Координационный јуунныҥ турчыларыныҥ јууны - altaicholmon\nЈуунныҥ туружаачылары каршулу керектерди болдыртпазына учурлалган сурактарды, ол тоодо национальный ӱлекерлерди бӱдӱрер ӧйдӧ болуп турган бузуштарла, тергееде иштеп турган административный комиссиялардыҥ ижиле, агаш ээлемле, коронавирустыҥ инфекциязыныҥ ӧйинде миграционный службаныҥ бӧлӱгиниҥ бӱдӱрип турган ижиле колбулу сурактарды шӱӱшкен.\nОлег Хорохордин Алтай Республикада национальный ӱлекерлердиҥ федерал программаларын бӱдӱрер ӧйдӧ коррупцияла колбулу јаҥбузуштарды болдыртпазын јеткилдеери тӧс сурактардыҥ бирӱзи болуп јат деп темдектеген. Тергеениҥ башчызы Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин национальный ӧзӱмди јеткилдеерине чыгарып турган акча-манатты тузаланарын аайлу-башту ӧткӱрерин јаантайын туура салбас шиҥжӱде тударын бӱдӱрер керек деп некеп турганын эзеткен.\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Александр Соловьев эзирик улустыҥ, алдында катуныҥ јеринде отургандардыҥ каршулу керектери, коронавирустыҥ инфекциязыныҥ таркап турган ӧйинде миграционный бӧлӱкте Россия Федерацияныҥ национальный јилбӱлерин корулап алары аайынча ӧткӱрип турган иштери керегинде јетирӱ эткен. Ол бойыныҥ докладында полицияныҥ ишчилери јаан ајаруны алкогольный ла спиртле кошмоктолгон продукцияларла колбулу ууламјы-бӧлӱктерде јаҥбузуштарды болдыртпазына эдип јадылар деп темдектеген.\nБу ууламјыда садуныҥ 134 объеги ле таҥынаҥ јаткан улустыҥ 27 туразы шиҥделген. Ӧткӱрген иштиҥ шылтузында криминальный айалгалар чик јок јымжадылган. Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ јетиргениле, бистиҥ тергееде миграционный ишле колбулу бӧлӱкте айалгалар јакшы кеминде артканча. Республиканыҥ јерине эмди улус ӧскӧ ороондордоҥ, алдындагы јылдарга кӧрӧ, ас келип јат. Россия Федерацияда гражданство јок улустыҥ тоозы база астаган.\nАлтай Республиканыҥ национальный политика ла эл-јонло колбу тудары аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец јуунда 2020 јылда бистиҥ тергееде коммерциялык эмес организациялардыҥ албатылар ортодо најылыкты тыҥыдары ла кудай јаҥында оҥдошпосторды јабызадары јанынаҥ ӧткӱрип турган ӱлекер-кыймыгуларында эки јаан семинар ӧткӱрилген деп темдектеген. Бу семинарларда коммерциялык эмес организациялардаҥ јирме алты чыгартулу кижи турушкан.\nӦткӱрилген семинарларда ӧскӧ ороондордыҥ граждандарына олор Россия Федерацияныҥ јасактары аайынча кандый государственный јеткилдештер алар аргазы бары јанынаҥ јартамалду иштер ӧткӱрилген. Бу иште јондык организациялардыҥ башкараачылары, башка-башка укту калыктардыҥ јерлежӱлериниҥ ле диаспораларыныҥ чыгартулу улузы сӱрекей эрчимдӱ турушкандар.\nАдминистративный комиссиялардыҥ ижиниҥ турулталары керегинде јаантайын иштеер координационный јуунныҥ качызы Александр Пронин куучындаган. Ол республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ административный комиссиялары 2020 јылда бойыныҥ јуундарында административный бузуштарла колбулу 4055 керек кӧргӧн деген. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында дезе андый 1317 керек кӧрӱлген деп айткан. Александр Пронин административный комиссиялар Чой, Улаган ла Кан-Оозы аймактарда јакшы иштеген деп темдектеген. Майма, Чамал аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ административный комиссияларына иштиҥ тебӱзи ле чыҥдыйы јанынаҥ ајарулар эдилген.\nЈуунда республиканыҥ агаш ээлеминде болуп турган бузуштар јанынаҥ јетирӱ база угулган. Бу јанынаҥ докладты Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Екатерина Поварова эткен. Оныҥ айтканыла, 2021 јылда агаш ээлемниҥ государственный инспекторлоры 625 рейд ӧткӱргендер. 32 рейд јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилериле кожо ӧткӧн. Рейдтиҥ турулталарыла агаш ээлемниҥ јасактарын бусканы учун административный 148 керек ачылган. Агаш аразында ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилерин бусканы учун 111 протокол табыштырылган, 63 административный керек аайынча административный штрафтар салынган.\nОлег Хорохордин анайда ок терроризмге удура тартыжарыныҥ комиссиязыныҥ ла оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nБу јуун кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн. Тергеениҥ башчызы јуунга республикада терроризмди болдыртпазын јеткилдеерине, ӱредӱниҥ учреждениелеринде дезе амыр-энчӱ айалгалар болорын туура салбас ајаруда тударына учурлалган сурактар тегиндӱ эмес чыгарылып јатканын темдектеген. «Бисте тургуза ӧйдӧ ӱредӱлӱ учреждениелерде ле заведениелерде государственный аттестациялар ӧдӱп јат. Олор кандый да бузуштар јогынаҥ тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧр учурлу — деп, ол айткан. —Мынаҥ ӧскӧ сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде Государственный Думага депутаттар тудар каруулу талдаштар ӧдӧр. Ӱнбереечилер бу кампанияда токуналу ла амыр-энчӱ айалгаларда туружар учурлу».\nРеспубликаныҥ башчызы бу јуукта Казаньныҥ школдорыныҥ бирӱзинде болгон јеткерлӱ учуралдыҥ кийнинде бис бу сурактарга јаан ајару эдер учурлу деп айткан. Ӱредӱниҥ учреждениелеринде терроризмге удурлажар кандый иштер ӧдӱп турганы, бу каруулу иштерде јербойыныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ органдары канайда туружып турганы, ӱнбереечилердиҥ участокторын корулаары јанынаҥ кандый иштер темдектелгени керегинде јуунда јетирӱни ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Ольга Саврасова эткен.\nОл ӱредӱлӱ учреждениелерди ле организацияларды корулаары јанынаҥ иштерде јаҥыдаҥ јӧптӧлгӧн ээжилер керегинде куучындаган. Бу некелте-ээжилерге физический корулашты тӧзӧп ӧткӱрери, школдорды инженер-технический эдимдерле — видеокамераларла, чочыдуныҥ кнопкаларыла јеткилдеери кирип јат. Министрдиҥ айтканыла, удабас ӱредӱниҥ учреждениелеринде балдарды корулаары јанынаҥ бирлик ээжилер јӧптӧлӧр.\nОлег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына олор ӱредӱниҥ учреждениелерин коруланарыныҥ эдим-јазалдарыла сыгын айдыҥ баштапкы кӱнине јетире толо јеткилдеп салар учурлу деген. Ольга Саврасова јуунда анайда ок Алтай Республиканыҥ јеринде терроризмниҥ идеологиязыла, национальный экстремизмле тартыжар комплексный план јанынаҥ кандый иштер ӧдӱп турганы керегинде куучындаган. Ол бу јанынаҥ иш јаҥыс та ӱренчиктер ортодо эмес, је анайда ок јашӧскӱрим ортодо база ӧткӱрилип јат деп темдектеген.\nКультураныҥ ла спорттыҥ учреждениелерин ле организацияларын корулаары јанынаҥ ӧткӱрилип турган иштер керегинде јуунда јетирӱлерди культураныҥ министриниҥ ордынчызы Лариса Стрельникова, физический культураныҥ ла спорттыҥ республикан комитединиҥ председатели Олег Гурин эткендер.\nОлег Хорохордин јуунныҥ турулталарын јарлап, Алтай Республикада јашӧскӱримди јетирӱлик јанынаҥ корулаар ла олорго психологический болуш јетирер тӧс јер тӧзӧӧри јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айткан. Оныҥ темдектегениле, мындый тӧс јерлер ороонныҥ кӧп саба тергеелеринде тӧзӧлип калган ла олор бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јадылар.


2003 jылда болгон jерсилкиниш... - altaicholmon\nМында болгон јерсилкиниш 600 км ыраагында јерлерде билдирилген. Јерсилкиништиҥ эҥ ле тыҥ согулта-каршузы Кош-Агаш аймактагы Белтир јуртка келишкен. Кийнинде бу јурт оноҥ улам бастыра јер-телекейге јарлу боло берди. Бу јуртта болгон јерсилкиништиҥ кеми Рихтердиҥ кемјӱзиле 7 баллга јеткен болгон. Туулу Алтайда бу ар-бӱткендеги косколоҥ 2004 јылдыҥ кандык айына јетире ӧткӧн. Јӱк сыгын айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире јер 171 катап силкингени темдектелген.\nБузуштардыҥ кеми јаан ла тоозы кӧп болгон. Јерсилкиништеҥ улам јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ, коммунальный ээлемниҥ ле инженерный инфраструктураныҥ 213 объеги ле улус јадып турган 504 тура тыҥ ӱрелген ле бузулган болгон. Улустыҥ тураларыныҥ 3129-ы дезе бӧлӱктей ӱрелген. Карын эл-јон алдырышпаган болгон. Је кӧп улус јадар јери, балдар дезе ӱренер школдоры јок арткан. Бӱткӱлинче 10 школ, су-кадыкты корыырыныҥ 12 туразы, 6 электростанция, 7 котельный, кӧлӱктер јӱрер 8 кӱр бузулган. Јолдор, электролиниялар, суу алар станциялар ӱрелген. Республиканыҥ алдында ар-бӱткенде болгон коркышту јеткердеҥ улам бузулып калган Белтирдиҥ ордына јаҥы јурт тӧзӧӧр, тудар деген јаан сурак турган. Бу јеткерге тергеениҥ 22 јурты алдырткан. Мындый кызалаҥ айалга боло берерде, мынаҥ озо бӱдӱрер деп темдектелген сурактар ла иштер соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилген.\nТудум иштер изӱ тарый ла башталган, 25-теҥ кӧп подрядный организациялар иштеген. 22 јуртта туралар тудулган. Тудулган туралардыҥ тоозы 440. Јетен кижи колдоҥ (вторичный рынок) белен тура алган. Јаҥы Белтирде 200 тура, онойдо ок ончо керектӱ туралар тудулган: Кош-Агашта — 54, Мукур-Таркатыда—21, Курайда ла Кызыл-Ташта — ӱчтеҥ, Чаган-Узунда — 7, Тӧбӧлӧрдӧ — 1, Телеҥит-Сортогойдо — 2, Ортолыкта — 45, Јазатырда — 12. Текшилей алза, Кош-Агаш аймакта 348 тура тудулган. Чибитте ле Акташта 62 билеге 34 тура тудулган, калада — 2, Алфероводо — 1, Кызыл-Ӧзӧктӧ — 7, Чамалда — 20. Ӱзе јаба 440 тура.\nЈаҥы Белтирде, Ортолыкта ла Акташта јаҥы школдор тудулган. Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ ле Кӱпчегенниҥ школдоры јазалган. Јаҥы Белтирде амбулатория, Акташта, Оҥдойдо, Шабалинде ле Чойдо эмчиликтер, Чаргыда участковый эмчилик тузаланарына табыштырылган. Тӧс јаан объекттер 2004-2006 јылдарда тудулып башталган ла тузаланарына кийдирилген. Текшилей 3,5 млрд салковойдыҥ тудум иштери ӧткӱрилген, ол тоодо 217 млн салковойдоҥ кӧп акча Белтир јуртты кӧчӱрерине чыгарылган. Россияныҥ президентиниҥ 2012 јылдагы майский јакаандарын бӱдӱрери аайынча Курайда, Кызыл-Ташта, Ортолыкта, Мукур-Таркатыда, Кош-Агашта, Тошоҥтыда, Тӧбӧлӧрдӧ балдардыҥ садтары ла ӧскӧ дӧ кӧп толу объекттер јазалган.\nАр-бӱткенниҥ ол косколоҥынаҥ улам болгон бузуштардыҥ салталарын јоголтор иштердиҥ тебӱзи калганчы 12 јылдыҥ туркунына јабызай берди. 2007-2013 јылдарда Кош-Агаш аймакта бир де объект тудулбады. Јерсилкиништиҥ салталарын јоголторы аайынча 2014-2016 јылдардыҥ туркунына Јаҥы Белтирде балдардыҥ сады (2014 ј.), Телеҥит-Сортогойдо школ ло ого коштой тудулган балдардыҥ сады (2016), Белтирде јаан јазашту иштердиҥ кийнинеҥ клубтыҥ (2015) ла администрацияныҥ туралары (2016) тузаланарына табыштырылган. Быјыл Јаҥы Белтир јуртта Культура байзыҥы тудулар, аукцион ӧткӱрилген, бу иштерди кем бӱдӱрери јарталып калган.\nЈеткер улусты бириктирет. Бу јерсилкинишле колбой орооныстыҥ кӧп тергеелери биске болужын јетирген болгон. Баштапкы ла кӱндерде республикага орооныстыҥ башка-башка толыктарынаҥ килемјиниҥ болужы келип баштаган. Ол тоодо Алтайский ле Красноярский крайлардаҥ, Кемеровский, Новосибирский, Челябинский ле Томский областьтардаҥ, Хакасия ла Мордовия республикалардаҥ. Гран ары јанынаҥ — Кыргызстаннаҥ. Алтайдыҥ, анчада ла Кош-Агаштыҥ эл-јоны олорго јаан быйанду јӱрет.\nРоссияныҥ башкарузыныҥ 2003 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде јарадылган јакааны аайынча јеткердиҥ кийниндеги јазаш, орныктырыш иштерди јеткилдеерине акча-манат чыгарылган. Ар-бӱткенниҥ косколоҥына алдырткан кӧп улус тудум иштерде эрчимдӱ туружып, строительдерле кожо бузулган тураларды јазап, јаҥыдаҥ да туралар тударында болушкан. Республиканыҥ башкарузыныҥ, бийиктей аймактардыҥ, јурттардыҥ јаандарыныҥ алдында кӱч сурактар турган болгон. Тӱни-тӱжи иштеп, олор бу јаан ченелтени једимдӱ ӧткӧн.\nЈе Кош-Агаш аймакта јерсилкиништиҥ салталарын јоголторы аайынча иштер эмдигенче учына јетире бӱтпеген. Ӧткӧн 15 јылдыҥ туркунына Бел-Ажу деген јуртта јемирилген школдыҥ ордына јаҥызы эмдиге јетире тудулбаган, Кӧкӧрӱдеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ туразы јерсилкинишке алдырышпазына келиштирте јазалбаган. Јуук ӧйдӧ республиканыҥ государстволык јаҥы, аймактыҥ администрациязы бу объекттерди тудары аайынча чокым иштерди бӱдӱрип, объекттерди тузаланарына табыштырарына иженери артат. Онойдо ок Эне-Белтирде, Мукур-Таркатыда, Ортолыкта ла Телеҥит-Сортогойдо јемирилген туралардыҥ арткан-калганы онойып ла јуунадылбай артып калган. Бу айалга улустыҥ, анчада ла балдардыҥ, јӱрӱмине каршузын јетирердеҥ айабас. Ӱзеери олор јурттардыҥ тыш бӱдӱмин де ӱрейт. Олорды учына јетире јемирип, тӧгӧтӧн техника ла акча-манат јурт јеезелерде јок. Јербойындагы улус, јурттардыҥ администрациялары республикан министерстволорго бу суракла баштанып, канча кире самаралар бичиген. Учы-учында бу иштерди бӱдӱретен проектно-сметный документтер јазалып, аймактыҥ 2019 јылдыҥ бюджедине акча-манат салынар деп иженедим.\nБу јерсилкиниш тергеебистиҥ строительный комплексиниҥ кӧп курч сурактарын, једикпестерин илезине чыгарды. Јеткердеҥ озо ӧйдӧ тергеебисте туралар тудар арга-кӱчтӱ организациялар јок, ӱлекерлер белетеер учреждениелер јеткилинче эмес болгон. Айдарда, тергееде туралар тудар арга-кӱчи јаан комплексти ӧскӱрер керек, ол тоодо ӱлекерлер тургузаачылардыҥ, эксперттердиҥ ле заказчиктиҥ.\nН. МАЛЧИНОВ, АР-дыҥ депутады\nЭзедиш ле бӱгӱнги айалга\n2003 јылда јаан јерсилкиниш болордо, Белтир јурттыҥ тураларыныҥ јарымы бузулып, 1400 кире кижи јадар јери јок арткан. Јерсилкиништиҥ эпицентри јурттаҥ ӱч ле километр тууразында болгон. Јурт бу ла јеринде јаҥыдаҥ тудулар аргазы јок деп айдылган…\nЈеткердиҥ кийнинде кажы ла билеге болуш эдип јарым миллион салковойго јуук акча берилген. Јаҥы Белтир тудулган. Ондый да болзо, эски Белтирде (эмди оны Эне-Белтир деп адайдылар) 40 кире биле артып калган. 2003 јылдаҥ озо ондо 1500-теҥ кӧп улус јаткан болзо, 2016 јылдыҥ тооломыла ондо 77 кижи јадат (стоянкаларда јадып тургандарыла кожо чоттозо, 300 кире). Јажы јаанап калгандар тӧрӧл јеринеҥ ыраабай, учына јетире мында ла јадар кӱӱндӱ. Јиит улус мал-ажыла колбулу ижи, турлулары, паевой јерлери Эне-Белтирде болгоны учун да арткылайт. Бузулык туралардыҥ ортозында медпункт, почта, библиотека, клуб иштейт. Магазинде курсак-тамак, јадын-јӱрӱмде керектӱ оок не-немелер садылат. Эне-Белтирде кырлар, арал, суу јанында болгон.\nЈаҥы Белтир эскизинеҥ 59 километр ыраагында бастыра јанынаҥ салкынга ачык јерде, сыраҥай ла Чуйдыҥ чӧлинде турат. Балдардыҥ соодына јайгыда эжиниш, кышкыда тошто јыҥылаш јетпей турат. Јаҥы Белтирде керектердиҥ аайы керегинде биске јаан јаштулардаҥ Нина Демчинова ла школдо английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп турган Наталья Сабулакова куучындады.\nЭне-Белтирде Нина Кургуловнаныҥ тӧрӧӧндӧри, нӧкӧрлӧри артып калган. Ол бойы балдарыла кожо Јаҥы Белтирге кӧчкӧн. Јаҥы јуртта јадын-јӱрӱм ого јарайт. Аймактыҥ тӧс јурты мынаҥ јуук болгоны балдарына да эптӱ. Эмчиликке, бор-кар керектерле тӧс јуртка чӱрче ле једип барарыҥ. Јакшызы — онойдо ок кышкыда бу јуртта, Эне-Белтирге кӧрӧ, јылу болгоны. Эҥ ле кӱч сурак — ол суу. Јаҥы Белтирдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧйинде колонкалар јуук ӧйдӧ лӧ эдилер деп темдектелген. Је улус сууны эмдиге јетире, суу тартар кӧлӱк неделеде эки катап маҥтаза ла, садып алат. Арга-чакту улус (олор бир 5-6 ла айыл) бойлорыныҥ кӱчиле тураларына суу ӧткӱрип алган. Мал-ашту улуска кӱч. Олорго јӱк бойына эмес, онойдо ок мал-ажын сугарарга кӧп суу садып аларга келижет.\nМал-ашка ӧлӧҥ эдип алар сурак јаантайын ла кӱч болгон деп, Нина Кургуловна темдектейт. Эне-Белтирде ӧлӧҥ эдип алар јерлер улуска ас берилген. Јаҥы Белтирде одорлор ас. Ого ӱзеери јолдордыҥ кезигине асфальт салылбаганы да учун ӧлӧҥдӱ јерлер јолдолып, тепселип турган. Јолдоҥ тоозын кӧдӱрилзе, тынарга да кӱч, кургадарга илип салган кийим-тудум да тобыракталат.\nЈе ондый да болзо, Кош-Агаш аймакта јолдор јакшы деп айдар керек. Јиит улуска Јаҥы Белтирде база јарайт деп айдарга јарар. Олордыҥ кезиги кажы ла кӱн бу јолдорло Кош-Агаш јаар иштеп баргылайт. Јаҥы Белтирге де башка-башка деремнелердеҥ улус келип иштейт.\nНаталья Сабулакова бойы Кош-Агашта јадат. Ол кажы ла кӱн Јаҥы Белтирге келип, балдарды английский тилге ӱредет. Школдо эки јӱс јетеннеҥ ажыра бала ӱренет. Бери јанында јурттардаҥ да балдар келип, интернатта јадып ӱренет. Ада-энелери мал-аш тудуп, тайгалап јӱрген улуска да интернат бары јарамыкту болот. Јашӧскӱримге ӱредӱнеҥ бош ӧйдӧ јӱзӱн-башка секциялар, кружоктор ӧткӱрилет. Деремнеде клубты тудар иштер башталган. Јуук ӧйдӧ ол ачылза, јииттерге де оныла кожо кӧп солун аргалар ачылар болор.\nЈерсилкиниш кӧп улустыҥ јӱрӱмин чек ӧскӧрткӧн. Је ондый да болзо, јӱрӱм улалып ла јат. Јаҥы јӱрӱмниҥ кажы да јаны, алдындагызына кӧрӧ, јакшы, кажызы да эскизине турбас. Оны кӧргӧн улустыҥ јӱреги токынап та калган болзо, олор сергелеҥ јӱрет. Мындый тӱбек база болбозо ло кайдат.


09.11.2018 - altaicholmon\nСолнечный накопитель установят в Кош-Агаче\nНакопитель для сохранения электроэнергии, вырабатываемой на солнечных электростанциях (СЭС), и дальнейшей передачи потребителям через сетевой комплекс будет установлен на Кош-Агачской СЭС. Этот проект является уникальным для энергосистемы России. Реализация проекта позволит существенно повысить надежность энергоснабжения региона, исключить энергодефицит, а также создать новые рабочие места. Проект будет выполнен в рамках меморандума о взаимодействии, подписанном на площадке\nКазахстанско-российский форум под эгидой развития туризма\nXV Форум межрегионального сотрудничества России и Казахстана с участием глав двух государств Владимира Путина и Нурсултана Назарбаева проходит в эти дни в городе Петропавловске. В работе форума примет участие Глава Республики Алтай Александр Бердников. Главная тема встречи – новые подходы и тенденции в развитии туризма в России и Казахстане. Цель форума расширение российско-казахстанского взаимодействия в\nБаалу сыйлар ээлериниҥ колдорында\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет кычыраачыларын јилбиркедип, канча јылдыҥ туркунына олор ортодо сыйлардыҥ лотерея-ойынын ӧткӱрет. Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган быјылгы ойын-розыгрыштыҥ сыйлары анчада ла баалу болды. Ол бойы ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында ӧткӱрилген болзо, сыйлар ээлерине М. М. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада бу јуукта кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды. Планшетти ле эки смартфонды аларга, олорды\n«Кожоҥым – jайым кырларда»\nБу јуукта Шабалин јурттыҥ Культура туразында Толунай Топчинаныҥ (Зоя Кастаковна Топчина) јайаандык эҥир-туштажузы бийик кеминде ӧтти. Бу туштажуга тергеебистиҥ кӧп аймактарынаҥ, каладаҥ бичиичилер, ӱлгерчилер, јаҥарчылар ла тӧрӧӧн-туугандар јуулышты. Бичиичи алтай эпшилер ортодо Зоя Кастаковна Топчинаныҥ јайаандык ӱни аҥылу угулат. Ол Шабалин аймактыҥ Чичке-Чаргы јуртында кӧп балдарлу, мал-аш азыраган улустыҥ билезинде чыккан-ӧскӧн. Зоя школдыҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы\nJакшы арга берилди\nРоссияда 45 аэропортко ат адаары јанынаҥ конкурс јарлалган. Горно-Алтайсктагы аэропортко база ат адалар. Бу јанынаҥ Алтай Республиканыҥ Јондык палатазында јондык шӱӱжӱ ӧдӱп, јарлу улустыҥ ады-јолдоры адалган. Тооломго билимчи Владимир Вернадскийдиҥ, императрица Елизавета Петровнаныҥ, бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ, аргачы Аргымай Кульджинниҥ, билимчи Сазон Суразаковтыҥ, Советский Союзтыҥ Геройы летчик Евгений Трофимовтыҥ, бичиичи ле абыс Михаил Чевалковтыҥ, јурукчы ла\nСанат тӱни эл-jонды бириктирди\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде Санаттар тӱни ӧтти. Јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган бастырароссиялык бу кӧдӱриҥи Россияда јуртап јаткан калыктардыҥ бирлигиниҥ байрамы кӱнинде темдектелгенин аҥылап темдектеер керек. Эл музейде ӧткӧн «Санаттар тӱни» музейдиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлалды. Онойдо ок бастырароссиялык кӧдӱриҥиниҥ «Санат бириктирет» деген кычырузыла ӧткӧн. Эл\nБюджеттиҥ ӱлекери jондыктыҥ шӱӱжӱзинде\n«Алтай Республиканыҥ 2019 јылга ла планду 2020 ле 2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» АР-дыҥ јасагыныҥ ӱлекери аайынча кычырыштар кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ парламентинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде тергеениҥ јасакчы, бӱдӱреечи ле муниципал јаҥдарыныҥ, јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан. Мындый кычырыштар ӧткӱрери республикада јакшынак јаҥжыгу боло бергенин Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов јуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде


«Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников канча ӧйдиҥ бажынаҥ ижин орныктырып јаткан «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\n«Јаҥы јылдыҥ алдында бис эл-јоныска јаан сый эткенис – јаҥырту иштердиҥ кийнинеҥ «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрды ачтыс. Бу тура 1962 јылда тудулган, је калганчы 27 јылдыҥ туркунына ол бойыныҥ ууламјызы аайынча иштебеген. Тураны канайда тузаланарыла колбулу башка-башка шӱӱлтелер эдилген, је улуска кинотеатр керек болгон. Мында јакшы российский кинолор, ол тоодо балдарга, кӧргӱзилерине бӱдедим» — деп, Александр Бердников айткан.\nМындагы айалга јаҥыс ла кинолор кӧргӱзерге эмес, је анайда ок окылу керек-јарактар, ойын-концерттер ӧткӱрерге јараар болгонын башчы темдектеген. Тураны јаҥыртарына республикан бюджеттеҥ 25 миллион салковой чыгарылган. Киноконцертный зал 164 кижиге этире јазалган. Јазал иштер ӧйинде аҥылу ајару кӧрӧӧчилерле јеткер болдыртпазыныҥ сурактарына — ӧрт чыгарын болдыртпас системага, эвакуационный эжик-чыгыштарга, автоматический ӧрт ӧчӱрерине эдилген.\nРоссия Федерацияныҥ тоозы 500 муҥга јетире эл-јон јуртап јаткан јурттарында, калаларында национальный фильмдер кӧргӱзерине керектӱ айалгалар тӧзӧӧри аайынча адылу программала кинопроекторный јазал, кӧрӧӧчилерге креслолор алынган.\n«Кӧп балдарлу билелердиҥ балдарын ла ветерандарды кинотеатрга јеҥилтелӱ бааларла кийдирер аргаларды чоттозын деген јакылта бергем» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова Александр Бердниковко бу кинотеатрды јаҥыртар јӧп чыгарганы учун быйанын айткан.\n«Тӱгенип јаткан јылдыҥ кӱӱк айында бу тураныҥ айалгазын шиҥдеер тушта, Александр Васильевич кинотеатрды орныктырарына керектӱ акчаны республикан бюджеттеҥ чыгарар деген чындаптаҥ да тӱӱкилик јӧп чыгарган. Горно-Алтайсктыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ Слерге јаан быйанысты айдадыс. Бу балдарыска ла јашӧскӱримге амыраар ӧйин ӧткӱретен јакшынак јер болор» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nБайрамдык ачылта ӧйинде кайралдар табыштырылган. Профессионал ижиндеги једимдери, чыдап јаткан ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камаанын јетиргени ле ӱредӱ бӧлӱгинде ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Горно-Алтайскта балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јериниҥ директорыныҥ ордынчызы Айару Капшунова кайралдаткан.\nПрофессионал ижиндеги једимдери, эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱми ле ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайскта балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јериниҥ качызы Марина Башкатовага табыштырылган.\nМындый ок Быйанду самараларла «СибКапСтрой» ООО-ныҥ штукатур-маляры Юлия Брия ла бу ок ӧмӧликтиҥ тудум-монтаж иштер аайынча узы Иван Чакин кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинеҥ «Я волонтер. История неравнодушных» деп фильм кӧргӱзилген. Горно-Алтайсктыҥ эл-јонына кинотеатр јаҥар айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштады.


Аргадаачылардыҥ кӱни темдектелген - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Аргадаачыныҥ кӱнине учурлай П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда турушкан.\nРеспубликаныҥ башкараачызыныҥ эзеткениле, ороонныҥ президенти Владимир Путин јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ ла профильный структуралардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — нацияны чеберлеп алары деп канча катап темдектейт. Бу иш-керекте граждандар јеткерге алдыртпазын ла су-кадык болорын јеткилдеери јаантайын тӧс ууламјы болор учурлу. «Бу ээжи-некелтелер бистиҥ кӱнӱҥги ижистиҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат» — деп, Александр Бердников темдектеген.\n«Слер, аргадаачылар, улуска эҥ ле кӱч ӧйдӧ керектӱ, слер улустыҥ јӱрӱмин аргадап јадыгар ла јеткер-тӱбекке алдырткандардыҥ сок јаҥыс ижемјизи болодыгар. Бӱгӱнги айалгаларда, качан сакыбаган јанынаҥ техногенный јеткерлер боло бергедий деген чочыдулу айалгалар кӧптӧп каларда, улус мындый служба барын ла болуш аларга кайдаар баштанарын билер. Ол служба — МЧС» — деп, башчы айткан.\nОныҥ ајарганыла, Россия Федерацияныҥ граждан корулаш, сакыбаган јанынаҥ кызалаҥ айалгалар ла олордыҥ салтарларын јоголторы аайынча министерствозы бастыра профильный структуралар ортодо эҥ ле јиит, ол 28 јыл кайра тӧзӧлгӧн. «Бу структура — бӱгӱнги Россияла јажыт деп айдарга јараар. Ол тушта, Советский Союз јайрадылган кийнинеҥ, МЧС тӧзӧӧр деген јӧп јарадылган болгон. Ведомство как-куру јерде тӧзӧлгӧн болгон, ӧткӧн јылдардыҥ туркунына ол улустыҥ јӱрӱмин кичеери ле аргадаары аайынча арга-чакту ведомство болуп калган» — деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада улусты аргадаарына ла болужарына керектӱ бастыра не-немелер бар, ол тоодо авиационный, ӧрт ӧчӱрер ле кӧпчиген сууга алдырткандарды аргадаар техника. Бу система кандый бир јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеерине ле болушка келерине белен болгонын 2014 јылда чайык ӧйинде кӧргӱскен. Ол тушта јаан јеткер-неме болгодый јерлер јаар техника, керектӱ ӧскӧ дӧ не-немелер ол ло тарыйын аткарылган болгон.\n«Бис улус ортодо коромјы болбозын јеткилдегенис, онызын Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин бийик баалап темдектеген. Бу иш-керектиҥ аайына аайлу-башту чыккан тоолу субъекттердиҥ тоозында Алтай Республика база адалган болгон» — деп, башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ бастыра иш јеткер-неме болбозын озолондыра јеткилдеерине ууландырылган. Кызалаҥ айалгалардыҥ салтарларын јоголткончо, андый айалгалар болбозын озолондыра јеткилдеер керек. Онызы, Александр Бердниковтыҥ айтканыла, анчада ла Алтай Республикага јаан учурлу. Нениҥ учун дезе бистиҥ тергеениҥ јери јӱзӱн-башка ар-бӱткендик кызалаҥ болгодый чочыдулу јер болуп јат.\n«Јылдыҥ ла бистиҥ јердӧӧн эки миллионноҥ кӧп туристтер келет, олордыҥ кӧбизи кандый да аҥылу белетениш ӧтпӧгӧн улус. Кезик туристтер аргадаачыларда регистрация ӧтпӧй, кырлар јаар барат, чакпынду сууларла кемелерлӱ јӱзет. Олордыҥ кезиги јеткер-тӱбекке де алдырткан учуралдар болот. Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигер керегинде сананбай, олорды аргадап јадыгар. Слерге јеҥил эмес ле нерелӱ ижигер учун јаан быйанымды айдып турум. Слердиҥ ижигер — чындап та салым берген иш» — деп, башчы ӱзеери айткан.\nАлександр Бердников анчада ла МЧС-тыҥ бистиҥ тергее аайынча Тӧс башкартузыныҥ јааны болгон Игорь Букинге јаан быйан айткан. Шак ла бу кижи ол ведомствоны 2005 јылдаҥ ала 2017 јылга јетире башкарган. Оныҥ ӧзӱмине, арга-кӱчи тыҥыырына јаан камаанын јетирген башкараачы болгон.\nБайрамга учурлалган кӧдӱриҥи ӧйинде кайралдар табыштырылган. Алтай Республиканыҥ эл-јонын ла јерин кызалаҥ айалгалардаҥ корыыр, јеткер-неме болбозын озолондыра јеткилдеер ле андый айалгалардыҥ салтарларын јоголтор бӧлӱкте кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Турачак јурттыҥ 6-чы таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ тискинчизи Алексей Башунов, Кан-Оозы јурттыҥ 9-чы таҥмалу ӧрт ӧчӱрер бӧлӱгиниҥ ӧрт ӧчӱреечизи Владислав Бычков, Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ тискинчизи Николай Ефимов, Алтай Республикада граждан корулаш, кызалаҥ айалгалар ла ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча башкартуныҥ бедиреер-аргадаар отрядыныҥ јааны Иван Смышляев ле бу отрядтыҥ аргадаачызы Александр Решетов кайралдаткан.\nСлужебный ижиндеги једимдери, ак-чек ижи ле профессионал байрамла — Аргадаачыныҥ кӱниле колбой Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтайдагы бедиреер-аргадаачы отрядына ла бу отрядтыҥ 1-кы классту аргадаачызы Эркен Иркитовко, Оҥдой јурттыҥ 8-чи таҥмалу ӧрт ӧчӱрер бӧлӱгиниҥ тискинчизи Роман Сарайкинге, Алтай Республикада граждан корулаш, кызалаҥ айалгалар ла ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча башкартуныҥ бедиреер-аргадаачы отрядыныҥ аргадаачызы Владимир Шипицынга табыштырылган.\nРоссия Федерацияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча ГУ-зыныҥ јааны Андрей Бурлаков кӧдӱриҥилӱ јуун ӧйинде бу службаныҥ тӱгенип јаткан јылдагы ижи керегинде куучындап тура, текши иш чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧткӧнин темдектеген. Ведомствоныҥ ишчилери айыл-јурттарда болгон 252 ӧртти ӧчӱрген, јеткер-тӱбекке алдырткан улусты бедиреери ле болужары аайынча 62 операция ӧткӱрген, 200-теҥ кӧп ДТП-лардыҥ салтарларын јоголторында турушкан, ондор тоолу улустыҥ јӱрӱмин аргадаган.\n«Аргадаачыныҥ профессиязы јаҥыс ла кӱндӱлӱ иш эмес, је анайда ок ол эҥ ле уур-кӱч ле каруулу иштердиҥ бирӱзи болуп јат. Ведомствоныҥ ишчилери јалтанбас, ижине чындык, улуска болужарына јаантайын белен болгоны — МЧС-тыҥ ишчилерин, аргадаачыларды ла ӧрт ӧчӱреечилерди аҥылайт. Ижигерге чындык болгоныгар ла профессионализмигер учун јаан быйан» — деп, ол айткан.\nАргадаачыларды профессионал байрамыла АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ вице-спикери Михаил Терехов ло Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин база уткыган.\n«Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигерди сӱрекей каруулу, уур-кӱч ле ол ок ӧйдӧ кӱндӱлӱ профессияга учурлаганар. Кажы ла кӱн, амыраар ӧй лӧ кӱндер јогынаҥ, слер јеткер-тӱбекке алдырткан улуска болушка келип јадыгар. Слердиҥ јеҥил эмес ижигер учун кайрал — аргадалган јӱстер тоолу улустыҥ јӱрӱми, слерге албаты-јон јанынаҥ тоомјы. Слер болушка кыйалта јогынаҥ келеригерди улус јакшы билер» — деп, Дмитрий Колозин айткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ учында байрамдык концерт болгон, анда Алтай Республиканыҥ јарлу јайаандык ӧмӧликтери турушкан.


Ойто ло тӧгӱндеш - altaicholmon\nОйто ло тӧгӱндеш\nПенсиядагы ӧрӧкӧндӧрдиҥ бирӱзи бу јуукта полицияга комыдалду келген. «Банктыҥ ишчизи» деп аданган бир кижи оны мекелейле, 30 000 салковойын уурдап алган эмтир.\nКарганакка куурмакчы канча ла катап телефон согуп, оныҥ бажын торт «айландырала», оныҥ банковский картазыныҥ, счедыныҥ номерин билип алган. Jаан удабай пенсионердиҥ банктагы счедынаҥ акча јылыйып калган.\nПолиция ол куурмакчыны бедиреери аайынча иштер ӧткӱрет.


Амыр-энчӱ 76-чы јаста - altaicholmon\nУзун амыралта кӱндерде калада јаткан алтайлардыҥ кӧп лӧ сабазы тӧрӧл јурттары сайын таркай берет. Бу туку ла алдынаҥ бери улалып келген јаҥжыгу. Оныҥ учун сакыбаган јанынаҥ берилген бу да узун амыралта кӱндерде балдарды ээчиткенче тӧрӧл јуртым Куладыга амырап алар, ада-энемге айыл-јуртында, мал-ажында болужар деп атандым.\nЧуйдыҥ јолы ару, кар јӱк ле Себиниҥ боочызында кӧп. Туристтерди тарткан кӧлӱктер, карын, ӧткӱре кӧп эмес тушта каладаҥ чыкканыс. Јаан јолдоҥ Каракол ӧзӧккӧ эбирип ийзеҥ, јӱрегиҥ торт башка эдип согулар. Бир јанынаҥ токыналу, экинчи јанынаҥ, байла, бала тужыҥды эске алып, јӱрегиҥ тӱрген-тӱрген «ойноп», кӧкӱп турат. Боочы јурттыҥ эбирилчигинеҥ чыгып ла келзебис, бисти кызыл-оморкок маанылар элбиреп уткуды. Олордыҥ ары јанында Ӱч-Сӱмер ачылат, ӱстинде — чаҥкыр, айас теҥери. Куладыныҥ јурт јеезези Улу Јеҥӱниҥ байрамына эртеледе белен турды…\nКӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде албатылар ортодо «Эземниҥ садтары» деген акция кеминде јурттыҥ ортозында керееске агаштар ла чечектер отургызылар деп, јурттыҥ чадында јарлалган. Он саат киреде айылдыҥ јанында ийт-тумчуктыҥ (шиповник) тоолу тӧзин казып, кӱрекле, суулу канистрала јепселденип, јурттыҥ ортозына једип бардым. «Эҥир јылдыс» кожоҥныҥ кереезинде кӧп улус јуулышкан, иш башталып калтыр. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кандый ӧткӱн, јараш, кунукчылду ла ийделӱ кожоҥдор бар эди. Олорды угуп, ийдезин кайкап, албаты-јоныс олорго јаан кереестер де тургускан. Јууныҥ кийнинде чӱмделген, чындап та ончо алтай калыкты бириктирген бу кожоҥныҥ кереезине эземниҥ сады отургызылып јатканы база јолду ла јакшы. Ол алтай кожоҥго тургузылган баштапкы кереес.\nИштерде јурттыҥ јаандары ла оогош то болчомдоры турушты. Пенсионерлеристеҥ — Нина Мереевна Ямангулова, Нина Шикаковна Чекурашева, Лидия Борисовна Борсукова. Јаандарына чаалдар тудужып, эҥ оогош ӱйедеҥ Алина Неметова, Эзен Калбаев ле Лайсан Чекурашева болуштылар. Эмди Куладыныҥ ортозында Эҥир јылдысты айландыра кыскылтым чечектерлӱ јыраалар, ак чечектӱ аламалар, јодролор, коо сынду кайыҥдар ла каруулчык чибилер турар.\nБу ла кӱн тал-тӱштиҥ кийнинде јурт јеезениҥ башкартузы база бир јаан ла учурлу керек-јарак темдектеп алган эмтир. Ол — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱге учурлай автомаҥтадыш. Кулады ла Боочы јурттардыҥ бу баштаҥкайын Караколдогы јурт јеезе јӧмӧшти. Куучындажып алган ӧйдӧ клубтыҥ тыштында кызыл мааныларла, бичимелдерлӱ транспоранттарла кееркедилген караҥуй-јажыл «ЗиЛ» кӧлӱк белен болды. Оныҥ алдында Кызыл Черӱниҥ кеп-кийимин кийген омок улус чубажып, каткырыжып, фотојурукка тӱжӱп турды. Ыраагынаҥ кӧрзӧҥ, торт ло јуу керегинде советский кинолор санааҥа кирер. Бир эмеш тууразында тайагына тайанып алган сок јаҥыс карганак клубтыҥ јанында кыймыгуны ајыктап турды. Ол Шура Анатова ӧрӧкӧн, јууныҥ балазы. Александра Альдашевна эрчимдӱ јерлештерин, байла, јарадып, бойыныҥ јиит, омок тужын эске алып турган болор…\nБу керек-јаракта сакыбаган јанынаҥ туружып јаткан меге де гимнастерка ла пилотка табылды. Кызыныҥ гимнастерказын Вера Бакчабаева берди. Јуртта мындый кеп-кийим ончого јуук улуста бар эмтир. Ус келиндер оны оок балдарынаҥ ала јаан јаштуларына јетире кӧктӧп кийдирет. Чындап та, ол кандый јакшы, тӧрӧлчи, бийик кӱӱн-санаалу болгоныныҥ темдеги!\nАвтомаҥтадыштыҥ амадузы јууга атанган ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јолыла барып, кажы ла јуртта эземниҥ кереестерине чечектер салары, быйанду сӧстӧр айдары болгон. 80 јыл кире кайра Каракол ӧзӧктӧҥ јуучылдар бу ла јолло Оҥдойго барып, јуулыжып, оноҥ Улалу јаар атангылаган. Тӧрӧӧндӧри, эш-нӧкӧрлӧри олорды Караколго тозып, ыраак ла коркышту јолго ӱйдешкен.\nБичиктӱ-Боом јуртта јуучылдардыҥ кереези јурттаҥ бир эмеш туура, меесте турат. Јаан эмес чеденниҥ ичинде эптӱ јазалган кереести нениҥ де учун сӱреен эптӱ ле јакшы, јуунак кӧрӧтӧм. Ондо Бичиктӱ-Боомноҥ јууга атанган јерлештердиҥ тоозыла сӱрӱ, содон таштар тургузылган. Ортозында кызыл чолмон, кырларында — отурар узун отургыштар. Ого чечектер салып, јанына бир минуттыҥ туркунына тым турдыбыс. Куладыныҥ јурт јеезезиниҥ јааны Сӱнер Капитановна Нонова сӧс айтты. Оноҥ ары Кулады, Боочы, Бичиктӱ-Боом јурттардыҥ автомаҥтадышта туружып јаткандары биригип, кӧлӱктер кӧптӧп, Караколго јеттис. Ондо керееске кирген кийнинеҥ кӧлӱктердиҥ колонназына кош тартар база бир јаан кӧлӱк ле оогош кӧлӱктер кожулды.\nМаанылары элбиреген, чечектериле јаҥыган, кожоҥын чӧйгӧн автомаҥтадыштыҥ туружаачыларын јолой кӧлӱктер сигналыла уткуп, эл-јон удура јаҥып, јылу ӱйдежип турды. Шак ла бу тужында орооныста јаткан башка-башка укту улусты, тергеебистиҥ айылчылары ла бисти бир тӱӱки, бир Улу Јеҥӱ бириктиргени недеҥ де учурлу болгоны јарт сезилди.\nШашыкманныҥ кийнинеҥ Оҥдойго келип, јаан эмес ротабыс аймактыҥ тӧс кереезине чечектердеҥ тискен венок салып, уткуулду кожоҥ кожоҥдоп, быйанду сӧстӧрин айтты. Мынайып ветерандарыска, геройлорыска, балдарыска Јеҥӱбисти тооп, оныла оморкоп, ундыбай јӱргенисти база катап кереледис. Ол ло ок јолло онойып ок кожоҥдоп, учураган улуска, кӧлӱктерге јаҥып, бийик кӱӱн-санаа сыйлап, бойыс та ӧкпӧӧрип, јанып келдибис.\nЈеҥӱниҥ кӱни 9 Майда јурттарыстыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарына кереестердиҥ јанында јаҥжыкканы аайынча митингтер, концерттер ӧтти. Куладыда башкартуныҥ, культура бӧлӱктиҥ, школдыҥ ла јурттыҥ ӧскӧ дӧ эрчимдӱлери јерлештерине солун кӧргӱзӱ, јӱрек сыстадар кожоҥдор, ӱлгерлер сыйлады. Эмди бисте јууныҥ бир де ветераны эзен-амыр артпаган, је олордыҥ эземи, нерези ле јалтанбазы качан да ундылбас. Ӱйедеҥ ӱйеге улалып барар.\nКӱӱк айдыҥ бу кӱндеринде јербойында эл-јонго, јууныҥ балдарына, болчомдорго, тууразында да улуска (автомаҥтадыш тужында) јакшынак байрам сыйлаган јеезениҥ башкартузыныҥ ишчилерине, культишчилерине ле бу керек-јарактарда турушкан ончо улуска быйан болзын. Бу ла бойыс нак, ӧмӧ-јӧмӧ бололы, ӱстибисте айас теҥери, Каракол бажы Ӱч-Эҥмек ӱргӱлјиге турзын.


Баштапкылардыҥ тоозында - altaicholmon\nШӱӱлтелерле ӱлежер мындый тергеелик јуун президент Владимир Путинниҥ Федерал Jуунга эткен Баштанузын јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча тӱп-шӱӱлтелерди јуурына, анайда ок партияны јаҥыртып јарандырарына ууламјылалган болуп јат.\nТергеелерде шӱӱлтелерле ӱлежер площадкалардыҥ ижи кандык айдыҥ учына јетире улалар. Олордыҥ турулталары кӱӱк айда ӧдӧтӧн «Единая Россия 2026» деп федерал партийный конференцияга чыгарылар. Ол керегинде партияныҥ генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак айткан эди.\nАлтай Республика шӱӱлтелерле ӱлежер јуунды эҥ озо ӧткӱрген тергеелердиҥ тоозына кирген. Кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде мындый ок јуундар муниципалитеттер ортодо ӧткӧн. Анда партияныҥ бастыра аймактарындагы чыгартулу улузы турушкан.\nГАГУ-да ӧткӧн јуунда алты площадка иштеген деп айдар керек. «Су-кадык ла экология», «Jонјӱрӱмдик бӧлӱк», «Каланыҥ ичин јарандырары», «Jеткил јадын-јӱрӱм», «Ӱредӱ» ле «Единая Россияны» јаҥыртары» деп адалган площадкалардыҥ туружаачылары турулталу бу јуунда тӧс тӱп-шӱӱлтелерди чокымдагандар.\nБу јуунда «Единая Россиядаҥ» депутаттар, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, јондыктыҥ ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы, бастыра аймактардыҥ делегациялары турушкан. Делегаттар «Единая Россия» политический партияныҥ мынаҥ ары ижи аайынча шӱӱлтелерин чокымдап аларга тушташкан деп айдар керек.\n«Су-кадык ла экология» деп адалган площадканыҥ туружаачылары улус јурт јерлерде медициналык болушты аларын, ар-бӱткенди корыырын, экологический туризмниҥ ӧзӱмин, кату ооруларла тартыжары аайынча программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин, Алтын Кӧлди корыыры аайынча ӱлекерди оноҥ ары бӱдӱрерин тӧс ууламјылар деп чокымдагандар.\n«Jонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ» туружаачылары ајаруны эл-јонныҥ социальный јанынаҥ корулалбаган категорияларына јӧмӧлтӧни тыҥыдарына, кенек улуска социальный инфраструктуралардыҥ объекттерине јайым кирер аргалар тӧзӧӧрине, «Мӧҥӱн волонтерлор» кыймыгуны ӧскӱрерине эткен.\n«Каланыҥ ичин јарандырары» деп адалган площадканыҥ ижинде турушкан улус Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ статузы керегинде јасак јӧптӧӧр керек деп айдышкан. Анайда ок Горно-Алтайск каланыҥ јерлериниҥ гран-кыйузын јаандадары, «Каланыҥ ичин јарандырары» деп партийный ӱлекерди мынаҥ ары бӱдӱрери шӱӱжилген.\n«Ӱредӱ» деп адалган площадкада айдылганыла, бу бӧлӱктиҥ тӧс сурактары ол ӱредӱ ӧткӱрер организацияларда јеткер болдыртпазыныҥ системазын (ӧрт чыгарын болдыртпазы, санитарный, балдарды тартары, ашкарары, јайгы амыраш, школдордо медициналык јеткилдеш) тӧзӧӧри керектӱ болгоны.\n«Jеткил јадын-јӱрӱм» деп площадканыҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ экономико-экологический ӧзӱмине керектӱ јасакберимди јаҥыртарыныҥ сурактарын, анайда ок электроэнергетический системаныҥ ӧзӱми аайынча эдетен иштерди шӱӱшкендер.\n«Партияны јаҥыртары» деп адалган площадкада партийный строительствоныҥ ла партияныҥ идеологиязыныҥ ӧзӱминиҥ сурактары кӧрӱлген. Анда эрмек-куучын баштамы бӧлӱктердиҥ ижиниҥ тузазын јаандадары, партияга јашӧскӱримди јилбиркедери керегинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде турушкан «Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин мынайда айткан: «Алдыста јербойыныҥ талдаштары аайынча јаан кампания. «Единая Россия» партия талдаштарга чыгарып турган кандидаттарын озолондыра ӧткӱрилип турган ӱнбериш аайынча јӧптӧп турган сок јаҥыс партия болуп јат. Озолондыра ӱнбериш текши ороон кеминде кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧдӧр».\nБу площадкада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јаандары, аймактардыҥ депутаттарыныҥ Советтериниҥ председательдери база турушкан. Олор муниципалитеттер ортодо ӧткӧн јуундарда айдылган шӱӱлтелер керегинде куучындаган. «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааны Григорий Пильтин партияныҥ јуундарында флешмоб, модератор ло ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ оноҥ до кӧп сӧстӧри тузаланып турганына ајару эткен. Оныҥ шӱӱлтезиле, байлык орус тилдиҥ сӧстӧрин тузаланар керек.\nБу площадканыҥ туружаачыларынаҥ 131-чи таҥмалу федерал јасакты јоголтор баштану эдер керек, талдаштар ӧйинде јииттерди јилбиркедедис, је оныҥ кийнинеҥ олор ундылып калат деп айткан улус болгон.\nКажы ла площадкада айдылган шӱӱлтелер партияныҥ тӧс бӱдӱреечи комитедине аткарылар ла мынаҥ ары иштерде тузаланылар.\nJуунныҥ учкары турулталар кӧрӱлген ле партияныҥ рекордный сетевой флешмобыныҥ јеҥӱчилдери кайралдаткан. Талдаштар ӧдӧр кӱнде россияндар #УчастОК хэштэгтӱ 135 муҥнаҥ кӧп пост бичиген. Олордоҥ эки-јарым муҥын Алтай Республикада јаткан улус бичиген эмтир. Конкурстыҥ тергеелик камызы байа бичимелдердеҥ эҥ јилбилӱ 37 бичимелди талдап алган. Олор јети номинацияда јеҥӱчилдер болуп чыккан.


Тергееге эдилген госјӧмӧлтӧ керегинде - altaicholmon\n25 јыл кайра, 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-чи кӱнинде, Туулу Алтай Республикага — бӱгӱнги Алтай Республикага госболуш эдер амадула, РФ-тыҥ Президентиниҥ «Туулу Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине госјӧмӧлтӧ эдери керегинде» 309-чы таҥмалу Jарлыгы јарадылган болгон. Елизавета Петровна каанныҥ алтай кӧчкӱндерди Россияныҥ империязыныҥ составына алары керегинде Jарлыгыныҥ кийнинеҥ, бу Туулу Алтай ла оныҥ албаты-јоны аайынча государствоныҥ јааны кол салган учуры јанынаҥ экинчи учурлу государстволык документ болуп јат. Бу документ тергеениҥ экономиказыныҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине кандый учурлу болгоны керегинде АР-дыҥ депутады Николай МАЛЧИНОВ бойыныҥ шӱӱлтелерин айдат.\nАк-јарыкты кӧрӧр алдында\nТегин ле куучын-эрмек ажыра кӧрзӧ, РФ-тыҥ Президенти Jарлыкка кол салганы ла ол документ јарадылганы андый ла кӱч неме эмес деп билдирер, чынынча айтса, бу уур-кӱч, чӱмдӱ бюрократический керек болуп јат. Кычыраачыларга, анчада ла јиит улуска, јарт болзын деп, ол иш-керектердиҥ туружаачызы болгон адымда, документ ак-јарыкка чыгардаҥ озо кандый јол ӧдӱп турганы керегинде, кыскарта да болзо, бичип ийерге турум.\nОзо ло баштап башкаруга, парламентке, бӧлӱктердиҥ башкартуларына бӧлӱктердеги айалга јанынаҥ быжу шиҥжӱ иш ӧткӱрер керек — курч сурактарды илезине чыгарарга ла олордыҥ кажызын белетелип јаткан документтиҥ ӱлекерине кийдирерге. Олорго тӧзӧлгӧлӧнип, јарлыктыҥ ӱлекери белетелет: республиканыҥ курч сурактары; бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥныҥ федерал органдарына беретен јакылталар; јартамалду бичик; акча-экономикалык, технический ле ӧскӧ дӧ тӧзӧлгӧлӧр; кажы ла объекттиҥ ӱлекер-сметный јеткилдежи.\nОл бастыра сурактар РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиле, оныҥ бӧлӱктер учун каруулу ордынчыларыла, федерал министерстволорло, госкомитеттерле, ведомстволорло шӱӱжилет ле јӧптӧштирилет. Олор ажыра эдилген јӧмӧлтӧ документ тӱрген јарадыларыныҥ быжу тӧзӧлгӧзи болот.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ алатаны керегинде аҥылап айдар керек: оныла туштажатаны сӱрекей кӱч сурак, федерал башкаруга ла министрлерге јарлыктыҥ ӱлекерин белетеери јанынаҥ јакылта керегинде документ јарадары сӱрекей керектӱзин ого јартаары керегинде айтпай да јадым. Jӧптӧштиреечи иш-керектер ӧйинде сурак «туй чабылып» та калардаҥ айабас. Ол тушта јарлыктыҥ ӱлекерин федерал министерстволорло, госкомитеттерле, ведомстволорло јӧптӧштирери јанынаҥ эҥ ле уур-кӱч керек башталат. Кезикте бир ле суракла бир ле министерствого канча-канча катап кирерге, јӧптӧштиреечи иш ӧткӱрерге келижет. Jарадуны ла јарлыктыҥ ӱлекерине кийдирилген министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ башкараачыларыныҥ, Россияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ колдорын алган соҥында, документти РФ-тыҥ Президентиниҥ администрациязына табыштырган кийнинеҥ, ого кол салыларына иженерге јараар.\nБу јанынаҥ айтса, XX чактыҥ учында ороондо акча-экономикалык ла ӧскӧ дӧ кызалаҥдар болгон до болзо, республиканыҥ башкараачызы В. И. Чаптынов тергеениҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Петровло кожо РФ-тыҥ президентине ле башкарузына республикага госболуш эдери керектӱзин быжу јартап берген.\nБӱдӱретен иштер чокымдалган\nJарлык Алтай Республикада «Туулу Алтай» деген эколого-экономикалык зонаныҥ статузы болорын артызып салган. Анайда ок АР-дыҥ башкарузыныҥ ла Ӱстиги Совединиҥ бистиҥ тергеениҥ јеринде ишјалга 1,4 кеминде районный коэффициент 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала болоры јанынаҥ шӱӱлтелери јарадылган.\nАнайда ок республиканыҥ башкарузыныҥ мындый шӱӱлтелери јӧмӧлгӧн: јербойында гидроресурстарды ла кату одыруны тузаланатан энергетический тӧзӧлгӧни ӧскӱрери; агропромышленный ла агаш комплекстердиҥ сырьены чеберлеер ле продукция иштеп алар бӧлӱктерин тӧзӧӧри; јердиҥ алдында байлыктардыҥ минерально-сырьевой тӧзӧлгӧзин ӧскӱрери ле олордыҥ переработказын тӧзӧӧри; культураныҥ, полиграфияныҥ, бичик чыгарманыҥ, телерадиоберилтениҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдары; археологияныҥ кереестерин чеберлеери; албатылар ортодо туризмди, альпинизмди ле спортты ӧскӱрери.\nСемипалатинсктеги ядерный полигон Алтай Республикага медико-демографиялык јанынаҥ кандый салталарын јетиргенин јартаары аайынча билим шиҥжӱлер ӧткӱрери, ядерный ченелтелердиҥ јерлерине келижип турган јерлерде јаткан эл-јонныҥ су-кадыгын орныктырары, јербойында јурттардыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмин ичкерледери, Горно-Алтайсктагы госпединституттыҥ ордына госуниверситет тӧзӧӧри ол јарлыкта чокым темдектелген болгон.\nРФ-тыҥ ла АР-дыҥ јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдарыныҥ органдарына јакылталар берилген:\n—АР-дыҥ албаты-ээлеминиҥ комплексиниҥ ӧзӱмине, Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јериндеги школдорды, эмчиликтерди, балдардыҥ школдоҥ озо учреждениелерин электрический јылыдышка кӧчӱрерине керектӱ электроэнергияла тергеени керектӱ кеминде турумкай тӧзӧлгӧлӧ јеткилдеери;\n—Горно-Алтайсктагы, Кош-Агаштагы ла Кӧксуу-Оозындагы аэропортторды соҥында албатылар ортодогы авиаучуштарга келиштирте јаҥыртары (элбедери) керектӱзи керегинде суракты кӧрӧри;\n—АР-дыҥ РФ-тыҥ Президентиндеги Jаантыйынгы чыгартылыгына кеми 1 муҥ квадратный метр кире тураны Москва кала берери ле ол тураны республиканыҥ ар-јӧӧжӧзи эдип кӧчӱрери.\nКызалаҥдар, инфляция, дефолт болгон до болзо\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јарлыгын бӱдӱрери кызалаҥду 90-чы јылдарга, СССР јайрадылып турган ӧйгӧ келишкен. Бӱгӱн, 25 јыл ӧткӧн соҥында, государствоныҥ јааныныҥ јарлыгын ол сӱрекей кӱч ӧйдӧ канайда бӱдӱрген деген суракка каруу алар кӱӱн бар.\nОроондо уур-кӱч айалга да болгон болзо, ас эмес иштер бӱткенин эҥ озо темдектеп ийер керек. Темдектезе, 1993 јылда РФ-тыҥ башкарузыныҥ бир канча јӧптӧри јарадылган. Ол тоодо ишјалга 1,4 районный коэффициент (40%) кожоры аайынча јӧп (29.05.1993 ј.). Республиканыҥ албаты-јоны бу коэффициентти 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25 јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына тузаланып јат. Онызын бис ундыбас учурлу.\nАР-дыҥ келер ӧйгӧ ӧзӱминиҥ узак ӧйгӧ комплексный программазы јӧптӧлгӧн (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 1993 јылдыҥ сыгын айыныҥ 9-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 901-чи таҥмалу јӧби). Бу планды бӱдӱрери бӱгӱнги кӱнге јетире ӧдӧт.\nОл ло јылдарда Россияныҥ башкарузыныҥ «АР-дыҥ Кош-Агаш ла Улаган аймактарыныҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ госјӧмӧлтӧзи аайынча туура салбас иш-керектер керегинде» јӧби јарадылган (25.11.1994 ј., ¹1288). Jӧптиҥ амадузы — Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген аймактардыҥ экономиказыныҥ ла јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине госјӧмӧлтӧ эдери.\nАнайда ок Семипалатинсктеги ядерный полигондогы ченелтелердиҥ салталарына алдырткан бистиҥ тергеениҥ јурттарыныҥ эл-јонына медициналык, јонјӱрӱмдик болуш јетирери, ол јурттардагы санитарно-гигиенический айалганы норма-ээжилерге келиштиртери аайынча федерал адылу программаны РФ-тыҥ башкарузы бойыныҥ јӧбиле (31.12.1995 ј., ¹1307) јӧптӧгӧн. 1996-1997 јылдарга ла 2000 јылга јетире ӧйгӧ тургузылган бу программа бӱткен, тергееге билдирлӱ болуш эдилген болгон.\nӦрӧ адалган јарлыкты ла федерал башкаруныҥ јӧптӧрин бӱдӱрерге, АР-дыҥ башкарузы ла Ӱстиги Соведи јӧптӧр чыгарган. Олордыҥ шылтузында 1993 јылда Горно-Алтайскта пединституттыҥ ордына госуниверситет ачылган. «Туулу Алтай» ЭЭР ижин једимдӱ улалткан, оныҥ туружаачылары арбынду каландар тӧлӧгӧн. Ол каландардыҥ шылтузында Jолдыҥ фондына кӧчӱрилип турган каланныҥ кеми 18 миллион салковойдоҥ 100 миллионноҥ кӧп салковойго јетире кӧптӧгӧн. Республиканыҥ јолдорло колбулу фондын акчала канайда толтырарыныҥ технология-схемазы чокым тургузылганыныҥ шылтузында «Себи-Оозы-Чамал», «Чой-Артыбаш» јолдор јаҥыртылган ла асфальтла бӱркелген. Бу јолдор оноҥ бистиҥ тергееде туризм ӧзӱм алынарына јаан камаанын јетирген.\nАнайда ок ЭЭР-дыҥ чодыла јонјӱрӱмдик курч сурактар аайлаштырылган: ӱредӱчилерге, медишчилерге ишјал тӧлӧлгӧн, аш-курсак, эмдер, кийим-тудум, јонјӱрӱмдик учурлу ӧскӧ дӧ товарлар алылган.\nУлаган аймактыҥ тӧс јурттарыныҥ госэлектрификациязын учына јетирер иш ӧткӧн. Национальный драмтеатрды ла каланыҥ аэропортын јаҥырта јазаарына экспертизалу ӱлекер-сметный документтер белетелген. Бу объекттер јанынаҥ јӧптӧштирӱ федерал министерстволорло, госкомитеттерле (андый структуралар Агентстволор тӧзӧлӧрдӧҥ озо болгон), ведомстволорло, федерал башкаруныҥ председателиниҥ куратор ордынчыларыла ӧткӱрилген. Jаҥыс ла ӱлекерлер эмес, је анайда ок акча-манаттыҥ кеми канча кире болоры, иштер качан бӱдери јанынаҥ база. Оныҥ да учун бу объекттер 10 ло оноҥ до кӧп ӧйдиҥ туркунына акча-манатла тутагы јогынаҥ јеткилделген болгон. Театрды јаҥырта јазаары сӱрекей узак ӧйгӧ чӧйилген деген ајарула мен јӧп. Проектированиеде, строительный иштер ӧткӱрер тушта јастырыштар болгон. Jе арт-учында јарамыкту технический шӱӱлтеге келгендер, театрды јаҥырта тударын акча-манатла јеткилдеериниҥ сурагы чечилген ле объект тузаланарына табыштырылган. Мындый ок айалга Горно-Алтайсктыҥ аэропортыла болгон.\nАайлаштырар арга јок айалгалардаҥ улам\nӦткӧн ӧйдиҥ туркунына бастыра иштерди бӱдӱрер арга болбогон. Планга кийдирилген кезик объекттер соҥында тудулган, јаҥыртылган. Темдектезе, бистиҥ тергеениҥ Москвадагы Jаантайынгы элчилигиниҥ туразы 2009 јылда арендага алылган, јӱк ле 2017 јылда ол Алтай Республиканыҥ ар-јӧӧжӧзи эдип берилген. Мениҥ шӱӱлтемле, бу сурак јӱрӱмде бӱткенине 20 јылдаҥ ажыра ӧй кайра кол салылган ол јарлык јаан камаанын јетирген, тӧзӧлгӧ болгон.\nJе республикадаҥ камаанду эмес финансово-бюджетный, политико-экономикалык, акча-кредитный, технический ле ӧскӧ дӧ айалгалардаҥ улам Jарлыктыҥ бир канча пункттары јӱрӱмде бӱтпей арткан. Ол тоодо: Кадында ГЭС тудары; Талды-Тюргунский уголный разрез аайынча иштер; агропромышленный ла агаш комплекстердиҥ сырье чеберлеери ле продукцияныҥ переработказы аайынча ийде-кӱчтерин тӧзӧӧри; Кош-Агаштыҥ ла Улаганныҥ школдорын, эмчиликтерин ле балдардыҥ садтарын электројылыдышка кӧчӱрери; Кош-Агашта ла Кӧксуу-Оозында аэропортторды јаҥыртары ла олордыҥ ижин орныктырары.\nГосударствоныҥ јааныныҥ Jарлыгыныҥ ӱлекерин белетеериле, јӧптӧштирериле колбулу иштерди Алтай Республиканыҥ Госкомитеди — оныҥ председатели Александр Николаевич Алчубаев, оныҥ ордынчызы Григорий Барзынович Чекурашев, Москвада Александр Поликарпович Манзыров — АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ РФ-тыҥ Президентиндеги јаантайынгы элчизи башкарганын, чындык болзын деп, темдектеерге турум.\nБу Jарлык јиит республиканы оныҥ ӧзӱминиҥ баштапкы алтамдары ӧйинде чеберлеп аларына ла келер ӧйдиҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзин саларына јаан болужын јетирген.


Санаа — jаҥыс, салым — jаҥыс (Улу алтай jурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйын тӧзӧгӧни) - altaicholmon\nСанаа — jаҥыс, салым — jаҥыс (Улу алтай jурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйын тӧзӧгӧни)\nКандый ла керек озо айдылган шӱӱлтедеҥ, оны кӧндӱктирген иштеҥ башталат. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйын да тӧзӧӧри куру jердеҥ табылбаган. Алтай калыгыстыҥ ырысту jӱрӱми учун тартышкан ла бу учун jӱрӱмин берген баатырыстыҥ адыла адалган сый тӧзӧӧр, оны калыгыныҥ магын кӧдӱрип, тузазына иштеген jайалталу jиит улуска берер шӱӱлтени «Ак Чечек» бичик чыгартуныҥ jааны Владимир Кыдыев таап, ол ӧйдӧ «АСКО» фирманыҥ jааны болгон Александр Манзыровко айткан. Бу шӱӱлтени «МиТ» фирманыҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи Геннадий Тайборин jӧмӧгӧн.\nОлор бу шӱӱлтеле аргачылардыҥ ол ӧйлӧрдӧ тӧзӧлгӧн биригӱзиниҥ президенти Юрий Антарадоновко чыккандар. Юрий Васильевич алтай аргачыларла jӧптӧжип, мындый сыйды тӧзӧӧрин jӧмӧгӧн. Ол ло 1991 jылда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ баштапкы сыйын улу алтай jурукчыныҥ ла политикалык, jондык ишчиниҥ чыккан кӱнинде, чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде, табыштырар деп jӧптӧшкӧндӧр.\nАлтай калыктыҥ канча онjылдыктарга туйукталып чыкпаган ӧҥзӱре сурактарын ачыгынча бичип ле кӧдӱрип баштаган «Алтайдыҥ Чолмоны» газет бу керекти база jӧмӧшкӧн. Јондык сый тӧзӧлип, баштапкы лауреатка табыштырылып турарда, газеттиҥ баш редакторы болуп Иван Белеков иштеген. Баштапкы jондык сый 1992 jылдыҥ чаган айыныҥ 12-чи кӱнинде Печатьтыҥ туразында (эмди Најылыктыҥ туразы) тӱӱкичи Григорий Самаевке табыштырылган.\nБаштапкы сыйды табыштырган jууннаҥ\nИван Белеков, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы:\n«Кару нӧкӧрлӧр! «Алтайдыҥ Чолмоны» наjыларын jууйт» деген туштажуны баштап турубыс. Мында jуулган улустыҥ бастыразына шыдары бой-бойын jакшы билижер. Слерди, ончогорды, тӧрӧл газедибистиҥ наjылары ла нӧкӧрлӧри деп оморкоп айдадым.\nТуштажуга алтай калыктыҥ келер ӧйдӧги салымы учун тартыжатан jашӧскӱрим, jарлу билимчилер, бичиичилер, анайда ок jадын-jӱрӱмде jаҥы табылып турган аргачылар jуулышканы сӱрекей jакшы. Оныҥ учун ончогорды редакцияныҥ, профкомныҥ ла редколлегияныҥ адынаҥ уткып, алкыш-быйанымды айдып турум.\nГазет jаҥыс ла солундар jетиреечи эмес, jе ол анайда ок ончобысты бириктирер, сӧс алыштырар ла кӱӱн-санаала ӱлештирер арга-чакту. Бӱгӱн очокты айландыра кӱреелей отурып, алдыбыста кандый сурактар, ӧйкӧгӧн кандый санаалар барын чыгара айдыжып, шӱӱжип кӧрӧктӧр.\nБускалаҥду ӧйдӧ бистий бир уушча калыктыҥ салымы ла jӱрӱми, келер ӧйлӧ колбулу сурактары там катуланып jат. Jаҥы ла талдаштар ӧтти. Эмди республика керегинде сурак кӧрӱлет. Ӱстиги Советтиҥ аайы-тӧӧйи кандый болоры база чокумдалат. Бойыбыста башкару тӧзӧӧри jанынаҥ иштер ӧдӧт. Бу ончо керектер «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ эҥ jаан аjарузында. Албатыныҥ атаанын алар, албатыныҥ jилбӱлерин корулаар, албаты учун сӧс айдар некелте бистиҥ ижибисте тӧс jерде турат.\nБӱгӱн, улу алтай jурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнинде, «АЧ-ныҥ» ӧмӧлиги база бир jаан керек баштап jат. Бу туштажуда jурукчыныҥ сыйы jарлалып, баштапкы лауреадыныҥ ады-jолы адалар. Айдарда, сӧсти туштажуны белетеген Арутай Адаровко ло Светлана Кыдыевага берип jадым».\nСветлана Кыдыева, газеттиҥ культура бӧлӱгиниҥ jааны:\n«Озо чакта ойгор улус «Санаа — jаҥыс, салым — jаҥыс» деп тегиндӱ, байла, айтпаган. Оныҥ учун бис, газетте иштеп турган улус, jаҥыс та кӧрӧр, угар, бичиир эмес, jе кычыраачыларла кӧнӱ туштажар, анчада ла jиит ӱйеле колбуларды тыҥыдар деп молjонодыс.\nБу иштердиҥ бирӱзи 1989 jылда башталган. Газетти ле кычыраачыларды jууктада тарткан «Ӱч-Сӱмер-89» jорык керегинде айдадым. Экинчи jаан иш кожоҥчыларды jууган «Кӱмӱш кайырчак» фестиваль болды. Бу эки jаан кыймыгу ӧзӱп, элбеп, учы-тӱбинде бу туштажуга экелди».\nАрутай Адаров, газеттиҥ jашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ jааны:\n«Кижи кижиле бай болгоны база иле кӧрӱнет. Газедибистиҥ наjыларыныҥ тоозында jайалталу jурукчылар, кожоҥчылар, комусчылар, кайчылар бары кандый jакшы. Бу jииттер бӱгӱн ончозы бисле кожо. Барнаулда культураныҥ институдында ӱренип турган jииттерис база келди. Гуркинниҥ сыйы тӧзӧлип jаткан кӱнде бой-бойысты jӧмӧп, бир кӱрееге jуулышканыс кандый сӱӱнчилӱ».\n«Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 122 jылдыгына учурлай аҥылу газет чыгардыбыс. 6-чы бӱкте улу jурукчыныҥ ӧйинде jӱрген беш алтай алып-эрдиҥ фотоjуруктарын кепке бастыс. Олорды 1937 jылда 11 октябрьда аткылап салгандар. Ол ӧйдиҥ кере бичиктерине кӧрзӧ, кижиниҥ ӧзӧк-бууры аҥданар. Актуга бурулап, каралап, тынын кыйып койгон кайран эрлер, jе чындыкты jажырып болбозыҥ. Ол ӧйлӧ кожо иле-jартына чыгып келди.\nБу чыгарманыҥ ортозындагы бӱкте Гуркинниҥ 1919 jылда тӱрмеде отурала бичиген самаразы бар. Ондо айдылганы бӱгӱнги кӱнле чике тудуш. Улу jурукчы самаразында алтайлардыҥ автономиязы, таҥынаҥ республиказы керегинде айдат. А бисте дезе бир кезек политиктер jастыргылап, республиканыҥ сурагы jӱк бӱгӱн табылган деп jартагылайт.\nӦдӱп jаткан туштажуга бурулып, «Ӱч-Cӱмер-89» jорык керегинде база катап айдып ийер кӱӱним бар. Байлу тууга барып jӱрген балдарды ол jаҥыс ла jаражыла бактырган эмес, jе оныҥ эдегинде тӧрӧл jер, тӧрӧл jон деген jаҥы кӧрӱм-турум ойгонгон».\n«Эмди тӧргӧ Юрий Васильевич Антрадонов чыгып, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ баштапкы лауреадыныҥ ады-jолын jарлап, ого акча ла сый табыштырар».\nЮрий Антрадонов, Туулу Алтайдыҥ аргачылар биригӱзиниҥ jааны:\n«Алтын-Туу» акционер обществоныҥ, «АСКО» фирманыҥ, «Туулу Алтай» акционер обществоныҥ башкараачылары ла ӧскӧ дӧ аргачылар «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баштаҥкайын jарадып ла jӧмӧп, сыйды берер деп шӱӱшти.\nОны jиит тӱӱкичи Григорий Самаевке «Горный Алтай в XVII — в середине XIX веков. Проблемы политической истории присоединения к России» деп бичиги учун табыштырып jадырыс. Сыйдыҥ кеми он муҥ салковой» (колчабыжу).\nГригорий Самаев, тӱӱкичи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады:\n«Тӱӱкибисте акту бойымныҥ ла шиҥжӱ ӧткӱрер институтта иштегендердиҥ кӧрӱм-шӱӱлтези башка болгон шылтактаҥ улам бичик чыкпай удады. Карын, ак санаалу Э. М. Палкин болушты. Б. У. Угаров база камаанын jетирди. Кийнинде бичик чыгартуныҥ jаандары солунарда, Б. Я. Бедюров ло Т. Т. Яйтынов база тыҥ jӧмӧштилер. Олорго болуш учун jаан быйан.\nШиҥжӱ ижимди улалтарга турум. Алтай албатыныҥ тӱӱкизи керегинде база бир бичик баштап алгам. Иш учына jетсе, кепке базылар деп иженедим. Бу сый болуш болуп, jаҥы ийде-кӱч берди».\n«Лауреаттыҥ амадулары jаан эмтир. Темдектелген иштери бӱтсин деп кӱӱнзейдим. Келер ӧйдӧ оноҥ jакшы бичиктер чыгарзын. Бистиҥ тӱӱкибисте кӧрӱлбеген толыктар толтыра, оныҥ jаман-jакшызын ылгап, эл-jонго айдып койор керек. Ол анчада ла jиит ӱйеге керектӱ. Сыйдыҥ учуры шак мында. Оноҥ ол ӧскӧ jиит авторлорды, акыр, канайып эптеп айдар (каткырат), бир сӧслӧ, кӱйӱндирзин, jакшы иштеерине база ӧрӧ тартсын» (каткы-кокыр угулат).\nАлександр Манзыров, «АСКО» фирманыҥ jааны:\n«Сыйды Гуркинниҥ чыккан кӱнинде табыштырар деген амдубыс бӱтти. Jамылу улус аjару этпей туру деп jарбынарын токтодып, бойыска кыймыктанар керек. Эмди ӧй ӧскӧ. Рыноктыҥ теермен-тегелиги акчаны чотоорго ӱредет. А баштап алган jаҥы керекти jарым jолдо токтотпой, учына jетире апарар керек.\nБӱгӱнги берилип jаткан сый керегинде аргачылар jазап билбес. Кезиктери оҥдобойт. Айдарда, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра оныҥ учуры керегинде jартап айдар керек. Кажы ла аргачы акчаны бир де муҥнаҥ берзе, онноҥ болгой, бежен муҥнаҥ да ажыра jууп алар арга бар.\nУлу сӧстӧ уйат jок, jаан сӧстӧ jажыт jок — сыйды тӧзӧӧр баштаҥкайда эрчимдӱ турушкан газетчилер Светлана Кыдыевага ла Арутай Адаровко, редакторы Jыман Белековко jаан быйан айдар керек. Jаҥы баштаҥкайлар база да кӧп болзын, бис, аргачы улус, jакшы керектерди jаантайын jӧмӧӧрис».\nВладимир Кыдыев, «Ак Чечек» бичик чыгартуныҥ jааны:\n«Бистиҥ тӱӱкибисте бу jаан алтам. Мындый сый тӧзӧлгӧнин jаҥыс ла уткыыр керек. Баштапкы лауреат болуп тӱӱкичи кижи чыкканы база jолду.\nБойым текши керекке jӧмӧлтӧ болзын деп, бичиктер кепке базар чыгарту тӧзӧдим. Революциядаҥ озо алтай албатыныҥ jадын-jӱрӱми, ӧткӧн jолы ла тӱӱкизи керегинде бичип койгон солун jуунтылар бар. Олорды табып, jарлап чыгарар амаду тургузадым. Орус билимчилер Радловтыҥ, Вербицкийдиҥ ле ӧскӧлӧриниҥ де кӧрӱми алтайларга кандый болгонын билерге jилбилӱ.\nГуркиндий улу кижиле бистиҥ оморкоор учурыс бар. Оны айландыра биригер, бойын дезе канча ла кире бийикке кӧдӱрер керек деп сананадым. Ол jаҥыс ла jурукчы болгон эмес, jе албатызы учун тынын берген кезер-баатыр ине».\nБронтой Бедюров, бичиичи:\n«Кӱмӱш кайырчактыҥ» кӱреезине jуулышкан сыйындарым ла ийиндерим, бисти мынайда бириктирип, jууй тартып турган текши шӱӱлте, текши амаду бары jакшы. Jылдаҥ jылга, айдаҥ айга мындый jаҥы амадулар табылып, jолыбыста учураган буудактарды jеҥӱлӱ ӧдӱп, ичкери барып jатканыска мен сӱӱнип, бистиҥ келер ӱйебис бар туру деп, кӧрӱп турум.\nӦзӧр jолду албаты ӧрӧгизин, ӧспӧс jолдузы ӧӧн-бӧкӧнин сананар. Мен бодозом, эмди бистиҥ jаҥы республикабыс тӧзӧлгӧниле колбой, Эне-Тилдиҥ ижин элбедер ле эрчимделтер керек. Оны партия деп эмес, кыймыгу деп адазабыс, байла, jакшы болор. Ӧй бирлик ийде ле jаан кыймыгу некеп jат.\nКерек кӧбизинде эмес. Бистиҥ кеп сӧзибис аайынча, туудый коозо болгончо, айакча ашту бололы. Он до кижи, он до, он сегис те депутат бирлик кӱӱн-санаалу jӱргежин, jетен бештеҥ болгой, jӱс те кижидеҥ артык шӱӱлте айдып, jарамыкту сурактар тургузып, олорды бӱдӱрер аргалу.\nБиске курсак-тамак ла кийим-тудум jанынаҥ сананары база керектӱ, а 50, 100, 200 jылдаҥ албатыбыстыҥ тоозы канча болорын илелеп не кӧрбӧс? Оны шӱӱп, сананып отурзабыс, jолыбыс ачылары jарт. Бӱгӱн мында jиит улус кӧп болтыр. Сыйындарыма ла ийиндериме баштанып айдарга турганым мындый: бистиҥ алдыста эмди 100 муҥга jедер jаан алтын ажу бар. Бу тооны ашсабыс, ол тушта ӧрӧ ӧспӧс, бери ӧлбӧс албаты болбой, эл болорыс. Албаты деген сӧс моҥол тилле кул-jалчы деп айтканы. Биске эл jуртту ла эл республикалу калык кемине кӧдӱрилер керек. Ӧрӧлӧй турган jаандардаҥ 5-10 балдарлу билелерге jарамыкту айалгалар тӧзӧӧрин некейли. Эрjинелӱ эл болуп, элбеп барарын кичеейли.\nБот ол Григорий Самаевтиҥ бичиги аайынча. Jаҥы ла ол сыйды алып jадала, кемзинчеҥ кижи буудактар керегинде jетире айтпады. А ол бичикти чыгарарга тартыжарга келишкен. Ойроттыҥ jурты jоголып, ойто орус каанга баккан ӧйдӧ салымыс бычактыҥ мизинде болордо, Алтайдыҥ албатызы, Алтайдыҥ уранкайлары, Алтайдыҥ ойротторы бу кызалаҥда кайда болуп, канайып jолын аайлаганы керегинде бистиҥ кӧзисле кӧрӱп, бистиҥ кӧксисле сезип, айткан бичик-билигис кайда? Jок. Григорий оны ылгап, элгеп, jартына чыгарга чырмайды.\nУлу алып-кезерлеристи база чат ла ундып jадырыс. Эл-jоныбыстыҥ эрjине баатыры Эр Шуну керегинде айтканыс кайда? Ого качан кӧжӧӧ-кереес тургузарыс? Алтайы учун ат-нерелӱ тартышкан Амыр Санаа кайда?\n«Кӱмӱш кайырчак» мынаҥ артык болзын (каткырат). Алкы-jӧӧжӧбис астабазын, артабайлык — ӧҥжийлик, астабайлык — кӧптӧйлик».\n«Бу туштажу «Санаа — jаҥыс, салым — jаҥыс» деген баштанула ӧдӱп jат. Оны jаҥыс ла «Кӱмӱш кайырчак» фестивальла колбоорго jарабас. Кӱрее-куучыныбыс «Алтайдыҥ Чолмоны» наjыларын jууйт» деген кычырулу эди».\n«Акыр, Гуркинниҥ сыйы аайынча чокум шӱӱлте бар. «Алтайдыҥ Чолмоны» ла аргачылар сӱрекей jакшы керек баштады. Бу ла аайыла барза, алтай улустаҥ jада тура бойыныҥ Морозовторы ла Третьяковторы бӱдетени jарт. Сыйды jаҥыс ла билимчилерге эмес, jе jурукчыларга, бичиичилерге, кӱӱчилерге, кееркемел иштиҥ ӧскӧ дӧ бӧлӱктеринде эрчимдӱ турушкандарга берип турза, jакшы болор эди.\nБисте ады-чуузын кӧдӱргедий ӧскӧ дӧ улус бар. Чӧбӧлкӧпти сыраҥай ла ундып jадырыс. Абыс дейле кыйыктап турус па? Ол элдеҥ озо патриот болгон. Крестке тӱжеле, алтай jӱреги тӱҥей ле согулган. Улагашевти эмдиги ӱйе эзетпей турганы база ачымчылу».\n«Бисте бӱдӱретен база бир иш бар. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ бичик-билигин окылу jарадып алар керек. Баштапкызы бӱгӱнги туштажула шылтай табыштырылды. Бу керекти улалтып апарары аргачылардаҥ база кӧнӱ камаанду. Айдарда, Юрий Васильевичле jӧптӧшпӧс аргабыс jок. Аргачылардаҥ болуш болор бо? Ӧмӧ-jӧмӧ ишти улалтарыс па?\n«Jылдыҥ ичинде эки jакшы бичик кепке базылып чыкса, не jӧмӧбӧйтӧн (каткы-кокыр улалат). Сыйды кажы ла jылда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнинде берип турактар. Анайда jараар ба?»\nТурушкандар: «Jараар, jараар…»\n01. 1992 jыл.\nГ. Самаевти ээчиде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреаттары болуп башка-башка јылдарда кожоҥчы Б. Байрышев, режиссер-мультипликатор Т. Мендошева-Муканова, культишчи Т. Енчинов, ӱлгерчи С. Сартакова, јурукчы В. Тебеков, журналисттер В. Кыдыев, А. Санашкин, кӱрешчи Э. Уланкин, кайчы А. Кӧзӧрӧков, археолог В. Соёнов, бијечи А. Шинжина, искусство шиҥдеечи А. Эдоков, актер А. Мамадаков, «Алтай кай» ансамбль, башкараачызы У. Ынтаев, эмчи В. Тадинова, артист А. Марлужоков, чой кӧдӱреечи В. Ельдепов, фотосогоочы Е. Бутушев, јурукчы Н. Чепоков, кожоҥчы Р. Модорова, алтай кеп-кийим кӧктӧӧр «Ай-Тана» ӧмӧлик, башкараачызы Т. Бабрашева, режиссер М. Кулунаков, артист С. Урчимаев, актер А. Товаров, кӱӱчи А. Трифонов, кӱрешчи А. Аткунов, артисттер Р. ла Э. Теркишевтер, билимчи Э. Ядагаев ле ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди, јааны С. Сарбашева чыккандар.


31.08.2021 - altaicholmon\nОна была принята на прошедшем 24 августа Съезде, с этой программой партия идет на выборы депутатов Госдумы Народная программа «Единой России» состоит из двух основных разделов: «Благополучие людей» и «Сильная Россия». Каждый из них включает в себя темы, которые в совокупности охватывают все сферы жизни каждого жителя страны. В раздел «Благополучие людей» входит несколько\nНа территории региона реализуется социальный проект для помощи людям с ОВЗ, запущенный Людмилой Рыспаевой\nЈииттерис кожоҥго, кӱӱге, бијеге јайалталу\nJакшылар ба, кӱндӱлӱ кычыраачылар! Бистиҥ Улаган аймактыҥ эл-јоны сӱрекей jайалталу деп, кайда ла jӱрзем айдадым. Айлыҥнаҥ чыгып келзеҥ, бу айылдаш кижи кожоҥчы, ары jанындагызы — кайчы, база бирӱзи – узанаачы, бирӱзи – эмдикчи… Оныҥ учун мен байлу jеристиҥ улузыла оморкоп, олор учун сӱӱнип jӱредим. Бӱгӱнги бичимелимди аймагыстыҥ кожоҥчы, кӱӱчи ле биjечи jииттерине учурладым. Олордыҥ ортозында\nӦмӧ-јӧмӧ иш турулталу\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей ле Алтайский госуниверситет (Барнаул) ортодо колбу тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган. Шак ол јӧпти јӱрӱмде бӱдӱрер амадула куран айдыҥ 8-9 кӱндеринде (2021 ј.) тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор, археология, этнография ла музеология аайынча кафедраныҥ јааны А. А. Тишкинниҥ башкарганыла бир бӧлӱк шиҥжӱчилер башка-башка археологиялык јуунтыларды шиҥжӱледилер. Ажындыра темедктелгени\nКарелияда калыктардыҥ колбулары\nКанча калыктар јуртаган национал республикада этнический политика јеҥил болбозы јарт. Оныҥ учун кажы ла калыктыҥ јилбӱзин корыыры ла калыктар ортодо эптӱ-јӧптӱ колбулар, амыр-энчӱ айалгалар тӧзӧӧри сӱреен јаан учурлу иш. РЕГНУМ јетирӱлик агентствоныҥ корреспонденти Владимир Станулевич Карелияныҥ национальный ла тергеелик политика аайынча министри Сергей Киселевло республикада ӧткӱрилип турган этнический политика керегинде эрмектешкен. Алтай Республиканыҥ јаҥдарына ла\nКуран айдыҥ 18-чи кӱни – Россияныҥ гран-кыйузын корыырыныҥ тӱӱкизинде јаан учурлу кӱн. 27 јыл кайра, 1994 јылдыҥ бу кӱнинде, таджик-афган гранда Московский пограничный отрядтыҥ 12-чи пограничный заставазыныҥ «Тург» деп пограничный постына боевиктердиҥ группазы табарган. Бир јыл озо — 1993 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 13-чи кӱнинде — Московский пограничный отрядтыҥ Таджикистанныҥ гранын корулап турган 12-чи пограничный\nГорно-Алтайсктыҥ оромдоры там ла јаранат\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген ӱлекер аайынча иштер Горно-Алтайсктыҥ оромдорында улалганча. Эки јылга мында 15 километр јолдор јазалган. Быјыл Трактовыйдаҥ ала тӧҥди ӧрӧ 600 метр јол јазалды, мында јаҥы тротуарлар салынган, јолдыҥ знактары тургузылган, улус автобустарды сакыйтан јап-јаҥы ла јараш павильондор тудулган. Олорды Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгына ла алтай албаты Россияга киргениниҥ 265-чи јылдыгына\n«Россия — јаан аргалардыҥ орооны»: јарлу блогерлер Туулу Алтайда\n«Россия – аргалардыҥ орооны» деген бастырароссиялык проект-ӱлекеринде турушкан ла оныҥ ээчиде «ТопБлог» кӧрӱзинде јеҥӱ алган туружаачылары — Россияныҥ ВКонтакте, ТикТок, Инстаграм деген соцсетьтериниҥ эҥ ле јарлу деп адагадый блогерлери куран айдыҥ 25-30 кӱндеринде Алтай Республикада болуп, кӧп тоолу керектерде турушкан. Олордыҥ чике амадузы – бастыра ороонго Алтай керегинде куучындап, амырап келген улус бойлорын канайда тудунар\nРГО-ныҥ Заповедный школы иштеген\nКуран айдыҥ баштапкы јарымында ороонныҥ башка-башка тергеелеринеҥ келген јииттер, ол тоодо фотографтар, видеографтар, блогерлер, журналисттер Орус географиялык обществоныҥ (РГО) Кадындагы биосферный заповедниктеги Заповедный школыныҥ ижинде турушкан. РГО-ныҥ Туулу Алтайда Заповедный школыныҥ тӧс амадузы аҥылу корудагы бу јер керегинде медиа-контент: фото, видео, бичимел јетирӱлер белетеери ле кийнинде олорды заповедниктиҥ ижиле таныштырган ла учурын јартап-јарлаган керек-јарактарда тузаланары\n«Jӧмӧлтӧ-болуш алгадый эп-аргалар сӱреен кӧп…»\nКуран айдыҥ 6-9 кӱндеринде Татарстан Республиканыҥ Елабуга калазында XIV Бастырароссиялык Спасский јарымка ӧткӧн. Анда РФ-тыҥ беженнеҥ кӧп тергеелеринеҥ, ол тоодо Алтай Республикадаҥ келген делегациялар турушкан. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс ол јарымкада бистиҥ республикадаҥ турушкан делегацияны башкарып јӱрген кижи, «Горный Алтай Экопродукт» јуртээлемдик кооперативтиҥ председатели Ренат ЧЕРНОВЛО ӧдӧр. — Ренат Конганбаевич, XIV Бастырароссиялык Спасский јарымкада тергеебистеҥ кандый предприятилер


Государство кезедӱлерди тыҥыдар учурлу - altaicholmon\nГосударство кезедӱлерди тыҥыдар учурлу\nРоссия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ӧзӱмдерди јербойында чеберлеери, аҥ-кушты чеберлеери чылап ок, кӱнниҥ курч сурактарыныҥ бирӱзи болуп јат. Кызыл бичиктерге кийдирилген аҥ-кушты ла ӧзӱмдерди корыырына ла чеберлеерине учурлай бу јуукта республикан башкаруда јуун ӧдӧрдӧ, «Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузы» деген ФГКУ-ныҥ јааны А. В. КАЙГОРОДОВ андый ӧзӱмдерди чеберлеериле колбулу курч сурактар јанынаҥ јетирӱ эткен болгон. Бӱгӱн оныҥ јетирӱзин газетте јарлап турус:\n—Ас туштап турган, јоголордыҥ бери јанында ла Кызыл бичиктерге кийдирилген ӧзӱмдерди корыыры Алтай Республиканыҥ гран-кыйуга јуук јерлеринде курч сурак болуп артканча. Текши алза, республиканыҥ јеринде эки муҥнаҥ кӧп бӱдӱм ӧзӱмдер ӧзӧт. Олордыҥ кезиги бистиҥ ороондо, гран да ары јанында эмдер белетеерге фармацевт промышленностьто тузаланылат. Рынокто анчада ла «Алтын тазылга» (Родиоларозовая) суруу јаан. Бу талайдыҥ кеминеҥ 1800-3200 метр бийиктей јерлерде, сууларды јакалай, кайа-таштарда ӧзӱп турган ӧзӱм. Оны искусственный эп-аргала ӧскӱрери кӱчке келижет.\nОл ӧзӱмге суруу јаан болгон учун, келер де ӧйдӧ оны улус казары улалары јарт. Jе андый казыш ӧйинеҥ ӧткӱре элбеде ӧткӱрилип турарда, ол ӧзӱмниҥ тоозы да, ӧзӱп турган јерлери де там ла там астайт. Кыскарта айтса, экология јанынаҥ јаан чочыдулу айалга тӧзӧлгӧн. Керектиҥ аайы бӱгӱнгидий ле кеминде барза, ол ӧзӱм келер јуук ӧйдӧ јоголордоҥ до айабас деген јаан чочыду бар.\nТургуза ӧйдӧ бу тазылды казып алары керек дезе промышленный кемине јеткен. Jасактыҥ ээжи-некелтелерин бузып, ол тазылды касканынаҥ алып турган кирелтениҥ кеми миллиондор салковой. Мынайып государствого ондор тоолу миллион салковойдыҥ чыгымы эдилет. Пограничниктер 2016 јылда улустаҥ ээжи-некелтелерди бузып казып алган ла транспортло апарып јаткан 4515 килограмм «Алтын тазылды» айрып алган, быјыл—1237 килограмм. Ээжи-некелтелерди бускан улус каруузына Россия Федерацияныҥ КоАП-ыныҥ 8.35 тизими аайынча тургузылат. Jе административный каруузына јӱк ле тазылды каскан улус (исполнительдер) тургузылып јат, андый ишти дезе кӧбизинде ӧскӧ јерлердиҥ тербезен, јаантайын јадатан јери јок улус бӱдӱрет. РФ-тыҥ КоАП-ында соучастиениҥ институды јок болгон учун, бу ишти тӧзӧгӧн, ӧдӱштирӱлер эткен ле ӧскӧ дӧ улус каруузына тургузылбай, тууразында артып калат. Бистиҥ шӱӱлтебисле, Россия Федерацияныҥ јасакчы органыныҥ алдына РФ-тыҥ КоАП-ына мынайып тууразында артып турган улусты база каруузына тургузары керегинде ээжи кийдирер керек.\nКуран айдыҥ 9-чы кӱнинде Барнаул каланыҥ кижизи В. В. Ульянов аайынча јаргылык керек учына јетти. Бу керектиҥ тӱӱкизи 2016 јылдыҥ ӱлӱрген айында башталган: 2016 јылдыҥ куран айында бу кижинеҥ текши бескези 2064 килограмм кургадып салган «Алтын тазылды» айрып алган болгон. 2016 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Барнаулдыҥ Индустриальный районыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы дезе В. В. Ульянов аайынча административный јасакбузыштыҥ керегин токтодып, 91 сумал «Алтын тазылды» бу кижиге кайра јандырзын деп јӧп чыгарган болгон.\nВ. В. Ульянов чындап та бурулу болгонын керелеп турган материалдарды шылучылар текшилей јууган соҥында, беш јаргыны ойноп алгандар. Ол тоодо обжалованиениҥ ӧйин орныктырары, јаргыныҥ бу кижи аайынча административный керекти токтодоры керегинде јӧбин токтодоры јанынаҥ. 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-чи кӱнинде Барнаулдыҥ Индустриальный районыныҥ јаргычызы В. В. Ульянов административный јасакбузыш эткен деп јӧп чыгарган—бу кижиге 2500 салковойдыҥ штрафы салылган, «Алтын тазыл» конфисковать эдилген.\nРоссия Федерацияныҥ Уголовный кодексиниҥ 259-чы тизиминде (Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигине кийдирилген организмдердиҥ јерлерин јоголтконы ол организмдер јоголорына экелгени) «популяций» деген сӧсти «популяция» (бир тооло) деген сӧслӧ солыыр керек деп шӱӱлте эдедис.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ 2006 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 5-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигин такып кепке базары керегинде» 283-чи таҥмалу јӧбиле «Кызыл щетка» (Родиолачетырехнадрезная), «Кызыл тазыл» (Копеечник чайный), «Маралий корень» (Левзейсафлоровидный) Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген. Алтай Республиканыҥ 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱнинде јарадылган «Алтай Республикада административный јасакбузыштар керегинде» 69-РЗ таҥмалу јасагыныҥ 15-чи тизимиле болзо, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген, ас туштап турган ла јоголордыҥ бери јанында тындуларды ла ӧзӱмдерди јоголтконы учун административный каруузына тургузар керек.\nПограничный башкартуныҥ ишчилери јылдыҥ ла јасактыҥ ээжи-некелтелерине келишпес ӧдӱштирӱдеҥ республикан Кызыл бичикке кийдирилген 4000 килограммнаҥ ас эмес ӧзӱмдерди айрып алат. Темдектезе, 2017 јылда андый ӧдӱштирӱдеҥ 408 килограмм «Кызыл щетканы», 1816 килограмм «Маралий кореньди», 1280 килограмм «Кызыл тазылды» айрып алган.\n1995 јылда кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде јарадылган «Jеткер болдыртпазыныҥ федерал службазы керегинде» 40-ФЗ таҥмалу федерал јасактыҥ 11.1 тизимиле болзо, пограничный иштиҥ ууламјыларыныҥ бирӱзи Россия Федерацияныҥ экономикалык ла ӧскӧ дӧ јилбӱлерин гран-кыйуныҥ јанында јерлерде корыыры болуп јат. Jе јасактыҥ 51-чи тизимиле, пограничный башкарту (управление) Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген, ас туштап турган ла јоголордыҥ бери јанында тындуларды ла ӧзӱмдерди јоголткон административный јасакбузыштыҥ керегин кӧрӧр лӧ протоколдор тургузар чыдулу органдардыҥ тоозына кийдирилбеген. Бистиҥ шӱӱлтебисле, пограничный башкартуны шак андый иш-керектер ӧткӱрер чыдулу органдардыҥ тооломына кийдирген болзо, онызы сӱрекей јарамыкту ла јаҥыс ла тузазын јетирер эди.\nГосударственный ар-јӧӧжӧни башкарары аайынча федерал агентствоныҥ Алтай Республикадагы тергеелик башкартузыныҥ јетирӱзиле, јаргыныҥ јӧби аайынча конфисковать эдилген тазылды Россияныҥ Алтай Республика аайынча УФССП-зы ого табыштырат. Конфисковать эдилген јӧӧжӧни государствоныҥ ар-јӧӧжӧзине кӧчӱрери Росимуществоло токтодылган. Керектиҥ аайы 2012 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ бери мынайда болуп калган—конфисковать эдилген ол ло «Кызыл тазылды» јоголтып саладылар. Бистиҥ шӱӱлтебисле, керектиҥ аайы мынайда болуп калганы јастыра керек. Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ле браконьерлердеҥ айрып алган ӧзӱмдерди, фармацевт промышленностько керектӱ баалу-чуулу сырье-байлыкты, государствоныҥ јӧӧжӧзине (кирелтезине) кийдирер керек.\nКызыл бичиктерге кийдирилген аҥ-кушты, ӧзӱмдерди ӧлтӱргени, казып јоголтконы учун административный кезедӱлер сӱрекей јымжак. Браконьер улуска ол чычамча штрафтар не де эмес—олордыҥ ӧдӱштирӱзинде миллиондор салковой акча. Кезедӱни катуландырбаганча, текши айалга јакшы јанындӧӧн качан да кубулбас. Мынайып ла керексинбей отурзаас, Кызыл бичиктерге кийдирилген ӧзӱмдер, государство јанынаҥ чокым алтам эдилбегенинеҥ улам, јуук ӧйлӧрдӧ јоголып та калардаҥ айабас.\nА. СУЛУКОВ белетеген


Учуры јаан иш - altaicholmon\nУчуры јаан иш\n2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде архив-кӧмзӧниҥ ишчилери Россияныҥ государстволык кӧмзӧ службазына 100 јыл толгонын темдектеп јат. Олордыҥ ижиниҥ тӧс амадузы Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизин документтерде чеберлеери болуп јат.\nТӱӱкиле јилбиркеп, ол јанынаҥ тереҥ билгирлер аларга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде там ла кӧптӧп јат, оныҥ учун чокым јетирӱлерлӱ документтерди чеберлеген кӧмзӧниҥ учуры бисте бийик баалалат.\nКӧмзӧ — ол ӧткӧн лӧ келер ӧйди бириктирген бӱк, анда албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмин ле кӧгӱс байлыгын кӧргӱскен билим, культура, јон-экономикалык ла политикалык учурлу толо ло чындык јетирӱлер чеберлелет. Оныҥ да учун кӧмзӧниҥ ижи бийик баалалып турганы јолду.\nРоссияныҥ кӧмзӧзине јӱк ле 100 јыл ба? деп, кӧп улустыҥ кайкаар да аргазы бар. Чынын айтса, кӧмзӧ аайынча службаныҥ тӱӱкизи чик јок бай ла јаан…\nРоссияныҥ кӧмзӧлӧриниҥ бир чактыҥ туркунына иштеп келгени Албаты Комиссарлардыҥ Совединиҥ «О реорганизации и централизации архивного дела в Российской Социалистической Федеративной Советской Республике» деп декреди чыкканыла колбулу болгонын темдектеп айдар керек. Кӧмзӧниҥ кӱни тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинде база темдектелет. Jе Совнаркомныҥ декрединиҥ 100 јылдыгын темдектеп тура, оныла кожо кӧмзӧниҥ ижи бир ууламјыла бир аай башталганын ундыбас керек. Эҥ ле учурлузы — тӱӱкиниҥ документтеринде айдылганына чындык артары болуп јат.\nУчурлу керектер керегинде бичимелдер кӧптӧгӧниле кожо јетирӱлерди чеберлеери јанынаҥ сурактыҥ учуры там бийиктеген. Анайып, аҥылу учурлу јетирӱлерди канча кире ӧйгӧ чеберлеери чокымдалып башталган. Оныла кожо кӧмзӧниҥ ижи тӧзӧлип, кӧндӱккен.\nӦткӧн чактарда јаҥы тӧзӧлип турган галалардыҥ тӱӱкизин бичиген документ-чаазындар княжестволордыҥ, каандыктардыҥ, монастырьлардыҥ, соборлордыҥ бойлорыныҥ кӧмзӧлӧринде чеберлелгенин билерис. Мынаҥ кӧргӧндӧ, архив-кӧмзӧниҥ тӱӱкизи государство деп оҥдомолло јуук колбулу болгоны јарталат.\nРоссияда баштапкы документтердиҥ ӧйи 10-чы чакка келиижип јат. Ол тушта олорды ларник деп јамылу кижи чеберлеген. Оныҥ учун ларникти баштапкы кӧмзӧчи деп айдарга јараар. Россияда 18-чи чакта «кӧмзӧ» деп оҥдомол табылгалакта, олор «хранила», «казна», «казенка», «бумажница», «присутственное место» деп адалган. Кӧмзӧниҥ документтери ээлемниҥ, јаргыныҥ, идеологияныҥ бӧлӱктериниҥ тыш колбулар аайынча службаларында тузаланылып, летопись-бичимелдердиҥ тӧзӧлгӧзи болгон.\nПолитикалык јайрадылыштардыҥ улам документтер чеберлеер јерлер база солынган. Москваныҥ ла Русьтыҥ кӱчи тыҥып, бойына бактырган јерлер кӧптӧгӧниле кожо документтер Москваныҥ кӧмзӧзинде чеберлелген. Анайып, Тӧс кӧмзӧ «Государева казна» деп адалып, акча-манатты, кӧмзӧни ле канцелярияны бир јерге бириктирген. 16-чы чакта документ-чаазындарла иштеерге дьяктыҥ јамызы јарадылган. Ол ого бӱдӱмјилелген учрждениелерди башкарганыла коштой, тузаланарынаҥ чыгарылган документтерди чеберлеер ишти база бӱдӱрген. Приказтар (государстволык учреждение) чыгып баштаганыла колбой, кажы ла учреждение приказ (ведомство) бойыныҥ документ-чаазындарын бойында чеберлеер боло берген. Эҥ јаан учурлу документтер Поместный, Разрядный ла Посольский приказтарда чеберлелген.\nJе бу ӧйлӧрдӧ архив-кӧмзӧниҥ ижи јаан учур алынбаган. Документтерди бир јердеҥ ӧскӧ јерге кӧчӱрип баштаган ӧйдӧ олордыҥ кезиктерин ӧнӧтийин де јоголткон учуралдар болгон.\nJербойында бойы башкарынганыныҥ шылтузында јербойыныҥ кӧмзӧзи база тӧзӧлип башталган. 1550 јылда кепке базылып чыккан Царский Судебник государстволык учурлу ончо керектерди бичиген документ-чаазындарды аҥылап чеберлеерин некеген. «Разметный бичиктерди» тургузып, бирӱзи тӧс јерге аткарылган, экинчизи јербойындагы кӧмзӧдӧ чеберлелген.\nӦйдиҥ солынганыла кожо эскирип, учурын јылыйткан документтер «казенкаларда» кӧмзӧлӧнгӧн. Ол бек кӱрчектӱ темир эжиктӱ, темирле чаараштай бектелген кӧзнӧктӧрлӱ аҥылу кып болгон. Кажы ла документ башка баштыкта чеберлелген. Олорды тооло темдектелген кайырчактарга сугатан. Кажы ла «приказной» кӧмзӧчи документтердиҥ тооломолын ӧткӱрер эп-сӱмени таҥынаҥ бойы табып алатан. Аҥылу учурлу документтерге экинчи экземпляр јазалатан. Документтиҥ бойын тузаланарга кӧмзӧдӧҥ чыгарарга бергилебейтен. Тӧс учреждениелер бойлорыныҥ тооломол-бичиктерин ӧрӧги турган јаҥдарга кыйалтазы јогынаҥ кӧргӱзер јаҥду болгон.\n18-чи чактыҥ баштапкы јарымызында, Петр 1 каан јаҥга келгениле колбой, кӧмзӧниҥ ижинде јаҥыртулар башталган. Jаҥда кубулталар эдилген ле кӧмзӧниҥ ижи эрчимделген. Оныҥ бажында кӧмзӧ лӧ канцелярия эки башка бӧлӱнип, кажызы ла таҥынаҥ башка учреждение боло берген.\n1720 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнинде (јаҥы кӱнтоолошло тулаан айдыҥ 10-чы кӱни) јарадылган Генеральный регламентке баштапкы ла катап архив деп оҥдомол кийдирилген. Бу регламент Россияда баштапкы текшигосударстволык правовой акт деп чотолып јат. Анда кӧмзӧниҥ ижи тӧзӧӧндӱ чокымдалып, архивариус «самараларды јууп, чеберлеечи, реестрларды ла чаазындарды собураачы…» кижи болоры керегинде айдылган. Ого ӱзеери, Генеральный регламентте анайда ок документтерле иштеери ле олорды чеберлеери јанынаҥ ээжилер база бичилген.\n18-чи чакта уездтердиҥ, губерниялардыҥ, ведомстволордыҥ, јербойында бойы башкарынган калалардыҥ бойлорыныҥ таҥынаҥ башка кӧмзӧлӧри ачылган. Бу ок ӧйдӧ јаргы органдарда кӧмзӧниҥ бӧлӱктери база тӧзӧлгӧн. Кӧмзӧниҥ ижин јарандырар иш ӧдӧрдӧ, документтер собурылып, бир јердеҥ ӧскӧ јерге кӧчӱп, башка-башка калаларга таркаган. Анайып, документтер тематикалык, хронологиялык ла оноҥ ло ӧскӧ ууламјыларга бӧлӱнген. Тӱӱкиниҥ кӧмзӧлӧри ачылган кийнинде, билим иштерде ол документтерди элбеде тузаланар аргалар тӧзӧлгӧн лӧ тӱӱкилик билимге бу кӧмзӧниҥ документтери байлык тӧзӧлгӧ берген.\n19-чы чакта министерстволор тӧзӧлгӧн. Оныҥ кажы ла департаментинде бойыныҥ кӧмзӧзи ачылган. Jе документтерди чеберлеерине јарамыкту јер јок болгоны учун ла документтердиҥ кӧп болгонынаҥ улам олордыҥ кӧп сабазын кереги јок арткан кандый бир кыпта салатандар. Оноҥ улам документтердиҥ бир канчазы јылыйып ла ӱрелип калатан.\n19-чы чакта болгон реформаларла кожо государствоныҥ учреждениелеринде ойто ло катап солунталар эдилген. Jоголтылган ла бириктирилген учреждениелердиҥ документтерин чеберлеер амадула кӧмзӧниҥ ижи база јаҥы тебӱ алынган. Кӧп министерстволордо бирлик кӧмзӧлӧр ачылары башталган. Олорды бирлик керектердиҥ департаменттери ол эмезе министерстволордыҥ канцеляриялары башкарган.\nДокументтердиҥ тоозы кӧптӧгӧниле кожо ведомстволордыҥ кӧмзӧлӧриниҥ тоозы база ӧскӧн. Оны кирелендирерине ууламјылалган баштапкы јакару-јакылта 1829 јылда чыккан. Николай 1 каанныҥ јӧптӧп чыгарган јӧбиниҥ резолюциязында «керектӱлерин талдап алала, артканын јоголторго до јараар» деп айдылган. Бир јыл ӧткӧн кийнинде, император јажытту эмес ле тузаланбагадый документтерди лапту талдайла, јоголтсын деген јакару берген. Кийнинде министерстволордо јуулган документтер ылгалып, олордыҥ чеберлелетен јылдары ойтодоҥ чокымдалган.\nБу јаҥырталардыҥ шылтузында јербойындагы органдар ла ведомстволор документтерди бойлоры јууп ла ылгап баштагандар. Онызы канцелярияларды јоголтор айалгалар тӧзӧгӧн.\n1873 јылда архив-кӧмзӧлӧрдиҥ ижин ајаруда тударга удурумга иштейтен камыс тӧзӧлгӧн. Бу камыс документтерди узак ла кезек ӧйгӧ чеберлейтен, олорды јоголторго јӧп чыгаратан ӱч бӧлӱкке бӧлилген. Кийнинде ончо кӧмзӧлӧр бу аайыла иштеп баштаган. Бар документтерди учурыла башкалап, эки јара бӧлигени тургуза ӧйдӧ иштеп турган службага билим ууламјы берген.\nРеформалардыҥ ӱлекерин юстицияныҥ министерствозыныҥ Москвадагы кӧмзӧзиниҥ директорлоры Н. В. Калачев ло Д. Н. Самоквасов тургускандар. Олор кӧмзӧлӧрдиҥ ишчилерин белетеери јанынаҥ ла государствоныҥ кӧмзӧзинде бир тӧс башкарту болор учурлу деген сурактарды кӧдӱрип тургускандар. Jе башкараачы јаҥдар бу шӱӱлтелерди јӧмӧбӧгӧн. Андый да болзо, документтерди аайы-бажы јок јоголторыла тартышкан губернский комиссиялар тӧзӧлгӧн. Оныҥ шылтузында тӱӱкилик учурлу кӧп тоолу документтер бистиҥ ӧйгӧ јетире чеберлелген.\nАрхив-кӧмзӧлӧрдиҥ ижин башкарар бирлик система јӱк ле 20-чи чакта тӧзӧлгӧн.\nРеволюциядаҥ озо Россияда государственный кӧмзӧ јок болгон деп айдарга јараар. Кӧмзӧниҥ кабинеттери министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ бойлорында ла иштеген. Каан јаҥы туштагы Россияда улус кӧмзӧдӧҥ документтерди кандый да тудуу јогынаҥ јайым алатан. Jаҥ солынган кийнинде, 1918 јылдыҥ кандык айыныҥ 2-чи кӱнинде архив-кӧмзӧлӧрди башкаратан тӧс комитет тӧзӧлгӧн. Ол кӧмзӧлӧрди удурумга башкарарын ла нормативный документтерди белетеерин бойыныҥ ајарузында туткан.\n1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде Албатыныҥ комиссарлары «О реорганизации и централизации архивного дела в РСФСР» деген декрет чыгарган. Бу декрет аайынча тӧзӧлгӧн государстволык централизованный система 2004 јылга јетире иштеген.\nДекреттиҥ некелтелериле башкартулардыҥ ведомственный кӧмзӧлӧри јабылып, анда чеберлелген документтердиҥ бастыразына шыдары государствоныҥ јаҥыдаҥ тӧзӧлгӧн Бирлик фондына кӧчӱрилген. Бу ӧйдӧҥ ала Башкаруныҥ учреждениелерине аҥылу јӧп јогынаҥ бойы баш билинип документтерди јоголторы токтодылган. Документтерди јӧп јогынаҥ јоголткон учреждениелер јаргыга берилетен. Бистиҥ республикада архивтиҥ службазын башкарарга кӧмзӧниҥ керектери аайынча тӧс башкарту тӧзӧлгӧн.\nАнайып, архив-кӧмзӧниҥ керектери баштапкы ла катап государстволык учур алынган. Бу ла ӧйдӧҥ ала Россияныҥ кӧмзӧ аайынча службазы бирлик эп-аргала иштеп баштаган.\n1918 јылда ӧткӱрилген јаҥыртулардыҥ шылтузында кӧп документтер эмдиги кӧмзӧлӧрдиҥ байлык тӧзӧлгӧзи болуп артат. Гражданский ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында иштеген архивисттер биске кӧп тӱӱкилик учурлу документтер артыргызып салган. Документтердиҥ кезиги јылыйган да болзо, је олордыҥ кӧп сабазы бӱгӱнге јетире чеберлелет. Бистиҥ ороонныҥ архивтери јетирӱлик байлыктарыла, документтериниҥ тоозыла телекейде баштапкы јерде турган ороондордыҥ тоозына кирет. Бисте бар документтер јогынаҥ телекейдиҥ тӱӱкизин толо шиҥдеер арга јок деп айдар керек.\n100 јылдыҥ туркунына кӧмзӧ јуур иште кӧп јаҥыртулар болгон. Архивтиҥ ишчилери јаҥыс ла документтерди јууп, чеберлеп турган эмес, олор анайда ок шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрет. Архив-кӧмзӧниҥ документтери государствоныҥ керек-јарактарына айдары јок јаан туза јетирип јат деп темдектеер керек. Бисте бар энчини чеберлеп турган ишчилер ченемелиле ӱлежип, јаҥжыгуларды улалтып, бӱгӱнги кӱнде эрчимдӱ ле ак-чек иштеп јадылар.\nАР-дыҥ ЗАГС ла кӧмзӧниҥ керектери аайынча ком итединиҥ ишчизи


Той кÿн « Свадебный портал Республики Алтай\nАлтай тойды öткÿрери\n1. Эртен тура кÿн чыкса ла кайынга барар. Эки кижи — уулдыҥ аказы эмезе таайлары. Тоомјылу, айлынаҥ чыгым чыкпаган, јакшы јадынду, аракы кöп амзабас улус болзын. Бойыла кожо арчын, кыйра, сÿт, алтай аш-курсак алар. Ар-бÿткенге једип, таайы кижи: «Кайракоон, баш болзын!» — деп, бажын сыймап, айдынып, кыйраны буулаар. Бу öйдö экинчи кижи от камызар, бажын сыймап, айдынар: «Öрö турган Кудайыма, Айлу-Кÿндÿ Алтайыма баш болзын!» Кыйраны буулап турган кижи бу сöстöрди кыйалта јоктоҥ айдар учурлу. Кыйраны буулаза, бир учы öрö, экинчи учы тöмöн болор. «Öрö турган Кудайыма, Јер-Энеме баш болзын!» — деп, кÿн аайыла сÿтле 6-8 катап ÿрÿстеп, тизеленеле бажын сыймап мÿргÿÿр. Камызып салган отко арчын салып, сÿтти амзадып, аш-курсак салып айдынар.\n2. Ак кайыҥ келзе, тойдыҥ алдында айылдыҥ ээзи эр кижи — адазы айылын арчындайла, отко салып, одын сÿтле ÿрÿстеер, амзабаган аш-курсактаҥ амзадар (сарју, быштак, талкан, курут, эт бышкан болзо, тузаардаҥ озо, амзадар). Айдатан сöстöрди айдала, бажын сыймаар.\n3. Кайыҥды экелеле, тöзинде бÿрлерин 1 кары (50 см) алып ийер. Алган бÿрлерди кыйралайла, тÿнÿкке ле эжиктерге буулаар (аказы да буулаарга јараар). 1 кулагы öрö кÿн аайынча, 2-чи кулагы тöмöн болор.\n4. Јеҥези кижиниҥ јараштыра јууп салган орынга таайы кöжöгöлÿ кайыҥды јöлöп салар. Öскö толыкка, туура јöлööргö јарабас.\n5. Тогус саат киреде 2 јеҥези, ол эмезе јиит кыстар, керечилери аш-курсактаҥ алып, келинди колтыктап, јаҥыс сööктÿ аказыныҥ айылына апарар (уулдыҥ бойыныҥ да аказы болзо, кем-јок). Суу кечирбес, јолы јараар деер. Келин отургызатан айылдыҥ ээзи печкезиниҥ ичин арутап салар (чаазын, оноҥ до öскö кир-тор болбос учурлу).\nКелин отургызар айыл керегинде нени айдарга јараар? Мениҥ билер-кöргöнимле, кöп учуралдарда бу суракты – кемниҥ айылына кысты отургызарын — той ло кÿнде шÿÿжет. Онызы ойто ло шакпыртка экелет, ол айылдыҥ улузы озолондыра белетенбей калат: одын, туразын ару туткылабайт, кеп-кийим кийлебейт, керек дезе, айылдыҥ ээлери де ÿйде јок болуп калат. Анайда ок ол шакпырт ла бу суракка учур бербегенинеҥ улам, келинге барар јол балкаш, чалкан, сÿреелÿ де болот. Онызы чек јастыра деп кöрöдим. Оныҥ учун тойго белетензе јаҥыс ла аш-курсакка эмес, је öскö дö сурактарга ајару этсе јакшы болор.\n6. Той болотон айылдыҥ очогын белетеер. Оттыҥ айагына кайылткан сары сарју тургузылар. Кайнаткан эттиҥ мÿниниҥ ÿзин кайып, бу сарјуга кожор. Јакшы, ток-тойу, јымжак јÿрÿмдÿ болзын дегени. Казанга суску эмезе узун туткалу јаан агаш калбак болгон болзо, оноҥ јакшы.\n7. Келинге бир 10-11 саатта барар. Отургыскан айылга арчынду, кыйралаган сÿттÿ, аш-курсакту, кöчöлÿ, эттÿ барар. Кöжöгöни эки јеени тудар. Јеендерди тойдоҥ озо кöстöп, олордыҥ энелери кеп-кийим јазап салган болзо, јакшы болор эди. Кöгÿспек, јеҥил бöстöҥ бöрÿк эделе, чачактап салза, балдар јараш кöрÿнер. Той болотон кÿнде меҥдеп туруп, келишкенче ле, эмезе ыраактаҥ келген уул деп, öскö дö укту баланы тургузадыбыс. Ол чек јарабас. Кыс баланыҥ јеени оҥ јанынаҥ, уул баланыҥ јеени сол јанынаҥ (эпши – оҥ јаны, эр — сол јаны деп сананып алыгар). Кезик аймактарда эки јеени экилези уулдыҥ јеендери болот, бу суракты шиҥжÿлеп кöрöр керек.\nКöжöгöни 12 јаштаҥ öрö балдарга кöдÿртер, нениҥ учун дезе сööги öрÿбеген дежер. Алдында, эмди де кезик јурттарда јеендердиҥ кејегелерине кыйра буулаар болгон. Олор бöрÿк јок барбас, айса болзо, оору-јоболго бастыртар. Ӱй улус кыйалта јоктоҥ бöрÿктÿ, платту, јикпелÿ болор керек. Келинди кожоҥду, каткылу, бијелÿ экелер де, барар да. Кöрмöс јукпас дежер.\n8. Келин отургыскан айылга јууктап, эжиктиҥ јаагына кöжöгöни јöлöп салар, кезик јерлерде кöжöгöни келин отурган айылдööн кийдиргилейт, ойто бÿрлерин сындырып чыгаргылайт. Айылдыҥ тыштына, эжикке јöлöп салза, јакшы.\n9. Кöжöгöлÿ улус јаҥарлап барат. Бу туштыҥ јаҥар кожоҥдоры бу.\n10. Келин отурган айылга кирер. Јеҥезинеҥ, јестезинеҥ одын боыгар байлаарыгар ба, айса келинге келген чыгартулу кижи јаҥдазын ба деп сурар. Эмдиги öйдö кезик улус айылыныҥ одын бойы байлап јат, öскö улуска байлаарга бербейт. Отты јаҥдайтан алкыштарды алкыштардыҥ бÿгинеҥ кöрÿгер.\n11. Јаҥыс сööктÿ аказыныҥ эжи – јеҥе кижи айылынаҥ келинди куру чыгарбай, кур курчайт. Кезик јерлерде ол јаҥды ундыган. Бу јаҥда анайда ок бойыныҥ алкыштары, јаҥарлары бар.\n12. Отты јаҥдаган, кур курчалган кийнинде, јеҥе кижи экелген аш-курсакла, эт-кöчöлö келинди тойо азырайт. Барган јуртына келин ток-тойу јÿрзин дегени. Ончо улусты кожо чайладар. Јаҥарлаар.\n13. Платьелу, кыс бöрÿктÿ (платту), курлу, чачын јаҥыс эдип öргöн келин öрö турза ла, эки јеҥези, сол јанынаҥ уул баланыҥ, оҥ јанынаҥ кыс баланыҥ, колтыктаар, кожоҥ-јаҥарла чыгарып, ойынду-бијелÿ апарар. Кöрмöс јууктабазын дегени. Ајару! Кöп улус келинди отурган айылдаҥ чегедек кийдирип, јастыргылап јат. Чегедекти кыска јÿк бажын јардырган, эки тулуҥ öргöн кийнинеҥ кийдирет!\n14. Келинди уткыыры.\nКелинди кожоҥло айылга кийдирет, аластайт, алкыш айдат. Эпши јаныла кысты јединип, орынга отургызат.\n15. Кысты кийдирген кийнинде чач öрöт. Ол керегинде бу бÿкте кычырар.\n16. Кöжöгö ачар: таайы эмезе аказы. Той баштаачы айдат: «Бажын билип башкарган, байталын учурлап берген, чачын байлап, тужагын кескен укту-тöстÿ таайына кöжöгö ачар учур берилет».\nТаайы (аказы) колында арчынду, кыйралаган камчылу (эмезе мылтыктыҥ кындагыла, эмезе 2 сап кыйралаган арчынныҥ сабыла) кöжöгöни ачарга белетенип, адын, сööгин айдып, бажын сыймайла, «Кайракоон Баш болзын!» дейле, оҥ јанынаҥ сол јаны јаар кÿн аайыла 2 катап ажыра салып ачар. Арчынныҥ сабыла ачканы – байлу, јастыра керек этпес, ак јолло баратан јурт болотон. Камчыныҥ сабыла ачканы – јурт орто, чын, тÿс јолду, эпчил јÿрÿм дегени. Мылтыктыҥ кындагыла ачканы – јымжак, эрке јурт болор дежер. Бу ла öйдö «Кайракоон Баш болзын!» деп айдынар.\nЭки бойоор эптÿ-јöптÿ болыгар!\nЈаанды јаан деп, тооп кÿндÿлеп,\nЈашты јаш деп, ÿредип јÿрÿгер!\nÖскö дö алкыштар айдарга јараар.\n17. Кöжöгöниҥ алдына тизеленеле, «Адымды адабагар, јолымды кечпегер!» деп айдала, айакта сÿтти (сÿтке сарју, арчын тамган болор) келинге берер. Келин 2 катап амзайла, јеҥелерине берет.\nТекст: Калкина Аделла, Алтай тойдыҥ порталына.\n(Тузаланган: «Алтайдыҥ Чолмоны» газет, јаан изÿ айдыҥ 31-чи кÿни, 2012 ј., №142)\nЯмина к записи Зачем торгуют свадебным тортом?\nHawaii к записи Свадебная прогулка\ne-business к записи Свадебная прогулка\noverriding к записи Свадебная прогулка\nAvon к записи Свадебная прогулка


Орчылаҥла тил тудаачы јурукчы - altaicholmon\nСолун кӧрӱниҥ ачылтазында тергеениҥ, онойдо ок Новосибирсктиҥ јурукчылары, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери, ӱредӱчилери, культура аайынча министерствоныҥ ла калык јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ кӧрӧӧчилер эрчимдӱ туруштылар.\nКӧрӱге эки јурукчыныҥ јуруктары тургузылганы тегиндӱ эмес деп айдарга јараар. Јурукчы\nВ. Ельниковтыҥ кӧрӱге тургускан эки јуругында — Чуйдыҥ ла Курайдыҥ куулгазын чӧрчӧк ошкош ар-бӱткени, баатыр кептӱ кырларга курчаткан учы-куйузы јок элбек чӧлдӧри.\nТаҥынаҥ бойы јурукчыныҥ јаан ла јилбилӱ јолынак чыккан П. Ойношевтиҥ јуруктарында албатыныҥ јаҥжыгулары, јаҥдаган јаҥы, кай чӧрчӧктӧрдиҥ тизӱ јуруктары, айлаткыш ӱредӱзи ле о. ӧ. Эки јурукчы бойыныҥ иштеринде телекейдиҥ башка-башка јандарын кӧргӱзет.\nПавел Ойношевтиҥ јуруктарында алкы бойыныҥ телекейге кӧрӱми, кӱӱн-санаазы, шӱӱлтези. Кандый да ӧйдӧ јурукчыныҥ кӧксине конгон ой-санаага ол саҥ башка чийӱчектердиҥ болужыла јӱрӱм, ийде, тыныш берет. Эмезе ол эбире телекейдиҥ, бӱгӱнги, ӧткӧн лӧ келер ӧйдиҥ учурын, јажыдын ачарга ченежет. Телекейдиҥ кӧскӧ кӧрӱнбес, кӧс јетпес јаныныҥ, база ӧскӧ телекейдиҥ эжигин ачып, бозогозын алтаар амадулу.\nЈурукчы бойы ӱредӱзиле, ижиле архитектор, оныҥ да учун јуруктары јеҥил, ару. Байа јайаандык ижи чике бажында ойын кептӱ, оныҥ дезе јолы кӧндӱгип, јайаан ууламјыла барат.\nКӧрӱниҥ ачылтазында Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков Павел Ойношевтиҥ јайаандык ижи, јуруктары јанынаҥ элбеде, тереҥжиде айтты. Ол јурукчыныҥ ижиниҥ ууламјызы, аайы, мары, учуры јанынаҥ јартамал этти. Онойдо ок совет јурукчылардыҥ, поэттердиҥ јайаандыгы ажыра\nП. Ойношевтиҥ ижиниҥ учурын лапту јакшы јартады. Бу кӧрӱде турушкан колледжтиҥ ӱренеечилерине сӱрекей тузалу туштажу болды. Мында олор\nВ. Ельниковтыҥ, П. Ойношевтиҥ, С. Дыковтыҥ куучын-эрмектерин укканы сӱреен јакшы. Келер ӧйдиҥ јурукчыларына мындый мастер-класстар сӧс јогынаҥ керектӱ ине.\nКӧрӧӧчилерди ӱч кӧрӱле танышкан деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе мында эки кӧрӱге ӱзеери Павел Петровичтиҥ јураган јуруктарыла кееркедилген бичиктердиҥ кӧрӱзи база тургузылган. Албаты јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ (јетирӱлик-издательский бӧлӱгиниҥ јааны Василий Ойношев) белетеп чыгарган алтай-орус тилдерле бичиктерине кӧп јылдардыҥ туркунына јурукчы-кееркедеечи П. Ойношев јуруктарын јурап јат. Кӧрӱде, темдектезе, «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразында этикет», «Кӱнтизӱниҥ байрамдары ла чӱм-јаҥдары: тӱӱки ле эмдиги ӧй», оноҥ до ӧскӧ сӱрекей јилбилӱ бичиктер тургузылды.\nБу јап-јакшынак кӧрӱ кӱӱк айдыҥ учына\nЈурукчы-график, пейзажист Павел Ойношевтиҥ кӧрӱге чыгарылган јуруктарыныҥ кажызы ла солун. Мында оныҥ јаҥы иштеринеҥ «Врата Шамбалы», «Люди знающие» деген јуруктары кӧрӧӧчилерди тыҥ јилбиркетти. Јайымды сӱӱген јурукчы Орчылаҥла, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ тил тудуп, кӧргӧнин-сескенин јурап, јилбиркеген кӧрӧӧчини таныштырат. Бу јуруктарды «кычырары», оныҥ тилин аайлаары база јилбилӱ ине.


16.11.2018 - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 8-12 кӱндеринде Румынияныҥ тӧс калазы Бухарестте самболо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. Јуучыл самбодо тартышкан јерлежис Родион АСКАНАКОВ бойыныҥ бескезинде јеҥӱчил болуп чыккан. 52 килограммга јетире бескеде тартышкан Родион финалда Арменияныҥ спортчызы Григор Мхитарянды јеҥген. Бу маргаандарда 80 ороонноҥ 750 спортчы турушкан. Россияныҥ јуунты командазы 15 алтын, 4 мӧҥӱн ле 5 кӱлер медальдар ойноп алып,\nПрофессионализм в работе, чуткость к людям…\nИмя Оксаны Николаевны Пустогачевой известно широкой научной общественности России и далеко за ее пределами. Родилась она четвертым ребёнком в семье колхозника Барбачакова Николая Варламовича в глухой таёжной деревне Тюректеч Турочакского района. В школе училась легко и непринужденно, в классе отличалась своей любознательностью, читала всё, что попадало в руки в сельской местности. После окончания Суронашской начальной\nОткрытие памятного бюста богатырю\nВ Майминском районе прошло историческое событие – был открыт памятный бюст алтайскому богатырю Ивану Немцеву. В мероприятии приняли участие депутаты Республики Алтай Алена Казанцева, Евгений Латышков. Выступая перед собравшимися, глава администрации МО «Майминский район» Роман Птицын отметил, что в его создании активное участие проявили жители республики, а также знавшие его спорт-смены с других регионов, собрав\nНа заседании общественной комиссии по обеспечению реализации приоритетного проекта «Форми-рование комфортной городской среды» глава администрации Горно-Алтайска Ольга Сафронова представила информацию о планах по благоустройству города на следующий год. По словам главы столичной администрации, на 2019 год запланировано продолжение работ на на набережной реки Майма (второй этап), обустройство уличных спортивных тренажеров (район ул. Кучияк, ул. Ленина,\nСоздается трансграничный резерват «Сийлхэм — Сайлугем»\nXVIII заседание российско-монгольской комиссии по вопросам охраны окружающей среды состоялось 8-10 ноября в Москве в Минприроды РФ с участием специалистов Всемирного фонда дикой природы России. Главным итогом встречи стало утверждение и подписание сторонами Программы мониторинга алтайского горного барана (аргали) в трансграничной зоне. Российскую делегацию на встрече возглавил заместитель врио руководителя Росприроднадзора, сопредседатель комиссии Амирхан Амрханов,\nАтту-тонду алып мактулу\nКӧксуу-Оозы јуртта тоолу кӱндер кайра аттыҥ јепселине учурлалган «Аргымакка – мак» деп адалган байрам ӧтти. Бу байрамды јербойындагы «Алтай албатыныҥ Тӧс тӧргӧӧзи» деген јондык организация (јааны Светлана Майманова) Кӧксуу-Оозы аймактыҥ культура бӧлӱгиле, калык јайаандыгыныҥ республикан тӧс јериниҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрген. Байрам ӱч јаан бӧлӱктеҥ турган. Аттыҥ јепселин белетеечи ады јарлу устар Оҥдой аймактаҥ адалу-уулду Владислав ла