Каспий талай — Википедия\nорус. Каспийское море\n11 июня 2003 года (снимок со спутника)\nоколо −27 Дата обращения: 9 января 2019. м\nкиреде 1200 × 310 км\nкиреде 390 000 км²\nкиреде 78 000 км³\nкиреде 3 100 000 км²\nКаспи́й талай орустап Каспийское море(Ка́спий, от латиндап Caspium mare или Ӱлекер:Lang-grc, Kaspía thálassa) — јердиҥ ӱстинде эҥ ле јаан туйук талай, ӧскӧзиле бирикпейторустап замкнутый водоём, јериле эҥ јаан кӧл, туйук, тӱби океанический бӱдӱмдӱ, эмезе ӧткӱре јаан кеми учун талай деп адалар.\nЕвропа ла Азияныҥ бириккенинде јадат. Каспийдиҥ суузы тусту — 0,05 ‰ ала Волга киргенинде ле 11—13 ‰ јетире тӱштӱк-кӱнчыгышта. Тереҥи Телекейлик океанныҥ кеминеҥ (2009) 27,16 метрге јабыс..\nКаспий талайдыҥ текши јериниҥ кеми — 390 000 км² кире бар, эҥ ле тереҥ јери — 1025 м.\n2.5 Каспий талайга кирген суулар\n2.6 Каспийди јараттай тергеелер\n2.7 Каспийдиҥ јанында калалар\n3.1 Тереҥиниҥ солунып турганы\n3.2 Текши јери, тереҥи, сууныҥ объёмы\n3.3 Сууныҥ температуразы\n3.4 Тӱндӱк Каспий кышкыда\n3.5 Сууныҥ составы\n3.6 Тӱбиниҥ рельефы\n5.2 Антропологический лекультурный тӱӱкизи\n6 Ээлемде тузаланганы\n6.1 Нефть ле газ алары\n6.2 Керептер јолы\n6.3 Балыкташ ла талайпродукт табары\n6.4 Эмденип амыраар айалга\n8.1 Каспийдиҥ тӱбиниҥ байлыктарыла тузаланарга темдектелген кыйулар\n8.2 Каспий талайдыҥ ар-бӱткендик айалгазын корулаары јанынаҥ Конвенция\n8.3 Јеткер болбозыныҥ сурактары\nЭмдиги орус ады Каспийское море, јебрен орус тилде Хвалисьское море (Лаврентьевский летописьте) — јаҥы, бичиктеги ады латин тилле Caspium Mare, эмезе Caspium pelagus, јебрен грек тилле Κασπία θάλασσα (Kaspía thálassa), Κάσπιον πέλαγος (Káspion pélagos; Страбон ло о.ӧ.), база бир гипотеза, јебренде бу талайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында каспий деп укту улустыҥ адыла адалган.\nОзодо Каспий 70-јӱзӱн атту болгон, башка-башка калыктар:\nГирканское (Джурджанское) талай — каланыҥ јебрен грек ады Горган Гиркания деп јерде.\nХвалынское море эмезе Хвалисское море — јебрен орустар адайтан, Хорезм деп тергее болгон. (тӱндӱк каспийде јебрен хвалис деп албаты болгон);\nХазарское море — араб тилле(Бахр-аль-хазар), персид тилле (Дарья-е хезар), тӱрк тилле (Hazar denizi), азербайджан тилле (Xəzər dənizi), крымныҥ татар тилиле (Хазар денъизи), туркмен тилле (Hazar deňizi), кумык тилле (Хазар денгиз);\nКумукское море — кумык калыктыҥ адыла.\nТаркинское море — по названию столицы Кумык шамхальствоныҥ тӧс калазыныҥ Таркиниҥ адыла.\nАбескунское море — Кура сууныҥ оозында, талайга киргенинде ортолык ла каланыҥ адыла, XIV чакта сууныҥ алдына јӱре берген.\nДербентское море — Дербент кала Дагестанда;\nАзербайджан ла Иранда Каспий талайды эмдиги ӧйдӧ Хазар талай эмезе Мазендеран деп адайдылар (Мазендеран калык, Мазендеран провинциюяда Иранда јуртаган калыктыҥ адыла).\nКаспий талай Европа ла Азияныҥ бириккенинде јадат. Талайдыҥ тӱндӱктеҥ тӱштӱкке чӧйилген сыны — 1200 километ кире бар (36°34'—47°13' с. ш.), кӱнбадыштаҥ кӱнчыгышка јетире — 195 ала 435 километрге јетире, орто тоозы 310—320 километр (46°—56° в. д.).\nФизико-географиялык темдектериле Каспий талай ӱч бӧлӱк:\nТӱндӱк Каспий (25 % площади моря),\nОрто Каспий (36 %),\nТӱштӱк Каспий (39 %).\nУсловная граница между Северным и Средним Тӱндӱк ле Орто Каспйдиҥ ортозында кыйу Чечень деп ортолыктар — Тюб-Караган туу, Орто ло Тӱштӱк Каспийдиҥ — Чилов — ортолык Ган-Гулу (туу).\nЈараттай[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайдыҥ јанында јер Прикаспий леп адалат. Талайдыҥ јарадыныҥ узуны 6500—6700 километр деп чотолот, ортолыктарыла кожо — 7000 километрге јетире. Јараттары тӱс, јабыс. Тӱндӱк јанынаҥ јараттары Волганыҥ оозында кӧп тоолу ортолыктар ла протокаларлу (дельты Волги), онойдо Урал сууныҥ оозы, јараттар јабыс, састу, јаратка коштой сууны ӧзӱмдер туй алган. Кӱнчыгыш јараттары чӧл, куру-чӧл јер, кӧп сабада череттӱ порода. Тӱс эмес койрык-тейрик јараттар — Апшерон јарымортолык ла кӱнчыгыш јанында и на Казах заливте ле Кара-Богаз-Гол.\nЈарымортолыктар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАпшеронский полуостров, Каспидиҥ кӱнбадыш јарадында Азербайджанда, Јаан Кавказтыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Баку ла Сумгайыт калалар бар.\nМангышлак, Каспийдиҥ кӱнчыгыш келтейинде, мында Казахстан, Актау деп кала бар.\nОртолыктар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайда 50 орто ло јаан ортолыктар бар, текши јери 350 квадратный километр. Јаан деген ортолыктары:\nТюлений (Каспий талай)\nЗаливтери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМёртвый Култук (алдында Комсомолец болгон, оноҥ озо Цесаревичтиҥ заливи)\nТуркменбашы залив (алдында Красноводский)\nГызылагач залив (Кировтыҥ заливи)\nГиркан залив (алдындагы Астарабад)\nЭнзели залив (озогы Пехлеви)\nКара-Богаз-Гол[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКара-Богаз-Гол залив, 1995 ј.\n1995 јылдыҥ сыгын айы Каспийдиҥ кӱнчыгыш јанында тусту Кара-Богаз-Гол кӧл јадат , 1980 јылга јетире Каспий талайдыҥ чичке проливле бириккен залив-лагуназы болгон. 1980 јылда бого дамба туткан, Кара-Богаз-Голды Каспийталайдаҥ айрып, 1984 јылда суу токтодып ӧткӱрер тудум эдилген (гидротехническое водопропускное сооружение), мыныҥ кийнинде Кара-Богаз-Гол бир канча метрге тайызай берген. 1992 јылда проливти ойто орныктырган, је Каспий талайдыҥ суузы Кара-Богаз-Голго кирип, ондо соолып турган. Јылдыҥ ла Каспийталайдаҥ Кара-Богаз-Голго 8—10 кубический километр суу колулып јат, (по кезик јерде — 25 кубический километр деп айдылат), онойдо ок 15 млн тонна тус. Кара-Богаз-Гол талайды соолтып, тузыныҥ кемјӱзине салтарын јетирип турган кӧл болот.\nКаспий талайга кирген суулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВолганыҥ оозы, космостоҥ кӧрзӧ\nКаспий талайга 130 суу кирет, 9 сууныҥ оозы дельта бӱдӱмдӱ. Јаан суулар, Каспийге кирген — Волга, Терек, Сулак, Самур (Россия), Урал, Эмба (Казахстан), Кура (Азербайджан), Атрек (Туркмения), Сефидруд (Иран). Крупнейшая река, впадающая в Каспийге кирген эҥ јаан суу — Волга, ортојылдык кирген суузыныҥ кеми 215—224 кубический километр. Волга, Урал, Терек, Сулак ла Эмба суулар Каспийге кирген сууныҥ 88—90 % бередилер. Бир јылга ортодо 290 км³ суу кожулат.\nСарыкамыш котловинада кӧлдӧ суу кӧпчизе, Узбой (эмди ол кургап калган) сууныҥ коолыла Каспийге база суу киретен болгон. Ӱлекер:Колонки\nКаспийди јараттай тергеелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайдыҥ јанында тергеелер\nКаспий јанында тергеелердиҥ башкаруларыныҥ ортодо экономикалык конференциязы: Каспий талайдыҥ јарадында беш тергее бар:\nКазахстан — тӱндӱкте, тӱндӱк-кӱнчыгышта ла кӱнчыгышта, јараттыҥ узуны 2320 километр;\nИран — тӱштӱкте, јараттыҥ узуны — 724 километрге шыку;\nТуркмения — тӱштӱк-кӱнчыгышта, јараттыҥ узуны 1200 километр кире;\nРоссия — кӱнбадышта ла тӱндӱк-кӱнбадышта, јараттыҥ узуны 695 километр кире;\nАзербайджан — тӱштӱк-кӱнбадышта, јараттыҥ узуны 955 километр кире.\nКаспийдиҥ јанында калалар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nДербент — Россияда эҥ летӱштӱк кала.\nКаспий талайдыҥ портовый калазы болуп Астрахань чотолот, је ол талайдыҥ јарадында эмес, Волганыҥ дельтазында турат, Каспийдиҥ јарадынаҥ тӱндӱктей 100 километр киреде;\nБаку — јаан кала-порт Азербайджанныҥ тӧс јери. Апшерон јарымортолыктыҥ тӱштӱк јанында турат, 2,5 млн эл-јонду (2010);\nСумгайыт, Апшерон јарымортолыктыҥ тӱндӱк келтейинде;\nЛенкорань, Азербайджанныҥ тӱштӱк кыйузыныҥ јанында;\nНефтяные Камни — нефтяниктердиҥ јурты, Апшерон јарымортолыктыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында. Оныҥ тудумдары (сооружения) искусственный ортолыктарда, эстакадаларда ла технологический площадкаларда тудулган.\nТуркменбашы (алдында Красноводск) — Красноводский заливтиҥ тӱндӱк јарадында;\nАваза — јаан курорт.\nАктау — кала-порт, талайдыҥ кӱнчыгыш јанында;\nАтырау — тӱндӱкте Урал сууныҥ дельтазында, талайдаҥ 20 км ыраакта.\nФорт-Шевченко — эҥ ле кӱнбадыш кала кала, Каспийдиҥ кӱнчыгыш јанында.\nБендер-Энзели — находится на южном побережье Каспийдиҥ тӱштӱк јарады;\nФизиографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТереҥиниҥ солунып турганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИзмерение глубин, 1870 г.\n1870-чи јылдарда Каспийдиҥ тереҥин кемјигени Каспий талайдыҥ тереҥи солунып турганын билимчилер климатлык, геологиялык ла антропоген шылтактардаҥ улам деп јартайт. Калганчы 3 муҥ јылга сууныҥ бийиги 15 метрге солунган. Эмдиги айалгазы, солуныжы Волганыҥ коолында јут-чыктыҥ кеминеҥ, талайга чачкан суузыныҥ кеминеҥ камаанду. Каспий талайдыҥ тереҥин инструменттерле кемјиири ле оны улай шиҥдеери 1837 јылдаҥ ала ӧткӱрилет, оноҥ бери эҥ ле бийик суу 1882 јылда болгон (−25,2 м), эҥ ле јабыс — 1977 јылда (−29,01 м). 1929 јылдаҥ ала 1941 јылга јетире Каспийдиҥ суузы кенейте кӧдӱрилген −25,88 ала −27,84 метрге јетире. 1978 јылдаҥ ала суу бийиктеген, 1995 јылда −26,7 м јеткен, 1996 јылдаҥ ала ойто суу јабызап баштаган, XXI чакка јетире уулалып, орто скорости ≈0,75 м 10 јылга. Талайдыҥ суузыныҥ бийиги 2001 јылда −27,17 м тӱшкен, оноҥ ойто кӧдӱрилген,2002 јылда 2 см-ге, 2003 јылда — 4 см-ге, 2004 јылда — 8 см-ге, 2005 јылда — 12 см-ге. 2006 јылдаҥ ала Каспий тайызап јат. Каспий талайдыҥ суузыныҥ бийиги (орто кеми) 2016 ла 2017 јылдарда −27,99 м.\nТекши јери, тереҥи, сууныҥ объёмы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСравнительная схема трёх озёр планеты — Каспийского моря, Байкала и Танганьики.\nКаспий талайдыҥ текши јери ле суузыныҥ кеми билдире солунып турат, ол суузыныҥ бийиги кубулганынаҥ камаанду. Суу −26,75 м бийик болзо, текши јери 390 000 квадратный километр болот, сууныҥ объёмы — 78 000 кубических километр, бу 44 % телекейде кӧлдӧрдиҥ суузыныҥ кеми.\nКаспийдиҥ эҥ тереҥ јери — Тӱштӱк-Каспий впадинада, 1025 метр (сууныҥ ӱстиниҥ кеминеҥ). Каспий эҥ тереҥ јериле јаҥыс Байкалга (1620 м) ла Танганьике (1435 м) једишпейјат. Каспийдиҥ орто тереҥи, батиграфический кривойло чотозо, 208 метр болот. Каспидиҥ тӱндӱк јаны — тайыс: тереҥ ле деген јери 25 метрдеҥ кӧп эмес, орто тереҥи дезе — 4 метр.\nСууныҥ температуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспийдиҥ суузыныҥ температуразы широталардаҥ камаанду башкаланат, анчада ла кыштыҥ ӧйинде талайдыҥ тӱндӱк келтейинде 0…+0,5 °C ала +10…+11 °C јетире тӱштӱк јанында, температуралар 10 °C башкаланып турат. Талайдыҥ тайыс јеринде (25 метрдеҥ ас) ортојылдык температура 25—26 °C болот. В среднем, температура воды у Кӱнбадыш јаратта сууныҥ температуразы кӱнчыгышазына кӧрӧ 1—2 °C бийик, ачык талайда дезе јараттагызына кӧрӧ температура 2—4 °C бийик. Ӱлӱрген айдаҥ ала тулаан айга јетире сууныҥ температуразы тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанында ла орто Каспийде сууныҥ температуразы кӧдӱрилет.\nТӱндӱк Каспий кышкыда[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКандык ла кӱӱк айларда — суу Орто Каспийде сооп јат, не дезе тайыс келтейинде суузы тӱрген јылып јат. Је сезоныҥ бажында талайдыҥ тӱндӱк келтейинде јылу тош кайылтарына барат, је кӱӱк айда +16…+17 °C јетире јылый берет. Талайдыҥ Орто јанында бу ӧйдӧ +13…+15 °C болот, тӱштӱкте дезе +17…+18 °C једет. Јаскыда сууныҥ јылыганы талайдыҥ суузы јаратка јуук јерде ле ортозындазыныҥ башказы 0,5 °C ӧтпӧйт. Кичӱ изӱ айдаҥ ала сыгын айга јетире талайдыҥ ӱстиниҥ температуразы бир ле тӱҥей болот. Куран айда суу бастыра јерде тӱҥей +24…+26 °C боло берет, тӱштӱк јанында сууныҥ јылузы +28 °C једет. Куран айда температура тайыс заливтерде, темдектезе, Красноводскто, +32 °C једер аргалу.\nКичӱ изӱ айда апвеллинг деп аҥылу айалга болот, качан јайгыда соготон тӱндӱк-кӱнбадыш салкындар сууныҥ јылый берген ӱстин айдап апарарда талайдыҥ суузыныҥ орто кадында соок суу кӧдӱрилет, јаан изӱ ай ла куран айларда апвеллинг тыҥыйт. Оныҥ учун сууныҥ ӱсти соойт (+7…+15 °C). Талайдыҥ ачык јерлеринде кӱӱк айдыҥ учында, кичӱ изӱ айдыҥ бажында температура кенейте кубулат.\nСууныҥ составы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайдыҥ суузыныҥ тузы ачык океандийинеҥ башкаланат, је тӱҥейи база бар. Тус јок кош суулар талайдыҥ суузыныҥ тузын астадып јат. Эмдиги ӧйдӧ Каспийдиҥ суузыныҥ тузы тыҥ эмес, океандардыҥ суузына кӧрӧ тузы ӱч катапка ас. Каспийге тус јок агын суулар келип киргенинеҥ улам хлоридтер астап, карбонаттар, сульфаттар, кальций талайдыҥ суузында кӧптӧйт, олор агын сууныҥ тӧс компоненттери болуп јат.\nЭҥ ле консервативный иондор; калий, натрий, хлор ло магний. Ас консервативныйы: кальций ле гидрокарбонат-ион. Каспийде кальций ле магнийдиҥ катиондоры Азов талайга кӧрӧ эки катапка кӧп, сульфат-аниона — ӱч катапка.\nТалайдыҥ суузыныҥ тузы тӱндӱк јанында кезем башка: Волганыҥ ла Уралдыҥ оозында 0,1 единицы PSU, Орто Каспийдиҥ гранынаҥ 10—11 ед. PSU јетире. Тузы кичӱ изӱ айда тыҥыда астайт. Талайдыҥ суузыныҥ тусталыжы сууныҥ бийигинеҥ ле кирген суулардаҥ камаанду болуп јат.\nКаспийдиҥ тӱндӱк јаныныҥ рельефы — тайыс суулу эдректий тӱптӱ тӱссимек аккумулятивнымй ортолыктарлу, средняя глубина Тӱндӱк Каспийдиҥ орто тереҥи 4—8 метр, эҥ тереҥ јери 25 метрдеҥ ашпайт. Мангышлакта бозого Тӱндӱк Каспийди Орто Каспийдеҥ бӧлийт. Орто Каспий јетире ле тереҥ, Дербентте ойдыкта сууныҥ тереҥи 788 метр. Апшерон бозого Рто ло Тӱштӱк каспийди бӧлийт. Тӱштӱк Каспий тереҥ тӱптӱ деп чотолот, тереҥи 1025 метр. Каспийский шельфте ракушечный кумак бар, тереҥ јери баларлу.\nКаспий талайдыҥ климады — тӱндӱк јанында континентал, ортозында — ӧйлӱ-кемдӱ (умеренный), тӱштӱк јанында субтропикалык. Кышкыда ортоайлык температура тӱндӱкте −8…−10 °C , тӱштӱкте +8…+10 °C , јайдыҥ ӧйинде — +24…+25 °C тӱндӱк јанында ла +26…+27 °C тӱштӱк јанында. Тыҥ изӱ — +44 °C — кӱнчыгышта темдектелген.\nОртојылдык јут-чыктыҥ кеми 200 миллиметр; кургак кӱнчыгыш јанында 90—100 миллиметрдеҥ ала тӱштӱк-кӱнбадыш јанында субтропик јаратта 1700 миллиметр. Каспийский талайдыҥ сӧӧлгон ортојылдык кеми 1000 миллиметр, тыҥыда соолгоны Апшерон јарымортолыкта ла Тӱштӱк Каспийдиҥ кӱнчыгыш келтейинде 1400 миллиметр бир јылда.\nСалкынныҥ ортојылдык тӱргени 3—7 метр секундка, розе ветровто тӱндӱк јанынаҥ салкын тыҥ согот. Кӱски ле кышкы айларда салкын тыҥып, 35—40 метр секундта болот. Салкындак јери — Апшерон јарымортолык, Махачкала ла Дербенттиҥ јаны, мында толкуныҥ бийиги 11 метр болот.\nАгындары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТалайдыҥ ичинде сууныҥ кыймыгы (циркуляция) кийдире аккан суулар ла салкыннаҥ камаанду. Кӧп саба суу Тӱндӱк Каспийге кирип турган учун, тӱндӱк агын кӧп болот. Тӱндӱк агын Каспийдиҥ кӱнбадыш јарадыла коштой агып, Апшерон јарымортолыкка једеле, агын экиге бӧлӱне берет, бирӱзи оноҥ ары кӱнбадыш јаратка коштой агат, экинчи агын Кӱнчыгыш Каспийге ууланат. Билимчилер калганчы шиҥжӱлерге тайанып, айдат, јаан агындардыҥ тӱргенине (амплитуда колебания скорости течений долгопериодных волн) толкулардыҥ амплитудазынаҥ камаанду.\nАҥдары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспийдиҥ тындулары 1809 бӱдӱм, олордыҥ 415-и позвоночныйлар. Каспий талайда 101 бӱдӱм балык, телекейде осетровыйлардыҥ кӧби мында јӱрет, онойдо ок суулардыҥ (пресноводная рыба): вобла, сазан, судак. Каспий талайда карп, кефаль, килька, кутум, лещ, лосось, окунь, щука деп балыктар бар. Каспийде талайдыҥ млекопитающийи — каспийский тюлень бар.\nКаспий ле оныҥ јарадында 728 бӱдӱм ӧзӱмдер бар. Каспийде кӧп сабада сууда јайылар ӧзӱмдер — сине-зелёные, диатомовые, красные, бурые, харовые ле о.ӧ., чечектердеҥ — зостера ла руппия. Флоразы табылганы неогеновый ӧйгӧ келижет, је кезик ӧзӱмдер Каспий талайга эмезе ӧнӧтийин кижи экелген, эмезе керептердиҥ тӱбине јапшынып келеле таркаган ӧзӱмдер.\nТабылганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий океаннаҥ табылган — оныҥ тӱби јердиҥ океанический бӱдӱмдӱ кыртыжынаҥ турат. 13 млн јыл кайра лет назад образовавшиеся Альпыкырлар табылып, Сармат талайды Средиземный талайдаҥ бӧлӱп ийген. Сармат талай туйуктала берерде, тусту эмес (пресноводное Понтическое море) Понический талай табылган. Соолгон Понтический талайдыҥ ордына Балаханский кӧл (Тӱштӱк Каспийдиҥ ордында) арткан. Балаханский бассейнге Орто Азияныҥ суулары, јут-чык, озогы -Узбой суу кирип, челекенский (торонглинский) Туркменияныҥ кызыл ӧҥдӱ калыҥ свитазы боло берген. 3,4—1,8 млн кайра (плиоценде) Акчагыльский талай болгон, Н. И. Андрусов оныҥ арткан-калганын шиҥдеген. Акчагыльский трансгрессия домашкинский регрессияла солынган (20—40 метрге акчагыльский бассейннеҥ тӧмӧн тӱшкен), бу айалга талайдыҥ суузы ныҥ тузы тыҥ астаган, тыштынаҥ океанический суу кожулбаста. Домашкинской регрессия кыска ӧйгӧ болгон, кийнинде четвертичный периодто (эоплейстоцена) Каспий Апшерон талай болуп орныккан, Черноморьени, Каспийди ле Аралды, онойдо Туркмен ле и Алтыгы Поволжьениҥ јерин туй алган. Апшерон трансгрессияныҥ бажында бассейн эмеш тустузымак болгон. Апшерон талай 1,7 ала 1 млн јыл кайра бӱткен.\nНеоплейстоценныҥ бажында Каспийде узак тюркянский регрессия башталган (−150 м ала −200 м јетире), бажы магнитный инверсия Матуяма—Брюнеске келижет (0,78 млн јыл кайра). Тюркянский бассейн тушта талайдыҥ текши јери 208 муҥ км² Тӱштӱк ле Орто Каспийский ойыктарда болгон, олордыҥ ортозында Апшерон бозого киреде тайыс пролив болгон. Тюркянский кӧл-талай, байла, Каспийский неоплейстоценовый малакофаунаныҥ табылган јери болор.\nЭрте неоплейстоценде тюркянский регрессияныҥ кийнинеҥ туйук эртебакинский ле Понтко кирген оройбакинский (кеми 20 м) талай болгон (400 муҥ јыл кайра). Венедский (мишовдагский) регрессия бакинский ле «кичӱ» урунджикский (начало среднего неоплейстоцена, до −15 м) трансгрессияларды бӧлӱнген (суу јуулган текши јердиҥ кеми — 336 муҥ км²) болгон.\nУрунджикский ле хазарский отложениелердиҥ ортозында јаан ла тереҥ челекенский регрессия ӧткӧн (−20 м јетире), лихвинский межледниковьениҥ ӧйине келижет (350—300 муҥ јыл кайра).\nОройбакинский талай лихвинский межледниковьеде Орто неоплейстоценде: раннехазарский ранний (200 муҥ јыл кайра), раннехазарский орто (кеми 35-40 м јетире) ло эртехазарский. Орой неоплейстоцендо туйук оройнехазарский бассейн болгон (кеми −10 м, 100 муҥ јыл кайра), оныҥ кийнинеҥ черноярский регрессия болгон, оныҥ кийнинде гирканский (гюргянским) бассейн боло берген.\nТереҥ ле узак ательский регрессия орой плейстоценниҥ ортозында башталала, бассейнде сууныҥ бийиги −20 ала −25 м јетире болгон, эҥ ле тыҥ этапта — −100 ала −120 м јетире, ӱчинчи этапта — −45 ала −50 м јетире. Регрессияныҥ ӱстӱги бажында талайдыҥ текши јери 228 муҥ км² астайт. Ательской регрессияныҥ кийнинде (−120 ала −140 м јетире), 17 муҥ јыл кыйра раннехвалынский трансгрессия — +50 м јетире (Маныч-Керченский пролив бар болгон), эльтонский регрессия тушта ол јоголгон болгон. Эртехвалынский II бассейн (кеми 50 м) голоценниҥ бажында кыска енотаевский регрессияла солынган (−45 ала −110 м јетире), ӧйиле пребореалдиҥ учы ла бореалдыҥ бажына туштаган. Енотаевский регрессия оройхвалынский трансгрессияла солынган.\n8200 јыл кайра колебание Мезокконоҥ улам Јерде климаттыҥ тыҥыда сооры башталган, айдарда, оройхвалынский трансгрессия голоценде (9—7 муҥ јыл кайра эмезе 7,2—6,4 муҥ јыл кайра) мангышлакский регрессияла солынган (−50 ала −90 м јетире).\nВарущенко ло Клиге (1987) аайынча эртехачкалинский трансгрессияны шиховский регрессия солыган, оройхачкалинский трансгрессияны — бегдашский регрессияны — сартасский трансгрессия. Мангышлакский (кулалинский) регрессияны (в первую фазу межледникового похолодания и увлажнения, атлантический период) новокаспийский трансгрессия солыган.\nНовокаспийский бассейн чала тустузымак болгон (11—13 ‰), јылу суулу ла туйук (кеми−19 м). Ӱчтеҥ ас эмес трансгрессивно-регрессивный фазалар болгон јаҥыкаспий бассейнде. Дагестанский трансгрессия (-30 м) алдында јаҥыкаспийский эпоханыҥ башталган стадиязына келишкен, је оныҥ осадокторында Cerastoderma glaucum (Cardium edule) јок болордо, оы алдынаҥ бойы Каспийдиҥ трансгрессиязы деп темдектеген. Кайда да 7000—6500 јыл кайра јаан эмес жиландинский регрессия болгон деп темдектелет, дагестанский ле гоусанский трансгрессияларды бӧлӱген.\nИзбербашский (махачкалинский) регрессия, гоусанский ле јаҥыкаспийский (туралинский) трансгрессияларды бӧлӱген, ол 4,3 ле 3,9 муҥ јылдар кайра болгон. Туралинский трансгрессия (−20 ала −25 м јетире) II муҥјылдыкыҥ алдында (н. э.) Турали (Дагестан) разрезти кӧрзӧ, радиоуглеродный анализти алза, трансгрессия эки катап темдектелип јат: 1900 ле 1700 јыл кайра. Јаҥыкаспийский эпохада трансгрессияны база эки катап темдектейдилер јаан эмес александрбайский ле дербентский регрессиялар. Дербентский регрессияныҥ ӧйинде талайдыҥ суузыныҥ бийиги −32 м јетире тӱшкен. Уллучайский трансгрессия (в начале I тысячелетия нашей эры) александрбайский ле абескунский регрессияларды бӧлийт. Орой средневековьеде абескунский регрессия болгон. Археология ла јебрен бичимелдерде Каспий талайдыҥ суузыныҥ сыраҥай бийиги темдектелет (XIV чакта). Эҥ орой трансгрессия Каспийде (эмдиги солынталардаҥ ӧскӧ) сууныҥ бийиги башкаланганы XVII—XX чактыҥ бажында болгон (−24 ала −25 м јетире).\nАнтропологический лекультурный тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПриморский Дагестанда (Рубас-1) Каспий талайдыҥ јанында табынтылар мында кайда да 2 млн јыл кайра кижи јуртаган деп керелейт. Дарвагчай деп сууныҥ оозында эртепалеолитический стоянкалар табылган, 600 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ.\nТӱштӱк Каспийдиҥ јарадында куй таштарда јебренде улус јатканын табынтылар керелейтӰлекер:Iw, 75 муҥ јыл кайра. Баштап ла Каспий талай керегинде, оныҥ јарадында јаткан массагеттер керегинде Геродот бичиген. Кайда да V—II чактарда. до н. э. Каспийдиҥ јарадында Сактар (племена) јаткан. Кийнинде, прототюрктер мынаҥ таркаганӰлекер:Нет АИ, IV—V чактарда. н. э. мында Талыштар (талышские племена)јуртаган. Јебрен иран рукописьтерде IX—X чактарда «русы плавали по Каспийскому морю» деп бар.\nОрто чактарда прикаспийский региондо хазарлар ла кыпчактар (орустап половцы) јаан учурлу болгон. Чингисханныҥ империязы тыҥ тужында, тӱндӱк ле тӱндӱк-кӱнчыгыш јаны Качпийдиҥ Джучиниҥ (Золотая Орда) башкарузында болгон. Золотой Орда јоголордо, бу јердиҥ бажына орус каандык турган, Крымда ханствоны, Ногай Орданы, Астрахан ханствоны база колго алган.\nШиҥдегени[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайдыҥ 1614 јылдагы ӱлекери. Авторы — голландский картограф Гессель Герритс\nСтенька Разин (Суриков Василий Иванович)\nСелевк I деп греческий (наварх) каанныҥ јакылтазыла географ Патрокл Македонянин Каспий талайды шиҥдеерге ченешкен 285 ле 282 ј.ј. н. э.. Каспий талайды бистиҥ ӧйдӧ Улу Петр баштаган, оныҥ јакылтазыла 1714—1715 јылдарда экспедиция аткарылган, башкараачызы Бекович-Черкасский, Александр. 1720-чи јылдарда гидрографиялык шиҥжӱлерди Карл фон Верден ле Ф. И. Соймонов уулалткан, кийнинде — И. В. Токмачёв, М. И. Войнович ле о.ӧ. XIX чактыҥ бажында И. Ф. Колодкин Каспийдиҥ јараттарына инструментальный съёмка ӧткӱрген, XIX чактыҥ ортозында Н. А. Ивашинцев инструментальный географический съёмка башкарып ӧткӱрген. 1866 јылдаҥ ала, 50 јылдыҥ туркунына Каспийдиҥ гидрологиязы ла гидробиологиязы аайынча Н. М. Книпович башкарган экспедициялар ла шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген. 1897 јылда Астраханский билим-шиҥжӱ станция иштеп баштаган. Совет јаҥныҥ ӧйинде Каспий талайда геологиялык шиҥжӱ иштер эрчимдӱ ӧткӧн. И. М. Губкин ле ӧскӧ дӧ совет шиҥжӱчи геологтор, кӧп сабада нефть бедиреген, онойдо ок Каспийдиҥ суузыныҥ балансы ла сууныҥ бийигин шиҥдеген.\nЭэлемде тузаланганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nНефть ле газ алары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБуровой вышкалар «Нефтяные Камни», Каспийдиҥ тӱбинеҥ баштапкы катап нефть алганы\nКаспийде нефтьтиҥ кӧп месторождениелери ле газ алары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Каспий талайда 10 миллиард тонна нефть бар деп јарталган, нефть ле газоконденсаттыҥ текши кеми 18—20 миллиард тонна кире бар.\nНефть алары Каспийде 1820 јылда башталган, качан Апшерон јарымортолыкта Бакуда баштапкы нефтяной скважина тургузурда. XIX чактыҥ бажында нефтьти промышленный кеминде Апшерон јарымортолыкта алып баштаган, оноҥ — ӧскӧ дӧ јерде.\n1949 јылда Нефтяные Камни деп јерде баштапкы нефтьти Каспийдиҥ тӱбинеҥ алып баштаган. Онойдо, Михаил Каверочкинниҥ бригадазы бу јылда куран айдыҥ 24-чи кӱнинде скважинаны бурить эдип баштаган, оноҥ кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде сакылталу нефть чыккан.\nКаспийдиҥ тӱндӱгинде агып јӱрер тоштордыҥ зоназында 2010 јылда Юрий Корчагинниҥ адыла адалган платформада талайдаҥ нефть аларын баштаган. 2016 јылда баштапкы скважина на ледостойкой платформе месторождения им. Филановского иштеп баштаган.\nНефть ле природный газтаҥ ӧскӧ, Каспий талайдыҥ јарадында ла каспий шельфте тус алынат, черет, таш, кумак, той балкаш база алып јадылар.\nКерептер јолы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАктауда тураныҥ јабынтызында маяк. Каспий јанынаҥ кӧрзӧ\nКаспий талайда сууда јӱрер транспорт — судоходство јакшы иштейт. Каспийде паром кечириш бар — темдектезе, Баку — Туркменбашы, Баку — Актау, Махачкала — Актау. Каспий талай Азов талайла Волга суу, Дон, Волго-Донской каналла керептер јӱрер колбу тудат.\nБалыкташ ла талайпродукт табары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБалыкташ: (рыболовство) осетровыйлар, лещ, сазан, судак, черноморско-каспийская тюлька-килька), ӱркене алары, онойдо ок тюленьге аҥдаары. Каспий талайда телекейдиҥ 90 процент осутровыйларын тудуп јат. Промышленный балыкташла кожо Каспийде осетровыйлар ла олордыҥ ӱркенезин аларга браконьерство деп јарабас неме бар.\nЭмденип амыраар айалга[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспийдиҥ јараттарыныҥ кумакту пляжтары, минерал суулары ла эмденер балкажы мында јайгыда амыраары ла эмденерине јакшы јер болот. Је курорт-турист индустриязы, Кара талайдыҥ инфраструктуразына кӧрӧ, чала артып турган. Ондый да болзо, турист-индустрия Азербайджанда, Иранда, Туркменистанда ла орус Дагестанда ӧзӱм алынган. Азербайджанда Бакуныҥ јанында курорт зона эрчимдӱ ӧзӧт. Эмдиги ӧйдӧ Амбуранда телекейлик кемдӱ курорт ачылган, база бир ондый туристический комплекс Нардаран деп јерде тудулып јат. Бильгях ла Загульба деп јурттардыҥ јанында амыралта јакшы кӧндӱккен. Набрани деп јерде курорт зона база јакшы ӧзӱм алынган, Азербайджанныҥ сӱндӱк келтейинде. Развитию туристической индустрии в Туркменистанда туриндустрия ӧзӧргӧ туйук политика бербейт, Иранда — шариаттыҥ јасактары, оныҥ учун, туристтердиҥ Иранда Каспийде амыралтазы бӱтпейт.\nКаспий талайдыҥ экологиялык сурактары ол нефтьти казып, континентал шельфте ары-бери тартканынаҥ улам сууныҥ киртигениле колбулу. Онойдо ок Волга ла ӧскӧ дӧ суулардаҥ кир-тор, јаман веществолор Каспийдиҥ суузына кожулып јат, оныҥ ӱстине јараттай турган калалардыҥ кирлӱ суузы база талайга кирет, бого коштой Каспийдиҥ суузы кӧпчийле кезик объекттерди туй алып ийерде, кир болот.\nКаршучыл-браконьерлердиҥ осетровый балык ла оныҥ ӱркенезин аайы јок кырганынаҥ улам бу балыктыҥ тоозы кезем астайт. Бу шылтактаҥ улам балыкты промышленный кеминде тудуп, экспортко садары астаган.\nXXI чакта талайдыҥ суузы 9―18 метрге тайызаар (глобальный потепление ле опустынивание деп процессле кожо).\nТап-эриги[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАктауда тураныҥ келтейинде јурук, Казахстан\nСССР јоголгон кийнинде Каспий талай узак ӧйгӧ блааш-тартышту сурак болгон, каспий шельфтиҥ байлыгын — нефтьти ле газты ӱлежери јанынаҥ, онойдо ок биологический байлыктарды . Узак ӧйгӧ јӧптӧжӱ-куучындар Каспийди айландыра ороондор ортодо Каспий талайдыҥ статузы керегинде болгон. Азербайджан, Казахстан ла Туркмения Каспийди ортодо линияла кыйу эдип ӱлежер дешкен, Иран дезе Каспийди кажы ла ороонго 5-чи ӱлӱзин једиштирер.\nКаспийдиҥ физико-географиялык темдек-айалгазы тӧс јерде турат, талай континент ичинде туйук јерде јадат, телекейлик океанла тудушталбайт. Телекейлик талайларга келижер статус јарабай јат: нормы и понятия международного морского права, Конвенция ООН по морскому праву (1982), айдарда, Каспиге «территориальное море», «исключительная экономическая зона», «континентальный шельф» деген понятиелер торт јарабайт, о.ӧ.\nАзыйгы Каспийдиҥ статузы советско-иранский јӧптӧжӱлер аайынча (1921 ла 1940 јылдардыҥ) тургузылган болгон. Бу јӧптӧжӱлер аайынча: Каспийдиҥ јанында эмес ороондор керептерин кийдирбес, айландыра ороондор мында јараар јерде јайым балыктаар (за исключением десятимильных национальных рыболовных зон).\nКаспий керегинде јӧптӧжӱлер 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде Актау калада учына келген: «Конвенция о правовом статусе Каспийского моря». Согласно итоговому документу Каспий континентал суу, Телекейлик океанла тудуш эмес, оныҥ учун ол талай болбос, је бу ла ӧйдӧ кеми јаан учун, суузыныҥ бӱдӱмиле кӧл база болбос.\nКонвенция јартайт, Каспийдиҥ тӱбиле газопровод ӧткӱрерге, јаҥыс ла кажы ороонныҥ јериле газопровод ӧдӧр бойыныҥ јӧбин берер, алдында чылап Каспийди айландыра турган бастыра ороондор эмес. Туркмения Јӧпкӧ кол салган кийнинеҥ јарлаган, Каспийдиҥ тӱбиле трубопроводты Азербайджан ажыра чӧйип, Европага экспорт эдер деп. Россияныҥ јӧби эмди керек јок, алдында проектти бӱдӱрерге, Каспийдиҥ беш орооныныҥ бастыразыныҥ јӧби керек болгон..\nКаспийдиҥ тӱбиниҥ байлыктарыла тузаланарга темдектелген кыйулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКаспий талайдыҥ тӱбин ӱлешкен ӱлекер. Тудуш чийӱ орус, азербайджан ла казакстан ортодо гранды темдектейт, ӱзӱктелген чийӱ — бодоштырганы\nРоссийский Федерация Казахстанла јӧптӧшкӧн (суверенные права на недропользование, 1998 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде эдилген Јӧп, протоколы 2002 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде тургузылган) тӱндӱк Каспийдиҥ тӱбин тузаланары јанынаҥ, Азербайджанла гран кыйулар керегинде Јӧптӧжӱ Каспийдиҥ тӱби јанынаҥ (2002 јылдыҥ сыгын айыныҥ 23-чи кӱнинде тургузылган), онойдо ок ӱч јанынаҥ российско-азербайджано-казахстанский Јӧптӧжӱ Каспийдиҥ тӱбинде грандар бириккен точка керегинде (от 14 мая 2003 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 14-чи кӱнинде) тургузылган, ондо тӱбин бӧлӱген чийӱлердиҥ географический координаттарын минерал ресурстардыҥ разведказын эдерге чикелеген.\nКаспий талайдыҥ ар-бӱткендик айалгазын корулаары јанынаҥ Конвенция[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2003 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде Тегеранда (Иран) Каспий эбире ороондордыҥ: Азербайджан Республиканыҥ, Ислам Республика Иранныҥ, Республика Казахстанныҥ, Российский Федерацияныҥ ла Туркменияныҥ «Рамочная конвенция по защите морской среды Каспийского моря деп јасакка» элчилери кол салгандар.\nКонвенцияныҥ амадузы: Каспийдиҥ ар-бӱткендик айалгазын кирдеҥ корулап алары, байлыгын чебер ле кыракы тузаланары («защита морской среды Каспийского моря от загрязнения, включая защиту, сохранение, восстановление, устойчивое и рациональное использование его биологических ресурсов»). Конвенция 2006 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн.\nЈеткер болбозыныҥ сурактары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГлава службы стратегического планирования Ассоциации приграничного сотрудничества (Москва) российский пропагандист Александр Собянин (Глава службы стратегического планирования Ассоциации приграничного сотрудничества (Москва) российский пропагандист) SalamNews-информационный агентствого берген интервьюзында айткан: Каспийде јеткер болбозыныҥ гарантиязы российский флот башкарганынаҥ камаанду болор. А.Собянин:\n«Хрупкое равновесие и отсутствие войны возможно только и исключительно при подавляющем превосходстве одной страны — России. Любой шаг в сторону приближения возможностей флотилий остальных стран к возможностям Каспийской флотилии будет нарушать неустойчивое равновесие и усиливать возможность военных действий. Такая задача пока выполняется — возможности Каспийской военной флотилии (России) превышают совокупные возможности флотилий остальных каспийских стран»\nЭлдер ортодо јеткер болбозыныҥ эксперти (Высшая школа экономики) Александр Симонов бойыныҥ интервьюзында (Институту каспийского сотрудничествада) айткан: «Каспийдиҥ байлыгы телекейлик јеткер болбозыныҥ јаан учурлу факторы».\nСравнительная схема трёх озёр планеты – Каспийского моря, Байкала и Танганьики.\n↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 КАСПИЙСКОЕ МОРЕ • Большая российская энциклопедия — электронная версия\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Д. В. Магрицкий. Каспийское море. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».\n↑ Resolution of conference «Climate and Water Balance Changes in the Caspian Region» (October 2010) (англ.). www.caspinfo.net. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Бартольд В. В. Работы по исторической географии (орус.). — М.: Вост. лит, 2002. — 367 с.\n↑ Имена Каспия (орус.) (недоступная ссылка). www.baku.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019. Архивировано чаган айдыҥ 20 кӱни, 2019 јыл.\n↑ Azerbaijan — Каспийское Море (ја. эм.) (недоступная ссылка). www.azerbaijan.az. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019. Архивировано чаган айдыҥ 14 кӱни, 2019 јыл.\n↑ Особенности недропользования на территории Республики Калмыкия (орус.). books.google.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019. / Сангаджиев М. М. — М.-Берлин: Директ-Медиа, 2015.\n↑ 11,0 11,1 Ӱлекер:Из КНЭ\n↑ Steffen Mischke. Large Asian Lakes in a Changing World (англ.) (2020). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 6 кӱни, 2021.\n↑ Пропавшая река (орус.) (недоступная ссылка). GingerTea.ru. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2019. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2019 јыл.\n↑ Путешествие по уснувшей реке (орус.). kungrad.com. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2019.\n↑ Толстов С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации (орус.). — Москва: АН СССР, 1948.\n↑ 16,0 16,1 Межправительственная экономическая конференция Прикаспийских государств — Астрахань 2008 год. (орус.) (недоступная ссылка). www2.investinginrussia.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано тулаан айдыҥ 2 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Деревянко А. П., Анойкин А. А., Казанский А. Ю., Матасова Г. Г. Новые данные по обоснованию возраста раннепалеолитического комплекса артефактов местонахождения Рубас-1 (Приморский Дагестан) // Известия Алтайского государственного университета. Выпуск № 3 (87) / том 2 / 2015. (орус.). cyberleninka.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Анойкин А. А., Зенин В. Н., Кулик Н. А., Рыбалко А. Г. Раннепалеолитические индустрии памятника Дарвагчай-1 (орус.). cyberleninka.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019. // Известия Алтайского государственного университета, 2014\n↑ The Search Engine that Does at InfoWeb.net (англ.) (недоступная ссылка). www.iran-daily.com. Дата обращения: сыгын айдыҥ 12 кӱни, 2007. Архивировано сыгын айдыҥ 12 кӱни, 2007 јыл.\n↑ seleucus1 (орус.). www.seleucus.narod.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Росгидромет (орус.). caspianmonitoring.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Месторождение им. В. Филановского (орус.). lukoil.ru.\n↑ Лукойл ввёл в эксплуатацию пятую скважину на второй очереди месторождения им. В. Филановского (орус.). lukoil.ru (12 ӱлӱрген ай 2018).\n↑ Пятый каспийский саммит (орус.). www.kremlin.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Заявление Владимира Путина по итогам Пятого каспийского саммита (орус.). www.kremlin.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Лидеры пяти прикаспийских государств подписали конвенцию о правовом статусе Каспия (орус.). www.interfax.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Почему Каспийское море нельзя назвать ни морем, ни озером? (орус.). www.aif.ru. Дата обращения: куран айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Поможет ли Транскаспийский газопровод экономике Туркмении? (орус.). www.dw.com. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019. Архивировано сыгын айдыҥ 13 кӱни, 2018 јыл.\n↑ Александр Собянин: «Мир на Каспии не может быть нарушен в угоду реваншистским планам» (орус.). www.geopolitics.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2019.\n↑ Александр Симонов. Каспийский регион представляет собой сосредоточение весьма запутанного клубка как экономических, так и геополитических интересов (орус.) (недоступная ссылка). Институт каспийского сотрудничества (8 сыгын ай 2014). Дата обращения: сыгын айдыҥ 22 кӱни, 2014. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2014 јыл.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Военный Сытинныҥ · Ираника · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Реальный словарь классических древностей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani · Universalis · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Каспий_талай&oldid=34372"\nКӧлныҥ карточка: тӱзедер: разногласие с Викиданными: Площадь водосбора\nКӧлныҥ карточка: тӱзедер: разногласие с Викиданными: Объём\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кӱӱк ай 2022, 00:43.


Оныҥ оморкодузы – атту-чуулу бӧкӧлӧр - altaicholmon\nОныҥ оморкодузы – атту-чуулу бӧкӧлӧр\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Шабалин јуртта Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россия Федерацияныҥ физический культура ла спорт аайынча отличниги Леонид Чильчиновтыҥ учурлу 60 јажына учурлалган кӱрештиҥ маргааны, кӧдӱриҥилӱ эҥир ле аш-курсагы аҥказынаҥ ашкан јыргал ӧткӱрилди.\nГрек-рим кӱрешле ӧткӱрилген маргаанда текши тооло кажы ла командада бойлорыныҥ бескелеринде кӱрешкен беш спортчыдаҥ турган Горно-Алтайсктыҥ, Майма, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш аймактардыҥ беш командазы турушкан. Уулчактардыҥ «стенка на стенку» деген ээжиле ӧткӱрилген маргаанында Шабалин аймактыҥ јуунты командазы (Кирилл Подлесных, Ельдор Матушкин, Глеб Сабашкин, Виктор Семенов, Анатолий Шабунин) сӱреен једимдӱ кӱрежип, Горно-Алтайскты 1:4, Кош-Агашты 2:3, Оҥдойды 0:5, Майманы 0:5 тооло јеҥип, баштапкы јер алган, алтын медальдарла, 20 муҥ салковой сый акчала кайралдаткан. Грек-рим кӱрешле Шабалин аймактыҥ баш тазыктыраачызы Яков Меркетовтыҥ айтканыла, уулчактарга мындый јаан јеҥӱ аларга маргаан тӧрӧл спортзалында ӧткӧни ле тӧрӧӧн (адазындый, карган адазындый) тазыктыраачызына учурлалганы јаан ийде-кӱч берген. Јуунты команданыҥ ӱч спортчызы Чаргы јурттаҥ Яков Степановичтиҥ бойыныҥ ӱренчиктери болзо, бир уулчак Јекјийектеҥ Аржан Яжнаевтиҥ ӱренчиги, экинчизи Шабалиннеҥ Айдар Малчиновтыҥ ла Леонид Чильчиновтыҥ ӱренчиги.\nМаргаанда барказы учун «оорып» јӱрген Елизавета Лазаревна Айграшева юбиляр керегинде: «Леонид Борисович бистиҥ биледе эҥ кару кижи, ол мениҥ ӱч уулымды — Сергейди, Александрды ла Юрийди кӱрешке тазыктырды. Олорды Јаан-Чаргыдаҥ экелип, бойыныҥ айлына јатыргызып, тазыктырган. Горно-Алтайскка барып ӱренгендерин, тазыктырынгандарын Сергей Сӱмелеевич Ютанов айлында јатыргыскан. Леонид Борисович балдарла иштеерине ары јанынаҥ јайалталу кижи, ол бойыныҥ јалакайыла, кӱӱнзегиле канча баланы јӱрӱмниҥ јакшы јолына тургускан. Кем де кӱрештиҥ јолыла барып, профессионал спортчы, тазыктыраачы, кем де кӱреште јединген једимдерине тайанып, ийделӱ ле јуучыл службаларда иштейдилер. Уулчактарды бойыныҥ ӧйинде Леонид Борисович кӱрешле јилбиркетпеген, спортко тазыктырбаган, јӱрӱмге ӱретпеген болзо, олор јастыра да јолло, согужып, аракыдап та јӱре бергедий болгондор.\nБӱгӱн бу болуп јаткан маргаанды, эҥирди, јыргалды Леонид Борисовичтиҥ ӱренчиктери баштап ӧткӱрет. Олор тазыктыраачызын адазындый тообогон болзо, не шакпырагылайтан эди» — деп куучындады.\nЮбилярдыҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи Борис Могулчин ӱредӱчизи керегинде: «Чын, бис, Леонид Борисовичтиҥ ӱренчиктери, ӱредӱчибистиҥ алтай јылдык тооло јылы кирип ле толо јажы толуп јатканына јуулыжып, бу кӱнди байрам кептӱ ӧткӱрер деп, арга-кӱчис јеткенче албадандыс. Мени Леонид Борисович Шыргайтыдаҥ экелип тазыктырган. Кӱреште, спортто јаан једимдерге јетпеген де болзом, тазыктыраачымныҥ јаан јӱрӱмге, јаан телекейге ууламјылаган јакылталары меге јозок болгон. Ӱредӱчибисте мендий ӱренчиктер канча кире болгондорын айдарга да кӱч ошкош, је олордыҥ ортозында спорттыҥ узы деп ат-нереле 10-ноҥ ажыра, спорттыҥ узына кандидат деп 20-деҥ ажыра кӱрешчи адаткан. Мындый једимдерге јеткен тазыктыраачылар республикада ас» — деп айтты.\nЮбилярдыҥ азырап алган уулы Иван «Адамдый кижини јаҥыс ла юбилейинде эмес, кажы ла кӱн адап, айдып, јакшы эткен керектерин тоолоп, угузып, мактап, кӧдӱрип турар керек. Ол јалакай, јылу, јакшы кӱӱндӱ кижи, мени ле Александр акамды билезине алып чыдадып койды. Бис эмди јӱрӱмде јолысты табып, ийделӱ структураларда иштейдис, Леонид Борисович эмес болзо, бистиҥ јолыс кандый болорын кем билер» деп куучындаган.\nЛеонид Борисовичти мен јакшы билерим. Ол бойыныҥ ижине сӱреен каруулу, улуска ајарулу, тӧжине согунбас, оны эттим, мыны туттым деп мактанбас тазыктыраачы. Оныҥ кожо чыккан карындажы, ак-јарыктаҥ эрте јӱре берген Геннадий Борисович база ондый ок болгон. Байрам кӱн юбилярды бойы керегинде айтсын деп сураарымда, ол: «1984 јылдаҥ бери грек-рим кӱрешле тазыктыраачы болуп иштейдим. Ӱренчиктеримнеҥ спорттыҥ узына эҥ ле озо Виталий Татанаков јеткен, оныҥ кийнинде мындый ат-нерени кӧп уулдар алды. Эҥ бийик једимге Эзен Уланкин јеткен, ол телекейлик первенстводо ӱч катап туружып, эки катап чемпион болды.\nМеге бастыра ӱренчиктерим кару. Олордыҥ јаҥыс ла спортто јеткен једимдери учун эмес, биле тӧзӧп, балдарына јакшы ада, тӧрӧлине, албатызына јакшы улус болуп јӱргендериле оморкойдым» — деп айткан.\nЮбилярдыҥ окылу биографиязын алзабыс, ады-чуузы Алтай ӧткӧн тазыктыраачы Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртында алмат сӧӧктӱ Борис Николаевич ле тӧӧлӧс сӧӧктӱ Тамара Васильевна Чильчиновтордыҥ билезинде 1961 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде чыккан. Ол биледе баштапкы бала болгон, кийнинде биле ӱч уул ла бир кыска кӧптӧгӧн. Ол кичинектеҥ ле ала энезине болужып, карындаштарын алганы јарт. Балдарды сӱӱр, балдарга болужар, јӧмӧжӧр деген санаа-кӱӱн ого, байла, ол тушта салылган. Ада-энези Акташтагы рудникте иштегендер, энези шахтада, адазы шофер болуп.\nЛеонид 1976 јылда Акташтыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ 8 клазын божодып, Ийиндеги механизаторлор белетеер училищеге кирген. Ӱч јылдаҥ училищени једимдӱ божодып, Акташтагы јолдор јазаар предприятиеде черӱге барганча тракторист болуп иштеген. Черӱниҥ кийнинде Горно-Алтайский педагогический училищениҥ физкультураныҥ ӱредӱчизин белетеер бӧлӱгине кирген. 1984 јылда ӱредӱзин јеҥӱлӱ божодып, Шабалинде ДЮСШ-да грек-рим кӱрешле тазыктыраачы болуп иштеген.\nТекши тооло онноҥ ажыра спорттыҥ узын ла јирмедеҥ ажыра спорттыҥ узыныҥ кандидаттарын белетеген. Айдарда, ол, орто тооло, кажы ла јыл бир спорттыҥ узын эмезе спорттыҥ узына кандидатты белетеген.\nЛеонид Борисович Чильчиновтыҥ талдама ижи ајару јок артпаган, Шабалин аймак «За заслуги перед Шебалинским районом» знактыҥ III степениле, республика «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачы», орооныс «Россия Федерацияныҥ физический культура ла спорт аайынча отличниги» деп ат-нерелерле кайралдагандар.\n60 јажы толгон байрамда Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Олег Гурин Быйанду самара табыштырды, аймактыҥ администрациязы «За заслуги перед Шебалинским районом» знактыҥ II степениле кайралдап, сыйга тура тудар јердиҥ сертификадын берди. 37 јылга тазыктырган ӱренчиктери ӱредӱчизине аймактыҥ сыйга берген јерине нени-нени тудуп алзын деп, 250 муҥ салковойдыҥ сертификадын бердилер, алтай кеп-кийим (бӧрӱк, тон, ӧдӱк) кийдирдилер. Леонид Борисовичти юбилейлик јажыла уткыырга республиканда грек-рим кӱрештиҥ јарлу, тоомјылу улузы, кожо кӱрешкен ле иштеген коллегалары келип, акту санааларын, јылу кӱӱндерин айттылар. Онойдо ок юбилярга республиканыҥ јарлу кожоҥчылары Болот Байрышев, Кара Майманов, Роман Саланханов кӱӱлик сыйларын јетирдилер. Алтай крайдыҥ ла Барнаулдыҥ грек-рим кӱреш аайынча федерацияларынаҥ адынаҥ кӱрешчи Сергей Янашкевичтеҥ ле юбилярдыҥ ӱренчиги, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, алтай кӱрешле республикан маргаандардыҥ јеҥӱчили Айдар Малчинов јараш кожоҥдорын юбилярга база сыйладылар. Уткуулду сӧстӧрин, быйанду алкыштарын, су-кадык, ырыс-кежик ле бастыра бар јакшыны ла јарашты кӱӱнзеген улустыҥ тоозы кӧп болды. Анчада ла Шабалин аймактыҥ јерлештери юбилярга јылу сӧстӧрин кӧп айттылар.\nБир јанынаҥ сананза, Леонид Борисович-тиҥ једимдӱ кӱрешчи, талдама тазыктыраачы болбос аргазы јок болгон. Не дезе, ол, баштапкызында, грек-рим кӱрешле јаҥыс ла Алтайда эмес, текши Россияда да јарлу Курай јуртта чыккан. Грек-рим кӱрешле спорттыҥ бу јуртта чыккан-ӧскӧн устары Мадий Каланаковтоҥ баштайла, Алексей Тадыкинге јетире ондорло тоололот. Экинчизинде, ол алмат сӧӧктӱ. Кебинде алмыстаҥ бӱткен алматтар талдама кӱрешчилер ле тазыктыраачылар болгондорын бастыра Алтай билер: Родион Асканаков, Алексей Тадыкин, Баатыр Бултаев, Ай-Мерген Белешев, Леонид ле Геннадий Чильчиновтор, Геннадий Бачимов ло ӧскӧлӧри де.


Темдектегедий кӧргӱзӱлер бар - altaicholmon\nТемдектегедий кӧргӱзӱлер бар\nКандык айдыҥ 9-чы кӱнинде республикан прокуратураныҥ јаҥы туразында пресс-конференция ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, оныҥ баштапкы ордынчызы Вячеслав Рехтин ле прокуратураныҥ аппарадыныҥ ишчилери турушкан.\nОлор республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларына прокуратураныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары керегинде куучындаган. Анайда ок ар-бӱткенди корыыры аайынча јасакберимди буспазыныҥ, саду-соотонор тӧс јерлерде ӧрт болдыртпазыныҥ, јасакберимди бӱдӱрериниҥ, инвесторлордыҥ тап-эриктерин буспазыныҥ (муниципал ла государственный јӧптӧжӱлер аайынча тӧлӱлер) сурактары ла оноҥ до ӧскӧ сурактар кӧрӱлген.\nНиколай Мылицын бойыныҥ куучынында прокуратураныҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјылары керегинде айткан. Ол тергеебисте болуп турган каршулу керектердиҥ айалгазыла колбой јартамал эдип тура, прокурорлордыҥ јаҥ корыыр органдарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында каршулу керектердиҥ, ол тоодо эр кемине јетпегендер эдип турган каршулу керектердиҥ тоозы астаганын темдектеген.\nПрокурорлор, мынаҥ да озо јылдарда чылап, јаан ајаруны коррупцияла тартыжарына, аргачылыкка кирижерин болдыртпазына, јонјӱрӱмдик јанынаҥ уйан корулалган граждандардыҥ јилбӱлерин корыырына эдет.\nАр-бӱткенди корыыр јасакберимди буспазы, ол тоодо Турачак ла Чой аймактарда аркаларды корыыры аҥылу ајаруда турат.\nНиколай Мылицын республикан прокуратураныҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла кожо турулталу ижин темдектеп, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ телекӧрӱлтезиниҥ режиссеры Елена Шнейдерге РФ-тыҥ Генеральный прокурорыныҥ грамотазын табыштырган. Коллегабыс прокуратураныҥ органдарыныҥ 2017 јылда ӧткӱрген ижи керегинде эҥ артык материалдардыҥ Бастырароссиялык конкурсында јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген эмтир.\nПрокуратура кемди де аҥылабас\nАР-дыҥ прокурорыныҥ баштапкы ордынчызы Вячеслав Рехтинниҥ айтканыла, Кемероводо «Зимняя вишня» деп саду-соотонор тӧс јерде болгон јеткердиҥ кийнинеҥ бӱткӱл ороон ичинде кӧп улус болуп турган јерлерде ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилерин канайда бӱдӱрип турганы јанынаҥ шиҥжӱ иштер ӧдӧт. Алтай Республикада бӱгӱнги кӱнге јетире андый 116 шиҥжӱ ӧткӱрилген эмтир. Бу иштер божобогон ло оноҥ до ары улалат. Шиҥжӱ ӧйинде кӧп лӧ сабада мындый бузуштар темдектелет: эвакуацияныҥ јерлери чичке болгоны, кыптарды тӱрген кӱйе бергедий материалдарла јазаганы, чыгатан ӱзеери эжиктер сомокту болгоны, суу баратан шлангтарда тебӱниҥ кеми јабыс эмезе суу јок болгоны, ӧрт болдыртпазыныҥ щиттери керектӱ јепселдерле јетире јеткилделбегени, ишчилер аҥылу ээжилерле белетелбегени.\nШиҥжӱ иштердиҥ кийнинеҥ ондор тоолу представлениелер эдилген, 18 кижи административный каруузына тургузылган, база 37 лицоны административный каруузына тургузары аайынча иштер ӧдӧт.\nӦткӧн неделеде јаргыга «Планета» деп саду-соотонор тӧс јердеги «Планета кино» кинотеатрдыҥ ижин токтодор некелтелӱ угузу аткарылган. Шиҥжӱ иштер ӧйинде анда ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилери бузулганы јарталган. Бу једикпестер јоголтылбаганча, соотонор учреждениениҥ ижин токтотсын деп, прокуратура јаргыга баштанган.\nКелер јуук кӱндерде садуныҥ «Ткацкий 2», «Разноторг» деп тӧс јерлери, анайда ок тӱнде иштеер «Кедр» деп адалган клуб аайынча мындый ок баштанулар јаргыга база аткарылар.\nВячеслав Рехтинниҥ темдектегениле, шиҥжӱ ӧдӱп турган ӧскӧ учреждениелерде јаан једикпестер табылза, ол учреждениелер аайынча база мындый ок алтамдар эдилер.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ темдектегениле, прокуратура кандый юридический лицого шиҥжӱ ӧткӱрер, кандыйына ӧткӱрбес деп талдабай јат. Шиҥжӱ иштер бастыра ла учреждениелерде ӧдӧт. Бу иштерге специалисттер, заведениелердиҥ ээлери ле администрациялары јилбиркедилет. Jедикпестердиҥ кезиги ол ло ӧйдӧ тӱрген јоголтылып турган болзо, кезиктерин јоголторго ӧй керек. Прокуратура кемди де талдабас, кемди де килебес. Мындый једикпестердеҥ улам улустыҥ јӱрӱмине јеткер-тӱбек болуп турганын Кемероводо болгон јеткер кӧргӱскен.\nАгаш кезери токтодылган\nJуртээлемдик учурлу јерлерде кезилген агаштардаҥ улам болгон чыгымныҥ кеми 2,8 миллиард салковойдоҥ ашкан деп, республиканыҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Владислав Костерин айткан. Оныҥ темдектегениле, тергеебисте бир кезек улус агаш ӧзӱп турган јуртээлемдик учурлу јерлерди алып, андагы агаштарды промышленный кеминде кескен. Олор јасакберимдеги једикпестерди тузаланып, мындый иштерди ӧткӱрген. Прокуратура байа јерлер јасакка келишпес эттире садылган деп керелеерге, анайда ок олорды јуртээлемдик учурлу јерлердеҥ агаш фондтыҥ јерлерине кӧчӱрерге чырмайат.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ айтканыла, бу кӱч керек, је андый да болзо, прокуратураныҥ некелтелерин бӱдӱрер деген ижемји бар. Эмди јаргы ӧдӱп турарда, агаш кезери токтодылган.\nӦткӧн јылдыҥ кӱс ӧйинде прокуратурага Турачак аймактыҥ эл-јонынаҥ бир кезек јурттардыҥ јанында агаш кезилип турганы керегинде комыдалдар келген. Ол тушта ары ишмекчи группа барып јӱрген ле ол комыдалдар чын болгоны јарталган. Jуртээлемдик учурлу јерлерде 60-110 јыл турган ла будагыныҥ јооны 20-40 сантиметр агаштар кезилип турганы темдектелген. Кажы ла кӱн кош тартар 10-15 кӧлӱк байа кезилген агашты садарына апарып турганы јарталган. Бир кӧлӱкте кайда да 27-30 кубометр агаш коштолот.\nПрокурорлор байа јерлерди садарын токтотсын, олорды јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ категориязынаҥ чыгарзын деген некелтелерле Арбитраж јаргыга баштанган. Тургуза ӧйдӧ садылган 19 участок аайынча јаргылар ӧдӧт.\nВладислав Костеринниҥ айтканыла, кочкор айда республиканыҥ прокуроры агаш тартып турган автотранспортты шиҥдеерин тыҥытсын деген баштаҥкай эткен. Оноҥ бери агаш тартып алган 200-теҥ кӧп автомашина шиҥделген. 24 учуралда кезилген агаш Агаштыҥ учедыныҥ бирлик государственный автоматизированный јетирӱлик системазына (ЛесЕГАИС) кийдирилбегени јарталган, 12 административный керек ачылган.\nТургуза ӧйдӧ, байа блааш-тартышту дейтен участоктордыҥ ээлерине, ӧрттӧр чыгарын болдыртпазын јеткилдеер амадула, агаш кескен јерлерди арутазын деген некелтелер эдилген. Республиканыҥ прокуроры агаш кезери аайынча суракты јаантайын ајаруда тудат.\nРеспубликаныҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Татьяна Федотованыҥ айтканыла, прокуратураныҥ органдары аргачылардыҥ, ол тоодо инвесторлордыҥ тап-эриктери бузулбазына база ајару эдет. 2015 јылдаҥ ала прокуратура јаҥныҥ органдарыла кожо инвестиционный климат-айалганыҥ национальный рейтингиниҥ турулталарын шиҥдейт. Ороон кеминде ӧткӱрилип турган рейтинг бу ууламјыда субъекттердеги айалгалар кандый болгонын кӧрӧр арга берет. Бу иш баштап ла 2014-2015 јылдарда ӧткӱрилип башталган. Ол туштагы рейтингтиҥ турулталарыла, Алтай Республика соҥдоочы тергеелердиҥ тоозында болгон. Андый айалганы тӱзедерине ууламјылалган иштердиҥ шылтузында Алтай Республикада инвестициялык айалга оҥдолгон. 2016 јылдыҥ турулталарыла, тергеебис оноҥ озо турган 72-чи јердеҥ 50-чи јерге кӧчкӧн. Тургуза ӧйдӧ бу айалга оноҥ до ары оҥдолып барат. Бу национальный рейтингтиҥ турулталары республикан прокуратурада база шӱӱжилет.\nМуниципал јӧптӧжӱлер аайынча тӧлӱлерди тӧлӧттирери тергеениҥ инвестициялык айалгазына камаанын јетирет. 2017 јылдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ аппарадыныҥ ишчилери андый тӧлӱлери бар аймактардӧӧн барып јӱрген. Ол тушта аргачыларга муниципал јӧптӧжӱлер аайынча текши тӧлӱниҥ кеми 105 миллион салковойдоҥ ажа берген болгон. Бастыра керектӱ иштер ӧткӱрилген соҥында бу тӧлӱниҥ кеми сегис катапка астадылган. Бӱгӱн муниципал јӧптӧжӱлерле колбулу тӧлӱлер эки аймакта бар ла олордыҥ текши кеми 12 миллион салковой болуп јат.\nКаршулу керектердиҥ тоозы астайт\nJажы эр кемине јетпеген балдардыҥ сурактары ла андый балдарга эдилип турган каршулу керектер керегинде прокурордыҥ база бир старший болушчызы Дарья Боровских куучындаган. Ол бу сурактар јаантайын прокуратураныҥ ајарузында болгонын темдектеген. Статистикалык кӧргӱзӱлерди алар болзо, јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ эдип турган каршулу керектериниҥ тоозы астаган. Мындый турулталар бу ууламјыда иштеп турган органдардыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында болгон. 2017 јылда андый 165 каршулу керек темдектелген. Олорды эр кемине јетпеген 160 бала эткен. 2016 јылда 194 бала 237 каршулу керек эткен. 2018 јылдыҥ баштапкы ӱч айында 24 каршулу керек эдилген, ӧткӧн јылда — 32.\nПрокуратура мындый каршулу керектер болорын астадарына ууламјылалган иштерди база бӱдӱрет. Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры бойы јиит каршучылдарла эрмек-куучындар ӧткӱрет. Полицияла, шылу ӧткӱрер комитетле, јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ керектери аайынча тергеелик кӱреелерле ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында андый каршулу керектердиҥ тоозы астайт.\nУчетто туруп, кӧлӱкле маҥтаткандар\nJолдордо јеткер болдыртпазы, ишјалла колбулу тӧлӱлер керегинде прокурордыҥ болушчызы Яна Туденева куучындаган. Прокуратура бу сурактарга јаантайын јаан ајару эдип турганын ол темдектеген. Ишјалды тӧлӧӧри аайынча граждандардыҥ тап-эриктериниҥ мониторинги јаантайын ӧткӱрилет. 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире ишјалла колбулу тӧлӱниҥ кеми 390 муҥ салковой болгон. Бу тӧлӱ Майма аймактыҥ организацияларыныҥ бирӱзинде болгон ло тургуза ӧйдӧ тӧлӧлип калган. Jылдыҥ бажында Оҥдой аймакта бир организацияныҥ ишчилерине ишјалла колбулу тӧлӱзи база тӧлӧлгӧн. Чой аймактыҥ прокуратуразы «Веселый» рудниктиҥ ишчилерине былтырдаҥ бери улалып келген 27 миллион салковой тӧлӱ аайынча представлениелер эткен. Эки кижиге административный керек ачылган. 2018 јылдыҥ баштапкы ӱч айыныҥ туркунына прокуратураныҥ органдары ишјалла колбулу текши кеми 30 миллион салковой тӧлӱни тӧлӧттирткен.\nЭзирик тискинчилердеҥ улам јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой, прокуратура наркологто, психиатрда учетто турган улус аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Андый улуска кӧлӱктерле маҥтадарга јарабас. Jе андый да болзо, олордыҥ кезиги маҥтадат. 2017 јылда наркологто учетто турган 3698 ле психиатрда учетто турган 2076 кижи аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген. Бу улустаҥ наркологто учетто турган 413 кижиде, психиатрда учетто турган 116 кижиде тискинчиниҥ кере бичиги бар болгоны јарталган. Прокуратура бу улустыҥ кажызы ла аайынча таҥынаҥ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Ол иштердиҥ турулталарыла, јаргыга бу улус тискинчиниҥ кере бичиктерин ГАИ-ниҥ органдарына табыштырары керегинде исковый угузулар аткарылган. Jаргыга бастыра андый 214 угузу аткарылган. Олордыҥ бастыразы кӧрӱлген.\nКоррупцияла тартыжары тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи\nРеспубликаныҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Судур Амургушев коррупцияла тартыжары прокуратураныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп айдып, оныла колбой Генеральный прокурордыҥ јакарузы бар болгонын, анайда ок ороонныҥ президентиниҥ Федерал Jуунга Баштанузында коррупция РФ-тыҥ национальный јеткер болдыртпазыныҥ системный чочыдузы деп айтканын темдектеген.\n2018 јылдыҥ баштапкы кварталында коррупционный ууламјылу 26 каршулу керек болгоны темдектелген. Олордыҥ кезигин јамылу улус кылынган. 2017 јыл керегинде айдар болзо, коррупцияла колбулу бир муҥга јуук каршулу керектер илезине чыгарылган. Олордыҥ кӧп сабазы госслужбада иштеп тургандар алып турган кирелтелери керегинде јастыра јетирӱлер бергениле, ишке јуук улузын алганыла колбулу болгон. Ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында госслужбада иштеп турган бир канча кижи ижинеҥ јайымдалган.\nСудур Владимирович коррупцияла колбулу керектердиҥ кӧп сабазы, ол тоодо бир кезек муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары болуп иштеген улусла колбулу керектер керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда бичилген ле айдылган деди.\nКоррупцияла тартыжарында ФСБ-ныҥ, прокуратураныҥ, шылу ӧткӱрер комитеттиҥ органдары ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганы темдектелген.


Сӱттиҥ фермазы эбин таап иштейт - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Кичӱ Чаргы јуртынаҥ ыраак јок турган Адралу ӧзӧктӧ Эдуард Бельбековтыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлиги 2008 јылдаҥ бери иштейт.\nБилелик ӧмӧликтиҥ башкараачызы Эдуард Анатольевич јурт ээлемге келердеҥ озо «Јаҥы јол» акционер ӧмӧликте бухгалтер, завхоз болуп иштеген. Бойы ӱредӱзи аайынча экономист-бухгалтер, Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ экономикалык факультедин божоткон. «Јаҥы јол» садулык экономикага чыдашпай јайрадыларда, ӧмӧликтиҥ јери ле јӧӧжӧзи акционерлерге пайлары аайынча ӱлелерде, ол саар уйлар азыраар билелик крестьян (фермер) ӧмӧлигин тӧзӧп, оноҥ ло бери бу ууламјыла једимдӱ иштейт.\nФерма јаҥы ла тӧзӧлӧрдӧ, саар уйлардыҥ тоозы 10 тын болгон болзо, эмди 80-ге јуук. Малдыҥ тын тоозын кӧптӧдӧргӧ элдеҥ ле озо олордо јеткил-бӱткӱл азырал белетеериниҥ сурагы турган. Кыра сӱрер, аш ӱрендеер ле јуунадар техниканы аларга, баштап государство кӧнӱ јӧмӧшкӧн, оноҥ грант ойноп алар арга ачкан. Кӧнӱ болуш та, грант јарлалганы да јурт ээлемниҥ республикан министерствозы ажыра ӧткӧн. Мындый аргалардыҥ болужыла ӧмӧлик эки МТЗ трактор садып алган.\nСаап турган уйларга, сӱди кӧп болзын деп, јулукту ӧлӧҥ керек учун, Эдуард Анатольевич ӧскӱрип алган сулазынаҥ сенаж эмезе силос салар аргалар бедиреп, бӱгӱнги ӧйдиҥ башка-башка иш бӱдӱрер «Сенаж в упаковке» деп адалган линиязын тургускан. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозы крестьян (фермер) ӧмӧликтиҥ бу техникага ӱреген акчазыныҥ 60 процентин јандырып берген.\nБельбековтордыҥ јаҥы технологияларды тузаланып баштаганынаҥ бейин ӱч јыл боло берди. Јылдыҥ ла кажызы ла 6 центнер бескелӱ 600 јӱк сенаж белетелет. Кажы ла уйдаҥ саап алып турган сӱттиҥ кеми талдама. Темдектезе, јайгыда ферма кӱнине тоннадаҥ ажыра сӱт саап алат. Иштеп алган продукциязын олор јанындагы Арбайты јурттыҥ таҥынаҥ аргачызы С.А. Федоровко табыштырат. Сӱтти јеҥил баага табыштырарга келижет. Кӧп сӱт саап алып турган фермерлер Алтай крайдыҥ рыногын да кӧргӧдий, је оок фермаларга ондый иш турулта экелбес. Сӱтти садып алар баа кӧдӱрилбейт, ол ок ӧйдӧ ГСМ-ныҥ, техниканыҥ ла запчастьтардыҥ баазы бийиктейт. Мындый айалгада сӱт саар ишти ӱспей апарарга элдеҥ ле озо сӱттиҥ бойын эмес, сӱттеҥ белетеген продукцияны садар керек болуп јат.\nЭдуард Анатольевич бу ууламјыда эмди тургуза йогурт ла каймак эдип чыгарарын, келер јайгыда курут ла ӧскӧ дӧ алтай аш-курсак белетеерин темдектейт. Мындый ишти баштаарга, цех ачар керек. Ол цехти Кичӱ Чаргы јуртта алдында магазин болгон турада ачары темдектелген. Эмди пастеризатор, маслобойка, сепаратор, столдор ло ӧскӧ дӧ јазалдар алар керек. Олорды аларга ӧмӧликке база ла государство болужар, јурт ээлемниҥ республикан министерствозы госӱлекер аайынча фермерге алган јазалдарыныҥ бааларыныҥ 50 процентин јандырар. Фермер сӱттеҥ продукция белетеер ижин баштап, эш-барааныла апарар, оноҥ ишке улус јалдаар.\nБельбековтордыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлигиниҥ келер јуук ӧйгӧ темдектеп алган иштерине анайда ок саар јӱс уй турар јылу кажаан тудары ла ол уйларды саарына керектӱ бӱгӱнги јазалдарды алары кирет.\nТ. Семенов белетеген


Иисус дегени јебрен еврей тилде «Кайракан аргадайт» дегени.\nКолыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.\nЈаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.\nЈаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.\nЈаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.\nСӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.\nЈаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.\nЈаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.\nЈаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде\nЈаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.\nXIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.\nОноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.\nБу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.\nКычыраачыга болуш эдип\nЈаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.\nБичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.\n2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.\nИисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.\nАлтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.\nТӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.\nБичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.\nБиблияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.\nБистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.\nБиблияны кӧчӱрер Институт\nМатфей бичиген сӱӱнчилӱ јар\nЈаҥы Кереес, Алтай тили Обратная конвертация диглотты 2017 г.\nCopyrighted: © Институт перевода Библии, 2017\nИисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри\n1 Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри. Ол Давид ле Авраамныҥ калдыгы.\n2 Авраамнаҥ Исаак туулган, Исаактаҥ Иаков туулган, Иаковтоҥ Иуда ла оныҥ карындаштары туулган;\n3 Иуданыҥ ӱйи болгон Фамарьдаҥ Фарес ле Зара туулган, Фарестеҥ Есром туулган, Есромноҥ Арам туулган;\n4 Арамнаҥ Аминадав туулган, Аминадавтаҥ Наассон туулган, Наассонноҥ Салмон туулган;\n5 Салмонныҥ ӱйинеҥ, Рахавтаҥ, Вооз туулган, Воозтыҥ эмеени Руфьтаҥ Овид туулган, Овидтеҥ Иессей туулган;\n6 Иессейдеҥ Давид-каан туулган, Давид-кааннаҥ Соломон туулган, Соломонныҥ энези дезе Урияныҥ башкыдагы ӱйи болгон;\n7 Соломонноҥ Ровоам туулган, Ровоамнаҥ Авия туулган, Авиядаҥ Асаф туулган;\n8 Асафтаҥ Иосафат туулган, Иосафаттаҥ Иорам туулган, Иорамнаҥ Озия туулган;\n9 Озиядаҥ Иоафам туулган, Иоафамнаҥ Ахаз туулган, Ахазтаҥ Езекия туулган;\n10 Езекиядаҥ Манассия туулган, Манассиядаҥ Амон туулган, Амонноҥ Иосия туулган;\n11 Иосиядаҥ Иоаким туулган, Вавилон јерине кӧчӱрердеҥ озо Иоакимнеҥ Иехония ла оныҥ карындаштары туулган;\n12 Вавилонго кӧчӱрген соҥында Иехониядаҥ Салафиил туулган, Салафиилдеҥ Зоровавел туулган;\n13 Зоровавелдеҥ Авиуд туулган, Авиудтаҥ Елиаким туулган, Елиакимнеҥ Азор туулган;\n14 Азордоҥ Садок туулган, Садоктоҥ Ахим туулган, Ахимнеҥ Елиуд туулган;\n15 Елиудтаҥ Елеазар туулган, Елеазардаҥ Матфан туулган, Матфаннаҥ Иаков туулган;\n16 Иаковтоҥ Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф туулган, Мариядаҥ Христос дейтен Иисус туулган.\n17 Анайдарда, Авраамнаҥ ала Давидке јетире бастыразы он тӧрт ӱйе; Давидтеҥ ала Вавилонго кӧчӱргенине јетире база он тӧрт ӱйе; Вавилонго кӧчӱргенинеҥ ала Христоско јетире база он тӧрт ӱйе.\nИисус Христостыҥ туулганы\n18 Иисус Христостыҥ туулганы мындый болгон. Оныҥ энезин, Марияны, Иосифле кол алыштырып койгондор, је олор биригерге јеткелекте, Мария Агару Тыннаҥ барланып калган.19 Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф, ак санаалу кижи бойы, оны улус алдына уйатка тӱжӱрбейин деп, јажытту јандырып ийерге сананган.20 Је анайда сананып аларда, ого тӱш јеринде Кайраканныҥ ангели кӧрӱнип, мынайда айткан:\n– Давид уулы Иосиф! Мария ӱйиҥди бойыҥда јӱргӱзерге коркыба. Оныҥ бойында табылганы – Агару Тыннаҥ.21 Табары уул болор, Оны Иисус деп адаарыҥ, нениҥ учун дезе Ол Бойыныҥ калыгын кинчектеринеҥ аргадаар.\n22 Кайраканныҥ јарлыкчы ажыра айтканы бӱтсин деп, ончозы мынайда болгоны бу. Ол айткан:23 «Бат, кыс барланып, уул бала табар, Оны Еммануил деп адагылаар». Еммануил дегени – «Бисле кожо Кудай» дегени.\n24 Иосиф уйкудаҥ турала, ого Кайраканныҥ ангели јакарганыла эдип, ӱйин бойында јӱргӱсти.25 Мария тун уул бала тапканча, оныла бир тӧжӧккӧ јатпады. Иосиф баланы Иисус деп адады.


Беш јылдыҥ туркунына... - altaicholmon\nАлтай Республикада калганчы беш јылдыҥ туркунына аракыдаҥ корондолгондордыҥ тоозы 69 процентке ӧскӧн. Мынызы алдындагы јылдагызынаҥ алтан процентке кӧп болуп јат. 2020 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына бисте аракыдаҥ корондолгон тогузон учурал темдектелген, 39 учуралда улус божогон. 2019 јылдыҥ бу ла ӧйинде аракыдаҥ бежен алты кижи корондолгон ло 43 учуралда улус корогон.\nАракыдаҥ божогон учуралдар бу ла ӧйдӧ, 2019 јылга кӧрӧ, 9,6 процентке астаган. Улус спирттеҥ корондолгон учуралдарда аракыны кӧп ичкенинеҥ улам божогондор (32 учурал јарталган). Тӧрт учуралда аракыныҥ суррогаттарыла, эки учуралда метилдӱ спиртле корондолгоны темдектелген. Бир учуралда јарталбаган спиртле корондолгон керек болгон. Бу учуралдарды лабораторияда ӧткӱрген шиҥжӱлер јартаган.\nЧочыдулу айалгалар анчада ла Горно-Алтайскта, Улаган, Оҥдой ло Чамал аймактарда темдектелет. Калада ла бу аймактарда, спиртле корондолгон учуралдар бӱткӱл республикага кӧрӧ, бийик. Аракыдаҥ корондолып турган улусты социальный јанынаҥ ылгаштырып кӧрзӧ, мында пенсионерлер (33%) ле иш јок арткан улус акалайт (55%). Эр улустыҥ тоозы (72%), ӱй улуска кӧрӧ, кӧп (28%).\nЧыҥдыйы јакшы да деген аракы кижиниҥ су-кадыгына коомой салтарын јетирип јат. Оныҥ каршузынаҥ улам кижиниҥ тӧс нервный системазы уйадайт, психический ле неврологический бузуштар башталат, ич-карынныҥ органдары коомой иштейт. Аракыныҥ кичинек те деген ӱлӱзи кижиниҥ су-кадыгына билдирлӱ каршузын јетирип јат. Балдар керегинде айтпаза торт. Ачу ашты ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкен учуралдарда аракынаҥ интоксикация башталат.\nКижиниҥ су-кадыгына анчада ла тыҥ салтарын аракыныҥ суррогаттары јетирет. Олордыҥ тоозына элдеҥ ле озо антифризтер, шил арчыыр кожымактар кирет. Россияда кӧлӱктерди ле техниканыҥ бастыра бӱдӱмдерин арутап јунар тужында метиловый спиртти тузаланарга јарабас. Ол јанынаҥ аҥылу јакаан да бар. Је тискинчилер токтодулардыҥ некелтелерин бузуп, кӧлӱктериниҥ кӧзнӧктӧрин кӧп лӧ саба учуралдарда метанолло арчыйт.\nМетанол тыш бӱдӱмиле этиловый спиртке тӱҥей. Оны ичкен кижиниҥ су-кадыгы кенейте уйадайт. Метиловый спиртле корондолгон улус кузуп јат, олордыҥ ичи-карды сайылат. Куурылган ла јарыктаҥ коркыган учуралдар база темдектелет. Корондолгон улустыҥ анайда ок јӱректери тыҥ согулат, кӧстӧри ачып, кӧрбӧй дӧ барардаҥ айабас. Кӱч айалгаларда олор санаазын јылыйтат, кӧкси уурлап, комага тӱжет ле јӱректери кенейте токтойт.\n2020 јылда бисте метиловый спиртле корондолгон эки учурал темдектелген. Аракыла ол эмезе суррогатла корондолгон учуралдарда ол ло тарый эмчиликтиҥ тӱрген болуш јетирер службазына баштанар эмезе арга табып, корондолгон кижини тӱрген-тӱкей эмчиликке јетирер керек. Тӱрген болуштыҥ медишчилери келип турганча, кижиниҥ санаазы ордында болзо, оныҥ ичи-кардын суула јунар керек. Корондолгон кижиге бир канча стакан суу берип, кускузы келзин деп, тилиниҥ тазыл тужына эки сабарла јаба базар керек. Кускузына тумаланбазын деп, бойын кӧҥкӧрӧ тутса, јакшы болуп јат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикада тергеелик башкартузы


07.08.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nКай — ээлӱ, кайчылар — быйанду\nКан-Озы аймактыҥ Jабаган јуртыныҥ культура байзыҥында ады-чуузы јер-алтайды ӧткӧн кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ тӧрӧл јеринде «Кайчы — калыктар јаҥжыгуларыныҥ коручылы» деген јайаандык ӱлекердиҥ уч-турулталары аайынча байрамдык кӧдӱриҥи — гала-концерт ӧтти.\nТаштанчыларла иштеери башталар\nРоссияда 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала айыл-јурттыҥ сӱрее-чӧбин, таштанчыларын јуурында јаҥы системага кӧчӧри башталар. Россияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министри Дмитрий Кобылкинниҥ айтканыла, быјыл 2,5 миллиард салковойдыҥ экологиялык сӱрее-чӧбин јуур (экосбор), јеткерлӱ таштанчыларды аайлаарыныҥ системазын тӧзӧӧр лӧ сӱрее-чӧпти ылгаштырып иштеечи инвесторлорго јаҥы јеҥилтелер тургузар керек.\nКендирбаштаҥ ала синтетикага јетире…\nНаркоманияла тартыжары — ончобыстыҥ кереги. Эл-јонго каршузын јетирип турган бу керектиҥ аай-бажына чыгарга јаҥныҥ органдарыныҥ бойлорыныҥ чыдузы јетпес, ол ончобыстаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш некеп јат. Тергееде наркоманияныҥ айалгалары керегинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ наркотиктерле тартыжар бӧлӱгиниҥ јааны полицияныҥ подполковниги Максим ПОЛЬСКИХ куучындайт:


« Все – на «Лыжню России»!\nВ Чемальскую школу поступили новые автобусы »\n«Бурулыш jогынаҥ боочылар ажып, jылыйып калат кайран jаштарыс…»\nКарышка 60 jаш…\nJирме, jирме беш jашка jетире\nЧыкканын кижи сӱӱнчилӱ уткыйт.\nСыйлар алып, байрамду кӱнде\nКарыыр öйлöрин келерин\nJе бир ле кöрзöҥ – одус! Тöртöн!\nТуулган кӱниҥ сӱӱнчи экелбес.\nКӱскӱ алзаҥ – удура кöргöн\nЧырышту jӱзӱҥ ырысту ла эмес…\nТӱнде учкан турналар ла тӱҥей,\nJӱре берет сӱӱштӱ jастарыс.\nБурулыш jогынаҥ боочылар\nJылыйып калат кайран jаштарыс.\nКергилов Карыш (Григорий) Улдаповичти толуп jаткан 60 jажыла Чопош jурттыҥ албатызы уткулын сӱӱген газеди ажыра jетирет. Элдеҥ озо бек су-кадык, ырыс, айыл-jуртына, амыр-энчӱ, омок-седеҥ сӱӱнчилӱ jӱригер. Айланар jылдар тӱгенбезин амадаган амадуларар бӱдӱп турзын, кечетен кечӱлер кöп болзын. Jон ортодо тоомjылу эдер-тудар Эр деп албатыныҥ алкыжы jетсин. Алтай-Кудайдаҥ курчуу-куйагар бек болзын!\n«Камык jылдар öткöн\nдö болзо, кӱӱн-санаабыс ондый ок jиит …»\nЫраак ла jараш jаш тушта jолыккан эдис jӱрӱмде. Кандый öктöм jӱректер кеендикке бисти кычырган. Кажы ла алтай балага jайалтазын тапсын деп jуруктар кöргӱзип, Карыш бисти баштайтан. Оноҥ бери кöп jылдар суула тӱҥей ага берди. Jӱрегисте jаш тужыс томыланып артып калды. Jурукчы уулдар Алтайын jуруктарга салып, ӱлгер чӱмдеп, кожоҥдоп, кöдӱрип jӱргенине сӱӱнедис. Барнаул, Новоалтайскта ӱренген балдар алдынаҥ, Карыш, чыккан кӱниҥле уткыйдыс!!! Айландыра турган туулар jаҥы jӱруктар сыйлазын. Ару аккан сууларыс кожоҥдор jӱрекке ачсын. Кӱскинеҥ кöргöн чырай чырышту да болзо, удура кӱлӱмзиренип, сӱӱнип jӱр. Болоттый бек болзын су-кадыгыҥ. База катап jаан быйан jӱрӱмниҥ, салымныҥ jолында jараш, jаш тужыста тушташканыс учун.\n1980 jылдарда Барнаул ла Новоалтайканыҥ\nкожо ӱренген балдары\nКарыш Кергилов Алтай Республикада jарлу эр улустыҥ тоозында деп айтса jастыра болбос. Билгири бийик, кöкси байлык, jаантайын ла öзöргö, кöпти билерге jӱрер кайчы, поэт. Бойыныҥ албатызын, алтай тилин, jерин, бийик-бийик кöдӱрип, öскö албатыларга, оныҥ кеенин, jаражын, керектӱзин ӱлгерлер, кай ажыра jетирет.\nАлтай Республикада öткӱрилип турган Эл-Ойындарда, ойын-концерттерде турушканда, албаты-jон оны jаантайын jӱрексиреп сакыгылайт.\nТолуп jаткан толо jажыла уткуп тура, оноҥ ары Алтай Республиканыҥ кеендигинде бийик jедимдерге jетсин деп акту кӱӱнистеҥ кӱӱнзейдис.\nТ.Е. Орсулова филология билимдердиҥ кандидады


Jуучылдардыҥ самаралары | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Jуучылдардыҥ самаралары\n6:04, 20 ноября 2014 Лайк 0 984\nМиноборонаныҥ запаста полковниги Андрей Альбертович Мундусов редакцияга таадазы Меркурий Каласович Кергиловтыҥ фронттоҥ бичиген самараларын экелген. М. К. Кергилов jарлу педагог Татьяна Меркурьевна Кергилованыҥ адазы. Меркурий Каласович Томсктогы университеттиҥ физико-математический бӧлӱгин, геолого-разведывательский университетти божоткон. Школдо иштеп турала, 1942 jылдыҥ jайында фронтко барган, 1943 jылдыҥ чаган айыныҥ 6-чы кӱнинде Ленингардский областьта темир jолдыҥ Грузино станциязыныҥ jанында ”Черное озеро“ деп разведоперацияда база 10 jуучылла кожо туружып, сурузы jок jылыйгандар.\nАндрей Альбертович таадазыныҥ салымын jартаарга, канча jылдарга он jуучылдыҥ jуудаҥ озо jуртаган jерлеринде военкоматтарла бичижип, архивтерге баштанып, кемниҥ де сурузын таппаган…\n”Письмо от 30/VI-42 г.\nДьякшылыкту кюнюмле бичип турум Нина сее эдьеме! Дье дьякшы дьядыгарба, Тордойдоҥ Токшыннаҥ письмо барба, олор кайда туру? Онойдо улус дьякшыба?\nОнгудайда Таняны экелдербе? Экелген болзор, кюскюде ойто абарып салар. Орус школго юренип алзын. Тутушла оруп туратан бала болгон, дьякшы дьюрюбе орубай.\nМен Бийскийде воинский частьта турум, утабас фронтко аттанар болорыбыс. Курсак дьякшы. Юредю кюч болуп дьат. Нениҥ учун дезе капчай фронтко ийерге тюн-тюш юредип дьат. Нина мен 200 дьюс акча сее кёчюрип дьатым сен Татьянага пима тап бер канайып канайып. Мениҥ пима эдерге алган тюгюмди 5 кг Ёлётюге (ӧлӧтӱге-ред.) кижи уртай берген, айлым отоло.\nТаняны дьаман кёрбёй алып дьюр. Ёлбёй эзен дьянсам ундыбасым. Мен канай, канайип угулбай барсам, собеске бичик берер, Таняга акча тёлёсин деп. Дье дьякшы болзын Нина, эдьеме, Сыгырга.\nОйто капчай бичи. Мен аттана берерим“.\n(Кергилов деп кол салган-ред.)\n(Бу самараны М. К. Кергилов кайда да сыгын айда бичиген, Шабалинде почтаныҥ алган ӧйи—15.09 деп таҥма бар)\nЗдравствуйте Нина, Таня, Вася и сестра Таман!\nШлю горячий боевой привет! Ну как живете и каково ваше здоровье? Как идет сено-хлебоуборка? Пишут ли письмо Николай и Тордой. Шлите адрес их. Татьяну учите в Каспе. Я жив и здоров как бык. У нас на фронте ничего особенного нет. Пули летят градом над головой.\nПолевая постовая станция 951 3-ий стрелковый полк 3-ий стрелк. батальон 9-ая рота 2 взвод“.\nДьякшы дьякшыларба эдье. Не солун собр неме бар слердиҥ дьерде. Мен балуладала, госпитальга дьатала, ойто дьякшы болуп чыктым. Ай ажыра дьятым госпитальга. Ойто фронтто келген турум. Слердеҥ мен бирде письмо албатым. Письмоны орустап бичигер, дьарт эдип. Кёп неме бичибегер.\nТаня ла Вася дьякшы дьюрюбе оны бичигер. Онгудайдаҥ письмо алып турум. Николай ла Тордойдоҥ письмо бар болсо адресин ийе берер мее.\nПисьмо бичигер мее. Мен сакып турум.\nМениҥ адресим бу: 951 полевая почта часть 358\nРедакциядаҥ: Нинаныҥ алтай ады Торкочы. Ол Паслей Самыктыҥ энези, Меркурийдиҥ Таман эjезиниҥ кызы. Тордой—Паслей Самыктыҥ адазы. Николай Тодошев—Меркурийдиҥ Таман эjезиниҥ уулы.\nНина Бельчекова белетеген.


19.11.2020 - altaicholmon\nСемья, достойная уважения и почитания\nУдивительно слово семья, оно обозначает единство, родство, заботу о ближнем, воспитание потомков, продолжение сложившихся обрядов и традиций.\nС бывшего руководителя станции переливания крови взыщут сумму полученной им взятки\nГорно-Алтайский городской суд удовлетворил иск прокурора города о взыскании с бывшего главного врача станции переливания крови Андрея Решетова денежных средств, полученных от недействительной сделки, в размере 400 тысяч рублей в доход Российской Федерации.\nНазваны регионы по доступности покупки автомобилей\nВопреки экономическим трудностям из-за коронавируса, российский рынок автомобилей чувствует себя неплохо: за 10 месяцев 2020 года продано 1,2 миллиона новых автомобилей, а в сентябре и октябре наблюдался прирост продаж относительно результатов 2019 года.\nУлу јурукчыныҥ јолын јолдоп…\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына балдардыҥ ла јииттердиҥ јайаандыгыныҥ «Г. И. Гуркин ле оныҥ ӱредӱчизи И. И. Шишкин» деп јакылта-темала «Мениҥ мактулу, улуркак ла кеен, јалакай Алтайым» деген талалык кӧрӱ-маргаанныҥ турулталары аайынча эл музейде кӧрӱ ачылды.\nКандый јакшы кӱӱн-санаалу јеҥебис болгон…\nТамара Карамаевна Кулады јуртта јаткан майман сӧӧктӱ Барсуков Карамай Маймановичтиҥ ле Эмиль Кохиновнаныҥ јаан кызы, 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде чыккан.\nКӧрӱ-јарымкадаҥ — алтын медальдарлу\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 10-13-чи кӱндеринде Алтай Республиканыҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ 11 субъекти аш-курсактыҥ ла суузындардыҥ Кемероводогы «Лапландия» деген кӧрӱ площадкада ӧткӧн «Сибирьде эдилген, чыҥдый эдилген» деп адалган аҥылу кӧрӱ-јарымкада «Алтай Республика» деген ӧмӧлик экспозицияда турушкан.


√орно-јлтайск - начальные классы | јвторска¤ платформа Pandia\n√орно-јлтайск - начальные классы\nѕлан работы Ўћќ учителей начальных классов ћјќ” Ђ адетска¤ школа є4 г. √орно-јлтайскаї на 2013-2014 уч. г


«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа — Алтай Республикада - altaicholmon\n«Једер јерге јетире вертолетту да апарып турган јурттар бар. Мениҥ шӱӱлтемле, бу кижи бастыра бойын беринип турган иш. Бӱгӱнги кӱнде тергеелерде ӱредӱчилерди јӧмӧп турган кӧп программалар бар, ол тоодо бизнесле, тӧзӧлмӧлӧрлӧ ӧмӧ-јӧмӧ программалар» — деп, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор Басюк темдектеди. Ол онойдо ок ӱредӱлик јабыс кӧргӱзӱлерлӱ, јонјӱрӱмдик-экономический кӱч айалгаларда иштеп турган школдорды јӧмӧӧри керегинде куучындады.\n«Бис пилотный тергеелерде ӱредӱлик кӧргӱзӱлери јабыс 20 школды илезине чыгардыс ла тургуза ӧйдӧ тергеелик башкартуныҥ командаларыла ӧмӧ-јӧмӧ бу школдорды јӧмӧӧр иштердиҥ аайын кӧрӧдис, кийнинде ол башка да школдорго болужын јетирер аргалу» — деп, Виктор Басюк айтты. Министрдиҥ ордынчызыныҥ айтканыла, бу иштиҥ турулталары јаҥар айда кӧрӱлер.\nАлтай Республикада сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Майма, Чамал, Кан-Оозы, Турачак, Чой, Шабалин, Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ јурт школдорында 13 ӱредӱчи ол ӱлекер аайынча иштеп баштаган.\nТергеениҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, ол тоодо — Манјӱректиҥ, Бешпелтирдиҥ, Шуҥмарыныҥ, Јар-Айылдыҥ, Ускучтыҥ, Камлактыҥ школдорында английский тилле ӱредӱчилер. Онойдо ок Боочыга математиканыҥ јаҥы ӱредӱчизи келген, Куладыга — математиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи, Мӧндӱр-Сокконныҥ И. В. Шодоевтиҥ адыла адалган орто школына — математиканыҥ ла физиканыҥ ӱредӱчизи.\nОнойдо ок программа аайынча Чичке-Чаргыныҥ школында тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи иштеп баштаган, Тӧгӧрик јуртта — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, Каракӧпшиниҥ школында — орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Абайда — алтай тилдиҥ ӱредӱчизи.\nТекши тооло конкурста Алтай Республикадаҥ ла башка тергеелердеҥ 40 кижи турушкан, ончо јарлалган вакансиялар аайынча документтер келген. Рейтинг аайынча талдаштардыҥ јеҥӱчилдери ончозы бийик педагогикалык ӱредӱлӱ ле профессионал ижинде јаан једимдерлӱ.\n«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде башталган. Јурт јерге иштеп барган педагогтор јӧмӧлтӧ эдип 1 млн салковой акча алат. Мындый программа керектӱ болгоны керегинде президент Владимир Путин 2019 јылдыҥ кочкор айында Федерал Јуунга баштанузында айткан. Программа јажыла 55 јашка јетире ӱредӱчилерге эдилген. 2022 јылга јетире бу программала бистиҥ тергееде 35 ӱредӱчи иштеер јерлерле јеткилделери темдектелет.


Јаскы кыра ижине белетениш ӧдӧт - altaicholmon\nЈаскы кыра ижине белетениш ӧдӧт\nБистиҥ республикада јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ иштер текшилей башталып калган.\nЈаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ јуундар Майма, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактарда ӧткӧн. Јуундарда кыра ижинде озочыл технологияларды тузаланары, кыралардыҥ арбынду тӱжӱм берер аргаларын бийиктедери, техниканы каруулу ишке канайда белетеп турганы јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген.\nЈуундарда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, јурт ээлемниҥ министерствозыныҥ ӧзӱмдер ӧскӱрери ле механизация аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Егор Лепихов, Россельхозцентрдиҥ филиалыныҥ башкараачызы Владимир Пысин, јурт ээлемниҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ, агрохимический службаныҥ «Горно-Алтайская» станциязыныҥ, аймактардыҥ башкартуларыныҥ чыгартулу улузы, јурт јеезелердиҥ јаандары, јурт ээлемниҥ товарэдеечилери турушкан.\nМайма аймакта јаскы кыра ижин ӧткӱретен јерлердиҥ кеми 1,1 муҥ гектар. Бу јерлердиҥ 0,5 муҥ гектары кӧпјылдык ӧзӱмдерге, 0,6 муҥ гектары бирјылдык ӧзӱмдерге келижет. Ол аймакта техниканыҥ 91 проценти кыра ижин ӧткӱрерине белен. Јербойында кӧпјылдык ӧзӱмдер ӧскӱрери јанынаҥ јакшынак ченемел бар болгоны јуунда темдектелген.\nШабалин аймакта кыралардыҥ кеми 21,6 муҥ гектар. Мында јурт ээлемниҥ техниказыныҥ 48 проценти јаскы кыра ижин ӧткӱрерине белетелип калган, бу каруулу иш оноҥ ары улалганча.\nКӧксуу-Оозы аймак кыраларыныҥ кеми элбек аймак болгоныла аҥыланат. Јербойындагы кыралардыҥ кеми 28,7 муҥ гектар. Јаскы кыра ижин ӧткӱрерге ээлемдерге 2565 тонна ӱрен аш садып алар керек болгон, тургуза ӧйдӧ ӱрен аштыҥ 2505 тонназы (97 %) алылып калган.Техниканыҥ 66 проценти ишке белен.\nЈаскы кыра ижин ӧткӱрер тушта минеральный ла органический удобрениелер тузаланылар, кезик јерлердиҥ кыртыжы кӱбӱредилер. Бастыра агротехникалык иштерди ӧйлӱ-ӧйинде ле чыҥдый ӧткӱрерине аҥылу ајару эдилер деп, тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.\nБыјыл бистиҥ тергееде 106,8 муҥ гектар јерде јаскы кыра ижи ӧдӧри темдектелген, онызы 2019 јылда болгон кеминде. Республика кеминде алза, техниканыҥ 62 проценти ишке белен. Јаскы кыра ижин ӧткӱрерине 2,6 муҥ тонна ГСМ керек болор, оныҥ 593 тонназы белетелип калган, артканын керектӱ ле тушта алар. Озолондыра темдектелгениле, 1 муҥ тонна минеральный удобрение керек болор, јербойында агрохимикаттар чеберлейтен аҥылу складтар јок болгонынаҥ улам олорды ээлемдер табынча алар.


Россияныҥ эҥ јараш кӧлдӧриниҥ тоозында - altaicholmon\nРоссияныҥ эҥ јараш кӧлдӧриниҥ тоозында\nТуулу Алтайдагы Шавланыҥ кӧлдӧри Россия ичиндеги эҥ јараш беш кӧлдиҥ тоозына кирди. Discovery Channel Russia организацияныҥ шӱӱлтезиле, талайдыҥ кеминеҥ 2000 метр бийигинде турган бу кӧлдӧр экинчи јерде.\nБаштапкы јерди Ладога кӧл алган, ол Европада тус јок кӧлдӧрдиҥ эҥ јааны болуп јат. Мурманский областьтагы Тахтаръявр деген кӧл ӱчинчи јерде. Оныҥ кийнинде Хабаровский крайдагы Амут кӧл.\nБежинчи јерде Томский, Новосибирский ле Омский областьтардыҥ јериндеги Васюганский састардагы кӧлдӧр. Бу састардыҥ кеми Швейцарияныҥ јеринеҥ элбек, мында јаан эмес 800 кире кӧл бар.


орустап Новая деревня\nкӱнниҥ аайына удура, оҥ јанынаҥ ӱстӱги толуктаҥ: Александро-Невскийдиҥ соборы, Новосибирскте опера ла балеттиҥ театры, Новосибирсте тӧс темирјол вокзал, Кичӱ Кӱнбадыш-Сибирский темирјол, Новосибирский государстволык краевед музей, Новосибирский цирк\nАдминистрациялык тӧс јер центр\nАдминистрациялык 10 аймак\n1895 јылга јетире — Александровский\n1903 јылга јетире — Ново-Николаевский\n1926 јылга јетире — Ново-Николаевск\nUTC+7:00[d], OMST[d] ла KRAT[d]\n↘1 620 162 кижи (2021)\nорустар — 95 %\nправославныйлар, протестанттар, мусульмандар ла о.ӧ.\nновосиби́рецтер, новосиби́рец, Новосиби́рскте јуртап јаткандар\nИштиҥ магыныҥ калазы\nЈаан изӱ айдыҥ амыраар калганчы кӱни\nСибирдиҥ тӧс калазы, Сибирдиҥ Чикаго\nНовосиби́рск (орустап Новосибирск, 1926 јылга јетире — Но́во-Никола́евск) — Россияда эл-јонныҥ тоозы аайынча ӱчинчи јерде кала. Сибир федерал округтыҥ администрацилык тӧс јерине Новосибирский область ла Новосибирский район (кирбейт), Кӱнбадыш-Сибир экономический районныҥ тӧс јери болот. Областной учурлу кала, Новосибирский областьтыҥ город Новосибирск деп муниципал тӧзӧлмӧзи, Россия калаларыныҥ округы деп статусту, ол эл-јоныныҥ тоозыныҥ кӧбиле (Список муниципальных районов и городских округов России) ороондо јаан кала болот. Онойдо ок Новосибирскте Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ Управлениези бар, РФ-ныҥ Сибир федерал округында президенттиҥ представительствозы бар, РАН-ныҥ Сибирский отделениезиниҥ Президиумы ла РФ-ныҥ Кассационный военный суды бар.\nБу кала Новосибирския агломерацияныҥ тӧс јери. Сибирдиҥ јаан деген саду јанынаҥ, деловой, культуралык, транспортло, ӱредӱлик ле билимниҥ тӧс јери.\nНовосибирск 1893 јылда тӧзӧлгӧн, каланыҥ статусын 1903 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде алган. Эл-јоныныҥ тоозы аайынча Новосибирск Россияныҥ Азиат келтейинде эҥ јаан кала болуп јат, онойдо ок Россияныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи деп статус јок. Кала Оп сууны экијандай турат, јанында Новосибирский водохранилище, Оп сууда плотинала бууган Новосибирский ГЭС бар. Каланыҥ текши јери — 502,7 км².\nКаланыҥ јааны (мэр) мында јаткан эл-јонныҥ текши ӱнберижиле тудулат. 2014 јылдаҥ кандык айыныҥ 23 кӱнинеҥ ала бу јамыда Локоть Анатолий Евгеньевич турат (КПРФ).\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Указы аайынча 2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде калага «Город трудовой доблести» деп ат адалган.\n1.1 Географиялык темдектери\n2.1 1917 јылдыҥ кийнинде\n3 Физико-географикалык темдектери\n1893 јылда тӧзӧлгӧн, Транссибир магистральды тудуп турган ӧйдӧ Оп сууны кечире кӱр салынар тушта Новая Деревня деп јурт болгон (окылу эмес ады — Гусевка). 1894 јылда Новая Деревня јурттыҥ адын Александр III каанныҥ адына аташ эдип Александровский деп ӧскӧрткӧн, Александр III деп каан Транссибти тударын баштаган, 1895 јылда јурт ойто Новониколаевский деп Николай II каанга учурлай адалган. 1903 јылда дезе, ол безуездный Новониколаевск деп кала боло берген. ново- деп кошконы не керектӱ дезе, ӧскӧ јон јаткан јерлердиҥ адынаҥ башка болзын деп. «Николаевск»: Амур сууныҥ оозында (1926 јылдаҥ ала — Николаевск-на-Амуре), онойдо ок Заволжье (1918 јылда — Пугачёв (кала)). 1926 јылда Новониколаевск Новосибирск деп ӧскӧртӧ адалган.\nГеографиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nНовосибирск ле оныҥ коштой јерлери, спутниктеҥ согулган јурук LandSat-5, 2010 јылдыҥ сыгын айыныҥ 8-чи кӱни\nНовосибирск Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Оп сууны экијандай турат. Каланыҥ географиялык координаттары: 55 градус тӱндӱк широтаныҥ, 83 градус кӱнчыгыш долготаныҥ. Бу широтада Калининград, Москва, Челябинск, Омск калалар турат. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар Заельцовский парк Морской проспектке јетире чӧйилген, кала 43 километр чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар узуны 25 километр. Калада 1941 ором, олордыҥ 493 оромыныҥ аттары јаҥыс ла Новосибирскте туштайт, общая длина которых — 1400 километров.\nКаланыҥ рельефыныҥ геологиялык аҥылузы неле дезе кала таш (твердоскальном) фундаментте турат, фундаменттиҥ ӱстинде калыҥ канча кат осадочный породалары: тойбалкаш, сай таш, кумак. Кезик јерде кыртыштыҥ ӱстине фрагменты тектонический структураныҥ фундаментиниҥ бӧлӱктери чыгат — Томь-Колыванский складчатый зона — эмдиги ӧйдиҥ рельефы болот. Четвертичный период тушта јердиҥ коразы кӧдӱрилет, эмдиге јетире кӧдӱрилгенче. Оныҥ учун кичинек амплитудалу (2—3 балл Рихтердиҥ ашкалазыла) јерсилкиништер болор аргалу, тыҥ амплитудалу јерсилкиниш болор аргазы јок. Калганчы јерсилкиниш 2013 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19 кӱнинде тыҥ эмес, 2 ле балл болгон.\nЈердиҥ бӱдӱми Новосибирск Приобский платодо Оп сууныҥ јанында турганыла колбулу. Сол јараттай јер јалбак (плоский) рельефтӱ, эҥ бийик јер Карл Маркстыҥ кыры — 151 м. Оҥ јараттай јер дезе јуукаларла, ырынтыларла кезилген, Салаирский кряжтыҥ учы. Оҥ јараттай јаныныҥ эҥ бийик јери — 214 м. Новосибирсктиҥ коомой айалгазы јуука-јарат эрозия (овражная) , текши јери 2 муҥ гектар кире: каланыҥ ичинде 150 јаан ла кичинек јуукалар, улустыҥ иштеринеҥ там јаанайт.\nАлександр Невскийдиҥ соборы — калада баштапкы таш тудумдардыҥ бирӱзи. 1899 јыл.\nКривощёководо јаткан улус, 1890-чы јылдар\nКала чатский татарлардыҥ Чёртово городище (Новосибирск) деп јаан јериниҥ ордында тӧзӧлгӧн. Баштапкы орус јурт эмдиги Новосибирсктыҥ ордында Никольский погост эмезе село Большое Кривощёково болгон.\n30.4.1893 јылда баштапкы ишмекчилер бого келип, Оп сууны кечире кӱр тудар улуска јадатан туралар тударга келген. Бу ла ӧй Новосибирсктиҥ тӧзӧлгӧни деп чотолот.\n1896 јылга јетире Кӱнбадыш-Сибир темирјол Оп сууга јетире эдилген, Большое Кривощёково јурттыҥ келтейи јол учун бызылган. Јӱстеҥ артык билелер тураларыла ол јаратка кӧчирилген. 1891 јылда посёлок Кривощёковский (Азиат Россияныҥ Атласы, Петербург 1916 ј.), јурттыҥ бызылган келтейине подъездной јолдор эдилген, бир беристе ыраагында — Кривощёково деп станция (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Кӱнбадыш). 1897 јылда Оп сууны кечире баштапкы темирјол кӱр ачылган. Темирјол табылганыла кожо кӧчкӱндердиҥ јуртына улус кӧптӧдӧ кожулган. Онойдо тоолу ла јылга эл-јонныҥ тоозы 685 кижинеҥ 2000-га јеткен. Кривощёковская слобода Новосибирск калага 20 октября 1930 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Кировский район (Заобский район) эдип кийдирилген (1934 јылдаҥ ала — Кировский).\n11.5.1909 јылда Ново-Николаевскте сӱреен јаан ӧрт болгон. Ӧрт бир канча кӱн болгон. 794 тура, јанында чеден-кажааныла кожо, каланыҥ 22 кварталы кӱйген, 6 муҥнаҥ артык кижи јадар јери јок арткан (олордыҥ кӧп сабазы Каменка деп сууныҥ јарадыла одуланып јаткан). Ӧрттиҥ текши коромјызы, эткен чыгымы 5 млн салковой алтынла. Ӧрттиҥ кийнинеҥ тоолу ла кӱннеҥ брюшной тифтиҥ ле холераныҥ эпидемиязы башталган. Бу ла 1909 јылда Оп деп станция Новониколаевск деп ӧскӧртӧ адалат.\nАгару Николайдыҥ часовнязы, 1920-чи јылдардыҥ учы\n1912 јылда Ново-Николаевсктиҥ башкарузы баштамы ӱредӱни текши кийдирет(ол ӧйдӧ баштамы текши ӱредӱ јаҥыс ла Ярославльда болгон). Ново-Николаевсктыҥ салымы ӧскӧ станционный посёлктодыҥ ушкуш болор эди, је Санкт-Петербургта шӱӱлте чыккан: Алтайды темирјолло Сибирле колбоор деп. Башка-башка варианттар кӧрӱлген. Владимир Жернаков, Ново-Николаевсктыҥ јааны, ӱч јылдыҥ туркунына темирјолдор аайынча имперский Комиссияны бу вариантка јайа тарткан: Семипалатинск (Семей) јаар темирјолдыҥ айрызы Ново-Николаевск кала ажыра ӧтсин деп. Учы-учында 3.6.1912 јылда Новосибирскте јаан учурлу событие болды: жернаковский вариантты имперский Комиссия јӧптӧп ийген, Ново-Николаевск кенейте ле Россияныҥ мультимодальный узелы боло берген. 2016 јылда ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱнинеҥ ала — тӱштӱк айры темирјол транснациональный боло берген. Бу ла ӧйдӧҥ ала Ново-Николаевскта экономический бум башталган: 1915 году Алтай темирјол (1915) Ново-Николаевск — Семипалатинск јаҥы ла јетире тудулып келерде , калада 70 муҥ кижи јаткан, 7 банк иштеген. Ол ӧйдиҥ символы — Святитель ле Чудотворец Николайдыҥ часовнязы болгон (Новосибирск), бу ла јылда Николаевский проспектте (эмди Красный проспект) кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылган.\n1915 јылда темирјол станция Новониколаевск II тудулган (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Южный), Новониколаевск станция эки бӧлӱк: Новониколаевск I — Пассажирский ле Новониколаевск III — Товарный.\n1916 јылда году Ново-Николаевск Алтай губернияныҥ губернский калазы боло берген. Алтайский губерния 1917 јылда тӧзӧлӧр учурлу болгон. Је Удурум башкару (Временное правительство) губернский кала эдип Барнаулды талдаган.\n1914 јылда Ново-Николаевсктыҥ јоны 60 000 кижи болгон, 1915 јылда — 75 000 кижи (ондо турган черӱчилдерди тоолобозо). Калада: таҥынаҥ ла темирјол пристаньдар тошту-кыптарлу (Ледник (помещение) 820 тонн сарју салып тоҥурар, 8 кудайлык учреждение (5 православный, 1 католический, 1 старообрядческий серикпе , 1 еврейский мӱргӱӱл тура), 40 артык ӱредӱ заведение (ол тоодо реальный училище, женская гимназия, каланыҥ тӧрт классту, эки классту темирјолдык ла начальный училищелер), типография, 4 библиотека, 4 больница, амбулаториялар, казначейство, 6 банк 2 агентство јер аайынча банктар (250 млн салковой кире оборотту), биржа, заводтор: Военно-сухарный, чугунолитейный «Т-ва Труд» ла «Верман ла Петерс», кожевенный, мыловаренный, лесопильный ла о.ӧ.).\n1917 јылдыҥ кийнинде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nФевраль революцияныҥ кийнинеҥ каланыҥ Народный собраниезине талдаштар ӧткӧн. Бого ло коштой Совет рабочих, солдатских и крестьянских депутатов база тӧзӧлгӧн. 14.12.1917 јылда городской управаныҥ туразына А. Петухов јепселдӱ отрядты башкарган большевик лидерлердиҥ бирӱзи једе конгон — онойып калада јаҥ Советтерге кӧчкӧн.\n1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26 кӱнинде Чехословак корпустыҥ бир подразделениези јепселдӱ тӱймеен (вооружённый мятеж) кӧдӱрген, кӱӱк айдыҥ 14-25 кӱндеринде Гайда башкарган корпус Ново-Николаевскте Совет јаҥды аҥтарган, кенейте табарып, антибольшевистский подпольениҥ болужыла каланы колго алган. Бу ла ӧйдӧ Том-Турада эл-јон губернский большевистский Советти аҥтарып, Томский губернияны Алтайская губерния эдип јарлаган. Террор Совет јаҥга удура, ого јайылган ишмекчилерге ле крестьяндарга, служащийлерге удура болгон. Террор 1919 јылга јетире болгон, белогвардеецтер тыҥ казырланган. Удурум правительство Омскка кӧчирилген, не дезе Ново-Николаевск польский ле чешский легионерлердиҥ колында болгон. Иностранный военнослужащийлер эл-јонго удура база улам сайын карательный операциялар эдетенполяков. 1919 јылдыҥ кӱчӱрген айында Автономная Сибирь јоголгон, орой кӱсте Кызыл черӱ Омскты колго алган, бир айдаҥ Сибирдиҥ черӱзи Барнаулдаҥ ала Томскка јетире багынган: Том-Тура ла Ново-Николаевск 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱндеринде јайымдалган.\nНовосибирскнаҥ јаан городторго јетире (кӧндӱре/кӧӧлик јолдорло)\n8000 ↗74 600 ↗120 000 ↗180 067 ↗278 000 ↗405 297 ↗731 000 ↗885 045 ↗1 160 963\n↗1 221 000 ↗1 285 000 ↘1 265 000 ↗1 312 480 ↗1 357 000 ↗1 421 000 ↘1 396 000 ↗1 423 000 ↗1 436 516\n↘1 427 000 ↗1 446 000 ↘1 442 000 ↘1 431 000 ↘1 418 000 ↘1 399 000 ↘1 397 000 ↘1 367 000 ↗1 399 000\n↗1 402 400 ↘1 398 800 ↘1 393 200 ↗1 425 508 ↘1 425 500 ↘1 413 000 ↘1 405 600 ↘1 397 000 ↘1 391 900\n↘1 390 500 ↗1 397 191 ↗1 473 754 ↘1 473 700 ↗1 498 921 ↗1 523 801 ↗1 547 910 ↗1 567 087 ↗1 584 138\n↗1 602 915 ↗1 612 833 ↗1 618 039 ↗1 625 631 ↘1 620 162\nКайдаҥ алынган: Погода и Климат — Новосибирска климады (ја. эм.). pogodaiklimat.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни, 2017. Архивировано сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Новосибирск в цифрах. Официальный сайт города Новосибирска (ја. эм.).\n↑ 3,0 3,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ О Новосибирске. Общая информация (ја. эм.) (недоступная ссылка). // Официальный сайт города Новосибирска. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни, 2009. Архивировано сыгын айдыҥ 28 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Новосибирск-рекордсмен: чем заняться в столице Сибири (ја. эм.). // ТРК «Мир» (31 тулаан ай 2016). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2016.\n↑ День города-2015 в Новосибирске (орус.). // Комсомольская правда в Новосибирске (28 кичӱ изӱ ай 2015). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2016.\n↑ Новосибирск уходит от Москвы на час дальше (ја. эм.). // Независимая газета (13 кӱӱк ай 2016). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2016.\n↑ Сибирский Чикаго, или Как новосибирцы с Америкой соревновались (ја. эм.). Комсомольская правда (27 июня 2013). Дата обращения: тулаан айдыҥ 10 кӱни, 2021.\n↑ Новосибирский район (ја. эм.). // Правительство Новосибирской области. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 10 кӱни, 2015.\n↑ Закон от 2 июня 2004 года № 200-ОЗ «О статусе и границах муниципальных образований Новосибирской области»\n↑ Климат Новосибирска, 2014, с. 7.\n↑ Город Новосибирск: История города (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 5 кӱни, 2012. Архивировано тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Хроники 1893-1916 гг. (ја. эм.). Музей города Новосибирска.\n↑ Расчёт расстояний между городами (ја. эм.). // Транспортная компания «КСВ 911». Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2009.\n↑ 31,0 31,1 31,2 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1923BC\n↑ 40,0 40,1 40,2 40,3 40,4 40,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 3 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Национальный состав населения муниципальных образований Новосибирской области (ја. эм.) (недоступная ссылка). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Новосибирской области. Дата обращения: чаган айдыҥ 9 кӱни, 2014. Архивировано чаган айдыҥ 10 кӱни, 2014 јыл.\n↑ РОССТАТ — Миграционные потоки Новосибирской области (ја. эм.) (недоступная ссылка) (9 кандык ай 2013). Дата обращения: сыгын айдыҥ 11 кӱни, 2016. Архивировано тулаан айдыҥ 25 кӱни, 2018 јыл.\n↑ Климат Новосибирска и его изменения (ја. эм.). novosibirsk-pogoda.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2021.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Краткая еврейская · Новый · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Новосибирск&oldid=33643"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 тулаан ай 2022, 01:31.