КЫЧЫРАР абе абуи абхаз австралий жестовый австрий жестовый агуаруна адангме аджиё адола адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан албан жестовый алтай алтыгынемец алур американ жестовый амусго (Герреро) амхар английский английский (Либерия) ангол жестовый антанкарана араб араб (Марокко) араб (Тунис) араб (аҥылу) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) армянский жестовый аруако ассам ассирий атье ауинг аукан африкаанс аханта ачи ачоли бакоко балий бамана банджарский баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле бафиа башкир белиз креол белорус бельгий француз жестовый бенгал бете биак бикол биса (лебир) бислама блэкфут болгар болгар жестовый боливий жестовый боому босний ботсванский жестовый язык бразил жестовый брибри британ жестовый буджа букар-садонг булу бура буши ва ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау веджева везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф вьетнам вьетнам жестовый га гавай гавайский пиджин гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гбайя гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый гонконг жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуамбиано гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гуро гэл шотландский дагара дамара дараса дари дат дат жестовый даяк ахе даяк нгаджу даяк томун денди деху дживака дигор динка диола догон (торо-со) дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит ивуарий жестовый игбо игеде идома израиль жестовый икигусии илокан инакеанон инга индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан ишиль йемба йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кабувердьяну кадазан казах казах (араб шрифт) какчикель (центральный) каланга (Ботсвана) каланга (Зимбабве) календжин камайо камбера камбоджий жестовый кана канканаэй каннада канхобаль каньока каонде карен (сго) кариб каталан качин квангали квебек жестовый кейский кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Каньяр) кечуа (Котопахи) кечуа (Куско) кечуа (Ламбаеке) кечуа (Пастаса) кечуа (Саласака) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кечуа (уалья-уанка) кечуа (чибулео) кикамба киконго киконго я лета кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде кинарай'а киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) китуба киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго конголезский жестовый конкани (деванагари) конкани (латиница) кора корей корей жестовый корсикан коса косрае костарикан жестовый кпелле креол Торресова проливтиҥ кри (чӧл, латиница) крио крым-татар (кириллица) куануа куаньяма куна курд курманджи курд сорани куррипако кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ладин (гарденский) ламба ламбья лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лендже лимбум лингала литва литва жестовый ловари лози лоло лома ломби ломонго лонгуда лувале луганда лунда луо люксембург маврикий креол мади мадур майо майтхили майя майя (мопан) мака макасаи македон маконде макуа макуа макуа-меетто макуа-ширима макуши малави жестовый малагаси малагаси жестовый малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамаса мамбаи (эрмера) мамбуе-лунгу мангарева манджак манинка (кӱнчыгыш) манипури манипури (латиница) мано маньява маор (латиница) маори мапуче маратхи марий маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) мароголи мартиниканский креольский масатек (Уаутла) масауа маянгна мбала мбо мбунда мегрел медумба мексикан жестовый менде ментавей меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Коста) миштек (Тилантонго) миштек (Тлахьяго) миштек (Уахуапан) мнонг (центральный) могамо мозамбик жестовый монгол море моту мьянма мьянма жестовый навахо нама науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбанди (тӱндӱк нгомбале ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга невари немец немец жестовый ненгоне неосоломоник непал непал жестовый нжимбун нзема ниас нивакле нигерийский жестовый нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег норвег жестовый нсенга (Мозамбик) ньюнгве ньянджа окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) отоми (Мехико штат) отоми (кӱнчыгыш кырлар) оттава палау паликур памона панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папел папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пемон пенсильван немец перс пеуэнче пиароа пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) пилага покомчи поляк поляк жестовый померан португал португал (Португалия) португал жестовый пулар пушту пхимби рапануи раротонга ретероман (ладинский) ретороман (сурсельвский) реюньон креол ровиана ронга роро руандийский жестовый язык руманьо румын румын жестовый румынский (мунтянский) рунгус руньянкоре руторо руунд саам самоан самоанский жестовый язык сангир санго сантали (деванагари) сантали (латиница) сапотек (Вилла Альта) сапотек (Истлан) сапотек (гевеа) сапотек (дель-Валье) сапотек (истмус) сапотек (киавикусас) сапотек (киатони) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами сатаре свати себуан сейшел креол сена сентлюс креол сенуфо (сенари) сепеди серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сикуани силхетский (бенгальский алфавит) сингал словак словак жестовый словен словен жестовый соли сомали сонгомено сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан суригаоский сусу табва тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тамильский (разговорный, латиница) тангхуль тандруй тараскан тарахумара тарахумара (западный) татар тви теве теке (Конго Киншаса) телугу тесо тетум (Дили) тетум (белу) тив тиграй тии тиревуху тлапанек тоарипи тоба ток-писин токелау тонганский тораджа тотонак тохолабал тсонга тувалу тукуна тумбука тупури турк туркана туркмен тыва тӱндӱк оджибве (латиница) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа уаб мето удмурт узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фаталуку фефе фиджи фиджийский жестовый филиппин жестовый фин фин жестовый фон форру француз француз жестовый фрафра фриз фульфульде (Камерун) футуна (кӱнчыгыш) хаву хаву хакас харачыы хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хопи хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Веракрус) хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь центральноаляскинский юпик цоциль цутухиль цыган (Аргентина) цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Германия) цыганский (Сербия) цыганский (влашский, Россия) чабакано чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (зотунг) чин (куки) чин (мара) чин (тиддим) чин (фалам) чин (хака) чинантек (Охитлан) чинский (мату) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чонталь (Оахака) чонталь (Табаско) чопи чуабо чуваш шаванте швед швед жестовый швейцар немец жестовый шипибо-конибо шитсва шона шуар шугнан эве эвондо эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эмбера (северный) эмбера (чами) эстон эстон жестовый этон эфик эфиопский жестовый юпа яван яванский (восточный) яки якуба ямай креол ямайский жестовый янси яо мьен јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nјӱректиҥ сезими бе?\nтеҥеридеги ырысту јӱрӱм бе?\nтеҥеридеги башкару ба?\n«Теҥериниҥ Кудайы качан да бузулбайтан каандык тургузар» (Даниил 2:44, Јаҥы телекейдиҥ кӧчӱрмези).\n«Биске уул сыйлалган. Оныҥ јарындарына јайзаҥныҥ башкарузы салылар» (Исаия 9:6).\nСлердиҥ јӱрӱмигерди јеҥилтетен чындык башкару (Исаия 48:17, 18).\nКелер јаҥы телекейде бек су-кадык ла ырыс (Ачылта 21:3, 4).\nИисус Христос улуска Кудайдыҥ Каандыгы нени эдерин кӧргӱскен. Иисус бойыныҥ ӱренчиктерин Кудайдыҥ Каандыгы келзин ле јерде Кудайдыҥ табы бӱтсин деп мӱргӱӱрине ӱреткен (Матфей 6:9, 10). Каандыктыҥ Башкараачызы Иисус, бу мӱргӱӱлдиҥ каруузы канайып бӱдетенин јарт кӧргӱскен.\nИисус јерде јӱрерде торолоп јӱргендерди азыраган, оору улусты јаскан, керек дезе божогон улусты тиргискен! (Матфей 15:29—38; Иоанн 11:38—44). Бу Кудайдыҥ Каандыгыныҥ албатызын сакып јаткан сӱрекей јараш јӱрӱмниҥ болотонын озолондыра кӧргӱскени болгон (Ачылта 11:15).\nКудайдыҥ Каандыгы јуук деп, телекейдеги айалга јарт кӧргӱзет. Каандык јерге амыр-энчӱни экелериниҥ алдында кижилик јуу-согуштаҥ, торолоштоҥ, јерсилкиништеҥ кыйналар деп Иисус озолодо айдып салган (Матфей 24:3, 7).\nШак ла бу айалганы бис бӱгӱн кӧрӧдис. Мыныҥ учун, Кудайдыҥ Каандыгы бастыра телекейдиҥ кӱчтериниҥ аайына чыгар деп, бис бӱдӱмјилӱ болор аргалу.\nКудайдыҥ Каандыгы башкарза јӱрӱм кандый болор?\nАгару Бичик бу суракка карууны САРЫНДА 37:29-та ла ИСАИЯДА 65:21—23-те берет.\nАгару Бичик Кудай јерди нениҥ учун јайаганын, кыйын-шыра качан токтоорын, келер ӧйдӧ јердеги јӱрӱм кандый болорын ла анда кемдер јадарын јартап јат.\nӰлежер Ӱлежер Кудайдыҥ Каандыгы ол не?\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Кудайдыҥ Каандыгы ол не?\nAudio Аудиобичимелдерди чыгаратан эп-аргалар Кудайдыҥ Каандыгы ол не?\nЈӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ карууларын кайдаҥ табар?


Алтын судур байзыҥы — «Алтын Туу» - altaicholmon\nАлтын судур байзыҥы — «Алтын Туу»\n«Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» тура» деп автоном учреждениениҥ тергеебистиҥ текши культуралык, чӱмдӱ-кееркедим ӧзӱминде јаан учуры, камааны керегинде айтпаза да јарт. Орооныстагы да, тергеебистеги де эҥ коомой, кӱч ӧйлӧрдӧ бу тура-байзыҥ ижин улалткан. Эл-јон, анчада ла јаш ӱйе бичикке, кычырарына јилбӱзин јылыйтпазын, калыгыныҥ оос чӱмдемелдерин, тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын билип јӱрзин, бичиичилердиҥ, билимчилердиҥ, јурукчылардыҥ ла кеендиктиҥ ӧскӧ дӧ ишчилериниҥ јайаандыгыла танышсын деген агару амаду, јӱткӱмел бу организацияныҥ ишчилерине кандый ла ӧйдӧ ӧктӧм, эрчим берип јат.\nАлдында јылдарда јакшынак эки организация: бичик кепке базар бу тура ла балдардыҥ «Солоҥы» журналы эҥке-тоҥко иштеп јаткан јеринеҥ Бичиичилердиҥ биригӱзиниҥ туразына кӧчӱрилип, ойто кайра «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кадында беш кыпка кӧчӱрилип, ижи-тожы эмеш соҥдой до берген эди. Jе бӱгӱнги кӱнде бу байзыҥ бир јерде токунап, балдардыҥ «Солоҥы» журналын бойына бириктирип, билгир ле ченемелдӱ башкараачы Татьяна Николаевна Туденевага башкартып, ижин мӧрлӱ кӧндӱктирип туру. «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бӱгӱнги айылчызы «Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» тура» автоном учреждениениҥ генеральный директоры Татьяна Туденева.\n—Бистиҥ организация 2016-2017 јылдардаҥ бери бичиктер чыгарар ишти эрчимделтип, алдындагы «тӱжӱмдӱ», јакшы ӧйлӧрдӧги айалгага јууктажа берди. Ӧткӧн јылда издательство 14 атту бичик чыгарган. Бистиҥ ижис ӱч ууламјыла барып јат. Баштапкызында, государственный јакылталар бӱдӱрип јадыс. Бис јӱк ле чӱмдӱ-художественный бичиктер чыгарбай јадыс ине. Онойдо ок тӱӱкилик, публицистика учурлу бичиктер кепке базадыс. Госјакылта аайынча Алтай Республиканыҥ Тӧс јасагы Конституцияныҥ тӧзӧлгӧни, бичилгени керегинде бичик чыгардыс. Ол Алтай Республиканыҥ Конституциязыныҥ юбилейине учурлалган ла «Алтай Республиканыҥ Конституциязы: тӧзӧлгӧниниҥ тӱӱкизи архивтердиҥ документтеринде» деп адалат.\n2017 јылда орооныста репрессиялардыҥ башталганынаҥ ала 80 јылдыгы болгон. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ билимчилери ого учурлай, эки бичик белетеген ле олор бисте кепке базылды. «Туулу Алтайдагы политический репрессиялар. (1922-1953 јј.)» деп јуунты бичикте архивтердеҥ алылган документтер ле материалдар чыкты. Экинчизи «Туулу Алтайдагы политический репрессиялар» деп адалган монография. Бу бичиктердиҥ солуны, учуры — олордо кайда да јарлалбаган, архивтердеҥ јаҥы алылган документтер чыгарылганы.\nАлтайыстыҥ, оныҥ калыктарыныҥ ӧзӱмине ижи-тожыла, керектериле јаан камаанын јетирген улустыҥ бирӱзи Юрий Васильевич Антарадоновко учурлалган бичикти бир муҥ тиражла чыгардыс. Бу бичикке кӧп материалдар, бичимелдер, фотојуруктар, документтер јууп, ӱч јыл кирези иштегенис. Албаты-јон бу бичикти кӱӱнзеп, сурулап алган.\nJылдыҥ учында «Эл Алтай» ГТРК-да, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеген јарлу журналист Арутай Модышевич Адаровтыҥ алтын јажына уткый «Айдарда, ӧй келген…» деп солун бичигин чыгардыс. Бу бичикте журналисттиҥ јарлу улусла ӧткӱрген эрмек-куучындары, статьялары, ӧскӧ дӧ кожо иштегендердиҥ бичимелдери, фотојуруктар ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ јетирӱлер салылган.\nЭкинчи ууламјылу ижис — ол Россия Федерациядаҥ јӧмӧлтӧ-јӧптӧжӱлӱ бӱдӱп турган «Алтай Республиканыҥ Ас тоолу тургун калыктардыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ программазы» аайынча акча-манатла јеткилделип јат. 2017 јылда бу программала биске акча-манат чыгарылган ла бир канча бичиктер чыгарганыс. Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ быјыл киретен 85 јылдыгына уткый, эҥ талдама бичимелдериниҥ јуунтызыныҥ 4-чи томын чыгардыс. РСФСР-дыҥ нерелӱ јурукчызы, Алтай Республиканыҥ эл јурукчызы Игнат Иванович Ортонуловтыҥ 85 јажы бу ла тулаан айда толуп јат. Былтыр оныҥ јайалталу 120 јуругыныҥ ӧҥдӱ альбомын кепке бастыс. Бу альбом дизайн, кееркедим јанынаҥ сӱреен бийик кеминде јазалган иш болуп јат.\nОнойдо ок чалканду калыктыҥ јарлу ӧрӧкӧндӧри Анна Макаровна Кандаракованыҥ, Екатерина Павловна Кандаракованыҥ бичиктери кепке базылды. Чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јуунаткан, СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады болгон А. М. Кандаракованыҥ толо јажына учурлалган бичикте оныҥ ӱренчиктериниҥ, најы-нӧкӧрлӧриниҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ ле ӧскӧ дӧ улустыҥ эске алыныштары, бичимелдери кепке базылган. Е. П. Кандаракованыҥ «Чалкандулардыҥ фольклорыныҥ кичӱ жанры» деген бичиги чыкты.\nJылдыҥ учында протоиерей, баштапкы православный абыс ла миссионер, кӧчӱреечи Михаил Чевалковтыҥ «Алтай тилле ӱредӱлӱ ӱлгерлер» деп бичигин чыгарып койдыс. Бу солун бичик баштап ла 1894 јылда Томск калада телеут тилле чыккан. Бисте кепке базылганында филология билимдердиҥ кандидады Э. П. Чининаныҥ орус ла бӱгӱнги алтай тилдерге кӧчӱрген тексттери база барып јат.\nӰчинчизинде, «Алтын Туу» тура автоном учреждение болгон адыста акча-манат иштеп, ого бичиктер чыгарып турубыс. Оогош болчомдорды алтай тилиле, чӧрчӧктӧрлӧ јилбиркедер амадула ӱч бичигеш чыгардыс: «Теертпек», «Керик бака», «Тӧӧ лӧ чычкан» ла «Jӱс сагыш». С. С. Торбоковтыҥ «Азияныҥ калыктарыныҥ чӧрчӧктӧри« деп тизӱ кӧчӱрмелериниҥ 3-чи томын база бойыстыҥ акча-манатка чыгардыс. Кычыраачылардыҥ јакылтазыла «Алтай албатыныҥ алкыштары» деп бичик чыкты. Jылдыҥ учкаары алтай кӱнтизӱ де, Jаҥы јылдыҥ алтай алкыштарлу открыткаларын да чыгардыс. Олорды эл-јон сурулап, кӱӱнзеп, садып алганы бисти база јаҥы шӱӱлтелер эдип, јаҥы керектерге кычырат.\nБӱгӱнги кӱнде «Алтын Туу» турада канча кижи иштеп турганыла јилбиркедис. Татьяна Николаевнаныҥ айтканыла, кӧп јайалталу, јуукта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ государственный сыйыла кайралдаткан Сергей Сергеевич Торбоков бичик кепке базар бу турада узак јылдарга иштеп келди. Тургуза ӧйдӧ ол бичиктер чыгарар бӧлӱктиҥ редакторы. Онойдо ок редактор Лариса Николаевна Баинаныҥ иштегени база лапту удай берди. 2017 јылдаҥ ала «Алтын Тууга» ойто «Солоҥы» јанган. Айдарда, «Солоҥыныҥ» художественный редакторы РФ-тыҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Чейнеш Николаевна Барсукова ла редакторы Аруна Анатольевна Кудачина база издательствоныҥ ишчилери болуп јат. Бу улустыҥ балдардыҥ журналында иштегени база удаган.\n«Быјылгы јылдыҥ планы учына јетире шӱӱжилип, быжулалбаганча, айдарга арай эрте. Jе Л. В. Кокышевтиҥ чыккан ӱлӱрген айына јетире јуунты бичимелдериниҥ 5-6 томдорын чыгарарыс деп амадайдыс. Онойдо ок јаҥар айда Туулу Алтайда бичик чыгарары тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына уткый база солун бичиктер чыгарарга амадайдыс» — деп, Т. Н. Туденева куучынын тӱгести.


Алтайды Сибирдеҥ айрыыр эмезе Россиядаҥ айрыыр деп айткан бир де алтай кижиге туштабадым - LIS146.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n2005 јылдаҥ ала 2008 јылга јетире ӧткӱрилген бириктириштерди алзабыс, Коми-Пермяцкий, Таймырский, Эвенкийский, Корякский, Усть-Ордынский Бурятский ле Агинский Бурятский автоном округтардыҥ тун албатыларына комилерге, пермяктарга, долгандарга, ненецтерге, эвенктерге, коряктарга ла буряттарга јакшы экелбеген. Баштапкызында, олор Федерацияныҥ таҥынаҥ талазы болгон табын јылыйткандар, олордыҥ јерлериниҥ адынаҥ "автоном" деген сӧс кырылган ла ороонныҥ Конституциязында да, федерал јасактарда да аҥылалбаган "административно-территориальная единица с особым статусом" деп ат берилген, Таймыр ла Эвенкия дезе, муниципал тӧзӧлмӧ кемине јабызадылган. Экинчизинде, јаҥыртылган, јаанадылган Красноярский, Пермский, Камчатский, Забайкальский крайларда ла Иркутский областьта тун албатылардыҥ јадыны уйадажа берген. Алдында Москвадаҥ акча Коми-Пермяцкий, Таймырский, Эвенкийский, Корякский, Усть-Ордынский Бурятский ле Агинский Бурятский автоном округтарга кӧнӱ келген болзо, јаҥы талалар тӧзӧлӧрдӧ, Москва ла олордыҥ ортозына Перьм, Красноярск, Петропавловск-Камчатский, Чита ла Иркутск тургулап, "особый статусту административно-территориальный единицалардыҥ" акчаларын кезип баштагандары учун јербойында улус јоксырагылай бергилеген. Ӱчинчизинде, јаҥы талалардыҥ тун албатылары бойлорыныҥ јерлеринде ээ болбой баргандар, темдектезе, бӱгӱн олор јерлериндеги бар байлыктарды алдындагызы чылап корыгылап болбойт. Нениҥ учун мынайда болуп турган деп сурак тургуссабыс, оныҥ каруузын биске российский политик, публицист, блогер, орус националист Егор Холмогоров "Если вы посмотрите внимательно на карту России, то обнаружите, что все ресурсодобывающие регионы находятся на территориях автономий малых народов. Все! Ямало-Ненецкий, Ханты-Мансийский, Таймыр, Якутия... Фактически, весь наш крайний Север формально «не русский». <...> Надо отказаться от идеи исключительных прав "малых этносов" на недра. <...> Из кочевки оленей не вытекает право на владение территориями и недрами. Нам вообще нужно отказаться от такого понятия, как "национальные республики" и в качестве первого этапа ликвидировать те образования, где русских большинство" деп јартайт. Тӧртинчизинде, ИНСОРдыҥ (Институт современного развития) эксперттери алдында болгон бириктириштер аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрип, турултазында "запущенный с 2005 по 2008 год процесс объединения регионов не дал ожидаемых властями экономических результатов и в будущем может привести к политическим конфликтам" деп темдектегени бар...\nНАО-ныҥ албатызыныҥ кӧп сабазы автоном округты Архангельский областька кийдирерине тургуза ла удурлажу баштаганы билимчилердиҥ политикалык тартыжу керегинде шӱӱлтезин недеҥ де артык керелейт. Социологический опросторло болзо, автоном округта эки таланы бириктирерине јаҥыс ла ненецтер (17,83 процент) ле комилер (8,61 процент) эмес, а орус та албаты (63,31 процент) туруп чыккандар. НАО таҥынаҥ јадар табын ла бойы башкарынар чыдузын јылыйткан кийнинде округта эл јаҥныҥ органдары јабылып, кӧп улус иш јок артарын кажы ла кижи оҥдоп јат ине. Удурлажуны јаҥныҥ партиязыныҥ ("Единая Россияныҥ") турчылары баштап турганы мактулу. Эл јаҥдҥа иштеп турган сайыттар единоростордоҥ база артпайт. Автоном округтыҥ башкарузы референдум аайынча эл-јонныҥ ајаруларын јуур ишмекчи группа тӧзӧӧрдӧ, бу группадаҥ эки таланы бириктирери учун ӱнин јӱк ле бир кижи берген, арткандары ӱндерин "удура" деп бергендер. "Единая Россияныҥ" парламенттеги фракциязы бу ла суракла ӱнбериш ӧткӱрерде, 11 депутаттыҥ 9 база удура болгондор. Г-н Турчак шак бу ӱнбериштиҥ кийнинде Нарьян-Марга учуп турбай. Је ол депутаттарды кичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде ӱндерин референдум ӧткӱрери учун берзин деп јӧптӧп болбогон, депутаттар Турчакка кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде парламентский слушаниеде јӱк идеяны јӧмӧӧр болгондор. Оныҥ да учун кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде парламентский слушаниениҥ ордына Цыбульский де, Бездудный да "ВКонтактеде" эки таланы бириктирери "преждевременно" деп угускандар, бу ла кӱн федерал башкару "О создании федеральной подпрограммы развития Архангельской области и Ненецкого автономного округа в рамках программы развития Арктики" деп јӧп јараткан. А кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде Турчак Нарьян-Марда "многое было сделано неправильно, власти не посоветовались с людьми, сказали, что темы референдума нет" деп айдып, учурлу суракта улустыҥ санаа-кӱӱнине ајару эдилбегени учун јаманысты таштагар деп сураган. "Единая Россияныҥ" генеральный качызы НАОдогы удурлажуны бойыныҥ кулактарыла угуп, бойыныҥ кӧстӧриле кӧрӱп, автоном округ референдум учун ӱндерин бербезин јарт оҥдогон. Анчада ла единоростор эки таланы бириктирерин јаратпай тургандарын ачык јетирип, олордыҥ санаа-кӱӱндери, кӧрӱм-турумдары ајаруга алынбаза, партиядаҥ чыгар аргаларын угускандар. Округтыҥ депутаттарын алзабыс, 11 единорос депутаттардаҥ эки ле депутат референдумга удурлашпагандар. Ӧскӧ партиялардыҥ ла јайым 8 депутаттыҥ сегизилези референдумга база удура болгондор. Оныҥ учун "О порядке принятия в Российскую Федерацию и образования в ее составе нового субъекта Российской Федерации" федерал конституциялык јасак НАОдо иштеп болбозы јарттаҥ јарт болгон.\nТургуза ӧйдӧ Москва Ненецкий автоном округты Архангельский областька кийдирип, ондогы албатыныҥ таҥынаҥ јадар табын ла бойы башкарынар чыдузын јоголтор амадузын мынаҥ ары канайдарга турганы јарт эмес... Президенттиҥ администрациязы мынаҥ ары ненецтердиҥ автономиязын "јиир" аргаларды кайдаҥ бедиреери, канайда табары ачык сурак болуп артканча... Јаҥыртылып јаткан Конституцияга "публичная власть" деген оҥдомол кийдирилип јатканы санандырат. Бу ла ӧйдӧ орооныстыҥ тӧс јасагында јаҥы јаҥ керегинде чокым јартамал јок. Оныҥ учун публичный јаҥныҥ учурын ӧскӧ јерлердеҥ бедиреерге келижет. Темдектезе, Википедияда јаҥы јаҥ керегинде "публичная власть – политическая власть господствующего класса, независимо от конкретных государственных форм ее организации и проявления. Обычно публичная власть противопоставляется общественной власти" деп айдылат... Кем билер, президент Владимир Путин публичный јаҥга јединип алза, талаларды бириктирер политиканы канайда апарарын?..\nКӱӱк айдыҥ ортозында "Листок" газетке орус тилле Ненецкий автоном округты Архангельский областька кийдиргени неге экелер аргалузы керегинде санаа-шӱӱлтемди бичиген болгом. Биске, алтайларга, президенттиҥ администрациязы 2006 јылда Алтай Республиканы Алтай крайга кожуп, алтайлардыҥ автономиязын арай јоголтып койбогонын качан да ундыбас керек деп бодойдым. Бичимел газеттиҥ сайтына эки катап "Семен Танытпасов: "Где гарантия, что Кремль не предпримет очередную попытку уничтожения Республики Алтай?" ла "Постоянный обман родного государства очень сильно раздражает" деген бажалыктарлу јарлалган болгон. Бу статьяны бичип јада кӧрзӧм, сайтта баштапкы "Где гарантия, что Кремль не предпримет очередную попытку уничтожения Республики Алтай?" бажалыкты 6 муҥ 107 кижи, экинчи "Постоянный обман родного государства очень сильно раздражает" бажалыкты 631 кижи кычырган эмтир. Текши тооло 6 муҥ 738 кижи. Интернет-телкемде мениҥ бичимелдеримди мындый кӧп улус алдында кычырбаган эди, мыныҥ ӱстине чаазында чыгып турган "Листок" газеттиҥ тиражы 10 муҥ экземпляр болот. Бичимелимди "Если глава республики Олег Хорохордин и председатель парламента Владимир Тюлентин в скором времени не выскажут свои мнения по повторному запуску процесса укрупнения регионов, то смело можно утверждать, что новое объединение Республики Алтай с Алтайским краем – дело времени?.." деген суракла божоткон болгом, је республиканыҥ эки јамылузы орооныста талалар бириктирериниҥ экинчи бӧлӱги Алтай Республиканы табарары эмезе табарбазы аайынча окылу јетирӱ этпедилер...\n2006 јылдыҥ орой кӱзинде Улалуда 5 муҥнаҥ ажыра улус турушкан митинг ӧткӱрип, республикабысты корып алганыс, биске кандый да "индульгенция" берип турганы јарт кӧрӱнет. Темдектезе, социальный ла политический географиялар ла талалардыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча Россия ичинде эҥ тыҥ специалист, Социальный политиканыҥ јайым институдыныҥ талалык программалар аайынча директоры, экономико-географ Наталья Зубаревич 2011 јылда "привычка видеть страну в "вертикальном разрезе" сыграла с властями злую шутку. В действительности вместо одной России их три или даже четыре: "Первая Россия" – страна больших городов; "Вторая Россия" – страна средних и крупных промышленных городов; "Третья Россия" – это огромная по территории периферия, состоящая из жителей села, поселков и малых городов; "Четвертая Россия" – это республики Северного Кавказа и юга Сибири (Алтай, Тыва)" деп јетирген эди. Бу ла јуукта "Яндекс Дзенде" 346 подписчиктӱ Руслан Викторов Российская Федерация канайда јайрадылар аргалузы керегинде бичимелинде "Есть 3 причины, по которым государство может отделиться от РФ: из-за желания самостоятельно управлять своими природными ресурсами; по национальному признаку; из-за тесных экономических связей с другими странами" деп јартап, "Государства, которые отделятся от России" деп адалган картазын салган. Ондо ол Алтай ла Тываны Россиянаҥ да, Сибирдеҥ де база туураладып койтыр. 28 јылга шыку журналистикада политикалык темала иштеп, мен Алтайды Сибирдеҥ айрыыр эмезе Россиядаҥ айрыыр деп айткан бир де алтай кижиге туштабадым...\nАлтайды Сибирдеҥ айрыыр эмезе Россиядаҥ айрыыр деп айткан бир де алтай кижиге\nРоссия Федерациязыныҥ президентиниҥ администрациязыныныҥ Ненецкий автоном округты (мынаҥ\nары НАО - ред.) Архангельский областька капшай ла кийдирер деген амадузы бӱтпей калды. Эки таланы\nбириктирери аайынча референдум быјыл болбос деп "Единая Россияныҥ" генеральный совединиҥ качызы\nАндрей Турчак кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде Нарьян-Марда ӧткӧн партияныҥ округтагы политсовединиҥ јуунында\nайткан. Бу јуунда јаҥыс ла НАОныҥ удурум башчызы ла единоросторы эмес, а Архангельский областьтыҥ удурум\nгубернаторы Александр Цыбульский де турушкан. Мыныҥ ӱстине јаан јуунныҥ алдында г-н Турчак эки таланыҥ\nудурум губернаторлорыла кожо ненец калыктыҥ "Ясавэй" ассоциациязыныҥ јаандарыла тушташкан болгон.\nЈаҥныҥ партиязыныҥ јаан јамылузы Архангельский область ла НАОны бириктери аайынча референдум быјыл\nболбос деп арга јокто айдынганы јарт. Нениҥ учун дезе кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде Архангельский областьтыҥ\nудурум губернаторы Александр Цыбульский (кандык айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Ненецкий автоном округтыҥ\nбашчызы болгон) ле Ненецкий автоном округтыҥ удурум башчызы Юрий Бездудный (кандык айдыҥ 2-чи кӱнине\nјетире НАОныҥ башчызы Александр Цыбульскийдиҥ баштапкы ордынчызы болгон) эки таланы бириктирип,\nФедерацияда јаҥы тала тӧзӧӧр иш баштаары аайынча меморандум јарлагылаарда, ого удурлажу тургуза ла\nбашталган. Удурлажу анчада ла Ненецкий автоном округта тыҥ болгон. Нениҥ учун дезе ненецтер эки таланы\nбириктирер алтам элдеҥ ле озо олордыҥ таҥынаҥ јадар табын бузар ла бойлоры башкарынар чыдузын јоголотор\nууламјыла ӧткӱрилип јаткан деп јарт оҥдогылагандар...\n2005 јылдаҥ ала 2008 јылга јетире ӧткӱрилген бириктириштерди алзабыс, Коми-Пермяцкий, Таймырский,\nЭвенкийский, Корякский, Усть-Ордынский Бурятский ле Агинский Бурятский автоном округтардыҥ тун\nалбатыларына комилерге, пермяктарга, долгандарга, ненецтерге, эвенктерге, коряктарга ла буряттарга јакшы\nэкелбеген. Баштапкызында, олор Федерацияныҥ таҥынаҥ талазы болгон табын јылыйткандар, олордыҥ\nјерлериниҥ адынаҥ "автоном" деген сӧс кырылган ла ороонныҥ Конституциязында да, федерал јасактарда да\nаҥылалбаган "административно-территориальная единица с особым статусом" деп ат берилген, Таймыр ла\nЭвенкия дезе, муниципал тӧзӧлмӧ кемине јабызадылган. Экинчизинде, јаҥыртылган, јаанадылган Красноярский,\nПермский, Камчатский, Забайкальский крайларда ла Иркутский областьта тун албатылардыҥ јадыны уйадажа\nберген. Алдында Москвадаҥ акча Коми-Пермяцкий, Таймырский, Эвенкийский, Корякский, Усть-Ордынский\nБурятский ле Агинский Бурятский автоном округтарга кӧнӱ келген болзо, јаҥы талалар тӧзӧлӧрдӧ, Москва ла\nолордыҥ ортозына Перьм, Красноярск, Петропавловск-Камчатский, Чита ла Иркутск тургулап, "особый статусту\nадминистративно-территориальный единицалардыҥ" акчаларын кезип баштагандары учун јербойында улус\nјоксырагылай бергилеген. Ӱчинчизинде, јаҥы талалардыҥ тун албатылары бойлорыныҥ јерлеринде ээ болбой\nбаргандар, темдектезе, бӱгӱн олор јерлериндеги бар байлыктарды алдындагызы чылап корыгылап болбойт.\nНениҥ учун мынайда болуп турган деп сурак тургуссабыс, оныҥ каруузын биске российский политик, публицист,\nблогер, орус националист Егор Холмогоров "Если вы посмотрите внимательно на карту России, то обнаружите,\nчто все ресурсодобывающие регионы находятся на территориях автономий малых народов. Все! Ямало-\nНенецкий, Ханты-Мансийский, Таймыр, Якутия... Фактически, весь наш крайний Север формально «не русский».\n<...> Надо отказаться от идеи исключительных прав "малых этносов" на недра. <...> Из кочевки оленей не\nвытекает право на владение территориями и недрами. Нам вообще нужно отказаться от такого понятия, как\n"национальные республики" и в качестве первого этапа ликвидировать те образования, где русских большинство"\nдеп јартайт. Тӧртинчизинде, ИНСОРдыҥ (Институт современного развития) эксперттери алдында болгон\nбириктириштер аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрип, турултазында "запущенный с 2005 по 2008 год процесс объединения\nрегионов не дал ожидаемых властями экономических результатов и в будущем может привести к политическим\nконфликтам" деп темдектегени бар...\nНАО-ныҥ албатызыныҥ кӧп сабазы автоном округты Архангельский областька кийдирерине тургуза ла\nудурлажу баштаганы билимчилердиҥ политикалык тартыжу керегинде шӱӱлтезин недеҥ де артык керелейт.\nСоциологический опросторло болзо, автоном округта эки таланы бириктирерине јаҥыс ла ненецтер (17,83\nпроцент) ле комилер (8,61 процент) эмес, а орус та албаты (63,31 процент) туруп чыккандар. НАО таҥынаҥ јадар\nтабын ла бойы башкарынар чыдузын јылыйткан кийнинде округта эл јаҥныҥ органдары јабылып, кӧп улус иш јок\nартарын кажы ла кижи оҥдоп јат ине. Удурлажуны јаҥныҥ партиязыныҥ ("Единая Россияныҥ") турчылары баштап\nтурганы мактулу. Эл јаҥдҥа иштеп турган сайыттар единоростордоҥ база артпайт. Автоном округтыҥ башкарузы\nреферендум аайынча эл-јонныҥ ајаруларын јуур ишмекчи группа тӧзӧӧрдӧ, бу группадаҥ эки таланы бириктирери\nучун ӱнин јӱк ле бир кижи берген, арткандары ӱндерин "удура" деп бергендер. "Единая Россияныҥ" парламенттеги\nфракциязы бу ла суракла ӱнбериш ӧткӱрерде, 11 депутаттыҥ 9 база удура болгондор. Г-н Турчак шак бу\nӱнбериштиҥ кийнинде Нарьян-Марга учуп турбай. Је ол депутаттарды кичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде ӱндерин\nреферендум ӧткӱрери учун берзин деп јӧптӧп болбогон, депутаттар Турчакка кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде\nпарламентский слушаниеде јӱк идеяны јӧмӧӧр болгондор. Оныҥ да учун кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде парламентский\nслушаниениҥ ордына Цыбульский де, Бездудный да "ВКонтактеде" эки таланы бириктирери "преждевременно"\nдеп угускандар, бу ла кӱн федерал башкару "О создании федеральной подпрограммы развития Архангельской\nобласти и Ненецкого автономного округа в рамках программы развития Арктики" деп јӧп јараткан. А кӱӱк айдыҥ\n27-чи кӱнинде Турчак Нарьян-Марда "многое было сделано неправильно, власти не посоветовались с людьми,\nсказали, что темы референдума нет" деп айдып, учурлу суракта улустыҥ санаа-кӱӱнине ајару эдилбегени учун\nјаманысты таштагар деп сураган. "Единая Россияныҥ" генеральный качызы НАОдогы удурлажуны бойыныҥ\nкулактарыла угуп, бойыныҥ кӧстӧриле кӧрӱп, автоном округ референдум учун ӱндерин бербезин јарт оҥдогон.\nАнчада ла единоростор эки таланы бириктирерин јаратпай тургандарын ачык јетирип, олордыҥ санаа-кӱӱндери,\nкӧрӱм-турумдары ајаруга алынбаза, партиядаҥ чыгар аргаларын угускандар. Округтыҥ депутаттарын алзабыс, 11\nединорос депутаттардаҥ эки ле депутат референдумга удурлашпагандар. Ӧскӧ партиялардыҥ ла јайым 8\nдепутаттыҥ сегизилези референдумга база удура болгондор. Оныҥ учун "О порядке принятия в Российскую\nФедерацию и образования в ее составе нового субъекта Российской Федерации" федерал конституциялык јасак\nНАОдо иштеп болбозы јарттаҥ јарт болгон.\nТургуза ӧйдӧ Москва Ненецкий автоном округты Архангельский областька кийдирип, ондогы албатыныҥ\nтаҥынаҥ јадар табын ла бойы башкарынар чыдузын јоголтор амадузын мынаҥ ары канайдарга турганы јарт\nэмес... Президенттиҥ администрациязы мынаҥ ары ненецтердиҥ автономиязын "јиир" аргаларды кайдаҥ\nбедиреери, канайда табары ачык сурак болуп артканча... Јаҥыртылып јаткан Конституцияга "публичная власть"\nдеген оҥдомол кийдирилип јатканы санандырат. Бу ла ӧйдӧ орооныстыҥ тӧс јасагында јаҥы јаҥ керегинде чокым\nјартамал јок. Оныҥ учун публичный јаҥныҥ учурын ӧскӧ јерлердеҥ бедиреерге келижет. Темдектезе,\nВикипедияда јаҥы јаҥ керегинде "публичная власть – политическая власть господствующего класса, независимо\nот конкретных государственных форм ее организации и проявления. Обычно публичная власть\nпротивопоставляется общественной власти" деп айдылат... Кем билер, президент Владимир Путин публичный\nјаҥга јединип алза, талаларды бириктирер политиканы канайда апарарын?..\nКӱӱк айдыҥ ортозында "Листок" газетке орус тилле Ненецкий автоном округты Архангельский областька\nкийдиргени неге экелер аргалузы керегинде санаа-шӱӱлтемди бичиген болгом. Биске, алтайларга, президенттиҥ\nадминистрациязы 2006 јылда Алтай Республиканы Алтай крайга кожуп, алтайлардыҥ автономиязын арай\nјоголтып койбогонын качан да ундыбас керек деп бодойдым. Бичимел газеттиҥ сайтына эки катап "Семен\nТанытпасов: "Где гарантия, что Кремль не предпримет очередную попытку уничтожения Республики Алтай?" ла\n"Постоянный обман родного государства очень сильно раздражает" деген бажалыктарлу јарлалган болгон. Бу\nстатьяны бичип јада кӧрзӧм, сайтта баштапкы "Где гарантия, что Кремль не предпримет очередную попытку\nуничтожения Республики Алтай?" бажалыкты 6 муҥ 107 кижи, экинчи "Постоянный обман родного государства\nочень сильно раздражает" бажалыкты 631 кижи кычырган эмтир. Текши тооло 6 муҥ 738 кижи. Интернет-телкемде\nмениҥ бичимелдеримди мындый кӧп улус алдында кычырбаган эди, мыныҥ ӱстине чаазында чыгып турган\n"Листок" газеттиҥ тиражы 10 муҥ экземпляр болот. Бичимелимди "Если глава республики Олег Хорохордин и\nпредседатель парламента Владимир Тюлентин в скором времени не выскажут свои мнения по повторному\nзапуску процесса укрупнения регионов, то смело можно утверждать, что новое объединение Республики Алтай с\nАлтайским краем – дело времени?.." деген суракла божоткон болгом, је республиканыҥ эки јамылузы орооныста\nталалар бириктирериниҥ экинчи бӧлӱги Алтай Республиканы табарары эмезе табарбазы аайынча окылу јетирӱ\n2006 јылдыҥ орой кӱзинде Улалуда 5 муҥнаҥ ажыра улус турушкан митинг ӧткӱрип, республикабысты\nкорып алганыс, биске кандый да "индульгенция" берип турганы јарт кӧрӱнет. Темдектезе, социальный ла\nполитический географиялар ла талалардыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча Россия ичинде эҥ тыҥ\nспециалист, Социальный политиканыҥ јайым институдыныҥ талалык программалар аайынча директоры,\nэкономико-географ Наталья Зубаревич 2011 јылда "привычка видеть страну в "вертикальном разрезе" сыграла с\nвластями злую шутку. В действительности вместо одной России их три или даже четыре: "Первая Россия" –\nстрана больших городов; "Вторая Россия" – страна средних и крупных промышленных городов; "Третья Россия" –\nэто огромная по территории периферия, состоящая из жителей села, поселков и малых городов; "Четвертая\nРоссия" – это республики Северного Кавказа и юга Сибири (Алтай, Тыва)" деп јетирген эди. Бу ла јуукта "Яндекс\nДзенде" 346 подписчиктӱ Руслан Викторов Российская Федерация канайда јайрадылар аргалузы керегинде\nбичимелинде "Есть 3 причины, по которым государство может отделиться от РФ: из-за желания самостоятельно\nуправлять своими природными ресурсами; по национальному признаку; из-за тесных экономических связей с\nдругими странами" деп јартап, "Государства, которые отделятся от России" деп адалган картазын салган. Ондо\nол Алтай ла Тываны Россиянаҥ да, Сибирдеҥ де база туураладып койтыр. 28 јылга шыку журналистикада\nполитикалык темала иштеп, мен Алтайды Сибирдеҥ айрыыр эмезе Россиядаҥ айрыыр деп айткан бир де алтай


Апшыйактуда мемориал-музей јазалат - altaicholmon\n—Мында грушалар качан болор?—Бу агаштарды сугарып, кичееп турзабыс, олор јаанап ӧзӧр. Сен база јаанаарыҥ. Мында јаҥыс та грушалар эмес, је анайда ок яблоколор, абрикостор база болор. Нӧкӧрлӧриҥле кожо келип, бу агаштарды мен отургыскам деп айдарыҥ. Олорды кӱндӱлеериҥ…\nБу куучынды мен кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртында В. И. Чаптыновтыҥ мемориал-музейиниҥ јанында сад отургыскан ӧйдӧ уккам. Та эне-адазыла, та школдыҥ ӱренчиктериле кожо келген уулчагаш бойы ла ошкош кичинек чаалдардаҥ амтанду алама-груша та качан бӱдер деп сананган болор.\nТургуза ӧйдӧ Апшыйакту јуртта Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы болгон Валерий Иванович Чаптыновтыҥ мемориал-музейи болор јерде, музейдиҥ бойында јаан јазал иштер ӧдӧт. Музейдиҥ туразыныҥ ичи јазалган ла эмди экспонаттарды тургузары арткан. Бу тураныҥ јанында алтай айыл болор. Музейдиҥ элбек јеринде јаҥы сад салынган. Јиилектӱ агаштардыҥ чаалдарын, чечектӱ јырааларды отургызарында јурттыҥ улузы ла школдыҥ ӱренчиктери турушкан.\n—Валерий Иванович Чаптыновтыҥ музейин Апшыйакту јуртта бис тӧртинчи катап јазап јадыс — деп, Шабалин аймактыҥ краевед музейиниҥ башкараачызы Серафима Ивановна Яжанкина куучындаган. Јазалган музей аймактыҥ краевед музейиниҥ бӧлӱги болуп јат ла Серафима Ивановна тӧзӧмӧл иштерди башкарган улустыҥ бирӱзи. — Эҥ баштапкы музей 2005 јылда, В. И. Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 60 јылдыгын темдектеер ӧйдӧ ачылган. Ол јыл кандык айда агашты јыгып, кӱӱк айда бу агаштаҥ музей болотон тураны школдыҥ туразына јапшыра тудала, кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде — Валерий Ивановичтиҥ чыккан кӱнинде ачып ийгенис. Бу музейди тӧзӧӧринде, ого керектӱ јетирӱлерди јуурында сӱрекей јаан ишти јурттыҥ школында тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи болгон Николай Владимирович Чаптынов бӱдӱрген. Бу кижи эмди јок, је Николай Владимировичтиҥ баштаганыла јуулган быжу ла чыҥдый јетирӱлер музейдиҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Оноҥ, 2010 јылда, музейди такыптаҥ јазаарга келишкен, не дезе, чыкту агашла туткан стенелердеги гипсокартон кабырылып, стендтер ӱрелген. Школдыҥ директоры болгон Галина Сергеевна Чаптынованыҥ шылтузында Апшыйактуныҥ школы В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган. Бу кижиниҥ, школдыҥ ӱредӱчилериниҥ музейдиҥ ижин кӧндӱктиреринде бӱдӱрген ижи јаан.\n2015 јылда В. И. Чаптыновтыҥ 70 јылдыгына учурлалып јуртта јаан кӧдӱриҥи ӧткӧн. Былтыр Апшыйактуныҥ школы јаҥырта јазаларда, ӱренчиктер ажанып турган эски тураны музейге бергендер. Бу јемирилерге јеткен кичинек тураны јаҥырта тудар иштер ӧткӧн: бир кыпту тура ла ондый ок элбек сенек јазалган болгон.\nАлександр Поликарпович Манзыров келип, бу иштерди кӧрӧлӧ: «Республиканы тӧзӧгӧн, оныҥ баштапкы башчызы болгон кижиге учурлалган музейде отурып, эрмек-куучын ӧткӱрер јер де јок не бу?!» — деп, ачынганын Апшыйактуда В. И. Чаптыновтыҥ мемориал-музейиниҥ ишчизи Наталья Гавриловна Майманова куучындаган.\n—Александр Поликарповичтиҥ јӧмӧлтӧ-болужыла сенек болгон јерди јылулап, тураны элбеткенис. Былтыр В. И. Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы темдектелип турарда, Алтай Республиканыҥ Эл музейи сӱреен јакшы кӧрӱ эткен болгон. Ол кӧрӱниҥ стендтерин музей биске берип ийген. Эмди бистиҥ музейистиҥ бир кыбы В. И. Чаптыновко учурлалар, экинчи кыпта јурттыҥ тӱӱкизиле колбулу кӧрӱ јазалар — деп, Наталья Гавриловна айткан. — Музейдиҥ туразыныҥ јанында алтай айылды тударын, оныҥ ичин алтай јаҥжыгуларла јазаарын, јанында јиилектӱ агаштардыҥ садын отургызарын база Александр Поликарпович баштаган. Айылды В. И. Чаптыновтыҥ чыккан кӱнине, кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнине јетире тудуп саларыс деп бодойдым. Ичине керектӱ немени јакыдып салганыс. Сад база отургызылган. Јиилектӱ агаштардыҥ чаалдарын, чечектӱ јырааларды ла чечектерди база Александр Поликарпович Горно-Алтайский ОПХ-даҥ ла бистиҥ тергеедеги Ботаникалык садтаҥ садып алып экелген.\nНаталья Гавриловнаныҥ айтканыла, јаҥы музейде мынаҥ озо болбогон экспонаттар кӧрӱге чыгарылар, ол тоодо В. И. Чаптыновтыҥ эдинген-тудунган эдимдери, кайралдары, јаҥы документтер. Кӧрӱ зал дизайнердиҥ ӱлекериле јазалат.\nСадты отургызар иштерде Валерий Ивановичтиҥ јаш тужыныҥ эмди эзен јӱрген сок јаҥыс нӧкӧри Юрий Михайлович Кокшинов база турушкан.\n—Мен Валерийдеҥ эки јашка јаан. Апшыйактуныҥ школында тӧрт классты божодып, оноҥ ары Шабалинде ӱренгенис. Оогошто бугул тартып, балыктап, огородтордоҥ моркоп уурдап, мында ла ӧскӧнис. Баштактанып та турбай. Је Валераны энези тыҥ божотпойтон. Ол школдо јакшы ӱренген. Баштамы класстарда ӱредӱчибис Мария Тимофеевна Кужлекова болгон — деп, ол куучындаган. — Мениҥ эш-нӧкӧрим Тамара Семеновна Кокшинова Валерала бир класста ӱренген. Кийнинде, бис Алма-Атада јадарыста, јол келишсе, ол биске јаантайын айылдап келип туратан. Кижи кӱӱндӱ, јакшы уул болгон. Јуртхозинститутта ӱренип турарда, эҥирлер сайын јаантайын партийный кружокко јӱрӱп туратаны санаама кирет. Јиит ӧйлӧрдӧҥ ала политикала јилбиркеген…\nТургуза ӧйдӧ Апшыйакту јуртта Валерий Ивановичтиҥ энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧри Кыдыевтер јуртап турган эмтир. Валерий Ивановичтиҥ энезиниҥ сӧӧги чапты, бойыныҥ сӧӧги кергил болгон. Апшыйактуда чаптылар — эҥ кӧп улусту сӧӧк, оныҥ кийнинде тоҥжаандар, маймандар барып јат деп, Наталья Майманова айткан.\nАлтай Республиканыҥ баштапкы башчызы, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ баштапкы башкараачызы, бистиҥ область Алтайский крайдаҥ айрылып, республика болуп јадар арга алганында айдары јок кӱч ле јаан ишти бӱдӱрип чыккан баатырыс Валерий Иванович Чаптыновтыҥ адын республиканыҥ тӧс калазында ором, Кош-Агаш ла Апшыйакту јурттарда школдор аданат. Тӱндӱк-Чуй туу-сындардыҥ сӱмерлериниҥ бирӱзи В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган. Удабас оныҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧл Апшыйакту јуртында јакшынак мемориал-музей ачылар. Јанында, јерлештерин ле келген айылчыларды сӱӱндирип, сад чечектеер…\nР. Таханованыҥ фотојуруктары\nФотојуруктарда (ӱстинеҥ тӧмӧн):\nС. И. Яжанкина, Н. Г. Майманова ла\nА. П. Манзыров; јаҥы музейдиҥ туразы;\nсад ӧскӱрер ӧйдӧ.


Чибилерди кескен болзоҥ, орныктыр - altaicholmon\nЧибилерди кескен болзоҥ, орныктыр\nJаҥы јылдыҥ байрамы алдында эки-ӱч ле кӱнниҥ сӱӱнчизине болуп, јараш-јажыл чибичектерди кажы ла јыл муҥдарла кезип турганы кӧп улусты санаркадат.\nШак оныҥ учун болбой, «Агаштар отургызып, Jеристи јарандыралы» деген программаны бӱдӱрери аайынча иштер Алтай Республикада јылдыҥ ла ӧткӱрилет. Темдектезе, быјыл сыгын айда 5 гектар кире јерде 14 570 јаш мӧштӧр лӧ ӧскӧ дӧ агаштар отургызылган.\nРоссияныҥ WWF-ыҥ Алтай-Саяндагы бӧлӱгиниҥ јетиргениле, ӧрӧ адалган программа аайынча Туулу Алтайда јыл башталганынаҥ бери 201 гектар јерде мӧштиҥ 623 790 чаалы отургызылган. Jаҥы мӧштӧр јаскыда отургыскан јердиҥ кеми 196 гектар. Турачакта 325 муҥ чаал, Кӧксуу-Оозында -118 муҥ, Кан-Оозы аймакта—165 муҥ чаалдар отургызылган.\nАгаштардыҥ ӱрендеринеҥ чаалдарды аймактардагы лесничестволордыҥ ишчилери бойлорыныҥ ла питомниктеринде тарып-ӧскӱрет.


“Кыдат коронавирус” керегинде - altaicholmon\n“Кыдат коронавирус” керегинде\nКалганчы айларда текши телекей ичинде ле ороондо элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра эҥ ле кӧп јетирӱлер коронавирустаҥ табылган оорулар керегинде болгон. Кижилик бу сурак аайынча эки бӧлӱкке бӧлӱнген дезе, јастыра болбос болбой. Баштапкызы — бу јаан чочыдуга алдыртып, магазиндердеҥ, аптекалардаҥ бар-јок аш-курсакла, эм-тусла кӧмзӧлӧнип, айылдарынаҥ чыгарга да коркып тургандар. Экинчизи — бу оору-јоболдыҥ чочыдузына тыҥ бӱтпей, чочыду-паникага алдыртпай, алдындагы ла чылап јӱргендери.\nОлорго ӱзеери бу вирусла колбой телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларыныҥ эп-сӱмезин, тӧгӱнин, ченелтелерин де кӧрӱп тургандары ла оныла ооруп калгандары ла корогондоры бар.\nБу бичимелде коронавирустаҥ табылган оору керегинде окылу јетирӱлердеҥ оныҥ темдек-симптомдоры, телекей ичинде кӧргӱзӱлери, профилактика аайынча јартамалдарды ла јерлештеристиҥ шӱӱлтелерин јарлайдыс.\nРоссияда COVID-19 вирус аайынча тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги окылу јетирӱлерле болзо, оорыгандардыҥ тоозы 438, тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги конокто оорый бергендер — 71, ончо јазылып калгандар — 17, божогондор јок. Оорыган улус ол тоодо Новосибирский, Томский, Кемеровский областьтарда илелелген. Алтай Республикада улус оорыган учуралдар темдектелбеген.\nКоронавирустар улуста башка-башка ооруларга экелет. Оныҥ симптомдоры 14 кӱнниҥ туркунына илеленбес аргалу. COVID-19 коронавирустыҥ симптомдоры пневмония ла кезем респираторный синдром оорулардыйына тӱҥей:\n—талгак (ӧкпӧдӧ бузулуштардаҥ улам);\n—калтырак оору, эт-канныҥ бийик температуразы (38 °С, кижиниҥ соогы јайылар) ;\n—јарды јанында оорыыр;\n—эт-канныҥ текши коомой айалгазы.\nКыймаларда оорулардыҥ симптомдоры каа-јаада ла учурайт, кӧп сабада балдарда. Вирустаҥ улам табылган ОРВИ-ле улус тоолу ла кӱн оорып, јазылып калат. Је кезик учуралдарда ол атипичный пневмонияныҥ эмезе уур кезем респираторный синдромныҥ бӱдӱмине кӧчӧ берет. Ол тушта тыныш јетпей турганынаҥ улам ӧлӱмге экелген учуралдар кӧп (38%).\nЈугужар аргалары. Коронавирус, башка да респираторный вирустар чылап, оору кижи јӧдӱлдезе эмезе чичкирзе ол ажыра таркайт. Онойдо ок ол кижи кирлеген не-немени тутканда таркаар аргалу, темдектезе, эжиктиҥ тутказын. Улус кирлӱ колдорыла оозын, тумчугын эмезе кӧстӧрин тутканда југужар аргалу.\nБаштап тарый бу оору тындуларда табылган, бодоштыра бу оору Ухань каланыҥ талай аш-курсагыныҥ садузынаҥ таркап баштаган. Ондо јӱк ле балыктар эмес, је онойдо ок тарбагандар, јыландар, јарганаттар садылып турар болгон.\nБу оорула оорыыры анчада ла кыш ла јас ӧйинде тыҥыйт. Оорып јазылган улусты иммунитет такып оорыырынаҥ корып алар аргазы јок. Оору југушса, олор база ла оорыыр аргалу.\nКоронавирусла кажы ла кижи, јаанду-јашту, оорыыр аргалу. Ухань каланыҥ су-кадык аайынча комиссиязыныҥ јетиргениле, COVID-19 вирусту калганчы алтан учуралда јӱк ле 15 јаштаҥ ала 88 јашка јетире улус оорыган. Је башка да респираторно-вирусный ооруларда чылап, балдарда, 65 јаштаҥ ашкан ла иммунный системазы коомой улуста бу оору тыҥ кеминде ӧдӧр аргалу. Башка јетирӱлерле, балдар бу оорула јеҥил кеминде оорыйт, тегин ле гриппле чылап.\nКоронавирустыҥ оорузынаҥ јазылар арга бар. Је тургуза ӧйдӧ коронавирустаҥ вакцина јок. Россияда ла башка да ороондордо билимчилер вакцина табары аайынча иштер ӧткӱрет. COVID-19 вирустаҥ улам пневмонияны, ооруныҥ эҥ каршулу бӱдӱмин, антибиотиктерле эмдеерге јарабас. Пневмонияла оорыган тушта эмдеш ӧкпӧлӧр иштеерин јеткилдеерине ууламјылалат.\nКоронавирус јуугушпазын деп:\n—колдорды јаантайын јунар — ас ла дезе 20 секундтыҥ туркунына;\n—кирлӱ колдорло јӱс, оос, кӧс лӧ јилјиркейлерин тутпас;\n—оорып тургандарла ӧткӱре јуук болбос;\n—айылда аҥылу кошмокторлу чыкту аруташты јаантайын ӧткӱрер;\n—баштапкы ла симптомдор илелелген кийнинде эмчиликке баштанып, болуш сураар керек;\n—тынар органдарды маскалар кийип корыыр.\nМасканы кийип алган тушта оны тутпас. Оны тудып ийген эмезе уштыырга туткан кийнинде колды самындап јунар. Маска кирлензе эмезе чыктый берзе, јаҥы кургак маска кийер. Јаҥыс катап кийер маскаларды такып кийбес. Олорды уштыган ла сайын јоголтор керек.\nЧочыдулу ӧйдӧ эл-јонго болуш эдип\nКоронавирустыҥ пандемиязыла колбой “Единая Россия” партияныҥ тергеелик јондык приемныйында волонтерлордыҥ тӧс јери ижин баштады. Олордыҥ тоозына бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерин јӧмӧӧриниҥ “Алтайдыҥ ийдези” деген тергеелик ресурс-ный тӧс јериниҥ волонтерлоры, “Јеҥӱниҥ волонтерлоры”, “Эмчи-волонтерлор” ло “Јиит гвардия” јондык биригӱлер кирген.\n«Единая Россия» партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчактыҥ айтканыла, јуук ӧйдӧ ондый штабтар текши ороон ичинде ачылар.\nВолонтерлордыҥ бу тӧс јерлериниҥ амадузы — јаан јашту, јаҥыскан артып калган пенсионерлерге, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарына болужары. Волонтерлордыҥ бригадалары бу улуска аш-курсак, эм-тус јетирер, јартамалдар ла башка да керектӱ болуш эдер. Бу тергеелик тӧс јерге 8(800)200-34-11 номерлӱ телефонго акча тӧлӧбӧзинеҥ баштанар арга бар.\nОроондо ло тергееде COVID-19 коронавирус аайынча јартамалдар алар аргалар:\nРоссия Федерацияныҥ башкарузы ороондо вирус таркаганы аайынча албаты-јонго јетирӱлер эдер стопкоронавирус.рф деген интернет-арга ачкан;\n8(800)200-01-12 — коронавирус аайынча акча тӧлӧбӧзинеҥ иштеп турган федерал\n8(800)555-49-43 — Роспотребшиҥжӱниҥ бириктирилген јетирӱлик тӧс јери;\n8(800)200-91-85 — РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ коронавирусла\nколбой дистанционный ӱредӱге\nкӧчкӧниле ӱредӱчилерди ле ада-энелерди јӧмӧӧри аайынча\n8-913-692-90-74 — башка ороондордоҥ јанып келгендерге тергеелик “изӱ линия” (бу\nномерле баштанып, кажы ороонноҥ, качан келгенин, су-кадыгыныҥ\nайалгазы керегинде айдып, сурактарга каруу алар арга бар).\nТергееде јаткандардыҥ чочыдулу оорула колбой айалга керегинде шӱӱлтелери\nИрина, аптеканыҥ ишчизи:\n—Бистиҥ тергееде айылдаш Алтайский крайга, темдектеп алза, ол ло јуугында Бийск калага кӧрӧ, айалга амыр деп айдар керек. Эл-јон ортодо чочыган-шакпыраган кӱӱн-санаа јок. Улус алдындагы ла эмденген эм-тузын керектеп алгылайт. Аптекага келген улус вирус болдыртпас эмдер алып турат, је бу ончозы алдында да алып турган кирезинде.\nЈаҥыс ла медициналык маскалар божоп калганын темдектеер керек. Је ол текши телекейдиҥ курч сурагы ошкош.\nВалентина, эмчилик ишчи:\n—Коронавирус — југуш оору. Оныҥ каршузы керегинде элбек јетирӱлер эдер кандый ла эп-аргаларда айдылат. Кезикте ден ӧйинеҥ ӧдӧ берет. Бистиҥ јуртта, текши аймакта да улус ортодо тӱймеп, аайы-бажы јок кӧмзӧлӧнӧргӧ, эмдер, аш-курсак алар санаа јок. Эмчиликке улус мынаҥ ла озо чылап келип јӱрет. Айалга амыр.\nЈе бис бир де бош салынбай јадырыс. Бисте ончо неме 100%-ке белен ле јеткил.\nКандый да болзо, чеберленип јӱрген кижини, Кудайга да чеберлеерге јеҥил ине. Оныҥ учун маскалар кийип, ару-чек болугар, колдороорды јаантайын јунуп туругар.\n—Мен аймактыҥ тӧс јуртында јадып иштейдим. Ижим аайынча јаантайын ары-бери јорыктап, маҥтадып турарга келижет. Ондо-мында јӱрӱп турган мениҥ шӱӱлтемле, кӧргӧнимле, сескенимле болзо, текши тергееде албаты-јонныҥ кӱӱн-санаазы амыр, бек, кем де паникага алдыртпай јат. Магазиндерде аш-курсак јок дегенин бойымныҥ кӧзимле бир де кӧрбӧдим. Јӱк јаан јаштуларыс кӧмзӧлӧнип турбай кайтты.\nӰренчиктер, спортчылар колдорын јаантайын јунарга тегин де темигип калган улус ине. Оныҥ учун бу каршулу вирус биске јууктабас, тууразынаҥ ӧдӧ берер деп бодойдым. Вирустаҥ чеберленериле колбой бала-барканыҥ канча кире јилбилӱ јол-јорыктары токтодылды. Онызы ачымчылу. Је су-кадык ла болзобыс, артканына соҥында да једип албай.\nЕвгения, калада јадат:\n—Мен сананзам, паникага тӱжӱп, тӱймеп јӱгӱрбес керек. Бӱгӱнги айалгада кажы ла кижи бийик каруулу болор учурлу. Нениҥ учун дезе, бу југуш ооруныҥ вирузы ла текши албаты бой-бойынаҥ камаанду.\nКажы ла кӱн јӱзӱн-башка солундар, јетирӱлер угуп, бу каршулу вирус улустыҥ эткени деп бӱдедим. Бӱгӱнги кӱнде телекей ичинде оны пандемия деп тегиндӱ адабаган ине. Оныҥ учун кажыбыс ла сергелеҥ, каруулу болор учурлу.\nБу оору анчада ла јаан јаштуларга ла хронический оорулу улуска каршузын јетирер аргалу дежет. Оныҥ учун бу улуска су-кадыгына ајарыҥкай болор керек. Тыҥ учурлу эмес болзо, мен ле кӧп улус јуулган јерлер сайын барбазым деп шӱӱдим.\nКандый да болзо југуш оорулардаҥ кичеенип, аайлу-башту јӱрели.\nЭ. КУДАЧИНА белетеген\nРоссияда COVID-19 вирус аайынча кӧргӱзӱлер:\n438 — коронавирусла оорыгандар\n71 — тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги конокто оорый бергендер\n17 — ончо јазылып калгандар\n0 — божогондор\nТекши ТЕЛЕКЕЙДЕ COVID-19 вирус аайынча кӧргӱзӱлер:\n335997— коронавирусла оорыгандар\n98333 — ончо јазылып калгандар\n14641 — божогондор\n(тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги јетирӱлерле)\nТергееде аш-курсак товарлар јеткилинче\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ бир канча саду јерлеринде болгон. Ол ло кӱн башчы коронавирустыҥ југуш оорузын кийдирбези ле таркатпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\n“Республикадӧӧн бу југуш ооруны кийдирбезин јеткилдеери — бистиҥ баштапкы јерде турган амадубыс. Оныҥ учун башка ороондордоҥ келип турган ончо улусты ајаруга алып, олорды карантинге отургузар керек. Ишбереечилерле колбуга чыгып, олорды бу суракта јӧмӧштирер керек. Эл-јон бу керектерди оҥдоп, јӧмӧжӧринде алаҥзыбайдым. Бу олордыҥ јуук ла тӧрӧӧн улузыныҥ алдындагы јонјӱрӱмдик молјузы болуп јат” — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкар-тузыныҥ јааны Леонид Щучинов башка ороондордоҥ келген ле карантинде отурып тургандар ээжи-некелтелерди бӱдӱрип турганын, тергееде коронавирусты илелеер тест-системалар јеткил болгонын ла онойдо ок эмчиликте эмес пневмонияныҥ учуралдары шиҥделип турганын айтты.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко эмчилик тӧзӧлмӧлӧр белен болгон режимде иштеп турганын, коронавирус аайынча “изӱ линияныҥ” ижи тӧзӧлгӧнин јетирди. Онойдо ок оныҥ айтканыла, “Фармация” ГУП эл-јон керектеп турган антисептикалык гельдер чыгарарын тӧзӧӧргӧ белен.\nОлег Хорохордин јербойындагы магазиндерде болуп, аш-курсак товарлар бар, јеткил болгонын кӧргӧнин айтты. Садуныҥ тӧзӧлмӧлӧрин башкараачылар эл-јонныҥ керексиништерин ајаруда тудуп, эрчимдӱ иштегилейт. “Тургуза ӧйдӧ аптекаларда маскалар јок. Бу курч сурак ајаруга алылган ла јуук ӧйдӧ маскалар садуга келер” — деп, башчы айтты.\nАР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин саду сетьтерде јетикӱндӱк аш-курсактыҥ кӧмзӧзи јаантайын болорын јеткилдеери ле олор кӱч сурактар керегинде јетирӱлерди тӱрген-тӱкей эдери аайынча иш кӧндӱгип калганын јетирди. Ол онойдо ок товарлардыҥ баазы бийиктебей турган ла бу сурак УФАС-тыҥ ајарузында турган деп темдектеди.\nӰредӱликтеги айалгалар керегинде АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова јетирди. Оныҥ айтканыла, ГАГУ дистанционный ӱредӱге кӧчӱрилген. Про-фессионал ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧр (колледжтер ле техникумдар) дистанционный ӱредӱге тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала чыккан.\nШколдор тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала јаскы амыралтага чыккан. Оныҥ кийнинде школдор кандык айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 12-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына база дистанционный ӱредӱ-ишке кӧчӧр. Ӱзеери ӱредӱниҥ тӧзӧлмӧлӧри онойдо ок иштеер. Ӱренчиктерге ле ада-энелерге дистанционный ӱредӱ аайынча јартамалдарды классты башкараачы ӱредӱчилер эдер. Балдардыҥ садтары јайым јӱрӱшке кӧчӱрилет. Баланы садикке апарары ада-энелердиҥ шӱӱлтезинеҥ камаанду болор.\nЈуунныҥ учында тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин ишбереечилер арутаар иштерди эрчимдетсин деп јакарды.


22.02.2019 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nТӧрӧлин коручылдыҥ кӱниле!\nРоссия Федерацияда кочкор айдыҥ 23-чи кӱни — Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни деп темдектелет. Бистиҥ ороонныҥ албатызыныҥ бу јаркынду байрамы бойыныҥ тӱӱкизин 1922 јылда баштаган, оноҥ ло бери ол эҥ ле тоомјылу ла сӱӱген байрамдардыҥ бирӱзи болуп артканча. Ол бистиҥ албатыныҥ јаркынду јуучыл јаҥжыгуларын ла ат-нерезин керелейт, ат-нерени ле тоомјыны јӱрӱмниҥ јолында баштапкы јерге тургузып турган улустыҥ


Август 2020 - Страница 12 из 12 - altaicholmon\n«Канатту пехота» байрамын темдектеген\nКуран айдыҥ 2-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада, бастыра ороондо чылап ок, Кей-десантный черӱлердиҥ кӱни темдектелген. Черӱде службазын чаҥкыр берет кийип ӧткӧн улус ВДВ-ныҥ кӱнин кӧдӱриҥилӱ ле элбеде ӧткӱрери бистиҥ ороондо јаҥжыгып калган. Је быјыл Десантниктердиҥ кӱнин элбеде темдектеерине коронавирус деген југуш оорула колбулу кирелендириштер буудагын јетирген. Андый да болзо, черӱчил молјузын ВДВ-ныҥ черӱлеринде ӧткӧн улус бойыныҥ


24.01.2020 - altaicholmon\nФилолог Павел Алексеев о делении мира на Запад и Восток и о том, почему наша страна идет «третьим особым» путем. «Если бы к идеологам евразийства пришли китайцы, индусы или арабы и сказали: «Хорошо, вы говорите про Восток и восточную мудрость, про то, что Запад — это полудохлая кляча. Тогда переходите под наше управление. Переходите\nУже несколько недель в Республике Алтай распространяются слухи о том, что бывший министр образования Алексей Бондаренко стал фигурантом уголовного дела, связанного с нарушениями, допущенными при выполнении неких работ на Манжерокском озере. Правоохранительные органы «в интересах следствия» хранят молчание по данному поводу, поэтому достоверно утверждать о том, что же именно происходит, на данном этапе невозможно.\nОлег Хорохордин открыл новый детский сад\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин открыл новый детский сад «Тополек» в селе Усть-Кокса. Детский сад построен в рамках реализации национального проекта «Демография» и рассчитан на 60 мест, в том числе 40 – для детей ясельного возраста, от двух месяцев до трех лет. «За три года по проекту «Демография» мы построим более 20 новых детских\n«Блиц ле тӱрген ойын јарайт»\nШахматтарла јер-телекейде муҥдар тоолу улус ойноп јат. Ол 1500 јыл мынаҥ кайра табылган. Оныла эҥ ле озо 5-6 чактарда Индияда ойноп баштагандар. Бу ойын табынча ӧскӧ ороондорго таркап, кижиликтиҥ текши культуразыныҥ бӧлӱгиниҥ бирӱзи болуп калган. Шахматтыҥ кекпиектери ле ээжилери мынча кире ӧйдиҥ туркунына кӧп катап кубулган, је ого јилбӱӱ ол ло бойы артканча. «Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги\nАлтай јериниҥ адын кӧдӱрген јииттер калганчы ӧйдӧ там ла кӧптӧп турганы сӱӱндирет. Кажы ла кижи оны бойыныҥ таҥынаҥ эп-аргазыла эдет. Андый улустыҥ бирӱзи — майман сӧӧктӱ Эпчил АКЧАЛОВ. Бу бичимелисте театрдыҥ ла киноныҥ Москвада иштеп турган актёры ла оныҥ амадуларына једерге талдап алган јолы керегинде куучындайдыс. Эпчил Кош-Агаш аймактыҥ Ортолык јуртында чыккан. Анда 4-чи класска\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы тоҥжан сӧӧктӱ Кӱн-Тана КАНТЫРОВА. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ тӧртинчи курсыныҥ студенти. Јакшы ӱредӱзиле коштой, ол университеттиҥ, факультеттиҥ бастыра керектеринде эрчимдӱ туружат. Кӱн-Тана кӱнчыгыш, тӱрк тилдерле јилбиркейт, оныҥ ӧскӧ дӧ јилбӱлери, билгирлери кӧп лӧ байлык. Кӱн-Тана бойыныҥ билези, кожо чыккандары керегинде мынайда куучындады: «Чыккан јерим Оҥдой аймактыҥ Ийин\nЧочыду јогынаҥ иштеерге…\nКажы ла иштеп турган кижи, јӱрӱминде бир де катап болзо, кемнеҥ де камааны јогынаҥ бойына иштеери јанынаҥ сананган ла болбой. Калганчы ӧйдӧ кӧп улус текши ижиле коштой айылында кандый бир ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрип, калаш быжырала, башка-башка эдимдер эделе садып, ӱзеери акча иштеп алып турганы элбей берген. Анчада ла бала чыгарып ла кичееп турарда берилген амыралта


Красноярск эрчимдӱ белетенет - altaicholmon\nКрасноярск эрчимдӱ белетенет\nСтуденттердиҥ ХХIХ телекейлик кышкы универсиадазы Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзинде, Красноярскта, 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ бу јаан маргаандардыҥ ээлери ого эрчимдӱ белетенгилейт.\nЈайгы ла кышкы универсиадалар университеттердиҥ телекейлик федерациязыныҥ башкарганыла эки јылдыҥ бажында бир катап ӧдӧт. Јайгы маргаандар Советский Союзта ла Россияда эки катап ӧткӧн: 1973 јылда — Москвада, 2013 јылда — Казаньда. Татарстанда болгон универсиадада Алтай Республиканыҥ спортчызы Аймерген Аткунов самбо кӱреште туружып, Россияныҥ јуунты командазына алтын медаль экелген учурал Туулу Алтайдыҥ спорттогы тӱӱкизинде база болгон эди. Јерлеш спортчыныҥ бу бийик једимине јаҥыс ла оморкоор керек. Келер јылда Красноярскта ӧдӧтӧн кышкы универсиаданыҥ тӧс јӧмӧӧчизи «Норникель» компания бу маргаандарды бийик кеминде ӧткӱрерге турганы керегинде угускан.\nУниверсиадада 76 комплект медаль ойнолор. Маргаандар дезе спорттыҥ он бир бӱдӱмиле ӧдӧр: биатлонло, туу чанала, керлингле, чанала, сноубордло, чанала спортивный ориентирование аайынча, фигурный јыҥылашла, конькиле, фристайлла, хоккейле, шорт-трекле, мячту хоккейле. Стадиондордо беш муҥ волонтер иштеери темдектелет. Јербойында јаткан улустыҥ ортозынаҥ волонтерлорго болужатан 3900 кижи база талдалган. Олорго болужарга, анайда ок Россияныҥ тергеелеринеҥ ле гран ары јанынаҥ ӱзеери 1100 волонтер келери темдектелген. Универсиадада бойлорыныҥ кӱӱниле иштеерге тургандар айылчыларды аэропорттордо ло вокзалдарда уткыыр, культурала колбулу программаларда туружар, јетирӱлер белетеп таркадар тӧс јерлерде, эмчилердиҥ пункттарында, спортчыларды кӧлӱктерле јеткилдеер службаларда, кӧчӱреечилердиҥ ле тилмешчилердиҥ бӧлӱктеринде иштеер, Россияныҥ тергеелериниҥ ле ӧскӧ ороондордыҥ окылу делегацияларын уткыырында ла ӱйдежеринде элбеде туружар.\nСтуденттердиҥ јайгы ла кышкы телекейлик универсиадалары бежен јылга чыгара ӧдӱп јат. Олор Олимпий ойындардыҥ кийнинде учурыла эҥ јаан деген маргаандардыҥ тоозына кирет. Универсиадада маргаандар, Олимпиадаларда ла чылап ок, спорттыҥ бир канча бӱдӱмдериле ӧткӱрилет. Је анда јаҥыс ла студенттер туружар аргалу. Бу маргаандарды студенттердиҥ спортыныҥ телекейлик федерациязы тӧзӧп ӧткӱрет. «Универсиада» деген ат «Университет» ле «Олимпиада» деген сӧстӧрдӧҥ туруп јат. Маргаандарда јӱк ле 17-25 јашту студент улус туружар аргалу. Универсиада ӧдӧтӧн јылда ӱренген јеринеҥ колына диплом ол эмезе академический билим ижин керелеген кере бичик алган јиит спортчыга бойыныҥ тергеезиниҥ командазы учун туружар арга база берилип јат. Студенттердиҥ телекейлик федерациязы универсиаданыҥ маргаандарыныҥ ээлерине программага ӱзеери кӧргӱзӱлӱ бӱдӱмдер кийдирерге јӧпти база берет.\nКрасноярскта ӧдӧтӧн кышкы универсиаданыҥ эстафетазыныҥ оды студенттердиҥ спортыныҥ телекейлик байрамы темдектелген ӧйдӧ, 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнинде, камызылып, јолын Сибирьдиҥ калазы јаар уулаган. Эстафетаныҥ туружаачылары универсиаданыҥ одын јӱс алтан тӧрт кӱнниҥ туркунына Россияныҥ одус калазы ӧткӱре апарар. Студенттердиҥ эҥ јаан маргаандарыныҥ оды ороонныҥ јарлу деген университеттери иштеген калалар ажыра ӧдӧр. Эстафетаныҥ одын Москваныҥ, Архангельсктиҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Калининградтыҥ, Симферопольдыҥ, Дондогы Ростовтыҥ, Ставропольдыҥ, Грозныйдыҥ, Казаньныҥ, Екатеринбургтыҥ, Владивостоктыҥ, Иркутсктыҥ, Барнаулдыҥ, Новосибирсктиҥ, Томсктыҥ, Абаканныҥ, Кызылдыҥ эл-јоны уткыыр. Отты Красноярский крайдыҥ Норильск, Кодинск, Енисейск, Канск, Зеленогорск, Минусинск, Назарово, Ачинск, Железногорск, Дивногорск, Красноярск калаларында јаткан эл-јон кӧдӱриҥилӱ айалгада уткыырга база эрчимдӱ белетенет. Эстафетаныҥ оды удабас калалар болотон Тура ла Шушенское поселоктор ажыра база ӧдӧр.\nМаргаанныҥ тӧзӧмӧл комитеди универсиаданыҥ одын уткыыр чӱм-јаҥ кыйалтазы јогынаҥ ӱч бӧлӱктеҥ турар учурлу деп некеп јат. Баштапкызында, отты уткыырын байрам кептӱ эдип тӧзӧп ӧткӱрер керек. Экинчизинде, эстафетаныҥ бойы каланыҥ оромдоры ла тепсеҥдери ажыра ӧдӧр учурлу. Ӱчинчизинде, келген от каланыҥ эҥ танылу јерлериниҥ бирӱзинде база катап камызылып, анда јазымы јогынаҥ байрам кептӱ ойын-концерт тӧзӧлип ӧткӱрилер учурлу. Эстафетаныҥ оды Красноярскка 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ баштапкы кӱнинде келер. Эртенгизинде, тулаан айдыҥ экинчи кӱнинде дезе, 20 саат 19 минутта каланыҥ озогызынаҥ он, эскидегизинеҥ эки катапка артык болуп јаҥыртылган спорттыҥ сӱрлӱ ле чӱмдӱ тӧс ӧргӧӧзинде студенттердиҥ ХХIХ телекейлик универсиадазыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр.\nУниверсиаданыҥ тӧс сӱр-темдегине конкурс ажыра Сибирьдиҥ лайка укту ийди талдалган. Лайка чындыкты, ачык-јарык кӱӱн-санааны, сӱӱнчини ле учы-тӱби јок эрчимди керелеген тынду болуп јат. Кижиниҥ эҥ јуук најызы болгон айылдагы тындуныҥ бӱдӱм-кеберин табарында Красноярсктыҥ јурукчылары, скульпторлоры, архитекторлоры ла дизайнерлери эрчимдӱ турушкандар. Студенттердиҥ маргаандарыныҥ сӱр-темдегин талдаары аайынча конкурс 2013 јылдыҥ чаган айынаҥ ала кӱӱк айга јетире улалган. Ол аайынча ӱнбериш Интернет ажыра элбеде ӧткӧн. Конкурста јаҥыс та јайаан иштӱ улус турушкан эмес, је анайда ок јашӧскӱримнеҥ, студенттердеҥ ле ӱренчиктердеҥ сӱрекей кӧп јурук-эскизтер келген.\nОл ло 2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде конкурстыҥ турулталары кӧрӱлип, мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган тындуныҥ ады адалган. Текши ӱнберишле мында Сибирьдиҥ лайказы баштапкы јерге чыккан. Спорт сӱӱчилер эмди бу јараш бӱдӱмдӱ ийдичекти јуруктарда конекло, чанала јыҥылап турганын, тошто хоккей ойноп, фристайлда ла шорт-тректе туружып јатканын кӧрӧр аргалу. Универсиаданыҥ тӧзӧмӧл комитеди маргаандардыҥ тӧс сӱр-темдегин анайда ок бастыра стадиондордо, кеп-кийимдерде, белетеген аш-курсактыҥ таҥмаларында тузаланар. Кижиниҥ эҥ јуук најызы болгон айылдыҥ бу тындузы јашӧскӱримниҥ спортыныҥ байрамыныҥ туружаачыларына ла оныҥ кӧп тоолу айылчыларына ырыс ла сӱӱнчи экелеринде алаҥзу јок.\nТудум иштер «кайнайт»\nКрасноярск студенттердиҥ телекейлик кемдӱ маргаандарын тӱӱкиде баштапкы ла катап ӧткӱрип јат деп айдар керек. Ого белетенетен иштерге јаан акча чыгарылып јат. Онызы јогынаҥ болбос эмей. Универсиаданыҥ дирекциязыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, крайда спорттыҥ, эмчиликтиҥ ле транспорттыҥ инфраструктуразыныҥ бастыразына шыдар обьекттери јаҥырта тудулып чыныкталат. Олордыҥ тоозына спортчы студенттердиҥ јадатан Олимпий деремнези база кирип јат.\nТургуза ӧйдӧ крайда эски стадиондорды јаҥыртары, јаҥыларын јаҥыдаҥ тудары аайынча элбек кемдӱ иштер ӧдӧт. Строительдер бойлорына 2019 јылдыҥ тулаан айына јетире одус тӧрт обьектти тудуп ла јаҥыртып салар молју алгандар. Бастыра иштер эртедеҥ тургузылган график аайынча ӧдӧт. Универсиаданыҥ дирекциязыныҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, Красноярскка спортто ады-чуузы элбеде јарлалган ӧскӧ тергеелердиҥ алдында бир де уйатту болбос. Олордыҥ темдектегениле, бастыра обьекттер маргаандарга ӧйлӱ-ӧйинде белетелер. Олордыҥ кӧп сабазы ишке табыштырылып калган. Бир кезектеринде ченелтелӱ маргаандар ӧткӧн. Студенттердиҥ спортыныҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча телекейлик федерациялардыҥ чыгартулу улузы универсиадага белетелген стадиондорго бийик баа бергендер. Байа ченелтелӱ деп адалаачы маргаандарда спортчылар бойлоры база кӱӱнзеп турушкандар.\nИнтернеттиҥ бичимелдери аайынча белетелген


14.12.2021 - altaicholmon\nЗаместитель Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрий Демешин принял участие в заседании комиссии Государственного Совета Российской Федерации, рассмотревшей вопросы повышения уровня промышленной безопасности на угледобывающих предприятиях России. Открывая совещание, заместитель председателя Правительства Российской Федерации Александр Новак отметил, что за последние 10 лет в угольной отрасли сделано многое, поступало новое, усовершенствованное оборудование, дополнялись полномочия специалистов Ростехнадзора, проводились\nЭм-том, эм-тус, эм-сӧс\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы — филология билимдердиҥ кандидады, Алтай Республиканыҥ эл университединиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразыныҥ башкараачызы Майа ЧОЧКИНА. Эрмек-куучыныс алтай калыктыҥ оорулардаҥ чеберленер эп-аргалары, оныла колбулу чӱм-јаҥдар ла јаҥжыгулар керегинде. Майа Петровна билим тӧс ижиле коштой алтайлардыҥ албаты медициназыла јилбиркеп, ол јанынаҥ јетирӱлер јууп баштаганы 30 јылдаҥ ажа берген. Бу иштиҥ турулталарыла тургуза\nКайралдар чындык ээлерин тапты\nЈаҥар айдыҥ онынчы кӱнинде тергеелик башкаруныҥ јаан залында Конституцияныҥ кӱнине учурлай бийик кӧдӱриҥи ӧтти. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эл-јонын байрамла уткуп, кӱндӱлӱ кайралдар табыштырды. Башчыныҥ айтканыла, кажы ла јыл јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде ороон ичинде бу байрамдык кӱн элбеде темдектелет. 28 јыл кайра, 1993 јылда, ороонныҥ Тӧс јасагы текшиалбатылык референдумда јӧптӧлгӧн. «Президент В.В.


Бис ундыбаганыс! Бис оморкойдыс! - altaicholmon\nБис ундыбаганыс! Бис оморкойдыс!\nУлу Jеҥӱниҥ кӱни кажы ла россиянинге эҥ учурлу ла јаан байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат, нениҥ учун дезе јууныҥ от-канады кажы ла билеге тийген.\nАР-дыҥ Jаргычыларыныҥ соведи улу байрамныҥ алдында бир канча керектер тӧзӧп ӧткӱрген.\nКандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудагы Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгына учурлай, кычыраачылардыҥ «Jеҥ јастангандардыҥ эземине туругар» деген јайаандык конкурсы ӧткӱрилген. Конкурста 29 туружаачы болгон. Олор — Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ, Арбитраж јаргызыныҥ аппараттарыныҥ, аймактардыҥ (каланыҥ) јаргыларыныҥ, јӧптӧштирер јаргы участоктордыҥ јаргычылары, ишчилери ле ишчилериниҥ балдары. Туружаачылар јууныҥ ӧйиниҥ ӱлгерлик ле прозалык чӱмдемелдерин кычыргандар. Туштажу эземниҥ бир минут унчыкпай туружынаҥ башталган. Jайаандык конкурсты АР-дыҥ Арбитраж јаргызынаҥ тӧрт јашту Кирянова Полина ачып, Анатолий Болутенконыҥ «Сорок пятый» деп ӱлгерин кычырган.\nКонкурста «Ӱргӱлјик отто», «Эне керегинде баллада», «Почтальон керегинде ӱлгерлер», «Jаантайын јуу-согушта» ла кӧп ӧскӧ дӧ ӱлгерлер кычырылган. Конкурстыҥ бастыра туружаачылары талдаган чӱмдемелдерди тереҥ сезимдӱ кычыргандар, жюриниҥ турчылары да, угаачылар да урулып келген кӱӱн-санаадаҥ, ӧкпӧӧриштеҥ кӧстиҥ јажын тудуп болбогон.\nКандык айдыҥ 27-чи кӱнинде «Спартак» стадиондо спортивный триатлонло маргаандар ӧткӧн. Маргаандардыҥ туружаачыларыныҥ велосипедле брус јолло ӧдӧри, 10 метр ыраагынаҥ гранатаны чике таштаары ла 100 метрге спорт базышла ӧдӧри аайынча ӱч бӱдӱм маргаандар ӧткӱрилген. Маргаандарда АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ, Арбитраж јаргызыныҥ, аймактардыҥ (каланыҥ) јаргыларыныҥ, јӧптӧштирер јаргылардыҥ башкараачылары ла јаргычылары, отставкадагы кӱндӱлӱ јаргычылар, Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ, АР-дыҥ јӧптӧштирер јаргыларыныҥ ижин јеткилдеер комитеттиҥ башкараачылары турушкан. Маргышкан улус спорттогы чын ӧктӧмин, јеҥӱге јӱткӱмелин кӧргӱскен.\nКӱӱк айдыҥ 4-чи кӱнинде Jеҥӱниҥ паркында мемориалга чечектер салар кӧдӱриҥи ӧткӧн. Ӱргӱлјик оттыҥ јанында кӧдӱриҥилӱ бу керектиҥ туружаачыларыныҥ алдына уткуулду сӧстӧрин АР-дыҥ Jаргычыларыныҥ совединиҥ председатели Н. И. Сумачакова айткан. Jуулган улусты тергеениҥ Арбитраж јаргызыныҥ председатели В. О. Шермер база уткыган. Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ председатели Р. П. Нонуков, отставкадагы јаргычы Н. Г. Карпова база уткуулду сӧстӧрин айдышкан.\nЭземниҥ керектеринде турушкандар 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуу-согушту јалаҥдарында ла тылда бойлорыныҥ јӱрӱмин де карамдабай, ат-нерезин кӧргӱскен јуук улузы керегинде јылу ла ол ок ӧйдӧ карыкчалду эске алынгандар.\nРФ-тыҥ јаргы департаменттиниҥ Алтай Республикада башкартузы


Июль 2019 - Страница 3 из 9 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Россети Сибирь» компанияныҥ генеральный директоры Павел Акилинле ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажуда олор Туулу Алтайдыҥ электросетевой комплексиниҥ ӧзӱмин, инвестициялык ӱлекерлерди, электросетевой ээлемниҥ ремонтыныҥ кемин шӱӱшкендер. Туштажуныҥ јаан деген сурактарыныҥ бирӱзи – ол Алтай Республикадагы электроийдениҥ ороондо эҥ бийик тарифтериниҥ аайына чыгары болгон. «Россети Сибири» – ол Алтай Республиканыҥ


Текши ишке ӱлӱзин јетирип - altaicholmon\nЭэлем кажы ла јыл мал-ашка арбынду азырал белетеп алат, былтыр 30000 тонна моноазырал, 7000 тонна силос белетелген болгон. Азырал јеткилинче белетелгениниҥ шылтузында малды кыштаҥ чыгарары јакшы кеминде ӧткӧн.\nЭэлем улайынча ӧзӧт: машинно-тракторный парк јарандырылат, јаскы кыра ижин ӧткӱрерине ӱрен аш ла ГСМ алылат. Техника кандый айалгада болгонынаҥ кыра ижи канайда ӧдӧри чике камаанду. Оныҥ учун ээлемниҥ јалаҥдарында бӱгӱнги ӧйдиҥ техниказы иштейт. Диспетчер Людмила Ковинаныҥ темдектегениле, техника тутагы јогынаҥ иштейт, олор артыкту бӧлӱктерле ӧйинде јеткилделет. Сынган-ӱрелген техниканы јазаары јанынаҥ курч сурак турбайт.\nИштеп турган улус кӧп солунары бу ээлемде јок, кыскарта айтса, иштеер улусла колбулу курч сурак бу ээлемди тууралап барган. Мында улус 10 јылдаҥ, оноҥ до кӧп ӧйдӧҥ иштеп салган. Трактористтердиҥ ле тискинчилердиҥ тоозы 15, олор бир аай иштейт: кажы ла кижиде бойыныҥ иштеер јери, техниказы бар. Улус ижин јакшы билер.\nОзочыл иштӱ трактористтердиҥ тоозында: Сергей Юрьев, Владимир Колпаков, Алексей Сабаков, Николай Евдокимов, Валерий Метковский, Петр Чинчинов. Jаҥжыкканы аайынча јас-кӱс ӧйинде олордо кӧп иш болот. Jе кышкыда да олор амырап отурбайт — мал-ашка азырал тартар керек. Оноҥ бойыныҥ тракторын јазаары, чыныктаары кайда…\nТрактористтердиҥ кӧбизи бери школдыҥ ла кийнинде иштеп келеле, амыралтага чыкканча јетире иштейт. Владимир Калпаков ээлемде 30 јыл кире иштеп койгон. Мындый иш талдап алганына бир де комыдабайт, ижи керегинде оморкодулу айдат.\n—Ол ӧйдӧ трактористтиҥ кере бичигине экзаменди школдо табыштырып туратан болгон. Кере бичикти алган ла кийнинеҥ бери иштеп келгем — деп, ол куучындаган.\nОлордыҥ билези нак. Эш-нӧкӧриле кожо ӱч бала чыдаткан — кыс ла эки уул. Кызы бойы таҥынаҥ айыл-јуртту ла балдарлу, уулдары школдо ӱренет.\nВ. Калпаков ээлемде иштеп тургандар бой-бойын јаантайын јӧмӧжип иштейт деген, оныҥ айтканын бу ээлемде 1989 јылдаҥ бери иштеп келген Николай Евдокимов јӧмӧгӧн.\nСергей Юрьев тракторист болуп он јыл кире иштеп келген. Черӱнеҥ јанып ла келеле, бу ээлемде иштеп баштаган. Ол трактористтеҥ озо аҥ ӧскӱреечи, уй кабыраачы, јылкычы база болгон.\n—Jерле иштеери — мениҥ салымым — деп, ол айдат. Ол эш-нӧкӧриле кожо ӱч бала чыдадат.\nАлексей Сабаков ээлемде 2010 јылдаҥ бери. Мынаҥ озо ол Оҥдойдо иштеген, оноҥ айыл-јурт тӧзӧйлӧ, Шабалин аймакта Ильинка јурттӧӧн кӧчӧ берген. Мында «Оленевод» ООО-го ишке кирген.\nПредприятиениҥ једимдери кажы ла кижиниҥ арга-билгирлеринеҥ кӧнӱ камаанду. Ээлемниҥ улузы онызын јакшы оҥдоп јат.\nБригадирлердеҥ уйлардыҥ фермазыныҥ бригадири Татьяна Юрьеваны темдектеер керек. Оныҥ башкартузыла уй саачылар ла уй кабыраачылар јакшы уч-турулталарлу иштейт. Ол бу ишке келгениниҥ кийнинде дисциплина да тыҥыган, саап алып турган сӱттиҥ кеми де кӧптӧгӧн.\nЭэлемде уй кабыраачылардыҥ тоозы 4. Олордыҥ тоозынаҥ Дмитрий Бугреевти темдектеер керек. Ол мында 16 јыл иштеп салган. Уй саачылар ортодо Надежда Чернова мергендӱ ижиле аҥыланат.\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ бригадири Александр Ковин бойыныҥ ижин јакшы билер. Ол ченемелдӱ аҥ ӧскӱреечи, бригаданы 2005 јылдаҥ бери башкарып келген. Тургуза ӧйдӧ бу ээлемдеги сыгындардыҥ тоозы 200 кире. Кышкыда аҥ ӧскӱреечиниҥ ижи эртен тураныҥ 8 саадынаҥ башталып, орой эҥирге јетире улалат. Jайгыда олор тӱни-тӱжи иштейт.\nАҥныҥ мӱӱзиниҥ чыҥдыйы кандый болоры азыралдаҥ камаанду. Аҥ ӧскӱреечилердиҥ бригадирлериниҥ кажызында ла азырал јанынаҥ бойыныҥ јажыттары бар. Аҥныҥ азыралына сула, силос, зеленка, ӧлӧҥ тузаланылат.\n—Кыш јакшы ӧткӧн, азырал бисте јеткилинче болгон. Бис аҥдарды канай азырап турганыстаҥ олордыҥ мӱӱстериниҥ чыҥдыйы камаандузын јакшы билерис. Мӱӱстердиҥ чыҥдыйы јакшы болот — деп, Александр куучындаган. Оныҥ айтканыла, былтыр эҥ ле уур мӱӱстиҥ бескези 6 килограмм болгон.\nJадын-јӱрӱмле колбулу уур-кӱчтер бар да болзо, «Оленевод» ООО иштеп, ӧзӱм алынат. Кажы ла ишчи ээлемниҥ ӧзӱмине ӱлӱӱзин јетирерге, кичеенип иштейт.


«Бис кожо» акцияныҥ кцияныҥ кереес медальдары едальдары табыштырылган - altaicholmon\n«Бис кожо» акцияныҥ кцияныҥ кереес медальдары едальдары табыштырылган\nАлтай Республикада Доброволецтердиҥ национальный кӱнине – јаҥар айдыҥ 4-чи кӱнине– учурлай, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» деп акциязыныҥ кереес медальдарын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ адынаҥ тергеениҥ эл-јонын Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков уткыган.\nОныҥ темдектегениле, 2020 јылдыҥ тулаан айында коронавирустыҥ југуш оорузы телекейде элбеде таркаарда, јондык-общество ого каруу эдип, бойбойына болужарга гражданский ийдекӱчтерди ле баштаҥкайларды бириктирип иштеген. «Онойып, Россияныҥ башкабашка тергеелеринде бир ле уунда Бойбойына болужарыныҥ «Бис кожо» деп текшироссиялык акциязы керегинде шӱӱлте туулган. Чочыдулу айалгада улуска – каргандарга – бу болуш керектӱзи тургуза ла јарт боло берген. Токтодулу керектердеҥ улам, волонтерлордыҥ тӱрген болужы керегинде јӧп јарадылган» — деп, баштапкы вице-премьер айткан. Акцияныҥ доброволецтери изӱ линияныҥ телефоныла баштанган карган улуска курсак-тамак ла эмдер јетирип тургандар. «Бис кожо» акцияныҥ Алтай Республикада ӧткӧн ӧйинде эмдер ле курсак-тамак јетирерине 180-неҥ ажыра угузулар болгон, 20 муҥнаҥ кӧп каргандар волонтерлордыҥ болужыла килемјиниҥ акчазына курсак-тамакла болуш алган. Акцияны бӱдӱреринде муҥнаҥ ажыра улус турушкан. Олор ижиле де, јаштарыла да башка-башка волонтерлор ло акцияныҥ јӧмӧӧчилери ле партнерлоры. «Алтай Республикада «Бис кожо» акцияныҥ бӱгӱнги ууламјызы – ол болуш сӱреен керектӱ медицинский учреждениелерде иште волонтер-медиктердиҥ турушканы. Тургуза ӧйдӧ тӱрген болуштыҥ станциязында, јаан улустыҥла балдардыҥполиклиникаларында, колл-тӧс јерлерде ле Роспотребшиҥжӱде 152 волонтер профессиональный медиктерле кожо теҥ-тай иштейдилер» — деп, Эжер Ялбаков чокымдаган. Ол акцияныҥ туружаачыларына Бойбойына болужарыныҥ «Бис кожо» деп текшироссиялык акциязын бӱдӱрерине, тергееде доброволецтердиҥ кыймыгузын элбедерине јаан јӧмӧлтӧзи, чылаазыны јок ижи, текши керекке ӧчпӧс бӱдӱмјизи ле бийик профессионализми учун быйанын айткан.\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ «Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» деп текшироссиялык акциязын ӧткӱрерине акту јӧмӧлтӧзи учун» деп кереес медальдары акцияныҥ муниципал ла тергеелик координаторлорына, эҥ эрчимдӱ волонтерлорына табыштырылган. Кайралдар мындый улуска берилген:\nОльга Матросова – ОНФ-ныҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ башкараачызы, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени (координация) учун;\nМария Рылеева – Алтай Республикада јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, граждандардыҥ јуучыл-тӧрӧлчи таскадузыныҥ ла черӱге белетеериниҥ Тӧс јериниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча специалисти, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ тергеедеги штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nЭркелей Бекова – Горно-Алтайскта јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ директоры, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nМихаил Григорьев – Горно-Алтайскта јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ социальный педагогы, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱрерине јӧмӧлтӧзи учун;\nКлавдия Землянская – Майма аймакта культураныҥ ла јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ тӧс јериниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча специалисти, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱрерине јӧмӧлтӧзи учун;\nЮлия Сотникова – Россияныҥ ОФСИН-иниҥ Алтай Республикадагы ишчилериле таскаду ла јонјӱрӱмдик иштиҥ кадрлар бӧлӱгиниҥ инспекторы, Горно-Алтайскта карган улуска курсак-тамак јетирерине таҥынаҥ болужы учун;\nАлена Казанцева – Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча баш специалисти, «Бис эместе, кем?!» деп граждан-тӧрӧлчи ӱлекердиҥ авторы, Шабалин аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧӧрине болужы учун;\nВалерия Любимцева – Турачак аймакта Јайаандыктыҥ ла амыраарыныҥ туразыныҥ директоры, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧгӧни, коронавирустыҥ југуш оорузыныҥ таркаарыла тартыжарына учурлай «Таврида» арт-кластердиҥ концерттерин ле мастер-класстарын тӧзӧп, тегинге ӧткӱргени учун;\nМихаил Мишкин – Кан-Оозы аймактыҥ ӱредӱлик ле јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкартузыныҥ методисти, Кан-Оозы аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nМаулина Оралханова – Кош-Агаш аймактыҥ администрациязында спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча бӧлӱктиҥ специалисти, КошАгаш аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nОльга Параева – Чой аймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ ле ведомстводогы учреждениелердиҥ ижин јеткилдеер Тӧс јердиҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча специалисти, Чой аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nОльга Бабушкина – Майма јурттыҥ кижизи, Горно-Алтайсктыҥ карган улузына бир катап берилген курсак-тамакты јетирерине таҥынаҥ болужы учун;\nАлена Чиркова – Чамал аймактыҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча консультанты, Чамал аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nНелли Кумандина – Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ культура, јашӧскӱримниҥ политиказы ла спорт бӧлӱгиниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча баш специалисти, Улаган аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nАлена Бехине – Алтай Республикада јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, граждандардыҥ јуучыл-тӧрӧлчи таскадузыныҥ ла черӱге белетеериниҥ Тӧс јериниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча специалисти, Алтай Республикада «Бис кожо» акцияныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабтарыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени ле карган улуска бир катап берилген курсак-тамакты јетирерине таҥынаҥ болужы учун;\nЮлия Махалина – Алтай Республикада јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, граждандардыҥ јуучылтӧрӧлчи таскадузыныҥ ла черӱге белетеериниҥ Тӧс јериниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча баш специалисти, Алтай Республиканыҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабтарыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени ле карган улуска бир катап берилген курсактамакты јетирерине таҥынаҥ болужы учун;\nЭмил Иртаков – Су-кадыкты корыырында «Волонтерлор-медиктер» деп текшироссиялык јондык кыймыгуныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ эрчимдӱзи, волонтерлордыҥ дистанционный ӱредӱзин тӧзӧгӧни, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ муниципал штабтарыла бир катап берилген курсак-тамакты јетирериниҥ отчетторын эдери аайынча иш учун;\nКарина Мекешева – Су-кадыкты корыырында «Волонтерлор-медиктер» деп текшироссиялык јондык кыймыгуныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ эрчимдӱзи, Бойбойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ муниципал штабтарыла бир катап берилген курсак-тамакты јетирериниҥ отчетторын эдери аайынча иш учун;\nАбдулазиз Мирзобеков – Су-кадыкты корыырында «Волонтерлор-медиктер» деп текшироссиялык јондык кыймыгуныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ эрчимдӱзи, Бойбойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ муниципал штабтарыла бир катап берилген курсак-тамактыјетирериниҥ отчетторын эдери аайынча иш учун;\nВладимир Кудрявцев – Горно-Алтайсктагы педагогический колледжтиҥ педагогорганизаторы, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ тергеедеги штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nАлександра Матиенко – Алтай Республикада јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, граждандардыҥ јуучылтӧрӧлчи таскадузыныҥ ла черӱге белетеериниҥ тӧс јериниҥ јашӧскӱримле иштеери аайынча специалисти, Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ тергеедеги штабыныҥ ижин тӧзӧп ӧткӱргени учун;\nТамара Якова – Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ культура, јашӧскӱримниҥ политиказы ла спорт аайынча бӧлӱгиниҥ јааны, Оҥдой аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥ ижин тӧзӧгӧни учун;\nОльга Барбачакова – Тондошкадагы школдыҥ ээлеминиҥ заведующийи, Турачак аймакта Бой-бойына болужарыныҥ «Бис кожо» акциязыныҥ волонтерлорыныҥ муниципал штабыныҥижин тӧзӧп ӧткӱргени учун.\nАлтай Республиканы башкарузыныҥ пресс-службазы


Високосный 2020 јыл - LIS134.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nБу тоолорды ороондор сайын кӧрзӧбис, кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде эҥ кӧп улус оорыган беш ороонго США (оорыгандары – 12 миллион 88 муҥ 410 кижи; калганчы кӱнде кожулгандары – 177 муҥ 552 кижи; божогондоры – 255 муҥ 861 кижи); Индия (оорыгандары – 9 миллион 95 муҥ 806 кижи; калганчы кӱнде кожулгандары – 45 муҥ 209 кижи; божогондоры – 133 муҥ 227 кижи); Бразилия (оорыгандары – 6 миллион 52 муҥ 786 кижи; калганчы кӱнде кожулгандары – 32 муҥ 622 кижи; божогондоры – 168 муҥ 989 кижи); Франция (оорыгандары – 2 миллион 178 муҥ 23 кижи; калганчы кӱнде кожулгандары – 17 муҥ 680 кижи; божогондоры – 48 муҥ 593 кижи); Россия (оорыгандары – 2 миллион 47 муҥ 563 кижи; калганчы кӱнде кожулгандары – 17 муҥ 680 кижи; божогондоры – 24 муҥ 538 кижи) киредилер. Мексикада, Колумбияда, Аргентинада, Италияда, Великобританияда ла Испанияда коронавирусла оорыган улустыҥ тоозы 1 миллион кижидеҥ ажа бергендер. XXI чактыҥ јаман тымузы табылган Китайды алзабыс, ол коронавирустаҥ сӱреен тӱрген јазылган. Кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде Китайдыҥ Албаты Республиказында коронавирусла оорыган улустыҥ текши тоозы – 93 муҥ 37 кижи болгон; кожулып турган улустар јӱк гран ары јанынаҥ келедилер; божогон улустыҥ тоозы – 4 муҥ 742 кижи болгон. Бу ла кӱнде бисле кыйулажып турган Монголияда коронавирусла оорыган улустыҥ текши тоозы 608 ле кижи болгон; калганчы кӱнде кожулгандары – 30 кижи; божогондоры – 0 кижи болгондор. Ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Моҥол башкару Алтай ла Тыва республикалар колболгон "Тошоҥты – Чагаан-Нур" ла "Хандагайты – Боршо" погран пункттарды Россиядаҥ барган шоферлордыҥ ортозынаҥ коронавирусла оору улус табылганы учун јаап койгон.\nКӱчӱрген айдыҥ бажында ВОЗ (Всемирная организация здравоохранения) телекейде COVID-19-ты јазар 47 вакцинаныҥ регистрациязын ӧткӱрген. Бу вакциналар телекейлик стандарттарла тындуларга тургузып турган "доклиническое тестирование", баштапкы доброволецтерге тургузып турган "фаза №1", јӱстер тоолу улуска, ол тоодо балдарга ла каргандарга тургузып турган "фаза №2", муҥдар тоолу улуска тургузып турган "фаза №3" деген фазаларды ӧдӧр учурлу. Кӱчӱрген айдыҥ 18-чы кӱнинде ВОЗ-тыҥ стандартыныҥ 3-чи фазазын ӧдӧргӧ јаткан вакциналу американский фармацевтический компания Pfizer, Россия Федерациязынаҥ Гамалейдиҥ тӧс јери ле инновационный компания Moderna јазап турган BNT162b2, "Спутник V" ла mRNA-1273 вакциналары коронавирустаҥ 90, 92 ле 94.5 проценттерге корулагылайт деп јетиргендер. Бу сӱреен талдама кӧргӱзӱлер, бӱгӱн телекейдиҥ кӧп ороондоры коронавирустаҥ 50 де процентке корулап турган вакцинаны јаан акчаларга садып аларга белен.\nАлтай Республикада коронавирусла тартыжары коомой айалгада болгонын бу оорудаҥ кӧп улус божогоны керелейт. Темдектезе, кыска ла ӧйгӧ албаты ортодо ады-јолдоры јарлу поэт Паслей Самык, ӱредӱчи Юлия Сакашева, билимчи Андрей Макошев, эмчи Николай Туденев, культураныҥ ишчизи Константин Малчиев божодылар. Республикан јаҥдар ла медицина талдама иштеген болзо, бу улус божобогодый болгон. Кӧп јиит те улус божогоны карам. Калганчы алты кӱнге коронавирустаҥ обследование ӧткӱрилгенин шиҥдезебис, олордыҥ тоозы кӧптӧӧрдиҥ ордына астап јат: 588, 715, 784, 846, 925, 932. Нениҥ учун мынайда болот?.. Кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде јетирӱлик агентство ТАСС "Представители Росздравнадзора начали выездную внеплановую проверку Минздрава Республики Алтай, чтобы выработать меры для снижения темпов распространения коронавируса. Ранее Росздравнадзор сообщал, что в регионе выявлен ряд проблем, связанных с оказанием помощи жителям региона, у которых диагностирован коронавирус. По данным на 13 ноября, ведомство сообщало о приросте больных, дефиците медиков, длительности анализов ПЦР на коронавирусную инфекцию, задержках выдачи распоряжений Роспотребнадзора о самоизоляции контактных граждан. Также отмечались проблемы в обеспеченности лабораторий реагентами и расходниками, отсутствие амбулаторного КТ-центра и передвижного томографа, транспорта для вызовов" деп јетирет.\nКӱчӱрген айдыҥ 21-чи кӱнинде Хабаровск калада Хабаровский крайдыҥ губернаторы болгон Сергей Фургалды Москвадагы тӱрмедеҥ чыгарарын ла Хабаровскто јаргылаарын некеген митинг јирмезинчи суббот сайын ӧткӱрилген. Текшилей алза, Хабаровский крайдагы удурлажу акциялар јаан изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде башталып, текши тооло 134-чи кӱн улалат. 134 кӱн эмезе 20 неделе митингке чыккан улус "Я/Мы Фургал", "Свободу Фургалу!", "Честный суд в Хабаровске!", "Мы здесь власть!", "Пока мы едины – мы непобедимы!", "Дегтярев, уходи!", "Чемодан – вокзал – Самара!", "Дегтярев, в баню!", "Долой царя", "Россия, просыпайся", "Путина в отставку", "Путин – вор", "ЕдРо – помойное ведро", "Путин, выпей чаю, Хабаровск угощает", "Долой путинский беспредел", "Двадцать лет – доверия нет", "Это наш край", "Нам нельзя бояться" деген лозунгтарлу чыгат. Ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде болгон ээчий митингте јербойыныҥ Росгвардиязы митингчилерди дубинкаларыла токпоктоп, 25 кижини арестовайтагылаган болгон. Бу ла кӱн, бу ла митингте МВД-ныҥ алдындагы сотрудниктери, офицерлер Роман Тихомиров ло Владимир Куликов "Росгвардия упала ниже плинтуса. Избивать женщин – это фашизм в чистом его виде" деп айдыжып, баштапкызы МВД-ныҥ министри берген быйанду самараны, экинчизи јуучыл кайралдарын митингчилердиҥ кӧзинче таштагылап ийгендер. Мыныҥ кийнинде болгон ээчий удурлажу акцияларда Росгвардия да, ӧскӧ дӧ силовиктер митингчилерди токпоктобогондор. Кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде Хабаровскто болгон ээчий митингте Сергей Фургалды тӱрмедеҥ домашний арестке чыгарзын ла ачык јаргыны Хабаровскто ӧткӱрзин деген некелтелерлӱ баштануларга кол салары башталган. Кийнинде хабаровчандардыҥ бу акциязын Интернет ажыра бастыра Россия Федерациязында јӧмӧп баштагандар.\nПрезиденттиҥ администрациязы да, президент бойы да Хабаровскто болуп турган керектерге эмдиге јетире ајару этпейдилер. Сергей Фургалдыҥ ордына удурум губернатор эдип ийген Михаил Дегтяревтыҥ адаанын база албайдылар. Мындый айалгада ого бойын бойы корыырга келижет. Темдектезе, бу јуукта крайдыҥ Башкарузы удурум губернаторды тӱни-тӱжи корулаарына 7 (јети) охранник керек деген тендер јарлаган. 33 миллион 100 муҥ салковой акчага турар тендерди "Управление вневедомственной охраны войск национальной гвардии РФ по Хабаровскому краю" деп адалган организация јеҥип алган.\nЈаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде федерал ФСБ-ныҥ ла Следственный комитеттиҥ ишчилери 2004-2005 јылдарда конкурент аргачыларды ӧлтӱрткен ле ӧлтӱртерге сананган деп бурулап, Москваныҥ Лефортово тӱрмезине сугуп койгон Сергей Фургал баштапкы ла Басманный јаргыда "С первого дня своего ареста считал и считаю, что это дело политическое с целью устранения меня как политического деятеля… Следователь требовал от меня признать вину, дал мне понять, что если не признаю вину, к уголовной ответственности будут привлечены моя бывшая супруга и старшая дочь" деп айткан. Кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде шылучызыныҥ јарадузыла Сергей Фургал компьютерный томография ӧдӧрдӧ, оныҥ келтей ӧкпӧзи оору болгоны јарталган. Московский общественный наблюдательный комиссияныҥ турчызы Ева Меркачева "Он был рад, что это все же случилось, поскольку врачи ему рекомендовали пройти процедуру еще до конца августа. Результаты КТ показали патологические изменения в одном из легких, свидетельствующие о заболевании. Динамика этой болезни неизвестна. Врачи не могут назвать однозначную причину процесса – для этого необходимо серьезное обследование" деп јетирген.\nКӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде Белоруссияда ороонды 26 јыл башкарган Александр Лукашенконы јаҥнаҥ барзын деген некелтелӱ удурлажу акциялар 15-чи воскресен сайын ӧткӱрилген, 205 митингчи арестовайтаткан. Удурлажу башталарда ла акциялардыҥ активисттери 1918 јылда Белорусский Народный Республиканыҥ ла 1990-1995 јылдарда јайым Белоруссияныҥ окылу маанызы болгон ак-кызыл-ак ӧҥдӱ маанызын баш темдеги эттире алып, "Координационный совет по организации процесса преодоления политического кризиса" деп адалган биригӱ тӧзӧп, окылу јаҥдарла куучын-эрмек ӧткӱрип, ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, эп-јӧпкӧ келерге санангандар. Је Александр Лукашенко олорло бир куучынга. бирлик шӱӱжӱге келеринеҥ мойноп, митингтерди токтодорго силовой структураларды тузаланып баштаарда, Белоруссияда ӱч айдыҥҥ туркунына митингчилердеҥ 13 муҥ кижи арестовайтаткан, 4 кижи ӧлтӱрткен, 76 кижи сурузы јок јылыйган, 700 митингчи ле 140 силовик сынык-бычык алгандар. Оппозицияныҥ Координационный соведи текши тооло 5 муҥ кижидеҥ турган ла оныҥ президиумына 7 кижи кирген. Александр Лукашенко президиумныҥ турчыларыныҥ јарымын ороонноҥ сӱрӱп ийген, сӱрӱп болбогондорын тӱрмеге отургызып койгон. Темдектезе, Координационный советтиҥ президиумыныҥ турчызын Мария Колесникованы КГБ-ныҥ ишчилери сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Украина јаар албан-кӱчле аткарарга јадарда, ол заграничный паспортын јырткан. Паспорт јок кижини заграница ийер арга јок болордо, тӱрмеге отургызып койгондор. Бӱгӱн Белоруссияда Координационный совет ле оныҥ президиумыныҥ ордына 50 кире кижи иштейт, је олорды Александр Лукашенко истебезин, ороонноҥ сӱрбезин, тӱрмеге отургыспазын деп олордыҥ ады-јолдорын јарлабайдылар.\nАлександр Лукашенконы јаҥнаҥ барзын деген акциялар текшилей алза, кӱӱк айда башталган. Куран айдыҥ 9-чы кӱнинде Белоруссияныҥ президентине талдаштар ӧдӱп, окылу јаҥдар баштамы чотомолдорло јеҥӱни президент Александр Лукашенко алды деп окылу јарлаарда ла, удурлажу акциялар политический кызалаҥ кемине кӧчкӧн. Ороонныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези ӱндерин Лукашенко учун 80,1 процент (4 миллион 661 муҥ 075 кижи), оппозицияныҥ бирлик кандидады Светлана Тихановская учун 10,1 процент (588 муҥ 622 кижи) берген деп угускандар. Оппозиция мындый кӧргӱзӱни фальсификация деп јартап, талдаштарда јеҥӱни Лукашенко эмес, а Тихоновская алган деп јарлагандар. Телекейди алзабыс, Белоруссияда талдаштар ӧдӧрдӧ лӧ, ороонныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези талдаштардыҥ турултазын јарлагалакта да, Александр Лукашенконы ээчий јеҥӱзиле Китай, Россия, Азербайджан, Армения, Вьетнам, Казахстан, Киргизия, Молдавия, Никарагуа, Оман, Таджикистан, Турция, Узбекистан, Венесуэла, Сирия, Республика Абхазия ла Республика Южная Осетия уткыгандар. Александр Лукашенконы Беларуссияныҥ легитимный эмес президенти деп Европейский Союз, Великобритания, США, Франция, Германия, Дания, Канада, Латвия, Литва, Нидерланды, Норвегия. Польша, Словакия, Украина, Чехия, Швеция ла Эстония јарлагандар. Белоруссияда јаҥыдаҥ ӧскӧ ороондордыҥ наблюдательдери турушкан талдаштар ӧткӱрерине США, Австрия, Латвия, Литва, Люксембург, Нидерланды, Польша, Словения, Украина, Чехия ла Эстония кычыргандар.\nЛитература аайынча Нобелевский сыйдыҥ баштапкы беларусь ла алтынчы орус тилдӱ лауреады, совет ле белорус бичиичи, журналист, документ кептӱ кинолордыҥ сценаристи Светлана Алексиевич Россия Федерациязыныҥ Белоруссиядагы политический кызалаҥга јетиргедий камаанын "Не думаю, что Россия на стороне Лукашенко. Она на своей стороне. Народное движение застало Россию врасплох, она к этому не была готова. Но ей не нравится и нынешнее поведение Лукашенко, когда улицы наших городов напоминают плацдармы боевых действий. Россия будет искать другой вариант. Было бы хорошо, если бы вышел из тюрьмы Виктор Бабарико. Он и Павел Латушко – очень интересные фигуры. Я надеюсь, что мы не станем провинцией России, а сохраним независимое государство. Хотя Москва в любом случае будет играть в нашей жизни огромную роль" деп јартаган.\nОрооныстыҥ президенти Владимир Путин ӧткӧн неделеде "Россия 1" телеканалда ӧткӱрген куучынында Нагорный Карабахта болгон јуу-чак, јер блаажу аайынча "армянская сторона не признала независимость и суверенитет Нагорного Карабаха. Это значит, что, с точки зрения международного права, НКР и прилегающие к нему территории являются неотъемлемой частью территории Азербайджанской республики. Договор ОДКБ (Организация Договора о коллективной безопасности) предусматривает взаимную помощь в случае агрессии в отношении территории страны – участницы этого договора. Таким образом, Москва не должна была вовлекаться в прямое участие в боевых столкновениях, так как на территорию Армении никто не нападал" деп јарлаганы кайкамчылу угулды. Бу, бир јанынаҥ, Арменияныҥ президентин Никол Пашинянды корып алар деген тактикалык алтам болордоҥ айабас, је, экинчи јанынаҥ, Украинага Донецкий ле Луганский республикаларды табыштырар деген стратегиялык алтам болордоҥ айабас...\nБир ай кайра Государственный Думаныҥ эзендеги талдаштарына јаҥныҥ партиязы "Единая Россия" бойын канайда тудунары ла кандый кандидаттар чыгарары эмди тургуза јарт јок деп бичиген болгом. Ӧткӧн неделеде айылга "Фонд общественного мнения" (мынаҥ ары ФОМ - ред.) деп адалган социологиялык фондтоҥ интервьюрер келип, ороондо ло республикада албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱми, политикалык ла экономикалык айалгалар аайынча бир канча сурактарга каруулар алды. Ол тоодо Государственный Думага 2021 јылда болотон талдаштар аайынча Госдуманыҥ бӱгӱнги депутаттары Иван Белековтыҥ, Родион Букачаковтыҥ, республикада аргачылардыҥ табын корыыр уполномоченный Максим Карамаевтиҥ, кыйалтазы јок медицинский страхованиениҥ республикан фондыныҥ директоры Ольга Корчуганованыҥ, "Чой аймак" муниципал тӧзӧлмӧниҥ башчызы Михаил Маргачевтыҥ, "Шабалин аймак" муниципал тӧзӧлмӧниҥ башчызы Эрчим Сарбашевтиҥ ле "Солнечная энергия" ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаковтыҥ ады-јолдоры адалган списокло таныштырды.\n"Единая Россияныҥ" келер јылдагы пландары аайынча "Ведомости" газет "цель партии на выборах в Госдуму в 2021 году – получить конституционное большинство, то есть больше 300 мандатов. <...> "Единая Россия" одномандатников поделили на депутатов "красной", "желтой" и "зеленой" зоны. В "красную зону" включили тех, кто имеет низкие шансы на переизбрание, там 75 действующих депутатов, в "зеленой зоне" оказался 71 депутат-одномандатник, в "желтой зоне" те, по чьей кандидатуре руководство партии еще не приняло решение. <...> Чтобы выигрывать кампанию в округе, нужно обладать качествами публичного политика, иметь достаточный уровень личной узнаваемости, хороший рейтинг. Это нужно не только, чтобы выиграть свою кампанию в округе, но и чтобы за счет личного рейтинга и ресурса поддержки поднимать рейтинг партии, чтобы списки получили больше голосов. <...> Региональный блок ЦИК партии и экспертный совет единороссов предложили разделить партийный список в 2021 году на 60 региональных групп. Большинство региональных групп будет формироваться по схеме один субъект Федерации – одна группа. Такой принцип в регионах, где будет достаточное число избирателей для прохождения по спискам (около 500 000 человек), дает стимул отделению партии работать для получения дополнительного депутата в Госдуме по списку" деп јетирет.\n"Единая Россияны" кажы ла кижи канайда ла кӧрӧт, кезик кижилерге јаҥныҥ партиязы јарап јат, кезик кижилер јаҥныҥ партиязын кӧрӧр кӱӱни јок. Је бу ӧрӧлӧй берилген кандидаттардыҥ списогын кӧрзӧбис, "Единая Россия" Госдуманыҥ эзендеги талдаштарына алтай укту кандидат тургузарга турганы јарт сезилет. Јаан изӱ айдыҥ 1-чи кӱнинде Алтай Республикада ӱнбереечилердиҥ тоозы 161 муҥ 915 кижи болгон. Оныҥ учун республика канайып та албаданза, "Единая Россияныҥ" списогы аайынча таҥынаҥ региональный группа болор аргазы јок. Андый группа болорго ас ла салза, јарым миллион ӱнбереечилӱ болор керек.\n10:58 26/01\t72\t0\n00:08 26/01\t141\t0\n00:04 26/01\t270\t0\nАлина (06:28 26/01):


11.12.2017 - altaicholmon\nГАГУ-ныҥ профсоюзыныҥ юбилейи\nГорно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ студенттериниҥ ле аспиранттарыныҥ профсоюз организациязы 25 јылдыгын темдектеди.\nЭҥ бийик ишјал кайда?\nБаштапкы јерде Ямало-Ненецкий ле Чукотский автономный округтар, Москва дезе, ӱчинчи јерде. Эҥ учында Тӱндӱк Кавказтыҥ республикалары деп, «РИА Рейтинг» јетирет.\n4 807 миллион салковой акча кирген\nJаҥар айдыҥ 1-кы кӱнине јетире алынган тоолорло, Алтай Республиканыҥ консолидированный бюджедине 4 807 млн салковойдыҥ каландары ла каландарга кирбей турган кирелтези кирген.\nЭҥ артык питомник\n«Агаш ӧскӱретен эҥ артык питомник» деп ат ададары учун кӧрӱ-конкурстыҥ турулталары Сибирьдеги федерал округтыҥ агаш ээлем аайынча департаментинде кӧрӱлген.