«Единая Россия» јаҥыртуныҥ јолында - altaicholmon\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ конференциязыныҥ улалганы кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн. Делегаттар партияныҥ республикада бӧлӱгиниҥ ижиниҥ турулталарын эдип, АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттарын тудар быјыл кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарга «Единая Россияныҥ» тооломдоры ла бир мандатту 30 округ аайынча туружатан кандидаттарды кӧстӧгӧн.\nАлтай Республикада «Единая Россияныҥ» турчылары 3952 кижи ле јӧмӧӧчилери 1590 кижи болгонын партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Эл Курултайдыҥ башкараачызы Владимир Тюлентин партийный иштиҥ турулталары керегинде јетирӱзинде айткан. Республиканыҥ парламентинде «Единая Россияныҥ» фракциязы 27 депутаттаҥ турган, јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдарда 642 депутат – партияныҥ турчылары, ол тоодо 511 кижи – јурт Советтердиҥ, 15 кижи – депутаттардыҥ Горно-Алтайсктагы Совединиҥ ле 98 кижи – депутаттардыҥ аймактардагы Советтериниҥ депутаттары.\n«Единая Россияныҥ» быјыл кӱӱк айда ӧткӱрген озолодо талдаштарына республиканыҥ эл-јоныныҥ јилбӱзи јаан болгонын Владимир Тюлентин темдектеген. Онойдо, бу талдаштарда 121 кандидат турушкан: эмдиги депутаттарла, политикалык ла јондык иште ченемелдӱ улусла коштой јиит улус, партияныҥ «ПолитСтартап» деген ӱлекериниҥ 34 туружаачызы, кандидаттар болорго кӱӱнзеген. Талдаштар ӧткӧн кӱн ӱн берер участокторго 22,3 муҥ кижи келген, бу республиканыҥ ончо ӱнбереечилериниҥ 14% кирези. «Республикада ӧткӧн озолодо талдаштарда тартыжу чыннаҥ тыҥ болгонын эксперттер темдектеген» – деп, единоросстордыҥ бистиҥ тергеедеги башкараачызы айткан.\nПартияныҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ башкараачыларына талдаштарда бир мандатту округтардаҥ кандидат болуп чыгарын «Единая Россияныҥ» генеральный совединиҥ башкараачызы Андрей Турчак јакыганын бӱдӱрип, Владимир Тюлентин бойы Эл Курултайдыҥ депутаттарын тудар талдаштарда бир мандатту округтаҥ партияныҥ кандидады болуп туружарга турганын угускан.\nПартияныҥ «Городская среда», «Детский спорт», «Безопасные и качественные дороги», «Культура малой родины» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлерин республикада бӱдӱрген иштиҥ турулталары керегинде «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко конференцияда јетирген.\nЈуунда анайда ок «Единая Россияныҥ» председателиниҥ бистиҥ тергееде јондык приемныйыныҥ башкараачызы, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Наталья Никитенко ло јашӧскӱримниҥ «Молодая Гвардия Единой России» деген јондык биригӱзиниҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Роман Гордеев эдилген иш керегинде јетиргендер.\nКӱски талдаштарда партияныҥ тергеелик тооломын баштайтан ӱч кижи конференцияда јажытту ӱнберишле јӧптӧлгӧн. Тооломды сенатор, партияныҥ «Историческая память» деген ӱлекериниҥ координатогры Татьяна Гигель баштайт, оны ээчий башкараачы ишчилердиҥ «Лидеры России» деген текшироссиялык конкурсыныҥ јарымфиналына Алтай Республикадаҥ јеҥӱчил болуп чыккан сок јаҥыс кижи Айдар Мызин ле аргачы, рафтинг аайынча спорттыҥ узы Сергей Тимошенский турадылар. Бу улусты делегаттар бирлик кӱӱнле јӧптӧгӧн.\nКонференцияда анайда ок партияныҥ текши тооломыныҥ тергеелик он бӧлӱгине кирген улус јӧптӧлгӧн.\nБир мандатту округтарда партиядаҥ туружатан мындый кандидаттар кӧстӧлгӧн:\n1-кы округ – «Ноосфера» банктыҥ башкартузыныҥ председатели, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко\n2-чи округ – РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызыныҥ болушчызы Артур Кохоев\n3-чи округ – С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган коммерциялык эмес кӧмзӧниҥ директоры Радмила Пекпеева\n4-чи округ – Горно-Алтайск каланыҥ башкартузыныҥ юрисконсульты Ирина Лазарева\n5-чи округ – депутаттардыҥ Горно-Алтайск каладагы Совединиҥ депутады Игорь Яимов\n6-чы округ – РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутадыныҥ болушчызы, депутаттардыҥ Горно-Алтайск каладагы Совединиҥ депутады Петр Попошев\n7-чи округ – Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Государстволык оркестриниҥ јайаан башкараачызы, депутаттардыҥ Горно-Алтайск каладагы Совединиҥ депутады Владимир Кончев\n8-чи округ – «Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязыныҥ» тергеелик штабыныҥ башкараачызы Роман Гордеев\n9-чы округ – Ортолыктагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры, јурт Советтиҥ депутады Эзен Сюйлешев\n10-чы округ – Кош-Агаш аймакта крестьян-фермер ээлемниҥ башкараачызы Ержанат Бегенов\n11-чи округ – Казахский јурт јеезениҥ депутады Самат Кагарманов\n12-чи округ – Майма аймакта крестьян-фермер ээлемниҥ башкараачызы, депутаттардыҥ Майма аймактагы Совединиҥ депутады Сергей Шмаков\n13-чи округ – Майма аймактыҥ тындулардыҥ ооруларыла тартыжар станциязыныҥ башкараачызы, депутаттардыҥ Майма аймактагы Совединиҥ депутады Михаил Коновалов\n14-чи округ – «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы, Алтай Республиканыҥ депутады Алена Казанцева\n15-чи округ – «Сельчанка» газеттиҥ корреспонденти Ольга Волосовцева\n16-чы округ – Майма аймакта крестьян-фермер ээлемниҥ башкараачызы, Алтай Республиканыҥ депутады Рашид Атажанов\n17-чи округ – Оҥдой аймактыҥ башкартузында культура, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱктиҥ јааныныҥ ордынчызы Артем Суркашев\n18-чи округ – аргачы, депутаттардыҥ Оҥдой аймактагы Совединиҥ депутады Аткыр Амыев\n19-чы округ – депутаттардыҥ Турачак аймактагы Совединиҥ депутады Владислав Рябченко\n20-зинчи округ – Алтай Республиканыҥ Роспотребсоюзыныҥ совединиҥ председатели, депутаттардыҥ Турачак аймактагы Совединиҥ депутады Сергей Ложкин\n21-чи округ – пенсионер Николай Туденев\n22-чи округ – телевизионный берилтелер береечи тӧс јердиҥ филиалыныҥ инженери, Алтай Республиканыҥ депутады Айдар Тазрашев\n23-чи округ – Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин\n24-чи округ – Кӧзӱлдеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры, депутаттардыҥ Кан-Оозы аймактагы Совединиҥ депутады Ай-Сулу Ябыева\n25-чи округ – Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин\n26-чы округ – Мультадагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры Мария Кабудыкова\n27-чи округ – аргачы Юрий Суртаев\n28-чи округ – Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов\n29-чы округ – «Горно-Алтайавтодор» учреждениениҥ јааныныҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Александр Казаченко\n30-чы округ – Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева.\n«Быјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда тартыжу эрчимдӱ ӧдӧри сезилет, кандидаттарга эдилген некелтелер јаан болор – деп, «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Владимир Тюлентин журналисттерге айткан. –Тергеелик бӧлӱктиҥ јуукта ӧткӧн конференциязында бис АР-дыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидат эдип О. Л. Хорохординди кӧстӧгӧнис. Эмди партияныҥ тооломдорыла, бир мандатту округтарла талдаштарга чыгатан кандидаттарды јӧптӧдис. Озолодо талдаштарда јеҥӱ алган ончо кандидаттар партияныҥ јӧмӧлтӧзин алган. Тургускан амадубыс – партия учун ӱнбериште быжу јеҥӱ алары, бир мандатту округтарда канча ла кире кӧп кандидаттарысты ӧткӱрери ле парламентте партияныҥ ийделӱ фракциязын тӧзӧп, республиканыҥ эл-јоныныҥ тузазына тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ једимдӱ иштеери болуп јат».\nОрооныстыҥ башкарузыныҥ, бистиҥ президенттиҥ јаҥыртуларга ууламјызын јӧмӧп, «Единая Россия» кӧп јиит улусты талдаштарга чыгарган, јӱк ийде-кӱчтӱ политикалык биригӱ мындый ишти эдер аргалу деп, Татьяна Гигель темдектеген. «Бис тергеебистиҥ албаты-јоны амыр-энчӱ јатканыла, јеристиҥ кеен-јаражыла оморкойдыс, мында јаткан улузысты баалайдыс. Республиканыҥ эл-јоны аргалу јадары, кажызы ла керектӱ болоры, јиит улус ӧскӧ тергеелерге барбазы – алдыста турган тӧс иштердиҥ бирӱзи. Бӱдӱретен иштерис сӱрекей јаан ла олорды кӧдӱрип чыгарга кажы ла кижиге јер табылар» – деп, ол темдектеген.\n«Тургуза ӧйдӧ мен Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ сурактарыла иштейдим. Бис тергеебистиҥ ӧзӱми аайынча улустыҥ айткан шӱӱлтелерин јууйдыс. Эл-јонныҥ, јурт јерлерде јаткандардыҥ тургузып турган сурактары, тергеебистиҥ ӧзӱми аайынча улустыҥ шӱӱлтелери республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына кирери, «Единая Россияныҥ» программазында ајаруга алынары – партияныҥ кереги болор учурлу деп сананадым» – деп, Айдар Мызин темдектеген.\nПартияныҥ «ПолитСтартап» деген ӱлекериниҥ туружаачызы болгонын Сергей Тимошенский угузып, партияныҥ кадрларды јаҥыртар, оноҥ до ӧскӧ дӧ ӱлекерлери сӱрекей јаан учурлу болгонын, олор јӱрӱмде иштегенин ле тузазын јетиргенин Сергей Тимошенский журналисттерге айткан: «Иштеер јаҥы јерлер тӧзӧӧри – бистиҥ тергеениҥ алдында турган курч сурактардыҥ бирӱзи. Мында аргачылыкты, анчада ла јуртта јаткан, туризмде иштеген аргачыларды јӧмӧӧри јаан учурлу деп сананадым. Алтай Республикага туризм јаҥыс та иштиҥ ууламјызы эмес, је анайда ок культуралык энчибистиҥ бӧлӱги болуп јат. Бу сурактарла иштеерге мен бар ончо арга-кӱчимди береге белен».


Устардыҥ калазы — тӱӱкибистиҥ кӱскӱзи - altaicholmon\nАйдарга да уйатту, је улу Улаганда мен бу јуукта ӧткӧн Эл Ойынла колбой баштапкы катап болдым. Jолой кӧлӱктиҥ кӧзнӧгинеҥ ле айрылбадым ошкош. Кандый бийик, баатырлардый, уйуктап јаткан јаан, куулгазынду, јебрен тындулардый кырлар, кайыр кайалар, јарык кӧк-јажыл чакпынду суулар… Алтайыстыҥ ар-бӱткениниҥ агарузы санааларымды учуртып, кӧзимниҥ алдыла чактар кайра ӧткӧн керектер, чӧрчӧктӧр, баатырларыс, ада-ӧбӧкӧлӧрис, тӱӱкибис шуулап ӧдӱп тургандый болды. Муҥ јылдарга бу кырлар нени кӧрбӧди болбой: та кемниҥ де сӱӱжин, ырызын, та кемниҥ де ый-сыгыдын, јуу-согуштарын… Та кемдер де олордыҥ кӧзинче аргаданып, ӧрӧ чыккан, ӧскӧн, та кажы да албаты короп, кайылып калган…\nЧактар ӧткӱре ӧдӱп келген алтай албатыныҥ эмдиги ӱйези Эл Ойын байрамын бу кырлардыҥ ортозында турган Улаган јурттыҥ Межелик ӧзӧгинде ӧткӱрерге јуулыжып калды. Эл Ойында мен Устардыҥ калазы керегинде бичиирге сурангам. Байрамду јерде оныҥ тӧс айылы ла кӧрӱлер ӧткӱрер јабынтылары сценадаҥ, ипподромноҥ тууразында тӱс, телкем јерде, аймактардыҥ айылдарыныҥ ортозында турган. Мында албатыныҥ јайаандык узаныжыныҥ эдимдериниҥ јаан кӧрӱзи, Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ конкурсын јеҥген 4 јондык биригӱниҥ јондык-культуралык солун ӱлекерлериниҥ таныштыру-кӧргӱзӱлери болгон. Онойдо ок Алтай ла Кадындагы государстволык заповедниктердиҥ јайаандыгын кӧргӱскен «Ар-бӱткенниҥ телекейлик энчизи», Туулу Алтайдыҥ јурукчыларыныҥ иштериниҥ кӧргӱзӱзи, якут ла алтай устар баштаган «Темир кайылтарыныҥ» ӱредӱзи, «Ямаха-музыка» компанияныҥ јааны Иван Хромовло туштажу ӧткӱрилди. Кыскарта айтса, Устардыҥ калазы эки кӱнниҥ туркунына албатылык јаҥжыгуларга тайанып эткен кӧс кылбыгар јараштарла, культурабыска, тӱӱкибиске, келер ӧйиске учурлалган јилбилӱ куучындарла, кӱӱле толо болгон.\nКӧдӱриҥилӱ ачылта кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде тал-тӱште башталды. XVI Эл Ойындагы албатыныҥ јайаандык узаныжыныҥ эдимдериниҥ кӧрӱзин АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева ачты. Ол калада тергеебистиҥ ончо толыктарынаҥ 100-теҥ ажыра албатылык устардыҥ иштери кӧргӱзилерин темдектеди. Албатыныҥ кееркедип эткен кийимин, агаш, темир, той-балкаш, таш, кийис, тере, алу тере, сӧӧк, тос, сабалак, учук, јинји — бу ончо не-немелердеҥ јазалаган эдимдерди кӧрӱп оморкозын, керек дезе, олорды Эл Ойынга јӱргениниҥ кереези эдип садып алзын деп кычырды. Садулу кӧрӱ-выставканы эки кӱнге тегин кӧрӧӧчилерле кожо маргаандык јаргычылар шиҥдеер. Анчада ла устыҥ ижиниҥ солуны, чыҥдыйы ла албатылык јаҥжыгуларга тайанганы ајаруга алылар болды. Кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде кӧрӱниҥ турулталарыла јеҥӱчилдерге тӧс сценада кайралдар табыштырылары јарлалды.\nЭэчиде сӧс Эл Курултайдыҥ акча-манат, каландар ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааны Сергей Ефимовко берилген. Ол база катап јуулгандарды каланыҥ устарына јӧмӧшсин деп кычырып, Улаганныҥ агару јеринде ӧдӱп јаткан байрамла ончозын уткыды.\nАР-дыҥ культура аайынча министри Ольга Антарадонова Туулу Алтайдыҥ јурукчыларыныҥ «Агару, байлу Алтай» деген кӧрӱзин ачты.\nТергеениҥ национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ јааныныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Людмила Варванец Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ конкурсын јеҥген 4 јондык биригӱниҥ јондык-культуралык солун ӱлекерлериниҥ таныштыру-кӧргӱзӱлерин ачып, олор керегинде куучындаган. 2017-2018 јылдардыҥ туркунына бу 4 биригӱниҥ ӱлекерлери: «Jебрен кӱӱ ле кӱӱлик ойноткы «Скифтердиҥ арфазын» орныктырары», башкараачызы С. Катынова («Культурно-исторический центр» АНО); «Кайчы — алтай албатыныҥ јаҥжыгуларыныҥ коручылдары», башкараачызы А. Матина («Алтын Казык» деген талалык јондык биригӱ); «Кӧчкӱндердиҥ энчизи», башкараачызы А. Таханова («Алтай кийис» деп талалык биригӱниҥ јааны); «Алтайда алдынаҥ бери јаткан албатылардыҥ байлыгы», башкараачызы Л. Пешперова (ас тоолу тургун калыктардыҥ биригӱзиниҥ јааны), бу биригӱ кеми 27 млн салковой акча јӧмӧлтӧ-болуш алган. Эмди олор јаан учурлу ижин эрчимдӱ бӱдӱрип, албатыныҥ культуразы, тили, јаҥжыгулары јаркынду келер ӧйгӧ там ӧҥжип, ӧзӱп, ичкери барарында јаан камаанын јетирет.\nКажы ла ӱлекердиҥ туружаачылары кӧрӧӧчилерге кыскачак ӱредӱ ӧткӱрип, јилбиркетти. Оогош болчомдорго анчада ла јинјидеҥ јарангыштар јазаары јарады. Jаан улус аҥылу ајаруны темир согор якут ус А. Даниловтыҥ ла јарлу јерлежис А. Кухаевтиҥ темир кайылтып, оноҥ эдимдер урарына этти («Энчи» деген ӱлекер). Бу јилбилӱ керекке устар јерине ле кӱп ошкош печке салып, оны кызыдып, кӱӱнзегендерге темир руданы, јепселдерин кӧргӱзип белетенди. Эҥирде, печкениҥ изӱзи једе берерде, чӱмдӱ кӧргӱзӱ башталып, темирдеҥ якут ӱлдӱлер урулды.\nКӧрӱ ӧдӱп јаткан јабынтылардыҥ јанында јаантайын кӧп улус болды. Лавканыҥ ол јанында турган устарга јууктап та болбозыҥ — олордо бош јок. Саду, јӱс сурактар, алар, берер… Кандый јара-а-аш! Тудып кӧрӧргӧ јараар ба? Баазы канча? Ненеҥ эткенигер? Кӱч пе? Узак па? Сэлфи јараар ба? Тууразынаҥ кӧрзӧ, чек мӧткӧ јуулган адарулар кыймырап јаткан ошкош. Кажы ла эдим улуска јараш, јилбилӱ ле аҥылу.\nЭл Ойынныҥ ээлериниҥ устарыныҥ ортозында саал сӧӧктӱ Алексей Темдековтыҥ эдимдери кӧп болды. Ол јаштаҥ ала јуранарын сӱӱген. Орооныстыҥ тӧс калазында јӱрӱп, тӱндӱк албатыларла таныжып, олордоҥ тындулардыҥ сӧӧгиле иштеерине ӱренген. Бери ол сыгынныҥ сӧӧктӧринеҥ, мӱркӱттиҥ канаттарынаҥ эткен јарангыштар, айуныҥ тырмагынаҥ эткен коручылдар экелген. Алексей онойдо ок Пазырык ууламјыла кееркедилген бӧрӱктер шидейт, Пазырыктыҥ графиказыла иштейт.\nУрганчы сӧӧктӱ Татьяна Тойдонова кӧстӧп јурап, таштар, мӱӱстер јарандырат, арајан урар айактар эдет. Алты баланыҥ энези саал сӧӧктӱ Ольга Чулунова 2009 јылда кийис базарына ӱренип, эмди улуска јымжак, јылу јабынчык, тӧжӧк лӧ оноҥ до башка эдимдер јазайт. Бу јилбилӱ узаныжында ого ончо балдары јӧмӧлтӧ. Эҥ оогожы да, 4 јашту уулчагы, кийис болчоктор јазап ийер аргалу.\nКӧрӱде Кӧксуу-Оозынаҥ 30 кире устыҥ эдимдери кӧргӱзилген. Олордыҥ ортозында ченемели јаанап калган устардыҥ чыҥдыйы бийик иштери кӧп деп билдирди. Аймактыҥ культура бӧлӱгиниҥ методизи Евгения Скребецтиҥ айтканыла, кезик јайаандык туралар Jурукчылар бирлигиниҥ турчыларыла да јаба иштегилейт. Оймонныҥ лавказы агаш, баалу таштар ла јести бириктирген эдимдериле, бӧс согуп јазаган кебистериле, орус албатыныҥ кийис кебиле аҥыланып турды. Меге анчада ла Эл Ойынга келиштире јазаган алтай матрешка-наадай јарады. Бир јанында чегедектӱ, тулуҥдарына јыламаштар тагынган келин, экинчи јанында алтай кебин кийген эр кижи јуралган. Алтай бычкак бӧрӱктӱ, ӱстинеҥ кӧрзӧ, бир бӧрӱктий эш-нӧкӧрлӧр, олор бой-бойыла тудуш.\nОҥдой аймактыҥ кӧрӱзи јаҥжыкканы аайынча агаштаҥ кескен эдимдериле бай болды. С. Урчимаевтиҥ, Э. Кокулевтиҥ скульптураларынаҥ бӱдӱн чӧрчӧктиҥ бӧлӱктерин де танып ийерге јараар болды. Алдында јуртаган сойоҥ сӧӧктӱ кам Сармас эмчиниҥ агаштаҥ кескен сӱри ээзиниҥ су-кадыгын корызын деген санаала эдилген. М. Ечешева, Л. Кашева, М. Бабаева јарын сӧӧктӧҥ, той балкаштаҥ, кийистеҥ эткен эдимдерин кӧргӱскен. Олордыҥ ортозында 12 јарынга јуралган кӱнчыгыш јылтоолош, бычкак бӧрӱкке тӱҥейлеп эткен кийис бӧрӱктер, кийис алтай наадайлар, јуруктар ла о. ӧ. Бу улус алдынаҥ ла бери бойлоры узанып, эбин табып, јӱзӱн-башка материалдарла иштейт. Н. Аелдашев ченемели јаан ус, ол кажы ла Эл Ойынга келип, улусты бойы эткен каҥзаларыла, камчыларыла, отыктарыла, комустарыла, эр-јепселиле соныркадат.\nУстардыҥ калазыныҥ ӱзе јараштарын бичип те болбозыҥ. Ончозы јилбилӱ, кажызы ла аҥылу, јараш. Бу улустыҥ узын кайкап, олорло оморкоп, сӱӱнип турарыҥ. Ӧскӧ тергеелердеҥ, ороондордоҥ келген айылчылар да соныркап, кажызы ла кереес эдип, Алтайыстыҥ оогош то болзо, ӱлӱзин алып турды. Jайалталу јерлештерис иштеринде бойыныҥ культуразына, тӱӱкизине, јаҥжыгуларына тайанып, агару ар-бӱткениниҥ јаражын кӧргӱзип, телекей ичинде албатызыныҥ адын оноҥ до бийик кӧдӱреринде алаҥзу јок.


Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны! Слерди Јастыҥ ла иштиҥ байрамыла акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум! - altaicholmon\nБистиҥ тергее бойыныҥ ишмекчилериле, эткен керегиниҥ устарыла – врачтарла, мед-ишчилерле, ӱредӱчилерле, таскадаачыларла, јурт ла агаш ээлемдердиҥ специалисттериле, спортчыларыла, культураныҥ ишчилериле, фермерлерле, аргачыларла мактадат. Бӱгӱн Алтай Республиканыҥ оморкоп турган ончо керектери – ол кажы ла кижиниҥ ижиниҥ турулта-једими.\nПрофессиязында эҥ артык улузыс јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде јаҥыртылып турган Кӱндӱниҥ доскозыныҥ лауреаттары болуп јат. Олор бойыныҥ керегиниҥ профессионалдары, бистиҥ республиканыҥ ла текши Россияныҥ ӧзӱмине узак јылдарга иштеп јӱрген улус.\nАнчада ла коронавирустыҥ југуш оорузыныҥ ӧйинде иштеп јӱрген врачтарга ла медицинаныҥ ишчилерине бийик профессионализми, сыныкпас кӱӱни ле ижинде каруулузы учун аҥылу быйанымды айдадым. Бӱгӱн пандемия јабызап туру, тудуулар араайынаҥ јоголот, је олор југуш оорула тартыжарына ла улусты аргадаарына качан да белен.\nСӱӱген керегине бастыра јӱрӱмин берген, је бӱгӱн де тууразында артпай, ченемелиле ӱлежип, республиканыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ туружып турган ветерандарга јаан быйан. Олордыҥ кӧбизи иштеп јӱрет ле јиит специалисттерге билгирлерин берет.\nТуулу Алтай – ол кайкамчылу ар-бӱткендӱ, байлык культуралу ла јебрен тӱӱкилӱ тергее. Быјыл бис Алтай Республиканыҥ бир канча байрамдарын темдектейдис – Ойрот автоном областьтыҥ 100 јылдыгын, Чуйдыҥ јолыныҥ 100 јылдыгын, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ 100 јылдыктарын. Ончо једимдерис артар ла келер ӧйдӧ там кӧптӧӧр деп бӱдедим. Бис јаан ӱлекерлерди бӱдӱрерге бастыра аргаларды тузаланарыс ла јаҥы ажуларды јеҥӱлӱ ӧдӧрис!\nЈуук јылдарда биске јурт ээлемде иштеерине ле «Туулу Алтай» деп темдектӱ, экология јанынаҥ ару продукция иштеп аларын эрчимделтерге (онызы санкциялардыҥ ӧйинде јаан учурлу) јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ тыҥ иштенер керек. Республиканыҥ экономиказын ӧскӱреринде ол эҥ учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат.\nОнойдо ок бис инвестициялар јилбиркедип, јонјӱрӱмдик учурлу јаҥы объекттер тӧзӧӧрин, инфраструктураны ӧскӱрерин, айландыра јаткан јерлерди јарандырарын, јаҥы туристический ууламјы-иштер тӧзӧӧрин темдектейдис. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, бис ончо уур-кӱчтерди ӧдӧрис ле јединген једимдерисле оморкоорыс.\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны, слердиҥ ижигер учун, эткен керегерде каруулу болгонор учун быйан. Амыр-энчӱ, једимдер ле эҥке-тоҥко јӱрӱм кӱӱнзейдим! Бу байрам слердиҥ јӱрегерде ийде-кӱчигерге бӱдӱмјини тыҥытсын, бастыра јакшы ижемјигер ле амадулараар бӱтсин!\nО. Л. ХОРОХОРДИН,\nАлтай Республиканыҥ башчызы,\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели


20.11.2017 - altaicholmon\nЧуйдыҥ јолыныҥ 70 километри…\n2017 јыл башталганынаҥ бери Алтай Республикада Чуйдыҥ јолыныҥ 76 километриниҥ чыҥдыйы бийиктедилген деп, «Алтай» Упрдордыҥ пресс-службазы јетирет.\nАР-га 19 миллион салковой келишкен\nБу јыл башталып турарда, Россия Федерацияныҥ Башкарузы јӧп јараткан. Ондо областьтарга, крайларга, республикаларга ла округтарга субсидия-акчаны ӱлештирери керегинде айдылган.\nГорно-Алтайскта В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧри ле аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nАс эмес картошко јуунадылган\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, быјыл аймактар 180 муҥ гектар јердеҥ 304 тонна маала ажын, 948 тонна картошко, ол тоодо ӱренге баратан талдама 18 тонна картошко јуунаткан.


Айалга шиҥжӱде тудулат - altaicholmon\nБу јуукта ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Горно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ кӧп тоолу ӱренеечилери эмчиликке јаттыргызылган. Мындый јаан чочыдулу айалга боло бергениле колбой Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ведомстволор ортодо экстренный јуун ӧткӱрген.\nАнда Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы-ныҥ, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерство-зыныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ, ӧрӧ адалган школ-интернаттыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин балдар оорыырда, школ-интернаттыҥ башкартузы андый айалга боло бергенин јажырганын, кату карантин учреждениеде ӧйинде тургузылбаганын темдектеген.\nКочкор айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала школ-интернатта инфекция таркап баштаган. Оноҥ улам эмчиликтиҥ инфекционный бӧлӱгине аденовирусту деп серемјилеткен 27 бала јаттыргызылган. Шиҥжӱ ӧткӱрилип, ӱренчиктерге ууры орто ло јеҥил кемдӱ «острый гастроэнтерит» деген диагноз тургузылган, тӧрт балада аденовирус ооруныҥ возбудители табылган.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Ольга Саврасованыҥ јетиргениле, су-кадыгыныҥ айалгазы коомойтып турган деп баштапкы комыдалдар тӧрт баладаҥ кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде болгон. Баштары оорып турган ла эди-каны изип чыккан бу балдар балдардыҥ республикан эмчилигине аткарылган. Оорыган балдардыҥ тоозы оныҥ кийнинеҥ кӧптӧй берген.\n«Тургуза ӧйдӧ ведомственный шиҥжӱ тӧзӧлгӧн, дезинфекционный иштер ӧткӱрилген. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ предписаниезине тӧзӧлгӧлӧнип, кочкор айдыҥ 13-чи кӱнине јетире карантин јарлалган» — деп, Ольга Саврасова айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла болзо, эпидемиологический шиҥжӱ ӧйинде ӱредӱлик учреждениениҥ јамылу улузы балдар оорыганын јажырганы темдектелген. Мынаҥ улам инфекция школдыҥ ӱренеечилери ортодо таркаар айалга боло берген. Балдар ортодо быжу медициналык шиҥдеш ӧткӱрер иш тӧзӧлбӧгӧн.\nБу ок ӧйдӧ Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Леонид Щучинов школ-интернатта боло берген айалга керегинде тергеениҥ башкараачызына ӧйинде айтпаган.\nТургуза ӧйдӧ бастыра ӱренчиктер медициналык шиҥжӱ ӧдӧт. Интернаттыҥ ашканазында, группаларда ла кыптарда адакы дезинфекция ӧткӱрилген ле дезинфекционный режим тыҥыдылган. Инфекция кайдаҥ, канай табылганын јартаары јанынаҥ эпидемиологический шиҥжӱ улалганча.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко тергеениҥ башчызын тургуза ӧйдӧ балдардыҥ јӱрӱмине чочыду јок болгон деп бӱдӱмјилеген ле ӱч балада ууры орто кемдӱ острый инфекционный гастроэнтерит, арткандарында бу ооруныҥ јеҥил бӱдӱм-кеми темдектелгенин айткан. Министрдиҥ угусканыла, оорыган балдардыҥ бастыразы керектӱ эмдешти алат. «Эртен тӧрт бала эмчиликтеҥ чыгар. Бактериологический шиҥжӱлердиҥ турулталары олордо отрицательный» — деп, министр айткан.\nМындый учуралдар болбос керек, је качан мындый айалга боло берген соҥында, јаҥдар керектӱ иштерди тӱрген ӧткӱрер учурлу болгонын Олег Хорохордин темдектеген. «Бис балдарга керектӱ болушты јетирер, айалганы шиҥдеер, нениҥ учун мынайда боло бергенин оҥдоор ло мындый айалгалар школ-интернатта да, тергеениҥ ӧскӧ дӧ социальный учреждениелеринде болбозын деп, керектӱ иштерди ӧткӱрер учурлу» — деп, ол айткан.\n«Бу айалгала колбой ведомстволор ортодогы камысты башкарары Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтеневке молјолгон. Профильный ведомстволорло ӧмӧ-јӧмӧ ишти аайлу башту тӧзӧӧр лӧ бурулу улусты каруузына тургузары аайынча шӱӱлтелерди эдер керек» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nЭмди бу айалгала колбой бӱгӱнги кӱнде кандый иштер ӧткӱрилип турганын кӧрӧктӧр.\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразы ӱредӱлик организацияныҥ ӱренеечилериниҥ су-кадыгын корыыры керегинде јасакберимниҥ некелтелери бузулган ба деп шиҥжӱ ӧткӱрет. Оныҥ турулталары аайынча, тӧзӧлгӧ бар болзо, прокурордыҥ јанынаҥ чокым ајарулар болор.\nЭмчиликке јаттыргызылган 27 баладаҥ тӧртӱзи јазылып, эмчиликтеҥ чыккан. Арткан 23 баланыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы кем јок, керектӱ эмденишти олор толо кеминде алат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы школ-интернатта шиҥжӱ ӧткӱрип, санитарный јасакберимниҥ некелтелерин бускан ла оноҥ улам балдар оорыган кӧп тоолу учуралдар болгонын темдектеген. Специалисттер школ-интернатта балдарды Роспотребшиҥжӱле јӧптӧлбӧгӧн аш-курсакла азыраганын илелегендер. Белен курсактарга эдилген санитарный некелтелер бузулган учуралдар темдектелген, курсактар такыптаҥ изидилген, балдар таҥынаҥ гигиенаныҥ некелтелерин бузуп турган ба деп ајару эдилбеген, балдарды бракеражты ӧтпӧгӧн курсакла азыраган учуралдар болгон, тӧжӧк-јастык, коларткыштар ӧйинде солылбай турганы јарталган, кыптарды, туалеттерди арутаар иш чыҥдый эдилбеген. Дезинфекция аайынча иштер ӧткӱргенде, дезинфекцияныҥ ӧйи ӧдӱп калган чейинтилери тузаланылган.\nЭпидемиологический шиҥжӱ ӧйинде ӱредӱлик учреждениениҥ башкартузы балдар оорыганын јажырганы темдектелген. Балдардыҥ медициналык шиҥдежи јазап ӧткӱрилбеген. Школ-интернатка карантин салынарда, оорып турган балдар кала тыштындӧӧн барып јӱрген, ӱредӱлӱ заведениениҥ ишчилери балдарды бойлоры эмдеген. Тургуза ӧйдӧ школ-интернаттыҥ бастыра ӱренеечилери медициналык шиҥжӱге алылган.\nИлелелген бузуштар аайынча юридический лицого ло јамылу улуска административный керек ачылган.\nОорыган балдардаҥ алынган материалдар аайынча лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрилген ле РНК норовирус болгоны темдектелген. Оору кандый шылтактардаҥ улам табылганын, инфекция канайда таркаганын јартаары аайынча эпидемиологический шиҥжӱ иш улалат. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы айалганы шиҥжӱде тудат.\nБис балдар тӱрген јазылып, ӱредӱзин улалтарына иженедис.


Эл Ойынды ӧткӱрер јаан арга Ойбокто бар - altaicholmon\nЭл Ойынды ӧткӱрер јаан арга Ойбокто бар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кан-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкта бололо, Ойбок ӧзӧктӧ площадканы кӧргӧн.\nКелер јылда алтай албатыныҥ тергеелер ортодо Эл Ойын байрамын шак ла бу јерде ӧткӱрери темдектелет. Бу јерди ӧдӱп јаткан јылдыҥ башталганында талдап алгандар. Озолондыра темдектелгениле, байрамды јаан изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде ӧткӱрер керек болгон. Је коронавирус оору таркаганынаҥ улам ороондо кӧп албаты-јон јуулып, туружып турган бастыра керек-јарактарды ӧткӱрери токтодылган. Оныҥ да учун тергеениҥ башкараачызы байрамды 2021 јылда, Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгы темдектелер тушта ӧткӱрери керегинде јӧп јараткан.\nОйбок ӧзӧк Кан-Оозы јурттыҥ гран-кыйузында турат. Мында культурно-соотошту керек-јарактар ӧткӱрерге кеми 60 гектар јерде «Омбо» деген этно-культурный тӧс јер, спорттыҥ маргаандарын ӧткӱрер јерлӱ ипподром тудулган. Анайда ок саду-соотоштыҥ объекттерине, байкандардыҥ калачагына, кӧлӱктердиҥ турлуларына јерлер бар.\n«Этно-культурный тӧс јерде «Устардыҥ калазы» деген кӧргӱзӱ тӧс јер тӧзӧлӧр, мында ла муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ айылдарыла таныштыру болор. Ипподромдо «Кӧк-Бӧрӱ» ойын ла командалар ортодо маргыжулар ӧткӱретен јер бастыра некелтелерге келижет, трибуналарда 1,5 муҥнаҥ кӧп улус отурар аргалу. Тӧзӧлгӧн инфраструктура албатыныҥ ойындарын бийик кеминде ӧткӱрер арга берер деп бодоп турум» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаковтыҥ темдектегениле, бастыра объекттер электролиния-ларга колболгон ло таҥынаҥ скважиналарлу. Ол тергеениҥ башкараачызына байрам ӧйинде иштейтен объекттердиҥ јурук-схемазын кӧргӱскен.\nЭл Ойын јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јарлу, эмдиги ӧйдиҥ бу байрамыныҥ тӱӱкизи 1988 јылда башталган. Ого бастыра республикадаҥ, Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринеҥ, гран да ары јанынаҥ айылчылар јуулыжат.\nФестивальдыҥ ачылтазы тушта сӱрлӱ театрализованный кӧргӱзӱ ачык теҥериниҥ алдында ӧдӧт. Байрам тушта кӱреш, ок-јаадаҥ адары, ат јарыш, таш кӧдӱрери, камчыла согоры, алтай шатра ла спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери аайынча маргыжулар ӧдӧт. Анайда ок башка-башка конкурстар, артисттердиҥ ойын-концерттери, устардыҥ кӧрӱ-јарымказы ла оноҥ до ӧскӧ керек-јарактар болот.\nЭл Ойын керек-јарактардыҥ јыл туркунына EventsInRussia национальный календариниҥ эҥ артык дегендериниҥ топ-200 тооломына бир канча катап кийдирилген, анайда ок туризм бӧлӱкте Russian Event Awards национальный сыйдыҥ «Туризмниҥ эҥ артык этно-культурный кереги» номинация аайынча Гран-призин алган.


«Улусла иштеп тура, улуска иштейдим» - altaicholmon\n«Улусла иштеп тура, улуска иштейдим»\nАкташтагы јурт администрация, иштеер кӱнниҥ башталганы. Приемныйда бир канча кижи, олордыҥ кажызында ла бойыныҥ сурактары. Олорды ончозын эҥ ле озо Улаган аймак тӧзӧлмӧниҥ јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Аягоз Толегутаевна Джакипова уткуп јат.\nКемге де билези эмезе јаткан јери керегинде справкалар керек, база та кем де «Похозяйственный книгадаҥ» выписка сурап јат. Эмезе архив-кӧмзӧдӧҥ тӱрген справка керек, база бирӱзи бойыныҥ сурагы аайынча јартамал-консультация аларга сакып јат.\nАягоз Толегутаевна токыналу, эптӱ ле јарамыкту айалгада бойыныҥ ижин баштап ийди. Келген улустыҥ кажызын ла ајарулу угат.\nАягоз Джакипова Акташтагы администрацияда 2012 јылдаҥ ала иштеп јат. Бӱгӱн текшироссиялык байрамныҥ алдында бис оныҥ бойыла, иштеп јаткан ижиле кычыраачыларды таныштырадыс.\nАягоз Кош-Агаш аймактыҥ Актал деген јуртында Сулеймановтордыҥ билезинде чыккан. Јан ла нак биледе 7 бала болгон. Энези Клара Чыныбаевна казанчы, адазы дезе Толегутай Нурмухаметович Калининниҥ адыла адалган колхозто койчы болуп иштеген. Аягозко 3 јаш болордо, адазы амырап калган. Энезине ончо кату-кабыр ишти бойына апарарга келишкен. Ол балдарын кара јаҥыскан таскаткан. Олор, бойлорыныҥ чыдалы јеткенче, айылдыҥ ичиндеги иште энезине болужарга албаданган. Клара Чыныбаевна чыйрак, турумкай ла керсӱ бойы балдарын ишке таскаткан. Онойдо ок каруулу, ак-чек, чындык ла чек болорына ӱреткен. Је элдеҥ ле озо кыйалтазы јогынаҥ ӱренип, бойына керектӱ ишти талдап аларын база айдып-јакып туратан.\nАягоз энезиниҥ сӧстӧрин сӱреен ајарулу угуп, ӧзӧгине салатан. Келер ӧйин чокымдагалак бойы кӧп ӱренген, кычырган. Је онызы ого спортивный секцияга јӱрерине бир де чаптыгын јетирбеген. Ол волейболло, јеҥил атлетикала ӧткӧн маргаандарда јаантайын туружатан. Аягозтыҥ эске алынганыла, «мен класстыҥ ла текши школдыҥ ончо кӧдӱриҥилеринде јакшызынып ла кӱӱнзеп туружатам, ӱлгерлер кычыратам, ведущий де болуп туратам». Энезине кызыныҥ јакшы таскамалы учун кӧп катап быйанду сӧстӧр айдылган.\nАягоз школды тӱгезип, бойына јараганын талдап, Горно-Алтайсктагы технологический техникумга ӱренерге кирген. Школдогы оныҥ сӱӱген јилбӱзи јӱрӱмде оныҥ профессиязы болор деп шӱӱген. Оныҥ бойыныҥ да јӱрӱминде јакшынак кубулталар болды. Ол Келгенбек Джакипов деп јиитле биле тӧзӧдилер, Келгенбек ол ӧйдӧ студент, Барнаулда ӱренген. Бир канча ӧйдӧҥ билезинде Гульсана деген баштапкы кызычагы чыкты.\n1993 јылда Аягоз техникумды божодып, Кош-Агашта детсадта иштеген. Экинчи кызы Гульдана чыккан кийнинеҥ ле эш-нӧкӧриниҥ заочный ӱредӱзи тӱгенерде, биле Акташ јаар кӧчкӧн.\nАкташта балдардыҥ туразында таскадаачы болуп иштеп тура, Аягоз бойыныҥ квалификациязын солыыр деп санаала эл университеттиҥ очно-заочно ӱредӱзине кирет. Ол ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, географияныҥ ӱредӱчизи деген дипломды колго алган.\nАлты јылдаҥ ажыра балдардыҥ туразында иштеп, оныҥ реогранизациязыныҥ кийнинде Аягозко Улаган аймактыҥ ЗАГС-ыныҥ бӧлӱгинде иште, чек ӧскӧ ууламјыда бойын ченеп кӧрзин деген шӱӱлте болгон.\nОнойып Аягоз Толегутаевна 2006 јылдаҥ ала Акташта ЗАГС-тыҥ бӧлӱгиниҥ специалисти болуп иштеп јат. Иш бойы каруулу, је ол ок ӧйдӧ јилбилӱ. Мында база ла ак-чек болоры сӱреен керектӱ. Ӱзеери юридический јанынаҥ кӧпти билер керек. Оноҥ дезе кижилик јалакай кӱӱн-тап база сӱреен керектӱ.\n2008 јылда ол «Российская академия народного хозяйства и государственной службы при президенте Российской Федерации» деген академияныҥ заочный бӧлӱгине кирген. Академияныҥ филиалы Новосибирскте. Оны једимдӱ тӱгезип, «Юриспруденция» деген специальность аайынча экинчи бийик ӱредӱ алган.\nЗАГС-ты Улаган јаар кӧчӱрерде, 2012 јылда Аягоз Толегутаевна Акташтыҥ јурт администрациязына специалист болуп иштеерге кӧчӧт. Мында ол бӱгӱнге јетире иштеп јат.\nАягозтыҥ айтканыла, «администрациядагы иш ЗАГС-тыҥ бӧлӱгиниҥ ижиле тӱҥей. Мында база ла документтерле иштееринде ајарыҥкай, ак-чек болоры сӱреен керектӱ. Јасакберимниҥ базазын јакшы билери, келген улусла текши тил табары, куучындажары база керектӱ. Эл-јонго башка-башка сурактар аайынча керектӱ болушты јетирип тура, чокым бир кижиниҥ айалгазына кирер керек, оны аайлаар, сурагын ончо јанынаҥ кӧрӧр керек, бир сӧслӧ, оныҥ ончо сурактарын бойыҥ ажыра ӧткӱрер керек».\nКӧп јылдарга једимдӱ, тузалу ижи учун А. Джакипова јурт, аймак кеминиҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самараларыла кӧп катап кайралдаткан. Оныҥ кӧмзӧзинде онойдо ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ, Эл Курултайыныҥ поощрениелери база бар.\nТоолу ла јылу сӧстӧрди Аягоз Толегутаевнаныҥ эш-нӧкӧри Келгенбек Удилбекович керегинде айдар кӱӱним бар. Ол аймак Советтиҥ депутады, сӱреен керсӱ, јакшы кижи. Акташ јурттыҥ, оныҥ эл-јоныныҥ курч сурактарын бойына јуук алынар. Бойымныҥ адымнаҥ оны Акташта канча јылдардыҥ туркунына ӧткӱрилип турган ончо кӧдӱриҥилердиҥ меценады деп темдектейдим. Јурттыҥ байрамдары эмезе спорттыҥ маргаандары болзын, ветерандарга эмезе балдарга болуш, эмезе јуртты јазаарыла колбулу сурактар болзын — Келгенбек Удилбекович кандый да ӧйдӧ болужат.\nТургуза ӧйдӧ Джакиповтордыҥ билезинде јаан сӱӱнчи. Јаан кызы Гульсана Акташтагы школды алтын медальла божодып, бийик ӱредӱ алып, кижиге барган, кызычакту. Кичинек кызы Акташтагы школдыҥ алтын медалисти, Барнаулда мединститутта 6-чы курста ӱренет.\nАягозтыҥ энезиниҥ амадаганыла, олордыҥ јаан ла нак билезинде ончо балдар ӱредӱлӱ. Олордыҥ ортозында экономист те, агроном до, бухгалтер де бар. Олордыҥ бир карындажы спорттыҥ любительский бӱдӱмдериле бастыра јӱрӱмине таскадынат. Спорттогы једимдери учун кайралдары кӧп. Аягоз энезиниҥ јакылтазын ундыбай, эки бийик ӱредӱ алган, эш-нӧкӧриле экӱ балдарына бийик ӱредӱни берген. Мынызы, байла, Жана-Аулда јуртап јаткан Клара Чыныбаевнага эҥ ле учурлузы деп айдарга јараар. Ол бала-баркаларыныҥ једимдериле оморкоор аргалу.\nБӱгӱн бис Аягоз Толегутаевнаны ла оныҥ коллегаларын профессионал байрамыла, Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱниле, уткуп, бек су-кадык, билелик ырыс-кежик, ижинде једимдер ле јеҥӱлер кӱӱнзеп турубыс. Улусла, эл-јонло јуук колбуда иштеп јаткан ижи бойына да, улуска да тузалу болзын.


JАҤЫС КӰНДЕ — ӰЧ БАЙРАМ - LIS119.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n[sigplus] Критическая ошибка: Папка галереи изображений ElO как ожидается будет относительно пути базовой папки изображений, указанной в панели управления.\nУткуулду сӧзиниҥ башатапкы бӧлӱгин мынайда божодып, Евгений Алексеевич оноҥ ары орустап куучындады:\nJыл jаҥырганынаҥ бери бис Алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 260 ла Алтай Республиканыҥ 25 jылдыгын темдектеп jадыбыс. Jе оноҥ эмеш чичкерте алзабыс, бу ла турган бойыста, Майма аймакта, ӧткӱретен, темдектейтен керектер оноҥ до ас эмес. Аймактыҥ байрамын ӧткӱрерине бис Сайдыс jуртты тегиндӱ талдабаганыс. Быjыл бу jурттыҥ — 290, оныҥ школыныҥ — 120, jурттыҥ библиотеказыныҥ 55 jылдыктары темдектелип jат. Айдарда, бӱгӱн бисте байрамныҥ ӱстине — байрам, jыргалдыҥ ӱстине — jыргал болор. Кожоҥды ээчий кожоҥ угулар, уткуулды ээчий уткуул айдылар! Эмди аймактыҥ тӱӱкизиниҥ jаркынду бӱктерин база катап ачып ийейин. Сайдыста школ ачыларда, оныҥ баштапкы ӱредӱчизи алтай литератураныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи М. В. Мундус-Эдоков болгон. Ол ыраак jылдарда Ыжы-Бажыныҥ, Эмериниҥ ле ӧскӧ дӧ айылдаш jурттардыҥ балдары мында ӱренгилеген. Ӧрӧ айдылган темдекти кичинек jурттыҥ кажы ла кижизи билип, оныла оморкоп jӱрер учурлу. Бу байрам бистиҥ аймагыстыҥ ундылбас кӱндериниҥ бирӱзи болуп, тӱӱкиде артып калзын. Ончогорды база катап байрамла уткып турум!\nУткуулду сӧзин мынайда божодып, Евгений Понпа «Чаптыган» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ башкараачызы Д. В. Сатинди, Сайдыс jурттыҥ клубыныҥ кееркедим башкараачызы И. С. Мамашевти, jурттыҥ библиотекари Т. А. Сарбашеваны Майма аймактыҥ администрациязыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, клубтыҥ башкараачызы В. В. Чунижекованы «За заслуги перед Майминским районом» деп медальла кайралдады.\nАймактыҥ jааны окылу керек-jарактарды бӱдӱрген кийнинде, байрам кӧндӱге берди: сценада бирде кожоҥ угулат, бирде биjе экпинделет. Кызыл бӧслӧ керий тарткан кебис-jалаҥда бӧкӧ уулдар jарын бойдоҥ тудужып, кӱрежип баштадылар.\nОйто ло jеристе байрам,\nЭл Ойын деген байрам.\nJартын айтса, байрамныҥ ӧткӧн аайын бӱткӱлинче тӧкпӧй-чачпай темдектеерге чыдалым jетпей калды. Jе ондый да болзо оноҥ-мынаҥ, кӧстиҥ кырыла кӧргӧнимди кыскарта бичип ийейин.\nКаҥыл мӧштиҥ тӧзинде устардыҥ эдимдери тургузылган кӧрӱге jууктай базып келзем, оныҥ ижин башкарган культураныҥ Майма аймактагы тӧс jериниҥ ишчизи Ю. В. Кондратьева бир канча эдимдерди jайа салып, мынайда куучындады:\n Кӧрӱге аймактыҥ алтын колду устарыныҥ эдимдери тургузылган. Слерди оныла таныштырып тура, бистиҥ jердиҥ улузы jаҥыстаҥ эмес, бӱткӱл билелелериле узанып турганын темдектеп ийер кӱӱним бар. Кӧрзӧгӧр, бу Желтковскийлердиҥ билезиниҥ ижи, оныҥ алдында Чындашевтердиҥ кӧктӧгӧн кебистери. А туку ол, слердиҥ алдыгарда Дубровка jуртта jаткан В. А. Бердюгинниҥ иштери. Владимир Алексеевич улустыҥ jакылтазы аайынча агаштаҥ jӱзӱн-jӱӱр эдимдер кезет. Бу ээр-ӱйген — Ильяков Игорь деп jиит уулдыҥ «чӱмдегези». Экинчи столдогы тепшини ле калбактарды, анайда ок шатраны Урлу-Аспак jуртта jаткан Владимир Тимофеевич Тебеков эткен. Ол кижи тургуза ӧйдӧ школдо иштеп, балдарды узанарына ӱредет.\nЮлия Витальевнаныҥ айтканын лаптап угуп, эдимдерди фотоjурукка соголо, ойто сценаныҥ jанына jууктап келзем, казанчылар ончо улусты байрамныҥ аш-курсагын амзазын деп кычырып турдылар.\nАжаныштыҥ кийнинде jуртка тӱжеле, школго кирип барзам, иштиҥ ветераны А. Ч. Туйбенекова ырысту кӱлӱмзиренип, jонныҥ текши jыргалы аайынча бойыныҥ кӱӱн-санаазыла ӱлешти:\nБистиҥ бӱгӱнги байрамыс бийик кеминде ӧдӱп jат деп айдар керек. Кӧрзӧгӧр, ӧрӧ турган Jайааныс та jакшы кӱн берди... Кажы ла jуртта бойыныҥ тӱӱкизи, ӧскӧлӧрине тӱҥей эмес «чырайы» бар. Сайдыс керегинде айтсабыс, ол бойыныҥ jайалталу билимчилериле бай jурт болуп jат. Эптӱ учуралла тузаланып, байрамды ӧткӱреринде турушкан ончо улуска, бистиҥ jыргалысты кӧрӧргӧ келген айылчыларга школдыҥ ӧмӧлигиниҥ адынаҥ быйанымды айдар кӱӱним бар...\nЧенемелдӱ ӱредӱчиге jолугала, ойто байрам ӧдӱп jаткан кобыга чыгып барзам, сценада Урлу-Аспак jурттыҥ «Алтын-Сай» деп ӧмӧлиги jаҥарлап турды:\nКӧзӧр салып ойнозо,\nКеjим jараш кӧрӱнер.\nКӧзин салган тужында,\nКӧӧркий jараш кӧрӱнер.\nШагай салып ойнозо,\nСанаазын салган тужында,\nБу ла кожоҥды ээчиде Алтай кижиниҥ канады болгон ат-эрjинениҥ ээр-jепселиниҥ кӧрӱзи баштапды. Карайлап ла биjелеп турган аттарлу уулдар кӧрӧӧчилердиҥ алдына jергелей тургулап ийерде, jарчы таҥ атту jииттердиҥ кажызыныҥ ла ады-jолын адап, таныштырып турды. Олордыҥ ортозынаҥ анчада ла Качкышев Яковтыҥ минген адын ла ээр-ӱйгениниҥ чыныктап jазалганын аҥылап ийер кӱӱним бар. Бу jиит арткан туружаачылар чылап, кӧрӧӧчилердиҥ алдыла кӧндӱре jортпой, кара jорго адынаҥ тӱжеле, оныҥ ээр-jепсели недеҥ, канайда эдилгенин, кажы ла чолоныҥ учурын толо jартап, кӧргӱзип турды. Байрамныҥ туружаачызыныҥ jартамалын угуп тура, мындый jаҥар санаама кирди:\nАлтын сулук шыҥкырап,\nАла-тай jелген Алтайым.\nАлтын кындак бел согуп,\nАлыптар jӱрген Алтайым.\nКӱмӱш сулук шыҥкырап,\nКӱреҥ-тай jелген Алтайым.\nКӱн таназы мызылдап,\nКӧӧркийлер jӱрген Алтайым.\nА ээр-jепселдиҥ кӧрӱзи божогон кийнинде, кере тӱжине ӧткӧн спорт маргаандардыҥ уч-турулталары jарлалды. Айтканым куру болбозын деп, олордыҥ бир канча бӱдӱмдериниҥ jеҥӱчилдериле таныштырып ийзем, эптӱ болгодый. Камчы согорында баштапкы jерди Кыпчаков Аржан аларда, экинчи jерде Улагашев Евгений болды. Мӧшкӧ чыгарында jеҥӱни Максаров Михаил аларда, экинчи ле ӱчинчи jерлерди Акпашев Вадим ле Мамашев Вадим ӱлештилер. Тоҥжаан jӱгӱриште jеҥӱлӱ jерлер мынайда ӱлелди: баштапкы jерде — Патагашев Владимир ле Мамашев Вадим, экинчи jерде — Сумачаков Аржан ла Мамашев Денис, тоомjылу ӱчинчи jерде — Ермолаев Ренат ла Туйбенеков Алан...\nӰредӱчиниҥ кӧзиле кемjип, кыскарта айтса, jаҥыс уунда учурлу ӱч керекти бириктирген бу байрамга «беш» темтекти тургускадый.\nНениҥ учун дезе Эл Ойынныҥ туружаачыларын ла айылчыларын эртен турадаҥ ала бийлеген кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тап олордыҥ jӱректерин орой эҥирге jетире jылыткан. Эмди «армакчыныҥ узуны jакшы, айткан сӧстиҥ кысказы jакшы» деген кеп сӧслӧ башкарынып, ӧткӧн байрам керегинде кыска jетирӱни бого токтодып ийейин. Майма аймактыҥ Эл Ойыны канайда ӧткӧнин фотоjуруктар слерге менеҥ артык «куучындап» берер.\n+2 #1 Altay Altayev 16.06.2016 12:59\nМолодцы "Листок", что начали публиковать статьи на алтайском языке! Люди, должны узнавать правду и на родном языке! И статья порадовала. Наконец-то алтайская культура и алтайский язык возвращается на исконную алтайскую землю Майминского района! Печально, но множество даже этнических алтайцев и лиц алтайского происхождения не знают язык предков! Майминский, Алтайский, Красногорский, Смоленский, Бийский и другие предгорные районы- древние алтайские земли! Но алтайское население этих районов, всеми брошено и забыто. И поэтому массово ассимилируется и исчезает! Алтайский язык и алтайскую культуру, нужно популяризировать! Алтайская культура и алтайский язык прекрасны и уникальны, их изучение заинтересует многих жителей нашей республики и не только этнических алтайцев, но и людей с алтайскими корнями, и русских, и представителей других национальностей! Ведь чем лучше знаешь язык и культуру коренного народа, тем больше любишь свою родину Алтай! Было бы прекрасно, если бы в"Листке",например,появилась бы рубрика для тех, кто хочет изучить алтайский язык (для русскоязычных). (Хотя бы небольшой словарик) Знание языка и культуры живущих рядом с тобой людей, только укрепляет дружбу и взаимопонимание между народами! А мир и согласие в нашей республике, нам очень нужны!!!\n+2 #2 Я был там 16.06.2016 17:00\nМолодец Аржан, очень красочно описал, главное поэтично и вдохновленно\n+1 #3 Я был там 16.06.2016 17:00\nЖивем будущим? Ваш подъезд ОБРАБОТАЛИ ЗАВТРА\n20:43 16/07\t60\t0\n13:03 16/07\t225\t0\n01:47 16/07\t171\t0\nДорожник (20:44 16/07):\n12 мало нада 19 метров а то у меня машина шириной 7 метроа


Јакшылыкту таҥла, радиоугаачылар!.. - altaicholmon\n1934 јылдыҥ јаскы кӱндериниҥ бирӱзинде эртен тура радионыҥ эфиринде РВ-83 станцияныҥ толкузында баштапкы ла катап диктордыҥ: «Угугар, угугар, Ойрот-Тура куучындап јат!» деген кӧдӱриҥилӱ ӱни јаҥыланган. Оноҥ бери ас эмес јылдар ӧткӧн. Радионыҥ ишчилериниҥ ӱни бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ бастыра эл-јонына јакшы таныш. Быјыл ол тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јылдыгын темдектеген.\nБайлык ла јаан тӱӱки\nОйрот областьтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгы темдектелип турарда, облисполком ло ВКП(б) каладаҥ эки километр ыраагында турган Туу-Кайаныҥ эдегинде радиоберилтелер ӧткӱретен станция тудар јӧп јараткандар. 1934 јылда дезе Ойрот-Турада толкуларыныҥ узуны 968 метрге једип турган РВ-83 станция ишке табыштырылган. Бу ла јылда Ойрот автоном областьтыҥ радиоберилтезиниҥ комитеди тӧзӧлгӧн (1948 јылда областьтыҥ ады Горно-Алтайский деп солунган). Комитеттиҥ баштапкы председателине М. И. Ялбачев деп кижи тудулган. Кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде дезе председательдиҥ ордынчызына Видусов деп кижини јӧптӧгӧн. Кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде дезе ВКП(б)-ныҥ обкомы мындый јӧп јарадып јат: «Радиоберилтелердиҥ ойрот тил аайынча «РВ-83» станция ажыра ӧдӱп турган берилтелериниҥ редакторына нӧкӧр Тарсамаевти кӧстӧп тудар».\nОл ӧйдӧ диктордыҥ ла корреспонденттердиҥ ӱндерин эфирдеҥ озо бичип алар аргалар јок болгон. Оныҥ да учун радионыҥ баштапкы чыккан программалары кӧндӱре ле микрофон ажыра «тирӱге» ӱнделетен. Баштапкы ӧйлӧрдӧ берилтелер јаҥыс ла орус тилле чыккан. Программада «Кызыл Ойрот» газеттиҥ бичимелдери, калганчы ӧйдӧ болгон солундар, јондык ла политический темаларга учурлалган статьялар ла эрмек-куучындар, јурт ээлемди ӧскӱрериле колбулу материалдар тузаланылган. 1935 јылдаҥ ала берилтелер ӱзӱги јогынаҥ чыгып баштаган. Јирмезинчи чактыҥ 30-чы јылдарыныҥ учында Туулу Алтайда орус ла ойрот тилдерле белетелген берилтелер ӧдӧри тӧзӧлгӧн.\n1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧдӧрдӧ, Ойроттыҥ радиозы сӱрекей јаан иш ӧткӱрген. Ол јууныҥ јалаҥдарында ла тылда кандый ат-нерелӱ јуу-согуштар ла ат-нерелӱ иштер ӧдӱп турганы керегинде эл-јонго элбеде јетирген. Орус ла ойрот (алтай) тилдерле болгон берилтелер радиоугаачылар ортодо јаан таскадулу ла мобилизационный учурлу иштер ӧткӱрген. Оныҥ бӱдӱрген иштериниҥ тузазын учына јетире тоолоп айдып та болбозыҥ. Радионыҥ берилтелери тылда иштеген улустыҥ тӧрӧлчи кӱӱнин кӧдӱрген, Јеҥӱни јууктадарында айдары јок јаан камаанын јетирген.\n50-60 јылдарда јербойыныҥ берилтелериниҥ структуразы билдирлӱ јаҥыртылган. Јондык ла политический темаларга учурлалган берилтелерге таҥынаҥ башка ууламјылар кожулган. Радиокомитет угаачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧргӧ берилтелерди укпай турган јурттарда јорыктап јӱрер радиоузелди тузаланып баштаган. Бу ла ӧйдӧ бастырасоюзный радиокомитеттиҥ ижи ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Туулу Алтайдыҥ радиокомитединиҥ јакарулар темдектеп турган бичигинде ол 1953 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ јирме алтынчы кӱнинеҥ ала «Горно-Алтайсктагы облисполкомныҥ культура аайынча башкартузыныҥ радиојетирӱлер эдетен бӧлӱги» деп адалып јат. 1958 јылдыҥ чаган айыныҥ јирмезинчи кӱнинеҥ ала дезе «Ишкӱчиле јаткандардыҥ областной Совединиҥ депутаттарыныҥ исполкомында Горно-Алтайскта берилтелер ӧткӱретен редакция» деп адалган.\nТергеелерде телекӧрӱлтелер тӧзӧлип, ӧзӱп баштаарда, РСФСР-дыҥ министрлер Совединиҥ 1961 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде чыгарган 1332 таҥмалу јӧби, СССР-дыҥ министрлер Совединиҥ башкартузыла иштеген радиоберилтелер ле телекӧрӱлте аайынча Госкомитединиҥ председателиниҥ 1961 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде чыгарган 1332 таҥмалу јакарузы аайынча Туулу Алтайдыҥ радиоберилтелер ӧткӱретен редакциязы радиоберилтелердиҥ ле телекӧрӱлтениҥ комитеди эдип ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Јаҥы комитет ол јылдарда областной Советтиҥ депутаттарыныҥ исполкомыныҥ башкартузыла иштеген. 60-чы јылдарда областьтыҥ аймактарында ла јурт ээлемниҥ ле промышленностьтыҥ јаан деген предприятиелеринде таҥынаҥ башка бойлорыныҥ радиостудиялары тӧзӧлип, иштеп баштаган.\n1961 јылда Горно-Алтайскта ишке радионыҥ јаҥы туразы табыштырылган. Ол ӧйдӧ ол технический јазалдарла толо јеткилделген. Мынызы радионыҥ берилтелерин чыҥдый белетеер аргалар ачкан. Туулу Алтайдыҥ радиоберилтелер ле телекӧрӱлте аайынча комитеди тергеениҥ јондык јӱрӱминде, јаан учурлу кампанияларды ӧткӱреринде, национальный культураны тӧзӧӧринде јаан камаанын јетирген. Областьтыҥ радиозында башка-башка јылдарда литератураныҥ ла искусствоныҥ бастыразына шыдар јарлу ишчилери иштегендер. Ӧйлӧ кожо иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле ууламјылары тӧзӧлгӧн. Радиодо Туулу Алтайда јаткан башка-башка калыктардыҥ духовный ӧзӱмине учурлалган аҥылу берилтелер чыгып баштаган.\n1991 јылда комитеттиҥ ады солунып, ижи ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Комитеттиҥ ордына телерадиоберилтелердиҥ «Туулу Алтай» деген государственный компаниязы тӧзӧлгӧн («Туулу Алтай» ГТРК). Бу ӧйдӧҥ ала Туулу Алтайдыҥ радиозы элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ текши тоозына кожулып, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире иштеп баштаган. Компанияныҥ бойында дезе јаан јаҥыртулар эдилген. Ишти јаҥырта тӧзӧӧр амадула «Туулу Алтай» ГТРК 1999 јылда каланыҥ «Радио МЕГА» деген радиоканалын ачып јат. УКВ-диапозондо иштеп турган бу радиоканалдыҥ јетирӱлик-кӱӱлер аайынча берилтелери кыска ӧйдиҥ туркунына республиканыҥ тӧс калазыныҥ эл-јоны ортодо сӱрекей јарлу боло берген.\n2005 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинде дезе «Телекӧрӱлтелердиҥ ле радиоберилтелердиҥ бастырароссиялык государственный компаниязы» деп адалган федерал государственный унитар предприятиениҥ филиалы тӧзӧлгӧн. Бу ӧйдӧҥ ала «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радио аайынча берилтелери «Россияныҥ радиозы» деген радиоканал ажыра ӧткӱрилип башталган. Ленталарды дезе цифровой эп-аргалар солыган. Тургуза ӧйдӧ радионыҥ корреспонденттери ижинде магниттӱ пленкалардыҥ ла магнитофондордыҥ ордына кажызы ла таҥынаҥ компьютери тузаланып јадылар. Радионыҥ кӧмзӧзинде јуулган байлык материалдар тургуза ӧйдӧ чыҥдыйы бийик ле узак ӧйдиҥ туркунына тузаланатан цифровой бӱдӱмге кӧчӱрилет.\n«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радиопрограммалары анайда ок 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала «Маяк» деген государственный јетирӱлик ле кӱӱлик радиостанцияда чыгып баштаган. «Маяк» база ВГТРК-ныҥ филиалы болуп јат. Јербойыныҥ радиоберилтелери бу радиостанцияда иштеер кӱндерде кажы ла бир саааттыҥ учында 10 минуттыҥ туркунына ӧдӧт. Амыраар кӱндерде дезе берилтелер 55 минутка улалат. Бӱгӱнги кӱнде Россияныҥ радиозы 105.00 FМ толкуда иштеп јат. «Маяк» радиостанцияда болуп турган јербойыныҥ берилтелерин база FМ толкудаҥ угар арга бар.\nЭҥ артыктарына — кайралдар\nӦткӧн неделеде Горно-Алтайскта Туулу Алтайдыҥ радиозыныҥ баштапкы берилтелери башталганынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ удурумга башкараачызы Олег Хорохордин бу јаан байрамла «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилерин уткыган.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурмга бӱдӱрип турган О. Хорохордин бойыныҥ уткуулду сӧзинде калганчы јылдарда элбек јетирӱлер эдип турган эп-аргаларда јаҥы бӱдӱмдӱ иштер табылып та турган болзо, је текши прессаныҥ ла радионыҥ учуры эл-јон ортодо эмдиге јетире јылыйбаган деп темдектеген. Оныҥ айтканыла, мында бастыра неме, ӧскӧ иштерде чилеп ок, улустыҥ јайалтазынаҥ, кӱӱнинеҥ ле бойыныҥ керегиниҥ узы болгонынаҥ камаанду. «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радиозыныҥ ӧмӧлигинде бу јанынаҥ ончозы јакшы. Слер 85 јылдыҥ туркунына радиодо болгон берилтелерди чеберлеп, чыҥдыйы бийик, јилбилӱ ле солун программаларды эфирге чыгарарын тӧзӧмӧлдӱ јеткилдеп јадыгар. Слердиҥ материалдарыгар кӧп тоолу конкурстарда јеҥӱлӱ јерлер алган. Радиоугаачылар корреспонденттердиҥ белетеген берилтелерин јаантайын энчикпей сакып јадылар» — деп, О. Хорохордин айткан.\nРеспубликаныҥ удурумга башкараачызы кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларына јакшы иш, јилбилӱ ӱлекерлер, солун баштаҥкайлар, бийик билгирлер ле бӱгӱнги ӧйдӧҥ артпас јалтанбас алтамдар кӱӱнзеген. Бу јуунда эҥ артык иштӱ корреспонденттерге кайралдар ла сыйлар табыштырылган. «Туулу Алтай» ГТРК-да узак јылдардыҥ туркунына кӧрӱмјилӱ ле јозокту иштеп келген телерадиоберилтелердиҥ јетирӱлер аайынча программаларыныҥ службазыныҥ шеф-редакторы Владимир Попошев Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Јетирӱлердиҥ программаларыныҥ ӧткӱреечизи Сергей Булгаковко дезе Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы табыштырылган.\nО. Хорохординиҥ уткуулду сӧстӧрине ВГТРК-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы — тергеелер ортодогы департаменттиҥ башкараачызы Рифат Сабитов ло «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Татьяна Кончева база јӧмӧшкӧндӧр. Рифат Сабитов бойыныҥ куучынында бӱгӱнги кӱнде радионыҥ берилтелерин Алтай Республиканыҥ бастыра јурттарында угар арга бар деп темдектеген. Ол «Россияныҥ радиозы» деп радиостанцияла кожо бӱдӱрип турган ӱлекерлер керегинде айткан. Јаҥы ӱлекерлер ичкери јерде элбеде тарказа, улус Алтай Республика керегинде оноҥ кӧпти угар аргалу болор деген. Москвадаҥ келген айылчы бу ӱлекерлер ажыра инвесторлорды ла туристтерди јилбиркедип, олорды Туулу Алтайга кӧптӧдӧ тартып алар аргалар бары керегинде куучындаган.\nКӧдӱриҥилӱ јуун Алтай Республиканыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ ле «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ (эмдиги ады —«Эл Алтай» ГТРК) ишчилериниҥ кожо белетеген јилбилӱ ойын-кожоҥыла тӱгенген.


Николай Улагашевич Улагашев (Туламаш) Сары-Кӧпши ӧзӧктӧ Кам-Тыт деп јерде 1861 ј. тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Адазы – кӱзен сӧӧктӱ Улагаш – аҥчы, энези – јаврук сӧӧктӱ Паачак – кожоҥчы да, чӧрчӧкчи де кижи болгон. Кайчы болуп бӱткен јайалтазы эрте ачылып, Туламаш 9 јаштуда кайлап баштаган. Кайга ол атту-чуулу кайчылардаҥ: таайынаҥ Сабак Болчоновтоҥ, Кыдыр Отлыковтоҥ, Кабак Тадыжековтоҥ ло Јайматтаҥ ӱренген. Николай Улагашев 15 јаштуда Алтай ичинде ады чыккан кайчы боло берген. 16 јаштуда кӧстиҥ оорузынаҥ улам каралга арткан да болзо, баатыр кептӱ эр кузуктайтан да, одындайтан да, кайыш ӧрӱп, боожо, ӱйген-нокто, ээр-куйушкан јазап, бала-барказын азырайтан. Кайчыныҥ айылына, ол эмезе ол токтогон айылга кай чӧрчӧк угарга, улус јаантайын јуулыжып келетен.\n1937 ј. кичӱ изӱ айда јарлу алтай бичиичи П.В. Кучияк Москванаҥ келген фольклорист А.Л. Гарфла кожо Салгандага једип, Н.У. Улагашевтеҥ «Алып Манаш», «Ырысту» ла о.ӧ чӧрчӧктӧр бичигилеп алган. Ол ло јыл кӱскиде «Сибирские огни» деп журналдыҥ 4-чи номеринде «Ойрот чӧрчӧктӧр» деп атту бичимел чыккан. Бичимелде Н.У. Улагашев деп кайчы керегинде баштапкы катап айдылган. Бу ӧйдӧҥ ала Н.У. Улагашевтиҥ ады-чуузы текши таркаган.\n1939 ј. Н.У. Улагашев СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јарлыгыла «Знак Почета» орденле кайралдаткан. Орденди аларга, Москва јаар јол-јорукта кайчыны облисполкомныҥ ишчизи Василий Кокышев ле барказы Ӱренчи ӱйдежип јӱрген.\n1941 ј. Новосибирскте Н.У. Улагашевтыҥ «Алтай Буучай» деп бичиги, 1947 ј. Ойрот-Турада – «Малчи-Мерген», 1961 ј. – «Героические сказания» деп бичиктери орус тилле чыккан. Улагашевтиҥ чӧрчӧктӧрин П. Кучияк, А. Гарф, Новосибирсктиҥ бичиичилери Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, В. Непомнящих, Е. Стюарт, А. Смердов кӧчӱргилеген.\nУлу кайчынаҥ бичилген кай чӧрчӧктӧр «Алтай баатырлар» деген томдорго кирген. Кайчы керегинде ле оныҥ чӧрчӧктӧриле шиҥжӱ-иштер бичилген. Кайчыныҥ Григорий (Чанчу) ле Иннокентий (Адыјок) деген эки уулынаҥ калыҥ јурт тазылданып барган. Оныҥ угы-тукумынаҥ чыккан З.А. Каланчинова кайчы Н.У. Улагашевтиҥ угы-тӧзин јурук-схемала кӧргӱскен.\n1989 ј. Горно-Алтайск калада Н.У. Улагашевке кереес тургузылган (скульптор П.И. Богомолов). Тӧс каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзи оныҥ адыла адалган. Чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай Паспаул јурттаҥ ыраак јок Н.У. Улагашевтиҥ музей-айылы тудулган. Оныҥ ачылтазы 2013 ј. туулан айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн.


Культура: јаркындалган элестери оморкодулу - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин 2019 јылды Театрдыҥ јылы деп јарлаган болгоны ла бу јыл текши ороонго, онойдо ок республикага тӱӱкилик учурлу керек болуп артарында алаҥзу јок.\nТеатрдыҥ јылыныҥ эҥ ле јаан ӱлекери бастырароссиялык Театральный марафон 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада Владивостоктоҥ башталган.\nВладивостоктоҥ ала Калининградка јетире ӧткӧн Театральный марафондо ороонныҥ 85 калазы ла ол тоодо бистиҥ Алтай Республика эрчимдӱ турушкан.\nАлтай Республикага марафонныҥ сӱр-темдегин тулаан айдыҥ 9-чы кӱнинде Хакас Республиканыҥ культуразыныҥ министри Леонид Еремин экелген ле байрамдык айалгада эл театрда культураныҥ министри Ольга Антарадоновага табыштырган.\nТуулу Алтай бу эстафетаны Тыва Республиканыҥ Кок-Оолдыҥ адыла адалган эл кӱӱлик-драмалык театрына кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган. Эстафетаныҥ база бир аҥылузы – хакас артисттер биске бойлорыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерин экелип кӧргӱскен, бистиҥ эл театрдыҥ артисттери јайаан иштерин тыва кӧрӧӧчилерге сыйлаган.\nТӱӱкиде мындый Театральный марафон качан да болбогон. Бу мындый кӧдӱриҥини ороон кеминде белетеп ӧткӱрери РФ-тыҥ башкарузыныҥ ла культура аайынча министерствозыныҥ амадузы болгон. Олордыҥ шӱӱлтезин федерал тӧс јер јӧмӧгӧн, бастыра јанынаҥ болушкан.\nАлтай Республикада Театрдыҥ јылына учурлай кӧп кӧдӱриҥилер, кӧрӱ-маргаандар, фестивальдар, јайаан туштажулар ээчий-деечий ӧткӧн.\nАлтай Республика экинчи катап «событийный туризм» деген бӧлӱгиндеги Национальный сыйда эрчимдӱ турушкан. Кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайы бу кӧрӱ-маргаанныҥ «Лучшее туристическое событие в области культуры» деген ууламјыда 3-чи јерге чыккан. База «Родники Алтая» деп ӱлекер финалист болуп чыкты.\n«Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген ӱлекери аайынча «Театрлар – балдарга», «Культураныҥ јербойындагы туразы» деген ууламјыларла экинчи јыл јурт јердиҥ Культура байзыҥдарына ла јайаандык ижине јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nБыјылгы јылда 6 аймак тӧзӧлмӧниҥ театрлары: Шабалин аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Оптима», Кан-Оозы аймактыҥ наадайлардыҥ «Башпарак» ла «Солоҥы» театрлары, Кош-Агаш аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Сурлан» ла «Чуя» театрлары, Оҥдой аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Маска», «Ойын» театрлары, Чой аймактаҥ «Ком», «Маска» театрлары, каладаҥ «Лукоморье» театр-студия федерал акча-манатла јеткилделген.\nРоссия Федерацияныҥ культура аайынча министерствозыныҥ гастрольный ишти јӧмӧӧр федерал тӧс јериниҥ «Јаан гастрольдор» деп программазы аайынча бистиҥ талага наадайлардыҥ С. В. Образцовтыҥ адыла адалган государственный академический театры келип јӱрген. Удмуртияныҥ эл театры наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлерин экелип, бистиҥ кӧрӧӧчилерге кӧргӱскен.\nМосквадаҥ Нациялар театры эл театрга келип, эмдиги драматургия аайынча јайаандык лабораторияны ӧткӱрген. Оныҥ ижинде јарлу режиссерлор, педагогтор, критиктер турушкан.\nАлтай Республикада телекей кеминде баштапкы катап «Евразияныҥ калыктарыныҥ кай чӧрчӧктӧри сценада» деген театроведческий форум ӧткӧн. Театрдыҥ јылында бистиҥ талада бу јаан кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи болуп јат.\n«Культураныҥ волонтерлоры» деген программа аайынча культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ 19 волонтер-ӱренеечилери Псковский областьтыҥ Печоры калазына јӱргендер, «Волонтеры наследия-2019» деген практикалык сессиязыныҥ 7-чи сменазында турушкан.\nАлтай Республиканыҥ кожоҥныҥ ла бијениҥ «Алтам» деген государственный театры (художественный башкараачызы Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина) «Кан-Кереде» деген кай чӧрчӧк аайынча баштапкы балетти тургускан ла премьеразы бийик кеминде ӧткӧн. Бу балетте Москваныҥ, Барнаулдыҥ ла таланыҥ јарлу артисттери турушкан. Барнаулдыҥ кӧрӧӧчилери «Кан-Кереде» балетти бийик баалаганы оморкодулу.\nАлтай Республиканыҥ ӱч јурукчы-санатчызы — РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Амыр Укачин, Аржан Ютеев, Игорь Катонов Кипрде Тӱрк Республиканыҥ тӧс калазы Лефкошиде санатчылардыҥ јаан арт-конференциязында турушканы јарамыкту керек.\nЭл театр республиканыҥ адын Крымда ӧткӧн фестивальда, балдардыҥ ла јаш корболордыҥ ойын-кӧргӱзӱлериниҥ калыктар ортодогы «Сибирский кот» деген фестивальда, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ театрларыныҥ Уфада ӧткӧн калыктар ортодогы «Туганлык» деген фестивалинде, бастырароссиялык Театральный марафон ӧйинде Удмуртияда ла Тывада ӧткӧн гастрольдордо бийик кеминде кӧргӱсти.\nРоссия Федерацияда ӧткӧн Театрдыҥ јылыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушты. «Текши Россияда бу јыл учурлу, јаркынду керектерди сыйлады. Шак бу јыл ороондо, онойдо ок Алтай Республикада театральный санаттыҥ јаан ла јараш байрамы болды» – деп, таланыҥ башчызы темдектеди.\nТеатрдыҥ јылы тӱгенгениле культура бӧлӱгинде иш токтобос, ол улалар. Талада келер јылда тӱӱкилик учурлу тизӱ керектер, кӧдӱриҥилер кӧп.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Туулу Алтай јаҥыс та ар-бӱткениле байлык эмес, је ол онойдо ок јайаан јайалталарыла база байлык тала. Олор бойлорыныҥ јайаандык ижиле эл-јонныҥ јӱрӱмин кееркедип, кӱӱн-санаазын кӧдӱрип јатканына баалап, ол быйанын айтты.\nКычыраачыларды Театрдыҥ јылында болгон кӧп тоолу кӧдӱриҥилердиҥ эҥ ле јаркындузыла кыскарта таныштырдыс.\nКультура кижиликтиҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи болгонын ороондо, талада ӧткӧн Театрдыҥ јылы јарт кереледи.


22.03.2022 - altaicholmon\nГерценниҥ туразында Муза ээленген\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 100 јылдыгыла колбой ӧткӧн јылдарда бистиҥ газетте кепке базылган бичимелдер ойто такып кепке базылып, «озогызын ойгортып» турарда, Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ 70 јылдыгына учурлай 2004 јылда кепке базылган бичимелимди ойто такып эске алып ийерге санандым. Литератураныҥ, тилдиҥ, сӧстиҥ сурагы јаантайын курч турат. Бичимелде айдылганы кычыраачыларга јилбилӱ болор деп иженедим. 2003\n«Алтайдыҥ эпшилериниҥ» ижи эрчимдӱ\nНајылыктыҥ туразында тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде Россияныҥ эпшилериниҥ биригӱзиниҥ «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик бӧлӱгиниҥ оныҥ јааны Светлана Полетаеваныҥ башкарганыла элбедилген јууны ӧтти. Јуунда организацияныҥ бӱгӱнги ле јуук ӧйдӧги ижиниҥ беш сурагы кӧрӱлген. Јуунда онойдо ок ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы тергеелик исполкомыныҥ башкараачызы О. Матросова ла культураныҥ министерствозыныҥ баш специалисти М. Шеверёва турушты. Светлана\n«Алтай тилис бай ла чыҥдый»\nРоссияныҥ Федерациязыныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ албатылык бичиичизи, алтай калыктыҥ тоомјылу деген кижизи Б.Я. Бедюровко тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде 75 јаш толгон. Учурлу јажыла колбой, бис Бронтой Янговичти редакцияга кычырып, солун куучын-эрмек ӧткӱрдис. – Бронтой Янгович, јакшылар! 2022 јыл – республикабыска учурлу јыл: Ойрот автоном облазыбыска, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла ок чылап, 100 јыл! Анайда


18.12.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгыла 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлалган. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде бу тӱӱкилик учурлу керекке учурлалган байрамдык тизӱ кӧдӱриҥилер бийик кеминде ӧтти. Театрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ театрга, онойдо ок эл театрдыҥ тӱӱкилик јолына ла бӱгӱнги кӱндеги јеткен једимдерине учурлалган бичиктер


Јасактарга кубулталар эдилген - altaicholmon\nЈасактарга кубулталар эдилген\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде алтынчы сессиязы кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, тергеениҥ бӱдӱреечи, тап-эрик корыыр, муниципал јаҥдарыныҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\nДепутаттар јуунында республиканыҥ алты јасагына кубулталар ла кожулталар эдерин јӧптӧгӧн.\n«Алтай Республиканыҥ јеринде кӧлӱктиҥ каланы керегинде» јасакка эдилип јаткан кубулталар аайынча јетирӱни АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Ол республикан јасак федерал јасактардыҥ некелтелерине келиштире тӱзедилгенин, кӧлӱктиҥ эмдиги каландарыныҥ кеми кубулбай артканын ајарган. Ӱлекерди јӧптӧӧрин ончо парламентарийлер јӧмӧгӧн.\n«Алтай Республикада промышленный политика керегинде» тергеелик јасакка эдилген кубулталар база федерал јасактыҥ некелтелериле колбулу болгон. Ол аайынча јартамал јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Вячеслав Тупикин эткен. Ӱлекерди шӱӱжер тушта депутаттар республикада промышленностьтыҥ ӧзӱми, јаҥы иштеер јерлер, аймактарда промышленный предприятиелер тӧзӧӧри јанынаҥ кӧп сурактар берген. В. В. Тупикинниҥ айтканыла, тергееде тӧзӧйтӧн јаҥы иштер АР-дыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ ле «Ийделӱ Алтай» деген программаларда темдектелген, ол тоодо республикада агропромышленный паркты тӧзӧӧри, «Журавлиный лог» деген ӱлекерди бӱдӱрери ле о. ӧ. Кезик ӱлекерлер аайынча иш башталып калган. Олорды бӱдӱргениле иштеер 1,5 муҥ кире јаҥы јерлер тӧзӧлӧрин ол темдектеген.\nРоссияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип, тергеелерде промышленный парктарды тӧзӧӧрин темдектегенин, федерал бюджеттиҥ бу ишке чыгарган јӧмӧлтӧ акчазын инженерный инфраструктураны тӧзӧӧрине, ишке керектӱ тудумдарды ла јазалдарды аларга тузаланар арга барын министрдиҥ ордынчызы куучындаган. Тургуза ӧйдӧ республиканыҥ башкарузы мындый парктарды тӧзӧӧр јерлерди талдаар ишти муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ кожо ӧткӱрет деп, ол айткан.\nЭэзи јок баскан тындулар, чокымдаза, ийттер керегинде сурак тергееде кӱч айалгада. «Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ ветеринария бӧлӱкте чыдулары керегинде» республиканыҥ јасагына эдилген кубулталар мындый тындулар, олорды тудар јерлер ле мыныла колбулу ӧскӧ дӧ иш-керектерди федерал јасактыҥ некелтелерине келиштире ээжилеп јат. АР-дыҥ ветеринария аайынча комитединиҥ јааныныҥ молјуларын бӱдӱрген Айдар Тодошев адалган ӱлекер аайынча јетирӱзинде јасакты јӱрӱмде бӱдӱрер чокым иштер, оныла колбулу чыгымдар керегинде сурактар Эл Курултайдыҥ ээчий сессиязына чыгарыларын айткан.\nРеспубликаныҥ Талдаачы кӱреези депутаттардыҥ шӱӱжӱзине эки јасактыҥ ӱлекерин чыгарган. Олор «Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» ле «Алтай Республикада муниципал талдаштар керегинде» тергеелик јасактарга кубулталар эдериле колбулу болгон. АР-дыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ јартаганыла, бу кубулталар талдаштарды ӧткӱрген эмдиги ээжилерди јеҥилтип, олор ачык-јарык ла турулталу болорын јеткилдейт.\nСессия анайда ок «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы» керегинде республикан јасакка кубулта эдерин јӧптӧгӧн. Тӱзедӱ депутаттыҥ ижин бӱдӱрериле колбулу чыгымдарды ончо парламентарийлерге орныктырарын ээжилеген.\nДепутаттар «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ баш редакторына Сергей Иванович Адлыковты тургузарын бирлик кӱӱнле јӧмӧгӧн.\nПрокурор ӧткӧн јылда иш керегинде\nАР-дыҥ прокуроры Анатолий Богданчиковтыҥ 2019 јылда республикада јасактарды бӱдӱрген айалга керегинде јетирӱзи сессияда јаан ајарулу угулган.\nПрокуратураныҥ јаҥдарыныҥ ижинде тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи федерал јасактарды бӱдӱргенин шиҥдеери болуп јат ла ӧткӧн јылда прокурорлор улус јасакты бускан 21 муҥ учуралды илезине чыгарганын А. Б. Богданчиков айткан. Олордыҥ эткен баштанулары аайынча 2,5 муҥ јамылу ишчилер дисциплинарный каруузына, 600-теҥ ажыра кижи администрациялык каруузына тургузылган. Јаргыларга 1,7 муҥ угузу бичиктер аткарылган. Прокурорлордыҥ баштаҥкайыла 67 шылу керек ачылган.\nТекши айткажын, 2019 јылда республикада окылу темдектелген каршулу керектердиҥ тоозы 7,3% астаган (4 602 учуралдаҥ 4 268-ке јетире).\nКаршулу керектер эткен улусты табар кӧргӱзӱ бийик болуп артканча – 74,0%.\nОнчо каршулу керектердиҥ 49,6% мынаҥ озо мындый ок керектерде туттурткан улус эткенин шиҥжӱ кӧргӱскен.\nЭзирикте эткен, анайда ок јондык јерлерде болгон каршулу керектер, ӧлтӱриштер ле кижиниҥ су-кадыгына биле тура каршу јетирген учуралдар республикада оныҥ алдында јылда болгонынаҥ астаган деп, прокурор темдектеген.\nПрокуратураныҥ ишчилериниҥ аҥылу ајарузында граждандардыҥ иштеги ле јадын-јӱрӱмдеги тап-эриктерин корыыры, кенектердиҥ ле јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ, ӧскӱстердиҥ ле арга-чыдалы ас улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеери.\nПрокурорлордыҥ ижиниҥ шылтузында ӧйинде тӧлӧлбӧгӧн 19 млн салковойдоҥ ажыра ишјалдыҥ акчазы тӧлӧлгӧн лӧ Алтайкрайстаттыҥ јетирӱзиле тургуза ӧйдӧ республикада ишјал аайынча тӧлӱлер јок.\nПрокуратура улусты эскизи јеткен ле јадарга јеткерлӱ туралардаҥ кӧчӱрер ишти јаантайын шиҥжӱзинде тудуп, мындый 4 тураныҥ улузын јадар јерле јеткилдеерин јӧмӧгӧн, кӧп улус јаткан 22 турада ремонт иштер эдилген.\nБюджеттиҥ акчазын, государстволык ла муниципал ар-јӧӧжӧни тузаланганы, ар-бӱткенди корыыр, коррупцияга удурлажар ла о. ӧ. јасактарды буспазы прокуратураныҥ јаантайын шиҥжӱзинде турганын прокурор айткан. Бу јетирӱлерле элбеде Эл Курултайдыҥ сайтында таныжар арга бар.\nДепутаттардыҥ прокурорго берген сурактары база ас эмес болгон. Онойдо, Горно-Алтайск калада 4 муҥга јуук улус тура тударга јер алар очередьте турганын Петр Попошев ајарып, бу улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеер аргаларды сураган. Анатолий Богданчиковтыҥ айтканыла, мындый уур-кӱчтер јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, текши Россияда турат. Калада јер јанынаҥ айалга кӱч. Кезик тергеелер јердиҥ ордына улуска јадар айалгаларын јарандырар акча берип јат, је бу муниципалитеттиҥ арга-чыдалынаҥ камаанду.\nСергей Кухтуеков аҥылу коруда болгон јерлерге, кӧлдӧрдиҥ айалгазына ајару эткен.\nЈуукта Горно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары эмчиликке кирген учуралды Артур Кохоев эзедип, оныҥ шылтактарын шиҥдеер, јартына чыгар ла мындый керектерди болдыртпас иштерди АР-дыҥ башкарузы ылтам ӧткӱргенин айткан. Је Роспотребшиҥжӱ бойыныҥ сайтында балдар корондолып оорыганын Чага байрамды темдектеерде амзаган алтай курсакла колбогонын ла бу јетирӱ ол ло тарыйын јетирӱлердиҥ федерал сайттарында јайылганын ол ајарган. Депутаттыҥ темдектегениле, республикада јаткан ӧс калыктыҥ јаҥжыккан аш-курсагы республиканыҥ аҥылу темдеги ле оморкодузы болуп јат. Кӧп калыктар јаткан тергееде коштой јаткан калыктардыҥ культуразын ла чӱм-јаҥдарын билери ле тооры, бу суракта аначада ла ајарулу болоры јаан учурлузын ол темдектеген.\nЈарталбаган јетирӱни эл-јонго чыгарары јарабас болгонын, кижи орус, немец эмезе кандый бир ӧскӧ калыктыҥ јаҥжыккан курсагынаҥ эмес, а чыҥдыйы коомой курсактаҥ корондонып турганын Анатолий Богданчиков ајарган. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ балдар оорыган учурал аайынча МВД ла Шылу комитет шиҥжӱ ӧткӱрип јат, прокуратура бу суракты база шиҥжӱзинде тудат.\nБашчыга сурактар ла каруулар\nЭл Курултайдыҥ сессиязыныҥ учында Алтай Республиканыҥ башчызы депуттардыҥ сурактарына каруулар берип, јартамалдар эткен. Тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы эмдиги јаҥдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижинде бу јакшынак јаҥжыгу болор аргалу.\nОнойдо, Олег Хорохордин јуунда кӧдӱрилген тӧс учурлу сурактар аайынча кӧрӱмин айдып, айлганы јартаган.\nТемдектезе, парламентте «Единая Россия» партияныҥ фракциязы Горно-Алтайскта 12-чи таҥмалу школ јанынаҥ АР-дыҥ башчызына баштанган. Тургуза ӧйдӧ бу школдыҥ туразы балдар ӱренерге јеткерлӱ айалгада.\nКаланыҥ 12-чи школы 360 бала ӱренерге тудулган, је ондо 800 ӱренчик ӱч сменала ӱренип јат деп, Олег Хорохордин айткан. Школдыҥ туразында балдар ӱредерге јарабас, оныҥ учун ӱренчиктерди ӱренер ӧскӧ јерлерге кӧчӱрер иш ӧдӱп јат, ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ университединиҥ туразына. Бу ла јерде школдыҥ 500 бала ӱренер јаҥы туразын тудар шӱӱлте јӧптӧлгӧн. Озо ло баштап оныҥ чыҥдый ӱлекер документтерин белетеер керек, бу ишке бодоштыра 6,5 млн салковой акча керек деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nОныҥ ајарганыла, Горно-Алтайскта ылтам тудатан школдордыҥ тоозында 7-чи школдыҥ ла республикан лицейдиҥ туралары. «Республикан лицей республиканыҥ оморкодузы болуп јат. Былтыр бу лицейди божоткон 7 ӱренчик МГУ-ныҥ башка-башка факультеттериниҥ бюджет јерлерине кирген. МГУ-ныҥ преподавательдерин бу кайкаткан» – деп, Олег Хорохордин айткан. Лицейдиҥ эмдиги турган јери кызык, оныҥ учун школды јайым ӧскӧ јерде тудары темдектелет.\nУлаган аймактыҥ јиит эмчилерине бойыныҥ ӧйинде «Земский доктор» деген программа аайынча јӧмӧлтӧ акча республикада акча јанынаҥ айалга кызалаҥду болгоны ла программа удурумга јабылганы учун тӧлӧлбӧгӧн. Је тергеениҥ мынаҥ алдында башчызы акчаны тӧлӧп берер сӧзин бергени сессияда айдылган. Эмчиликте јиит 8 специалист иштеп јат.\nБу эмчилерге јӧмӧлтӧ акчаны АР-дыҥ башкарузыныҥ резервный кӧмзӧзинеҥ тӧлӧӧр шӱӱлтеле башчы јӧпсинбеген. Оныҥ айтканыла, бу кӧмзӧдӧ бар акча аргазы јок ас, јӱк 20 млн салковой ло ол балдардыҥ, спортчылардыҥ, јайаан ишчилердиҥ кӧрӱ-маргаандарга барар јол-јорыктарына ла јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгазына кирген улуска болуш эдерге чыгарылат. Је Улаганныҥ эмчилериниҥ сурагын ол кӧрӧр болгон.\nТударга бойыныҥ ӧйинде јаан акча чыгарылган «Алтайская долина» деген ӱлекердиҥ салымы кандый деп, депутаттар база сураган. Олег Хорохординниҥ айтканыла, бу республиканыҥ инвестициялык тӧс јери. Ол Тышэкономбанктыҥ топ-менеджерлериле јӧптӧжӱ куучындар ӧткӱргенин, мында иштегедий инвесторлор бедирегенин куучындаган. «Бу јерди тузаланар бир канча шӱӱлтелер бар, је кӧл болбос, оны чокым айдып јадым» – деген.\nШабалин аймакта Чаргыдагы јурт јеезеге берер болгон федерал јерлер керегинде канча јылдарга улалып келген сурак аайынча республиканыҥ башкарузы бойыныҥ јанынаҥ федерал кеминде эдетен ончо ишти бӱдӱрип салган, ченелте ӧткӱрген ээлемниҥ башкараачызына бу ишти эрчимделтер керек деп, АР-дыҥ башчызы айткан.\nЭлектроэнергия учун тӧлӧмирлерди јабызадары јанынаҥ, ороонныҥ бистий ок айалгада болгон алты тергеези аайынча федерал јӧп белетелгенин Олег Хорохордин депутаттарга айткан. Анайда ок јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми јабыс он тергееге федерал башкару јӧмӧлтӧ акча чыгарып јат, бу акчаны республиканыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр иштерге, јурт ээлемге, туризмге, агаш ээлемге ууландырар, бир канчузын јонјӱрӱмдик бӧлӱкке ле ӱлекер-сметный документацияны белетеерине чыгымдаар шӱӱлте јӧптӧлгӧнин башчы куучындаган.\nЭл Курултайдыҥ ээчиде сессиязы ижин мынайда јӧптӱ эрмек-куучынла тӱгескен.


Библиотекарьдыҥ болушчызы — болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, Алтай Республиканыҥ библиотекаларыныҥ јондык биригӱзиниҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн форум ороондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле јетиреечилердиҥ (волонтердыҥ) јылына учурлалды.\nФорумныҥ ижинде Сибирьдеги федерал округтыҥ талалык библиотекаларыныҥ (В. Шишковтыҥ адыла адалган Алтайский краевой универсал библиотека, Томсктыҥ А. Пушкинниҥ адыла адалган областной универсал билим библиотеказы) башкараачылары, онойдо ок АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ ле библиотекалардыҥ ишчилери, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ турушты.\nБиблиотекарьлардыҥ форумыныҥ туружаачыларын АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, министриниҥ адынаҥ оныҥ ордынчызы Светлана Пешперова, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ адынаҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык организациялар ла СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов уткыдылар. Олор уткуулду сӧстӧринде кижиниҥ ӧрӧ ӧзӱмине бичикти кычырары јаан тузазын јетирип турганын темдектедилер. Парламентарийдиҥ айтканыла, бичик кумран чактардаҥ ала билгирдиҥ ӱзӱлбес-туузылбас ӧзӧги болуп јат. Шак оныла колбой ол јебрен Римниҥ ады јарлу политиги, от-јалбыштый куучын айдаачы ла ойгор шӱӱлтечи Марк Туллий Цицеронныҥ: «Бичиктер јок тура ӧзӧги куру кижиге бодолду» деген тереҥ учурлу эрмегин эзетти.\nОл онойдо ок бойыныҥ куучын-эрмегинде алтынга бодолду бичикти јуук ӧйдӧ кандый да электрон школ эмезе озочыл јетирӱлердиҥ электрон эп-аргалары солып болбос деп тӱӱп-шӱӱлтезин айтты. Jе ол ок ӧйдӧ публичный библиотекаларда иштеп јаткан байлык ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарынаҥ кӧп неме камаанду. Олордоҥ, олордыҥ ижинеҥ эмдиги ӧйдиҥ кычыраачызына бичиктиҥ учурын јарт, јилбилӱ ле билгир јартаарынаҥ кычыраачыныҥ кӧгӱс кӧрӱминиҥ, санаа-укаазыныҥ кеми ӧзӧри, тереҥжиири камаандузын В. Уханов чокымдады.\nФорумныҥ пленарный јуунында Москвадаҥ Россияныҥ библиотекаларыныҥ ассоциациязыныҥ президенти, Россияныҥ тергеелик публичный тӱӱки библиотеказыныҥ јааны Михаил Афанасьев «Ӧткӧн ӧйгӧ тайанып, келер ӧйгӧ ууланадыс: эл-јонго текши эжиги ачык библиотеканыҥ кечеги, бӱгӱнги ле эртенги кӱни» деп адалган солун јетирӱ этти. Ол ороондо каан јаҥы тужынаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире публичный библиотекалардыҥ тӱӱкилик јолын, учурын элбеде јартап кӧргӱсти. Онойдо ок ӧйлӧ кожо библиотекалардыҥ да бӱдӱми, ижиниҥ ууламјылары солынып, јаҥыртылып турганын чокым темдектер ажыра кӧргӱсти. Михаил Дмитриевичтиҥ эткен јетирӱзинеҥ туружаачылар алкы бойлорына, ижине тузалу ла болушту јетирӱлер алган деп айдарга јараар.\nБиблиотекалардыҥ эжиги текши эл-јонго ачык, кӱӱнзеген улус бойыныҥ билгирин тереҥжидерге, бичик-биликти шак мында алар аргалу. Ӱренчиктерге де, ӱренеечилерге де билгир алатан јер база ла библиотека. Кычыраачыга бичиктиҥ телекейинде тӱрген болушка келетен улус библиотекарьлар деп, ол чокымдады.\nФорумныҥ ижи эки кӱнге де улалган болзо, оныҥ туружаачылары ӧйдиҥ ӧткӧнин де сеспей калган ошкош. Темдектезе, пленарный јуун ӧйинде Барнаулдаҥ, Томсктоҥ келген солун айылчылар Алтай крайдыҥ баш библиотеказыныҥ тӱӱкизинде бойыныҥ кӱӱниле библиотекаларга болужын јетиреечилер ле меценатство керегинде солун јетирӱ этти. Кандый да ӧйдӧ библиотекаларга болужын јетирип јӱрген тереҥ кӧрӱмдӱ, укаалу-санаалу улустыҥ ады-јолдорын ундытпай эзедип јӱргени келер ӱйелерге керектӱ деген шӱӱлте јарамыкту угулды.\nТомский областьтыҥ публичный библиотекаларыныҥ окылу сайттарыныҥ айалгазы ла курч сурактары јанынаҥ јетирӱде айдылганы ончо библиотекаларга јуук ла таныш деп айдарга јараар. Онойдо ок бистиҥ таланыҥ аймактарындагы тӧс библиотекалардыҥ ишчилери, методисттери тӧзӧмӧлдӱ јетирӱлериле таныштырды. Форумда туружаачыларга бой-бойыла таныжып, ижи јанынаҥ ченемел алыжып, куучындажар јакшынак айалга болды.\nБиблиотекарьлардыҥ форумыныҥ экинчи кӱнинде эл библиотекада «Волонтердыҥ кыймыгузы ла библиотекалар» деген кӱрее куучын ӧтти.\nКӱрее куучында шӱӱжӱге мындый сурактар чыгарылды: библиотекаларга волонтерлор керектӱ бе?; болушты бойыныҥ акту кӱӱниле эдип јӱрген улусты библиотекалар јаар канайда тартар, јилбиркедер (библиотеканыҥ ижиниҥ ченемелинеҥ); болушты бойыныҥ акту кӱӱниле эдип јӱрген улустыҥ (волонтерлордыҥ) ижин оныҥ бӱдӱмдери аайынча шӱӱжери.\nМында куучын-эрмек јонјӱрӱмдик волонтерство (ороонныҥ аҥылу корулын керексиген балдарга, јаан ӱйениҥ улузына, ветерандарга, кенек улуска ла о.ӧ. болушты бойыныҥ кӱӱниле эдери), культуралык-јартамалду волонтерство (балдарла, јашӧскӱримле иштеери, библиотекаларда ӧткӱрилип турган культуралык ууламјылу иште болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер) ло волонтерлордыҥ турушканыла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде болды. Ол ӱлекер аайынча јербойындагы биригӱлердиҥ курч сурактарыныҥ аайы-бажына чыгары, ӧӧн-бӧкӧнди, тал-табышты болдыртпазы, јондыкта амыр-энчӱ айалга керегинде шӱӱлтени ичкери ӧскӱрип апарары.\nБаза бир иштиҥ бӱдӱми јашӧскӱримниҥ ортозында су-кадык јӱрӱмниҥ учурын јартап таркадары, таҥкы тартпас, ачу ашла, наркотиктерле беришпес деген јартамалду ишти ӧткӱрери јанынаҥ ӧтти.\nОроондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле јетиреечилердиҥ јылында бу иш учурлу, тузалу болгонын таланыҥ библиотекарьлары аҥылап, бу иштиҥ учурын кӱрее куучында элбеде кӧргӱстилер.\nЭл библиотекада бу ок кӱнде библиотекарьларга ӱредӱ-семинар ӧдӧрдӧ, балдардыҥ республикан библиотеказында тӧрӧлчи тӧзӧгӧлӱ чӱмдемел ле балдардыҥ кычырып турган бичиктеринде оныҥ јери јанынаҥ секция иштеди.\nТекшилей алар болзо, форумда кӧп тоолу јӱрӱмдик учурлу сурактар, темдектезе, республикада библиотечный иштиҥ ӧзӱминиҥ тӱӱкизи, эл-јонныҥ бирлиги ле башка-башка калыктар ортодогы колбуларды эптештирери, бой-бойлоры ортодо амыр-энчӱ айалганы јӧмӧп улалтары, ороондо јуртап јаткан эл-калыктардыҥ бирлигинде библиотекалардыҥ учуры, библиотека ла волонтер кыймыгу ла оноҥ до ӧскӧлӧри элбеде кӧргӱзилди.\nМосквадаҥ келген Михаил Афанасьев Чойдыҥ бу јуукта кӱйген библиотеказында болгон. Ол онойдо ок аймактыҥ администрациязында бу сурак аайынча болды. Михаил Дмитриевичтиҥ айтканыла, Москваныҥ бир канча библиотеказы Чойдыҥ библиотеказына болуш эдип, бичиктер аткарары јанынаҥ иштеп јат.\nФорумныҥ солун айылчылары, туружаачылары Чамал аймакта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јеезелӱ јуртында болуп, экскурсовод Е. Тукуековтыҥ эрмек-куучынын јилбиркеп уктылар. Анчада ла Москвадаҥ, Томсктоҥ, Барнаулдаҥ келгендер бийик баалап, быйанын айдып јандылар.


Алтайский заповедниктиҥ аҥ-куштары - altaicholmon\n(Фототузактардыҥ јаҥы јуруктары)\nТалайдыҥ кеминеҥ 3200 метр бийигинде ирбис, маны, текелер, јеекен, улар, тӱлкӱ, айу ла бӧрӱ, онойдо ок борсукла туштажу… Бу азулу аҥдар Алтайский заповедниктиҥ эҥ бийик Шапшальский бажында тургузылган фототузактардыҥ камераларына «тӱшкен». Алтайский заповедниктиҥ баш билим ишчизи Сергей Владимирович Спицын фототузактарды шиҥжӱлеген кийнинде, заповедниктиҥ бу бӧлӱгинде јалаҥдарда иштер тӱгенген кийнинде бу јуруктарла ӱлешкен.\nКызыл бичикке кирген јерлик маны деп киске фототузактыҥ камеразыныҥ алдыла эки катап ӧткӧн – тӱнде ле тӱште соктырткан. Ирбис быјыл (2020 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде) камераныҥ јаныла јаан карда ӧткӧн. Камера оны кар ажыра соккон. Јуруктарда оныҥ текши сомынаҥ «туулардыҥ тыны» тӱҥей ле сезилет.\n«Бу јерлерде фототузактар 2017 јылдаҥ бери турат ла камералар кажы ла јылда ирбистердиҥ Алтайский заповедниктиҥ јериле бир-эки ле ӧткӧнин согуп алат» — деп, Сергей Владимирович Спицын јартайт.\nБилимчилер онойдо ок уларлардыҥ, Сибирьдиҥ текелериниҥ, тӱлкӱниҥ, јеекенниҥ, бӧрӱниҥ ле айуныҥ баалу фотојуруктарын алган.\nТалайдыҥ кеминеҥ 3200 метр бийигинде ӧткӧн борсук фототузакка тӱшкени эҥ ле сакыбаган фотојурук болгон. «Бу аҥ мындый бийикте ас јӱрет» – деп, Сергей Спицын айдат.\nБу бастыра фотојуруктарды Алтайский заповедниктиҥ билим бӧлӱгиниҥ ишчилери шиҥжӱлеп, олорло иштеер, уч-турулталары заповедниктиҥ тӧс билим отчедында – Ар-бӱткенниҥ летописинде – бичилер.\nОнчо јетирӱлер ле фотојуруктар С. В. Спицыннаҥ алынган.\nАр-бӱткенниҥ Алтайский государственный заповедниги 1932 јылда тӧзӧлгӧн лӧ ар-бӱткенди корыыр, билим-шиҥжӱлер ле экология аайынча ӱредӱлер ӧткӱрер федерал учурлу учреждение. Оны тӧзӧгӧниниҥ тӧс амадузы – ар-бӱткенде болуп турган керектердиҥ ле учуралдардыҥ ӧдӱжин, ӧзӱмдердиҥ ле аҥ-куштардыҥ телекейиниҥ генетикалык фондын, ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ башка бӱдӱмдерин ле биригӱлерин, экологиялык системалардыҥ јаҥжыккан ла ас туштап турган системаларын корулаары ла шиҥжӱлеери.\nБу ар-бӱткенниҥ 871206 га кемдӱ аҥылу корудагы јери, ого Алтын Кӧлди айландыра бир бӧлӱк јерлер кирет. Алтайский заповедник Россиядагы заповедниктер ортодо кӧҥдӧй ӧзӱмдердиҥ бӱдӱмдериниҥ тоозыла 2-чи јерде, тирӱ организмдердиҥ бӱдӱмдериниҥ тоозыла 5-чи јерде. Алтайский заповедник ле Алтын Кӧл ЮНЕСКО-ныҥ Ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик энчизиниҥ «Алтай – Алтын кырлар» номинациядагы (1998 јылдаҥ ала) объекттери болуп јат. 2009 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26-чы кӱнинде Алтайский заповедникке биосферный статус берилген.\nАлтайский заповедниктиҥ пресс-центри


"Jӱрӱмниҥ јолы" - Jетирӱлер - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n12:45 04/12\t0\t0\nЧтобы не бастовали, "кинутым" майминским кочегарам пообещали прямые договора с администрацией\n01:43 04/12\t289\t0\nАйда с нами в Телеграм!\n19:10 03/12\t318\t0\n2 (19:14 03/12):\nКазахташ (18:46 03/12):\nЕЩЁ БЫ ЭТИ ЛАБОРАТОРИИ ДЕЛАЛИ АНАЛИЗ ЗА 48 ЧАСОВ ТОГДА ИМ УВАЖЕНИЕ .\nКазахташ (18:43 03/12):\nКАТЯ ПОВАРОВА В ЛЕСНОМ ДЕЛЕ НОЛЬ НО ПУСТЬ БУДЕТ ОНА ЧЕМ МЕСТНАЯ МАФИЯ Я ЕЁ ПОДДЕРЖИВАЮ НАДО ЕЙ ПРОСТО ...\nКазахташ (18:40 03/12):\nИХ ДАВНО НАДО В ТЮРЬМА ПАСАДИТЬ ВРАГИ НАРОДА РА .


Аҥдаш — јадын-јӱрӱмниҥ јаҥжыккан бӱдӱми - altaicholmon\n«Алтай Республиканыҥ јеринде аҥдаш ла аҥ-куш байлыктарды чеберлеери керегинде» республикан јасактыҥ 4.1 тизиминиҥ некелтелерин бӱдӱрери аайынча сурактар јанынаҥ ишмекчи группаныҥ јууны Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Василий Манышевтиҥ башкартузыла ӧтти. Ол тизимде айдылганыла, республиканыҥ кажы ла муниципал аймагында муниципал тӧзӧлмӧниҥ јериниҥ 50 проценттеҥ ас эмес, улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан јерлер тӧзӧлӧр учурлу.\nИшмекчи группаныҥ јууныныҥ ижинде турушкан: республикан парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ председательдери Вячеслав Уханов, Виктор Хабаров, Сергей Ефимов, Виктор Ромашкин, «Сапсан» ООО-ныҥ директоры Александр Рожаев, «Ӱч-Сӱмер» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы Сергей Нестеров.\nJуунныҥ туружаачылары ӧрӧ адалган јасактыҥ ол тизиминде айдылган некелтелерди Кӧксуу-Оозы аймакта АР-дыҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди ле «Сапсан» ООО (30.12.2015 ј.), «Ӱч-Сӱмер» АО (19.03.2012 ј.) ортодо аҥээлемдик јӧптӧжӱ тургузар тушта бӱдӱрбей турганыла колбулу суракты шӱӱжип кӧргӧн.\nБу сурак јанынаҥ јетирӱ эдип тура, Василий Манышевтиҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ муниципал јаҥыныҥ органдарыныҥ јасакчыларга эткен баштанузы аайынча ӧрӧ адалган республикан јасакка кубулталар кийдирилген. Jе јасактыҥ ол ээжи-нормазын бир канча аймактарда бӱдӱрбеген. Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактарда уур-кӱч айалга тӧзӧлип калган: ол аймактарда улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан арга јок болуп калган.\nПарламентарийдиҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймакта «Сапсан» ООО ло «Ӱч-Сӱмер» АО аҥ-кушты корыырыныҥ комитедиле аҥдайтан јерди 49 јылга арендага тузаланары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургускан. Республикан јасак чыдулар алган кийнинеҥ, «Сапсан» ООО арендага алган јерлердиҥ гран-кыйузына мындый јерлер база кирген: «Кӧксуу-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ административный гран-кыйузында јерлер (ар-бӱткенниҥ Кадындагы государственный биосферный заповеднигиниҥ, ар-бӱткенниҥ «Ӱч-Сӱмер» паркыныҥ јерлеринеҥ, јолдордоҥ, јурттардаҥ, аҥныҥ чедендериниҥ јерлеринеҥ башкалары). Аҥдайтан јердиҥ текши кеми — 982508 гектар. Аҥдайтан јердиҥ гран-кыйузына кирип турган агаштарлу јердиҥ арендазы учун јылына тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 19733 салковой 16 акча. Тындулардыҥ телекейиниҥ объекттерин тузаланганы учун јылдык јуунты акчаныҥ кеми 181605 салковой.\n«Ӱч-Сӱмер» акционер общество керегинде айтса, аренданыҥ јӧптӧжӱзи 2012 јылда база 49 јылга тургузылган, Кӧксуу-Оозы аймакта арендага алылган аҥдаар јерлердиҥ кеми 120,258 муҥ гектар.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта јурттарда јаткан улус элик адарына јараду-лицензия аларга, канча кире акча тӧлӧӧр учурлу деп, депутаттар сураган. Александр Рожаевтиҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ улузы 5 муҥ салковой тӧлӧӧр, арткан улус — 10 муҥ салковой. Лицензиялардыҥ лимиттериниҥ кӧбизи аймактыҥ улузына келижет. Оноҥ «Сапсан» ООО-ныҥ директорыныҥ јетиргениле, олордыҥ штадында 7 егерь, бир бухгалтер. Коммерциялык аҥдаш олордыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болот. Олор јӱк ле аҥдаарына лицензиялар сатса, бойына акча иштеп алып болбос. Оныҥ да учун олор башка-башка јеткилдештер јанынаҥ база иштейт, ол тоодо туризмле колбулу јеткилдештер аайынча база.\nВасилий Карманчиновичтиҥ темдектегениле, аҥдаш ООО-го экономикалык иш болуп турган болзо, аймактыҥ, республиканыҥ албаты-јонына јадын-јӱрӱмниҥ јаҥжыккан бӱдӱми болуп јат. Вячеслав Уханов бу организациялар эл-јонго јетирӱлер эдип турзын деген кӱӱнземелин айткан. Бойыныҥ коллегазын јӧмӧп тура, Сергей Ефимовтыҥ темдектегениле, бисте «прозрачность» кӧп болзо, ол тушта сурактар да ас болор. Анайда ок јербойыныҥ улузыныҥ аҥдашка лицензия садып алары јанынаҥ јилбӱлери кыспакталбас учурлу деп айткан.\nJуунныҥ уч-турултазыла Кӧксуу-Оозы аймакта улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан јерлер тӧзӧӧр арганы кӧрзин деген шӱӱлте эдилген. Мындый ченемел бар: Чой аймакта аҥдайтан јерди тузаланаачы ол алган јерлериниҥ кезигинеҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножып ийерде, улус аҥдайтан андый јерлер јербойында тӧзӧлгӧн.


01.09.2017 - altaicholmon\nБаза бир станция тудулат\nКӱнниҥ чогынаҥ, сууныҥ ла салкынныҥ ийдезинеҥ иштеер электростанциялар тургузып ла тудуп турган «Солнечная Энергия+» ООО јаҥыс та республикада эмес, је бастыра ороон ичине јарлу болуп калды. Бу ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала узак ӧй ӧтпӧгӧн, је оныҥ тудуп салган объекттериниҥ тоозы кӧп. Jаан станциялардыҥ тоозы онды ажа берген болор. «Солнечная э и нергия» ООО јаҥыс ла Алтай\nБайлыгысты бойыс кичеер учурлу\nАР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. В. Бердников куран айдыҥ 30-чы кӱнинде республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларыла Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ӧзӱмдерди ле тындуларды корыыры ла чеберлеери аайынча суракка учурлалган видеоконференцияны ӧткӱрди.\n«Jӱк турумкай кижиге јол ачылат…»\n«Jаан јолдордоҥ туура, кырлардыҥ койнында јажынган кичинек алтай јуртта чыдаган уулчакка спорттыҥ узы, телекейлик кемдӱ маргаандарды јаргылаар экстра-класс јаргычы болорго кандый јол ӧдӧр керек?» Россияда физкультураныҥ ла спорттыҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, АР-дыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Сергей Аткуновло эрмек-куучында мени јилбиркеткен тӧс сурак бу болгон. «Спорт кижидеҥ турумкай болорын, бойына амадулар тургузып, ого једерге\n9 муҥнаҥ кӧп продукция айрылган\nУчсын деп ат берилди\nСайлугемдеги паркта шоҥкорлорго ат берери јанынаҥ конкурстыҥ турулталары кӧрӱлген.\n107-чи автобус јӱрип баштады\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта 107 номерлӱ автобус јӱрип баштаган.\nӦрт болбозын јеткилдеер аҥылу айалга\nАлтай Республиканыҥ јеринде куран айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала ӧрт болбозын јеткилдеер аҥылу айалга јарлалган.


Аргачылыктыҥ ӧзӱми шӱӱжилген - altaicholmon\nАР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева докладында инвестицияга јарамыкту айалга јаҥныҥ бастыра кемдӱ органдарыныҥ, аргачылыктыҥ ла јондык биригӱлердиҥ јаба ижиниҥ шылтузында тӧзӧлӧрине ајару эткен. Адылу модельдерди кийдирерге АР-да «Jолдыҥ карталары» тургузылып јарадылган. Бу ишти 2017 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире тӱгезер керек.