11.03.2021 - altaicholmon\nБије тилиле сыйлаган сӱӱш\nАлтай Республиканыҥ ады-чуузы элбеде јарлу, танылу, канча Гран-Приниҥ лауреады ла оныҥ јолду ээзи, бастырароссиялык ла калыктар ортодогы кӧрӱ-маргаандарда ла фестивальдарда алтын медальдарла кайралдаткан бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл театры тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде Ӱй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган байрамдык ойын-концертин кӧргӱсти.\nЭл Курултайдыҥ јаҥы председатели тудулган\nТулаан айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ ээчий он алтынчы сессиязы ӧткӧн. Ол 2021 јылдыҥ баштапкы сессиязы болуп јат.\nӰй улустыҥ албатылар ортодо байрамы темдектелген\nӰй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧтти. Эпшилерди байрамла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткуды.\nИйде-кӱчи кунурабас эпши\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — Маймадагы коммерциялык эмес «Перспектива» деп фондтыҥ президенти, Эл Курултайдыҥ 15-чи таҥмалу талдаачы округ аайынча депутады Ольга ВОЛОСОВЦЕВА. Ол кандый ла кÿч айалгада кижиге болушка келер, ончо керек-jарактардыҥ учы-бажына чыгар, ишке бастыра бойын беринер эпши. Оныҥ мындый кылык-jаҥыла jаҥыс ла оморкоорго келижет.\nКурорттор ајару јок артпас\nТулаан айдыҥ 3-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Михаил Мишустин бистиҥ республикага баштапкы ла катап окылу јол-јорыкла келип јӱргени керегинде бичимелдер газеттиҥ ӧткӧн номеринде јарлалган эди.\nАлтайдыҥ каан кызы – Алена Бабушкина\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱй улустыҥ телекейлик байрамыныҥ алдында, тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде, су-кадыгы кирелӱ кыстар ортодо «Алтайдыҥ каан кызы» («Королева Алтая») деп баштапкы талалык кӧрӱ-маргаан кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nВопрос требует комплексного решения\n10 марта под руководством председателя комитета по здравоохранению и социальной защите Алены Казанцевой состоялось заседание рабочей группы, участники которого обсудили вопросы обращения медицинских работников\nМинистр строительства и ЖКХ РФ посетил Катунский водозабор\nМинистр строительства и ЖКХ РФ Ирек Файзуллин в рамках рабочей поездки в составе делегации премьер-министра РФ Михаила Мишустина посетил Катунский водозабор.


19.03.2019 - altaicholmon\nСакылталу јылу јас келгениле колбой кар кайылып, суулар јаанап, кезикте јараттарынаҥ ажынала, улустыҥ тураларына једер, кургак кӱндерде ӧрт башталгадый чочыду јаантайын болот. Кан-Оозы аймак аайынча ӧрт болдыртпазыныҥ государстволык шиҥжӱниҥ јааны Алексей КАЗАНЦЕВ бу сурактар јанынаҥ аймакта айалгалар кандый болгоны керегинде јетирди. Сууларда јайкан чыгарына аймак јеткилинче белетенип алган. Бу сурак аайынча Алтай Республиканыҥ ла\nКрым ла Россия јажына бирлик\nӦткӧн амыраар кӱнде Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде јашӧскӱримниҥ јондык биригӱлериниҥ 200-ке шыдар чыгартулу улузы, јииттер Крым Россияныҥ составына киргениниҥ 5 јылдыгына учурлалган солун ла јилбилӱ флешмобто эрчимдӱ туруштылар. «Волонтеры Победы» ла «Молодая гвардия» деген талалык бӧлӱктердиҥ јииттери «Крым» деген сӧсти тургузып, јаан эмес, је солун ойын-кӧргӱзӱни кӧргӱстилер, онойдо ок «Калыктар најылыгыныҥ кӱрее кожоҥы» деген


Категория: Новости\t Опубликовано 01 Июнь 2020\t Просмотров: 191\nЭнемниҥ адазы, Кыпчаков Кÿндÿбей Амырович 1941 jылда сыгын айдыҥ 5-чи кÿнинде, ак-jарыкка jаҥы туулган уулын, Акчашты, эки кöзиле кöрÿп, эки колыла сыймай тудала, jуу-чакка сала берген. Ойто кайра 1944 jылда, бир jылга шыку jаан шыркадаҥ ылам госпитальга эмденип, Алтайына, балдарына jанып келген.\nЭмдиле кöзÿмге, колы öжÿнинеҥ ырап, jукачаак болуп кунурап кадып калган jерде, эки öткÿш ÿйт болгон. Ӱстиндези jаан, алды jанындазы эбеш кичинек. От-jалбышту jууныҥ jалаҥында билинип келерде, бистин черÿ тескерилеп, ырап барып jаткан. Jууктап келеткен оштÿниҥ шаҥ-маҥ куучыны, айткан состöри jап jарт угулуп турган. Бастыра кÿчин салып: « Мааа» - деп, кыйгырган кышкызын санитар бала угала, кайра келип кадык колынаҥ тудала окоптыҥ тÿбинеҥ чыгара сÿÿртеп, абрага салып, аргадап апарган. Кайындап, байлап, качанда адабаган кайын эjезиниҥ адын адап кыйгырганы (кайындарыныҥ адын кызалаҥга тÿбекке кирзе адаар деген бай) карган таайысты олÿмнеҥ, олjоноҥ ушта согуп, аргадап алган. Солдаттын тынын коруурга, jуктап келеткен öштÿге удура jÿгÿрген санитарка кööркий баланыҥ бойыныҥ салымы кандый болды не? Jуудаҥ-чактаҥ тÿрÿ артып, айыл-jуртына кайра jанды не? Кööркий бала-барка азырап, ондый ырыс кöрди не?\nКарган таайым айыл-jуртына jедип келерде, jаан уулы Иван Кÿндÿбеевич jууга атана берген. Олор jолугышпай, jолдоры экиле кÿнге карыжа берген. Карган таайыбыс чыга конуп, актаҥ тамганды айлана согуп ÿрÿстеп: «Алтайымныҥ тöрт талазы амыр турзун, албатыма шыра-кинчек тÿшпезин» - деп, кÿнÿҥ кÿнге аластанып, алканып jÿретен. Келер öйди белегелеп, jарлыктап, топшуурын алып, от-очогыныҥ jанында кайлап отуратан. Jууда-чакта торолоп, кайыш курларысты, сопокторыстыҥ конычтарын чайнап jип турганыс деп айдатан. Кайрылыктыҥ фронтовиктериле кожо орустап-орустап куучындажып сыр каткыда отургылайтан.\nЭнем куучындаар: «Адам (Корумдунаҥ, Коксуудаҥ) фронтко сала берген. Кийнинеҥ ары тöлöс сööктÿ Маргачы деп кижи, jууга атанып jатканын энези угала, кÿлге маҥ бажына теертпек быжырып, кеден бöскö ороп берерде, байа абралу атту барып jаткан улустыҥ кийнинеҥ, Кайыҥду Коjогор деген jерге jетире, колымда тудунчагымды ычкынбайын деп, кÿjÿренип jÿгÿргем. Олор jÿгÿрип келееткен баланы корÿп токтой тÿшкÿлеген. Маргачы деген кижи абранан тужуп: «Не болды, балам?» - деген. Энемге Кыпчакова Пионер Кÿндÿбеевнагат 10 jаш болгон. Энем колында тудунчагын байа кижиге берип: «Jууда-чакта адам учурашса берип ийгер, таайым, учурабаза бойор jип койгор» - деген. Ол кижи эки кöзи jашталып,бажымды сыймап: « Jе, балам, адаҥа апарып берерим, амыр-энчу ле jургÿлегер»- деп айдала сала берген, Алтайына кайра jанбаган.\nКарындажымды, Акчашты, jÿктенип алып чыдаткам. Jаш бала аштаганына ыйлап-ыйлап, белимди ачу-ачу тиштеп турар» - деп куучындап, тороны, шыраны албаты канайып алып чыкканын, бажын jайкап кайкап отуратан эди.\nЛюдмила Петровна Бордомолова-Кыпчакова


«Мениҥ тӧрӧлим — мениҥ билем» - altaicholmon\n«Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык конкурс јылдыҥ сайын ӧткӱрилет. Бу конкурста Алтай Республиканыҥ билелери база эрчимдӱ туружат. Оныҥ тӧс амадузы укту-тӧстӱ билелердиҥ јакшынак ченемелин таркадары болуп јат. Андый билелердиҥ тооломына кенек балдар ӧскӱрип турган, билелерине ӧскӱс ле ада-энелери јанынаҥ кичеемел јок арткан балдарды алып азырап јаткан, су-кадык јӱрӱм јӱрӱп, балдардыҥ јилбӱлерин ле јайалталарын ӧскӱрип, јаткан јеринде ле бӱткӱл ороондо јонјӱрӱмдик керектерде туружып турган билелер кирет. Конкурс «Кӧп балдарлу биле», «Јиит биле», «Јурт јерде јаткан биле», «Алтын биле» ле «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген беш номинацияда ӧдӧт. Оны Россия Федерацияныҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозы ла уур-кӱч айалгаларга учураган балдарды јӧмӧп турган фонд тӧзӧп ӧткӱрет. Бистиҥ тергееде бу конкурсты иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерство башкарат. Тергеелик конкурс тӱгенип, оныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры јарлалып калган деп айдар керек. Быјыл ол, коронавирусла колбой, заочный эп-аргала ӧткӧн. Эмди билелер тӧс јерге портфолиолорын аткарып, финал конкурста туружарга белетенет.\n«Россияныҥ алтын билези»\nБыјыл тергеелик конкурста туружарга он беш биле кӱӱнзеген. Тӧзӧмӧл кӱреениҥ турчылары јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдорын олордыҥ портфолиолоры ажыра јартагандар. Анайып, «Россияныҥ алтын билези» деген конкурста Улаган аймакта јаткан Мирон Лукич ле Елена Кирилловна Тойдоновтордыҥ билези чыккан. Бу билениҥ јааны бастыра јӱрӱминде јурт ээлемде иштеген. Мирон Лукичке једимдӱ ле эрчимдӱ ижи учун «Јурт ээлемниҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик ат адалган. Елена Кирилловна дезе республикада база јарлу кижи. Ол текши орто ӱредӱниҥ кӱндӱлӱ ишчизи.\nӦрӧкӧндӧр айыл-јуртын 54 јыл мынаҥ кайра туткандар. Олор мынча кире ӧйгӧ эптӱ-јӧптӱ јуртап, тӧрт бала азырап чыдаткандар. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ баркаларыныҥ тоозы 9, балдарыныҥ балазыныҥ бир балазы чыдап јат. Тойдоновтор балдарына билгирлер берерине јаан ајару эдип, олорды ачык-јарык кӱӱн-тапту улус болорына таскаткандар. Олордыҥ билезиниҥ бастыра балдары бийик ӱредӱлӱ улус.\nМирон Лукич бойы Јазулу јуртта чыккан ла ӧскӧн. Черӱниҥ кийнинеҥ јурт ээлемниҥ Алтайдагы институдыныҥ экономика аайынча факультедине кирип ӱренген. Ол экономисттиҥ ле бухгалтердиҥ ижине кызы Маринаны таскаткан. Мирон Лукичтиҥ бу кызы кийнинде адазыныҥ ӱренген институдын кызыл дипломло божоткон. Тойдоновтордыҥ балдарыныҥ кажызы ла керегинде башка, аҥылап айдарга јараар. База бир кызы, Альбина Мироновна, краеведтердиҥ «Мениҥ Тӧрӧлим» деген бастырароссиялык конкурсында туружып, јеҥӱчил болуп чыккан. Уулы, Амыр Миронович, јолдор тудар «Улаганстрой» ООО-до једимдӱ иштейт. Ол јайалталу спортчы болгоныла база јарлу. Миронго самбо ло дзюдо кӱрештерде јакшынак бӧкӧлӧр таскатканы учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деген ат адалган.\n«Кӧп балдарлу биле»\nБу ууламјы-номинацияда Горно-Алтайскта јаткан Мерген Петрович ле Байанару Константиновна Ченкуровтордыҥ билези јеҥген. Бу јиит биле тогус јыл јуртап јат. Мерген Петрович профессиязы аайынча бойы строитель кижи. Ол Томсктогы госуниверситетте ӱренип, «Ӧзӱмдерди корулаар билимчи агроном» деген специальность, анайда ок Москвада «Благодать» деп духовный академияда ӱренип, «Кудай јаҥдулардыҥ бакалавры» деген диплом алган. Бу кижиниҥ јилбӱлери башка-башка. Ол кӱӱлик ойноткыларла ойноп јат, техникала уружып, оны јазаарын јакшызынат, уур атлетикага, чанала јӱгӱрер спортко ло хоккей ойноорына тазыктырынат.\nЭш-нӧкӧри Байанару Константиновна Горно-Алтайсктагы университетте ветеринардыҥ специальнозын, анайда ок Москвада духовный академияда ӱренип, оныҥ дипломын база алган. Байанару, Мерген ле чилеп ок, спортло најылажат. Јеҥил атлетикала, волейболло, гандболло јилбиркейт. Ол — республикан кӧп маргаандардыҥ јеҥӱчили ле туружаачызы. Тургуза ӧйдӧ балдарын таскадат, акту бойыныҥ аш-курсак белетеериле, балдарды таскадарыла, олордыҥ чӧлӧӧ ӧйин тӧзӧп ӧткӱрериле колбулу јӱзӱн-башка программаларыла иштейт.\nБу билениҥ Давид ле Даниил деген уулчактары калада школ-гимназияныҥ баштапкы клазында ӱренгилейт. Олор школдо болуп турган конкурстарда ла јилбилӱ керек-јарактарда јаантайын туружат. Спортло јилбиркеп, јуранып јадылар. Уулчактар балдардыҥ кӱӱлик школына јӱргӱлеп јат. Давид каланыҥ јиит пианисттериниҥ фестиваль-конкурсында туружып, 2-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан. Бу биле Горно-Алтайскта ӧткӱрилип турган јондык керектерде эрчимдӱ туружат. Олор радионыҥ «Сибирь — Санки» деп конкурсыныҥ, «Зарница» деген ойынныҥ, «Кросс нации» деп маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачылары. Бу биле балдарын кудай јаҥына чебер таскадат.\nГорно-Алтайскта јуртап јаткан Никита Константинович ле Сабина Мелисовна Ковалевтордыҥ билези дезе «Јиит биле» деген номинацияда јеҥген. Бу билениҥ айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ ала тыҥ ла кӧп ӧйтпӧгӧн дӧ болзо, је олордо бойлорыныҥ јаҥжыгулары бар. Ӱч јыл јуртап јаткан Ковалевтор чыккан кӱндерди, байрамдарды ӧткӱретенин, јондык учурлу керектерде туружатанын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип јадылар. Билениҥ јуунында олор аайынча јӧп чыккан кийнинде, ого ончолоры теҥ-тай белетенип јадылар.\nКовалевтордыҥ билезиниҥ јаҥжыгу-ларынаҥ олордыҥ спортло, физкультурала најылажып, су-кадык јӱрӱм јӱрер ээжилерди баштапкы јерге тургузып турганын аҥылап темдектеер керек. Сабина Мелисовна бойы јеҥил атлетикада, рафтингте, «Лыжня России» деген бастырароссиялык маргаандардыҥ чанала јӱгӱрер бӱдӱминде, полиатлондо Алтай Республикада ла Алтайский крайда јаантайын јеҥӱчил јерлерге чыгат. Ол Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындарында, 2015 јылда Кош-Агашта болгон финалында, јеҥил атлетикада 800 ле 1500 метрге јарышта јеҥӱчил јерлер алган, 2017 ле 2019 јылдарда мындый ок маргаандарда Горно-Алтайскта база медальдарла кайралдаткан, ГТО-ныҥ комплексиниҥ нормативтерин табыштырары аайынча ӧткӧн бастырароссиялык фестивальда база јеҥӱчил болуп чыккан, 2015-2016 јылдарда рафтинг-ле Кадын сууда болгон маргаандарда јеҥӱлӱ турушкан, 2018-2019 јылдарда «Динамо» обществоныҥ иштеги ӧмӧликтер ортодо ӧткӧн спартакиадада ады-јолы база јеҥӱчилдердиҥ тоозында адалган.\nОл полиатлонло спорттыҥ узына кандидат. 2016 јылда Курганда бу бӱдӱмле болгон Россияныҥ Кубогында кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. 2017 јылда база мындый ок једимге јеткен. Никита дезе республикада јарлу волейболисттердиҥ бирӱзи. Ол волейболло Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ уулдар ортодо командазыныҥ капитаны. Никита баскетболло Россияныҥ студенттериниҥ ассоциациязыныҥ клубтарыныҥ чемпиона-дыныҥ этап-бӧлӱктериниҥ јеҥӱчили. Волейболло Алтай Республикада, Сибирьде ле Ыраак Кӱнчыгышта студенттердиҥ командалары ортодо болуп турган башка-башка маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачызы ла јеҥӱчили. Ол волейболдо јаан улустыҥ баштапкы разрядыныҥ нормативин бӱдӱрген. Никита Ковалев каланыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ иштеги ӧмӧликтери ортодо футболло, волейболло, конькиле јарыжары ла сууда эжинери аайынча ӧдӱп турган маргаандарында эрчимдӱ туружат.\n«Јурт јерде јаткан биле»\nБу ууламјы-номинацияда јеҥӱни Кан-Оозы аймакта јаткан Майранбек Осконбаевич ле Чечек Валериевна Байдавлетовтордыҥ билези ала соккон. Газеттиҥ кычыраачыларын олордыҥ билезиле, јаҥжыгуларыла база кӱӱнзеп таныштырып турус. Озо ло баштап бу билениҥ јааны Майрамбек Осконбаевичтиҥ ады-јолын адап, ол керегинде айдар керек. Ол јайалтазы элбек ле бай кӱӱчи кижи. Майрамбек аймактыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ туружып, Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла кӧп катап кайралдаткан. Јайалталу артист «Студенттердиҥ јазыныҥ», «Таҥ Чолмонныҥ», «Сургалдыҥ», «Алтыннаҥ баалу адалардыҥ» конкурстарында, албатыныҥ сӱӱген «Эл Ойын», «Чага байрам», «Масленица» байрамдарыныҥ кӧрӱлериниҥ, Јабаганда, Экинурда, Кан-Оозында, Кырлыкта ла Горно-Алтайскта болгон «Болужар аргалу болзоҥ — болуш» деген килемјилик акциялардыҥ эҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ ла јӧмӧӧчилериниҥ бирӱзи.\nЧечек Валериевнаныҥ јӱрӱмде јилбӱлери база кӧп. Тургуза ӧйдӧ ол Мӧндӱр-Соккон јуртта јарлу бичиичи И. В. Шодоевтиҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ орто школдо ӱредӱчи болуп иштейт. Аймакта ӧдӱп турган јонјӱрӱмдик учурлу керектерде јаантайын туружып турганы учун Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла база јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Оныҥ ӱреткен ле таскаткан балдары «Алтын арабеск», «Јӱрегимди балдарга бередим», «Тирӱ классика» ла «Алтай тилле тирӱ классика» деген конкурстарда туружып, јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алат. Майрамбектиҥ ле Чечектиҥ балдары Ильгис ле Баатыр кожоҥдоорын ла јураарын сӱӱйт. Олор јуруктардыҥ «Мен терроризмге ле экстремизмге удура», «Георгиевская лентаны бойлорыстыҥ колдорысла», «Јеткер јок тегелик», фотојуруктардыҥ «Телекей балдардыҥ кӧстӧриле», «Ак ладья» деген кӧрӱлериниҥ туружаачылары ла јеҥӱчилдери.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билези Эре-Чуйда јадат. 28 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ ле нак јуртап келген бу биле ӧбӧкӧлӧриниҥ чӱм-јаҥдарын буспай, оны чеберлеери ле байыдары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет. Бу ууламјы-номинацияда олордыҥ билези јеҥӱчил болуп јолду чыккан деп темдектеер керек.\nБилениҥ јааны Ермурат Ерсаинович јурт ээлемде иштеп јат. Ол 1993 јылда бойыныҥ крестьян ээлемин тӧзӧп ачкан. Оныҥ башкарып турган ээлеми аймакта озочыл аргачылык ээлемдердиҥ тоозында адалат. Ӧмӧлик 2009 јылда аймакта ӧткӧн мӧрӧйдӧ туружып, 3-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан. Малчылардыҥ байрамына учурлай Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Бу нак биле спортло, физкультурала база најылажып јат. Билениҥ јааны бойы шахматтарла, волейболло, столдо ойноор теннисле јилбиркейт, самбого тазыктырынат. Домбрала јакшы ойноп јат. Јуртта ла аймакта культурала колбулу байрамдарда јаантайын эрчимдӱ туружат.\nГульжан Нуршаровна дезе 16 јылдыҥ туркунына таҥынаҥ аргачы болуп иштейт. Оныҥ бойында аш-курсак садар магазин бар. Оныҥ једимдӱ ижи база кӧп тоолу кайралдарла темдектелген. Ол јуртта ла аймакта болуп турган јонјӱрӱмдик учурлу керек-јарактарды јаантайын јӧмӧйт. Кирелӱ јаткан јаан билелерге ле јаан улуска аш-курсакла, керектӱ эдим-тудумдарла болужат. Гульжан «Балдарды школго јууйлы», «Јакшы керектердиҥ неделези», «Биле билеге болужат» деген килемјилик акцияларда туружып, аймактыҥ эл-јонына јаантайын болужын јетирет. Бойы база домбрала јакшы ойноп јат. Иштеҥ чӧлӧӧ ӧйдӧ кӧктӧнӧрин ле тӱӱнерин сӱӱйт.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Рустам, Гульфат ла Жаксылык деп балдар азырап чыдаткандар. Рустам Новосибирскте архитектурно-строительный институтты божоткон, Гульфат база ла Новосибирскте ӱренген. Ол аграрный университетте логисттиҥ специальнозын алган. Жаксылык дезе тургуза ӧйдӧ сегизинчи класста ӱренип јат. Билениҥ јаан балдары бӱгӱнги кӱнде алган ӱредӱлери аайынча једимдӱ иштегилейт. Кактанчы бала, Жаксалык, кӱӱге база јайалталу. Ол домбра деп ойноткыла ӧдӱп турган кӧрӱлерде једимдӱ туружып, грамоталарла, дипломдорло, сыйларла јаҥыс катап эмес кайралдаткан.\n«Јылдыҥ билези» деп адалган бастырароссиялык конкурстыҥ быјылгы финалында Алтай Республикадаҥ шак мындый билелер туружарга белетенет. Финал кӧрӱниҥ јеҥӱчилдери кӱс кирезинде јарталар. Јеҥӱ алган билелерге бастырароссиялык конкурста турушканы керегинде кере бичик табыштырылып јат. Конкурстыҥ тӧзӧмӧл кӱреези аҥылу ла ӱзеери сыйлар тӧзӧӧр аргалу. Кӧрӱниҥ турулталарыла јылдыҥ сайын оныҥ туружаачыларыныҥ «Јылдыҥ билези» деп адалган кереес ле кӱндӱлӱ бичиги кепке базылып чыгарылат. Былтыр бу конкурста Алтай Республикадаҥ јеҥӱчил болуп Саблаковтордыҥ билези чыккан деп айдар керек. Бу конкурс «Мениҥ Тӧрӧлим — мениҥ билем» деген кычырула ӧдӧт.


08.06.2021 - altaicholmon\nКой кайчылаарында эҥ капшуундары\nКичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнинде Оҥдой аймакта «Эҥ артык кой кайчылаачы» деп конкурс ӧтти.\nТуризм: бойыстаҥ камаанду сурактар\nБыјылгы јас республикада туризмниҥ келер ӧзӱми јанынаҥ блааш-тартышту шӱӱжӱлерле аҥыланган.\nСолун кӧрӱ — музейде\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейде кӱӱк айдыҥ учкары Омсктыҥ јурукчызы Павел Мининниҥ Кудайдыҥ агаштаҥ кезип-кеелеп бӱдӱрген сӱр-кеберлериниҥ тактильный (коомой кӧрӱп ле чек кӧрбӧй тургандарга) кӧрӱзи ачылды.\nЈылдар ӧткӱре айдып саларга\nКажы ла јуу коронду. Је анчада ла јаан шыраны ла тӱбекти албатыга граждан јуу экелет. Ол ӧйинде тууразынаҥ ӧштӱлер келип турган эмес, граждан јууда бир ороонныҥ, бир ук-тӧстӱ, бир билениҥ улузы бой-бойыла тартыжат, канын тӧгӧт…\nСергей Тимошенский на Телецком озере обучил ребятишек технике управления туристической байдаркой\nДепутат-волонтер провел мастер-класс в заповедном поселке Яйлю\nЭлектиҥ јууда турушкан бала-барказын эзедип\n1941-1945 јылдарда Экинур јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга ла јопондорло јууга текши тооло 200 кире улус барып, јер-алтайына эзен-амыр јанып келгендериниҥ тоозы 84 кижи болгон.\nИч телекейи кеен, кӧрӱми тереҥ\nБу ла јуукта Библиотеканыҥ ишчизиниҥ кӱни ӧткӧн эди. Ого учурлай эмес, је онойып јакшы келижип калган — бис Бичиктӱ-Боомдо болуп, оныҥ эрчимдӱ эпшилериниҥ бирӱзи, бастыра јӱрӱмине јурттыҥ библиотеказында иштеген Раиса Урбановала туштажып, таныжып куучындаштыбыс.\nУлу ӱлгерлер угулган кӱн\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Пушкинниҥ кӱни ле Орус тилдиҥ кӱни деп бастырароссиялык байрам ӧтти.\nАдалар салымы кату, эткен кереги мактулу\nМениҥ адам, сойоҥ сӧӧктӱ Байыт Матвеевич Могулчин, граждан јууныҥ ӧйинде отряд тӧзӧп, Алтайын, јуртын корулаар тартыжуларда турушкан. Оныҥ кийнинде баштапкы ТОC, оноҥ Беш ичинде ӱч артель тӧзӧгӧн, бирӱзиниҥ, «Красный партизанныҥ», председатели болгон.\nПМЭФ-2021: Јаҥы јӧптӧжӱлер\nАлтай Республиканыҥ делегациязы тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге баштадып, Калыктар ортодогы Петербургский экономический форумда турушкан.\n«Јиит улусты јӧмӧӧргӧ кичеенедис…»\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ коммерциялык эмес «Оностогы кӱрее» кӧмзӧзиниҥ башкараачызы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурттыҥ директоры Татьяна ТУДЕНЕВА. – «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын кирген Јаҥы 2022 јылла уткуп, бу јыл албаты-јоныска амыр-энчӱ, једимдӱ јыл болзын деп кӱӱнзейдим. Эртен алтай калыктыҥ атту-чуулу јурукчызы, јондык ла политикалык ишчизи Григорий Иванович\n«Улучшать облик сибирских городов, повышать удобство жизни в них…»\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин принял участие в совещании, посвященном итогам 2021 года и задачам на 2022 год по реализации инициатив главы государства в субъектах Федерации. Заседание Совета провел полномочный представитель Президента Российской Федерации в Сибирском федеральном округе Анатолий Серышев. Полпред отметил, что президент России в Послании Федеральному Собранию 21 апреля текущего года поставил задачи\nПолпред тергеениҥ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Анатолий Серышев бистиҥ тергееде ишмекчи јол-јорыкла болуп, республиканыҥ турист ле агропромышленный аргаларын шиҥдеп кӧргӧн. Ол Майма аймактыҥ јериндеги јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» деп курорттыҥ келер ӧйдӧ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан. Бу курортло колбулу ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ иштер 2004 јылда башталган, 2010 јылда оныҥ баштапкы канатный јолы ла


Инфоурок / Другое / Научные работы / Материал научно-практической конференции "Артыштый, тынду торол тилим, алтындый баалу алтай 1оным"\nСакылта-1арат деп туу1ыда сакылтанын учуры.\nЈӱрӱм – ол сакылта.Сакылта јӱрӱмниҥ учурын тереҥжидип, 1урумди улаалтып ичкеери алтаарга ижем1и берет. 1урумнин кандый да айалгазында сакылта деп немее каруузышкан, суушкен улустын коксинде ижем1и артызып, 1урумге 1илбузин ойгозот.Коп- коп алтай бичиичилер, поэттер, 1урукчылар, бойынын чумдемелдеринде сакылтанын терен учурын ачкан. Темдектезе Л.В.Кокышев, Ш.П.Шатинов, И.И.Ортонулов ло о.о. Кижи 1уруми бар тушта сакылта да качан да болзо болор деп мен сананадым.\nОнын да учун Санина Наталья Николаевна «Сакылта – 1арат» деп ,чындык сууш керегинде туу1ызында сакылтанын терен учурын ачкан.\nТуу1ынын тос геройлоры Тожыла ла Толунай 1ап-1аштан алала коштой озуп, суунын эки башка 1арадында 1адала, кажызы ла бойынын 1арадында ойноп тура, кичинектен ле ала билдирбезинен бой-бойына тартылып, кызычак бойынын колында чечегин уулдын балкаш айылына кадаганы, байла олордын салымы бир болорынын темдеги болгон. Качан баштапкы ла катап школго барала олор эку 1аныс партага отурып, канча 1ылдарын кожо откургилеп, бой-бойлорын суушкенине , суунын 1араттарыбиригип, сууштин 1арады боло берген.\nАндый да болзо, 1урум ичкерлеп, ойлор одуп, каруузышкан 1ииттер 1аанап, 1урумнин уур кучтериле колбой сууштин 1арады «Сакылта – 1арат» боло берет. Качан Толунай олумнин 1ерине атанган суугенин уйдежип ийеле, 1иит кыс 1аныс ла сакылтала кожо артып калат. Эбире сакылта, 1аныс ла сакылта, оны бу 1олдыктар иле керелейт…\nКуч ле эмтир 1урумин.\nЭр 1ажына сакылта\nЭжин болор билип 1ур.\nСары танда сакылта\nКанча катап экелер.\nЧойилип барган 1олдорго\nКолын уулап коргузер.\nКайра 1анбас 1уучылды\nЭрей соккон эрикчел\nКурчек салып, боктонор.\nКууктер уни соогилеп\nЭки суушкен 1урек бой-бойлорын сакыжып, сууп 1урген де болзо, 1уу-чак олордын суужин олтурип салды. Андый да болзо 1аркынду сууш ле 1урум туней ле тугенбей 1ат…\nТолунай соогинен канча 1ылдардан\nТерек агаш 1ажарып чыгыптыр.\n1уу 1еринде 1уучылдын соогинде\n1аскыда чейне чечектер кызарат.\nСууш качан да 1оголбос, суушкен 1уректер качан да болзо суужип ле сакыжып 1урер. Откон уйени 1аны уйелер солуп сууштин Сакылта-1арадына келип, тандакты уткыгылап, 1иит уулдар Тожыла ла чылап, арчуулдар чыгарып, ууре кыстарга кереестеп сыйлайт.\nТожула ла Толунайдын чындык ла агару суужинин 1арады 1ажын чакка Сакылта-1арат ла болуп артат. Онын да учун сакылта 1огынан 1урум байла ол 1урум эмес болор. Айдарда 1урумде сууп ле сакып билер керек.\nНомер материала: ДБ-003904


Баштапкы таҥмалу посттыҥ ачылтазы - altaicholmon\nБаштапкы таҥмалу посттыҥ ачылтазы\nГорно-Алтайсктагы баштапкы таҥмалу посттыҥ — кӱндӱлӱ каруул службаныҥ штабыныҥ сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн ачылтазында АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан.Бу кӧдӱриҥи Экинчи телекейлик јуу тӱгенгениниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nПост Москвада ады-јолы јарт эмес солдаттыҥ мӧҥкӱзиниҥ јанында Эземниҥ вахтазын ӧткӱрип турган кремлевский курсанттардыҥ Кӱндӱлӱ каруулы аайынча тӧзӧлгӧн. Мында Эземниҥ вахталары ӧткӱрилер, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ туружаачылары стройло базарыныҥ белетенижин ӧдӧр, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ, Туулу Алтайдыҥ Геройлорыныҥ тӱӱкизин ӱренер. Анайда ок экскурсиялар ӧткӱрилер, музей тӧзӧлӧр.\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, черӱчил-тӧрӧлчи кыймыгуныҥ туружаачыларынаҥ бу объектти тудары јанынаҥ баштанулары канча јылдардыҥ туркунына болгон, је объектке керектӱ акча-манатты јӱк ле быјыл тапкандар. Иштер кыска ӧйдиҥ туркунына чыҥдый бӱткен. Эмди јашӧскӱримди ӱредерине, вахтаны ӧткӱрерине керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн.\n«Бис ол јуу-чакта бойыныҥ јӱрӱмин амыр-энчӱ учун берген геройлорды, солдаттарды ла офицерлерди эзедип јӱредис. Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ айтканын чеберлеп, тӱӱкини булгаарын болдыртпай, ол ыраак кӱндерде болгон керектерди эске алып, бис ӧткӧн ӧйлӧрдиҥ јастыралары база катап болбозын кичеерис. Андый тӱӱкилик јастырыштар миллиондор тоолу улустыҥ јӱрӱмин ӱскен. Бойын, су-кадыгын ла јӱрӱмин бир де кысканбай, јуу-чактыҥ божоорын јууктаткан бастыра улуска быйанду јӱредис ле олорго јабыс бажырадыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ спикери Владимир Тюлентин бу тӱӱкилик керекле колбой база куучын айткан. Посттыҥ ачылтазыла јуулган улусты тергеениҥ черӱчил комиссары Олег Денисенко уткыган. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова 1977 јылда мында Мактыҥ мемориалы тӧзӧлип јадарда, 1-кы таҥмалу пост болоры темдектелген болгон деген. Је ол узак иштебеген. Эмди јаҥы ачылган пост каланыҥ черӱчил-тӧрӧлчи кыймыгузыныҥ тӧс јери болор деп айтты.


Кандый калаш јийдис? - altaicholmon\nАлдында јылдарда Горно-Алтайскта калаш быжырар завод иштегени кӧп улустыҥ санаазына кирип турган болор. Ады-чуузы чыккан калаш быжырар бу завод калада да, бӱткӱл тергееде де эҥ ле тоомјылу ла јакшы иштӱ ӧмӧликтердиҥ тоозында болгон. Оныҥ «Изӱ калаш» деген саду јери база јарлу болгон эди. Мында печкедеҥ јаҥы ла чыккан изӱ калаш ла калаштыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери садылатан. Мындый ок айалга аймактарда болгон. Аймактардыҥ тӧс јурттарында быжырылып турган изӱ калаш јурттарга јетирилетен. Jе ӧйлӧр солынып, ичкери барганыла колбой, калаштыҥ сурагы, арткан да экономикалык ууламјылар чылап, ӧзӱмниҥ јолыла кӧндӱгип јӱре берди.\nРыноктыҥ ээжилери бийлеген бӱгӱнги ӧйдӧ калаш быжырар деген иш база кӧп солынталарга табарткан. Калаш быжырарга кӱӱнзеген аргачылар кӧптӧгӧн, садуга чыгып турган калаштыҥ бӱдӱмдери де байыган.\nБӱгӱнги кӱнде садулу јерлерде кандый бӱдӱмдӱ калаш болбой туру деер. Ак ла ӧскӧ дӧ кулурдаҥ быжырылган калаштардыҥ ортозында башка-башка бӱдӱмдери база кӧп. Олордыҥ ортозында јӱзӱн-башка булочкалар, батондор, бутербродтор, торттор…\nАйдарда, бӱгӱн кижи айылына јанар алдында кандый калаш алар деген сурактыҥ каруулары сӱреен кӧп. Jе калаштыҥ бу јӱзӱн байлыгы кӧптӧгӧн ӧйдӧ кандыйы јакшы деген талдаш тура берет.\nГорно-Алтайскты алзабыс, каланыҥ улузы кӧп јарымызында јербойыныҥ калажын аларга кӱӱнзейдилер. Jербойыныҥ дегени база јаан сурак. Темдектезе, бӱгӱн калада садылып турган калаштыҥ «географиязы» элбек— каланыҥ бойыныҥ пекарняларынаҥ баштайла, Майманыҥ, Майма аймакты јууктада турган јурттарыныҥ калаш быжыраачыларына јетире. Шабалинниҥ де калажы калада садылат.\nТекши алза, каланыҥ улузы Ыны-Оозында, Шабалинде, Кызыл-²зӧктӧ, Маймада быжырган калашты јакшызынып алгылайт. Байла, чыҥдыйы јакшы, амтамы талдама учун. Каланыҥ бойыныҥ пекарняларын ајаруга алза, улус Мелиорация микрорайондо турган пекарняныҥ ижин мактайдылар.\nКалганчы јылдарда аш-курсактыҥ рыногын крайдаҥ келген јаан маркетингтер (Мария-Ра, Аникс, о.ӧ) толтырып, бойыныҥ ижин кӧндӱктиргени јербойыныҥ садучыларына јаан салтарын јетирген. Мында бир јанынаҥ тузаланаачыларга јакшы јаны база бар. Темдектезе, јаантайын ла јеҥилте-скидкалар болот, аш-курсактыҥ баазы тегин садулу јерлердеҥ чик јок јеҥил. Мында садыжу-толыжуныҥ ээжилерине тайанып, кандый ла эп-сӱмелер тузаланып турганын улус оҥдоп турбай. Jе ишјалы ас, тойу-ток јӱрерге кӱч боло берген ӧйдӧ мындый маркетингтердиҥ ижи кезик улуска карын да болушту болуп јат деп билдирет. Рынок-садуныҥ јӱзӱн-башка сӱмелерине киришпей, јаҥыс ла калаш керегинде суракты алзабыс, садуныҥ бу «монстрларына» калаш кӧндӱрезинеҥ крайдаҥ келип турганын улус билер. Онойдо ок бу калаштыҥ баазы бийик болгоны, кезикте ӧйинеҥ ӧдӱп, чыҥдыйы ӱрелген калашты садып турганы, амтамы јанынаҥ сурактар бар болгоны керегинде куучындар јӱрет.\nОлорды Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери илезине чыгарадылар. Бу јанынаҥ окылу јетирӱлер де бар. Калаш быжыраачылар олорго ајару эдип, јастыраларын тӱзедип ле турган болбайсын. Не дезе, калаш садылып ла јат. Оныҥ ӱстине бу маркетингтер изӱ калашты тургуза ла быжырып, чӱрче ле садып турар эп-арганы тузаланып баштаган. Темдектезе, «Аникс» саду-тура калашты бойыныҥ садулу јерлеринде быжырып садат. Мында кулурдаҥ эдилип турган аш-курсакла кожо калаштыҥ јӱзӱн-башка бӱдӱмдериниҥ тоозы да кӧптӧгӧн. Кезик улус олорды кӱӱнзеп алат, кезиктери мындый калашты јаратпай јат. «Кӧбӱк калаш» та деп адап алган улус бар. Кӧбӱк деп айтканы —калашты јигениҥ билдирбес дегени. Jербойыныҥ калаш быжыраачылары кӧп лӧ јанында јербойыныҥ садучыларыла, садулу јерлерле јуук колбу тудуп, олорло кӧнӱ иштеп турганын кӧрӧдис. Улус јербойыныҥ калажын аларга кӱӱнзеп турганы база иле кӧрӱнип јат. Амтамду, баазы кеминде болгон, удабаган ла чыҥдыйы јакшы ток калашка ајару эдилет.\nГорно-Алтайск јаан калалар ла чылап ок мини-маркетингтерле толуп, рыногы текши ӧзӱмдӱ кала болуп бараадыры. Бойыныҥ јаҥыртуларын эрчимдӱ баштап, кӧндӱктирип турган ӧй—текши ӧзӱмниҥ бӧлӱги. Оныҥ учун «Блинный» деп адалган ашканалар, шаурма-пицца садып турган оогош киосктор там ла кӧптӧйт. Алдында јылдарда пирожоктор ло булочкалар јӱк ле ашкана-столовыйларда садылатан эди. Эмди мындый аш-курсак кажы ла токтодуда белетелип садылат. Оромдо ло турала, бут бажында ажанып алар арга бар. Бӱгӱнги ӧйдиҥ «бӱдӱш-чырайы» мындый туру.\nКалашла иштеп турган улустыҥ ижи Роспортебшиҥжӱниҥ туура салбас ајарузында болгонын темдектеер керек. Кандый айалгада, кайда быжырып турган, кандый кулурдаҥ, ого кандый кожымактар тузаланылып турганы шиҥжӱчи органдардыҥ шиҥжӱзинде. Ээжилерди бускан учуралдарда каруузына туратаны база чокым темдектелген. Мында аргачыларга штраф салынып, олордыҥ ижи удурумга токтодылып та јат. Некелтелер кату да болзо, калаш быжырып турган аргачылар ижин токтотпой, кӱннеҥ-кӱнге ток ло амтамду аш-курсагын быжыргылап ла јат.\nБӱгӱнги кӱнде текши республикада калаш быжыратан ишти бӱдӱрип турган аргачылардыҥ тоозы сегизенге јуук. Jаҥыс ла калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында эмес, је јурттардыҥ бойлорында да бир канча пекарнялар иштеп турган јерлер кӧп. Олор јербойыныҥ улузын амтамду калажыла азырайдылар.\n«Калаш—ончозыныҥ бажы» деп тегиндӱ айдылбаган эмей. Телекейдиҥ калыктарыныҥ аш-курсагында калаш тӧс јерде турат. Калаштыҥ бӱдӱмдери де башка-башка болуп јат. Текшилей јарлу да бӱдӱмдер бар. Анчада ла Азияныҥ калыктарыныҥ калажыныҥ бӱдӱмдери јӱзӱн- башка.\nАлтай калажыс, боорсоктор текши садуга элбеде чыгып турганын канайып темдектебес. Горно-Алтайскта «Чейне» ашканадаҥ боорсокторды ла алтай калашты садып алар арга бар. Анчада ла амырап келген туристтер бооросокторды ла алтай калашты (лепешкаларды) јакшызынып алып турганы иле танылу. Бӱгӱнги кӱнде аймактарда, јурттарда улус јас, јай, кӱс ӧйинде амырап келген улуска алтай калашты садып, акча иштеп алар марын табып бараатканы база јакшы. Ондый болор учурлу. Ыраак талалардаҥ келген улус элдеҥ ле озо јербойыныҥ албатызыныҥ аш-курсагыла, кухнязыла таныжарга кӱӱнзеп јат. Алтай улуска мындый айалга акча-манат иштеп алатан јаан эп-арга берет. Jе алтай боорсоктордыҥ, алтай калаштыҥ амтамдузын бойоор билеригер. Туулу јеристе алтай калажыстаҥ, алтай чайыстаҥ артык не де јок деп, јаан улус айдыжатан јок по.\nОноҥ, кажы ла айыл ээзиниҥ калаш быжыратан эп-аргалары башка-башка болгонын темдектеер керек. Кажызы ла бойыныҥ эп-сӱмези аайынча быжырып, аҥыланып јат. Jе арт учында бисти амтаны јайылган амтамду алтай калажыс тыҥ сӱӱндирет!\nЧындап та, калганчы јылдарда јурт јерлерде кӧп улус калашты бойлоры быжыргылап јат. Кулурды таарлап алып, садулу јердеҥ калаш албайдылар. Улус пекарняларда быжырып турган калашты айылдарында быжырарга марын табып алгандар.\nАйдарда, ондый ӧй келген туру.


↘1 050 602 кижи (2021)\nӰлекер:Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ I степеньдӱ ордени\nОкылу эмес ады\nЧерноземьениҥ тӧс јери\nВоро́неж — кала Россияныҥ кӱнбадыш келтейинде Воронежский областьтыҥ админстрациялык тӧс јери. Воронеж суу Дон сууга киргенинеҥ 12 километр ыраагында турат; Москвага јетире 520 км кире бар. Воронеж каланыҥ эл-јоны чаган айдыҥ 1 кӱниниҥ 2021 јылда 1 050 602 кижи. Воронежский агломерацияда 1,3 млн-ноҥ артык кижи. Воронежский областьтыҥ Администрациялык-јерлӱ бӧлӱги ле Воронеж каланыҥ округыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи јаҥыс эл-јон јаткан јер болот.\n3.1 Каланы тӧзӧгӧни\n3.2 Чаксыраанду ӧй\n3.3 XVII чакта тӱштӱкте орус кыйуларды корулаганы\n3.4 Азов флотты тутканы\n3.5 1917—1941 јј.\n4.1 Кудай јаҥы\n4.2 Ӧзӱмдери, аҥ-куштары\n5.1 Акча-манат сфера\n9.1 Кейде јол\n9.3 Кӧӧлик јол\nXIX чактыҥ орус языковед-слависти И. И. Срезневский «воро́неж» деп сӧс кускун-«во́рон» куштыҥ адынаҥ ары барган деп јартайт. Немецкий языковед М. Фасмер, тӧрт том орус тилдиҥ Этимологический сӧзлигиниҥ авторы, Воро́неж деп сӧс «вороно́й» (чёрный) деп јарталгыш сӧстӧҥ улам барган деп бодоштырат. И. И. Срезневский ле М. Фасмердиҥ кӧрӱмин Н. П. Милонов М. Н. Мельхеев ле В. А. Никоновтыҥ топоним сӧзликтерине кийдирген. Н. П. Милонов Воро́неж ле Воро́на сууныҥ ӧҥиле бириккен деп айдат. В. А. Никонов «еж» эмезе «неж» деп сӧстӧрди, ӧскӧ јебрен тилдерде туштайт деп ајарат . В. П. Загоровский деп воронежский краеведтиҥ версиязы Воро́неж јебрен Вороне́г деп сӧстӧҥ притяжательный прилагательный «вороне́ж» бӱткен, эмезе јебренславянский кижиниҥ адынаҥ, була ӧйдӧ ойконим Воронеж XI ле XII чактарда Чернигов княжествоноҥ, «Воронега кала» дегени бери кӧчкӧн болор деп бодоштырулар бар. В. П. Загоровскийдиҥ айтканыла Вороне́жти кийнинде атла колбобой, согултаны экинчи ӱйеге тургускан. Подоньеде Воро́неж деп экинчи гипотетический кала (эмди јок), каланыҥ адыла сууны Воронеж деп адаган. Учында сууда эмдиги Воронеж кала тудулган (ӱчинчи).\nГазеттерде бир бӧлӱк статьялар, а затем в комплексном научном исследовании «Воронеж: древнее слово и древние города» тӱӱкичи П. А. Попов В. П. Загоровскийдиҥ версиязыла јӧп эмес. Павел Александровичтиҥ айтканыла славянско-русский топонимияда каланыҥ адыла сууны адаган бир де учурал јок. Ого коштой јебрен орус бичимелдерде славянский Воронег деп ат эмдиге јетире бир де табылбаган. П. А. Поповтыҥ айдыжыла калыктар јаҥы јерлерге келип географиялык объекттерди ар-бӱткен темдектериле адаган. Бу билимчи славянский макротопоним «Воронеж», тазылы ворон- «чёрный, тёмный» деп учурлу, суффикстери -Еж (-аж, -ож) кайдаҥ да келбеген, ар-бӱткен-тӱӱкилик область сӱреен јаан кара агашла бӱркелген, камык јебрен јон јаткан јерлерлӱ. VIII—IX чактарда Воронеж сууныҥ алты јанында, оноҥ XII—XIII чактарда јондор сууныҥ орто ло ӱстӱги агынына кӧчкӧн, эидиги Липецкий область ла Тамбовский областьтар јаар.\nОноҥ ары «Воронеж» деп атту јаҥыс Воронеж суу болгон, XVI чакта Воронеж деп атту кала тудулган. Мындый версияны кӧп саба билимчилер јарадат.\nЈондык этимология каланыҥ адын ворон ло еж деп сӧстӧрдӧҥ бӱткен деп айдат; азый мында ондый укту јондор болгон, бу јондор тындулардыҥ адыла адалган, суу ла каланыҥ ады оноҥ келген. Билим бу версияны чынга бодобойт.\nВоронежти айландыра, космостоҥ соккон фотојурук LandSat-5, 24.06.2010 ј.\nВоронеж кала Россияныҥ Европей јанында Среднерусский возвышенностьтыҥ ла Окско-Донской равнинаныҥ кыйузында 51° 29’ ла (Будённый јурттаҥ тӱштӱктей садтар) 51° 54’ тӱндӱк широталардыҥ ортозында (Чистый деп кордон); 39° 01’ ла (кӱнчыгыштай Тенистый), 39° 40’ (Толши) кӱнчыгыш долгота. Кала среднерусский лесостепьтиҥ тӱштӱк јанында турат. Воронеж сууны экијараттай туруп јат, Дон сууга киргенинеҥ ары 12 км, 463 км в юго-юго-восточном направлении от Москвы. Воронежке Краснолесный деп микрорайон-эксклав база кирет, оны айландыра Верхнехавский аймактыҥ јерлери јадат.\nӰлекер:Color јаан городторго јетире (кӧндӱре/кӧӧлик јолдорло)\nОрёл (кала) ~ 345 км Санкт-Петербург ~ 1243 км\nӰлекер:Табличка-ru Самара ~ 876 км\nОдесса ~ 990 км Ӱлекер:Табличка-ru\nТбилиси ~ 1420 км Ӱлекер:Табличка-ru\nВоронежте контрастный рельеф, динамически активный структура тууразы 30 км — Кривоборский прогиб, Среднерусский возвышенность ло Окско-Донской равнинаныҥ кыйузында јадат[прим. 1]. Окско-Донской равнина бир јылга 5,5 мм јабызап јат, Среднерусский возвышенность дезе кӧдӱрилет. Мындый кыймык јердиҥ микросейсмический колебаниелериниҥ шылтагы болуп јат, амплитудазы фоновыйдаҥ 6 катап кӧп. Микросейсмичностьтыҥ кемине Воронежский водохранилище ле каланыҥ инфраструктуразы база салтарын јетирет.\nВоронежтиҥ (1981-2010 ј.ј.) климады\nКайдаҥ алынган: Погода и Климат\nВоронежтиҥ калганчы 10 јылга (2008 - 2017 јј.) климады\nКайдаҥ алынган: www.weatheronline.co.uk,\nВоронежтиҥ 2008—2017 јылдарда климады\nКайдаҥ алынган: www.weatheronline.co.uk\nКаланы тӧзӧгӧни[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаанныҥ Воронежти тудары керегинде Јасагы табылбаган. Архивте Захарьин-Юрьев деп бояринниҥ распоряжениези бар, Москов каандыкта каруул тудумдарды јаҥыртары керегинде болгон 1586 јылда бичилген, мынайда бичилген:\n«По государеву царёву и великого князя Фёдора Ивановича всея Руси указу и по приговору бояр князя Фёдора Ивановича Мстиславского с товарищы на «Сосне», не доезжая Оскола два днища, поставить велено город Ливны, а на Дону на Воронеже, не доезжая Богатово затону два днища, велено поставить Воронеж…»\nЈе, 1585 јылда бичилген Разрядный приказтаҥ кӧрзӧ,  Воронеж 1585 јылда бар болгон. Шибее 1586 јылда тудулган учун, Воронеж кала тӧзӧлгӧн деп 1586 јыл чотолот.\nАдриан Шхонебектиҥ гравюразы, «Гото Предестинация» деп баштапкы орус линейный корабль\nЧаксыраанду ӧй[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСмутное время тушта Воронежтиҥ јоны ол ӧйдиҥ Јаҥыла јӧп эмес, ого удура болгон. 1605 јылда Воронеж самозванец Лжедмитрийди (I) јӧмӧгӧн, онызы божогон кийнинде Василий Шуйскийге удура болгон. 1610 јылда Лжедмитрийди (II) јӧмӧгӧн, Лжедмитрий II јаҥар айдыҥ 22 кӱни 1610 (чаган айдыҥ 1 кӱни 1611) јылда ӧлтӱрткен. Воронежецтер польский королевич Владислав IV-кӧ бакпаган.\nXVII чакта тӱштӱкте орус кыйуларды корулаганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКрымда каандыкла јуулажарга (ханство) орус правительство бойыныҥ јанына Донныҥ казактарын јаба тарткан (XV—XVII) . Оныҥ учун 1613 јылда Воронежте јаткандар казактарга акча, сукно, курсак-тамак ла јуу-јепсел аткаратан болгон, бу «донской отпусктар» деп адалган. Оны суула јетиретен болгон. Јетирерге Воронежте — стругтар деп керкптер тудулган. Онойдо 1613 јылда казактарга Воронежте јаткандар 11 «постав» јетирген (36 аршин) сукно, 189 четверть аш, 22 пуд свинец, 4 пуд сера, 22 пуд селитра, 55 кӧнӧк аракы, 1614 јылда — 1 000 салковой, 23 постава сукно, 200 четверть аш, 60 пуд тары (порох), 30 пуд свинец, 30 пуд селитра, 100 кӧнӧк аракы. Воронежте јаткандар Москванаҥ посолдорды уткып, Осман империя јаар аткарып, ойто келзе уткып туратан.\nАзов флотты тутканы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1695 јылда Петр I каанныҥ Азовский походында орус черӱ Азов шибеени алып болбогон. Табару келишпей калган, шибееде турецкий гарнизон болушты талай ажыра алган. Оныҥ учун Азов јаар экинчи походко белетениште Москванаҥ ыраак јок Преображенское јуртта кышкыда 22 галера ла 4 брандер туткан, крептерди бӧлӱктеп-бӧлӱктеп Воронежке экелеле, ойто јуугандар. Бу ла ӧйдӧ Воронежский кырайда бӱдӱн јарым муҥ кире стругтар, тайлай-кемелер ле плоттор, онойдо ок бир кереп тудулган. Азов шибеени экинчи походто орус черӱ алып соккон. Орус флот Азов шибеени курсакла јуу-јепселле талай келтейинеҥ јеткилдеерге бербеген.\nВоронеж 1703 јылда. Корнелис де Брюйнниҥ бичигиниҥ гравюразы\n1917—1941 јј.[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1917 јылда Воронежте эсерлер Петроградта керектерди јонноҥ јажырып ийерге јазанган. Большевиктер ле сол-эсерлер Военно-революционный комитет тургуссын деп сакып болбой, бойлоры кыймыктанган, ӱлӱрген айдыҥ 30 кӱни (кӱчӱрген айдыҥ 12 кӱни) 1917 јылда 5-чи пулемётный полк тӱймеен чыгарган кийнинде, Воронежте јаҥ большевиктерге (А. С. Моисеев башкарган военно-революционный комитетке) кӧчкӧн. 3 (16) јаҥар айдыҥ 1917 јылда банкты комитет база колго алган. 10 (23) јаҥар айдыҥ 1917 јылда Воронежский советтиҥ исполнительный комитеди Кызыл Черӱниҥ спецотрядын јууган. 28-јаҥар айдыҥ 31 кӱни 1917 (чаган айдыҥ 13 кӱни 1918) јылда (9-13 (26) чаган айдыҥ 1918 јылда) Воронежте I-кы Губернский крестьянский съезд болгон, мында јаҥныҥ јаҥы бӱдӱм-органдары тудулган.\n7000 ↘2000 ↗5000 ↗13 000 ↗22 100 ↘20 000 ↗43 800 ↘37 700 ↗40 000 ↗40 900 ↗80 599 ↗94 800 ↘93 700 ↘90 000 ↗95 000\n↗122 000 ↗161 570 ↗212 400 ↗326 932 ↗400 000 ↗447 164 ↗516 000 ↗611 000 ↗660 182 ↗713 000 ↗749 000 →749 000 ↗782 950 ↗820 000 ↗851 000\n↗856 000 ↗872 000 ↗886 844 ↗890 000 ↗900 000 ↗902 000 ↗903 000 ↗905 000 ↘903 000 ↗904 000 ↗910 000 ↘904 000 ↗908 900 ↘907 700 ↘901 800\n↘848 752 ↗850 000 ↘849 800 ↘848 800 ↘846 300 ↘840 700 ↘839 900 ↗843 496 ↗889 680 ↗979 884 ↗991 269 ↗1 003 638 ↗1 014 610 ↗1 023 570 ↗1 032 382\n↗1 039 801 ↗1 047 549 ↗1 054 111 ↗1 058 261 ↘1 050 602\nФайл:Памятник епископу Митрофану в Воронеже.jpg\nСвятитель Митрофанныҥ кереези Благовещенский собордыҥ јанында\n1682 јылда старообрядчестволо тартыжу тушта, ого удура Воронежский ле Борисоглебский епархиялар тӧзӧлгӧн. 1990-чы јылдарда православный серикпелер ойто епархияларга кирген.\nВоронежте эки старообрядческий храм, эки серикпе бар (Российский союз евангельских христиан-баптистов) Воронежский Еврейский Религиозный Община бар и Римско-католический приход Пресвятой Девы Марии Заступницы.\nӦзӱмдери, аҥ-куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКольцовский сквер (Воронеж)\nКаланыҥ ичинде ӧзӱмдерлӱ парктарда ла скверлер: Кольцовский сквер, Петровский сквер, балдардыҥ тӧс паркы «Парк Орлёнок», парк «Алые паруса», парк «Танаис», Комсомольский парк, Парк Авиастроителей, Воронежский центральный парк, парк «Дельфин», парк «Южный», ВГЛТУ-ныҥ јанында дендрарий ле о.ӧ. Садово-парковый искусстводо агаштардыҥ сӱрекей баалу бӱдумдери бар парктар, окылу корулаар јерлер болот, ондо каштан, эрмен, ясень, клён остролистный, липа, тыт, чиби, карагай, тал (орустап плакучая ива), пирамидальный терек, беле, туя ла о.ӧ.\n1972 јылда Воронежский водохранилищеде јӱзӱн-јӱӱр курт-коҥыс, балык, ракообразныйлар бар болгон. Рактар (Daphnia ла Chydorus spharicus) сууларды арчыйт, томоноктордыҥ личинкаларын (орустап комары-звонцы) (анчада Chironomus plumosus), двустворчатый моллюсктар база бар. Јас-јайда Воронежте водохранилищеде томоноктор кӧптӧйт, бу айалга куштардыҥ тоозы кӧптӧӧрине јарамык болот (боро кучыйак, каргаа, галка, таан, кӱӱле о.ӧ.), јарганат.\n1994 јылдыҥ јаҥар айында Воронежте Воронежский зоосадачылган, 2009 јылда зоопарк деп статус алган. 2000 јылда «Информационный сборник евроазиатской региональной ассоциации зоопарков и аквариумов» (EARAZA) Воронежский зоосадты списокко кошкон.\nВоронежте атмосфераны киртиткени (муҥ тонна)\nВоронеж јаан промышленный тӧс јер болуп јат, кичинек јерде антропоген объекттердиҥ концентрациязы јаан, бу айалга калага, ар-бӱткенге коомой салтарын јетирет. 2000 јылдаҥ 2003 јылга јетире каланыҥ стационар источниктери кейге јайган кирдиҥ кеми бастыра јаба 28,699 муҥ тонна, ол тоодо кату бӱдӱмдӱзи — 6,794 муҥ тонна, газ бӱдӱмдӱ — 21,905 муҥ тонна. Атмосферага кӧӧлик транспорт јаан салтарын јетирет. Кӧӧлик транспорттыҥ кейге јайган кири текши тоодо 90 процент. Социально-гигиенический мониторингтиҥ темдектегениле 2008 јылда Воронежте кейде кирдиҥ кеми 3,8 (16-га јетире јараар). Тобракта корголјын (орустап свинец), цинк, куулы (орустап медь) ле кадмий табылган.\nКалада Воронежский водохранилище ле кара суулар киртиген. Воронежский областьтыҥ Роспотребнадзоры 2013 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27 кӱнинде ле 2014 јылдыҥ чаган айыныҥ 9 кӱнинде ӧткӱрген шиҥжӱ иштердиҥ турултазыла суу гигиеналык, микробиологиялык некелтелерге келишпейт.\nЭкономика[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЭмдиги Воронеж — Воронежский областьтыҥ экономикалык тӧс јери ле Россияда јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Баш отрасльдар — аш-курсак, химия, радиоэлектронный промышленность, машиностроение ле розничный торговля.\n2010 јылдыҥ чаган айыныҥ бажында Воронежте 13 252 ишјокту (орустап безработный) болгон, ол бастыра Воронежский областьтыҥ ишјокторыныҥ 50 %-ти болгон.\nАкча-манат сфера[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВоронеж каланыҥ округыныҥ бюджеди (2013) керегинде айдылган, кирелте 13 487 968 муҥ салкой, чыгымдалганы — 14 648 198 муҥ салкой.\n2015 јылда каланыҥ кирелтези 15,757 млн салкой болгон.\nКалада российский ле гранарјаннаҥ коммерциялык банктарыныҥ филиалдары иштейт[прим. 2].\nВоронежте машиностроение ле металлообработка јанынаҥ предприятиелердиҥ (продукциязыныҥ кеми 29,43 миллиард салкой), баш предприятиелер: Воронежский акционерный самолётостроительный общество,\nОАО «Завод „Водмашоборудование“»,\nфилиалдар ОАО «Вагонреммаш», ОАО «Желдорреммаш»,\nВоронежский механический завод,\nОнойдо ок химический промышленностьто (продукцияныҥ кеми 8,69 миллиард салкой):\n«Конструкторский бюро химавтоматика»,\nВоронежский шинный завод,\nВоронежский стеклотарный завод,\nООО «Деко Минералс»;\nОнойдо ок электронный промышленностьтыҥ предприятиелери:\nМатеринский компания Концерн „Созвездие“» ле оныҥ дочерний компаниялары.\n1702 јылда Воронеж калада Воронеж сууныҥ оозынаҥ 15 јуучыл кереп чыгып, олордоҥ јӱк ле ӱч кереп: «Разжённое железо (линейный корабль)», «Святая Наталья» ла «Святой Георгий» офицерлер ле матросторло бӱткӱлинче јеткилделген болгон. 1702 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2 кӱнинде Апраксин воронежский верфьте тургуза ла офицерлер керек деп Москва јаар самара бичиген. 1703 јылда Воронежте офицерлер белетеер баштапкы адмиралтейский школ ачылган, бу Арасей ичинде мындый профильдӱ баштапкы школ болгон. Ӱредӱде болуп албай тургандарын мастеровой эдип аткарган. 1714 јылда 10 јаштаҥ ала 15 јашка јетире балдарга калада баштапкы ӱредӱ заведение ачылган. 1745 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31 кӱнинде Воронежте Феофилакттыҥ епископыныҥ јӧбиле Воронежский духовный семинария ачылган. 1786 јылда дезе калада јондык училище иштеп баштаган, онызы 1809 јылда губернский гимназия боло берген. Калада баштапкы бийик ӱредӱ заведение — Петр Великийдиҥ адыла адалган сельскохозяйственный институт (эмдиги Император Петрдыҥ Воронежский государственный аграрный университеди) — 1913 јылда ачылган.\nВоронежте светский билим иштер Алексей Андреевич Хованскийдиҥ иштеринеҥ башталган, Воронежский кадетский корпуста орус тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген (Великий князь Михаил Павловичтиҥ Михайловский кадетский корпусында), «Филологические записки» деп Россияда баштапкы билим языковедческий журналды тӧзӧп, оныҥ редактор-издатели болгон, 1860 јылда баштапкы номери кепке базылган.\nВоронежский государстволык университеттиҥ баш корпусы\nЭмдиги калада 37 бийик ӱредӱ заведение ле 53 орто-профессионал ӱредӱ заведение бар, ондо 127 муҥнаҥ артык студент ӱренет. Огош балдарга 116 детский сад, 128 школго 118 муҥ школьник јӱрет. Калада альтернативный школдор бар: «Радуга» деп вальдорфский школ, «Классика», «Перспектива», «Светлана» деп таҥынаҥ школдор.\nВоронежте государстволык университеттер, институттар ла академиялар:\nПетр I Императордыҥ адыла адалган Воронежский государственный аграрный университет (ВГАУ),\nГ. Ф. Морозовтыҥ адыла адалган Воронежский государственный лесотехнический университет (ВГЛТУ),\nН. Н. Бурденконыҥ адыла адалган Воронежский государственный медицинский университет (ВГМУ),\nПрофессор Н. Е. Жуковсий ле Ю. А. Гагаринниҥ адыла адалган Военно-воздушный академия (Воронеж) Министерства обороны Российской Федерации,\nЦентральный филиал Российской академии правосудия (Воронеж),\nа также филиалы МИИТ, РАНХиГС, Г. В. Плехановтыҥ адыла адалган Российский государственный социальный университет, РГСУ, РЭУ ла адмирал С. О. Макаровтыҥ адыла адалган Государственный университет морского и речного флота.\nБӱгӱнги Воронежте эмчиликтиҥ 38 муниципал учреждениези иштейт: каланыҥ тӱрген болуш јетирер клинический больницзы № 8, № 10 ( «Электроника» деп больница), биле ле оны кӧптӧдӧри јанынаҥ тӧс јер, эки бала табар больница ла о.ӧ. : областной клинический больницалар.\nКультура[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВоронежский областной краеведческий музейде эпохи Петра I каанныҥ ӧйиниҥ экспозициязында XVIII чактыҥ якори\nКереп-музей «Гото Предестинация (кереп, 2014)»\nВоронеж кала областьта культуралык јаан тӧс јер болуп јат. Калада театрал кеендик ӧзӱм алынган, Воронежтиҥ музейлери , библиотекалары, выставочный залдары, Воронежтиҥ кинотеатрлары, филармониязы ла цирк иштейт. Јылдыҥ ла Воронежте фестивальдар ӧдӧт: международный фестиваль «Джазовая провинция» (2003 јылдаҥ ала), «Всероссийский фестиваль японской анимации» (2000 јылдаҥ ала), «Поэтех» деп поэзияныҥ фестивали (2007 јылдаҥ ала) ла о.ӧ. 2011 јылдаҥ ала Воронежте јылдыҥ ла Платоновский фестиваль искусств болот.\nВоронежский областной краевед музей филиалдарыла кожо:\n«Арсенал» деп музей , Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган. XVIII чактыҥ архитектурзыныҥ кереези;\nА. Л. Дуровтыҥ музеи;\nИ. С. Никитинниҥ адыла адалган Воронежский областной литературный музей филиалдарыла:\nИван Бунин чыккан тура;\nМ. Н. Мордасованыҥ квартиразы;\nИ. С. Никитинниҥ музейи, Веневитиновтыҥ усадьбазы;\nИ. Н. Крамскойдыҥ адыла адалган Воронежский областной художественный музей;\n«Музей-Диорама» военно-патриотический таскадарыныҥ тӧс јери;\nВГУ-ныҥ музейи (геологический, зоологический, ботанический);\nКереп-музей «[[Гото Предестинация (корабль, 2014)».\nТеатрлар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nА. В. Кольцовтыҥ адыла адалган драмныҥ Воронежский академический театры;\nОперы ла балеттиҥ Воронежский государственный театры;\nЈиит кӧрӧӧчиниҥ Воронежский государственный театры;\nВоронежский Камерный театр;\n«Шут» деп атту наадайлардыҥ Воронежский театры;\n«Театр Неформат», јайаандыктыҥ тӧс јери;\nАктердыҥ Воронежский туразы.\nИ. С. Никитинниҥ адыла адалган Воронежский областной универсал билим библиотека;\nВ. М. Кубаневтиҥ адыла адалган Воронежский областной юношеский библиотека,\nБалдардыҥ Воронежский областной библиотеказы;\nВ.Г.Короленконыҥ адыла адалган Воронежский областной кӧс кӧрбӧстӧрдиҥ специал библиотеказы.\nВоронежте тогус кинотеатр иштейт. Башка тураларда «Пролетарий (кинотеатр)», «Спартак (кинотеатр)» ла «Юность (кинотеатр)». Саду ла ойындарлу јерлерде кинотеатры «Star&Mlad» («Град», ТЦ «Московский проспект»), «КИНО ОККО» (ТРК «Арена»), «Синема Парк» (ТРЦ «Галерея Чижова»), «Максимир» ле «Левый берег» ондый ла атту саду ӧдӧр јерлерде. Воронежский кинопрокат рыноктыҥ кеми кайда да 1,2-1,5 млрд салкой.\nВоронеж — јаан транспортный узел, бу система кейде, темирјол ло кӧӧлик транспорттоҥ турат.\nКейде јол[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЧертовицы јурттыҥ јанында каланыҥ кыйузыныҥ 5 км киреде аэропорт «Воронеж» бар. 1995 јылдаҥ ала аэропорт международный статусту. 31 мая 2019 года международному аэропорту Воронежа официально присвоено имя Петра Первого. Оноҥ улай ла Москва, Санкт-Петербург, Сочи, Симферополь јаар рейстер болот. Воронежский аэропорттоҥ Ереван, Ташкент, Стамбул јаар рейстер; чартерный рейстер — Анталья, Барселона, Ираклион, Салоники јаар болуп јат. Воронежтиҥ Солјараттай аймагында на территории авиастроительный предприятиениҥ јеринде ОАО «ВАСО» деп экспериментал (ченелтелер эдер) аэродром «Придача» бар. Аэродромло онойдо ок граждан авиацияныҥ ЗАО „Полёт“ деп авиационный компаниязы база тузаланат. В [[ район (Воронежтиҥ Советский аймагында «Тенистый» деп микрорайондо (дачный кооператив «Ближние сады» ла «Дальние сады») деп јерде военный аэродром «Балтимор» турат.\nКалада темирјол вокзалдыҥ станциялары: Воронеж I, Воронеж-Курский ле Придача (станция) (вокзал Воронеж-Южный). Эмдиги ӧйдӧ кӧп саба транзит пассажирский поездтер «Центр — Кавказ» Воронеж-1 станцияга кирбейт, а следует через Придача станция ажыра ӧдӧт, ондо тарифный стоянка бар. Сол јаратла темирјол Отрожка-Придача деп перегондо тоннель кечире барат, онызы Димитровтыҥ оромыныҥ Придача деп аэродромныҥ алдыла ӧдӧт, узуны 800 метр. онойдо ок промышленный темирјол транспорт иштейт.\nКӧӧлик јол[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВоронеж кала ажыра автомагистраль «Дон» (эбирилчик јол) ло регионал учурлу трасса Курск — Воронеж — Саратов. Эки кӧӧлик вокзал ла бир кӧӧлик станция: Центральный автовокзал, Солјараттай автовокзал ла Тӱштӱк-Кӱнбадыш автостанция.\nВоронежте профсоюзтардыҥ баш стадионы\nӰлекер:Main Калада профсоюзтардыҥ баш стадионы иштейт, ого 32000-наҥ артык кӧрӧӧчилер бадып јат, «Олимпик» деп спортивный комплекс, «Юбилейный» деп атту спорттыҥ тош ӧргӧӧзи, Суу алдында спорттыҥ ӧргӧӧзи, бассейн «Спартак», спортивный комплекс «Факел», яхт-клуб, Владислав Третьяктыҥ адыла адалган олимпий резервтиҥ специал детско-юношеский школы, шахматный клуб ла о.ӧ. Воронежте международный ла всероссийский спортивный маргаандар спорттыҥ кӧп бӱдӱмдериле ӧдӧт: бокс, спортивный ориентированиеле, художественный гимнастикала, скалолазаниеле, шахматла, греко-рим кӱрешле, велоспортло, бильярдла, лыжероллерлерле о.ӧ. Воронежтиҥ спортчылары алдында Олимпий ойындарда, Телекейлик Чемпионаттарда, Европаныҥ чемпионаттарында алтын, мӧҥӱн, кӱлер медальдарды ойноп алатан болгон.\nВезермарш (аймак) 1989\nЛеон (Испания) 1996\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде кӧп архитектуралык кереестер оодылган, бызылган. Је тӱӱкилик учурлу кереестер эмдиге бар. 2000 јылда «Историко-культурное наследие Воронежа» деп бичик издательстводо кепке базылган, ондо каланыҥ архитектуразын билимчилер шиҥдеп, кезик туралар реконструкцияныҥ да кийнинде, тӱӱкилик јаан учурын салбаган деп темдектеген.\nВоронежте эҥ ле озогы туралардыҥ бирӱзи Успенский Адмиралтейский храм ла Алексеево-Акатов монастырдыҥ колокольнязы.\nВоскресенский храм (Орджоникидзениҥ оромы, 21),\nНикольский храм (Таранченконыҥ оромы, 19а)\nИльинский храм (Севастьяновский съезд, 26)\nТихвино-Онуфриевский храм(Фабричный, 8), стиль барокко.\nПокров Богородицаныҥ серикпези (Бехтеревтиҥ оромы, 36), классицизм деп стиль\nЛютеран кирх (Карл Маркс 65, Никитин 20) ле Самуил Пророктыҥ Храмы, стиль ампир орой классицизм\nВоронежте баштапкы таш ӱч кат тура — С. А. Савостьяновтыҥ туразы (1760—1770)\nГраждан архитектурада тӱӱкилик туралардыҥ тоозы 200 кире бар.\nСавостьяновтыҥ ла губернатор Потаповтыҥ туралары — барокко стильдӱ дворцовый архитектура губернский калаларда кӧп јок\nТулиновтыҥ туразы (Революция проспекти, 22), Ненаркомованыҥ ла Нечаевтиҥ туралары (Карл Маркс оромы, 55) XIX чактыҥ бажында туткан туралардыҥ ортозында аҥылу кӧрӱнет\nБӱгӱнги Воронежте тӱӱкилик учурлу туралар јоголорго јеткен. Темдектезе:\n2001 јылда сыгын айда Александровтыҥ усадьбазында тураны бызып салган (Платонов ором, 25),бу тура 1820—1830 јылдардыҥ болгон.\n2008 јылда 1919 јылда тудулган Перелыгинаныҥ туразы Платонов оромдо бызылган\n2011 јылда Воронежтиҥ јоны кезем јаратпай да турган болзо, Гарденинский архитектурный комплексти (XVIII) јаҥы тура тударга арай ла быспаган. Эмдиге јетире каланыҥ озогы деген Гарденинниҥ туразы коомой айалгада турат.\nПетр I каанга кереес. Воронеж, Петровский сквер\nОрус император Петр I каанга кереес. Выставленный у его пьедестала почётный караул состоял из ветеранов полка;\nА. В. Кольцовко кереес (1868);\nИ. С. Никитинге кереес (1911);\nАк террордоҥ корогондорго кереес (А. И. Попов-Шаманныҥ проекти, 1929);\nВ. И. Ленинге кереес. 1956 јылдаҥ ала Ленинниҥ тепсеҥинде турат;\nГенерал Черняховскийге кереес;\n«Меркурий» деп кереп-кереес, Воронежский верфьте. 1997 јылда памятный знак, 2010 јылда — кереес;\nБунин Иван Алексеевичке кереес (1995);\nПлатонов Андрей Платоновичке кереес (1999)[прим. 3];\nЕсенин Сергей Александровичке кереес (2006);\nПушкин Александр Сергеевичке кереес (1999);\nМандельштам Осип Эмильевичке кереес (2008)[прим. 4];\nДуров Анатолий Леонидовичке кереес;\nСвятитель Митрофан Воронежскийге кереес (2003). Грузин скульптор Вано Арсенадзе кереестиҥ авторы. Воронежтиҥ национал общиналары биригеле тургускан кереес (грузинский, греческий, армянский, украинский, немецкий ле курдский).\nПётр I — Арасей империяныҥ кааны, Воронежке 1696—1722 јј. 13 катап келип јӱрген, калада 500-теҥ артык кӱн болгон;\nМосин, Сергей Иванович — (конструктор, острелковое оружие);\nЛодыгин, Александр Николаевич — (электротехник, изобретатель);\nПлеханов, Георгий Валентинович — (теоретик, марксизмниҥ пропагандисти, философ социалист);\nЧертков, Александр Дмитриевич — (Государственный публичный исторический библиотеканыҥ тӧзӧӧчизи);\nБасов, Николай Геннадиевич — (нобелевский лауреат, физика);\nЧеренков, Павел Алексеевич — (нобелевский лауреат, физика);\nБунин, Иван Алексеевич — (нобелевский лауреат, литература);\nГе, Николай Николаевич — (художник);\nПлатонов, Андрей Платонович — (писатель);\nМандельштам, Осип Эмильевич — (поэт);\nМаршак, Самуил Яковлевич — (поэт, драматург, кӧчӱреечи, литературный критик);\nКольцов, Алексей Васильевич — (поэт);\nНикитин, Иван Саввич — (поэт);\nМордасова, Мария Николаевна — (СССР-дыҥ јондык артистказы);\nСаввина, Ия Сергеевна — (СССР-дыҥ јондык артистказы).\nВоронеж, Советский тепсеҥ\nВоронеж областьтыҥ Думазы\nОтроженский темирјолдо кӱрлер\nРоссия Банктыҥ (3 салковой) акчазы\nЛитература[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУказ Президента Российской Федерации от 16.02.2008 № 206 «О присвоении г. Воронежу почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“» (орус.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 13 кӱни, 2016.\n↑ База данных показателей муниципальных образований (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 13 кӱни, 2016.\n↑ 2,0 2,1 2,2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ Евдокимов М.Ю. Воро́неж (орус.). Большая Российская Энциклопедия. Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия» (2018). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни, 2019.\n↑ 4,0 4,1 Ӱлекер:БСЭ3\n↑ Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок АТУ не указан текст\n↑ Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок устав-В не указан текст\n↑ Загоровский, 1977.\n↑ 11,0 11,1 П. Попов. Каверзное слово – «Воронеж». Взгляд в историю // "Коммуна" : Газета. — 2015. — 13 февраля (№ 16).\n↑ П. Попов. Каверзное слово – «Воронеж». Взгляд в историю // "Коммуна" : Газета. — 2015. — 26 февраля (№ 20). Архивировано 25 кичӱ изӱ ай 2016 года.\n↑ Воронеж сегодня (орус.) (недоступная ссылка). Воронежская государственная телевизионная радиовещательная компания (20 чаган ай 2005). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2009. Архивировано чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Статистика Воронежской области (орус.).\n↑ Расчёт расстояний между городами (по автодорогам) (ја. эм.) (недоступная ссылка). Транспортная компания «КСВ 911». Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2009. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱни, 2009 јыл.\n↑ 24,0 24,1 Панова, 2008, с. 25.\n↑ Историческая справка (орус.). Сайт городской администрации. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Глазьев, 2006, с. 39.\n↑ Загоровский, 1989, с. 19.\n↑ Веселаго Ф. Ф. Краткая история русского флота. — Москва: "Вече", 2009. — С. 29—36. — 432 с. — ISBN 978-5-9533-4195-0.\n↑ 40,0 40,1 40,2 40,3 40,4 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2006E\n↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 42,5 42,6 42,7 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1811CF\n↑ Города с численностью населения 100 тысяч и более человек (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 17 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 54,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 57,0 57,1 57,2 57,3 57,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Города с численностью населения 100 тысяч и более человек (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 7 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 7 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 19 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2009AO\n↑ О колокололитейном заводе (орус.) (недоступная ссылка). Сайт компании «Вера». Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Российский союз Евангельских христиан-баптистов. Воронеж (орус.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2009. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Прытков Роман. В Воронеже лютеранам вернули церковь (орус.) (недоступная ссылка). Сайт газеты «Моё» (22 кандык ай 2008). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Воронежский католический приход Пресвятой Девы Марии Заступницы (орус.). Сайт прихода. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2011.\n↑ Воронежский зоосад получил статус зоопарка (ја. эм.). Архивировано чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Воронежский зоосад стал зоопарком (ја. эм.). Архивировано сыгын айдыҥ 17 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 94,0 94,1 Бешинский В. А. Комплексная геоэкологическая оценка крупного промышленного центра за последнее десятилетие (на примере города Воронеж). — Диссертация кандидата географических наук. — Воронеж, 2003.\n↑ Экология: тройной контроль (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 25 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок media не указан текст\n↑ Пресс-релиз «Пресс-конференция руководителя Управления Роспотребнадзора по Воронежской области 14.01.2014г.» (орус.). Сайт Управления Роспотребнадзора по Воронежской области (14 чаган ай 2014). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2014.\n↑ Эйтингон, 2010.\n↑ Информация об исполнении бюджета городского округа город Воронеж 2013 года (орус.). Департамент финансово-бюджетной политики администрации городского округа город Воронеж.\n↑ Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок BD не указан текст\n↑ Информация о городском округе город Воронеж (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Старейшее учебное заведение Воронежа (ја. эм.). vpds.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 22 кӱни, 2019.\n↑ Дирекция народных училищ Воронежской губернии. (орус.). Сайт Архивной службы Воронежской области. Дата обращения: куран айдыҥ 11 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Все Вузы России, справочник аккредитованных вузов (ја. эм.) (недоступная ссылка — история ).\n↑ Волошина Лилия. Негосударственная школа: плюсы и минусы (орус.) (недоступная ссылка). Информационный портал центрального Черноземья (1 ӱлӱрген ай 2008). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 11 кӱни, 2009. Архивировано куран айдыҥ 25 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Перечень муниципальных учреждений здравоохранения городского округа город Воронеж (орус.). Сайт городской администрации (2011). Дата обращения: сыгын айдыҥ 9 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Объекты здравоохранения (орус.). Сайт департамента здравоохранения Воронежской области (2011). Дата обращения: сыгын айдыҥ 9 кӱни, 2011.\n↑ Сайт международного Платоновского фестиваля (орус.). Архивировано чаган айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Воронежский областной краеведческий музей (ја. эм.). Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2008 јыл.\n↑ Сайт Воронежской областной универсальной научно-технической библиотеки им. Никитина (ја. эм.). Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2009 јыл.\n↑ Сайт Воронежской областной детской библиотеки (ја. эм.). Архивировано тулаан айдыҥ 3 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Сергей Калашников. Евгений Хамин остался на вторую серию (ја. эм.). Коммерсантъ (8 кӱчӱрген ай 2016). Дата обращения: тулаан айдыҥ 11 кӱни, 2017.\n↑ Страницы истории аэропорта Воронеж-Чертовицкое в канун своего 35-летия. (орус.). Сайт воронежского аэропорота (1 тулаан ай 2006). Дата обращения: сыгын айдыҥ 16 кӱни, 2011.\n↑ Путин присвоил аэропорту Воронежа имя Петра Первого (орус.). Regnum. Дата обращения: чаган айдыҥ 4 кӱни, 2020.\n↑ В настоящее время: (орус.). Сайт воронежского аэропорота. Дата обращения: сыгын айдыҥ 16 кӱни, 2011.\n↑ Официальный сайт хоккейного клуба «Воронеж» (ја. эм.). Архивировано кандык айдыҥ 9 кӱни, 2009 јыл.\n↑ В Воронеже пройдёт российско-германский матч по боксу (орус.). Информационное агентство «Regnum» (31 тулаан ай 2005). Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2009.\n↑ Спортивное ориентирование. Воронеж принял чемпионат России (орус.). Спорт-Экспресс (20 куран ай 2001). Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2009.\n↑ Сайт Федерации России по спортивному ориентированию. (орус.). Спорт-Экспресс. Дата обращения: кандык айдыҥ 6 кӱни, 2009.\n↑ В Воронеже финишировал чемпионат области по художественной гимнастике (ја. эм.). Архивировано чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Турнир по греко-римской борьбе прошёл в Воронеже (ја. эм.). Архивировано чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ В Воронеже состоялся чемпионат России по шоссейным велогонкам (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 1 кӱни, 2009. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Шулепова, 2000.\n↑ 131,0 131,1 131,2 131,3 Шулепова, 2000, с. 29.\n↑ Дубровина Евгения, Золотухин Андрей. Второе пришествие варваров. Воронеж, который мы потеряли (орус.). ИА «Воронеж-медиа» (по материалам газеты «Новая газета в Воронеже» № 28 от 23.04.2004). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2011.\n↑ Ясырева Анна. В центре Воронежа снесено ещё одно историческое здание (орус.) (недоступная ссылка). Газета «Моё» (27 чаган ай 2009). Дата обращения: кандык айдыҥ 8 кӱни, 2009. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Литвинцев Г. Городской «блицкриг». В Воронеже памятники архитектуры сносят на законных основаниях (орус.). Российская газета-Черноземье (19 куран ай 2008). Дата обращения: кандык айдыҥ 8 кӱни, 2009.\n↑ Ткачёва Татьяна. Остались со сносом (орус.). Российская газета (4 куран ай 2011).\n↑ 137,0 137,1 Акиньшин А. Н. Празднование петровских юбилеев в Воронежской губернии в XIX-XX веках. — Воронеж, 1996. — С. 201.\n↑ Клоны клоунов (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 25 кӱни, 2011 јыл.\nЈаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis\nBNF: 12299965w · GND: 4108743-4 · LCCN: n79150484 · NKC: ge138802 · VIAF: 167814499 · WorldCat VIAF: 167814499\nЦитированиениҥ јастыразы Для существующих тегов <ref> группы «прим.» не найдено соответствующего тега <references group="прим."/>\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Воронеж&oldid=34187"\nФайлдардыҥ тайантылары иштебей турган бӱктер\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 кандык ай 2022, 16:55.


Удурумга башчы эл-культуралык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла тушташты - altaicholmon\nУдурумга башчы эл-культуралык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла тушташты\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Албатылар најылыгыныҥ туразында јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде республикада јуртап јаткан башка-башка укту калыктардыҥ чыгартулу улузыла ачык-јарык айалгада тушташты.\nОлег Хорохордин куучын-эрмекти ачып тура, эл-культуралык биригӱлерле јууктада таныжып јатканын аҥылап темдектеди. Оныҥ айтканыла, государстволык эл политиканыҥ тӧс ижи, амадузы — текши ороонныҥ, онойдо ок таланыҥ башка-башка калыктарыныҥ культуралык байлыгын, јаҥжыгуларын, кӧгӱс-байлыгын, тилин баалап, тооп, јӧмӧӧри, болужары, чеберлеп корып алары. Орооныс амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јаткан калыктарыла ийделӱ, аргалары бийик.\nАлтай Республикада башка-башка укту-тӧстӱ 98 албаты амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап ла иштеп јат. Таланыҥ эҥ јаан байлыгы, оморкодузы — мында јуртап јаткан башка-башка тилдӱ, культуралу албатызы деп, О. Хорохордин чокымдады.\nЭл-культуралык талалык јондык организациялардыҥ, биригӱлердиҥ кӱрее куучынга амадап келген чыгартулу улузы бойлорыныҥ организацияларыныҥ ижи, амадулары јанынаҥ куучындады. Ачык-јарык, токыналу айалгада олордыҥ кажызы ла республика кеминде ӧткӱрилип турган кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушканы, једимдери керегинде айдып, онойдо ок аайы-бажына чыккадый ӧҥзӱре сурактарын илезине чыгарып, учурын, аайын јартадылар.\nАчык кӱрее куучында «Алтай калыктыҥ курултайы» деген талалык јондык биригӱниҥ правлениезиниҥ турчызы Татьяна Туденева Албатылар најылыгыныҥ туразы ачылган ла кӱннеҥ ала тӧзӧмӧлдӱ, ӱч јылдыҥ туркунына чокым ууламјыла кӧнӱ иштеп, јаан учурлу ижин каруулу ла ак-чек бӱдӱрет деп айтты.\nТатьяна Туденева этнокультуралык эмезе культура-лык-этнографиялык тӧс јерди тудары јанынаҥ арга бар ба деген суракла јилбиркеди. Оныҥ айтканыла, шак ондый тӧс јер сӱреен керектӱ. Тӧс јерде республикада јуртап јаткан албатылардыҥ чыгартулу улузы бойлорыныҥ кӧдӱриҥилерин ӧткӱрип, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын ӧзӱмдӱ јолло ичкери апарып, онойдо ок саду-ярмаркаларды, мастер-класстарды ла байрамдарды ӧткӱрерге эптӱ, јарамыкту арга болоры јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты.\nАлбатыларды бириктиреечи учурлу тӧс јерде калыктыҥ бойыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла, темдектезе, јииттердиҥ той-јыргалын да ӧткӱрерге сӱреен эптӱ болор эди. Онойдо ок калыктардыҥ ӧскӧ дӧ јаан ла јаҥжыккан байрамдарын ӧткӱрер јакшынак јерге кӱӱнзеген ончо јаан-јаш келер аргалу болор. Бӱгӱнги кӱнде мындый тӧс јерди тударга, ачарга јарамыкту, бастыра јанынаҥ эптӱ јер бар. Олег Хорохордин таҥынаҥ башка тураны, тӧс јерди, онойдо ок јаҥы айыл-јурт, биле тӧзӧгӧндӧрди керелеген ӧргӧӧзиле бир аай эдип тудары јанынаҥ сурактыҥ аайы-бажына чыгары јанынаҥ јакылта берди. Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ темдектегениле, бу суракла ого таланыҥ тӧс калазында јуртап јаткан кӧп тоолу улус баштанган. «Башка-башка укту 90-ноҥ ажыра албаты амыр-энчӱ јуртап јаткан республикага мындый тӧс јер кыйалтазы јогынаҥ керектӱ. Тӧс јерди тударга керектӱ аргаларды бастыра јанынаҥ кыракы кӧрӧрис» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nТуштажу ӧйинде Т. Туденева «Туулу Алтайдыҥ чӧрчӧктӧри» («Сказки народов Горного Алтая») деген јаҥы бичикти Олег Хорохординге сыйлады. Чӧрчӧктӧр талада јуртап јаткан калыктардыҥ тилиле, коштой орус тилге кӧчӱрилгениле кепке базылган. Мындый бичиктерди бир тизӱ эдип чыгарары јанынаҥ шӱӱлте база айдылды. Шак ол тизӱ бичиктерге талада јуртап јаткан калыктардыҥ энчи байлыгы болуп јаткан калык чӱмделгелери кирзин.\n«Живой родник Республики Алтай» деген талалык јондык этнокультуралык организацияныҥ башкараачызы Елена Болтовская бойыныҥ башкарып турган организациязыныҥ ижи ле орус албатыныҥ — старообрядецтердиҥ ле азыйда бери кӧчӱп келгендердиҥ — јаҥжыккан культуразын эл-јон, анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйе ортодо јартап, кӧргӱзип, олорды јилбиркедери јанынаҥ ӧткӱрилип јаткан јайаандык ижи јанынаҥ айтты. Бӱгӱнги кӱнде бу јондык организацияга алдынаҥ башка кып сӱреен керектӱ болуптыр.\nЈылу, јымжак айалгада ӧткӧн туштажуныҥ туружаачылары акту кӱӱндеринеҥ керектӱ, тузалу кӧп шӱӱлтелерин айттылар. Онойдо ок једимдериле, ченемелиле ӱлежип, ӧзӧкти ӧйкӧгӧн «оору» сурактарыла база таныштырдылар. Темдектезе, амыралтага чыккан ла, је јондык иште эрчимдӱ туружып, јадын-јӱрӱмниҥ ончо ло сурактарыла јилбиркеп, ӧйлӧ теҥ барып јаткан јаан ӱйениҥ улузына школдорды ачары јанынаҥ шӱӱлте айдылды. Јаҥыртулу, јарамыкту јондык ондый ӱлекерлер бар, олор јондык иштиҥ эрчимдӱ туружаачыларын бириктирери јанынаҥ бу школдордыҥ байлык ченемелиле ӱлешкени база керектӱ деп шӱӱлте айдылды. Армян калыктыҥ чыгартулу улузы олорго школды ла культуралык тӧс јерди тударына керектӱ јер јанынаҥ чокым шӱӱлтелерин айттылар. Талалар ортодогы Сабантуй деген јаан ла јилбилӱ байрамды келер јылда Алтай крайла, Татарстанла ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрери јанынаҥ база куучын-эрмек ӧтти. Албатылар најылыгыныҥ туразыныҥ бойыныҥ аҥылу, танылу сӱр-темдеги, оныҥ турган јерин эбире лапту јазап чыныктаары, керектӱ кемине кӧдӱрери јанынаҥ база чокым шӱӱлтелӱ куучын болды.\nТуштажу ӧйинде Айсура Таханованыҥ айтканыла, оныҥ башкарып јаткан «Алтай кийис» деген албаты эдимдердиҥ ассоциациязы јаан да, јаш та 800-теҥ ажыра кижини тӱкле иштеп, кийис базарына, јӱзӱн-башка эдимдер эдерине ӱредип таскаткан. Бӱгӱн олор бойлорыныҥ эдимдерин кӧрӱлерге, саду-ярмаркаларга чыгарат. Айсулу Таханова ассоциацияныҥ једимдери јанынаҥ айдып тура, республикага грантовый јӧмӧлтӧ-болуштыҥ (акча-манаттыҥ) кемин кӧдӱрери јанынаҥ суракты кӧдӱрген.\nТуштажуда казах тилди ӱредери ле бӱгӱнги кӱнде федерал государстволык ээжи-некелтеге келижип турган учебниктер јок болгоны јанынаҥ база сурак кӧдӱрилди. Тургуза ӧйдӧ јаҥы учебниктерди тургузары јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединде кӱӱнзеген, амадаган ончо улуска тилдерди факультативно ӱредер јарамыкту ла эптӱ айалга ачылган ла иштеп јат. Јакшынак ченемел бар. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде вузта ӱредӱни туба калыктыҥ чыгартулу улузы ӧткӱрет. Бу ла туштажу ӧйинде јондыкчылар Кан-Оозы аймактыҥ Туратыдагы школына, оныҥ айалгазына ајару этсин деп сурадылар.\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн эрмек-куучын ӧйинде спорттыҥ ла су-кадык јӱрӱмниҥ сурактары база кӧрӱлди. Туружаачылардыҥ шӱӱлтезиле, ӧмӧ-јӧмӧ таскадыныштар јондыкта амыр-энчӱ, бирлик айалга ла башка-башка укту-тӧстӱ калыктар ортодо быжу, тӧп, токыналу, бек колбулар болорына экелет. Шак ла ондый спорттыҥ кӧдӱриҥилериниҥ шылтузында эл-калыктар бой-бойын, тилин, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын тоорына, баалаарына, олорло оморкоорына экелет. Куучын-эрмек ӧйинде Олег Хорохординниҥ аҥылап темдектегениле, јуук ӧйдӧ спорт бӧлӱгинде — профессионал да, тегин онойдо сӱӱчилер де — политика кубулар, солынар. «Мен Алтай Республика су-кадык јӱрӱмнеҥ бир де артпай, эрчими тыҥ болгонына сӱӱнедим, оморкойдым. Бӱгӱнги кӱнде спортло тазыктырынары ӧйдиҥ некелтези эмезе «мода» боло берген деп айдарга јараар. Јаан ӱйениҥ улузы јойу базарын, јашӧскӱрим дезе тренажерный залдарды, спорттыҥ тепсеҥдерин талдап алганы база јарамыкту, јакшы керек» — деп айткан.\nТуштажуныҥ учкары ол јылу туштажу учун ончо туружаачыларга быйанын айтты. Оныҥ аҥылаганыла, мындый туштажулар мынаҥ да ары кӧнӱ улалар.\nЧындап та, сӱреен солун, тузалу туштажу болды. Олег Хорохордин јондык организациялардыҥ, биригӱлердиҥ айалгазыла, кӱнӱҥги ижи-тожыла, једимдериле, онойдо ок курч сурактарыла ајарулу танышты. Республиканыҥ эл-культуралык биригӱлериниҥ текши айалгазын, аргаларын куучын-эрмек ӧйинде толо, јарт ла чын билерге ӧйинде ӧткӱрилген туштажу деп айдарга јараар.


17.01.2018 - altaicholmon\nА. Ялбаков сый-акчаны балдарга берди\nЧаган айдыҥ 12-чи кӱнинде Онос јуртта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 148 јылдыгы темдектелди. Мында бу кижиниҥ адыла адалган јондык сый Алтай Республиканыҥ 2017 јылда ижинде бийик једимдерге јеткен улузына табыштырылды.\nКош-Агаш: Печатьтыҥ кӱни темдектелди\nJуунда Кош-Агаш аймактыҥ башкараачызыныҥ ордынчызы А. А. Шонкоров, аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы А. Е. Сахарьянов, башка-башка организациялардыҥ башкараачылары, печатьтыҥ ветерандары, почтальондор ло тегин кычыраачылар турштылар.


Август 2020 - Страница 7 из 12 - altaicholmon\nФедерал ӧрт-аргадаачы бӧлӱк ачылган\nОныҥ кӧдӱриҥизинде Россияныҥ МЧС-ыныҥ министриниҥ ордынчылары Андрей Гурович ле Николай Гречушкин, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков турушкан. Андрей Гуровичтиҥ темдектегениле, ӧрт ӧчӱрери аайынча јаҥы бӧлӱк — ол аргадаачы тӧс јер. «Россияда мындый тӧс јерлердиҥ тоозы эки — Крымда ла РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ\nТуристтер регистрация эдерин ундыбас учурлу\nТуулу Алтайга келген туристтер регистрацияны Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ кызалаҥ айалгаларда башкарарыныҥ тӧс јеринде кыйалта јогынаҥ ӧдӧр учурлу деп, бу ведомство туристтерге база такып баштанат. Мындый регистрация јеткер-немеге алдырткан туристтерди аргадаары, олорго болужары јанынаҥ ишти тӱрген ӧткӱрерине керектӱ. Регистрацияны маршрутка чыгар алдында он кӱннеҥ орой эмес ӧйдиҥ туркунына эдер керек. Ӧскӧ тергеелердеҥ\nТӧзӧгӧн јурты ырыс-кежиктӱ болзын\nКандый ла укту-тӧсту албатыда бойыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥдары бар. Олор чӱм чоктырала улалат. Бистиҥ де алтай телеҥит албатыда угы-тӧзинеҥ чактар туркунына улалып келген чӱм-јаҥдары, јаҥжыгулары бар. эмди онызын анчада ла јашӧскӱрим оноҥ ары улалтып, јӱрӱминде билгир тузаланатан ӧй келген. Алтай чӱм-јаҥдардыҥ бир јаан учурлузы – ол эне-аданыҥ уул балазы кижи алып, кыс балазы кижиге барып, айыл-јурт\nСвадебные обряды алтайцев в путевых записях В. В. Радлова\nОб алтайской свадьбе написано немало, исследователями были выдающиеся ученые А.В. Анохин, В.П. Дьяконова, Н. И. Шатинова. Сегодня вашему вниманию представляем обряды, описанные востоковедтюркологом, этнографом, археологом Василием Радловым в его книге «Из Сибири», материалом для которой послужил путевой дневник. На страницах дневника приведено не только описание путешествия, но и содержатся подробные сведения по этнографии алтайцев. Свадебные\nЕжегодно 12 августа отмечают Международный день молодежи, установленный в 1999 году Генеральной ассамблеей ООН и призванный напоминать о роли молодых людей в развитии мира и отдельных стран, а также об их повседневных проблемах. В России с начала 90-х годов говорят о необходимости федерального закона о молодежной политике, который очертил бы задачи государства в этой области.


А. Манзыров Омскто… - altaicholmon\nА. Манзыров Омскто…\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров баштаган делегация талалар ортодогы Омскто ӧткӧн јуунда турушкан.\nТалалардыҥ кӧп делегациялары турушкан бу јуунда мал ӧскӱрериниҥ јаан учурлу сурактары шӱӱжилген, оныҥ туружаачылары јурт ээлемниҥ башка-башка техниказы тургузылган «АгроОмск-2017» деген выставказында болдылар.\nВыставкада јаҥыс та техника эмес, анайда ок укту мал-аштыҥ ла куштардыҥ бӱдӱмдери, јербойында эдилип турган продукция—сырлар, сӱттеҥ эткен аш-курсак ла ӧскӧзи де кӧргӱзилди.\nРоссияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ укту мал ӧскӱрери аайынча департаментиниҥ директоры Х. Амерханов доклад эткен.


Программалар федерал тооломго кирген - altaicholmon\nПрограммалар федерал тооломго кирген\nБаштамы текши ле тӧс текши ӱредӱликтиҥ алтай тилле, литературала примерный ӱредӱлӱ программалары РФ-тыҥ ӱредӱлик ле билим министерстозыныҥ тӧс текши ӱредӱлӱ программаларыныҥ федерал тооломына кирген.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим министерствозыныҥ пресс-службазыныҥ јетирӱзиле, ондый јӧпти Текши ӱредӱлик аайынча федерал ӱредӱ-методикалык биригӱ јараткан. Ондый јӧп эксперттердиҥ јакшы деп баалаганына тайанып чыгарылган.\nЭкспертизаны Россияныҥ А. И. Герценниҥ адыла адалган государственный педагогический университеди ӧткӱрген.\n¯редӱлӱ программаларды АР-дыҥ ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессионал ӱредӱ ӧткӱрер институдыныҥ алтай тилге ле литературага ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразы тургускан.


Балдарга—«кей» акча - altaicholmon\nИшјал ас, пенсия ас, јеткилдеш комой… Мындый куучындар јаан улус, каргандарыс ортодо угулып ла јат, тӧгӱлип ле јат. Jе нениҥ де учун балдардыҥ пособие—акчазы керегинде куучын кайда да угулбайт? Jиит улус бойыныҥ курч сурактарын кӧп кӧдӱрбейт, айтпайт, аайына чыкпайт.\nНениҥ учун государство бойыныҥ келер ӧйине, јашӧскӱримине ајаруны этпейт? Jаан јамыда отурган улус баланыҥ 16 јашка јетире алып турган пособиези 126 салковой деп билер бе? 126 салковой!..\nJас келди. Балам кыш туркунына ӧзӱп, јаанап калды. Былтыр кийген кийими кичинектеди. Акыр, мен бӱгӱн пособие алдым, барып, балама 126 салковойло јаҥы кийим-тудум алайын. Кече эмчиликте врач ал-камык эм-тус ичсин деп айтты, эмдер алар керек. Курсак-тамак кайда? Оноҥ кандый бир јараш ойынчыкла баламды сӱӱндирип ийейин… Чындап, ундып салган турум не, садик учун база тӧлӧӧр керек! Карын, государство бисти ундыбайт, ай сайын 126 салковой берет. Оноҥ ӧскӧ байагы кийимди, курсакты, эм-тусты мен неле алатам?!\nJе чынынча айтса, кандый ачымчылу! Бу кире акчала кижи бӱгӱн нени эдер? Энемниҥ айтканыла, 90 јылдарда ол бистер учун 126 салковой алып турган болгон. Бӱгӱнги кӱнде бу ла кире акчаны мен балам учун база аладым! Онјылдыктар ӧдӧт, баланыҥ пособиезиниҥ акчазыныҥ кеми ол ло бойы артат. Ол јылдарда бу кире акчала эне кижи балазына оҥду нени-нени алып ийер аргалу болгон болзо, бӱгӱнги кӱнде бу акча—кей! Оны бистиҥ јаандарыс оҥдобойт ошкош! «Тойу кижи торологонды оҥдобос» дегени, байла, мында.\nКалганчы эки јылга байагы 126 салковойды да аларга чак болды. Кажы ла јыл јаҥар айда, келер јылга акчаҥды аларга турган болзоҥ, ал-камык документ-справкаларды јаҥыдаҥ јууп, МФЦ-га беди, бу сурак јанынаҥ иштеп турган бӧлӱкке беди барып, табыштырар керек. Бу кандый политика, јарты јок. «Балдар—бистиҥ ижемјибис, келер ӧйис» деп јараш сӧстӧр кажы ла толыктаҥ угулат. Jе олорды чыдадарга, ӧрӧ кӧдӱрерге, Кижи эдип ӧскӱрерге оҥду јӧмӧлтӧ эдилбейт. Тоҥ болбосто, 126 салковойло «тӧгӱндеп» салат. Государство јашӧскӱримле иштебей турган деп айтпай јадым, иштейт. Таҥкылашла, сыралашла тартыжат, аргазы јетпей турган билелерди, каршулу керектер эткен эр кемине јетпеген балдарды ајаруда тудат, јаантайын камыстарга кычырат. Jе бу курч сурактар кайдаҥ чыккан? Оныҥ тӧзӧгӧзи неде? Бала нениҥ учун уурданат? Айылынаҥ качат? Каршулу керек эдет? Jеткерге кирет? Jиит билелер не айрылат? Ол ло баланыҥ пособиези 126 салковой эмес, ас ла дезе 1260 болгон болзо, айса болзо, энези балазын бассейнге бичидип салар эди, кандый бир секцияга, кружокко берер эди. Балада тенип базар бош болбос эди. Бала магазиннеҥ шоколад (темдектезе) уурдабас эди. Чын, ӧрӧ турган јаҥдарды бастыра ла бурулаарга јарабас. Кӧп неме кижинеҥ, таскамалдаҥ, ада-энезиниҥ јозогынаҥ камаанду. Jиит билелердиҥ, оогош балдарлу улустыҥ сок јаҥыс ижемјизи—бойлоры ла ада-энези. Албаданчак јииттер тӱни-тӱжи иштеп, аргазын табып јадылар. Олорго ада-энези болужып турганы—јаан јӧмӧлтӧ лӧ болуш. Jе ада-эне јок улус база бар ине… Jаан јӱрӱмге алтап, јаҥы ла ишке кирген, јаҥы ла биле тӧзӧгӧн адазы-энези јок јиитке будына бек турарга кемнеҥ болуш сураар?\nИженедим ле бӱдедим, качан бирде ӧрӧги јаҥда отурган ӧрӧкӧндӧр тегин кижиге, анчада ла јиитке, ајару эдер. Тӧзӧлгӧн кажы ла билеге турадаҥ сыйлалар, кажы ла чыккан балага—банкта арбынду счет ачылар. Jаан ооруга табарткан балага акчаны тегин албаты бир копейкадаҥ јуубас, казнаныҥ миллиондорын уурдагандар јоголор


Бичик-билик бистиҥ байлыгыс - altaicholmon\nБичик-билик бистиҥ байлыгыс\nТуй ла 95 jыл мынаҥ кайра, 1923 jылдыҥ кÿчÿрген айыныҥ баштапкы кÿндеринде, алтай калык-jонныҥ кÿÿнзегениле Улалуда кöчÿреечи камыс тöзöлип, РКП (б)-ныҥ уезд тöзöмöл бюрозы ла уезд ревкомы jöп jарадып, jербойыныҥ литературазын алтай тилле ак-jарыкка кепке базып чыгарарына баштапкы алтам эткен. Шак анайып бичиктер чыгарары jанынаҥ jаан иштер башталып, ол ло jыл jаҥар (декабрь) айдыҥ 8-чи кÿнинде Новосибирсктиҥ бичик чыгартузыныҥ Ойрот филиалына тайанып, Улалуда национальный бичик чыгарту тöзöлгöн.\nКöчÿреечи камыстыҥ ол öйлöрдö ижинде эрчимдÿ турушкан ÿредÿчилер Прокопий Петрович Тыдыковтыҥ, Николай Андреевич Каланаковтыҥ, Андрей Иванович Суразаковтыҥ jарамыкту ла тоомjылу ижин темдектеер керек. Олор jартамалду листовкалар таркадып, «Кызыл Кÿн» деп адалган эҥ баштапкы учебникти кепке базып чыгарган.\nСоҥында, 1924 jылдыҥ 15-чи кÿнинде, jаҥыдаҥ камыс тöзöлгöн. Бу ишке Павел Александрович Чагат-Строевти, Мирон Васильевич Мундус-Эдоковты, Андрей Иванович Суразаковты, Алексей Савельевич Алагызовты кöстöгöндöр. Jербойыныҥ бюджединеҥ бичик чыгартуныҥ ижин оноҥ ары öскӱрерине он бир муҥ салковой акча чыгымдалган. Ол jыл кöчÿреечи камыстыҥ эрчимдÿ ижиниҥ шылтузында С. Я. Кумандинниҥ баштапкы «Алтай-орус сöзлиги» ле эки брошюразы кепке базылган. 1925 jылда Москвада Н. А. Каланаковтыҥ «Эрjинелÿ бичик» (Книга мудрости), А. В. Тозыяковтыҥ ла М. В. Мундус-Эдоковтыҥ баштапкы «Букварин» ак-jарыкка чыгарганы эл-jонды сÿÿндирген эди. Бичиктер чыгарар иш кöндÿгип, öйдиҥ некелтези там тыҥып, кöчÿреечи камыстыҥ ижин эрчимделтерге болуп, башкару алтай литератураныҥ jети кижидеҥ турган литколлегиязын тöзöгöн.\nОл öйлöрдöҥ бери Туулу Алтайда бичиктер чыгарар иш jаан jол алынган. Jе jартын айтса, алтай тилле бичиктер кепке базып чыгарары ла алтай калык-jонныҥ бичик-билим тÿÿкизи оноҥ озо болгон деп айдар керек. Бир ле темдек, 1866 jылда академик В. В. Радлов Санкт-Петербургта «Образцы народной литературы тюркских племен Южной Сибири и Джунгарской степи» деп адалган бичикти кепке базып чыгарган.\nБичик чыгартуныҥ ижинде, öзÿминде кандый ла öйлöр дӧ, уур-кÿчтер де, jедикпестер де болгон. Jе эҥ ле аҥылузы – бичиктер чыгарар иш бир де тутагы jогынаҥ улалып, эл-jонысты таскадып, бала-баркабысты ÿредип, jаҥы jолго ичкери апарган деп, jартын айдар аргабыс бар. Бистиҥ текши литератураныҥ öзÿмине, бичик чыгартуныҥ ижине jаан камаанын jетирип, чÿмдемел-кеендиктиҥ кöмзöзине jöмöлтö эткен jарлу jерлештеристиҥ, бичик чыгартуныҥ ижин баштаган ла оныҥ тöзöмöлдÿ керектеринде эрчимдÿ турушкан улустыҥ ады-jолдорын адап ийели. Бичик чыгартуныҥ эҥ баштапкы директорлоры ла редакторлоры болуп иштеген Алексей Иванович Чоковко, Федор Васильевич Тарсамаевке, Николай Иосифович Аргоковко, Михаил Сергеевич Кызыловко, Николай Григорьевич Куранаковко, Александра Федоровна Саруевага, Василий Сергеевич Алушкинге, Василий Сананович Кыпчаковко, Алексей Григорьевич Шабураковко, Евгений Модестович Чапыевке, Екатерина Григорьевна Мултуевага, Владимир Николаевич Тонкуровко, Эркемен Матынович Палкинге jаан алкыш-быйанду болуп, олордыҥ эткен керегин баалап ла эземин кереестеп jÿреликтер деп айдар кÿÿнибис бар. Олордыҥ jаркынду ижин оноҥ ары улалтып иштеген, литератураныҥ, чÿмделгиниҥ öзÿмине jайаандык ийде берген, бичик чыгартуныҥ керектерин аайлап баштаган А. О. Адаровко, Б. Я. Бедюровко, С. С. Каташка, И. В. Шодоевке, Н. И. Тодошевке бис алкыш-быйанду jÿрер учурлу.\nБичик чыгартуныҥ ижинде редакторлор болуп иштеген улустыҥ ÿлÿзи jаан. Олордыҥ ады-jолдоры бичик чыгартуныҥ тÿÿкизинде алтын таныктарла бичилип калар. Кöчÿреечилер, корректорлор ло редакторлор болуп иштеген Андрей Матвеевич Борбуев, Павел Васильевич Кучияк, Иван Карманович Сабашкин, Леонид Степанович Чичинов, Амат Акчабаевич Сабашкин, Леонид Миронович Эдоков, Зоя Саймовна Суразакова, Макар Иванович Техтиеков, Николай Николаевич Параев, Иван Петрович Эдоков, Санай Санабаевич Такачаков, Иван Иванович Митрофанов, Лазарь Васильевич Кокышев ле оноҥ до öскöлöриниҥ эткен кереги качанныҥ качанга ундылбас.\nЭмдиги jуук öйлöрдö узак jылдарга улай редакторлордыҥ ижин jедимдÿ бÿдÿрген бичиичилер: Б. У. Укачин, К. Ч. Тöлöсов, J. Б. Каинчин, J. Я. Маскина, П. Т. Самык, Т. Т. Торбоков.\nБичик чыгартуныҥ ижине анайда ок кöп тоолу журналисттер, албаты-ÿредÿзиниҥ ишчилери, jарлу билимчилер, jурукчылар, кееркедеечилер, композиторлор jаан камаанын jетиргендер. Темдектезе, журналисттер В. А. Тоенов, В. Э. Кыдыев, У. С. Садыков, учебниктердиҥ авторлоры: М. В. Опонгошева, М. А. Барантаева, Н. В. Тепуков, К. А. Бидинов, К. К. Пиянтинова, Э. И. Каинчина, Н. И. Когунбаева, А. Т. Тыбыкова, З. С. Казагачева, Н. М. Киндикова, С. М. Каташев, О. Н. Пустогачева, Н. Б. Тайборина, О. И. Тезегеш, К. Е. Укачина, Ф. Т. Самыкова, оноҥ до öскöлöриниҥ ады-jолын адаарга jараар. Jайалталу jурукчылар: И. И. Ортонулов, В. П. Чукуев, В. С. Торбоков, Н. Тебеков, В. Раменский jураган ла кееркеткен бичиктер аҥылу jерде туруп jат.\nБалдардыҥ «Солоҥы» журналы тöзöлгöни jаан учурлу тÿÿкилик керек болуп jат. 1990 jылда «Агитатордыҥ блокноды» брошюраны jаап, ордына балдардыҥ журналын чыгарар шÿÿлте эдилген. Балдардыҥ «Солоҥы» журналын тöзööринде эҥ баштап турушкандар: ол туштагы КПСС-тыҥ обкомыныҥ качызы Б. К. Алушкин, КПСС-тыҥ обкомыныҥ печать аайынча инструкторы Т. Т. Яйтынов, Туулу Алтайдыҥ Бичиичилер отогыныҥ каруулу качызы Б. Я. Бедюров, Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ директоры В. В. Шатыгин, бу чыгартуныҥ Туулу Алтайдагы бöлÿгиниҥ директоры Э. М. Палкин, ВЛКСМ-ныҥ обкомы ла облисполкомныҥ албаты-ÿредÿзи аайынча бöлÿги. Jе эҥ jаан карууны бойына алынган кижи – Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ директоры В. В. Шатыгин.\nРедакцияныҥ штады jöптöлгöлöк болгон. Бу каруулу, таныш эмес керекти бÿдÿрзин деп, бичик чыгартуныҥ редакторы J. Я. Маскинага ла кееркедим редактор В. И. Ортонуловага бÿдÿмjи эдилген. Журналды кееркетсин деп, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган институтты божоткон jиит jурукчы В. С. Торбоковты молjогондор. Темдектелген öй ас та арткан болзо, олор бойыныҥ ижин jедимдÿ бÿдÿргендер. «Солоҥы» журналдыҥ баштапкы номери он муҥ тиражла чыгып, кычыраачылар ортодо чÿрче ле таркап калган. Jаан болужын бичиичилер, билимчилер, анайда ок штатта эмес jурукчылар jетиргендер, ол тоодо: И. Ортонулов, В. Чукуев, В. Тебеков, А. Тартыков, Е. Корчуганова, А. Укачин, А. Кыйынов, Ч. Барсукова ла оноҥ до öскöлöри.\n1998 jылдаҥ ала «Солоҥы» журналдыҥ редакциязы таҥынаҥ иштеп баштаган. Оныҥ баш редакторына К. Э. Тепуков кöстöлгӧн, ол бÿгÿнге jетире солынтызы jок jедимдÿ иштеп туру.\nТогузон беш jылдыҥ туркунына бистиҥ бичик чыгартубыстыҥ кепке баскан бичиктерин тоолоп, учына чыгарга да кÿч. Бис бу бичимелисте бойыстыҥ алдыска андый сурак та тургуспайдыс, нениҥ учун дезе, ол бичиктер библиотекаларда чеберлелип jат. Јилбиркеген кижи олорды алып, кычырар аргалу, олорды jуунадып, кепке базарга белетеп, кöскö илинбес ат-нерелÿ керек эткен улустыҥ ады-jолы дезе там ундылып барааткан учун, олорды адап, кереестеп салар деп амадайдыс. «Ӱч-Сӱмер» бичик чыгартуда узак јылдардыҥ туркунына иштеген улустыҥ ады-јолдорын адабас арга јок. Бу јолдыктардыҥ авторы – Т. Т Яйтынов. Он сегис јылдаҥ ажыра директор болуп иштедим. Баш редакторлор болуп јайалталу бичиичилер П. Т. Самык, К. Ч. Тӧлӧсов, Ј. Б. Каинчин, Т. Т. Торбоков јарамыкту иштер бӱдӱрген. Баш бухгалтерлер Г. А. Манохина, А. С. Тандина, В. И. Брысов, экономист З. Г. Тенгерекова, редакторлор Р. А. Лыкова, З. Ш. Шинжина, Л. А. Патагашева, Е. К. Манышева, А. К. Торбокова, ишчилер С. М. Муклаев, Л. И. Кулунаков, тискинчилер А. Тайборин, Б. Челбаев, јурукчылардыҥ билези — В. И. Ортонулова, И. И. Ортонулов, Е. И. Ортонулова, И. И. Ортонулова, К. И. Ортонулов, техничка С. Т. Тихонова ла оноҥ до ӧскӧ улустыҥ ады-јолдорын адаар аргабыс бар. Кӧп тоолу бичик-билик, периодикалык журналдар, Эземниҥ ал-камык бичиктери, алтай бичиичилердиҥ агару јуунты-бичиктери, чӧрчӧктӧр, кеп-куучындар, соојындар кепке базылып, ак-јарыкка чыккан.\nЭмдиги öйдö бичик чыгарту «Алтын-Туу» (генеральный директоры Т. Н. Туденева) деп адалып, оныҥ jаан эмес öмöлиги (Т. Т. Торбоков, А. М. Емендеева, Л. Н. Баина, К. Э. Тепуков, Ч. Н. Барсукова, А. А. Кудачина, А. П. Декенова, Э. В. Белеков, А. А. Покунаева, А. В. Бобокова) ачка-jутка алдырбай, ар-кÿчин салып, кÿнÿҥ сайынгы ижин ак-чек бÿдÿрип, келер öйгö ижемjилÿ кöрÿп, иштеп туру.\nКӱндӱлӱ јерлештеримди акту кӱӱнимле бичик чыгартуныҥ 95-чи јылдык байрамыла уткып, јаан једимдер ле бектеҥ-бек су-кадык, ырыс-кежик кӱӱнзеп, учурлу кӧп бичиктер чыгып, эл-јонысты сӱӱндирзин деп алкап айдып турум.\nРоссияныҥ Журналисттер ле Бичиичилер отокторыныҥ турчызы


Туулу Алтай Арасей эл-тергеезине киргени - altaicholmon\nТуулу Алтай Арасей эл-тергеезине киргени\n1755-1756 јылдарда Джунгар каандык оодо согулган кийнинде, Туулу Алтайдыҥ јери Цин империяныҥ ла Амур-Санаа нойонныҥ тӱймеен кӧдӱрген јуучылдарыла толуп калган болгон. 1756 јылдыҥ чаган айында Кайрлук ӧзӧктӧ 13 јайзаҥныҥ (Омбо, Боокол, Кутук, Буктуш, Бурут, Номыкай, Амзына, Кочерен ле ӧскӧлӧри де) јууны ӧткӧн. Јуулган јайзаҥдардыҥ адынаҥ Омбо јайзаҥ Елизавета Улу-Каанга баштанып, олорды бойыныҥ канадыныҥ алдына алып, корулап алзын деп бичиген. Россияныҥ тоозына кирер јайзаҥдардыҥ кӱӱн-санаазы 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 3-чи кӱнинде јайзаҥдардыҥ јуунында керелелген.\nКӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде Сибирдеги черӱни башкарып турган командующийдиҥ штабына Арасейдиҥ Тыш керектериниҥ коллегиязынаҥ (ТКК-наҥ) джунгарларды (алтайларды) Арасейдиҥ тоозына алатан ээжилер ле молју-некелтелер керегинде 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде тургузылган чокум јартамалду јакару келген. Бу јакаруда мынайда айдылган: «Ӧрӧги айдылган джунгар зайсандар Эдилдиҥ (Волганыҥ) калмыктарына кожуларга барбаган да болзо, Улу-Каанныҥ болуш-јöмӧлтӧзин олорго јетиргизер, је темдектел-ген кыйуныҥ ичиндеги сууларла, башка јерлерле алтайлардыҥ кӧчӱп јӱретенин јербойындагы башкаруныҥ ширтӱзинде тудар». Алтайлар «Улу-Каанга багынган кийнинде, Кыдаттыҥ табаруларынаҥ айрылары» керегинде иштер ӧткӱрери аайынча аҥылу ајарулар эдилген. Је андый да болзо, кыдат-монгол табарулардаҥ јалтанып, орус каандыкка јаҥы киргендерди кандый ла эп-арганыҥ болужыла Эдилдиҥ чӧлдӧрине јадарга кӧчӱрзин деп јакарулар берилген.\n1756 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде Арасейге чындык бӱдӱмјилӱ болоры керегинде Омбо, Кулчугай ло Бобой јайзаҥдар, темичилер Менгош Сергеков, Самур, Алтай, Јайкаш, Дабхур бойыныҥ улузыла кожо черт бергендер. Бу улустыҥ текши тоозы 3300 кижиге јуук болгон. 1756 јылдыҥ ӱлӱрген айында Каменогорск-Оозыныҥ шибеезинде Арасейге багынып кожулганын Бату-Мӧҥкӧ, Еркен-Кашка, Ангир Бойкен, Байсур-Бакши ла Гурбан-Кашка јайзаҥдар (1575 кижиле) керелеген. Анайда ок Кульчукай јайзаҥныҥ темичилери (657 кижиле) кожулган. 1756 јылдыҥ учында Арасейге багынып кожулган улустыҥ тоозы 5530 кижинеҥ кӧп боло берген. 1757 јылдыҥ баштапкы јайгы кӱндеринде Оренбургтыҥ губернаторы В. А. Мятлевтиҥ јетиргениле болзо, Арасейдиҥ тоозына кирген улус 7011 кижи боло берген.\n1757 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде чыккан Арасейдиҥ ТКК-зыныҥ јакарузында Арасейдиҥ тоозына кирген алтайларды (теленгуттар, уранкайлар) ла ӧскӧ дӧ джунгар качкындарды башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱп, Эдил јаар аткарзын деп бичилген. 1757 јылда јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде Јаш-Турадаҥ (Бийсктеҥ) 2277 кижилӱ јаан кош (караван) чыккан. Коштыҥ јолы Семипалатинск, Омск, Тару, Ишим, Куртамыш ажыра барган.\n1761 јылда кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде Улу-Каан Елизавета Петровнаныҥ адына ийген јетирӱле болзо, Эдилдиҥ калмыктарыныҥ ортозында 2074 алтай-теленгит ле уранкайлардыҥ ӧрӧкӧзи jуртадылган деп айдылган.\nСибирдиҥ черӱчил линияларында турган кресттӱ джунгар качкындар башка бӧлӱкле кӧчкӧндӧр. 1757 јылдыҥ ӱлӱрген айында Томск каланыҥ јуугындагы јурттарына 408 кижидеҥ турган бир бӧлӱк улус экелип јуртаттырган. Тарск уездтиҥ јурттарында 408 кижи кыштаган, Уклыкарагай шибееде – 279 кижи. 1758 јылда јайгыда кресттӱ джунгар кӧчкӱндердиҥ бир јаан бӧлӱгин Ставрополь (эмдиги Тольятти) јаар атандырган. Је кезик кӧчкӱндер Оренбургта артызылган, јайзаҥ Андрей Карлов башкарган бир рота болуп, јаантайынгы эмес (нерегулярный) калмык корпуска кийдирилген. Оренбург губернияныҥ канцеляриязыныҥ јетиргениле болзо, анайда ок Арасейдиҥ ТКК-зында тургузылган «Зенгор калыктыҥ керектеринеҥ выписка» аайынча, 1759 јылдыҥ кӱчӱрген айында Ставропольго јӱк ле эр улустаҥ 1765 кижи јетирилген болгон. Је Эдил јаар джунгар качкындардыҥ ончозы аткарылбаган деп айдар керек. Олордыҥ бир јаан бӧлӱги Аба-Тураныҥ (Кузнецк) ле Кызыл-Jардыҥ (Красноярск) уездтеринде токтоп, мындагы телеут, шор, хакас јонныҥ тоозына кирген.\nПолитикалык айалганыҥ аҥылузы неде дезе, 1750 јылдардыҥ экинчи јарымында Туулу Алтайдыҥ орто ло тӱштӱк талаларында Арасейдиҥ jоныныҥ тоозына кирген алтайлардаҥ ӧскӧ, тӧрӧл јеринеҥ кӧчтӱртеринеҥ коркып, Арасейге де, Кыдатка да окылу кирбеген бир јаан бӧлӱк улус арткан. Је Алтайдыҥ кырларында арткан Намжил Тысов, Чубрек Акбилеков деп јайзаҥдарды ла кезик јаандарды, поручик Ф. Заливинниҥ ле И. Максюковтыҥ баштаҥкайыла, Урсул ӧзӧккӧ экелип, Арасейдиҥ тоозына кийдиргилеген.\n1760-1761 јылдарда Арасейдиҥ башкарузы Алтайда арасей кыйуларды тыҥыдарга шибеелер ле ӧскӧ дӧ черӱчил сооружениелер тударга амадаган. Је «ӧдӱп болбос будактардаҥ» улам бу амаду јетире бӱтпеген. Оныҥ учун Туулу Алтайдыҥ јери Арасей черӱчил линияныҥ (шибеелердиҥ, форпосттордыҥ) тыштында артып калган. Цин-Кыдат кыйу пикеттерге jуук, Чолушман-Башкуштыҥ ла Чуйдыҥ телеҥиттери Кытайдыҥ, Богды-каанныҥ улузы болуп калган.\n1790 јылдардыҥ бажына јетире Кыдаттыҥ Цин башкарузы, алтайлардыҥ jерлерин айрыырга болуп, башка-башка некелте-угузулар эткен. Цинныҥ кыйу чиновниктериниҥ некелте-угузулары 1790 jылдыҥ jаҥар айында Арасейдиҥ ТКК-зына jетирилген. 1791 jылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинде Башкару-Сенаттаҥ (Петербургтаҥ) кажы ла jер некеер айалганы токтотсын деп jакару келген. Айалганы амыр токтодып болбозо, оны «черӱчил командалардыҥ болужыла» токтодорго jараар деп айдылган. Анайып, Цин кыйу-погран башкарузыныҥ оспокту кыймыгулары токтодылган.\nКӱнбадыш Сибирдиҥ ле Орто Азияныҥ бириккенинде стратегический айалгада турган Туулу Алтайдыҥ Арасейге киргени оныҥ геополитикалык айалгазын тыҥыдып, Орто Азияга јол ачкан. Алтай калыктыҥ чактаҥ чакка улалган тӱӱкизинде XVIII чактыҥ ортозы аҥылу болуп jат. XIX чакта Арасей тергеениҥ тоозында: ээлем ле эл-jондык jӱрӱмниҥ солунталары jууга уйадап калган телеҥиттердиҥ ле ӧскӧ дӧ алтай улустыҥ этнокультурный кӱчин орныктырып, олор jаҥы jон — бирлик алтай калык — болуп биригерге арга-кӱчтӱ боло берген.\n«Республика Алтай: через века в будущее» деп бичикте Н. Екеевтиҥ бичигенинеҥ алынган. Алтай тилге С. С. Суразактовтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институттыҥ билим ишчилери\nБ. Саналова ла Н. Тыдыкова кöчӱргендер