Озогызын ойгорткон, эртегизин элтерткен - altaicholmon\nБу јаан јашту ӧрӧкӧн ӧктӧм јиит ӧйинде башкараачы иштерде иштеп, Эре-Чуйыныҥ јурт ээлемине јаан камаанын јетирип, оноҥ амыралтага барып, тегин амырап отурбаганы иле кӧрӱнип јат. Нениҥ учун дезе оныҥ белетеп чыгарган бичиктери кӧп. Темдектезе, Бинолдо Уятович ӧскӧн-чыккан тӧрӧл Мукур-Таркаты колхозына учурлаган «Мукур-Таркаты кару албатым ла кабай болгон јерим» ле Ортолык јуртка учурлалган «Эре-Чуйдыҥ байлыгы ла оморкодузы» деген бичиктери ак-јарыкка чыкты. Бойыныҥ ӧйинде бу кижи Ортолыктыҥ колхозын башкарган болгон. Ол бойыныҥ кыпчак угын келетен ӱйе, бала-барка билип јӱрзин деген амадула «Чактарга улалган угым» деп бичигин база чыгарып салды.\nКажы ла чыккан бичикти, эл-јонныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле болзо, кычырарга сӱреен јилбилӱ. Мукур-Таркаты, Ортолык јурттарда јаткан ла колхозтор тӧзӧлӧрине теҥ-тай турушкан улустыҥ ады-јолдорын эзедип, улусла болгон учуралдар бичилген бичимелдерди кычырып, болчок бӧрӱктӱ ле јаргак тере тонду озогы улустыҥ јуруктарын кӧргӧн кижи бу ӧрӧкӧнниҥ јаан иш бӱдӱргенин ле келетен ӱйеге сӱреен тереҥ ис артырганын баалаар болор.\nАвтордыҥ тӧртинчи бичиги Эре-Чуйдыҥ јурт ээлемине учурлалган. Бу аймактыҥ 1929-1990 јылдарда јуртээлемдик јадын-јӱрӱмин автор текшилей кӧргӱзерге чырмайган.\nОзогы куучындарды, анчада ла бойыҥныҥ ӧскӧн-чыккан јериҥ, улузыҥ керегинде угарга, кычырарга јилбилӱ, солун. Темдектезе, автор бичиктиҥ «Ар-бӱткен ле албатызы» деген бажалыгында оогош тужындагы ӧйлӧрин эске алынып, мынайда бичип јат: «Мен бала тужымда Кӧк-Ӧзӧк, Себистей деген јерлерде, Таркатыныҥ чӧлдӧринде эликке тӱҥей јеерен деп аҥ болгон. 1940-1948 јылдарда јай-кӱс ӧйлӧрдӧ ээн чӧлдӧ отойло, Кӧк-Ӧзӧктиҥ суузынаҥ 30-40 кирези јеерен суу ичер. 1940-чи јылдардыҥ учында колхозтордо автомашина, мотоцикл болоры башталган. Чӧлдӧги јеерендерди адып, тоскурып турарда, олор Эре-Чуйда јоголып калган».\nЭмдиги ӧйдӧ кеен чӧлдӧрлӱ Чуйысты кӧрӱп, мыны кычырарга кандый солун. Оноҥ ары кӧрзӧ, Эре-Чуйдыҥ ичинде кандый аҥ-куш, эм ӧлӧҥдӧр, суулар барын, бу суулар кайдаҥ агып, кайда кожылып, кандый атла адалганын чокым бичип јат. Сарлык, јылкы, тӧӧ малдыҥ кылык-јаҥын јартап салган. Jаҥы јӱрӱм башталып, колхозтор канайып тӧзӧлгӧнин, јӱрӱм јаранганын кӧргӱзет, озочыл ишчилердиҥ ады-јолдорын адайт, мал-аштыҥ тоозы јылдар сайын канайып ӧскӧнин база кӧргӱзет. 1936-1937 јылдарда эр киндиктӱлерди репрессияга айдаганыла таныжар арга база бар. 1941-1945 јылдарда јурт ээлемниҥ айалгазын, калыктыҥ јадын-јӱрӱмин, јууныҥ кийнинде јурт ээлемниҥ 1946-1953 јылдарга јетире ӧзӱмин кӧргӱзип салган.\nБажалыктарды алза: 1935-1955 јылдарда колхозтордыҥ башкараачылары, Кош-Агаш аймакты башкарган улус. Анайда ок Кош-Агаш аймакта ижин баштаган ла аймакка јаан болужын јетирген республикан кеминдеги башкараачылар. Башка-башка бӧлӱктердиҥ эрчимдӱ иштеген ишчилери. Колхозтор керегинде бажалыкта кажы ла колхозты база таҥынаҥ бажалыктап бичиген. Улустыҥ ады-јолын, кайда, кандый иш бӱдӱргенин чокым-јарт бичип, јуруктарын салган.\nJе бичикте ады-јолы адалбай да калган улус болордоҥ маат јок. Бичик чыгарары тегиндӱ иш эмес, тӱӱкилик учурлу бичикти белетеери оноҥ кӱч керек. Автордыҥ темдектегениле: «Мен орой баштап алдым. Jаш јаанаган, андый материалдарды кастыртып, бедиреп аларга, бош ӧй, су-кадык керек. Келер ӧйдиҥ јашӧскӱрими, ойгор уулдар ла кыстар, кажы ла јурттыҥ тӱӱкизин бичип салар деп иженер керек». Айдарда, чындап та, чырмайып, кажы ла јурт бойыныҥ тӱӱкизин ас та тоолу бичикле чыгарып салза, ол сӱреен јаан кереес болотоны чын.\nАвтор Кабай-Таш керегинде бала тужында јаандардаҥ укканын бичип јат. «Озо-озо чакта айылдыҥ ээзи эр кижи айлынаҥ чыгып келзе, ӧштӱлер Таркатыныҥ суузын кечип, келип јаткан эмтир. Эр кижи коркып, канайдарын, нени эдерин билбей турды. Качып ары болорго, јаҥы чыккан јаш бала бар. Ыраак барып болбозыҥ, јарт. ²штӱниҥ колына киргенче, бастыразын таш эдип кубултып ийерим деген сагыжыла, ончозын јеринеҥ кыймыктабас таш эдип салганы ол. Ол таштар, айылдыҥ орды чылап, теп-тегерик јадып јат, таштардыҥ ортозында телеҥит кабайга тӱп-тӱҥей таш бар. Анча-мынча јаан таштар—ол улустыҥ аттары болор. Бу ээлӱ, байлу таштар. Баланыҥ тӧрдиҥ бажында турган кабайы деген ташка чыгарга, ойноорго јарабас деп, бисти, балдарды, улай ла јакып тургандар»\nОзодо ончо ло неме јарабас болгон, ол нениҥ учун ондыйын јаандар јартап та бербес. Мен Кабай-Таш јанынаҥ эмдиги ӧйдӧги уккан-кӧргӧнимди бичип ийейин деп турум. Кабай-Ташка барып, алканып суранган кижи «балалу болор» деген јартамал текши калыкка јайылганын билерис. Ары-бери јӱрген туристтер, айылчылар бу таш кабайдыҥ ӱстине јӱзӱн-јӱкпӱр ойынчыктар, наадайлар, јинјилер, акча салгылап, билип-билбей, андый ла јаҥду деп бодойт. Ол кабай таштыҥ ӱстин кӧрзӧ, сӱрее-чӧп чогылган јер деп кӧрӱнер. Бис Д. Ю. Параевала экӱ иштеген ижис аайынча Айылдаш эјебисти айбылап, бу таш кабайды арчыыр ишти кӱӱк айда ӧткӱргенис. Калыктыҥ суранып, јайнап салган эдимдерин канай бойыҥ билинип арутаар, оныҥ учун билер, угар эјебисти ээчидип алдыс.\nАнча-мынча ӧй ӧткӧн соҥында, эјебис «је, эмди арутагар» деп јакарарда, арутап салдыс. Оноҥ Айылдаш эјебиске келген јетирӱлерди, сезимдерди јарлап салайын. «Бу Кабай-Таштыҥ ээзи ӱй кижи, сыным јеҥилди деп сӱӱнип туру. Озогы кеп-кийимдӱ, башпак ӧдӱктӱ, кийиминиҥ ӧҥин де, чачын тулуҥдап ӧрӱп алган, јыламаш-јинјилӱ» — деп, јартап турды. Бу эбиреде таштар байлу, учурлу эмтир. Кажы ла ташта аҥылу јымыру (энергия) бар. Ийде-кӱч берер, бут, бел оорунаҥ јаткадый таштар, ончо кижиликтиҥ, мал-аштыҥ, јӧӧжӧниҥ, бала-барканыҥ сузыныҥ, јеткил-једимдӱ јадын-јӱрӱмниҥ учурлу таштары барын куучындаган эди. Озогы соојындарды алза, чындап та ээлӱ јер болгодый.\nJе эки тилдӱ, кӧрӧр-угар улус башка-башка болуп јат. Бу бичиген куучынга бӱтпези де, бӱдери де болор. Андый да болзо, мен бу «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра айдып салайын. Алтайыстыҥ байлыгы ончо калыкка энчилелген, калыктыҥ эдиненетен-тузаланатан јӧӧжӧзи. Айдарда, бу Кабай-Ташка келген улус ойынчыктар, наадайлар салып суранбас, учурында ол кижиниҥ су-кадыгына коомой каршузы једер. Сӱдинеҥ ӱрӱстеп, топчы-јинјини таш кабайдыҥ тӧзине, јерге салзын, таш кабайга отурып суранарга јараар деп јартаганы аайынча, кабайдыҥ ӱсти ару јатсын деген оҥдомолды улус билгилеп јӱрзин. Оноҥ ӧскӧ, улустыҥ салган эдимдери чогыла-чогыла келзе, ол таш кабай ончо бӱркелип, кӧрӱнбей калардаҥ маат јок. Бис, тургун калык, энчилелген јӧӧжӧбисти бойыс ла кичеебезеес, ол кемге де кереги јок.\nБу бичиктеҥ кӧп тузалу јетирӱлер алар арга бар. Jуҥмалуныҥ аржаныныҥ ады-јолын јастыра јартаар да улус бар болтыр. Бу бичикте чокым, јарт эске алыныштар бичилген. Бирӱзиле таныштырып ийейин: «Озо чактарда бир аҥды аҥчы балулай аткан. Аҥ колынаҥ аксап, качып јӱре берген. Ол аҥчы база бир кӱн аҥдап келзе, суунаҥ аҥ чыгара маҥтай берген. Оны аҥчы сӱреен кайкап кӧргӧн. Аҥды кӧрзӧ, ол ло балулай аткан аҥга тӱҥей. Аҥчы сууга базып келеле, колын сугуп кӧрзӧ, тегин сууга кӧрӧ, аҥ јаткан суу јылу. Ол аҥ јаткан сууныҥ ӱсти кӧбӱктелип кайнап јаткан. Тегин кӧбӱк эмес. Суу алдынаҥ ӧрӧ табыштанып, кӱркӱреп јадар. Оны кӧргӧн аҥчы укканын-кӧргӧнин айылына келип куучындаган. Оноҥ ары јаан јаштулар, неме билеечилер эм-том болотон аржан-кутук суу табылган деп јарлаган.\nАржан-кутук суулу јердиҥ ады нениҥ учун «Jуҥмалу» деп адалган? Бу јердиҥ тайгаларында сӱреен кӧп јуҥма-текелердиҥ турлузы болгон. Оныҥ да учун јебрен чактардаҥ бери јердиҥ адап јӱрген ады Jуҥмалу.\n1956 јылда јайгыда эјем Jалкын Уятовнала экӱ, таҥ атту, Jуҥмалуныҥ аржанына келип, бир кӱн конуп, таштыҥ тӧзине јадып, амырап уйуктаганыс. Эртен тура кӱн јаҥы ла чыгып келерде, тууныҥ бажынаҥ тӱжӱп јаткан јуҥмалардыҥ кӧбизин кижи кайкаар. Jуҥмалар ӧзӧккӧ тӱжӱп, сууныҥ јанында кара тобракту јерге келип, тобрактыҥ кујурын јалап турганын кӧрӱп, олорды тоологом. Олордыҥ тоозын 328 деп тоологон эдим. 1965-1975 јылдарда аржанныҥ 400 метр јанында «разведка» тӧзӧлип, каскан таштарды јунар завод ачылган. Станция тӱни-тӱжи иштеп, јаан табыш чыгарган. Ол ӧйдӧ кӧп аҥчылар, тонокчылар јуҥманы адып, кырып ийген. Эмдиги ӧйдӧ анда јуҥма јуук јанында јок болуп калган».\nТургуза ӧйдӧ Мукур-Таркатыныҥ јииттери аржанды кичееп, кӧрӱп турганына автор јаан быйанын јетирет. Jе тууразынаҥ келип турган туристтерге аржанныҥ ады нениҥ учун «Jуҥмалу» деп адалып турганын «јун балууҥды» деп јартап турганын угуп, јаратпай, чын аайын јартап, јиит кижини бӱдӱмјилеп албаган эдим. Аржанныҥ озодоҥ улалып келген адын автор бу бичигинде, озогызын ойгорткон эске алыныжыла јартап бергени сӱреен јакшы. Кажы ла кижи бойыныҥ оҥдомолыла јартабай, эҥ ле озо бичиктерде канай бичилип турганын кычырып јартаза, јакшы эди.\nБинолдо Уятовичке тӧрӧл Мукур-Таркаты јуртымныҥ тӱӱкизинде эли-јонын озогы ӧйдӧҥ бери бичип, таныштырып, бичикке салып, чыгарып салганына јаан быйанымды айдып турум.\nБу тӱӱкини јаан акабыстаҥ ӧскӧ кем бичиир эди деген сурак кӱйбӱреп келет. Чындап та, ол ӧйлӧрди эзелтетен јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдӧҥ бичик чыгарып бичингедий улус јогы чын. Мындый айалга јаҥыс Мукур-Таркаты јуртта эмес, је Ортолык та јуртта озогызын ойгортотон улус ас ла болбой. Балкажыла байыткан, тобрагыла тойдырган байлу Эре-Чуйыста јаткан, јурт ээлеминде иштеген казах, алтай калыкты билеринче ончозын бичип, бичик чыгарып салганына јабыс бажырып, ончо калыктыҥ адынаҥ тӧрӧл газедис ажыра јаан быйанды айдып салайын.\n«Кижиниҥ эткен јакшызы ак-айас теҥериде јеезеге—капка сугулар» деп, айлаткышта бичилет. Айдарда, ончо јакшы эткен керегеер учун Алтай-Кудайыс курчап турзын. Су-кадыгар бектеҥ бек болуп, эш-баранаарла от-очогордо јакшы отурыгар. Баркалардыҥ балдарын кӧрӱп, сӱӱнип, оморкоп, ак-јарыкта эзен-амыр јӱрӱгер.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ\nнерелӱ ишчизи, иштиҥ ветераны


Јарлу эмчини, јалакай эпшини эске алынып … - altaicholmon\nЈарлу эмчини, јалакай эпшини эске алынып …\nКижи бу jер-телекейдиҥ ӱстинде эки јӱрӱм jӱрет: бойыныҥ орто телекейде јӱретен јӱрӱмин, онойдо ок албаты-jонныҥ сагыжында, качан ол бу ак- jарыктаҥ ырап јӱре берзе. Бу jылдыҥ jайында меге сӱрекей кару ла jуук кижи – эjем Арбанакова Любовь Савельевна — ак-jарыктаҥ ырап, оору-jоболго jеҥдиртип, бистеҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ алтайына сала берди. Бис канча jаш jажаарыс, ол бистиҥ сагыжыста кожо ло болор…\nОл 1938 jылда кочкор айда Улаган аймакта Балыкчы јуртта чыккан. Барнаулда эмчилер белетеер институтты 1961 jылда божодып, тӧрӧл Улаган аймагыныҥ тӧс эмчлигинде 1961- 1971 jылдарда баш врач болуп иштеген. Бойыныҥ ӱредӱзи аайынча хирургия, педиатрия бӧлӱктерди база башкарган. 1971-1984 jылдарда хирург, балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ баш хирург эмчизи болуп иштеген. 1984 jылдаҥ бери хирург болуп, калганчы ла jылдарга jетире ижин улалткан. Бойыныҥ ижинде бийик категориялу хирург, «Знак Почёта» орденле (1966), «За трудовую доблесть» медальла (1970) кайралдаткан, «Заслуженный врач РСФСР» (1973) деп кӱндӱлӱ ат адаткан, Алтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ СССР-дыҥ нерелӱ врачы А. М. Гоманныҥ эземине ӧткӱрилген конкурстыҥ «Хирургияда једимдери учун» деп номинацияда јеҥӱчили болгон (2012). Любовь Савельевнаныҥ фотојуругы кӧп катап Горно-Алтайсктыҥ, республиканыҥ нерелӱ ле тоомјылу улузыныҥ Кӱндӱлӱ доскозында тургузылган.\nЛюбовь Савельевна бу ла јӱрген бойыла мак та сӱӱбес, мактанарын да билбес кижи болгон. Кажы ла кижиниҥ «уурларын» ла керектерин чокумдап угар, ончо ло кижиге болужын jетирерге албаданар. Jамыркап та, чимеркеп те билбес: бала да бол, jаан да jашту кижи бол, олорло токуналу куучындажар, табылу, аjарулу угуп, айлына кычырып чайладар. Jакшы јӱрзеҥ – кожо сӱӱнер, комоой јӱрзеҥ – бир эбин табып, кыйалтазы јоктоҥ кижини jӧмӧп болужар.\nОл ижи аайынча да, бойыныҥ jилбӱлериле де кӧп jерлерле jол-jорыкта болгон. Олордо јӱрӱп, канча кирези јилбилӱ ле бойы ошкош тереҥ кӧгӱстӱ кӧп улусла најылажып, бастыра јӱрӱминде олорло колбуларын ӱспей јӱрген. Эҥ ле кайкамчылузу – бир де кижи керегинде jаман сӧс айтпайтаны. Ончо ло туштаган ла jолыккан улузы буурзак, jалакай ла jакшы ла деп куучындайтан болгон. Бир де кижиге бӱдӱмjизин jылыйтпаган, бир де кижиге мекелетпеген, кемнеҥ де кӱӱни јанып, кем де чӧкӧтпӧгӧн немедий, бу ак-jарыкта ачык ла буурзак санаалу јӱрген. Бойы да ончо ло улусты тоор ло сӱӱр, ончолорына ла бӱдер кижи болгон. Айылына бастыра республикадаҥ кӧрӱш-таныштары, тӧрӧӧндӧри, олордыҥ бала-баркалары кирер, конор, узакка да јадар болгон. Хрущевтыҥ ӧйинде тудулган јаан эмес кыптарлу квартиразыныҥ эжиги улай ла ачык турар, улустыҥ кирип-чыкканын айылдаштары база чаптыксынып та туратан болбой деп эмди сананадым.\nБалыкчыга келзе, ончо ло улуска кӱлӱмзиренип, туштаган кижиниҥ эне-адазын эске алынып, айлына кирип куучындажар. Ол калганчы јылдарда келгенде, алдында кирип, куучындажып јӱрген улузы, тӧрӧӧндӧри ак- јарыкта јок учун, олордыҥ балдарына, биске киретен. Айылдап келзе ле: «Мен кӧӧрчӧк лӧ jиирим, оноҥ курут, калтыр …» – деп каткырар. Jайгыда чертпеде (агаш айылда) jууркан jабынып уйуктаарга коркышту сӱӱр. Эҥирде уйуктаар алдында Любовь Савельевнаныҥ буттары јанына отурып, кандый кӧп куучындар укпадым деер. Кӧпти билер, билгири jайым, сагыжы ару ла элбек эjемниҥ куучындарын база укпазымды сананып ийзем, кӧзимниҥ изӱ jаштары айланып келет…\nКалганчы ӧйлӧрдӧ ол айдар болгон: «Тӱжензем, Балыкчы-Ӱсти ле Балдан кырлардыҥ ӱстиле учуп-учуп, кайып тургам. Узун ак платье кийип алтырым, Балыкчы јуртым алдымда кӧрӱнип турды»…\nКемге де ол энезин солыган, ӧскӱс арткан jеениниҥ балазын ӱредип, jаан јӱрӱмниҥ jолына чыгарарга база ла кичинек арткан болгон, jе… Меге де Любовь Савельевна сӱрекей jуук болгон. Бу ла ак-jарыктыҥ ӱстинде бӱдеримде, менде андый экинчи энемдий эjем бар болгонына сӱӱнип јӱретен болгом, а эмди эjем ӧрӧкӧнди солыыр кижи чыкпас. Бойыныҥ ачык-jарык кылыгыла ол кӧп улусты бойына тарткан, јӱрӱмин эмешке де болзо јарыткан, јеҥилткен дезем, jастыра болбос.\nЛюбовь Савельевна Леонид Васильевичле экӱ эптӱ-јӧптӱ, бой-бойына кару ла тоомjылу эш-нӧкӧрлӧр болгон. Бой-бойлорын тоожор, Леонид Васильевич иштеҥ арыган-чылаган ӱй кижизиниҥ тонын, ӧдӱгин тӱргендеп барып уштуп илер, тӱниле дежурстводоҥ арыган келзе, изӱ курсакту, jалакай сӧстӧрлӧ уткыыр. Олор экӱ эки уулчак чыдадып ӧскӱрген. Баркалары база экӱ: кызычак ла уулчак. Јаан уулыныҥ (ол jеткердеҥ божогон) ӱйине, келдине не аайлу кару. Келдиниҥ экинчи јуртыныҥ уулчактары «бабушка» деп, Савельевнага карузып јӱрер болгон.\nБастыра јӱрӱминде тыштаныш jогынаҥ, бойын бир де кичеебей иштеген эjем ӧрӧкӧн учында оору-jоболло тартыжып, 82 jажына јетпей божоды.\nАт-нерелӱ эjебистиҥ ады-jолын ундыбай эзедип, алкы бойын, jалакай ла кару кеберин, иштеген ижин jеендери улалтып, јӱрген тоомjылу јӱрӱмин тооп ло сананып, эске алынып кереестеп јӱрерис…\nБалтырган ӧскӧн ак jалаҥда\nБаскан истереер арт калган.\nБала тужыгар ӧткӧн Балыкчыда\nБороргон айлыгар тур калган.\nОнчо јӱрӱмде jакшыга jӱткиген\nОмок-седеҥ јӱрӱмеер ӱзӱлди.\nОору-jоболду улусты кичееген\nОморкогон эjебис бистеҥ ыраады.\nӰстисте тууларды эбире кайкалап,\nӰргӱлjик jерине амыр токтогоор.\nУндытпай чактарга адыгар адап,\nӰспекчин кӱйдӱрзеес, санаага киререер…\nФтојурукта: Любовь Савельевна уулы Сергейле кожо


Ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ аҥ-куш тузаланар, кӧптӧдӧр, корыыр комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Юрий Михайлов Кош-Агаш аймактыҥ Кӧгӧзӧк ӧзӧгиниҥ бажында кӧчкӧгӧ алдыртып божогонын элбеде сананып, тереҥжиде шӱӱзе, алтайлардыҥ айладузында, кӧрӱминде, јаҥында салылган кинчек (килинчек) деген оҥдомол ого келижип јат. Алтай јаҥла алтай кижи кинчек этпес учурлу. Алтай јаҥда эҥ јаан кинчектердиҥ тоозына эмчек энени, јаш баланы ӧлтӱргени кирет, јаҥыс ла кижиниҥ эмес, а аҥныҥ да, малдыҥ да. Кӧп кижи эмезе кӧп аҥ ӧлтӱргени база коркышту јаан кинчек. Андый керектер эткен кижини "кинчеги ажынып калган кижи" деп айдар... Алтай јаҥла кижиниҥ кинчеги ажынза, кижи божоор: Алтайдыҥ ээзиниҥ, Алтай-Кудайдыҥ кезедӱзиле "балы бадар" (бажы базылар, угы ӱзӱлер)...\nСтраница 12 из 753\n18:14 03/12\t210\t0\n02:48 25/11\t1191\t2


Бир јуруктыҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nКажы ла јурукта бойыныҥ кичинек тӱӱкизи, јӱрӱми, јажыды бар деп бодойдым. Ондо ар-бӱткен де, улус та, тынду да согулган болзо, ол ончозы јӱрӱмниҥ элези. Ол элес-кереес, энчи, ис, эске алыныш болуп артып калат.\nАлдымда билелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук: мында улдам А. В. Санаа, Эмурат акам ла бийик сынду, кӱдер-мадар таныш эмес кижи, кийиминеҥ кӧрзӧ, јуучыл ла кижи ошкош.\nФотојуруктыҥ тӱӱкизин сурулап угар болзо, бу 1975 јылдыҥ тулаан айы болуптыр. Тӧртӧн беш јыл мынаҥ кайра улдам «Советский Алтай» совхозто ишмекчи јолын улалткан тужы, беш уулдыҥ адазы, јанында ол тушта оогош уулы Эмурат 7 јашту, бир јылдаҥ улдам база бир уулду болор.\nУлдам албаты-јонныҥ јӱрӱми, кӱӱн-санаазы, укаа-билгири, кӧгӱс байлыгы ӧҥжӱ, талдама, тереҥ, кеен, бийик кеминде болзын деп иштеген. Тӱни-тӱжи кӱч иште, мал-ашта јӱрген малчыларды, јаҥы ӧзӱп келеткен ӱйени, ончо јерлештерин соныркадып, амыразын, танышсын деген сагышла Алтайыстыҥ, орооныстыҥ оморкодулу, јайалталу, солун улузын, бичиичилерин, кожоҥчыларын, актерлорын Балыктујул јерине кычырып туратан.\nБу фотојурукта ӱчинчи кижи база улдамныҥ сурагыла келген айылчы – Советский Союзтыҥ Геройы, генерал-майор Нестор Дмитриевич Козин. Бу кижиниҥ ончо јӱрӱми Тӧрӧлин корыыр ишле колбулу.\nОл полковой школдо оогош командирдиҥ курсантынаҥ баштайла, оноҥ 107 таҥмалу стрелковый дивизияныҥ командирине јеткен. Оныҥ дивизиязы Москвада, Сталинградта ла оноҥ до ӧскӧ јерлерде ӧдӱп турган канду јуу-согуштарда турушкан. Јалтанбазы, јуучыл ат-нерези учун Н. Д. Козин эки Ленинниҥ ордениле, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 1-кы степеньдӱ ордениле, «За оборону Москвы», «За взятие Берлина», «За освобождение Варшавы» ла оноҥ до ӧскӧ кайралдарла кайралдаткан.\nОныҥ учун бу ийделӱ, база јеҥил эмес јол ӧдӱп турган кижиле Акташ јурттыҥ фронтовиктери, Балыктујул, Паспарты јурттардыҥ улузы танышкан, јуу ӧйинде болгон кӧп учуралдарды јилбиркеп уккан.\nОл тужында бийик айылчы тулаан айда турлуларла јӱрӱп, сакман ижин, малчы улустыҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӧн. Айылчыныҥ келгени ончо улуска солун, јарамыкту болгон, је бу туштажу јети јашту Эмурат акамныҥ сагыжына да, кӧксине де јаан ис артырган деп, ол куучындайт: «Мен баштап Нестор Дмитриевичти кӧрӧлӧ коркыгам. Бийик сынду, јаан оборлу, куучыны да ӱнгир. Бу кижи меге орус чӧрчӧктӧрдӧги Илья Муромецтий деп билдирген. Мениле эрмектежип, сурактар берип турарда, мен ойто јалтанбай, ол кижини бойсына бердим. Ол тужыныҥ кийнинде, байла, кӧп уулчактар генералдар болорго санангандар. Бис те, кичинек кара баштар, чогулыжып, будакты мылтык эдип тудунып, кем де командир, кем де солдат деп ойнойтоныс.\nАйылчы меге јӱк ле тыш бӱдӱмиле эмес, анайда ок канча јылдар ӧткӱре ундылбас куучыны кирет. Нестор Дмитриевич јуу ӧйинде ӧштӱлердеҥ јажынып, бир айылга кирип барган эмтир, анда сӧӧк чыгып јаткан. Ол межикте кижини чыгарала, бойы ого јадып, тынын корулап алган эмтир. Бу да учуралды эске алзам, ончо јӱрӱмин кӧрзӧм, бу Геройдыҥ јӱрӱмдик јолы керегинде бӱткӱл кино-эпопея соккодый тыҥытту кижи деп сананадым».\nКанча јыл кайра болгон учуралды эске алдыртып, фотојурук оноҥ до ары билелик, тӱӱкилик кереес болуп, фотоальбомдо јадар, анда тӧрӧли, албатызы учун иштеген, албаданган чын геройлордыҥ сӱри эмдиги ӱйеге кӧрӱп, эткенеер тузалу ба, алтамаар бек пе, јана баспас па деп сурагандый…


16.10.2017 - altaicholmon\nАрменияныҥ кӱндери Горно-Алтайскта\nАлбатылардыҥ најылыгыныҥ Горно-Алтайсктагы туразы «Россияныҥ армяндарыныҥ биригӱзи» деп текшироссиялык јондык организацияныҥ республикан бӧлӱгиле кожо Горно-Алтайскта Арменияныҥ кӱндерин ӧткӱрет.\nJеткерлӱ кеминеҥ 37 процентке јабыс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, республикада ОРВИ-ле, гриппле оорыгандардыҥ тоозы ӧткӧн неделеде эпидемия болор кеминеҥ 37 процентке ас болды.\n200 ле 2000 салковойдыҥ акчалары…\nӰлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала 200 ле 2000 салковойдыҥ банкнотторын садыжуда тузаланары башталды, быјыл јаҥар айга јетире олор бастыра Россияга таркай берер деп, РФ-тыҥ Тӧс банкыныҥ јааны Эльвира Набиулина айткан.\nОзогы заставада музей болор\nУлаган аймакта Jазулуныҥ јанында погранзастава ӧткӧн чактыҥ 30-чы јылдарында тӧзӧлгӧн. Ол тушта Тыва Советский Союзка кирбеген эмей.


Туулык јерлер керегинде јасак керек - altaicholmon\nООН-ныҥ турчы-ороондоры ла туулык тергеелердиҥ салымы керегинде сананган улус јаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде Кырлардыҥ кӱнин темдектеген. Бу јанынаҥ санаа-кӧрӱмиле Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентин ӱлежет.\n«Кырлардаҥ артык јаҥыс ла кырлар…» деп, бойыныҥ ӧйинде јарлу бард-кожоҥчы Владимир Высоцкий кожоҥдоп туратан ла бис, туулык республиканыҥ улузы, бу кожоҥды јӧмӧйтӧнис.\nБиске, Алтайдыҥ кырларында чыккан-ӧскӧн, мында јаткан, кырларды тӧрӧли деп чотогон улуска, бу сӧстӧр сӱрекей тереҥ учурлу. Туу-сындарысты, јердиҥ алдынаҥ адылып чыккан аржандарысты, кырлардаҥ агып тӱшкен ару сууларысты байлап јӱрери бистыҥ эди-каныбыска энебистиҥ сӱдиле шиҥилген.\nЧыдап келеле, бистиҥ тууларыс ӧзӱм ле тынар-тынду кандый јаан байлыктыҥ јери болгонын, шак кырлар, ичер ару сууныҥ сӱрекей јаан кӧмзӧзи болгон Алтын Кӧлди де алза, бисти јадын-јӱрӱмиске керектӱ суула јеткилдегенин оҥдоп баштайдыс.\nТергеебисте туризм бийик тебӱле ӧзӱп баштаганыла колбой, эбире јаткан алтайысты корыыры аайынча турумкай иштебезебис,тергеебистиҥ јӱзӱн ӧзӱм-чечеги, аҥы-кужы – ар-бӱткендик ончо байлык кунурап јоголордыҥ чочыдузына кирерин билип јадыс. Шак оныҥ учун тергеениҥ депутаттары башкарула кожо туулык јеристе ӧзӱм аайлу-башту болорын сананат.\nБу сурак эл-јоныстыҥ јаантайын ајарузында болгонын темдектеер керек. Онойдо, бистиҥ јиит республиканыҥ депутаттары јӧптӧгӧн эҥ баштапкы јасактардыҥ бирӱзи «Алтын Кӧлди корыыры керегинде» јасак болгон.\n2005 јылда республиканыҥ ады јарлу юризи, Эл Курултайдыҥ экинчи тудуузыныҥ председатели, АР-дыҥ парламентиниҥ баштапкы, экинчи, ӱчинчи тудууларыныҥ депутады Даниил Табаев «Туулык јерлер керегинде» федерал јасактыҥ ӱлекерин белетеген, оны республиканыҥ депутаттары ла ороонныҥ кырлу јерде јаткан 18 субъеги јӧмӧгӧн. Је ороондо экономикалык айалга сӱреен кызалаҥду болгон учун бу јасак јӧптӧлбӧгӧн.\nБӱгӱн экологияныҥ сурактары баштапкы јерге чыга берерде, республиканыҥ депутаттарыныҥ тӱп-шӱӱлтелери јӧмӧлтӧ алар деген ижемји бар. Уур-кӱчтерди ӧдӱп те болзо, учы-учында мындый јасак ороон кеминде јӧптӧлӧр. Ол кырлу јерлерде јаткан ончо улуска керектӱ ине.\nМыныла колбой геолого-минералогический билимдердиҥ кандидадына, Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ География институдыныҥ баш билим ишчизине ле оныла кожо тӱҥей кӱӱн-санаалу болгон улуска туулык јерлердиҥ статузын јасак кеминде ээжилеер шӱӱлтени кӧп јылдардыҥ турумкай кӧдӱрип турганы учун быйаныс айдар кӱӱним бар.\nБу сурак СНГ-ныҥ ороондорыныҥ Парламенттер ортодогы ассамблеязында кӧдӱрилген ле РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенко «СНГ-ныҥ ороондорыныҥ туулык јерлерин ӧскӱрери ле корыыры керегинде» модельный јасак керектӱ болгон шӱӱлтени јӧмӧгӧн.\nАдалган јасакты белетеер улустыҥ тоозына РФ-тыҥ Јасакберим иш ле тӱҥдештирӱ правоведение аайынча институдыныҥ ла РАН-ныҥ География институдыныҥ ишчилери, ол тоодо Ю.П. Баденков кычырылган. Билимчиниҥ айтканыла, бу јасакты СНГ-ныҥ турчы-государстволорыныҥ Парламенттер ородогы ассамблеязында бодоштыра 2019-2020 јылдарда јӧптӧӧри темдектелет.\nСӧс келижерде, быјыл кандык айда Эл Курултайда Юрий Баденковтыҥ «Кырлардагы јӱрӱм» деген билим ижиле таныштыру ӧткӧн. Јаан бу бичикте Алтай, оныҥ тӱӱкизи, ар-бӱткендик ле этнокультурный јӱзӱни керегинде ас эмес айдылган.\nЭл тергеези сӱрекей элбек, Камчатканыҥ, Сайан-Алтайдыҥ, Уралдыҥ ла Кавказтыҥ, анайда ок Памир-Тянь-Шаньныҥ туу-сындары кирген бистиҥ ороонго бирлик јасак белетеерге сӱрекей кӱч деп, јарлу билимчи ол таныштыру-туштажуда айткан. Оныҥ айтканыла мен бӱткӱлинче јӧпсинип јадым. Мындый јасактар тергее де кеминде јок. Ӱзеери, билимчилер «туулык јер» дегени не болгонын эмдиге јетире чокымдабаган.\nЈе ороондо кырларлу јерлерге ајару бар – бу эҥ учурлузы. Онойдо, 2016 јылда Дагестан Республикада Кавказтыҥ Туулык 1-кы саммидиниҥ туружаачылары Россияныҥ президенти Владимир Путинге РФ-тыҥ туулык јерлериниҥ ӧзӱмине, ар-бӱткендик ле культуралык энчизин корыырга государстволык јӧмӧлтӧ эдер ле анайда ок «Россия Федерацияныҥ туулык јерлери ле Туулык хартия керегинде» федерал јасакты, ээчий «Россия Федерацияныҥ туулык јерлериниҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми керегинде» государстволык программаны белетеп јӧптӧӧри керегинде суракла баштанган.\nЈе, бистиҥ ороондо бирлик јасакты јӧптӧӧргӧ, тергеелердиҥ бойынаҥ, бу ишти ичкери јылдырар эрчиминеҥ сӱрекей кӧп неме камаанду.\nКырладыҥ эл отоктор ортодогы кӱни керегинде айдып, быјыл бис Алтайдыҥ ар-бӱткендик ле культуралык кереестери: Алтын Кӧл, Кадын-Бажы – Ӱч Сӱмер, Ӱкектиҥ тепсеҥи, Алтайский ле Катунский ар-бӱткендик биосферный заповедниктер ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Алтайдыҥ алтын туулары» деп адалып киргенин 21-чи катап темдектеери . Бу республикабыстыҥ ады-чуузы телекей кемине чыккан база јаан учурлу керек.


Пограничниктерди байрамыла уткуган - altaicholmon\nПограничниктерди байрамыла уткуган\nКӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ митинг ӧткӧн.\nТӱӱкини ајаруга алза, РСФСР-дыҥ пограничный каруулын тӧзӧӧри керегинде Декретти албаты-комиссарларыныҥ Соведи 1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28-чи кӱнинде јараткан. Бу документте погранслужбаныҥ амадулары, тап-эриктери ле молјулары чокымдалган. Оноҥ учун бу кӱн погранслужбаныҥ тӧзӧлгӧниниҥ кӱни деп окылу темдектелет.\nКӧдӱриҥиде государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ чыгартулу улузы, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ ишчилери, пограничный службаныҥ ветерандары, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ турчылары турушкан.\n«Пограничниктер јаантайын јаан тоомјыда. Пограничный службада тууразынаҥ кижи јок — пограничниктер чындап та чындык профессионалдар, билгирлери бийик, аҥылу белетениш ӧткӧн, кандый ла кызалаҥ айалгада каруулу болорын бойына алынып, керекти аайлаштырар аргалу, бойыныҥ Тӧрӧлине чындык улус» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӧдӱриҥи тужында уткуулду сӧзинде аҥылап темдектеген.\nОныҥ айтканыла, черӱчил-пограничниктердиҥ мемориал комплексинде бойыныҥ служебный молјузын бӱдӱрип турала јӱрӱмин берген улустыҥ ады-јолдоры ӱргӱлјикке бичилген. «Бӱгӱн бис олордыҥ ат-нерези, јалтанбазы алдына бажысты эҥилтип турус. Јеҥ јастанып јыгылган геройлорго јаркынду ла ӱргӱлјик эзем, олордыҥ ат-нерези учун јаан быйан» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nБайрамга учурлалган уткуулду сӧстӧрин анайда ок Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны Александр Кайгородов, пограничный службаныҥ ветерандарыныҥ бистиҥ республикадагы «Рубеж» деген јондык организациязыныҥ председатели Григорий Хабиев айткан.\nБу митинг ак-јарыктаҥ барган пограничниктерди эзедип бир минут унчыкпай турганыла, олорго учурлалган керееске чечектер салганыла тӱгенген.\nОноҥ озо кӱнде дезе П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрда Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи ӧткӧн.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын байрамла тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев ле ӧскӧ дӧ јамылу улус уткуган.\n«Бӱгӱн бис Тӧрӧлистиҥ гран-кыйуларын быжу корулап тургандарды бийик тооп турганысты угузып јадыс. Бу службаныҥ ветерандарына ла пограничный башкартуныҥ ишчилерине олордыҥ бӱдӱрген ле бӱдӱрип турган кереги учун јаан быйанысты айдып турус. Черӱчил молјузын гран-кыйуны корулаар бӧлӱкте ӧткӧни јаантайын бийик тоомјыда, јаан государственный учурлу болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ӧштӱниҥ табарузына эҥ озо алдырткан, соҥында ӧйлӧрдӧ јуу-согуштарда турушкан пограничниктердиҥ турумкайы ла ат-нерези ӱргӱлјик эзем болуп артар.\nБу ла кече Эл Курултайда Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган фотокӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы болгон. Ол бистиҥ тергееде пограничный служба тӧзӧлгӧниниҥ 95 јылдыгына учурлалган. Депутаттар ла парламенттиҥ айылчылары погранслужбаныҥ ишчилериниҥ оперативно-служебный ижиниҥ солун ла јаркынду элестериле, олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ аҥылуларыла танышкан» — деп, Артур Кохоев айткан.\nСпикердиҥ темдектегениле, гран-кыйуда черӱчил служба, анчада ла бистиҥ республикада, эҥ кӱч дегендердиҥ тоозына кирет. Бистиҥ тергее туулык тергее болгон учун ар-бӱткени де кату, государственный гран-кыйуныҥ узуны 800 километрдеҥ артыкташ. Анайда ок спикер пограничниктердиҥ јуук улузына олордыҥ чындыгы, турумкай кылык-јаҥы, бийик каруулу болгоны учун быйанын айткан.\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин погранслужбаныҥ ишчилерине ле ветерандарына кайралдар табыштырган. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тергеелик погранбашкартуныҥ ишчизи Алексей Богодухов, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самараларыла пограничный службаныҥ ветерандарыныҥ бистиҥ республикадагы «Рубеж» деген јондык организациязыныҥ турчылары Владимир Евсеев, Алексей Белоусов, Александр Сарычев кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ учында тергеениҥ артисттериниҥ ле погранбашкартуныҥ ишчилериниҥ турушканыла байрамдык ойын-концерт кӧргӱзилген.


Олег Хорохордин республиканыҥ эмдиги айалгазы ла келер ӧзӱми керегинде - altaicholmon\nОлег Хорохордин республиканыҥ эмдиги айалгазы ла келер ӧзӱми керегинде\nЭрмек-куучынды «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева телеэфирде ӧткӱрген.\n– Олег Леонидович, Слер бӱгӱн «Лыжи мечты» деген ӱлекерде туруштыгар. Туучанала јыҥылаар «Манжерок» комплексте улай болуп турганыгар ба?\n– Бистиҥ республикада «Ирбис» деген јондык биригӱ бар, ол су-кадыгы аҥылуларлу балдарга спортло таскадынарга болужат. «Манжерок» ГЛК, олорго јаан быйан, бу балдарга мында бир канча кӱндерге таскадынар арга берет. Бӱгӱн мен олорло кожо јыҥылагам. Мен бойым ченемелдӱ, «пробитый» деген туучаначы, бӱгӱнги јыҥылаш меге кӧп сӱӱнчи экелген. Балдар јыҥылап билер, бу олорго јилбилӱ болгонын кӧрдим. Бис дезе олорго бу арганы берер учурлу.\n– Слер, мындый комплекстерди кӧп кӧргӧн кижи, «Манжерок» ГЛК-ныҥ келер ӧзӱми керегинде нени айдарыгар?\n— Чын, мен кӧп ороондордо болгом. Баштапкызында, бу комплексти бис ӧткӧн јылдыҥ сыгын айында Сбербанкла кожо ачканыс. Кырдыҥ бажына чыгарар 8 јерлӱ гондола-кабайлу подъемник, Сочидеҥ ӧскӧ (оны Олимпиадага белетенип эткен) Россияда база кайда да јок деп айдарым. Јӱк бистиҥ республикада. Экинчизинде, туучананыҥ курортын тудар конкурсты Австрияныҥ компаниязы ойноп алган ла ӱч јылдаҥ мында туучананыҥ 4+ темдектӱ курорты болор. Аэропорттоҥ Манжерокко јетире 15 ле км болгонын ајаруга алза, ол улус јыл туркунына келетен јарлу курорт болор. Ол тоодо гран ары јаныныҥ улузы. Мындагы јеткилдештиҥ кеми ороондо эҥ бийик, Москва ла Сочи кеминде болор.\n– Слерди су-кадык јӱрӱм учун турган кижи деп билерис. Мыны Инстаграмнаҥ кӧрӧдис, јуукта Крещение кӱнде тошто ойгон сууга киргенерди кӧп улус кӧргӧн. Бистиҥ тергееде спорттыҥ ӧзӱми, Слердиҥ кӧрӱмеерле, кандый болор?\n– Республикага иштеп келеле айткан сӧзимди бӱдӱрип, спортко чыгарган акчаны бис канча катапка кӧдӱргенис. Республиканыҥ ӧзӧгинде турган Оҥдой јуртта болуп, стадионды кӧрӧргӧ барганыс мени кайкаткан. Тегин ле стадион, ондо ӧткӱретен ремонт иштер де јаан эмес. Эҥир болгон, ӧй 5 саат кире, стадиондо улус јӱгӱрип турган, јажы 50 киреде улус. Республикада јаткандар спортко јаан тартылбай јат деп айдыжадылар, бу темдек улус спортло таскадынганын керелейт.\n– Башкаруда иштеген командагар, иште кандый кубулталар болгон?\n– Башкару тӧзӧлгӧн. Бис эл-јоны ас, арга-чыдалы кирелӱ тергее, оныҥ учун јаан кубулталар эдер арга да келишпеген. Је цифровой ӧзӱмниҥ министерствозын тӧзӧп алганыс.\n– Ол керегинде элбеде куучындап берзегер, Олег Леонидович?\n– Мен бого келеримде, журналисттерле баштапкы туштажуда кандый ууламјыларга тӧс ајару эдеригер деген сурак болгон. Мен цифровизация дегем. Алтай Республика кайда туруп јат ла цифровой ӧзӱм кайда деп, корреспондент кайкаган. Баштапкызында, Алтай Республика ороонныҥ эки јылдаҥ Интернет кажы ла школдо, садикте, ФАП-та болор баштапкы 14 тергеезиниҥ тоозында кирген. Бис јаан эмес республика, бисте 295 ле јурт. Је эки јылдаҥ бистиҥ бастыра тергее Интернеттӱ болор.\nБис «Јеткер јок город» деген ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрген ороондо 4-чи республика болуп јадыс. Бу ишти Рестелекомныҥ јербойындагы ӧмӧлиги бӱдӱрип чыккан. Ӱлекердиҥ јетирӱлериле акча иштеер арга бар, иштеектер деп, мен айдадым. Кайда да бистиҥ тергее соҥдоп калган, кайда да ажыра калып, озолой бергенис. Нениҥ учун бис ороондо эҥ баштапкы цифровой тергее болор аргабыс јок эмезе батапкыларыныҥ бирӱзи?\n– Слер командагардыҥ ончо турчыларын соцсетьтерде аккаунттарлу болзын деп јакыганыгарды билерис. Бу колбуны улус тузаланып баштап ийген. Эл-јонло колбу тудар мындый арга, Слер сананзагар, нениҥ учун керектӱ?\n– Мен бойым соцсетьтерде туку качаннаҥ бери. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрип, оноҥ АР-дыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине тудулып, мындый колбу тузалу болгонын кӧрӧдим. Улус сеге баштанып јат, олордыҥ сурагына ајару эдер ле аайы-тӧӧйине чыгар керек. «Инцидент-менеджмент» дегенин Слер билер болбойыгар (эл-јонныҥ соцсетьтерде кӧдӱрген сурактарыла иштеер ӱлекер офис – ред.), ол бисте иштеп баштаган ла јакшы турулталар кӧргӱзет. Је мындый колбу тергеениҥ башчызында једимдӱ иштеерде, кажы ла министрде, ордынчыда, аймактыҥ јаанында, каланыҥ мэринде не иштебейтен. Эл-јон бу улуска кӧнӱ баштанар аргалу ла олор тургускан сурактарга каруу берер, аайына чыгар учурлу. Бу эп-арганыҥ тузазы иле.\n– Јондык приемныйларга, соцсетьтер ажыра улустаҥ карды, анчада ла калада, арчыыры јанынаҥ кӧп комудалдар келет. Бу керегинде нени айдарыгар?\n– Калганчы тӧрт јылды алза, мындый јаан кар баштапкы катап јааган. Мен кӧп јылдарга Москвада јаткам, ондо 10 см кар јааза, бастыра Москва туруп калат. Аймактарда айалга чик јок артык. Биске најы КамАЗ деген татар компанияныҥ башкараачызын јакшы билерим. Ого телефон согуп, бистеги айалганы айдарымда, Горно-Алтайскта карды арчыыр беш техниканы аткарган. Оромдордо карды 2 саатка арчыыр арга јок, мыны оҥдоор керек. Бис калада карды беш кӱнге јуунадып саладыс, бу јакшы турулта. Одоштой јаткан тергеелерде айалга бистеҥ кӱч.\n– База бир кӱч сурак – сӱрее-чӧпти јуунадары. Оныҥ аайына чыгары јанынаҥ нени айдарыгар?\n– Сӱрее-чӧплӧ иштеер операторлор менеҥ озо тургузылган, олор ижин толо бӱдӱрип болбой јат. Госсоветте ӧскӧ тергеелердиҥ башкараачылары бойыныҥ ченемелине ӱлешкен: чогулган сӱрее фотого согулат, акча сӱреени јуунаткан кийнинде тӧлӧлӧт. Бӱгӱн смартфондор ончо улуста бар.\nАрга-кӱчигер јетпей турган болзо, техниказы бар муниципал компанияларды аутсорско алыгар деп, мен операторлорго айдадым. (Кандый бир организация јӧптӧжӱ тургузып, кезик ижин ӧскӧ компанияга бӱдӱрерге бергенин аутсорсинг деп адап јат – ред.). Бис байагы ла КамАЗ компанияла кажы ла аймакка лизинг ажыра сӱрее јуунадар машиналар алары јанынаҥ јӧптӧшкӧнис, операторлорло дезе бу техниканы аутсорско алары јанынаҥ куучындажарыс. Мынайда сӱрее-чӧп эмдигизинеҥ чик јок тӱрген јуунадылар.\nСӱрее-чӧпти ылгап јуунадар Маймадагыдый комплекс керегинде айдар болзо, ондый комплекстер јок тергеелер ас эмес. Је бис сӱрее-чӧпти ылгап, јуунадып, чыгара тартар ишти улалтарыс, нениҥ учун деге экологиялык ару тергее болуп јадыс. «Экология» деген эл ӱлекер аайынча республикага беш јылга ас эмес акча келер, ол акчаны бис аайлу-башту тузаланып, јеристи сӱреедеҥ арутаарыс.\n– Бистиҥ тергееде јурттардагы туризмниҥ туралары јай ӧйинде ле иштейт, арткан ӧйдӧ улус кыска јайда иштеп алган акчазына јадат. Республикада туризмди ӧскӱрерге, бистиҥ тергееге келип турган улус кӧптӧзин деп база нени эдер керек?\n– Республикада туристик ӧй бодоштыра кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире улалат. Биске кышкы туризм керек. Сбербанктыҥ јӧмӧлтӧзиле ӧзӱм алынган «Манжерок» ГЛК-дый јерлер. Бис «Туу-Кайа» деген ӱлекерди бӱдӱрип баштаганыс. Калада Комсомолка деген кыр бар. Мениҥ пландарымда Туу-Кайадаҥ Комсомолкага јетире фуникулер (улус ла кош тартар канат јол) эдери ле Горно-Алтайскта тыҥ баалу эмес, 3, 4, 4+ темдектӱ конор туралар тудары. Горно-Алтайск бойы туучананыҥ курорты болор. Туучананыҥ тӧс јерлерин, Манжероктоҥ башка, Алтын Кӧлдӧ, «Алтай Резортто», Караколдыҥ кӧлдӧринде ле Кӧксуу-Оозы аймакта тудары темдектелген. Бис туучананыҥ республиказы болорыс ла бого улус кышкыда келер.\n«Победа» авиакомпания келгениле, Горно-Алтайсктыҥ аэропорты ажыра јылына ӧткӧн јорыкчылардыҥ тоозы 100 муҥ кижидеҥ ашкан. Слер аайлазын деп: Россияда федерал аэропорттордыҥ тоозы 226, олордоҥ јӱк 46 аэропорт јылына 100 муҥнаҥ ажыра јорыкчылар ӧткӱрет. Эмди 47 боло берген. «Манжерок» ГЛК-ныҥ ӧзӱмиле, биске келип турган јорыкчылардыҥ тоозы 4 катапка бийиктеер деп бодойдыс. Бу бистиҥ ӧзӱм алынар аргаларыстыҥ бирӱзи.\n– Олег Леонидович, Слер президенттиҥ Федерал Јуунга быјыл эткен Баштанузын угуп јӱргенигер. Баштануда нени аҥылап темдектеер эдигер, бистиҥ тергееге, Слердиҥ кӧрӱмеерле, ондо не эҥ учурлу болуп јат?\n– Президентке бис кайкап божобойдыс. Јонјӱрӱмдик сурактар катап ла тӧс јерге чыгарылган, элдеҥ озо билени, энеликти, јаш тужын корыыры. Мынаҥ озо балдарга ӱч јажы јеткенче акча тӧлӧлгӧн болзо, эмди 3 јаштаҥ ала 7 јашка јетире. Бистиҥ республикага бу сӱрекей јаан учурлу, нениҥ учун дезе кӧп балдар чыгары тергеебистиҥ јаҥжыгузында ла мындый федерал јӧмӧлтӧ биске сӱрекей керектӱ. Ӱзеери, су-кадыкты корыырына, эмчилерди јӧмӧӧрине, ФАП-тар тударына, ӱредӱликке, анайда ок балдардыҥ кеендик школдорына јаан акчалар чыгарылат. Берилген бу акчаны чын, турулталу тузаланары тӧс керек болуп јат.\n– Президенттиҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрген јаан пресс-конференциязында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти Горно-Алтайсктагы 7-чи школ керегинде сурак берген. Мындый сурак болорын Слер билгенигер бе, 7-чи школды тудары эмди кандый айалгада?\n– Республикада ижимди баштаарымда, 7-чи национальный школдыҥ сурагын меге база айткандар. Оныҥ аайына чыгып баштагам. Кӧрӧр болзо, бу школды тудары јанынаҥ президенттиҥ 2014 јылда јакылтазы болгон эмтир. Акча федерацияныҥ Резервный фондынаҥ чыгарылары темдектелген. Ээжилер аайынча, бу фондтоҥ чыгарган акча јылдыҥ учына јетире тузаланылып, иш бӱдер учурлу. Је школго акча кӱскиде, сыгын-кӱчӱрген айларда берилзе, 750 бала ӱренетен школды эки айга тудуп салар кандый да арга јок. Оныҥ учун тергеениҥ башкартузы оны аларынаҥ мойногон. Былтыр јайгыда республикага РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьерлери келерде, бу школ керегинде суракты катап тургусканыс. Оны тударга керектӱ акча 2021-2022 јылдардыҥ бюджединде темдектелип калган. Бис туулык јерде јададыс ла јерсилкиништеҥ корыыр иштерди база бӱдӱрер керек болгон. Мен бу керегинде премьер-министрге баштангам ла ол строительствого керектӱ акчаны кӧптӧдӧр јакылта берген. Бу ла ӧйдӧ корреспондент президентке школ керегинде сурак берген. Ол молодец, јалтанбаган, суракты катап темдектегени чын. РФ-тыҥ бюджединде акча темдектелип калган ла келер ле ээчий јылдарда Горно-Алтайсктыҥ 7-чи национальный школын тудуп чыгарыс деп иженедим.\n– Талдаштар ӧйинде белетелген «Ийделӱ Алтай» деген слердиҥ программагар республиканыҥ бастыра аймактарында форумдар јууган, оны бӱдӱрери 2020 ле ээчий јылдардыҥ бюджеттерине кирген бе, программаны јӱрӱмде бӱдӱрери канайда ӧдӧр?\n– «Ийделӱ Алтай» деген программа јеҥил эмес, биске сӱрекей кӧпти эдер керек. Бис республиканыҥ бастыра аймактарында болуп, эл-јонныҥ сурактарын ла баштануларын укканыс. Бу, элдеҥ озо, школдорды, балдардыҥ садтарын, культураныҥ тураларын, јолдорды, кӱрлерди, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ тӧс јерлерин тудар сурактар. Олорды бӱдӱрерге сӱрекей јаан кемдӱ акча керек. Келер ӱч јылдыҥ бюджедине программада темдектелген иштердиҥ 40 проценти кирген. Кандый да иштер эл ӱлекерлер аайынча бӱдӱретен керектерге кирип јат. Эл-јонго берген сӧзисти бӱдӱрип, «Ийделӱ Алтай» деген программаны, бодоштыра ӱч јылга, 2024 јылга бӱдӱрип чыгарын темдектейдис.\n– Алтай Республикага ийделӱ тергее болор, дотация-акчалардыҥ кӧнӱ камаанду болгонынаҥ айрылар база кандый аргалар бар?\n– Нениҥ учун республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгазы кирелӱ, иш јок болгоныныҥ кеми бийик деп сананып туругар? Мында јаан предприятиелер, јердиҥ байлыктарын таап иштеген иштер јок учун. Олор биске керек те јок. Алтай Республика – экологиялык ару, туризмди ӧскӱретен тергее. Бис кайкал ар-бӱткендӱ јер болуп јадыс. Туризмди ле јурт ээлемди ӧскӱрерге, ол тоодо экологиялык ару аш-курсагысты рынокко чыгарарга биске јолдор, электричество, авиа ла кӧлӱк транспорт керек. База иштеер колдор, санаалу баштар, цифровизация. Бастыра аргалар бойыста бар, јӱк оны алып, иштеер керек.\nБисте «Ӧзӱмниҥ командазы» деген конкурс ӧткӧн. Ол јарлалган баштапкы ла кӱнде 400 суру бичик келген. Бу ороондо рекорд болгон. Суру бичиктердиҥ 15% — республиканыҥ тыштында јаткан улустаҥ болгон. Ӧскӧ тергеелерде ӧткӧн конкурста мындый улустыҥ тоозы 5% ашпай јат. Бу не улус болгонын шиҥдеп кӧрӧристе, кӧбизи мынаҥ озо тергееде чыккан-ӧскӧн эмезе јаткан ла ӧскӧ јерге кӧчӧ бергендер болуп калган. Республикада айалга кубулганын кӧрӱп, улус ойто бурылар, мында иштеер, тергеениҥ ӧзӱминде туружар кӱӱндӱ.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкарузыныҥ 75% – «Ӧзӱмниҥ командазы» конкурстыҥ јеҥӱчилдери. Олордыҥ тоозында АР-дыҥ мынаҥ озо болгон башкарузында иштеген улус болгоны мени сӱӱндирет. Башкарту кадрлардыҥ резервине конкурстыҥ турулталарыла 300 кижи кирген.\n— Јилбилӱ куучын учун быйан, Олег Леонидович. Тургускан јаан амадуларыгарды бӱдӱреринде, бистиҥ республиканы ӧскӱрер иште Слерге једимдер кӱӱнзейдим.


Ајаруда – экологиялык таскадуныҥ сурактары - altaicholmon\n«Ар-бӱткенге чебер ле каруулу болорын таскадарында Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу јерлериниҥ учуры» деген кӱрее куучын Эл Курултай-да кандык айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн.\nПарламенттиҥ аграр политика, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединиҥ јааны Василий Манышев кӱрее-куучынныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде тергееде ӧткӱрген экологиялык јартамал ла таскадулу иштиҥ јаан ӱлӱӱзи аҥылу корулу јерлерге (ООПТ) келижип турганын темдектеген.\nООПТ-лардыҥ ижин јасак кеминде ээжилеери керегинде айдып, депутат экологиялык јеткер болдыртпазы ла ар-бӱткенниҥ айалгазы керегинде сурактар аайынча республиканыҥ парламентиниҥ калганчы беш јылга ӧткӱрген ижине аҥылу ајару эткен.\nВасилий Карманчиновичтиҥ јетиргениле, 2017 јылда – Экологияныҥ јылында – «Алтын Кӧлди корыыры керегинде» федерал јасакты федерал кеминде јӧптӧӧр ченелте эдилген. Бу иш ороонныҥ суу объекттерин корыыр федерал ӱлекер аайынча ӧткӧн лӧ кийнинде Алтын Кӧлди корыыр иштерди «Экология» деген национальный ӱлекерге кийдирер арга берген.\nТекшироссиялык Албаты фронттыҥ эткен шӱӱлтезиле, Горно-Алтайск каланы эбире агаш-парктыҥ јажыл курчузын тӧзӧӧри керегинде јӧпти Эл Курултай 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде јӧптӧгӧн. Алтай Республиканыҥ республикан бюджеди керегинде јасакла АР-дыҥ «Экологиялык јеткер болдырпазын јеткилдеер ле эбире ар-бӱткенниҥ айалгазын јарандырар» государстволык программаныҥ керектерине, аҥылу корулу јерлердиҥ гран-кыйузын темдектеери аайынча кадастровый иштерди ӧткӱрерге јылдыҥ ла акча чыгарылып јат.\nЈе, эдилип турган иштерле коштой, айдылган ончо тӱп-шӱӱлтелер јӱрӱмде бӱтпей турганын парламентарий темдектеген. Онойдо, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик комплекстерине, туристтердиҥ јӱрген јол-јорыктарын, тудулып турган инфраструктураны ајаруга алып, ар-бӱткенге каршу болдыртпас норматив-ээжилер јӧптӧлбӧгӧн. Алтай Республиканыҥ ООПТ-ларында туристтердиҥ јӱрӱп турган јолдорыныҥ бирлик тооломын тургузары ла ар-бӱткендик экосистемалардыҥ ла объекттердиҥ айалгазын шиҥдеери аайынча шӱӱлтелер ајару јок арткан.\nБу сурактар курч туруп јат ла олорды бӱдӱрери аайынча ишти улалтар керек деп, Василий Манышев темдектеген.\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Евгений Мунатов кӱрее куучында ар-бӱткенге чебер ле каруулу болор кӱӱнди таскадарында Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу јерлериниҥ учуры керегинде јетирӱ эткен. Бистиҥ тергееде јиит ӱйениҥ экологиялык таскадузына учурлалып ӧткӱрип турган керектер: «Ирбистиҥ јери» деген фестиваль, «Час земли» деген экологиялык акция, болушту керектердиҥ «Солоҥы» деген республикан фестивали, анайда ок агашты ла аржандарды корыыры аайынча иштер керегинде Евгений Александрович элбеде куучындаган.\nАҥылу корулу јерлердиҥ экологиялык ӱредӱ ӧткӱреринде учуры јанынаҥ јетирӱни «Ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јериниҥ» методизи, биологиялык билимдердиҥ кандидады Анастасия Малкова эткен. Оныҥ айтканыла, экологиялык ууламјылу керектерде 460 кире бала туружат. ООПТ-ларда ӱренчиктер кижиниҥ салтары јетпеген, бузулбаган ар-бӱткенле таныжат, государствоныҥ ар-бӱткенди корыыры аайынча темдектеген иштери јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын кӧрӧт, јоголордыҥ чочыдузында болгон, Кызыл бичиктерге кирген тындуларды ла ӧзӱмдерди кӧрӱп, олорды таныырга ӱренет.\nАҥылу корулу јерлердиҥ јербойындагы эл-јонло ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ ченемели керегинде Катунский биосферный заповедниктиҥ директорыныҥ ордынчызы Анна Майманова куучындаган. Оныҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактарда балдардыҥ 8 экологиялык клубы иштеп јат. Бу биригӱлер эл-јон ортодо ар-бӱткенге ле јаткан јерине чебер болор, Алтай-Сайан экорегиондо тындулардыҥ ла ӧзӱмдердиҥ јӱзӱнин корыырына јӧмӧӧр јартамалду иш ӧткӱрет, анайда ок јӱзӱн-башка экологиялык керектерди белетееринде ле ӧткӱреринде туружат, экология, биология ла география деген билимдерле таныжат.\nАлтайдагы государстволык ар-бӱткендик биосферный заповедниктиҥ директорыныҥ ордынчызы Светлана Щигарева кӱрее куучында заповедниктиҥ ӧткӱрген экологиялык јартамалду ижине аҥылу ајару эткен. ООПТ-ныҥ ижинде бу тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ экологиялык јартамалду ижи, оныҥ айтканыла, элдеҥ озо орооныстыҥ эл-јонында эбире јерди ле ар-бӱткенди, ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ јӱзӱнин корыырында ООПТ-лардыҥ учурын оҥдоор, анайда ок тергеелердиҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминде олордыҥ аргаларын билер кӱӱн-санааны тӧзӧӧр учурлу. Заповедниктер ле национальный парктар албатыныҥ энчи-байлыгы болгон оҥдомол болзо, јондыктыҥ олорды јӧмӧӧри эрчимделер.\n2017-2018 јылдарда Алтайдагы заповедник тузаланган батарейкаларды јууйтан темир контейнерлерди белетеери ле тургузары аайынча иштер ӧткӱрген. Јаан ла јаркынду «батарейкалар» бӱдӱмдӱ контейнерлер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, АР-дыҥ Эл драма театрыныҥ, АР-дыҥ Эл музейиниҥ, Горно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ, АР-дыҥ Эл библиотеказыныҥ, Горно-Алтайсктагы 1-кы таҥмалу лицейдиҥ тураларында ла ӧскӧ дӧ јерлерде тургузылган. Јуукта ончо контейнерлер шиҥделген ле олордо текши бескези 175 кг ташталган батарейкалар Челябинск кала јаар јоголторы аайынча иштеген аҥылу предприятиеге аткарарга белетелет. Мындый контейнерди республиканыҥ парламентиниҥ туразында тургузар шӱӱлтени Светлана Щигарева кӱрее куучында айткан.\nЭл-јон ортодо экологиялык јартамал иш ӧткӱрер бӧлӱкте Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ Алтай Республикадагы ООПТ-ларла ӧмӧ-јӧмӧ иштеер арга-лары керегинде географиялык билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Леонид Байлагасов куучындаган. Кӱрее куучында «Природа Алтая» деген газеттиҥ редакторы Сергей Малых туружып, экологиялык таскаду ишти ӧткӱреринде СМИ-лердиҥ учуры керегинде айткан. Оныҥ јетиргениле, 22 јылдыҥ туркунына балдардыҥ экологиялык јол-јорыктарында туружып, олор гран-кыйулай јаткан тӧрт ороондо – Россияда, Казахстанда, Монголияда ла Китайда болгондор ло 83 муҥ километр јол ӧткӧндӧр. Экологиялык иштерде туружып, ташталган сӱрее-чӧпти јуунаткандар. Сергей Малыхтыҥ айтканыла, бу ууламјы јасактарла јеткилделбегени бистиҥ ороонныҥ алдында турган курч сурак. Мыныла колбой ол Алтайский крайдыҥ Јасакберим Јууныныҥ мындый јасакты јӧптӧӧри аайынча баштанузын јӧмӧӧрине Алтай Республиканыҥ парламентарийлерин кычырган.\n«Этно-культурный научно-образователь-ный Центр «Ару-Свати» деген тергеелик јондык биригӱниҥ башкараачызы Даниил Мамыев биригӱниҥ балдардыҥ экологиялык таскадузы аайынча ижи керегинде куучындаган. Бойыныҥ шӱӱлтезин јуунда анайда ок «Фонд Союз» деген коммерциялык эмес биригӱниҥ јааны Виктор Данилов айткан.\nКӱрее-куучынныҥ туружачылары јуунныҥ турул-таларыла келиштире јӧп јараткан.\nЭл Курултайдыҥ пресс-службазыныҥ


12.12.2017 - altaicholmon\nБалдарды тошко божотпогор!\nРеспубликаныҥ сууларын тош јаҥы-јаҥы ла бӱркеп баштаган, ол эм тура јука, ондо јыҥылаарга, ойноорго јеткерлӱ деп, Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузы эл-јонго баштанат.\nКызыл бичик јаҥыдаҥ кепке базылды\nАлтай Республиканыҥ Кызыл бичиги ойтодоҥ кепке базылып чыкты.\nАлтай Республиканыҥ јиит аргачылары «Россияныҥ јиит аргачызы-2017» деген конкурста туруштылар.\n120 кире той болгон\nАлтай Республиканыҥ ЗАГС-тыҥ керектери аайынча комитединиҥ јетиргениле, 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында тергеебисте ак-јарыкка 271 бала туулган.\nАлтай культураны телекейге јайат\nJаҥыс ла тергеебисте эмес, је анайда ок текши телекей ичинде ады јарлу «Алтай Кай» ансамбльдыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала туй ла 20 јыл ӧдӧ берген. Бӱгӱн бис ансамбльдыҥ тӧзӧӧчизи, художественный башкараачызы ла продюсери, Алтай Республиканыҥ эл кайчызы Урмат ЫНТАЕВЛЕ ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\nСпорттыҥ кышкы ӧйиниҥ ачылтазы\nРоссияныҥ Президентиниҥ болушчызы, Россияныҥ Олимпий комитединиҥ вице-президенти Игорь Левитин, АР-дыҥ Башчызы Александр Бердников ло Татарстан Республиканыҥ транспортыныҥ ла јолдор тударыныҥ министри Ленар Сафин тергееде спорттыҥ кышкы ӧйин ачтылар.\nКелер ӧзӱмисти кичееген бюджет\nАР-дыҥ парламентиниҥ јаҥар айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн 30-чы сессиязы Алтай Республиканыҥ 2018 јылга ла планду 2019-2020 јылдарга бюджедин јӧптӧгӧн.


16.01.2018 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В.Пелеганчуктыҥ айтканыла, 1990 јылдарда ороондо кызалаҥду айалга болгонынаҥ улам бастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада балдар ак-јарыкка чыгары астайт.\nБаштапкы катап јарлады\nРоссияныҥ Минфини баштапкы катап министрлердиҥ ишјалын јарлаган деп, «Известия» газет бичийт.\nБалыктаганы учун – уголовный керек\nТурачак аймактыҥ јаргызы Майманыҥ балыкчы-браконьерлерине уголовный керек ачып, бурулаачы јӧп чыгарды. Олор электрокармакла Кебезенниҥ јанында Бий сууда балыктап турала тутурган.\nДокументи јок то болзо, улусты тартат\n«Автобус, таксомотор» деген профилактикалык ишти ГИБДД-ныҥ ишчилери былтыр јыл туркунына ӧткӱрген деп айдарга јараар. Оныҥ тӧс амадузы—таксилердиҥ тискинчилеринде улусты тартатан лицензиялар бары-јогын ширтеп-кӧрӧри, автомобильдеги технический једикпестерди илезине чыгарары.\nБилениҥ ырызыныҥ јажыттары\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозы јаҥар айда јиит билелер ортодо «Бӱдӱмји, Ижемји. Сӱӱш» деген конкурс јарлаган.\nJондык сыйдыҥ јаҥы лауреаттары — энергетиктер\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады-јолы адалды. Олор—Горно-Алтайсктагы университеттиҥ преподаватели Эркемен Ядагаев ле «Солнечная энергия» деген ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков. Сыйды табыштырар кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Чамал аймактыҥ Онос јуртында, улу Чоростыҥ јуртаган ла иштеген айыл-јуртында ӧткӧн.\n«Садып алган арчын јараар ба?»\nАлтай улус, олордыҥ эленчик-колончыктары, ук-тӧстӧри, јаандары јебрен-кумран чактардаҥ ала ар-бӱткенле эптӱ-јӧптӱ јӱрген, оныҥ јаҥжыгуларын, байын ажыра баспай тоогон. Албаты јадын-јӱрӱминде эбире курчаган ар-бӱткенди, ээлӱ, тирӱ, байлу деп ӧзӧгиле сезип, чыгара айпайтан чӱм-јаҥга тайанган, оноҥ тудунган.\nБилим тӧзӧгӧлӱ болзын\nКирген Ийт јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде билимчи, ӱредӱчи, јондык ишчи, шахматчы Александр Матынович ПАЛКИННИҤ 80 јажы темдектелди. Кычыраачыларды Алтайдыҥ база бир тоомјылу, јозокту билимчизиниҥ ак-чек ле једимдӱ иштеген ле иштеп јаткан ижиле кыскарта таныштырадыс.\n«Ол сыныкпас ӧзӧктӱ, улу јайалталу кижи болгон…»\nУлу јурукчы, атту-чуулу јондык ла политикалык ишчи Гргорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 148 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ митинг чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн.


01.12.2017 - altaicholmon\nМайма: кенектердиҥ онкӱндӱги\nСоҥзун, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Майма аймакта кенектердиҥ онкӱндӱги башталар.\nРоссияныҥ субъекттериниҥ калаларындагы ла јурт јеезелериндеги улузыныҥ эл-јоныныҥ эрчимин тыҥыдар амадула «Россияныҥ јеезелери-2017» деген јетирӱлик навигатор иштейт.\nЧаргыдагы спортзал јазалган\nШабалин аймакта Чаргы јурттагы школдыҥ спортзалыныҥ ачылтазы, федерал бюджеттеҥ чыгарылган 2,2 миллион салковойло ӧткӱрилген јаан јазашту иштердиҥ кийнинде, башкӱн ӧтти. Бу кӧдӱриҥӱде тергеениҥ Башчызы Александр Бердников турушкан.\nУткуулду, быйанду сӧстӧр—иштиҥ мергендӱчилерине\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ле перерабатывающий промышленнозыныҥ ишчилериниҥ профессионал байрамына учурлалган кӧдӱриҥӱ кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде драмтеатрда ӧтти. Кӧдӱриҥӱде АР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ Председатели Владимир Тюлентин, Башкаруныҥ турчылары, Госдуманыҥ ла республиканыҥ депутаттары, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ јаандары, аймактардаҥ келген айылчылар, иштиҥ ветерандары ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улус турушкан.\nУлаган аймакта айалгала танышты\nКӱчӱрген айдыҥ учында АР-дыҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентин Улаган аймакка ишмекчи јол-јорыкла барып јӱрди. Jол-јорыктыҥ ижи эҥ озо мал-ашла колбулу сурактаҥ башталды.\nКоррупцияны улус јеҥет\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ активисттери ле эксперттери ОНФ-ныҥ «За честные закупки» деп ӱлекер-проегиниҥ эрчимдӱ туружаачылары болуп јат. Оныҥ да учун тергеебистиҥ делегациязы ОНФ-ныҥ коррупцияла тартыжарына учурлай кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде Новосибирск калада ӧткӧн форум-јуунында турушкан. Мынаҥ озо мындый ок јуундар Ростов-на-Дону ла Челябинск калаларда ӧткӧн эди. Новосибирскте ӧткӧн јуунда Сибирьдеги федерал округтаҥ


Ноябрь 2018 - altaicholmon\n«Кезигин мекелеер, кезигин адылар керек»…\nНаталья САРТИНА Шабалин аймакта «Семинский» ООО-до уй саачы болуп 1991 јылдаҥ бери иштеп јат. Ол быјыл јурт ээлемниҥ ишчилери ортодо ӧткӧн республикан мӧрӧйдӧ профессиязы аайынча эҥ артыктардыҥ бирӱзи деп адаткан. Бӱгӱн озочыл иштӱ уй саачыла ӧткӧн элес интервьюны јарлайдыс. —Наталья Владимировна, уй саачыныҥ ижине канайып келгенигер? —Мен Алтайский крайда чыккам ла ӧскӧм. Мыйтуга 18 јаштуда\n«Республикан башкару эрчимдӱ jӧмӧйт…»\nӦдӱп јаткан јылдыҥ јаан изӱ айында АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ јаанына Павел РЕШЕТОВ кӧстӧлгӧн. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын шак ла оныла ӧдӧт. —Калганчы јылдарда Алтай Республика эҥ кӧп балдар чыгып турган озочыл тергеелердиҥ тоозына кирет. Мындый кӧргӱзӱлерди јылыйтпаска, бӱгӱн кандый иштер ӧткӱрилет? —Эйе, бис эҥ кӧп балдар чыгып турган тергеелердиҥ тоозына киредис ле калганчы јылдарда\nӰлгерлери Айга-Кӱнге, jылдыстарга кычырат\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде VII талалык кычырыштар ӧтти. Эл библиотеканыҥ баштаҥкайыла 2012 јылда бичиичи М. В. Чевалковтыҥ чыкканынаҥ ала 195 јылдыгына учурлай краевед кычырыштар ӧткӱрилип, ичкери јолын алынган ла кӧндӱккен. 2013-2014 јылдарда бичиичилер Лазарь Кокышевтиҥ, Эркемен Палкинниҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыктарына учурлалган кычырыштар бийик кеминде ӧткӧн. 2015 јылдагы\n«Кече — балдар, эртен бис — jаан улус»\nКӱчӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Горно-Алтайскта эл театрда Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыныҥ (РДШ) II республикан съезди ӧтти. Театрдыҥ јаан залында тергеениҥ бастыра аймактарынаҥ 300 ӱренчик ле тӧртӧннӧҥ ажыра ӱредӱчилер јуулды. Школдордыҥ эҥ эрчимдӱ ӱренчиктерин АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников уткыды. «Тӧрӧлчи кӱӱн-санаага таскадары — ороонныҥ келер ӧйиниҥ ийде-кӱчи. Россияныҥ Президенти Владимир Путин бу ууламјыга аҥылу ајару\nБаш федерал инспекторло таныштыру\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Алтай Республика аайынча баш федерал инспектордыҥ јамызына Дмитрий Колозинди кӧстӧгӧн. Кӱчӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Россияныҥ Президентиниҥ СФО-догы полпрединиҥ ордынчызы Вадим Головко Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчыларын, депутаттарын, јаҥныҥ федерал органдарыныҥ Алтай Республикада тергеелик органдарыныҥ башкараачыларын, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузын јаҥы баш федерал инспектор Д. Колозинле\nШӱӱжӱде – келер jылдыҥ иштери\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчий јууны кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде спикер Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн. Оныҥ ижинде республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Анатолий Донской, ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова, республикан прокурордыҥ баш болушчызы Юлия Юркина,\nJерлештеристи бийик кайралла уткыйдыс!\nРоссияныҥ «ТЭФИ-регион» деген конкурсыныҥ телевизионный кайралыла «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ла јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ ӧмӧлик ижи — «Изгородь» деген фильм кайралдаткан. Конкурстыҥ «Телевизионный художественный фильм/сериал» деген номинациязында эҥ артык болгон бу фильм алтай бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ «Чеден» деп јайаандык ижи аайынча быјыл кочкор айда согулган, оныҥ премьеразы Турцияда Adana Film Festivali кинофестивальда ӧткӧн. Ӱлӱрген айда\nТургуза ӧйдӧ ороонныҥ 47 аэропортына, ол тоодо бистиҥ тергеениҥ аэропортына Россияныҥ улу улузыныҥ аттарын адаар иш кидим ӧдӧт. Ӱлкердиҥ сайтында ӱнбериштиҥ ээжилери берилген. Ол тоодо адыла адаарга турган кижиниҥ ады-јолы аэропортту калала эмезе тергееле тӱӱкилик колбулу болор учурлу. Горно-Алтайскта Григорий Чорос-Гуркинниҥ, Николай Рерихтиҥ ле Илья Шуклинниҥ аттары адалары учун ӱнбериштер ӧдӱп јат. Илья Шуклин Ада-Тӧрӧл\nСӧӧк болзо — ӱйезин, сӧс болзо, учурын билзин\nАлбатыныҥ аш-курсагы кумран-јебрен ӧйлӧрдӧҥ ала байлу, ару ла ток болгон деп айдарга јараар. Албаты азыраган малыныҥ да, аҥ-куштыҥ да сӧӧк-тайагына, эди-јуузына чебер болгон. Ак сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын да алза, таҥынаҥ бӱткӱл ӱредӱ ине. Алтай кижи ар-бӱткенниҥ балазы болордо, јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи, ичкен-јиген курсак-тамагы ар-бӱткенле колбулу деп айдарга јараар. Бичимелимде албаты аш-курсакла колбой айтканын, байланганын\nЭрмитажта, эл музейде – Пазырыктыҥ кебизи\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде «Алтай Республикада јуртап јаткан калыктардыҥ кеелеер ле узанар албаты устарыныҥ ичкери ӧзӱми» деген билим-практикалык конференциязы ла пазырык культураныҥ орныктырылган кийис кебизиниҥ таныштырузы ӧтти. Албаты устарыныҥ јайаандык ижиниҥ ичкери ӧзӱмине, бӱгӱнги айалгазына ла аргаларына учурлалган конференция «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деген ӱлекер аайынча ӧткӧн. Шак бу ӱлекер


19.11.2019 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nМайма сууныҥ јараттары јазалат\n«Јаткан јер ле калада јадар айалга» деген эл ӱлекер аайынча Горно-Алтайскта Майма сууныҥ јазалган јарадыныҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан. Сууныҥ јарады «Баатыр» деген спортзалдаҥ ала «Мебельный» микрорайондо кӧлӱктер јӱрер кӱрге јетире јазалган. Бу ӱлекер аайынча калада јаткандардыҥ билелик амырайтан јерин, ол тоодо јондык ла культуралык керектерди ӧткӱрер јерди тудары темдектелген болгон. «Бӱгӱн


Белкенчек « Свадебный портал Республики Алтай\nБелкенчек деген сöстö 2 учур: кыстыҥ ада-энези öткÿрип турган байрамы ла кыстыҥ тöрööндöрине jетирип турган кÿндÿ-кÿрее.\nОл кÿндÿ-кÿрее эттеҥ, кыйралу сÿттеҥ, алтай аш-курсактаҥ, шаалтанаҥ, оноҥ до öскö уулдыҥ ада-энезиниҥ бойыныҥ санаазыла кошкон сыйлар. Эттиҥ — малдыҥ учаазыныҥ — учуры мындый: эне кижи балазын тогус ай карынданып, бойыныҥ белин, белкенчегиниҥ кÿчин берет. Оныҥ учун ол кижиниҥ кызын алган улус ордына белкенчек jетирет. Белкенчек бÿдÿнге кайнадылат, ооктолбозынаҥ. Jыргалдарга jÿк кудай jайаган малды сойот: атты, койды. Уй, тöö, эчки — алтай улустыҥ бÿткениле, Эрлик jайагандары.\nБелкенчекти уул jанынаҥ таайы, ада-энези, тöрööндöри jетирет. 1-3 кижи барбай jат.\n«Белкенек» деген jыргалды алдында да, эмди де кезик улус той ло кÿн öткÿрет (jаҥыс, эмезе jуук jуртта болзо). Оныҥ да учун алтай тойдо кыстыҥ ада-энези болбойт, олор бойыныҥ айылында аш-курсак, кÿндÿ-кÿрее, кыстыҥ jöжööзин белетейле, белкенчек сакыгылайт. Олор jаҥыскан эмес, база ок тöрööн-тугандарыла, нöкöрлöриле jуулыжат. Белкенчек öскö дö кÿнде болзо, jе кыстыҥ ада-энези алтай тойго баргылабас jаҥду. Балазыныҥ ырызын кайра апарар деп улус айдыжат.\nУулдыҥ таайы колында арчынду кирет. Куру колло jакшылашпай, колында арчынду отурган улусла эзендежет. Ӱзе улусла эзендешкен кийнинде, ол арчынныҥ сабын кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына салат. Уулдыҥ таайыла кожо öскö дö тöрööндöр кирет.\nУулдыҥ таайы (ол jокто аказы) от камызат.\nАйылга кыйралу сÿт, алтай аш-курсак кийдирет.\nЭкелген курсактаҥ отко амзадат\nСÿттеҥ улуска амзадып, келген керекти айдып, белкенчек кийдирер jöп сурайт.\nJöп алынган кийнинеҥ белкенчекти кийдирип, оны кыстыҥ энезиниҥ алдына салат.\nКыстыҥ ада-энези ол белкенчекти амзагылайт. Эне-адазы этти jиип, сöзин айдып («Белкенчек амтанду эмтир, jакшы бышкан эмтир» ле оноҥ до öскö), арткан улуска амзадат.\nБелкенчек амзалган кийнинеҥ, шаалтаны кийдирет. Оны уулдыҥ тöрööндöри шааган улуска ÿлейт.\nКайындары кÿйÿзине бöрÿк кийдирет\nJииттерди «айылдадат». Jииттер база бойыныҥ кÿÿндÿ-кÿÿрелу кирет — олор эмди башка биле. Кайын-энези балдарына — кызына ла кÿйÿзине — сÿт амзадат. Бу ла öйдö кыстыҥ ада-энези кÿйÿ балазына бöрÿк, кезикте jакалу кийим кийдиргилейт.\nАлтай улуста кысты качырган кийнинеҥ ала ада-энезиниҥ айылына айылдатканынча, кыс ада-энезиниҥ айылына кирбес jаҥду. Барганы — ол jаман белге, кыстыҥ jанарын керелейт. Учурлап «айылдаткан» кийнинеҥ, бойыныҥ öскöн-чыдаган айлына ойто кирерге, барарга jарар. Нениҥ учун дезе, ада-энезиниҥ одына ол кыс баладый эмес, келин кижи чылап кирип салган.\nJööжö садылат. Jööжö садыш — ол ойын-jыргал, кокырларлу, кожоҥ-биjелÿ öдöт.\nБелкенчекти кажы ла улус оноҥ ары башка-башка öткÿрет. Кем де той чылап, кем де арай, тыҥ табыш jогынаҥ. Бистиҥ санаабысла, белкенчек арай ла öдöр учурлу. Той jакшы ба, эмезе белкенчек тыҥ болгон бо деген «маргаандар» болбос керек. Бÿгÿнги кÿнде кöп улус белкенчекке тойго ло чылап теҥ белетеп: 100-300 кижи, артисттер кычырып, — öткÿрет. Белкенчектеҥ экинчи той этпес керек!\nУчурыла белкенчек jетирип экелген улуска кур курчабай jат, олор айылдап келген эмес. Jÿк балдарды айылдаткан улуска.\nБелкенчек jетирип келген улус конбой jат, тÿн киргенче артпай jат. Ол ло кÿн jана берет.


Коронавирус ойто кӧптӧйт - altaicholmon\nТергеениҥ башкараачызы коронавирусла оорып турган улустыҥ тоозы республикада ойто кӧптӧп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, ол тоо анчада ла ӧткӧн неделеде билдирлӱ бийиктеген. Окылу јетирӱлердеҥ кӧргӧндӧ, коронавирусла југушталган улустыҥ тоозы 38 процентке ӧскӧн. Башчы бастыра 108 учурал илезине чыгарылган, оноҥ озо ӧткӧн неделеде коронавирусла оорыган јетен сегис учурал темдектелген деп айткан.\nОлег Хорохордин эҥ ле кӧп улус Кош-Агаш аймакта оорыган деп айткан. Бу аймакта коронавируска 53 кижи алдыртканы јарталган, онызы бу ӱзӱк ӧйдӧ оорыган улустыҥ јарымы кирези. Ӧткӧн неделеде Майма аймакта ла Горно-Алтайскта 22 кижинеҥ оорый берген, Чамал аймакта — тӧрт, Улаган аймакта — ӱч, Турачак ла Шабалин аймактарда эки учуралдаҥ темдектелген. Республиканыҥ башчызы анайда ок бистиҥ тергееге 30764 вакцина келген деп айткан. Ол тоодо — «Спутник V» деген 25934, «ЭпиВакКорона» деген 4050, «КовиВак» деген 780 вакциналар.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Динара Култуева тургуза ӧйдӧ тергееде Бирлик государственный экзамендер ӧдӱп јат деп айткан. Ӱренчиктердиҥ адакы аттестациязы санитарный ла эпидемиологиялык неклетелерди бастыра јанынаҥ бӱдӱргениле ӧдӱп јат. Экзамендер табыштырып турган балдардыҥ эди-каныныҥ температуразы кемјилет, олор бой-бойынаҥ бӱдӱн-јарым метр ыраагында турар керек деген ээжини бӱдӱрет. Ончо пункттарда рециркуляторлор тургузылган. Персонал таҥынаҥ коруланар эдимдерле јеткилделген. Динара Култуева ӱредӱлӱ јылдыҥ учына учурлалган керек-јарактарда санитарный ла эпидемиологиялык айалгалардыҥ ээжилери база толо бӱдӱп јат деген. Башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи биске бу јуук кӱндерде база 6010 доза вакцина келер, олор муниципалиттер сайын ӱлелер деп айткан.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричева бисте коронавирусты эмдеер эки моногоспиталь иштеп јат деп айткан. Олордо јӱс орын тургузылган. Майма аймактыҥ эмчилигинде 70, СПИД-ле тартыжар тӧс јерде 30 орын бар. Тургуза ӧйдӧ јетен эки орын тузаланылып јат, тузаланышта эмес јайым орындардыҥ тоо-фонды — 28 процент. Л. Григоричеваныҥ айтканыла, бу неделеде Майма аймактыҥ эмчилигинде ӱзеери база јирме орын тургузылар.\nСу-кадыктыҥ министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи анайда ок республикада вакцинацияныҥ 67 пункты иштеп јат деп айткан. Ол эмди улуска вакцинацияны иштиҥ кийнинде эҥирде тургузарга база јараар деген. Каланыҥ поликлиниказы иштеер кӱндерде коронавирустаҥ вакцинацияны эртен тура сегис сааттаҥ ала эҥирдиҥ јирме саадына јетире ӧткӱрип јат. Амыраар кӱндерде прививкалар эдер кабинеттер 9 сааттаҥ ала 13 саатка јетире иштейт. Маймада кабинет тегин кӱндерде 8 сааттаҥ ала 19 саатка јетире, амыраар кӱндерде 8 сааттаҥ ала 13 саатка јетире иштеп јат. Л. Григоричева тургуза ӧйдӧ вакцинация Оҥдой, Шабалин ле Турачак аймактарда јакшы ӧдӱп турганын темдектеген. Майма, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарда дезе бу иш эмеш когыс тӧзӧлгӧн.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачев муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары эпидемиологиялык ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ 406 рейд ӧткӱргендер, оныҥ турулталарыла ээжилерди бусканы учун 78 протокол тургузылган деп айткан.\nТергеениҥ баш санитар врачы Леонид Щучинов республикада санитар ла эпидемиологиялык некелтелер канайда бӱдӱп турганы керегинде куучындаган. Бу јылдыҥ башталганынаҥ ала 2559 объектте шиҥжӱлӱ иштер ӧткӧн лӧ ол јанынаҥ 974 протокол тургузылган. Леонид Щучинов анайда ок коронавирустыҥ Кош-Агаш аймакта кӧптӧгӧн шылтактарын јартаган. Ол бу аймакта санитар ла эпидемиологиялык ээжилер улайын бузулып, элбек эл-јон туружып турган керек-јарактар јаантайын ӧткӱрилип јат деп темдектеген.\nОлег Хорохордин Кош-Агаш аймактыҥ администрациязынаҥ јербойындагы айалгалар ла ол јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јетирӱ сакып турганы керегинде айткан. Ол анайда ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына, государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларына јербойында элбек эл-јонныҥ турушканыла ӧдӱп турган керек-јарактарды астадып, коронавирусла болуп турган айалгаларды бойлорыныҥ ајарузына алзын деп баштанган.\n«Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 ла алтай калыктыҥ Арасей тергееге бойыныҥ кӱӱниле киргенинеҥ ала 265 јылдыктарына белетенери аайынча јаан кемдӱ иштер ӧдӱп јат. Биске бу байрамдарды бийик кеминде ӧткӱрер керек. Оныла колбой коронавирусты таркадарын болдыртпазы јанынаҥ ончобыска эрчимдӱ иштеер керек. Ковидтеҥ коруланарыныҥ ээжилерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрип, маскаларды тузаланарын, дезинфекция ӧткӱрерин, социальный дистанцияны тударын бӱдӱрер керек» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.


Куурмакчылардаҥ канайда чеберленер? - altaicholmon\nПолицияныҥ ишчилери каршулу керектер болдыртпазы јанынаҥ ишти ӧткӱрип те турган болзо, бистиҥ тергеениҥ улузы аферист-куурмакчылардыҥ јӱзӱн-башка «тузактарына» тӱжери јоголбогон. Бу јанынаҥ јартамалду иш СМИ-лер ажыра улайынча ӧткӱрилип те турза, куурмакчыларга тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы астабайт. Каршучылдар улусты тӧгӱндеп, кандый каршулу керектер эдип турганы керегинде Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ уголовный розыск јанынаҥ башкартузыныҥ јааны полицияныҥ полковниги Николай НАГОРНОВ куучындайт.\n—Николай Алексеевич, тӧгӱндеткен улус полицияга кажы ла кӱн баштанат деп айдарга јараар. Мындый каршулу керектердиҥ аайына чыгары јеҥил керек эмес, нениҥ учун дезе куурмакчылар бӱдӱҥкей улустаҥ акча «сыйра» тартып аларыныҥ јаҥы эп-сӱмелерин улайынча сананып тапкылайт. Андый каршучылдар керегинде куучындап берзеер?\n—«Телефонный аферисттерле» колбулу сурак Алтай Республиканыҥ андый каршучылдарга тӧгӱндеткен улузына ла полициязыныҥ ишчилерине курч сурак болуп јат. Чындап та, тергеениҥ јеринде болгон каршулу керектердиҥ сводказынаҥ кӧрзӧ, мындый каршулу керектер кажы ла кӱн болуп турган деп айдарга јараар.\nУлустаҥ келген бир де јетирӱ ајару јок артпайт. Полицейскийлер кажы ла угузу бичик аайынча шиҥжӱ ӧткӱрет, улустаҥ акчаны кем «сыйра» тартып алганын јартаары јанынаҥ оперативно-бедирештӱ иштер ӧдӧт. Интернет-аферисттерди тудуп алатаны јеҥил керек эмес. Андый да болзо, бис бастыра аргаларды тузаланып, олорды каруузына тургузары јанынаҥ иштейдис.\nЈӱк ле быјыл мобильный колбуны эмезе интернет-сайттарды тузаланып, бистиҥ республиканыҥ улузынаҥ ууры ла куурмакту керек эдилгени керегинде 139 јетирӱ болгон.\nУлустыҥ бӱдӱҥкейин тузаланып, куурмакчылар олордыҥ акчакаптарынаҥ канча јылдарга јууган акчазын «кактап» алат. Јыл башталганынаҥ бери граждандар куурмакчыларга 3 миллион салковой кире акчаны бойлоры табыштырып берген. Јазап сананып кӧрзӧӧр: куурмакчылар кемниҥ де уулы эмезе јуук тӧрӧӧни тӱбекке алдырткан, бу суракты аайлаштырарына арбынду акча тӧлӧӧр керек деген «спектальди» эмдиге јетире тузаланат. Улус ас эмес акчаны берип јат — 400-500 муҥ салковойды…\n—Бистиҥ тергееде кандый каршулу керектер кӧп болот?\n—Аферисттер тӧгӱндештиҥ јаҥы схемаларын јылдыҥ ла сананып тапкылайт. Мен эҥ ле јарлуларын адап ийейин. Темдектезе, товарларды Интернет ажыра садып алары эмезе садары. Баазы јарамыкту товарды улус кӧрӱп ийеле, оны садып аларга кичеенет. Кезик учуралда акчазын озолондыра да тӧлӧп салгылайт, је оноҥ тӧгӱнчи садучы сурузы јок јылыйып калат.\nАферисттер анайда ок банктыҥ ишчизи деп аданып, телефон согор эп-сӱмени база элбеде тузаланат. Улус банктыҥ ишчилери клиенттиҥ конфеденциальный деген таҥынаҥ јетирӱлерин телефон ажыра сурабас учурлу деген ээжини билер де болзо, телефонло куучындажып турган улуска нениҥ де учун бӱдет.\nБойыгар керегинде таҥынаҥ јетирӱлерди таныш эмес улуска качан да айтпагар деп, база катап айдып јадым. Слерге телефон ажыра айтканыныҥ чынын-тӧгӱнин угарга, јалкуурбай, банкка эмезе јуугында банкоматка барып келигер. Таныш эмес улустаҥ келген јетирӱниҥ чынын-тӧгӱнин кыйалта јогынаҥ шиҥдеп кӧрӧр керек. Слер билбес улустыҥ акча кӧчӱрзин эмезе кандый да јеткилдеш этсин деген сурагын бӱдӱрбегер.\n—Николай Алексеевич, кезик улус олор эткен кереги учун каруузына турбас деп сананып, куурмакту керектер эдип јат деген шӱӱлте бар. Аферисттер каруузына тургузылган учуралдар керегинде айдып ийзеер?\n—Бойыныҥ каршулу керектерин эдерге, каршучылдар јыл башталганынаҥ бери 117 абонентский номерлерди тузаланган. Телефондоштордыҥ кӧп сабазы Москвадаҥ ла Московский областьтаҥ болгон.\nМошенничество деген немеде гран-кыйу да, ук-тӧс тӧ јок. Онызын бир темдек ажыра керелеп ийейин. Јыл башталып турарда, республиканыҥ тӧс калазында јадып турган 62 јашту ӱй кижи Горно-Алтайсктыҥ полициязыныҥ дежурный бӧлӱгине баштанган. Оныҥ айтканыла, таныш эмес кижи оныҥ бӱдӱҥкейин тузаланып, 300 муҥ салковойын мензинип алган.\n2018 јылдыҥ јазында бу ӱй кижи Интернеттиҥ сетиндеги аҥылу сайттардыҥ бирӱзи ажыра ӧскӧ ороонныҥ кижизиле таныжып алган болуптыр. Ӱй кижи јарлу мессенджерди тузаланып, ол кижиле английский тилле куучындажып турган болгон. Оноҥ ӱй кижи бойыныҥ јаҥы таныжын айылына айылдап келзин деп кычырган.\nЭр кижи мен черӱчил врач деп айдып, ого айылдап келерине белен болгонын угускан. Је јаҥыс ла визаны ла ӧскӧ дӧ документтерди белетеерине керектӱ акча тургуза ӧйдӧ ондо јок деп айткан. Ол ӱй кижини ого акча ийип ийзин деп сурап, акчаны Горно-Алтайскка једип барала, јандырып берерим деп айдыптыр. Ӱй кижи кредит алала, акчаны «черӱчил врач» электронный тӧлӧмир системалардыҥ бирӱзинде айдып берген банковский счеттыҥ номерине кӧчӱрип ийген. Акчаны алала, ол эр кижи республика јаар јол-јорыгын јӱзӱн-базын шылтактарла чӧйиптир. Ӱй кижи бир кӧрбӧгӧн ол виртуальный таныжына јыл туркунына 300 муҥ салковой кӧчӱриптир. Је айылчызы келерин ол анайып ла сакып болбогон. Оны тӧгӱндеп ийгенин оҥдойло, ӱй кижи болуш сурап, полицияга баштанган. Ол эр кижиниҥ телефондоры США-да регистрировать эдилгенин темдектеер керек.\nСвязь-колбуныҥ ла Интернеттиҥ сетьтерин тузаланып, куурмакту керектер эдери канча кире элбеде таркаганын оҥдоорго, бир канча тоолор айдып ийейин. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тӧрт айыныҥ туркунына ар-јӧӧжӧгӧ удура 646 каршулу керек болгон, олордоҥ 139-зы дистанционный деген эп-аргала эдилген. Былтыр бу тоо ӱч ӱлӱзи кирезине ас болгон. Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ ишчилери јыл башталганынаҥ ала јетирӱ-коммуникациялык технологиялардыҥ болужыла эдилген 58 каршулу керек аайынча шылу-шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Је иштиҥ ченемелинеҥ кӧрзӧ, андый каршулу керектердиҥ кӧбизи (50% кирези) анайып ла јарталбай артып калат.\nКӧп тоолу финансовый схемалар ла ӧдӱштирӱ-операциялар тӧзӧп турган каршучылдар тӱҥей ле туттуртып турган учуралдар ас эмес. Темдек эдип, республикан МВД-ныҥ ишчилери илезине чыгарган бир учурал керегинде айдып ийейин. Республиканыҥ тӧс калазында јадып турган ӱй кижи бу ак-јарыкта јок квартираны улуска арендага табыштырып турган болгон. Каланыҥ полициязына Алтай крайдыҥ Горно-Алтайсктыҥ ӱредӱлӱ учреждениелериниҥ бирӱзинде ӱренип турган эки студенти баштанган. Бу кыстардыҥ айтканыла, олорло кожо ӱренип турган таныжы куурмакту керек эдип, олордыҥ 20 муҥ салковойын мензинип алган. Кӧрӧр болзо, андый керекти 39 јашту ӱй кижи эдиптир, бу кижи мындый ок каршулу кереги учун мынаҥ озо ӧйдӧ јаргылаткан эмтир. Ол ӱй кижини уголовный розысктыҥ ишчилери полицияга экелерде, ол каршулу керек эткенин ачыгынча айдып ийген.\nБу ӱй кижи кыстарга јадар тура керек болгонын билер болуптыр. Оныҥ учун олорго каладаҥ узак ӧйгӧ јӱре берген таныштарыныҥ квартиразын береечи болуп, квартира учун акчаны озолондыра тӧлӧзин деген. Акчаны алала, кыстарды ӧскӧ квартирага јаттыргызып салган, оныҥ ээзи ол кыстарды квартирадаҥ эки кӱннеҥ чыгарып ийген. Аферист ӱй кижи тӧгӱндеп салган кыстардаҥ канча айлардыҥ туркунына јажынып јӱрген. Бу керек аайынча РФ-тыҥ УК-зыныҥ 159-чы тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча уголовный керек ачылган — кижиге билдирлӱ чыгым экелген куурмакту керек учун. Тургуза ӧйдӧ ол ӱй кижи мынаҥ озо мындый ок каршулу керектер эткенин-этпегенин јартаары јанынаҥ шылу-шиҥжӱ иш ӧдӧт.\n—Бойын куурмакчылардаҥ корып алар кандый бир «рецепт» бар ба?\n—«Бӱтпе, шиҥдеп кӧр» деген ээжи-оҥдомол бар. Таныш эмес улустыҥ телефон ажыра айтканына бӱделе, бойыгардыҥ карталарыгарла кандый да ӧдӱштирӱ-операциялар этпегер. Слердиҥ картагарга акча кӧчӱрерине телефонныҥ ла номери керектӱ болуп јат. Акчаны таныш-кӧрӱштеригерге «Одноклассники», «В контакте» ле ӧскӧ дӧ соцсетьтер ажыра кӧчӱрбегер. Бу учуралда слердиҥ кӧрӱш-таныштарыгардыҥ адын аданып, куурмакчылар бойыныҥ кара керегин эдип турган болордоҥ айабас. Товарларды Интернет ажыра јакыдарга турган болзогор, бӱдӱмјилӱ деген сайттарга баштаныгар эмезе акчаны товарды алган соҥында кӧчӱригер.\nСлерле тӱбек-неме болбозы бойыгардаҥ камаанду болгонын ундыбагар. Је куурмакчыларга канайып та тӧгӱндедип ийген болзоор, полицияныҥ дежурный бӧлӱгине 02 телефон ажыра баштаныгар.


«Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» - altaicholmon\n«Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…»\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ээчий јууны Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончого јуук муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ келген ӱредӱчилер турушкан.\nӰредӱчилердиҥ бу биригӱзи РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузында окылу чотко туруп, быјылгы јылдаҥ ала ижин толо чыдулу улалтып апарганын ассоциацияныҥ башкараачызы, АР-дыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институдыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ башкараачызы, педагогика билимдердиҥ кандидады Жанна Амырова јуунды ачып тура айткан.\nЈуунда республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева турушкан. Ол алтай тилди ле литератураны школдордо ӱредери, алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери аайынча тергеениҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ ӧткӧн јылда эткен иштери ле бу јылга темдектелген керектери керегинде кыскарта јетирген. 5-чи класстаҥ ала 9-чы класска јетире ӱренетен ончо бичиктер јӧптӧлип, федерал тооломго киргенин ол айткан. Бу иш оноҥ ары улалат. Алтай Республика бу ууламјыла турумкай ла једимдӱ иштеген ороонныҥ јети тергеезиниҥ тоозына кирип јат.\n2018 јылдагы иштер керегинде куучындап, Ольга Болтошева тӧрӧл тилге учурлалган Улаган ла Оҥдой аймактарда ӧткӧн республикан фестивальдарды темдектеген. Олорды ӧткӱрери быјыл да улалар. Алтай тилдиҥ кӱнин ӧткӱрериниҥ кеми бийиктегенин ле ондо турушкан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧгӧнин ол темдектеген.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ижине једимдер кӱӱнзеп, бу биригӱде школдо ӱренерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениелеринде алтай тилди ӱреткен таскадаачыларды, ӱредӱлик профессионал учреждениелердиҥ ишчилерин, алтай тилдиҥ ӧзӱмин кичееген ӧскӧ дӧ улусты туружарына кычырар кӱӱнземелин Ольга Болтошева айткан.\nӰредӱчилер школдордо алтай тилди ле литератураны ӱредер ченемелиле ӱлежип, кажылгак-једикпестӱ айалгаларга база ајару эткен. Тургуза ӧйдӧ школдордо алтай тилди ле литератураны ӱренериниҥ кеми, ол тоодо бу предметтерди ӱренер частар министрдиҥ јакарузыла бир коолго кийдирилгени айдылган. Бу јакару канайда бӱдӱп турганын ӱредӱликтиҥ министерствозы шиҥжӱзинде тудат. Чамал аймактаҥ келген элчилер аймактыҥ башкартузынаҥ ла ӱредӱлик аайынча башкартузынаҥ алтай тилдиҥ сурактарына ајару ас болгонын темдектеген. Бу аймак туризмди ӧскӱрген јер болуп, тӧс ајаруны экономиканыҥ сурактарына эдип јат, ол ок ӧйдӧ балдардыҥ јайаан ижин јӧмӧӧргӧ, алтай тилди корыыр ла ӧскӱрер керектерге ајару ла болуш јок деп, јуунда айдылган.\nШколдордо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кабинеттерин ӱредӱге керектӱ эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јеткилдеери керегинде ајаруларга проекторлор ло ноутбуктар аймактарга барып јат, мындый иш улалар, је ончо школдорды толо јеткилдеер арга эм тургуза јок деп, министерствоныҥ ишчилери айткан. Је школды керектӱ јазалдарла јеткилдеери аймактыҥ башкартузынаҥ, школдыҥ директорынаҥ база камаанду болгоны темдектелген.\nАлтай тилди корыыр ла ӧскӱрер текши сурактар керегинде айдар болзо, алтай јурттарда алтай билелерде чыккан оогош балдардыҥ тили орустап чыгып, тӧрӧл тилин билбей ӧскӧн ӧҥзӱре сурак јуунда чыккан. Республиканыҥ јаказында јаткан, ада-ӧбӧкӧлӧрин јаҥжыгуларын бек туткан Белтир де јуртта мындый балдар бар эмтир. Ӱредӱликтиҥ бастырароссиялык профсоюзтарыныҥ Алтайдагы республикан комитединиҥ чыгартулу кижизи Валентина Кыпчакованыҥ айтканыла, балдардыҥ «Карусель» программазын кӧрӱп ӧскӧн эмдиги болчомдор чыдап келзе, бир он јылдаҥ, школдо алтай тилди ӱренерге кӱӱнзеген балдар јокко јуук болор. Оныҥ учун текшироссиялык телекӧрӱлтеле «Амыр тӱн, болчомдор!» деген кӱнӱҥ сайын ӧткӧн берилтениҥ кийнинде алтай тилле балдарга учурлалган мультфильмдерди кӧргӱзер суракла Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы республиканыҥ парламентине баштану эдер керек деп, ол айткан.\nТелекӧрӱлте, телефон ло эмдиги ӧйдиҥ јетирӱлер эдер ӧскӧ дӧ аргалары кӧдӱрези орус тилле ӧдӧрдӧ, бого удурлажар арга ас болгонын јуунныҥ туружаачылары темдектеген.\n«Эне-адалар бу ӧйдӧ кайда болуп турган? Кере тӱжине «Карусельди» кӧргӧн бала орустап куучындай бербей. Балазыныҥ таскадузы учун карууны эне-ададаҥ кем де сурабаган. Чыккан-ӧскӧн билезинде тӧрӧл тилине ӱренбеген баланы школ канайдар? Бала тӧрӧл тилин билеринде баштапкы јерде биле туруп јат» – деп, Ольга Болтошеваныҥ айтканыла јӧпсинбес арга јок.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзинде оогош балдарга учурлалган алтай тилле белетелген «Јаш канат» деген дискле таныштыру болгон. Ол АР-дыҥ билим ле ӱредӱлик министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле чыккан. 200 кире мындый диск республиканыҥ школго јӱрерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениелерине ле баштамы ӱредӱлӱ школдорго аткарылары јуунда айдылган.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баш специализи, филология билимдердиҥ кандидады Екатерина Чандыеваныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ алтай тилле алты мульфильм чыккан ла «Эл Алтай» телекӧрӱлтеле олорды кажы ла четверг кӱнде кӧргӱзери керегинде куучын бар. Балдардыҥ садтарына, баштамы класстардыҥ ӱренчиктерине учурлалып, алтай бичиктер кепке базылат.\nЈе бала јаш тушта билезинде тӧрӧл тилиле куучындашпаза, оны балдардыҥ сады эмезе школ ӱредип алары алаҥзулу. Бала-барказы тилин билбезин бӱгӱн «Карусельге», телефонго ло эмдиги ӧйдиҥ ӧскӧ дӧ аргаларына јарбыганы – бойыныҥ керексинбезин, јалкузын, тӧрӧл тилин јабыс кӧргӧнин актаганы деп, ачыгынча айдар керек.\nЈуунда тӧрӧл тилди ӱредери керегинде федерал јасак јанынаҥ эрчимдӱ ле јарташту эрмек-куучын ӧткӧн. Тургуза ӧйдӧ бу јасакка тайанып, балдар школдо алтай тилди ӱренерин таштап турган учуралдар ас эмес. Эне-адалар балазыныҥ кӱӱнине болуп эмезе алтай тилди ӱренгени балага ӱзеери јӱк деп сананып, угузу бичик бичип, тӧрӧл тилин ӱренеринеҥ балазын јайымдап турганы јажыт эмес.\nТӧрӧл тил ле литература – школдо кыйалтазы јогынаҥ ӱренетен предмет, јасакта бу чокым айдылган деп, АР-дыҥ билим ле ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы јуунда јартаган. Бу предметти ӱренбеген балдарга школды божотконы керегинде кере бичик (аттестат) берилбес. Мынаҥ кӧргӧндӧ, кажы ла кижи балазын тӧрӧл тилине ӱредер јасакла быжулалган тап-эриктӱ.\nЈе… кандый тилди балазына «тӧрӧл тил» деп талдап алары эне-ададаҥ кӧнӱ камаанду. Ол бистиҥ тергееде орус та, алтай да, казах та тил болор аргалу. Балазын карамдап, келер ӱредӱ јолын сананып, алтай эне-адалар балазыныҥ «тӧрӧл тили» деп орус тилди бичийдилер. Је ол бала јааназа, тӧрӧл калыгыныҥ тилин билбези учун буру олорго тӱжерин сананбайдылар.\nАйла, билимчилердиҥ айтканыла, бала јашта бир де булгалбай, эки-ӱч тилге јеҥил ӱренип алар аргалу. Кӧп тилдер билгени дезе кижиниҥ санаа-меезин иштедип, улус ортодо бойын бек тударына, јӱрӱмде јолы ачык болорына болушту.\nЈуунда баланы тӧрӧл тилине ӱредери аайынча эне-адаларла јартамалду ишти элбеде ӧткӱрери керегинде шӱӱлтелер база айдылган. Эл Курултайдыҥ депутады Николай Малчинов бу јуунда аймактыҥ башкараачылары ла депуттар Совединиҥ депутаттары, јурттыҥ башкартузы ла депутаттары, јондык биригӱлердиҥ турчылары туружар керек деп айтканы јолду. Алтай тил – республикабыста государстволык учурлу тил болуп јат ла оныҥ айалгазы ла ӧзӱми јаҥ ла јон башчылардыҥ ајарузында болор керек.\nГорно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ тюркология ла алтаистика факультединиҥ профессоры, филология билимдердиҥ докторы Нина Киндикова университетке ӱренерге келип турган алтай балдар ортодо тӧрӧл тилин билген јииттер јылдаҥ јылга астаганын темдектеген. Ӧйдиҥ база бир темдеги – јиит улус тӧрӧл алтай тилин эмес, кытат тилди ӱренерге кӱӱнзегени. Оныҥ айтканыла, президенттиҥ оогош балдарды детсадтарла јеткилдеер јарлыгын бӱдӱрип тура, бу балдар чыдап, кандый школдордо ӱренери кичеелбей арткан. Горно-Алтайскта 700 кире бала ӱренген 7-чи таҥмалу алтай школды тудар сурак 20 јылдаҥ ажыра бӱтпей, чӧйилип јат. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ алтай тилди ле литератураны ӱреткен сок јаҥыс бу школына, анайда ок В. К. Плакастыҥ адыла адалган гимназияга «национальный» деген сӧсти ойто јандырар керек.\nШколдорго алтай тилле бичиген билимчилер јажы јаанап астаганын ла бу ишке алтай тилди ле литератураны ӱреткен устарды јилбиркедер, республикада педагогикалык билимдердиҥ кандидаттарын белетеер суракты Нина Михайловна јуунда тургускан.\nАлтай тилдиҥ эмдиги айалгазы ла келер салымы керегинде шӱӱжӱ ачыныш ла бурулаш јок, бӱдӱретен иштерди шӱӱшкен ууламјылу ӧткӧнин темдектеер кӱӱним бар.\n2019-чы јылды ООН Ӧс калыктардыҥ телекейлик јылы деп јарлаган. Мыныла колбой тергеебисте ӧткӱретен иштер керегинде Екатерина Чандыева јетирген. Кочкор айдаҥ ала јылдыҥ учына јетире республикада ӱренчиктер ортодо алтай тилге ле калыктардыҥ најылыгына учурлалган кӧп тоолу кӧрӱ-мӧрӧйлӧр, кычыраштар, фестиваль-байрамдар, билимчилердиҥ конференция-јуундары темдектелип турган эмтир.


Корриган, Мейрид — Википедия\nанглийлап Mairead Corrigan\nчаган айдыҥ 27 кӱни 1944(0001-27-1944)[…] (78 јаш)\nБелфаст[d], Тӱндӱк Ирландия[d], Великобритания[d]\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1976)\nАмыр-энчӱниҥ эл-јондык сыйы[d] (1976)\n«Pacem in Terris» деп сый[d] (1990)\nКарл фон Осецкийдиҥ медали[d] (1976)\nМейрид Корриган (английлап Mairead Corrigan, эжиниҥ ӧбӧкӧзиле Мейрид Магуайр, английлап Mairead Maguire; 1944јылда чаган айдыҥ 27 кӱнинде чыккан) — лауреат Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын 1976 јылда Бетти Уильямсла кожо алган, Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзиниҥ соучредители (орустап 'Сообщество мирных людей, английлап 'Community of Peace People). Бу биригӱ Тӱндӱк Ирландияда канду јууны токтодорго болушкан.\nКорриган католик ӱредӱ алган. 1973 јылда СССР јаар јорыктап келип јӱрген, «Коммунистический обществодо кудай јаҥы» деп кино соктырарда турушкан. 1976 јылдыҥ куран айыныҥ 10 кӱнинде Корриганныҥ ӱч јеенин, британ военныйлар боевиктерле адыжарда, болгонбос јанынаҥ кӧӧликле ӧлтӱре бастыртып салгандар, нениҥ учун дезе, Дэнни Леннон, рульда болгон јуучыл тыҥ шыркаладып, балдарды бастырган. Балдардыҥ энези Мейридтиҥ эјези Анна Магуайр 1980 јылда Јаҥы Зеландияда бойына кол салынып божогон.\nЈеендериниҥ ӧлӱми Мейрид Корриганныҥ јӱрӱмин кенейте тыҥ кубулткан. Ол тыҥ санааркап, Уильямс Беттиле кожо, бу коркымчылу учуралдыҥ кийнинде, Тӱндӱк Ирландияда Амыр-энчӱниҥ маршын белетеп ӧткӱргендер. Удабастаҥ олор журналист Кьяран Маккеонло кожо Амыр-энчӱ улустыҥ бирлигин тӧзӧйт, олордыҥ мындый ижин бу ла јылда Нобелевский комитет ајаруга алган. 1978 јылда Биригӱни баштаган ӱч ӱй кижи, ӧскӧ активисттер ондо иштезин деп, ижинеҥ чыккандар. Оныҥ кийнинде амыр-энчӱ корулаары јанынаҥ Корриган телекейдиҥ 25 ороонына јӱрген, кӧп тоолу политикалык ла религиялык лидерлерле јолугышкан.1990 јылда Pacem in Terris деп сыйла кайралдаткан. 1993 јылда ол Нобельдиҥ 6 лауреадыла кожо Таиланд јаар јорыктаган, Мьянмага кирип, Аун Сан Су Чжини (јайымдазын деп удурлажу ӧткӱрерге ченешкен), Су Чжи Нобельдиҥ амыр-энчи учун сыйыныҥ лауреады болгон (1991).\nГазтыҥ секторында блокаданы кезем јаратпай, 2010 јылдыҥ кӱӱк айында Корриган Јайымныҥ Флотилиязыла кожо сектор Газа јаар јорук эткен. Качан Корриган ол ло јылдыҥ ӱлӱрген айында Тель-Авивтиҥ аэропортына учуп келерде, Израиль оны он јылга ороонго келбес эдип депортировать эткен, 2014 јылда Корриган Каирдиҥ аэропортында, тап-эриктер корулаар коллегаларыла кожо тутуртала, египеттеҥ сӱрдӱрген. Иракта јуу-согушка удура кыймыгуда турушкан. Джулиана Ассандж ла Брэдли Мэннингле кожо Оккупай деп кыймыгуны јӧмӧгӧн.\nБарак Обамага кайрал бергени керегинде 2009 јылдыҥ ӱлӱрген айында США-ныҥ башкараачызына, Барак Обамага Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын берип јатканы угулган (телекейди ядер јуу-јепсел јок эдери ле јаҥы политикалык айалгалар тӧзӧӧри учун). Ол керегинде Корриган айткан: Обамага бу сый јастыра берилген, нениҥ учун дезе ол кӧп керектердиҥ бажына чыкпаган, Афганистанда, Јуук Кӱнчыгышта ".\nАдазы Эндрю Корриган (Andrew Corrigan) — кӧзнӧктӧр јунатан ишчилерлӱ болгон, энези дезе айылда ла иштенген. Корриган беш эје-сыйын ла эки карындашту болгон. Агару Винсенттиҥ серкпезиниҥ баштамы школын божоткон (St. Vincent’s Primary School), Мисс Гордонныҥ коммерциялык колледжинде бир јыл ӱренген (Miss Gordons Commercial College). 16 јаштаҥ ала башка-башка ӧмӧликтерде стенографист болуп иштеген. 1981 јылдыҥ сыгын айында Джэки Магуайра деп кижиге барган, божогон эјезиниҥ ӧгӧнине. Ӱч баланыҥ ӧй энези болгон, эки бала бойындийи.\nКорриган Мейрид, Ширин Эбади, Тавваккол Карман, Бангладеш, 2018\nМейрид ле Дерек, 2009\nДалай Ламала кожо, Ванкувер, 2009\n↑ Расстрел «флотилии мира»\n↑ Нобелевскую лауреатку выслали из Египта (ја. эм.) (недоступная ссылка). islamnews.ru (5 тулаан ай 2014). Дата обращения: тулаан айдыҥ 6 кӱни, 2014. Архивировано тулаан айдыҥ 6 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Обамага Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы тегин берилген — ирланд пацифист — РИА Новости, 09.10.2009.\n↑ Мейрид Корриган. Биографическая справка (англ.) — Сайт Нобелевского комитета.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Кругосвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database\nGND: 136901441 · GTAA: 90555 · ISNI: 0000 0000 6158 4004 · LCCN: n77015939 · LIBRIS: 73673 · SUDOC: 160445795 · VIAF: 25854606 · WorldCat VIAF: 25854606\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Корриган,_Мейрид&oldid=25691"\nЧаган айдыҥ 27 кӱнинде чыккандар\n1944 јылда чыккандар\nВикипедия:Эмдиги јӱргендердиҥ биографиялары\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 02:48.


Бистиҥ Аржана – Валентин Юдашкинниҥ ӱренчиги - altaicholmon\nМодельер-конструктор, техника ла технологияныҥ магистри, тургуза ӧйдӧ кеп-кийимниҥ Москвадагы телекейде јарлу «Biвionа» деген компаниязыныҥ кепти чӱмдеп кееркедери аайынча јурукчызы Аржана КЕНЗИНАЛА ӧткӧн куучын-эрмекле кычыраачыларды таныштырадыс.\nЈайаан јайалталу јурукчы, дизайнер, ус колду кӧкчи Москвада моданыҥ «Валентин Юдашкин» деген туразында менеджер-организатор, јараштыҥ ла кӧгӱс кӧрӱмниҥ «Ирина Салтыкова» деп туразында кепти кееркедери аайынча јурукчы болуп иштеген.\nОл эл-калыктыҥ кеби аайынча ӧткӧн кӧп тоолу талалык, бастырароссиялык ла калыктар ортодогы кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачызы, јеҥӱчили. 2011 јылда Нью-Делиде ӧткӧн калыктар ортодогы конгрессте оныҥ «Пазырык» деген јуунтызы кӧргӱзилген. 2013 јылда А. Кензинаныҥ «Куулгазынду кулјалар кумраннаҥ келген энчилер» деген ӧҥдӱ альбомы чыккан. Бу ла јуук ӧйдӧ оныҥ база бир ӧҥдӱ альбомы ак-јарыкка чыгарга белетелет.\n–Аржана Николаевна, Слерди мынаҥ озо Москвада моданыҥ «Валентин Юдашкин» деген туразында, оныҥ кийнинде јараштыҥ ла кӧгӱс кӧрӱмниҥ «Ирина Салтыкова» деп туразында иштегенер деп билерис. Кычыраачыларга тургуза ӧйдӧ Слер иштеп јаткан «Biвionа» деген компания керегинде айдып берзер?\n–Мен бу компанияда 2016 јылдаҥ ала иштеп јадым. Бу компания эҥ ле озо Лондондо болгон. Оныҥ кийнинде Москвада оны Узбекистанныҥ президентиниҥ эш-нӧкӧриниҥ сыйны ачкан. Колбулары јер-телекейди ӧткӧн компания.\nБӱгӱнги кӱнде јарлу компания байа «эксклюзив» дейтен кеп-кийимди јазап јат. Белетеген-кӧктӧгӧн, кееркеткен кептердиҥ кӧбизи ӧскӧ ороондор јаар аткарылып јат.\n–Јарлу компанияныҥ кептериниҥ баазы-чуузы кандый не, байа ат баалу, уй баалу дегенине тӱҥей болбой кайдар?\n–Чындап та, кеп-кийимниҥ баазы сӱреен бийик. Тегин улус мында нени де јакытпай јат. Темдектезе, 4-5 јашту кызычактыҥ платьезиниҥ баазы 50 муҥ салковойго шыдар. Арткандары јанынаҥ айтса, олордыҥ баалары туку канча-канча миллиондорго једет. Нениҥ учун дезе бир ле метр бӧстиҥ баазы 50-60 муҥ салковой. Бир платьеге дезе кайда да 6-7 метр бӧс керек. Онойып, бир ле платьениҥ бойыныҥ баазы канча јӱс муҥ салковойго једет.\nМындый баалу-чуулу кептерди кӧп лӧ сабада араб ороондордыҥ аргалу-чакту улузы бойлорына, бала-барказына јакыдат.\nОл ороондордо кыш болбой јат ине. Јыл туркунына — изӱ. Је олор тӱҥей ле баалу алулардаҥ јылу тонды-шубаны јакыдып кӧктӧдӧт. Темдектезе, балдарыныҥ чыккан кӱндерине канча-канча миллиондорго турар кепти јакыдып јат.\nБистиҥ улус јӱрӱминде ондый бааларды, миллиондорды кӧзиле кӧрбӧгӧн дӧ, колына тутпаган да ине. Эки башка телекей.\nИзӱ ороондордыҥ улузы јаркынду, мызылдаган ӧҥжик кепти сӱӱр, артыксынар. Оныҥ ӱстине кепти машинкала-эшле кееркедер эмес. Је колло кееркедип јарандырганы баалу. Кееркедим эдимдер (јинји, таш, стразы) канча ла кирези кӧп болзо, јакшы.\nКепти машинкала эмес, колло чӱмдеп, кееркедип кӧктӧӧри сӱреен каруулу ла баалу иш. Биске келип турган улус байа «ручная вышивка» деген эп-сӱмени артыксынат, јаан ајаруны шак ол чӱмдеп кӧктӧӧрине эдет. Бӱгӱнги кӱнде суруда ла јилбӱде чӱмдеп кееркеткен ондый кептер.\n–Россияныҥ аргалу-чакту улузы база Слерге келип јакыдат па?\n–Эйе. Улай ла келип, јакыдып турган улус кӧп. Темдектезе, балазы ак-јарыкка чыккалактаҥ озо кабайын, кеп-кийимин де јакыдып јат.\n–Аржана Николаевна, Слердиҥ ижигер керегинде угарга солун ла јилбилӱ…\n–Мен бу компанияда кепти кееркедери аайынча јурукчы болодым. Кепти кӧктӧдӧргӧ келген кижи, темдектезе, мен мындый платьени кӧктӧдип аларга турум деп айдар. Дизайнер оныҥ айтканыла, платьениҥ эскизин јурап јат, кандый таштарла, јинјилерле кееркедери – ол мениҥ ижим. Темдектезе, бир ле платьеге канча муҥ таштар керек.\nМен баштап Москвага келип турарымда, ол ло јинјилердиҥ, стразалардыҥ баазы, бӱгӱнги кӱнге кӧрӧ, чик јок јеҥил болгон. Је эмди ончо ло неме бааланган.\n–Слер ченемелдӱ јурукчы, модельер, дизайнер, конструктор, бир сӧслӧ, байа моданыҥ телекейиниҥ кижизи. Моданыҥ учуры, амадузы јанынаҥ бойоордыҥ шӱӱлтегерди айдып ийзер?\n–Моданы кижиниҥ ӱч тӱжине кирбес кайкал эмезе бузарга јарабас ӱргӱлјик ээжи деп айдарга болбос. Модный кеп-кийим, эдим-тудум ончо ло улуска текши, јайа једишпес. Астаҥ, бирдеҥ-экидеҥ эдилип турганы учун ого јилбӱӱ јаан, ол суруда болуп јат…\nЈе кече ле суруда болгон эдим элбеде таркай бергенде, оныҥ байагы керектӱзи, аҥылузы јылыйа берет. База ла јаҥыдаҥ кандый да солун, «моданыҥ калганчы кыйгызы» деген кеп табылар, је кезек ӧйдӧҥ база ла јылыйып, ордына јаҥызы келер.\nМениҥ шӱӱлтемле болзо, кажы ла кижи моданыҥ кийнинеҥ сӱрӱшпей, алкы бойына эптӱ, келиштире кийинери сӱреен керектӱ. Шак ла мынызы мода, стиль деген билимниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде кажы ла кижиде бойына јараганын талдап алар јарамыкту айалга бар.\n–Аржана Николаевна, телекейлик моданыҥ тӧс ууламјылары јанынаҥ кыскарта куучындап берзер?\n–Телекейлик модада эки ууламјы бар. Бирӱзи келер ӧйгӧ лӧ экинчизи дезе ӧткӧн ӧйгӧ, озогызына тайанат. Баштапкызы, промышленностьтыҥ јаҥыртуларын тузаланып турган болзо, экинчизи дезе калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына, ар-бӱткенге, кӧгӱс байлыкка тартылып тайанат. Шак бу ууламјыда озодо калыктыҥ кебин кӧктӧгӧн (тӱк, ноокы, кӧбӧҥ, торко, кыл, кендир, учук ла о. ӧ.) материалдары, база учуктардаҥ, кӱделидеҥ соккон, белетеген бӧстӧри, эдимдери јаан суруда. База ар-бӱткенниҥ ӧзӱмдериниҥ качан да оҥбос ӧҥдӧриле, кеелеп-чӱмдеп эткен чамчалары, ӧӧргӧн, тӱӱген, кружевалап, шабылап кӧктӧгӧн кептери кандый да ӧйдӧ суруда.\n–Слер мода кижиниҥ ӧзӧгинде, канында деген шӱӱлтеле јӧп пӧ?\n– Мен Москвада иштеҥ эмеш ле чӧлӧӧ ӧй келишсе, темдектезе, моданыҥ «Јас – јай, кӱс – кыш» деген кӧрӱлерине јӱредим. Ӧскӧ ороондордоҥ келген кӧрӱлерди, онойдо ок бистиҥ ороонныҥ модазын кӧрӧдим. Мода ол кижиниҥ кӧксинде, канында болор учурлу. Моданы сезери, баалаары, ондо тургузылган кептердиҥ чыҥдыйын аҥылаары, ылгаары база јаан јайалта.\nОл ло Италияны, Францияны бис моданыҥ чике бажында туруп јаткан деп билерис. Олордыҥ улузыныҥ эткен эдимдериниҥ чыҥ-дыйы бийик кеминде, бир јик јок. Бу ороондор-дыҥ модаларыныҥ тураларыныҥ тӱӱкизи канча-канча јылдарга улалат. Кептериниҥ баалары сӱреен бийик. Олордыҥ белетеп чыгарып турган эдимдери, тон-ӧдӱги ончозы бойыныҥ материалдарынаҥ (тере, бӧс лӧ о .ӧ.). Белетеп јаткан эп-аргалары база бойлорыныҥ. Оныҥ учун телекейлик моданыҥ чике бажында олор јолду турат.\n–Бисте, Россияда, моданыҥ бажында ады јарлу Вячеслав Зайцев, Валентин Юдашкин турат. Моданыҥ телекейинде бу эки јарлу кутюрьелерге турары јок по?\n–Чындап та, бӱгӱнги кӱнде бу эки кижиниҥ ады-јолы телекей кеминде јарлу. Моданы эдип турган улус шак олор экӱ. Эмди јиит дизайнерлер кӧп, је олорго јаан ла бийик модада бойыныҥ јерин табатаны, сӧзин айдатаны кӱчке келижет. Кандый да ишти алза, ченемел, билгир ӧйлӧ кожо келер ине. Бийик моданыҥ туралары база кӧптӧгӧн: чӱрче ле ачылар, оноҥ кӧрзӧҥ— бӧктӧлип калган турар.\nВалентин Юдашкинде иштегеним сӱреен јаан ла ырысту учурал деп сананадым. Юдашкинниҥ эскизтерин де кӧрзӧҥ, олор база кайда да јок. Ол јаҥыс та дизайнер эмес, је сӱреен јаан јайалталу јурукчы. Кӧргӧнин-ајарганын чӱрче ле јурап ийер. Кӧп јорыктап јат ла јӱзӱн-башка кӧрӱлерде туружат.\nБот, бу эки кутюрьени моданыҥ телекейинде бойыныҥ сӧзин айдар, солун иштериле кайкадар улус деп айдарым.\nМында, моданыҥ туразында, ус кӧкчилерди табары, ӱредери, берген эскизтерле иштеери кайда. Бир сӧслӧ, бойыныҥ командазын тӧзӧӧри, таскадары кӱч керек. Бийик модада бӧслӧ, торко-мандыкла, кӧбӧҥлӧ иштеери каруулу иш…\n–Аржана Николаевна, бистиҥ албатыныҥ кеп-кийими, кӧктӧнип турган устары јанынаҥ Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n–Бистиҥ алтай јонныҥ да кеби кубула-кубула, аҥылу ла кеен, тыҥытту ӧзӱмине, кеберине једип, је ол ӧйдӧ бойыныҥ јебрен ӧзӧгин-тӧзӧгӧзин ле бойыныҥ аҥылузын јылыйтпай, бӱгӱнги кӱнге јеткен деп айдар керек.\nМен јериме-алтайыма амыралтага келип, бир канча ателье-мастеркойлорго кирип, алтай кептиҥ айалгазын, оныҥ бӱдӱмдерин соныркап кӧрӧдим. Бу ууламјыда кандый јаҥыртулар, једимдер бар болотон деп билери јурукчы-дизайнер, модельер-конструктор кижиге база јилбилӱ эмей.\nЧындап та, албатыныҥ кеп-кийимин орныктырары эмезе ого јӱк бодоштыра, ӧйдиҥ некелтезиле кӧктӧп кийериниҥ баазы-чуузы јеҥил эмес. Нениҥ учун дезе јакшы, чыҥдый бӧс (торко, килиҥ, мандык), алтын-мӧҥӱн, ӧҥдӱ таштар, јинјилер ончозы баалу. Оныҥ учун кӧп учуралда мындый кепти јӱк акчалу улус кийер, текши эл-јонго тыҥ ла керектӱ, учурлу эмес деген шӱӱлте бар. Онойып, тегин эл-јон албатыныҥ кебин кийип турус деп, ойто ло байагы тесьманы, ӧскӧ калыктыҥ белен кулјаларын тузаланып, кепти кӧктӧп ийет.\nТемдектезе, балдары, баркалары той-јыргал эдип јаткан јииттерге ада-энези кеп јакыдат. Јииттиҥ кӧгӱспеги, кыстыҥ чегедеги болзын — атластаҥ кӧктӧдӧт. Атлас кепти јӱк ле байрамда кийетен кеп деп бис билерис. Айдарда, кӱнӱҥ ле ол ондый јалтыраган кепти кийер арга јок ине. Оныҥ ордына балдардыҥ кебин кӧбӧннӧҥ эмезе база ӧскӧ јымжак бӧстӧҥ кӧктӧдип берзе, артык эмес пе? Олор оны кӱнӱҥги кеп эдип кийер эди — эптӱ, сӱрлӱ.\nБаалу-чуулу бӧстӧҥ, чой-чоокыр эдип кееркеткен кептеҥ чыкса артык болор эди. Ус колдулардыҥ (анчада ла кеп кӧктӧӧчилердиҥ) эдимдериниҥ кӧрӱзин јылдыҥ сайын ӧткӱрзе кайдар… Модельерлердиҥ чӱмдеген јараш кийимдерин кӧргӱскен буклеттер, журналдар чыгарганы тузалу болор эди.\nБистиҥ албаты бастыра јанынаҥ јайалталу. Је нениҥ де учун јон ортодо аҥылу бийик ӱредӱлӱ јурукчы-конструкторлор, модельер-технологтор јокко јуук. Јииттерди мындый ӱредӱге аткарып, ӱредип алзас, бойыста искусствоведтер, модельер-конструкторлор болор деп иженедим.\n–Артисттердиҥ сценада кийип турган кептери керегинде нени айдарар?\n–Оҥдойдо артисттердиҥ ойын-концерттерде кийип турган кептерин кӧрдим. Кӧп тоолу кептердиҥ ортозынаҥ туку совет ӧйдӧ Барнаулда кӧктӧгӧн кепке учурадым. Чыҥдый, јараш, јик табылбас костюм. Ӧйлӧ кожо эскирип калган. Је оноҥ кӧрӱп, кепти кӧктӧӧргӧ јараар.\nКажы ла артисттиҥ бойына адылу костюмды кӧктӧзӧ, олор оны кӧстиҥ чогындый чеберлеп, чехолго сугуп, гастроль до ӧйинде чебер алып јӱрер эди. Бу учуралда кажы ла артист бойыныҥ кебин база кемде де мындый кеп јок деп баалап јӱрер эди. Бот, эксклюзив кептиҥ база бир учуры ондый.\n–Аржана Николаевна, кепти кийери, јайым тудунары, кептиҥ сеге келижип турганы кижиниҥ ич-байлыгынаҥ, культуразынаҥ, кӧрӱминеҥ, сезиминеҥ чике камаанду ба? Слерде бу јанынаҥ кандый санаа-шӱӱлте бар?\n–Эптӱ, чек кийинери, кийген кебиле бирлик болгоны ол биледеги таскамалдаҥ камаанду. Јакшы ла эптӱ кийинип, базып баратсаҥ, базыдыҥ да јеҥил, кыймыгыҥ да эптӱ ине. Сениҥ кийген кебиҥ бойыҥды ла эбире улусты тоогоныҥды кӧргӱзет. Кижи бойын сӱӱгени, тоогоны оныҥ кийген кебинеҥ танылу эмей.\nКижиниҥ эптӱ кийинип билеринеҥ оныҥ ич телекейиниҥ, кӧгӱс кӧрӱминиҥ байлыгы, кеми кӧрӱнип јат.\nЈаҥыс ла «калыҥ карманду» улус јакшы кийинип турган деген шӱӱлте јастыра. Баазы кирелӱ де болзо, је эптӱ, јараш кепти кийген ээзиниҥ санаазы јарык, омок болор. Шак ондый кижи улус ортодо, бӱткӱл јӱрӱмде бӧк-коруулу болгонын, чыт ла эдип јӱргенин ол бойыныҥ кеби ажыра кӧргӱзет.\n–Слер Алтайга келгенерде, ус кӧкчилерге, јаҥы ла кӧктӧнип баштагандарга, онойдо ок ателье-мастерскойлу улуска мастер-класстар, лекциялар, анчада ла алтай кеп-кийим јанынынаҥ туштажулар ӧткӱрер кӱӱн-санаагар бар ба?\n–Баштанган улуска качан да јок деп айтпазым. Кӱӱнзеген улуска билерим-билгирим аайынча болужып берерим. Бистиҥ Алтайда амыр-энчӱ јуртап јаткан албатыныҥ кийген кеби тӧрӧл јериндий ок јараш ла јаркынду болор учурлу. Нениҥ учун дезе албатыныҥ культуразында, јаҥжыгуларында ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ойгорлыгы, поэзиязы, кӱӱзи, јаҥары бир тизимде.\n–Аржана Николаевна, солун эрмек-куучын учун јаан быйан. Бийик моданыҥ телекейинде јолор ачык болзын.