Улу ӱлгерлер угулган кӱн - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Пушкинниҥ кӱни ле Орус тилдиҥ кӱни деп бастырароссиялык байрам ӧтти. Ого учурлай библиотеканыҥ ишчилери јӱзӱн-башка соот площадкалар, поэттиҥ сӱӱген ӱлгерлерин кычырар ачык микрофон, билгирлер бийиктедер викториналар ла сананып ойноор ойындар белетеп, кычыраачыларын уткуган.\nСкрипканыҥ ӧткӱн ӱни керек-јаракты кӧдӱриҥилӱ ачкан кийнинде јети площадка ижин баштады. Библиотеканыҥ тап-эриктик јетирӱлер эдер тӧс јери белетеген площадка (С. С. Сулова, Е. П. Куликова) эки бӧлӱктеҥ турган. Бирӱзинде балдар Александр Сергеевич Пушкинниҥ чӧрчӧктӧри аайынча јуруктар јураган, экинчизинде дезе бичиичиниҥ јайаандыгы аайынча кроссвордтор табып, билгирлерин ченеген. Бу площадканыҥ ижинде волонтер болуп турушкан Лидия Андреевна Белеекованыҥ айтканыла, балдардыҥ билгирлери јакшы, анчада ла педагогикалык колледжтиҥ ӱренеечилери кӧпти билериле сӱӱндирди.\nГуманитар залдыҥ площадказы школдыҥ ӱренчиктерине белетелген. Анда балдар солун тапкыштар, кроссвордтор, чӧрчӧктӧрдиҥ геройлорын табып, јастыралар тӱзедип ойногон. Бу площадкага јӱс кире бала келип јӱрген.\nЈаш ӱйе улу поэттиҥ ӱлгерлерин эске кычырып, ончо солун ойын-керектерде турушканы учун тату сыйлар алып, јакшынак кӱӱн-тапту таркаган. Культура ишчилерге, јаан јаштуларга культуралык керек-јаракта балдардыҥ эрчимдӱ турушканын, ойногонын кӧрӧргӧ оморкодулу ла макалу болды.\nАчык микрофондо Пушкинниҥ алтай тилге кӧчӱрилген ӱлгерлери база солун ла кӧдӱриҥилу угулып турды.


19.10.2021 - altaicholmon\nБийик ажуларлу јӱрӱм\nАлтай тилле чыгып турган газедистиҥ 100 јылдыгы эзенде, кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде, толор. Јӱс јыл, кижиниҥ јӱрӱмиле кӧрзӧ, сӱреен кӧп эмей. Бу јылдардыҥ туркунына газеттиҥ ады да, учуры да, тили де канча солынган, кубулган. Је эҥ ле учурлузы газетте иштеген канча ӱйелер солынганы. Олордыҥ ады-јолдоры ӱйелерге арткан. Мениҥ билген корреспонденттердеҥ јаан јайалталу, курч каламду деп\n«Јеристи корыыр, кичеер деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт»\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Эре-Чуйдыҥ малчызы Петр КУНДИЯНОВ. Ол эрмек-куучынында јаҥыс ла бойыныҥ ижи-тожына, јуртыныҥ јадын-јӱрӱмине токтобой, республикадагы экономикалык ла политикалык айалганы канайда кӧрӱп турганын јетирген. — Петр Николаевич, мал киштежип таныжар, кижи куучындажып таныжар эмес пе? Слер кем, кайдаҥ, нени иштейдигер, айыл-јурт, бала-барка кандый? — Мен бу ла Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында чыккан-ӧскӧн кижи,


Тӱҥӱрдиҥ школы: айалга аайлангай не? - altaicholmon\nШкол. Школдыҥ учуры кижиниҥ јӱрӱминде сӱрекей јаан ла тереҥ. Нениҥ учун дезе јаан калаларда да, кичинек јурттарда да албатыныҥ јадын-јӱрӱми школдоҥ камаанду, школды айландыра ӧдӱп јат.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр јуртында баштапкы школ 1925 јылда ачылган. Баштапкы ӱредӱчилери П. П. Золотухин ле В. И. Тозыяков деп улус болгон. Jе јадын-јӱрӱм ӧскӧрип, јурт јаанай берерде, јаан школ ло кӧп ӱредӱчилер керек боло берген.\n1968 јылдыҥ кӱчӱрген айында 6-чы класска јетире ӱренер јаҥы школ ачылган. Оноҥ озо ӧйдӧ Кујурлу ла Тӱҥӱр јурттардыҥ јаан класстардыҥ ӱренчиктери ыраагы 12 беристедеги Катанду деп јуртта ӱренген, интернатта јаткылаган. Озо баштап, баштапкы четвертьте, балдар айылдар сайын јадып, эски школдо эки сменала ӱренген. Jаҥы школ ачыла берерде, эски школдо интернат боло берген.\nИнтернаттыҥ баштапкы казанчызы Н. В. Ангоракова болгон. Аскан курсагы амтанду да, ток то болгон. Таскадаачылардыҥ ижин Т. Н. Сайланкина ла Г. Я. Ишканов бӱдӱрген. Школдыҥ директоры Л. И. Руднева болгон. Математикала Г. М. Борсукова, зоологияла Л. А. Черепанова, физкультурала Л. Д. Филатов, јуранарыныҥ урогыла Г. Я. Шикаков, кожоҥдоорыныҥ урогыла Г. Я. Плисовских, немец тилле Л. И. Руднева ӱреткен. Баштапкы казанчызы Анна Наговицына болгон. Баштапкы дружина тӧзӧлӧрдӧ, вожатыйы З. И. Ермилова болгон. Бир канча јылдаҥ дружинага П. Ф. Суховтыҥ адын адаган. Дружинаныҥ кажы ла бӧлӱгинде бойыныҥ амадузы бар болгон. Олор «Ӱредӱниҥ ороонында», «Мениҥ тӧрӧлим — СССР», «Пионерстрой» ло о.ӧ. аттарла адалган. Jакшы ӱренген балдар «Артек» лагерьге, ороонныҥ јаан калаларына барып јӱрген. Балдар каргандарга болужар, ветерандарла јолугар, кереес-памятникти кичеер, јурттыҥ ичи-тыштын ару тудар ла айландыра ар-бӱткенди кичеер иштер ӧткӱрген.\n1974 јылда школдо баштапкы библиотека ачылган. Библиотекарь Н. С. Матвеева кезик балдарды бойыныҥ ижине темиктирген.\n1977 јылда Н. С. Сайланкина баштапкы ГПД деп группа тӧзӧгӧн. Бу группага Тӱҥӱрдиҥ баштамы класстарыныҥ балдары јӱргилеген.\nСССР јоголо берерде, школдо бӧлӱктер база бир эмеш ӧскӧрӧ берген. Школдо «Чечектердиҥ республиказы» деп тӧзӧмӧл боло берерде, бу ишти В. С. Колбукова баштап ӧткӱрген.\nШколдыҥ јӱрӱми токтоор эмес, иш оноҥ ары јаҥы ӧйгӧ келиштире улалган. Школдо оноҥ озо предметтердиҥ неделези, «Зарница» деп ойын улай ла ӧдӱп туратан. Башка-башка ууламјыларлу фестивальдар ӧткӱрери база башталган. Алтай кеп-кийимге ле шаҥкыга учурлай 2003 јылда бу школдо аймак кеминде «Ай-Тана» деп јаан фестиваль ӧткӧн.\nШколдыҥ ӱренчиктери аймак ла республика ичинде ӧткӱрилип турган конкурстарда, олимпиадаларда эрчимдӱ туружат. Ончо иштерде ӱредӱчилер теҥ-тай иштегилейт. Кӧп саба ӱредӱчилер бу ла школдо ӱренгилеген улус. Олор ортодо орус тилдиҥ ӱредӱчилери Л. В. Баянкина ла В. С. Колбукова, алтай тилдиҥ ӱредӱчилери О. М. Матвеева ла Г. М. Окрашева, оогош класстардыҥ ӱредӱчизи Р. Б. Бедюрова, физкультураныҥ ӱредӱчизи В. О. Адаров, информатиканыҥ ӱредӱчизи В. В. Тупыева, директордыҥ болушчызы А. В. Сайланкина.\nТӱҥӱрдиҥ школын божодып, јаан једимдерге јеткен улус база бар: У. Н. Сайланкина (Текенева) — филологияныҥ билимдериниҥ кандидады, доцент; Л. В. Сайланкин — МВД-ныҥ полковниги; республикада мактулу ӱредӱчи С. А. Майнакова; «Белуха» деп парктыҥ директоры И. В. Сайланкин ле Верх-Бийсктеги школдыҥ директоры Л. А. Матина.\nТӱҥӱрдиҥ школына 50 јыл. Бу кӧп пӧ, айса ас па? Кижиге болзо, бу јӱрӱмниҥ тал-ортозы, је школго до бу база ас эмес. Школдоҥ башка-башка салымду канча кире улус таркаган — 47 выпуск болгон.\nМ. Н. Сатушева 1971 јылда школды божоткон. Ол кижи мынайда эске алат: «Бежинчи класста бис Катандуда ӱренгенис. Алтынчы класста болорыста, Тӱҥӱрдеги школ бӱде берерде, келип ӱренгенис. Баштапкы ӧйлӧрдӧ школдыҥ ичи соок болгон, тондорлу отуратаныс».\nВ. Н. Сайланкин эске алат: «Баштапкы четвертьти бис айылдар сайын јадып, эски школдо эки сменала ӱренгенис. Jаҥы школ экинчи четвертьте ачылган. Эски школдо интернат боло берген. Бис оноҥ ары анда јадып ӱренгенис. Эзендеги јылда школго база тӧрт кып кошкон. Школ јаан ла јарык, ӱренерге сӱӱнчилӱ боло берген».\nАчымчылу неме не дезе, 50 јылдыҥ туркунына бу школго бир де јаан ајару эдилбегени, јазал иштер ӧтпӧгӧни. Бӱгӱнги кӱнде школдыҥ туразыныҥ фундаменти бастыра јерлердеҥ јарылып калган. Стенелерин тегин ле калыҥ јосторло тыҥыда бектеп салган. Школды келип кӧргӧн јаандар јазаарыс ла дежер, је бу иш качан башталары эмдиге јарты јок.


15.12.2017 - altaicholmon\nТереҥжидеечи ле арутаачы иштер Чой аймакта Сары-Кокшо сууда ӧткӱрилет. Мындый иштер 2017 јылда башталган. Ӱлекерде темдектелгениле, сууныҥ 2 км коолы аруталар учурлу. Мында 10 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалар. Сууны тереҥжитпезе, керде-марда суу јараттарынаҥ ажынза, озолодо чоттогоныла, 97 миллион салковойдыҥ чыгымы болор аргалу.\n«Jеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплекстиҥ ченелтелӱ участогын тӧзӧӧр иштердиҥ шылтузында Горно-Алтайскта кӧп квартиралу тураларда табыш чыгаратан аҥылу јазалдар тургузылган.\n«Хевел» компанияныҥ Новочебоксарыдагы заводы Алтай Республикага јаҥы модульдар аткарды. Олор Майманыҥ јанындагы кӱнниҥ чогыла иштейтен электростанцияда тургузылган.\nБӧкӧлӧрдиҥ јаан маргаанында\nСамбо кӱрешле 2004-2006 јылдарда чыккан уулдар ортодо Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Д. Кохоевтиҥ сыйына учурлалган маргаанда кӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧтти.\nJайалталу јашӧскӱримге јӧмӧлтӧ\nJаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧр сыйлардыҥ лауреаттарына дипломдор табыштырары кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бу сыйлар 2017 јылда билимде, јайаандыкта ла јонјӱрӱмдик учурлу керектерде јаан једимдерге јеткен јашӧскӱримге берилген. Алтай Республикада јайалталу јашӧскӱримди государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧӧри 2008 јылдаҥ ала улалат. Оныҥ тӧс амадузы—Россияныҥ јашӧскӱриминиҥ јаҥырту-инновациялык амаду-аргаларын јӱрӱмде бӱдӱрерине\nВладимир Мандаев—Госдуманыҥ кычырыштарында\nОҥдой аймакта Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир МАНДАЕВ Москвада Государственный Думаныҥ аграрный комитединиҥ јаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн кычырыштарында туружып, сӧс айткан. Кычырыштарга Россияныҥ тергеелеринеҥ келген 700 кире туружаачылардыҥ тал-ортозы аграрийлер болгонын темдектеер керек. Олордыҥ ортозында губернаторлор, политикалык фракциялардыҥ јаандары, депутаттар, билимчилер кӧп болгон.


Презентация на тему: "МБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи.". Скачать бесплатно и без регистрации.\nМБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи. - презентация\nПрезентация была опубликована 3 года назад пользователемАлина Штыркина\nПрезентация по предмету "Русский язык, Литература, Чтение" на тему: "МБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи.". Скачать бесплатно и без регистрации. — Транскрипт:\n1 МБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи 2014\n2 Михаил Васильевич Чевалков БасняБасня\n3 «Сыгырган ла jалку Бака»\n4 Басня Басня – ан - куштар эмезе öзöк тыны jок немелер ажыра улустын jадын-jÿрÿмин, кылык-jанын коргускен jаан эмес чÿмдемел. Амадузы: jарабас кылыкту улусты электеп, шоодып, олорды jакшы кылыкка,jакшы укаа-санаага уредет. Тÿп-шÿÿлтези( мораль) –чÿмдемелдин тöс шÿÿлтезин jетирет. Басня – ол эпический жанр\n5 Аллегория Улустын jÿрÿмин кандый бир тындулар ол эмезе öзöк тыны jок немелер ажыра кöргÿскен кееркемел эп-арга.\n6 Басня деп жанрдын тÿÿкизинен Шинжучилердин санаа- шуултезиле 1-кы басняны Гесиод (VIII –VII чч.бистин эрадан озо) чумдеген, Jе баснянын сюжедин тозогон кижи-Эзоп (бистин эрадан озо Vч. jурген)\n8 Эзоп. «Ворона и лисица» Ворон унес кусок мяса и уселся на дереве. Лисица увидела,и захотелось ей заполучить это мясо. Стала она перед вороном и принялась его расхваливать :уж и велик он,и красив,и мог бы получше других стать царем над птицами,да и стал бы,конечно,будь у него еще и голос.Ворону и захотелось показать ей,что есть у него ещё и голос: выпустил он мясо и закаркал громким голосом.А лисица подбежала,ухватила мясо и говорит :,,Эх, ворон,если бы у тебя ещё и ум был в голове,-ничего бы тебе больше не требовалось,чтобы царствовать,,\n10 Французский басня - бичиичилер: Лафонтен БуалоБуало Буало\n11 Орус баснябичиичилер XVIII чак Сумароков А. Хемницер И Дмитриев И\n12 Крылов А. В.\n13 Баснянан алынган геройды тап. Базар, баспас болуп…барып jатса,\n15 Угы jаман дебезин деп, Уулдарымды ээчидип jурум. Уурчы jаман болбозын деп, Уулдарымды уредип jурум Балдарым баштак болбозын деп, Башкарып, коруп jурум.\n17 Орус литературадан\n20 Баснядан алынган шуултелер кеп состор болуп калган Jалку эмес тан адарын сакыыр, Jалку кижи кун бадарын сакыыр. Мындый кеп сос болуп калган Иштенкей кижи тан адарын сакыыр, Jалку кижи кун бадарын сакыыр.\n21 Тест «Басня» 1.Басня ол: А) куучын кептÿ ÿлгер Б) ан куштар эмезе öзöк тыны jок немелер ажыра улустын jадын-jÿрÿмин, кылык-jанын кöргÿскен jаан эмес чÿмдемел. В)калыктын оостон ооско,ÿйеден ÿйеге уламjый куучындап келген эн учурлу ла кеен чÿмдемели\n22 2.Басняда автордын тузаланган кееркедим эп-аргазы А )аллегория ; Б )тундештиру; В )метафора\n23 3. Баснянын туп-шуултези (мораль) ачарга болужат: А ) геройдын кылык-jанын ; Б )чумдемелдин тос шуултезин ; 3 )чумдемелдин темазын\n24 4.Каргаа ла тулку керегинде баснянын сюжединде эн баштап кем тузаланган: А )Крылов; Б )Чевалков ; В )Эзоп\n25 5. «Сыгырган ла jалку Бака» деп баснянын туп-шуултези: А )сырды jылытканына кунукканын jурайт ; Б )jалку, уйкучы, иш суубей, тербезендеп jуретен улустын эби jок кылыктарын чокымдап jурайт; В )jалку ла иштенкейди jурайт.\nСкачать бесплатно презентацию на тему "МБОУ «Ябоганская средняя общеобразовательная школа» Проект: М.В.Чевалковтын баснялары керегинде Авторы: Каштаева А.С., алтай тил ле литературанын уредучизи." в формате .ppt (PowerPoint)\nИнститут повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования Республики Алтай Интерактивный эп-сумени алтай тил ле литературатуранын.


23.11.2021 - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Валентина Николаевна БОКОНОКОВАНЫҤ ады-jолы тергеебис ичинде текши jарлу. Ол 40 jылдаҥ ажыра «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп, газеттиҥ ичкери алтамына ла ӧзӱмине jаан камаанын jетирген кижи. Валентина Николаевна Шабалин аймактыҥ Мукур-Чаргы jуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачызы Николай Николаевич Болчишевтиҥ ле Мария Васильевна Калачёваныҥ билезинде чыккан. Jаштаҥ ала\nЧакка јуук јол ӧдӱп…\nӦдӱп јаткан јылда Шабалин аймак тӧзӧлгӧнинеҥ ала бойыныҥ 97 јылдыгын темдектейт. Бу мындый узун јолды эзедер керек-јарактар кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире онлайн-аайыла ӧдӧт. Аҥылу аккаунтарда ла соцсетьтерде јӱзӱн-башка кӧрӱ-маргаандар, сурак-каруулар ла флешмобтор ӧткӱрилет. Анайда ок «Сельская новь» газеттиҥ бӱктеринеҥ ле соцсетьтердеҥ аймактыҥ тӱӱкизи, ады-јарлу ишчилери, спортчылары, кожоҥчылары, устары керегинде бичимелдерле таныжар\nБаланыҥ телекейлик кӱни\nБастыра телекейде кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Баланыҥ кӱни темдектелет. Быјыл ол амыраар кӱнге келишти. Бириктирилген Нациялардыҥ Организацияларыныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ 1954 јылда јараткан байрамы бастыра телекейде балдардыҥ јакшы јӱрӱмине учурлалат. Ӧзӱп јаткан ӱйениҥ јакшы јӱрӱми бистиҥ балдарыстыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйынаҥ ла су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ камаанду. Јаш эт-канныҥ су-кадыгын корыырыныҥ ла тыҥыдарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – ол тузалу ла\nСӱттиҥ фермазы эбин таап иштейт\nШабалин аймактыҥ Кичӱ Чаргы јуртынаҥ ыраак јок турган Адралу ӧзӧктӧ Эдуард Бельбековтыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлиги 2008 јылдаҥ бери иштейт. Билелик ӧмӧликтиҥ башкараачызы Эдуард Анатольевич јурт ээлемге келердеҥ озо «Јаҥы јол» акционер ӧмӧликте бухгалтер, завхоз болуп иштеген. Бойы ӱредӱзи аайынча экономист-бухгалтер, Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ экономикалык факультедин божоткон. «Јаҥы јол» садулык экономикага чыдашпай јайрадыларда, ӧмӧликтиҥ јери ле јӧӧжӧзи\nКӱчӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Орус географический јондыктыҥ баштапкы вице-президенти Артур Чилингаров ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јӧптӧжӱге кол салгандар. Бу јӧптӧжӱде географияны, ар-бӱткенди ле культуралык энчини корыырын, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын бийиктедерин шиҥдеер бӧлӱкте, анайда ок билим, экологиялык, јонјӱрӱмдик, культуралык программаларды ла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрип, республиканыҥ јерин ӧзӱм алындырарында ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ тӧзӧлгӧлӧри чокумдалган.


«Јакшы јӱрӱм учун!» - altaicholmon\n«Јакшы јӱрӱм учун!»\nОрооныста јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка тӱзедӱлер кийдирери аайынча ӱнбериштиҥ калганчы — јетинчи кӱни ӧтти.\nРФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирер баштаҥкайды Россияныҥ президенти Владимир Путин, 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде јылдыҥ сайынгы баштанузын эдип тура, айткан. Тӧс јасакка тӱзедӱлер президентке, башкаруныҥ турчыларына ла государстволык јойпондорго јаҥы некелтелер эдилип турганына учурлалат, государствоныҥ граждандар алдында јонјӱрӱмдик молјуларын тыҥыдат, парламенттиҥ чыдуларын кубултат, федерал јерлерди айрыырын болдыртпайт, орус тилдиҥ статузын чокымдай тургузат. Ого ӱзеери бу тӱзедӱлер аайынча ороонныҥ эмдиги президентине 2024 јылда бу јамыга талдаштарда катап туружар тап-эрик берилер.\nБу текшироссиялык ӱнберишти ӧткӱрерге Тӧс талдаачы кӱрееге 14,8 миллиард салковой акча чыгарылган. Текши Россияда талдаштардыҥ 96500 участогы иштеген. Албаты-јон бу ӱнбериште јаҥжыкканы аайынча талдаачы участокторго келип, эмезе электрон аайыла (Москвада ла Нижегородский областьта јаткандарга), талдаачы кӱреениҥ турчыларын айылына кычырып, кӧп улус јаткан оромдордо тышкары тӧзӧлгӧн участоктордо туружар аргалу болгон.\nАлтай Республикада јаҥжыгып калганы аайынча 236 талдаачы участок иштеген.\nАлтай Республиканыҥ талдаачы кӱреезиниҥ озолондыра јетиргениле, тергеебисте ӱнбериште турушкандардыҥ текши тоозы 51,46%, Конституцияга тӱзедӱлерди јараткандардыҥ тоозы 66,16%, јаратпагандардыҥ — 32,83%. Озолондыра чоттоштор аайынча текши ороон ичинде Конституцияга тӱзедӱлер кийдирери учун ӱнин ӱнбереечилердиҥ 78 проценти берген.\nРоссияныҥ ЦИК-иниҥ јетиргениле, Алтай Республикада Конституцияга тӱзедӱлерди јӧмӧгӧндӧрдиҥ эҥ кӧби Кӧксуу-Оозы (72,81%), Чамал (69,93%) ла Турачак (69,47%) аймактарда, эҥ азы Майма (64,39%), Чой (64,79%), Кош-Агаш (64,89%) аймактарда ла калада (62,8%).\nГорно-Алтайскта 22 талдаачы участок иштеген. Ӱнбериш ӧдӱп турган кӱндерде каланыҥ бир канча талдаачы участокторына барып, кӱреениҥ турчыларыла, ширтеечилерле, ӱндерин берип келгендерле куучындаштыс. Јаҥжыккан аайыла турушкан кажы ла кижиге, мынаҥ озо Талдаачы кӱрееде айтканыла, таҥынаҥ ручка, перчаткалар, бюллетень берилген, кажы ла участокто су-кадыкка каршузы јок айалгалар тӧзӧлгӧн.\n10-чы таҥмалу талдаачы участок педагогический колледжтиҥ кеен залында иштеген. Ондо талдаачы кӱреениҥ турчызы болуп, бу ӱредӱлик тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱчизи Аржан Анышев турушкан. Аржан Алексеевич бу молјузында экинчи јыл иштеп јат, кӱреениҥ турчызына оны кожо иштеп турган ӧмӧлиги кӧстӧп айткан, АР-дыҥ Талдаачы кӱреези оныҥ кандидатуразын јараткан.\n—Быјылгы коронавирус таркап турган айалгала колбой талдаачы участоктыҥ ижи бир эмеш кӱчсимек келижет. Эл-јонго ончо јанынаҥ јартамал бередис, болужарга кичеенедис. Санитар ээжи-некелтелер аайынча јепселденип, угузуларла ӱндерин айылында берерге кӱӱнзегендерге барзабыс, бисти кӧргӧндӧр чочып, тууралап, айылдаштарынаҥ та кем де југуш оорула оорып калган деп серенгилеп турат. Је бюллетень салар кайырчагысты кӧрӱп, айтканысты угуп, ойто токынай бередилер. Айылында ӱнин берерге угузуны кӧп сабада су-кадыгыныҥ айалгаларынаҥ улам базып болбой, ол эмезе кӱчсинип тургандар, јаан јаштулар, самоизоляцияда отургандар эткен.\nОнойдо ок ӱнбериштиҥ баштапкы ла кӱнинеҥ ала бисте туралардыҥ тыштында ӱнбериш ӧткӱрер кӧчӱп јӱрер јерлер иштеген.\nКажы ла бистиҥ јорыгыста, ижисте полицияныҥ чыгартулу улузы ла ӱнбериштиҥ ширтеечилери болот. Олор ӱнбериш ӧткӱрер ээжилер, санитар некелтелер, ӱнбереечилердиҥ ле ончо турчылардыҥ тыш-амыры бузулбазын ширтеген ле јеткилдеген.\nКажы ла кӱн сегис сааттыҥ кийнинде талдаачы участокто иштегендер ӱнбериштиҥ кайырчактарын ачып, бириктирилген ведомостьло тӱҥдештирип, бюллетеньдерди чоттойло, сейф-пакеттерге салат, бириктиреечи протокол бичип јат, ончо туружаачылар колдорын салган кийнинде, чаазындарлу пакеттерди туй бӧктӧп, сейфке салат. Штабка канча кижи ӱнин берген, канча бюллетеньдер тузаланылганын, кемдер иштеген-ширтегенин јетиредис — деп, ол куучындаган.\nОл кӱн Аржан Алексеевичтиҥ ӧмӧлигиле кожо јаан јашту Алгабековторго барып јӱрдибис. Ширтеечилер ле кӱреениҥ турчылары бозогоныҥ бери текпиш јанында ла тургылады, айылдыҥ ээлери пакеттерге салылган бюллетеньдерин алып, ӱнин керелеерге, ары кыпка бардылар, олордыҥ јакшынак кискези саҥ башка кийимдерлӱ, таныш эмес улустаҥ коркыбай, бозогоныҥ јанында каруулчык болуп, бисти санаалу кӧстӧриле ајыктап турды. Ээлери кайра келип, кайырчакка бюллетеньдерин салган кийнинде, кискези де, молјузын бӱдӱрип салган чылап, ӧскӧ кыпка база берди.\nБу ӧрӧкӧндӧргӧ айылынаҥ чыкпай ӱнин берер айалга тӧзӧлгӧни јакшынак арга болды. Олор бойыныҥ талдаачы участогына телефон согуп, ӱндерин эмди јаткан јеринде, айылдаҥ чыкпай, берер кӱӱнин угускан. Јаан јажына јетире јаба јуртап келген эмеген-ӧбӧгӧнди кӧрӧргӧ эптӱ болгон, је Конституцияга тӱзедӱлер эдери јанынаҥ олордыҥ шӱӱлтези эки башка эмтир. Валентина Александровна: «Бистиҥ президенттиҥ тыш политика аайынча кӧрӱмиле, эдип турган ижиле мен јӧп. Је ичбойында керектерис, мениҥ шӱӱлтемле, коомой. Президент молјуларын бӱдӱрер ӧй узадылар аргалу деген тӱзедӱ меге јарабай јат. Ончо неме солынып турар керек». Игдиза Нусуповичтиҥ шӱӱлтези башка. Ол Тӧс јасакка ончо тӱзедӱлерле јӧп.\n17-чи таҥмалу талдаачы участок Барнаульский оромдо «Темп-2» АО-ныҥ туразында иштеген. Ондо ӧткӧн ӱнберишти ширтегендердиҥ тоозында Ирина Калачикова болды. Оны ширтеечи болзын деп, «Јиит гвардия» кӧстӧгӧн. Иринаны ченемелдӱ ширтеечи деп айдарга јараар, мындый иштерде ол экинчи катап туружып јат: «Ӧткӧн беш кӱнниҥ туркунына талдаачы участокто бир де бузуштар, тал-табыш, блааш-тартыжу кӧрбӧдис, ончозы кирезинде. Кандый ла кӱӱндӱ улус келип турган, је кӧп лӧ сабазы бийик кӱӱн-санаалу, кӱлӱмзиренген де келгилейт.\nУлустыҥ тоозына ајару эдедис, айылдарга барып тургандарла кожо јӱредис. Текши участокто бис он ширтеечи. Каланыҥ бу јанында кӧп улус кырда, бийикте јадат, оныҥ учун, айылдар сайын келзин деген угузулар кӧп болгон ошкош».\nБу участокко кирип турган оромдордыҥ бирӱзинде јаткан Владимир Лесников Конституцияга тӱзедӱлерди јаратпай турганын ачык-јарык айткан, је нениҥ учун деген шылтагын чокымдабай, «та кандый да серемји бар, бӱдӱмји јок» деп айтты. Галина Саяпина дезе тӱзедӱлерди кийдирери учун ӱнин алаҥзу јоктоҥ берген, нениҥ учун дезе, оныҥ айтканыла, «пенсионерлерди, јашӧскӱримди јӧмӧӧр, иштеер јерлер тӧзӧӧр керек» дегенин Конституцияда керелеп салза, јакшы болор.\n17-чи таҥмалу участковый талдаачы кӱреениҥ јааны Елена Могаштыҥ айтканыла, эл-јон кӱнниҥ тал-ортозы киреде кӧп келген, анчада ла амыралта кӱндерде. Кӧп улус јаткан јерлерге чыгып иштеерге бир учуралда јааш, салкын болгоны чаптык эткен де болзо, андый иштер тӧзӧлгӧн лӧ турулталу болгон.\n22-чи таҥмалу участковый талдаачы кӱреениҥ јааны болуп Ольга Светоносова иштейт. Кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнине кӧргӱзӱлерле болзо, талдаачы тап-эригиле јаҥжыккан аайыла мында јаткандардыҥ 17 процент кирези тузаланган. Озолондыра јарлап салган кийнинеҥ кӱреениҥ турчылары, ширтеечилер айылдыҥ јанында јерлердӧӧн барып иштеген. Јолын казып, јазап турган учун улуска тӱжерге кӱч болгон микрорайондор талдалган, эптӱ болзын деп, андый ӱнбериш эҥирги ӧйдӧ ӧткӱрилген. «Бистик УИК-тиҥ турчылары ӱнбереечилерди уткыырга албаданып белетенген, кажы ла кижиге таҥынаҥ пакеттер белетеген. Сегис ширтеечибис элижип-селижип иштейдилер. Участокто айалга амыр, ӱнбереечилерис токыналу, тӧп, айалганы оҥдоп, бир де ээжилер буспай јат. Олорго ончо керектӱ болушты ӧйинде јетирип бередис, уулантылар, темдектер де бар, ӱзе неме јарт ла чокым» — деп, Ольга Александровна темдектеди.\nБу участокто ширтеечи болуп ГАГУ-ныҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ ӱчинчи курсыныҥ студенти Умит Смайлова иштейт: «Ширтеечи болорго бойымныҥ кӱӱнимле келдим. Мындый иште бу мениҥ баштапкы ченемелим, бу јаан учурлу керек-јарактыҥ ӧдӱп јаткан аайыла таныжарга меге сӱрекей јилбилӱ ле тузалу. Солун улусла таныштым, ӱнбереечилер јок тушта, участокто оноҥ эптӱ болзын деп, нени этсе јакшы болорын шӱӱжедис, керек болзо, кӱреениҥ турчыларына болужып ийедис. Мен иштеп турган участок јозоктулардыҥ тоозында деп чотойдым. Ол ӱнбериштиҥ тӧзӧӧчилери келген улусты канайып уткуп турганынаҥ да билдирет. Јиит улус кӧп келип турганы, олор орооныстыҥ келер ӧйине каруулу кӧрӱп турганы сӱӱндирет».\nГорно-Алтайсктыҥ «Кайас-Заимка» микрорайонында јадып тургандар ӱнин балдардыҥ 6-чы таҥмалу садында (Суховтыҥ оромындагы филиалы) бередилер. Оныҥ туразы санитар-эпидемиологиялык айалгала колбой чала кичинек болгонынаҥ улам, садиктиҥ тыштында јерге јабынты-палаткалар тургузылган, ӱнбереечилер ару кейде ӱнин бередилер.\nТалдаачы кӱреениҥ мындагы ишчизи Ольганыҥ айтканыла, ол талдаштар-ӱнбериш аайынча кӱреениҥ ижинде экинчи катап туружып јат: «Эл-јонло иштейтени, олордыҥ кӱӱн-санаазын угатан иш јилбилӱ. Тӧзӧмӧл сурактар аайынча иш сӱрекей јакшы эдилген. Мында јаткандар эртен турадаҥ ла ала келип, текши кеминде эрчимдӱ туружып јат. Анчада ла јаан јаштулар. Јиит улус эмеш ас болгон деп билдирет, је олордыҥ кӧбизи, байла, Интернет ажыра турушкан болор деп бодойдым. Ӱнбериштиҥ калганчы кӱни кӧп улуска байрамду кӱнге тӱҥей деп айдарга јараар. Олор билелериле келедилер, кезиги јаркынду кийинип алган. Иштиҥ кийнинде ӧйдӧ кӧбизи келип јат, амыраар да ӧйдӧ. Калада јаткандар граждан молјузына каруулу болгоны кӧрӱнет. Ижис бир де токтобозынаҥ ӧдӧт, улус кийни-кийнинеҥ келип ле јат».\nМында ширтеечи болуп Красноярсктыҥ акча-манат-экономикалык колледжиниҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Анастасия Юркевич иштеген. Ол алдынаҥ бери јондык иштерле јилбиркеген, бойыныҥ ӧйинде волонтер болгон ло Конституцияга тӱзедӱлер аайынча ӱнбериште ширтеечи болзын деген кычыруга алаҥзу јоктоҥ јӧпсинген: «Мен иштеп турган участокто ӱнбериш ӧдӱп турган айалга тыш-амыр. Бойыныҥ граждан кӧрӱмин темдектеерге кӧп улус келип јат. Бу тӱзедӱлерле јӧп эмезе јӧп эмес болгонынаҥ камааны јоктоҥ, јерлештерис эрчимдӱ граждан кӧрӱмдӱ болгоны мени сӱӱндирет».\n6-чы таҥмалу бу УИК-тиҥ јааны Ольга Упорованыҥ айтканыла, коронавирус југуш оорула колбой чочыдулу айалгада маскалар, перчаткалар кийетенин ончо улус јакшы оҥдоп јат, оныҥ учун бир де чаптыксынган, тал-табыш, арбаныш чыккан учуралдар јок. Улус јакшы кӱӱн-санаалу келет, участоктыҥ ижи најылык, нак айалгада ӧдӱп јат деген. Ширтеечилер, полицияныҥ чыгартулу улузы ончо ээжи-некелтелерди бӱдӱрерин јаантайын ајаруда тудат.\nБу кӱн ӱнин берип келип јӱрген Наталья Усольцеваныҥ шӱӱлтезиле, «ончо тӱзедӱлер чокым-јарт ла чын. Је јаҥыс ла президенттиҥ молјулары ла иштеер ӧйи керегинде тӱзедӱ ичиме кирбей јат. Бу тӱзедӱлерде айдылган шӱӱлтелер јасактарда бар. Ол јогынаҥ да ондый болор керек».\nЛюбовь Анатольевна Байгушева Тӧс јасакка ончо тӱзедӱлерди јарадып јат. Анчада ла пенсиялар ла башка да јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлер јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларыла јаантайын теҥ болоры, ороонныҥ јерлери бирлик болоры.\nКонституция аайынча ӱнбериштиҥ калганчы кӱнинде 6-чы таҥмалу участковый талдаачы участокко Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде тылда иштеген Зоя Александровна Русина келип јӱрди. Тӧжинде кӧп тоолу медальдар тагынган 92 јашту ӧрӧкӧн граждан молјузын бӱдӱрерге барказы Алибекле кожо келген. Олор экӱлези ӱндерин «јакшы јӱрӱм учун», Конституцияга тӱзедӱлер учун берген.\nМынаҥ кӧргӧндӧ, јаанду-јашту јерлештерис бу тӱӱкилик учурлу јаан керекте каруулу турушкан, ороонныҥ келер ӧйи учун ӱндерин берген. Эмди текшироссиялык ӱнбериштиҥ турулталары чындап та јӱк јакшыга экелерине иженери артат.


15.05.2018 - altaicholmon\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ иш-молјузын јаҥы ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерин баштап тура, «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-керектери керегинде» јарлыкка кол салган. Бу документти эксперттер «јаҥы майский јарлыктар» деп адап салды, нениҥ учун дезе бу јарлык, алты јыл кайра кол салган 11 јарлык чылап, государственный политиканыҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт, Путинниҥ јаҥы\nБиблиотекарьдыҥ болушчызы — болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер\nКандык айдыҥ 26-27 кӱндеринде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада талалар ортодо публичный библиотекалардыҥ «Профессионал энчи-байлык. СНК-ныҥ «РСФСР-да библиотекаларды ла бичиктерди чеберлеер ишти корыыры» керегинде декрединиҥ 100 јылдыгына учурлалган библиовед кычырыштар» деп адалган форумы ӧтти.\nКем де, не де ундылбаган\nЧаргы-Оозы — алыптар чыдаган јурт Кан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јурты јарлу улузыла бай јурт. Ойрот јеринеҥ јууга атанып, канду јуу-согуштарда ат-нерелӱ керектер эткен ле Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нереле адаткан 25 кижиниҥ 16-зы Туулу Алтайда чыккан. Олордыҥ тоозында Илья Захарович Шуклин ле Сергей Кириллович Уфимцев Чаргы-Оозы јурттаҥ. 1944 јылдыҥ кандык айыныҥ учында ла кӱӱк айыныҥ бажында\n(Санкт-Петербургта ӧткӧн текшироссиялык форумнаҥ) Культура — албатыныҥ чырайы. Оныҥ байлыгы элдеҥ ле озо кижинеҥ, бӱткӱл калыктаҥ камаанду. Тӱӱкизи тереҥ, культуразы бай албатыныҥ ӧзӱми бырчыт, келер ӧйи турумкай болоры јарт. Оны канайда апарары, јиит ӱйеге кандый эп-аргала, ууламјыла бектеери, улалтары база ла калыктаҥ камаанду. Бӱгӱнги кӱнде текши Россия ичинде культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде деп айдарга јараар.


07.12.2017 - altaicholmon\nДемографиялык айалга кандый?\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В.Пелеганчук селекторный јуун ӧткӱрген.\nМаргыжу—10 этаж турада\nБыјыл јаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайскта ӧрт ӧчӱреечилер тураныҥ текпиштериле оныҥ 10-чы этаж-кадына чыгара јӱгӱрери јанынаҥ маргыштылар.\nКомитеттиҥ юбилейи темдектелди\nАлтай Республиканыҥ физкультура ла спорт аайынча комитедине быјыл 80 јыл толгон. Физкультураныҥ ла спорттыҥ керектери аайынча областной бӧлӱкти тӧзӧӧри керегинде јӧп 1937 јылда чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде јарадылган.


17.11.2017 - altaicholmon\nВалерий Сороноковто—кӱлер медаль\nТелекейдиҥ самбо кӱрешле бу кӱндерде Сочи калада ӧткӧн чемпионадында Россияныҥ јуунты командазы учун Алтай Республиканыҥ ады-јолдоры јарлу спортчылары Валерий Сороноков ло Родион Асканаков турушкан. Спортивный самбодо кӱрешкен Валерий Сороноков чемпионаттыҥ кӱлер медалин ойноп алган.\nЭртен, кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде, Горно-Алтайскта В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде јарымка ӧткӱрилер. Башталатан ӧйи—9.00 саатта.\nJаҥы перинатальный тӧс јер тудулар\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В. Пелеганчуктыҥ айтканыла, Горно-Алтайскта јаҥы перинатальный тӧс јер тудулар.


16.07.2019 - altaicholmon\nЈиит шахматчылар – Дагомыста\nБу јуукта шахматла текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ командалары ортодо Сочи каланыҥ Дагомыс микрорайонында ӧткӧн «Белая ладья» деген бастырароссиялык маргаандарда Алтай Республиканыҥ адынаҥ М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу лицейдиҥ командазы једимдӱ турушты. Тазыктыраачы Дмитрий Солонковтыҥ айтканыла, «Белая ладья» деген бастырароссиялык ачык маргаандардыҥ Горно-Алтайскта јаскыда балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн талалык бӧлӱгинде республиканыҥ ӱренчиктериниҥ эҥ\nБу јуукта газетте Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча ӧткӧн Алтай Республиканыҥ чемпионадынаҥ белетелген репортаж кепке базылган эди. Бӱгӱн куучын-эрмекти улалтып, бичимелдиҥ адакы — экинчи бӧлӱгин јарлайдыс. Чемпионаттыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында С. Тузачиновты Кӧк-Бӧрӱ ойынныҥ республикан федерациязыныҥ баштапкы президенти, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады И. Белеков, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ\nТӧрӧлин сӱӱгени — кеендикте\nЭл-јон јаткан кажы ла јерде культура бӧлӱктиҥ ижинеҥ улустыҥ кӱӱн-санаазы, јашӧскӱримниҥ кӱр-кӧксиниҥ байлыгы кандый болоры камаанду. Текши ороондо культураныҥ ӧзӱми јаан алтамдар эдип турганын 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп адалганы да керелейт. Ого учурлай тергеебисте культура аайынча кӧп башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет. Тергеебистиҥ чике ортозында турган, су-алтай Оҥдой аймактыҥ культура бӧлӱги республика ичинде јайалталарыла алдынаҥ бери\nЈакшылыкту таҥла, радиоугаачылар!..\n1934 јылдыҥ јаскы кӱндериниҥ бирӱзинде эртен тура радионыҥ эфиринде РВ-83 станцияныҥ толкузында баштапкы ла катап диктордыҥ: «Угугар, угугар, Ойрот-Тура куучындап јат!» деген кӧдӱриҥилӱ ӱни јаҥыланган. Оноҥ бери ас эмес јылдар ӧткӧн. Радионыҥ ишчилериниҥ ӱни бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ бастыра эл-јонына јакшы таныш. Быјыл ол тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јылдыгын темдектеген. Байлык ла јаан тӱӱки Ойрот областьтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ\nИш ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӱп јат\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ jааны Леонид Щучинов јаан изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери канайда тӧзӧлгӧни керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди jарлап турубыс. Республиканыҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды туура\nОзодо јылдарда казылган, эмди ташталып, јолдордыҥ јанында бороргон, сӱрее-сек тӧгӧтӧн јер болуп ташталган корумдар Алтайыстыҥ кеен ӧзӧктӧринде кӧп. Је бу мӧҥкӱлердиҥ јажыттары эмди де ас эмес болгонын, олор јӱк чебер кӱӱндӱ улуска ачылганын Пазырыктыҥ корумдарында ӧткӱрген шиҥжӱ ле јазал иштер керелейт. «Пазырык культура» ачылган Пазырыкта баштапкы казынты иштерди Орус музейдиҥ этнографиялык бӧлӱгиниҥ Алтайский экспедициязыныҥ бир\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Албатылар најылыгыныҥ туразында јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде республикада јуртап јаткан башка-башка укту калыктардыҥ чыгартулу улузыла ачык-јарык айалгада тушташты. Олег Хорохордин куучын-эрмекти ачып тура, эл-культуралык биригӱлерле јууктада таныжып јатканын аҥылап темдектеди. Оныҥ айтканыла, государстволык эл политиканыҥ тӧс ижи, амадузы — текши ороонныҥ, онойдо ок таланыҥ башка-башка калыктарыныҥ\nАјаруда — искусствоныҥ школдоры\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ балдарыныҥ искусствозыныҥ школдорыныҥ ижиле колбулу сурактар аайынча јуун ӧткӱрген. Ол јуунды ачып тура, тергееде искусствоныҥ ла кӱӱниҥ балдардыҥ 15 школы барын эзеткен. Республиканыҥ кажы ла онынчы ӱренчиги ӱзеери художественный эмезе кӱӱлик ӱредӱ алат. Федерал јасакберимле болзо, 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ӱзеери ӱредӱликти акча-манатла јеткилдеериниҥ персонифицированный\nУлусты тураларла јеткилдеер федерал ӱлекерлер\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло «Тура» ла «Улус јадып турган эски туралардыҥ тоозын улайынча астадарын јеткилдеери» деген федерал ӱлекерлерди Сибирьдиҥ тергеелеринде канайда бӱдӱп турганыла колбулу сурактар аайынча јуун ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱ-реечи Олег Хорохордин, видеоконференция ээжиле ӧткӱрилген јуунда анайда ок Сибирьдиҥ тергеелериниҥ башкараачылары, Россияныҥ\nАйфондо алтай таныктар болор\nАлтай тил аайынча Алтай Республиканыҥ башчызында, башкарузыныҥ председателинде тӧзӧлгӧн советтиҥ јууны Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ башкарганыла ӧтти. Ол јуунды ачып айтты: «Россияда бастыра ла калыктардыҥ культурадагы аҥылуларын, чӱм-јаҥжыгуларын ла байлыктарын корыыры ла јӧмӧӧри государствоныҥ национальный политиказыныҥ кереги. Тӧрӧл тил дезе кажы ла культурада тӧс учурлу, олор айрылбас колбуда. Алтай тилдиҥ соведи 2016 јылда


Ӧзӱм бар, турулталар иле - altaicholmon\nӦткӧн неделеде Россияда самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 80 јылдыгы темдектелген. Спорттыҥ бу бӱдӱми тергеебисте база јаан ӧзӱм алынган болуп јат. Оныҥ да учун самболо колбой база кӧп керек-јарактар ӧткӧн. Ол тоодо — «Самбо Алтай Республикада. Самбоны школдӧӧн, самбоны вузтардӧӧн, самбоны ийделӱ структуралардӧӧн, тӱӱки, амадулар» деп адалган тегерик стол, АР-дыҥ самбо аайынча тазыктыраачы-преподавательдерине учурлай «Ӱредӱчи» деп јаҥжыккан республикан маргаан ла республикада самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 55 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов башкарып ӧткӱрген тегерик столдо тергеениҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јааны Заури Казакпаев, ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ, МВД-ныҥ, Алтай Республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ, ГАГУ-ныҥ ла ӧскӧ дӧ ӱредӱлу заведениелердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Олор спорттыҥ бу бӱдӱмин республикада оноҥ ары ӧскӱрериле колбулу сурактарды, ол тоодо «Самбоны школдӧӧн» деп федерал программа аайынча ишти тыҥыдып, тергеениҥ школдорыныҥ кажызында ла самбоныҥ урогын ӧткӱрери, школдорго кӱрештиҥ кичӱ кебистерин алары, элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда спорттыҥ бу бӱдӱми, спортчылар ла јеҥӱчилдер керегинде кӧп бичимелдер, сюжеттер чыгарары ла оноҥ до ӧскӧлӧрин шӱӱшкен.\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы ла јаҥар айдыҥ 1-кы кӱндеринде «Јиит спартакчы» спортзалда АР-дыҥ самбо аайынча тазыктыраачы-преподавательдерине учурлай «Ӱредӱчи» деп јаҥжыккан республикан маргаан ӧткӧн. Бийик кеминде ӧткӧн маргаанныҥ туружаачыларыныҥ тоозы да кӧп болгон. Мындый ла тартыжуларда келер ӧйдӧ республиказыныҥ, орооныныҥ магын кӧдӱретен спортчылар чыгып турбай.\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Алтай Республикада самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 55 јылдыгына учурлай кӧдӱрӱҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.\nТеатрдыҥ фойезинде тергеебисте спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ ӧзӱминиҥ јолыла колбулу фотојуруктардыҥ, башка-башка маргаандардаҥ алган кубоктордыҥ ла медальдардыҥ кӧрӱ-выставказы ӧткӧн.\nМынаҥ бир канча ӧй кайра школдыҥ ӱренчиктери ортодо самбо керегинде ӱлгерлердиҥ ле јуруктардыҥ конкурстары јарлалган эди. Эҥ артык ӱлгер чӱмдеген деп, баштапкы јерди Кан-Оозы аймактаҥ Арутай Кокшинов алган. Экинчи јер Горно-Алтайсктаҥ Самир Табараковко келижерде, ӱчинчи јерге Турачак аймактаҥ Евгений Шорин чыккан.\nОогош класстардыҥ ӱренчиктери ортодо эҥ јараш јурукты каладаҥ Софья Молодых јураган. Экинчи ле ӱчинчи јерлерди Кан-Оозы аймактаҥ Арутай Кокшинов ло Турачак аймактаҥ Роман Тоболев ӱлешкен. Јаан класстардыҥ ӱренчиктери ортодо баштапкы јер Кан-Оозы аймактаҥ Кирилл Байталаковко келижерде, экинчи ле ӱчинчи јерлерди Кош-Агаш аймактаҥ Айлана Мундусова ла Кан-Оозы аймактаҥ Юлия Немцева алгандар. Бу конкурстардыҥ туружаачыларына јакшынак сыйлар табыштырылганын темдектеер керек.\nСамболо тазыктырынган ветерандар, тургуза ӧйдӧ тазыктырынып турган спортчылар ла олордыҥ тазыктыраачылары Эл театрдыҥ јаан залында толо болгон. Самбисттерди мындый юбилейлик байрамыла уткыырга јаҥныҥ чыгартулу улузы база келген. Јуулган улусты АР-дыҥ башчызыныҥ адынаҥ вице-премьер Игорь Коршунов уткыган. Республикада самбо спорттыҥ эҥ јарлу бӱдӱмдериниҥ бирӱзи болгонын, бӱгӱнги кӱнде бу бӱдӱм тогус муниципал тӧзӧлмӧдӧ ӧзӱм алынып јатканын ла оныла бастыра 1,5 муҥнаҥ кӧп кижи тазыктырынып турганын темдектеген.\n«Тергеебисте самболо оогоштоҥ ала тазыктырынып баштайдылар. Кӧп саба школдордо кӱрештиҥ секциялары иштейт. Республикада јакшы тазыктыраачылар кӧп лӧ олор бийик једимдерге једип турган спортчыларды тазыктырат» — деп, И. Коршунов айткан.\nВице-премьер бойыныҥ ӧйинде база самболо тазыктырынганын айдып, кӱреш кижиниҥ кӧгӱс-ийдезин тыҥыдып, уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ таскадып турганын темдектеген. Ол спортчыларга бек су-кадык, бийик једимдер кӱӱнзеп, кайралдар табыштырган.\nАнайып, профессионал ла јондык ижинде једимдери, албатылар ортодо амыр-энчӱни, најылыкты ла ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдары аайынча турулталу ижи учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп ат-нере Горно-Алтайскта балдардыҥ самбо аайынча спортшколыныҥ тазыктыраачы-преподаватели, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Валерий Чернышовко адалган.\nРеспубликада физический культураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱмине јетирген јаан камааны, бийик кемдӱ спортчылар белетегени ле ак-чек ижи учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деген кӱндӱлӱ атла Улаганныҥ спортшколыныҥ тазыктыраачы-преподаватели Александр Сартаков адаткан.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сунгат Акчалов, Горно-Алтайскта јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ педагог-организаторы, «Олимп» спортклубтыҥ башкараачызы Андрей Корчуганов ло АР-дыҥ самбо ло дзюдо аайынча федерациязыныҥ тазыктыраачызы Алтайбек Угрюмов кайралдаткандар.\nАР-дыҥ башчызыныҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразыла спорттыҥ ветерандары — Чамал аймактаҥ Вениамин Тудуев, Кан-Оозы аймактаҥ Петр Шукаков ло Новоалтайсктаҥ Константин Фефелов кайралдаткандар.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов залда отургандарды бу байрамла уткып, спорттыҥ бу бӱдӱми туку 1938 јылда табылып, чындаптаҥ да национальный болуп калганын темдектеген.\n«Алтай Республика керегинде айдар болзо, ол бистиҥ эл-јонго кандый јарлу ла учурлу болгонын бастырабыс билерис. Спортчы-самбисттерис тергеебистиҥ, Россия Федерацияныҥ адын јаан маргаандарда бийик кӧдӱрет ле јаантайын јеҥӱлӱ јангылайт» — деп, вице-спикер айткан. Михаил Терехов самбо качан бир Олимпий ойындардыҥ программазына кирер ле јерлештеристеҥ Олимпий ойындардыҥ јеҥӱчили чыгарына иженгенин база айткан. Ол бастыра тазыктыраачыларды, спортчыларды, самбоныҥ ветерандарын бу байрамла уткып, јаҥы јеҥӱлер ле ырыс кӱӱнзеген.\nБу кӱн АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Шабалинде балдардыҥ спортшколыныҥ тазыктыраачы-преподаватели Евгений Майхиев, АР-дыҥ олимпий спортшколыныҥ директоры Санай Саланханов кайралдаткан. Јиит спортчы Элбек Куюковко РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ национальный политика аайынча комитединиҥ адынаҥ быйан айдылган.\nЈаан сценага чыгып, самбисттерди бу јакшынак байрамыла уткыган улустыҥ тоозы кӧп болгонын темдектеер керек. Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков јуукта јуучыл самболо телекейдиҥ јеҥӱчили боло берген Асканаковтыҥ ады база Родион болгонын оморкоп темдектеген. Бойыныҥ уткуулдарын јуукта муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына тудулган Владимир Челчушев ле Андрей Мунатов айткан. Андрей Мунатов Россияда самбоныҥ 80 јылдыгыла колбой Оҥдойдо Н. Кулачевтиҥ адыла адалган ДЮСШ-га самбисттердиҥ 80 кеп-кийимин сыйлап јатканын темдектеген. Самбоныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген улуска юбилейлик кереес медальдар табыштырылган.\nБу кӱн залда отургандарга бойыныҥ кожоҥдорын ла бијелерин јарлу артисттер сыйлаган.\nГорно-Алтайский автономный областьта самбоныҥ ӧзӱминиҥ баштапкы алтамдары ХХ чактыҥ 60-чы јылдарына келишкен деп айдар керек. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле баштапкы тазыктыраачылар болуп Сергей Боронкин ле Вадим Носков иштеген. Олорды ээчий иштеген улустыҥ тоозы база кӧп болгон. Омскто физкультурный институтты ӱренип божодоло, Алтайына иштеп келген Мӧҥӱнчи Яйтаковтыҥ, Артем Майчиковтыҥ ла Сергей Аткуновтыҥ тергеебистеги самбоныҥ ӧзӱмине јетирген камааны база јаан.\n1983 јылда Горно-Алтайский автономный областьтыҥ самбо аайынча федерациязы тӧзӧлгӧн. Оныҥ јаанына Валерий Чернышов тудулган. Башка-башка јылдарда федерацияны М. Я. Яйтаков, Ю. В. Антарадонов, С. Ю. Аткунов, Э. А. Ялбаков, Э. Г. Татин, А. К. Шилыков, В. Б. Челчушев, Э. В. Алчаков ло С. Н. Грушин башкаргандар.\nБӱгӱнги кӱнге јетире тергеебисте телекейдиҥ эки чемпионы — 2011 јылда самболо Виталий Уин ле 2018 јылда јуучыл самболо Родион Асканаков. Анайда ок телекейдиҥ чемпионаттарыныҥ 14 призеры, телекейдиҥ первенствозыныҥ 8 јеҥӱчили ле призеры, Россияныҥ спортыныҥ 150 узы, спорттыҥ телекейлик классту 17 узы, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ 2 узы белетелген.\nСамбоныҥ юбилейлерине учурлай ӧткӧн керек-јарактардыҥ кажызында ла бу спорттыҥ бӱдӱмине тергеениҥ башчызы, республикан башкару јаан ајару эдип, јаантайын јӧмӧп турганы керегинде айдылган.


Тӧрӧл тилдердиҥ сурагы шӱӱжилген - altaicholmon\nТӧрӧл тилдердиҥ сурагы шӱӱжилген\nКӱчӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Санкт-Петербургта Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ II Бастырароссийский съезди ӧткӧн. Бистиҥ республикадаҥ съездтиҥ ижинде тогус кижидеҥ турган делегация турушкан. Газеттиҥ кычыраачыларын бистиҥ делегацияныҥ тоомјылу съездте кӧргӧн-укканы керегинде куучындарыла таныштырып турубыс.\nТурачак аймактыҥ “Билим-ӱредӱлӱ культурный тӧс јер” РОО-ныҥ чыгартулу кижизи Римма Николаевна Васькина:\n– Съездке Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ эки фондтыҥ ла АР-дыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ “Кӱзӱҥилӱ мӧш” ассоциациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле барып келдис. Оныҥ ижинде бистиҥ республикадаҥ мындый улус туруштылар: эксперт-билимчи Надежда Тайборина, Турачак аймактыҥ Курмач-Байголдогы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Марьяна Сумачакова, Турачак аймактыҥ Тулойдогы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Рената Тагызова, Кош-Агаш аймактыҥ Белтирдеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Донара Малчанова, Майма аймактыҥ Сайдыстагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Оксана Капчикаева, Майма аймактыҥ Урлу-Аспактагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ директоры Александр Мамашев, чӧрчӧкчи Катыбал Куттыбай Трофимович, Улаган аймактыҥ администрациязында ӱредӱлик бӧлӱктиҥ методизи Антонида Телекова.\nСъездти РФ-тыҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязы; “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилиниҥ, литературазыныҥ ла культуразыныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы” деп тергеелер ортодогы јондык кыймыгу; “Саха (Якутия) Республиканыҥ национальный школдорыныҥ институды” ФГБНУ; Россияныҥ А. И. Герценниҥ адыла адалган государственный педагогический университеди тӧзӧп ӧткӱрген.\nСъездте шӱӱжилген сурактардыҥ тоозында РФ-тыҥ ас тоолу тургун калыктардыҥ тӧрӧл тилдерин јӧмӧӧри јанынаҥ јасактарын бӱдӱрер ишти јарандырары, тӧрӧл тилдерле, литературала ӱредӱлӱ программаларды ла бичиктерди тургузарыныҥ курч сурактары, тургун калыктардыҥ балдарын тӧрӧл тилин, литературазын ӱренерине јилбиркедери, бу иште инновациялык эп-аргаларды тузаланары ла ӧскӧ дӧ сурактар болгон.\nНадежда Байзыновна Тайборина, педагогика билимдердиҥ кандидады, эксперт:\n– Мен бу съездке бойыныҥ ӧйинде студенттерим болгон ло эмди ӱредӱчилерле кожо барып јӱрдим. Римма Николаевнала, Рената Александровнала бис бир секцияныҥ ижинде туруштыс. Оныҥ ижин Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилиниҥ, литературазыныҥ ла культуразыныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ јааны Леханова Фаина Матвеевна башкарып ӧткӱрген. Россияныҥ гросударственный педагогикалык госуниверситединиҥ профессоры Сергей Юрьевич Богданов солун јетирӱ эткен. Ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдери јоголор чочыдулу айалгада бу тилдерди ӱренер бичиктер чыгарар шӱӱлте болгон. Јаан тилдердиҥ бичиктерин ок чылап, олорды эксперттер кӧрӱп јӧптӧӧр. Ас тоолу калыктардыҥ балдары ӱренер бичиктердиҥ эксперт советтери мындый бӧлӱктердеҥ турат: тӱрк тилдердиҥ, финно-угор, тунгус-маньчжур, палеоазиат, самодий ле башка бӧлӱк тилдер (ого эки ле тил кирет: камчадал, водь).\nНениҥ учун ондый јӧп јарадылган? Бӱгӱнги кӱнде ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдериле бичиктерди кандый ла улус тургузат: инженерлер, эмчилер ле ӧскӧлӧри де. Бистиҥ де республикада тубалардыҥ бичиктерин база јаан баштаҥкайлу, тӧрӧлчи кӱӱндӱ улус тургускан ла олор ак-јарыкка чыккан. Онызы јакшы, учурлузы баштапкы алтамдар эдилгенинде. Тӧрӧл тилдерге ӱредери ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин ӱредер методиканыҥ эп-аргаларын ла эп-сӱмелерин тузаланып ӧдӧри јарт.\nОнойдо ок кажы ла тергееде ас тоолу тургун калыктардыҥ балдары тилин ӱренип турган ба, ада-энелер тӧрӧл тилине балдарын ӱредерге кӱӱндӱ бе – бу сурактарла мониторинг ӧткӱрер јакылта болгон. Бичиктерди тургузала, чыгарып алза, оныла ӱренер балдар табылбаза, не болор? Мониторингтиҥ турултазында јетирӱлердиҥ российский бирлик базазы тӧзӧлӧр. Бу ишти, байла, ӱредӱликтиҥ тергеелердеги министерстволоры апаратан туру.\nМен Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ӱредӱзиниҥ курч сурактарыныҥ институдында иштегем ле олордыҥ тил јанынаҥ, бичиктер тургузары јанынаҥ курч сурактарыла таныш. Олордыҥ баштаҥкайлу улузы тилин јылыйтпаска кӧпти эдип тургандар. Темдектезе, 2010 јылдыҥ тооалыжыла ханты калыктыҥ тоозы 12 муҥды эмеш ле ажып турган. Олордоҥ тӧрӧл тилин 1 ле муҥ кижи билер болгон. Олордо ФГОС-тыҥ некелтериле 1-4 класстарга бичиктер тургузылган. Кажы ла неделеде телекӧрӱлтеле бир катап беш сӧс берилип јат, олор сайттарда база тургузылат. Ада-энелер, балдардыҥ садиктеринде, баштамы класстарда бу сӧстӧрди балдарга ӱредип турулар. Балдардыҥ журналын база чыгарып турган болуптыр. Тилди јууп, шиҥдеп тургандар.\nНганасан тил шиҥдеечи С. П. Жовинская деп кижиниҥ јетирӱзиле, олор бир ле деремнеде чук јуртайт. Ондо 71 бала тилин ӱренип јат. Баштамы класска “Уильта” деп бичик чыгарылган, оноҥ ӧрӧ класстар дезе разговорникле, сӧзликле ӱренип турган. Олор эмди јаан класстарга база бичиктер тургузып иштеерге турулар.\nЮкагирлер 1600 кижи, тилин бир ле кижи билер. Нигидаль тил чек јоголгон дешти.\nАс тоолу тургун кӧп калыктарда бичиичилери јок то болзо, олордыҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ улузы бойлоры тӧрӧл тилдериле, оноҥ оруска кӧчӱргениле бичиктер чыгарып, балдарды тилин ундыбазын деп чырмайат. Ондо мен М. Н. Тарасова, И. М. Потапова деп эпшилерле таныштым, куучындаштым, олор бичиктерин меге сыйладылар. Бу улустыҥ ӱредӱзи де, ижи-тожы да тилле колбулу эмес, је олор тӧрӧлчи кӱӱндӱ эпшилер.\nЧынын айтсабыс, КМН-дардыҥ тил јанынаҥ курч сурагы бӱгӱнги кӱнде бистиҥ алтай да тилиске келижип туру – кажы ла јыл тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ тоозы кӧптӧйт.\nОксана Петровна Капчикаева, Александр Аилдашевич Мамашев:\n– Бис “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ балдарын ӱредеринде инновациялык иш” деп секцияда туруштыс. Ненецкий автоном областьтыҥ чыгартулу кижизи куучынында кӧчкӱн айалгада балдарды ӱредери, ол тоодо тӧрӧл тилин ундыбазын деп, канайда ӱредер, нени эдер деген сурак тургускан. Олорго керектӱ ӱредӱ, таскамал берип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарары керегинде јетирӱзи биске тыҥ јараган. Олордо ада-энези кӧчӱп јӱрген, 3-12 јашту балдар јадып ӱренер школ-интернат тӧзӧлгӧн. Онойдо ок ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдериле ӱренетен бичиктер чыгарар деген шӱӱлте айдылган.\nВеп калык биледеҥ ле ала баланы тӧрӧл тилиле чӧрчӧктӧрлӧ таныштырар, тӧрӧл тилле спектакльдар тургузар суракты курчыда тургузып турган эмтир. Јуунда ӧскӧ калыктарды угуп, бисте де ондый ок айалга болгонын, база ок ондый иштер ӧткӱрери керектӱ болгонын сананып јадыс. Таныктӧс чыгарганда, ондо јуруктар балага таныш, оныҥ айландыра јӱрӱминеҥ алынган болор учурлу.\nБаза бир айдылган шӱӱлтеле бис јӧпсиндис: ас тоолу тургун калыктардыҥ тӧрӧл тилиле ЕГЭ-ниҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерге киретен баллдарын астадар, олорго јеҥилтелер эдер керек.\nМарьяна Владимировна Сумачакова:\n– Мен “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренерине јилбиркедери” деп темалу секцияныҥ ижинде туруштым. Москвада иштеп турган Оксана Пустогачеваныҥ шылтузында мен ондо бойымныҥ ченемелимле таныштыргам. Балдарла башка-башка темала шиҥдештӱ иштер ӧткӱредим: тӧрӧл тилле, чӱм-јаҥдарла, јаҥжыгуларла, калыктыҥ тудунар-кабынар јӧӧжӧзиле ӱлекерлер тургузып иштейдис. Таныштыру-презентациялар, рефераттар ла ӧскӧ дӧ бӱдӱм иштер этиредим. Бастыра материалдарды, ол тоодо сӧстӧрди јаан јаштулардаҥ јууп, јоголып калганын куучындадып, јоголып калган тудунар-кабынарын јурап, ойто орныктырып турубыс. Ончо јуулганын архивке саладыс, Интернет ажыра тӧрӧӧн калыктарда олор кандый бӱдӱмдӱ, кандый сӧслӧ адалат деген шиҥдештӱ иш ӧткӱредис. Онойып, балдарда тӱӱки, јаҥжыгулар ажыра тӧрӧл тилге јилбӱлер ойгонот, шиҥдештӱ ишке темигӱ болот.\nКатыбал Куттыбай Трофимович:\n– Мен Турачак аймактыҥ Суранаш јуртында чыккам, эмди Горно-Алтайскта јададым. Јашта тайнагымнаҥ уккан куманды чӧрчӧктӧрди эске алынып айдадым. Јаскыда мениҥ ӱч чӧрчӧгим “Сказки народов Горного Алтая” деп бичикте чыккан эди. Эмди де чӧрчӧктӧр бар. Јурукчы Таракай меге кожо чӧрчӧктӧрдиҥ бичигин чыгарар шӱӱлте айткан, ол ого јуруктар јураар болгон. Мен онойдо ок сарындар (кожоҥдор) чӱмдейдим.\nТилле иштеери сӱреен јаан ла чӱмдӱ, ол ок ӧйдӧ каруулу иш деп бодойдым. Меге кычырарга текст экелгендер. Оны куманды кижи куучындаган ла орус кижи бичип алган эмтир. Кычырала, коркышту каткыргам. Онойып эдерге јарабас: тилди ӧскӧртип, јастыра бичизе, соҥында улус ол чын ла ондый тил эмтир деп сананар. Тил билер каргандар јок, мениле јажыт та улус орустап куучындажып јат. Мен калада јадала, куманды тилимле эрмектежер кижи таппай јадым.\nСъездте ас тоолу калыктардыҥ улузы тилдерин чеберлеп, ӧскӱрип аларга тыҥ иштеп, чырмайып турган болуптыр. Олорго кӧрӱже, кижиниҥ де иштеер, чӱмдеер кӱӱни келетен эмтир. Мен Барнаулда јадып турган Наталья Алексеевна Глуховага база чӧрчӧктӧр аткаргам, ол база бичик чыгарарга турган.\nРената Александровна Тагызова:\n– Мен бойым чалканду. Тулойдо дезе туба балдарды алтай тилге ӱредип турум. Секцияда ханты тилле бичиктер тургузаачы Юлия Герасимовна Миляхованыҥ ченемели јилбиркетти. Мен неделеде алтай тилле – эки урок, литературный кычырышла бир урок ӧткӱредим. Уроктордо балдардыҥ диалект тилиле тӱҥдештирӱлер база эдип турум, балдар тӧрӧл тилин база билзин деп.\nСъездтиҥ баштапкы јарымы А. И. Герценниҥ адыла адалган государственный педагогический университетте, экинчи јарымында секцияларла иштеери Б. Ельцинниҥ адыла адалган президентский библиотекада ӧткӧн. Куучын айдарга тургандар сӱреен кӧп болгон.\nОнойдо ок “Тӱндӱктиҥ ӱни” деп экинчи литературный конкурстыҥ јеҥӱчилдерин кайралдаары ӧткӧн. Ондо кӧп јашӧскӱрим бойыныҥ тилдериле ӱлгерлер айткан, кожоҥдор кожоҥдогон.\nPS: Тургун калыктардыҥ тилдерин корыырына ла ӧскӱрерине государстволордыҥ јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр курч суракка ајару тыҥып турганын ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ сессиязыныҥ јӧби керелейт. Генеральный Ассамблеяныҥ 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн 74-чи сессиязында 2022-2032 јылдарды Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ онјылдыгы деп јарлаган. Ондый јӧптиҥ шылтагы – тургун калыктардыҥ тилдери јоголып турган јаан кызалаҥду айалгага ајару эдери, тӧрӧл тилдерди корулаары, ӱренерине јилбиркедери, бу суракла калыктар ортодогы ла национальностор ортодогы кеминде тургуза ла иштеери керектӱ болуп турганы.\nООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы турчы-государстволорго Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ онјылдыгын једимдӱ ӧткӱрерге тургун калыктарла кожо национальный иштерди тӧзӧп, акча-манатла јӧмӧӧр суракты кӧрзин деп шӱӱлте эткен. Бойыныҥ тилдериниҥ коручылары болуп турган тургун калыктарга дезе, бу калыктар ортодогы онјылдыкты ӧткӱрери аайынча керектӱ иштерди баштаар ла тӧзӧӧр шӱӱлте эткен.


Кош-Агаш: Печатьтыҥ кӱни темдектелди - altaicholmon\nАймактыҥ башкараачылары, анайда ок «Чуйские зори» газеттиҥ редакторы Р. Н. Молчоев, печатьтыҥ ветераны В. К. Майхиев, А. К. Исанов ло ӧскӧ дӧ улус куучын айдып, аймактыҥ газединиҥ ӧмӧлигине, почтальондорго, ветерандарга једимдер ле су-кадык кӱӱнзедилер.\nJуунда корреспонденттерге, газеттиҥ эрчимдӱ таркадаачыларына Кӱндӱлӱ грамоталар ла Быйанду самаралар табыштырылган.\nАды јарлу «Чуя» ансамбль кӧдӱриҥилӱ јууунныҥ туружаачыларына јаан ла јараш концерт кӧргӱсти, оныҥ кийнинде байрамдык кӱндӱ-кӱрее ӧткӱрилди.


Олор экинчи фронттыҥ солдады болгон… - altaicholmon\nОлор экинчи фронттыҥ солдады болгон…\nЭнелер, эjелер, сыйындар,\nЭлбек Россия кыстары!\nКабай јайкаган, космоско учкан,\nКандый да иштиҥ устары.\nЭр улустар фронтторго барарда,\nЭҥчейип, салдала јер сӱргенеер.\nЭригер эки буды јок келерде,\nЭрмеги јоктоҥ јажына сӱӱгенеер.\nУзун, узун эшелон бустап,\nБадышты кӧстӧп, атана беретен.\nКайрандар барган ол ыраак таладаҥ\nКарыкчыл сӧстӧрлӱ похорон келетен.\nЈе јеҥӱниҥ улу кӱнине јетире\nЈажыгар акканын кем де кӧрбӧгӧн.\nОныҥ да учун фронттордыҥ чийӱзин\nӦдӧргӧ ӧштӱниҥ кӱчи јетпеген.\nТорко кийимдӱ јӱрердиҥ ордына\nТоҥ јер казып, сопокту тоҥгоноор.\nЭнелер, эјелер, сыйындар!\nЭкинчи фронттыҥ солдады болгоноор.\nОрооныс эмди улу ла бай.\nОнчо јеҥӱлер сыйыбыс болзын.\nЭр-јажына быйаныс болзын!\nКату јылдар, јуу-чактыҥ ӧйи. Эҥ артык эрлер фронтко атана берген. Эне-эјелер, ӱӱре-jелелер, тул келиндер, ичи-карды алаҥ ачык ач-ӱреннеҥ бери ӱзези иште! Ижин чачып, артырар аргазы, тойо јиир курсагы, кийер кийими јок, оок балдарын јӱктенип, эмеш јаанын ээчидип алала, јайы-кыжы, тӱни-тӱжи јалаҥдарда, фермаларда, идиргендерде, турлуларда иштеген – чыдалы тыҥ ӱй улузыс! Јуу-чактыҥ канду кӧзине, кылышту колына јалтанбай удура кӧргӧн, удура баскан кайран энелер, эјелер, сыйындар! Слерге бӱгӱн кожоҥ кожоҥдоор, карып, чыдалы чыгып та калган болзогор, омок отургандарарга, јӱрӱмис учун бажысты јабыс эҥилтип, јаҥыс ла бажырар керек. Баш ла болзын, энелер, эjелер, тылды тутканыгарга, jеҥӱни jууктатканыгарга!\nЈууга кемниҥ де бастыра уулдары, кемниҥ де эш-нӧкӧри уулдарыла, кемниҥ де ада-таадазы барган – олорды сананарга ич-буурда сары корон толуп та калган болзо, колдорорды бош салбай, слер, иштеп јӱргенеер. Кайкайдыс, слер канайып чыдашканыгар не деп!? Эмдигенче кайкайдыс! Кайкаарыс эмди де! Фронтко баргандар јеҥӱни јуу-согушта јууктаткан болзо, слер тылда – ат-нерелӱ ишле! Тылдазыныҥ колында мылтык эмес, чалгы эмезе салда, малта эмезе кӧнӧк, айрууш эмезе камчы да болзо, уур јӱкти олор теҥ-тай апарган. Октоҥ јыгылбаган да болзо, кӧдӱрип албас коштоҥ бертинген, алдында этпеген иштерди де эдип, иштеп ле јӱрген јеринде јеҥ јастанып та јыгылган. Ӧлӱмди де фронттоҥ ас эмес кӧргӧн.\nЧарас-Бажында тылда иштеп, јаантайын кӱндӱӱ-кӱрееде јӱретен ӧйлӧргӧ јетпей, кӧп улус корогон. Олор эзен туштарда бичип алган эске алыныштар толтыра. Темдек эдип учуралдар бичийин. Мен сегизен беш jылда башкарып турган клазымныҥ уулчактарыныҥ сурагыла јуртка коштой кобыга экскурсияга барганыс. Агаштаҥ чертип эткен кичинексимек мӧҥкӱлердеҥ кижиниҥ сӧӧк-тайагы чыгып калган болгон jерге туштаганыс. Улустыҥ балдарын неге экелдим деп, jаан jаштулардаҥ сурагам. Ол jуу тужында, кийининде де, кату ӧйлӧрдӧ божогон улусты, ӱй улустыҥ тоҥ jер казарга кӱчи jетпей, кичинек срубты агаштаҥ чабала, божогон кижини ого салып, таштарла базырып салар эмтир не! Калак ла де! Балдарымды ол кобыга ойто такып чыкпагар деп турбай, кижи билбегенинеҥ кӧрбӧсти кӧргӱзип турар туру.\nН. А. Шодоевтиҥ айтканынча, ондый сӧӧктӧр кажы ла аралда бар, ол эне-адагар турган турлуда да бар деп айткан. Кижи ол тушта билип турар туру — каргандар бисти болор-болбос кош-туйук аралга кирип ойнобогор деп туратанын. Экинчи темдек:\nИштеҥкей Чичилов деп фронтовиктиҥ сыйны Эртечи јайгыда, ӧлӧҥ ижинде, тыҥ оорый берген, јуртка јетирер абралу ат табылбаган, не дезе, мал да болзо, иш эдер керек. Мал да болзо иштензин, канайдар, кӧӧркий, оору кижи, јуртты кӧстӧп, јойу баскан. Айылына јетпей, jаҥыскан бойы јолдо божоп калган, оныҥ jоболы не де эмес деп бодолгон. Орой эҥирде јанып келееткен јерлештери ыйлажып-сыктажып, Эртечини ол ло јолдыҥ јанында, агаштыҥ тӧзине јууп салгандар. Ыраак тыл да болзо, фронттоҥ тыҥ башказы јок эмес пе?!\nБаза бир темдек: 1943 јылдыҥ јайында јиит эне Эртечи Чендыева бир ле неделе ичинде 13 ле 6 јашту эки уулыныҥ сӧӧгин туткан. Та не болгон, балдар кенейте ле оорып, удабай ла божоп турган. Чектеп салзын деп, болушка бир кижи бербеген, эне кижи уулы Ильяла кожо балдарын кедери апарып, бӧктӧп лӧ салган. Мындый јаан тӱбекке алдыртып, бир кӱн отурбаган, колын бош салынбаган, ачу-коронго сыныкпаган, чырай-кебери карарып калган, је иштеп ле јӱрген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Мӧндӱр-Сокконноҥ турушкандардаҥ јетенге шыку кижи јери-јуртына бурулбаган. Кородоп то турза, коркышту кӱч ишти кӧдӱрип апарган келиндер, кыстар, карган-тижеҥдер кӱч јӱкти апарган. Јуу-чакту јердеҥ келетен «кара чаазынды» кӧп алгандар. Темдектер толо: Шодой одузы јууга јети кижи ӱйдешкен, кайра бурылганы јаҥыс; Матиндердеҥ он бирӱзи јууга атанган, јанганы ӱчӱ. Ӧскӧ дӧ билелердеҥ барганы ла корогоны ас эмес.\nЈаан јашту эне Темеш Шодоева (Иван Васильевичтиҥ энези) самара алган: оныҥ уулы снайпер Игнаш артобстрелде тӧрт саны ӱзӱлип, госпитальда коркышту кыйналып ӧлгӧн, сӧӧгин коштой јурттыҥ сӧӧксалгыжында салган, черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱргенин керелеп, кичинек кайырчакта эки орден келген. Ээчиде база бир уулы Бобой Воронежский фронтто божоды, оноҥ Митрей уулы Полтавада сурузы јок јылыйганы керегинде бичик алган эне кородоп арткан… Иван Васильевичке де бу коронду чаазын келген, jе ырыс болуп, шырка-бычык алып, эмденип, ойто фронко атанганын бичиичи бойы керелегени бичиктеринде бар.\n«Кара бичиктер» кажы да билени табарбай ӧтпӧгӧн, келген. Агалу-ийнилӱ де, адалу-уулду да барып, корогондоры бар. Энелер, эjе-сыйындар сыр ыйда арткандар. Јеринти Сӱгенева деп эмегенниҥ сок јаҥыс уулы Јолдыбай јууда корогон. Тӧгӱнчи Махалина деп jиит келин (ӧбӧгӧни Карман) сок jаҥыс уулын ӧскӱске чыдаткан. Ондый энелер кӧп болгон. Кӧп jииттер айыл-jурт, бала-барка jокко до jууга барып корогон, олорды энелери, эjелери, сыйнылары ла ийнилери эзеткен, ады-jолын ададар, угын улалтар улус артпаган! Ачу сыс jӱректиҥ тӱбинде, эки кӧстиҥ jажында ла арткан.\n«Jууныҥ балдары» деп адап тургандардыҥ сыгыдын кем билбейт эмеш? Энелер иште, бор-карды булгап курсактанып, jаш бойлоры энелерине болушканы!? Јыламаш Сапышева, Учур Кадина, Јӧптӱ Аладякова деп канчын јиит келиндер тул артып, адаларын кӧрбӧгӧн кызычактарын эр-јажына јаҥыскан чыдаткандар. Юля Болчоковна, Јалтанбас Иженбеевна, Лидия Эмекеевна – јуу ӧйиниҥ балдары, адаларыныҥ сӱр-кеберин јуруктаҥ да кӧрбӧй, эзедип јӱргилеген. Кӧп билелер «сурузы јок јылыйган» деп бичиктерди алган, кемниҥ де сурузы угулган: «кӧзиме аттырды», «сууга барды» ла оноҥ до ӧскӧ, кем де учына јетире «не болды не» деп санааркап јӱрген.\nЭмекей Аладяков деп кижиге эш-нӧкӧри Јӧптӱниҥ адына «сурузы јок јылыйды» деп бичик келген, кайда да јетен јылдарда Экинурдаҥ кижи келип, Дон сууны кечеристе, Эмекей јаан шыркаладып, ол ло јеринде божогонын јетирген. Jаан кижи укканын балазына айткан, айдып келген кижиниҥ ады-jолы ундылып калган. А айлында улуска тӧлӧмир јӧмӧлтӧ тӧ тӧлӧлбӧгӧн, «Эземниҥ бичигинде» де сурузы јок ло деп барган…\nЈӧнтӱк Уйачин деп јиит «Барнаул калада шыркалу јады, келип апарыгар» деп табыш келген, мынаҥ ого барар, јол билер кижи чыкпаган, ээчиде «шыркадаҥ улам божоды» деп бичик келген. Бу кижиниҥ ады «Эземниҥ бичигине» бу јаҥы кийдирилди. Баркалары сурузын военкомат ажыра тапкан, ӧрӧ эске алынышка тайанып jадып… Jаан кызы Мария Jабаганда jуртап, адазыныҥ сурузы угулганын угуп, ыйлактап ийди! Капшай ла телефон согуп, кем бедиреген, качан, кайда деп сурулап турды. Кызычактардыҥ кичинеги Зина эмди ле Корболуда jадат. Эш-нӧкӧри Маков Степанла кожо он бир бала чыдадып, «Герой-эне» ат адаткан. Темдектер толо.\nОл ыраак ла кату јылдарда Чарас-Бажыныҥ колхозчылары ончо совет албатыла кожо Ада-Тӧрӧли учун Улу јууда теҥ турушкан. «Бастыразын — фронтко, ончозын – јеҥӱге!» деген кычыруны чике бӱдӱрген. Колхозто иштеп, уй-кой саагандар, јер сӱрӱп, аш салгандар, одын-ӧлӧҥ белетеер иштерди, калаш та быжырар ишти эдер керек болгон. Ончо иш кызыл колдыҥ кӱчиле эдилер болгон ине.\nЭки колхозто башчылар болуп, «II-чи бешјылдыкта» карган ӧгӧӧндӧр Иртаев Сӱнӱш ле Тапазаров Чындый, «Ленинниҥ јакылтазында» Таданов Былбаш, тӧртӧн ӱч јылдаҥ ала фронтовик Такысов Јолдон иштегендер. Бу уур иштерде Ток, Чокуш, Јӧптӱ Уйачиналар, Елена Токтомысова, Карамчы Чагышева, Каткычы ла Ольга Молтушевалар, Јыламаш ла Ачап Шортовтор, Чыкта, Сары, Сыйап (Евдокия), Ижен Матиндер, Куйкаш Ченкурова, Баай (Николай Андреевичтиҥ энези) ла Темеш (Иван Васильевичтиҥ энези) Шодоевтер, Јелечи Эштушевна Чундушева ла о. ӧ. иштеген.\nЭмди ле бисте тогузонды ашкан эjелер бар. Фронтко мал айдаган Корбой Тузачыновна Чуйчина, Бийскке кош jетирген Урмат Багаевна Кучукова, колхозто «токпок» болгон мениҥ энем Ижен Петровна, кудагайым Jелечи Ештушевна. Ол јылдарда Бийскке јетире кош тарткандар Былбаш Таданов (карган ӧрӧкӧн, колхозтыҥ баштапкы председатели), Учур, Тарынчак Ишминдер, Эштӱ Мендешева, Кураан Теркишева, Корбой Чуйчина, Содомой ло Тана Баковалар, Уйа Баина, Јыламаш Шортова, Ӧмӧчи Убайчина, Тана Эҥмекова, Јылым Чендыева, Кӱртӱк Кадина ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nФронтко эрјине-мал белетеер иштерде кӧп улус турушкан. Малды кичееп ӧскӱреринде, темир јолго јетиреринде, фронтко апарарында, Бийскке јетире Тарынчак Бохтина, Сары Кузмакова, Эштӱ Меҥдешева, Кӱртӱк Мармакова, Ажанар Екоков ло ӧскӧлӧри де иштегендер. Ыраак Саратов јаар малды айдап јетиргендерле кожо јиит Койылка Шодоева барып јӱрген. Кураан Теркишева, Корбой Чуйчина поездле Тамбов калага мал јетиргендер. Ӧштӱге бомбалаткан јалаҥдарды бойыныҥ кӧзиле кӧрӱп, таарыныҥ јыдын билгендер. Кандый да кӱч болгон болзо, јеҥӱ тӱҥей ле келер деп иженгендер. Јуудаҥ шыркалу келгендерди такып та апарып турза, «Бастыра ийде-кӱчти фронтко!» деп кычыру јӱрӱмде арткан.\nЭнем куучындаар: «Сени бала деп, кем де килебес. Мен качкындарга бир куча алдырткам, кӧкӧ-тӱшке ле кӧзимче ле тудуп, сойгылап, ары болгылаган, канайдар да арга болбогон. Танып, бу алды деп айтсам, кожо до болгоҥ дезе, адааныҥды кем алар? Ойто уйла тӧлӧгӧм. Кучаларды кырага кийдирбеске, коркышту коркыырым, не дезе, штраф тӧлӧӧр неме бар эмес. Чеден де болбогон ол кыраларда».\nБу улустаҥ эмеш оогош, је олорло јууныҥ јылдарында ла јууныҥ кийнинде шыра-боролу јылдарда теҥ-тай иштеген, јуук ӧйгӧ јетире јӱрген ле эмди де эзен-амыр отургандарды толо эмес те болзо, адап саларга турум. Олор бу эје-акалар, «jууныҥ балдары»: Байлу Бачиков, Јалбадай Бохтин, Тана, Табар, Василий Ишминдер, Таный Кадятина, Байчыл ла Мӧндӱр Кестелевалар, Аканат Кульдин, Каралдай Кокшунова, Келюева Торко ло Анна, Jакый, Чорбон, Торко Матиндер, Зоя (Кӱртӱк) Мармакова, Таҥдак Махалин, Сӱдеҥ ле Алексей (Ӧркӧ), Папай ла Акый Такысовтор, Уйат ла Сыган Тостоковтор, Адый Сексекова, Зина Убайчина, Гена, Егор, Быштай (Мария Сӱнеровна), Кара (Клара Васильевна) Шодоевтер, Байлу ла Андрей Токтомысовтор, Белеш Чичканов, Анна Яковлевна Чичмина, Михаил ле Илья Чендыевтер, Клавдия Юкубалина, Мирон, Кудуш ле Ботпок, Мария Кушкулиндер, ле о. ӧ.\n«Јуу ӧйиниҥ балдары» кандый ла ишти јаан улусла теҥ апарган, оныла коштой јас-кӱс тородоҥ чучурабаска, јиир, чай эдип ичер эм ӧлӧҥдӧр јуугылаган, эм ӧлӧҥди аптекага табыштырар, ӧркӧлӧӧр, аш терер, одын-суу тажыыр – айылда јаан улус јок то! Јаш балдарды келтейинеҥ кӧрӱжип, мал кабырар, ӧлӧҥ ижине барар, оок-теек иштерди айтпайтан да! Канчын јаш тужы коркышту ӧйлӧргӧ келишкен кайран јиит ӱйе! Николай Андреевич Шодоев, 85 jашту ӧрӧкӧн, эмди де айдып отуры: аказыла кожо ӧлӧҥ чаап, иштенип турарда, аттыҥ кийин будын чалгы кезип ийген, уулчакты тӱрмелеер деп арбанышкан эмтир, jе jажы jетпес болгоны аргадаган. Бойы кӱлӱмзиренип отурар: Кан-Оозы келтейинеҥ атту кижи клеетсе, чала jалтанып турарым, меге клееди бе деп. Олордыҥ энези абрачыл бука изӱге кӧгӧнтип турарда, абрадаҥ jыгылала, jикпези кӧлӧсӧгӧ оролып, jаан шыркалаткан. Бу кижи оору мен деп бир кӱн комыдабаган, ириҥ-чириҥге балутып калган будына, бычакты отко кызыдала, бойы операция эдип jазылган. Кийининде аксак болуп калган.\nЈылдар ӧткӧн сайын ветерандардыҥ јӱрген јӱрӱми ундылбазын деп, школдо краевед кыпта бала-барканыҥ јууп бичип салганы бар, бу качан бирде, кийнинде келгендер керексип, эзедип јӱрзин деп јазалган. Јашӧскӱрим јаан јаштуларды, олордыҥ ӧткӧн jолын, эткен ат-нерелӱ керектерин билерге јилбиркеер, олордыҥ ады-jолдоры ундылбас деп ижемји артып јат. Айса болзо, учы-тӱбинде барып, бу бичилген јолдыктар та кемге де јаан туза-јӧмӧлтӧ болорына иженедим.\nУлустыҥ эске алганына тайанып,\nбичиген кижи Н. ТАЙТЫКОВА,\nМӧндӱр-Соккондогы школдо тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи


Адарудый иштеҥкей болзобыс… - altaicholmon\nЈылу кӱндер, оройтып та болзо, Алтайыска једип келди. Бир тоолу кӱн мынаҥ озо, кӱӱк айдыҥ соок 20-зинчи кӱни тужында, ченемелдӱ адаручы, јайалталу журналист, телекейлик учурлу экогастрономический ассоциацияныҥ Алтай Республикадагы турчызы Григорий КУДРЯШОВТЫҤ кыштузында бистиҥ тергеениҥ адаручылары бойлорыныҥ байрамына јуулгандар. Чындап, кыштуныҥ ээзинде адаручылардыҥ байрамын темдектеер ченемел јылдар сайын байыйт деп айдар керек.\n—Григорий Александрович, телекейлик учурлу ассоциацияныҥ турчызыныҥ ижин бистиҥ тергееде бӱдӱрерин Слерге бӱдӱмјилелгени оморкодулу. Ассоциацияныҥ ижи керегинде бир тоолу сӧс айдып ийзегер?\n—Оныҥ тӧс амадузы кичӱ аргачылыкты, ол тоодо адаручыларды јӧмӧӧри болуп јат. Темдектезе, адару јаҥыс та мӧт берип турган эмес, је анайда ок ӧзӱмдердиҥ тӱжӱмин кӧптӧдӧр айалга тӧзӧп јат ине. Јартап айтса, мӧтти кошмок јогынаҥ иштеп алар амаду туруп јат.\nАдару јок болзо, ӧзӱмдер болбос. Адаруныҥ оорузыла једимдӱ тартыжарыныҥ сурагыныҥ учуры јаан. Бир ӧйдӧ тузаланылган эмдер ооруларла тартыжарына ас јӧмӧлтӧзин јетирген эди. Оныҥ да учун ООН бу ассоциацияныҥ ижин јолду јӧмӧгӧн.\n—Бисте адаруныҥ ооруларыла тартыжары кандый айалгада?\n—Эмдердеҥ андый ла јаан туза болбой јат. Оныҥ учун кайда да албаты тузаланган азыйгы эп-аргаларды ченеп кӧрӧргӧ келишкен. Бӱгӱн мӧттиҥ шагындагы каршулу микробтор канча керекти ӱрейт. Бу суракка учурлалган статьялар бичийдис. Каршулу оорула тартыжар эп-аргаларды тузаланарга болуп, бу суракты кӧдӱргедий журналисттерди јартамалду бичимелдерди бичиирине кычырадыс.\nБӱгӱн мӧттиҥ чыҥдыйы бийик шагын Новосибирскте белетеп јадылар. Ондо иштеп турган специалистте Туулу Алтайга кӧчӱп келер кӱӱн бар. Тузаланатан база бир арга чыҥдыйы бийик мӧт садарга турган адаручыларды ветеринарияга баштанарын ундыбазын деп сурайдыс. Јартап айтса, мӧттиҥ чыҥдыйына јурт ээлем шиҥжӱ, ајару эдер учурлу.\nКезик адаручылар мӧткӧ быжар ӧй бербей, оны сӱреен эрте толгоп јадылар. Андый мӧт ачып, кӧбӱкший берет. Је адаручылар «уйуктабай» јадылар. Темдектезе, республиканыҥ адаручыларыныҥ кооперативиниҥ председатели А. Ф. Горохов јаан алтам эдерге белетенип јат. Ол арендага тура алып, ондо мӧтти садуга келиштире ӱлештирер оборудованиени иштедерге туру.\nАдакыда, мен бодозом, бистиҥ адаручыларыс Александр Федоровичтиҥ кооперативиле, адару тударыныҥ тӧс јериле јуук колбуда иштезе, кӧп уур-кӱчтерди јеҥип чыккылаар эди.\n—Слердиҥ адару тудуп баштаганыгардаҥ бери одус јылдаҥ кӧп ӧй ӧтти. Мениҥ билеримле болзо, адарулу айылдаштарга кӧп улус кыйгастанып јадылар. Слер, керек дезе, адаругарды Алтайский крайдыҥ јеринде јайладып јадыгар. Мында акча-манат јанынаҥ блааш-тартыш болуп туру ба?\n—Мениҥ Слердиҥ сурагарга каруум јарт болзын деп, бир темдекти эске алынып ийейин. Канаданыҥ адаручылары адаруларын 1000 километр ыраагына апарып јайладат. Адарулардыҥ шылтузында мындагы ӧзӱмниҥ тӱжӱми 8-10 катапка бийиктейт. Оныҥ учун адаручылардыҥ јакшы кереги акчала јилбиркедилет.\nМен адаруларымды Суртайка јурттыҥ јеринде јайлададым. Чындап, ол јер улус јаткан јерлердеҥ ыраак.\nА. Ф. Горохов дезе адаруларын Советский райондо јайладат. Бисти јердиҥ арендазы учун акча тӧлӧзин деп кем де качан да тӱйметпеген.\n—Адару тудар аргалу кадрларды белетеериниҥ сурагы кандый айалгада?\n—Адаручылардыҥ кӧбизиниҥ јажы јаанай берди. Оныҥ учун олорды солыйтан кадрлардыҥ керектӱзи сӧс јогынаҥ јарт ине. Чындап, адаручылар керегинде куучын ӧткӱрип турала, бисте адаручылардыҥ бирлигиниҥ иштеп јатканын темдектеп ийейин. Оны Татьяна Владимировна Назарова башкарып туру. Кӱндӱлӱ адаручылар, слерде кӧп сурактардыҥ аайына Татьяна Владимировнаныҥ болужыла чыгар арга барын ундыбагар.\nБистиҥ, адаручылардыҥ, шӱӱлтезиле болзо, бир јаан учурлу сурак кажы јерде «быжып калды». Оныҥ учун Горно-Алтайский политехнический колледжте адаручыларды белетеер курстарды ачар керек. Олор адаручыныҥ ижиле чаазында таныжып алганы бир керек, иштеги ченемели јажы јаан адаручылардыҥ ижиле танышканынаҥ камаанду болотон туру.\n—Мен слердиҥ туштажу-байрамыгарда кыска ла ӧйгӧ болдым. Ондо каланыҥ мэри болгон Виктор Александрович Облогин, партияныҥ ла профсоюзтыҥ ветераны Анатолий Михайлович Чичинов турушкан. Олор база адаручылар ба?\n—Меге Слердиҥ берген сурагар јарабай јат. Оныҥ учун ого каруу бербеске јӧп беригер. Виктор Александровичти ле Анатолий Михайловичти олордыҥ ӧйинде иштеген улус билер деп бодойдым. Олордыҥ бистиҥ тӱӱкибисте артырган изи тереҥ. Биске, адаручыларга, олордыҥ улусты башкарып билери, кандый суракты канайда кӧдӱрериниҥ ченемели баалу. Анчада ла иштеги ченемели јаан андый улус бӱгӱнги ӧмӧликтерле колбу туткандары ӧрӧкӧндӧрдиҥ јӱректерине јылу берер. Мениҥ бу шӱӱлтемди бӱгӱн иштеп тургандар амыралтага чыккан тужында 100 процентке оҥдоор.\n—Калганчы сурак, Григорий Александович. Слер республиканыҥ адаручыларын јууп, тузалу туштажулар ӧткӱрип јадыгар. Керик, кижи кӱӱни јок улуска мыныҥ ончозы чаптык, чыгымду эмес пе? Мениҥ ле оҥдогонымла болзо, мындый тузалу туштажуларды ӧткӱрерине слерге тууразынаҥ акча-манатла болуш болбой јат. Андый да болзо, адаручылар јуулып турган кыпка кирип келзеҥ, јӱрегиҥе кандый да јылу боло берет. Мында агитационный не-немелер бар, ол тоодо прессада чыккан бичимелдер. Мен ле бодозом, Слерде келер ӧйдиҥ јаан амадузы бар дезегер?\n—Бис республиканыҥ адаручыларыныҥ ӧткӧн јолын тӱӱкиде артырарга амадайдыс. Чын, бисте јаан амаду бар. «Аникстеҥ» арендага кып алып јадыс. Анда музей ачарга турубыс. Чындап, андый ченемел коштой јаткан айылдаштарыста, бийчандарда, бар. Олордо адаручылардыҥ музейи иштеп јат. Бистиҥ музейисти кӱндӱзек эл-јонныҥ јаҥжыгуларыла, ар-бӱткенистиҥ кӧс кылбыгар јаражыла, тату мӧтлӧ јеткилдеер эдис.\n—Акыр, јайлуга кӧчӧр ӧй једип келди. Адаручыларга јабыс ажу, тайыс кечӱ, айас теҥери, талайдый мӧт кӱӱнзеп турум. Слерле, Григорий Александрович, мениҥ колбум ӱзӱлбес деп сӧзимди берип турум, нениҥ учун дезе, Слер ле бис журналисттер. Слер адаручы болзогор, мен «мӧттиҥ кабы» болорым. Андый да болзо, школдо 5-7 класстарда ӱренер тужымда энемниҥ эјези Анна Дмитрьевна Тезегешевала олордыҥ адаруларыла урушкам ла база. Је бӱгӱн мениҥ «поездим јӱре берди».\nАвтордыҥ фотојуругында: (сол јанынаҥ) Г. А. Кудряшов,\nВ. А. Облогин, А. Ф.Горохов


Биле бек — ороон бек - altaicholmon\nБиле бек — ороон бек\nТоолу кӱндер кайра 5-чи бастырароссиялык «Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанныҥ тӧзӧмӧл комитединиҥ јууны ӧткӧн лӧ ондо адакы турулталар кӧрӱлген, лауреаттардыҥ ады-јолдоры адалган. Россияныҥ башка-башка талаларынаҥ «2020 јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанда 89 биле јеҥӱчил болуп чыккан. Бу јаан кӧрӱ-маргаанда 3 муҥга јуук биле туружып, јеҥӱчилдиҥ бийик ады учун мӧрӧйлӧшкӧн.\n«Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанды Россия Федерацияныҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозы ла уур-кӱч айалгага кирген балдарды јӧмӧп-болужып турган фонд быјыл бежинчи катап «Мениҥ Тӧрӧлим — мениҥ билем» деген кычырула белетеп ӧткӱрген.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы — јондыкта тоомјылу, иштеҥкей, јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына тайанып, бала-барказын ак-чек, азыраган ада-энезин тооп, ӱредӱде, јӱрӱмде чек ле эрчимдӱ туружып јӱрзин деп таскадып јаткан билелердиҥ тоомјызын кӧдӱрери. Ондый јозокту билелердиҥ јакшынак ченемелиле текши эл-јонды таныштырар амадула бу кӧрӱ-маргаан ӧткӱрилет.\n«Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргааан онойдо ок, оны белетеп ӧткӱрип тургандардыҥ шӱӱлтезиле, билелик байлыктыҥ учурын ла ада-энези азырап јаткан балдары учун каруулу болорын керектӱ кемине кӧдӱрери. Ончо јакшы, јарамыкту, ичкери јолына керектӱ ӱредӱни, тас-камалды балдар ада-энезинеҥ, билезинеҥ алат. Биледеги айалга, амыр-энчӱ, бой-бойын тооп, јӱрӱмде болужып-јӧмӧжип јӱретени база ла биледеҥ јолын алат.\nБыјыл бу јаан учурлу кӧдӱриҥи коронавирусла колбой аҥылу айалгада ӧтти, оныҥ бир канча бӧлӱги онлайн режимле ӧткӧн.\nАлтай Республикадаҥ быјыл баштапкы катап «Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанда эки биле јеҥӱчилдер болуп чыкты. Онойып, «Јылдыҥ билези» деген ууламјы-номинацияда Горно-Алтайсктаҥ Никита Константинович ле Сабина Мелисовна Ковалевтордыҥ, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыда Кош-Агаш аймактаҥ Ермурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билелери — јеҥӱчилдер!\nБыјыл тергеелик кеминде ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ, Чамал, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Чой, Турачак, Майма, Улаган аймактардаҥ 15 биле турушкан ла олордыҥ 5-зи јеҥӱчилдер болгон.\nЛауреаттарды учурлу јеҥӱлериле, једимдериле уткуп кайралдаары кӱстиҥ учкаары ӧдӧр деп темдектелет. «Јылдыҥ билези, Россия, 2020 јыл» деп адалган нацио-нальный бичик-летопись кепке базылып чыгарылар, оныҥ баштапкызында јеҥӱчил билелер, экинчизинде — кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары јарлалар.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаан 2016 јылдаҥ ала «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле», «Кӧп балдарлу биле», «Јурт јерде јаткан биле», «Јиит биле» ле «Россияныҥ алтыны» деген номинацияларла ӧткӱрилет. Эксперттер билелердиҥ портфолиолорын, визитный карточкаларын ла тӧрӧл јериниҥ јонјӱрӱмдик ижинде эрчимдӱ туружып тургандарын баалап кӧргӧндӧр.\nКычыраачыларды Горно-Алтайсктаҥ бу ууламјыда јеҥӱчил болуп чыккан Ковалевтордыҥ нак ла иштеҥкей билезиле, ижинде, јондыкта, јайаандыкта, ӱредӱде, спортто јеткен једимдериле, јеҥӱлериле таныштырадыс.\nБу билениҥ айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ ала тыҥ јаан ӧй ӧтпӧгӧн дӧ болзо, је олордо бойлорыныҥ јозок алгадый јакшынак јаҥжыгулары артыгынча деп айдарга јараар. Ӱч јыл эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан Ковалевтор, темдектезе, чыккан кӱндерди, байрамдарды ӧткӱретенин, јондык учурлу керектерде туружатанын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, бир јӧпкӧ келет. Оныҥ кийнинде билелик јуунда бирлик јӧп чыгарып, ончозы теҥ-тай, тӧзӧмӧлдӱ, эрчимдӱ белетенип јадылар.\nБилелик јаҥжыгуларынаҥ олордыҥ спортло, физкультурала бек најыда болгонын, су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ ээжи-некелтелерин баштапкы, тӧс јерде тургузып јатканын аҥылап темдектегедий. Сабина Мелисовна алкы бойы јеҥил атлетикада, рафтингте, «Лыжня России» деген бастырароссиялык маргаандардыҥ чанала јӱгӱрер бӱдӱминде, полиатлондо Алтай Республикада, Алтай крайда јаантайын байгалу баштапкы јерлерге јолду чыгат. Онойдо ок Сабина Мелисовна республиканыҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындарында, 2015 јылда Кош-Агашта ӧткӧн финалында јеҥил атлетикада 800 ле 1500 метрге јӱгӱриште јеҥӱчил јерлер алган, 2017 ле 2019 јылдарда мындый ок маргаандарда Горно-Алтайскта база медальдарла кайралдаткан. ГТО-ныҥ комплексный нормативтерин табыштырары аайынча ӧткӧн бастырароссиялык фестивальда база јеҥӱчил болгон. 2015-2016 јылдарда рафтингле Кадын сууда болгон маргаандарда једимдӱ турушкан. Ол спорттыҥ узына кандидат. Курганда 2016 јылда Россияныҥ бу бӱдӱмле болгон кубогында кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. 2017 јылда база мындый ок једимге јеткен.\nНак ла јиит билениҥ ээзи Никита Константинович дезе талада ады-јолы танылу, јарлу волейболисттердиҥ бирӱзи деп јолду адалат. Ол волейболло эл университеттиҥ уулдар ортодо командазыныҥ капитаны. База баскетболло Россияныҥ студенттериниҥ ассоциациязыныҥ клубтарыныҥ чемпионадыныҥ этап-бӧлӱктериниҥ јеҥӱчили болуп јат. Ол волейболло республикада, Сибирьде ле Ыраак Кӱнчыгышта студенттердиҥ команда-лары ортодо болуп турган башка-башка маргаандардыҥ јаантайын туружаачызы ла јеҥӱчили. Ол јаан улустыҥ баштапкы разрядыныҥ нормативин бӱдӱрген. Никита Ковалев каланыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ иштеги ӧмӧликтери ортодо футболло, волейболло, конекло јарыжары, база сууда эжинери аайынча ӧдӱп турган маргаандарында јаантайын јилбиркеп ле эрчимдӱ туружат.\nНак биледе эки јашту эрке-торко Анастасия деп кызычак ӧзӧт. Ада-энези Анастасияга чӧрчӧктӧр кычырып, кабай кожоҥдор кожоҥдоп, эркеледип чыдадат. Ада-энези спортчылар, јондык керектердиҥ туружаачылары, айдарда, кызычагы да олордыҥ јолыла барарында алаҥзу јок…\n«Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле»\n«Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјызында јеҥӱчилдер Ермурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билези Эре-Чуйда эзен-амыр, эҥке-тоҥко јуртап јат. 28 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап келген бу биле ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын чебер улалтып апарат. Олор энчи-байлыкты чеберлеери, байгызары јанынаҥ јаан ла каруулу ишти билгир ӧткӱрет. Учуры јаан ууламјыда Эре-Чуйдыҥ јаан ла нак билези јолду чыккан деп айдар керек. Билениҥ јааны Ермурат Ерсаинович јурт ээлемде иштеп јат. 1993 јылда ол бойыныҥ крестьян ээлемин тӧзӧп, иштеп баштаган. Оныҥ башкарып турган ээлеми аймакта озочыл аргачылык ээлемдердиҥ тоозында адалат. Ӧмӧлик 2009 јылда аймак кеминде ӧткӧн мӧрӧйдӧ туружып, 3-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан эди. Онойдо ок олордыҥ ӧмӧлиги јеткен једимдери, јарамыкту ижи учун Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Бу биле спорттыҥ, физкультураныҥ чындык најылары деп аҥылап темдектеер керек.\nБилениҥ јааны шахматла, волейболло, столдо ойноор теннисле јилбиркеп јат. Самболо тазыктырынат, домбрала јакшы ойноп јат. Аймакта, онойдо ок јуртта ӧдӱп турган культураныҥ байрамдарында, кӧдӱриҥилеринде јаантайын эрчимдӱ туружат.\nГульжан Нуршаровна 16 јылдыҥ туркунына таҥынаҥ аргачы болуп, ак-чек ле једимдӱ иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ аш-курсак садар магазини бар. Једимдӱ ижи база кӧп тоолу кайралдарла темдектелген. Ачык-јарык, јалакай кылык-јаҥду Гульжан Нуршаровна тӧрӧл јуртында ла аймагында ӧдӱп турган јонјӱрӱмдик учурлу керек-јарактарды јаантайын јӧмӧйт. Кирелӱ јаткан билелерге, онойдо ок јаан јашту улуска керектӱ аш-курсакла, эдим-тудумла болужын јетирет. Улустыҥ кӱӱнин кӧрӧр, аайлаар кӱӱнзек, ченемели байлык аргачы. Темдектезе, ол «Балдарды школго јууйлы», «Јакшы керектердиҥ неделези», «Биле билеге болужат» деген килемјилик акцияларда эрчимдӱ туружып, аймактыҥ эл-јонына јаантайын болужып-јӧмӧп јӱрет. Алкы бойы кӱӱге јайалталу, оныҥ учун домбрала јакшы ойноп јат. Иштеҥ чӧлӧӧ ӧй келишкенде, кӧктӧнӧрин ле тӱӱнерин сӱӱйт.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтор Рустам, Гульфат, Жаксылык деп балдарын азырап-ӱредип чыдаткан. Јаан уулы Рустам Новосибирскте архитектурно-строительный институтты божоткон, Белград калада инженер-технолог болуп иштейт. Домбрала ойноорго јилбиркеп јат. Ортон кызы Гульфат база ла Новосибирскте аграрный институтта логистиктиҥ ӱредӱзин алган. Таҥынаҥ фирмада логист-товаровед. Кожоҥдоор, бијелеер, домбрала ойноор јайаан јайалталу.\nЭҥ кичинек кактанчы алып баатыр тургуза ӧйдӧ 8-чи класста ӱренип јат. Жаксылык аймак, талалар кеминде бастырароссиялык, онойдо ок калыктар ортодогы кӱӱлик-ойноткылардыҥ «Домбра» деген кӧрӱ-маргаандарыныҥ јеҥӱчили болуп, ады-јолы јаантайын адалат. Оныҥ таскадаачызы адазы Ермурат Ерсаинович ле домбрала ӱредӱчизи Арнагуль Кумаевна. Жаксылык кӧп тоолу дипломдорло, грамоталарла јолду кайралдаткан. Ол, темдектезе, домбристтердиҥ Уфада ӧткӧн кӧрӱ-маргаанында јеҥӱчил болуп чыккан. Казахстанда Усть-Каменогорскто ӧткӧн «Самгау» деген кӧрӱ-маргаанда једимдӱ турушкан.\nБу билениҥ балдары школдо, јуртта, аймакта ӧдӱп турган Чага байрамда, Наурызта, Масленицада јаантайын туружат. Онойдо ок Билениҥ, Балдарды корыырыныҥ, Энениҥ кӱндеринде, Јаан јаштулардыҥ айлыгында кӱӱнзеп туружадылар.\nАда-энези балдарын бойлорыныҥ ак-чек ле јозокту јӱрӱми ажыра таскадып, ӱредип салганы оморкодулу. Балдары јаандарыныҥ, ада-энелериниҥ ук-тӧзиле улалып келген энчи-байлыгын улалтып, бойыныҥ албатызыныҥ ла билезиниҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныштыруны кӱӱнзеп апарат.\nБу нак ла јаан биле билелик байрамдарга кӱӱнзеп, амадап келип туружат. Олор домбразыла ойноп, казах композиторлордыҥ «Кюи и кьюи» деген албаты кожоҥдорын акту кӱӱндеринеҥ кожоҥдогылайт. Биле бойыныҥ јаҥжыгуларыла ырыс-кежиктӱ, ичкери јолду деп айдарга јараар.\nМынаҥ озо јылдарда «Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери ле талада билелик ууламјы аайынча кӧдӱриҥилердиҥ эрчимдӱ туружаачылары: Кош-Агаш аймактаҥ Исак Демидович ле Саблан-Антонида Саблаковтор (2019 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыда јеҥӱчил) тӧрӧл аймагыныҥ ла республиканыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружат. Саблан-Антонида алтай кеп-кийим кӧктӧӧчи јаан ус, онойдо ок кӱӱлик ойноткыларла ойноп јат;\nЧамал аймактаҥ Владимир Михайлович ле Ольга Степановна Васиндер (2018 јыл, «Россияныҥ алтын билези» деген ууламјыда јеҥӱчил) јылдыҥ ла јаҥжыкканы аайынча аймакта ӧдӱп турган «Баланы школго белете» деген акцияда, онойдо ок Чамал аймактыҥ УСПН-зыныҥ ӧткӱрип турган профилактикалык кӧдӱриҥилеринде улай ла эрчимдӱ туружат. Владимир Михайлович ле Ольга Степановна Чамал аймактыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ турчылары ла «Мӧҥӱн волонтерствоныҥ» чыгартулу улу-зы.\nКош-Агаш аймактаҥ Петр Николаевич ле Надежда Ухановтордыҥ билези (2017 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деп ууламјыда јеҥӱчил) бойыныҥ аймагында ла талада ӧдӱп турган калыктыҥ ончо байрамдарыныҥ эрчимдӱ туружаачылары. Петр Николаевич «Јаҥар» деген фольклорлык клубтыҥ эрчимдӱ туружаачызы.\nУлаган аймактаҥ Петр Иосифович ле Анастасия Моисеевна Сандяевтердиҥ билези (2016 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыныҥ јеҥӱчили) аймактыҥ јондык-культуралык јӱрӱминде акту кӱӱндеринеҥ јилбиркеп, эрчимдӱ туружадылар.


«Театральная ночь» сделает скрытое – явным, а тёмное – ясным! - Министерство культуры Республики Алтай\nПотенциал объединенных усилий при проведении «Театральной ночи», безусловно, украсит культурную жизнь республики, сделает ее более насыщенной и посодействует культурному воспитанию общества.\nСреди участников акции «Театральная ночь» будут проведены розыгрыши, где зрителей ожидает много призов.\n«Театрлык тÿн»: Jажыттарды – ачар, караҥуйды – jарыдар.\nЭҥирдеҥ ала тÿн ортозына jетире Слер тöрöл театрдыҥ кöжöгöлöрин ачып, кöрбöгöнди кöрöригер, билбегенди билеригер, мастер – класстарда туружып артисттиҥ сÿр – кеберине кирип, театрдыҥ jажыттарын оныҥ толуктары сайын таап ла билип аларыгар.\nБу эҥирде бистиҥ городтыҥ кöрööчилерине ле айылчыларына театрдыҥ эжиги 18 сааттаҥ ала тÿнниҥ 23 саадына jетире ачык.\nÖдÿп jаткан акция бистиҥ кöрööчилеристи ле jаш ÿйени театрга jÿрерине, jадым – jÿрÿмде öктöм туружарына тазыктырар амадулу. Адакыда jайалталу jиитердиҥ jаҥы ады – jолын ачарга.\n«Театрлык Тÿн -2018» - театрал сезонныҥ jаҥы jаркыны! «Театрал Тÿнди» jаба öткÿрзебис, öмö – jöмö ончобыс турушсаас, айса – болзо, кем билер, теҥериде jаҥы Jылдыс чагылар, Алтай jерис jаранып öзöр, Алтайда jоныс jарашка тартылар.\nПриглашаем гостей и жителей Республики Алтай на «Театральную ночь»! Билеты в продаже в кассе театра.


Алтайда – скифтердиҥ ээлӱ ийдези - altaicholmon\nАды-јолдоры элбеде јарлу эки јурукчы, эки нӧкӧр Николай Марци (Новосибирск) ле Ерболат Нуриманов (Кош-Агаш) солун ла јаан кӧрӱзинде Алтайдыҥ скифтериниҥ ӱргӱлјикке тӱӱки болуп арткан куулгазын ла кайкамчылу телекейин кӧргӱзет. Скифтер от-калап, ийделӱ-чакту ла кемге де бажын бербеген, кемге де бакпаган кӧчкӱн эл-албаты болгон. Шак олор Евразияныҥ кӧс јетпес кӱнбадыш ла тӧс чӧлдӧрин бийлеген. Алтайда скиф баатырлардыҥ, јуучылдардыҥ, каандардыҥ таш кереестери, кӧжӧӧ таштары, корумдары, темдектезе, Пазырыкта, Башадарда, Шибееде, Уландырыкта, Ӱкекте ле оноҥ до ӧскӧ јерлерде бар. Ӱргӱлјик кереестер телекей кеминде јарлу ла олордыҥ кажызына ла јилбӱ јаан.\nЭки јурукчыныҥ кӧрӱге тургузылган јайаандык иштериниҥ амадузы јаҥыс –. Алтайда бистиҥ ӱргӱлјинеҥ озо чактарда јуртаган албатылардыҥ, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ, ук-тӧстӧрдиҥ чӱмдемел сӱр-кеберлерин бойлорыныҥ ижи ажыра кӧргӱзери. Јурукчылар кӧрӧӧчилерге кӧскӧ кӧрӱлбес, је ӧзӧгиле, ич-телекейиле сезер, кӧрӧр телекейдиҥ эжигин ачат. Куулгазын ол сезимдерге аҥылу, ээлӱ, ийделӱ бӱдӱм берет. Бу иштердеҥ кӧрӧӧчилер чын ла јиргилјин-куулгазын эки телекейдиҥ бой-бойыла колбузын кӧрӧт.\nАлтай Республикада Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ талалык бӧлӱгиниҥ правлениезиниҥ турчызы Владимир Ельников јурукчы-коллегаларын солун кӧрӱниҥ ачылтазыла уткуды. Оныҥ темдектегениле, скифтердиҥ темазы эки јурукчыныҥ јайаандыгында аҥылу јерде турат. «Олор бойыныҥ кӱнӱҥги јӱрӱминде скифтердиҥ ӧйиле колбулу, ол ӧйди эзеткен элестерди ајарулу бедиреп, шиҥдеп, тӱҥдештирет, табат. Бого ӱзеери Ерболат Нуриманов Ӱкекле коштой јерде јадат, иштенет, јуранат. Мында дезе кайа таштарда сӱрекей кӧп јуруктар да, онойдо ок јебрен корумдар, кезер таштар, кӧжӧӧ таштар да бар. Николай Марциге кӧрӱниҥ темазы база јуук, таныш ла кару. Эки јурукчы санаттыҥ, кеендиктиҥ болужыла ӧткӧн ӧйгӧ бойлорыныҥ аҥылу кӧрӱмин, сезимин кӧргӱзер кӱӱндӱ. Олор ӱргӱлјиктиҥ кайкамчылу ол ӧйиле јилбиркеп, бедиренип, кенетийин келген ачылта кептӱ элестерди ак чаазынга салат» — деп, Владимир Петрович айтты.\nЈурукчыларды учурлу кӧрӱзиле Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Барнаулдаҥ Октябрь деген ӧбӧкӧлӱ јурукчылардыҥ ук-тукумынаҥ тарап-таркап барган јурукчы Денис Октябрь, эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова уткудылар. «Јирме чактыҥ бажында Андрей Анохин алтайлардыҥ кам јаҥы керегинде ижинде ӱч телекейле тил туткан улус Јайааннаҥ тӱшкен ийдени де, ээлерди де кӧрӧтӧн-сезетен деп бичиген. Јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин бу сураккка база баштанган. Ол Алтайдыҥ скифтериниҥ сӱр-кеберлерин бойыныҥ јуруктарында база кӧргӱскен. Эмдиги ӧйдиҥ јурукчылары шак ол куулгазын ийделӱ сӱр-кеберлерди бойлорыныҥ иштеринде база кӧргӱзип јат. Кӧп тоолу јурукчылар сибирь ууламјызына баштанат. Бӱгӱн бис кӧрӱде Ерболат Нуримановтыҥ јураган Ӱкектеҥ чыккан Очы баланы кӧрӧдис. Бу кӧрӱде билдирер-билдирбес, кӧбӱк ошкош јеҥилчек сӱр-кеберлер сӱрекей кӧп. Олор дезе эки јайаан јайалтаныҥ ӧмӧ-јӧмӧ кӧрӱзинде сӱрекей эптӱ кӧрӱнет. Олордыҥ ортозында кӧскӧ кӧрӱнбес кандый да колбу бар деп билдирет» — деп, Римма Михайловна аҥылап темдектеди.\n«Алтай… Кандый да ӧйдӧ мында улус јаткан, бу јерлерди олор бис ле чилеп сӱӱген, баалаган. Айса болзо, канысла бис олорло јуук, тӧрӧӧн-тӧркин эмезис, онызын кем де чокум-јарт билбес. Је текши јерле, Алтайла, алар болзобыс, бис јуук тӧрӧӧндӧр. Бис ол ло кырларды кӧрӧдис, ол ло сууны ичедис, ол ло орык јолдорло базадыс. Ыраада, тереҥжиде сананза, качан бирде бис база јок болорыс, је Алтай артып калар.\nАлтайдыҥ јурукчызы – сӱрекей сескир ле сезимдӱ кижи. Ол ӧткӧн ӧйдиҥ ӱндерин угат ла олорды јураар аргалу. Мынайда ӧйдиҥ учуктары башка-башка чактардыҥ улузыныҥ јӱрӱмин бӱткӱл кебис эдип бириктирет. Бис ӧткӧн ӧйди эбиртип, ийделендирерге амадайдыс. Скифтерди кайра тӧрӧлине јандырадыс. Бойыс эмеш те болзо олорго тӱҥейлежедис.\nСибирьдиҥ скифтериниҥ јуруктары – скифтердиҥ телекейге кӧрӱмин чӱмдемел ажыра орныктырганы деп айдарга јараар. Айса болзо, тургуза ӧйдӧ ол эмеш јарт эмес ле саҥ башка деп кӧрӱлет. Је биске бӱгӱнги кӱнге јетире скифтердиҥ эзен-амыр, ээлӱ ийдезин кӧргӱзип салары сӱрекей учурлу». Шак мындый кире сӧслӧ Николай Марциниҥ «Сибирские мифы» деген эки альбомныҥ баштапкызы ачылат. Бу сӧстӧр кӧрӱниҥ амадузы, учуры керегинде сӱрекей јакшы айдат.\nНиколай Марци 1973 јылда Новосибирскте чыккан. 1996 јылда Новосибирскте госпединституттыҥ художественно-графикалык факультедин божоткон. Институттыҥ кийнинеҥ тӧрӧл калазында типографияда ла издательстводо дизайнер ле иллюстратор болуп иштеген. 2006 јылдаҥ ала билелик фирмада дизайнер ле бренд-менеджер болуп иштейт. Николай Марци бастырароссиялык ла калыктар ортодо, темдектезе, Италияда, Испанияда, США-да, Чехияда ла Монголияда ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда эрчимдӱ туружат. Јурукчы Н. Марци 2019 јылдаҥ ала јурукчылардыҥ калыктар ортодогы Евразий ассоциациязыныҥ турчызы.\nЕрболат Нуриманов 1967 јылда Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында чыккан-ӧскӧн. Алма-Атыдагы јуранарыныҥ училищезин, 1997 јылда Алма-Атыдагы Абайдыҥ адыла адалган университеттиҥ декоративно-прикладной искусствоныҥ факультедин божоткон. Ол онойдо ок Кош-Агашта јуруктардыҥ «Акжол» деген галереязыныҥ директоры. Тургуза ӧйдӧ Ерболат Нубаракович Кош-Агашта балдардыҥ санаттар школында јураарыныҥ урокторын ӧткӱрет. Јурукчы Е. Нуриманов республикан, зональный, калыктар ортодо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱлердиҥ эрчимдӱ туружаачызы. Ол Россияныҥ Јурукчыларыныҥ биригӱзиниҥ, ЮНЕСКО-догы калыктар ортодогы јураар санаттар Ассоциациязыныҥ турчызы. 2017 јылда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культура ла санат бӧлӱгиндеги сыйыныҥ лауреады болуп чыккан.\nЭл музейдеги «Алтайдыҥ скифтери. Ийделенгени» деген кӧрӱ кичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнине јетире иштеер.


Бӱгӱнги ле келер ӧйгӧ иштеп јӱрген билимчилерге мак - altaicholmon\nБӱгӱнги ле келер ӧйгӧ иштеп јӱрген билимчилерге мак\nКочкор айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Билимниҥ кӱни темдектелер. Бу байрамды академиктердиҥ, билимчилердиҥ, профессорлордыҥ ла бойыныҥ ижин-јӱрӱмин билим-шиҥжӱ ишке учурлаарга турган студенттердиҥ байрамы деп адайт. Бӱгӱн бис Туулу Алтайдыҥ ады-јолы јарлу кижизи, филология билимдердиҥ докторы Н. КИНДИКОВАЛА бу байрам алдында ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Нина Михайловна, Слерди келип јаткан Билимниҥ кӱниле уткып, бу ижигерде јаан једимдер кӱӱнзейдим. Слер ГАГУ-да окылу иштебей де турган болзоор, бош отурбай турганаар деп билерис…\n—Быйан. Эйе, амыралтада да болзом, Якутскта диссертационный советтиҥ турчызы болуп, диссертацияларга реценция-јарадулар бичийдим. Москвада тӱркчилердиҥ комитединиҥ турчызы болуп тура, «Российская тюркология» деген журналга билим статья бичийдим, Уфада ла Абаканда чыгып турган билим журналдардыҥ редколлегияларыныҥ турчызы болуп турум. Оноҥ озо Барнаулда «Филология и человек» деп журналда редколлегияда база болгом.\n—Редколлегияларда кандый иш бӱдӱрип турганаар?\n—Журналдарга билим статьялар келзе, авторын адабай, меге аткарадылар. Оны кычырып, јаҥыртузын кӧрӱп, јарлаарын-јарабазын темдектеп турум.\nЈе бу ишти тегинге бӱдӱрерге келижет. Билимде ончо иш тӧлӧмир јогынаҥ эдилери јаҥжыккан деп айдар керек. Оныҥ да учун јииттер билимге јӱткибейт. Керек дезе, бӱткӱл колбичинти де кычырза, эмезе бичик бичизе, ого гонорар-акча бербес туру. Темдектезе, телекейлик литератураныҥ Москвадагы А. М. Горькийдиҥ адыла адалган институдында «РФ-тыҥ ла СНГ-ныҥ калыктарыныҥ литературазы: культураныҥ бӱгӱнги телкеминдеги јаҥжыгулары, ич-кӧгӱс байлыктары» деп ӧмӧлик иш чыгар. Бу јаан ишти кычырала, чыгарар ба, јок по деген шӱӱлтелӱ 6-7 бӱк отзыв бичип јадыҥ. Бу сӱрекей каруулу иш, ӱстине мен анда аспирантурада ла докторантурада ӱренгем учун болужып ла јадым, конференцияларында туружып ла турум.\nЈашӧскӱрим билимле јилбиркеп, бедирензин, јаҥыны ачсын деп кӱӱнзейдим\n—Диссертационный советтердиҥ турчыларыныҥ ижи база коркышту кӧп лӧ каруулу ошкош не?..\n—Ондый эмей. Диссовет не керек дезе, ол ажыра кӧп јиит билимчилер бойыныҥ кандидат, доктор ижин корулайт. Билимдердиҥ кандидаттарына, докторлорына бичилген ончо иштерди кыракы кычырып, јарадарын-јаратпазын чындык кемјип, бойыҥныҥ шӱӱлтеҥди бичиирге каруулу болор керек…\nОнойдо ок кажы ла турчы бир јылга нени эткени керегинде диссоветке отчет јетирет. Ол тоодо таҥынаҥ бичик чыгарганы, билим-практикалык конференцияларда турушканы, билим статьялар јарлаганы ла оноҥ до ӧскӧ јетирӱлер эдет. «Бӱгӱнги алтай литератураныҥ курч сурактары» деп 2019 јылда чыккан бичигимди мен бойымныҥ аргамла кепке базып чыгаргам. Билим статья учун авторлор база бойы тӧлӧйт. Бӱгӱнги билим мындый айалгада.\n—Нина Михайловна, Слер диссоветке эткен отчедоордо чыгарган бичигердеҥ башка база кандый иштер эдилген, олорды кыскарта да болзо, айдып берзеер?\n—Он кире билим статья бар, газетте јарлалгандарын чотко албаза. Олордыҥ эҥ ле учурлузы — «Российская тюркология» журналда «Мифопоэтика рассказа «Родины зов» Д. Каинчина» деп статья чыккан, «Научное обозрение Саяно-Алтая» деп журналда «Отражение возрастных особенностей алтайцев в национальном фольклоре и литературе» деп статья ла оноҥ до ӧскӧзи.\nЭки монографияны адаарга јараар. Бирӱзи мениҥ таҥынаҥ монографиям — «Чӱмдеечилерди тооп ло эзедип…», экинчизи — ӧмӧлик чыкканы: «Авторские стратегии в литературном пространстве Горного Алтая второй половины ХХ — начала ХХI веков». Ондо беш автор турушкан. Кычыраачыларга бу керектӱ деп чотойдыс.\nТурушкан конференциялар — хакас бичиичи М. Кильчичаковтыҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгы, алтай профессор С. С. Суразаковтыҥ 95 јылдыгы, шор укту Чиспияковтордыҥ 95 јажы ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Башкир бичиичи Мустай Каримниҥ де 100 јажы болордо, ого учурлай база статья бичигем. Горно-Алтайскта, Новокузнецкте, Уфада ӧткӧн конференцияларда турушканым учун сертификаттар алгам. Мынайда бис ӧскӧ калыктарла колбу тудадыс.\n—Ӧрӧги керектердеҥ башка Слер база нени иштенип туругар?\n—Ӱредӱликтиҥ министерствозыныҥ сурагыла 11 класстыҥ «Алтай литература» деп бичигин тургузып божотком. Ого методикалык јартамалдарды ла электрон бичигин филология билимдердиҥ кандидады У. Н. Текеновала кожо белетегенис. Быйанныҥ ордына ак јаҥдуларга буруладар болдыс…\n—Нина Михайловна, эткен-бичиген ижигер арбынду эмтир. Эмди јаҥы бу јылда нени бичиирге туругар?\n—Јаҥы авторлорго керектӱ бичик белетейдим, оны быјыл чыгарып ийерге иженедим. Бу бичикке салылган бичимелдер ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ тӱӱкилик сурактарына учурлалат: ӧткӧн лӧ келер. Ӧткӧн jылдарда не эдилген, келер ӧйдӧ неге аjару эдери керегинде. Келерликке jӱткӱйтени бӱгӱнги кӱннеҥ камаанду. Бу ӧйгӧ jетире мен јаҥыс ла алтай литератураныҥ сурактарын шиҥдеген эмезим, кажы ла тушта ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ ӧзӱмин ширтеп, оныҥ курч сурактарын оҥдоорго ченешкем, ӱредӱниҥ билим тӧзӧлгӧзин jеткилдеерге амадагам.\nОроонныҥ тӧс калазында оок калыктардыҥ тилдерин шиҥдеп турган институт бар: «Тӧрӧл тилдерди ӧскӱрериниҥ институды». Академический учурлузы база бар – РФ-тыҥ Билим академиязыныҥ тилдерле институды. Jарт эмес сурактарла олорго баштанар арга бар. Ӧткӧн ӧйдӧҥ келер ӧйгӧ бурылып, кайда соҥдогонысты, нени тӱзеткедийисти, кандый jаҥыртулар ченеери бистеҥ бойыстаҥ камаанду. Бу бичик алтайчыларга ла элдеҥ озо jаҥы авторлорго тузалу болор деп иженедим.\nБу бичик бир jылдыҥ ижи эмес, 10-20 jылдардыҥ туркунына эткен-бӱдӱрген јаан шиҥжӱ ле билим, практикалык ла теориялык иштердиҥ турултазы…\n11 класстыҥ «Алтай литература» деп бичигин тургузып божотком\nХХ чактыҥ 90-чы jылдарында Москвадагы Национальный школдордыҥ институдыныҥ филиалы Горно-Алтайскта ачылган. Анда иштеп тура, элдеҥ озо Алтай Республикага керектӱ национальный кадрлар белетееринде, школдордыҥ программаларын ла ӱренетен бичиктерин jаҥырта тургузар иштерде эрчимдӱ турушкам. Ол ок ӧйдӧ сӱрекей учурлу кере бичигин – «Национальный школдордыҥ ӧзӱминиҥ концепциязы» (1993) — белетееринде ӧскӧ авторлорло кожо турушкам. Оныҥ тӧс учуры — су-алтай школдорды чыныктап, алтай кӧгӱс-кӧрӱмдӱ ӱренчиктер таскадары аайынча ченелте иштер ӧткӱрери. Керек дезе ченелте ӧткӱрер школдорды аймактардаҥ талдап, болчомдордыҥ садиктерин бедиреп, концепцияныҥ амаду-сурактарын анда ченегенис.\nРеспубликаныҥ кӧп школдорын эбирип тура, керек дезе курч сурактардыҥ «Филология ла педагогиканыҥ сурактары» деп jуунтызын чыгарганыс (1993). Анчада ла алтай тилдиҥ сурактарын кезем тургузып, фольклорды таҥынаҥ предмет эдип ӱренер ле чӱм-jаҥдарды орныктырары ол jылдарда учурлу болгон. Ол ок ӧйдӧ тӱӱкиниҥ ле литератураныҥ урокторы ажыра кӱӱге, санатка, jураарына ла кожоҥдоорына ӱредерине аҥылу аjару эткенис.\nИПК ла ППРО ажыра солун jуунтылар кепке базылып чыккан: «Современное осмысление личности алтайского писателя Л. В. Кокышева» (2013) эмезе «Родной язык в современном образовательном пространстве: теоретические и методические аспекты» (2020) ле оноҥ до ӧскӧзи. Мындый бичиктерде озочыл ӱредӱчилердиҥ, методисттердиҥ ле таскадаачылардыҥ ченемели, шиҥжӱчилердиҥ ачылталары тӧс аjаруда болуп туру.\nМыны ончозын эзедип, ол ок ӧйдӧ атту-чуулу педагогторго (Т. М. Тощакова, С. С. Суразаков, С. С. Каташ, Н. Н. Суразакова ла о. ӧ.) быйанду артып, ӧрӧги адаган бичикти белетедим.\n—Нина Михайловна, ӱредӱликте де, билимде де ады-јолы јарлу алтай специалисттер белетееринде Слердиҥ де ӱлӱгер бар ла болбой?\n—Ӧткӧн чактыҥ 90-чы jылдарында национальный кадрлар белетеери аайынча бис кӧп улусты ӱредӱге аткарганыс, ол тоодо Е. Н. Кергилова, О. Н. Пустогачева, Н. Б. Тайборина, Н. А. Содоноков, Ж. И. Амырова ла оноҥ до ӧскӧ улус. Олор педагогика аайынча кандидат ижин корулап, кайра jанган, эмди олор школдыҥ бичиктериниҥ авторлоры деп адалат. Университет ажыра литературала баштапкы педагогика билимдердиҥ кандидады Е. Д. Чандыеваны, филология билимдердиҥ кандидады А. Б. Тадырованы белетегенис. Олор бӱгӱн Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозында иштеп турганыла оморкойдым.\n—ГАГУ-да иштеерерде, Слерде ӱредип, апарып јаткан аспиранттарыгар, докторанттарыгар болгон бо?\n—Болгон. Иштеҥ чыгарымда, кожо јӱрӱп калган. 2021 јыл Билимниҥ јылы болордо, бу сурактыҥ аайына чыгар болор бо деп иженедим. Ого ӱзеери јаҥыс ла филология эмес, педагогика ууламјыла кадрлар белетеерине ајару эдер керек.\nӦткӧн јылда Ш. Шатиновтыҥ јайаандык кӧмзӧзин госархивке табыштырганысты, быјыл Ч. Енчиновтыҥ кӧмзӧзи табылганын база угузайын. Мынайып иш араайынаҥ јылат…\n—Слердиҥ педагогика, ӱредӱлик, тил ле литература, методика ла ӧскӧ дӧ ууламјыларла бӱдӱрген, јайаган иштеригерди газеттиҥ бир бӱгинде толо айдып, тоолоп болбозыс јарт. Слер, билимчилер, кӧп ишти тӧрӧлчи, акту кӱӱнигерле тегинге бӱдӱрип јӱргенеер учун быйаныс јетсин. Је кычыраачылардыҥ адынаҥ Билимниҥ кӱниле уткып тура, Слерде кандый бир кайрал бар ба деп чике сурайын…\n—Кайрал јогынаҥ ла иштейдис… Сакыбас јанынаҥ «Трудовая доблесть России» деп темдек алгам. Ол меге — эҥ ле бийик кайрал. Баштапкы катап ӧскӧ авторлорло кожо бийик ле орто ӱредӱлӱ заведениелерге керектӱ «Литература народов России» деп бичик бичийле, конкурстыҥ јеҥӱчизи деп ат адатканыс, «Академус» деп дипломло кайралдатканыс.\nБилимниҥ кӱниле шиҥжӱчилерди уткуп, анчада ла јашӧскӱрим билимле јилбиркеп, бедирензин, јаҥыны ачсын деп кӱӱнзейдим. Доктор ло кандидат степеньдӱ билимчилер иштӱ болзын, бичиги учун гонорар алгадый айалга тӧзӧӧр керек, не дезе, билимчилер калганчы ӧйдӧ бичибей де барды. Билим бичиктер кычыраачыга јетпей турганы –ол 100-200 экземпляр чыгат. Бастыра алтайларга ол канай таркадылар? База бир кӱӱнзегеним — билимчилердиҥ ишјалы бийик болзын. Бу кӱч айалгада ончозына су-кадык ла сӱӱнчи кӱӱнзейдим. Ыраагынаҥ иштеери кӱч, је чырмайар керек.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Нина Михайловна!