Россияныҥ тергеелерине јолдор ачылат - altaicholmon\nРоссияныҥ тергеелерине јолдор ачылат\nРостуризм быјыл Россия ичинде јеҥил турлар ачкан ла балдардыҥ туризминиҥ ӧзӱми аайынча аҥылу программа белетеп баштаган деп, Туризм аайынча федерал агентствоны башкараачы Зарина Догузова јетирди. Ол бу саҥ башка ла чик јок кыска сезондо кайда барып келерге јараарын куучындады.\nТургуза ӧйдӧ туристтерди 70-неҥ кажыра тергеелер уткыйт, јол-јорыкты кажы ла ууламјы аайынча пландаарга јараар. Кирелтелӱ ээжилер амыралтага бир де тутактар этпес — каршу болдыртпас иш-керектер аайлу-башту эдилген ле эптӱ-јакшы јол-јорыкка јарамыкту деп, Догузова чотойт.\nБу сезондо кажы ла туроператор Россия ичинде башка-башка ууламјыларла он кире турдаҥ айдып берет.\nОроон ичинде јол-јорыктар\n— Турист сезон оройтып та болзо башталган, гран-кыйулар бӧктӱ. Туристтер кайда барар?\n— Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тӧс амадубыс — пакетный турлардыҥ, јеҥил авиаучуштардыҥ болужыла ороон ичинде јеҥил јол-јорыктар тӧзӧӧр арга берери. Бис бу ууламјыда иштейдис. Бу сезондо канча кире турлар адап берерге белен. Кӧп саба туроператорлордыҥ сайттарында јеҥил баалу турлар кӧп — Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире. Ол орус Балтика, Калининград, Санкт-Петербургтыҥ курорт райондоры. Јаан сууны сӱӱчилерге — Тверь областьтаҥ ала Астрахань областька јетире Волганыҥ тергеелери. Ол Ыраак Кӱнчыгыш. Сакыбаган ууламјылар — Урал, Башкирия Республика, бӱгӱнги кӱнде кӧп россияндар јазап билбес Кавказ. Сӧс јоктоҥ, Сибирь. Быјыл бис јӱк ле Алтай Республикадӧӧн ла Алтайский крайдӧӧн јеҥил турлар белетеген эмезис. Бисте јаҥы ууламјы табылган — Хакасия. Бис онойдо ок Байкал, Бурятия јаар јеҥил турлар ачканыс. Бу тур — бир јанынаҥ граждандарга Байкалдыҥ аҥылу ла јаражы кайкамчылу ар-бӱткенин кӧргӱзер, экинчи јанынаҥ, Бурятияныҥ бойыныҥ аҥылу ла јӱзӱн-башка культуразын кӧргӱзер ченелте. Онойдо ок орус Тӱндӱк эмей, оныҥ кижи баспаган ар-бӱткени. Ол Карелия, Мурманск область ла Коми Республика.\n— Андый јол-јорыктардыҥ баазы канча кире болот?\n— Баалар чике ууламјылардаҥ камаанду эмей. Је быјыл Алтайда авиаучушла, јадарыла, азырашла кожо јетикӱндик амыралта 30-35 муҥ салковойдоҥ башталат. Онойып качан да болбогон. Туроператорлор башка да ууламјылар аайынча бого тӱҥей баалар тургузат. Туроператорлордоҥ сураар керек, олор јилбилӱ турлар талдап берер аргалу.\n— Туристтер ортодо балдарлу билелердиҥ тоозы ас эмес болот. Ростуризмде бу улуска кандый турлар бар?\n— Бис Орус географиялык биригӱле ӧмӧ-јӧмӧ балдардыҥ туризмин јӧмӧӧр јаан программа белетейдис. Бис оны кӱске јууктай ачып ийерис деп сананадым. Программаныҥ ээжилери тургуза ӧйдӧ эрчимдӱ шиҥжӱде. Ростуризм бу бӧлӱкте айалганы ајаруда тудат, туроператорлордыҥ уур-кӱч сурактарын чечижерге болужат. Ведомстводо туроператорлор ортодо јаан банкротстволор болбос деп иженет.\nБилелик јол-јорыктар керегинде айдар болзо, бис туроператорлорло кожо белетеп јаткан программалар — чартерлерлӱ, јаантайынгы авиаучушту — олор ончозы элдеҥ ле озо балдарлу билелерге эдилет. Бу бӧлӱк јорыкчылар туроператорлордыҥ текши клиенттериниҥ 65 проценти кире болот. Олордоҥ јорыкташка эҥ ле кӧп акча-манат чыгат. База 30% — ол балдар јок эжерлер ле компаниялар, 5% — арткан категориялар. Оныҥ учун бис анчада ла билелик туризмди јӧмӧӧрин улалтарыс. Темдектезе, турпакеттерди јеҥилтер субсидиялар иштеер. Тургуза ӧйдӧ оныҥ ӧткӱрилер аайы кӧрӱлет.\n— Граждандарга турлар јеҥил болзын деп, авиаучуштарга субсидиялар эдилер бе?\n— Јеҥил јорыктар тӧзӧӧринде јолдыҥ баазын јабызадары јаан камаанду. 35-40 тергее јаантайынгы авиаучуштарды субсидировать эдер программага кирер аргалу. Ого ӱзеери он кире тергее сайын чартерный авиаучуштар тӧзӧлӧри алаҥзу јок. Орто Россиядаҥ Ыраак Кӱнчыгыш јаар чартерный авиаучуштар ачарын тӧзӧп јатканысты айткан эдим. Ончо јанынаҥ јӧптӧжӱге, уч турултазына келбегенис, је бу ууламјыга јаан ајару эдедис.\nМен бойымныҥ куучындажып турган улузымнаҥ сурап уктым. Кӧп сабада улуска Москвадаҥ Ыраак Кӱнчыгыш јаар јол-јорыкты мынайып јеҥил пландап алар аргалузы санаазына да кирбейт. Ол олорго аҥылу ла баалу јорыкташ деп билдирет. Бистиҥ амадубыс — бу шӱӱлтени кубултары ла бу јуук ӧйдӧ Тӧс Россияга Ыраак Кӱнчыгышты ачары.\nЈе бис орооныстыҥ коночылык инфраструктура бар бир де тергеезин тооломноҥ чыгарбай јадырыс. Кандый бир программаны ачардаҥ озо, канайда једетенин, кайда јадатанын, нени эдерин, нени кӧрӧрин кӧрӱп турган эмейис. Быјыл Россия ичиле јетикӱндик бириктирилген турлар бир кижиге 30 муҥнаҥ ала башталат. Ондый јеҥил баалар мынаҥ озо болбогон.\n— Гран ары јанындагы курорттор ачылза, ичбойындагы ууламјылар конкуренцияны чыдажар ба?\n— Бистиҥ амадубыс — ичбойындагы туризмди ӧскӱрери. Је бисте оны гран ары јанындӧӧн јорыктарды астадып ӧскӱрер санаа јок. Ичбойындагы ууламјылардыҥ кӧби тыш ууламјылардаҥ эмди де артпай јат. Россияда туризмди, инфраструктураны ӧскӱрип, граждандарыс ороондо амыраарын талдаганы олордыҥ эҥ артык талдажы болзын деп амадайдыс. Чыдулу органдар јӧптӧгӧн кийнинде ле башка ороондор бистиҥ туристтерди уткып баштаза, Ростуризм ого бир де тутак этпес.\n— Тыштынаҥ туристтер келер туризмди канайып ӧскӱрерис?\n— Туризмниҥ бу бӧлӱгин јӧмӧӧринде тӧс керек — ол 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала текши ороондо электрон виза башталып јатканы. Оны президент ӧткӧн јылда јӧптӧгӧн. Ол эмди јӱрӱмге кийдирериниҥ калганчы учына келип јат. Јасактыҥ ӱлекери Госдумада, пландар ол ло бойы. Эпидемиялык айалга мынаҥ ары оҥдолор ло башка ороондордоҥ туристтерди чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ орой эмес уткып баштаарыс деп иженедис.\nӦткӧн јылда туроператорлорго башка ороондордоҥ туристтер экелгени учун баштапкы катап субсидиялар эдилип баштаган, ол текши телекейде тузаланылып јат. Коллегаларыс ортодо бу иш-керектиҥ аайына бӱтпеген кӧп улус болгон. Ол тыҥ ла кӱч деп билдирген. Бис оны туроператорлорго эптӱ, јарамыкту, бюрократиялык тутактар јок болзын деп, канча катап ойтодоҥ шиҥдеп јазаганыс. Пилот једимдӱ болгон деп чотойдым. Арга болзо ло, бис бу јӧмӧлтӧни элбедерис ле јарандырарыс.\n— Айалга кӱч, је туризмниҥ бӧлӱги араайдаҥ орныктырылып туру. Туроператорлор банкротко тӱжер учуралдар болгой не?\n— Банкротко тӱшкен јаан учуралдар болбозына кӧпти эдедис. Акча-манатла јӧмӧлтӧлӧр эдер иш-керектер бар. Туроператорлорло колбу тудадыс, канча кире уур-кӱч сурактарды аайлаштырадыс. «Ника» деген туроператорды федерал тооломноҥ чыгарары аайынча јакаанга кол саларга келишкенин де эзедип ийели. Экијандай јарамыкту јӧпкӧ тургуза ла келерге келишпеди. Је кийнинде бис туроператорло кожо эптӱ арга тапканыс ла коллегалар таҥынаҥ каруулу болгоныныҥ кӧмзӧзин бир конокко толтырган. Туроператор ойто тооломго кийдирилген. Оны туристтерге де, туроператорлорго до јакшы кӧргӱзӱ-темдек деп чотойдым ла каруулу болгоны учун туроператордыҥ башкартузына быйаным айдадым. Бис мынаҥ да ары рынокты ајаруда тударыс, јаан банкротстволор болбос деп иженерис.\n— Бу бӧлӱкке кандый јӧмӧлтӧ эдилер?\n— Экономиканы орныктырары аайынча эл планда туризм бӧлӱгине бир канча јӧмӧлтӧлӱ иш-керектер темдектелген. Пандемия ӧйинде уур-кӱчтер эҥ ле тыҥ табарган коночылык предприятиелерге јаан јӧмӧлтӧ бар. Туроператорлорго јӧмӧлтӧ. Инвесторлорго јилбилӱ болгодый тӧс јӧмӧлтӧлӧрдиҥ бирӱзи — ол јаҥы отельдер тударына ла эскилерин јазаарына, онойдо ок кӧп функциялу комплекстер тударына процентный ставкага субсидия берери. Чокумдап айтса, бу бӧлӱкке акча-манат чыгарарга турган инвесторлорго јеҥил баалу кредиттер берилер. Ондый программаны баштапкы катап тӧзӧп јадыбыс. Экономиканы орныктырары аайынча эл план ороонныҥ башкарузында кӧрӱлип јат. Јуук ӧйдӧ ол јарадылар деп иженедим. Планды јӧптӧгӧнин сакып алалы.\nОроондо албатылар ортодо учуштар ачылар\nРоссияда башка ороондорло авиарейстер эки бӧлӱкле ойто башталар. Минтранс, Росавиация ла «Аэрофлот» авиакомпания кийдирген баштануны РФ-та јаҥы коронавирус југуш ооруны тыш јанынаҥ экелерин ле оныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штаб јӧмӧгӧн. Јӧп оперштабтыҥ јууныныҥ протоколында бичилген. Минтранс Роспотребшиҥжӱле, МИД-ле, Ростуризмле, «Аэрофлотло» ӧмӧ-јӧмӧ јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнине јетпей Кабминге албатылар ортодо рейстерди ойто баштаары аайынча иштердиҥ аайы јанынаҥ баштану эдер учурлу болгон. Минтранска Россияныҥ аэропортторыныҥ белен болгонын јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнине јетире шиҥдеп салар јакылта берилген.\nЭксперттердиҥ шӱӱлтезиле, эҥ ле озо СНГ-ныҥ ороондоры сайын учуштар ойто башталар. Је Роспотребшиҥжӱ Великобританияла, Венгрияла, Германияла, Данияла, Италияла, Нидерландыла, Норвегияла, Польшала, Финляндияла, онойдо ок Вьетнамла, Китайла, Монголияла ла Шри-Ланкала авиаколбуны орныктырарын айтты. Роспотребшиҥжӱ Росавиацияга ийген самаразында бу ороондор эпидемиологиялык айалгала талдалганы чокумдалды. Темдектезе, тооломдо баштапкы тогус ороон ӱч некелтеге толо келижип турган, арткандары Минтранс берген тооломноҥ талдалган.\nАвиаучуштарды орныктырарында туристтердиҥ ороонныҥ тӱштӱк курортторына ууланганы камаанын јетирген. Јаан изӱ айдыҥ баштапкы амыралта кӱндеринде пассажирлердиҥ јӱрӱжи кызалаҥду айалгада кеминеҥ 80%-ке једип турар болгон деп, Аэропорттордыҥ албатылар ортодо ассоциациязы јетирген.\nСочиниҥ аэропортында јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде 32,5 муҥ пассажир јеткилдеш алган, 2014 јылда Олимпиада ӧйинде коногында 23 муҥ кире кижи јеткилделип турган болгон. Пассажирлердиҥ јӱрӱжи кӧптӧгӧнин тӧс каланыҥ да аэропортторы темдектеген. Шереметьеводо јаан изӱ айдыҥ 1-7 кӱндеринде пассажирлердиҥ јӱрӱжи 270 муҥ кижи болгон. Ол 2019 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ ичбойындагы рейстериниҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ 40% кире. Домодедоводо чыгып јаткан 1,4 муҥнаҥ кӧп рейстер јеткилделген — 2019 јылдыҥ кӧргӱзӱзинеҥ 63%.\nРоссияда јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала балдардыҥ су-кадыгын орныктырар лагерьлери иштеп баштаган, экскурсиялар ла автобусту турлар тӧзӧлӧт. Ондый јол-јорыктар ӧйинде балдардыҥ су-кадыгына каршуны болдыртпаска, ада-энелерге, ӱредӱлик ле башка тӧзӧлмӧлӧргӧ, онойдо ок турагенттерге тартар компанияларды талдаарында бир канча ээжи-некелтелер бӱдӱрер керек деп, Ространсшиҥжӱде куучындадылар.\nОндый јол-јорыктар озолондыра јакыганы аайынча эдилет.\nТартар компания (тартаачы) јакыган јаныла фрахтованиениҥ јӧптӧжӱзин эмезе наряд-јакылта тургузар учурлу. Јӧптӧжӱни юридический лицо эмезе таҥынаҥ аргачы болуп турган ла автобустарла пассажирлер тартар јараду бичиктӱ тартаачыла тургузар керек деп, Ространсшиҥжӱде ајардылар.\n«Кӧлӱк онойдо ок лицензияныҥ тооломында бар болор керек» — деп, ведомстводо айттылар. Бу јетирӱлерди Ространсшиҥжӱниҥ сайтынаҥ эмезе государстволык автојолдор аайынча шиҥжӱниҥ јербойында башкартузында табып алар аргалу. Тартаачыда пассажирдиҥ су-кадыгына каршу јеткенде ле јӧӧжӧ ӱрелгенде карууныҥ страхованиезиниҥ јӧптӧжӱзи болор учурлу. Ол керегинде јетирӱни Страховщиктердиҥ эл биригӱзиниҥ сайтынаҥ алар аргалу.\nЈол-јорыктыҥ алдында транспортный компанияныҥ чыгартулу кижизи автобустыҥ тискинчизине инструктаж ӧткӱрип, автобустыҥ техникалык аайын ширтеер учурлу. Јол-јорыктыҥ чаазынында ол керегинде бичилер керек. Улус тартар кӧлӱкке јаантайын дезинфекция эдилер учурлу.


Тӧрӧл јеристиҥ байлыгы — бичиктерде - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде библиотекалар краевед ууламјылу ла тӧзӧгӧлӱ ишти бийик кеминде чыҥдый ла билгир ӧткӱрет. Бу ишти элбеде ле тереҥжиде ӧткӱреринде библиотекалардыҥ ченемели јаан ла байлык.\nКраеведениениҥ сурактарыла иштеп турган учреждениелердиҥ ле организациялардыҥ ортозында шак библиотека јаҥжыккан јаҥжыгуларды, кӧгӱс байлыкты, культураны чебер ле кыракы јууп, корып, эл-јон ортодо јартамалду ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Кычыраачыны тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизиле таныштырары, јерлештериниҥ јаркынду ӧткӧн ӧйиле оморкоп јӱрерине, бойыныҥ ук-тӧзин, тазыл-тамырын, чӱм-јаҥын тооп, баалаарына таскадары — библиотеканыҥ ӧткӱрип јаткан краевед ижиниҥ тӧс учуры, амадузы шак мында деп айдарга јараар.\nТургуза ӧйдӧ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ баш бӧлӱктериниҥ бирӱзи деп краеведение ле национальный библиография бӧлӱги јолду чотолот. Бу бӧлӱк 1993 јылда ачылып, ичкери јолын алынган. Бӧлӱктиҥ каруулу ла тӧс ижи — фондты толо ло ӱргӱлјикке чеберлеер ээжиге тайанып белетеери, онойдо ок культура, санат ла тӱӱки аайынча јетирӱлердиҥ автоматикалык базазын тӧзӧӧри. Краевед фондтор бойыныҥ тӧрӧлиле, оныҥ тӱӱкизиле, культуразыла, экономиказыла, ар-бӱткендик байлыгыла тереҥжиде, бастыра јанынаҥ таныжар иште эҥ баштапкы ла чындык болушчызы болуп јат. Керектӱ ончо јетирӱлер, бичиктер бу фондтордо бар. Краевед фондторды Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ энчи-байлыгыныҥ туура салбас бӧлӱги деп айдарга јараар.\nКраевед бӧлӱк бойыныҥ ижин 1959-1960 јылдарда баштаган деп чотолот. Эҥ баштапкы библиограф-краевед болуп В. А. Давыдова иштеген. Оныҥ кийнинде бу иште Т. И. Угарова (Берегошева), Н. П. Кучияк, В. А. Исхакова, В. М. Чичиекова деген улус иштеп, молјуларын каруулу бӱдӱрген.\nБу бӧлӱкте 40 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына јайаан јайалталу библиограф-краевед, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Л. Т. Баштыкова једимдӱ иштеген. Шак ла Лидия Турдубековна Алтай Республиканыҥ библиотечный системазында краевед иштиҥ тӧзӧгӧзин салган деп айдар керек. Лидия Турдубековнаныҥ билгир башкартузыла краевед справочно-библиографиялык аппарат јолын алынган. Шак ла бу ӧйдӧ бичиичилердиҥ, поэттердиҥ, темдектезе, А. М. Демченконыҥ, С. С. Каташтыҥ, П. В. Кучияктыҥ, Ч. А. Чунижековтыҥ, И. В. Шодоевтиҥ, кайчы Н. У. Улагашевтиҥ јайаандык иштери аайынча баштапкы библиографиялык кӧргӱзӱлери (указатели) белетелип чыккан. Онойдо ок јаан справочниктердиҥ тоозында, темдектезе, «Писатели Горного Алтая» (1988), «Художники Республики Алтай» (1992), «Музыкальная культура и искусство Республики Алтай» (1996) ла оноҥ до ӧскӧлӧри чыккан.\nКраевед фондтыҥ тӧзӧгӧзи, ӧзӧги деп фондты ла краевед справочно-библиографиялык аппаратты (КСБА) аҥылап темдектеер керек. Ол сводный краевед систематический каталогтоҥ турат (СКСК). Бу каталог 1960 јылдаҥ ала 1993 јылга јетире ӧткӱрилген (бӱгӱнги кӱнде ол токтодылган). Онойып, 1994 јылдаҥ ала јетирӱлердиҥ «Край» деген электрон базазы ижин баштаган. Бу базада 43 муҥнаҥ ажыра документтер. Тургуза ӧйдӧ бӧлӱктиҥ библиографтары бойлорыныҥ ижинде «Ирбис» деген библиотечный информационный системаны тузаланат. Бӧлӱктиҥ электрон каталогында («Периодика краеведения», «Электронный каталог краеведения») 40 муҥнаҥ ажыра бичимел бар.\n1997 јылдаҥ ала краевед бӧлӱктеги государственный национальный библиографияныҥ секторы Алтай Республиканыҥ Книжный палатазыныҥ молјуларын бӱдӱрет. 2002 јылда «Книга Республики Алтай за 2000-2001 гг.» деген баштапкы каталог белетелип, кепке базылып чыккан (тургузаачызы М. М. Алушкина).\nСектор 2002 јылдаҥ ала «Летопись печати Республики Алтай» деген изданиени јылдыҥ ла белетеп чыгарат. Бу јаан учурлу ла тузалу бичикке «Книжная летопись», «Летопись журнальных статей» деген бӧлӱктер кирет. 2005 јылдаҥ ала сектор «Летопись авторефератов диссертаций» деп адалган бичикти белетеп чыгарат. Бӱгӱнги кӱнде «Летопись печати Республики Алтай» деген бичик национальный библиографияныҥ јаан једими деп айдар керек. Онойдо ок эл библиотеканыҥ ӧмӧлигиниҥ, бойыныҥ ижиниҥ устарыныҥ једимдӱ ижиниҥ турултазы болуп јат.\nЭл библиотеканыҥ краеведение ле национальный библиография бӧлӱгин 2008 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире байлык ченемелдӱ, профессионал кеми бийик С. В. Моможокова билгир башкарат. Бӧлӱктиҥ ишчилери кычыраачыларла кӧнӱ иштеп тура, бу ок ӧйдӧ краевед ле эл литератураныҥ учуры, јери јанынаҥ кемиле, учурыла јаан јартамалду ишти ӧткӱрет. Темдектезе, библиографиялык бичиктерди-пособиелерди: «Учебные издания для алтайских школ (вторая половина XIX — начало XX вв.)», «Э. М. Палкин» (2014), «Сакитова Г. Д.» (2015), «В. И. Чаптынов» (2015), «И. В. Шодоев» (2016), «Б. У. Укачин» (2018), Ј. Б. Каинчин» (2018) ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу бичиктерди белетеп чыгарган. Кезик бичиктерге кожулталар эдилип, авторлорыныҥ юбилейлерине такып ойто кепке базылып чыгарылган. Кажы ла кӧргӱзӱ-указатель эмезе авторлордыҥ юбилейлик јаштарына учурлалган бичиктер фотојуруктарлу. Јылдыҥ ла Алтай Республиканыҥ календарь-хронографы таланыҥ библиотечный системазына белетелип чыгарылат. Башка-башка ууламјыла кӧп тоолу кӧдӱриҥилер белетелип ӧткӱрилет. Эбире јылына јӱзӱн-башка обзорлор, бичиктердиҥ кӧрӱлери аайынча кӱрее куучындар, эҥирлер, бичиичилерле, јондык ишчилерле, кеендиктиҥ устарыла јайаандык туштажулар ӧткӱрилет. Онойдо ок јаҥы чыккан бичиктердиҥ таныштырулары, каланыҥ ичиле литературалык рейстер, бичиичи-юбилярлардыҥ адыла адалган оромдордыҥ улузыла элес туштажулар ӧткӱрилип, сурактар берилет. Јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган Краевед кычырыштарга, фестивальга јилбӱ јаанап, туружаачыларыныҥ тоозы кӧптӧп турганы оморкодулу.\nБӱгӱнги кӱнде бӧлӱктиҥ фондында 18000 ажыра документтер бар. Бого краевед литература, микроносительдердеги документтер, фотојуруктар, карталар кирет.\nКраевед бӧлӱкке јылдыҥ ла 10 муҥга шыдар кычыраачылар кӱӱнзеп, меҥдеп келедилер. Олордыҥ тоозында каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери, ӱренеечилер, ӱредӱчилер, билимчилер, онойдо ок ӧскӧ талалардаҥ, ыраак ороондордоҥ келген айылчылар. Туулу Алтайдыҥ эрјинедий энчи-байлыгы шак бу краевед бӧлӱкте чындык коруулда, кичеемелде деп айдарга јараар.\nЭл библиотеканыҥ краеведение ле национальный библиография бӧлӱги республиканыҥ библиотекаларына краевед иш аайынча методикалык тӧс јер болуп јат. Мында иштеп јаткан бойыныҥ ижиниҥ устары керектӱ болушты тӱрген, ӧйинде ле чыҥдый јетирет.


Койу кöчöниҥ сценарии « Свадебный портал Республики Алтай\nКойу кöчöниҥ сценарии\nКойу кöчö — баланыҥ 1 jажы толгоныныҥ байрамы\nСценарийди «Алтай тойдыҥ порталыныҥ« сурагыла Унутова Лидия Яковлевна белетеген.\nБайрамнаҥ озо отты алкаар\nЭт бышкан, кöчö кайнаган кийнинде (тузардаҥ озо) – баланыҥ энези jааназы ла кожо, ол эмезе ада-энези тöштиҥ бажынаҥ, кичÿ кабыргадаҥ 2 тилимнеҥ алып, чööчöйгö агаш калбакла мÿн уруп алала, От-Энеге амзадып jат. Отты алкап, бажырып, суранып jадылар. Сöстöрди акту бойыныҥ санаазыла айтса jакшы. Jаткан jерине бажырып, байрам öдÿп jаткан jерди де адап айдынарга jараар.\nЭэлгелÿ алкыш беригер,\nЭрjинелÿ салым беригер!\nМойынды (кезик аймактарда тöшти?) эне-кижи челдеер учурлу. Мойынды ару, сындырбай челдезе, баланыҥ jÿрÿми jеҥил, jакшы болор дежет.\nСтолго курсак-тамак салынып, улус jуулып отурган кийнинде, улусты уткып, jакшылажып ийер:\n-Jакшылар, кару тöрööндöр! Кÿндÿлÿ айылчылар! Ончогорго изÿ-изÿ эзенис. Тар эжикке батпас, тай ат кöдÿрип албас jаан быйаныс! Кандый ла öйдö, кышкы кÿнди кыска дебей, jайгы кÿнди изÿ дебей, бастыра керектери туура салып, айттыруны алып jедип келип турган кару таайлар, эjелер, jестелер, ака-карындаштар, нöкöрлöр — келгенигер учун быйан слерге, мак слерге! Тере тондый jыртылбас, ташталбас, jаманды, jакшыны ÿлешкен нак албаты слер!\nАк jалаҥда ак кайыҥ\nАлдынаҥ öрö корболу.\nАйылда отурган тöрööн\nАлтан эки алкышту!\nТöстöктö öскöн кöк кайыҥ\nТöзинеҥ бери корболу.\nТööрдö отурган бу таайлар\nТöртöн эки алкышту!\n- Кандый слер бÿгÿн jараш! Омок-седеҥ ле сÿÿнчилÿ! Байрамла слерди! Су-кадык ла ырысту болыгар, алтайарда амыр jуртагар!\nJаан-jаан тöрööндöрди адап ийер, улусты бой-бойыла таныштырып ийер.\n- Таныжып ийектер. Ыраактаҥ келген ажу-боочылар ашкан, агын суулар кечкен…\nБаланы айылчыларга чыгарар тужында\nАргымак кулды чыдаза,\nАрташ ажар ат болор!\nАданыҥ уулы (кызы) чыдаза,\nАлбаты jуулып jыргал болор!\nJалбрактар тереҥ уйкуда,\n(jас, jай öйдö, ол öйлöргö келиштире айдар)\nКалыҥ кардыҥ алдында.\nТеҥериле толун ай jÿзет,\n(баланыҥ адын адап)-ге 1 jаш толот!\n- Бÿгÿн бисте байрам! Сÿÿнчи, каткы, ырыс бисте! Уткыгар!\nАда-энези баланы айылчыларга чыгарат. Jажы толгон бала кеп-кийим кийген. Баланы ада-энези колына алып ба, ол эмезе ойынчык атка, кööликке (машинага) отургызып чыгарарга jарар. Оной этсе, коркышту солун, эффектный болор! Биледе öскö балдар бар болзо, ака-эjелериле де jединижип алала чыгарарга jарар.\nБаланыҥ ада-энези балазына чööчöйдö сÿт амзадып, бастыра балдарга база берет. Арчын кÿйдÿрип, аластап, ада-энези балазын алкап jадылар:\nJÿс jаш jажа,\nJÿгÿрÿк атка мин!\nJарындуга туттуртпа, балам!\nАда-энеҥниҥ оморкодузы бол,\nАлтайыҥды чеберлеп jÿр!\nЭрjине кулды чыдады,\nЭэр салар öй келди.\nЭнениҥ уулы (кызы) чыдады,\nЧÿрмеш кезер öй келди!\nОйынчыктардыҥ кажызыла ойноор?\nБаланыҥ чачын тоомjылу таайы кезет. Кайчы, кескен чач салар ак баштык эмезе бöс белетеп алар.\nБашкараачы чÿрмеш кезер таайын кычырат:\n«Бажын сыймаган, Балтырын тыҥыткан,\nАгару керекти эдерге,\nАмадап келген таайы …(таайыныҥ адын адап).\nБаш болзын слерге!»\nТаайы чыгып баланы алкап jат:\n«Чÿрмежинеҥ кезип jадым – алын jолы ачылзын,\nКийнинеҥ кезип jадым – кийин jолы тартылбазын,\nТöбöзинеҥ кезип jадым – Ада-Кудайынаҥ тудунзын!\nСаамайларынаҥ кезилип – айландыра курчуу алынзын!»\nЧачты кезип, белетеп салган бöскö салар. Чач кескен таайы баркызын (сыйын) айдып jат. Кой, кулун айдып берерге jарар. Кажы ла кижи бойыныҥ аргазыла берип jат, кыйалта jогынаҥ мал адайтан деген ээжи jок!\nЧÿрмеш кескен тöрööндöргö кур курчалат.\n- Ас та болзо, калыгыс бар, jаҥдап салган jаҥыс бар! Кандый jакшы – jаҥдап jÿргенис. Jастыра да болзо, келиштирип те болзо, jе акту jÿрегистеҥ эдип jадыбыс! Jаман айтпагар, jастырабысты таштагар, алкыш-быйанарды айдыгар!\n«Jаҥарлап jÿрген кожоҥыс бар. Кабай кожоҥысты jаҥырадып ийектер», — деген сöстöрлö, энелер, эjелер, jеҥелер кабай, jаҥар кожоҥ кожоҥдогылайт.\nКандый ла «тужактар» болот\nКожоҥдогон кийнинеҥ тужак кезер öй келди. Бу чÿм-jаҥды бала буды-колына бек турзын, балтырларына кÿч кожулзын деп, бала jакшы бассын деп эдет. Анайда ок, баланыҥ jолында, jÿрÿминде «тужактар» учурабазын деп кезет, алкайт.\nТужак кезетен таайын эмезе аказын кычырып, башкараачы айдат:\nJÿрÿмде бÿдÿрилбей jÿрзин!\nКокпоҥдодо jÿгÿрип, кой балазын акалазын!\nКазалада jÿгÿрип, кас балазын акалазын!\nАрбаҥдада jÿгÿрип, ат балазын акалазын,\nӰрпеҥдеде jÿгÿрип, уй балазын акалазын!\nТужагын кезип jадыбыс!\nТужагын кезип, таайы алкап, сыйын берип ол эмезе адап jат. Тужакты койдыҥ тÿгинеҥ иирген учуктаҥ (jиптеҥ) эдерге jарар.\nТужак кескен тöрööндöргö кур курчалат.\nЧÿрмеш ле тужак кезишле койу кöчö байрамныҥ учурлу jаны бÿдÿрилип калган.\nАнаҥ ары байрам бойыныҥ темиле барат: тöрööндöр, айылчылар сöс алып баланы алкагылайт. Койу кöчöниҥ алкыштарын бу бÿктеҥ табарыгар. Баланыҥ ада-энезин уткыгылайт, олорго учурлап кожоҥдор кожондолот («Энениҥ колы», «Эне» ле о.ö.)\nБалдарла ойындар öткÿрилет. Ол ойындарды öткÿрерге аҥылу агентстволорды кычырып, ол эмезе бойыныҥ кÿчиле ойнодорго jарар.\nКойу кöчö байрам орой тÿнге jетире, таҥ атканча jыргалбай jат. Бу баланыҥ байрамы, öйинде божоп калар учурлу. Баланыҥ байрамында аракы канча ла кире ас болзо, ончно ло кире jакшы. Чек jок болзо jакшы.\nАлты боочы ажырган\nАт-эрjинеге баш болзын.\nАлбаты jууп jыргаткан\nАда-энеге быйан болзын!\nБала-баркагар су-кадык, санаалу, керсÿ чыдазын! Албатыбыс корболоп öссин, Алтайыс эзен-амыр турзын!\nСценарий: Л.Я. Унутова, Беш-Öзöк jурт.\nФото: Арина Улачина.


Кöгÿстеҥ чыккан ÿндер… Главная - Уймонские вести\nКöгÿстеҥ чыккан ÿндер… 17 11 2017 12:21\nӰлÿрген айдыҥ 20-чи кÿнинде, поэт ле бичиичи, алтай литератураныҥ классиги Лазарь Кокышев чыккан кÿнде, Алтай тилдиҥ кÿнине учурлай Корумду jурттыҥ культура байзыҥында ÿренчиктер ортодо jакшынак кöрÿ-маргаан öтти. Бу jылда кöрÿ-маргаанныҥ тöзööчилери – Корумду jурттыҥ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ÿредÿчилери Б. Р. Чокова ла И. Ю. Иркитова, культура байзыҥыныҥ башкараачызы Т.В. Каймыштаева. Алтай албаты ачык-jарык кылык-jаҥыла, кÿндÿзек улус болгоныла аҥыланат. Бу да учуралда кöрÿ-маргаанды öткÿреечилер койдоҥ сойып, тамзыкту алама-шикир курсагын jайа салып, келген айылчыларды кÿндÿледилер.\nБайрамды Корумду jурттыҥ баштамы класстарыныҥ ÿренчиктери Л. В. Кокышевтиҥ «Колхозтыҥ конторазында Каракайдыҥ jонло куучындашканы» деп чÿмдемели аайынча тургускан ойыныла ачтылар. Jиит артисттерди кöрööчилер изÿ колчабыжула уткыдылар. Оноҥ ары эске кычырары аайынча кöрÿ-маргаан ÿч бöлÿкле öткöн. Балдар алтай бичиичилердиҥ ÿлгерлерин ле керек дезе кай чöрчöктиҥ ÿзугин кычырган.\nТуружаачылардыҥ тоозы – 24 кижи. Олор аймактыҥ 12 школынаҥ (Куjурлу, Тÿҥÿр, Сугаш, Амур, Кöксуу-Оозы, Карагай, Корумду, Кастакту, Талду, Юстик, Абай, Ак-Сас (Банное) келген. Баштапкы бöлÿкте 1-4 класстар, экинчизинде 5-8-чи класстар, ÿчинчи бöлÿкте 9-11-чы класстардыҥ ÿренчиктери. Кöрÿге балдарды jöмöп лö баштап ÿредÿчилери келген. Текши алза, балдар кöрÿге кичеенип белетенгени иле болды. Туружаачыларга ла олордыҥ ÿредÿчилерине эрчимдÿ ижи учун jаан быйан айдар керек. Нениҥ учун дезе чÿмдемелди jаҥыс ла чокым, jарт кычырарына ÿредер эмес, анайда ок автордыҥ кÿÿн-санаазын сезип, jÿрегине jуук алып, тöрöл тилиниҥ байлыгын öзöгиле сезерине, кöрöрине таскадары jеҥил иш эмес.\nКамыстыҥ каруулу ижин Кöксуу-Оозы аймактыҥ ÿредÿ аайынча бöлÿгиниҥ методисттери В. Т. Иркитова, В. В. Кыпчакова, алтай тилдиҥ ÿредÿчилериниҥ биригÿзиниҥ башкараачызы М. А. Самаева, Тÿҥÿр jурттыҥ школыныҥ ÿредÿчизи Г. М. Окрашева, Амур jурттыҥ школыныҥ ÿредÿчизи Е. К. Кокпоева бÿдÿргендер. Кöрÿ маргаан кептÿ болгон адында камыска jеҥÿчилдерди илелер керек болгон.\nАнайып, баштамы класстар ортодо jеҥÿчил болуп, Сугаш jурттыҥ школыныҥ 3-чи класыныныҥ ÿренчиги Аржана Содоева чыккан. Ол Кÿлер Тепуковтыҥ «Телефон» деп ÿлгерин куучындаган. Аржананыҥ jерлежи, 1-кы класстыҥ ÿренчиги Камила Тадышева Jоргой Кыдыевтыҥ «Аҥ-куштарлу Алтайым» деп ÿлгерин кычырганы учун экинчи jерди алды. Ӱчинчи jерди Кöксуу-Оозы jурттыҥ баштамы школыныҥ 3-чи клазыныҥ ÿренчиги Арина Кожутова алды. Ол кöрööчилердиҥ алдына Кÿлер Тепуковтыҥ «Маргаан» деп ÿлгериле чыккан.\n5-8-чи класстар ортодо Сугаш jурттыҥ школыныҥ 7-чи клазыныныҥ ÿренчиги Вероника Мичуева эҥ артык болды. Ол Лазарь Кокышевтиҥ «Ӱредÿ божогон. Jериме Москвадаҥ…» деп ÿлгерин талдама кычырган. Экинчи ле ÿчинчи jерлерди Светлана Каймыштаева (8-чи класс, Тÿҥÿр) ла Елена Кабина (6-чы класс, Амур) алдылар. 9-11-чи класстардыҥ ÿренчиктери ортодо jеҥÿни Арунай Четова (9-чы класс, Сугаш) алды. Экинчи болуп, Анастасия Капшунова (9-чы класс, Сугаш) чыкты. Ӱчинчи jерди Кöксуу-Оозы jурттаҥ Эльмира Каташева (9-чы класс) алды. Онойдо ок бу байрамда ÿредÿчилер турушкан. Журавлева Г. И «Чактаҥ узун кÿн» (Ч. Айтматов), Кокпоева Е. К «Jÿс письмо» (Л. В. Кокышев) ла Суртаева З. Б. «Ундыбагар» (Л. В. Кокышев) деп ÿлгерлерди ле прозанаҥ алынган ÿзÿкти эске кычырдылар.\nБастыра туружаачылар алтай кулjаларла кееркеткен, алкыш сöстöрлö алкап бичилген дипломдорло, бичиктерле кайралдаттылар.\nКöрÿ-маргаанныҥ кийнинде ада-энелердиҥ адынаҥ Р. Е. Кожутов сöс айтты. «Мениҥ чыккан-öскöн jерим – Урсул ичи. Кöксуу-Оозы аймакта jатканым он jылга jууктажа берди. Иштеген ижим аайынча кандый ла талада jÿрерге келишкен, jе кайда да jÿрзеҥ, кижи бойыныҥ тöрöлине тартылатан эмтир. Алтай албатыбыс канча чактарды öдÿп, кандый да кызалаҥду öйлöрдö тазыл-тамыры ÿзулбей, jаҥдап келген jаҥжыгуларын ундыбай келгени оморкодылу – деп, Родион Егорович куучындады. – Бÿгÿн бу байрамда балдардыҥ ÿлгер кычырганын угуп, сÿреен оморкодым, кöгÿс-санаам байыды, кеҥиди. Бистиҥ алтай jурттарда тоoмjызы jаан каргандары да бар, кокырчы-куучынчы jииттери де бар. Jе олордыҥ кезиги су-алтай тилиле куучындажып билбези ачымчылу. Jаш ÿйе качан да болзо jаандардыҥ кийнинеҥ барып jат. Олордоҥ кöрÿжип, тем алат. Jаанай берген улус бойыныҥ тöрöл тилиле су-ару куучындап билбезе, jаш ÿйе керегинде нени айдар?.. Бастыра таскаду биленеҥ башталып jат ине».\nБу курч суракты кöдÿрип, кöксин öйкöгöн санаа-шÿÿлтезин чыгара айткан ада кижиле jöпсинбес арга jок. Кажы ла биледе ада-эне, балазы тöрöл тилин билерине, сÿÿрине, угы-тöзин, jаҥжыгуларын билип, тооп jÿрерине таскадар керек. Тöрöл тилин билбеген бала угы-тöзинеҥ, тазыл-тамырынаҥ ырап, öзöги кунураар. Канча да тилди билип jÿрзе, jе су-алтай, сÿрлÿ тöрöл тилин билген кижи öскö укту калыктар ортозында кайылып калбас, «мен – jебрен тÿрктердиҥ кабайында чыдаган алтай кижи» – деп, оморкоп айдар.\nСугаштыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ÿредÿчизи С.С. ИРТЫШЕВА.


09.10.2018 - altaicholmon\nКалыктарды бириктиреечи албаты-кожоҥныҥ байрамы\nГорно-Алтайскта Эл театрда сыгын айдыҥ 21-22 кӱндеринде ӧткӧн Кайчылардыҥ калыктар ортодогы курултайы ӧйинде Россияныҥ албатыларыныҥ тилдериле албаты-кожоҥныҥ «Этновидение» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ талдашту талалык бӧлӱги ӧткӧн. Ондо республикадаҥ 5 туружаачыныҥ ады-јолы чокымдалып адалган.\nJар куучын деп жанрла чӱмделгени\nКееркедим публицистиканыҥ жанрлары башка-башка: кере бичиктер, эске алыныштар, кӱнлик јетирӱлер (дневник), улустыҥ сӱр-кеберин сӧслӧ јураары, јол-јорыктагы бичимелдер ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Бӱгӱнги кӱнде политикадаҥ арыган кычыраачы кере бичиктерге јайылып, јаҥырта јартаган јетирӱлерле јилбиркейт. Шак бу тушта јӱрӱмде чын болгон учуралдар, эске алыныштар, кере бичиктер тузалу болуп јат.\nОл улустыҥ јилбӱлериле јӱрген\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, тергеениҥ ӱчинчи ле тӧртинчи созывтарыныҥ депутады Николай Тайтаков эзен јӱрген болзо, ого быјыл сыгын айдыҥ 26-чы кӱнинде 70 јаш толор эди. Бу кӱнде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин јарлу политиктиҥ тул арткан эш-нӧкӧри Галина Ивановна Тайтаковага аҥылу сӧстӧрлӧ баштанган. Галина Ивановна карыкчалду да, сӱӱнчилӱ де ӧйлӧрдӧ политиктиҥ чындык тайагы, болушчызы\nАлтын сӱрлӱ Алтай — ӱредӱчилердиҥ јайаандыгында\nУлаганда тоолу кӱндер кайра ӱредӱлик ишчилериниҥ јайаандыгыныҥ бичиичи Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп адалган талалык байрамы ӧтти.\nӰредӱчи, кандый кӧп бу сӧстӧрдӧ…\nӰлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱредӱчилердиҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Тергеениҥ ӱредӱ бӧлӱгинде иштеп турган бастыра ишчилерди профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко уткыгандар.\nЧаҥкыр айаста – Кан-Кереде кужыс\n25 јыл мынаҥ кайра, 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 6-чы кӱнинде, Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Соведи республиканыҥ гербин јӧптӧгӧн.\nЭколяттардыҥ кычырузы јӧмӧлтӧ алган\nБу јуукта РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенконыҥ башкартузыла эпшилердиҥ Экинчи евразийский форумы Санкт-Петербургта ӧткӧн. Оныҥ ижинде телекейдиҥ 110 орооныныҥ чыгартулу улузы, албатылар ортодогы 27 јаан организация, ол тоодо ООН, ЮНИДО ло Европаныҥ соведи турушкан.\n«Мениҥ јажым – мениҥ байлыгым»\nЈаан јаштулардыҥ телекейлик кӱнин кӱстиҥ экинчи айыныҥ 1-кы кӱнинде темдектеери јаҥжыгып калган. Байрам калыктар ортодогы статусту байрам болуп јат. Бу ӧй тегиндӱ эмес талдалган – ол алтын ӧй, кӱсти алтын ӧй деп чотойдылар, оныҥ учун јаан јаштуларга кӱстиҥ эҥ кидим бу ӧйин аҥылап берер јӧп јарадылган.


01.10.2019 - altaicholmon\n1968 јылда Александр Михайлович Демченконыҥ ла Николай Григорьевич Куранаковтыҥ кожо чӱмдеген «Кайыр јолдор» деп романы алтай тилле кепке базылып чыккан. Бу чӱмдемелдиҥ чыкканынаҥ ала 51 јыл болды. А .М. Демченкого быјыл 105 јаш толды. Александр Михайлович Демченко ло Николай Григорьевич Куранаков јуунныҥ ла иштиҥ ветерандары болгон. А. М. Демченко журналист, бичиичи-романист, публицист, драматург. Ол «Шыргайты»,\nТаракай: «Мениҥ јуруктарым – кӧӧрӧм ойын, кокыр, соот…»\nӦткӧн туштажуныҥ база бир солун бӧлӱги – Алтайыстыҥ ады јарлу јурукчызы Николай Чепоковло – Таракайла туштажу болгон. Бу кижиниҥ куучынын јаҥыс та ӱренчиктер эмес, је јаан да улус сӱрекей јилбиркеп уккан. Таракайды балдар тургуза ла «бойыныҥ кижизи» кире кӧрӱп, ого ума јок кӧп сурактар берген. Бу бичигеним јурукчыныҥ сурактарга карууларынаҥ јуунадылган. Учурыла, мен слердеҥ бир\n«Чолушман јаар јол тӱҥей ле тудулар…»\nБыјыл ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥ јолы бӱдӱп, ишке табыштырылганынаҥ бери одус јыл толуп јат. Бӱгӱн 1986-1990 јылдарда партияныҥ Улагандагы райкомыныҥ баштапкы качызы болуп иштеген, иштиҥ ветераны, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи А. Б. Соколовтыҥ бу јол канайда тудулып башталганы керегинде эске алганын јарлап турубыс. –Бистиҥ ортобыста ады-јолы тыҥ ла танылу эмес поэттердиҥ бирӱзи\nЈасактыҥ ээжилерин јаантайын бӱдӱрер керек\n2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагыныҥ јаргы участогы 15 јылдыгын темдектеп јат. Оҥдой аймактыҥ јӧптӧштиреечи (мировой) јаргычызы болуп Наталья КАТАШЕВА он јыл иштеп келген. Бӱгӱн оныла иштиҥ уч-турулталары, јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ ижиниҥ учуры керегинде эрмек-куучын ӧдӧт. —Наталья Николаевна, он јыл кайра кӧрзӧ, Слердиҥ јӧптӧштиреечи јаргычы болуп иштегенигер недеҥ башталган, иштиҥ уч-турулталары кандый?\n«Ӧмӧлижип, албаданып иштейдис…»\nБу јуукта Шабалин аймакта болуп, оныҥ тӧс јурт јеезезиниҥ администрациязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Ахмет ТАЙТАКОВЛО эрмек-куучын ӧткӱрдис. –Ахмет Петрович, мал киштежип, кижи куучындажып таныжатан эди. Кажы јердеҥ болорор, сӧӧгӧр не кижи, бу иште качаннаҥ ала иштеп јадыгар? –Меркит сӧӧктӱ болорым, чыккан-ӧскӧн јерим Беш-Ӧзӧк јурт. Шабалинниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязында ӱчинчи јыл иштейдим. Анаҥ озо Приморский крайда черӱчил\n«Јеристиҥ ээлери болуп, оны келер ӱйелерге артыралы»\nАнастасия Семеновна Тодожокова химия билимдердиҥ кандидады, ас тоолу тургун туба калыктыҥ чындык кызы. Ол узак јылдарга ГАГУ-да преподаватель болуп иштеген, Туулу Алтайдыҥ эм ӧлӧҥдӧрин шиҥдеген, ас тоолу тургун калыктардыҥ тап-эриктери учун чылаазыны јок тартыжаачы болуп туру. Калганчы јылдарда ол бойыныҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ јерлештериле кожо калыгыныҥ ундылып брааткан сӧстӧрин, эрмектерин јууп, таныктӧс лӧ орус-туба сӧзлик тургузып,\nӦмӧ-јӧмӧ иш быжу тӧзӧлип калган\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ коллегиязыныҥ јуунында турушты. Јуунга чыгарылган сурактарды шӱӱжеринде тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын, су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Валентина Мунатова, СПИД-ле тартыжары ла болдыртпазы аайынча тӧс јердиҥ баш врачы Елена Сакашева, Гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ баш врачы Геннадий Архипов, ӧрӧ адалган башкартуныҥ ишчилери турушкан.\n«Бу ишти слердеҥ артык кем де билбес…»\nСыгын айдыҥ 27-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ конференц-залында Туризмниҥ телекейлик кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин турушкан. Бу кӧдӱриҥи туризм бӧлӱгинде јакшы иштеп тургандарды кайралдаарынаҥ башталган деп айдар керек. Анайып, профессионал ижинде једимдери ле республикада туризмди ӧскӱрерине јаан камаанын јетиргени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ


Тӧрт муҥнаҥ кӧп ӧрӧкӧ јеткилделген - altaicholmon\nТӧрт муҥнаҥ кӧп ӧрӧкӧ јеткилделген\nӧткӧн јылда «Газпром» ПАО Алтай Республикада газты ӱлештиретен объекттерди тударына 250 миллион салковой кире инвестициялар берген. Бу темдек Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «Газпромныҥ» башкартузы канча јылдарга ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганын керелейт.\nГаз баратан трубалардыҥ текши узуны тогузон километрге јетти, оныҥ шылтузында 4 муҥ квартираны (таҥынаҥ улустыҥ тураларын) газла јеткилдегедий аргалар ачылган. Бу иштердиҥ кӧп сабазы Майма аймактыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ јеринде ӧткӱрилген.\n2018 јылда Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «Газпромныҥ» башкартузы ортодо тургузылган јӧптӧжӱ оноҥ ары улалтылган, ондо республиканыҥ ӧскӧ аймактарын «чаҥкыр» одырула јеткилдеерине јаан ајару эдилет.


25.10.2017 - altaicholmon\nТурачак, Чой, Майма аймактар озочыл јерде\nКаландар јууйтан органдарга Алтай Республиканыҥ эл-јоны бӱгӱн 55 миллион салковой акча тӧлӧгӧн, тӧлӧйтӧни 200 миллион салковойдоҥ кӧп.\n«Ару кӧзнӧктӧр» деген быйанду керек\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, Оҥдой аймакта јаан јаштулардыҥ айлыгын ӧткӱрериниҥ программазы элбек болгон. Ӧткӱрилген иштердиҥ тоозында «Ару кӧзнӧктӧр» деген быйанду керек.


Туганайлар, 1 август 2019 - 11:02\nКондакь: 2 нче кöй\n"Эй изге äтей, дöньнеҥ эямен, аныҥ бушка чыга торган нястялярен кюҥел бирмей ташлаб, син Саровь монастырына урыннашкан. Анда Пяриштяляргя ошашлы тороб, кюб кешегя котолоу öчöн жул ачкан, шуҥар кюря, эй Серафимь äтей, сöйöн."\nСаров урманы, келлияда\nКаты чирлярендя жатыб\nХодайыбыз кодрят биргян,\nАлла Анасы "Билге" биргяндя.\n"Бу безнеҥ ырыу" дейеб\nАҥа тöртеб кюрсяткян.\nКешегя жул кюрсяткян.\nУл Ходайга жалбарган.\nЖарлы, жятим, толлары,\nБарсы да аҥар барган.\nМеҥ кöн-тöнне жалгаб\nСыуык ташка тезлянгян\n"Эй Алла изге бул" дейеб\nЖарлыкау ул эзлянгян.\nИзге Ана Ӱз олöшеня алган.\nАнда жяшягян кызларга\nСерафимь чын ата булган.\nЭй Алла жактырткычы,\nБез öчöн Ходайга инял,\nКичерсен дейеб соройбыз.


Кӧк одыруны кажы ла айылга - altaicholmon\nКӧк одыруны кажы ла айылга\nJаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников тергеени газла јеткилдеер сураккка учурлалган јуун ӧткӱрген.\nБашчы јуунды ачып, «Алтай Республикага газ ӧткӱрери керегинде јаан учурлу јӧп 2006 јылда чыккан. Андый јакылтаны биске ойгор кӧгӱстӱ башкараачыбыс, ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путин берген. Ол тушта республиканыҥ башкарузы «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели Алексей Миллерле туштажып, ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧпӧжӱзин тургускан. Тергееге газ ӧткӱрер иштер ол ло тарый эрчимдӱ башталган» — деп темдектеген. «Бис газ ӧткӱретен трубаларды Горно-Алтайскка јетире эки ле јылга салып салганыс, газӧткӱштиҥ станциязы база кыска ӧйгӧ тудулган, анайда ок 25 километр јерге аҥылу ӧткӱштер ӧткӱрилип јазалган».\n«Бистиҥ тергееге газ ӧткӱрери сӱрекей јаан учурлу сурак. Улустыҥ айылдарына кӧк одыру келгениле колбой эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми билдирлӱ јаранган деп айдар керек. Оныҥ да учун темдектелген иштерди ӧйинде бӱдӱрер некелтелер туруп јат. Графикти буспас керек. Алынган молјуларысты бӱдӱрбезеес, «Газпром» республикага акча чыгарбас. Бӱгӱнги кӱнде тураларын газка алты муҥ кижи колбоп алар аргалу. Jе улус акча-манат јок болгонынаҥ улам кӧк одыруны тузаланарга тыҥ ла кӱӱнзебей јат. Эл-јонныҥ уур-кӱчтерин бис јакшы билерис. Башкару улустыҥ кредиттериниҥ проценттерин јарымдай да болзо, субсидировать эдерге белен. Ӱзеери банктарла иштеп, јарамыкту аргалар табар керек» — деп, башчы ајарган. А. В. Бердников субсидированиени јылгырладарга быјыл тергеениҥ бюджединде салынган акчаныҥ кемин кӧптӧтсин деп јакылта берген.\nJуунныҥ ижинде башкаруныҥ министерстволорыныҥ, комитеттериниҥ чыгартулу ишчилери, Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларыныҥ јаандары Ольга Сафронова ла Евгений Понпа турушкандар. Газ ӧткӱрериниҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгалары керегинде јетирӱни тергеелик ӧзӱм аайынча министр Николай Кондратьев эткен. Оныҥ айтканыла, «Газпром» ПАО Алтай Республиканы кӧк одырула јеткилдеерге 2007-2017 јылдарда башка-башка кемдӱ бюджеттердиҥ акча-манадыныҥ ла инвестицияларыныҥ јӧмӧлтӧзиле 6 619, 85 миллион акча чыгарган. Арбынду акчала кӧп иштер эдилген деп айдар керек. Анайып, республикада он јылдыҥ туркунына 489,9 километр јерде газ ӧткӱретен аҥылу јазалдар тудулган. Jурттардыҥ ортозында ла јурттардыҥ бойында 478,44 километр јерде трубалар салынган. Горно-Алтайскта — 3607, Майма аймакта 2022 турага јаҥыдаҥ газ ӧткӱрилген. 2007-2017 јылдарда республикада анайда ок газка 115 котельный кӧчӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде 240 кӧлӱк дезе бензинниҥ ордына баазы јеҥил газты тузаланат.\nТергееде газ ӧткӱрер бастыра иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ажындыра јӧптӧгӧн графиги аайынча ӧдӱп јат. Оныҥ ижин республиканыҥ башчызы бойыныҥ ајарузында тудат. Быјылгы јылда бисте база кӧп иштер темдектелген. Тергеелик ӧзӱмниҥ министриниҥ айтканыла болзо, «Газпром» ПАО 2018 јылда газтыҥ трубаларын саларга, оныҥ станцияларын тударга, ӧткӱштирер јазалдарын чыныктап јазаарга, ӱлекерлерле иштеерге республикага база 110 миллион салковой акча чыгарар. Тургуза ӧйдӧ Майма аймакта Рыбалка јуртта ла Горно-Алтайскта Байат микрорайондо тудум иштер эрчимдӱ ӧдӧт. Газтыҥ трубаларын салар јазал иштер ӧскӧ јерлерде база темдектелген. Jуук ӧйдӧ тудум иштер Майма аймакта Дубровка јуртта, Горно-Алтайскта Гардинка микрорайондо, Кайастагы, Поселковыйдагы ла Гончарныйдагы оромдордо кӧнӱ башталар. Алтайский крайдыҥ Алтыгы Кайыҥчы јуртынаҥ ала Майма аймакта Манјӱрек јуртка јетире болотон газӧткӱштиҥ јери шиҥделип, госудастволык экспертиза ӧдӧт.\nБистиҥ тергееде «2014-2017 јылдарга ла 2020 јылга јетире јурт јерлерди турумкай ӧскӱрериниҥ» адылу федерал программазы база јакшы иштеп јат. Быјылгы јылда јурт јерлерге газ ӧткӱрер программа аайынча Алтай Республикага 59,06 миллион салковой акча чыгарылары темдектелген. Бу программаны толо бӱдӱрер некелтелер турат. Николай Кондратьевтиҥ айтканыла, бистиҥ тергееде јурт јерлерди турумкай ӧскӱрериниҥ программазын бӱдӱрерге ончо аргалар бар. Майма аймакта Кызыл-Ӧзӧк јуртта ӧдӱп турган иштер шак бу программа аайынча ӧдӱп јат. Строительдер мындагы иштерди јуук ӧйдӧ тӱгезер. Майма јурттыҥ Алтайская, Лесная, Ленинниҥ, Иштиҥ адыла адалган оромдорында газ ӧткӱретен станциялар база тудулат. Мындый ок станциялар Манјӱректе база болор. Jуук ӧйдӧ бу јуртта тудум иштерди ӧткӱрерге конкурс јарлалар. Конкурсты ойноп алган организацияга иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр лӧ ол программаны бӱдӱрерин кӧнӱ баштаар.\nАлтай Республиканыҥ «Жилищно-коммунальный службазыныҥ ла транспорттыҥ комплексиниҥ ӧзӱми» деген государстволык программазы тергеени кӧк одырула јеткилдееринде база јаан јӧмӧлтӧзин јетирет. Газла колбулу сурактарды бӱдӱрерге бу программа аайынча 10,5 миллион салковой акча чыгарылары темдектелген. Оныҥ акчазыла Горно-Алтайскта 28-чи ле 31-чи таҥмалу микрорайондордо јабыс тебӱлӱ газӧткӱштер тудулар. Ого Пос¸локтогы микрорайонныҥ јарымызы, Октябрьский ле Полежаева оромдордо турган туралар кирет.\n2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 6,57 километр јерде јаҥы газӧткӱш тудулган. Эмди кӧк одыруныҥ станциязына 414 тураны колбоорго јараар. Бӱгӱнги кӱнде ого 140 тура колболгон. Быјыл ишке анайда ок Майма аймакта Озерное јуртта тудулып јаткан объекттер табыштырылар. Майма јурттыҥ бойында 16 ла 32 таҥмалу микрорайондордо газӧткӱштер база ӧткӱрилет. Мындагы иштер база быјыл тӱгенер. Айдарда, республиканыҥ эҥ јаан деген јуртыныҥ Советская, Заводская, Садовая ла Алгаирская оромдорында јаткан улустыҥ айылдарына ӧдӱп јаткан јылда газ база келер. Jурт јаткандар тураларын газӧткӱшке колбоорго тыҥ ла кӱӱнзебей јат деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдибис. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла, олор каланыҥ эл-јоны ортодо јартамалду ишти база ӧткӱрип јадылар. Кезик улуста тураларын газӧткӱшке колбоор аргалар јокко јуук. Ончозын акча-манат буудактап јат. Jаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнине јетире Горно-Алтайскта ла Майма аймакта 6477 газӧткӱш тудулган, је ого јӱк ле 3623 тура колболгон. Газӧткӱштиҥ јанында турган 2854 тура акча-манаттаҥ улам кӧк одыруны тузаланып болбойт.\nА. В. Бердников јуунда газтыҥ сурагына јаан ајару эткен. Бу јанынаҥ тергеелик ӧзӱмниҥ ле иштиҥ министерстволорына ишти ылтам эрчимделтер керек. Jеҥилтелер алар аргалу ветерандардыҥ, балдары кӧп лӧ кирези ас билелердиҥ тоозын чокымдап, ајаруга алар некелтелер туруп јат. Олорго государствоныҥ башка-башка программалары ажыра болуш јетирер аргалар бар ба? Ончозын шиҥдеп, кыска ӧйгӧ јартына чыгар керек. Башчы Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларына болуш эткедий улустыҥ тооломын тургуссын деген јакылта берген. Газ ӧткӱрериниҥ программазын толо бӱдӱрерге, јеҥилтелӱ улуска болуш јетирерге келер јылдыҥ бюджедине акча алдындагы јылдарга кӧрӧ, кӧптӧдӧ салынары база темдектелет.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ишчилери јурттарда сходтор ӧткӱрип, таҥынаҥ улустардыҥ айылдарында болуп, јартамалду иштерди ӧткӱрип те турган болзо, је онызы бӱгӱнги кӱнде арай ла ас. Jурт јаткандардыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгатан аргалардыҥ бирӱзи — улуска банктардаҥ адылу кредит берери. Бистиҥ тергееге газ сӱрекей керектӱ. «Газпром» ПАО-ло тургускан јӧптӧжӱни кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрип, кӧк одырула кажы ла айылды јеткилдеер керек. Республиканыҥ башчызы акту бойы јуук ӧйдӧ газӧткӱштиҥ сурактары аайынча эл-јонло туштажулар ӧткӱрерге темдектейт.


Шашыкман ба, Чабышкан ба? | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЭмил сайлу кузук бар.\nЭне Шашыкман Алтай бар.\nАр-бӱткенде кажы ла кырда, сууда, тайга-ташта бойыныҥ jебрен ӧйлӧрдӧ адап койгон ады-jолы бар. Jе ӧйлӧ кожо олордыҥ кӧп сабазыныҥ аттары кубулып, бӱткен тазыл-тамырынаҥ, учурынаҥ ырай берген. Кийнинде олорды jартап болбой, оҥоры-тескери шӱӱлтелер боло берет. Мындый айалгалар анчада ла jурттардыҥ топонимиказында улам ла сайын учурап jат. Керек мынайда ла барза, ада-ӧбӧкӧлӧрис учурлап, байлап-чуулап адап койгон јерлердиҥ чындык аттары ундылып, jоголып калар деп чочыду бар. Айдарда, бу сурактыҥ аайына чыгарга кандый да коштой jаткан калыктардыҥ сӧстӧринеҥ, сӧзликтеринеҥ казынбай, бойлорыстыҥ ла билим-билгирлеристи тузаланар керек.\nМында элдеҥ озо jербойыныҥ тургун jаан jаштулардыҥ jетирӱлерин, jердиҥ географический айалгазын, озогы шиҥжӱчилердиҥ тӱӱкилик jетирӱлерин кыракы шиҥдеп кӧрӧр керек.\nБистиҥ Шашыкман jурттыҥ адын «Чабышкан» деп сӧстӧҥ турган деп шӱӱлте эмдиги ӧйдӧ элбеде jайыла берди. Чабышкан деп ат Е.М. Чапыевтиҥ 1991 jылда чыккан «Ономастика Горного-Алтая» деп бичигинде баштапкы катап айдылып jат. Автор бу атты «Жау-шапкан» (рубились) деп кыргыс сӧстӧҥ келген деп jартайт (стр. 41). Туку кажы алтайдагы кыргыстар, та кажы чакта бистиҥ jурт турган jерге чабыжып-jуулажып jӱрӱп, «жау-шапкан» болзын деп адагандарын аайлаар арга jок. Кандый ла озогы керекте, оны керелеп, бӱдӱмjилеп турган тӱӱкилик jетирӱ болор керек, jе мында олор jок.\nЧабышкан деп атты тургун jаан jаштулар билбес те эмтир. «Ондый ла неме укпадыс, Шашыкман ла болгон эди» деп айдыжат. Тургун улус билбесте, тууразынаҥ келип канай укаркаарыс.\nБу бичимелде мен бойымныҥ ла санаа- шӱӱлтемди, укканымды-билгенимди айдып турум. Jӧп эмес улус бойлорыныҥ санаа — кӱӱндерин айткай.\nЭмди тӱӱкилик jетирӱлерди кӧрӱп ийектер. 19 чактыҥ учы jаар Туулу Алтайга билим керек — jарактарыла jӱрген jарлу билимчилердиҥ бичиген бичиктери бар. Олордыҥ бирӱзи, немец укту В.В. Радловтыҥ 1893 jылда Лейпцигте чыккан «Из Сибири» деп бичиги. В.В. Радлов 1860 jылда бистиҥ Туулу Алтайла jорыктап, Урсул ичиле кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде Коротынаҥ Шашыкманды ӧдӱп, Оҥдойго jеткени керегинде бичип jат «Переехали верхом Короты и поехали вниз по Урусулу. Переправились через две речушки Талду и Шашакман…, в долине много больших участков земли окружены частоколом и превращены в пашню. К пашням подведены канавки… на левом берегу Урусула их приходиться искусственно орошать по нескольку раз за лето». (Из Сибири. 1893 г. с.26.). Радлов бу jерди ӧдӱп jадала ондо, чедендеп, сугарылып турган кӧп кыралар керегинде ле онойдо ок ӧзӧктӧ ло кырлардыҥ эдектеринде кӧп уй-мал отоп jӱргенин бичийт: «…В долине и по склонам гор паслись многочисленные стада». (с. 26.). Бичиген jерлердиҥ аайын кӧрзӧ, ондо кӱнбадыш келтейинеҥ Коротынаҥ ала Шашакманныҥ кӱнчыгыш келтейинде Каранту-Кообы деп jерлер керегинде айдылган эмтир.\nБаза бир шиҥжӱчи-статист Швецов С.П. 20-чи чактыҥ учында каанныҥ jакарузыла jердиҥ реформазын белетеер экспедицияла jорыктап, «Кочевники Бийского уезда. Горный Алтай и его население» деп бичикти 1890 jылда чыгарган. Ондо Шашыкман керегинде база айдылып jат «… по реке Шашыкман кочуют 43 аила… Летовки находятся за поскотиной, а зимовки в поскотине, которые огороженны пашнею. Для орошения сенокосов и пашен есть 4 арыка, которыми пользуються поочередно». (Инородцы Бийского уезда. Т.1. стр. 156. 1890 г.)\nБу эки jетирӱлердеҥ кӧрзӧ, Шашыкманныҥ тургун эл-jоны ол ӧйлӧрдӧ мал азыраарыла коштой, аш отургызып, олорды сугаратан эп-аргаларды (ирригационная система) элбеде тузаланган эмтир. Ол субактардыҥ орды эмди де Шашыкман ичи ӧрӧ Кызыл Таш деп тууныҥ эдегинде иле кӧрӱнип jат. Ол jердиҥ ады Субак деп адалат. Археологтордыҥ шиҥдегениле, ол субактыҥ тӧзӧлгӧн ӧйи 8 чакка, тӱрктердиҥ ӧйине келижип jат. Jербойыныҥ эл-jоны озодо оны «Бурут» албатыныҥ субагы деп айдыжатан.\nӦрӧги jетирӱлердеҥ кӧрзӧ, ол ӧйлӧрдӧ кыраларды айландыра текши чедендеп тургулайтан эмтир. Чеденниҥ база бир ады – Ман болор. Ӧйлӧ кожо ол сӧс табынча ундылып, jӱк ле кезектей топонимикада артып калган: Jаламан, Эликманар, Шашыкман. Jаан jаштулардыҥ айтканыла, озодо чеден-манды шаашкактап тудуп, шаашкакту ман» деп айдатан. Шашыкман jурт турган jерде (эмдиги Победа ором) коболы сӧӧктӱ улустыҥ кыра сӱрӱп, арба отургызып турган jери болгон эмтир. Олорды сугарган субактардыҥ орды Сайламан кырдыҥ тӱштӱк келтейинде кезектей артып калган.\nБу ӧрӧги jетирӱлердеҥ кӧрзӧ, эмдиги jурт турган ӧзӧк Шаашкактуман деп адалып, табынча Шашыкман болуп калган.\nШашыкман ӧзӧктиҥ оҥ jанында, Урсул кечире, Jудукман деп арал турат. Jудук – jыду деп сӧслӧ койу агаштарлу, jыраа – jыгындарлу ар-бӱткендик объекти (арал, тайга, арка) адап jат. Алдында ӧйлӧрдӧ бу сӱреен койу, jыш арал болгон дежет. Айдарда, ол ажыра мал-аштыҥ белен ӧдӱп болбос айалгазын кӧрӱп, чеден, манга тӱҥейлеп Jудукман деп адаган.\nJурттыҥ тӱндӱк келтейинде Сайламан деп кыр туруп jат. Бу тууныҥ кӱнбадыш учы jаар кобы-jиктеринде jебрен кӧчкӧлӧрдӧҥ арткан сай таштар, корумдар сӱреен кӧп. Оны ӧрӧ мал-аш база чыгып болбос. Айдарда, jербойыныҥ эл-jоны кыразын мал-аш тепсебезин деп, ман, чеден тудуп, онойдо ок манга тӱҥей ар-бӱткендик айалгаларды (Jудукманныҥ аралын, Сайламан кырды) эптӱ тузаланып, jебрен ӧйлӧрдӧҥ бери кыра ижин бийик кеминде ӧткӱргендер.\nАдакыда бу ӧрӧги айдылган тӱӱкилик, географиялык ла jер бойыныҥ полевой jетирӱ-материалдарына тайанып, Шашыкман деп ат кайдаҥ келгенин jарт билип алар арга бар.\nК. Ойноткинов, Шашыкман јурт\n« Живёт имя – живёт человек!\nНеделя Мытаря и Фарисея. »


Наталья Екеева: «Депутаттыҥ ижинде оок-тобырлар јок» - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айалчызы — ыраак-јуук талаларда ады-јолы элбеде јарлу, танылу Наталья ЕКЕЕВА. Ӱредӱчи, билимчи, јондык ишчи, политик. Јаркынду, ачык-јарык, керсӱ эпши — Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ баштапкы председатели, Россияныҥ Јондык палатазында республиканыҥ адынаҥ чыгартулу баштапкы эпши, Алтай Республикада ОНФ-тыҥ талалык бӧлӱгиниҥ учредители ле баштапкы сопредседатели, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болгон баштапкы эпши. Бӱгӱнги кӱнде — ол Алтай Республиканыҥ депутады, парламенттиҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитдиниҥ председатели.\n—Наталья Михайловна, Слер Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына бирмандатный округ аайынча талдалып тудулганар, айла, чындык јеҥӱни 447 ӱнле артыктап ӧткӧнӧр. Слердиҥ шӱӱлтегерле, Алтай Республиканыҥ депутады кандый болор керек, учуры кандый?\n—Мен озо ло баштап талдаштарда мениҥ кандидатурамды јӧмӧгӧн, Шабалин аймактыҥ меге бӱткен эл-јонына алкыш-быйанымды айдадым. Депутат јаҥда албатыныҥ талдап алган чыгартулу кижизи болуп јат. Ол јасакберимле јасакберимниҥ эки тӧс учурлу ижин бӱдӱрет (бойыныҥ компетенцияларыныҥ кеминде нормативно-правовой акттарды белетееринде ле јарадарында туружары) ла чыгартулу (бойыныҥ ӱнбереечилериниҥ-избирательдериниҥ јилбӱлерин корыыры). Шак оныҥ учун меге депутат болоры јаҥыс та бӱдӱмји эмес, је онойдо ок сӱреен јаан каруулу болоры деп айдарым.\n— Комитеттиҥ апарып јаткан ижи учурыла, кемиле јаан: эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Слерге кажызы баштапкы јерде эмезе учурлу?\n—Меге комитеттиҥ ижиниҥ ончо ууламјылары јаан учурлу, нениҥ учун дезе мында куучын ончо бӧлӱктерде бирлик государственный политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери болуп јат. Айдарда, мында бу сурактыҥ аайы-бажына бис 100 процентке чыгарыс, база ӧскӧзиниҥ аайын кирезинде ле бӱдӱрерис дегени јастыра, неге де јарабас керек. Депутаттыҥ ижинде оок-тобырлар јок.\n—Јаскы сессия тӱгенди. Парламенттиҥ каникулдарыныҥ тапту јакшы тужы. Тӱп-шӱӱлтелерди эдетен ӧй, онойдо ок келер ӧйгӧ бӱдӱретен ишти чокымдап, темдектеп алары, бир сӧслӧ, токтой тӱжӱп, эбире ајыктанып ийерге јараар. Бодолында мында ондый ла тереҥ учур јок ошкош, је онызы јогынаҥ ичкери кыймыгу, ӧзӱм база болбос ине. Слер комитеттиҥ бу ӧйдиҥ туркунына эткен ижи јанынаҥ айдып ийзер?\n—Слердиҥ темдектегенерле, комитеттиҥ апарып јаткан сурактары кӧп лӧ элбек. Кажы ла ууламјы комитеттиҥ ижинде кӧргӱзилет, оныҥ учун бир ле туштажу ӧйинде эдилген иш јанынаҥ элбеде, толо айдар арга јок. Темдектеерге турганым, комитеттиҥ јасакберим (законотворческий) ижин Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык организацияларла, СМИ-лерле ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јаҥыртарына, јаҥы кемине чыгарына ууламјылалган. Комитет кӧрӱлип јаткан ӧйдиҥ туркунына (2019 ј. кӱчӱрген айы—2020 ј. кичӱ изӱ айы) 5 јасактыҥ ӱлекерин кӧргӧн: олордыҥ экӱзи — базовый, чокымдап айтса, јаҥы јасакберим акттар, тапэриктик колбулары мынаҥ озо јасакла чыдулалбаган. Республиканыҥ ӱч јасагына кубулталар ла кожулталар кийдирилген.\nОнойып, «Об Уполномоченном по правам ребенка в Республике Алтай» деген јаҥы јасак јарадылган. Шак бу институт бистиҥ талада 2011 јылдаҥ ала иштеп јат. Је јасакла оныҥ тап-эриктӱ ээжизи, тӧс иш-задачалары, чыдулары, тап-эриктери ле оныҥ ижиле колбулу сурак-тары чыдулалбаган, јарадылбаган. Бу јасакты јараткан кийнинде балдардыҥ, олордыҥ ада-энелериниҥ, опекундарыныҥ тап-эриктерин оноҥ једимдӱ корыыр јарамыкту арга берер, анчада ла бу пандемияла колбулу кӱч ӧйдӧ. Россияныҥ президенти В. Путин балдарлу билелерге социальный јӧмӧлтӧ-болуш јетирери аайынча бир канча јаан учурлу јӧптӧр јараткан. Чокымдап айтса, баланыҥ тап-эриктери аайынча институт јарадылган јӧптӧрдиҥ јӱрӱмде бӱдерин шиҥжӱде туда-тан орган болуп јат.\n—Наталья Михайловна, Алтай Республика — тӱӱкилик-культуралык энчи-байлыгыла тыҥытту тала. Ол энчи-байлыкты јаҥыс та чеберлеп алары эмес, је онойдо ок эмдиги айалгада ӧзӱмдик јолло апарары сӱреен керектӱ. Је онызы эҥ ле озо јасакберимле чы-дулалып јат. Бу ууламјыда кандый иш ӧтти?\n—Бойыныҥ ӧйинде «Об этническом наследии Республики Алтай» деген јасак јарадылган. Бу јасакка кий-дирилген тӱзедӱ кӧгӱс байлыктыҥ јаан учурлу јанын чеберлеп јаткан кайчыларды јӧмӧӧриниҥ, јилбиркедериниҥ ээжизин тургузып јат. Онойдо ок «О регулировании некоторых вопросов в области сохра-нения, использования, популяризации и государственной охраны объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации в Республике Алтай и признании утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Алтай» деген јасакка тӱзедӱ кийдирилген. Ол тӱзедӱ культуралык энчи-байлыктыҥ объекттерин корыырыныҥ гран-кыйуларын чокымдаар ээжилерди тургузатан норма-ээжини чокымдаары аайынча тӱзедӱ болуп јат. Онойдо ок шак ондый јерлердиҥ гран-кыйуларындагы јерлерди тузаланарыныҥ аҥылу ээжизин ле бу ок јерлердиҥ гран-кыйуларында градостроительный регламентке некелтелер.\nЭмезе, темдектезе, калганчы ӧйдӧ баштапкы катап «Капитальный ремонт, реконструкция и оснащение детских музыкальных школ и школ искусств» деген сурак чыгарылды. Бисте школдорды, детсадтарды, ФАП-тарды тударыныҥ, јаҥыртарыныҥ ла чыныктаарыныҥ «дорожный карталары» (графиктери) бар. Мындый ок «дорожный карталар» культураныҥ учреждениелери аайынча база бар, је ондо эмеш тӱзедетен сурактар бар. Тӱзедетен ууламјыларды ајаруга алып, озо бӱдӱретен ишти темдектеп алары јанынаҥ шӱӱлте эдилген.\n—Бойыныҥ ӧйинде К. Маркс национальный сурактаҥ уур-кӱч сурак јок деп айдып салган ине. Слердиҥ комитеттиҥ ижине бу сурак база кирет.\n—Чындап та, национальный сурак — сӱреен чичке сурак, мында сӱрекей ајарыҥкай болор керек. Керектӱ тӱзедӱ «О регулировании некоторых вопросов в сфере защиты прав коренных малочисленных народов Российской Федерации, проживающих в Республике Алтай» деген јасакка кийдирилген. Мында «традиционное хозяйствование» (мал-ашты бойын, билезин јеткилдеерге тудуп јат) деген оҥдомолдыҥ ордына «традиционная хозяйственная деятельность» деп оҥдомол кийдирилген. Мында ишти ӧскӱрери, товарды белетеери ле садары, болушты јетирери ле о. ӧ. керегинде айдылат. Онойдо ок кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн сессияда депутаттар РФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик коруланыш аайынча министри А. О. Котяковко эткен баштануны јаратканын темдектеер кӱӱним бар. Баштану пенсияны Јака Тӱндӱкке ле ого тӱҥейлелген јерлерде јадып турган граждандарга районный коэффициентти тузаланып чоттоорыныҥ ла тӧлӧӧриниҥ сурактары аайынча. Депутаттар пенсияга районный коэффициентти чоттооры текшилей ончо улуска эмес болгонын јаратпай јадылар.\nЧындап, мен 2019 јылда Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ керектери аайынча экспертно-консультативный советтиҥ ижинде турушкам. Ол РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирь федерал округ аайынча чыдулу кижизи С. И. Меняйлоныҥ башкарганыла ӧткӧн. Мен бу советтиҥ турчызы болуп, тӧрӧл тилдерди ӱредери ле чеберлеери, кадрларды белетеери аайынча сурактарла доклад эткем. Округ бистиҥ талада бу ууламјыда јарамыкту јасакберим тӧзӧгӧ лӧ иштиҥ јакшынак ченемели бар болгонын темдектеди. Бистиҥ шӱӱлтелерис Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ федерал реестрин белетееринде ајаруга алылган. Онойдо ок «Об отдельных вопросах развития российского казачества на территории Республики Алтай» деген базовый јасак јарадылган. Ол јасак РФ-тыҥ казактарыныҥ биригӱлериниҥ государственный реестрине кийдирилгендердиҥ бой-бойлоры ортодо колбуларды келиштире-эптештире тудат. АР-дыҥ «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» деген јасагыныҥ јӱрӱмде бӱдӱп турганы комитеттиҥ јаантайынгы ајарузында.\nКалганчы ӧйдӧ Орус тилдиҥ (кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱни) ле Алтай тилдиҥ (ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱни) кӱндери элбеде, тӧзӧмӧлдӱ темдектелет. Мениҥ шӱӱлтемле, «Развитие алтайского языка» деген программаны тургузарында јаҥы кӧрӱмле башкарынар, јаҥы эп-сӱмелер тузаланар керек. Мында сурак јаҥыс ла акча-манат јанынаҥ эмес, је онойдо ок тилдиҥ эл-тергеелик политиказыныҥ концепциязын белетеери јанынаҥ сурак база турат. Мынызы дезе бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазына билимдик баа берери, улайынга мониторинг, тилди ӱредериниҥ методиказы, ӱредер, методикалык ла чӱмдемел литература ла о. ӧ. Комитет бу ууламјыдагы ижин баштап тура, «О разработке и внедрении современных методик и информационных технологий преподавания алтайского языка в общеобразовательных организациях Республики Алтай» деген суракты кӧргӧн.\nКомитет бойыныҥ чыдулары аайынча каруулу ла системный ишти билгир, кӧнӱ ӧткӱрип јатканын темдектеер керек. Мен бир канча ла ууламјыла ӧткӧн иш аайынча кыскарта айттым. Кӧрӱлген сурактар сӱреен кӧп. Чокымдап айтса, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи созывы бойыныҥ ижин баштаганынаҥ ала комитеттиҥ јуундарында 49 сурак кӧрӱлген. Чындап та, мында јӱрӱм бойыныҥ тӱзедӱлерин кийдирет. Коронавирусный инфекциядаҥ улам аҥылу ајару дистанционный ӱредӱни белетеп ӧткӱрерине эдилген. Ӱредӱниҥ мындый јаҥы бӱдӱмиле колбой јондыкта, чокымдап айтса, ада-энелерде, кӧп сурактар болгон. Ӱредериниҥ айалгазы ла чыҥдыйы јанынаҥ сурактар. Бис иште учураган уур-кӱчтерле, олордыҥ аайы-бажына чыгарыла колбой АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри О. С. Саврасованыҥ јетирӱзин укканыс.\n—Бистиҥ укканысла, комитет ле Слер бойор текшиӱредӱлик организацияларда ӱренчиктерди азыраарын белетееринде акча-манаттыҥ кемин кӧдӱрери јанынаҥ баштаҥкай эткенер.\n—Чындап та, текши депутаттардыҥ корпузыныҥ јӧмӧгӧниле сӱреен кӧп иш ӧткӱрилген. Сурак ишмекчи группалардыҥ ла комитеттердиҥ јуундарында, Эл Курултайдыҥ Президиумында кӧрӱлген. Бис балдарды азыраарыныҥ баалары кӧдӱрилгениле, оныҥ ээжилери кубулганыла колбой бу статьяга республикан бюджетте индексация канча јылдардыҥ туркунына ӧткӱрилбегенин илезине чыгарганыс. Алтай Республиканыҥ башкарузыла ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында школдо балдарды азыраарына 2020 јылдыҥ бюджедине керектӱ акча-манатты 24,15 млн салковойдоҥ 37,9 млн салковойго јетире кӧдӱрдис.\nБу ла јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 1-4 класстардыҥ балдары изӱ курсак-тамакла јеткилделер, бого федерал бюджеттеҥ 68 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылып јат. Биске баштамы школдо «јайымдалган» акча чеберлелип, орто ло јаан звеного аткарылары сӱрекей јаан учурлу болуп јат. Комитеттиҥ темдектегениле, обедтиҥ баазы муниципал тӧзӧлмӧлӧр ортодо башка болбос учурлу (башказы 30 салк. ала 55 салк. једип турар учурлу). Бистиҥ АР-дыҥ ӱредӱ, билим министерствозына ла Роспотребшиҥжӱге типовой меню белетеери јанынаҥ эткен шӱӱлтелерис муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јол алынарына иженедим, бӱдедим. Мындый меню су-кадык курсак-тамактыҥ ээжилерине келижер учурлу.\n—Слер ле комитет чыгартулу ишти канайда бӱдӱредер?\n—Бистиҥ ӱнбереечилердиҥ тап-эриктерин ле јилбӱлерин корыыры јаҥыс та јасакберим иштиҥ эп-аргазыла ӧдӱп турган эмес. Је онойдо ок бузулган тап-эриктерди ле јайымды ол ло тарыйын орныктырар эп-аргаларла (консультация-юридический болуш, депутаттыҥ сураганы, СМИ-лерге баштанары,ишмекчи туштажулар, граждандардыҥ баштануларыла иштеери ле о. ӧ.) ӧткӱрилет.\nДепутаттыҥ таҥынаҥ бойыныҥ ижиниҥ ууламјызы — оныҥ округтагы ижи болуп јат. Бу ишке ӱнбереечилерле тушажулар, граждандарла таҥынаҥ туштажулар, ӱнбереечилердиҥ алдына отчеттор эдери. Шак мындый иштиҥ шылтузында эл-јонло, јондык организацияларла, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, социальный службалардыҥ учреждениелериле кайра колбуга јол берет. Онойдо ок эл-јондык учурлу кӧдӱриҥилерди белетегени база турулталу болуп јат. Бойыныҥ ӱнбереечилериле ишти једимдӱ тӧзӧӧр амадула бойыныҥ ижин штаб база ӧткӱрет. Мында граждандарла туштажулар ӧдӧт, граждандардыҥ бичиген ле айткан баштанулары база ајаруга алылат.\n—Слерде кычыраачыларга айдар сӧзӧр-эрмегер база да бар ла болбой…\n—Ончо бу сурактар бастыра депутаттардыҥ корпузыныҥ эрчимдӱ јӧмӧлтӧзиле чечилет. Анчада ла комитеттиҥ турчыларыныҥ ижин аҥылёап темдектеер кӱӱним бар. Он бир депутаттаҥ јӱк ле экӱзинде мыныҥ алдындагы созывтагы парламенттиҥ ижиниҥ ченемели бар. Арткандары јаҥы улус. Је меге озо ло баштап олордыҥ јӱрӱмдик ле ижиндеги ченемели сӱреен учурлу. Комитеттиҥ сегис турчызы ӱредӱ системазында иштеген ле иштеп јат, олордыҥ тӧртӱзи — ӱредӱлик учреждениелердиҥ башкараачылары. Айдарда, бу мындый состав тургузылган сурактардыҥ аайы-бажына билгир, чындык чыгарына, «когыс јерлерди» илезине чыгарарына, бойыныҥ ӧйинде ајару эдерине сӱреен керектӱ. Је ончо ло сурактардыҥ бажына тӱрген-тӱкей чыгып болбозы карамду. Айдарда, алдыста јаан ла каруулу кӧп иш турат.\n—Наталья Михайловна, тузалу куучын-эрмек учун јаан быйан. Слерди кӧп тоолу кычыраачылардыҥ адынаҥ чыккан кӱнигерле уткуп, бек су-кадык, депутаттыҥ ижинде јаан једимдер кӱӱнзейдим.\nН. ВАСИЛЬЕВА куучындашкан


Ајаруда – ылтам бӱдӱретен иштер - altaicholmon\nАјаруда – ылтам бӱдӱретен иштер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, башкаруныҥ турчыларыла видеоколбула конференция ӧткӱрген.\nЈуунда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына белетеништиҥ сурактары шӱӱжилген. Аҥылу ајаруны Олег Хорохордин јууныҥ ветерандарына ла тылда иштегендерге «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы» деген медальдарды табыштырарына эткен. Республикага бир муҥнаҥ ажыра мындый медальдар келген. Олорды табыштырар ишти эрчимделтер керек деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nКарды арчыыры ла суулар кӧпшип јаанаар ӧйгӧ белетенери јуунда шӱӱжилген сурактардыҥ бирӱзи болгон. Онойдо, кӧп квартираларлу туралардыҥ ла јонјӱрӱмдик учурлу тудумдардыҥ јабынтыларында кӧп кар јуулганына ајару эдилген.\nЈаан кар тӱжӱп турган муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ – Горно-Алтайскка, Майма, Чой ло Турачак аймактарга карды чыгара тартарга ӱзеери акча-манат чыгарылганын Олег Хорохордин јетирген.\n«Јабынтылардагы карды тӱжӱрер ле эл-јон јаткан јерлердеҥ карды чыгара тартар ишти эки неделениҥ туркунына бӱдӱрип салар керек» – деп, республиканыҥ башчызы айткан. Ол анайда ок суулар јаанар ла ӧрттӧр чыгар чочыдулу ӧйгӧ белетенип, јеткер болдыртпас ууламјылу эдилген иштер керегинде кӱнӱҥ сайын јетирӱ эдерин каланыҥ ла аймактардыҥ јаандарына јакыган.\nЈуунда кӧрӱлген база бир сурак сӱрее-чӧпти јуунадарына учурлалган. Эл-јонноҥ јонјӱрӱмдик сетьтер ажыра комыдалдар келери улалганын Олег Хорохордин темдектеп, сӱрее-чӧпти ле таштанчыларды ӧйлӱ-ӧйинде чыгара тартарын тӧзӧзин деп јакыган. Горно-Алтайск каланыҥ башкартузыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ јетиргениле, калада сӱрее-чӧп салатан 526 јерде 1326 јаҥы контейнерлер тургузылган, олордоҥ 1074 контейнер – таҥынаҥ улустыҥ туралары турган јерлерде. Сӱреени чыгара тартар график ӱзӱлбези аайынча тергеелик операторлорло иш ӧдӱп турганын ол айткан.\nЭл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргениниҥ сурактары јуунда база шӱӱжилген. Алтай Республиканыҥ јеринде тургуза ӧйдӧ 11 эл ӱлекер аайынча 47 тергеелик ӱлекерди бӱдӱрер иш ӧдӧт. Профильный ведомстволордыҥ башкараачылары ӧткӧн иш керегинде јетирӱлер эткендер.\nОнойдо, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Суминниҥ јетиргениле, «Демография» деп эл ӱлекердиҥ «Јаан јашту ӱйе» деген программазы аайынча тергеениҥ ыраак јурт јерлеринде јаткан 65 јаштаҥ јаан улуска медициналык болуш алары јеҥил болорын јеткилдеерге беш мобильный бригадалар тӧзӧлгӧн.\nЈӧптӧлгӧн график ла диспансеризация ӧдӧр улустыҥ озолодо тургускан тооломы аайынча јаан јаштуларды аймактардыҥ тӧс эмчиликтерине су-кадыгын шиҥдеерге, диспансеризацияны ӧдӧргӧ лӧ ӱзеери шиҥжӱлер ӧткӱрерге јетиредилер. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам арга-чыдалы ас улусты јетирерге келиштире јазалган ла јепселген кӧлӱктер бар. Быјыл тергееде мындый база беш бригада тӧзӧӧр сурак шӱӱжилет.\n«Экология» деп эл ӱлекердиҥ «Ару суу» деген программазы аайынча Горно-Алтайсктыҥ эл-јонын чыҥдый ичер суула јеткилдеерге Катунский водозабордыҥ ӱлекер документтерин белетеер иш быјыл башталарын АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков айткан. Ол анайда ок «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер аайынча темдектелген иштер тутак јок ӧткӧнин, тергеелик 22 јолды јазаары аайынча јӧптӧжӱлер тургузар иш учына једип келгенин куучындаган.\nБыјыл «Цифровая экономика» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип, 600 кире кижи узын бийиктедер ӱредӱ ӧдӧр. Јуук ӧйлӧрдӧ јал тӧлӧбӧс баштапкы вебинарлар ӧдӧрин АР-дыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Николай Степанов айткан.\n«Эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрер иштер јолдыҥ карталарында темдектелген ӧй аайынча чике ӧдӧр учурлу» – деп, Олег Хорохордин јуунда темдектеген.


Солун табынты - altaicholmon\nАзыйда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ собкор болгон, эмди журналистиканыҥ ветераны В.К. Майхиев кече редакцияга телефон сокты.\nОл сакыбаган јанынаҥ «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» 1958 јылда сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде чыккан номерин озогы документтериниҥ ортозынаҥ таап алган эмтир.\nНомердиҥ передовой статьязы «Кажы ла биледе газет болорын јеткилдеер» деп адалган, Ондо алтай јурттарда областьтыҥ сок јаҥыс алтай газедин таркадар иште эрчимдӱ туружып турган улустыҥ ады-јолы адалган эмтир, Олор: Улаган аймактаҥ—Семен Куйуков ло Абрам Акчин, Кан-Оозы аймактаҥ—М.Кыдрашев (Кӧзӱл), П.Нӧкӧров (Экинур), Оҥдой аймактаҥ— Бедюров ло Нонуков. Газеттиҥ ол туштагы тиразы 3000 экземпляр болгон.\nВиктор Кертиковичтиҥ куучыныла, Ол ло јылда Кӧкӧрӱ јуртка У.Садыков деген корреспондент келип јӱрген, школдо болуп, јакшы ӱредӱлӱ балдарды фотого соккон. Jаан удабай «Алтайдыҥ Чолмонында» ӱренчик Виктор Майхиевтиҥ фотојуругы кепке базылган.


15.02.2019 - altaicholmon\nСахалинде алтай јаҥар јайылган\nАлтайдыҥ калыктары бойыныҥ Чага байрамын сӱӱйт ле кайда ла темдектейт. Быјыл кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде Тӱштӱк-Сахалинскте јадып ла иштеп јӱрген алтайлар тӧрӧл јеринеҥ ыраакта да болзо, байрамын нак ӧткӱрген. Байрамда 130-таҥ кӧп кижи болгон. Амыраар кӱнде кӧп улус иштебеген болзо, Чагада улус оноҥ до кӧп болор эди. Байрам кӱн чыгардаҥ ала башталып, темирјолчылардыҥ Культура туразында\nСотовая связь для малых населенных пунктов\nПод руководством председателя Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай Владимира Тюлентина состоялось рабочее совещание «Об обеспечении современными услугами связи населенных пунктов Республики Алтай». Открывая совещание, Владимир Тюлентин подчеркнул, что в этом году проводится уже второе по счету совещание, посвященное обеспечению современными услугами связи населенных пунктов региона. По мнению спикера, на данной встрече разговор должен\nПередвижной фельдшерско-акушерский пункт, приобретенный для небольших отдаленных сел Онгудайского района, начал работу в Республике Алтай. В первый день медицинская бригада ФАПа, в состав которой вошли невропатолог, акушер-гинеколог, дерматолог и фельдшер, побывала в двух селах района – Чуй-Оозы и Ак-Боом, где проживает 23 и 22 человека соответственно. Врачи осмотрели жителей, четверым назначили амбулаторное лечение, одного человека\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде «Культуралар белтиринде» деген этнофестиваль ӧтти. Јаҥжыкканы аайынча 7-чи катап ӧткӱрилип јаткан Чага байрам ӧйинде музейде «Ӧзӱмдердиҥ ӧҥи алтай кебисте» деген урок ӧтти. Солун урокто каланыҥ ӱредӱлӱ заведениелериниҥ, школдорыныҥ ӱренеечилери, ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Быјылгы Чага байрам алтай кебиске учурлалды. Эл музейдиҥ тӱӱки бӧлӱгиниҥ баш билим\nКалганчы ок, калганчы туштажу, калганчы…\n1979 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде Туркестандагы јуучыл округтыҥ 40-чи черӱзиниҥ бӧлӱктери Амударья сууны понтон кӱр ажыра кечип, Афганистанныҥ јерине киргендер. Анайып, Советский Союз бастыра јер-телекейге олордо Орто Азияга бойыныҥ јилбӱлери бар деп угускан ла јарлаган. Тоолу ла ӧйдӧҥ ок-тарыныҥ јыды јытанып, Азияныҥ боро-сары ӧҥдӱ будуктары кызылына кӧмӱлген. Бек ле кӱчтӱ јаан ороон Кӱнчыгыш јаар\nОбоо јаны слердиҥ болзын, Омок јӱрӱм бистиҥ болзын\nЧага байрам ороонныҥ эҥ јаан учурлу эки јӱс байрамыныҥ бирӱзи болуп, «Россияныҥ национальный календарине» кирген. Ол анчада ла Чуйдыҥ эл-јонына јаан оморкодулу, нениҥ учун дезе, 26 јыл кайра Чага байрам Кӧкӧрӱде орныктырылып ӧткӱрилген эди. Бу ӧйдиҥ туркунына Чага байрам текши республика ичинде элбеде темдектелер болды. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Јарлыгыла Чага байрам быјыл кочкор айдыҥ\nЮристтердиҥ болужын – акча-јал тӧлӧбӧй\nЈал тӧлӧбӧс юридический болуш јетирери керегинде Алтай Республиканыҥ јасагы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында шӱӱжилген. Оныҥ ижинде парламенттиҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Анатолий Донской, республикан КСП-ныҥ јааны Артем Сумачаков, РФ-тыҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ, иш, јонјӱрӱмдик


Кажыбыска ла агару кӱн - altaicholmon\nУлу Јеҥӱниҥ 75-чи јылдыгыла колбой, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде республиканыҥ эл-јонын АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин уткыган.\nБу ок кӱнде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Мактыҥ мемориалында Ӱргӱлјиктиҥ одына чечектер салган. Ол бир минутка унчыкпай туруп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучылдардыҥ эземин кереестеген. Тергеениҥ башчызы анда ла кӱндӱлӱ караульный службаныҥ штабында – 1-кы таҥмалу постто болгон. Бу штаб ижин быјыл орныктырган деп айдар керек.\nАнайда ок Олег Хорохордин јууныҥ туружаачыларын Јеҥӱниҥ юбилейиле телефон ло видеоколбу ажыра уткыган. Бӱгӱн Алтай Республикада јууныҥ 39 ветераны эзен арткан.\nУлу Јеҥӱниҥ кӱнинеҥ бир кӱн озо Горно-Алтайскта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары јадып турган туралардыҥ кӧзнӧктӧриниҥ алдында ийделӱ структуралардыҥ ла горадминистрацияныҥ чыгартулу улузы јаан эмес ойын-концерттер кӧргӱзип, јуу ӧйиниҥ албаты сӱӱген кожоҥдорын кожоҥдогон. Мыныла коштой туралардыҥ кӧзнӧктӧринде «Јеҥӱниҥ кӧзнӧктӧри» деген акция башталган. Улус јадып турган тураларыныҥ кӧзнӧктӧрин 9 Майга учурлай јарандырып, кереестиҥ галереяларын јазаган. Быјыл фронтовик таадаларыныҥ јуруктарын тудунганча, Ӱргӱлјиктиҥ полкында базарга келишпеген бала-баркалары «Кереестиҥ сады» деген акцияда турушкан. Олор бойыныҥ участокторында, анайда ок эл-јон јӱрер јерлерде јеҥӱчилдерди кереестеп, агаштар отургыскан ла социальный сетьтерге агашты кемге учурлай отургысканы керегинде куучындар ла фотојуруктар јарлагандар. «Кереестиҥ сады» акцияда турушкан улустыҥ тоозында Федерация Совединиҥ сенаторы Татьяна Гигель, Майма аймактыҥ башчызы Роман Птицын, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ ишчилери, «Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ» Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ турчылары ла оноҥ дӧ ӧскӧлӧри турушкан. Бу акция аайынча Россияда 27 миллион агаш отургызары темдектелет. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде шак ла 27 миллион кижи корогон эди. Алтай Республикада бастыра аймактарда 28660 агаш отургызары темдектелет.\nБыјыл коронавирустаҥ улам Улу Јеҥӱниҥ кӱни јаҥжыкканы аайынча текши, телкем эттире темдектелбеген – кӧдӱриҥилӱ парад, Ӱргӱлјиктиҥ полкы ла ӧскӧ дӧ керек-јарактар јарт эмес ӧйгӧ кӧчӱрилген. Андый да болзо, ветерандар ајару јок артпаган.\nКӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ государственный оркестри онлайн-трансляция режимле Јеҥӱниҥ Кӱнине учурлай тергеениҥ бастыра эл-јонына байрамдык ойын-концерт ӧткӱрген. Давид Тухмановтыҥ ла Владимир Харитоновтыҥ «Јеҥӱниҥ Кӱни» деген јарлу кожоҥын тергеебистиҥ аристтери чике эфирде алтай тилле кожоҥдогон.\nТергеениҥ башкараачызы О. Хорохордин коронавирус југуш оору таркаар чочыдудаҥ улам эл-јонныҥ су-кадыгын чеберлеп аларга быјыл байрамдык керек-јарактар токтодылганын, соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилгенин темдектеген.\n«Улу Јеҥӱниҥ кӱни кажыбыска ла агару керек болуп јат. Ол тегин ле кӱн эмес, ол кереестиҥ, оморкодуныҥ ла јалтанбазыныҥ темдеги. Ол бойыныҥ албатызына, Тӧрӧлине сӱӱштиҥ темдеги, јӱректеристе ӱргӱлјикке артатан амыр-энчӱниҥ сӱр-темдеги. Јеҥӱ учун алкыш-быйан» – деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОл Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, тылдыҥ ишчилерине ле јууныҥ балдарына, Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јонына бек су-кадык, айас теҥери ле амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм кӱӱнзеген.\nБу ок кӱнде јерлежис Владислав Белобородов Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай јаҥыскан 75 километр ыраакка јӱгӱрген. Ол эртен тураныҥ 4 саадында Чамал аймактыҥ Катунь јуртынаҥ јӱгӱрип чыгала, 15:00 саатта Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркында Мактыҥ мемориалына једип келген.\n«4 саатта јӱгӱрип чыккам. Айландыра тымык, ару кей, бастыра улус уйкуда. 1941 јылда фашисттер шак ла эртен тураныҥ 4 саадында Советский Союзка табару эткени санаамга келген. Јеткер-тӱбек болор деп кем де билбеген, улус ижине, ӱредӱзине барган, кем де сӱӱшке алдырган, келер ӧйдӧ нени эдерге турганын темдектеген, оноҥ амыр уйуктаган. Је эртен тура кезик улус ойгонбогон» – деп, Владимир Белобородов социальный сетьтердеги бӱктеринде бичиген.\nБу ультрамарафонды спортчы таада-ларыныҥ фронтовик адаларына учурлаган. Јӱгӱрерде, олордыҥ фотојуруктарын кожо алган.\nВладислав Белобородов јеҥил атлетикала беш јаштаҥ ала тазыктырынып баштаган. Оны адазы, тергеебисте јарлу спортчы Владимир Белобородов тазыктырган. Ол јеҥил атлетикала кӧп тоолу маргаандардыҥ јеҥӱчили, анайда ок «Манул Ультра Трейл» маргаанныҥ 51 километрге јӱгӱрер бӧлӱгинде јеҥӱ алган спортчы болуп јат. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кулагы укпас балдардыҥ школ-интернадында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.\nБу байрамдык кӱнде калада Культураныҥ туразы кӱӱнзеген улусты јаҥыртылган «Јеҥӱниҥ паркы» деп мемориальный комплекске виртуальный таныштыру-прогулкага кычырган. Культураныҥ ишчилери бойыныҥ байрамдык программазын «Јеҥӱниҥ ӱндери» деп онлайн-концертле, уткуулдарлу челленджле улалткан.\nТал-тӱште каланыҥ микрорайондорын-дӧӧн театрализованный кӧргӱзӱлерлӱ «фронтовой бригадалар» барып јӱрген. Каладагы кезик туралардыҥ улузы «#Поемдвором» деген бастырароссиялык акцияда туружып, «Катюша», «Смуглянка» ла «День Победы» деген кожоҥдорды кожоҥдогон.\nЭҥирде «Јеҥӱниҥ фонариктери» деген акция ӧткӧн. Кӱӱнзеген улус балкондорында «Јеҥӱниҥ јаркынын» – фонариктерди, телефондордогы подсветкаларды, лампаларды кӱйдӱрген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бистиҥ калада јадып турган ветерандарын Јеҥӱниҥ Кӱниле Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ пограничный башкартузыныҥ ишчилери, Россияныҥ МЧС-ныҥ тергеедеги башкартузыныҥ, Россияныҥ Росгвардиязыныҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ улузы, тергеениҥ јуучыл комиссары, полковник Олег Денисенко уткыгандар.\n«Јеҥӱниҥ паркы» Мемориальный комплекстеги Ӱргӱлјик отко чечектерди анайда ок Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин ле ведомстволордыҥ јаандары база салган. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан, кийнинде јылдарда ведомстводо иштеген ле эмди амыралтада отурган ветерандарды уткуп, сыйлар табыштырган.\nОНФ-ныҥ активисттери #МыВместе акция ӧйинде Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ фронтовиктерин ретро-кӧлӱктерлӱ барып уткуган. Калада ла Майма јуртта јадып турган бир кезик ветерандардыҥ тураларыныҥ јанында чурананыҥ ӱни ле јуу ӧйиниҥ кожоҥдоры јаҥыланган.\nБайрам кӱнде Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ, ишмекчи ӧмӧлик-тердиҥ ле эл-јонныҥ чыгартулу улузы коронавирусла тартыжары аайынча оперативный штаб тургускан графикле башкарынып, Оҥдой јурттагы Мактыҥ мемориалына чечектер ле веноктор салган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай аймактыҥ бастыра јурттарында тургузылган кереестерине чечектер ле веноктор база салылган. Оҥдойдо ло Куладыда јууныҥ ветерандарын — Анна Марковна Кузнецованы ла Багыр Бочиевич Чекурашевти уткыгандар.\nОл канду јуу-согушка Тӧрӧлин корыырга Оҥдой аймактаҥ 4368 кижи атанган болгон, олордоҥ 1938 кижи јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган, 765 кижи сурузы јок јылыйган, тӧрӧл јерине 1665 кижи јанып келген.\nБистиҥ тергеениҥ ӧскӧ дӧ аймактарында Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлалган керек-јарактар ӧткӱрилген. Је олор коронавирустаҥ улам кӧп албаты-јон турушпастаҥ ла элбеде эмес болгонын, санитарно-эпидемиологиялык некелтелер аайынча ӧткӧнин темдектеер керек.\nСенатор Владимир Полетаевтиҥ баштаҥкайыла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай бистиҥ тергееде тӧзӧлип ӧткӱрилген «Бис ундыбайдыс! Бис оморкойдыс!» деген конкурстыҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолын парламентарий кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде чике эфирле јарлаган. Бу конкурс ӱч номинация аайынча ӧткӧн болгон — вокал, влог, декламация. Анайда ок кӧрӧӧчилер бойына эҥ артык јараган туружаачыны адаган.\nАлбатылар ортодогы «Эземниҥ сады — јӱрӱмниҥ сады» деген акцияда Кош-Агаш аймак база эрчимдӱ турушкан, байрамныҥ алдында јербойында ондор тоолу чаалдар отургызылган. Бу акцияда аймактыҥ башкартузыныҥ, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген кыймыгуныҥ, Кош-Агаштагы лесничествоныҥ ла пограничниктердиҥ чыгартулу улузы турушты.\nТурачак аймактыҥ 3 јурт јеезезиниҥ јеринде 80-неҥ кӧп чаалдар отургыскан. Бу ишти агаш ээлемниҥ ишчилери ӧткӱрген.\nАкцияла колбулу керекти ӧткӱрер тушта улус санитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелерле башкарынган.\nКӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Эмчиликтиҥ калачагында Туулу Алтайдыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан медишчилерине учурлай чаалдар отургызылып, Эземниҥ аллеязыныҥ тӧзӧлгӧзи салылган. Республикан эмчиликтиҥ хирургический корпузыныҥ јанына мӧштиҥ 22 чаалын медколледжтиҥ ӱренеечилери ле преподавательдери отургыскан. 22 чаал јууда турушкан ла јеҥ јастанып јыгылган 22 медишчини керелейт. Соҥында бу јерде кереес темдек тургузылар, сквер јарандырылар. Бу акция су-кадыкты корыыры аайынча республикан министерствоныҥ ла АР-дыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген.\nМынайып, Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган керек-јарактар ӧткӧн.


Миронныҥ кумысы – эҥ артык! - altaicholmon\nМиронныҥ кумысы – эҥ артык!\nЈаан изӱ айдыҥ учы јаар меге јол -јорык келижип, Кӧкӧрӱ Бажы деп јараш алтайда болдым. Мында Мирон Дилековтыҥ, Эре-Чуйдыҥ база бир ады-јарлу фермериниҥ јайгы турлуузы…\nКӧкӧрӱ Бажы амыр јер…\nДилековтордыҥ билези кӧк тууныҥ эдегинде, јажыл торко јалаҥда, кырдаҥ аккан аржан суу ичип, ак малыныҥ ак сӱдин саап, айылга толтыра бала-барка азырап јуртап јат. Чындап ла бу јерге келзеҥ, чӧрчӧк јеринде јӱргендий болот. Кош-Агаш јурттаҥ ала Кӧкӧрӱ Бажына јетире тӧртӧн километрге јуук јол ӧдӧриҥ. Телеҥит-Сортогой јурттаҥ јол оноҥ јуук.\nДеремнедеҥ эбире курчаган кырларды ајыктап турзаҥ, туйук ла кӧк ынаарлар турат. Кырды ӧрӧ маҥтадып чыксаҥ, јаан ыйыктыҥ колтыгында аҥ-куш та кӧп, кузукту, кызыл каттарлу, мешкелӱ аркалар да бар. Кӧкӧрӱ Бажы дегени – ол бийиги эки муҥ метрге јуук кырдыҥ бажында јайылган јаан ла кеен алтай. Јайгы ӧйдӧ мында эҥ ле тузалу, мал тойынар ӧлӧҥ-чӧп ӧзӧт. Мал семирерге макалу тала. Мында канча-канча јылдардыҥ туркунына колхозтыҥ кӧп тоолу малчыларыныҥ, койчыларыныҥ јайлузы болгон телкем јерлер. Олордыҥ тоозында Тапаевтер, Очурдяповтор, Майхиевтер, Дилековтор.\nЭмди бу бийик кырдыҥ колтыгында јаҥы улус койын-малын торныктырып ӧскӱрет. Ол Александр Алтукопович Челтуевтиҥ от-очогы, Руслан Маратович ле Мирон Маратович Дилековтордыҥ турлулары. Руслан уй-мал ла койлор јайладат. Бу укталып улалган койчы-малчылардыҥ балдарыныҥ билелери деп айтсам, бир де јастыра болбос. Эре-Чуйда кажы ла кижини алзаҥ, оныҥ угы-тӧзи койчылардыҥ ӧтӧк јытанган, аарчы јайылган турлуларынаҥ башталган.\nБу ӧзӧккӧ једип барзаҥ, бийик кырлаҥда обоо-таш бар. Бого келип, ары-бери ӧткӧн малчылар јалама буулап, Алтай-Кудайынаҥ суранып турат. Бу ыраактаҥ, ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧҥ, озо ло баштап эки кат јаан тура кӧзиҥе кӧрӱнер. Бу јаан турада Дилековтордыҥ билези, кӧп лӧ дезе, беш айдыҥ туркунына јададылар. Јайлуга кӧчӱп келзе, малчылар јылдыҥ ла тура јарандырар, будыыр, кадаар иштеҥ баштагылайт. Малчылар айыл-јуртын бир де бош салбай, ару ла чебер тудуп турганы иле билдирет. Мылча, айылда суу, кӱнниҥ чогынаҥ электроот — ончозы бар. Тураныҥ баштапкы кадында ажанар кып, мында јараш печке, стенелери аттардыҥ сӱрлери јуралган јурук-обойлорло кееркедилген. Мында айылдыҥ ээлери бойлоры уйуктаар кып база бар. Экинчи кадында балдар јадар, амыраар кыптар. Јай ӧйинде бу айылда јаҥыс Дилековтордыҥ эмес, је ӧскӧ дӧ ака-карындаштарыныҥ балдары келип, ижи-тожына, кату-кабырына ла бее саарына болужат.\nМирон Маратович ле Милия Анчиновна айыл-јурт тӧзӧп јуртаганынаҥ бери јирме јылга јууктай берди. Јииттер 90-чы јылдарда биригип ле ийеле, ыраак турлуга мал кабырып баргандар. Эмди олор он беш јылга јуук фермерлер болуп јат. Билези база јаанаган: Мирон ло Милия Дилековтор эки уулдыҥ ла эки кыстыҥ эне-адазы. Јаан уулы Сергей биле тӧзӧп, ӱй кижизи Судурайла кожо база турлуда иштенип, эне-адазыныҥ јолын талдап алгандар. Јаан кызычагы Айсура Юрга каладагы университеттиҥ юридический бӧлӱгин божодып, ишке кирер комиссия ӧдӱп јат. Экинчизи Сурлана бу јылда школ божодып, јаан калага ӱредӱге кирерге ченелтелер ӧдӧт. Эҥ кенје балазы Ойгор школдыҥ экинчи клазына кӧчкӧн.\nБис бу айылга кирип келеристе, айылдыҥ кӱӱнзек ээзи Милия Анчиновна ончо керектерин туура салып, бисле куучындажып, эзен-амырысты укты. Милия Анчиновна он балалу койчы-малчы Анчы ла Белла Курдяповтордыҥ билезинде туулып ӧскӧн. Оныҥ учун турлуныҥ ижи-тожы ого јаштаҥ ала таныш. Малчылардыҥ јеҥил эмес јӱрӱми бир де кӱч эмес. Столго алама-шикирин салып, «Чай ичереер бе айса кумыс па?» – деп сурады. Бистиҥ кумыс ичер кӱӱнисти јарадып, Милия Анчиновна јаан челекти быжып, јаан сускула собырып, кумыс урды. Кӧбӱктелген ак кумыс тамактаҥ ажып, ичти кӱйдӱре берди. Бу аш кижиниҥ суузаганын, арыган-чылаганын коркушту јакшы базат. Тайгага малчыларга айылдап барзаҥ, озогы ла алтай јаҥла олор айылчыларды ажандырып, барын-јогын берип ӱйдежедилер.\nБир айак кумысты ичерге јетпей, кӧк ӧҥдӱ УАЗ таҥмалу кӧлӱк айылдыҥ эжигине једе конды. Бу Мирон Маратович јанып келген болтыр. Мирон Маратович база койчы улустыҥ билезинде ӧскӧн. Ол Кош-Агашка тал-тӱшке јетире кумыс апарып садат. Мында базардыҥ јанында олордыҥ бутказы бар. Кӱнӱҥ ле ол ары-бери сегизен километр јер ӧдӧт. Бир кӱнде ол 100 литрдеҥ кӧп кумысты садуга апарат. Оок балдар адазын, таайын, јестезин уткыырга удура јӱгӱрдилер. Мирон Маратович куру келбей јат. Кажы ла катап балдар оны-мыны садып келзин деп јакылта берет. Оноҥ кӧк кӧлӱк кӧрӱнзе ле, болчомдор сӱӱнип, удура барадылар. Кезик ӧйдӧ айылдыҥ ээзи ончо балдарды отургызып, аймактыҥ тӧс јуртына курсак-тамак, ишке, айылга керектӱ эдим-тудум аларга тӱшкилейт. Оок балдар эҥ ле озо баштап «мороженый» деп јӱгӱргилейт, јаан балдар јаранар не-неме алгылайт. Телефондорына акча салгылайт. Јурттагы керек-јорыктары онойып бӱтсе, бийик турлуга јангылайт.\nЈе бу биледе тыҥ ла јайымжыыр ӧй база болбойт. Нениҥ учун дезе бее малды бир кӱнде тӧрт-беш катап саар керек. Олордыҥ јӱстеҥ ажыра јылкы малыныҥ ортозында английский укту тӧрт-беш јӱгӱрӱк аргымактар база бар. Ол аттар аймакта байрамда јарыштыҥ маргаандары болзо, олордо туружып, ээзине јеҥӱ экелип сӱӱндирет. Аттар тайганыҥ улузына тузазы кӧп: койлоп, бош ӧйдӧ аҥдап, балыктап атту баргылайт, керек болзо, ӧтӧк чыгарып, кош тартадылар, сӱдиле кумыс ачыдып, акча эдедилер. Онойдо ок Дилековтордо уй малыныҥ да, кой-эчкилериниҥ де тоозы кӧптӧп, олордыҥ эди-сӱдин јип-ичип, тӱгин, ноокызын садып, ончо керектерине база тузаланып јат. Эмдиги ӧйдӧ малду кижи – ол бай кижи!\nКумыс канайда эдилет?\nЈай кандый макалу, јайым, кӱнге кӱйер, сууга эжинер, амыраар јыргал берет… Је Дилековтордыҥ билезине бу кыска ла јараш ӧй акча-манат иштеп алар арга берет. Кумыс – бистиҥ Эре-Чуйда эҥ ле сӱӱген, тузалу, кижиниҥ арка-сынын сергидер суузын. Оны ичип ӱренген улус торт јаҥы экелген кумысты сакып турат. Бу суузын той-јыргалдарда база элбеде тузаланылып јат. Милия Анчиновнаныҥ айтканыла болзо, сӱтти беелердеҥ бир кӱнде канча-канча катап саар керек. Бир беенеҥ бир катап сааза, јаан ла болзо, бир литрге јетпес сӱт алынар.Тӧртӧн кире беени бир кӱнде ӱч-тӧрт катап саар керек. Бее саарында база бир бойыныҥ эби, сӱмези бар. Јоон беелер бойлоры ла келип, колын кӧдӱрип берет, оны тужап ийеле, капшай-капшай саар керек. Јаш беелерди ӱредер керек.\nУлустыҥ айтканыла болзо, эрјине малдыҥ сӱди эне кижиниҥ сӱдинеҥ бир де башказы јок. Оныҥ учун јаҥы чыккан баланы беениҥ сӱдиле умчылаарга јараар.\nБу јаҥы сааган сӱтти ачыган сӱтле колып, јазап булгаар, быжар керек. Бир кӱнге ол ачыыр керек. Кӧбӱкле кайнап турган, беленине јеткен кумысты чеелектеҥ бачокторго, флягаларга урадылар. Бу флягаларды УАЗ-ка салып, садуга апарадылар. Кумысты 4-6 градус јылу јерге тутса, 48 частыҥ туркунына ӱрелбес, эрӱ болор. Кезик улус кумыс белетеер ӧй ӧдӱп барып јатса, кумысты алып, оноҥ 2-3 градус јылу, караҥуй јерге салып, Јаҥы јылдыҥ байрамына јетире чеберлеп аладылар. Бӱдӱн-јарым литр кумыстыҥ баазы 250 салковой. Дилековтор бир кӱнге канча да муҥ салковойды иштеер аргазы бар. Кумыстыҥ акчазы бу јаан билениҥ ончо некелтелерине чыгымдалып јат. «Кумыс эдери – ол јеҥил иш эмес. Кумысты јаҥыс ла иштеҥкей, тӱни-тӱжи амырын билбес улус эдер. Эҥ јаан иш – ол кумысты садары, акча эдери. Мында тооны, чотты база билер керек, чыдамкай, турумкай болор керек» – деп, фермер айдат.\n«Сыра ичкенче, кумыс ичигер…»\nМындый санаа-шӱӱлтени фермер Мирон Дилеков туку качан билип, ончо јаткан одоштой кӧрӱш-таныштарына айдат. Оноҥ бу улус јакшы чыҥдыйлу кумыс ичсин деп, албаданып, кыжы-јайыла, тӱни-тӱжиле амыры јок иштенет. Эмди Кош-Агашта «Мирон јазаган кумыс» деп бренд бар. Ол јаан суруда. Милия Анчиновнада ла Мирон Маратовичте аймактыҥ башкартузынаҥ, тергеениҥ јаандарынаҥ, јурт ээлемниҥ министерствозынаҥ алган Кӱндӱлӱ грамоталары кӧп, баалу сыйларды да олор база кӧп алган. Тӱк танышпас ак малду, угын улалтар уулдарлу, албаты ӧскӱрер кыстарлу Дилековтордыҥ билезине јаан једимдер кӱӱнзейдис.


18.03.2022 - altaicholmon\n21 марта завершается прием заявок на VI конкурс им. Л. С. Выготского\n21 марта завершается прием заявок на VI конкурс им. Л. С. Выготского для сотрудников детских садов, школ, членов семей, студентов педагогических специальностей — всех, кто заинтересован в повышении качества дошкольного и начального школьного образования. В 15-00 московского времени портал остановит прием заявок. Вы еще можете успеть! https://disk.yandex.ru/i/KYu0AltixMnucA\nМаленький уголёк и неусыпное пламя золотой От-Эне – хранительницы твоих очагов. Из дали вековечной Древо рода-племени нашего – могучий Темир Бай-Терек, Стальной тополь, имеющий девяносто девять разветвлений, открытый ветрам всех четырёх сторон света. Тот из нас, кто оставался под камнем Алтая, тот вновь возрождался к свету, прорастая сквозь кровь, как вечный побег и создавал долгие\nАлтай биједе ады-јолы ӱргӱлјикке артар\nСакыбаган јанынаҥ табарган пандемиядаҥ улам кӧп улус божогон. Олордыҥ тоозында республиканыҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ да улузы бар. Шак ондый улустыҥ бирӱзи — кӱн кебеделдӱ ле јайаан јайалталу Константин Федорович Малчиев Пандемиядаҥ озо Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги «Лицом к лицу» деген јайаандык эҥирине Константин Федоровичти кычырган эди. Ол туштажу ӧйинде бойыныҥ бала тужын ла\nПазырыктыҥ культуразыныҥ табынтылары – Кыдатта\nКыдат јериниҥ археологторы јербойында солун табынты эттилер. Пазырыктыҥ корымдарынаҥ 26 колоҥду алтын коргол (бляшка) табылды. Олор кучалардыҥ баштарыныҥ ла ӧҥӧлӧп јаткан барлардыҥ сӱр-кеберлери. Китайдагы Синьцзян автоном аймакта Сигоу јердеги јебрентик корымдардаҥ чыккан алтын эдимдерди бир ле ус кижи јазаган. Бистиҥ эрадаҥ озо IV-II чактарда пресс-бӱдӱм ажыра урулган алтын сӱр-кеберлердиҥ он экӱзи ӧҥӧлӧп јаткан бардыҥ сӱр-кеберлери,\nСегодня, 18 марта, на центральной площади г. Горно-Алтайска в рамках Всероссийской акции состоялся концерт «Россия. Крым. Донбасс.», посвящённый Дню воссоединения Крыма с Россией. С приветственным словом выступил Глава Республики Алтай, Председатель Правительства Республики Алтай Олег Хорохордин. Председатель Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай, секретарь регионального отделения «Единая Россия» Артур Кохоев, отметил, что Крымская весна объединила не только жителей полуострова, а сплотила\nЧаҥкыр туулардыҥ јаражына алдырткан…\nФотојурукчы, скульптор Леонид ИРКИТОВТЫ, оныҥ јайаандык иштерин тергееде эл-јон, онойдо ок ыраак-јуук талалардаҥ келип тургандар, айылчылар јакшы билер. Ол Алтай крайдыҥ Тоурак јуртында 1957 јылдыҥ тулаан айыныҥ 23-чи кӱнинде чыккан. 1959 јылда Леонидтиҥ ада-энези Владимир Ильич ле Павла Николаевна Иркитовтор кӱнбадыштай јерлерге улусты јаттыргызар программа аайынча Калининград јаар кӧчкӧн. 1964 јылда уулчак Калининградтыҥ 14-чи таҥмалу\nПодходит к завершению VI Международный конкурс имени Льва Выготского\nЗаявки принимаются до 21 марта 2022 года, еще есть шанс принять участие, переходите за подробностями на сайт конкурса по ссылке: https://rybakovpreschoolaward.ru/?utm_source=fond&utm_medium=sibirskij&utm_campaign=sibirskij_facebook_sfo 5 вопросов про 5й шаг Международного конкурса имени Льва Выготского Какие задания вас ждут на 5 шаге? Этот этап очень прост: нужно выбрать личное участие в Летней школе, которая пройдет в Москве или Летнюю школу


«Јиит улусты јӧмӧӧргӧ кичеенедис...» - altaicholmon\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ коммерциялык эмес «Оностогы кӱрее» кӧмзӧзиниҥ башкараачызы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурттыҥ директоры Татьяна ТУДЕНЕВА.\n– «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын кирген Јаҥы 2022 јылла уткуп, бу јыл албаты-јоныска амыр-энчӱ, једимдӱ јыл болзын деп кӱӱнзейдим.\nЭртен алтай калыктыҥ атту-чуулу јурукчызы, јондык ла политикалык ишчизи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱни. Бу кӱнде республикабыстыҥ тӧс калазында јурукчыныҥ кереес-памятнигине улус јуулып, чечектер салары, Туулу Алтайдыҥ автономиязы учун тартышкан јерлештеристи эзедери јаҥжыккан. Быјыл да бу јаҥжыгу ӱзӱлбес деп сананадым. Кирген јыл тергеебиске учурлу јыл – Горно-Алтайский автоном область тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыктары, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелер. Ӧдӱп келген тӱӱкилик јолысты эзедер, келер ӧйлӧргӧ иштерди темдектеер јыл…\n– Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреады бу ӧйдӧ адалып туратан эди…\n– Телекейде јайылып, бисти де кыйып ӧтпӧгӧн ковид оору кӧп иштерди буудактап јат. Г.И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреадына кандидаттар адалып калган, олордыҥ ортодо кем јеҥӱчил болуп чыкканын удабас ла јарлап ийерис.\nБылтыр Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды ээчий лауреат болуп чыккан Эмиль Толкочековко, Роспотребшиҥжӱле јӧптӧшкӧн ӧйгӧ келиштире, кӱӱк айда табыштырганыс. Республиканыҥ Эл театрында ӧткӧн кӧдӱриҥиде бу сыйдыҥ лауреаттарыла коштой оны јӧмӧгӧн кӧп улус турушкан. Сыйды, кӧп јылдарга акчазын кожуп јӧмӧгӧн, анайда ок Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгыла колбой, бу керекте эрчимдӱ турушкан улусты ол кӧдӱриҥиде адап, Кӧмзӧниҥ адынаҥ олорго быйанысты айдып, сыйларыс табыштырганыс. Быјыл кандый болорын эм тургуза айдар арга јок.\n–Гуркинниҥ адыла адалган јондык ла государстволык сыйлар, Гуркинниҥ сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧзи ле оныҥ ижи керегинде јартамал керек ошкош, Татьяна Николаевна. Оны јартап берзегер?\n– Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды тӧзӧӧр шӱӱлте Алтай Республика јаҥы ла тӧзӧлгӧн ӧйлӧрдӧ, 1990 јылда чыккан. Алтай Республиканы тӧзӧӧри учун јана баспай турушкан јондык ишчилердиҥ: Владимир Кыдыевтиҥ, Геннадий Тайборинниҥ, Александр Манзыровтыҥ, Альберт Толкочековтыҥ бу шӱӱлтезин ол ӧйлӧрдӧ республиканыҥ Аргачылар биригӱзиниҥ башкараачызы болгон Юрий Васильевич Антарадонов јӧмӧгӧн. Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган баштапкы сый 1991 јылда тӱӱкичи, билимчи Григорий Самаевке табыштырылган. Бу сыйдыҥ тӧзӧӧчилери – «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет ле тергеениҥ Аргачылар биригӱзи болгон.\nКийнинде, 2005 јылда, республикада Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Государстволык сый тӧзӧлгӧн лӧ ол ӧйдӧҥ бери коштой табыштырылат.\nГуркинниҥ јондык сыйыныҥ коммерциялык эмес кӧмзӧзин тӧзӧӧр баштаҥкайды Юрий Васильевич Антарадонов эдип, ол шӱӱлте јол алынарына тыҥ болушкан. Бу кӧмзӧ тӧзӧлип, оны Аржан Иташев, оныҥ кийнинде Евгений Тукуеков башкарган. 2018 јылда «Оностогы кӱрее» кӧмзӧ окылу регистрация ӧдӱп, оныҥ башкараачызына мен тудулгам.\nСӧс келижерде, Аржан Валерьевич Иташев бистиҥ кӧмзӧниҥ ижин баштаган, республиканыҥ ла алтай калыктыҥ ӧзӱми учун эрчимдӱ иштеген кижи болгон. Ол алтай тилди корыыры, алтай бичиктерди чыгарары јанынаҥ сурактарды, Алтай Республиканыҥ депутады болуп, јаҥ кеминде турумкай тургузатан. Оныҥ јӧмӧгӧниле алтай тилле мультфильмдер чыгарар иш јол алынган. Бичиичи Кӱлер Тепуковтыҥ балдарга учурлалган чӧрчӧктӧри Аржан Валерьевичтиҥ болужыла кепке базылган. Республикада шахматтыҥ федерациязын башкарып, эрчимдӱ иштеген. Тӧрӧл Кан-Оозы аймагына јаантайын јорыктап, ондогы јондык иштерди јӧмӧп, школдордо маргаандар ла конкурстар ӧткӱрип туратанын бис билерис.\nБыјыл Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына кандидат эдип Аржан Валерьевич Иташевтиҥ ады-јолын Кан-Оозы аймактыҥ ӱредӱчилериниҥ ӧмӧликтери адаган. Ӧзӧгисле бу кӱӱнди бис оҥдоп-јӧмӧп јадыс. Је бистиҥ Кӧмзӧниҥ Уставында јондык сыйды божогон улуска бербези бичилген. Мыныҥ да алдындагы јылдарда республиканыҥ ӧзӱмине ижиле јаан јӧмӧлтӧзин јетирген, је бу јарыктаҥ јӱре берген улуска Гуркинниҥ јондык сыйын берер шӱӱлтелер айдылган болгон, је Уставыска келишпей турганы учун олор ӧтпӧгӧн. А.В. Иташев керегинде суракты Кӧмзӧниҥ турчылары кыйалтазы јок шӱӱжип кӧрӧр.\nСый тӧзӧлип турарда, оны алтай калыктыҥ культуразына, санат-искусствозына, билимине – ӧзӱмине ижиле јаан јӧмӧлтӧзин јетирген јиит улуска болуш эдип берери јӧптӧлгӧн болгон. Эмди де бис јиит улусты јӧмӧӧргӧ кичеенедис.\nБу акча-сыйдыҥ кеми јыл сайын башка, кезикте аргазы јок ас та болуп туратан. Је ӧткӧн 30 јылдыҥ туркунына оны табыштырары бир де катап ӱзӱлбеген. Ӧткӧн јылдарга бистиҥ сыйыстыҥ лауреаттары болгон бастыра улус бу бийик тоомјыны тӱжӱрбей, ижи кӧндӱгип барган. Улу Чоростыҥ Алтайына, калыгына сӱӱжи ле келер ӧзӱмине ижемјизи, айса болзо, олорды јӧмӧп, ичкери јолын ачкан. Бистиҥ Јондык сыйыстыҥ лауреаттары болуп Болот Байрышев (1992), Сурайа Сартакова (1995), Аржан Кӧзӧрӧков (1999), «Алтай Кай» (2004), Михаил Кулунаков (2012), Аймерген Аткунов (2016), Аржан Ютеев (2019) ле о. ӧ. јииттер бойыныҥ ӧйинде чыкканын да алза.\n– Кӧмзӧниҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱрип турган иштери керегинде тоолу сӧс…\n– Ковид оору јайылганыла јондык кӧп иштер буудакталып јат. Былтыр бис Чорос-Гуркинниҥ јӱрӱмин ле јайаан ижин толо шиҥдеген эҥ баштапкы билимчи, искусствовед Владимир Иванович Эдоковтыҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгыла колбой оныҥ «Возвращение мастера» деген ижин ойто катап кепке базып чыгардыс. Оны кепке базарга Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди болушкан. Бу бичикти 1990-чы јылдарда «Чаптыган» деген јондык биригӱ акча јууп, јӧмӧӧчи-спонсорлордыҥ шылтузында чыгарган болгон. Улус бичикти кӱӱнзеп, јилбиркеп алганы бисти сӱӱндирет.\nБыјыл Георгий Вяткинниҥ «Алтайдыҥ тууларында» деген бичимелин ле јууган чӧрчӧктӧрин кепке базарга белетейдис. Георгий Андреевич Вяткин (1885-1938) Г.И. Гуркинниҥ најызы болгон ло Октябрьдыҥ революциязынаҥ озо Чамал аймакка, Г.И. Гуркинди айылдап, јаҥыс катап эмес келип јӱрген. Бойыныҥ эш-бараанын да ол 1915 јылда Улалуда тапкан. Капитолина Васильевна Юрганова Улалуныҥ монгол јериле садышкан којойымыныҥ кызы, кийнинде јарлу этнограф-монголовед болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында курчуда болгон Ленинградта ол Г.В. Вяткинниҥ бичимелдериниҥ кезигин корып алган. Белетелип турган бичикте Г.В. Вяткинниҥ революциядаҥ озо Чамалдагы улустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде јурамал-бичимелдери (олор 1909 јылда «Сибирская жизнь» журналда јарлалган), анайда ок јууган алтай чӧрчӧктӧри јарлалар. Бу чӧрчӧктӧрди Г.И. Гуркинниҥ карандашла јураган јуруктары кееркеткени солун, олор бисте баштапкы катап јарлалар. Георгий Андреевич Вяткин 1938 јылда политикалык репрессиялар ӧйинде актуга буруладып корогон. Оныҥ ак-чек адын 1956 јылда јаргы актаган. АР-дыҥ эл политика аайынча комитеди бистиҥ бу да ижисти јӧмӧӧрине иженедис.\nТемдектеп алган ӧскӧ дӧ иштер бар. «Гуркин» деген телекей – ол јаҥыс та таҥынаҥ јурукчыныҥ јӱрӱминиҥ ле јайааныныҥ телекейи эмес, је анайда ок калыгыстыҥ чактар белтириндеги, оноҥ озо ло оныҥ кийниндеги тӱӱкизиниҥ ле амаду-ижемјилериниҥ телекейи эмей. Оны шиҥдеери, сананзам, бистиҥ ончобыстыҥ ижис.\nФотојурукта: Татьяна Туденева


04.12.2017 - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ фотокорреспонденти, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2008 јылдагы лауреады, ады-јолы јарлу фотосогоочы Евгений Бутушевтиҥ иштери база бир кӧрӱ-конкурста аҥыланып, орооныс кеминде темдектелди. Ол Россияныҥ калыктарыныҥ культуразыныҥ Москвадагы тӧс јери јарлаган «Россияныҥ калыктарыныҥ байрамдары—албатылык колорит» деп текшироссиялык фотокӧрӱ-конкурста једимдӱ турушты.\nПФР јаҥы ээжилерди јартады\n2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 4-чи кӱнинеҥ ала энениҥ капиталын аларга угузу берериниҥ ээжилери кубулып јат деп, Россияныҥ Пенсиялар аайынча фонды јартайт.\nЭлектроэнергияны берип баштады\nКӱнниҥ чогыла иштейтен Оҥдойдогы (ийдези 5МВТ) ла Маймадагы (20 МВТ) станциялар сетьке электроэнергия берип баштаган деп, электроийдениҥ оптовый рыногыныҥ саду-системазыныҥ администрациязы јетирет.\n«Достык» орденле кайралдатты\nКыргызстанныҥ јаҥы президентиниҥ бу јуукта ӧткӧн кӧдӱриҥӱзинде бистиҥ тергеенеҥ Бронтой Бедюров турушкан.