с Халхой, является прародиной монгольского народа, поэтому отказаться от права на неё монголы не могут. И Китай должен будет с этим считаться. (Начало в 11 номере) Установление китайского контроля 923 августа 1945 г. Красная Армия и Монгольская народно-революционная армия (МНРА) вторглись в Северо-Восточный Китай и разгромили японскую Квантунскую армию. В ходе операции\nВ память и благодарность\n19 марта, в первую годовщину ухода из жизни известного политика, государственного деятеля России и Республики Алтай Даниила Ивановича Табаева, состоялось торжественное открытие мемориальной доски, установленной на доме, где он проживал последние годы. Отдать дань уважения земляку пришли его родственники, друзья, коллеги-депутаты по Государственному Cобранию — Эл Курултай разных созывов, представители органов власти региона. Председатель парламента\nВолонтеры республики присоединились к акции #МыВместе\nВ России стартовал проект «Мы вместе». Люди объединяются в борьбе против пандемии коронавируса. На сайте мывместе2020.рф публикуется информация о социальных акциях, инициированных компаниями, организациями и горожанами. В рамках акции #МыВместе также начал работу интернет-ресурс, где любой человек и организация могут предложить помощь или попросить о ней в период эпидемии коронавируса. Т акже любой желающий может\nВладимир Путин обратился к гражданам России на фоне распространения коронавирусной инфекции. Он не только объявил следующую неделю нерабочей и решил отложить голосование по поправкам в Конституцию. В сложившихся условиях, подчеркнул Президент, государство должно работать на опережение, и главная цель — жизнь и здоровье граждан. «Благодаря заранее принятым мерам нам в целом удаётся пока сдерживать и\nКижини чындык чӱмделге ле сӱӱш аргадаар\nАлтай jерис jайалталу, кӧгӱс-кӧрӱми кеен јииттериле бай. Ондыйлардыҥ бирӱзи — культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде 3-чи курста ӱренип турган jурукчы Анастасия МАЙЖЕГИШЕВА бӱгӱн бистиҥ айылчыбыс. Анастасия Горно-Алтайск калада чыккан-ӧскӧн. Оогоштоҥ ала jуранарыла jилбиркеп, эбиреде кӧргӧн кайкамчылу не-немени ак чаазынга саларын сӱӱйтен болгон. Jе андый да болзо, бойы jурукчы болор деп сананбаган\nЈаманды таштап билер керек Школдо ӱренип турарымда, мени бир кыс ӱӱрелериле кожо јаантайын шоктоор, истежер болгон. Мени кайда-кайда кӧрӱп ле ийзе, шоодор, аҥдыжар, керек дезе ийде де салар, согуп та ийер. Мен коркып, кемге де куучындабайтам. Школдыҥ аттестадын алып, мен бийик ӱредӱге јеҥил кирип алгам. Јаҥы јӱрӱм башталган. Ол кыстарды мен ундып та салгам. Байла,\n«Јылдыстык» кычыраачыларын спортто, кеендикте, культурада ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде јаан једимдерге јеткен јерлештериле таныштырарын улалтат. Спорттыҥ республикабыста бар бӱдӱмдерин алар болзо, кӧп саба једимдерге кӱрешчилерис једет. Оныҥ да учун газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы Аржан СУМАЧАКОВ болор. –Аржан, озо ло баштап бойыҥ, билеҥ керегинде куучындап ийзеҥ? –Мен бойым 1998 јылда Майма аймактыҥ Урлу-Аспак\nКожоҥчы амадузына ичкери јолдо\nЭрмек-куучынга айылчымды сакып, оныҥ ады керегинде интернеттеҥ тегин ле кычырып отурдым. Андрей деген ат биске Јебрен Грециядаҥ келген. Ол тушта «андрос» дегени, «эр», «эр кижи» деп учурлу болгон эмтир. Андрей — кылык-јаҥыла тӧп, кӧп шӱӱнип турар, ончо немени ајаруда тудар кижи. Кӧп учуралдарда Андрейдиҥ кылыгы, салымы јылдыҥ кандый ӧйинде чыкканынаҥ камаанду болот. Кышкыда ла\nЈаҥы ӱйениҥ јилбӱлериле јӱрерге, иштеерге…\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы композитор-аранжировщик Азулай ТАДИНОВ бойы ла бойыныҥ јайаан ижи, амадулары јанынаҥ мынайда куучындады: –Мениҥ адам Вениамин Тадиновтыҥ чыккан-ӧскӧн јери Каспа деген јараш алтай болор. Јаан сценада ол бойы Балызын Тадинов деп аданган. Ол јылдарда јарлу «Арчын» ӧмӧликтиҥ башкараачызы болгон, база «Амаду» ӧмӧликте, театрда актер болуп иштеген. Ады-чуузы јарлу ӧмӧликтерле ӧмӧ-јӧмӧ гастрольдоп јӱргӱлейтени санаама\nЭнениҥ капиталы — 2020 јылда\nОроонныҥ Президенти В. В. Путин 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде Федерал Јуунга баштанузында энениҥ капиталыныҥ программазын элбедери керегинде јарлаган болгон. «Россия Федерацияныҥ энениҥ (билениҥ) капиталын тузаланарыла колбулу сурактар аайынча бир кезик јасакчы акттарына кубулталар кийдирери керегинде» деп адалган федерал јасакты РФ-тыҥ Государственный Думазы быјыл кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде, РФ-тыҥ Федерация Соведи кочкор айдыҥ 26-чы


22.12.2021 - altaicholmon\n21 декабря 2021 г. заместитель Генерального прокурора России Дмитрий Демешин принял участие в окружном совещании при полномочном представителе Президента Российской Федерации в Сибирском федеральном округе, темой обсуждения которого были вопросы решения в регионах округа проблем граждан – участников долевого строительства. В его работе в режиме видеосвязи также приняли участие прокуроры субъектов РФ в округе. Выступая\nЈердиҥ «ӧкпӧлӧрине» чебер болугар!\nАгаш аразы — бӱткӱл Јер-Энебиске недеҥ де баалу ару кей берип турган байлыгыс. Бӱгӱнги кӱнде агаш аразы јердиҥ ӱчинчи ӱлӱӱзи болот. Је тоолу онјылдыктар кайра агаштар јердиҥ јарымызы кирезинде болгон. Айдарда, оны кичеерине кижилик сӱрекей каруулу болор учурлу. Алтай Республиканыҥ јериниҥ 1/4 ӱлӱӱзи — ол агаштарлу јерлер. Оҥдой аймакка кирип турган аралдардыҥ кеми 889892 гектар,\nЈалтанбас геройлорло оморкойдыс\nРФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ «Јалтанбазы учун» деп кереес медальдарыла бистиҥ јерлештеристи кайралдаары јаҥар айдыҥ 17-чи кӱнинде республикан башкаруда ӧткӧн. Кайралдаткан улустыҥ тоозында — каладагы И.З. Шуклинниҥ адыла адалган алтынчы таҥмалу лицейдиҥ ӱренчиги Тимур Мухтасыров ло Кан-Оозы аймакта Экинур јурттыҥ школыныҥ ӱренчиги Арслан Унутов. Кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ Алтай Республикадаҥ сенаторы\nСанаа-укаазыла Орчылаҥла тудуш\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ ишчизи Эмма Иришева Россияныҥ албаты артизи, СССР-дыҥ, Россия Федерацияныҥ, Саха (Якутия) Республиканыҥ государстволык сыйларыныҥ лауреады, Россияныҥ «Алтын маска» деген национальный театральный сыйыныҥ лауреады Андрей Борисовтыҥ 70 јажына учурлалган «Желанные Берега Андрея Борисова» деп адалган јайаандык кӱндеринде турушты. Андрей Саввич улу јаан алтай јурукчы Г.И.\nБойыста эткомбинат болор керек\nЈурт јаткандарга бӱгӱн азыраган, азыранган малыныҥ эдин табыштырары јаан сурак болгонын айтпазабыс та јарт. Окылу јаҥдар бу јанынаҥ нени де этпей турган деп айдарга база јарабас. Республиканыҥ депутаттары суракты тургузат, башкару ла јурт ээлем аайынча министерство эп-сӱмени бедиреп, эп-арганы тузаланып тургандарын улайын јетирет. Је сурак турган јеринеҥ јаан ла јылбайт… Мындый болуп турганыныҥ кӧп шылтактарыныҥ\nБюджет: једимдер, блааш-тартыштар, ижемјилер\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий 24-чи сессиязы јаҥар айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, сенатор Владимир Полетаев, республикан комитеттердиҥ ле ведомстволордыҥ, федерал бӱдӱреечи јаҥдардыҥ бистиҥ тергеедеги тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкараачылары, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ јаандары турушкан. Сессияныҥ ижин Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев башкарып ӧткӱрген. Депутаттардыҥ шӱӱжӱзине 25 сурак чыгарылган, ол


«Бис канаттарыс јайадыс!» - altaicholmon\nФестивальда кожоҥ, бије, театрлык кӧргӱзӱлер аайынча кӧрӱлер ӧдӧри темдектелет. Шашка, пауэрлифтинг, столдо ойноор теннис аайынча маргаандар болор. Бу фестивальда јаҥжыккан коляскаларлу маҥтадыш база ӧдӧр.\nБайрамныҥ туружаачыларын ла айылчыларын Алтай Республиканыҥ јарлу артисттериниҥ ойын-концерти сӱӱндиреринде алаҥзу јок.


Черӱге алары башталган - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине быјылгы кӱсте Россияныҥ черӱзине улус аларыныҥ ээжилеринде болгон кубулталар керегинде куучындаган.\nЈуучыл комиссар О. Денисенко быјылгы кӱсте бистиҥ тергеедеҥ черӱге ӱч јӱс бежен кижи барар учурлу деп айткан. Олордыҥ баштапкы бӧлӱги молјулу керегин бӱдӱрерге ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде атанар. Јуучыл комиссариат јиит солдаттардыҥ калганчы бӧлӱгин дезе черӱге јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнинде ӱйдежер. Мыныла Алтай Республикада быјыл улусты черӱге аларыныҥ ӧйи окылу тӱгенер. Туулу Алтайдыҥ јииттери Тӧрӧлин корулаары аайынча молјулу керегин јаҥжыкканы аайынча ороонныҥ јуучыл ийде-кӱчтериниҥ бастыра бӱдӱмдеринде бӱдӱрер — кейдеги десанттыҥ черӱзинеҥ ала јерде јӱрер частьтардыҥ бӧлӱктерине јетире.\nОн сегис јажы јеткен јиит улусты черӱге алар иш «Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасак, «Россия Федерацияныҥ граждандарын ӱлӱрген-јаҥар айларда черӱге алары ла черӱдеги службазыныҥ ӧйи тӱгенип јаткан граждандарды черӱдеги службадаҥ јайымдаары керегинде» Россия Федерацияныҥ президенти В. Путинниҥ 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде кол салган 472-чи таҥмалу јасак, Россия Федерацияныҥ коруланарыныҥ министри С. Шойгуныҥ 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде чыгарган 565-чи таҥмалу јакарузы аайынча ӧдӱп јат. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели О. Хорохордин 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 6-чы кӱнинде бистиҥ республикада ӱлӱрген-јаҥар айларда улусты черӱге аларын ӧткӱрери керегинде јакаанга база кол салган.\nРеспубликаныҥ јуучыл комиссарыныҥ темдектегениле, улусты черӱге алар каруулу кампанияны једимдӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱреринде Алтай Республиканыҥ башкараачылары, башкаруныҥ турчылары, каланыҥ, аймактардыҥ башкараачылары, јашӧскӱримниҥ ле ветерандардыҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ туружып јат. Ветерандардыҥ ла јондык кыймыгулардыҥ болуш-јӧмӧлтӧзиле јииттерди черӱге кӧдӱриҥилӱ айалгада аткарары тӧзӧлӧт. Черӱге барып јаткан јиит улустыҥ ада-энелери призывной камыстыҥ ижинде эрчимдӱ туружат. Олег Михайлович пресс-конференцияда јииттерди черӱге ӱйдежип јаткан кӧдӱриҥилӱ керек-јарактарды республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргалары эфирде, электрон сайттарда ла газеттерде элбеде кӧргӱзип јат деп база темдектеген.\nО. Денисенко бу кӱскиде черӱге барып јаткан јииттердиҥ бастыразы, алдындагы ла јылдарда чылап ок, јуучыл кеп-кийимле, таҥынаҥ электрон карталарла, «ВТБ-24» банктыҥ акча салатан аҥылу карталарыла толо јеткилделер деп айткан. Республиканыҥ јуучыл комиссариадында ӧткӧн пресс-конференцияда ол кӱн журналисттерге черӱге барып јаткан јиит солдатка берилип турган эдим-тудумдар база элбеде кӧргӱзилген. Јуучыл комиссардыҥ айтканыла, эмди јиит солдаттарды јолой поездте вагон-ресторанда изӱ курсакла база тойо азырагылап јат. Бу јаҥырту јуучыл ийде-кӱчтерде эки јыл мынаҥ кайра кийдирилген. Ол бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јат.\nРоссия Федерацияныҥ президенти 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 6-чы кӱнинде «Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасакка кубулталар кийдирген. Јасакка эдилген кубулталар аайынча эмди кажы ла гражданин јаткан јеринде регистрациядаҥ камааны јогынаҥ јуучыл учетко кыйалтазы јогынаҥ турар учурлу. Гражданинде келген ол эмезе јаткан јеринде регистрация јок то болзо, ол оны јуучыл комиссариатка барып, учетко турарынаҥ бир де јайымдабай јат. Гражданин ӧскӧ јерге ӱч айдаҥ кӧп ӧйгӧ барза, ол јуучыл учетко турарыныҥ ээжизин толо ло кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Бу ээжи бузулза, ого административный кезедӱ эдилердеҥ айабас.\n«Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасактыҥ 22-чи, 23-чи, 24-чи ле 51-чи статьяларына база кубулталар эдилген. 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала черӱге аларыныҥ ээжилеринде эмди мындый јаҥыртулар бар: јиит кижиде очный ӱредӱдеҥ улам черӱдеҥ отстрочка бар болзо, ол эмезе ол кандый бир степеньдӱ билимчи, службазыныҥ ӧйинде божогон кижиниҥ уулы, эмезе оныҥ кожо чыккан карындажы, аказы болзо, ол тузаланып турган отстрочказынаҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножор аргалу. Отстрочкадаҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножып турганы керегинде ол военкоматтыҥ комиссиязына акту бойыныҥ угузу бичигиле баштанар учурлу. Эмди срочный службада турган черӱчилдер оныҥ билезинде экинчи бала чыккан учуралда службазын јетире ӧтпӧй јанар аргалу.\nЈуучыл комиссариатка повестка аайынча шылтагы јогынаҥ келбеген кижиге кезедӱ эдилери база темдектелет. Јасакка тайанып эдилген мындый јаҥыртуны башкаруныҥ комиссиязы јарадып јат. Кезедӱ эдетен штрафтыҥ кеми документ аайынча 500 салковойдоҥ ала ӱч муҥга јетире болор. Мынаҥ башка биледе болгон кубулталар, иштеген ле ӱренген јерлерин солуган, ӧскӧ јерге кӧчкӧн учуралдар керегинде јуучыл комиссариатка јетирӱ этпеген тушта, ого салынган штрафтыҥ кеми алты катапка кӧдӱрилер деп, пресс-конференцияда база айдылган.


10.12.2020 - altaicholmon\n«Муҥ калыктыҥ канынаҥ каным бӱткен…»\nКам-јарлыкты јоголткон, кудайы јок јаҥы јӱрӱм тӧзӧгӧн совет ӧй. 1950-чи јылдардыҥ башталганы. Јал-Мӧҥкӱниҥ эдегинде Боочы-Оозы деген јерде турган\nКандый ла ишти эрчимдӱ эдип баштайтан…\nКӧксуу-Оозы аймакта Банное јуртта (алтай ады Ак Сас) ферманы башкарган фронтовик, тоомјылу улустыҥ кийнинеҥ јаҥы кӧрӱмдӱ, јаҥы билгирлерлӱ јиит кижи келген.\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыгулары — су-кадык јӱрӱмге јол!\nЈаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде эл-јонныҥ су-кадыгында аш-курсактыҥ камааны керегинде албатылар ортодо «Адаӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыгулары — су-кадыкка јол!» деген солун конференция ӧтти.


"Аарчызы јытанган алтай тилим!"\nГлавная Внимание! проводится…\nОҥдой jуртта ӱлӱрген айдыҥ 23 – чи кӱнинде алтай тил ле литературага учурлаган «Аарчызы jытанган алтай тилим!» деп байрам ӧтти.\n«Аарчызы јытанган алтай тилим!»\nАлтай Республиканын башчызы Александр Васильевич Бердников 2014 jылда «Алтай ла орус тилдердиҥ кӱнин ӧткӱрер» jасакка кол салган. Республиканыҥ календаринде эки байрам темдектелгени – орус ла алтай тилдердиҥ кӱндери бой – бойын тооп јӱргениниҥ јаркынду темдеги болот.Алтай тил ле литератураныҥ кӱнин ӱлӱрген айдыҥ 20 - чи кӱнинде, бистиҥ ады jарлу алтай бичиичиниҥ Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде ӧткӱрер деп jӧп чыккан.\nТил—ол кажы ла албатыныҥ тазыл-тамыры. Кандый ла эл-jон тӧрӧл тили jок болбос. Бистиҥ кару, энебистиҥ сӱдиле шиҥип калган тилис— ол алтай тил.\nБӱгӱн алтай тил, орус тил чилеп, Алтай Республиканыҥ эл – тергеелик тили болуп јат. Албаты – јон бой – бойын оҥдожоры - бистиҥ ороонныҥ јадын – јӱрӱминиҥ тӧс тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи\nОҥдой jуртта ӱлӱрген айдыҥ 23 – чи кӱнинде алтай тил ле литературага учурлаган «Аарчызы jытанган алтай тилим!» деп байрам ӧтти. Бастыра jуулган улусты «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ jааныныҥ ордынчызы М.М. Тебеков уткуды. Михаил Макарович эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ курч сурактарына аjару саларын темдектеди. Анайда ок Оҥдой jурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Алевтина Васильевна Уванчикова тургуза ойдо школдо алтай тилдиҥ айалгазын, эҥ ору сурактарын кӧдӱрди. Алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ аjару эткен сурагы – ол алтай школдордо алтай балдар бой – бойы ортодо орустап куучындажып турганы.\nКелген кӧрӧӧчилерди, РФ бичиичилер бирлӱгиниҥ турчузы Павел Садакович Кедечинов байрамла уткуп, бойыныҥ ӱлгерин, кожоҥын сыйлады. Ол аймактыҥ тӧс библиотеказыныҥ литературалык «Чедирген» деп бирӱгизиниҥ туружаачызы. Бу улустыҥ jажаган jажы, бӱдӱрген ижи башка – башка, jе олорды бириктирген jилбӱ – ол литература, поэзия, тирӱ сӧс.\nБайрамда Оҥдой jурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ туруштылар. Темдектезе: Белекова Арина ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги Ш.Шатиновтыҥ «Алтай тилим»; Тобошева Урсула ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги Л.Кокышевтиҥ «Кӱс»; Шалданова Сурайа алтынчы класстын ӱренчиги Б.Бедюровтыҥ «Алтай тилиме jаҥар; сегизинчи класстыҥ ӱренчиктери Байзунов Сергей ле Езрина Аймира бойлорыныҥ сӱӱген бичиичилериниҥ ӱлгерлерин кычырдылар. Кӧрӧӧчилерди школдыҥ литературалык бирӱгизи «Энчи» Л.Кокышевтиҥ «Эски гардеробтыҥ ичинде» деп шоодылганду куучынынаҥ алынган ӱзӱк ле сӱӱндирди. Башкараачызы А.В. Сарина.\nБайрамныҥ ӧткӱреечизи Тимур Кыдыков jулган улусты алтай тилин канча кире билерин ойын ажыра ченеп кӧрди.Бу байрамдык кӱнди бойлорыныҥ jараш биjе – кожоҥын Оҥдой jурттыҥ jайаандык ӧмӧликтери: «Урсул», «Кайа», «Эҥир jылдыс» ла Алия Кеберекова сыйладылар.\n«Мен алтай тилимди jакшы билерим бе, ол меге керектӱ бе?»—деген сурак кажы ла алтай кижини санандырар учурлу.Тӧрӧл тилистиҥ келер ӧйдӧ ӧзӱм алынары бойыстаҥ камаанду. Ол учун ончобыс каруулу. Алтай тилисти сӱӱп, оныла оморкоп, тооп jӱрели.\nОҥдой аймактыҥ тӧс библиотеказыныҥ\nкраеведение бӧлӱгиниҥ ишчизи.


Кредит јок јӱрер арга јок - altaicholmon\nКредит јок јӱрер арга јок\nЭкономикада эрчимдӱ ле ачык кредиттӱ улузыныҥ тоозы јанынаҥ Алтай Республика баштапкы јерлердиҥ бирӱзине чыккан.\nТекши Россияда бу кӧргӱзӱ 61 процент болзо, АР-да 99 процент деп, Бириктирилген кредитный бюроныҥ јетирӱзинде айдылат. Jартап айтса, республиканыҥ кажы ла јаан кижизинде кредит бар.\nЗаемщикке келижип турган кредиттердиҥ орто тоозы аайынча Алтай Республика эҥ бийик кемине јеткен. Заемщиктиҥ бастыра кредиттери аайынча тӧлӱзиниҥ орто кеми аайынча кӧргӱзӱ АР-да эҥ јабыс (105 муҥ салковойдоҥ эмеш кӧп).


03.09.2021 - altaicholmon\nВ этом году субъекты РФ получат более 1600 новых машин скорой помощи и четырех тысяч школьных автобусов При составлении карты потребностей регионов в «скорых» и школьных автобусах депутаты от «Единой России» ориентировалась на запросы от школ, родителей, работников станций скорой помощи. Школы и больницы должны получить новые машины в максимально короткие сроки, заявил первый заместитель\nСалым санааны ээчизин, санааны сӧс апарзын\nТил – калыкты калыктардаҥ, кижини кижилердеҥ эҥ ле аҥылаган темдектердиҥ бирӱзи. Оныҥ учун кажы ла кижи, кандый ла калык тӧрӧл тилин баалаар ла байлаар учурлузы куучын јогынаҥ јарт. Бӱгӱнги алтай литературный тил јебрен тӱрк диалекттердеҥ турат ла тилдердиҥ алтай билезиниҥ тӱрк группазыныҥ кыпчак-кыргыс подгруппазына кирет. Алтай тилдиҥ тӱӱкилик учурын 2019 јылда орооныстыҥ президенти Владимир Путин\nӰредӱлӱ јыл – јаҥырта јазалган школдо\nКош-Агашта В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школ капремонттыҥ кийнинеҥ 1300-теҥ ажыра балдарга бойыныҥ эжигин ачты. Школды чыныктап јазаар иш «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» деген госпрограмма аайынча ӧткӧн. Ӱредӱлӱ јылдыҥ баштапкы кӱнинде школдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов, тергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев, Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле оноҥ до\nБӱгӱнги кӱнде телекей сӱрекей тӱрген тебӱле кубулат-ӧскӧрӧт. Ӧйлӧ кожо теҥ алтаарга улай ла ичкери ӧзӧр, бойын јакшы јаны јаар кубултар амадула иштеер ле ончо јаҥыга, јаҥыртуларга ачык ла јилбиркек болотоны сӱреен керектӱ. Бӱгӱнги бичимелдиҥ ээзи Урсулина Татинаныҥ јӱрӱмдик кычырузы «Кыймыктанган кижи кыр ажар», эмезе «Кыймыгы јогынаҥ — јӱрӱм јок». Ол једимдӱ, ачык јолду аргачы, балдары\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде каланыҥ тӧс тепсеҥинде, улус амыраар кӧрӱмјилӱ ле эптӱ јерде (паркта) Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизине ле баштапкы башчызына, В. И. Чаптыновко, тургузылган кереестиҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу бистиҥ бӱгӱнги јӱрӱмисте јаан учурлу керек. Сӱрекей оморкодулу ла тӱӱкилик учурлу керекти баштаган ла кереести белетеп тургускан улус алтай албатызыныҥ бийик амадузын ла кӱӱн-санаазын јӱрӱмде бӱдӱрген\nКуран айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада Россияныҥ государственный Флагыныҥ окылу кӱни темдектелип, кӧп тоолу керектер ӧткӱрилген. Олордыҥ тоозында јакшы иштӱ, канча јылдарга улай Тӧрӧлиниҥ ле албатызыныҥ једимдӱ јӱрӱмине кӱчин ле амадузын берген улус государстволык учурлу сыйларла, ат-нерелӱ аттарла кайралдаткан. Тергеебистиҥ мындый улузыныҥ тоозына Александр Егорович Телесов кирди ле бу учурлу кӱнде «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ Кижизи» деген\nТӱштӱк Сибирьдиҥ калыктарыныҥ культуразын шиҥжӱлеечи\nЕкатерина Макаровна Тощакова јарлу этнограф, Тӱштӱк Сибирьдиҥ албатыларыныҥ материальный культуразы аайынча специалист, тӱӱки билимдердиҥ кандидады 1911 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан. Быјылгы јылда билимчиниҥ чыкканынаҥ ала 110 јылдыгы темдектелер. Ол 1931 јылда педкурстарда ӱренип, оны божоткон кийнинеҥ ӱредӱчи болуп иштеген. 1930 јылдардыҥ учкары Ойроттыҥ животноводческий техникумында алтай тилди ле физический географияны ӧткӱрген. Москвада\nВ этом году исполнилось 100 лет легенде разведки Николаю Кузнецову\n27 июля 2021 года исполнилось 110 лет со дня рождения легендарного разведчика Николая Кузнецова. Николай Иванович Кузнецов родился 27 июля 1911 года в деревне Зырянка Свердловской области в крестьянской семье. В 1926 году окончил 7-летнюю школу, где увлёкся языком эсперанто; поступил на агрономическое отделение Тюменского сельскохозяйственного техникума, но в 1927 году из-за смерти отца был\n3 сентября Россия отмечает День солидарности в борьбе с терроризмом. Памятный день был установлен федеральным законом «О внесении изменений в Федеральный закон «О днях воинской славы (победных днях) России» от 21 июля 2005 года. Этот день приурочен к трагическим событиям, произошедшим 1-3 сентября 2004 года в городе Беслане, когда в результате беспрецедентного по своей жестокости террористического акта погибли более 300 человек, в основном женщины и дети.


06.07.2018 - altaicholmon\nВсегда интерсно посмотреть на свою землю, где живем постоянно, и на себя глазами других людей. Так уж сложилось, что мы, жители Республики Алтай, мало путешествуем по своему родному краю. Лето — пора сенокоса и других неотложных дел по подготовке к зиме, которая длится у нас около девяти месяцев. Зачастую с достопримечательностями республики мы знакомимся из\nКак уже сообщалось, во вторник 3 июля, делегация Совета Федерации РФ во главе со спикером Валентиной Матвиенко, в составе которой сенаторы Ильяс Умаханов, Виктор Бондарев, Дмитрий Мезенцев, Людмила Бокова, Татьяна Гигель и Владимир Джабаров, прибыла с официальным визитом в Пекин для участия в работе 4-го заседания Межпарламентской комиссии по сотрудничеству Федерального Собрания РФ и Всекитайского\nУстардыҥ калазы — тӱӱкибистиҥ кӱскӱзи\nАйдарга да уйатту, је улу Улаганда мен бу јуукта ӧткӧн Эл Ойынла колбой баштапкы катап болдым. Jолой кӧлӱктиҥ кӧзнӧгинеҥ ле айрылбадым ошкош. Кандый бийик, баатырлардый, уйуктап јаткан јаан, куулгазынду, јебрен тындулардый кырлар, кайыр кайалар, јарык кӧк-јажыл чакпынду суулар… Алтайыстыҥ ар-бӱткениниҥ агарузы санааларымды учуртып, кӧзимниҥ алдыла чактар кайра ӧткӧн керектер, чӧрчӧктӧр, баатырларыс, ада-ӧбӧкӧлӧрис, тӱӱкибис шуулап ӧдӱп\nБастыра кӱрешчилер — баатырлар\nАлбатыбыстыҥ сӱӱген Эл Ойын байрамында ӧдӱп турган маргаандардаҥ эҥ кӧп кӧрӧӧчи јууп тургандардыҥ тоозына кӱреш кирет дезем, байла, јастыра болбос. Анчада ла абсолюткада тудужып турган баатыр уулдардаҥ кемизи јеҥӱчил болуп чыгарын кӧрӧргӧ јуулган улус кӧп болот.\nЭкзамендердиҥ турулталары сӱӱндирет\nРеспубликада 2018 јылдыҥ текши государственный экзамендери ӧткӧни аайынча пресс-конференция башкаруныҥ туразында јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧтти.\nИштеҥкейдиҥ колы кокту\nАржан Алексеевич Тазрашевтиҥ чыккан-ӧскӧн јери — Улаган аймактыҥ Балыктујул јурты. Биледе ол тӧрт баланыҥ экинчизи болгон. Школды тӧрӧл јуртында ӱренип божодоло, 1987 јылда Горно-Алтайсктагы зооветеринарный техникумныҥ ветеринарный бӧлӱгине ӱренерге кирген. Бир јылдаҥ черӱчил молјузын бӱдӱрип барарга келишкен. Jе ойто јанала, Аржан Алексеевич ӱредӱзин оноҥ ары улалткан.\nJуртыста јаҥы ФАП болзын\nЭмчиниҥ ижи каруулу да, быйанду да, кӱч те. Jе эҥ ле каруулу иш јурт јерлерде иштеп јаткан эмчилерге келижет. Олор оору улуска керектӱ, туура салбас болушты тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ јетирет. Анастасия Кыпчакова деген јиит келин Кӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱр јуртта 5 јыл эмчи болуп иштеп јат.\nСолун музей — Jайзаҥдардыҥ јалаҥында\nJайзаҥдардыҥ јалаҥында «Эпчил» деген этномузей былтыр ачылган. Эки јиит Эрчим Мурсуков ло Байаҥ Яймин алкы бойлорыныҥ кӱчиле агаш айыл туткан.