Ӧс албатылардыҥ ӧзӱми бойыныҥ тилинде - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде Билимниҥ кӱнине учурлай лекция ӧткӱрди. «Билим» деп лекцияда эрмек-куучын Алтайда јаткан ӧс албатылардыҥ тили ле тӧрӧл тилдердиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде болгон.\nЛекцияны филология билимдердиҥ кандидады, доцент, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ деканы Сурна Борисовна Сарбашева кычырган. Ол ӱредӱликте ӧткӱрилген шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде куучындады. 2016-2017 јылдарда ӱредӱчилердиҥ ӱредӱзин бийиктедер институттыҥ ӧткӱрген мониторингиниҥ турулталары алтай тилди ӱренериниҥ чыҥдыйын ла канча кире балдар ӱренип турганын чокымдаган эди. Онойдо ок оогош балдардыҥ садтарында алтай тилге таскадарыныҥ группаларын ачары јанынаҥ эне-адалар ортодо ӧткӱрилген анкетированиениҥ турулталары ајаруга алынды. Оогош болчомдорго алтай тилге ӱредериниҥ кеми бийиктегенин эне-адалардыҥ 79 проценти темдектеген болзо, 21 проценти ол ло кеминде деп айткан. Онойдо ок олордыҥ 53 проценти тӧрӧл тилле куучындаарын биледе темиктирерине јӧп, 26 проценти биледе куучындаарын керексибейт ле 21 проценти бу суракка каруу берерине кӱчсингени јарталган. Оогош балдардыҥ садтарында алтай национальный группалар ачарыла јӱк ле 20% респондент јӧп болгоны алтай тилдиҥ ӧзӱминиҥ јолында чочыдулу айалга деп айдар керек.\nЈе кажы ла аймакта тӧрӧл тилдиҥ сурагы башка-башка кеминде болгонын кычыраачыларыс, байла, ончозы билер. Майма аймакта јӱк ле Сайдыс ла Урлу-Аспак јурттарда алтай тилди школдордо ӱредип јат. Оогош балдардыҥ турачагында бир группа алтай тилле таскадылып јат. Ондо јӱк 11 бала алтай тилин билер. Чой ло Турачак аймактарда алтай тилди ӱредер арга јок болгонын муниципал тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱликте специалисттери темдектеген. Айдарда, бу аймактарда јаткан ӧс албатылардыҥ тӧрӧл тили керегинде сурак сӱрекей ӧҥзӱре туруп јат.\nМониторинг шиҥжӱлердиҥ мындый тоолорына тайанып, Сурна Сарбашева бир канча ӧҥзӱре сурактарды угусты. Ол тоодо бистиҥ республикада алтай тилдӱ улустаҥ башка телеҥит, туба, чалканду диалект тилдерлӱ улус јуртап јат. Олордыҥ ортозынаҥ анчада ла чалканду ла туба тилдер бӱгӱнги кӱнде сӱрекей кӱч айалгада болгоны темдектелди. Тилин билер улустыҥ кӧп сабазы 50-60 јылдардыҥ. Эмдиги ӱйе тӧрӧл тилиле куучындабай јат. Айдарда, тӧрӧл тилле кийнинде куучындаар улус табылар ба, јок по деп сурак турат.\nЛектор бу тилдерди орныктырып аларында уур-кӱчтер керегинде куучындады. Озо ла баштап ӱренер бичиктер, ӱредӱчилер ле олорго керектӱ бичиктер јок болгоны темдектелди. Је бу сурактардыҥ аайы-бажына чыгарга, озо туба, чалканду тилдердиҥ грамматиказы, јӧптӧлгӧн алфавиди керек деп, Сурна Борисовна айткан.\nТӧрӧл тилин ойто орныктырып аларга сананган ада-энелер школдорго келип, бойыстыҥ тилисти ӱренерге турубыс деп угузу эткен кийнинде, бу айалга солына берер аргазы бар. Јӱк ол тушта тӧрӧл тилди орныктырары јол алынар. Оноҥ ары ӱренер бичиктер керек болоры јарт. Эмдиги ӧйдӧ ондый бичиктер јокко јуук. Не дезе, эмди бар бичиктер ӱренер бичиктерге эдилген некелтелерге келишпейт. Јаҥы бичиктерди тургузарына билим тӧзӧлгӧ керек. Тилдиҥ ээжилери, грамматиказыныҥ билим тӧзӧлгӧзи тургузылган кийнинде, бичиктер јазалып јат. Ол бичиктер эксперт ширтӱлер ӧдӧр учурлу. Айдарда, бу керектерди ончо бӱдӱрип јатканча, база алты-јети јыл ӧдӧ берер. Ол ӧйгӧ тӧрӧл тилле куучындайтан улустыҥ тоозы бӱгӱнгизинеҥ астап калар аргалу. Мынаҥ кӧргӧндӧ, тилдиҥ сурактары јӱрӱмниҥ ончо јаныла колбулу.\nТӧрӧл тилди ӱредер ӱредӱчини белетеерине алтай филологияныҥ факультеди качан да болзо белен. Је мындый специальностьты аларга канча јылдыҥ туркунына ас тоолу албатылардаҥ алты ла бала ӱренерге келген эмтир. Лекцияда анайда ок Турачак ла Чой аймактарда јадып турган ӧс албатылардыҥ тӱӱкилик јолы керегинде айдылган ла тӧрӧл тилин јылыйтканыныҥ шылтактары темдектелген.\nСурна Сарбашева билингвизм керегинде кыска јетирӱ эдип, эки ле оноҥ кӧп тилдерди билер балдардыҥ ӧзӱми сӱрекей једимдӱ болуп јат деп темдектеди. Ол школго јаҥы ӱренип баштаган балдар орус тилдеҥ ӧскӧ алтай, англичан ла кыдат тилдерге келип ӱренгени керегинде куучындады. Бу экспериментте турушкан балдардыҥ ӱредӱзи эрчимдӱ болгоны темдектелди. Мындый ӱредӱни ӱзеери алган балдар ӧскӧ тилдерле јакшы куучындап темиге берген де болзо, је та нениҥ де учун тӧрӧл алтай тилин сӱрекей кӱчсинип турганы кайкамчылу. Сурна Борисовнаныҥ айтканыла, алтай балдар баштапкы класска ӱренип келерде, олордыҥ кӧп сабазына алтай тил ӧскӧ ороонныҥ тилдерине тӱҥей деп билдирет. Айдарда, алтай тилди ӱредерине эмдиги бар методикаларга ӱзеери оны ӧскӧ ороондордыҥ тили чилеп ӱредетен методика керек. Алтай тилди ӱредеринде эки јол бар – ол тилди ӱредерин бу ла аайынча артыргызып салар, ол эмезе ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин ӱредип турган методикалар чылап јеҥилтер керек.\nБистиҥ балдар тӧрӧл тилин, оныла коштой орус тилди бийик кеминде билер. Оныҥ ӱстине ӧскӧ ороондордыҥ тилдерине ӱренип јат. Бу айалгада «трилингвизм» деп оҥдомол чыгып келет деп, Сурна Сарбашева темдектеди. Анайып, эмди тӧрӧл тилиле куучындап турган балдар ӱч ле оноҥ до кӧп тилдерди јайым билер. Олор кӧп албатыларла эрмектежип јӱрер ле кандый ла ороондорго буудак јогынаҥ барар аргалу.\nЛекцияда болгон эрмек-куучында эмдиги студенттердиҥ тилинде болуп турган солынталар база темдектелди. Ол анчада ла алтай тилдиҥ синтаксизинде. Балдар эрмектерде сӧстӧрдиҥ турар аайын јастыра тургузып, ол ок ӧйдӧ бой-бойын оҥдоп турганы јарталган.\nЭмдиги ӧйдӧ јиит ӱйениҥ ӧзӱмине кӧп тилдерди билери јаан камаанын јетирет. Ол јакшы да учурлу, јаман да салтарлу. Лекцияга келген угаачылар бу курч сурак аайынча шӱӱлтелерин база угушкан. Бойлорыныҥ солун кӧрӱмин филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаев, баш билим ишчи Надежда Тыдыкова, онойдо ок аргачылар да угустылар.\nСолун лекцияныҥ угаачыларыныҥ тоозында Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик инсти-тудыныҥ билимчилери, Горно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ ӱренеечилери ле аспиранттары, журналисттер ле оноҥ до ӧскӧ улус болды.


Эҥ артык ӱредӱчилерле туштажу - altaicholmon\nЭҥ артык ӱредӱчилерле туштажу\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ билгирлерин бийиктедери ле такыптаҥ профессионал белетениш аайынча институды ӱредӱликтиҥ устарыныҥ текшироссиялык кӧрӱ-конкурстарыныҥ тергее ичиндеги јеҥӱчилдериле пресс-конференция ӧткӱрди.\nОлордыҥ ады-јолдорын адабаска болбос: АР-дыҥ «Јылдыҥ таскадаачызы-2021» деп кӧрӱ-конкурсыныҥ ла «Россияныҥ јылдыҥ таскадаачызы» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ туружаачызы, Кан-Оозы јуртта балдардыҥ садында таскадаачы болуп иштеп турган Айана Александровна Селишева, АР-дыҥ «Јылдыҥ ӱредӱчизи-2021» деп кӧрӱ-конкурсыныҥ ла «Россияныҥ јылдыҥ ӱредӱчизи» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ туружаачызы, Майма јуртта В.Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган ӱчинчи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Татьяна Николаевна Кривоспицкая, «Удура алтам» деп республикан кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, профессионал устар «Россияныҥ ӱредӱчи-психологы-2021» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурсыныҥ лауреады, каладагы А.Н. Ленкинниҥ адыла адалган сегизинчи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчи-психологы Владислав Николаевич Чертолыс, «Јылдыҥ узы-2021», профтехӱредӱниҥ профессионал устарыныҥ текшироссиялык кӧрӱ-конкурсыныҥ туружаачызы, Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледжтиҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Дина Александровна Егорова, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ижинде бийик једимдерге јеткен ӱредӱчилерин аҥылап темдектеери јанынаҥ кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдардыҥ школ-интернадында географияныҥ ӱредӱчизи Ирина Александровна Феоктистова, «Алтай тилдиҥ ле алтай литератураныҥ ӱредӱчизи-2019» деп кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогой јурттыҥ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри О.С. Саврасова јеҥӱчилдерди бийик једимдерге јеткендериле уткуды. «Ӱредӱчи кижиниҥ ижи јайаандык, быйанду ла каруулу, је ол ок ӧйдӧ јеҥил эмес иш. Ӱредӱчидеҥ келер ӧйдӧ бала кандый кижи болоры, јӱрӱмниҥ јолында кандый ууламјыла барары камаанду болуп јат. Ӱредӱчи кижи јӱк ле баланыҥ јайалтазын ачып, билимге јӱткиирине ӱредер эмес, је анайда ок оныҥ ижи олорды јаштаҥ ала јӱрӱмге эҥ ле керектӱ ич-кӧгӱс байлыктарды сӱӱрине ле чеберлеерине таскадары болот. Мындый туштажулар сӱрекей керектӱ ле тузалу. Конференцияларга јӱк ле јеҥӱчилдерди эмес, анайда ок методикалык ла таҥынаҥ бойыныҥ ижин ачкандарды, бистиҥ тергеениҥ кӧрӱ-конкурстарында туружып, кандый бир шылтактардаҥ улам јеҥӱге јетпегендерди база кычырып турар керек» – деп, ол айтты.\nЈеҥӱчилдер јуулгандарла кӧрӱ-конкурстар јанынаҥ кӱӱн-санааларыла ӱлештилер. Ӱредӱчи-психолог В.Н. Чертолыстыҥ айтканыла, бирлик ӧмӧлик болуп иштеери сӱрекей учурлу. «Кӧрӱ-конкурска белетенип тура, кожо иштеп турган ӱредӱчи-коллегаларым бирлик ле нак болуп, мени јӧмӧшкӧни јаан болуш болгон. Олордыҥ болужы јогынаҥ, байла, мен бу једимдерге јетпес те эдим. Кӧп јаҥы ачылталар эткем, кӧпти билип алгам. Бу мениҥ баштапкы ченемелим» — деп, ол темдектеген.\n— Турушкан кӧрӱ-конкурстардаҥ эҥ ле озо мен јаан аудиторияга куучындап, бойымды тудунып билерине ӱренгем. Оогош балдарла иштеп турган кижиге јаан улустыҥ алдына чыгып, бӱдӱрип турган ижин кӧргӱзерге коркымчылу да, каруулу да болгон. Аймактыҥ, тергеебистиҥ ченемелдери јаан ла билгирлери бийик таскадаачыларыла танышканым меге база бир јаан јол ачкан. Ончо алган билгирлерди мен ижимде тузаланарым. Мениҥ ижим оноҥ јилбилӱ болорына чырмайарым – деп, таскадаачы А.А. Селишева айтты.\nБаштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Т.Н. Кривоспицкаяныҥ темдектегениле, баштап тарый муниципал кӧрӱ-конкурста туружып тура, ол ӱредӱлик ийдеге ле јаҥы кӧрӱм-шӱӱлтеге келген. «Кажы ла кӧрӱ-конкурстаҥ ачылталар кӧптӧп јат. Урокторды јилбилӱ ле солун ӧткӱрерге чырмайадыҥ. Баштапкы ла кӧрӱ-конкурста туружып ийгенде, бир јерде отурып болбойдыҥ. Јаҥы эп-аргалар ачып тузаланар кӱӱниҥ келер. Текшироссиялык форумда јаҥыс ла балдарды таскадары аайынча ишке эмес, је анайда ок ӱредӱчи кижиниҥ кылык-јаҥына, эп-аргаларына јаан ајару база эдилди. Бӱгӱнги кӱнде соцсетьтерди уроктордо канайда тузаланары јанынаҥ эп-сӱмелер айдылды. Биске бир де ӱркӱп-чочыбай, јаҥы аргаларды тузаланып иштеер керек деп бодойдым» — деп, ол айткан.\nКонференцияныҥ учында јуулгандар ӱредӱчилердиҥ «Алтай Республиканыҥ јылдыҥ ӱредӱчизи» деп адалган клубын тӧзӧӧр шӱӱлтеге келдилер. Тоолу ла кӱндердеҥ Телеҥит-Сортогой јуртта баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи А.В. Самтакова тӧрӧл лӧ орус тилдердиҥ ӱредӱчилериниҥ Москвада ӧдӧтӧн текшироссиялык мастер-клазында туружар. Айна Вячеславовнаныҥ айтканыла, ол алтай тилдиҥ урогын орус тилге кӧчӱриштӱ ӧткӱрер ле алтай кеп-кийим керегинде јайаандык ижин кӧргӱзер. А.В. Самтакова керегинде айдар болзо, ол каладагы ӱредӱчилер белетеер училищени ӱренип тӱгезеле, Горно-Алтайсктагы пединститутта филология факультеттиҥ алтай бӧлӱгин јеҥӱлӱ ӱренип чыккан. Салымы 28 јылдыҥ туркунына кичинек болчомдорло тудуш болуп улалган. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ адын бийик кӧдӱрип, јаан једимдерге јетсин деп кӱӱнзейдис.


Декабрь 2018 - Страница 6 из 9 - altaicholmon\n«Jӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо…»\nПоэт дегени кем? Кӧӧрӧп лӧ кӧкӱп, кыйналып ла шыралап, улус ӱлгерлерди не чӱмдейт? Он до, јӱс те јыл мынаҥ кайра бичилген ӱлгерлер нениҥ учун биске кайкал ла ачылта болуп, ӧзӧгиске тийет? «Поэт болуп бӱткенимди билбеген де јаш тужымда, ӧзӧгимнеҥ адылып чыккан, тоозындалган бичиктерде арткан, јӱрӱм ле ӧлӱм керегинде мениҥ ӱлгерлеримди байлап-чуулаар ӧй келер» — деп,\nКубулталар, jаҥы ӱлекерлер ле некелтелер…\n«Единая Россия» политический партияныҥ XVIII съезди јаҥар айдыҥ 7-8 кӱндеринде Московский областьтыҥ Красногорск калазында ла Москвада ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ јаан делегациязы база турушкан. Ол тоодо АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ политсовединиҥ турчызы Александр Бердников; Эл Курултайдыҥ председатели, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентин; Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ\nЈондык биригӱлердиҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деп адалган II республикан форумы јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн. Быјыл ол Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалган. Форумныҥ ижинде тергеебистиҥ башка-башка јондык биригӱлериниҥ, коммерциялык эмес организациялардыҥ, национально-культурный тӧс јерлердиҥ, мӱргӱӱл јаҥдардыҥ, ас тоолу калыктардыҥ общиналарыныҥ, государстволык ла муниципал јаҥдардыҥ, ӱредӱлик ле билим учреждениелердиҥ 120-деҥ ажыра чыгартулу\nТӧс jасагыска – 25 jыл\nРоссия Федерацияныҥ Конституциязы јӧптӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында ӧткӧн. Конституция – Россияныҥ тап-эрик бастыра системазыныҥ тын-ӧзӧги, орооныстыҥ эҥ јаан учурлу Тӧс јасагы болуп јат деп, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер јуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткып


Удурумга башчы Кӧксуу-Оозы аймакта болгон - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозы аймакта јол-јорыкта бололо, јонјӱрӱмдик сурактарла колбулу керек-јарактарда турушкан.\nАјаруда — јонјӱрӱмдик сурактар\nТергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозында ӧткӧн «Алтайдыҥ аржандары» деген фестивальда бололо, аймактыҥ тураныҥ сертификаттарын алган билелериле туштажу ӧткӱрген.\n2020 јылга јетире иштеер «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген программа аайынча тӧлӧмир акчаны быјыл јербойында јети биле алган.\n«Сертификаттарды кӧп балдарлу билелер алганы сӱӱнчилӱ. Ол билелердиҥ улузы эмчилер, таскадаачылар, ӱредӱчилер, фермерлер, ишмекчилер болуп иштейт. Бу улус туралар тудуп, мында ла иштеп, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ, анайда ок Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанын јетиреринде алаҥзу јок» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы ол билелерле туштажу ӧйинде айткан.\nБистиҥ республика бу программа аайынча акчаны јылдыҥ сайын алат. Ол акча газификацияга, сууӧткӱштер тударына, медицинаныҥ учреждениелерине, культураныҥ јурт јердеги тураларына, улустыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧрине ууландырылат.\n«Акчаны јурт јерде јаткан улустыҥ јадар айалгаларын јарандырарына јылдыҥ сайын ууландырары баштапкы јерде турат. Субсидиялар берериниҥ амадузы — јурт јерде јиит специалисттер, ӧскӧ дӧ керектӱ профессионалдар иштеерин, олорго јадын-јӱрӱмге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдеери. Бу иш-амадуны јӱрӱмде бис эмештеҥ бӱдӱрип јадыс деп иженедим» — деп, Олег Хорохордин туштажу ӧйинде айткан.\nТехникумды божоткондорго дипломдор\nОноҥ Олег Леонидович отраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумында болгон. Ол техникумды ӱренип божоткондорды ӱредӱзи тӱгенгениле уткуп, олорго дипломдор табыштырган.\n«Мениҥ кызым дипломын эртен корулаар. Мен оныҥ ижин кычыргам ла ол оны једимдӱ корыырына иженип турум. Бӱгӱн бери келген ле дипломдорды табыштырарында туружып јаткан ада-энелердиҥ кӱӱн-санаазын јакшы оҥдоп јадым. Слердиҥ салымыгар келер ӧйдӧ кандый болорын озолодо билер арга јок, кӱндӱлӱ выпускниктер. Је бу кӱнди слер бастыра јӱрӱмигерде ундыбазыгар јарт» — деп, удурумга башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу техникумныҥ выпускниктери — јурт ээлемниҥ јиит профессионалдары. Бу бӧлӱк Алтай Республикада тӧс бӧлӱк болуп јат, ол мынаҥ да ары ӧзӱм алынар ла јаранар. Бӧлӱктиҥ једимдӱ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи кадрларды белетеерин тыҥыдарынаҥ база камаанду, ӱредӱзин божоткондор бӧлӱкке керектӱ болор деген.\n«Кӱндӱлӱ најылар, слер эҥ ле јараш деген јерде јадып јадыгар — Алтай Республикада. Слердеҥ, јайалталу ла баштаҥкайлу улустаҥ, ол оноҥ ары канай ӧзӧри камаанду. Бистиҥ тергее оноҥ једимдӱ ӧзӱм алынзын деп, бастырабыс ӧмӧ-јӧмӧ иштейли» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТергеениҥ удурумга башчызы техникумды ӱренип божоткон 35 кижиге дипломдор табыштырган. Олег Хорохордин јиит улуска једимдер ле бойыныҥ арга-кӱчине ижениш, јилбилӱ јадын-јӱрӱм, амадулары јӱрӱмде бӱдерин кӱӱнзеген.\nОтраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумы 1995 јылдыҥ чаган айында тӧзӧлгӧн. Мында ӱренип тургандар јурт ээлемниҥ механизациязыныҥ, документтерле јеткилдеш ле архивоведение аайынча специальностьтор алат. Анайда ок мында казанчы-кондитерлерди ле тракторист-машинисттерди белетейт. Тургуза ӧйдӧ бу техникумда 297 кижи ӱренет.


11.03.2022 - altaicholmon\nРоссийский рынок из-за усиления санкционного давления покинуло около 230 западных компаний. В ответ на это Правительство России готовит беспрецедентные мероприятия по стимулированию производства и гарантиям потребительской безопасности. Ряд компаний из стран, не поддержавших санкции против РФ, готовы прийти в Россию и занять на нашем рынке места западного бизнеса. Эксперты отмечают, что возврат на рынок РФ\nПартия организовала сбор предложений из регионов и передаст их в Правительство Предложения «Единой России» по обеспечению социально-экономической стабильности на оперативном совещании 9 марта представили координаторы направлений народной программы партии. Они уже начали проработку инициатив с представителями министерств. Некоторые были одобрены в Правительстве при подготовке второго пакета мер поддержки экономики и граждан в условиях санкций, сообщил первый вице-спикер\nОно пройдет в электронном формате с 23 по 29 мая Регистрация кандидатов продлится до 28 апреля, сообщил заместитель секретаря Генсовета «Единой России» Сергей Перминов. «На предварительном голосовании «Единой России» избиратели сами определяют кандидатов, которые выступят от партии на выборах. Уже с сегодняшнего дня, 9 марта, принимаются документы от кандидатов. Регистрация избирателей на предварительное голосование откроется 18\nЈасла кожо јаскыда\nСакылталу јас келип, теҥериде кӱн јылу чокторыла бастырабысты эркеледип ийди. Јылузын! Јакшызын! Мындый сыраҥай ла бийик кӱӱн-санаа сыйлаган кӱндердиҥ бирӱзинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында јуртап јаткан Марина Жорж Тонкурова деп эпши юбилейлик алтан јажын темдектеп јат. Марина Жоржты, байла, бистиҥ республикада билбес кижи јок болор, анчада ла ӱредӱчилер ортодо. Ол ачык-јарык, куучынчы-каткычы, буурзак, кандый да\nӰредӱчиниҥ тоомјызын бийик кӧдӱрер\nКочкор айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ кӱндери ӧтти. Оныҥ ачылтазы санитарно-эпидемиологиялык ээжилер аайынча онлайн формат ажыра болгон. «Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделези» деген кӧрӱ-маргыжулар 30 јыл ажыра мынаҥ кайра башталып, озо баштап јӱк ле ӱч номинацияла ӧткӧн. Кажы ла јыл бу конкурстыҥ учуры, тоомјызы бийиктеп, оныҥ номинациялары\nЛитература телекейинде јаҥы тыныш\nЧике мындый сӧстӧр јиит бичиичи Айару Тохтонованыҥ «Бистиҥ улус» деп адалган баштапкы бичиги кепке базылганына учурлалган таныштыру туштажуныҥ кийнинде туулган эди. Тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнинде Горно-Алтайск калада Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында јиит бичиичини уткуурга сӱрекей кӧп улус јуулган. Олордыҥ ортозында тергеебистиҥ бичиичилери, билимчилери, журналисттери, јурукчылары, јондык ишчилери, артисттери болдылар. Айару Тохтонованы јажы аайынча јиит бичиичи деп


Эм тургуза сурактар каруулардаҥ кӧп - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде АР-дыҥ прокуратуразыныҥ «Алтай Республикада айландыра турган ар-бӱткенди корыырыныҥ ла экологический јеткер болдыртпазыныҥ курч сурактары» деп адалган VI ачык форумы ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын, Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачылары, Роспотребшиҥжӱниҥ, Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ тергеелик башкартуларыныҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башчылары, Јондык палатаныҥ чыгартулу улузы, республика ичинде сӱрее-чӧплӧ иштеп турган тергеелик операторлор ло аргачылар турушкан. Ыраак аймактардыҥ јаандары форумныҥ ижинде видеоконференция ажыра турушканын айдар керек.\nАлтай Республикада санитарный аруташтыҥ ла улус јаткан јерлерди јарандырарыныҥ сурактарына јаан ајару эдилип турганын темдектебес арга јок. Ӧткӧн форумныҥ тӧс амадузы – прокуратураныҥ органдарыныҥ, экспертный биригӱниҥ чыгартулу улузы ортодо ачык-јарык эрмек-куучын ӧткӱрип, тургузылган сурактарды чечерге јаҥы эп-аргалар табары болгон дезем, байла, јастыра болбос. Бу керегинде республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын де чокым айткан.\nРеспубликаныҥ башкараачызы Олег Хорохордин кату коммунальный таштанчыларла иштеериниҥ јаҥы системазыныҥ айалгазын шӱӱжери аайынча форумныҥ темазы учурлу болгонын темдектеген. «Бу сурак республиканыҥ эл-јонын санааркадат. Мыныла колбой кӧп тоолу комыдалдар ла баштанулар аладыс. Кажы ла неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ӧдӱп турган планеркаларда сӱрее-чӧплӧ, кату коммунальный таштанчыларла колбулу сурактар кӧрӱлет. Сурактар бар ла олор бӱткӱлинче чечилбеген» – деп, ол айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, сӱрее-чӧплӧ тартыжарыныҥ сурактары кажыбысты ла санааркадат ла јаҥыс ла текши јӱткимелисле бу айалганы оҥдолторго јараар. «Ӧмӧ-јӧмӧ иштеер, јӧптӧжӧр керек. Карууны бир бирӱбиске молјобой, суракты чечериниҥ јолдорын табар керек. Башкару бу суракты кыйалтазы јогынаҥ ајаруда тудар. Је учурлу болгоны – бастырабыска кожо, систематически иштеер керек. Бис сӱреени јуунадарга ӱренип аларыс деп бӱдедим. Бистиҥ јараш Алтай Республикабыс ару болор учурлузын јаантайын темдектейдим ле ол ару болор» – деп, Хорохордин айткан.\nПарламенттиҥ председатели Владимир Тюлентин форумныҥ туружаачыларына баштанып тура, кӧдӱрилип турган сурактардыҥ аайына чыгарга башка-башка структуралардыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ учурлу болгонын темдектеген.\n«Бистиҥ ижистиҥ амадулары јаантайын тӱҥей болуп јат. Онызы граждандарыстыҥ тап-эриктерин ле јасакта темдектелген јилбӱлерин корыыры болуп јат» – деп, спикер темдектеген.\n–Алтай Республика Тӧрӧлистиҥ эҥ јараш ла ару толыктарыныҥ бирӱзи болуп јат ла узак-узак јылдарга андый ла болзын деп кӱӱнзеери артат. Оныҥ да учун биске бастырабыска бу ууламјы аайынча эдетен иштерди темдектеп, ого керектӱ јасактарды белетеп алар керек – деп, В. Тюлентин айткан.\nВладимир Николаевичтиҥ шӱӱлтезиле, форумда кӧдӱрилип јаткан сурак Горно-Алтайск калага да, бастыра республикага да курч сурак болуп јат. Граждандарыста кату коммунальный таштанчыларды чыгара тартары аайынча јеткилдештерле, ол јеткилдештердиҥ баазыла колбулу сурактар кӧп.\n«Ажынган контейнерлер, сӱрее-чӧп јуурына керектӱ, је учына јетире јазалбаган јерлер јаантайын учурайт. Је кандый да болзо, граждандарла куучындажар, айалганы јартаар керек. Не дезе, оҥдошпостор јетирӱ јеткил эмес болгонынаҥ улам болот. Бир јыл кайра бу јеткилдештиҥ баазы мынча кире болгонын, быјыл дезе оноҥ баалу боло бергенин, кандый јӧптӧжӱлер тургузар керек болгонын, контейнерлер качан тургузыларын улус билбес» – деп, спикер темдектеген.\nФорумда Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Леонид Щучинов, республикан прокуратураныҥ, тарифтер аайынча республикан комитеттиҥ, кату коммунальный таштанчыларды тартып чыгарар тергеелик операторлордыҥ («Коммунальщик», «Экобезопасность», «Континент» ООО-лор) чыгартулу улузы ла оноҥ до ӧскӧлӧри эдип турган ижи, кандый сурактар чыга берип турганы керегинде куучындаган.\nКонтейнерлер турар площадкалар коомой айалгада болгоны, сӱрее-чӧп ӧйинде тартылбай турганы, анайда ок кату коммунальный таштанчыларла колбулу јасактар ла тарифтер керегинде кӧп айдылган. Эл-јон ортодо јартамалду иш јабыс кеминде ӧдӱп турганы база темдектелген. Улус сӱрее-чӧпти чыгара тартырары аайынча јӧптӧжӱлер тургуспайт, тӧлӧмирлер јазап јуунадылбайт, сӱреени чыгара тартарына керектӱ аҥылу техника, контейнерлер једишпейт, эл-јон сӱрее-чӧпти јарабас јерде таштайт.\nТуристический дейтен аймактарды алар болзо, «јажыл туризм» аайынча иштеп турган аргачылардаҥ тӧлӧмирлер јуунадылбайт. Не дезе, олордыҥ регистрациязы башка јерде. Келип турган туристтердиҥ тоозы кӧп болгонынаҥ ла олордыҥ сӱрее-чӧбинеҥ улам сӱрее-чӧптиҥ контейнерлери тӱрген толо берет.\n«Коммунальщик» ООО-ныҥ башкараачызына «табарулар» кӧп болгон деп айдардаҥ башка. Бу организация Горно-Алтайск ла Майма аймакла иштейт. Организацияныҥ башкараачызына, «Коммунальщик» бойыныҥ ийде-кӱчиле сӱрее-чӧпти ӧйинде чыгара тартып болбой турган болзо, субподрядчиктерди не јалдабай турган, сӱрее-чӧплӧ иштеген ченемелдӱ ӧмӧликтер бар деген шӱӱлтелер айдылган. Бойыныҥ јанынаҥ тергеелик оператордыҥ башкараачызы «Коммунальщикте» ишчилер јаантайын солынып турганы керегинде айдып, андый да болзо, албаданып иштеп тургандарын темдектеген.\nБастыраларыныҥ куучын-эрмегин лаптап уккан Олег Хорохордин республиканыҥ јерин сӱреедеҥ арутаар иш јӱк ле ӱч тергеелик операторго бӧлилгенин темдектеген. Мынаҥ улам сӱрее-чӧп ӧйинде тартылбайт. «Бойыгардыҥ кӱчигерле бу ишти эдип болбой турган болзогор, субподрядчиктерди јалдагар. Бу ок ӧйдӧ тарифтер бийиктебес учурлу» – деп, ол айткан. Удурумга башчыныҥ темдектегениле, бӱгӱн Алтай Республикада бар контейнерлер керектӱ кеминиҥ јӱк ле он проценти болуп јат. Контейнерлердиҥ тоозы јеткилинче болзо, канай иштеерис…\n–Бӱгӱнги форумда айдылып турган куучын-эрмек, тӱп-шӱӱлтелер кыйалтазы јогынаҥ тузалу ла керектӱ. Форумныҥ ижиниҥ турулталары аайынча белетелген шӱӱлтелерди башкаруга, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ, бу бӧлӱкте иштеп турган ведомстволорго аткарыгар. Ишти системно бӱдӱрер керек. Тургуза ӧйдӧ бис анайда эдедис – деп, Олег Хорохордин айткан.\nКурч сурактарды шӱӱшкен кийнинеҥ, форумныҥ туружаачылары мынаҥ ары ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧлгӧлӱ иштеер болуп јӧптӧшти.\nСӱрее-чӧптиҥ реформазы ороон ичинде јаҥы кийдирилген јаҥыртулардыҥ бирӱзи деп айдар керек. Ол јӱрӱмге 2018 јылда кийдирилген. Бу аайынча иштеп тургандардыҥ айтканыла, эм тургуза сурактар каруулардаҥ кӧп. Јасакберим кеминде јаҥы јасактар белетеер керек. Је јаҥныҥ органдары, јондык организациялар, ӧрӧ тоололгон ведомстволор текши ле тӧзӧлгӧлӱ иштеген соҥында, сӱрее-чӧптиҥ де сурактары чечилер.\nФорум ӧйинде прокуратураныҥ туразыныҥ кыптарыныҥ бирӱзинде Горно-Алтайск каланыҥ школдорыныҥ ӱренеечилериниҥ јуруктары тургузылган. Ол јуруктардыҥ темазы сӱрее-чӧпкӧ учурлалган эмтир. Форумныҥ туружаачылары јараган јурукты темдектеер аргалу болгон. Анайып, јуруктардыҥ конкурсыныҥ јеҥӱчилдери јарталган. Јеҥӱ алган ӱренчиктерге Быйанду самара ла сыйлар табыштырылар.


Канча болгонысты билерге… - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде республикан башкаруныҥ туразында «Тооалышка јетире бир јыл»\nдеп адалган медиа-керек ӧткӧн. Мынайып, эл-јонныҥ 2020 јылда ӧдӧтӧн бастырароссиялык тооалыжына эрчимдӱ белетениш јарлалган деп айдарга јараар.\nВидеоконференцияда Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Федор Ротарь, Государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы – Горно-Алтайскта иштиҥ, эл-јонныҥ ла айылдардагы ээлемдерди шиҥдеериниҥ статистиказы аайынча бӧлӱктиҥ јааны Валентина Горбунова, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттери ле јондык турушкан.\nМынаҥ озо эл-јонныҥ тооалыжы 2010 јылда ӧткӧн эди. Ол тушта Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 206,2 муҥ кижи болгон.\nФедор Ротарьдыҥ темдектегениле, калганчы тооалыштаҥ бери демографиялык, социально-экономикалык, этно-лингвистикалык ла миграциялык иштерде кӧп кубулталар болгон.\n«Эл-јонныҥ тооалыжы јуртап јаткан эл-јонныҥ тоозы, национальный составы ла кандый тилдерле куучындажып турганы, ӱредӱзиниҥ кеми, ижи, јадып турган айалгазы керегинде јетирӱ берип турган окылу статистический кӧргӱзӱлердиҥ сок јаҥыс эп-аргазы болуп јат.\nМынаҥ ары оныҥ тӧзӧлгӧзине Россияныҥ ла тергеелердиҥ социально-демографиялык ӧзӱми керегинде јетирӱ алгадый параметрлер база кийдирилер» – деп, ол айткан.\nЭл-јонныҥ тооалыжыныҥ кӧргӱзӱлерин Россияныҥ акча-манат аайынча министерствозы ла бӱдӱреечи јаҥныҥ органдары бастыра кеминде бюджеттерди белетеер тушта тузаланадылар. Эл-јоныстыҥ социально-демографиялык ла экономикалык айалгалары керегинде јетирӱлер јондыктыҥ ӧзӱминиҥ программалары јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шиҥдеер арга берет.\nТооалышта туружары эмезе турушпазы кижиниҥ бойыныҥ кӱӱни туру. Ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, Россияда тооалышта туружарынаҥ мойногон улусты кату каруузына тургузар деген неме јок. Је ороонныҥ эл-јоныныҥ бастырароссиялык тооалыжында эрчимдӱ турушканы эл-јонныҥ чын тоозы, Россияныҥ кандый јерлеринде јадып турганы, РФ-тыҥ субъекттеринде, муниципал тӧзӧлмӧлӧринде, калаларында ла јурттарында кандый јонјӱрӱм-экономикалык керектер болуп турганы керегинде јетирӱлер алар арга берип турганын ундыбас керек.\nТооалыштыҥ анкетазында чыккан јылы, гражданствозы, тӧрӧл тили, угы ла оноҥ до ӧскӧ јаҥжыккан сурактардаҥ башка јаҥы сурактар база болор. Ол тоодо ишјалыныҥ кеми, бойына керектӱ канча кире товар эдип алып турганы ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу мындый сурактар эл-јонныҥ ижи-тожы керегинде чокым јурамал алар амадула кийдирилген.\nИштеп тургандардыҥ ла ишјоктордыҥ тоозын, ишмекчи миграцияла колбулу айалганы толо ло јарт билерге, керектӱ сурактар база болор.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч аймактарында (ого Улаган ла Турачак аймактардыҥ бир канча јурттары кийдирилген) тооалыш эрте, 2020 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире ӧдӧр.\n2020 јылдыҥ тооалыжыныҥ тӧс јаҥыртузы – ороонныҥ улузына электронный тооалар листтерди государственный јеткилдештердиҥ бирлик порталында таҥынаҥ бойы толтырар арга берери болуп јат.\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире орооныстыҥ, госјеткилдештердиҥ порталында учетто турган кажы ла кижизи бойы таҥынаҥ интернет-тооалышты ӧдӧр аргалу. Ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала 27-чи кӱнине јетире тооалыш јаҥжыккан эп-аргала ӧдӧр: эл-јонды тоого алаачылар квартиралар ла туралар сайын планшеттерлӱ базып, эл-јонго сурактарын берер. Республика ичинде кайда да 500-ке јуук тооалаачы иштеер. Кӱӱнзеген улус тооалаачы болор аргалу.\nАнайда ок тооалыштыҥ стационарный участокторы иштеер. Тооалышта туружарга тургандар ары баштанар аргалу. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 28-чи кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире улус јадып турган туралардыҥ 10 процентинде контрольный обход ӧдӧр. Мынызы эл-јонныҥ тоозыныҥ толо болгонын ла улус эки катап бичитпеген бе деп кӧрӧр амадула ӧдӧр.\n«Эл-јонныҥ тооалыжыныҥ баштапкы турулталары 2020 јылдыҥ јаҥар айында јартала берер» — деп, бу јуунда айдылган.\nЈуунныҥ туружаачылары анайда ок тооалыштыҥ јетирӱлик јеткилдежи керегинде јетирӱлерди база уккан. Газеттерде ле интернетте, радиодо ло телекӧрӱлтеде тооалышла колбой јартамал иш башталып калганы темдектелген.\nЈуунныҥ учкары оныҥ туружаачылары эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын ӧткӱрери аайынча иштеп турган бастыра структураларды ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча тӱп-шӱӱлтелериле ӱлешкен.


07.06.2022 - altaicholmon\nВ предварительном голосовании Единой России приняло участие рекордное количество избирателей. В целом по стране в системе зарегистрировалось 12% от общего числа избирателей в регионах, где пройдут выборы. Конкурс на одно место в законодательных органах субъектов РФ составил выше 7 человек на место, в административных центрах, городских думах — более 5 человек на место. Свой выбор\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде школдо ӱренген ӧйлӧри эҥ ле баалу ӧйлӧр болуп, јажын-чакка артып калат. Баштапкы таныктар, баштапкы ӱредӱчи, баштапкы једимдер, чындык најылар… Бу ончозы школдоҥ башталат. Школ – балдардыҥ экинчи айылы, ӱредӱчилер – экинчи ада-энези. Быјыл Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школына 100 јыл толуп јат. Школ бӱткӱл чак туркунына јаан јол ӧткӧн. Тӱӱкилик чаазын-документте айдылганыла


«Ӱнбереечилерди кычырадыс...» - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан кандидаттар каланыҥ депутаттарыныҥ 21 мандады учун тартыжар.\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде республикабыста талдаштар ӧдӧр. Кайда, кандый талдаштар ӧдӧрин јартап берзин деп, Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ председатели Дмитрий Степановко баштандыс.\nД. Ю. Степанов: «Алтай Республиканыҥ јеринде 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарга регистрация эдер иш куран айдыҥ 4-чи кӱнинде тӱгенген. Бу талдаштарда туружарга 454 кандидат регистрация ӧткӧн. Олордоҥ 436 кандидат 119 депутаттыҥ мандаттары, 18 кандидат алты јурт јеезениҥ (Ийинниҥ, Оҥдойдыҥ, Манјӱректиҥ, Муны-Оозыныҥ, Курмач-Байголдыҥ ла Чопоштыҥ) башчыларыныҥ јамызы учун тартыжар. Эҥ ле кӧп кандидаттар Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружар. Республикада талдаштардыҥ бастыра 18 кампаниязы ӧдӧр. ¯нбереечилер талдаштар ӧдӧр 78 участокко келип, јараган кандидаттары учун ӱндерин берер. Бу талдаштар ӧдӧтӧн јерлерде јадып турган ӱнбереечилердиҥ тоозы — 72 227. Jе олордыҥ канча кирези талдаштарга келери кийнинеҥ јарталатан туру.\nГорно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан кандидаттар каланыҥ депутаттарыныҥ 21 мандады учун тартыжар. Олордоҥ 10 мандат бир мандатту округтардыҥ јеҥӱчилдерине берилер. 11 мандат талдаштарда јеҥӱ алган политический партияларга берилер. Горно-Алтайсктыҥ јербойыныҥ талдаштар ӧткӱрер камызында бу талдаштарда туружар деп «Единая Россия», «КПРФ», «ЛДПР», «Справедливая Россия» ла «Родина» деп политический партиялар регистрация ӧткӧн болуп јат. «Партия дела», «Парнас» ла «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» деп адалган ӱч партия талдаштарга регистрацияны ӧдӱп болбогон. Jе олордыҥ чыгартулу улузы, кандидаттары, бир мандатту округтар аайынча талдаштарда туружар.\n— Ӧрӧ адалган ӱч партия регистрацияны нениҥ учун ӧдӱп болбогон?\n— Регистрацияны ӧдӧргӧ партияга оны јӧмӧп турган ас ла дезе 214, кӧп лӧ дезе 235 кижиниҥ подписьтерин јуур керек. Бу улус Горно-Алтайскта јадып турган болор учурлу. Бу ӱч партияныҥ кажызы ла 235 кижи кол салган чаазындарды табыштырган. Jасак аайынча олор шиҥделер учурлу. Андый иштер ӧткӱрилген ле некелтелерге келишпей турган кӧп тоолу јастыралар табылган. Олордыҥ тоозында подписьтер јууган кижи паспортыныҥ кӧргӱзӱлерин јастыра бичигени, улустыҥ јадып турган јерлери, улустыҥ ады-јолдоры јастыра бичилгени ле оноҥ до ӧскӧзи. Jасак аайынча Талдаштар ӧткӱрер камыс миграционный службага партияны јӧмӧӧргӧ кол салган улус аайынча суру эдет — ады-јолы, качан, кайда чыккан, јадып турган јери, паспортын качан алган деп. Анайда ок Талдаштар ӧткӱрер камыста эксперт-криминалисттердеҥ ле камыстыҥ турчыларынаҥ ишмекчи группа тӧзӧлип јат. Бу эксперт-криминалисттер улустыҥ подписьтерин шиҥдейт. Анайып, ӧткӱрген шиҥжӱ иштердиҥ кийнинде ӧрӧ тоололгон јастыралар чыккан. Эксперт-криминалисттер подписьтер јууган улустыҥ кезиги ӧскӧ улус учун бойлоры ла кол салган деп илезине чыгаргандар.\n— Jарт. Горно-Алтайсктагы талдаштарда бастыра канча кандидат болор?\n— Горно-Алтайскта бир мандатту округтар аайынча талдаштарда туружарга 77 кандидат регистрация ӧткӧн. Олордоҥ 8 кижи кандый да партиядаҥ эмес, таҥынаҥ туружып јат. «Единая Россия», «КПРФ», «ЛДПР», «Партия дела» ла «Родина» политический партиялардаҥ 10 кандидаттаҥ, «Справедливая Россия», «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» политический партиялардаҥ 7 кандидаттаҥ, «Парнас» партиядаҥ 3 кандидат ла «Яблоко» партиядаҥ 2 кандидат туружат.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружарга регистрация ӧткӧн 74 кандидат 19 мандат учун тартыжар. Талдалган депутаттардыҥ тоозынаҥ аймактыҥ башчызы талдалар. Бу 74 кандидаттаҥ 42-зи кандый да партиядаҥ эмес, таҥынаҥ барып јат. «Единая Россия» 18, «КПРФ» 6, «ЛДПР» 3 ле «Родина» 5 кандидаттаҥ чыгарган.\nИйинниҥ ле Оҥдойдыҥ јурт јеезелериниҥ башчылары талдалар. Ийинде талдаштар беш участокто ӧдӧр: Ийин, Инеген, Кичӱ Jаламан, Jодро ло Кичӱ Ийин.\nАртыбашта 11 депутатты Артыбаш, Иогач ла Jайлу јурттардыҥ ӱнбереечилери талдаар. Андагы ӱнбереечилердиҥ тоозы — 1857. Манјӱректе 1442 ӱнбереечи.\nКурмач-Байголдо јурт јеезениҥ башчызы ла јети депутат талдалар. Анда эҥ ле ас ӱнбереечи јадат – 181 кижи.\nМайманыҥ јурт јеезезинде 2-чи ле 9-чы округтар аайынча эки депутаттыҥ ӱзеери талдаштары ӧдӧр.\nГорно-Алтайсктыҥ территориальный талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ јӧбиле, «Партия дела» деп текшироссиялык политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ депутаттарга чыгарган кандидаттарыныҥ муниципал тооломы регистрация эдилбеген. Бу партияныҥ тергеелик бӧлӱгин Алтай Республикада јарлу кижи В. И. Петров башкарат. Чын, «Партия деланыҥ» ла бир канча ӧскӧ партияныҥ кандидаттарыныҥ муниципал тооломыларыныҥ регистрациязы ӧткӱрилбегени, талдаштардыҥ байа бир конкурентноспособнозыныҥ кеми јабызар. Jе талдаштар ӧткӱреер камыста ого «јарап турган» эмезе «јарабай турган» партиялар јок ло болор учуры јок. Талдаштар ӧткӱрер камыстар, партиялар ла кандидаттар ла чылап, јасактыҥ некелтелерин кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрер учурлу.\nJебрен гректер «јасак кату, је ол јасак» деп тегиндӱ айтпаган ине. Jасактыҥ алдында бастыразы теҥ. Бис методический болуш јетиреринеҥ кемге де мойнбогоныс. Бистиҥ эжиктер јаантайын бастыразына ачык. Бис политический партиялардыҥ чыгартулу улузыла туштажулар ӧткӱргенис ле регистрацияга керектӱ документтерди канайда чын толтырарын, агитацияны канайда ӧткӱрерин јартаганыс. Куран айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда талдаштар алдындагы агитацияны ӧткӱрерге јараар.\n— Регистрацияны ӧдӱп болбогон партиялар методический јартамалдар ӧйинде бу јартамалдарды коомой уккан ба?\n— Олор подписьтерди јуур ишти тӧзӧӧр тушта ајарыҥкай ла каруулу болбогон.\nЭмди Горно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан партиялар ортодо жеребьевка ӧдӧр, кандый номерле барар деп.\nБир мандатту округтарда кандидаттар ортодо жеребьевка ӧткӱрилбей јат. Анда олор алфавитный ээжиле турар. Талдаштарда туружатан партиялардыҥ бастыразы теҥ айалгада. Не дезе, талдаштарда беш партия туружар ла олордыҥ аттары бюллетеньниҥ баштапкы ла бӱгине бадып калар. Кезик тергеелерде ӧдӱп турган талдаштарда кӧп партиялар туружат ла жеребьевка аайынча олордыҥ кажызы да бюллетеньниҥ баштапкы бӱгине, кажызы да экинчи бӱкте тургузылат.\nТалдаштарда туружатан партиялар да, кандидаттар да, талдаачы јасакберимди буспазын деп ајаруда тударыс. Агитационный материалдар јасактыҥ некелтелерине келишсин деп.\nТалдаштар ӧткӱрер тӧс камыс (ЦИК) талдаштар ӧткӱрер участковый камыстарда ӱнбериштиҥ турулталарын кӧрӧр тужында аҥылу технологиялар (технологии машиночитаемых кодов, QR-код) тузаланары керегинде јакаан јӧптӧгӧн. Талдаштар ӧткӱрер участковый камыстарда протоколдор бу технологияла белетелер. Мындый технологиялар баштапкы катап тузаланып јат.\nТалдаштарда туружып јаткан партияларды ла кандидаттарды талдаачы кампаниязын јасакты буспай ӧткӱрзин деп кычыру эдедис.\nӰнбереечилерди дезе сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде талдаштар ӧдӧр участокторго кычырадыс.\nДмитрий Юрьевич СТЕПАНОВ 1966 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 9-чы кӱнинде Горно-Алтайскта чыккан. 1-кы таҥмалу школды ӱренип божоткон. Ол ӧйдӧ бу школ Х. Чойбалсанныҥ адыла адалатан. 1983 јылда Барнаулда Алтайский государственный университеттиҥ юридический факультедине ӱредӱге кирген ле 1988 јылда оны једимдӱ божоткон. Ол тушта, СССР ӧйинде, ӱредӱ алган улусты иштеерге аткаратан, орустап айткажын, распределение болотон. Дмитрий Юрьевич јакшы ӱредӱзи учун кайдӧӧн иштеп баратанын бойы талдаган ла тӧрӧл Горно-Алтайскка келген. Ол Горно-Алтайский автономный областьтыҥ прокуратуразында стажер болуп иштеп баштаган. Кийнинеҥ Горно-Алтайск каланыҥ прокуратуразында старший шылучы, 1991 јылда Горно-Алтайский автономный областьтыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, Горно-Алтайский ССР-дыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, аҥылу учурлу керектер аайынча шылучы, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ шылу ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ јааны, Майма аймактыҥ прокуроры, Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры, 2012 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала 2016 јылдыҥ јаҥар айына јетире РФ-тыҥ юстициязыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны болуп иштеген. 2016 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ турчыларыла бу камыстыҥ председателине кӧстӧлгӧн.


Талдаштарыла аҥыланатан јыл - LIS141.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nОл республиканыҥ депутады, алтай укту ла "Единая Россия" партияныҥ турчызы болгоныныҥ ӱстине бӱдӱреечи јаҥда узак иштеген билгир башкараачы, ченемелдӱ политик. Мыныҥ ӱстине оныҥ јарабас кылыктар кылынганы эмезе јастыра керектер бӱдӱргени качан да, кайда да угулбаган, кыскарта айтса, уурданбаган, уйатка тӱшпеген. Мениҥ укканымла, Артур Кохоевтиҥ кандидатуразы президенттиҥ администрациязында бажынаҥ ла ала јарадылып калган болгон... Је оноҥ орус албатыныҥ айтканыла, "что-то пошло не так" болуп, "Единая Россияныҥ" Эл Курултайдыҥ председателине кандидат адаар конференциязы эки катап (баштап кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ 11-чи кӱнине, оноҥ 11-чи кӱннеҥ јарт эмес ӧйгӧ) кӧчӱрилген, а республикан депутаттардыҥ јаҥы председатель тудатан ээчий сессиязы кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ тулаан айдыҥ 4-чи кӱнине кӧчӱрилген. "Что-то пошло не так" деген табышкакты табарга тыҥ ла кӱч болбоды, керек Москвадаҥ эмес, а Улалудаҥ чыкканы јарталды. Артур Кохоевти Эл Курултайдыҥ председатели болбозын деп турган кижилер табылып, алдында канча јылга Башкаруныҥ аппарадында иштеген Анатолий Донской республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко јууган незаконный прослушкалардаҥ, сайак коптордоҥ "бескелӱ компромат" белетегилейле, президенттиҥ администрациязына аткаргылаптыр, бийик инстанция Артур Кохоевке "отказ" берерин сакыгылаптыр... Је Кремль олордыҥ компромадына да бӱтпеген, кандидадын да јаратпаган... Оныҥ да учун кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде "Единая Россияныҥ" парламенттиҥ председателине кандидат адаар конференциязы ӧдӱп, бу јамыга Артур Кохоев окылу кӧстӧлди, а тулаан айдыҥ 4-чи кӱнинде сессияда оныҥ кандидатуразы тал-табыш, тартыжу јогынаҥ ӧдӧ береринде бир де алаҥзу јок.\nЭл Курултайдыҥ башкыјыл тудулган VII созыв депутаттарын алзабыс, "Единая Россия" - 24, "независимыйлар" - 8, КПРФ - 5, "Родина", "Справедливая Россия", ЛДПР партиялардаҥ бир депутаттаҥ ла бир де фракцияга кирбеген 1 депутаттаҥ турат. 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-чи кӱнинде јаҥы тудулган парламент јаҥы председателин тударда, бу јамыга кандидаттар болуп "Единая Россиядаҥ" Владимир Тюлентин ле КПРФ-таҥ Сергей Кухтуеков чыккандар. 40 депутат турушкан јажытту ӱнбериште 20 депутат Тюлентин учун, 6 депутат Кухтуеков учун ла 14 депутат ӱндерин кем де учун бербегендер. Јаҥныҥ партиязы кандидады ӧтпӧй каларда, тыштанар ӧй јарлап, фракциязын јууп, учурлу сӧсти Москвадаҥ келген "уур уй-мылтыкка", Андрей Турчакка бергендер. "Единая Россияныҥ" генеральный совединиҥ качызыныҥ ла Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ от-јалбышту куучыныныҥ кийнинде экинчи ӱнбериште Тюлентин учун 24 депутат, Кухтуеков учун 8 депутат ӱндерин бергендер... VII созывтыҥ депутаттары кадрлардыҥ сурагында каруулу болгондорын оныҥ да кийнинде эки катап кӧргӱскендер. Башкаруныҥ председателиниҥ ордынчыларына кӧстӧлгӧн Анатолий Донской ло Динара Култуева, ас ла салза, 21 депутаттыҥ ӱндерин алар учурлу болгондор, је алынган ӱндер – баштапкызыныҥ - 14, экинчизиниҥ - 13 болгон. Бу эки ӱнбериш "Единая Россияныҥ" 10-11 депутады, "независимыйлардыҥ" ла КПРФ-тыҥ фракциялары биригип алза, олорды кем де, качан да сындырып болбозын керелейт.\nЭл Курултайдыҥ тӱӱкизин алзабыс, Алтай Республика парламентский республика болуп тӧзӧлгӧн. Эл Курултай республикада эҥ бийик јаҥ болгоныныҥ ӱстине парламенттиҥ председатели ӱзеери республиканыҥ башчызы болгон. Эл Курултай республикан бюджетти јӧптӧӧр лӧ бюджеттиҥ канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудар тӧс чыдузын Даниил Табаев те, Игорь Яимов то спикерлер болгылап турарда, талдама апаргандар. Республиканыҥ депутаттары ол ӧйлӧрдӧ республиканыҥ башчылары болгон Семен Зубакинге ле Михаил Лапшинге, Александр Бердниковко кӧрӧ, јайым уурданарга бербегендерин ӧй кӧргӱсти. Эл Курултай бойыныҥ чыҥдый чыдуларын Иван Белеков председатель тушта јылыйткан. Александр Бердников 13 јылга республиканыҥ башчызы, Башкаруныҥ председатели болуп, Эл Курултайды парламент эмес, а куру јаҥ, алтайлап айтса, "куру куук" эдип койгон. Иван Белековтыҥ ордына председательге Владимир Тюлентин келгени база Бердниковтыҥ "ижи" эмей. Абай ичинде ӧлӧҥ ижинде јӱрген кижини президенттиҥ администрациязы алдыртып, ич политика учун каруулу сайыт "алтай парламенттиҥ јааны болорыҥ" деп јакарганын ол бойы куучындаган эди. Је ол Иван Белековтый ӧткӱре јӱдек спикер болбогон. Владимир Тюлентинди Алтайы, албатызы учун турушпаган деп айдып болбозыбыс. Албатызы учун айдынган элестеринеҥ мениҥ бажымда артып калганы – алтай тилдиҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилген онлайн јуунда "Родной язык составляет историческую основу каждого общества, народа, этноса, а также каждого отдельного человека. Язык неотделим от нации, поэтому с утратой языка исчезает и культура, национальное самосознание и будущее самого народа. В нашей стране культурное и языковое многообразие народов защищено государством. Языки народов Российской Федерации формируют основы федеративного устройства российского государства, скрепляемые государственным русским языком. К большому сожалению мы узнаем, что недавно алтайский язык перенесли из категории "уязвимых" в раздел "находящихся под угрозой исчезновения" в атласе языков ЮНЕСКО" деп ачык-јарык айдынганы болгон. Ол јаҥыс ла айдынган эмес, а 2021 јылдыҥ бюджедине алтай тилдӱ учебниктер чыгарар акчаны, ӧткӧн јылдарга кӧрӧ, бир канча миллион салковойго кӧптӧдӧрин быжулаган. Экинчизинде, кӱскиде Алексей Тюхтенев отставкага аткарыларда, бӱдӱреечи јаҥда оныҥ иштеген Башкаруныҥ председателиниҥ ич политика аайынча ордынчызыныҥ јамызын јоголтор деп сурак турарда, Владимир Тюлентин "поддерживаю мнение, что в современных условиях есть необходимость сохранить должность Первого заместителя Председателя Правительства Республики Алтай с наделением его обязанностями, в т.ч. по координации и контролю вопросов межнациональных отношений. Вне сомнения решать эти аспекты должен высокопрофессиональный, компетентный, авторитетный, знающий и уважающий обычаи, традиции, культуру проживающих здесь народов, человек. Что касается существования негласного паритета: если главой региона становится человек русской национальности, то Первым заместителем Председателя Правительства РА назначается представитель алтайского народа. Этот проверенный временем положительный опыт необходимо сохранить. Ведь именно такой своеобразный баланс позволял нам многие годы обеспечивать межнациональное, межконфессиональное и политическое согласие в регионе" деп база јарт угускан эди.\n2021 (Уй) јылдыҥ экинчи јаан талдаштары сыгын айда Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазына депутаттар тудары болуп јат. Јаан учурлу талдаштарга ууламјылай баштапкы алтамды, чокымдап айтса, сӱреен чыҥдый алтамды КПРФ-тыҥ республикан комитеди этти. Олор федерал јуунныҥ талдаштарына республика кирип турган бир мандатту округла јарлу оппозиционер Мария Деминаныҥ кандидатуразын адап койдылар. Госдуманыҥ 2016 јылда ӧткӧн талдаштарына ол "Родина" партиядаҥ туружып, талдаштарга келген 45,1 процент ӱнбереечилердиҥ 13,4 процентиниҥ ӱндерин алган эди, а ол тушта КПРФ-таҥ барган Виктор Ромашкин 20,4 процент ӱндерле экинчи јер алган. Мыныҥ ӱстине КПРФ-тыҥ Кӱнбадыш Сибирдеги регионал группазына јӱк Алтай Республика ла Алтай край кирер. Группаныҥ партийный списогына баштапкы номерле КПРФ-тыҥ краевой комитединиҥ 1-кы качызы Мария Прусакова (бу кижи бир мандатту округла база барар), экинчи номерле бодоштыра КПРФ-тыҥ республикан комитединиҥ 1-кы качызы Виктор Ромашкин барар. Нӧкӧр Ромашкинде бу талдаштарда, 1995 јылда чылап (ол тушта регионал группага Алтай Республика, Алтай край, Новосибирский, ле Кемеровский областьтар кирген), Госдумага ӧдӧ берер арга бар, анчада ла нӧкӧр Прусакова бойыныҥ округында јеҥӱ алза...\nЈаҥныҥ партиязы келер талдаштарга канайда туружары эмди тургуза јарт јок. Јӱк ле республикан Башкаруга јуук "Новости Горного Алтая" сайт "Единая Россия", как известно, собирается определять кандидата по результатам праймериз. Не факт, что нынешним депутатам Госдумы удастся сохранить свои позиции – борьба на праймериз, в кулуарах, а затем и на самих выборах ожидается достаточно жесткая" деп јетирет. Бу јетирӱ чын болзо, единороссторго праймеризте кандидаттыҥ јерин канайып блаажарын эмес, а талдаштарда Мария Деминаны ла КПРФ-ты канайда јеҥерин сананар керек... Мынайда не айдып тургам дезе, мениҥ санаамла, алтай кандидатты Госдумага ӧткӱргедий сок јаҥыс партия – "Единая Россия"!..\nӦткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында айылга ВЦИОМ социологиялык фондтоҥ интервьюер келип, федерацияныҥ президенти, республиканыҥ башчызы, республикадагы социально-экономикалык ла общественно-политикалык айалга керегинде сурактарыныҥ ортозында "Иван Белеков, Родион Букачаков, Максим Карамаев, Ольга Карчуганова, Михаил Моргачев, Эрчим Сарбашев ле Андрей Ялбаковты билеригер бе?" деп сурак база берген эди. Бу тоололгон политиктерди ВЦИОМ-ныҥ опросторына республикан јаҥдар кийдиргени јарт. Булардыҥ бӱгӱнги рейтингтери кандый болгонын эмди тургуза билер арга јок, социологиялык фонд ижиниҥ турултазын эмди тургуза јарлагалак. Ӧрӧги тоологон јети кандидатка удабастаҥ база эки кижи кожулып айабас. "Ведомости" газеттиҥ јетиргениле, губернаторлор тургускан кандидаттарга "Единая Россияныҥ" былтыр ӱлӱрген айда јарлаган "Федеральный политстартап" конкурсыныҥ 200 туружаачыларынаҥ баштапкы этаптыҥ кийнинде 72 кижи, экинчи этаптыҥ кийнинде 86 кижи кожулары темдектелет. Алтай Республикадаҥ бу стартапта Роман Птицын ле Айдар Мызин ӱренгилейт. Булар экӱ газетте бичилген 158 кандидаттардыҥ тоозына кирер бе, кирбес пе – ӧй кӧргӱзетен туру. Ӧрӧги кандидаттар деп тоологон кижилер талдаштарга кандидаттар эмес, а талдаштардыҥ јӱк праймеризине кандидаттар деп јарт оҥдоор керек. "Единая Россияныҥ" ээжилериле праймеризте јеҥӱ алган эки кандидаттыҥ бирӱзи – бир мандатту округла, экинчизи – партийный списокло кандидаттар болгылаар.\nЈаҥныҥ партиязына быјылгы талдаштарга эки алтай кандидатту чыгарга јарабас деп бодойдым. "Единая Россия" 2016 јылда чылап, партийный списокло до, бир мандатту округла да алтай укту депутаттарлу чыкса, КПРФ-таҥ кандидаттар болуп јаткан Мария Деминага ла Виктор Ромашкинге бу јаан сый болор. Ӧткӧн талдаштарда "алтайларга эки депутатту болорго јарабас, бир депутат орус укту болор учурлу" деген кампанияны "Родина" ла КПРФ-таҥ кандидаттар болгон ол ок Демина ла Ромашкин ӧткӱргилеген болгон. Олор ол тушта экӱлеп 33,8 процент ӱндер алган эди... Чындап, 1995-1998 јылдарда Госдумада республикадаҥ орус укту Семен Зубакин ле Виктор Ромашкин депутаттар болгылап турарда, алтай политиктердеҥ кем де "орустарга эки депутатту болорго јарабас, бир депутат алтай укту болор учурлу" деп айтпаган эди...\nЈаҥныҥ партиязы быјыл јеҥерге турган болзо, бир мандатту округла – алтай укту кандидат, партийный списокло – орус укту кандидат чыгарар керек. "Единая Россияныҥ" генеральный соведи Алтай Республикада списогыныҥ бажына Госдуманыҥ бӱгӱнги депутадын Олег Быковты тургузар деген табыш бар, мыныҥ ӱстине Роман Птицын Госдумага кандидат деген табыштар база угулып келди. Мындый алтам, байла, Ольга Карчуганова ӱнбереечилер ортодо тыҥ јарлу эмес ле Михаил Моргачев вице-премьердиҥ ижине киргениле колбулу?.. "Единая Россия" бистиҥ республиканы Кӱнбадыш Сибирдеги регионал группазына Тыва Республикала эмезе Кемеров облазыла, эмезе экӱлезиле јаба тӧзӧзӧ, республикадаҥ бир кандидат списокло Госдумага ӧдӧ берер арга бар, а Алтай Республика ла Алтай крайды коштогон кийнинде андый ижемји јок. Быјыл партия партийный списогын канайда тургузары эмди тургуза база јарт јок. Бодоштыра "Единая Россия" 85 субъектти 60 регионал группага бӧлиир, а Алтай Республика ӱнбереечилериниҥ тоозы ас учун кандый бӧлӱкке, кандый субъектле кирери эмди тургуза јарт јок...\nГосударственный Думаныҥ VII созывыныҥ 2016 јылда болгон ээчий талдаштарын алзабыс:\n– бир мандатту округта Родион Букачаков - 44,79%, Виктор Ромашкин - 20,39%, Мария Демина - 13,42%, Тимур Казитов - 8,54%, Урмат Князев - 4,93%, Александра Груздев - 2,76%, Дмитрий Думнов - 0,96%, Ирина Зверяко - 0,83%, Александр Червов - 0,51% ӱндер алгандар;\n– партийный списокто "Единая Россия" - 48,81%, КПРФ - 18,19%, ЛДПР - 12,7%, "Родина" - 5,7%, "Справедливая Россия" - 4,1%, "Коммунисты России" - 2,7%, "Российская партия пенсионеров за справедливость" - 1,4% ле "Парнас", "Яблоко", "Патриоты России", "Зеленые", "Партия роста", "Гражданская сила", "Гражданская платформа" партиялар 1 проценттеҥ ас ӱндер алгандар;\n– Алтай Республика, Алтай край, Кемеровский ле Томский областьтар кирген регионал группада "Единая Россия" 1 миллион 779 муҥ 379 ӱндер алган, оныҥ учун тӧрт субъекттеҥ 9 кандидат депутатка ӧткӧн.\nОл талдаштарда биске, алтайларга, Алтай-Кудай болужып, единоросс Родион Букачаковло кожо "Единая Россияныҥ" регионал группазыныҥ партийный списогыла Иван Белеков депутатка база ӧдӧ берген. 2011-2016 јылдарда Госумада республикадаҥ бир де депутат болбогон, нениҥ учун дезе јӱк ле партийный списокло ӧткӱрилген талдаштарда "Единая Россия" республикада 63,58 процент явкадаҥ 53,33 процент ӱндер аларда, Алтай Республиканыҥ регионал группазын баштаган Сергей Пекпеев депутатка ӧдӱп болбогон. Јаҥныҥ партиязына 1 муҥ 900 ле ӱн јетпей калган эди. Ол тушта кӧп алтайлар КПРФ-ты јӧмӧп, 21,5 процент ӱндер алып, бойлорыныҥ кандидадын Виктор Ромашкинди де ӧткӱрип болбогондор, а Сергей Пекпеевтиҥ јолын туйуктап койгондор...\nАдакыда ВЦИОМ-ныҥ бюллетеньине кирген алтай кандидаттарга "Единая Россия" Госдуманыҥ VI созывында бир де депутат јок, VII созывында эки депутатту, а VIII созывында бир де болзо депутатту болоры керегинде, баштапкызында, јазап сананар, шӱӱр, экинчизинде, кӱреелей отурып, эптежер, јӧптӧжӧр керек деп бодойдым. Госдуманыҥ бӱгӱнги депутаттары арткан кандидаттардаҥ аҥыланары јарт. Баштапкызында, олор ондогы иште турушкылаган, билгилеер, экинчизинде, олордыҥ ижи-тожын партиязы, президенттиҥ администрациязы шиҥдегилеп, бойлорыныҥ оценказын база бергилеп јат. Оныҥ учун "Новости Горного Алтая" сайттыҥ "не факт, что нынешним депутатам Госдумы удастся сохранить свои позиции" деп бичигенин политическая провокация деп оҥдоор керек. Темдектезе, мениҥ билеримле, Кремльдиҥ јакылтазыла Госдумада "коэффициент переизбираемости" деп адалган шиҥжӱ иш ӧткӱрилерде, Родион Букачаков 6,00 коэффициент алган. Бу сӱреен јакшы кӧргӱзӱ. Оныҥ учун бӱгӱнги депутат талдаштарга экинчи катап чыгар кӱӱндӱ болзо, оны јаҥыс ла јӧмӧӧр керек... Коронавирустыҥ пандемиязы эмес болзо, Родион Букачаков аймактарла, јурттарла јорыктап, ӱнбереечилериле туштажып, кӧдӱрген проблемаларын, бӱдӱрген сурактарын, јазаган јасактарын, "Алтайым" деп айдынганын, "албатым" деп турушканын тӧкпӧй-чачпай јетиргедий болгон. Калганчы ӧйдӧ депутат ла ӱнбереечилери ортодо чике эрмек-куучын келишпей турганы оныҥ оппоненттерине оны бурулаар айалга тӧзӧйт, арга ачат. Бӱгӱн оны кем де "нени де этпеген" деп, кем де "јаҥныҥ партиязына кирет" деп, кем де "республиканыҥ башчызыныҥ калганчы талдаштарына турушпаган" деп бурулайт... Буларды орды јок бурулаштар деп јартын айдар керек. Родион Букачаков "Единая Россияныҥ" фракциязына кирбеген болзо, јурт јаткандар ла јурт ээлем, республика ла эл-јон учун эдип койгон иштериниҥ бир де процентин бӱдӱрип болбозын кажы ла кижи аайлап јат ине. Је не-не болуп, бу кижи талдаштарга барбайтам дезе, арткан единоросс кандидаттардаҥ Андрей Ялбаковты аҥылаар керек. Баштапкызында, протеже јогынаҥ бойы ла кӧдӱрилип келген аргачы, јӱстер тоолу улусты ишле јеткилдеген башкараачы, городской советтиҥ депутады, экинчизинде, 2021 јылдыҥ талдаштарына туружарга јаан акчалар керек болорын кажы ла кандидат та, кажы ла ӱнбереечи де јакшы оҥдоп јат деп бодойдым.\nА јаҥы 2021 (Уй) јыл дезе бажынаҥ ла ала талдаштарыла аҥыланатан јыл болды. Республиканыҥ эҥ бийик јамыларында экинчи турган, Эл Курултайдыҥ председатели болгон Владимир Тюлентин кенейте ак-јарыктаҥ јӱре берерде, оныҥ ордына баштапкы кандидат јасакчы јаҥныҥ экономика аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев болот. Ол республиканыҥ депутады, алтай укту ла "Единая Россия" партияныҥ турчызы болгоныныҥ ӱстине бӱдӱреечи јаҥда узак иштеген билгир башкараачы, ченемелдӱ политик. Мыныҥ ӱстине оныҥ јарабас кылыктар кылынганы эмезе јастыра керектер бӱдӱргени качан да, кайда да угулбаган, кыскарта айтса, уурданбаган, уйатка тӱшпеген. Мениҥ укканымла, Артур Кохоевтиҥ кандидатуразы президенттиҥ администрациязында бажынаҥ ла ала јарадылып калган болгон... Је оноҥ орус албатыныҥ айтканыла, "что-то пошло не так" болуп, "Единая Россияныҥ" Эл Курултайдыҥ председателине кандидат адаар конференциязы эки катап (баштап кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ 11-чи кӱнине, оноҥ 11-чи кӱннеҥ јарт эмес ӧйгӧ) кӧчӱрилген, а республикан депутаттардыҥ јаҥы председатель тудатан ээчий сессиязы кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ тулаан айдыҥ 4-чи кӱнине кӧчӱрилген. "Что-то пошло не так" деген табышкакты табарга тыҥ ла кӱч болбоды, керек Москвадаҥ эмес, а Улалудаҥ чыкканы јарталды. Артур Кохоевти Эл Курултайдыҥ председатели болбозын деп турган кижилер табылып, алдында канча јылга Башкаруныҥ аппарадында иштеген Анатолий Донской республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко јууган незаконный прослушкалардаҥ, сайак коптордоҥ "бескелӱ компромат" белетегилейле, президенттиҥ администрациязына аткаргылаптыр, бийик инстанция Артур Кохоевке "отказ" берерин сакыгылаптыр... Је Кремль олордыҥ компромадына да бӱтпеген, кандидадын да јаратпаган... Оныҥ да учун кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде "Единая Россияныҥ" парламенттиҥ председателине кандидат адаар конференциязы ӧдӱп, бу јамыга Артур Кохоев окылу кӧстӧлди, а тулаан айдыҥ 4-чи кӱнинде сессияда оныҥ кандидатуразы тал-табыш, тартыжу јогынаҥ ӧдӧ береринде бир де алаҥзу јок.\n+2 #1 Иванов 06.03.2021 13:02\nНа тех выборах нам алтайцам помог Алтайский бог, вместе с единороссом Родионом Букачаковым по партийному списку региональной группы "Единой России" в депутаты так же прошел Иван Белеков. В 2011-2016 годах в Госдуме не было ни одного депутата от республики, потому что на выборах, которые проходили только за партийные списки, "Единая Россия" набирала 53,33 процента при явке 63,58 процента, и таким образом возглавлявший региональную группу Республики Алтай Сергей Пекпеев не смог пройти в депутаты. В то время много алтайцев поддержали КПРФ, которая получила 21,5 процента голосов избирателей, и не имела возможность провести своего кандидата Виктора Ромашкина, а дорогу Сергею Пекпееву перекрыла...\n+1 #2 Иванов 06.03.2021 13:08\nКакое то славословие едросам Родиону Букчакову и Андрею Ялбакову как будущим кандидатам в депутаты Госдумы. Что случилось с Листком?\n+1 #3 Макарена 07.03.2021 11:55\nЗа повышение пенсионного возраста, голосовал ЗА\nЗа повышение налогов голосовал ЗА\nПотлержал все антинародные законы.\n0 #4 Altay Altayev 09.03.2021 11:02\nТакое может быть только в тоталитарно-фашистской РФ, чтобы ЦЕЛЫЙ РЕГИОН, ЦЕЛАЯ НАЦИОНАЛЬНАЯ РЕСПУБЛИКА, ВСЁ НАСЕЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ РЕСПУБЛИКИ, НЕ БЫЛО ПРЕДСТАВЛЕНО В ФЕДЕРАЛЬНОМ ПАРЛАМЕНТЕ!!! Это подтверждает лишь то, что парламентаризма, как такового в период с 2011 по 2016 год, вообще не было! А Дума была (да и сейчас преимущественно) - это фейковый, декоративный орган, ничего не решающий!!! Вся власть в РФ, принадлежит только мафии и коррупционерам! Народ тут, давно ничего не решает!!!


Ак халатту улустыҥ ижи алкыш-быйанду... - altaicholmon\nАк халатту улустыҥ ижи алкыш-быйанду…\nШабалин аймактыҥ тӧс эмчилигине Барагаштагы, Чаргыдагы ла Ильинкадагы участковый эмчиликтер кирип туру. Баштапкы эки участковый эмчиликте тӱште јадып эмденер орындар ла поликлиникалар иштейт, Ильинкада дезе поликлиника. Онойдо ок аймактыҥ 17 јуртындагы ФАП-тардыҥ ижи база тӧс эмчиликтиҥ каруузында.\nТӧс эмчиликтиҥ баш врачы Виктор Васильевич Убайчинниҥ айтканыла, былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱлериле аймактыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелери јаан улустыҥ диспансеризациязын тергееде эҥ озо ӧткӱрип тӱгескен. Эл-јонныҥ флюорографиялык шиҥжӱзин 104% бӱдӱрип, экинчи јерде болгон. Онойдо ок тергееде эл-јонды грипптеҥ вакцинировать эдеринде баштапкылардыҥ тоозында болгон. Аймактыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелерине былтыр иштеерге 20-деҥ кӧп врачтар, 12 орто медишчилер келген. Олордыҥ тоозында терапевтер, педиатрлар, анестезиологтор, балдардыҥ эндокринологы, эндоскописттер, балдардыҥ фтизиатры ла ӧскӧлӧри де.\nБарагаштагы участковый эмчиликте капитальный ремонт 2015 јылда эдилгени керегинде СМИ бичиген ле кӧргӱскен. Беш јурттыҥ (Барагаш, Беш-Ӧзӧк, Шыргайты, Мариинск, Ильинка) ӱч муҥнаҥ ажыра эл-јоныныҥ, ол тоодо 800-теҥ ажыра балдардыҥ су-кадыгын кичееп турган бу эмчиликти јаҥыртып јазаарына республикан бюджеттеҥ арбынду акча чыгарылган. Оныҥ шылтузында пол, јабынты јаҥыртылган, соок ло изӱ суу ӧткӱрилген. Бу јуукта газеттиҥ ишчилери ол эмчиликтеги айалгала, оныҥ каруузы јаан ишчилериле таныжып јӱрдис. Эмчиликтиҥ участковый врач-терапевти болуп Сынару Сергеевна Чапыева иштеп јат. Ол бу эмчиликке иштеерге былтыр «Земский доктор» деп программала келген. АР-дыҥ су-кадыкты корыыр министерствозы бу программаныҥ акча-манадыла јиит врачтыҥ билезине тура садып берген, эмди ондо јаан ремонт иштер ӧдӧт.\nСынару Сергеевна ла ӧскӧ дӧ медишчилер бисти эмчилигиниҥ эмдеер кыптарыла, медјепселдериле кӱӱнзеп ле оморкоп таныштырды. Мында поликлиникада келген эл-јонды шиҥжӱлеер специалисттер иштейт: врач-терапевт, педиатр, акушер-гинеколог, стоматолог. Олор бойлорыныҥ башка кыптарында иштейт. Онойдо ок ӱч орынду стационар ла тӱште јадып эмденетен эки орын бар. Участковый эмчиликке Шыргайтыдагы ла Беш-Ӧзӧктӧги ФАП-тар база кирет. Олордо фельдшерлер иштейт.\nЭмчиликте лаборатория, процедурный, перевязочный ла прививочный кыптар, кардиографту физиокабинет, гинекологтыҥ, педиатрдыҥ ла ӧскӧ дӧ кыптар иштейт. Лабораторияда гемолизатор бар. Участковый полицияныҥ ижине керектӱ ле рейстерге чыгардаҥ озо керелейтен алкотестер иштейт.\nОнойдо ок эмчиликте текши электролинияда не-не боло бергенде, таҥынаҥ эмчиликти јеткилдейтен, бензинле иштейтен генератор бар. Эмчиликте су-кадыкка јеткерлӱ учуралдарда сӱреен керектӱ, электроийделе иштеп турган аппараттар, јепселдер бар. Ол тоодо сооткышта кичеелип турган препараттар, вакциналар, компьютерлер кайда. УЗИ аппарат алылган, врач келип, мындагы медишчилерди ӱредер учурлу эмтир.\nЈуукта участковый эмчиликте тӱрген болуш јетирер ле коногына иштеер бӧлӱк ачылган ла керектӱ бастыра автотехникала, медјеспелдерле јеткилделген эмтир. Виктор Васильевичтиҥ јартаганыла, бу бӧлӱктиҥ ижи аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ла тӧс эмчилигинеҥ ыраактагы, коомой јолдорлу јурттардыҥ эл-јонына сӱреен керектӱ. Бӧлӱкте тӧрт медишчи, тӧрт тискинчи ле администраторлор иштейт. Бӧлӱкте бӱгӱнги кӱнниҥ јаҥы јепселдериле јеткилделген реанимобиль, УАЗ автомобиль бар. Реанимобильде эмчиликке јетирердеҥ озо тӱрген болуш јетиретен дефибриллятор-монитор, электрокардиограф ла ӧскӧ дӧ аппараттар бар. Реанимобильдиҥ тискинчизи Борис Леонидович Кардамановтыҥ айтканыла, реанимобильдиҥ ле алдында иштеген УАЗ-тыҥ ортодо башказы теҥеридий ле јердий.\nЭмчиликте он алты јыл иштеп келген акушерка, баш медсестра Светлана Павловна Васильевадаҥ јаш балдар кӧп чыгып јат па деп сурадыс. Мариинскти ле Ильинканы (олордо бойыныҥ акушерказы иштейт) чотко албаза, тургуза ӧйдӧ барлу 11 ӱй кижи чотко турган ла олордыҥ ла балдарыныҥ су-кадыгы шиҥжӱде тудулат деди.\nЭмчиликте узак иштеп койгон медишчилердиҥ тоозында медсестра Вера Борисовна Просекова (43 јыл стажту), фельдшер Татьяна Владимировна Каньшина (25 јыл стажту), стоматология кыптыҥ медсестразы Людмила Малчиновна Шагаева, процедурный медсестра Гульнар Алексеевна Самыкова ла ӧскӧлӧри де.\nАк халатту улуска бис ак-јарыкта эҥ баалу су-кадыгысты ла јӱрӱмисти бӱдӱмјилейдис. Олордыҥ јалакай колдорыныҥ ла билгириниҥ шылтузында јазылып, јӱрегисте јаан быйан-алкышту артадыс. Барагаштагы участковый эмчиликтиҥ\nмедишчилери, ӧскӧ дӧ ишчилери кӧскӧ бачым кӧрӱнбес ижин кӱнӱҥ сайын бӱдӱрип, медболуш керексиген улуска алкышту болужын јетиредилер.


02.11.2018 - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде бистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государственный байрамдарыныҥ бирӱзин – Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу байрам бистиҥ ороондо текшилей темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Байрам баштапкы ла катап 2005 јылда кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде темдектелген. 1612 јылда ороонды\n«Торко Чачак» кичӱ најыларын кычырат\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде наадайлардыҥ «Торко Чачак» деп адалган ойын-кӧргӱзӱзиниҥ премьеразы ӧтти. Наадайлардыҥ «Торко Чачак» деп ойын-кӧргӱзӱзин режиссер, Калмыкияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Баатр Колаев РФ-тыҥ нерелӱ артизи, јарлу режиссер Ногон Шумаровтыҥ инсценировказы аайынча тургускан. Мынаҥ озо бисте качан да наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱзи тургузылбаган. Шак бу кӧргӱзӱ эл театрдыҥ, режиссердыҥ баштапкы\nГорно-Алтайскта улустыҥ таҥынаҥ тураларыныҥ газификациязына бир катап берилетен материальный болуштыҥ кеми 5 муҥнаҥ 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Андый јӧпти Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бу јуукта ӧткӧн сессиязы јӧптӧгӧн. Тураныҥ газификациязы аайынча јеткилдештер учун акча тӧлӧӧр аргазы јок улусты јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧргӧ, компенсацияныҥ кемин 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧткӧнинеҥ ӱзеери, андый јӧмӧлтӧни алатан улустыҥ тоозы\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзиниҥ (ВЛКСМ) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Бу кӱн залда ВЛКСМ-ныҥ кӧп тоолу ветерандары јуулган. Совет ӧйдиҥ тӱӱкизинде бу организация тереҥ ис артыргыскан деп айдар керек. Јашӧскӱримниҥ российский коммунистический биригӱзи 1918 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн.\nРоссияныҥ Геройы, Россия Федерацияныҥ президентиниҥ башкартузыныҥ јондык ӱлекерлер аайынча референти Алексей Романов Алтай Республиканыҥ башкарузында јуучыл-тӧрӧлчи, волонтерлордыҥ ла ветеран организациялардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген. Јуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адынаҥ башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол бойыныҥ куучынында темдектеген: «Россияныҥ президенти Владимир Путин јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына јаан ајару эдип јат.\n100 јылдыкка учурлай эл музейде Алтай музейдиҥ академиязыныҥ база бир ээчиде солун публичный лекциязын Томсктыҥ госуниверситединиҥ тӱӱкилик факультединиҥ тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор Л. И. Шерстова кычырды. Ол «Религии народов Сибири» деп адалган. Солун лекцияга јилбӱ тыҥ болды. Эл музейдиҥ эҥ јаан оморкодузы, алтын кӧмзӧзи деп, олордыҥ ветерандары јаан тоомјыда болгонын база бир солун кӧдӱриҥи элбеде


25.12.2017 - altaicholmon\nXXXI сессия Государственного Собрания – Эл Курултай Республики Алтай VI созыва\nКолонияныҥ аргалары кандый…\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров 1-кы номерлӱ тӱзедеечи колонияда болды. Кезедӱни бӱдӱретен федерал службаныҥ республикадагы башкартузыныҥ јетирӱзиле, министрдиҥ амадузы бу учреждениениҥ иш бӱдӱргедий аргаларыла таныжары болгон.\nJӧптӧжӱге кол салынды\nАлтай Республиканыҥ электросетевой ээлемине 280 миллион салковойдоҥ кӧп акча берилер—Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «МРСК Сибири» ПАО ортодо тургузылган јӧптӧжӱде анайда айдылат.\nJарымка ӱч јерде ӧтти\nJаҥжыккан јарымка бу учуралда јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде каланыҥ 3 микрорайонында ӧткӱрилди—В.Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде, «Алтайторг» ООО-ныҥ саду-базазында (Ленинниҥ оромы, 220) ле «Кӱнбадыш» базардыҥ јеринде (Коммунистический проспект, 117).\nБистиҥ республика 43 миллион салковой\nТалдаштарды тӧзӧп-ӧткӱретен Тӧс комиссия президенттиҥ талдаштарын ӧткӱрерине керектӱ акчаны субъекттер сайын ӱлештирди, оныҥ текши тоозы 17,4 миллиард салковой.


«Јетирӱлик бирлик эп-аргага кӧчӧри — јӱрӱмниҥ некелтези» - altaicholmon\nФедерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштердиҥ, бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ рыногыныҥ, экономикалык политиканыҥ комитеттериниҥ ээчиде јууны кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӧткӧн лӧ бу јуунда «Государстволык башкартуда јетирӱлик технологияларды тузаланарыныҥ тап-эриктери ле экономикалык аспекттери» деген сурак шӱӱжилген. Онойдо ок јуунныҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине ууландырылган ла 2021-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн јонјӱрӱм-экономикалык программаны шӱӱшкилеген.\nЭлбедилген јуунда Федерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитединиҥ јааны Андрей Клишац, оныҥ ордынчызы, Федерация Совединиҥ Алтай Республиканыҥ адынаҥ турчызы Владимир Полетаев, бу ок комитеттиҥ јааныныҥ база бир ордынчызы Александр Карлин, Федерация Совединиҥ экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааныныҥ ордынчызы Юрий Федоров, конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитеттиҥ турчылары Александр Бакшин, Елена Мизулина, Олег Цепкин, экономикалык комитеттиҥ турчызы Алексей Синицын, јуртээлемдик политика ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитеттиҥ турчызы ла Алтай Республиканыҥ адынаҥ база сенатор Татьяна Гигель, государстволык федерал јаҥныҥ башкараачылары, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев, Московский областьтыҥ башкараачы органдарыныҥ јаандары, Эл Курултайдыҥ депутаттары, јондык биригӱлердиҥ турчылары турушкан.\nЈуунныҥ ижин баштап, јуулган улусты уткып тура, Андрей Клишац Федерация Совединиҥ ээчиде јуундарын ороонныҥ тергеелеринде ӧткӱрери јакшы јаҥжыгу деп темдектеген: «Бу кӱн сенаторлор, Федерация Совединиҥ тӧс комитеттериниҥ турчылары ороонго ло албатыга тузалу јаан сурактарды шӱӱжер. Јуун Алтай Республикада ӧдӱп јат, је Москва, Челябинск, Новосибирск калаларла колбу ВКС ажыра ӧдӧр. Бистиҥ бӱгӱн шӱӱжип кӧрӧтӧн сурактарыс эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ кажы ла бӧлӱгине келижип јат ла јаҥ ла албаты-јон ортодо колбуларды чик јок јууктадарга ууландырылган».\nСпикер Артур Кохоев бу јебрен Алтай деп адаткан јерге келген айылчыларга уткуулын ийген ле бу јуунда эрчимдӱ иш кӱӱнзеген. «Быјылгы јыл Алтай Республикага тегин јыл эмес: тергее республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын ла алтай албаты Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектейт. Федерация Совединиҥ тӧс комитеттериниҥ башкараачылары, турчылары ээчиде јуунын Алтай Республикада ӧткӱрип турганы тегиндӱ эмес, алдыста турган јаан учурлу сурактар јӧптӧжӱ алар деп бодоп турум» — деп, ол айткан.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ адынаҥ сенаторлорды ла јуунныҥ туружаачыларын уткуган. «Алтай Республика — культуралык, тӱӱкилик ле ар-бӱткендик энчизи байлык јебрен тала болуп јат. Тергеениҥ 25% јери аҥылу коруда јерлерге кирип турганын темдектеер керек. Ӱкекти, Алтын-Кӧлди, Кадындагы биосфер заповедникти эске алып ийектер. Јаҥыс Чуйдыҥ јолын да алза, ол телекейдиҥ эҥ ле јарлу ла јараш јолдорыныҥ тоозына кирип јат. Туулу Алтайда экология сӱреен ару, ӱрелгелек. Бу јыл бистиҥ республикага учурлу тоолорлу јыл болуп јат. АР-дыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын ла алтай албатыныҥ Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектейдис. Бистиҥ алдыста јаан ууламјылу иштер кӧп. Олор ончозы учурлу. Ол тоодо — кичӱ изӱ айдыҥ учында Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ Кӱндери ӧдӧри темдектелгени. Бӱгӱнги ижис једимдӱ болзын, тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине камаанын јетирзин деп кӱӱнзейдим» — деп, ол айткан.\nЈуунныҥ ижи туркунына куучын-эрмекти кӧп улус айткан. Тӧс куучын бирлик јетирӱлик технологияларга кӧчӧри керегинде ӧдӧрдӧ, чокым јартамалду јетирӱлерди Федерация Совединиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Юрий Федоров, Московский областьтыҥ ЦУР-ыныҥ (Центр управления регионом) јааны Александр Тихонов, бу ок областьтыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Илья Бронштейн, ЖКХ аайынча министриниҥ ордынчызы Дмиртий Чинихин, «Центр управления методического обеспечения оптимизации процессов государственного управления» деген ГКУ-зыныҥ башкараачызы Вячеслав Соловьев, Алтай Республиканыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министриниҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Николай Степанов ло ӧскӧ дӧ улус эткен.\nБу башкараачылар куучынында јетирӱлик технологияларга канайда кӧчӧрин, олорды канайда тузаланарын, эл-јонго ло јаҥга бу система-тӧзӧлгӧлӧрдӧҥ кандый јеҥилте-болуш болорын јартаган. Московский областьтыҥ ченемелин алза, ондо ЦУР деп адалган бирлик система бӱгӱнги кӱнде иштеп баштап койгон. Областьтыҥ бастыра јӱрӱми башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱлип, кажызы ла керегинде бирлик порталда толо јетирӱлӱ аҥылу бӱкле башкаландырылган. ЖКХ, культура, транспорт, ӱредӱлик, су-кадыкты корыыры, јонјӱрӱмдик корулаш, јаҥныҥ улузына баштанулар, о. ӧ. Кажы ла бӧлӱкти алза, кижи керектӱ сурактарга карууны јаҥыс ла компьютер-ноутбук, телефон ажыра алар эмес, је онойдо ок комыдалдарын, баштануларын јаҥда отурган улуска бир тутак јогынаҥ берер аргалу. Мындый айалгада кажы ла бӧлӱкте бар јетирӱлер бу порталда белетелип калган. Кижи јаҥыс ла јаман кӱӱнземелин, комудалын, сурагын эмес, је ол ок ӧйдӧ јакшы да кӱӱнин башкарту јаҥдарга чыгара айдар аргалу. Темдектезе, бӱгӱнги кӱндеги јаҥжыккан айалганы ајаруга алзабыс, кижиге кандый бир сурагыла керектӱ органдарга барарга сӱреен кӧп ӧйин јылыйтарга келижип јат. Бир ле суракла кижи канча катап базат. Је качан бу јетирӱлик система иштеп баштаарда, улустыҥ баштанулары, комудалдары чик јок астаган деп, Московский областьтыҥ јаҥдары јетирет. Анчада ла су-кадыкты корыырында, школдордо иште, ЖКХ-ныҥ сурактарында мындый эп-арга сӱреен эптӱ деп темдектелет. Московский областьта мындый јетирӱлик эп-арга једимдӱ иштегени керегинде областьтыҥ окылу јаҥдарыныҥ адынаҥ Александр Тихонов, Ирина Минакова, Дмитрий Чинихин куучындаган.\nМындый ок эп-аргалар Челябинский ле Новосибирский областьтарда база иштеп баштаган. Бу областьтарда јетирӱлик бирлик системаны башкарту иште тузаланары элбедилген. Челябинскте иштеп турган система «Умный город» деп адалып, кажы ла ууламјы-бӧлӱктиҥ башкараачы бӧлӱктериниҥ ижинде чыгым ла кирелте јанынаҥ, кайда акча-манатты кымакайлап алар арга бар деп сурактарга каруу јандырарына ууландырылган. Башкараачы иште иштеп турган бастыра ууламјыларда чокым каруулар, эп-аргалар ла эдилетен чокым иштер темдектелген. Новосибирский областьтыҥ ченемелиле болзо, эҥ ле озо јетирӱлик бирлик системаны экономиканыҥ тӧс ууламјыларында тузаланар керек. Башкарту иште, бизнес ууламјыда мындый эп-арга сӱреен керектӱ болор. Кандый бир ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге турала, каруулу кижи толо јетирӱлерле баштамы алтамдардаҥ ала турулталарына јетире таныш болор учурлу. Мында бӱдери-бӱтпези, чыҥдыйлу, кирелтелӱ болотоны — бастыра каруулар белен болор. Оноҥ, јаҥыс ла талдалган, аҥылу улуска эмес, је анайда ок бу јетирӱлер тегин телефондор до ажыра кажы ла кижиге јетирилер аргалу болор. Кижи бойыныҥ сурагыла канча инстанция-башкартуныҥ эжигин эжиктебей, бастыра сурактарын, керектерин электрон бӱдӱмле, онлайн эп-аргала бӱдӱрип салар аргалу.\nЈуунда айдылган јетирӱлерле болзо, мындый эп-аргаларга, системага ороонныҥ тергеелери араайынаҥ кӧчӱп баштаар. Системаны једимдӱ тузаланып турган ченемел деп, Московский, Челябинский, Новосибирский областьтардыҥ ченемели темдектелет.\nФедерация Соведи келер ӧйдӧ ижинде бу ууламјыларды јасакберим аайынча јӧптӧп, быжулап койорын Андрей Клишац темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн јонјӱрӱм-экономикалык программазыныҥ јӱрӱмде бӱдери аайынча куучынды тергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин, сенаторлор Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев айттылар. Башчыныҥ темдектегениле болзо, Алтай Республикада курч сурактар кӧп лӧ олорды јарамыкту бӱдӱрери тергеениҥ башкарту органдарыныҥ эҥ ле баштапкы ижи. Республика јуртээлемдик тергее учун, эл-јоныныҥ 70%-и јурт јерде јадып иштейт ле јуртээлемдик сурактар баштапкы јерде турат. Олор: укту малды ӧскӱрери, кӱйгекке алдыртып турган јерлерди суула јеткилдеери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эдим-продукция эдип чыгарарыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирери. Онойдо ок туризмниҥ сурактары, улусты ишле јеткилдеери, эл-јонныҥ јӱрӱми једимдӱ болзын деп айалгалар тӧзӧӧри деген јаан учурлу сурактар туруп јат. Тергееде национальный ӱлекерлерле элбеде иштейт, је кӧп ууламјыларды јӱрӱмде бӱдӱрерге, Федерация Совединиҥ болужы керек. Министр Вячеслав Тупикин «Ийделӱ Алтай» деп тергеелик госпрограмма керегинде куучындады. Республиканыҥ алдында турган курч сурактарды једимдӱ бӱдӱрерине бойыныҥ камаанын јетирер кӱӱндӱ болгоны керегинде сенаторлор Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев айткан.\nЈуун ӧдӧр тушта кайралдар база табыштырылган. Россияда парламентаризмниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргени учун Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ Быйанду самаразыла Эл Курултайдыҥ јасакберим, тап-эриктерди корыыры ла јербойында бойы башкарынары аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин, Чой аймакта депутаттардыҥ Совединиҥ депутады Зоя Жданова, кӧп јылдарга улай билгирлери бийик специалисттер белетегени учун ГАГУ-ныҥ профессоры Михаил Яськов, тергеениҥ эл-јонын узак јылдардыҥ туркунына ак-чек эмдеп келген врач-пульманолог Наталия Куртомашева кайралдаткан. Спикер Артур Кохоев Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Федерация Совединиҥ јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитединиҥ аппарадыныҥ башкараачызы Полина Виноградованы узак јылдарга бӱдӱрген ак-чек ижи учун кайралдады.\nОнойдо ок јуун туркунына ВКС эп-аргала ГАГУ-ныҥ студенттери сенаторлорго курч сурактарын база берген ле олорго каруулар алган. Јуунныҥ кийнинде сурактар берер арга тергеелик СМИ-лердиҥ журналисттерине база берилген. Сурактардыҥ кӧп јарымызы башкарту иште јетирӱлик бирлик системаны тӧзӧӧри керегинде болды.


Август 2020 - Страница 3 из 12 - altaicholmon\nJыргалыс аайлу-башту ӧтсин\nОзодо кыс баланы уурдап качыратан. Атту бир канча кижи барала, кысты уурдап, качып маҥтадатан. Кӧргӧн улус сӱрӱжип барар, кӧрбӧгӧни канайтсын. Онойып кысты бойынаҥ јаан да кижиге качырар, эмезе ӱйи божогон, балдарлу да кижиге апарар. Ӧскӧ дӧ јерге качырып апаратанын јаандар айдыжатан. «Бала барган јерде, таш таштаган јерде јадар» деп озогы улустыҥ айдыжыла, кыс бала барган\nОрустар Ол ӧйдӧ Орус каандык бастыра Сибирьди jуулап алала, Тымык теҥиске jедип келген. Орустардыҥ казактарыныҥ черӱлери jуулаган jерлерде шибеелер тудулып таркаган. Бай-кӧлгӧ jеделе, ондогы монгол-дорды бойына бактырып, орустар олорды бурят деп адап салган. Удура тартышкан монголдор Калка jерине сӱрдирткен. 1689 jылда Кыдат ла Орус ороондор орто-до Нерчинскте баштапкы jӧптӧжӱ тургузылган. Ол jӧптӧжӱле болзо, манjылар орустарга\nКычырып, угуп билери база ӱредӱ\nАк-јарыкка јаҥы ла кепке базылып чыккан бичикти колына чебер алып, јаш баладый сӱӱнип, тӱрген ле кычырарга меҥдеп, энчикпей турган јиит те, јаш та улусты тууразынаҥ кӧрӱп, олор учун ӧзӧгиҥе кандый да јакшынак, јылу кӱӱн-тап, сезим табарар. Кычыратаны бӱгӱнги кӱнде база модада деген шӱӱлте бар ине. Кезик кычыраачылар сӱӱген авторлорыныҥ чыккан кажы ла бичигин сурулап, Интернет\nАлександр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан «РФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде» деген јарлыгыла Кан-Оозы аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ совединиҥ председатели Александр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты. Россия Федерацияныҥ президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан «РФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде» деген јарлыгыла Кан-Оозы аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ совединиҥ председатели Александр Матыков\nӦскӱрер эмес, ӧчӱрерге тургандарын сескилейт не…\nАвторлорды корулап… Ӧй лӧ јӱрӱм алтай тилдиҥ алдына кажы ла катап курч сурактар тургузып јат. Бӱгӱн, бу сӱрекей тӱрген кубулып јаткан телекейде, Интернеттиҥ ле јетирӱлик технологиялардыҥ ӧйинде, ас тоолу калыктыҥ тӧрӧл тилиниҥ ӱредӱчизи болоры кӱч, онызы чын. Оныҥ учун алтай тилдиҥ ӱредӱчизи јаантайын бедирениште, јаҥыртулардыҥ јолында. Ол элбек ле тереҥ билгирлӱ, кӧкси ойлу, кӧзи чокту,\nJакшы адаручыда jаман jыл jок\nАлтай Республикада Адаручылардыҥ кÿни jылдыҥ ла куран айдыҥ он тöртинчи кÿнинде öткÿрилери керегинде Jасак бу jуукта чыкты. Jурт ээлемниҥ бу ууламjызына аjару эдилип, jöмöлтö-болуш jетирер иш öткÿрилип башталганы оныҥ öзÿмине jарамыкту айалга тӧзööр эмей. Алтай jеристиҥ мöди jаан суруда – оныҥ кижиниҥ су-кадыгына тузазы, бийик чыҥдыйы, аҥылу амтамы керегинде ончозы билер. Кажы ла адаручыныҥ мöдиниҥ\nРоссияда коронавирустаҥ вакцина табылган\nРоссияда ла телекейде коронавирустаҥ «Спутник V» деп баштапкы вакцинаны Гамалеяныҥ адыла адалган тӧс јерде тапкандар, ол окылу регистрация ӧткӧн лӧ кӧптӧдӧ чыгарыларына белен. Ол керегинде президент Владимир Путин јарлаган ла Россияныҥ вакциназы турулталу деп чокымдаган. Јылына 1,5 млн вакцина чыгарар арга бар, бир дозазыныҥ баазы 500 салковой кирези болор. COVID-19 ооруныҥ Россиядагы баштапкы вакциназыныҥ регистрациязы\nДосконыҥ јанында турган ӱредӱчи артык\nАлтай Республиканыҥ эл университединиҥ ректоры Валерий БАБИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучын јаҥы 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда ӱренерге кӱӱнзеген јииттерди ӱредӱге алары јанынаҥ приемный комиссияда ӧткӧн иштиҥ аҥылузына, оныҥ турултазына ла ӱредӱниҥ ӧдӧтӧн айалгазына ла оноҥ до ӧскӧ јаан учурлу сурактарга учурлалды. —Валерий Геннадьевич, быјылгы јылда эл университеттиҥ приемный комиссиязы мынаҥ озо качан да болбогон аҥылу айалгада иштеген, Слер\n«Слер – орооныстыҥ келер ӧйи!»\nКуран айдыҥ 19-чы кӱнинде республикан башкару-ныҥ туразында тергеениҥ школдорыныҥ быјыл ЕГЭ-ни эҥ бийик баллга табыштырган ӱренчиктерин уткыган-дар. Быјыл бирлик государственный экзаменде јети выпускник јакылталарды 100 баллга табыштырган. Мындый керек-јарак ӱредӱниҥ тергеелик система-зыныҥ једимдери керегинде эл-јон билзин деген амадула бежинчи јылга улай ӧдӧт. Анда выпускниктердеҥ ӧскӧ олордыҥ адаэнелери, анайда ок ӱредӱчилери турушкан. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег\nТалдаачы 57 участок иштеер\nОныҥ темдектегениле, 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 13-чи кӱнинде Алтай Республикада јербойында кемдӱ 24 талдаачы кампания ӧдӧр. Ол тушта муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ депутаттары тудулар. Бастыра 109 мандатка 272 кандидат регистрация ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ пред-седатели Дмитрий Степановтыҥ јетиргениле, талдаштарды ӧткӱреринде 57 талдаачы участок туружар. Ӱнбериште кайда да 40 муҥ кире ӱнбереечи туружар аргалу, онызы


«Алтамчылардыҥ» jеҥӱлери арбынду ~ Звезда Алтая\n06:51 национальная культура No comments\nМосквада ӱлӱрген айдыҥ 24-28 кӱндеринде ӧткӧн «Роза Ветров» деп бастырароссиялык талдашту кӧрӱ-маргаандарда jеҥӱчил болуп, онойдо ок калыктар ортодогы балдардыҥ ла jииттердиҥ «Роза Ветров-2014» деп XX юбилейлик кӧрӱ-маргаанныҥ 2-чи степеньдӱ лауреаттары болуп, РФ-тиҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинаныҥ башкарып турган «Алтам» деп тӧс jериниҥ jаш jайалталары Алтайына jанып келди.\nБиjениҥ кӧрӱ-маргааны «ӱредӱ» деген нацӱлекерге, онойдо ок ӧдӱп jаткан jылда «Jайалталу jашӧскӱримге государстволык jӧмӧлтӧ-болуш» деген ууламjыга ла ӱзеери «Россияныҥ культуразы» (2012-2018 jылдарга) деп федерал адылу программага кийдирилген. Ол РФ-тиҥ ӱредӱ, билим ле культура аайынча министерстволорыныҥ башкарганыла иштейт. Jаан кӧрӱ-маргаанды ӧткӱрерге jӧмӧлтӧ-болужын Москваныҥ Башкарузы, Москваныҥ jондык колбулар аайынча комитеди, «Русский мир» деп фонд jетирген.\n«Алтамныҥ» ӱренчиктери, хореограф-ӱредӱчилери—Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Байрам Курдяпов, Эдуард Кызылов балдардыҥ ада-энелериле, талалык СМИ-ниҥ журналисттериле солун туштажуны Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ кичӱ залында ӧткӱрди. Jакшынак jаҥжыгу—ыраак jол-jорыктаҥ келип, туштажу ӧткӱрери.\nАлтай Республикадаҥ кӧрӱ-маргаанда биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ ӱренчиктери Анастасия Адеева, Милена Семендеева, Малика Джаткамбаева, Елизавета Рязанова, Ника Редькина, Анастасия Володченко, Арина Кудачина, Виктория Зубкова, Екатерина Санарова, Юлия Девятилова jеҥӱлӱ турушкандар. Айана Ивановнаныҥ айтканыла, кызычактарга 12-13 jаштаҥ. Jайаан ӧмӧлик эки номерле «Албаты биjези» деген ууламjыда турушкан. Баштапкы турда кызычактар «Алтайда jылдыҥ ӧйлӧри» деген тизимнеҥ «Шаҥкыраган биjе» деп биjени биjелеген. Биjеге кӱӱни АР-диҥ нерелӱ артизи А. Трифонов бичиген. Экинчи турда «Албаты эдимдериниҥ санады ла оны иште кӧргӱзери» деп jакылта болгон. Jайаан jайалталар «Кийис кебисти базаачылар» деп биjени биjелеп, тӱкти белетеп, кийис кебисти базарыла колбулу ишти бажынаҥ ала учына jетире биjениҥ тилиле кӧргӱскен. Биjени кӱӱле (албаты кӱӱзине келиштире) РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи В. Хохолков ло АР-диҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи И. Дмитриев кееркеткендер.\nТуштажу ӧйинде кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары кӧргӧн-укканыла ӱлежип тура, кӧрӱде эки муҥнаҥ ажыра туружаачы болгонын темдектеди. «Роза Ветров-2014» деген юбилейлик кӧрӱ-маргаанда башка-башка ороондордоҥ jаш jайалталар турушкан болуптыр.\nКӧрӱ-маргаандар башка-башка ууламjыларла, бӱдӱмдерле ӧткӧн. Элкем-телкем айалгада кӧрӱ-маргаандар Гнессиндердиҥ адыла адалган Российский Академияда, «Гнессинский ле Поварской» деген кичӱ залда ла кеендиктиҥ оноҥ до ӧскӧ jарлу jерлеринде ӧткӧн.\n«Роза Ветров» наjыларын jууйт» деп адалган гала-концерт Москваныҥ Башкарузыныҥ jаан конференц-залында ӧткӧн. Гала-концертте калыктар ортодогы биjениҥ «Роза Ветров-2014» деген кӧрӱ-маргааныныҥ jеҥӱчилдери, онойдо ок су-кадыгы уйан балдар—«Москваныҥ кӧгӱс байлык энчизи балдардыҥ кӧзиле» деген ӱлекердиҥ туружаачылары турушкан. Jаан сценага калыктар ортодогы «Театральная столица «Роза Ветров» деген театрал санаттыҥ туружаачылары база чыккан.\nГала-концертке кӧп тоолу номерлердеҥ jӱк ле 19 номерди талдап алган. Олордыҥ тоозында «Кийис кебисти базаачылар». Окылу жюриниҥ турчылары ады-jолы телекейде jарлу улус.\nАйана Ивановнаныҥ айтканыла, мындый кӧрӱ-маргаандарда туружары каруулу керек, ырысту учурал, jаҥыга ӱренер, таскаар jарамыкту айалга. «Алтам» ӱренерге, jаҥыртуны ченеерге белен. Шак оныҥ учун бу кӧрӱ-маргаанда турушканы тегиндӱ эмес. ӱредӱчи-хореографтарга, балетмейстерге тузалу мастер-класстар ӧткӱрилген. Ченемелдериле танышканына ӱзеери хореографтарга ӱредӱ ӧткӧнин керелеген кере бичиктер табыштырылган.\nКӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларына аҥылу, солун культурный программа болгон. Темдектезе, олор «Россия» деп театрга барып, «Красавица и чудовище» деген мюзиклди кӧргӧни, байла, качан да ундылбас. ӱредӱчи-хореографтар «Траектория сна» (модерн-балет ууламjы) деп ойынды кӧргӧндӧр. Шак бу ойын-кӧргӱзӱде «Алтам» деп школ-студияны, Бурятияныҥ Государстволык биjениҥ училищезин, Москвадагы биjениҥ Госакадемиязын божоткон, биjениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деп Гостеатрыныҥ артизи Ак-Ай Шинжина ойногон.\nJедимдӱ jол-jорыктыҥ кийнинеҥ олор Белокурихада болуп, база ла jеҥӱчилдер болуп чыкканын кайкабаска болбос. Белокурихада калыктар ортодогы XXI «Хрустальная магнолия» деген jаан кӧрӱ ӧткӧн. Мынаҥ озо ол Мальтада, Лас-Вегаста, Лос-Анджелесте, Москвада, Одессада, Сочиде ӧткӧн. Мындагы сценага «Алтамныҥ» орто бӧлӱгиниҥ кызычактарыла коштой оогош бӧлӱктиҥ он эки болчомы чыккан. Олорго jӱк ле jети jаштаҥ. Jайаан jайалталар окылу жюриге, кӧрӧӧчилерге Эдуард Кызыловтыҥ тургускан монгол албатыныҥ биjезин ле «Алтайда jылдыҥ ӧйлӧри» деген тизимнеҥ «Чаҥкыр туулардыҥ балдары» деп эки биjени сыйлады. Эки бӧлӱктиҥ кызычактары 1-кы степеньдӱ лауреаттар болуп чыкты.\nӧткӧн пресс-конференцияда биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ хореограф-башкараачылары балдарды jолду jеҥӱзиле уткыды. Темдектезе, Байрам Курдяпов jеҥил эмес иштиҥ турултазы сӱӱндирет, оморкодот, ичкери jолго тебӱ берет деп айтты. 2015 jылдыҥ чаган айында олорго Сочиде ӧдӧтӧн «Европаныҥ ижемjизи» деген jаан кӧрӱ-маргаанда туружарга белетенер керек деп чокымдады.\nЭдуард Кызыловтыҥ темдектегениле, таскадып jаткан балдарына Белокурихада ӧткӧн кӧрӱ-маргаан баштапкызы болуп jат. Jеҥӱлер, jедимдер мынаҥ да ары болор, бу jеҥӱ баштапкы ченелте болзын деп кӱӱнзеди. Балдарга баштанып, Айана Ивановна биjеге кӱӱнзеп, jилбиркеп, jалкуурбай, чылазыны jогынаҥ таскадынары, ӱренери сӱреен керектӱ деп jартады. Сценага чыгып, улусты сӱӱндирери каруулу иш деп темдектеди.\nТуштажуныҥ учкары биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ ӱредӱчи-хореографтарына, АР-диҥ нерелӱ артисттери Э. Кызыловко, Е. Чугулчинага, А. Кудачиновага, онойдо ок ӱренчиктердиҥ ада-энелерине быйанду сӧстӧр айдылды. Кӧрӱ-маргаандардыҥ jеҥӱчилдери—орто ло кичӱ бӧлӱктердиҥ jайалталары бойлорыныҥ сӱрлӱ, jараш биjелерин кӧргӱсти. Ээчий jеҥӱлерге «алтамчылардыҥ» jолы ачык болзын.


поляктап Wisława Szymborska\nполяктап Maria Wisława Anna Szymborska\nјаан изӱ айдыҥ 2 кӱни 1923(0007-02-1923)[…]\nКурник[d], Курник[d], Познанский повят[d], Великопольское воеводство[d], Польша[d]\nкочкор айдыҥ 1 кӱни 2012(0002-01-2012)[…] (88 јаш)\nӱлгерчи, бичиичи, кӧчӱреечи, эссеист, механик, литературный критик, критик\nпремия Гердера[d] (1995)\nпремия Гёте[d] (1991)\nСамуил Богумил Линдениҥ сыйы[d] (1996)\nФонд Костельскихтиҥ сыйы[d] (1990)\nВисла́ва Шимбо́рская (поляктап Maria Wisława Anna Szymborska ; (1923јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде, Бнин, эмди Курник деп кала Познаньныҥ јанында — 2012јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде, Краковто) — польшаныҥ ӱлгерчизи, Нобельдиҥ литературала сыйын 1996 јылда алган.\n2 Јайаандык ижи\nВислава Шимборская 1931 јылдаҥ ала Краковто јуртаган. 1945—1948 јылдарда польский литература ла социологияны Ягеллонский университете ӱренген, божодорго келишпеген. 1948 јылда Адам Влодека деп кижиге барган, 1954 јылда олор айрылышкан да болзо, нӧкӧрлӧр болуп арткан. Вислава 1953—1981 јылдарда краковский литературный газетте «Życie Literackie» иштеген.\n1996 јылда Шимборскаяга Нобельдиҥ литературала сыйын бергендер, «кижиликтиҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкилик ле биологиялык келтейлерин тереҥ кӧргӱскени учун» (орустап «за поэзию, которая с предельной точностью описывает исторические и биологические явления в контексте человеческой реальности»). 2012 јылда бойыныҥ Краковто айлында уйку аразында божогон.\nЈайаандык ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБаштапкы ӱлгериниҥ ады «Сӧстӧр бедирейдим» (поляктап «Szukam słowa», орустап «Ищу слова») 1945 јылда «Dziennik Polski» деп газетте чыккан. Баштапкы јуунтызы: «Оныҥ учун јӱредис» («Dlatego żyjemy», «Поэтому живём») 1952 јылда кепке базылган.\nЈайаандык ижинде Вислава философиялык, јӱрӱмдик, кӧгӱстеҥ айдыныштар, ӱргӱлјик, кокыр, бар ла јокты толо ло кыскарта айдат, гротеск те, метафора да бар Француз поэттердиҥ бичимелдерин поляк тилге кӧчӱрген.\nГётениҥ сыйы, (1991)\nГердердиҥ сыйы, (1995)\nНобельдиҥ литературала сыйы (1996)\nАк мӱркӱттиҥ ордени (2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱни)\n↑ 1,0 1,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\n↑ Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 stycznia 2011 r. o nadaniu orderów i odznaczenia — M.P. 2011 nr 32 poz. 384 (поляк.)\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Кругосвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Шимборская,_Вислава&oldid=25705"\nЈаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде чыккандар\n1923 јылда чыккандар\nКочкор айдыҥ 1 кӱнинде божогондор\n2012 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 20:37.