Калык јуулган јалаҥда кайкалду маргаан шакпырты - altaicholmon\nБу јуукта газетте Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча ӧткӧн Алтай Республиканыҥ чемпионадынаҥ белетелген репортаж кепке базылган эди. Бӱгӱн куучын-эрмекти улалтып, бичимелдиҥ адакы — экинчи бӧлӱгин јарлайдыс.\nЧемпионаттыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында С. Тузачиновты Кӧк-Бӧрӱ ойынныҥ республикан федерациязыныҥ баштапкы президенти, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады И. Белеков, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны В. Уханов, Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ эмиграция аайынча службазыныҥ советниги К. Акаев, Оҥдой аймакта Кӱпчегендеги ле Јолодогы јурт јеезелердиҥ јаандары В. Мандаев ле А. Ялбаков уткып, Кӱндӱлӱ грамоталарын, Быйанду самараларын ла баалу сыйларын табыштыргандар. Ачылтада Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Б. Байрышевтиҥ ле Мерген Тельденовтыҥ кай кожоҥдоры јаҥыланган.\nФинал ойында «Оҥдой» ло «Улаган» деп командалар тушташкан. Курч тартыжуныҥ кийнинде јеҥӱни 3:1 тооло Урсул ичиниҥ спортчылары алган. Ӱчинчи јер учун «Ирбис» ле «Чике-Таман» ойногон. Мында «Ирбис» јеҥген. Кӧк-Бӧрӱниҥ ортозында ат јарыштыҥ маргаандары база ӧткӧн.\nЧемпионатта јаргычылардыҥ ижин Э. Тепуков билгир башкарган. Комментатор-ширтеечи болуп Р. Танытпасов једимдӱ иштеген. Адылу маргаандарды сыйларла, акча-манатла, кайралдарла кӧп аргачылар, билелер ле таҥынаҥ улус јӧмӧгӧндӧр. С. Тузачиновтыҥ билези ат јарышта таҥынаҥ башка сыйларын тургускан. А. Ялбаковтыҥ башкарган «Кӱнниҥ ийдези» деген ООО чемпионаттыҥ тӧс спонсоры болгон.\n(Башталганы 51-чи номерде)\nС. С. Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлалган республикан турнирде турушкан спортчылардаҥ Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ, Улаганныҥ, Јоло јурттыҥ ла Новосибирский областьта јаткан кыргызтардыҥ «Кӧчкӱндер» деп командалары керегинде баштапкы бичимелде элбеде айдылган эди. Бӱгӱн кычыраачыларды арткандарыла кыскарта да болзо таныштырар керек деген шӱӱлтеге келдим.\nОҥдой јурттыҥ база бир командазы «Ирбис» деп адалат. Капитаны Евгений Шалданов. Бу команда 2010 јылда Эл Ойында экинчи јер алган. Олордо Кыргызстанда ӧткӧн Телекейлик ойындарда турушкан ченемелдӱ спортчылар база бар. Ийинниҥ командазы дезе 2008 јылда тӧзӧлгӧн. Јиит команданыҥ турчыларын «Кӧк-Бӧрӱге» Роберт Берегошев тазыктырат. Каракол јурттыҥ кӧкбӧрӱчилери бойыныҥ командазын «Ак-Барс» деп адап алгандар. «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча спорттыҥ узы Чингиз Судуевке баштаткан бу команда быјыл «Чике-Таманныҥ јазы» деген фестивальда јеҥӱ алган. Маргаандардыҥ ээлери Кӱпчеген јурттыҥ «Чике-Таман» деп командазын туй ла ӱч јыл мынаҥ кайра тӧзӧгӧндӧр. Ол 2016 јылда болгон Эл Ойынныҥ туружаачызы. «Кӧк-Бӧрӱде» самбодо, алтай кӱреште кӧрӱмјилӱ једимдерге једип, спорттыҥ устары деп адаткан капшуун ла бӧкӧ јииттер база туружып турганын темдектеер керек.\nЭреен јайдыҥ ичинде Кер-Кечӱ деп јердиҥ элбек јалаҥында болгон маргаандар башка-башка санаалар артырды. Је бачымдабактар. Олор керегинде тӧмӧндӧй айдылар. Эмди дезе ойто ло турнирдиҥ ачылтазына бурыларга турум. Алтай кайдыҥ јебрен кӱӱлери јаҥыланган бу куулгазынду ачылтаны јаҥыс баатырлар керегинде айдылган чӧрчӧктӧрдиҥ јолдыктарыла јурап айдардаҥ башка.\nТӱрк калыктыҥ уулдары\nТӱмен кептӱ чубашты.\nЈазалду аттар киштежи\nЈеезелӱ ойынды баштады.\nӰзеҥилер тебижи —\nИзиген аттар тыныжы,\nӰзе тартып энчини\nЧупча согот бирӱзи.\nКӧк теҥери аҥданып,\nАт кӧзинде суркурайт.\nКӱнниҥ чогы чарчалып,\nКазан тӱбинде јажынат.\nКандый сӱрлӱ јолдыктар. Теҥери де бу кӱндерде ап-айас туруп јат. Кӱнниҥ чокторы чындаптаҥ ла чарчалып, јалаҥда тургузылган је ле деген кӧӧш казандардыҥ тӱбинде јажынып ойноп тургандый. Је торко јайдыҥ чӱмдӱ бу байрамында, Алтай Республиканыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» аайынча байгалу чемпионадында, аймактыҥ башкараачыларынаҥ бир де кижи болбоды. Онызы јуулган эл-јонды алаҥ кайкатты. Ол кӱндерде республиканыҥ тӧс калазында тергеениҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындары ӧткӧн. Эки јаан маргаан бой-бойына камдалажып, јамылу улуска, айса болзо, чаптыгын јетирген. Олимпиаданы ла «Кӧк-Бӧрӱниҥ» чемпионадын бир ле ӧйдӧ ӧткӱргени алаҥзулу деп кӧрӱнди. Је аргымактардыҥ бијезин кӧрӱп, ого сӱӱнип, «карыкчалду» санаалар ак јуҥ кар чылап кайылып, чӱрче ле јоголып калды. Јалаҥда тоозын-тобрак «кайнап», ӱзеҥилер тебижи тыҥыган сайын тал-табыш там јаанады:\nАй-уй, јеҥӱчил јерлер учун кемдер тартыжар? «Кӧчкӱндер» бе? Айса Алтай Республиканыҥ кӧп катап чемпиондоры «Улаган» ба? Је маргаандардыҥ ээлери улалып јӱрер кубокты бойлорында да артыргызар тапту. Чур-чуманак анайып ӱч тӱнге ле ӱч кӱнге улай улалган. Јеҥӱ учун тартыжатан командалардыҥ аттары бу чемпионатта јаҥыс ӱчинчи кӱнде јарталган. Быјылгы турнирдиҥ тыҥ деген командалары «Кӧчкӱндер» ле «Оҥдой» финалга чыгары учун теҥ-тай тартышкандар. Бу туштажуда ойынныҥ тӧс лӧ ӱзеери ӧйи кайымла тӱгенген. Сӱрекей ӧкпӧӧриштӱ тартыжу болгон деп айдар керек. Маргаандардыҥ баш јаргычызы Эзендей Тепуков «Кӧк-Бӧрӱниҥ» ээжилери аайынча буллит јарлап јат. Футболдо — пенальти. Кӧк-Бӧрӱде, хоккейде ле чилеп, буллит. Стадиондо тал-табыш там тыҥыйт. «Оорычылар» кыргызтар ла алтайлар учун теҥ-тай «оорыйт». Ыраак јердиҥ спортчыларын килеп те турган улус бар. Јолой олордыҥ кӧлӱги сынган. Оноҥ улам аттарын экелип болбой, ойто кайра аткаргандар. Бу ла шылтактаҥ улам бойлоры турнирге оройтып келгендер. Маргаандарда, арга јокто, Оҥдойдыҥ аттарыла туружып јадылар. Ӱренишпеген, темикпеген малла јакшы ойын кӧргӱзери кӱч болбой база. Је олор ченемелдӱ кӧкбӧрӱчилер.\nБуллите јеҥӱни учы-учында 5:4 тооло Оҥдойдыҥ јуунты командазы ушта соккон! Айылчы команданыҥ туружаачыларыныҥ бирӱзи уулакты казанга јетире чачып болбогон. Оны кӧӧшкӧ кӧҥкӧрӧ саларга не аайлу чырмайыш болгон. Казанды айландыра тоозын-тобрак борлоп кайнайт. Ойынга темигип калган аттар бой-бойын ийдижет! Ӱзеҥилер тебижи — изиген аргымактар тыныжы — кызыл ӧрт чырайлар — ончозы колышкан! Уулак дезе ол ло јеринде, казанныҥ кырында. Мындый јастырыш айылчы команданыҥ финалга јолын туйуктаган. Спорт ол спорт ине. Мында ӧскӧ канайдар да арга јок. Бӱгӱн сен јеҥӱни сооро тудуп, ычкынгаҥ, эртен, айса болзо, макка кӧдӱрилип, ойто ло бий болорыҥ. «Оҥдой» команданыҥ «оорычылары» јеҥил тынат. Јерлеш спортчылар — финалда.\nЭртенгизинде финалда 1-2 јерлер учун «Оҥдой» ло «Улаган» деп командалар тартышкан. Улаганныҥ эҥ артык кӧкбӧрӱчилериниҥ бирӱзи Айдар Олчонов, командазын баштапкы ла минуттаҥ ала маҥ бажына кӧдӱрип, јеткерлӱ табарулар тӧзӧп, уулакты казанга тӱрген-тӱкей кийдирерге јӱткийт. Баштапкы таймда «Оҥдойго» кӧп лӧ сабазында шибееленерге келишкен. Амырын билбес Айдар Олчонов ойынныҥ 15-чи минудында ээчиде база бир табару тӧзӧп, уулакты казанга бойы кийдире чачат. Тоо 1:0. Улаганныҥ командазы республиканыҥ кӧп катап чемпиондоры. Олорго удурлажарга андый ла јеҥил эмес. Је баштапкы таймныҥ учына јетире 2 минут ӧй артарда, Анатолий Покошев кайым эдип јат — 1:1. Экинчи таймда маргаанныҥ ээлери ойынын чик јок эрчимделтип, табаруларды бойлоры баштайт. 16-чы минутта Эзен Каймин ле Кӱрмел Кыдыев тооны 2:1 эдип кубултат. 19-чы минутта дезе бу турнирдиҥ эҥ артык табараачы-бомбардири Анатолий Покошев уулакты «Улаганныҥ» кӧӧш казанына база катап кийдире чачып, Оҥдой аймактыҥ јуунты командазына јеҥӱ экелип јат. Комментатор-ширтеечи Ратмир Танытпасов јардак ӱниле «Финалда 3:1 тооло «Оҥдой» јеҥген!» — деп јарлайт. Урсул ичиниҥ јуунты командазы учун бу турнирде Јолоныҥ, Кеҥиниҥ, Караколдыҥ ла Кӱпчегенниҥ ченемелдӱ кӧкбӧрӱчилери ойногон деп айдар керек. Анатолий Покошев турнирде удурлажаачыларыныҥ казанына бастыра 9 гол кийдирип, быјылгы чемпионаттыҥ рекордын тургускан. Евгений Шалданов ло Айдар Олчонов дезе 8 уулактаҥ кийдиргендер. «Ирбис» ле «Чике-Таман» ӱчинчи ле тӧртинчи јерлер учун тартышкандар. Мында јеҥӱни 2:1 тооло «Ирбис» алган.\n«Кӧк-Бӧрӱ» ойын ла спорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Россияныҥ биригӱзиниҥ президенти Кристина Карамышина кӧӧш казанды айландыра болгон тартыжуларды лапту ширтеп, Кер-Кечӱде ӧткӧн маргаандарга бийик баа берген. Барнаулдаҥ келген бу эпши «Кӧк-Бӧрӱни» бистиҥ ороондо спорттыҥ национальный бӱдӱми эдип јарлаарга оны спорттыҥ министерствозында окылу темдектедер керек деп айдат. Тургуза ӧйдӧ ол маргаандарда јӱк ле ойын аайлу ӧдӱп јат. Алтай Республиканыҥ федерациязы керегинде айтса, ол бӱгӱнги кӱнде ороон кеминде окылу темдектеткен ле маргаандар ӧткӱрерге јараду алган сок јаҥыс јондык биригӱ болуп јат деп айдар керек. Кристина Олеговнаныҥ темдектегениле, «Кӧк-Бӧрӱни» Россияда спорттыҥ национальный бӱдӱми эдип јарлаарга оны 49 тергееде таркадып ӧскӱрер керек. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ Барнаулда тӧзӧгӧн јондык биригӱзи бу суракла кӧндӱре иштеп турган эмтир. Јондык биригӱге тургуза ӧйдӧ тенгелӱ, арлудаспак, аттыҥ ӱстинеҥ ок-јаала адыш, ийттердиҥ јарыжы, куштардыҥ аҥдажы деген ойындар ла бир канча ӧскӧ дӧ бӱдӱмдер кирип јат деп уктым. Сибирьдиҥ калыктарыныҥ ортозында элбеде таркаган алтай шатраны бу маргаандардыҥ тоозына база алар керек. «Кӧк-Бӧрӱ» ойын дезе бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла бистиҥ республикада элбек јол алынган. Бисте командалардыҥ тоозы он алтыга једип јат. Башкортостанда алты, Новосибирский областьта эки команда тӧзӧлгӧн. «Кӧк-Бӧрӱни» Красноярский крайда, Московский ле Иркутский областьтарда база ойногылап јат.\nСпорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Россияныҥ биригӱзиниҥ президенти тӱрк калыктардыҥ јебрен ойыныла татарлар база јилбиркеп баштаган деп айдат. Айдарда, удабас биске удура ичкери јерлердиҥ командалары туруп чыгар. Тискинди колдоҥ ычкынбас керек. «Кӧк-Бӧрӱге» республика ла аймактар кеминде јаан ајару эдери туура салбас керектердиҥ бирӱзи болор учурлу деп сананып турум. Айса јастырып турум ба? Бойыныҥ ӧйинде эл-јон ортодо бу ойын керегинде удур-тедир шӱӱлтелер кӧп лӧ айдылган эди. Кер-Кечӱде болгон маргаандарда Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Данил Кохоев алдында Каракол ичинде ат јарышла атту-чуулу Аргымай Кульджинниҥ сыйы республикан маргаандар ӧдӧтӧн болгон, эмди бу турнир ундылган деп чӧкӧгӧндӱ куучындаган эди. Ол тушта Јаан Ӱлегем ле Кадын суулардыҥ бириккенинде турала, калак ла калак, учы-тӱбинде барып, «Кӧк-Бӧрӱ» ойынла база ла мындый болуп калбазын деген санаалар эбелген јокпо.\nКер-Кечӱде јылдыҥ сайын рафтингле «Ак талай маргаан» деген бастырароссиялык маргаандар ӧткӱрилет. Бу турнирде јеҥӱ алган спортчылар Россияныҥ јуунты командазына кирип, телекейлик чемпионаттарда туружат. Эмди бу јерде «Кӧк-Бӧрӱ» аайынча база бир јилбилӱ маргаандар ӧдӧт. Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаев спорттыҥ национальный бӱдӱмдерин ӧскӱрерге јаан иш ӧткӱрип јат деп айдар керек. Стадион Чуйдыҥ јолыныҥ сыраҥай ла јаказында сӱрекей эптӱ јерде туруп јат. Ӧрӧ-тӧмӧн јорыктаган туристтер Кер-Кечӱде токтоп, кӧкбӧрӱчилердиҥ маргаандарын јилбиркеп кӧрӧт. Бӱдӱретен иштер мында база ас эмес. Стадиондо аймак, республика, бастырароссиялык ла телекейлик кемдӱ маргаандар ӧткӱрерге, оны јазаптыра чыныктап, јазап алар керек. Ол кӱндерде кӧлӱгимле Кӱпчегеннеҥ Кер-Кечӱ јаар јолой чубашкан уулчактарды тартып божободым. Санаковторды, Очердяковторды, Кухаевтерди, Моносовторды… Кезиктерин ундып салдым. Балдар «Кӧк-Бӧрӱле» јилбиркеп турганда, ондо келер ӧй бар деген санаалар келди. Кер-Кечӱде болуп турган маргаандарды республикада бу бӱдӱмди тӧзӧгӧн лӧ ого јол берген С. С. Тузачиновтыҥ ады-јолыла колбоп, оны мынаҥ ары не јаҥжыктырбас?\nЭ. Тепуковтыҥ фотојуругы


Јеҥӱ кӱӱнзеери артат - altaicholmon\nКаланыҥ ичин јарандырары јанынаҥ Бастырароссиялык конкурста Горно-Алтайск база туружар.\nБу суракла колбой кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јуун ӧткӱрген. Горно-Алтайск кала бастырароссиялык конкурста В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверин јарандырары аайынча ӱлекер-проегиле туружар.\nБастырароссиялык конкурс керегинде айдар болзо, ол эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижиге јетире калалар ортодо ӧткӱрилет.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла болзо, конкурста В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверин јарандырары аайынча ӱлекер-проектле туружарын эл-јон бойы талдаган. Каланыҥ ичинде кандый объектти јарандырар керек деген суракла калачылар ортодо шиҥжӱ-опрос, ол тоодо социальный сетьтер ажыра, ӧткӱрилген. Бастыра ӱч объект болгон эмтир: баштапкызы — В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥ ле оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс сквери, экинчизи – «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында культураныҥ ла амыраарыныҥ паркы, ӱчинчизи – Каяс сууныҥ јарады. Анайып, шиҥжӱ-опростыҥ турулталарыла тӧс тепсеҥ талдалган. Чокымдап айткажын, опросто турушкандардыҥ 35 проценти бу объектти талдап алган. Тӧс тепсеҥ кажы ла каланыҥ јӱзи ле эл-јоныныҥ сӱӱген јери эмей. Айса болзо, оныҥ да учун Горно-Алтайсктыҥ бу талдашта турушкан эл-јоны шак ла бу объектти талдап алган. Ольга Сафронова Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥиниҥ ӱлекер-проеги туку 1950-чи јылдарда белетелгенин, калганчы катап анда јазал иштер 2006 јылда эдилгенин темдектеген.\n«Бу ӱлекер-проектле бис Горно-Алтайсктыҥ аҥылузын темдектеерге турганыс, национальный элементтерди эмдиги архитектураныҥ эп-сӱмелериле бириктирип. Калабыстыҥ бӱдӱмин јилбилӱ ле танылу эткедий тӧс элементтер инвестициялардыҥ кемин кӧптӧдӧрине, экономиканы ӧзӱм алындырарына тебӱ берер» — деп, Ольга Сафронова јартаган.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ темдектегениле болзо, бастырароссиялык конкурста туружарыныҥ некелтелери ле ээжилери кату. Андый да болзо, бу ӱлекер-проект аайынча ченемелдӱ специалисттердеҥ турган јаан команда иштеген. Анайып, «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязы бастыра керектӱ чаазындарды белетеген ле бу конкурста туружарга белен.\nБу ӱлекер-проект аайынча В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверинде аш-курсак садар јерлер, јыл туркунына иштеер павильондор, јашӧскӱримге ле оогош балдарга эрчимдӱ амырайтан площадкалар болоры темдектелет.\nТегерик фонтан турган јерде јаҥы объект – беседка-фонтан болоры темдектелет. Бу объект органический шилдеҥ јазалган алты толыкту јабынтылу, фонтан алты учар суу бӱдӱмдӱ болор. Кайа-таштардагы јуруктарга келиштире граниттеҥ колонналар белетелер. Анайып, Туулу Алтайдыҥ эҥ јарлу алты учар суузыниҥ тӱӱкизи керегинде айдылатан эмтир.\nБаза бир солун неме – ол прямоугольный фонтан јоголтылар. Эмди ол иштебейт деп айдылды. Оныҥ јеринде амыраарыныҥ, ботанический экспозицияныҥ зоназы болор. Ботанический экспозицияда Алтай Республиканыҥ кырлу ла чӧл јерлери кӧргӱзилер. Анайда ок ӱзеери отургыштар, улус базар јолдор ло база да јарыткыштар тургузары темдектелет.\nӰлекер-проект аайынча јанында турган ла таҥынаҥ улус ээленип турган объекттердиҥ фасадтары база јаҥыртылар. Темдектезе, 1963 јылда тудулган «Туулу Алтай» конор тураныҥ ээзи оныҥ фасадын јаҥыртып, одоштой јерди јарандырарга темдектейт.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу ӱлекер-проект аайынча јартамалдарды лаптап угуп, тударга темдектелген кажы ла объект аайынча ӱзеери чокым сурактар берген. Ол ло беседка-фонтанда нениҥ учун алты учар суу, ол нени темдектеп турган, объекттерде национальный элементтер болор бо, олор нени темдектейт ле оноҥ до ӧскӧ сурактар. Не дезе, ӱлекер-проектте кандый объекттер болоры темдектелген, је чокым јартамалдар берилбеген.\nОлег Хорохординниҥ берген сурактарыныҥ кийнинеҥ, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы байа јартамалдарды берип баштагандар. Тергеениҥ башкараачызы кажы ла объект аайынча чокым јартамалдарды, анчада ла национальный элементтерле колбой, ӱлекер-проектке тӱрген кийдиригер, керек болзо, А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинованы болушка сурагар деп јакылта берген. Оныҥ темдектегениле, андый јартамалдар чокым ла јарт бичилген соҥында, конкурста јеҥӱ алар аргалар бийиктеер. Олег Хорохордин анайда ок бу бастырароссиялык конкурска ӱлекер-проекттерди кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире аткарар керек болгонын темдектеп, оны аткарарын нениҥ учун удадып турганына ајару эткен ле документ-чаазындар эҥ орой кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде аткарылган болор учурлу деген јакылта берген.\nГорно-Алтайск бу бастырароссиялык конкурста 2018 јылда турушканын темдектеер керек. Ол тушта бу конкурсты Россия Федерацияныҥ башкарузы баштапкы катап ӧткӱрген. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы ол конкурста «Тугая кыр» деп панорамный паркты јарандырары» деген ӱлекер-проектле јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген ле бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге 100 миллион салковой акча алган эди. Быјылгы конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына киргендер база ол кире акчадаҥ алатан эмтир. Анайып, баштапкы катап ӧткӧн конкурста јеҥӱ алынган соҥында, 2019 јылда Туу-Кайа кырдыҥ бажында смотровой площадка, ого барар јолдо беседка тудулган ла таштаҥ тепкиш салынган эди. Ол объектте иштер улалганча, инвестор ого јетире кичӱ канатный јол тударга ла искусственный карла бӱркеерге темдектейт. Тургуза ӧйдӧ кӧлӱктер тургузар парковка ла тура тудулган. Темдектелген иштердиҥ кӧп сабазы бӱткен.\nОлег Хорохордин Туу-Кайадӧӧн барган тепкишти кандый подрядчик јазаганын сурап, анда кезиктей таштар кодорылганына ајару эткен ле кыска ӧйдиҥ туркунына бу једикпестерди јоголтсын деп некеген.\nБаштапкы бастырароссиялык конкурс ӧткӧн кийнинеҥ эмди оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы сӱреен кӧптӧй берген. Оныҥ да учун эмди анда јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирери кӱч керек. Андый да болзо, бу да учуралда тӧрӧл калабыс бастырароссиялык конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирер деп иженери артат. Керек анайда болзо, тергеебистиҥ јаҥыс болчок калазы — Горно-Алтайск анаҥ да артык болуп јаранар. Јаҥыс ла андый объекттерди тудуп турган улуска немени јазап, чыныктап, чыҥдый этсин деп айдары артат. Јаҥы тудулган, јазалган объекттер бир-эки јылдаҥ оодылып, јайрадылбазын, узак јылдарга бек турзын. Бала-баркагар бу объектти мениҥ ада-энем туткан деп, узак јылдарга оморкоп јӱрзин деп.


немецтеп Nelly Sachs\nнемецтеп Leonie Sachs\nјаҥар айдыҥ 10 кӱни 1891(0012-10-1891)[…]\nШёнеберг[d], Темпельхоф-Шёнеберг[d], Берлин[d], Германская империя[d]\nкӱӱк айдыҥ 12 кӱни 1970(0005-12-1970)[…] (78 јаш)\nHögalid Parish[d], Стокгольм[d], Стокгольм[d], Швеция[d]\nӱлгерчи, драматург, кӧчӱреечи, бичиичи\nБерлинниҥ кӱндӱлӱ кижизи[d]\nНемец бичик садучыларыныҥ амыр-энчӱ учун сыйы[d] (ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни 1965)\nДростениҥ сыйы[d] (1960)\nНелли Закстыҥ сыйы[d] (1961)\nНе́лли Закс (немецтеп Nelly Sachs; 1891 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде, Шёнебергте — 1970 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнинде, Стокгольмда) — немец укту поэт, прозаик ле драматург, Нобельдиҥ литературада сыйыныҥ лауреады (Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган, 1966).\n5 Орус тилле бичимелдери\n1891 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде Берлинде еврей биледе чыккан. Јаш ла тужынаҥ ала ол неоромантикалык ӱлгерлер, наадайлардыҥ театрына пьесалар бичип, куучындар ла соојындарлу јуунтызын чыгарган. Јайлталу кыс литературалык ишке кӱӱндӱ болгодый дезе, Нелли 1933 јылдаҥ ала иудаизм ле христианство деп јаҥдардыҥ бир тазылдаҥ таркаганын јилбиркеген. 1940 јылда Швеция јаар кӧчкӧн. Нелли Закс, Пауля Целан деп јуук нӧкӧриниҥ сӧӧгин јууп јадарда,божогон. Стокгольмныҥ тӱндӱк јанында Норра бегравнингсплатсен деп мӧҥкӱ салар јерде Неллиниҥ сӧӧгин јууган.\nНелли Закстыҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы 1947 јылда Кӱнчыгыш-Берлинде чыккан, ады «Ӧлӱмниҥ јуртында» (орустап В жилищах смерти', немецтеп In den Wohnungen des Todes)\nНеллиниҥ ӱлгерлеринде, Эли (Eli,[1943) деп пьесазында текши темалар ончозы берилген, кийнинде ол ло темалар јуунтыларында салынган Јылдыстардыҥ карыкканы(Звездное затмение, Sternverdunkelung) 1949, Не болорын кем де билбес (И никто не знает, как дальше, Und niemand weiss weiter, 1957) ле Качып барала солунганы(Побег и преображение, Flucht und Verwandlung, 1957.\nЗакстыҥ ӱлгерлик бичимелдери кандый да мистицизмдӱ, кӧрӱмдеер ле кӱӱн-санааны кӱйбӱредер. Кӧп саба ӱлгерлеринде истежери ле истештеҥ јажынары деп мотив бар. Аҥдаштыҥ, качыштыҥ символдоры, кыйнатырган ла кыйнагандардыҥ ортодо јаантайынгы сурак. Нелли Закс Нобельдиҥ литературада сыйын 1966 јылда Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган. Германиияда Дортмундта 1961 јылдаҥ ала Нелли Закстыҥ литературада сыйы бичиичилерге берилет. Францияда 1988 јылдаҥ ала Нелли Загстыҥ кӧчӱриштер учун сыйы берилет.\nНелли Закс ла Сэмьюэль Агнон, Швеция, 1966\nНелли Закс, почтаныҥ марказы, 1991\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Leonie (Nelly) Sachs (швед.) — 1917.\nЈылдыстар карыгат (Звездное затмение) деп ӱлгерлик јуунты, Микушевич Владимир Борисович кӧчӱрген — Ереван: Ной; М.: Физкультура ла спорт, 1993\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Кругосвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis · Шведский биографический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Закс,_Нелли&oldid=25689"\nЈаҥар айдыҥ 10 кӱнинде чыккандар\n1891 јылда чыккандар\nКӱӱк айдыҥ 12 кӱнинде божогондор\n1970 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 20:51.


Чочыдулу айалгаларды болдыртпаска - altaicholmon\nЈуукта СФО-до чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јууны ӧткӧн.\nРоссийский Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирский федерал округта чыгартулу кижизи Сергей Меняйло башкарып ӧткӱрген јуунда Россияныҥ МЧС-ныҥ министриниҥ ордынчызы Павел Барышев, Сибирский федерал округтыҥ субъекттериниҥ башчылары – чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы, ӧрт чыгарын болдыртпазын јеткилдеери аайынча тергеелик камыстардыҥ председательдери, Россияныҥ МВД-зыныҥ, МЧС-ныҥ, Росгидрометтиҥ, Росагашээлемниҥ, Россуубайлыктардыҥ, Ростехшиҥжӱниҥ јербойындагы органдарыныҥ башкараачылары, РФ-тыҥ коруланарыныҥ министерствозыныҥ јуучыл биригӱлериниҥ командованиези турушкан.\nЈуунда Федерацияныҥ округтагы субъекттеринде РСЧС-тарыныҥ јербойындагы подсистемаларыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ турулталары кӧрӱлген ле 2020 јылга амадулар темдектелген.\nОроонныҥ президентиниҥ чыгартулу кижизиниҥ темдектегениле болзо, ӧдӱп јаткан јылда Сибирский федерал округта болгон чочыдулу айалгалардыҥ тоозы, мынаҥ озо јылга кӧрӧ, астаган. Бу ок ӧйдӧ чочыдулу айалгалардыҥ кеми ле оныҥ салтарлары ӧткӧн јылдыҥ кӧргӱзӱлерин ажа берген.\nКичӱ ле јаан изӱ айларда јаандаган суулардаҥ улам Иркутский областьтыҥ јериле ӧткӧн эки толкуныҥ салтары 47 муҥ кижиге једишкен, 26 кижи божогон, 5 кижиниҥ салымы јарт эмес. 11 муҥ тураны суу алган, олордыҥ јарымызында улус јадар арга јок деп темдектелген.\nӰлӱрген айда Красноярский крайда болгон тыҥ јааштардаҥ улам алтын казар «Сибзолото» артельдиҥ Сейба сууда турган дамбалары бузулган. Оноҥ улам 17 кижи божогон, 3 кижиниҥ салымы эмдиге јарт эмес. Оноҥ башка округтыҥ тергеелеринде јонјӱрӱмдик учурлу тӱбектердиҥ ле техногенный ӧрттӧрдиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Олордо божогон улустыҥ тоозы база кӧп.\nСибирьде јылдыҥ ла болуп турган чочыдулардыҥ бирӱзи јаскыда суулар јаандап турганы. Сууларда ла кӧӧлмӧктӧрдӧ тош кайылгалакта ӧткӱрилип турган белетеништӱ иштердиҥ шылтузында эл-јонды ла инфраструктураны јаандаган суулардыҥ баштапкы толкузынаҥ аргадаар арга болгон. Росгидрометтиҥ прогнозторы ла тергеелерде јаҥныҥ органдарыныҥ, Россуубайлыктардыҥ Верхне-Обский ле Енисейский бассейновый суу башкартуларыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи экинчи толкуны авариялар јок ӧдӧр арга берген.\n«Андый да болзо, калганчы јылдарда бис јааштардаҥ улам суулар јаандап, кӧп немени јемирип турганына туштайдыс. Мынаҥ улам улус шыралайт, кӧп туралар, коммуникациялар ӱрелет ле јемирилет, ар-јӧӧжӧ баазын јылыйтат, ээлем иштер туруп калат. Мынызы РСЧС-тыҥ јербойындагы системалары коомой ар-бӱткендик айалгаларга ла чочыдулу айалгалардыҥ салтарларын јымжадарга толо кеминде белен эмес болгонын керелейт» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nЈуунныҥ туружаачылары 2019 јылда Сибирский федерал округтыҥ субъекттеринде болгон ӧрттӧрдиҥ турулталарын база шӱӱшкен. Аркаларда ӧрт чыгаргадый ай-кӱнниҥ айалгаларынаҥ башка кижиниҥ бурузынаҥ улам чыгып турган ӧрттӧр база кӧп. Росагашээлемниҥ јетирӱлери аайынча, Сибирьдиҥ тергеелеринде ӧрттӧрдиҥ тоозы, 2018 јылга кӧрӧ, 13 процентке, ӧрткӧ алдырган јерлердиҥ кеми 35 процентке кӧптӧгӧн.\nПрезиденттиҥ чыгартулу кижизи јербойыныҥ эл-јоны ла юридический лицолоры ӧрт чыгарын болдыртпас ээжилерге ајару этпей турганын темдектеген. «Јаҥныҥ органдарына эл-јонло јартамалду ла јарамыкту иш тӧзӧӧр керек, онызы ар-бӱткендик ӧрттӧрдиҥ кемин кезем јабызадар» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nБыјыл аркаларда болгон јаан ӧрттӧрдӧҥ улам Сибирьдиҥ тергеелери ышка бӱркеткени керегинде сурак база шӱӱжилген. Россияныҥ МЧС-ныҥ Новосибирский область аайынча башкартузыныҥ јааны Виктор Орлов аркаларда болгон ӧрттӧрдӧҥ улам ыш јайылып барарда, эл-јонго элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ол ыш недеҥ улам чыкканы, айалганы оҥдолторго кандый иштер ӧткӱрилип турганы, мындый айалгаларда нени эдер керек болгоны керегинде јетирӱлер эдилген.\nЈуунда анайда ок ӧрттӧрдӧ балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча профилактический иштерди тӧзӧӧриниҥ сурактары база шӱӱжилген. Бу сурак эҥ ле тыҥ тал-табыш кӧдӱрип турган сурак болгоны темдектелген. Россияныҥ МЧС-ныҥ јербойындагы органдарыныҥ јетирӱзи аайынча, ӧдӱп јаткан јылда болгон ӧрттӧрдиҥ салтарына эр кемине јеткелек 154 бала алдырткан. Олордоҥ 87 бала божогон. Сибирьдиҥ тергеелеринде сууда улус, ол тоодо балдар божоп турганыныҥ сурагы база ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи. 2019 јыл башталганынаҥ ала округтыҥ суулу объекттеринде 399 јеткерлӱ учурал темдектелген. Олордо 371 кижи, ол тоодо 41 бала божогон.\n«Ӧрттӧрдӧ лӧ сууларда балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча профилактический ишти ӧткӱрер, балдарды чочыдулу айалгаларда бойын канайда тудунарыныҥ ээжилерине ӱредерине аҥылу ајару эдер керек» — деп, Сергей Меняйло темдектеген.\nБу ок ӧйдӧ профилактический иштердиҥ шылтузында сууларда болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы астаганы темдектелген. Андый тергеелердиҥ тоозына Алтай Республика кирген.\nӦрттӧрдӧ лӧ сууларда балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча ӧткӱрилген профилактический иштердиҥ турулталары керегинде докладтарын Россияныҥ МЧС-ныҥ Сибирьдеги субъекттериниҥ башкартуларыныҥ јаандары эткен.\nСФО-до чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јууныныҥ учкары ӱредӱ-методический сбордыҥ туружаачыларын кайралдаары ӧткӧн. РФ-тыҥ Президентиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтайдагы бедиреер-аргадаар отрядыныҥ јааны Владимир Овсиенко кайралдаткан.


Баштапкы јол-јорык — Тыва јерине - altaicholmon\nБаштапкы јол-јорык — Тыва јерине\nБистиҥ тергеениҥ кӱӱге јайалталу улузын бириктирген алтай ойноткылардыҥ эл оркестри тӧзӧлгӧни керегинде кӧп улус уккан болор. Бу оркестрди тӧзӧӧри јанынаҥ иш 2007 јылдаҥ бери канча ӧйдиҥ туркунына араайынаҥ улалган эди. Анайып, кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде оркестрдиҥ презентациязы ӧткӧнин темдектеп ийели. Мында бастыра јаба 30 кижи туружат.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ Государственный оркестрине коштой, алтай ойноткылардыҥ оркестри керегинде куучындар «быжып» калганын оркестрдиҥ туружаачылары баштапкы јол-јорыкка барып јӱргени керелейт. Чокымдап айтса, бу ӧмӧликтиҥ туружаачылары Тыва Республиканыҥ Государственный эл оркестриниҥ тӧзӧлгӧниниҥ 15 јылдыгына учурлалган байрамдык концертте туружарына кычырту алган болгон. Кандык айдыҥ учында А. Туденев, А. Темеев, А. Калкин, А. Чесноков, Б. Турлунов, А. Унатов, В. Деев, М. Тельденов ыраак јол-јорыкка барып келди.\nЮбилейлик концертте Хакас јериниҥ, Монголияныҥ, Башкирияныҥ ла Туулу Алтайдыҥ албатылык ойноткыларыныҥ оркестрлери турушкан. Алтайдаҥ барган артисттер эки номер кӧргӱскен. Jайалталу артисттер, ӧскӧ укту калыктардыҥ кӧргӱзӱлеринеҥ бойыныҥ ойынын аҥылаар амадула, оны кай чӧрчӧклӧ колбогон. Кажы ла кайчы бойыныҥ стилиле кайлап, оны алтай ойноткылардыҥ ӱниле јарандырган.\nОркестрдиҥ кӧп саба туружаачылары Абаканныҥ кӱӱлик колледжин ӱренип божоткон улус. Оныҥ да учун эптӱ ле ӱнгӱр топшуурлар јазап турган хакас устар С. Чарковло, П. Топоевле олор јакшы таныш. Олордыҥ јазаган ойноткыларыла кӱӱле таныш кандый ла укту кижи ойноор аргалу. Нениҥ учун дезе ойноткылар бой-бойына тӱҥей, јӱк ле албатылык кӱӱлер башкаланат ла ойноткыныҥ ады солына берет.\nАлтай ойноткылардыҥ оркестриниҥ јолы мынаҥ ары ачылып, ӧмӧлик колго-бутка туруп алза, ол алтай эл-јонныҥ культуразын кӧргӱскен «чырайы», оморкодузы болор эди. Баштапкы јол-јорыкка барып келерге, олорды культураныҥ министри О. Ю. Антарадонова, эл драма театрдыҥ башкараачызы Э. А. Иришева, «Солнечная энергия» компанияныҥ јааны А. Н. Ялбаков, аргачылар А. В. Унутов, А. Ю. Тойдонов јӧмӧгӧн. Jе бу јол-јорыкка оркестрдиҥ ончо туружаачыларына барарга келишпеди.\nЭҥ јиит кайчы Байыр Турлунов Тывага баштапкы катап оркестрдиҥ туружаачыларыныҥ тоозында барып јӱрген. «Соныркап кӧрӧр јерлер де, солунга таныжар улус та кӧп болды. Jе кандый да јараш јерлерди эбирип јӱрзе, кижиниҥ тӧрӧлинеҥ артык јер бар эмес. Jорыкка барар алдында юбилейин темдектеп јаткан албатылык оркестрге кандый сый апарар деп шӱӱжип, талдаштар Алексей Топоевтиҥ јуругына токтогон. Ол тегиндӱ эмес талдалган, нениҥ учун дезе Алтай-Саянды корыган ӱч баатыр јуралган јурукта јаан учур јажынган. Анда алтай укту баатыр топшуурлу, хакас баатыр чатканду, тыва баатырдыҥ колында икили јуралган. Мениҥ санаамла, баатырлар тудунган кӱӱлик ойноткылар бисти, башка-башка укту эл-јонды, база бириктирип јат» — деп, Байыр куучындады.\nАлексей Топоев бойы «мен кӱӱни јурап јадым» деп айдар јурукчы. Ол јӱрегине кирген, јарадып уккан кӱӱзине келиштире јуруктар јурайт. Оныҥ да учун јуруктарынаҥ кожоҥдор сезилип, кӧрӱнип турганы чын.\nЭл драма театрдыҥ актеры Вадим Деевтиҥ айтканыла, бистиҥ албаты ӧскӧ укту албатылардаҥ бир де артпай јат. Айдарда, алтай ойноткылардыҥ оркестри база керек: «Меге олордыҥ оркестри канайып тӧзӧлгӧнин угарга јилбилӱ болгон. Бу суракка олор чокым-јарт каруу берди. Тывалардыҥ да оркестри тӧзӧлип турарда, эреҥистер кӧп болгон эмтир. Баштапкы тӧзӧлгӧн ӧмӧлик јайрадылган. Jе бир канча ӧйдӧҥ катап ла бириккен артисттер эмдигенче оркестрде ойноп јат. Анайып олордыҥ оркестри 15 јылдыҥ туркунына иштеп келген.\nБистиҥ оркестр керегинде айдар болзо, он јылдыҥ туркунына бу сурак бир јерде турган болгон. Эмди илеге чыгып, јиит артисттер ле ченемели јаан артисттер бириккени јакшы. Бистиҥ оркестрдиҥ башкараачызы Мерген Тельденов, дирижеры Юрий Чендыев. Тургуза ӧйдӧ оркестрле кӧп јииттер јилбиркеп баштаганы бу керек ӱзӱлбес деп ижемји берет».\nАлтай ойноткылардыҥ оркестрин тӧзӧӧр санаа-сагыш Мергенге студент ӧйлӧринде келген. Ол тушта Казахстанныҥ Курманказы оркестриле кожо концертте туружар арга боло берерде, Мерген алаҥзу јогынаҥ олорго кожуларга јӧпсинген. Нениҥ де учун ол кайлап турган ӧйдӧ бу казах оркестр эмес, алтай ойноткылардыҥ оркестри ойноп, алтайлар тургандый сезим келген. Оныҥ ла кийнинде алтай ойноткылардыҥ оркестри алтай да албатыда болор аргазы бар деп сагыш амыр бербей, бойыныҥ алдына тургузылган јаан амадулардыҥ тоозына кирген.\nJол-јорыктыҥ турултазы, улантызы болуп, тыва укту артисттерле мынаҥ ары колбу тудары јӧптӧлди. Келишсе, кӱскиде олорло кожо база ойын-концерт белетеери керегинде карындаштык албатылардыҥ артисттери ортодо куучын ӧтти. Мынаҥ ары бой-бойын јӧмӧжип, ноталарга салылган кӱӱлерле ӱлежер ле ченемел алыжар туштажу-концерттер ӧткӱрери темдектелди.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №9,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №9,2


06.10.2017 - altaicholmon\nАјару ла килемји—јаан јашту улуска\nЕлена Ундубасовна Шабыкова сегизен јажын тулаан айда темдектеген. Азый колхоз-совхоз ӧйинде ӱредӱзи аайынча агроном болуп иштеген.\nJондык палата јаҥыртылган\nАлтай Республиканыҥ Jондык палатазын тӧзӧйтӧн иш учына јетти. Бу ла јуукта бу палатаныҥ турчылары бу биригӱниҥ арткан турчыларын чокымдап салдылар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јаны Л. Щучиновтыҥ айтканыла, балдардыҥ учреждениелеринде санитарный айалгаларды јарандырары јанынаҥ анчада ла Шабалин, Чой, Турачак аймактардыҥ, анайда ок Горно-Алтайсктыҥ школдорыныҥ ӧмӧликтери јакшы иштегендер.


03.12.2019 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nЖКХ-ныҥ јеткилдештериниҥ баалары канай тӧзӧлӧт?\nКыштыҥ соокторы келгениле колбой ЖКХ-ныҥ јеткилдештери учун акча тӧлӧйтӧн квитанцияларда бичилген тоолордыҥ кеми база билдирлӱ кӧптӧй берет. Электроэнергияныҥ, јылу энергияныҥ, сууныҥ, суу берериниҥ, кату коммунальный таштанчыларла иштеериниҥ тарифтери канай чоттолып турганын шиҥдей кӧрӱп ийели. Бис бойыстыҥ акчабысты не учун тӧлӧп турганыстыҥ, нениҥ учун биске одоштой тергеелерде тӧлӧп турган тӧлӧмирлердиҥ кеми, бистийине кӧрӧ, кӧп саба учуралдарда\nЭлектросетевой комплекстиҥ ӧзӱминиҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россети Сибирьдиҥ генеральный директоры Павел Акилин ортодо ишмекчи туштажу ӧдӧрдӧ, тергеениҥ башкарузы ла ӱлештиреечи электросетевой компания ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ баштапкы уч-турулталары кӧрӱлген. Ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧдӧр тушта электросетевой ээлемди кыштыҥ ӧйине белетеери аайынча иштер ӧткӱрилген, анайда ок электропередачалардыҥ резервный линияларын тудары, электроэнергияны сетьке божодорын кӧптӧдӧри, тарифный регулирование аайынча ууламјылар чокымдалган.\n«Грациядагы» оҥдошпосторды аайлаштырарга\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы балдардыҥ «Грация» деген спорт школында художественный гимнастика аайынча тазыктырынып турган балдардыҥ ада-энелериле туштажу ӧткӱрген. Тергеениҥ башчызына бу ДЮСШ-ныҥ ӱренеечилериниҥ ада-энелериниҥ адынаҥ соцсетьтер ажыра бир канча баштанулар болгон: олор «Грацияла» колбулу курч сурактар јанынаҥ комыдап, мындагы спортло колбулу иш-ӱредӱ кызалаҥду айалгага кирердеҥ айабас деп тыҥ


Jуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ јииттерди таскадар - altaicholmon\nJуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ јииттерди таскадар\nРоссияныҥ Геройы, Россия Федерацияныҥ президентиниҥ башкартузыныҥ јондык ӱлекерлер аайынча референти Алексей Романов Алтай Республиканыҥ башкарузында јуучыл-тӧрӧлчи, волонтерлордыҥ ла ветеран организациялардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген.\nЈуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адынаҥ башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол бойыныҥ куучынында темдектеген: «Россияныҥ президенти Владимир Путин јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына јаан ајару эдип јат. Эмди совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда бӱдӱрген ат-нерелӱ керектерине, ороонныҥ јуучыл Ийде-кӱчтерине ле черӱчилдерге јаҥы баа берилет. Бӱгӱнги кӱнде ороонныҥ јуучыл Ийде-кӱчтери јаҥы јуучыл јепселле толо јепселет. Россия јер-телекейде бойын ойто ло улу ла кӱчтӱ ороон деп кӧргӱзет. Ол кандый ла айалгаларда бойыныҥ национальный јилбӱлерин корулап аларга белен».\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ айтканыла, тергеениҥ башкарузы јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына ла оныҥ ӧзӱмине јаан ајару эдип јат. Бу суракты республиканыҥ башчызы Александр Бердников бойыныҥ туура салбас ајарузында тудат. Бу јанынаҥ бӱдӱрип турган бастыра иш республикада ла ороондо су-кадык ла кӱчтӱ общество тӧзӧп аларына ууламјылалган. Вице-премьердиҥ айтканыла, Алтай Республика ороонныҥ ӧскӧ тергеелериле кожо Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузында эрчимдӱ туружып јат. 2016 јылда бистиҥ республикада он бир пилотный школдор иштеген болзо, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ тоозы јетен экиге јеткен. Бӱгӱнги кӱнде ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык кыймыгузында 7,5 муҥ бала туружат. Бир муҥнаҥ ажыра ӱренчик «Юнармияныҥ» кыймыгузында эрчимдӱ туружып јат.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде тӧрӧлчи ууламјылу сегизен тогус биригӱ једимдӱ иштейт. Јуучыл-тӧрӧлчи клубтардыҥ тоозы дезе одус тогус. Бу биригӱлерге ле клубтарга эки муҥнаҥ ажыра бала јӱрет. Јуучыл-тӧрӧлчи уууламјылу керектерде туружып турган ӱренчиктердиҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Клубтар бедиреечи отрядтардыҥ ижин тӧзӧп, олорло кожо 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ калапту јуу-согуштары ӧткӧн јерлерде јеҥ јастанган јуучылдардыҥ мӧҥкӱлерин бедиреер иштерде эрчимдӱ туружат. Јашӧскӱрим бу керектерде јуучыл-тӧрӧлчи таскаду алат. Бедиреечи клубтардыҥ туружаачылары бистиҥ јерлештеристиҥ јылыйган мӧҥкӱлерин табып, ойто тӧрӧл Алтайына јандырат. Игорь Коршуновтыҥ айтканыла, бистиҥ республикада анайда ок ветерандардыҥ ла јондык кыймыгулардыҥ коммерциялык эмес јирме алты организациязы иштеп јат. Олор јашӧскӱрим ле школдыҥ ӱренчиктери ортодо база јаан таскадулу иш ӧткӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ Геройы Алексей Романов бойыныҥ уткуулду сӧзинде јондык биригӱлер ороондо кӧп тоолу учурлу ӱлекерлерле иштеп јат деп темдектеген. Ӱлекерлердиҥ тӧс амадузы — јашӧскӱримге ич кӧгӱс-байлыгын ачарына болужар, олорды Тӧрӧлин сӱӱрине таскадар ла каруулу болорына ӱредер. Тӧс јердеҥ келген айылчы бойыныҥ куучынында јаан ајаруны «Јеҥӱниҥ Волонтерлоры» деген јондык кыймыгуныҥ, Россияныҥ бедиреечи кыймыгузыныҥ «Вымпел» деп јуучыл-патриот тӧс јериниҥ, јуучыл ветерандардыҥ «Боевое братство» деген текшироссиялык организациязыныҥ бӱдӱрип турган иштерине эткен.\nТуштажуда «Ӱйелердиҥ эземи» деген килемјилик фондтыҥ бӱдӱрип турган иштери керегинде оныҥ директоры Екатерина Круглова куучындаган. Бу фонд бӱгӱнги кӱнде јуучыл керектерде туружып, кенек арткан јуучылдарга бийик технологиялу медициналык болушты толо кеминде јетирет. Е. Круглова Алтай Республиканыҥ јуучыл-тӧрӧлчи ле ветеран организациялардыҥ башкараачыларын олордыҥ фондыла јуук колбу тудуп, болуш керек болзо, јаантайын баштанзын деп сураган.\nТуштажуда анайда ок Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко, јуучыл-тӧрӧлчи клубтардыҥ ла ветерандардыҥ организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.


22.02.2018 - altaicholmon\nВысокий полет в творчестве\nК юбилею прозаика В женской прозе Горного Алтая имя Нины Бельчековой стало известно в 80-е годы XX века. Творчество Нины Бельчековой практически не исследовано в алтайском литературоведении. Нет информации даже в кратких библиографических словарях. Тем не менее, Нина Бельчекова состоявшийся прозаик, творчество которой заслуживает серьезного внимания.\nСписок кандидатов определился. Россия ждет дебатов\nМеньше месяца времени остается до выборов президента России, список кандидатов уже определен — на этот пост претендуют восемь человек, еще неделя остается до начала предвыборных дебатов, первый раунд которых пройдет 26 февраля на Радио России.\nПредседатель Комитета ГС-ЭК РА по образованию, культуре, спорту, молодежной политике, общественным объединениям и СМИ Вячеслав Уханов принял участие в работе «круглого стола» на тему «Развитие образовательной инфраструктуры в регионах как условие и ресурс обеспечения качества и доступности образования». Мероприятие проходило по инициативе Главы Бурятии Алексея Цыденова и депутата Госдумы от Бурятии Алдара Дамдинова в Улан-Удэ,\nМайорго јетирген «кызу» јолдор\nАдучы Адыкаев черӱчил молјузын Новосибирск каладагы 17-чи военный городокто 1996-1997 јылдарда бӱдӱрген. Ол ло тушта Читада кичӱ лейтенанттардыҥ ӱредӱ-курстары ӧдӧри темдектелип, уулдар јууп турган ӧй болгон. Кӧп сананбастаҥ, јиит уул бу курстарга атанган. Ӱредӱни једимдӱ божодып, аттестациялык ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧткӧни учун кичӱ лейтенант деп звание алган.\nJылдыҥ бажы эбирилди\nЧаганыҥ эҥ байлу чӱм-јаҥын — саҥ салганын ӧткӱрбеске, Кош-Агаштаҥ таҥ јарыырда ла чыкканыс. Кӧкӧрӱге јууктап келзеес, кырлар бажы боромтык ла: та кар јаап турган, та туманга ороткон. «Кочкор айдыҥ соогына корчойо тоҥотон болдыгар. Кош-Агаштыҥ соогы кандый эди…» — деп, нӧкӧрлӧристиҥ кокырлары санаабыска кирди.\nJалтанчактар хоккей ойнобос\nСпорттыҥ кажы ла бӱдӱми јараш, јилбилӱ ле аҥылу. Хоккей керегинде айдар болзо, уур кеп кийип алган хоккеистке јаҥыс ла конектыҥ миизинде бек турар эмес, је анайда ок тӱрген јыҥылаар, ойынныҥ аайын оҥдоп турар керек. Андый болорго, оогоштоҥ ала тазыктырынганы артык.\nСанааларында узакка артар\nБу јуукта Кан-Оозыныҥ јарлу «Чарас» командазыныҥ оогош хоккеисттери Алтай Республиканыҥ адынаҥ Москваныҥ ла бастыра Арасейдиҥ Патриархыныҥ сыйына учурлай ӧткӧн маргаанда турушкан.\n«Сӱттиҥ субсидиялары» мынаҥ да ары болор\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников Алтай Республиканыҥ јеринде сӱттеҥир уй-мал ӧскӱрериниҥ сурактары аайынча ишмекчи јуун ӧткӱрген. Jуунныҥ ижинде тергеениҥ аргачылары, товарэдеечилери, сӱттиҥ продукциязыныҥ переработчиктери турушкан.\nЧайпалган толкулу талай кӧрӧргӧ\nТӧрӧлин коручылардыҥ кӱни 1922 јылдаҥ ала темдектелип келди. Бу байрам 1918 јылдыҥ кочкор айында Кызыл черӱ герман черӱле јуу-согушта турушканыла колбулу.


25.01.2018 - altaicholmon\nАзыйда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ собкор болгон, эмди журналистиканыҥ ветераны В.К. Майхиев кече редакцияга телефон сокты. Ол сакыбаган јанынаҥ «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» 1958 јылда сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде чыккан номерин озогы документтериниҥ ортозынаҥ таап алган эмтир. Номердиҥ передовой статьязы «Кажы ла биледе газет болорын јеткилдеер» деп адалган, Ондо алтай јурттарда областьтыҥ сок јаҥыс алтай газедин таркадар иште\nКалганчы јылдарда бӧрӱлер Туулу Алтайдыҥ арка-тууларында айдары јок кӧптӧгӧн, былтыр олор јӱстер тоолу мал-ашты туткан деп, Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, орныктырары ла тузаланары аайынча комитеди јетирет. Оокылу јетирӱлерле, бӧрӱлер бу ла јуук айларда 44 јылкы, 300 кире кой-эчки, 60 уй туткан. Мындый айалганы ајаруга алып, АР-дыҥ Башчызыныҥ јакылтазыла бӧрӱлерле тартыжатан штатный аҥчылар јӧптӧлгӧн. Чын\nЭлектроэнергияны уурдаган учуралдар калганчы јылдарда астаардыҥ ордына бир эмеш кӧптӧп турганын статистика керелейт. Шак мындый айалганы ајаруга алып, Госдуманыҥ кезик депутаттары башкаруга ла РФ-тыҥ ¯стиги јаргызына јасактыҥ ӱлекерин аткарган.


Медјеткилдештиҥ чыҥдыйын кӧдӱрерге - altaicholmon\nОныҥ ижинде АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Владимир Пелеганчук туружары темдектелет.\nJуунда кӧрӱлер тӧс сурак—јурт јерде јаткандарга јетирген медициналык јеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедери. Депутаттар бу јорыкта анайда ок Себи-Оозы, ¯знези, Чопош јурттардагы ФАП-тардыҥ ла аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ иштеген айалгаларын кӧрӧргӧ турулар.


Улу jеҥÿни эзедип...\nКаҥай Алтай ӱстиле сӱнеелер учат айланып,\nКайра келбес адалар тӱжиме келет чубажып.\nАйдылбаган јаҥары угулып келет јериме\nМинип јӱрген јеерени киштеп јӱрет јеринде.\nКомыргайлу Алтайы комудап јоктойт уулдарын,\nСыргалјынду Алтайы сыылап сакыйт балдарын.\nТӧрӧл учун Улу јууда бистиҥ јерлештерис јеҥӱни аларына јаан салтарын јетирген. Олор бистиҥ Тӧрӧлис, Алтайыс учун јуулашкан. Улу jеҥÿниҥ 75 jылдыгана учурлай Улаган аймактыҥ клуб öмöликтиҥ ишчилери мындый видеороликтар соктыртып, слерди бу кÿч короновирус оору-jобол öйдö оморком кÿнизеп турубыс:


Чычкан ла Тӧӧ - altaicholmon\n(Чычканныҥ Јылтоолошко киргени)\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын албатыныҥ Чычкан јыл керегинде айдып салган чӧрчӧктӧриле, јарлу билимчиниҥ алтай јылдык тоо ло кӱнтизӱ керегинде сӧзиле, шӱӱлтезиле, онойдо ок Чычкан јылдыҥ белге-темдектериле таныштырадыс.\nКарайлап аккан суулары кайзырыкту балыкту, кӧбӱ јеҥестӱ карамтыкта ӧскӧн мӧштӧри кату сайлу кузукту Алтайда јебренде амыйтандар ортодо Јылтоолошко кирерге јаан маргаан ӧткӱрилген.\n—Јылтоолошко кирер кӱӱним бар – деп, Чычкан санааркап айтты.\n–Јылтоолошко мен база киретем – деп, Тӧӧ кӱркет кыйгырды. Олордыҥ бирӱзи – Алтайдыҥ амыйтандарыныҥ эҥ кичинеги, экинчизи дезе – бастыра аҥдардыҥ эҥ јааны.\n–Је, маргаан эделик. Эртен тура Кӱнди кем озо кӧрӧр, ол Јылтоолошко кирер – деп, эки тынду јӧптӧшти.\nЭкӱ јарык эҥирдеҥ ала кӱнчыгыш јаар кӧргӱлеп, јаткылап алды. Тууча Тӧӧниҥ јанында оймокчо Чычкан јатты. Тӧӧ тойу кепшенет, Чычкан дезе санааркап јадат.\n«Јаан изӱ ай. Ӧлӧҥ-чӧптиҥ бийиги тӧӧниҥ ичинде, оныҥ койузына ортозынаҥ ӧдӧр дӧ арга јок. Кӱн чыгып келзе, мен оны Тӧӧнӧҥ озо кӧрӱп болбозым, онызы јарт. Кӱнди тууча Тӧӧ озо кӧрӧр! Меге озо ло баштап сандырабай, јазап уйуктап алар керек. Мен јаантайын таҥ јарып келзе, Кӱн чыгар алдында ойгонодым. Јемзеп јӱрзем, Кӱн чыгып келетсе, оныҥ алтын чокторы кӱнбадыштагы айаҥ тууныҥ таскылына озо тийет ине! Је ол Кӱн эмес, јӱк ле чоктор! Је чоктор кӧрӱне берзе, Кӱн чыгып келгени ол. Мен бу маргаанды эп-сӱмеле, сагышла ал сокпозом, кӱчимле качан да албазым – онызы јарт. Айдарда, сӱмеленетен эмтирим. Таҥ атканча тирӱ артарга болуп, Тӧӧниҥ кийниндеги ӧӧркӧжине чыгып алза кайдар? Тӧӧниҥ бажы ӧӧркӧжинеҥ бийик болгоны керек бет» – деп, Чычкан шӱӱнеле, Тӧӧгӧ айтты:\n–Мени ӧӧркӧжӧргӧ отургызып алзагар, булар! Јаҥы ла кызыл Тӱлкӱ мени арай ажырып ийбеди. Болот чокышту Ӱкӱ мени кырпый тепти. Таҥ атканча мен тирӱ артарым да јок. Ӧӧркӧжигерге чыгарып алзагар, мен кӱнбадыш јаар кӧрӱп отурайын.\n–Је, ыйлаба, Чычкан. Кӱнбадыш јаар кӧрӱп отуратан болзоҥ, ӧӧркӧжимге чыгып ал, бараксан. Кийин јанымда јабыс ӧӧркӧжимге отур – деп, Тӧӧ јакарды. Чычкан Тӧӧни кычыкайлап ийбеске албаданып, оны ӧрӧ араайынаҥ кармаданып чыгала, кӱнбадыш јаар баштанып, ӧӧркӧштӧги јелбер тӱктердиҥ ортозына кирип, барынтычылардаҥ быжу коруланып алала, тургуза ла уйуктай берди.\nТаҥ јарып, кӱнчыгышта оошкы сары таҥдак ойной берди. Јакшы уйуктап, амырап алала, эртен турагы серӱӱнге Чычкан ойгонып келди. Тӱниле уйуктабаган Тӧӧ тегин де узун мойнын чӧйип, уйкусыраганын чачып, уур бажын серпип, кӧстӧрин јыпылдадып туруп алды. Ол керек дезе кепшенерин де ундып койды.\n–Кӱн! Кӱнди кӧрӱп ийдим! – деп, Чычкан аайы-бажы јок чыҥырды.\n–Кӱн? Бадышта кандый Кӱн? – деп, Тӧӧ кайкап, кайра бурылды. Је, чындап та, кӱнбадыштагы куу таскылдыҥ айаҥ тӧжин Кӱнниҥ алтын чокторы јарыдып алтыр.\n–Мен сени ӧлтӱредим! Јылтоолошко бойым киредим! – деп, Тӧӧ казырланып, Чычканды тобракка балбара тепсеерге мууканды. Је Чычкан ӧлӧҥниҥ ортозына «сурт» кире конуп, јаҥыс ла куйругы сырас эдип калды. Тӧӧ камык јердиҥ ӧлӧҥин ӱзе тепседи, ол кайдӧӧн лӧ кӧрзӧ, чычкандардыҥ ичегени. Удабай ол ӧкпӧзи ӧчӱп, чӧкӧп, токынап, отоп база берди.\nАнайда, Алтайдыҥ эҥ јаан амыйтаны Тӧӧниҥ сагыжы оймокчо, эҥ кичинек амыйтанныҥ сагыжы тууча болуп калган.\nОноҥ ло бери санаалу, сӱмелӱ Чычкан Јылтоолошко кирген. Кижиниҥ айыл-јуртын ӱйттеп, ичеген казып, курсак-тамагын кыркып, ӱреп, Чычкан оны базынчыктап алат. Оны кижи баспактап та, корондоп то јоголтып болбос. Чычканды јаҥыс ла Киске тоскырар. Кискениҥ јыдынаҥ Чычкан коркып, билезиле ӧскӧ јер јаар кӧчӱп, ырбай берет.\nОзодо кебинде јаан изӱ айда Јылтоолошко кирерге Чычкан ла Тӧӧ маргыжала, Чычкан маргаанды ал соккон. Оныҥ учун јаан изӱ ай Чычкан јылга келижет.\nЧычкан јылда чыккан кижи кӧп балдарлу, јаткан јадыны ӧҥжӱк, ырысту болор, кӧп мал-аш тудар. Курсак-тамагы мазаныҥ ӱстинде јаантайын толо јадар. Олор байрамдарда албаты-јонды јууп алып, кӱндӱлеерин јакшызынар. Аргалу-чакту чычканчылардыҥ јӧӧжӧзи айылы-јуртына бадышпай турар. Мал-ажы ӧҥжип, кӧптӧп ӧзӧр. Олор курсак-тамакты јӱзӱн ӧҥдӧп, тотолоп азарын сӱӱр. Чычканчылардыҥ билезинде улус бой-бойлорына чындык, кару, килеҥкей болор. Айылы-јурты ару, јылу, чынык болзын деп кӱӱнзеер.\nЧычканчы-јигиттер јууначак, кымакай болор, бар-јокты айылына тажыыр.\nОлор нӧкӧрлӧрин кату, кызалаҥду ӧйлӧрдӧ, тӱбектерде токынадып, олорго тайак болуп јӱрер. Је бойыныҥ тӱбегин кемге де айтпас, ӧзӧгин нӧкӧрлӧрине ачпас. Чычканчыларга аракы ичерге јарабас. Олордыҥ тӱбеги, шыразы бастыразы аракынаҥ улам табылат.\nЧычканныҥ јылы – јымжак, тойу, ток јыл.


2021 јылда бала тапкан баштапкы энелерди уткуган - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ бала табар туразында чаган айдыҥ баштапкы кӱнинде тӧрт бала чыккан. Тӱнниҥ эки саат јирме минудында тӧрт килограмм бескелӱ уулчак чыккан, бир частаҥ ак-јарыкка кызычак туулган. Оныҥ кийнинеҥ тӱш туркунына база эки уулчак чыккан. Динара Култуева Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ энелерди уткуп, олорго ло балдарга су-кадык, ырыс кӱӱнзеди.\n«Биледе бала чыкканы — ол сӱреен јаан учурлу керек, неле де баалап болбос ырыс. Јаҥыјылдык тӱнде чыккан балдар кайкалла тӱҥейлеш. Јаҥы чыккан болчомдор су-кадык чыдагылазын, ырысту јӱрӱмдӱ болзын» — деп, Динара Култуева айткан. Бистиҥ тергееде бӱгӱнги кӱнде балдарга ла энеликке учурлалган кӧп јакшы керектер ӧткӱрилип јат деп, ол кошкон. Балдардыҥ јакшынак садтары, бастыра јанынаҥ јеткилделген школдор тудулып јат, јиит билелерге ле кӧп балдарлу билелерге государстволык јаан болуш јетирилет. «2021 јылда Алтай Республикада јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы кӧптӧзин ле олордыҥ јӱрӱми ырысту болзын» — деп, ол темдектеген.\nТергеениҥ балдарыныҥ 80 проценти республикан Перинатальный тӧс јерде чыгып турганын темдектеер керек. 2020 јылда мында текши тооло 2389 бала туулган. Јаҥы јылдыҥ беш кӱниниҥ туркунына ак-јарыкка 26 бала чыккан.\nБистиҥ республика ороон ичинде кӧп балдар чыгып турган тергеелердиҥ тоозында канча јылдарга улай темдектелип келген. Бу јакшынак јаҥжыгу мынаҥ да ары улалып барзын деп кӱӱнзейли.


2018 јылда амырайтан кӱндер - altaicholmon\n2018 јылда амырайтан кӱндер\nWarning: getimagesize(): Filename cannot be empty in /var/www/u0011223/data/www/altaicholmon.ru/wp-content/themes/altaicholmon/single/single-cat-10.php on line 16\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы 2018 јылда амырайтан мындый кӱндерди ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрери керегинде јӧп јараткан:\nЧаган айдыҥ 6-чы кӱниниҥ субботазын тулаан айдыҥ 9-чы кӱниниҥ пятницазына, чаган айдыҥ 7-чи кӱниниҥ воскресенин кӱӱк айдыҥ 2-чи кӱниниҥ средазына, кандык айдыҥ 28-чи кӱниниҥ субботазын кандык айдыҥ 30 -чы кӱниниҥ понедельнигине, кичӱ изӱ айдыҥ 9-чы кӱниниҥ субботазын кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱниниҥ понедельнигине ле јаҥар айдыҥ 29-чы кӱниниҥ субботазын бу ла айдыҥ 31-чи кӱнинҥ понедельнигине. Айдарда, 2018 јылда аймырайтан байрам кӱндер мындый:\n– 2017 јылдыҥ 30 декабрьынаҥ ала 2018 јылдыҥ 8 январине јетире;\n– 23 февральдаҥ 25 февралльга јетире;\n– 8 марттаҥ 11 мартка јетире;\n– 29 апрельдеҥ 2 майга јетире;\n– 9 майда;\n– 10 июньнаҥ 12 июньга јетире;\n– 3 ноябрьдаҥ 5 ноябрьга јетире.\nМигранттарга салатан каланныҥ коэффиценти\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ акча-манат аайынча министри О.Завьялова мигранттарга салатан каланныҥ коэффицентин чокымдаары керегинде јасактыҥ ӱлекери белетелгени керегинде јетирӱ эткен.\nӰлекерде айдылганыла, Алтай Республикада мигранттарга салатан каланныҥ коэффицентин 1,353 болоры темдектелет.\nМындый коэффициент Россия Федерацияныҥ 85 субъегиниҥ сегизенинде тургузылган, оныҥ кеми кажы ла талада башка-башка.\nАлтай Республикада бу тоо баштапкы катап кубултылган ла эмди 3 јылдыҥ туркунына тузаланылар.


Калыктарды бириктиреечи кай чӧрчӧк – сценада - altaicholmon\nКалыктарды бириктиреечи кай чӧрчӧк – сценада\nРоссияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган калыктар ортодогы «Евразияныҥ албатыларыныҥ энчи-байлыгы кай, кай чӧрчӧктӧр сценада» деген форум Алтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 21-24 кӱндеринде ӧдӧт.\nАлтайда ӧткӱрилип јаткан учуры јаан бу форум ороондо Театрдыҥ јылында ӧткӱрилерге темдектелген тӧс кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи болуп јат.\nРоссия Федерацияныҥ ла СНГ-ныҥ ороондорыныҥ культуразыныҥ ады-јолы јарлу ишчилери Алтай Республикага баштапкы катап келип, театрал санаттыҥ айалгазын, аргаларын ла курч сурактарын ла Евразиядагы калыктардыҥ энчи-байлыгы болуп јаткан кай чӧрчӧктӧрди сценада кӧргӱзерине учурлалган сурактарды ачык-јарык айалгада шӱӱжип, адакыда тӱп-шӱӱлтелер эдер. Солун форумныҥ ижинде, темдектезе, Азербайджаннаҥ, Чехиядаҥ, Казахстаннаҥ, онойдо ок Саха (Якутия) Республикадаҥ, Тывадаҥ, Татарстаннаҥ, Калмыкиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Хакасиядаҥ, Москвадаҥ ла ӧскӧ дӧ талалардаҥ ады-јолы јарлу санат устар эрчимдӱ туружат.\nБу форумныҥ амадузы Евразияныҥ эл-калыктарыныҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрди шиҥдеериниҥ ле чеберлеериниҥ курч сурактарыныҥ аайы-бажына чыгарга театрал санаттыҥ эмдиги ӧйдӧги эп-аргаларын илезине чыгарары деп айдар керек.\nФорумныҥ ижиниҥ ӧдӧтӧн аайы ныкта ла јаан. Театрда эл музейдиҥ «Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрыныҥ тӱӱкизинеҥ» деген кӧрӱзи, форумныҥ пленарный јууны, башка-башка секциялардыҥ ижи, А. Г. Калкинниҥ «Маадай-Кара» (режиссеры Андрей Борисов) ла якуттардыҥ «Кыыс Дэбилийэ» (режиссеры Н. Г. Бурнашев, режиссер-педагогы М. М. Маркова, «Театр Олонхо» ло культура ла санаттыҥ Арктический институды) деген ойын-кӧргӱзӱлер, кӱрее-куучын, форумныҥ турултары аайынча пресс-конференция, мастер-класстар ла ӧскӧ дӧ керек-јарактар ӧдӧр.


«Jакшы» - алтай тил ÿренер биригÿ | Чемальский вестникЧемальский вестник\n« Преодоление себя — каждый день!\nСделали семейное фото и победили в конкурсе! »\n«Jакшы» — алтай тил ÿренер биригÿ\nАк-jарыктыҥ алдына келеле,\nАйлу-кÿндÿ jеримди кöрöлö:\n«Адайым» — деген алтай тилим,\n«Энейим» деген эрке тилим…\nАлбатымныҥ айткан санаазы – сен,\nАмадап jÿргенде кожоҥы – сен,\nАдамнаҥ арткан jööжöзи – сен,\nЭнемниҥ берген энчизи – сен…\nКажы ла албатыда бойыныҥ тöрöл тили бар. Тöрöл тили – кижиниҥ чактар туркунына кайылып jайылбаган байлыгы, энчизи, оморкодузы, ырызы болот. Тöрöл тилин билери, оныла бастыра jÿрÿминде куучындап, оҥдожып jÿрери jаан учурлу. Кижиниҥ тöрöл тили оныҥ эди-каныла, тазыл-тамырыла тудуш.\nТöрöл тилдиҥ учурын бийик баалап, jарлу ла тоомjылу орус бичиичи Владимир Солоухин мынайда айткан: «Тöрöл тил, тöрöл сöс – ол бистиҥ эҥ jаан байлыгыс. Оны jылыйткан кийнинде, ойто табарга ла орныктырарга кÿч эрjине. Оныҥ салымы бистеҥ камаанду. Калыкта ÿн jок эмес. Оныҥ ÿнин öскö калыктарга угузарга литература керек. А литератураныҥ тöзöгöзи – тил. А ол öскö калыктарла колбу тургузатан, наjылыкты ла jарашты кöргÿзетен кÿскÿ, кöс, кулак ла сезÿ – ончо бар ла айдынатан арга…».\nАлтай тил – алтай албатыныҥ тöрöл тили болуп jат. Тöрöл тилиле алтай албаты jебреннеҥ бери кеп, укаа, модор сöстöрин, табышкак, чöрчöк, кожоҥдорын айдып келген. Тöрöл тилдиҥ шылтуузында алтай албатыныҥ оос чÿмделгези, ондо салынган санаа-шÿÿлтези, кöрÿм-сезими озогы чактардаҥ эмдиги öйгö jеткени, келер öйгö улалып барары болот.\nАды-чуузы телекей ичинде jарлу кыргыс бичиичи Чингиз Айтматов тöрöл тил керегинде мынайда темдектеген: «… кажы ла калыктыҥ тили оныҥ ойгорлык jайалтазыла табылган кереес. Бар тилди кичеер керек, онызы бастыра кижиликтиҥ байлыгы».\n1993 jылда кÿÿк айдыҥ ÿчинчи кÿнинде «Тилдер керегинде jасакта» алтай тил орус тилле кожо Алтай Республиканыҥ эл-тергеелик тили болуп, jöптöлип jарлалган.\nСыгын айдыҥ 2-3 кÿндеринде Горно-Алтайск калада «Алтай тилдиҥ салымы 21 чакта: чеберлеп-корып, ичкери öзÿми» деп адалган билим-практикалык конференция öтти. Алтай Республикада тилдиҥ сурактарыла иштеп турган окылу, каруулу ишчилер, билимчилер, ÿредÿчилер, библиотекарьлар ла оноҥ до öскö тöрöл тилдиҥ сурактарыла иштеп тургандар турушкан. Олордыҥ тоозында башка-башка jерлердеҥ: Москва, Удмуртия, (Саха) Якутия, Татарстан, Тыва ла Ингушетиядаҥ келген айылчылар болды. Баштапкы кÿнде, конференцияныҥ окылу ачылтазында, пленарный jуунда 211 кижи турушкан. Экинчи кÿнде конференцияныҥ туружаачылары ижин М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ла балдардыҥ библиотеказында улалткан.\nБилим-практикалык конференцияда 4 башка секция иштеген. Баштапкы секция: «Роль библиотек в сохранении национальных языков и национальных культур» («Библиотекалардыҥ элдиҥ бойыныҥ тилин ле культуразын, кöгÿс байлыгын корып аларында учуры») деп адалган.\nЭкинчи секция: «Родной алтайский язык и детско-юношеское чтение» («Тöрöл тил ле балдардыҥ кычырыжы») балдардыҥ республикан библиотеказында öткöн.\nŸчинчи секция: «Роль семьи и школы в сохранении и развитии алтайского языка» («Билениҥ ле школдыҥ алтай тилди чеберлееринде ле öскÿреринде учуры») деп адалган.\nТöртинчи секция: «Алтайский язык и многоязычие в современных социокультурных процессах» («Алтай тилдиҥ ле кöп тоолу тилдердиҥ тургуза öйдöги jондыкта ла культурадагы айалгазы») деп адалган.\nАлтай калыктыҥ тöрöл алтай тилин чеберлеп, оноҥ ары орныктырып алар амадулу jÿрген Чопоштыҥ В.И. Чичиновтыҥ адыла адалган библиотеказыныҥ jааны болуп иштеп турган Полина Петровна Балбина Алтай Республиканыҥ тöс калазында öткöн конференцияда турушкан. Конференцияга белетенерине Чамал аймактыҥ (Алтай Республика) культура ла спорт аайынча Тöс jериниҥ балдардыҥ аймактагы библиотеказыныҥ jааны Яманова Татьяна Александровна jаан болужын jетирген.\nЧопоштогы В.И. Чичиновтыҥ адыла адалган jурт библиотекада «Jакшы» деген алтай тилди ÿренер биригÿзи бойыныҥ ижин эрчимдÿ апарат. Биригÿни jурт библиотеказыныҥ jааны Полина Петровна Балбина баштайт.\nП.П. Балбина бойыныҥ башкарып турган биригÿзи керегинде мынайда куучындаган:\n«Кудай берген чечен тилим,\nЭнемниҥ сÿдиле келген,\nАлтай деген чокым тилим.\nЭш сöзинде эркелеткен,\nЭҥ кару тöрöл тилим.\nЧепошская сельская библиотека, где я работаю, с 2016 года носит имя В.И. Чичинова. Как работник культуры и постоянный участник районных и республиканских мероприятий, всегда являюсь сторонником возрождения и сохранения традиций и обрядов алтайского народа.\nПри библиотеке в 2018 г. была создана фольклорная группа «Чопоштыҥ таҥдагы» («Чепошский рассвет»). Участниками являются люди пожилого возраста. Основа репертуара – Jаҥар кожоҥ — традиционная алтайская песня.\nСегодня хотелось бы поделиться с опытом работы кружка «Jакшы» по изучению алтайского разговорного языка, который был создан 2019 году. Идея изучать алтайский язык при библиотеке принадлежала семье Валентины Андреевны и Владимира Васильевича Дудки. Начиная создавать кружок, мы через социальные сети приглашали к себе в группу всех желающих. Таким образом, в кружке по изучению разговорного алтайского языка состоит 9 человек: Ольга и Владимир Хорошавины, Олеся Брызгалина, Кристина Чернышова, Ольга Кириллова, Альбина Раданевич, Ольга Зиновьева, Виктор Босоногов, Владимир Дудка. Все эти люди разного возраста и разной национальности. Первые занятия мы изучали по журналу «Радуга» («Солоҥы») за 2002-2007 годы, рубрика «Говорим по-алтайски». Затем мы перешли к книгам: «Алтайский язык в картинках» 1992 (Н.И. Когунбаева), «Алтайско-русско-английский картинный словарь» (Н.И. Когунбаева, А. В. Белякова), русско-алтайский разговорник «Как это сказать по-алтайски» (А.А. Сабашкин), В.С. Дедеевой: «Уроки алтайского разговорного языка» — самоучитель и «Краткий алтайско-русский и русско-алтайский словарь». Чтобы внести разнообразие, на занятиях мы использовали устное народное творчество алтайского народа: благопожелания, пословицы и поговорки, загадки, скороговорки и другие жанры. Старались развивать индивидуальные творческие способности каждого члена группы. Это поздравления к праздникам, переводы песен, стихов.\nТак как алтайский язык является государственным языком Республики Алтай, необходимо прививать любовь к родному алтайскому языку с малых лет. Поэтому в ближайших планах моей работы — создание детской группы по изучению разговорного алтайского языка. Благодаря этому нашему начинанию, мы лучше узнали друг друга, всегда делимся радостями и невзгодами. Мы стали одной семьёй».\n«Jакшы» деп алтай тилди ÿренип турган биригÿге келер öйдö jаан jедимдер кÿÿнзейли.\nНатали Япышева белетеген


Дизайн-ӱлекерлер шӱӱжилип кӧрӱлген - altaicholmon\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧр» деген ӱлекерле башкарынып, каланыҥ ичинде парктарды ла ӧскӧ дӧ јерлерди јарандырары јанынаҥ дизайн-ӱлекерлердиҥ јондык шӱӱжӱлери Горно-Алтайсктыҥ Культура\nБу керек-јаракта јӱстеҥ кӧп улус турушкан: оромдордыҥ комитеттериниҥ, ТСЖ-лардыҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, аргачылар, журналисттер, ӱлекерлердиҥ авторлоры, архитекторлор, депутаттар, каланыҥ администрациязыныҥ специалисттери ле о. ӧ. Шӱӱжӱде Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова база турушты. Туштажуныҥ модераторы «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Татьяна Щеголькова болгон деп, мэрияныҥ пресс-центри јетирет.\nТуштажуны ачып тура, Ольга Сафронованыҥ темдектегениле, «Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген муниципал программала колбулу иш-керектерге эки јылдыҥ туркунына башка-башка аргалардаҥ 100 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган. Анайда ок 3000-наҥ кӧп улус јадып турган кӧп квартираларлу 19 тураныҥ јанындагы 10 јер јарандырылган. Јарандырылган јерлердиҥ тоозында: Билениҥ сквери, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкалары, Майма сууныҥ јарады, Коммунистический проспекттеги тротуарлар. Каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аҥылап темдектегениле, объекттерди тударында ла јондык шӱӱжӱлерде калада јадып турган албаты-јон база эрчимдӱ турушкан. Туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарына каланыҥ эл-јоны бойыныҥ 3 миллион салковойдоҥ кӧп акчазын чыгарган болгон.\nЈондык шӱӱжӱниҥ туружаачыларыныҥ ајарузына бир канча дизайн-ӱлекерлер чыгарылган: Майма сууныҥ јарадын јарандырарыныҥ экинчи бӧлӱги («Баатыр» спортзалдаҥ ала Мебельный микрорайондо Майма сууны кечире кӱрге јетире бӧлӱк ле Шебалинский оромдо јараттай јер); «Туу-Кайа кыр» деген панорамный парк; «Аленушка ла Ырысту» деген тоҥмок суу» деп адалган сквер; балдарга ла спортко Строительдердиҥ оромында 4-чи тураныҥ јанында площадка; Коммунистический проспектте автовокзалдыҥ јанында тротуарлар; каланыҥ микрорайондорында тренажерный ӱч площадка.\nӰлекерлерле таныштыру ӧйинде каланыҥ улузы дизайн-ӱлекерлерле јууктада таныжар аргалу болгон. Олор сурактар берип, бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан. Темдектезе, улусты объекттер су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска келиштирилген бе, тренажерлорды јыл туркунына тузаланар айалгалар тӧзӧӧр керек деген ле ӧскӧ дӧ сурактар јилбиркеткен. Спортчылардыҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы оромдордогы спортинвентарьлардыҥ чыҥдыйы ла спорттыҥ ойын бӱдӱмдериниҥ площадкаларын пландаары јанынаҥ сурактар берген. Ӱлекерлер тургускан улустыҥ айтканыла, айдылган шӱӱлтелер шиҥделип кӧрӱлер ле ӱлекерлерди учына јетире јазаар тушта ајаруга алылар.\nБу туштажу-шӱӱжӱ ӧйинде улуска оогош калалардыҥ јерлерин јарандырары аайынча Текшироссиялык конкурста туружарга шӱӱлтелер белетееринде турушсын деп баштану база эдилген болгон. Бу конкурсла колбулу ӱлекерлер аайынча шӱӱлтелерди алары 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында башталып, 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 16-чы кӱнинде тӱгенген.\nГорно-Алтайск каланыҥ кандый микрорайонында кандый јерди јарандырары јанынаҥ шӱӱлтелердиҥ уч-турулталарын чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде кӧрӧрдӧ, ӱнбериштиҥ уч-турултазыла «Туу-Кайа» деген панорамный паркла колбулу ӱлекердиҥ экинчи бӧлӱги аайынча ӱлекер јеҥӱчил болуп чыккан. Бу ӱлекер аайынча Туу-Кайада кабинкаларлу канатный јол, кырда келиштирте јолдор ло площадкалар тудулары темдектелет.\nКандый ӱлекерди талдап аларыла колбулу ӱнбериште 3144 кижи турушкан. Эмди, качан јарандырар јер талдалып каларда, каланыҥ администрациязы быјыл ӧрӧ адалган Бастырароссиялык конкурста туружарына кӧндӱре белетенер. Бистиҥ кала јаткан улузыныҥ тоозы 50 муҥнаҥ ала 100 муҥга јетире калалар аайынча номинацияда туружар аргалу. Оны Россияныҥ Минстройы ӧткӱрет, анда туружарына угузу бичикти кандык айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ оройтытпай аткарар керек, угузу бичикти канай кӧргӧниниҥ уч-турултазы кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱниниҥ кийнинде јартала берер.


Билелердиҥ конкурсы - altaicholmon\nБу маргыжуда Горно-Алтайсктыҥ, Майма, Чамал, Кан-Оозы, Оҥдой, Турачак, Кӧксуу-Оозы, Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ, анайда ок В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ, Г. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ командалары турушкан.\nКонкурстыҥ туружаачылары Jолдорло јӱрериниҥ ээжилерин билери, велосипедле маҥтадары јанынаҥ маргышкандар. Jеҥӱни Астаниндердиҥ билези (Турачак аймактаҥ) алып, баалу сыйла кайралдатты.


Бистиҥ ийдебис — бирликте, нак болгоныста - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥинде кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде кӧп тоолу албаты-јон јуулып, Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеди.\nБӱгӱнги Россияныҥ государственный байрамдарыныҥ тоозында Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни аҥылу јерде турат, ол эҥ јиит байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат. Бу байрам Россияда 1612 јылда болгон тӱӱкилик керекле колбулу. Ол тушта Кузьма Мининге ле Дмитрий Пожарскийге баштаткан албаты-јон биригип, Москваны поляк ӧштӱнеҥ јайымдаган болгон. Косколоҥду ол ӧйдӧ шак ла албатыныҥ тӧрӧлчи кӱӱн-санаазы ла бирлиги ороонды базынчыктаҥ аргадаган.\nБу байрам «Россияныҥ јуучыл магыныҥ кӱндери (јеҥӱчил кӱндери) керегинде» федерал јасактыҥ 1-кы тизимине кубулталар эдери керегинде» 2004 јылдыҥ јаҥар айында Россияныҥ Президенти Владимир Путин кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн. Бу текшиалбатылык байрам баштапкы катап 2005 јылда темдектелген.\nОкылу јетирӱле болзо, Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн «Бис бирлик!» деп адалган бу митинг-концертте 3 муҥга јуукташ кижи турушкан. Митинг-концерт башталар алдында Кош-Агаш аймактыҥ «Эре-Чуй» ансамбли алтай кожоҥ чӧйӧрдӧ, Барнаулдаҥ келген «Разгуляй» ӧмӧлик орус албатыныҥ бијезин кӧргӱскен.\nБайрамдык кӧдӱриҥиге јуулган албаты-јонды байрамла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткыган. «Бистиҥ тергееде ондор тоолу албатылардыҥ улузы туку качаннаҥ бери амыр-энчӱ, бой-бойын тооп ло бирлик кӱӱн-санаалу јадат. Мындый айалга мынаҥ да ары болзын деп, бастыра керек-јарактарды ӧмӧлӧжип эдели» — деп, ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектеген. Оноҥ јуулган улуска амыр-энчӱ, бек су-кадык ла ырыс, кажы ла айыл-јуртта јакшы јадын-јӱрӱм ле бой-бойын оҥдожоры болзын деп кӱӱнзеген.\nОныҥ кийнинеҥ байрамныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин баштанган: «Бӱгӱн учуры јаан, тӧрӧлчи кӱӱнле толтырылган эҥ јаркынду байрамдардыҥ бирӱзин темдектеп јадыс — Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин. Мен бойымныҥ кӱӱнимнеҥ, тергеениҥ Эл Курултайыныҥ бастыра депутаттарыныҥ адынаҥ слерди бу байрамла уткуп турум. Бу тӱӱкилик учурлу кӱн бистиҥ албатыныҥ ӧштӱге удура тартыжуда јаантайын бирлик болгонын, албатыныҥ бирлиги кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгарын эске алындырат. Албатыныҥ ол туштагы јеҥӱзи ороонго амыр-энчӱ экелген. Бойыныҥ Тӧрӧлин корыырга, ӧскӱрерге бириккен бистиҥ албаты ондо канча кире кӧп ийде-кӱч, турумкай кӱӱн-санаа болгонын кӧргӱскен. Россия бастыра ӧйлӧрдӧ кӧп албатыларлу государство болгон ло эмди де андый ороон болуп јат. Мында башка-башка укту, мӱргӱӱл јаҥдарлу, культуралу улус јадат. Бистиҥ ийде-кӱчис шак мындый аҥыланышта» — деп, ол айткан. Адакыда ол кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына ла олордыҥ јуук улузына амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, ырыс кӱӱнзеген.\nОноҥ албаты-јонго бойыныҥ уткуулду сӧстӧрин АР-дыҥ албаты кайчызы Таныспай Шинжин айдып, байрамдык кӱӱнземелдерин айткан. Јашӧскӱримниҥ «Россияныҥ студенттериниҥ отрядтары» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай республикан тергеелик бӧлӱгиниҥ чыгартулу кижизи, студенттердиҥ «Белуха» деген педотрядыныҥ турчызы, студенттердиҥ отрядтарыныҥ быјыл Москвада ӧткӧн текшироссиялык следыныҥ туружаачызы Любовь Громова албаты-јонго база уткуулду сӧстӧриле баштанып, студенттердиҥ следында турушканы керегинде кыскарта айткан: «Студенттердиҥ отрядыныҥ тӱӱкизи орооныстыҥ тӱӱкизиле чике колбулу, олор бойыныҥ ӧйинде јаан учурлу бастыра тӱӱкилик керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан, ороонныҥ ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Студенттердиҥ отрядтарыла колбулу кыймыгу бӱткӱл ороон ичинде орныктырылып, элбек јол алынат».\nОноҥ митинг-концерт Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ «Форпост» деген јайаандык ӧмӧлигиниҥ ороонго учурлалган кожоҥыла тӱгенген. Адакыда сценадаҥ айдылган сӧстӧр дӧ учурлу болды: «Алтай Республикада јадып турган албатыларды бирликке, јалакай ла најылык кӱӱн-санаага кычырып турубыс. Бистиҥ ийдебис — бирликте, нак болгоныста. Мыны качан да ундыбайлы».\nБу байрамдык кӱнге учурлай мынаҥ да ӧскӧ кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӱрилген болгонын темдектеер керек. Темдектезе, тергеениҥ ӱредӱлик учреждениелеринде «Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни» деп адалган ачык урок, «Јаан этнографический диктант» деген ӱредӱлик акция, «Искусстволордыҥ тӱни» ле о. ӧ.\nБӱгӱнги бу байрамла колбулу тӱӱкилик керек бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде аҥылу јерде турат. Ол ӧйдӧ Россия андый ла тыҥ ийде-кӱчтӱ ороон болбогонын эзедип ийели. Текши ороон ичинде бой-бойын оҥдошпос болгоны, кажы ла тергее-княжество таҥынаҥ јилбӱлериле башкарынганы поляк олјочылар Москваны, оныҥ тӧс шибеези болгон Кремльди колго аларына экелген. Је албатыныҥ бойынаҥ эдилген баштаҥкайдыҥ, албаты бирлик болгоныныҥ шылтузында ороон косколоҥду ӧйди ӧдӱп чыккан. Ол ӧй тӱӱкиде «Смутное время» деп адалган болгон.\nОныҥ да кийнинде ӧйлӧрдӧ, темдектезе, 1812 јылда, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде (1941-1945 јылдар) албатыныҥ бирлиги француз ла немец ӧштӱлерди оодо согор ло ороонды олјочылардаҥ јайымдаар арга берген.\nБӱгӱн бистиҥ ороон кӧп тоолу албатылардыҥ Тӧрӧли болуп тура, ичкери ӧзӱмниҥ јолыла турумкай барып јат. Россия быжу коручылы болгоныныҥ шылтузында ас эмес албатылар косколоҥноҥ айрылган, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмин аргадаган. Онызын бу јуукта Крымныҥ албатызы Россия Федерацияга бойыныҥ кӱӱниле, референдум ажыра киргени недеҥ де јарт керелейт. Албатыныҥ бирлиги јаан ийде-кӱч болгоны, тӱӱкилик керектерди качан да ундыбай јӱрери керегинде Россияныҥ Президенти Владимир Путин база айткан: «Качан албатыда бирлик јок болзо, текши ороон ийде-кӱчин јылыйтат, кандый ла уур-кӱчтерге табартат, миллиондор тоолу улус шыра-тӱбекке алдыртат. Је качан бис бирлик болзоос, јаантайын јаркынду јеҥӱлерге келедис. Онызын бистиҥ бастырабыска качан да ундыбас керек».\nАлбатыныҥ бирлигиниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ туштажу Кремльде ӧдӧрдӧ, ороонныҥ Президенти Владимир Путин башка-башка бӧлӱктерде бийик једимдерге јеткен улуска Россия Федерацияныҥ государственный кайралдарын табыштырган. 2018 јылда российский нацияныҥ бирлигин тыҥыдарына јаан камаанын јетиргени учун сыйдыҥ лауреады деп, билимчи-лингвист, академик, ӱредӱликтиҥ Российский академиязыныҥ президенти Людмила Вербицкая адалган. Бу кижи государство тӧзӧӧчи, культураныҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ тили болуп турган орус тилдиҥ ӧзӱмине кӧпти эткен. Анайда ок ол орус тилди гран ары јанында корып алары ла ӧскӱрери јанынаҥ эрчимдӱ иштеген.\nРФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайрал-даткандардыҥ тоозында ӧскӧ ороондордыҥ улузы база болгон.\nБайрамла колбулу уткуулду сӧзинде Владимир Путин мынайда айткан: «Бу байрамныҥ учуры — озо ло баштап тӱӱкиле, кӧгӱс-санаала колбулу. Ол Тӧрӧлине чындык, оны корыырына белен болорын, оныҥ ичкери ӧзӱмине ууландыра иштеерин керелейт. Бийик тӧрӧлчи кӱӱн-санаа Россияга јаантайын јаан учурлу байлык болгон. Бистиҥ албатыныҥ кӧгӱс-санаазыныҥ качан да јеҥдиртпеген ийдези шак ого тӧзӧлгӧлӧнӧт, ол бастыра телекейди кайкаткан. Тӧрӧлчи кӱӱн-санааныҥ сезими — текшинациональный культураныҥ тӧзӧлгӧ бӧлӱги, бистиҥ генетический санаа-эземистиҥ тазылы болуп јат. Бу јаҥжыгулар албатыны јаантайын јакшы керектерге кӧдӱрген, јайаандык байлыктар тӧзӧӧрине камаанын јетирген. Онызын «Россияныҥ музейлериниҥ байлыктары» деген кӧрӱ-форум јарт керелейт. Бӱгӱн бу туштажуда туружып тургандардыҥ кӧбизи «Православная Русь» деген циклдиҥ бу кӧрӱзин кӧрӧргӧ барарына алаҥзыбайдым. Бу ӱлекердиҥ аҥылу учурын темдектеп ийерге турум: бистиҥ муҥдар јылдар туркунына ӧзӱп келген орооныстыҥ культура јанынаҥ телкем телекейи бирлик болгонын керелейт. Бӱгӱнги экспозицияны тӧзӧӧри тергеелердеги музейлердиҥ ле јуруктардыҥ галлереяларыныҥ эрчимдӱ турушканыла ӧткӧн. Кӧрӱниҥ кеми ле учуры чындап та сӱрекей јаан. Олорды кӧрӱп, бис јайалталарла канча кире бай болгонысты оҥдойдыҥ.\nБистиҥ улу ада-ӧбӧкӧлӧрис бойыныҥ јӱрӱми ажыра Россияны, амыр-энчӱни ле кӧп укту јаан биледе бирликти канай кичеери јанынаҥ јозок кӧргӱскен. Бӱгӱн бис ол јаҥжыгуларла башкарынып јӱредис».\nА. КӦБӦКОВ белетеген


Владимир Путин Олег Хорохординле ишмекчи туштажу ӧткӱрген - altaicholmon\nРФ-тыҥ президенти Владимир Путин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Тергеедеги бӱгӱнги айалга ла оныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары шӱӱжилген.\nВ. Путин: Керектер кандый, Олег Леонидович, ишке кандый кирдеер?\nО. Хорохордин: Владимир Владимирович, Слердиҥ јакылтагарла, мен тургуза ла республикала јӱрӱп, ончо аймактарда ла ыраак јурттарда болдым. Кажы ла аймактыҥ активиле, эл-јонло тушташтым, кандый курч сурактар барын илеледим. Слерле ол тушта шӱӱшкен сурактар чын бар эмтир. Ишјоктордыҥ тоозы сӱреен кӧп, Россиядагы орто кеминеҥ де эки катапка артыктайт, эл-јонныҥ кирелтези јабыс — Сибирьдеги федерал округта эҥ јабыс. Орто ишјал – 29 муҥ салковой, текшироссиялык 42 муҥ салковойло тӱҥейлезе.\nВ. Путин: Эмди оноҥ до бийик.\nО. Хорохордин: Мен санаамда тургуза ла ӱч ууламјы темдектеп алгам, улусла оны ончо шӱӱшкем. Иш јоктыҥ ла кирелтениҥ јабыс кеминиҥ курч сурагы – аайына чыгатан эҥ јаан сурак. ЖКХ-ныҥ ла электроийдениҥ бийик тарифтери: юрлицолорго – сегис салковой, эл-јонго — беш салковой. Ойто ло Сибирьдеги федерал округта эҥ ле бийик тарифтер, эҥ јабыс кирелтелӱ тергееде деп база катап айдадым. Ӱредӱниҥ кеми де, медицинада јеткилдештиҥ чыҥдыйы да јабыс, школдорды, садиктерди, эмчиликтерди јазаар керек, кадрлар једишпей јат, ыраак аймактарга медиктер де, ӱредӱчилер де тыҥ барбай јат, чынын айтса, ол јонјӱрӱмдик учурлу курч сурак.\nӦзӱмниҥ точкалары тургуза ла јарт боло берген. Тергее јуртээлемдик, эл-јонныҥ 70 проценти – јурт јердиҥ улузы, кӧбизи јурт ээлемде иштейт, ӧзӱмниҥ точказы мында. Мал-аш кабырар сезон-ӧй узун эмес…\nВ. Путин: Ӧй кыска.\nО. Хорохордин: Эйе. Мал-аш јетире семирбей јат, оныҥ учун јаан компаниялар, Казахстаннаҥ аргачылар келип, малды тирӱге апарып јат. Айдарда, јербойында тереҥ переработка эдер керек. Продукттыҥ чыҥдыйы дезе јакшы. Озо ло, ӧлӧҥ бойы чыҥдый.\nВ. Путин: Кырлар.\nО. Хорохордин: Бир канча јакшы тӧс јерлер тӧзӧдис. Бистиҥ нени эдерис јарталды: тӧс јер, мал-аш сойор јерлер – оноҥ тереҥ переработканыҥ чыҥдыйы јакшы продукциязын садар. Ӧзӱмниҥ экинчи точказы – ол туризмди ӧскӱрери. Мен Слерле «Чике колбуны» ајарулу кӧрдим. Слер Алтайда туризмниҥ аргаларына бийик баа бергенеер сӱреен јакшы.\nВ. Путин: Эйе, олор јаан, Слер бойыгар ол керегинде айттыгар.\nО. Хорохордин: База агаштыҥ переработказы. Бир канча аймактар совет ӧйинеҥ бери агашла иштеген. Эмди курч сурактар тура берген, је олордыҥ аайына федерал ла јербойында кеминде чыгарга ондый ла кӱч эмес. Бис ондый аргаларды темдектеп алганыс. Мен агаш ишчилерди тӧс јерге амадап экелгем, олорло јаан јуун ӧткӱргем, бастыра курч сурактарды уккам, бистиҥ нени эдерис јартала берген.\nЈолдор, авиаучуштар. Бис «Победа» авиакомпанияла экинчи рейс эдери јанынаҥ јӧптӧштис. Текшилей алза, компаниялар тургуза ла тарифтерди јабызадып ийген, олор јарамыкту боло берген. Тергеелер ортодо учуштар, Слерге айдып койгоныла, Красноярск ла Новосибирск јаар кӱнниҥ сайынгы, Казань ла Екатеринбруг јаар эки рейс болуп туру. Эмди Санкт-Петербургла, Новокузнецкле јӧптӧжӱ-куучын ӧткӱредис.\nТуристтер келип јат. Горно-Алтайсктыҥ эл-јонына билеттер чын ла баалу, је ӧйине кӧрзӧ, ондый ла баалу эмес. Мен бойым Новосибирскке јетире ле кайра тӧрт катапка тӱрген барып келдим, билет дезе, автомобильге, бензинге ле эксплуатацияга чыгымдарды алзабыс, јӱк 30 процентке (баалу). Слердиҥ айтканаарла, керосинге баалар јабызаза, ончозы келиже берер.\nВ. Путин: Мында база бийиктебези учурлу.\nО. Хорохордин: Эйе. Совет ӧйдӧҥ бери Кош-Агаш аймактыҥ гранында, Кӧксуу-Оозында аэропорттор республикада болгон, олордо туризм ӧзӱм алынат — учар-конор јолдоры эмдиге бар. Бис аэропортторды чыныктап алзаас…\nБыјыл Сибирьдиҥ «СиЛА» деп авиакомпаниязыныҥ рейстери садылып калган. Олор јӧпсинген. Ол республиканыҥ ичиндеги туризм болуп јат. Машиналу тогус саат маҥтатканча – јарым саатка учуп барар арга болор. Бу ӧзӱмниҥ точказы керегинде.\nАргалары база јарт боло берди. Кандый да болзо, нацӱлекерлер республикага сӱреен болушту болор, анчада ла БКД («Автомобильдердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры»). Бастыразын айланып келеле, эл-јонло куучындажып, эл-јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдаачы улусты угала, бис Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧӧр шӱӱлтеге келип, оны тӧзӧгӧнис. Ондо ончо политический ийделер де, јондык организациялар да, профсоюзтар да, јондык шӱӱлтелердиҥ баштаачылары да, тегин де улус туружат, јашӧскӱрим эрчимдӱ туружып јат. Актив тӧзӧдис, ол иштеп баштады, шӱӱлтелер јууп туру.\nБар курч сурактардыҥ аайына чыгарга беш јылга кыска ӧйдиҥ программазын тӧзӧӧр шӱӱлтеге келгенис. Оной ло адаганыс – «Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазы», ончозын турушсын деп кычырганыс. Эрчимдӱ туружадылар. Туризмди ӧскӱрериниҥ јаан эмес, база кыска ӧйгӧ программазын тургузар деп јӧптӧшкӧнис.\nФедерал программадаҥ тем алып, кадрлардыҥ резервиниҥ программазын тургузып, оны «Ӧзӱмниҥ командазы» деп ададыс. Оператор јӧпсинген (РАНХиГС болор). Эл-јонныҥ тоозы ас та болзо, баштапкы ла кӱнде (бис бу оператор болгон онынчы тергее) 400 угузу келген, оператордыҥ айтканыла, ол Россия Федерацияда эҥ бийик тоо. Онызы нени айдат? Јербойыныҥ улузы республиканыҥ ӧзӱминде эрчимдӱ туружар кӱӱндӱ.\nВ. Путин: Ондый эмей.\nО. Хорохордин: Слердиҥ чокымдаганаарла, тӧс керек – ар-бӱткенниҥ байлыктарына, экологияга, байлу јерлерге ле национальный культурага каршузы јок ӧзӱмниҥ јолын табары. Мен эл-јонло куучындашкам. Кезиктери ӧзӱм керек јок дежет, экинчилери айдат: «Ар-бӱткенди тийбегер». Айдарда, ортозын табар керек.


72 кожоҥ «Каандык керегинде јарлайдыс» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский араб армян атье аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый булу вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гаитян креол ган гереро гитонга гокана грек грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибинда иврит игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго корей коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау пангасинан папьяменто (Кюрасао) перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сентлюс креол сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фон француз фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хорват хунсрюк цельталь цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван ямай креол яо мьен яп јопон\nКаандык керегинде јарлайдыс\n(Апостолдордыҥ ижи 20:20, 21)\n1. Кандый јолло баратанын,\nБистер билбей јӱрген эдис.\nЈе Кудайыс колын берди.\nАдабыстыҥ табы ачык —\nОныҥ агару адын мактаары.\nКайда ла јӱрзеес јарлаарыс,\nЈурттарда, айылдар сайын,\nЈааны-јажы бисти уксын.\nЧынныҥ јолы јонго ачык,\nЈайым алзын ончо калык.\nКудайысты алкап бис јӱрерис.\n(Иис. Н. 9:9; Иса. 24:15; Иоанн 8:12, 32 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Каандык керегинде јарлайдыс\nКаандык керегинде јарлайдыс (72 кожоҥ)\nsjj 72 кож.


Июнь 2020 - Страница 12 из 14 - altaicholmon\nӦрт болдыртпазыныҥ аҥылу режими улалганча\nАлтай Республикада тергеениҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јакааныла кийдирилген ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режим улалып јат. Бу ӧйдӧ эл-јон јаткан јерлерде ле олордыҥ јанында от саларга, кургак ӧлӧҥ ӧртӧӧргӧ јарабас. Ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режимниҥ некелтелерин бусканы учун улус административный кату каруузына тургузылар. Граждандарга 2-4 муҥ салковой акчага кезедӱ, јамылу улуска 15-30 муҥ салковойго кезедӱ эдилер\nВ партии будут контролировать выполнение шагов, обозначенных в общенациональном плане по выходу из кризиса Об этом речь шла на онлайн-совещании секретаря Генсовета «Единой России» Андрея Турчака с губернаторами, возглавляющими региональные отделения партии. Напомним, ранее «Единая Россия» по результатам работы профильной рабочей группы представила Правительству более 300 предложений в общенациональный план по восстановлению экономики. Андрей Турчак предложил перевести\nСогретый улыбкой солнца\nЗадумчив, одинокий, Я по земле пройду, не знаемый никем Лишь перед концом моим, Внезапно озаренный, Познает мир, кого лишился он. С. Муравьев-Апостол Валерий Иванович, Иваныч, Валерий, Валера, Валерка. Вот так, по-разному, кому как удобно называли его люди. В этих простых, но много значимых обращениях — он весь, вся его личность. Родившийся в год Великой Победы,\nАлбатыныҥ салымы бир биле ажыра…\nМен Улаган аймактыҥ Jазулу деп кичинек jуртында Лука Борисович Тойдоновтыҥ билезинде чыккам, сӧӧгим оргончы, билениҥ эҥ кичинек балазы болгом, энем — Мария Васильевна Кончубаева. Былтыр сегизен јажым толгон. Адам аба-jышта Тойдонов-тордоҥ таркаган, Чолушманда церковно-приходской школды божодып, ол ӧйдӧ каруулу ишчи — «чотобот» болуп иштеп jӱрген. Энем Эре-Чуйдаҥ: косколоҥ тужында качып, Кончубаевтердиҥ 17 балалу билези Улаан-Бажы\n«Тил – ол калыктыҥ тӱӱкизи»\n2011 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде Россия Федерацияныҥ президенти Д. А. Медведев «Орус тилдиҥ кӱни керегинде» Јарлыкка кол салган. Ондо чокымдалганыла, «Орус тилдиҥ кӱнин јӧптӧӧр лӧ оны јылдыҥ ла кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде, улу орус поэттиҥ, эмдиги орус литрературный тилдиҥ тӧзӧӧчизи А. С. Пушкинниҥ чыккан кӱнинде темдектеер». Бу государственный байрам Россия Федерацияныҥ калыктарыныҥ\nКонституцияга кубулталар јанынаҥ ӱнбериштиҥ ӧйи чокымдалган\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин ороонныҥ Конституциязына кийдиретен кубулталарды јарадары јанынаҥ ӱнберишти јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӱрери керегинде јарлыкка кол салган. Окылу документ Кремльдиҥ сайтында јарлалган. Ондо мынайда айдылат: Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдери аайынча јасагыныҥ 1-кы тизимиле башкарынып, ого кубулталар кийдирери аайынча ӱнберишти 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде ӧткӱрерин јӧптӧӧр. Президенттиҥ чыгарган\nБалдарыс ончозы артык\nБыјыл коронавирустаҥ улам јӱрӱмдик айалгалар кандый да чочыдулу болгон болзо, Балдардыҥ телекейлик кӱниниҥ байрамы болчомдорго тӱҥей ле сӱӱнчи экелди. Газедистиҥ ӧткӧн номеринде ого учурлай тергееде ӧткӧн бир канча керек-јарактар керегинде бичиген эдис. Бу бичимелде Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик јанынаҥ башкартузы ӧткӱрген кӧрӱ-маргаанныҥ турулталарын ла башка да солун, јакшынак керектер керегинде јарлайдыс. Каланыҥ башкартузы Интернет-колбу ажыра\nАлтай јайаан амыр турзын!\nЈылдыҥ ла кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Айландыра ар-бӱткенди корыырыныҥ телекейлик кӱни ле Арасей ичинде Экологтыҥ кӱни темдектелет. Бу јакшынак байрам бистиҥ ончобыска јажына јайаан, байлык болгон ар-бӱткенле кожо эптӱ-јӧптӱ јадарына оны байлазын деп сагыш алындырат. Бойыныҥ ончо јӱрӱмин эбире турган не-немени корулаарына учурлаган улусты тооп јӱрерине кычырат. Экологтордыҥ кӱни — ол келер ӧйгӧ алтам.\n«Президенттиҥ тӧлӧмирлерин» алып баштаган\nКоронавирусла колбулу кирелендириштердиҥ ӧйинде Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгы аайынча 3 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдарга јӧмӧлтӧ эдип, кажызына ла 10 муҥ салковойдоҥ тӧлӧӧри ороон ичинде кӧндӱгип калды. Алтай Республикада бу акчаны 50 муҥ кире балдар алар. Ол акчаны јӧмӧлтӧ-болуш алар тап-эриктӱ улустыҥ чодына кӧчӱрери кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинде башталган. Ол тушта


Шилдерди ойто ло табыштырарыс па? - altaicholmon\nОныҥ шӱӱлтезиле, супермаркеттерде шил тараларды алатан автоматтар тургузылар, шилдердиҥ залоговый баазы тургузылар керек. Эмдиги ӧйдӧ Россияда шил болуштопторды, банкаларды алатан пункттар јӱк ле 80 калада иштейт. Европада бу эп-сӱме элбеде тузаланылат. 1 тонна шилди база катап тузаланганы иштейтен 8 јер берет ле 10 муҥ гектар сӱрее салгыштардыҥ јерин јайымдайт.


«Ол сыныкпас ӧзӧктӱ, улу јайалталу кижи болгон...» - altaicholmon\nЧорос-Гуркинниҥ адыла адалган скверде, оныҥ кереес-сӱриниҥ јанында јуулгандар: республиканыҥ ла каланыҥ окылу јаҥдарыныҥ, јондыктыҥ, јайаан интеллигенцияныҥ чыгартулу улузы, јииттер, республиканыҥ тӧс калазында јаткандар быјыл анчада ла кӧп болгон.\nКажы ла калыкта бойыныҥ эл баатырлары бар, алтай калыктыҥ мындый баатыры ла башчызы, бистиҥ государственнозыстыҥ тӧзӧгӧзинде турган кижи Г. И. Чорос-Гуркин болгон деп, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ јааны Владимир Тюлентин айткан. «Бӱгӱн бис оныҥ эземин тооп, бого јуулдыбыс. Григорий Ивановичтиҥ амадаган амадуларын јӱрӱмде бӱдӱрип, бистиҥ кичӱ ле јаан Тӧрӧлистиҥ арга-чыдалы тыҥызын, албаты-јоны бирлик ле јӧптӱ јатсын деп, кажыбыс ла ижисти ак-чек бӱдӱрер, калыгыс ла Тӧрӧлис учун јӱрер керек» — деп, ол айткан.\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев митингке јуулгандарды АР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ адынаҥ уткып, Г. И. Чорос-Гуркин Сибирьдиҥ ӧс калыктарынаҥ Россия кеминде ады-чуузы чыккан баштапкы алтай јурукчы болгонын темдектеген. Оныҥ јураган јуруктары Алтайды макка чыгарган. «Ол бойыныҥ калыгын, бойыныҥ Тӧрӧлин сӱӱген ле оныҥ адааны учун сӧс айдарга јалтанбай јӱрген» — деп, Михаил Маргачев айткан.\nАлтай Республика Россия Федерацияда таҥынаҥ субъект болуп јатканы Г. И. Гуркинниҥ санаалары ла амадулары јӱрӱмдик болгонын керелейт. Бис бӱгӱн федерал тӧс јердеҥ, ороонныҥ президенти јанынаҥ быжу јӧмӧлтӧ аладыс. Республика ӧзӱмниҥ јолыла барганы, культуразы, ӱредӱлиги, эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры јаранганы, экономиказы ӧскӧни иле деп, деп вице-премьер темдектеген.\n«Эки јылдаҥ республика Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгын темдектеер. Бу байрамды темдектеери аайынча бастыра тӱп-шӱӱлтелерди угарга, ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге бис белен» — деп, Михаил Маргачев митингте айткан.\n«Бистиҥ сананганысла, Г. И. Чорос-Гуркин, элдеҥ ле озо, Россия ла Алтай бирлик, кожо ӧзӱп јаранзын деген бийик амадулу кижи болгон — деп, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ башкараачызы, Алтай Республиканыҥ калыктарыныҥ ассамблеязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Кончева митингте айткан. — Григорий Иванович эмдиги ӱйеге сыныкпас ӧзӧктӱ, улу јайалталу ла јаан тӧрӧлчи кӱӱндӱ јозок болгон кижи. Оныҥ амадаган амадузы јӱрӱмде бӱткен. Биске дезе, кажыбыска ла, Алтай Республика јадарга јарамыкту, келерге кӱӱнзеген јер болзын деп, бойыстыҥ једимдӱ ижисле тергеебисти бектеер керек».\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱни Алтайдыҥ бастыра јурукчыларына аҥылу, кереес кӱн болгонын АР-дыҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев митингте темдектеген. Оны «сепаратист», «националист» деген бурулаштар сананып тапкан јабарлаш болгоны иле, нениҥ учун дезе Гуркинниҥ ӱредӱчилери улу орус јурукчылар ла билимчилер болгон. Оныҥ бичимелдери јаан јайалталу бичиичи болгонын керелейт. Гуркинниҥ бичинген тили орус тил болгон. Сананза, бис ончобыс Россия тӧрӧлис учун оорыган улус болуп јадыс ла бисти орус националисттер, Алтайыс учун оорыган улус учун «алтай националисттер» деп айдарга јараар, эмди Украинада керектер учун ӧзӧк-буурыс оорып јат, айдарда, бис «украин националисттер» — деп, Владимир Чукуев куучындаган. Оныҥ темдектегениле, Г. И. Гуркин кандый ла калык-јон эптӱ-јӧптӱ ле ӧзӱмдӱ јадары учун турушкан, бойыныҥ калыгына, бойыныҥ Тӧрӧлине иштеериниҥ јозогын кӧргӱскен.\n1991 јылдаҥ бери Алтай Республикада Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сый Алтайыстыҥ ады-јарын Россия ла телекей ичине јарлаган, тергеезиниҥ ле калыгыныҥ тузазына једимдӱ иштеген улуска табыштырылып турганын АР-дыҥ Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» деген коммерциялык эмес биригӱзиниҥ јааны, АР-дыҥ парламентиниҥ депутады Аржан Иташев митингте айткан. Jондыктыҥ јӧмӧгӧн акчазынаҥ тӧзӧлгӧн бу сыйдыҥ лауреаттары јылдыҥ ла Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнинде јарлалат.\nМитингтиҥ туружаачылары Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереезине чечектер салган.


Энелÿ-балалу эликтер аркадаҥ чыгала, тым тургулайт, аjыктангылайт. Эликтиҥ балазы секирип ойнойт, энезин сÿскÿлейт. Энези ары-бери аjыктанала, балазын jытады. Кайда да аркада будак тырс этти. Эликтиҥ эки кара кöзи курчып, кулактары сÿÿрейип чыкты. «Акыр, мынаар тур. Канчага эммер!» – дегендий, энези ичкери болды. Алдында айры тазылду эки jоон тыт. Оныҥ ортозыла jол барган. Элик чаабыла ол jолло канча ла катап баскан. Эмди де баргылаар.\nЭки тытка jууктап келгиледи. Ар-бÿткен ару ла тымык. Jе эне элик эки тыттыҥ ортозыла öдö базайын ла деерде, о-о, канайда берди! Кенете та не де шалт этти. Оныҥ сол колын та не де кыза туты. Санаазы jалт-малт. Ол алдында турган четтерге кирерге сананды. Кайдаҥ! Колын та не де божотпойт. Тöмöн кöрди. А-а, чакпы! Элик ары-бери тартынды. Неме болбойт. Мындый немени ол jÿрÿминде эки катап кöргöн. Jе кöргöндö, билип ийетен эди. Бÿгÿн та канайып билбей калды. Колы коркышту сыстайт, оорыйт. Ол öрö-тöмöн базат. Jе чакпы оны кайдööн дö божотпойт. Балазы нени де билбей, энези ойноп турган болор деп, кийнинеҥ секирип, маҥтайт. Чакпыныҥ илjирмези шылыраганда, соныркап кöрöт.\nЭлик албаданат: айрылар керек. Чакпыныҥ ээзи келзе, ого качан да килебес. Jок-jок! Элик катап ла чиренет. Jе чакпы божотпойт. Элик ичкери басты. Балазы öлöҥниҥ бажын отоп, тууразында базып jÿрÿ. Энези ого кару кöрöт. Кöзинеҥ jаш тÿжет. Эбире аjыктайт. Бир де табыш jок. Элик чакпыны сÿÿртеп, тыттыҥ кийни jаар болды. Jе тытты эбирип ле jадала, туруп калды. Кенерте ÿстинде та кандый да табыш. Кöрзö: тыттыҥ будагында тийиҥ болчойо отурала, чочогой чертет. Элик ого удаан jайналганду кöрöт. Колы коркышту сыстап, чымылдар амыр бербей барды. Илjирмени кынырадып, ол кайра басты.\nКÿн ажа бертир. Jе элик оны аjарбады. Кöзинеҥ jаш тÿжет ле тÿжет. Балазы маҥтап келди. Ол чакпыныҥ илjирмезин ажыра калыйла, энезиниҥ эмчегин эмет, энезиниҥ мойнына jажынат. Бала деген немее мындый: нени де билбейт, сеспейт. Ого энези ле болзын, öскö не де керек jок, коркыбас, jалтанбас.\nБÿрÿҥкÿй эҥир кирди. Кей сооп, ар-бÿткен караҥуйлайт. Куштар унчукпайт. Кенерте та кайдаҥ да табыш угулды. Эне элик сертейип, ары-бери аjыктанат. Чакпыда колын кöдÿрерге сананды. Jе уур темир божотпойт. Колы ачыйт. Кöзинеҥ ойто ло jааштар тоолонып тÿжет. Балазы тыттыҥ тöзине калып, ойноп турала, ойто келди. Мазылдайт. Энезиниҥ оозын jытады. База катап мазылдады. Оноҥ энезине jöлöнöт. Ол мыныҥ алдында бу киреде энезиле кожо туку качан амырап jадатан. А бÿгÿн энези та кайткан. Амырап jатпайт. Чааптын кулузын ошкош бутары торт чылай берди. Ол катап ла энезиниҥ мойнына jыжынды. Элик чылаганына чакпыныҥ ÿстине арай jыгылбады.\nТÿн кирди. Jылдыстар койып, теҥери jабыс немедий билдирет. Кÿнчыгыштаҥ теп-тегерик ай чыгып келет. Оныҥ jаркыны эмди тургуза jÿк ле агаштардыҥ бажында jалтырайт. Тыттыҥ тöзинде дезе караҥуй. Чаап база катап энезин jытайт. Оноҥ ары-бери аjыктанды. Анайып турала, тыттыҥ тöзине jадып алды. Энези кÿнчыгыш jаар кöрÿп, тым туруп калды.\nМынайып тÿн араайдаҥ öтти. Таҥ келди. Таҥла кожо эки-jаҥыс куштар кожоҥдошты. Ар-бÿткен там ла соойт. Чалын тÿжет. Эликтиҥ чаабы уйуктап болбой, энезин айланып, jыжынат. Ол качан да мынайып шыралабаган. Энези та нениҥ де учун бÿгÿн jадып уйуктабай, бут кырына туруп конды.\nJаан удабай куштардыҥ ÿндери кöндÿгип, jердиҥ ÿсти текши jарый берди. Энелÿ-балалу шыралап, jÿрÿминде бир коркышту тÿнди öткÿргилеп салды. Удабас ла jаҥы кÿн чыгар. Кайда да, та не де шылырайт. Элик чочыды. Ары-бери аjыктанат. Тумчугы-оозы сÿÿрейген, эки кулагы сертейген шулмус тÿлкÿ кенерте агаштардыҥ ортозынаҥ чыгала энелÿ-балалуга соныркап кöрÿп, тура берди. Чакпыда элик оноҥ кöстöрин албайт. Тÿлкÿ бир эмеш отурала, кынзып, jалку эстеди. Оноҥ одыра барган jолды jытап, маҥтай берди. Чакпыда элик оны удаан кöрÿп турган.\nЭлик чакпыда колын кыймыктадат. Колы кечегизинеҥ уур деп билдирет. Öлöҥдöрдиҥ бажын ÿзÿп, отоп jÿрген балазы коштойынаҥ базып келет, эмет. Нениҥ де учун энезиниҥ эмчегинеҥ сÿт келбейт.\nТал-тÿшке jетире тургулады. Эбиреде куштар ол ло бойы ойногон-jыргаган. Ар-бÿткенде jайым ла jакшы. Энелÿ-балалуныҥ шыразын не де билбейт. Агаштардыҥ баштары серÿÿн эзинге араай jайканып, тым тургулайт. Кÿнÿҥ ле кÿнчыгыш jаар каткырып барадатан мöҥÿн кÿн бÿгÿн база ла барадат.\nКенерте алдынаҥ öрö эки чаапту керекшин ле бир куран учкан куштый маҥтап келдилер. Чакпыда эликтиҥ одожына тура тÿшкÿледи. Анаҥ-мынаҥ öлöҥ отоп jигилейт. Чакпыда эликтиҥ чаабы öскÿзиреп, тууразында эки чаапка базып барды. Ÿчÿ jытажат. Оноҥ jайым эликтердиҥ чаабыныҥ бирÿзи оныҥ jалмажына кенерте ачу сÿзÿп ийди. Ол энезине комыдалду кöрди. Jе энези нени эдер? Кынjыда кööркий. Ол тым туру. Кайда да сынган будактардыҥ табыжы угулды. Jайым эликтер балдарын ээчидип, кырдыҥ бажы jаар болгылады. Чакпыда эликтиҥ чаабы олордыҥ кийнинеҥ болды. Эликке эмди коркышту коркымчылу боло берт. Чакпыдаҥ айрыларга, колын тыҥыда тартты. Jе туза jок. Кенерте оныҥ тумчугына кижиниҥ ле аттыҥ jыды jаба сокты. Ол ары-бери чочыдылу кöрöт. Удабай ÿстинеҥ тöмöн балазы ойто мазылдаганча келет. Энези сÿÿнет. Балазы маҥтап келеле, ойто ло эмип баштады. Jе энезинде база ла сÿт jок эмтир.\nКижиниҥ ле аттыҥ jыды эликтиҥ тумчугын катап ла туй алды. Мынаҥ капшай качар керек. Эне элик чакпыда колын тарый-тарый силке тартат. Неме болбойт. Кööркий мында öлöтöн туру. А-а, ол не!? Ичкери кöрди. О, кöк jарамас! Кер атту кижи бу ла: агаштардыҥ ортозынаҥ чыгып келеет. Эне элик чакпыны ары сÿÿртейт, бери сÿÿртейт. Балазы эки кулагы сÿÿрейип, энезин айланат. Эликтиҥ чакпыда колы коркышту ачыйт. Кече мынайып ачыбаган. Кöстиҥ jажы катап ла тоолонот. Öлÿмниҥ колына кирген, байла, бу.\nКер атту кижи чакпыда эликти кöрÿп ийди. Ол сÿÿнип, адын тÿргендедип, jууктап келди. Эликтиҥ чаабы энезин таштайла, öрö болды. Оноҥ ойто маҥтап келеле: «Эне, эне, баралы!» – деп тургандый, тарый-тарый мазылдайт. Энези чакпыныҥ илjирмезин ичкери чöйö тартып, кырдыҥ бажы jаар кöрÿп, тыркырап турды.\nУур бÿдÿмдÿ, соок кöстöрлÿ, кыска барбак сагалду кара кижи адынаҥ тÿрген тÿшти. Ол уур, кыска буттарыла базып барала, адын четке буулады. Оноҥ ичкери базып сананды: «Чакпыда – мениҥ». Эликтиҥ балазы ÿсти jанында ачу-ачу мазылдап турат. Кижи оны аjарбайт. Оныҥ тöс амадузы – чакпыда элик. Кижи эликке jууктап келеделе, кынынаҥ узун сапту ак бычак чыгарат. База эмеш jууктап келеле, тура тÿшти. Кара кижи сананды: «Канча кÿнге торологон. Колы сынык. Маҥтап албас. Акыр, jаҥы мылтыктыҥ чеченин кöрöр». Элик тыркыражып турды. Кара кижи мылтыгын алдына белендей салды. Чакпыны араай божотты. Онызы удаан jадып калган, болбойт. Кара кижи бойы да билбей калала, тыҥыда тудунып ийди. Jе бу öйдö элик та коркыганынаҥ, та ачынганынаҥ бар jок кÿчиле, эди-каныныҥ ачузын билбей, тартынып ийди. Кенерте чакпыда та не де кыjырт эдип калды. Чакпы божодып ийди. Элик аксаҥдап сурт ла этти. Чакпыда сойылган тере, кан артып калды. Кара кижи мылтыгын алып турганча, элик балазын ээчидип, агаш аразына кире берди.\nАспан jажыл jалбракта\nЧурана тартып отурат.\nОны кöрÿп кайкажат.\nСары чымыл сарбаҥдап:\n«Кандый jакшы ойын!» – дейт.\nКара коҥыс карбаҥдап,\nКолдорын чабып, каткырат.\nКулугур jöргöмöш чыдашпай,\nJерге тÿшкен бойынча,\nБели чичке чымалы\nБиjени озо баштады.\nJайгы кÿнге сÿÿнижип,