Меҥдетпе мени, сен Ӧйим… - altaicholmon\nМеҥдетпе мени, сен Ӧйим…\nКӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде чолмончы-журналистке, Тохнин Тениш Урматовичке, 70 јаш толды. Ол јӱрӱминиҥ 50 јылга јуук ӧйин «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке берген – газетте 1973 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ бери иштейт.\nСовет печатьтыҥ байрамында – кӱӱк айдыҥ јылу-јажыл 5-чи кӱнинде – ак-јарыкка чыкканыла ол оморкоп јӱрет.\n«Газетте иштегеним ол, байла, мениҥ салымым, айса болзо, энемниҥ алкыжы – деп, Тениш Урматович куучындайт. – Школдо ӱренип турарымда, энем айдатан: «Сен, балам, чазынду ла јерде (колхоз-совхозтыҥ конторазындый јерлерде) иштеп јӱр». Сок јаҥыс балазыныҥ јӱрӱми, салымы керегинде санааркап айтканы, байла, ол. Балазы јеҥил-јакшы јӱрзин деп, кандый ада-эне кӱӱнзебес…\nЭнем јажына колхозтыҥ кату-кабыр ижин бӱдӱргенин улустаҥ угуп јӱретем. Оныҥ јӱрӱминиҥ тал-ортозы Кӧзӱлде ӧткӧн. «Эртечи чилеп ӧлӧҥ чабатан кижи колхозто ас болгон» деп, ӱӱре-јелези айтканы санаамда артып калган.\nКийнинде Кырлыкта экӱдеҥ-экӱ эки-јаҥыс малыска ӧлӧҥ белетеер ӧйдӧ 7-чи класстыҥ ӱренчигин чалгыла канайда иштеерине энем ӱреткен эмей.\nОл кӧкчи ус кижи болгон, оныҥ учун Кырлыктыҥ кӧп улузы ого суракту келетен. Керосиндӱ лампаныҥ јанында кой терезинеҥ тондор, кӧм-теренеҥ ӧдӱктер, камду кӱреелӱ бӧрӱктер, ӧскӧ дӧ эдимдер кӧктӧп, кӧп тӱндер ӧткӱрген. Оныҥ кӧктӧнгӧнин кӧрӱп јадала, уйуктап каларым» — деп, Тениш Урматович јаш тужын эске алынат.\nТ. Тохнин Кан-Оозы аймакта Кырлык јуртта Койон јылда чыккан, сегисјылдык школды мында, онјылдык школды Кан-Озында божоткон. Энези – таҥды сӧӧктӱ Эртечи, адазы – кыпчак сӧӧктӱ Урмат.\nОл ГАГПИ-ниҥ (эмдиги ГАГУ) историко-филологический факультедин 1973 јылда ла Новосибирсктеги ВПШ-ныҥ журналистика бӧлӱгин 1983 јылда очно божоткон.\nТениш Урматовичтиҥ трудовой книжказында эки ле бичимел бар: 1. 1969 ј. – Кырлыктагы јылкы ӧскӱрер совхозтыҥ койчызы, 2. 1973 ј. – «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти.\nОл ӱч редактордыҥ – С. С. Тюхтеневтиҥ, И. И. Белековтыҥ, Т. Н. Туденеваныҥ ордынчызы болгон.\nНениҥ учун редактор болбогонор деген суракка ол удура сӱмелӱ кӧрӱп, кыска каруу берет:\n– «Алтайыс, тилис, салымыс» деп бичигимде бу суракка кокыр кептӱ, је чике каруу бергем…\nБӱгӱн ол «Чолмоныстыҥ» јетирӱлер беретен бӧлӱгиниҥ јетен јашту «јиит» корреспонденти.\nОл јаан эмес тӧрт бичиктиҥ авторы – «Аҥчылар» (2006), «Алтайыс, тилис, салымыс» (2015), «Јакшыга, Јарашка бӱдӱп јӱрейин» (2020), «Энезиниҥ алкыжыла» (2017).\nИжи учун «За заслуги перед Отечеством» деп 2-чи степеньдӱ орденниҥ медалиле кайралдаткан, «Алтай Республиканыҥ нерелӱ журнализи» деп ат адаткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӱӱкизин коскорып-шиҥдеген иш алтай публицистикада јок. Бу ууламјыда баштапкы алтамды Т. У. Тохнин эткен. Оныҥ «Алтайыс, тилис, салымыс» деп бичиги газеттиҥ тӱӱкизине учурлалган деп айдарга јараар.\nТениш Урматович 1970-чи јылдарда Горно-Алтайский автоном областьтыҥ самбо кӱреш аайынча јуунты командазына кирип, нӧкӧрлӧриле кожо Алтайыныҥ магы учун кебисте кӧп катап кӱрешкен, ачу терин тӧккӧн.\nАлтай Республикада кӱрештиҥ бу бӱдӱми канайда ӧзӱп баштаганы керегинде ол газеттиҥ страницаларында, бичиктеринде кӧп катап эске алынат, ады-чуузы чыккан самбисттердиҥ, таскадаачылардыҥ ады-јолдорын адайт. Самбо кӱрештиҥ республикан федерациязыныҥ баштаҥкайыла Тениш Урматович «За любовь и верность самбо» медальла кайралдаткан.\nОл Республикада ок-јаадаҥ адатан спорт таркап барарына јаан камаанын јетирген. 1978 јылда Горно-Алтайский облисполкомныҥ јакылтазыла бу органныҥ физкультура ла спорт аайынча бӧлӱгиниҥ инструкторы Трофимовло кожо Улан-Удэ калага аҥылу командировкага барып јӱрген. Ол јол-јорыктыҥ амадузы ок-јаадаҥ канайда адарыла, оны јон ортодо канайда таркадарыла таныжары болгон. Не дезе, 1970-чи јылдарда ок-јаадаҥ адатан спортты алтайлар јӱк ле кинолордоҥ оноҥ-мынаҥ каа-јаада ла кӧргӧн эмей.\nБу командировканыҥ кийнинде Горно-Алтайскта Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ албатыларыныҥ спорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Спартакиадазы баштапкы катап ӧткӱрилген. Ок-јаадаҥ адары ол ло ӧйдӧҥ бери республикада тарап-таркап барган…\nУрматовичтиҥ сӱӱген кожоҥдорыныҥ бирӱзинде мындый сӧстӧр бар:\nНе торопи мое ты, Время,\nДай досказать, дай долюбить.\nЯ знаю ты меня сильнее,\nНо дай мне силы,\nМорщинки словно паутинки\nВсе чаще вижу на лице.\nОстановись мое ты, Время,\nЧтоб я был в твоем лице…\nТеперь все чаще в небо глядя,\nПрошу прощения у небес…\nДай, ты мне, мое Время,\nМного, много благих чудес…\nТениш Урматовичте чыккан Јылына учурлалган кокыр кожоҥ база бар:\nТууга чыккан Койонды\nТудуп алар арга јок.\nЈетен јашту Койонды\nЈедип алар арга јок.\nЈаан јашту чолмончыларыстыҥ бирӱзи онойдо кожоҥдоп, кокурлап јӱрет.\nБис Тениш Урматовичке су-кадык, ырыс кӱӱнзеп, мындый алкышту сӧстӧрди учурлайдыс:\nЭлен-чакка алкыжы јетсин.\nТирӱ чогыла изитсин.\nАру сӱттий јарыгын сыйлазын!\nАйландыра турган тууларыс\nБек су-кадык берзин.\nАгарып јаткан мӧҥкӱлерис\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧмӧлиги\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» канчын јиит кыстарыныҥ — Сурайа Сартакованыҥ, Анна Суйманакованыҥ, Фаина Самыкованыҥ јанында Тениш Тохнин.\nБорис Васильевич Кортин нӧкӧриле кожо (командировкада, Алтын-Кӧлдӧ)\nТениш – «браконьер» (1986 јылда Монголияга облрадиокомитеттиҥ председателиниҥ ордынчызы Таукен Яйтыновло, «Звезда Алтая» газеттиҥ корреспонденти Алексей Ивашкинле кожо окылу командировкада болгон ӧй)\n…. – «мореман». (1975 јыл. Дембель, кӱчӱрген айда тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмонына» Тымык Теҥистеҥ јанган ӧй. )\n…. – «космонавт». (Московский область. Звездный городок, 1978 јыл, СССР-диҥ журналисттериниҥ бастырасоюзный семинарыныҥ туружаачызы, чек ортозында СССР-диҥ Геройы. летчик-космонавт А. Кубарев.


Озочыл иштӱлерге – мак! - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ ишмекчи ӧмӧликтериниҥ 1 майда ӧткӧн јаҥжыккан парадында быјыл 4,5 муҥ кижи турушты. Бастыра тергее ичинде ӧткӧн кӧдӱриҥилерде 11 муҥ кижи турушканы темдектелди.\nКӱӱк айдыҥ баштапкы кӱни карлу, салкынду да турган болзо, Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде Иштиҥ ле јастыҥ байрамы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Колоннада ишмекчи ӧмӧликтер, аргачылар ла политический партиялардыҥ чыгартулу улузы турушкан. Анайда ок јондык биригӱлер, волонтерлор бу тоого база кирди.\nБайрамныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, баш федеральный инспектор Дмитрий Колозин, тергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥныҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы уткыган.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ мергендӱ ишчилериниҥ ады-јолы адалып, олордыҥ тоомјызын керелеген Кӱндӱниҥ доскозы јаҥыртылат. Быјыл ого бӱткӱл тергее ичинеҥ 20 кижиниҥ ады-јолы кийдирилди, ол тоодо јурт ээлемниҥ, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, спорттыҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ иш-тошто бойыныҥ эрчимин кӧргӱскен улус. Олордыҥ кажызы ла бойыныҥ Тӧрӧлиниҥ ичкери ӧзӱмине камаанын јетирген јозокту ижиле ӧзӱп јаткан ӱйеге тем кӧргӱзет.\nЈут-јулакай кӱн турганынаҥ улам Кӱндӱниҥ доскозыныҥ ачылтазы П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти.\n–Ишмекчи улус Алтай Республиканыҥ једимдериниҥ алтын кӧмзӧзи. Бистиҥ јерис ар-бӱткенниҥ јаражыла јарлу, је оныҥ тӧс байлыгы – улус, олор кажы ла кӱн бойыныҥ ижиле кичинек Тӧрӧлиниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирип турган улус – деп, бойыныҥ уткуулында О. Хорохордин темдектеди.\n–Слер ончогор бойыгардыҥ једимдеригерле јозок кӧргӱзедигер, иш јарап турган болзо, бийик једимдерге једер акту кӱӱн бар болзо, кандый ла иште озочыл болор арга бар – деп айдып, ол ончо улуска амыр-энчӱ, једимдӱ иш-тош кӱӱнзеди.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ уткуулында айдылганыла, иштиҥ ле јастыҥ бу байрамы кӧп ӱйелерге јастыҥ јаҥырганын, јылу келгенин, албатылардыҥ бирлигин ле турулталу иш экелген сӱӱнчини керелейт. Кижиниҥ кайда, кандый ууламјыла иштегени бу кӱнде ылгалбайт, ончозын ишмекчилердиҥ байрам кӱни бириктирет деп, Владимир Николаевич айдат: «Бистиҥ республикада једимдӱ турулталу иштер сӱрекей кӧп. Јерлештеристиҥ, бойыныҥ ижиниҥ устарыныҥ кажы ла кӱн иштеп јеткен јеҥӱлериле оморкойдыс. Је бистиҥ алдыбыста тергеебистиҥ ӧзӱмин тыҥыдар, оны јарандырар амадула мынаҥ ары федеральный ла региональный программаларды ла башка-башка ӱлекер-проекттерди јӱрӱмге кийдирер јаан иштер турат. Бистиҥ ишмекчи улуста билгирлер де, аргалар да бар, бистиҥ кажыбыстыҥ ла ижис ле јайалтабыс мында суруда болор, јӱк ле јарамыкту айалга тӧзӧӧр керек. Је эҥ ле учурлузы – бистиҥ улус».\nАйдарда, ыраак јака јерлерге иш јок болгонынаҥ улам јӱре берген јерлештеристи бойыныҥ тӧрӧл јерине јанып иштезин, тергеебистиҥ ле ороонныҥ ӧзӱминде турушсын деп амадула кайра бурыырга, иштеер јерлерле јеткилдеери јаан учурлу сурак болгонын спикер темдектеди. Ол бойыныҥ колдорыла республиканыҥ ла ороонныҥ ӧзӱмине јӧмӧшкӧн, ак-чек иштеп јӱрерине тем болгон иштиҥ ветерандарын аҥылап, олорго база быйанду сӧстӧр айтты.\nКӧдӱриҥилӱ байрамда Кӱндӱниҥ доскозына чыккан мергендӱчилерге О. Хорохордин кере бичик ле сый табыштырган. Тергеениҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри А. Сумин, тергеелик профсоюзтардыҥ биригӱзиниҥ председатели А. Ищенко, каланыҥ администрациязыныҥ јааны О. Сафронова ончозына база јылу сӧстӧр айдып, уткуулдарга јӧмӧшти.\nТергеениҥ башчызыныҥ Јарлыгы аайынча озочыл ишчилердиҥ тоозында быјыл мындый улус адалган: Сергей Атаров – Оҥдойдогы ветстанцияныҥ јааны; Ирина Боброва – Кӧксуу-Оозы аймакта «Амурский» деп јуртээлемдик кооперативтиҥ ишчизи; Борис Бугуев – Шабалин аймактыҥ «Марал-Толусома» биригӱзиниҥ ишчизи; Надежда Кононова – Турачактыҥ баштамы школыныҥ ӱредӱчизи; Юрий Константинов – Кан-Оозыныҥ ӧрт ӧчӱрер бӧлӱгиниҥ јааны; Элбек Куюков – АР-дыҥ спортчыларыныҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ спортчы-инструкторы; Ирина Майманова – П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ артизи, АР-дыҥ нерелӱ артизи; Вера Мареева –«Майминский завод ЖБИ» ООО-ныҥ ишчизи; Галина Мартынова – «Российский детский фонд» деп килемјилик фондтыҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны; Александр Неверов – тракторист, «Чойское ДРСУ» ООО; Сергей Рогальский – Горно-Алтайск кала, слесарь-ремонтник; Виктор Суханов – лесник, Кӧксуу-Оозы; Василий Тазранов – аргачы, Улаган аймак; Зоя Тоедова – Кан-Оозындагы каргандардыҥ туразыныҥ баш бухгалтери; Ольга Трусова – каладагы 6-чы таҥмалу лицейдиҥ ӱредӱчизи; Маргарита Чекурашева – республикан эмчиликтиҥ пульмонология бӧлӱгиниҥ јааны; Вера Чепрасова – СПИД-ле тартыжарыныҥ тӧс јериниҥ медишчизи; Любовь Черенева – Чамалдыҥ эмчилигиниҥ медишчизи; Мирон Чунов – «Белтир» кооперативтиҥ јааны; Елена Шаповалова – В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны О. Сафронова каланыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып, ижиле јозок кӧргӱскен улусты база темдектеп, олорго Быйанду самаралар табыштырды.


22.06.2018 - altaicholmon\nЧерӱге ээчиде аткарылыш\nБыјыл јас-јай ӧйинде јииттерди черӱге аткарары бистиҥ тергееде кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде башталып, јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетире ӧдӧр деп, республикан военкоматтыҥ јетирӱзинде айдылат. АР-дыҥ черӱчил комиссары, республикан призывной комиссияныҥ председателиниҥ ордынчызы Олег Денисенконыҥ мынаҥ озо јетирӱзиле, черӱге бистиҥ тергеедеҥ 300-теҥ кӧп јиит аткарылар. Олор черӱчил молјузын орооныстыҥ башка-башка талаларында, черӱниҥ башка-башка бӧлӱктеринде ӧдӧр.\nЭтим выпуском «Родника» мы открываем совместный проект редакции газеты «Алтайдын Чолмоны» и информационного сайта «Новости Горного Алтая», посвященный подвигу наших земляков в Великой Отечественной войне 19451-1945 г.г.\nТем алгадый јӱрӱм јӱрген\nКажы ла албатыда бойыныҥ баштап апаратан улузы бар. Алтай Республиканыҥ тӱӱкизине, оныҥ ӧзӱмине камаанын јетирген улустыҥ тоозы кӧп. Ондый улус кӧп неме айтпастаҥ ла улустыҥ ортозында јӱрӱп, бойыныҥ ижин иштеп јӱргилейт. Jӱрӱмнеҥ јӱре ле берзе, бис, эйе, ол кандый кижи болгон деп сананып каладыс. Бӱгӱн мен бойымныҥ таайым Александр Кичешевич Анчин керегинде бичийдим.\nБашчы Алтай крайда Сабантуйда турушкан\nТатар албатыныҥ Сабантуй деген байрамы кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай крайда «Бирюзовая Катунь» деп туркомплекстиҥ јеринде ӧткӧн. Байрамда турушкан албаты-јонныҥ тоозында Алтай крайдыҥ губернаторыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Виктор Томенко, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло Татарстан Республиканыҥ президенти Рустам Минниханов болгон.\nЭмчилерге — эземниҥ доскозы\nТергееде бала табарыныҥ баштапкы ла службазын тӧзӧӧринде турган эмчилерге учурлалган мемориал доско Горно-Алтайсктыҥ бала табар баштапкы туразында тургузылды. Гранитте Полина Павловна Иванованыҥ, Полина Андреевна Тарасованыҥ, Нонна Михайловна Дейникинаныҥ аттары ӱргӱлјикке бичилип калды.\nЭл-јонныҥ керексинижи — тӧс јерде\nГорно-Алтайсктыҥ медколледжиниҥ конференц-залында Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧтти.\nАрутай Адаровтыҥ «Айдарда, ӧй келген…» деп бичиги аайынча санаа-шӱӱлтелер\n«Тӱгенбес сӱӱжим — Алтайым»\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Григорий ПИЛЬТИННИҤ учурлу 60 јажы толуп јатканыла колбой эрмек-куучында ол кылык-јаҥыла кандый кижи болгонын, сӱӱнчилерин, јилбӱлерин, амадуларын сурап угарга санангам. Jе куучыныс улай ла иш-тошко јайыла берип турган. Бу кижиниҥ јӱрӱминде иштеген ижи тӧс јерде туруп јат деп оҥдогом.\nӦткӧн лӧ келер јылдардыҥ бюджеттери, јӧптӧр…\nКичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ XXXV сессиязы ӧтти. Сессияныҥ ижин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрди. Сессияда Алтай Республиканыҥ башчызы, Башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, федерал ла тергеелик службалардыҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы туруштылар.


ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nВы здесь: Домашняя страница Ӱредӱ Национал гимназия ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nОпубликовано 31.10.2011 14:39\nБистиҥ Alma mater керегинде мен алдында база кӧп бичигем. Бу школдыҥ нерези ле учуры керегинде, бу школ алтайлардыҥ ижемjизи керегинде, бу школ алтай албаты учун туратан эрлер болотон ӱренчиктер белетеери керегинде, бистиҥ ӱредӱчилерис керегинде, бичигем ле… Оныҥ спортплощадказына jаҥы келген директор бойыныҥ туразын тутпазын деп, газеттерде, ӱредӱниҥ министерствозында ла Эл Курултайдыҥ комитетттеринде тыҥ тартыш болгон ло. Ол тушта нацшколыныҥ jерине «экинчи Плакас» деп јалканчык ӱредӱчилер адаган јаҥы директор туразын тудуп алган болзо, эмдиги jаҥы корпусты тудар јер јок болор эди. Јамандадып туруп школдыҥ јерин аргадап алгам. Тӧрӧл школыс, кырлардаҥ jууп, азырап, ӱредип, кижи эткен эне уйагыс!\nНацшколаны jазаар иштер тӱгенип браады. Эмди Н.И. Кудирмекованыҥ (јербойындагы јаҥ укпаста) генеральный прокуратурага нацшколаныҥ интернады балдар јадар нормаларды кезем бузып турганын бичигениниҥ шылтузында, прокуратура суд ажыра интернатты јаптырып, башкару арга јокто ӱзеери акча таап, интернатты база јазап, чыгып келип јат. Надежда Ивановна бу школдыҥ директоры болорго албаданбай јат. Бу керегинде «Алтайдыҥ Чолмонында» јастыра бичиген А. Сулуков газеттиҥ баш редакторыныҥ кабинединде актанып турала «бу школды мочить эдер керек. Мен слердеҥ кӧп ондо болуп турган каршулар керегинде билерим» дегенин ајаруга алар керек. Бу школдыҥ выпускниктери Антарадонов ло Белеков нацшколаныҥ эски туразын кайра јандырарыс деген чертти јӱрӱмде бӱдер бе деп канчазын сакыырыс?\nБӱгӱн школго кирип барзаҥ, јалтырап турган школдыҥ ичинде балдар ортодо орус тил угулат. Улуска, гимназияныҥ управляющий совединиҥ турчыларына да школдыҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчилериле олордыҥ ижи аайынча туштажарга директор А. Марков бербей јат, школдыҥ уставына «бу школдо ӱренип тургандар алтай тилди ӱренер учурлу» деген шӱӱлтени директор Марков база чийдирбей јат. Школдыҥ управляющий соведине директор бойына ла керектӱ эмезе коркынчак улус сугат, ӱренчиктердиҥ эне-адаларын директор школдыҥ керектеринеҥ чек туура тудат, школдыҥ эне-адаларыныҥ текши јууны кезикте бӱткӱл јыл туркунына ӧткӱрилбей де јат, директор школдыҥ уставын јаантайын бузат, эне-адаларды школдыҥ уставыла, школдыҥ балдарын олордыҥ тап-эриктериле таныштырбай јат. Мындагы айдылган сӧстӧрди мен јаргыда да документтерле керелеерим.\nБу школды алтынла да jарандырза, ол ондый ла кӧгӱс ичи кӧҥдӧй болзо, ого бу школды 50 jыл кайра божоткондордоҥ болгой (М.П. Тарпаков «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра кородойт), оноҥ jуук та божоткондор кирбес болуп браат. Кӧп ондо ӱренгендер мениле jӧпсинер, бис выпускниктердиҥ байрамдарына jуулзас, школго кирип, оныҥ ичиле бир эмеш базып ийеле, бис мында кемге де керек јогысты билип, чыгып барарга келижет…\nОНСШ ол бистиҥ алтай Сорбонна. Болгон. Алдында бу школ бойыныҥ ӱредӱдеги једимдериле ӧскӧ школдорго кӧрӧ эки башка бийик болгон. Эмди бу школдогы иш јабыс кеминде деп айдып турганы – ол бу школдыҥ кӧргӱзӱлери јабызап, тегин школдор чылап орто кеминде боло бергени. Бу школдыҥ администрациязы бойыныҥ ижин керелерге бистиҥ балдар ӱредӱге кирет, бис база каа-јаада олимпиадаларда јеҥип турганыс, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмес деп актангылайт. Бастыра Республиканаҥ јакшы ӱренип турган балдарды јууп алала, олорды орто кеминде ӱредип чыгарганы, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмезис дегени ол каршу. Бу школдыҥ јакшы ӱредӱлӱ балдары оноҥ ары бийик ӱредӱге бойлоры киргилейт. Орто ло уйан ӱредӱлу выпускниктерди бу школго балдарын кийниндеги кирнестенеҥ кийдирип турган керектӱ эне-адалар оноҥ до ары балдарын ондый ла эп-сӱмеле бийик ӱредӱге кийдирип салат. Тоҥ болбосто акча тӧлӧп кийдиргилейт. Олор база выпускниктер ӱредӱге кирген деп статистикага киргилейт. Бу школдыҥ ӱредӱчилик ӧмӧлигинде орто кеминдеги кӧргӱзӱлерле болорзынар тап јок. Бу, якутияда чылап, элитный (билгири келтейинеҥ!) школ болор учурлу.\nНацшколаныҥ ӱренчиги јаҥыс тереҥ предметный билгир аларга турган болбос учурлу. Тереҥ билгирди нацшколага кӧрӧ бийиктеде республикан лицей берет. Ол биске уйат! Ӱзе улус билер, кезик алтайлар балдарын башка-башка эп-сӱмеле нацшколага кийдиреле, арга ла болзо оноҥ ары лицейге кӧчӱргилейт. Бу керек нацшколаныҥ педӧмӧлигиниҥ јӱзине тӱкӱргениле тӱҥей де болзо, олор унчугышпай јат. Кезиги оноҥ бийик иштеп те албас, кезиги иштейтен јери учун тыркырап јат. Лицейге барган балдардыҥ ордына нацшколага директордыҥ јӧбиле, ачык конкурс јогынаҥ база керектӱ эне-адаларлу балдар алылат. Онызы кайдаҥ дезе, ол јаҥы балдар алары керегинде јар кайда да чыкпай јат. Керектӱ улуска араайынаҥ јетирӱ эдилет ле о.а. Нацшколаныҥ учуры, оныҥ нерези – ол оныҥ бийик билгиринде ле кӧгӱс-ийдезинде. Чынынча айтса, оныҥ выпускниктериниҥ нацшколага ӱренип, канына алган ич-кӧрӱминде! Выпускниктери мен алтай кижи деп, оҥдомолду болзо, олор Алтайым-Тӧрӧлим деп, албатым деген ле онызын jӱрӱмимде бӱдӱрерим деп кекенген бийик билгирлӱ школынаҥ jӱрӱмге учуп чыкса, нацшкола бар!\nАлдында нацшколаны Кокышевтий, Кошевтий, Катя Манзыровадый, Марат ла Коля Пустогачевтий, Валера Серебренниковтый, Валера Маниновтый ла оноҥ до ӧскӧ кӧп генийлер божоткон. Олор Горно-Алтайский автоном областьтыҥ школьниктериниҥ јуунты командазыныҥ турчылары болуп краевой предметный олимпиадаларга баргылайтан, студент тужында бӱткӱл институттыҥ бастыра физик-ядерщик студенттерин акалап, «гигант» деп кокырлу, је тоомјылу атту болгылайтан. Нацшколаныҥ бир выпускниги университетте кожо ӱренген уулдарла шахматный доского кӧрбӧй, бастыра партияны башта тудуп ойноп туратан. Эмди гимназияныҥ канча ӱренчиги Республиканыҥ јуунты командазына кирер? Математика ла физикала республикан олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдери јок. Алдында тӱкле садышкан, оноҥ архивте клерк болгон, архивтеҥ кенете алтай Alma materдиҥ директоры эдип тургускан орто кеминде директор, орто кирелӱ балдар јууйт, орто кирелӱ выпускниктер чыгарат. Алдында Алтай ичиле јорыктап, Плакас бойы јайалталу балдарды бедирейтен болзо, эмди ол кемге де керек јок. Канай келишкен, оной ло. Бистиҥ акчазы ас, кезикте та јоголтор, та артырар деп турган Республикада, ондый бийик учурлу ла јазалду сок јаҥыс алтай гимназия санаазы курч балдар јууп, бийик билгирлӱ, Республиказын аргадайтан выпускниктер чыгарар аргалу да, молјулу да. Ол молјуны гимназияга алтай албаты берет, алтай албаты ол молјуныҥ бӱдерин кату некеер учурлу.\nМениҥ кӧргӧнимле, алдындагы атту-чуулу нацшкола эмди jок. Оны алтай улус канчазын кӧрбӧӧчи болор. Оныҥ ордына тегин ресгимназия бар. Ӧмӧликтиҥ ижин солыбай, Арасейдеги модала институттарды университет деп адап, школдорды гимназия деп адагылаган. Бу гимназия школанаҥ уйан. Ондогы орто кеминде педӧмӧлик ортокеминде иш эдет, эдип турган ижи учун Плакас, Вязниковтор чылап оорыбай jат. 2007 јылда ондогы кезик алтай тилдиҥ ӱредӱчилери кезик нацшколага кирип алган орус балдар нацшколды божотсо алтай тилдӱ болуп чыгар деп, алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ республикан семинарында, бойын бодонбой, чертенгилейт. Нацшколаныҥ алтай балдары бой-бойыла там ла там орус тилле куучындашкылап турганы олорго jаан тӱбек болуп кӧрӱнбейт. Оноҥ бийик оҥдомол jок. Ол алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ семинарында алтай ресгимназияга алтай тилин билбес балдарды албас керек деп јурттардаҥ келген алтай ӱредӱчилер jакшы шӱӱлте айткан болгон. Је олорды кем угар? Чындап та, Алтай республиканыҥ, алтай республикан гимназиязына, алтай jердеҥ, алтай бала келеле, тӧрӧл алтай тилин орус балдарла кожо тескери ташталып, jаҥынаҥ баштап ӱренет. Экинчи jанынаҥ, ондый алтай тилин билбес балдар ӱренетен jерлерди алып алганы учун, jурт jердиҥ чын алтай, санаалу балдары, гимназияга кирип албай jат.\nБу сурактар jанынаҥ кезик ӱредӱчилерге шӱӱлтеҥ айтсаҥ, бир де укпай, кижиге удура «Айса балдарар мында не ӱренип турган?» деп, коркыдарга умзанат. Кезиктери улустыҥ балдарын ӱредип турганы учун, ол балдардыҥ ада-энелерин кеjиринеҥ тудуп алгам деп санангылайт. Чын бодоп ло коркып, гимназияныҥ администрациязыныҥ алдына јалканчып турзаҥ, бойыҥ ла мойныҥды олордыҥ колына сугуп турзаҥ олор бисти неге де бодобозы там ла там барат. Эне-адалар гимназияныҥ ичиле коркыган айасту баскылайт, јуун болзо кем де, кандый да сурак бербей јат. Гимназияда директор ӱйи ле эјезиле кожо иштейт, тоҥ болбосто кызын экелип ишке алат. Сыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде болгон Карамаевтиҥ улыныҥ тойына тӧрӧгӧн болгон ӱч историк, Марковтыҥ тӧрӧгӧндӧри јӱре берерде бӱткӱл гимназияда историяныҥ урокторы ӧткӱрилбей туруп калган. Гимназияда ӱредӱчи, эмезе завуч тӧрӧгӧнин ишке алат. Эки завуч бой-бойына тӧрӧгӧн, алтай каны бар да болзо, экилези алтай тил билбес. Jеткен jедим ол. Бистиҥ Алтайда олорго турар ӱредӱчилер јок по?\nЭмдиги гимназияныҥ база бир эдип билер немези – ол нацшколаныҥ юбилейлерин байрамдап ӧткӱрери. Олор бу байрамдарды jӱрегине jуук албай, jеҥил ӧткӱрип, сыйларды jууп ийет…. Бу байрамдарда нацшколаны божоткон ветеран выпускниктердиҥ кӱӱнземел алкыш сӧстӧрин олор jанчыкка салып, jӱрӱмде тузаланган болзо, кандый ичкери алтам болор эди! Мениҥ, кезикте сананганымла, олор бу юбилейлерди арга jокто, молjоп салган, акча алып турган ижи учун ӧткӱргилейт. Ол байрамдарда алкап, кӧстӧринде jажы мелтиреген, акту jӱрегинеҥ выпускниктердиҥ айткан сӧстӧри jӱрӱмде бӱтпей, куру кейге барат. Тоҥ болбосто, «Плакастыҥ выпускниктери качан божоор?» - деп, сурак тура берет. Юбилейлерди ӧткӱрген школдо не де солунбайт. Выпускниктер мынайда айтты деп, олордыҥ сӧстӧрин анализировать эткен куучындар болбой jат. Эмдиги гимназия алдындагы нацшколаныҥ нерезиле эмдиге јетире табы јогынаҥ тузаланып, ичкери ӧспӧй јат. Бойыныҥ ӧйинде бу школдыҥ педколлективин конкурс ажыра ишке алар керек деп, мен канча катап бичигем. Калас болды. Конкурсный комиссияныҥ тал ортозы бу школдыҥ, Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн, кемнеҥ де камааны јок выпускниктеринеҥ турар учурлу.\nКалганчы нацшколаныҥ јаан юбилейинде, 60 јылдыгында, чиновниктер ле школдыҥ администрациязы выпускниктерди нерелӱ ле, нере јогына, сайыт ла тегин кижиге ылгап, национал драмтеатрда болгон байрамга акча тӧлӧттирип, шӱӱп, талдап юбилейди ӧткӱрдилер. Чындык выпускниктер кемизи де ол оргкомитетке барып, бойыныҥ нерезин тоолобогон, ол байрамга кирер билет учун тартышпаган. Учында, байрамда 25% отурар јерлер куру болгон, фуршет-аракыдашта залда болгон улустыҥ кезиги уйалып, артпай, база јӱре бергилеген. Карамдаган кара ӱркенези ле баалу колбасазы јилбей артып, сайыттардыҥ, колтыкчылардыҥ ла кулдардыҥ сумкаларына кирген. Бистиҥ кезик нерелӱ ӱредӱчилерис те бу байрамга кычырылбай артып калган, кычырылгандары тӧргӧ чыгарылбаган.\nБис бу школды 50 jыл кайра божотконыс, бис jууныҥ, бис кырлардыҥ балдары деген каргандар олорго не керек? Бис бу школды божодып Тӧрӧлисте иштегенис, бис бу школды jабарга турарда ол учун тартышканыс, аргадап алганыс, оныҥ учун слер мында ӱренедер, оныҥ учун слер мында иштейдер дегени олорго куру табыш! Тегинеле кӱндӱлӱ ветерандар кородогылайт, jӱректерин сыстадат, бӱгӱн ол ондый болор учурлу! Jе ондый да болзо, бу ветерандар бары учун, олордыҥ нацшколадагы айалганы билери учун, олордыҥ Республикага эткен ижи учун, олордыҥ школдыҥ салымына кирижер табы ла аргазы бар учун, бу ӱредӱниҥ байзыҥы алтай албатыныҥ тоомjызында ла ижемjизинде. Эм туркунына. Је бӱгӱн бу гимназияныҥ ӧмӧлигиниҥ ле выпускниктериниҥ колбузы, тазылы ӱзӱлип калган.\nБир јанынаҥ, бӱгӱн нацшколаныҥ јакшы јанындӧн солынатанын сакыырга кӱч. Орус аналитиктерджиҥ айтканыла «Пока в России будет господствовать престиж тупого богатства, независимо от того, как оно нажито, и чинопоклонства, что-то изменить в сторону социальной справедливости будет невозможно» («Человек и закон» от 13.10.2011г.). Алтайда, Арасейдиҥ база бир толугында, база ондый ла ок. Алдында, националканы божоткон болзоҥ, јарт - сен санаалу, јарт – сен Тӧрӧлиҥе туза экелериҥ, онойдордо, сени каруулу ишке тургузар керек, сен иштеериҥ, сен ӧзӧриҥ. А эмди? Чала аамай да болзоҥ, је ырыс болуп ак турадагы кижиге тӧрӧгӧн болзоҥ, оныҥ јуук улузыныҥ (кем де этле јеткилдейт, кем де амыраар јерлерин берет, кем де саду келтейин бӧктӧйт, кем де оныҥ балдарына болушкан, кем де оныҥ тудаган ийди, кем де кулы-«шестерказы» ла о.ӧ.) бирӱзи болзоҥ, сен ле сениҥ бала баркаҥ бу јӱрӱмде тегин койчыныҥ санаалу балазын акалап, јӱрӱмниҥ сарјузын артап јиирер. Айалганы солыырга нацшколага Плакастый директор, акту јӱректӱ патриот керек. Мында талортолой сурактыҥ аайына чыгып албазыс. А мындый кижи Антарадоновко керек пе? Айтпаза да јарт, керек јок. Ол Марковтыҥ кандый јажытту таланттарын кӧргӧн, а бис оны канча јылдарга сакызас та, кӧрзӧс тӧ кӧрӱп албай јадыс? Ол бу ла школдо алдында бойы канайып ӱренгенин билип, оноҥ нени сакыыр?\nМихаил Папашевич чын бичийт: «Калганчы ӧйдӧ ороонныҥ стройы бузулып, оныҥ албатыларыныҥ салымын jаҥыс ла акчала колбоор ченелте эдилет. Оноҥ улам школдорыста выпускниктер деген улус ундылып, карманы калыҥ аргачыларла «тӧрӧӧнзижери» тыҥыйт». Ол нацшколаны божотконы учун jӱрӱмде бийик jедимдерге jеткен (аҥылаганы мениҥ – В.К.) министрлер, чиновниктер ле аргачылар нацшколаныҥ педӧмӧлигин акча сурандырып jалканчытпай, амтажытпай, беретен болзо акча-манадын береле, бу школ учун уйатту болбозын деп, иштегер деп, некеер керек. Эмдиги ӱзе немени Путинниҥ сӧстӧриле кемјигилейт, быжулайт. Путин айткан «јаҥды, ӱзе немени албаты шиҥжӱӱде тудар учурлу». Алтай албаты нацшколаны шиҥжӱӱде тудар учурлу, ӧрӧ тартар учурлу. Бу Марковтыҥ эмес, алтайлардыҥ школы. Гимназияныҥ директорыныҥ базыдын кӧрӱп, јелижин сакыыры калас неме. Ӱредӱниҥ министерствозын сурап турум – ресгимназияныҥ директорын иштеҥ јайымдап, ордына конкурс ажыра јаҥы директор ло педӧмӧлик алар керек. Гимназияныҥ бӱгӱнги айалгазы оныҥ нацшкола болгон нерелӱ адын уйатка салат, бӱгӱнги адына турбайт. Антарадонов ижинеҥ јӱре берзе, коручылы јок Марков ижинеҥ чарчаар. Ол качан болоры јарт јок, сакыырга ӧй јок. Антарадонов јокко алтай гимназияны јабар сурак тура бербезин. Бисте ондый не – начальник аҥтарыла ла берзе оныҥ јаманын билер улус кӧптӧй берер, кӧрбӧӧчи болуп турган сурактар чыгып келер. Гимназияныҥ ижиниҥ чыҥдыйы кандый да јаҥнаҥ, начальниктеҥ камааны јок, бийик болор керек, ижин јамандаар уур шылтактар болбос керек.\nНацшколаныҥ бӱгӱнги айалгазында бис ончобыс бурулу. Ол нацшколаныҥ педӧмӧлиги, алтай министрлер, jайзаҥдар ла алтай интеллигенция, бастыра алтай албаты бурулу! Ол тоодо мен база бурулу. Бу jанынаҥ кӧрзӧ, кандый албаты – ондый нацшкола! Бот кандый учурлу бистиҥ ӱренген, божоткон, оморкогон, иженген областной национальный школагыс!\nБир неделе кайра Акјолдо јолыгала, Паша Ялтыров меге кенете «Россияда реакция, Владимир Ленин Парижте; Јаҥы партия, редакция...революционный иште» деп айдарда билбей турарымда, меге јӱзиме каткырды: «бу националканы божоттым деер! Канайып туруҥ! Бу Кокышевтиҥ «Туба» деп поэмазыныҥ эҥ баштапкы сӧстӧри!». Уйалдым. Алдында кычырган ла эдим, је санаама кирбейт. Јанала, эртезинде ле Б. Бедюров башкарып турган «Алтын Туу» бичикчыгарманыҥ јуукта чыгарган Кокышевтиҥ ӱлгерлериниҥ јуунтызын садып алып, «Тубаны» кычырзам, ондо ондый сӧстӧр јок. Айылда библиотекамды казып Кокышевтиҥ 1983 јылда чыгарылган бичигин таап алдым, кычырзам, Кокышевтиҥ чийген, Пашаныҥ айткан сӧстӧри бар эмтир! Кокышевтиҥ ӱлгерлерин кем, нениҥ учун, кыскартып, ӧскӧртип турган, оноҥ ары казып, аайына чыгарыс. Је националканыҥ выпускнигин, Паша Ялтыровты кӧрзӧҥ! Ойто ло Гигант! Алдында јылдарда националканы божоткон бастыра балдарда, эмди олор карып та калган болзо, эмди кандый да ыраак јуртта јаткан болзо, јаан начальниктер болбогон до болзо, ончозында бийик оморкоду бар – олор националканы божоткон! Ол олордыҥ бойын бойы кижи деп бодоп турганынаҥ, сӧстӧринеҥ ле керектеринеҥ ыраактаҥ ла кӧрӱнип јат! Националканы божоткондор бистиҥ Республиканыҥ кажы ла јуртында бар, бис алдында билишпес те болгон болзос, тушташсас бой-бойыска каруузый бередис, болужадыс. Бис бир уйадаҥ таркаган, бир билениҥ балдары, алтай Сорбоннаныҥ выпускниктери! Тӧрӧлиске болужыс јеткен, эмди де једер!\nВ. Кудирмеков, ОНСШ-73\nГазета "Листок" №43 от 26.10.11г.


06.03.2018 - altaicholmon\nМария Соколовна Кудачинова 1942 јылда кандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Эре-Чуйдагы Мукур-Таркаты јурттыҥ Кӧк-Ӧзӧк деп јеринде чыккан. Горно-Алтайскта пединститутты божодып, Кош-Агаш, Курай јурттарда алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында литишчи, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ ӱредӱлик бӧлӱгинде иштеген. Мария Кудачинованыҥ чӱмдемелдери «Кандык бажы кызарганда» (1979 ј.) деп бирлик јуунтыда, 2002 јылда «Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деп таҥынаҥ\nТурумкай айалга чокым ишти керелейт\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ 2017 јылдагы иштиҥ уч-турулталарына, келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштерге учурлалган јууны Горно-Алтайсктагы медколледжтиҥ конференц-залында ӧткӧн.\nРоссия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ Федерал Jуунга 2018 јылдагы Баштанузынаҥ\nJылдыҥ тӧс учурлу кереги — ороонныҥ Башчызыныҥ јылдыҥ сайын эдип турган Баштанузы јарлалган јуун — тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Москвада Тӧс Манежте ӧткӧн. Ондо Федерация Совединиҥ турчылары, Госудуманыҥ депутаттары, ороонныҥ башкарузыныҥ турчылары, РФ-тыҥ Конституциялык ла Ӱстиги јаргыларыныҥ, тергеелердиҥ јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдарыныҥ башкараачылары, јаҥжыккан мӱргӱӱл јаҥдардыҥ јаандары, јондык ишчилер турушкан. Владимир Путинниҥ быјылгы куучыны эки


01.02.2021 - altaicholmon\nБеш јылдыҥ туркунына…\nӦткӧн јылда химиялык этиологиялу эдимдердеҥ бисте кӧп улус корондолгон. Оныҥ тӧртӧн проценти аракыныҥ салтарыла колбулу болгонын токсикологияныҥ мониторингиниҥ јетирӱлери кӧргӱзет.\nКыпчак-Тадырдыҥ улу уулы\nМениҥ угум – Улу Кыпчак-Тадыр. Козыраган корым таштарлу кубакай чöлдöрдиҥ тенибер салкыныла телекей эбирген, казыр кайа-кырлар öткÿре тыҥытту тÿҥÿри торгылган, кöк бöрÿнеҥ тамырланып таркаган, кайыр кожоҥду каймыртту тибиртле мениҥ кумран jуучыл угум улалып jат!..\nЈӱрӱмниҥ јӱс ӧҥин ӧткӧн эрдиҥ эреени экӱ\nЈӱрӱм кижиге кӧп тушташтар сыйлайт: кандый да кижиге учурал болуп туштаарыҥ, кажызына амадап барып jолыгарыҥ, кем де сени бойы бедиреп, куучынга кычырат.\n2021 јылда јурт ээлемде тооалыш ӧдӧр\n2021 јылдыҥ кандык айында Бастырароссиялык тооалыш ӧдӧр деп јетирӱ јарлалып калган. Ороонныҥ албаты-јоны ортодо тооалышты ӧткӱрериле кожо јуртээлемдик тооалыш 2021 јылдыҥ куран айында ӧткӱрилер деген окылу јетирӱ база јарлалып калды.\nКочкор айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Билимниҥ кӱни темдектелер. Бу байрамды академиктердиҥ, билимчилердиҥ, профессорлордыҥ ла бойыныҥ ижин-јӱрӱмин билим-шиҥжӱ ишке учурлаарга турган студенттердиҥ байрамы деп адайт.\nШколдогы изӱ аш-курсак — ајаруда\nГосударстволык ӱлекер аайынча Алтай Республикада школдордыҥ баштамы класстарыныҥ балдарын акча тӧлӧбӧзинеҥ азыраары 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала оноҥ ары улалган. Бу керек-јаракка 200 миллион салковой акча федерал бюджеттеҥ чыгарылган\nЈӱрӱмдик айалгазы кӱч улуска болужарга\nРоссияда 2021 јылда јӱрӱмдик айалгазы кӱч билелер, кӧп балдарлу билелер, јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген улус (јаҥыскан јаткан граждандар) государстводоҥ болуш алып\nЈуунда ар-јӧӧжӧниҥ сурактары шӱӱжилген\nЧаган айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны республикан парламенттиҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин башкарып ӧткӱрген.


16.10.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nГосзакупкаларды jастыралар jогынаҥ ӧткӱрерге\nБу јуукта Алтай Республиканыҥ УФАС-ыныҥ (управление федеральной антимонопольной службы) ээчиде јууны «тегерик стол» кеминде ӧткӱрилип, 2013 јылдыҥ кандык айыныҥ 5-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн 44 номерлӱ федерал јасакта эдилген тӱзедӱлерге учурлалды.\nТузаланганы учун тӧлӧӧр керек\n«Алтайэнергосбыт» АО Алтай крайдыҥ ла Алтай Республиканыҥ тузаланаачыларын электроэнергияла јеткилдеп тура, Сибирьдиҥ эҥ јаан энергосбытовой компанияларыныҥ бирӱзи болот.\nБеларусь Республикала колбулар тудулат\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла Беларусь Республиканыҥ башкарузыныҥ ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле јонјӱрӱмдик-культуралык бӧлӱктерде колбулар керегинде јӧптӧжӱге кол салылган.


Јайалталар — тӧрӧлиниҥ магы - altaicholmon\nТергеелер ортодогы «Алтайдыҥ аржандары» деген байрамныҥ эҥ јаркынду элестери албаты јайаандыгыныҥ кӧрӱлеринде болды. Јаҥжыкканы аайынча кажы ла муниципал тӧзӧлмӧ фестиваль ӧйинде эл-јонды бойыныҥ јайалталарыла, јаҥжыгуларыла, ийде-кӱчиле кайкаткан.\nЧураначылардыҥ ла частушкалардыҥ конкурсы тӧс сценада јыҥырап ӧткӧн. Чурана — ол элдеҥ ле озо јаан улустыҥ сӱӱген кӱӱлик ойноткызы деп айтса, јастыра болбос болбой. Сценада албатылык кеп-кийимин кийген, бӧрӱгиниҥ келтейине чечек тагынган јаандар чураналарын тартып, кезиги ончозына таныш, кезиги бойы чӱмдеген кӱӱ ойноп, кезиги кожоҥдоп то турды. Је јиит чураначылар олордоҥ тыҥ ла артпады. Олор сӱӱнчилӱ, тӱрген маҥду эдип ойнойт. Анчада ла Оҥдой аймактаҥ М. Аверин јилбилӱ, капшуун ойножыла улусты бијелеерине де кычырып турды.\nКажы ла угулган частушкада орус албатыныҥ ойынзагы билдирди. Уур-кӱчтерди кокырла јеҥип, эмеген-ӧбӧгӧн аайлашпастарын бой-бойын аҥдып кожоҥдогонына кӧрӧӧчилер тойо ло каткырып алды ошкош.\nУстардыҥ байрам ӧткӧн јалаҥдагы калачагында албатыныҥ устарыныҥ ӧлӧ-чоокыр будуктарлу, кӧс кылбыгар мызылтту эдимдери тургузылган јерди кем де туура ӧтпӧйт. Кажы ла аймактыҥ турачагында эдимдер јараш, чыҥдый эдилген. Мында не јок деп айдар?! Ӱзези ле бар: кандый ла эп-аргала агаштаҥ, таштаҥ, сӧӧктӧҥ, јинјидеҥ, кийистеҥ эткен јуруктар, кийимдер, коручыл-јарангыштар, сыргалар, јинјилер, айак-казан, матрешка-наадайлар, сыгырткыштар.\nАлбаты узаныжыныҥ методизи С. Кореневская Турачак аймак алдынаҥ бери устарыла бай болгонын куучындады. Ондо анчада ла эпши улус јинји-ӱркенедеҥ ӧӧрӧринеҥ ала агаш јондоорына јетире устар. Светлана Владимировнаныҥ айтканыла, тоолу јыл кайра «Алтайдыҥ аржандары» байрамда устарга аҥылу ајару эдилип, конкурс ӧткӱрилип туратан. Бӱгӱнги кӱнде ол јакшынак јаҥжыгу јоголгоны устарга ачымчылу. Ондый да болзо, олор јылдыҥ ла келип, байрамду јалаҥды эдимдериле јаркындадып турат.\nА. Рытова ӱркене-јинјидеҥ тегин эмес јарангыштар эдет. Гердан — славяндарда эпши кижиниҥ су-кадыгыныҥ коручыл-јарангыжы. Кыс улус оны мойнына илип алза, узуны ӧзӧгин (солнечное сплетение деген јерин) бӧктӧп салат. Ол јаман кӧс тийбес, оору-јобол табарбас эдип корулап турган дегени.\nОҥдой аймактыҥ турачагыныҥ тыштында јилбилӱ кийис јуруктар тагылганы јилбиркетти. Олордыҥ кажызы ла «Алтайдыҥ аржандары» керегинде куучындап турган эмтир. Кийистердиҥ ээзи тӧӧлӧс сӧӧктӱ Г. М. Адунова. Ол бу байрамга коркышту амадап келген. Галина Михайловна ары јанынаҥ келген кӧрӱм-шӱӱлтезин кийис ширдектерине салып јураган. «Кажы ла аржан сууда бойыныҥ ээзи бар. Ээзи дегени — ол ийдези. Алтай албаты аржандарды алдынаҥ бери байлап јӱрет. Кыйра буулап, алкыш-быйанын јетирет» — деп, ус эпши куучындады. Темдектезе, Шыргайтыныҥ аржан суузыныҥ ээзи — эпши кижи, оныҥ колында јуралган кӧк чечек — ол аржанныҥ кӧк ийдези. Јаламандагы аржанныҥ ээзи база эпши кижи, ол Галина Михайловнага кӧчӧлӱ деп кӧрӱнген, јурукта эпшиниҥ колында бала јуралган. Бугузунныҥ аржан суузы канча айры башту. Алтай-Кудай албатызын корыырга, эмдеп-томдоп јӱрерге, аржан сууларын берет. Туу-Кайаныҥ аржаны салынган ширдекте эки сыйнын бедиреп турган эјези јуралган. Ол аржанныҥ эки айрызы соолып калган, алыс јердеҥ јӱк ле ӱни угулат. Эје-кыс сыйындарын таппай, карындажын кычырат, карындажы сууныҥ, салкынныҥ, јотконныҥ калабын колына тудуп алып келгени јуралган. Албаты ар-бӱткенин, аржандарын корып, кӧдӱрип, байлап турза, ого Алтайынаҥ алкыш-быйан једер. Ак сӱдиле ӱрӱстеп, арчыныла аластап јӱрзе, Алтайы токыналу, амыр турар.\nУстардыҥ калачагыныҥ ла тӧс сценаныҥ ары келтейинде кайыҥдардыҥ ортозында байрамчыларды аймактардыҥ туралары уткыды. Горница-тураларда кажы ла аймактыҥ чыгартулу улузы јаҥжыккан аш-курсагын азып, быжырып, айылчыларга стол белетеген. Оныҥ ичи јаржактардыҥ, славяндардыҥ озогы айылдары ла чылап јазалган.\nОҥдой аймактыҥ горницазында, сценарий аайынча, Аленушка ла Иванушка эптӱ-јӧптӱ јуртаптыр. Быјылгы столдыҥ тӧс учурлу курсагы — мӧт. Мӧттӧҥ эдилген јӱзӱн-јӱӱр алама-шикир курсак, мӧттӱ, тийиҥкатту ачу аш, варенье, быжырган калаш, пирог, кутья, пряник, балык, ӧлӧҥ-чай — ончозы ла аймактыҥ бойыныҥ тӱжӱми. Айылдыҥ ичинде эдим-тудумды аймактыҥ устары јазап белетеген. Устар кӱӱнзеген улуска башка-башка узаныштар аайынча мастер-класстарды тыштында чеденде ӧткӱргиледи. «Тридевятое царство» деген чӧрчӧк јериниҥ кайкамчылу тындулары баштапкы айылчыларга јилбилӱ ойын ӧткӱрди. Мындый јилбилӱ горницаны белетееринде Кеҥи, Туйакту, Буландык јурттардыҥ јайалталары эрчимдӱ турушкан деп айдар керек.\nКан-Оозы аймактыҥ туразы керегинде Кайрукун јурттыҥ Культура туразыныҥ јааны С. Ефимова куучындады. Кан-Оозы аймак 15 јылдыҥ туркунына кажы ла «Алтайдыҥ аржандары» байрамга келип турушкан. Горница олордо быјыл баштапкы катап тургузылган. Аймактыҥ орус эпши байрамчылары јакшынак горницазы учун јаан быйанын аймактыҥ јааны Э. Ялбаковко айтты. Байрамныҥ јарлу айылчылары Заволокиндер Кан-Оозыныҥ горницазын, чеден-тыштын аҥылап, «Играй, гармонь любимая» программаныҥ ээчиде берилтезин мында соктылар.\nЭҥ јаан горница байрамныҥ ээлеринде болды. Кӧксуу-Оозыныҥ «Галонька» деп албатылык фольклорлык ӧмӧлигиниҥ эпшилери јаандарынаҥ арткан кабайын, бӧстӧҥ эткен эдимдерин, агаш айактарын, кайырчагын чебер јууп, кажы ла јыл экелип, улуска кӧргӱзет. Ак бӧстӧҥ кееркедип кӧктӧгӧн салфеткаларга 100 јылдаҥ ажыра деп айдышты, полго јайган половиктер оноҥ до озо эдилген. Кӱндӱзек эпшилер кажы ла кирип келген кижини столго кычырып, аш-курсагынаҥ амзадып турды.\nШабалин аймактыҥ туразы озогы эдимдериле бай болды. Оныҥ кӧп сабазын Камлак јурттагы музейдеҥ экелип турган. Јурттыҥ улузы бойлоры ла ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ эдинген-тудунганын јууп, музейди байыткан. Шабалинниҥ эптӱ, бай туразы горницалардыҥ конкурсында кӧп катап јеҥӱчил болуп чыгып турган деп, «Славяночка» деп албатылык фольклорлык ӧмӧликтиҥ турчызы Т. Бочарова айтты.\nБайрамныҥ экинчи кӱнинде спорт площадкада албатылык ойындарла маргаандар ӧткӱрилди. Ондо баатырлар чой кӧдӱреринде, јастыктарла согужарында, армакчы тартыжарында, кол јеҥижеринде маргышты.\nРеспубликаныҥ ла айылчылардыҥ јайаан ӧмӧликтери кӧрӧӧчилерге јаркынду ойын-концерттерин тӧс лӧ кичӱ сценаларда сыйлады. Ол ортозында тӧс сценадаҥ «Амурский» СПК-ныҥ јааны Н. Мишин Аржан Чулуновко 30 муҥ салковой сыйлады. Аржан 12 јыл кайра ӧткӧн «Алтайдыҥ аржандары» ӧткӱрилип турарда чыккан учун, байрамныҥ тӧзӧӧчилери ол тушта ырысту балага 12 јажы толзо, ат сыйлаар сӧзин берген. Ӧй јеткен — айткан сӧс бӱткен. Кӧксуу-Оозында чыккан тӧӧлӧс сӧӧктӱ Аржан Балыктујул јуртта јадат. Сыйды аларга, ол адазы Руслан Николаевичле кожо келген. Сыйдыҥ акчазына ол кулун садып алар ба эмезе школго керектӱ кийим-тудум алар ба деп шӱӱйт.\nТеатрдыҥ јылына учурлалган бу байрамда кӧрӧӧчилерде бистиҥ эл театрдыҥ «Ревизор» спектаклин кӧрӧр арга база болды.\nФестивальдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱниндеги программазын «Албатыныҥ ойгорлыгыныҥ кӧмзӧзи» деп адалган конкурс ачты. Ондо кажы ла аймактыҥ јайалталары орус албатыныҥ чӧрчӧктӧри аайынча ойындарын тӧс сценада кӧргӱстилер.\nБайрамныҥ јабылтазы кӱнде бастыра конкурстардыҥ турулталары јарлалып, јеҥӱчилдер кайралдатты.\nЭҥ артык чуранаачы — каладаҥ А. Пятов, экинчи јерде —Оҥдой аймактаҥ М. Аверин, ӱчинчи јерде — Кӧксуу-Оозы аймактаҥ А. Копчаков.\nЧастушкалардыҥ конкурсында баштапкы јер Чой аймактыҥ «Репа» ӧмӧлигине берилди, экинчи јерде — Чамал аймактаҥ Э. Ермолина, ӱчинчи јерде — Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Оберег» ӧмӧлиги.\nГорницалар ортодо 1-кы јер Оҥдой аймакка келишкен, 2-чи јерде — Чой ло Кӧксуу-Оозын аймактар, 3-чи јерде — Кош-Агаш ла Шабалин аймактар.\nАлбатылык узаныштардыҥ кӧрӱзинде «Эҥ артык кийис эдим» ууламјыда эҥ артыгы Г. Адунова, «Эҥ артык агаш эдим» ууламјыда — Шабалин аймактаҥ И. Лядин, «Эҥ артык јурап эткен эдим» ууламјыда Кӧксуу-Оозынаҥ И. Сереброва болдылар.\n«Эҥ артык бренд-сувенирди» Кӱпчеген јурт кӧргӱскен, «Албатылык эҥ артык јарангыштарды» — А. Рытова.\n«Албатыныҥ ойгорлыгыныҥ кӧмзӧзи» конкурста 1-кы јер Оҥдой аймактыҥ ӧмӧлигине, 2-чи јер Чой аймакка, 3-чизи Горно-Алтайскка келишти.\nБастыра кӧрӱ-маргаандардыҥ турулталарыла 1-кы јерге Оҥдой аймак чыккан, 2-чи јерде — Горно-Алтайск, 3-чи јерде — Чой аймак.\nСпортчылардыҥ маргаандарыныҥ турулталары: чой кӧдӱреринде 1-кы јерде — Чой аймак, 2-чи јерде — Шабалин, 3-чи јерде — Майма. Городки бӱдӱмде јеҥӱни байрамныҥ ээлери ала сокты, 2-чи јерде — Шабалин аймак, 3-чи јерде — Горно-Алтайск.\nОрус албатыныҥ јайаандыгыныҥ, фольклорыныҥ бу јаан ла јаркынду байрамы, 15-чи «Алтайдыҥ аржандары» фестиваль, Россия Федерацияныҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген деп темдектеер керек. Мындый учурлу керек-јарактар албатыныҥ тӧрӧл тилин ле культуразын кӧдӱрерине, бирлигин тыҥыдарына јарамыкту.


Jашӧскӱрим—съездте - altaicholmon\nJашӧскӱрим јаҥжыккан съездинде эткен ижиниҥ турулталарын кӧргӧн, эмдиги ле келер ӧйдӧги ижи керегинде куучын ӧткӱрген, кезик талаларда јашӧскӱримниҥ башкаруларын тӧзӧӧри керегинде јӧптӧр јараткан.\nАлтай Республиканыҥ адынаҥ съездте јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскадуныҥ ла призывниктерле иштеериниҥ тӧс јериниҥ специализи Саяна Модорова, јашӧскӱримниҥ «Бирлик Россияныҥ јиит гвардиязы» деп организациязыныҥ турчызы Татьяна Щеголькова туруштылар.\nСибирь федерал округтыҥ кажызында ла быјыл јашӧскӱримниҥ башкаруларын тӧзӧӧри керегинде јӧп јарадылганын Jашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскаду ла призывниктерле иштеери аайынча тӧс јердиҥ пресс-службазы эске алындырат.


Датчиктер каргандардыҥ јӱрӱмин аргадаган - altaicholmon\nДатчиктер каргандардыҥ јӱрӱмин аргадаган\nБу јуукта Алтай Республикада јаан јаштулардыҥ, кӧп балдарлу ла арга-чыдалы ас билелердиҥ айылдарында ӧрт чыкканы керегинде ылтам јетирӱ эдетен приборлор тургузылган эди.\nМындый иш Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердниковтыҥ јакылтазыла ӧткӱрилген деп, МЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ пресс-службазы јетирет.\nКерде-марда ӧрт чыкса, айылда тургузылган GSM модуль чочыдулу јетирӱни озо ло баштап муниципалитеттиҥ дежурно-диспетчерский бирлик службазына, јурттыҥ старосталарына, анайда ок улус јаткан тураныҥ ээзине ле тӧрӧӧн-туугандарына аткарар.\nМЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ јетиргениле, мындый приборлор бу ла айда эки кижиниҥ јӱрӱмин аргадаган. Темдектезе, ӱлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде ле 11-чи кӱнинде Турачак јурттагы тураларда тургузылган датчик «01» телефонго чочыдулу јетирӱ аткарган. Оныҥ шылтузында ӧрт ӧчӱреечилер эки карганактыҥ јӱрӱмин ле јӧӧжӧзин аргадап алды.


Ээжи-некелтелерди бӱдӱрзебис — бу да јоболды јеҥерис - altaicholmon\nЈаҥы коронавирус оору телекейдиҥ бастыра толыктарына једип калды. Ол керегинде кажы ла кӱн јаҥы јетирӱлер јарлалат. Тергеебисте де текши эл-јон кӱнниҥ аайыла јилбиркеген чылап ок, республикада коронавирусла колбой айалга кандый болгонын ајаруда тудат. Бистиҥ редакция бу сурак аайынча чокым каруулар угарга, COVID-19 вирустаҥ улам оорыгандарга тӧзӧлгӧн госпитальдыҥ башкараачызы Наталья ЛАТЫШКОВАГА баштанды. Ол госпитальдагы айалга, пациенттердиҥ су-кадыгы ла медишчилердиҥ ижиниҥ аайы керегинде телефон ажыра јетирди.\nБу госпиталь республикан эмчиликтиҥ балдардыҥ хирургиялык бӧлӱгиниҥ туразында тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги кӱнде ондо коронавирус оорулу деп темдектелген 30 кижи јадып, эмдеш алат. Олордыҥ тоозынаҥ тогус кижиде пневмония табылганы томография шиҥжӱ ӧйинде јарталган. Бу пациенттерде ӧкпӧниҥ оорузы билдирбезинеҥ ӧдӱп јат. Андый да болзо, олорго бактерияларла тартыжар ӱзеери терапия эдилет, анализтери јаантайын шиҥжӱде тудулат. Бир пациентте оору уур кеминде ӧдӱп турган. Ол тыҥыдылган терапияныҥ кыбында јаттыргызылган, је ИВЛ аппарат эм тургуза ого керек јок, ол чыктыдылган кислородло тумчугы ажыра тынат. Пациент 45 јашту.\nГоспитальда 17 јашту бала база јаткан. Ол эмдеш алып јазылган, эмчиликтеҥ чыгарылган. Ончо јазылып, госпитальдаҥ чыгарылгандардыҥ тоозы 20 кижи (кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнине).\nТекши республикада COVID-19 вирусла оорыган 65 кижи (кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнине) темдектелген. Оорыган кезик улус Турачак аймакта ла келиштире јазалган эмчилик турада эмдеш алган. Олор јеҥил кеминде оорыган. Тургуза ӧйдӧ ондо јӱк бир кижи эмденип јат, арткандарын чыгарып ийген. Оорыган кезик улус СПИД оорула тартыжарыныҥ ла оноҥ коруланарыныҥ тӧс јеринде аҥылу бокстордо јадып эмденет.\nГоспиталь текши тооло 72 кижи јадар јерлӱ. Ол тоодо 12 реанимациялык јер. Је эм тургуза реанимация кемге де керек јок болгон. Ондо 12 ИВЛ аппарат (ӧкпӧгӧ кей јетирип, кижини тындырар јазал) бар. Ого ӱзеери «ару зонада» база ИВЛ-дар бар, олор эмдештер ӧткӱрерине јеткилинче.\nАҥылу эмчиликте 5 бригада иштейт, ол тоодо 4 эмчи, 4 посттогы эмчилик ишчи, 2 реанимациядагы эмчилик ишчи ле кичӱ эмчилик персонал. Олорго ӱзеери госпитальда лаборанттар, дезинфекторлор, УЗИ-эмчи, башкараачы медсестра, југуш оорулар аайынча эмчи иштейдилер. Мында иштеп тургандардыҥ текши тоозы 94 кижи. Олор сменалар аайынча иштейт, бир сменаныҥ ӧйи 6 саат.\nМында иштеп турган улус ончозы бойыныҥ кӱӱниле јуулган. Олорго бир канча кӱнниҥ туркунына ӱредӱ ӧткӱрилген, ол тоодо бойын корулаары аайынча.\nИш ӧйинде медишчилер корулап турган аҥылу костюмдар, маскалар, канча кат перчаткалар, очкилер кийет. Алты сааттыҥ туркунына олор оны бир де уштыбайдылар. Кӧп катап кийер ле бир катап кийер костюмдар госпитальдыҥ ишчилеринде јеткилинче. Бастыра бойы туйук костюмдарлу иштеерге кӱч, анчада ла кичӱ эмчилик персоналга — олор ижи аайынча кӧп кыймыктанып турган учун. Медишчилерди сменаныҥ кийнинде автобуска отургызып, олор јадарына белетелген јерлер сайын јетиредилер. Эмчилерди тартып турган автобустыҥ тискинчизи база аҥылу јерде јадып јат. Олордыҥ ижиниҥ бу айалгада база бир уур-кӱчи — олор билезиле, јуук улузыла узак ӧйгӧ кӧрӱшпей турганы. Је андый да болзо, медишчилер бойыныҥ молјуларын турумкай ла каруулу, комыдал-кородош јоктоҥ бӱдӱредилер.\nГоспитальдыҥ ишчилери неделеде бир катап COVID-19 барын-јогын илелеер анализтер табыштырат. Тургуза ӧйдӧ эмчилер ончозы су-кадык. Бригадаларга кӧстӧлгӧн бир эмчи госпиталь ачылардаҥ озо бу оорула оорый берген. Ол ижинде эмес, башка шылтактардаҥ улам оорыганы илелелген. Тургуза ӧйдӧ бу эмчи јазылып калган ла госпитальдаҥ чыгарылган. Онойдо ок бригадалардыҥ база бир эмчилик ишчизи госпиталь ачылардаҥ озо ижиле колбулу эмес шылтактардаҥ улам оорый берген болгон.\nГоспитальдыҥ кыптарында пациенттер эки, ӱч эмезе тӧрт кижидеҥ јадат. Олордо аҥылу диета јок, азыраш јанынаҥ айалга јакшы, пациенттерге берип турган аш-курсак јарайт. Госпитальда оорыгандарды эмдейтен препараттар, эм-тус јеткилинче.\nТергееде оорыгандарды эмдеп тура, эмчилер олор ончозы бир кеминде, јажы аайынча аҥылулар јогынаҥ оорыганын темдектейт. Ооруныҥ ӧдӱжи хронический ооруларлу улуста, су-кадык болгондорго кӧрӧ, уур болот. Анчада ла ӧкпӧ јанынаҥ хронический оорулар бар болзо. Бу југуш ооруныҥ ӧдӱжи су-кадыгы бек болгондордо орто кеминде, јаан симптомдор јогынаҥ ӧдӧт. Оору јеҥил кеминде ӧдӱп турган учуралдарда да улус керектӱ эмдешти бӱткӱлинче алат. Эмчилер пациенттиҥ су-кадыгыныҥ айалгазын кӧрӱп, онынчы кӱнде пациенттеҥ анализтер алат. База бир-эки кӱннеҥ такып анализтер алылат. Анализтер југуш оору јок деп эки катап кӧргӱскен кийнинде кижини госпитальдаҥ чыгарып јат. Ас ла салза, пациенттер госпитальда он тӧрт кӱн јадат.\nОорыган улус ортодо психологтыҥ болужы керек болгондоры болбоды. Ончо улус турумкай ла аайлу-башту, айалганы јакшы оҥдоп јат. Олор санааркап, кандый бир сурактар бар болзо, эмчилерге баштанат. Эмчилер олорго керектиҥ аайын, канайда, нени эмдеп турганын јартап берет.\nНаталья Николаевнаныҥ темдектегениле, југуш ооруларла тартыжарында эҥ ле артыгы — ол кыптарга улайынча ару кей кийдирери, бойын, анчада ла колдорын, ару тудары. Онойдо ок витаминдер јип, тышкартынаҥ келгенде душка кирип, кийимин солып, тумчукты тусту суула јунып, содалу изӱ суула ингаляциялар эдип чеберленгени де тузалу.\nКоронавирус ооруны илелеери аайынча анализтерди оору улусла јуук болгондор, ОРВИ ооруныҥ симптомдоры бар болгон улус табыштырат. Кӱӱнзеген улус поликлиникага барып, анализтер табыштырар аргалу.\nОРВИ-ниҥ кандый бир симптомдоры табылган кийнинде бойы бойын эмдебей, тӱрген медболушка телефон согуп, айалганы јартап айдар керек. Эмчилер телефон ажыра кижиниҥ симптомдоры, јорыктаганы, оорыган улусла јуук болгоны керегинде угуп, керектиҥ аайын шӱӱп, оноҥ ары нени эдерин бойлоры билип ийер. Ооруны эрте илелезе артык.\nБу чочыдулу айалга, југуш оору тӱрген ӧтсин деп, ончо эл-јон коруланарыныҥ ээжи-некелтелерин кыйалта јогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Айылдаҥ тегин чыкпас, улус јуулган јерлерде маскалар кийер, бой-бойынаҥ ыраак турар, ару-чек болор керек.\nТаҥынаҥ тузаланатан эп-аргалар — медишчилерге\n#МыВместе деген ӱлекердиҥ туружаачылары таланыҥ медишчилерине таҥынаҥ чеберленетенине јарамыкту эп-аргаларды табыштырды. Республикан эмичиликте белетелген моногоспитальга коруланарыныҥ медициналык маскаларын, антисептикалык эп-аргаларды, коруланарыныҥ кӧп катап кийетен он костюмын экелген.\n«Бис бӱгӱнги кӱнде медиктер јӱрӱмине јеткерлӱ аҥылу айалгада болгонын јакшы оҥдоп јадыс ла шак бу таҥынаҥ коруланатан эп-аргалар слердиҥ ижердиҥ чочыдулу айалгазын јабызадар деп иженедис. Слерге турумкай ла каруулу ижигер учун јаан быйан» — деп, таланыҥ штабыныҥ башкараачызы Мария Рылеева айтты.\n#МыВместе деген ӱлекер «Волонтеры-медики» деген бастырароссиялык јондык кыймыгуныҥ, волонтерлордыҥ тӧс јериниҥ ассоциациязыныҥ, Текшироссиялык албаты фронттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ичкери јолын алынган. Ол коронавирустыҥ пандемиязы ӧйинде јаан јашту, су-кадыгыныҥ аргалары уйан улусты ла медишчилерди јӧмӧӧргӧ ууламјылалган. Россияныҥ ончо талаларында волонтерлор эрчимдӱ иштеп, эм-тусты, курсак-тамакты јетиргилейт.\nАлтай Республикадаҥ бу ӱлекерде 500-теҥ ажыра волонтер туружат.\nКурсак-тамакты, эм-тусты, эҥ ле керектӱ не-немени садып алары ла јетирери керегинде угузу бичиктерди тӱни-тӱжи иштеп турган ээжиле «кызу линияныҥ» 8 800 200 3411 телефоны ажыра алып јат. Онойдо ок болушка «ОНФ. Помощь» деген мобильный приложение ажыра баштанарга јараар.\nРеспубликаныҥ 18 јаштаҥ ала 50 јашка јетире улузы волонтер болор аргалу. Регистрацияны мывместе2020.рф. деген сайт ажыра ӧдӧргӧ јараар.\nТаланыҥ эмчилерине курсак-тамак табыштырган\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикада волонтерлорыныҥ тӧс јери коронавирусла ӧдӱп јаткан тартыжуныҥ туружаачылары медишчилерге аш-курсактыҥ 488 наборын белетеген.\nЭҥ баштапкы мындый комплекттер кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде республикан инфекционный эмчиликтиҥ ле медицинаныҥ катастрофалар аайынча Тӧс јериниҥ медишчилерине табыштырылган.\nМынаҥ озо волонтерлор, олордыҥ тоозында јиит гвардеецтер, «Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ», «Боевое братствоныҥ» ла Сибирьдиҥ казактарыныҥ войсковой биригӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ турчылары талада бу инфекцияла тартыжуда туружып турган врачтардыҥ ла медишчилердиҥ тоозын чокымдап јууган. Бойыныҥ кӱӱниле болужын јетиреечилер курсак-тамактыҥ комплекттерин кӧлӱктерге коштоп тӱжӱрерге, онойдо ок керектӱ јерге јетирерге јаан болужын јетиргендер.\nБелетелген курсак-тамактыҥ тоозында конфет, печенье, чай, пряник, кофе – иштеер јерде иштиҥ ортозынаҥ ла ашкарынарга эптӱ.\n«Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ качызы Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, партия #СпасибоВрачам» деген акция ӧйинде республиканыҥ медучреждениелерине эки јаҥы кӧлӱкти табыштырган.\n«Курсак-тамактыҥ наборы – ол бистиҥ медишчилерге јетирген болужыс. Учурал келижерде, олорго эҥ ле озо бек су-кадык кӱӱнзейдим. Шак олор бӱгӱнги кӱнде бойлорыныҥ јӱрӱми јеткердиҥ кырында да болзо, ӧскӧ улустыҥ јӱрӱмин аргадап, ак-чек ле турумкай иштеп јат» – деп, Татьяна Гигель айтты.\nАлтай Республиканыҥ медицинаныҥ катастрофалар аайынча Тӧс јериниҥ јааны Сергей Земцов волонтерлорго јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учун јаан быйанын айтты. «Тургуза ӧйдӧ бис ончобыс сӱреен каруулу, бийик некелтелӱ ээжиде иштеп јадыс. Болушка айттырула барып јада – та бийик температура эмезе ОРВИ-ниҥ база ӧскӧ темдектери болзын, је коронавирусный инфекция да болордоҥ маат јок ине. Кажы ла катап мындый айттыруга барып јаткан бистиҥ ишчилер, олордыҥ тоозында тискинчи, аҥылу костюмдарды, маскаларды, респираторлорды кийип јат. Ол дезе ӱзеери јӱк. Је анчада ла мындый айалгада ороонныҥ да башкартузы, онойдо ок «Единая Россия» партия да эмчилерди ундыбай, јӧмӧп-болужып јатканы јарамыкту ла јакшы» – деп, ол чокымдады.\nРоссияныҥ коронавирусла тартыжып јаткан эмчилерин курсак-тамакла јеткилдеери аайынча баштаҥкайла парияныҥ Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак таныштырганын темдектеер керек.\nТургуза ӧйдӧ талада партийецтердиҥ ле волонтерлордыҥ болужыла самоизоляцияныҥ айалгазындагы чочыдулу бӧлӱкке кирип турган улуска болушты јетирери аайынча иш кӧнӱ улалат. «Единая Россия» партияныҥ волонтерлорыныҥ тӧс јеринде јажы јаан ла кенек улустарга болужарга кӱӱнзегендерге «кызу линия» ажыра угузу-заявлениелерди алып јат. Угузу бичигин артыргызып саларга јараар эмезе тӧс јерде бойыныҥ кӱӱниле иштеерге кӱӱнзеген кижи мындый телефонго согорго јараар: 8 (800) 302-12-63. Онойдо ок «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ сайтына бу ла суру-ссылкала баштанарга јараар.


Ноябрь 2021 - Страница 4 из 6 - altaicholmon\nОперштабтыҥ ээчий јуунынаҥ\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу неделениҥ бажында коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Јуун видеоконференция эп-аргала ӧткӧн. Оперштабтыҥ јетирӱлери аайынча пандемия башталганынаҥ ала республикада ковидле 23386 кижи оорыган, 21041 кижи јазылган, 458 кижи божогон. Ӧткӧн неделе туркунына Алтай Республикада коронавирусла оорыган 356 јаҥы учурал темдектелген. «Тергееде улус ковидле оорыган учуралдар эмештеҥ\nВасилий Башпаков: телекейде экинчи\nӰлӱрген айдыҥ 19-24 кӱндеринде Грецияныҥ јебрен тӱӱкилӱ Лутраки деген калазында грек-рим кӱрешле ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. Бу телекейлик маргаандарда бистиҥ республикадаҥ ады-чуузы јарлу кӱрешчилер, бӱгӱнги кӱнде тазыктыраачылар Василий Башпаков ло Айдар Черепанов турушкан. 62 килограмм бескеде кӱрешкен Василий Васильевич јеҥӱлӱ экинчи јерди ойноп алган. Айдар Нӧкӧрович бойыныҥ бескезинде (70 кг) бежинчи болды. Бис 1990 јылдарда\nЈакшы кижи керегинде сӧс\nБистиҥ јерлежис Борис Арбынович Сурунов Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртыныҥ ичкери кӧрӱмдӱ ле байлык кӧгӱстӱ эрлериниҥ бирӱзи. Ол тӧрӧл јериниҥ, калыгыныҥ салымы, келер ӧйи керегинде тереҥ шӱӱп, кӧпти эдерге амадап турган ару ла ак кӱӱн-санаалу кӧбӧк сӧӧктӱ алтай эр. Эш-нӧкӧри, балдарыныҥ кару энези – тӧӧлӧс сӧӧктӱ Валентина Кординовна. Олор сегис баланыҥ ада-энези. Угын улалтар уулдар азыраган,\nБаланыҥ ӧзӱми биленеҥ јаан камаанду\nАлтай Республиканыҥ ÿредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер институт јылдыҥ ла Алтай тилдиҥ кӱндерине учурлай республикан кеминде башка-башка кӧрӱ-маргаандар ӧткӱрет. Бастыра ӧткӱрилип турган иштер балдарды тӧрӧл алтай тилин ӱренип, јӱрӱминде эптӱ тузаланып билерине ууландырылган. Школго јажы јеткелек балдардыҥ ла школдо ӱренип турган балдардыҥ тӧрӧл тилин ӱренерине кӱӱнин бийиктедерине, эптӱ, чӱмдӱ алтай тилиле\nВласти дадут господдержку ЛПХ на выращивание картофеля\nВласти пытаются вернуть интерес населения к огородам. Личным подсобным хозяйствам дадут господдержку на выращивание овощей и картофеля. С их урожаем в этом году в стране проблемы. А возиться с картошкой на своих огородах россиянам хочется все меньше – проще пойти и купить в магазине, чем с весны до осени пахать на грядках. Минсельхоз разрабатывает федеральный\nВакцина тургустыратан ӱзеери јерлер\nГорно-Алтайскта коронавирустаҥ вакцинацияныҥ ӱзеери пункттары тӧзӧлгӧн. Республикабыстыҥ тӧс калазыныҥ поликлиниказында прививка тургузар кыптарга ӱзеери эки пункт ачылган. Горно-Алтайскта коронавирустаҥ прививканы тургустырар јерлер: — Каланыҥ поликлиниказы: Горно-Алтайск кала, Чорос-Гуркинниҥ оромы, 6. Прививка тургустырар кыптар понедельниктеҥ пятницага јетире 8-теҥ 20 саатка, суботто 8-теҥ 13 саатка јетире иштейт. «Гардинка» микрорайондо прививка тургустырар пункт: Ленинниҥ оромы, 195. Понедельниктеҥ пятницага\nЭтнотуризм на Алтае. Топшуур, чок-чок, духи природы\n«Сердце Азии», «Российский Тибет», «Русская Швейцария» – как только ни называют Республику Алтай. Тех, кто давно мечтал здесь побывать, закрывший границы страны коронавирус подтолкнул найти свои эпитеты. Первые открытия начнутся уже с момента выезда из аэропорта в единственный город республики – столицу Горно-Алтайск. О въезде в него сообщает надпись с тремя названиями: на русском (Горно-Алтайск)\nЗаконопроект, поддержанный Государственной Думой на пленарном заседании 9 ноября, подготовлен в развитие положений Конституции о единой системе публичной власти. Как отметил на пленарном заседании Председатель ГД Вячеслав Володин, инициативу необходимо обсудить всесторонне. «Законопроект очень важный. Это базовый законопроект, который несет в себе и прямые нормы, и закладывает определенные параметры организации и работы региональной власти –\nЧерез три дня завершается первая цифровая Всероссийская перепись населения. Через год появятся уникальные данные, которые могут изменить нашу жизнь. Нужна ли в вашем районе новая школа, больница или спортивная площадка? Нужно ли подвести газ, построить дорогу и запустить новый автобусный маршрут? Появятся ли новые магазины, сервисы и рабочие места? Решения на основе новых данных, которых


25.03.2022 - altaicholmon\nТаскадаачы, кайчы, кожоҥчы…\nЈаҥар (ӱзӱк) Кан-Алтай, бай Алтай, Кайлап, байлап јӱрген Кан-Алтай. Мӧш бӱткен тууларым Мӧҥкӱлӱ кабайым. Кай чӧрчӧк, бай чӧрчӧк, Кайлап, байлап јӱрген кай чӧрчӧк. Јаҥарлу Алтайым, Јыргап, ойноп јӱрген албатым. Јаражай кӧстӧрлӱ кыстарлу, Јаркынду санаалу уулдарлу. Алтайын алкаган кыстарлу, Тӧрӧлин корыган уулдарлу. Тамырланган аржандар, Шоркыраган суучактар, Агарган тууларым — Агару Алтайым. Соцсетьтердеҥ Јергелей Санинаныҥ ла Иван\nБастыра јайалтазы — келер ӱйеге\nТуулу Алтайдыҥ эл университединиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединдеги Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдеринде баланыҥ телекейи деген тема аайынча билим-методикалык семинарларды улай-телей ӧткӱрет. Кочкор айда мындый семинар И. П. Кочеевтиҥ чӱмдемелдерине учурлалган. Тулаан айда ӧткӧн ээчиде семинар чыкканынаҥ ала бу айдыҥ 10-чы кӱнинде 85 јылдыгы кирген А. Я. Ередеевтиҥ јайаандыгына учурлалды. Александр\nШкол ӧйин эзедип, балдарысты јӧмӧп\nӦткӧн неделеде текши республикада ада-энелер, јондык ишчилер, артисттер, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ла јаҥныҥ чыгартулу улузы бирлик эл-тергеелик экзамен (ЕГЭ) табыштырар ченелтелер башталды. «Кожо табыштырадыс. ЕГЭ-ни ада-энелер табыштырар кӱн» деген бастырароссиялык бу акция ороондо алтынчы катап ӧткӱрилип јат. Оныҥ амадузы — ада-энелерге ле јондыкка бу ченелтелер канайда ӧдӱп турганын кӧргӱзери ле чокумдаары, олордыҥ балдары учун\nКелген јыл кӧп јакшы экелзин\nБыјылгы јылда тӱштиҥ ле тӱнниҥ тӱҥейлешкен кӱни тулаан айдыҥ 20-чи кӱнине келишти. Тӱш ле тӱн тӱҥейлежип, Кӱнниҥ јаҥы јылдык ӧйи башталат. Бу јер-телекей кышкы уйкунаҥ ойгонып, јылу кӱнниҥ чогынаҥ ончо тынар-тындулар кыймыктанып, ӧҥжип јатканы. Шак ла бу ӧйдӧ алтай албаты ӱӱчени ачып, койу кӧчӧ кайнадып, бар-јок алама-шикир курсагын јайып, ойын-јыргал ӧткӱретендер. Бала-барка ойын-маргаандарда туружар, бойлорыныҥ\nПосвящаю светлой памяти брата Танытпаса, одного из организаторов игры «Кок-Бору» в Республике Алтай – человека, посвятившего свою жизнь процветанию конного дела в Российской Федерации. Северный Казахстан. Бескрайняя степь «Э-э, чалта, такого глупого жеребца, как у теленгита, нет, наверное, во всём свете. Который день на одном и том же месте кружит свой табун. Теперь уж скоро…


Эткен ижи байлык ла тузалу билимчи - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Бийик профессионал ӱредӱзиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, профессор Нина Михайловна Киндикованыҥ филологияда салымы алтай литератураны шиҥдеериле тудуш. Ол бойыныҥ профессионал ижиле — литературовед, Туулу Алтайда алтай литератураныҥ ла критиканыҥ тӱӱкизи, тӱркология ла кӧчӱриштер, алтай литератураны вузта ла школдо ӱредериниҥ методиказы аайынча 25-теҥ ажыра билим монографиялардыҥ ла статьялардыҥ авторы. Россияныҥ тӱркологторыныҥ комитединиҥ турчызы.\nБилимчи литературага оныҥ ӧзӱминиҥ эҥ ле солун ла чӱмдӱ ӧйинде, качан бастыра жанрлар ла ууламјылар эрчимдӱ тӧзӧлип турарда, качан алтай бичиичилер бойлорыныҥ јайаандык јолын бедиреп бичинип јӱрерде, келген. Ол ӧйлӧрдӧги алтай билимчилердиҥ литературовед ле критикалык ајарулары эмдиги шиҥдеечилерге баалу болуп јат. Билимчилер литературовед керектерде эрчимдӱ туружып, алтай бичиичилердиҥ јаҥы бичимелдерин критика јанынаҥ шиҥдеп, алтай литератураныҥ ӧзӱмине бойлорыныҥ камаанын јетирген.\nНина Михайловна Горно-Алтайсктагы государственный пединституттыҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ алтай бӧлӱгин божоткон. Шиҥдештӱ ишке јилбӱзи студент ӧйдӧ ойгонгон. Ол алтай бичиичилердиҥ јайаандыгы керегинде бир канча статьялар ла алтай литератураныҥ аҥылулары аайынча критикалу бичимелдер бичиген. Jиит критиктердиҥ Бастырароссиялык семинарында турушканы јиит шиҥдеечиге јаҥы тепкишке кӧдӱрилер арга берген. 1979 јылда оны ГАНИИИЯЛ-дыҥ (Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды) литература секторына ишке кычыргандар.\n1983-1986 јылдарда Н. М. Киндикова РАН-ныҥ телекейлик литератураныҥ А. М. Горькийдиҥ адыла адалган институдыныҥ аспирантуразында ӱренген. Бу ӧйдӧ ол алтай лириканы кидим шиҥдеген. Алтай лириканыҥ фольклордоҥ баштайла 1970-чи јылдардыҥ учына јетиреги эволюциялык ӧзӱми аҥылу шиҥдеште болгон ло оныҥ лирикалык жанрларыныҥ бастыра аҥылулары Сибирьдиҥ тӱрк литератураларыныҥ контекстинде јарталып бичилген.\nАспирантураныҥ кийнинде Н. М. Киндикова ГАНИИИЯЛ-га келип, алтай литератураныҥ тӱӱкизин шиҥдеерин улалткан. Бу јылдарда ол кӧп тоолу статьялар чыгарган, А. О. Адаровтыҥ литератураный сӱр-кеберин, онойдо ок «Эволюция образной системы в алтайской лирике» деп монография бичиген.\nБилимчи РСФСР-дыҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ национальный школдордыҥ НИИ-зиниҥ Горно-Алтайсктагы филиалында иштеерде, бӱгӱнги јиит билимчилерге керектӱ ле јилбилӱ бир канча билим-шиҥжӱлӱ статьялар бичиген.\nОл С. М. Каташевле кожо статьялардыҥ «Алтай литература керегинде санаалар» деп јуунтызын ла «Алтай лириканыҥ кееркедими» монография чыгаргандар. Бу ок ӧйдӧ ол республиканыҥ ӱредӱчилерине ӱредӱ-методикалык пособиелерди эрчимдӱ бичиген.\nН. М. Киндикова 2006 јылда јаан эмес терминологический литературоведческий сӧзлик тургускан. Ол алтай литературоведтерге ле ӱредӱчилерге алтай тилле литературоведческий оҥдомолдор кийдирер ле шиҥдештӱ иштер эдер арга берген. Соҥында ол ӧскӧ билимчилердиҥ толтырганыла кепке базылып чыгарылган.\n1993 јылда Нина Михайловнаны ГАГУ-ныҥ алтай бӧлӱгинде преподавательдиҥ ижине кычыргандар. Угаачыларла колбу тудуп билери, бойыныҥ билим шиҥдештериле, литературада ачылталарыла ӱлежери — ол билимчиниҥ база бир јайалтазы. Ол јакшынак лектор, бойыныҥ литературада тереҥ кӧрӱм-шӱӱлтелериле студенттерди олјолоп, кажы ла бичиичиниҥ јайаандыгын ачып, тӱрк литератураныҥ телекейине апарат.\nОл ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология факультединде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразында ачылган билим-шиҥдештӱ «Алтайская филология» деп лабораторияныҥ башкараачызы, алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ магистратуразыныҥ программазыныҥ кураторы. Н. М. Киндикова республикага ла кафедрага национальный кадрлар белетеерине кӧп ийде-кӱчин салган. Оныҥ башкарганыла, консультацияларыла кандидат диссертацияларын Е. Д. Чандыева, У. Н. Текенова, А. Б. Тадырова, В. П. Канарина, Е. Н. Кергилова (Тобоева) корулаган. Jӱрӱмде ижин, јолын табарында ол јаҥыс эмес ӱйеге болушкан, ол тоодо М. С. Дединага, А. В. Киндиковага, О. А. Иркитовага, Л. Н. Баинага.\nБӱгӱнги кӱнде Н. М. Киндикова Сибирьде тӱрк калыктардыҥ литератураларыныҥ билгир специалисттериниҥ бирӱзи. 2001 јылда ол докторский диссертациязын корулаган, ондо билимчи алтай лириканыҥ генетический тӧзӧгӧлӧрин тереҥ шиҥдеген. Ол алтай литератураныҥ тӱӱкизин шиҥдеп, архивтердиҥ материалдарында алтай бичиичилердиҥ јӱрӱмин ле јайаандыгын шиҥжӱлеп, алтай литературоведениениҥ ӧзӱмине билдирлӱ камаанын јетирген. Билимчи Сибирьде литературалардыҥ периодизациязын такыптаҥ кӧрӱп, ӧзӱминиҥ тӧс бӧлӱктерине тӱзедӱлер эткен.\nОл «Литературы народов России. ХХ век» энциклопедиялык сӧзликтиҥ, «История алтайской литературы в 2-х книгах», онойдо ок Алтай Республиканыҥ кыска энциклопедиязыныҥ, «Литературы народов России» деген ӱредӱлӱ пособиениҥ авторлорыныҥ бирӱзи.\nН. М. Киндикова республиканыҥ ӱредӱлигине билдирлӱ јӧмӧлтӧзин эткен. Ол школдордо литератураныҥ ӱредӱ стандарттарын тургузаачылардыҥ бирӱзи, алтаеведтерге болушту ӱредӱлӱ программаларды, бичиктерди, ӱредӱ-методикалык пособиелерди тургузарында эрчимдӱ турушкан. ГАГУ-ныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразыныҥ студенттерине ол «Алтай литератураны ӱредериниҥ методиказы» лекцияларды, «Художественный кӧчӱриштиҥ курч сурактары: теория ла практика» деп спецкурстарды, «Россияныҥ тӱрк калыктарыныҥ литературазы» ӱредӱ-методикалык пособиени, эки бӧлӱктеҥ турган «Алтай литератураныҥ тӱӱкизи» (авторлордыҥ бирӱзи), «Алтай литературада художественный кӧчӱриштиҥ курч сурактары» ӱредӱлӱ пособиелерди тургускан ла чыгарган.\nНина Михайловна бойыныҥ профессионал узын улайын бийиктедет. Ол јайаандык ижин эрчимдӱ апарат, башка-башка кемдӱ билим керектерде туружат, бойыныҥ шиҥжӱлӱ иштерин кепке базат. Россия Федерацияныҥ Сибирь тергеезинде јаҥжыккан культураны ла фольклорды корулаары аайынча калыктар ортодогы семинарда эрчимдӱ турушканы учун ол Саха (Якутия) Республиканыҥ ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча национальный комитединиҥ Быйанду самаразыла, Казахстан Республиканыҥ кемнеҥ де камааны јок болгоныныҥ 20 јылдыгына учурлалган калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияныҥ туружаачызыныҥ дипломыла кайралдаткан. Оныҥ билим статьялары башка-башка јуунтыларда ла журналдарда чыккан.\n«Алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери» деп республикан программа аайынча ол бир канча ӱредӱ-методикалык пособиелер бичиген. Преподавательдердиҥ вузтыҥ ичинде конкурстарында ол факультетте јаҥыс катап эмес баштапкы јер алган ла «Билимде бийик једимдери учун» деген дипломдорло кайралдаткан. Оныҥ башкарганыла кӧчӱриштиҥ, алтай бичиичилердиҥ салымын ла литературада энчизин шиҥжӱлеериниҥ курч сурактары аайынча бир канча билим-практикалык конференциялар ӧткӱрилген.\nН. М. Киндикова студенттердиҥ «Россияныҥ тилдери ле литературалары» (тӱрк группа) деп Бастырароссиялык олимпиадазын, Алтай Республиканыҥ билимчилериниҥ ле бичиичилериниҥ юбилейлӱ керектерин ӧткӱреринде туружат, Ч. А. Чунжековко, Д. Б. Каинчинге, М. Мундус-Эдоковко, С. С. Суразаковко, Л. В. Кокышевке ле ӧскӧлӧрине учурлалган статьяларды редактрировать эткен. «Алтай бичиичилерди кычырадыс» деп серияда Л. Кокышевтиҥ, Д. Каинчинниҥ, Б. Укачинниҥ. Б. Бурмаловтыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де јайаандыгы јанынаҥ кире сӧстӧрди бичиген. Билимчи Л. В. Кокышевтиҥ кӧп томду бичиктерин чыгарар ӱлекердиҥ авторы, Россияныҥ калыктарыныҥ литератураларыныҥ антологиязын чыгарары аайынча редсоветтиҥ турчызы Н.М. Киндикова ӱредӱликтиҥ, билимниҥ ле јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ министерствозыныҥ эксперт совединиҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ Башкарузында терминкомныҥ турчызы, «Филология ла кижи» (Барнаул), «Евразияныҥ тӧс јери» (Семипалатинск, Казахстан) деп билим журналдардыҥ турчызы болгон, Улан-Удэде, Абаканда, Якутскта докторский ле кандидатский диссертацияларды корыыры аайынча диссертационный советтиҥ турчызы. Н.М. Киндикова кабинетте ле отурар билимчи эмес, филологияга учурлалган салымы ого тӱрк литературоведениени шиҥжӱлееринде тӧзӧӧчи болор молју берген. Онызы кӧп ийде-кӱч некейт, је билимчиниҥ јӱрӱми ол јогынаҥ база болбос.\nБилимчиниҥ алтай литератураныҥ ла литературоведениениҥ салымын тӧзӧгӧн лӧ эмди тӧзӧп јӱрген ӱренчиктериниҥ тоозы ок чылап, оныҥ јайаандык једимдери кӧптӧӧр деп бӱдедис.\nБӱгӱн јарлу билимчи Н. М. Киндикованыҥ ады-јолы «Сибирь в лицах», « Люди XX века», «Республика Алтай. Краткая энциклопедия» деп бичиктерге јолду кирген.\nк.ф.н., ГАГУ-да ФАТ-тыҥ алтай филология ла востоковедение кафедразыныҥ доценти, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ литературоведение билим группазыныҥ башкараачызы.


Общежитиелерде кемдер јадат - altaicholmon\nОбщежитиелерде кемдер јадат\nКалага ӱренип келген јииттерди эҥ ле озо «кайда јадар?» деген сурак јилбиркедет. Jе общежитиени бастыразына берип болбозыҥ…\nСтуденттердиҥ текши туразында јадатан кыптар элдеҥ ле озо ӧскӱстерге, кӧп балдарлу билелердеҥ келген студенттерге берилет. Темдектезе, бӱгӱн педколледжтиҥ общежитиезинде 340 студент, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ јадып-ӱренетен туразындагы студенттердиҥ тоозы—453. Кажы ла кыпта 3-4 кижидеҥ јадат. Кажы ла секцияда электроплита, санузел бар.\nОбщежитие учун ай сайын тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 1000 салковойдоҥ ас деп, ГАГУ-ныҥ сайтында айдылат.


01.10.2020 - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-10 кӱндеринде тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттери Москва калада «Сколково» деген Инновационный Тӧс јерде «Отдых-2020» деген Албатылар ортодо российский туристический форум-кӧрӱде турушкан.\nБилимчиниҥ толо јажына\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ ӱчинчи кӱнинде Туулу Алтайдыҥ јарлу тӱӱки шиҥжӱчизине, этнографка, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директорына, Николай Васильевич Екеевке, 70 јаш толор.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде сессиязы сыгын айдыҥ 29-чы кӱнинде спикер Владимир Тюлентин башкарганыла ӧткӧн.\nТоомјылу јаштулардыҥ айлыгы башталган\nТекши Россияда ӱлӱрген айда јаҥжыкканы аайынча јаан јаштулардыҥ айлыгы ӧдӧт.\nБезопасные дороги: как в России меняется дорожно-транспортная сфера и что для этого делают в регионах\nФонд поддержки малого и среднего предпринимательства Республики Алтай наращивает объем финансовой поддержки представителей бизнеса региона.\nСоставлен рейтинг регионов России по приверженности населения здоровому образу жизни. Были проанализированы восемь показателей: доля граждан, занимающихся физкультурой и спортом; потребление табачных изделий\nВ республике ежедневно наказывают нарушителей масочного режима\nКонструктивное взаимодействие центра и региона\nВ Республике Северная Осетия – Алания состоялось выездное заседание комитета Совета Федерации по аграрно-продовольственной политике и природопользованию, где рассматривались предварительные итоги реализации госпрограммы развития сельского хозяйства\nСистемные неудачи оппозиции\nС 11 по 13 сентября в 83 регионах России прошли более 9 тысяч избирательных кампаний разных уровней. В результате на выборах губернаторов в 12 из 18 регионов, где выдвигались кандидаты от «Единой России», они победили в первом туре.


Ӱргӱлјик Сталинград бистиҥ эземисте - altaicholmon\nӰргӱлјик Сталинград бистиҥ эземисте\nСталинградтагы јуу-согушта совет черӱлер немец-фашист черӱлерди оодо сокконыныҥ 75 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак Горно-Алтайскта кочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Россияда Сталинградтагы јуу-согуштыҥ 75 јылдыгын темдектеери керегинде Jарлыкка колды Россия Федерацияныҥ Президенти былтыр кочкор айда салган болгон.\nОл кӧдӱриҥилӱ керек-јарак каланыҥ Jеҥӱниҥ паркы деген мемориал комплексинде эртен тураныҥ 11 саадында башталган. Совет јуучылдардыҥ ат-нерелӱ керегин эзедерге, ветерандар, окылу јаҥныҥ, јондык биригӱлердиҥ, тап-эриктер корыыр структуралардыҥ чыгартулу улузы, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ турчылары, кадет класстардыҥ ӱренчиктери, студенттер ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улус јуулган болгон.\nПаркта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган совет кожоҥдор јаҥыланат. Оноҥ кӧдӱриҥилӱ митинг башталды. «Jууныҥ балдары» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Горно-Алтайсктагы республикан бӧлӱгиниҥ председатели Юрий Секачев јуулган улусты Сталинградтыҥ курчузын ӱзе сокконыныҥ, калју ӧштӱге јаан согулта эдилгениниҥ 75 јылдыгыла уткып, тӱӱкиде канду јылдарды эзетти. «Мен Волгоградта баштапкы катап 1960-чы јылдарда болгом, анда јуу-согуштыҥ кийнинде ӧдӱп турган јаан кемдӱ орныктыру иштер ӧдӱп турганын кӧргӧм. Экинчи катап бу калада 1980-чи јылдарда болорымда, каланы кижи таныыр эмес болуп калган — кала бӱткӱлинче орныктырылып, јаранып калган болгон. Волгоградтыҥ албаты-јоны ол јуу ӧйиниҥ эземин качан да ундыбай јӱрет, бис те, бастыра ороондо чылап ок, качан да ундыбас учурлу» — деп, ол айткан.\nСталинградтагы јуу-согуш Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ эҥ учурлу јуу-согужы болгон — ӧштӱ бу согултаныҥ кийнинеҥ тескеерлеп, бойыныҥ ийде-кӱчин јылыйтып баштаган. Тӱӱкичилердиҥ јетирӱзиле, Сталинградта курчаткан немец-фашисттердиҥ јӱк ле он процент кирези курчудаҥ уштылып чыккан. Текши алза, 1942 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала 1943 јылдыҥ кочкор айыныҥ 2-чи кӱнине јетире улалган бу јуу-согушта эки јанынаҥ 2,1 миллионноҥ кӧп улус турушкан. Бу јуу-согуш текши кеми 100 муҥ квадратный километр кире јерде ӧткӧн — фронттыҥ узуны 400-теҥ ала 850 километрге јетире чӧйилген болгон. Донныҥ ла Волганыҥ јараттарында 200 кӱнге улалган мындый јуу-согуш кижиликтиҥ тӱӱкизинде мынаҥ озо качан да болбогон. Курчуга алдырткан калада арткан улустыҥ 200 муҥнаҥ кӧбизи ол јуу-согушта корогон.\nТергеелер ортодогы «Десантниктердиҥ биригӱзи» деген јондык организацияныҥ председатели Аскар Тулебаев Ойрот автономный областьтыҥ јуучылдары Сталинградтагы јуу-согушта турушканы керегинде куучындаган:« Фашисттер эмди-эмди ле каланы колго алып ийерис деп бодогон. Jе онызы калас болгон — олор совет черӱ јанынаҥ андый ат-нерелӱ удурлажу болорын сакыбаган да. Бистиҥ кӧп тоолу јерлештерис Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуу-согуштарында турушкан: ол тоодо Сталинградтагы јуу-согушта, партизандардыҥ отрядтарыныҥ туружаачылары болгон, тылдыҥ иштеринде турушкан. «Алтайдыҥ колхозчызы» деген танковый колоннаны тӧзӧӧрине Алтайдыҥ албаты-јоны 4 миллион салковойдоҥ кӧп акча јууп табыштырган» — деп, ол бойыныҥ куучынында аҥылап темдектеген.\nJууныҥ јылдарында Ойрот автоном областьтаҥ Кызыл черӱге 42268 кижи атанган, олордыҥ јарымызы кирези тӧрӧл јерине кайра јанбаган. 25 јерлежис ат-нерелӱ јуучыл керектери учун Совет Союзтыҥ Геройы деп ат-нере атла адаткан, бир кижи Мактыҥ ордендериниҥ толо кавалери болгон. 34 алтай јуучылдыҥ ады-јолдоры Мамаев кургандагы Jуучыл мактыҥ залында мааныларда бичилген.\nБӱгӱнги јаш ӱйе јуучыл јерлештериниҥ ады-јолдорын ундыбаган — Леонид Тимофеевич Климанды, Макар Мултукаевич Сатлаевти, Василий Данилович Никулинди, Захар Садаевич Курускановты, Маркел Маркелович Локотаевти, Николай Александрович Кайгородовты, Совет Союзтыҥ Геройы Илья Захарович Шуклинди ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу јерлештерди.\nИ. З. Шуклинниҥ адыла адалган 6-чы таҥмалу лицейдиҥ ӱренчиги Ваня Самохин старший лейтенант Шуклинниҥ фронттоҥ аткарган самаразын кычырды. Бу ок лицейдиҥ 8-чи клазыныҥ ӱренчиги Ксения Боделукова ла алты јашту Ратибор Ялатов јууныҥ јылдарына учурлалган ӱлгерлер кычырган.\nГорно-Алтайсктагы черӱчил-тӧрӧлчи клубтыҥ Новгородский ле Волгоградский областьтарда ӧткӱрген бедирештӱ иштериниҥ туружаачызы Юлия Шепилова јаш ӱйениҥ адынаҥ сӧс айтты.\nМитингте ороонныҥ Президенти, Россия Федерацияныҥ Главнокомандующийи Владимир Путинниҥ јаш ӱйеге баштанып айткан сӧстӧри кычырылды:« Тӧрӧлине сӱӱш — Россияныҥ кажы ла чындык гражданиниҥ кӧгӱс-санаазыныҥ тӧзӧлгӧзи. Ол бистиҥ ороонды бириктирет, оны улу, бек, чындык эдет».\nАнайда ок митингте Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган кожоҥдор јаҥыланды — ӱргӱлјик Сталинградка ла Улу Jеҥӱге учурлалган кожоҥдор. Сталинградтагы јуу-согушта корогондорды улус бир минут унчыкпай эзетти. Оноҥ Ӱргӱлјик оттыҥ јанына венок-чечектер салылды ла автоматтардаҥ ӱч катап адып, јуучыл салют эдилди.\n«Россия — за МИР»\n«Россия — за МИР» деп адалган акция каланыҥ тӧс тепсеҥинде бу ла кӱн 12 саатта башталды. Оныҥ тӧс амадузы россияндарды бириктирери, тӱӱкилик эземди чеберелеп алары, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройлорыныҥ ат-нерелӱ керектерин эзедери, кӧп укту албатыларлу Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан бастыра албатылар ортодо најылыкты ла бирликти тыҥыдары.\nБу акцияны ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкайды јууныҥ, иштиҥ, черӱчил ийде-кӱчтердиҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ ветерандарыныҥ (пенсионерлериниҥ) республикан тергеелик јондык организациязы «Россияныҥ албатыларыныҥ ассамблеязы» деген Текшироссиялык јондык организацияныҥ «Алтай Республиканыҥ албатыларыныҥ ассамблеязы» деп тергеелик бӧлӱгиле кожо эткен.\n«Боевое братство» деген Текшироссиялык организацияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ совединиҥ председатели Александр Вилисов тӧс тепсеҥде јуулган калык-јонго Сталинградта канду јуу-согуш токтогоныныҥ 75 јылдыгы бистиҥ ороондо текшилей темдектелип јатканы керегинде айдып, ол јылдарды ундыбайлы деп кычыру эткен.\nАР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председатели, тергеениҥ албатыларыныҥ Ассамблеязыныҥ председателиниҥ ордынчызы Татьяна Кончева амыр-энчӱни ле бирликти чеберлеерге, улус бой-бойын, бойыныҥ орооныныҥ культуразын ла тӱӱкизин тооп јӱрерине кычырган.\nСирияда болгон јуучыл операцияда турушкан Ирбис Балушкин јер-телекейде амыр-энчӱни корыыры јанынаҥ ӧткӱрилип турган керектерде бистиҥ ороонныҥ учуры сӱрекей јаан болгоны керегинде айткан. Черӱчил молјузын тургуза ӧйдӧ черӱде бӱдӱрип турган јерлежистиҥ энези Вероника Попова јашӧскӱримди черӱчил молјузын бӱдӱреринеҥ јалтанбазын, мениҥ уулым черӱде болгоныла оморкоп турум деп айткан. Тӧрӧлин корыыры агару керек болгонын ол аҥылап темдектеген.\nБу акцияда «Алтай Республикада јашӧскӱрим ОНФ» деген команда база турушкан. «Бис кӧп тоолу керек-јарактарда туружадыс. Бӱгӱн бис Сталинградта јуу-согушта турушкан бастыра совет ветерандарды эзедерге бери келгенис. Анайда ок бистиҥ олимпиецтерди келер Олимпий ойындарда јӧмӧӧри јанынаҥ бирлик болгонысты кӧргӱзедис» — деп, Сергей Сидров айткан.\nСценадаҥ Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Николай Майманов, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Вялкова, республикан драмтеатрдыҥ актеры Айдар Унатов, республикан госфилармонияныҥ солисти Добрыня Сатин, культураныҥ ла искусствоныҥ Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ вокальный ансамбли јуулган улуска кожоҥдорын сыйлады.


22.04.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nГлава государства поддержал предложения ведущей партии страны\nШабалин аймакта Каспадагы јурт јеезениҥ јааны болуп Аржана АНАКОВА 2013 јылдаҥ бери иштейт. Мынаҥ озо сегис јылга чыгара ол бу јурттыҥ башкартузында специалист болуп иштеген. Ӱредӱзи аайынча агроном, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ јурт ээлем аайынча факультедин 2000 јылда ӱренип божоткон.


Чой аймакка чӧрчӧк айылдаган - altaicholmon\nЧой аймакка чӧрчӧк айылдаган\nБу јуукта республикан эл театрдыҥ ӧмӧлиги Чой аймакла гастрольдо болгон. Аймактыҥ Кара-Кӧпши ле Сӧӧй (Сейка) јурттарын наадайлардыҥ «Торко чачак» деген спектакли айылдады. Бӱгӱн јарлалып јаткан бу бичимел театралдарла кожо бу јол-јорыкка барып, кӧргӧн-укканым керегинде.\nИшле колбой бир ле јерде узак отурып, кандый бир јол-јорык келишсе, кижи кӧп сабада амадап барып јадар: јаҥы јер де кӧрӱп алар, улусла таныжар, олордыҥ јадын-јӱрӱмин кӧрӧр, солун нени-нени билип, ӱренижип калган айалгалардаҥ да амырап алар. Онойып, театрдыҥ ӧмӧлигиле, оныҥ ижиле јууктада таныжар арга болды.\nЈӧптӧжип алган ӧйдӧ театрдыҥ јанына келдим. Мени оныҥ администраторы Айабас Сумачаков уткыды. Ол актерлордыҥ составында бир эмеш солынталар болуп јатканын айтты. Наадайлардыҥ бу спектакль-кӧргӱзӱзинде актерлор сӱрлӱ маскалар кийип ойнойт. Бир актердо ол маскадаҥ тыҥ аллергия болгонынаҥ улам ол јол-јорыкка барып болбозы јарталган. Оныҥ ордына экинчи составтыҥ актерын алдыртарга келишти. Театрда кажы ла кӧргӱзӱ-спектакльга тӧс составла коштой экинчи состав база белетенет. Кандый бир шылтактардаҥ улам тӧс актер ойында туружып болбозо, ойын-кӧргӱзӱни экинчи состав аргадайт.\nЈол-јорыкка эки кӧлӱк берилген эмтир: бирӱзи ПАЗ таҥмалу автобус, экинчизи кош тартар оогош кӧлӱк. Кош тартар кӧлӱкке сценаны кӧргӱзӱге келиштире јазаар, јарыдар јепселдер, декорациялар, керектӱ реквизиттер салылды. Јол-јорыкка барып јаткандардыҥ тоозында актерлор, администратор, костюмер, реквизитор, гример, осветитель, звукооператор, монтировщиктер, тискинчилер болды.\nАвтобуска кирип, ады-јолымды айдып таныштым. Актерлор: «А-а-а, папарацци-и!» — деп кокырлады. Јолой олордыҥ куучындарын угуп, кӧзнӧктӧҥ ар-бӱткенди, деремнелерди ајыктап јӱрдим. Су-алтай куучын, кокыр, кожоҥдор, ӱлгерлер кунугарга бербеди.\n«Гастрольдорго кандый кӱӱндӱ барып јатканаар?» — деген сурагымга олордыҥ кӧбизи бийик кӱӱн-санаалу, ӧрӧ айдылганыла, ӱренижип калган айалгалардаҥ да амырап аларга дештилер. Олорго, бир кӱнниҥ гастрольдорына кӧрӧ, узак ӧйгӧ, коно-тӱне, айларла да, ыраада барза торт эмтир. Канча кире ыраак болзо, јӱрӱм ончо кире солун, кӧрӧӧчилерге де јилбилӱ деп билдирет. Театрларлу башка калаларда јӱрӱп, ондогы коллегаларына јолугып, ченемелле ӱлежер, та кандый да јаҥы тыныш, кӧрӱм алар арга болот. Јаҥыс ол тушта балдарды јуук улуска узак ӧйгӧ артызар деген сурак ӧйкӧйт деп, јиит аткерлор Алина Попошева ла Арунай Тазранова айткан.\nКажы ла јуртта улус театрал кӧргӱзӱлерди башка-башка кеминде уткып турган болуптыр. Театралдардыҥ айтканыла, калганчы гастрольдордо эҥ быйанду кӧрӧӧчилер Мукур Таркатыда, Сугашта, Јабаганда болгон. Кӧксуу-Оозы аймакта спектакльдарга кӧрӧӧчилер келбеген учуралдар болгон. Ондый ок учурал Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында база болгон эмтир. Је бу кӧргӱзӱлер јылдыҥ сайын башкаланат. Алтай јурттарда улус кӧп сабада алтай тилле тургузылган ойындар сакыйт.\nТергеебистиҥ эл драма театрыныҥ ойын-кӧргӱзӱлери анчада ла айылдаш Бийск, Белокуриха калаларда бийик баалалат. Онойдо ок карындаштык тӱрк калыктарла колбу бек, тергеелик театрлардыҥ ӧмӧликтери бой-бойын јакшы уткыйдылар. Актерлор Тыва, Татарстан јаар гастрольдорын јылу эзедет…\nОл ло ӧйдӧ автобустыҥ кӧзнӧгинеҥ деремнелердиҥ јӱрӱми кӧрӱнет. Чой јаар улус кайыҥ агаштаҥ арбынду одын белетеп алтыр. Кӧп айылдардыҥ јанында ооктодо јарып салган кайыҥ агаштыҥ кулаштары турат. Бийиктей јерлерде, агаш-таш ортозында палаткалар кӧрӱнет — улус калбалап, акча-манат иштейт. Олордыҥ кезиктери јууп алган калбазын јолдыҥ јанында ла садып отурат.\nКара-Кӧпши јуртта спектакль школдыҥ туразында ӧдӧр деп јӧптӧлгӧн. Ол деремнениҥ ортозында сары сайдингле јабылган, јакшынак эдип јазалган тура эмтир. Ичине кирип барзаҥ, телкем, ончо неме ӧйдиҥ некелтелерине келиштире јазалган. Актовый залы, сценазы да јаан, кӧрӧӧчилерде јымжак, јаҥы, эптӱ отургыштар. Балдарга јазалган ӱредӱлик айалгалар бу јуртта бийик кеминде деп темдектедим.\nКызычактар ла уулчактар кӧзнӧктӱ эжиктиҥ кийнинде энчикпей сакып, сценада нени эдип јатканын шыгалап турдылар. Сценаныҥ ары јанында кыпта актерлор (А. Тазранова, А. Попошева, В. Сумачакова, С. Чельчикова, А. Унатов, Э. Колбин, Э. Садыков, Б. Турлунов) кӧргӱзӱге белетенет: кеп-кийимин кийет, јӱске будук салат, сӧстӧрин айдып, тамактарын «белетейт». Олорго костюмер М. Махина, гример А. Мантокова болужат. Сценаныҥ бойында монтировщиктер (Э. Екешев, Д. Сарыков) иштенет. Олор керектӱ фон болор бӧсти тагып, кадап, јарангыштар јапшырып, тӱрген-тӱрген иштенедилер. Јарыткыштарды осветитель Д. Унатов башкарат, кӱӱле, бичилген ӱндерле — звукооператор Р. Мамаков. Реквизитор О. Тижимеева јаан кайырчактаҥ маскалар, наадайлар ла керектӱ башка да эдимдер чыгарат. Ол бу кӧргӱзӱге керектӱ маскалар Кемеровский областьтагы устарга јакыдып эдилгенин, олор та кандый да аҥылу ийделӱ болгонын куучындады. Чындап та, бу маскалардыҥ бӱдӱми, ӧҥдӧри кандый да куулгазынду ла, керек дезе, коркымчылу да деп билдирет, олор кӧрӧӧчилерди тармадагандый, чӧрчӧк јерине апарып, санаазында узак ӧйгӧ артат…\nКара-Кӧпшиде кӧрӧӧчилер кӧп болды. Орус, кайлык укту балдар бирде каткырып, бирде јалтанып, спектакльды соныркап кӧрдилер. Театралдар ончозы ӧмӧ-јӧмӧ, јакшы иштеген. Кийнинде актерлор балдардыҥ алдына эҥчейип, келгени учун быйанын айдып, олорды спектакльдарла јилбиркеп, калада театрдыҥ бойына да айылдап келзин деп кычырдылар. Оноҥ тӱрген-тӱкей јуунып, ашканадаҥ ажанып алала, экинчи јуртка ууландыс.\nСӧӧй јурттыҥ Культура байзыҥы база ӧйдиҥ некелтелериле јазалган деп айдар керек. Сценаныҥ, залдыҥ полында ламинат јайылган, јымжак отургыштар, сӱреен бийик потолоктоҥ ала бойы ачылып-јабылар кӧжӧгӧлӧр илилген. Байзыҥда бойыныҥ јакшынак кӱӱлик, ӱнделтер аппаратуразы бар. Ас болчомдор јуулган да болзо, чӧрчӧк кажызына ла куулгазын сыйлаган, јараган. Чой аймак театралдарды јаҥы туштажуларга кычырды.\nЈолой ло актер улустыҥ јажытту аҥылуларыла, гастрольдо јӱрӱмиле колбулу кӧп айалгаларды, не-немелерди Эмиль Колбин куучындады. Ол эҥ ле озо јаан коллегазы Валерий Киндиковты јылу сӧстӧрлӧ эзетти: «Бу кижи бар тушта гастрольдор анчада ла јилбилӱ ле сӱӱнчилӱ ӧдӱп туратан. Валерий Коммунистович кӧлӱкке отурганынаҥ ла ала керектӱ јерге јеткенче, јӱрӱминде болгон солун, каткымчылу, кайкамчылу учуралдарын куучындаар болгон. Кажы ла гастрольдо јаҥы куучын». Реквизитле колбулу бир учурал: бир спектакльдыҥ учында В. Киндиков ойногон герой ӧштӱзиниҥ мойнын бычакла кезер керек болгон. Ӧй келерде, карманында бычак табылбаста, ченемели јаан актер эки сабарын јаба тудуп, ӧштӱзиниҥ мойнына јыжыптыр. Онойып аргазын тапкан. Залда улус кезиги кӧрӱп, кӱлӱмзиренген де болзо, спектакльдыҥ аайы ӱзӱлбей, оноҥ ары улалган. Кийнинде бу учурал актерлор ортозында кокыр куучын болуп калган.\nАктерлор аҥылу кылык-бӱдӱмдӱ улус ине. Гастрольдордыҥ узун јолы, ойнойтон персонажтыҥ кылыгы, бойыныҥ кылыгы, кӱӱн-санаазы ончозы биригип, актерлорго психологический јанынаҥ кӱч те болор аргалу. Айландыра улуска кезикте кыјыраҥтып та турар. Кунукчылду, ыйлаарга керектӱ роль ойногондо, кезик улус јӱрӱминде болгон чын јылыйтуларды, ачу-коронды эске алынат. Кийнинде оноҥ шык ла отурып, кемле де куучындашпай турган учуралдар болот… Је онызы профессияныҥ аҥылузы, ол бойы ла ӧдӱп калат. Актер-карындаштар оок-табыр ачыныштарга тыҥ ајару этпей, бой-бойын оҥдожып јӱрет.\n«Текши алза, ӧмӧлигис коркышту нак — деп, ӱнделтеечи оператор Радик Мамаков айткан. —Башка тергеелерле јорыктаарыста, ондогы техперсонал кайкап, бис актерлорло јаантайын мынайып јакшы куучындажып, бӧлӱнишпей јӱрӱп турганыс па деп сурагылайтан. Чындап та, бисте ондый неме јок. Гастрольдордо бор-карды актерлор до тажып, кадажып болужат. Јаҥыс ла калганчы ӧйдӧ техишчилер акча-манаттыҥ сурактары аайынча театрдаҥ дирекцияга кӧчӱрилгени бисти бӧлийт» (кӱлӱмзиренет).\nОныҥ айтканыла, спектакль баштап ла тургузылып јатса, режиссердыҥ санаазын, амадаганын билип алзаҥ, оноҥ ары иш кӧндӱгип барат. Актердыҥ ойынын тыҥыдып, кӧрӧӧчиге керектӱ јетирӱ эдеринде эптӱ эдилген-тургузылган јарангыштар, јаркын, кӱӱ ӧйлӱ-ӧйинде болгоны база јаан камаанын јетирет. Театрда кандый ла јамыда иштеп турган кижи кичинек те болзо јайаан кӧрӱмдӱ болор керек. Керек дезе, сценаныҥ кӧжӧгӧзи де кӱӱге келиштире ачылат.\nРадик театрда јети јыл кире иштейт. Тӧрӧӧндӧри тӱндӱк калалардӧӧн ишке кычырат — ишјал ондо канча катапка кӧп. Је јиит кижи эм тургуза театрдаҥ, ӧмӧлигинеҥ барар кӱӱни јок. Оныҥ јӱрегин театрдыҥ аҥылу јӱрӱми, куулгазын кейи олјолоп алган деп билдирет.\nТеатрдыҥ ӧмӧлигиле кожо ӧткӧн бу јол-јорык санаамда јакшы ис-эзем болуп артар. Јорыкчыларым нак, су-алтай, кокырчы, јилбилӱ улус болуптыр. Бастыразы артист јайалталу албаты, байла, мени тӧгӱндеп, ойнобогон ло болбой (кокыр).


Экотуризмниҥ ӧзӱми кандый болор? - altaicholmon\nЭкотуризмниҥ ӧзӱми кандый болор?\nАлтай Республиканыҥ аҥылу корудагы јерлериниҥ чыгартулу улузы Сочиде ӧткӧн бастырароссиялык форумда туруштылар.\nБастырароссиялык јуунда туружарга башка-башка талалардаҥ 500-теҥ кӧп улус келген. Оныҥ баштапкы кӱнинде пленарный јуундар ӧткӱрилген, аҥылу корудагы јерлердиҥ эҥ артык ишчилерине кайралдар табыштырылган ла Россияныҥ заповедный системазы керегинде документ кептӱ фильм кӧргӱзилди.\nРоссия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министри С. Донскойдыҥ айтканыла, Россия ичиндеги туризмге јилбӱ тыҥыган. Оныҥ учун ороонныҥ башка-башка талаларында ар-бӱткенди корыыры ла оны билгир тузаланары аайынча иштерди эрчимделтер керек.\nБу сурак аайынча ӱлекер белетелген. Ондо айдылганыла, Тӱндӱк Кавказта, Байкалдыҥ јанында, Туулу Алтайда ла ӧскӧ дӧ јерлерде экологиялык туризмниҥ инфраструктуразын ӧскӱрери аайынча элбек иштер ӧткӱрилер.


26.03.2019 - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Роман Саланхановтыҥ «Алтайыма, элиме» деп адалган таҥынаҥ ойын-концерти ӧтти. Роман Владимировичтиҥ эне-тӧрӧл алтайы Эре-Чуй, Кӧкӧрӱ јурт. Адазы Владимир Јыргалович «40 лет Октября» деп колхозто одус јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына тискинчи болуп иштеген. Энези Анипа Куйруковна педучилищени божодоло, баштамы класстардыҥ\nБалдарла болгон учуралдар\n2018 јыл бистиҥ республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Оныҥ учун эзедип, хоккейле тазыктыраачы болуп иштеген ӧйлӧр керегинде бичип ийер деп санандым. Јаҥы иштеп баштаарымда, не де јок болгон. Ол тушта Кан-Оозы аймакта Кырлыкта совхозтыҥ директоры болуп Егор Иванович Иркитов иштеп турган ӧйлӧр. Ого барып, акчала болуш сурагам. Јок дебей, 2 комплект форма, конектор, клюшкалар\nАлтайдыҥ алтындый бичиктериниҥ байрамы\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека тулаан айдыҥ 18-25 кӱндеринде «Алтайдыҥ Бичиги» («Книга Алтая») деген байрамды ӧткӱрди. «Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамныҥ окылу ачылтазы эл библиотекада тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бичиктердиҥ байрамы 2013 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла јылдаҥ јылга тебӱ алынып, ичкери барат. Јаан јолын алынган јакшынак\nАлтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары\n2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 14-чи кӱнинде Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында јарлу алтай тил билимчи ле методист Е. Г. Мултуеваныҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлай «Алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары» деп тегерик стол ӧткӧн. Эрмек-куучынныҥ тӧс амадузы — эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ орфографиязында бир кезек блааш-тартышту, јетире јарталбаган ээжилердиҥ аайына чыгары. I СУРАК. «Эрин чӧйилер ӱндӱлерлӱ\n«Бис јӱректиҥ јылузын сыйлайдыс»\nКультураныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Јуунга республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ культураныҥ јаркынду кеп-кийимдӱ, јылу кӱлӱмјилӱ ишчилери јуулдылар. Онойдо ок федерал службалардыҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы культураныҥ ишчилерин акту кӱӱнинеҥ уткыыр амадула келгендер. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова јайаан иштӱлерди байрамыла уткып,\nЈаҥыртылган туралу — јаҥы једимдерге\nКӧп балдарга, анчада ла јурт јерде јадып тургандарына, тӧрӧл школы экинчи айлындый. Школдо балдар јаҥыс ла кычырып, бичип, чоттоп эмес, онойдо ок јаман-јакшыны ылгаштырып, баштапкы билгирлерин алып, јилбӱлерин билип, јаан јӱрӱмде јолына баштанадылар. Школ — ол сӱӱген ӱредӱчилер, кожо ӱренип турган нӧкӧрлӧр лӧ школыныҥ јӱрекке кару туразы. Бӱгӱнги кӱнде Кан-Оозы јурттыҥ школыныҥ туразы экинчи тыныш\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Алтай Республиканыҥ госоргандарыныҥ башкараачыларын ла депутаттарын АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта таныштырды. «Олег Леонидович Хорохординде јаҥныҥ башка-башка кеминде органдарында иш јанынаҥ јаан ченемел бар. Ол башкарту иштиҥ кадровый резервиниҥ ӧзӱминиҥ программазыныҥ туружаачызы. Мынаҥ озо Тӧс федерал округтыҥ чыдулу


…Кастактар канадына ӱлгерлер чийип, Јер ле сайын мен учурайын… (Караҥ Кошевтиҥ 75 јажына учурлап) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nОноҥ бери ол Коми АССР-да газӧткӱргиш тударында иштеп јат. Бу ороонныҥ эҥ учурлу ла јаан бастыра Союз ичинде комсомол стройкаларыныҥ бирӱзи. Полярный кругтыҥ ары јанында ӧдӱп турган јаан стройканыҥ тыныжы, јеҥил эмес, је ороонго керектӱ ле кижиге бийик ырыс экелген иштиҥ романтиказы јиит алтай инженердиҥ ӱлгерлеринеҥ јарт эзелет. Ол 50 патенттиҥ авторы, 1987 јылда ВДНХ-ныҥ алтын медалиле кайралдаткан.\nКараҥ Кошев кӧп ӱлгерлик јуунтылардыҥ, повестьтердиҥ, пьесалардыҥ авторы. Литературага учурлап шиҥжӱ иштер ле јирмеге јуук кожоҥдор бичиген.\n1967 јылда «Баштапкы алтам» деп ӱлгерлик јуунтызы кепке базылган, 1973 јылда – «Отык», 1976 јылда балдарга учурлап «Туулар сайын туралар», 1990 јылда – «Кумран куулардыҥ мӧҥкӱлик учужы» ла о.ӧ.\nОнойдо ок, «Айгӱнет јер» (1967), «Солоҥылу айаҥдар» (1981) деп прозалык јуунтылар чӱмдеген.\nКараҥ Кошев бойыныҥ јайаанын драматургияда ченеп кӧргӧн: «Санат» деп пьеса, «Чагана» деп водевиль ле комедия да чӱмдеген. Анчадала, орус тилле кепке базылган «И взойдёт твоя заря» – деп, тӱукилик трагедиязы јарлу болгон.\nКӧчӱреечи ижин бичиичи база једимдӱ бӱдӱрген: алтай тилге Ш. Руставелиниҥ «Витязь в тигровой шкуре» деп туујызын; «Слово о полку Игореве» деп јебрен орус литератураныҥ кереезин; О. Хайамныҥ ӱлгерлерин, А.С. Пушкинниҥ «Маленькие трагедии», С. Есенинниҥ, Н. Рубцовтыҥ, Э. Межелайтистиҥ ӱлгерлерин алтай тилге кӧчӱрген.\nКараҥ Кошевтиҥ ӱлгерлеринеҥ кӧрӱлип турган лирикалык герой – ол совет ӧйдиҥ јиит кижизи. Ол тӧрӧл албатызын, ороонын сӱӱп, ого бастыра кӱчиле ырыс, туза, једим экелерге амадайт. Ол ӧктӧм, сергек, ачык-јарык санаалу кижи. Ого эҥ чын, эҥ ару сӱӱш, ӧктӧм јӱрӱм, ичкери кӧрӱм, ӧрӧ ӧзӱш керек.\nАлтай литературага Караҥ Кошев јаҥы тӱҥдештирӱлер, солун кӧрӱм кийдирет. Чолушман ӧзӧктиҥ чӱм јаҥын, кеп куучындарын эптӱ тузаланып, ӱлгерлеринде кӧргӱскен. Темдектезе, «Ӧрмӧ» деп ӱлгерде кеп куучын – «Озогыда уул ыраак јорукка атанар алдында сӱӱген кысла кожо кайыҥ агаштыҥ бӱрин ӧрӧтӧн: бу ӧрмӧ ойто келгенче јазылбаза – кыс сакыганы, јазылып калза – кыс сакыбаганы… Је кезикте кандый бир кижи ол ӧрмӧни ӧнӧтийин келеле, јазып та койот…». «Бӱгӱн тӱнде» деп ӱлгерде ыйыктардыҥ кӱркӱрегенин уккан кижи керегинде – «Ыйык – ол агару сӱмер. Озогы улустыҥ айтканыла болзо, оныҥ «адышканын» (кӱркӱрегенин) уккан ончозынаҥ озо уккан кижи ол ӧйдӧҥ ала башка јӱрӱм јӱретен…». Поэттиҥ учурлу ӱлгерлери бойыныҥ кӧрӱмиле, айдылганыла алтай литературада башка јерде турат: /Бу алтайдаҥ айрылып барзам,/ Суучак болуп шоорлой берейин./ Суузаган кижи ӱстиме эҥчейип, /Бойыныҥ кеберин кӧрӱнип турзын.