The present tense (Part 1) – Turguza ӧi – ARZHANA.RU\nThe present tense (Part 1) – Turguza ӧi\nKyzychak 23.11.2015 The present tense (Part 1) – Turguza ӧi2015-12-06T13:23:34+00:00 17 Comments\nThe present tense is used to express habitual actions and indicate continuing action, to tell what you are currently doing. A verb in the present tense consists of two words – main verb or principal verb that has full lexical meaning and auxiliary verb performing grammatical function.\nIn Altaian language an auxiliary verb јат helps to form a positive sentence in present tense. The auxiliary јат has its personal forms.\nPositive formula of the Present tense is:\nverb root+ tense sign –ып (-уп, -ип) + auxiliary јат\nIn order to form main verb we take an infinitive and drop its affix –ар (-ор, -ер, -ӧр) then add tense sign –ип ( -ып, ап,-уп,-ӱп, -еп, -ӧп) to a verb stem according to vowel harmony rule.\naйдар – to say, to tell\nStep 1. At first we drop affix –ар\nand we have айд– is a verb stem\nStep 2.then we add the suffix, so it looks this way: айд+ып = айдып – it is the main verb (we took suffix –ып because the verb’s last vowel is a back sound). Main verb has one form for all persons.\nStep 3. And after that we add a personal form of the auxiliary verb јат.\nPersonal forms of the auxiliary verb јат\n1st (I) јадырым (Here we see consonant mutation when т changes into д in a position before a vowel: јат – јадырым)\n2nd (you) јадырыҥ\n3rd (he, she, it) јат\n1st (we) јадырыбыс (short form is јадыс)\n2nd (you) јадыгар\n3rd (they) јат\nSo we put together the main verb and auxiliary to form positive in present and we have:\nмен айдып јадырым – I say/am saying\nсен айдып јадырыҥ – you say/are saying\nол айдып јат – he (she,it) says/is saying\nбис айдып јадырыбыс – we say/are saying\nслер айдып јадыгар – you say/are saying\nолор айдып јат – they say/are saying\nугар – to hear, to listen to\nуг+suffix –уп = угуп\nугуп + auxiliary јат\nугуп јадырым – I hear, I’m listening to\nмен угуп јадырым – I hear/ am listening to\nсен угуп јадырыҥ – you hear/ are listening to\nол угуп јат – he (she, it) hears/ is listening to\nбис угуп јадыбыс –we hear/ are listening to\nслер угуп јадыгар – you hear/ are listening to\nолор угуп јат – they hear/ are listening to\nNegative formula of present continuous is constructed this way:\nVerb root + negating suffix ба +й auxiliary јат\nTo form present continuous negative\n1. We take an infinitive and drop its suffix –р for example, барар – to go\n2. So we have бар then add to it a negative particle -ба, and it gets ,барба\n3. Then we add affix –й to the main verb and after that we add the auxiliary јат, and we have: барбай јат.\nWhen forming negative of the present tense we should remember the rule: last voiced consonant in the verb root mutates into its voiceless version this way: letter “г” changes into “к“, “ж” into “ш“, “б” into “п“, “д” into “т“, “з” into “с“. And therefore we add suffix -па (-по, -пе, пӧ) to a voiceless consonant instead of -ба (-бо, -бе, бӧ), for example, айдар – айт + пай јат, cогор-сок + пой јат, болужар-болуш + пай јат.\nIn case a verb root ends in sonorant sounds м, н, л, р we add suffixes -ба (-бо, -бе, -бӧ), for example, келер – кел + бей јат, барар – бар + бай јат.\nAlso in case the verb has a doubled vowel, like in verbs сакыыр – to wait for, ыйлаар –to cry we add suffix -ба (-бо, -бе, -бӧ). Here we leave one of the doubled vowels in a verb root, after dropping verb affixes -ар, -ыр, and we have verb root: сакы, ыйла. Finally we form negative verb: сакы+ба+й јат, ыйла+ба+й јат.\nмен ыйлабай јадырым – I don’t cry/ am not crying\nсен ыйлабай јадырыҥ – you don’t cry/ are not crying\nол ыйлабай јат – he (she, it) doesn’t cry/ is not crying\nбис ыйлабай јадыбыс – we don’t cry/are not crying\nслер ыйлабай јадыгар – you don’t cry/ are not crying\nолор ыйлабай јат – they don’t cry/ are not crying\nQuestion formula of the present tense is constructed just by adding a question particle ба ( бо, бе, бӧ, па, по, пе, пӧ) at the end of a sentence.\nverb root+ tense sign –ып (-уп, –ип) + auxiliary јат+ба?\nбарып јат is a positive sentence of the present tense, we just add particle ба and make a guestion sentence – барып јат ба?\nМен бичип јадырым ба? – Do I write?/ Am I writing?\nСен бичип јадырыҥ ба? – Do you write?/ Are you writing?\nОл бичип јат ба? – Does (he, she, it) write?/ Is he writing?\nБис бичип јадыбыс ба? – Do we write?/ Are we writing?\nСлер бичип јадыгар ба? – Do you write?/ Are you writing?\nОлор бичип јат ба? – Do they write?/Are they writing?\nEray Balaban - July 20th, 2019 at 08:54 none Comment author #2632 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nNegative question is “Barba jat ba?” right?\nAltay dilini öğrettiğiŋiz için sağ oluŋ\nMarina - October 30th, 2019 at 22:00 none Comment author #3128 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nNikon - November 27th, 2019 at 16:44 none Comment author #3299 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nVitamixmeo - December 15th, 2020 at 00:03 none Comment author #5501 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nBeatercnj - December 25th, 2020 at 10:54 none Comment author #6037 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nHaywardjzu - January 5th, 2021 at 00:44 none Comment author #6320 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nVintageimk - January 13th, 2021 at 18:32 none Comment author #6473 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nGarminzkck - January 16th, 2021 at 19:06 none Comment author #6534 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nSandervma - January 22nd, 2021 at 13:02 none Comment author #6636 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nBeaternav - March 24th, 2021 at 01:39 none Comment author #7582 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nHolographiczvl - April 14th, 2021 at 19:09 none Comment author #8029 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nHolographicjzr - June 9th, 2021 at 23:11 none Comment author #9536 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nNespressowcy - August 5th, 2021 at 21:14 none Comment author #11425 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nMilwaukeeloj - September 7th, 2021 at 11:39 none Comment author #13106 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nSunburstwpt - September 13th, 2021 at 02:35 none Comment author #13365 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nFlexibleqrr - October 7th, 2021 at 03:01 none Comment author #14256 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\nDocumentjvh - October 8th, 2021 at 17:04 none Comment author #14303 on The present tense (Part 1) – Turguza ӧi by ARZHANA.RU\n« Vowel Harmony\nNobility sarcophagus from Bashadar »


Материалы диалектологической практики,\nзаписанные студентом 2 курса. 515 гр.\nКуучындаган кижи – Берелова Валентина Пантелеевна\nАмина - Самыкова Амина, 515 группа, факультет алтаистики и тюркологии.\nСлердин адар кем? Кажы jерде чыкканар?\nВалентина Пантелеевна -Менин чыккан jерим Торболу, Тайгада.Сельсоветтин Чоя болгон. Горно-Алтайский аймак-область болгон аайарда. Мен чыгарымда.\nАмина -Слердин толу адыгар кандый?\nВалентина Пантелеевна - Менин полный адым Берелова Валентина Пантелеевна болгом-кижỹде ещё. Озында кижиге барала башка болгон фамилиям – эмди мен Тарсамаева.\nАмина - Сỡỡгỡр не?\nВалентина Пантелеевна -Сỡỡгим бе? Сары-тогос\nАмина - Слердин jаш-тужын jарар ба угыйерге?\nВалентина Пантелеевна - Няаным ол заимка jерде Эвес деп бажында, Кебезенский сельсовет, Турочакский район. Jе бис андын школго jоргоныстар, jойу jоргоныстар.Jеребиске jойу басканыстар бис. Менин карындажым меньгежи болгон. Анымла экỹ jоргоныстар, коштой сосед улус болгонна. Все равно jойу кỡдрỡлле тепкенистер. Шагом марш! Все. Родители колхосто маал азраанар, ỡлỡнди таартып, азрап. Наталья Трофимовна Берелова,но бывшая чепконакова была, а потом Берелова стала. Адам – Берелов Тихон Тимофеевич-ол креске тỹжинге, после крещения Тихон Тимофеевич болгон.\nАмина -Биледе канча кижи болгон?\nВалентина Пантелеевна - Балдар ба? Энемдин балдары он бир бала болгон.\nАмина - Олор тирỹ бе?\nВалентина Пантелеевна -Менен кỡдрỡле, менен кижилер. Ньяаным ла мен. Арткандрыла менен кижỹ. Сонло кижи кем- Раиса Тихоновна.\nАмина -Кайда ỹренгенер?\nВалентина Пантелеевна - Бис Кебзеннин школында ỹренгенис, jороден jол ырак. Школ-интернатта болгоныстар бис. Jыллар соок болгон , ол соокын бисти сооко тогонор болдор деп интерната сукканда анам. Алтай улус энем деп- бис анам и все.\nАмина - А школдын кийнинен?\nВалентина Пантелеевна - Школдын кийнинен кижиге баргам мен. Озомда Ынырганын совхозы болордо, онда доярка болуп колло саап иштегем. Ỡзỡгис колло сагам.\nАмина -Слерде канча бала?\nВалентина Пантелеевна - Менин бойымда jети бала болгон. Соныла кижи бу-кызы бу Неля Григорьевна.\nАмина -Слердин jерде кандыйда легендалар, чỡрчỡктỡр бар ба?\nВалентина Пантелеевна - Jок анда. Андый неме jок. Андый улустар бистин божокаланар. Болгонне – бир эр кижи болгон, бир каат кижи болгон, jакшы кужыйдар болгон алтай чỡрчỡкти. Но эмди божокаланары jок. Мен бойым эмежим ондоптым, но сагыжыма кезекти кирбейт. Баажым эдес болкаланне, бу ла калганчызын ундупсалар jок.\nАмина -Слер айтканар слерде кỡп немее болгон jỹрỹмде\nВалентина Пантелеевна - Воспоминаниялар олло колло саап, уй саап, jоргонным, озондо колло сааганыс, до этого колло ỹренгенис. Ойын – мячик бить-бежать,на коньках, лыжах, догонялки играли. Анамла кожо андап jоргоныстар, тийин адып jоргоныстар. Бис анамныла экỹ айу да атканыс. Айуны jедип jедиргей, адыны готовый. Балалу айуны адып турганыста оным энези ,эки балалу айу болгон,ижиндин чыккан хозяинтурганында онда.\nАмина - Jуу тушта слер кичинек болгонор ба?\nВалентина Пантелеевна - Кичинек болгом мен. Jуу божордо тỡртỡн беш jылда мен, бис отыс jети jылдын , бис онда алты,jети, сегис, тогыс jаш болгон,наверно.\nАмина -Кỹỹч ỡйлỡр болгон бо?\nВалентина Пантелеевна - Менин арткан кижлилер онда болгононыр.Соогын тоогоско чимирик орлоголон,ручеек. Балдар кỡỡп, бойыс jокту, иштирин колхозто башка иш jок, колхозтон акша йок бир копейка. Кайдын jадар? Аним бозогым азраларга, анын сдавать эдийле, анын акшазыла кийим алалар,кандый-кандый кийим алалза,кыштырыс.Jайгыда jийтен кулур алып салала, чарак алп саларыс, но бис тийин алалып онон-мынан анданыстар, онон-мынан аннап дезе jỹс тербегдин ле пачка тере оным-мынын терези болгон, куча пачка, аны сдавать эдип, анын бушниназыла кулур алганыстар, аш алып jигенис, вот ондыйла jадыс болгон. Все на себя- бала иштениш, картошка иштеп jигенис, кỡдризинде иштегенис. Менин бу салымды еще рана есть – серпом хотела хлеб жать,ячмень. Серпла кожо салам кезип алгам мен таштагам аны. Иттатай серп керек jок! Озалымда сорукла. Эдирген эделе jерди jакшы севал алыптруп,ашты сугаларыс. Кажы jакшы jылда аш эки тар, бир тар, эки тар арба сугалзан вот алган анда. Талган аш –jакшы аш ол. Эки тар талганга jедип болтсын.\nАмина - слерде акалар болгон ба?\nВалентина Пантелеевна - Jок, кижинек карындаштарым болгон. Менле кижỹ.он эки jылга jеткалды. Jок бололо орокалан-инсультла согола онон корон.\nАмина -Энегер кандый кижи болгон?\nВалентина Пантелеевна -Энегим калада дебеневщик болуп иштеген. Аттарла кыжына-jайына, jолго мал кỡрип jоргон. Кышта тайгада, jайгыда тайгада, андый jорокту кижи болгон ол. Мен аилда jаныскан ла, ỡлỡнди мен бойымны тургузар бааланла иштерим, балдарла туружарым,ишке jоорор керек, ондо иштер керек. Кижинин ижи кỡп. Кийим jуунар керек, балдарын jуунар керек, ижинчынла кỡбỹк. Канай ла базсан- jаныскан, бааланла иштер jаныскан, ỡлỡн чабарга- jаныскан барыктын. Как одиночка. Онма маннайымды мỹỹзле соголо, кỡзим артаган, кỡзим биртиркалан jок-инвалидность береенер, пенсия чыккам. Ол ỡйине чепкол болыер керекаптурала мỹỹзле маандайды jажлыкалан. Кан бедезе агып турган. Дояркалар ол дезе ỡреде термỹшке турулуп инер. Кто куда, кто за медичкой, кто в контору, кто куда бежит. «Корова тебя убила»-деп денеешкер турбылар. Убить не убила-ранить ранила. Весь лоб разбитый-голова дурманом. Осталось так. Школго jойу jоргоныстар, jадатан jер jок, интерната алганар, хорошо интернат приняли, хорошо помогли. Нас 40 человек было в интернате. Кебезинде ỹренгенистер. Ỹредин очон суунын jарадында. Бисте Ỹймен суу болгон. Кỡшỹни кежер керек, канча jер кежер керек. Сууны шооп беренис. Jолдо jакшыла уруштратан болгоныс, кто кого, кому крепко достанется, кому нет. Айда jороло урушпагар уй малажынан. Не охота когда сени согуп тургандарза , тоже удра согор керек.\nАмина - Слер Ыныргада кижиге барганар ба?\nВалентина Пантелеевна - Jок, мен ỡрỡ Лесхимде иштегенис. Качан деп Заимка тоже. Озамда ол лесхимди совсем тайгадỡн апарсаланар бисти, маленький эки баракла ондо турган. Анда jадып иштегенис, аилымда ньянымды jеткем, анда jадып Ынырга кỡжỹп келгенистер, Ыныргада иштедим доярка болуп. Бисте ондо заимкада jууны иш jок, акша jок, акшаны кайдỡн эдер, jилек саалып, ол jилекти садарыстар. Кушаган jимыртканы, jувала,аны садала, ол ана акшазыла jуру кулур, сахар алып аларыс. Андый ла jадым болгон менин, каран чечек jоргоным.\nАмина -Jуу ỡйинде слер кайда jатканар?\nВалентина Пантелеевна - Ондопзалдым. Ỡйинде эткенис jок. Андай ла кышкыда шананла jынлап, буканькала jынлап jоргоныстар. Jолыла салдрарыс. Догоняшка.\nАмина - Во время войны слер кайда jатканар?\nВалентина Пантелеевна - Сартагол,эм анда кижи де jатран jок, jанысла мỡрлỡр jадып.\nАмина – Кем де артпан ба?\nВалентина Пантелеевна - Анда бир де кижи jок. Мỹш тайга кайда бош,бир де кижи jок. Мỹш тайга, jаан тайгалар ээс. Ару. Jоргон алала тудалар можно анда. Только jоргон алалар керек. Тайгадала jаткан jаныскан анда. Азанда jанала мылча jунунып jунуналар, киймин, jỹзин jунунперер, андой ойтоло бара анда, ойтоло онда jадат. Бандитская жизнь. Унда болужы jок, ол анай саргандалган болуш болзын , меге болуш jок, мен jаныскан , как ремень вытягиваюсь, делаю. Можешь-не можешь, давай и пошел, и все. Никаких отговорок нету. Мен санаанам пенсия чыксап туштанар болорым деп, а ол jадынан, болеть пристигло, все, какой там. Ору кижиге кандый одук болтон ол, наоборот, еще мучаешься.


Су-кадыкка тузалу базыт - altaicholmon\nКолдорында чананыҥ тайактарын тудунганча базып јӱрген улусты бис озо баштап кайкап кӧрӱп туратаныс. Чындап та, бу улус оромдорло эки колында тайактарлу не базып јӱрет не? Эмди мындый улуска бис, байла, ончобыс јолыкканыс. Тоолу кӱндер кайра бу эп-арганыҥ болужыла (скандинавский базытла) тазыктырынып турган јаан јашту эпшилердиҥ бирӱзи Евгения Архиповна Тозыяковала туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрдис.\nСаҥ башка кӧрӱнетен учуралдар бӱгӱн кемди де кайкатпай јат. Скандинавский базытла су-кадыгын тыҥыткан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧгӧнин темдектеер керек. Ондый да болзо, ол керегинде кӱнӱҥ сайын базып турган кижиниҥ кӱӱн-санаазын укса, јилбилӱ болгодый. Мынайып сананып, бир кӱн эртен тура иштеҥ озо сууны јараттай базып браатсам, удура колында тайактарлу ла спортко келиштире јепсенген ле кийинген бийик эмес сынду эпши келип јатты. Бу кижиле эзендежип, кандый амадулу јӱргенимди айдып, ады-јолын уктым.\n«А сен мени канча јашту деп сананадыҥ?» – деген сурагына мениҥ бодоштыра берген каруум, ас ла болзо, он јашка ас болды. Евгения Архиповна јаркырада каткырала: «Мен сегизен беш јашту» – деп айдарда, чын ла алаҥзый бергенимди, ол ок ӧйдӧ оморкогонымды јажырбазым.\nЕвгения Архиповна тӧрӧл Саратан јуртынаҥ республикабыстыҥ (ол ӧйдӧ областьтыҥ) тӧс калазына келгенинеҥ бери бежен јылдаҥ ӧдӧ берген. Мында айылду-јуртту болуп, эки кыс чыдаткан. Ол Бичиичилер биригӱзинде бухгалтердиҥ ижин ак-чек бӱдӱрип, Алтайыстыҥ ады-јолы јарлу бичиичилериле кожо иштеген. Эмди ол амыралтада да болзо, бир де амыр отурбайт. Бойыныҥ омок куучыныла, јӱрӱмге ачык-јарык кӧрӱмиле ол кӧп јииттерге јозок болор аргалу.\nБис экӱниҥ туштап куучындашкан ӧйдӧ калада иштеер кӱн јаҥы-јаҥы ла башталып јаткан болгон. Је мениҥ солун таныжым бу киреде тазыктырынып турган јерин эбире базып, айлына јууктап келген эмтир. Ол эрте туруп, јепсенип, скандинавский базытла айлынаҥ ыраада барып келет. «Мен эртен тура ол кырга чыгып јӱрзем, бир-эки час кире ӧй ӧдӧ берет. Ол кырга чыгала, тыштанып отурадым. Кучыйактарды кӧрӱп, олордыҥ кожоҥын угуп, ар-бӱткенле «куучындажып» алала келзеҥ, эки час болуп калган турар. Эмди мен бир ле час ӧйгӧ јӱрӱп јадым, кышкыда јер тожоҥ до. Сууныҥ јарадыла базып барала, бир-канча упражнениени эдип ийеле, оноҥ ары туку «Чаҥкыр Алтайдыҥ» ары јаныла эбирип келеле, јанып јадым. Мында сууны јараттай јер јазалганы база јакшы, јайым ла эптӱ. Јайгыда ол кырга барзаҥ, тен тайак та керек јок, ол ло будактаҥ келижер эдип сындырала, онойып ла чыга бередим» – деп, Евгения Архиповна ӱч јылга јуук кӱнӱҥ сайын тазыктырынып турган эп-аргазы керегинде куучындайт.\nМындый јойу базыттар Евгения Архиповнага сӱрекей јарап јат. Бу базытла јӱрерине слер кемнеҥ ӱренип алдаар деп сурагыма ол куучындады: «Мынаҥ озо ӧйдӧ бу орус јаанактарды кӧрзӧм, чоокыр-чоокыр тайактарлу ээчижип алган јӱрер. Оноҥ бир кӱн тукуунаҥ орус ӱй кижи келип јадарда, мен ого удура барып, бу мыныла базарга јакшы ба деп, сурадым ла. Ол кижи меге базып кӧрзӧҥ деп, тайактарын береле, ончо ло куучындап берген. Оноҥ мен тайактаҥ садып алала, базып баштадым… А ондо кӧп ӱренер неме де јок. Базып отурза, бойыҥды эптӱ ле тӱс тударына албаданар керек. Ол тушта кижиниҥ эди-каны ӱрене берер. Корчойзоҥ, корчойо ло берериҥ».\nБистиҥ калада ла јурт јерлерде скандинавскийле базып турган улус кӧптӧгӧнин, је олордыҥ кӧбизи орус укту болгонын ол база темдектеди. Је јурт јерлердиҥ улузы, анчада ла ӱй улус, бу тазыктырынышла јилбиркегени база кӧптӧй берген. Бойыныҥ куучынында Евгения Архиповна Улаганда јаткан ӱӱре-јелелерин јылу эзедип, олор до мындый тайакту базытла тазыктырынып турганын јарадып куучындады.\nСкандинавский базыттыҥ кижиниҥ эди-канына, сӧӧк-тайагына тузазы керегинде куучындап, Евгения Архиповна мынайда айтты: «Бу эп-сӱмеле базып јӱрзеҥ, бастыра ла эт-кан иштейт. А тегин ле базып јӱрзеҥ, буттарыҥ ла иштеп јат не, колдорыҥ кыймык та јок — сенле кожо барып ла јат. Бу базытла барып јатсаҥ, корчойбозыҥ да, чике барып јадыҥ, колдорыҥ, буттарыҥ, ончо сӧӧк-тайагыҥ кыймыктанып, балтырларыҥ иштеп јат». Оноҥ куучынын улалтып, јиит те улус бу эп-аргала тазыктырынганы су-кадыгына јакшызын јетирет деп куучындады: «Мында бир јиит келин болгон. Оныла мен куучындажып, бу эп-аргала бассын деп, коркышту ла мактадым. Оноҥ байа бала базып баштаган эмтир. Оноҥ кӧрзӧм, ол эмеш арыктай да бертир. Мен оныҥ кӱӱнин кӧдӱрип, кӧрдиҥ бе, сеге кандый јакшы јараган деп айткам».\nЕвгения Архиповнала экӱ кӧпти куучындаштыс. Оныҥ бу ла јолыгып, танышкан кижини айлына кычырып, чайладып, ончо бары-јогын куучындап отурганынаҥ калыгыстыҥ кӱндӱзеги кӧрӱнет. Јаҥы таныжымныҥ ачык-јарык куучынында јаҥыс та скандинавский базыт керегинде эмес, онойдо ок тӧрӧл јеристиҥ эм ӧлӧҥдӧри, јӱзӱн-јӱӱр јиилектери керегинде шӱӱлтелер база болды.\nОнойып, јӱрӱмди башка-башка јанынаҥ кӧрӱп, азыйгызын эзедип, эмдигизин собырып, бистиҥ ортобыста мындый улус јӱргенине сӱӱнип отурдым. Айса болзо, Евгения Архиповнадаҥ тем алып, ӧскӧ дӧ јаан да, јаш та улус скандинавский базыттыҥ болужыла су-кадыгын тыҥыдып, бектеп алар деп сананадым.\nСкандинавский (финский, нордический) базыт – спорттыҥ бӱгӱнги кӱнде су-кадыгын чеберлеп алар кӱӱндӱ улус ортодо таркай берген бӱдӱми. Оныҥ тӱӱкизи муҥ јылдар кайра мал кабыраачылардыҥ тайга-ташла јӱрерде тудунып јӱрген агаш тайактарына экелет. Је эт-канды тазыктырарына болушту бӱдӱм болуп, ол ӧткӧн чактыҥ 40-чи јылдарында Финляндия ороондо табылган. Кар јок ӧйдӧ фин укту чаначылар эди-канын бош салбаска, тайактарлу базатан эп-арганы тузаланган. Олордыҥ мындый эп-сӱмезин удабай эмчилер Мариу Рэпе ле Марко Кантаневе деп улустыҥ болужыла ајаруга алып, су-кадыкты корыырында тузаланарын баштаган. Тайакту базатан эп-арга кижиниҥ су-кадыгына сӱрекей јарамыкту болгоны улуска текши јараган. 90-чы јылдарда спорттыҥ эдимдерин садар магазиндерде спорттыҥ ла фитнестиҥ бу бӱдӱмине ӧнӧтийин јазаган тайактар садылары јол алынган.\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткени спорттыҥ кандый ла бӱдӱмдерине јарамыкту. Ол тоодо фин базытла јилбиркегендер Алтайыска ӧнӧтийин келип турганы јажыт эмес. Бистиҥ де јерлештерис бу эп-арганыҥ су-кадыкка јарамыктузын билип алганы учурлу. Нениҥ учун дезе бу базыттыҥ болужыла кӧп ооруларга таптырбай јӱретен ле оору-јоболдыҥ кийнинде су-кадыкты орныктыратан арга бар. Скандинавский базыттыҥ јакшы камаандары једип јат:\nсӧӧк-тайагында оору-јоболду улуска;\nјӱрек-тамырды ла баштыҥ тамырларын тыҥыдарына;\nбел-арка ла ӱйе-сӧӧктиҥ оору-јоболын кирелендирерине;\nмойын-јиткениҥ ле јарындардыҥ сарсу-сабын јоголторына;\nканныҥ тебӱзин кеминде тударына;\nдиабет оорулу улустыҥ су-кадыгын кеминде тударына.\nТегин јойу базыт кижиниҥ эт-балтырыныҥ 60 процентин кыймыктадып турган болзо, фин базытта эт-балтырдыҥ 90 проценти иштеп јат. Нениҥ учун дезе бу бӱдӱмде колдор, јарындар, мойын кыймыгуда боло берет. Онойдо ок мындый базыт, тегин базытка кӧрӧ, калорийлерди 50 процентке кӧп кӱйдӱрет. Айдарда, ол кижиниҥ бескезин кеминде тударга база болушту.\nЭмчилер бӱгӱн мындый базытты инсульттыҥ, инфаркттыҥ, сынык-бычыктыҥ кийнинде су-кадыкты орныктырарында јарамыкту болгонын темдектейдилер. Оныҥ ӱстине ол кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрет. Јаҥыскан базып јӱреле, кижи кӧп санаа-шӱӱлтелер эдип јат, улусла кожо куучындажып јӱрзе, база да јакшы.


«Кай чӧрчӧктӧрдӧ улу јаан поэзия, агару ӱредӱ» - altaicholmon\nАлтайда кӱреҥ кӱс. Сары бӱр. Шак ла бу кӱски кӱндерде Горно-Алтайскта (сыгын айдыҥ 21-22 кӱндери) Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кайчылардыҥ калыктар ортодогы 15-чи Курултайы ӧтти.\nБыјылгы Курултай ады јарлу тӧӧлӧс сӧӧктӱ кайчы Табар Анышкинович Чачияковтыҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгына ла онойдо ок Болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ (волонтерлордыҥ) јылына учурлалды.\nКайчылардыҥ Курултайын Алтай Республиканыҥ башкарузы, культуразыныҥ министерствозы, таланыҥ калык јайаандыгыныҥ тӧс јери ле кай санадыныҥ «Ээлӱ кай» деген талалык јондык биригӱзи ӧмӧ-јӧмӧ белетеп ӧткӱрди.\nАйла кайчылардыҥ Курултайы, кайчы Алексей Калкинниҥ «Маадай Кара» деген кай чӧрчӧги аайынча режиссер Андрей Борисовтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзи бир тизӱле ӧткӧнин кӧрӧӧчилер аҥылап темдектедилер. Ӱч-тӧрт кӱнниҥ туркунына эл-јон кайдыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ абына, олјозына алдыртканы оморкодулу. Айса болзо, бу ла тӱӱкилик учурлу керектердеҥ кайдыҥ ичкери јолы ачылып, кӧндӱгип барар. Кай, кай чӧрчӧктӧр – калыктыҥ эрјинедий энчи-байлыгыныҥ тайанатан, тудунатан тӧзӧгӧзи болуп јат. Кайчылар дезе олорды ӱйедеҥ ӱйеге улалтып, шак онойып колбулар ӱзӱлбей, ӧзӱмниҥ јолында болгонын темдектеер керек.\nСыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде эл театрдыҥ јаан залында ӧткӧн кайчылардыҥ Курултайыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында улус, анчада ла јииттер кӧп болды. Олор ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ, педколледжтиҥ, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери, В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ ӱренчиктери, айылчылар, туружаачылар. Шак бу айалга јииттер ортодо кайга јилбӱ јаан болгонын лапту кереледи.\nОн беш јылдыҥ туркунына ӧдӱп јаткан Курултайдыҥ амадузы калыктыҥ чактар тӱбинеҥ келген ле јаҥжыккан кӧгӱс байлыгын, кайкалы, оморкодузы болгон кайды чебер корып, ӧскӱрип алары. Онойдо ок база бир јаан учурлу амадузы јаҥы ӧзӱп јаткан јайаан јайалталарды, кайга јолду, јилбилӱ кайчыларды илелеп, ајаруга алып, олорды јаан јолго чыгарары болот. Кай чӧрчӧктӧрдиҥ эмдиги ӧйдӧги бӱдӱмдерин кайлап турган јииттерди аҥылу ајаруга алары база тӧс ајаруда болуп јат.\nЈуулгандарды солун тӱӱкилик учурлу керекле РФ-ыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, АР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыдылар.\nОльга Антарадонова јуулгандарды АР-дыҥ башчызыныҥ адынаҥ уткыды. Ол Курултайдыҥ карындаш калыктардыҥ кайчыларын бириктиреечи учуры јанынаҥ элбеде айтты.\nМинистрдиҥ айтканыла быјылгы Курултайда 50-неҥ ажыра туружаачы эрчимдӱ туружат. Олор Алтай, Хакас, Тыва, Саха (Якутия) республикалардаҥ, Кемеровский областьтаҥ, Забайкальский ла Алтайский крайлардаҥ, Кыргызстаннаҥ. Курултай 7 јашту болчомноҥ ала 70 јашка јетире аксагалдарды чуктап јууды.\nБыјыл баштапкы катап кайчылардыҥ Курултайы Россияныҥ албатыларыныҥ тӧрӧл тилдериле кожоҥ-јаҥардыҥ 2019 јылдыҥ кӱӱк айында Москвада ӧдӧтӧн «Этновидение» деген фестивалиниҥ талалык талдашту бӧлӱги болот деп, Ольга Юрьевна айтты. Бу Курултайда «Этновидение» фестивальдыҥ ӱлекериниҥ авторы В. Тихонов (Кировтоҥ) турушты.\nОныҥ кийнинде туружаачыларды, айылчыларды кайчы Табар Чачияковтыҥ кызы Ая, јеени кӧгӧл майман сӧӧктӱ Юрий Монголович Чачияков Јолодоҥ амадап келип уткыдылар. Јеени Юрий: «Кайран таайым канча јылдар туркунына айдуда јӱрген. Ондо кыйын-шыраны кожо ӧткӧн улустаҥ уккан чӧрчӧктӧрин 16 јылдыҥ бажында Алтайына јанып, албатызына јетирген. Таайым чӧрчӧктӧрин тӱни-тӱжи куучындаган. Оогош тужымда, санаама кирет, чӧрчӧктӧрин угуп баштайла, эртен турага јетире чыдашпай уйуктап калатам. Уйкудаҥ туруп келзем, таайым чӧрчӧгин куучындаганча отуратан» — деп, эске алынды.\nТабар Анышкиновичтиҥ кызыныҥ айтканыла, адазыныҥ јӱрӱмдик јолы јеҥил эмес болгон. Он јашту уулчак тӱӱкиниҥ кызыл теерменине кирип, Казахстанныҥ кӧс јетпес чӧлдӧринде ада-энезин, эки карындажын јылыйткан. Тӧрт јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына шахтада кӱнниҥ кӧзин кӧрбӧй иштеген. «Адабыс Јер-Алтайына јанып, 12 балазын азырап чыдаткан, таскаткан. Адабыска айса болзо, шак ол кай чӧрчӧктӧрдӧги алып-баатырлар јозок болгон. Бойыныҥ јайаан јайалтазыныҥ шылтузында ол адазынаҥ ла Куукак Сакаровтоҥ уккан чӧрчӧктӧрин албатызына тӧкпӧй-чачпай јетирген» – деп, Ая Табаровна айтты.\nЭэлӱ кайчы Куукак Сакаров Оймон алтайдаҥ айдаткан. Бу кайчыныҥ ада-энези Кадын сууныҥ јарадында Тӱргӱндӱ деп јерде јаткан. Куукактыҥ адазыныҥ ады Саамай, майман сӧӧктӱ, база чӧрчӧкчи, 12 балалу кижи болуптыр. Ээлӱ кайчыныҥ чӧрчӧктӧрин кӧп балдар уккан, је олордыҥ ортозынаҥ јаҥыс ла уулчак Табар кӧксине салып алган болуптыр.\nАя Табаровна, Юрий Монголович Чачияков кӧп тоолу тӧрӧӧн-туугандарыныҥ, бала-баркаларыныҥ адынаҥ Курултайды белетеп ӧткӱрип јаткан улуска кайчы Табар Чачияковтыҥ эземин кереестеп, мындый јакшынак учурлу керекти белетеп ӧткӱрип јатканы учун јаан алкыш-быйанын айдып, јииттерге, јайалталарга ичкери ачык јол кӱӱнзедилер.\n«Бӱгӱн текши телекейде, онойдо ок Россияда ла Алтайда эл-јон бойыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына бурылат. Темдектезе, кажы ла калыкта «Давид Сасунский» болзын эмезе «Калевала» болзын, «Песнь о вещем Олеге» деген туујы болзын, кай чӧрчӧктӧргӧ, туујыларга јилбӱ јаан. ЮНЕСКО-ныҥ јетирӱлериле болзо, бӱгӱн телекейде 29 кай чӧрчӧк ајаруга алынган, темдектелген. Олордыҥ 26-зы Евразияныҥ калыктарыныҥ. Ол јирме алты кай чӧрчӧктиҥ ӱчинчи ӱлӱзиниҥ кӧби алтай цивилизацияга келижет» – деп, Иван Белеков темдектеди.\nВячеслав Уханов бойыныҥ уткуулду сӧзинде талада калганчы 10-15 јылдыҥ туркунына кӧгӱс байлыкты, санатты корыырында, ӧскӱреринде ӧткӱрилип турган учурлу иштиҥ турулталары јанынаҥ айтты. Оныҥ айтканыла, кайчылардыҥ Курултайы 2003 јылдаҥ ала јылдыҥ ла ӧткӱрилет. «Онойып, 2008 јылда бис Курултайдыҥ баштаҥкайыла тӱӱкиде баштапкы катап Россияда материальный эмес культуралык энчи-байлык керегинде Јасакты јарадып јӧптӧгӧнис. Шак бистиҥ баштаҥкайлу ижистиҥ шылтузында тургуза ӧйдӧ культура керегинде федерал јасак белетелет. Бу јасакка материальный эмес культуралык энчи-байлык керегинде бажалык кирер. Ӧдӱп јаткан јылда бис якут карындаштар чылап ок, энчи-байлыгыс болгон кай чӧрчӧктӧрис керегинде јасакты белетедис» — деп, ол айтты.\nЭл театрдыҥ фойезинде калыктыҥ колы алтын устары В. Татанаков, А. Чурупов, А. Курманов, М. Кочин, И. Поткин, Л. Поткин, В. Моносов, М. Суртаева, А. Тарбанаев бойлорыныҥ учурлап кееркедип эткен кӱӱлик ойноткыларын кӧрӱге тургустылар. Мында ок Алтай ла Хакас республикалардыҥ јурукчыларыныҥ кай чӧрчӧктӧр аайынча јуруктарыныҥ јайаан иштериниҥ кӧрӱзи болды. Солун кӧрӱни Эл библиотека ла калык чӱмделгезиниҥ тӧс јери ӧмӧ-јӧмӧ белетеген. Курултайдыҥ айылчыларын, туружаачыларын кайчы Т. Чачияковтыҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолыла колбулу кӧмзӧдӧҥ алылган документтер, онойдо ок азыйдаҥ бери ады јарлу кайчылардыҥ сӱр-кеберлериниҥ галереязы јилбиркедип, соныркатты.\nКурултайдыҥ кӧрӱ-маргаандары туружаачылардыҥ јаштары аайынча 3 бӧлӱкле 4 ууламјыла ӧтти. Окылу жюриде Т. Шинжин, Н. Шумаров, М. Тельденов, В. Байрышев, Э. Теркишев, А. Калкина, А. Темеев, О. Таннагашева (Кемеровский область), А. Барынмаа (Тыва) ла «Этновидение» фестивальдыҥ ӱлекериниҥ авторы А. Тихонов иштедилер.\nБӱткӱл кӱн туркунына туружаачылар башка-башка площадкаларда ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ турушты. Эҥиргери Алтай Республиканыҥ, Якутияныҥ, Тываныҥ, Забайкальский крайдыҥ ла Кыргызстанныҥ кайчыларыныҥ, јайаандык устарыныҥ сӱреен јакшы ойын-концерти болды. Ойын-концерт эл театрдыҥ су-алтай ууламјыла јазалган фонтаныныҥ ӱстинде ӧтти. Кӧрӧӧчилер дезе айландыра агаш айылда очокты эбире отурган чылап отурганы эптӱ ле солун болды.\nКайчылардыҥ Курултайыныҥ баштапкы кӱни мындый кӧдӱриҥиле тӱгенди.\nСыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде эл театрдыҥ конференц залында «Кай, санат – эмдиги айалгада јаҥжыккан, культураныҥ ичкери ӧзӧриниҥ тӧзӧгӧзи» деп адалган кӱрее куучын ӧтти.\nКӱрее куучынныҥ туружаачылары кайдыҥ бӱгӱнги айалгазы, аргалары аайынча чыккадый курч сурактарды, онойдо ок кайга ичкери ӧзӧргӧ јарамыкту, тузалу шӱӱлтелер аайынча јетирӱлер эттилер. Кайга ӧрӧ ӧзӧргӧ ӧткӧн ӧйдиҥ байлык ченемелине кӧнӱ тайанары, једимдерди, једикпестерди, ӧҥзӱре сурактарды кӧдӱрип, аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ чыгары јанынаҥ јолду шӱӱлтелер айдылды.\nКӱрее куучында таланыҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы С. Пешперова бу ууламјыда јеткен једимдер, эткен-бӱткен иш јанынаҥ элбеде айтты. Кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайыныҥ јаантайынгы туружаачылары — байлык ченемелдӱ билимчилер — филология билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билим ишчизи А. Конунов, Алтай Республиканыҥ эл кайчызы Т. Шинжин, Кемеровский областьтыҥ шор албатыныҥ аксагалдарыныҥ совединиҥ јааныныҥ ордынчызы Н. Печенина, филология билимдердиҥ докторы, Россияда ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча комиссияныҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ каруулу качызы Т. Садалова 14-15 јылдыҥ туркунына чокым ууламјыла ӧткӱрилген ишти ол ло аайынча кӧнӱ улалтары јанынаҥ бойлорыныҥ шӱӱлтелерин чокым айттылар.\nКӱрее куучында онойдо ок культураныҥ база бир ууламјызы болуп турган кай аайынча кӱӱнзеген улус база ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактарын ачык-јарык айалгада кӧдӱрип, ајаруларын ла шӱӱлтелерин айттылар.\nКӱрее куучынныҥ учкары оныҥ туружаачылары резолюцияны јараттылар. Резолюцияда Алтай Республиканыҥ башкарузына кайды јон ортодо, онойдо ок телекей кеминде оныҥ учурын кӧдӱрери, элбедери, јартамал ишти таркадары јанынаҥ шӱӱлте эттилер. Онойдо ок Алтай Республиканыҥ «Об эпическом наследии Республики Алтай» деген јасакка келижип турган кӧдӱриҥилерди акча-манатла јеткилдери керегинде сурак база кийдирилди.\nКультураныҥ министерствозына материальный эмес культуралык энчи-байлыкты чеберлеери ле ӧскӱрери, ӧрӧ кӧдӱрери јанынаҥ ишти эрчимделтер, бу ла ишле кожо таланыҥ калыктарыныҥ кайы јанынаҥ ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ улалтар, Россияныҥ башка-башка талаларында ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда кайчыларга туружарга акча-манатла јӧмӧӧри, болужары јанынаҥ суракты кӧрзин деп шӱӱлте јарадылды.\nКалыктыҥ чӱмделгезиниҥ тӧс јерине кай санатты элбеде таркадар амадула буклеттерди, бичиктерди, мультимедийный материалдарды белетеп чыгарары јаҥынаҥ шӱӱлте болды.\nКайчылардыҥ таладагы совединиҥ ижин орныктырары, Сибирьдеги федерал округтагы кайчылардыҥ соведине кирери, кайчылардыҥ су-кадыгы, олорго јеҥилтелер, амыралтага чыгары јанынаҥ јаан иш темдектелди. Онойдо ок кайчылардыҥ скверин јазап, кайчылардыҥ бюсттерин тургузары јанынаҥ јолду шӱӱлте айдылды. Кӱрее куучында Оҥдойдоҥ Алып-Манаш Епишкин культураныҥ ижи, Эл Ойындардыҥ тӱӱкилик јолы, кайчылардыҥ Курултайларыныҥ учуры, айалгазы јанынаҥ ӧзӧккӧ табарар эдип айтты. Оныҥ эш-нӧкӧри Нина Кӱндӱчиновна Оҥдой аймакта культурада узак иштеген байлык ченемелдӱ, су-алтай ӧзӧктӱ эпши. Бу биледе сӱреен байлык материал бар болуптыр. Айса болзо, тӧс јер Н. Епишкинаныҥ кӧмзӧзиле иштеп, бичик белетеп чыгарар. Кӱрее куучында Ногон Шумаров эҥ баштапкы Эл Ойындарда кай чӧрчӧктӧр аайынча тургускан кӧргӱзӱлери јаҥынаҥ элбеде айтты. Шак мындый улустыҥ эрмегин, сӧзин чаракчадаҥ јууп, бичикке салза, тӱӱки-ӱредӱ ченемел мында ине.\nТузалу, турулталу кӱрее куучынныҥ кийнинеҥ Хакасияныҥ ады јарлу узы, кӧп тоолу кӱӱлик ойноткылардыҥ ээзи П. Топоевле сӱреен јилбилӱ јайаандык туштажу ӧтти. Јаан ус албаты ойноткыларыныҥ кажызы ла байлу, ээлӱ, ийделӱ-ырымду, сезимдӱ деп айтты. Калыктыҥ кӱӱлик ойноткыларыла колбулу кеп-куучындарла, чын болгон керектерле таныштырды. Оныҥ кийнинеҥ «Тӱӱкиниҥ ле культураныҥ музейи» деген јондык организация (јааны С. Катынова) јаҥыдаҥ орныктырылган «скиф арфаныҥ» эмезе јадаганныҥ таныштырузын ӧткӱрди. Газеттерде бу арфа јанынаҥ элбеде бичилген. Кыскарта айтса, 2017 јылда С. Катынованыҥ «Реконструкция древней музыки и музыкального инструментария. Скифская арфа V-IV вв. до н.э.» деп адалган ӱлекери президенттиҥ гранттарыныҥ Фондыныҥ экинчи «Сохранение исторической памяти» деген кӧрӱ-маргаанында јеҥӱчил болуп чыккан. Скиф-јадаганды јарлу ус Айдар Чурупов јазап орныктырган. Башадардаҥ чыккан јадаганды Александр Тарбанаев јазаган. База бирӱзин, музейде табылган арфаны, Алексей Енчинов јазаган. Таныштыруда С. Катынова, А. Чурупов, А.Тарбанаев солун кӱӱлик ойноткылар керегинде элбеде куучындадылар. Туружаачылар Айдар Чуруповтыҥ јазаган јадаганыныҥ ӱнин баштапкы катап уктылар. Олордыҥ орныктырулу ижи улалып јаткан болуптыр. Пазырыктаҥ чыккан кӱӱлик ойноткы, јадаган јажыдын устарга, албатызына мынаҥ да ары ачар деп иженери артат. Тӧс јердиҥ амадулары да, ижи де кӧп болуптыр.\nОныҥ кийнинде эҥир базым кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы, јеҥӱчилерди јолду кайралдарыла кайралдаар чӱм-јаҥ ӧтти.\nКайчылардыҥ Курултайыныҥ Грин-Призи Геннадий Самаевке (Улаган) табыштырылды.\nАлтай кайчы Табар Чачияковтыҥ эземин кереестеп, туружаачыларга аҥылу сыйларын кайчыныҥ кыстары Ая Табаровна, Раиса Табаровна Чачияковалар Учур Тойдоновко (Улаган), Айдар Саланхановко (кала), Билим Жумабековага (Кыргызстан), Ратибор Ялатовко (кала) табыштырдылар. Алтай кайчы Т. Чачияковтыҥ ады-јолын эзедип јӱрген ле кайчыныҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгыла колбой Алып-Манаш Епишкин база аҥылу сыйла кайралдатты.\nКайчы Николай Сегирткишев Табар Чачияковтыҥ «Кан Алтын», «Јылаҥаш-Уул» деген кай чӧрчӧктӧрин кайлап, база аҥылу сыйла кайралдатты.\nКайдыҥ «Ээлӱ кай» деген талалык јондык организациязы Суркун Албановты (кала) аҥылу сыйла, аргымак атла кайралдады.\nКурултайдыҥ «Кайдыҥ бӱдӱмдери», «Ӧмӧликле кайлаарында кайдыҥ бӱдӱмдери», «Чӧрчӧкти оосло уткаалап айдары», «Кай санат» деген ууламјыларда бойлорыныҥ јаштары аайынча кӧп тоолу јеҥӱчилдер байгалу јерлерге чыгып, кайралдатты.\nКурултайды ыраак јерлердеҥ келген айылчылар бийик баалады. Кайга кай чӧрчӧктӧргӧ, кайчыларга ачык јол кӱӱнзедилер.\nКайчылардыҥ Курултайыныҥ јеҥӱчилдери\n9 јаштаҥ ала 15 јашка јетире\n1-кы јерде – Арчын Иртаев (Кош-Агач аймак)\n2-чи јерде – Ырысту Адатов (Оҥдой аймак)\n16-даҥ ала 21 јашка јетире\n1-кы јерде – Эркул Чулунов (Улаган)\n2-чи јерде – Эзендей Балбин (Культура ла санаттыҥ колледжи)\n3-чи јерде Арутай Адабасов (Балдардыҥ Кан-Оозындагы санат школы)\n22 јаштаҥ ӧрӧ\n1-кы јерде – Дмитрий Сафьянов (Хакасия)\n2-чи јерде – Байрам Малчинов (Кош-Агаш аймак)\n3-чи јерде – Алексей Тыдыков (Кемерово область)\n3-чи јерде – Артем Пикин (Ямало-Ненецкий АО)\nӦмӧликле кайлаарыныҥ бӱдӱмдери\n1-кы јерде – «Алтын Кӱӱ» образцовый фольклорлык ӧмӧлик (башкараачызы Э. Теркишев, Кан-Оозында балдардыҥ санат школы)\n2-чи јерде – «Јаш канат» образцовый ӧмӧлик (башкараачызы А.Темеева, Улаганда балдардыҥ санат школы)\n3-чи јерде – «Арчын» ӧмӧлик (Моты-Оозы, орто школ)\nЧӧрчӧкти оосло уткалап айдары\n1-кы јерде – Наталья Енчинова (Улаган)\n2-чи јерде – Салчак Наачын ( Тыва)\n3-чи јерде – Нурзат Айдаркулова (Кыргызстан)\n1-кы јерде – Василий Ильмеков (башкараачызы Э. Теркишев, Кан-Оозында балдардыҥ санат школы)\n2-чи јерде – Эжер Чурекенов (башкараачызы А. Шаудуров, Кош-Агашта балдардыҥ санат школы)\n3-чи јерде – Радий Кобенов (башкараачызы Алан Темеев, Улаганда балдардыҥ санат школы)\n16-даҥ 21 јашка јетире\n1-кы јерде – Ойгор Теркишев (башкараачызы Э. Теркишев, Кан-Оозында балдардыҥ санат школы)\n2-чи јерде – Данил Данжеев (Барнаул, АлтГАКИ)\n3-чи јерде – Учур Тойдонов (Улаган)\n1-кы јерде – Байыр Турлунов (Горно-Алтайск)\n2-чи јерде – Айдар Саланханов (Горно-Алтайск)\n3-чи јерде – Маадий Калкин (Кан Оозы)\nС. Колдыринниҥ фотојуругы


«Караколдыҥ кӧлдӧри» деп кластерди тӧзӧӧрин шӱӱшкен - altaicholmon\n«Караколдыҥ кӧлдӧри» деп кластерди тӧзӧӧрин шӱӱшкен\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин ӧткӧн пятницада, кандык айдыҥ 12-чи кӱнинде, Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузовала, РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Сергей Галкинле, «Система» АФК-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели Владимир Евтушенковло туштажу ӧткӱрген. Олор «Караколдыҥ кӧлдӧри» деп туристско-рекреационный кластерди тӧзӧӧриле колбулу сурактарды шӱӱшкендер.\nКырлардагы јети кӧлдӧҥ турган бу система Туулу Алтайдыҥ айылчыларыныҥ сӱӱген јерлериниҥ бирӱзи. Ол Майма, Чамал ла Шабалин аймактардыҥ јерлеринде турган кластердиҥ тӧзӧлгӧзи болот ло тергееге келип турган туристтердиҥ 60 проценти анда амырайт. Јыл туркунына тергееге келген туристтердиҥ тоозы эки миллионноҥ ашканын темдектеер керек.\nКластердиҥ јериниҥ ӧзӱмине ары баргадый јакшы јолдор јок болгоны качалаҥын јетирет. Караколдыҥ кӧлдӧрине туристтерди вертолетло эмезе кандый ла коомой јолдорло јӱрер транспортло јетиредилер. Мындый јеткилдештердиҥ баазы бийик болгоны учун кӧп туристтер ары барып болбойт деп, Олег Хорохордин туштажуда айткан.\n«Инфраструктураны ӧскӱрер керек. Онызы туристский јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедер, ӧскӧ ороондордыҥ туристтерин јилбиркедер айалгалар тӧзӧӧр. «Урлу-Аспак–Каракол» деп эки полосалу јолды тудары темдектелет. Узуны 47 километрге једетен бу јолды тударга беш миллиард салковойдоҥ кӧп акча керек. Јол федерал ла республикан бюджеттердиҥ акчазына тудулар» — деп, республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\n«Туризм аайынча федерал агентство тергееле баштапкы 15,6 километр јолдыҥ ӱч бӧлӱгин тударына субсидия-акча берери керегинде јӧптӧжӱге кол салган. Бу ла акчага узуны 29 километр технологический јол тудулар. Мынызы инвесторго туристический комплекстиҥ объекттерин тудар ла Караколдыҥ кӧлдӧрин кӧргӱзер зонаны јарандырар арга берер» — деп, Ростуризмниҥ јааны айткан.\nВладимир Евтушенковтыҥ айтканыла, «Система» АФК республиканыҥ туристический аргаларын ӧскӱреринде туружарын бир канча ӧй кайра баштап салган. Бу ла јас ӧйинде јыл туркунына иштеер Altay Resort курортный комплексте 60 номерлӱ конор тура ачылар. Јаҥы тура тоозыла эмдигизинеҥ эки катапка кӧп айылчылар алар, оноҥ до јаан корпоративный керек-јарактар ӧткӱрер, анайда ок туристический группаларла иштеер арга берер.\n«Система» АФК ла Алтай Республика – туку качаннаҥ бери најылар ла партнерлор болуп јат. Калганчы бир канча јылдардыҥ туркунына бис Туулу Алтайда культуралык ла социальный баштаҥкайларды бириктирген килемјилик ӱлекер-проекттер — балдарга јӱзӱн-јӱӱр байрамдар, экскурсиялар, театральный кӧргӱзӱлер, мастер-класстар ӧткӱргенис. Анайда ок социальный учреждениелерге, ӱредӱликтиҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерине јӧмӧлтӧлӧр, килемјилик болуш эткенис. Бу иш мынаҥ да ары улалар. Бу туристический кластерди ӧмӧ-јӧмӧ ӧскӱретени тергеениҥ социально-экономикалык ӧзӱмине билдирлӱ камаанын јетирерине бӱдедим» — деп, Владимир Евтушенков айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары анайда ок Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ ӧзӱмин база шӱӱшкен. Бу аэропорттыҥ ээлериниҥ бирӱзи «Система» АФК болуп јат. Эрмек-куучын московский ууламјыда билеттердиҥ баазын јабызадарга экинчи авиаперевозчикти јилбиркедери керегинде ӧткӧн.\nРФ-тыҥ энергетиказыныҥ министриле туштажу\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Москвада ижин улалтат. Јуукта ол РФ-тыҥ энергетиказыныҥ министри Александр Новакла ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nТуштажуныҥ туружаачылары Алтай Республикада энергетиканыҥ ӧзӱмин ле тарифтердиҥ сурактарын шӱӱшкен. Республикадагы тарифтердиҥ кеми Сибирь ичинде эҥ бийиктериниҥ бирӱзи болот.\n«Узак јылдардыҥ туркунына Алтай Республикада бойыныҥ генерациязы јок болгон. Је 2014 јылда мында орныктырылып турган энергетиканыҥ кластерин тӧзӧп баштагандар. Бӱгӱнги кӱнде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеп турган станциялар (СЭС) бар. Олордыҥ текши ийдези 55 МВт. Эмди тудулып калган станцияларда энергияны јуур јазалдар тургузылат. Анайып, бу станциялар јаҥыс ла айас кӱндерде эмес, је анайда ок бӱрӱҥкӱй де кӱндерде, керек дезе тӱнде де иштеер аргалу болор» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nАлександр Новак јербойында энергетика јанынаҥ айалга кӱч болгоныла јӧпсинген ле сурактыҥ аайына чыгар, тарифтерди јабызадар аргалар табар болгон.\n«Бу сурак аайынча јазап иштеер керек. Кӧп чоттомолдор эдер, сетевой компаниялардыҥ кирелтелери канча киреге јабызаарын, ол јылыйтуларды бу компанияларга канайда јандырар эп-аргаларды кӧрӧр керек. Тарифтерди јабызадар эп-аргаларды бис быјыл ла шӱӱжип кӧрӧрине белен» — деп, ол айткан.\nАлександр Новак анайда ок республиканыҥ аймактарында электросетевой ээлемди јаҥыртары аайынча иштер мынаҥ да ары улаларын айткан. Анайып, ыраак ла једерге кӱч јурттарда электројеткилдештиҥ чыҥдыйы бийиктеер.\nТергеедеги СЭС-тердиҥ сурагы\nОлег Хорохордин «Ренова» компанияныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Сколково» фондтыҥ президенти Виктор Вексельбергле ишмекчи туштажу ӧткӱрди.\nБу экӱ Россияныҥ тергеелеринеҥ орныктырылып турган энергетиканыҥ бӧлӱги тӧзӧлгӧни јанынаҥ баштапкы тергее болуп турган Алтай Республикада кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялардыҥ ла ийде-аргалары орныктырылып турар бӧлӱктердиҥ ӧзӱмин шӱӱшкен. Ӱлекер-проекттиҥ инвесторы «Хевел» ГК. Оныҥ акционерлери «Ренова» (46 процент) ла «Реам менеджмент» (54 процент) компаниялар болуп јат.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республикада кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер сегис электростанция тудулган. Текши ийдези 55 МВт-га једип турган бу электростанцияларды тударына салынган инвестициялардыҥ кеми 6,5 миллиард салковой.\nЭмди Оҥдой, Чамал ла Кӧксуу-Оозы аймактарда ӱзеери текши ийдези 65 МВт станциялар тудулар. Олор 2019 јылда бирлик колбуга электроэнергияны берип баштаары темдектелет.\nАнайып, Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртында станцияныҥ ийдези 10-ноҥ 25 МВт-га јетиргизилер. Чамал аймакта 10 МВт ийделӱ станция тудулар. Кӧксуу-Оозы аймакта дезе Уралдыҥ бери јанында кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер эҥ јаан электростанция тудулар. Оныҥ ийдези 40 МВт болор.\nВиктор Вексельберг 2019 јылдыҥ учына јетире бу станцияларды тударына керектӱ 7,8 миллиард салковой инвестиция-акча салыларын чокымдаган. Олег Хорохордин текши јериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи заповедниктер ле ар-бӱткендик парктар болуп турган Алтай Республикага јажыл энергетиканыҥ ӧзӱми керектӱ ле учурлу болгонын темдектеген.\n«Узак ӧйдиҥ туркунына Алтай Республикада бойыныҥ генерациязы јок болгон. Бастыра электроэнергия бери кейдеги линияларла јанындагы Алтайский крайдаҥ келетен. Мынызы озо ло баштап электројеткилдештиҥ чыҥдыйына салтарын јетиретен. Агаш аҥтарылып, эмиктерди ӱскен соҥында, бӱткӱл тергее электроэнергия јок артар аргалу болгон. Оноҥ до ӧскӧ јеткерлер, чочыдулар болгон. Мынаҥ улам электросетьтерге јаҥы јаан тузаланаачыларды колбоп болбойтон. Оныҥ учун бу ишти ӧткӱрер керек» — деп, Хорохордин айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер текши ийдези 50 МВт-ка једер база да эки электростанция тударын шӱӱшкен. Станциялардыҥ бирӱзи Шабалин аймакта, экинчизи Кӧксуу-Оозы аймакта болор. Ол тушта республиканыҥ «солнечный» деген энергетиказына эдилген инвестициялардыҥ текши кеми 20 миллиард салковойго једе берер эди.\nОрныктырылып турган энергетиканыҥ ӧзӱминиҥ шылтузында Алтай Республика 2020 јылга јетире «јажыл» технологияларлу болуп, толо электројеткилдешке кӧчӧ берер аргалу.\nИнвестор кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанциялар тударыла колбой, Кош-Агашта једимдӱ иштеп турган электростанцияда база бир ӱлекер-проектти бӱдӱрерин темдектейт. Анда электроэнергияныҥ промышленный накопители тургузылар. Бу пилотный ӱлекер-проект аайынча иштер Россияныҥ ЕЭС-иниҥ системный операторыла јуук колбуда ӧткӱрилет. Ол ӱлекер једимдӱ ӧткӱрилген соҥында, Алтай Республика ороон ичинде электроийдени јууп турган јазалдарлу сетевой элекстростанцияларлу баштапкы тергее болор.\nТуштажу ӧйинде Олег Хорохордин ле Виктор Вексельберг республиканыҥ туристический бӧлӱгине инвестициялар јилбиркедери керегинде эрмек-куучын база ӧткӱрген.\n«Туристический инфраструктураны ӧскӱрери, туристтер јадар јаҥы объекттер тудары – јеткилдештиҥ кемин, текшилей алза, Туулу Алтайдыҥ имиджин бийиктедери болуп јат. Је оноҥ учурлузы улуска иштеер јерлер тӧзӧӧри, олорды ишјалла, кирелтеле јеткилдеери, мыныҥ шылтузында јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болот. «Ренова» компанияныҥ бисле кожо иштеерге ле тергеебиске јаан акчалар саларга јилбӱзи бар» — деп, Олег Хорохордин айткан.


15.09.2020 - altaicholmon\nОт-калапту jууны öдÿп…\nКан-Оозы аймактыҥ Моты-Бажы деп кичинек jуртында Ада-Тöрöл учун Улу jууда турушкан ветеран Семен Павлович МАТИН jуртайт. Тогузон јети jашту öрöкöн кандый кÿч jол öтпöгöн деер… Улу Jеҥÿниҥ 75 јылдыгына учурлай Семен Павловичке jолугып, куучын-эрмек öткÿрдис.\nАлтай јеристе алтын кӱс туру. Куулгазынду ла кеен, јараш ӧй. Анчада ла тууларда, таскылдарда кӱстиҥ тыныжын сессе, кӧрзӧ сӱреен кайкамчылу ӧй.\nКан-Оозы jуртта jадып турган, тоомjылу öрöкöн Николай Андреевич Шодоев –Мöндÿр-Соккон jуртта этнографический музейдиҥ тöзööчизи, jайалталу ÿредÿчи ле алтай билик керегинде кöп тоолу бичиктердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы.\nТӧрӧл тилис тӧрдиҥ јанында болзын\nАлтай тилге школдо ӱредериниҥ сурактары јаантайын јаан ајаруда. Кан-Оозы аймактыҥ школдорында балдарды алтай тилге ӱредер јаҥжыгу канча јылдарга улалып келет. Болчомдордыҥ туразынаҥ ала јаан класстарга јетире ӱзӱлбей ӧткӧн ӱредӱ бойыныҥ турулталарын берет.\nСыгын айдыҥ 7-10 кӱндеринде Евпаторияда, спортты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде, кенек спортчылар ортодо «Пара-Крым-2020» деген бастырароссиялык физкультурно-спортивный фестиваль ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ 56 талазынаҥ 400-теҥ ажыра спортчы турушкан.\nЈолдордо јеткерди астадарга\nСыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Ајару — јолго!» деп адалган бастырароссиялык акция-ишке учурлалган туштажу ӧтти.


Јуруктарында калыгыныҥ чӱм-јаҥы, Алтайыныҥ јажыды... - altaicholmon\nАтту-чуулу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин улустыҥ тыш бӱдӱмин, ич-телекейин ле олордыҥ эдинген-тудунган эдимдерин ак чаазынга чокым ла јарт, бӱдӱмјилӱ чийӱлердиҥ болужыла салган. Ол бойыныҥ јайаандыгы ажыра албатызыныҥ, онойдо ок олордыҥ кийген кеп-кийиминиҥ аҥылузын, башказын ла байлыгын чындык ла толо кӧргӱзет. Албаты устарыныҥ кӧктӧгӧн-эткен эдимдериниҥ кажы ла јолын, јигин, кӧгин чебер ле каруулу, чындык кӧгӱс кӧрӱмиле баалап кӧргӱзет. Таҥынаҥ бойыныҥ иштеер мары, байлык ченемели, сезими, кӧрӱми, онойдо ок калыктыҥ сӱр-кеберлерин, сюжеттерин сӱрекей чокым, толо, элбеде, тереҥжиде кӧргӱскени Г. И. Чорос-Гуркинниҥ иштериниҥ чӱмдемел де, билим де, шиҥжӱлӱ де јанынаҥ сӱрекей баалу, јилбилӱ болгонын лапту кӧргӱзет.\nЈурукчыныҥ иштериниҥ аҥылузы оныҥ темдектериниҥ, сӱр-кеберлериниҥ ле сӱр-темдектериниҥ тилинде деп айдарга јараар. Шак ондый темдектер ажыра ол кӧрӧӧчиге јурап јаткан ижиниҥ, јуругыныҥ амадузын јартап айдып јат. Оныҥ јайаан иштериниҥ кажызында ла кезикте јарт эмес те болзо, је бойыныҥ тереҥ учуры. Јарт эмес дегенинде база бойыныҥ учуры бар эмей. Нениҥ учун дезе јурук бойыныҥ учурыла јебрен-кумран ӧйлӧрлӧ, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ тудуш болор аргазы бар. Бис онызын база кӧрӧдис. Темдектезе, «Алтай. Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ сӧӧктӧри» деген ижинде јурукчы алтай улуска ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ээлерин байлаар, баалаар чӱм-јаҥды кӧргӱзет. Јурукта кезер таштар, тыт агашта камныҥ тӱҥӱри, эр кижи чала ыраакта, је олордыҥ чике алдында отурат.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ јебрен таш кезерлерди, кам кижиниҥ «кам-тыдын» бир аай эдип бириктиргенинде аҥылу, тереҥ учур бар\nТуулу Алтайдыҥ кезер таштары, археологияныҥ бергениле болзо, јебренде кудай јаҥыныҥ чӱм-јаҥын ӧткӱретен тудумдардаҥ (построение) табылган, чыккан. Ондый кезер таштар ӧткӧн јуу-чактарда корогон јуучылдардыҥ эземине учурлалып тургузылатан. Кезер таштардыҥ јанында сыгытту чӱм-јаҥ ӧткӱрилетен. Айса болзо, кам ондый чӱм-јаҥ ӧйинде божогон јуучылдыҥ сӱнезин кезер ташка кийдирген.\nИнформанттардыҥ куучындарыла, онойдо ок шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, алтайлардыҥ кӧрӱмиле, кӱӱн-санаазыла тыт агаштыҥ ортозында «кам-тыт» деген аҥылу агаш бар. Олорды бойыныҥ аҥылу, танылу бӱдӱмиле, темдегиле таныырга, кӧрӧргӧ јараар. Шак мындый тыт толголгон-каталган будактарлу, койу бӱрлӱ болор. Оныҥ чике бажында эмезе ортозы кирезинде болчок ур (нарост) болор. Мындый ур кандый да ээлӱ, ийделӱ деп чотолот. Информанттардыҥ айтканыла, ондый тыттыҥ ээзи кандый бир адылу камга болужып јат, оныҥ учун тегин кижиге каршузын да јетирип айабас. Бу мындый агашка, јаан улустыҥ айтканыла, јууктаарга јарабас. Јаҥжыкканы аайынча мындый тытка камныҥ мӧҥкӱзин кӧдӱрип, оныҥ тӱҥӱрин илип салатан.\nЈурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јебрен таш кезерлерди, кам кижиниҥ «кам-тыдын» бир аай эдип бириктиргенинде аҥылу, тереҥ учур бар. Јурукта отурган эр кижиниҥ бӱдӱминеҥ, отурган олудынаҥ ол ӧткӧн улуркак ӧй лӧ эмдигизи бек колбуда болгонын кӧрӧдис. Алтай эрдиҥ бажында бӧрӱги јок, бажы ачык, ӧзӧги дезе бекем. Айдарда, бу јерди эземниҥ, кереестиҥ јери деп айдарга јараар. Мында башка-башка ӱйелердиҥ, јӱрӱмниҥ ле ӧлӱмниҥ колбузы кӧргӱзилген, анчада ла бу јердиҥ байлу, тудулу болгоны иле сезилет.\nЈурукчыныҥ кӧп тоолу јуруктарында байлу, агару кайыҥ учурап јат. Кӧп тоолу калыкта кайыҥды Кӧк айастыҥ эмезе камныҥ агажы деген кӧрӱм, кӧгӱс санаа бар. Кайыҥды байлу агаш деп, кам улустыҥ тӱҥӱринде јураган, онойдо ок кайыҥды кам бойыныҥ алкыштарында база адап јат. Кам (кезикте јажы јаан улус) кайыҥныҥ айрызын колына алып, тайылга эдер тужында кудайларга ла ээлерге баштанатандар. Алтай улустыҥ јаҥдаган, тудунган јаҥыла, Кӧк Айаста байлу ла агару кайыҥ бар. Кам улустыҥ кӧрӱмиле, ӱредӱзиле болзо, улус ол байлу кайыҥнаҥ баланыҥ, мал-аштыҥ, аҥ-куштыҥ сузын сурап јат. Баланыҥ сузын сурап алар амадула кам аҥылу чӱм-јаҥ ӧткӱрет. Улус баланыҥ сузын сурап јаткан чӱм-јаҥ ӧйинде кайыҥаштарга оогош тос кабай илип јат.\nКам јаҥында тайылгага белетеген малдыҥ тынын кайыҥныҥ тӧзинде кыйып јат. Бу учуралда кайыҥ «чаал кайыҥ» деп адалат. Чаал кайыҥда кыйык-бычык јок ло саптары, бӱри бӱдӱн-бӱткӱл болор учурлу. Онойдо ок кайыҥнаҥ јӱзӱн-башка тагылдар белетелген, камныҥ тӱҥӱриниҥ туткалары кезилген, кӱрмежектерди ле о. ӧ. белетеген. Быркан јаҥда јаҥы табылган кудай јаҥыныҥ сӱр-темдеги болуп, кайыҥныҥ учуры тыҥыган. Кайыҥныҥ јаҥы ӱскен сап-бӱрлери бырканчылардыҥ јайыгына кожулган, той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥыла арутап-арчыыр, куйактап курчулаар деген учурла база кыйалтазы јогынаҥ кийдирилген.\nБисти эбире курчаган јер-энени, ар-бӱткенди кӧрӧргӧ, аайлаарга јӱзӱн-башка ӧҥдӧр болужат. Ӧҥдӧрди онойдо ок чактаҥ чакка улалып барган культуралык билгир деп айдарга јараар. Шак ондый билгир биске јаҥжыккан культураныҥ, јаҥжыгулардыҥ тилин, ӧзӧгин, учурын билип аларга болужат. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «Оп, курый, оп курый» ла «Калју-казыр Эрлик» деп иштериниҥ учурына јурукчыныҥ бичигени ӱзеери јартамал берет. Темдектезе, «кырларда јаҥы чыккан кӱнниҥ јаркыны ла туман» эмезе «оныҥ караҥуй кӧксимек-кызыл ӧҥи карлу кышкы кырларда кӱн ажар алдындагы ӧрт јалбыш кызыл ӧҥлӧ јарыдылган — кызыл эҥирдиҥ соок-чаҥкыр јарыгыла. Карлу кышкы кырлардыҥ сомында. Кызыл јик». Мында сӱр-темдектер, ӧҥдӧрдиҥ семантиказы ажыра ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ, алтыгы ороонныҥ ээзиле, байлу ӧйлӧ — кызыл эҥирле колбузы јарт кӧрӱнет, чӱм-јаҥды эртен тура кӱнниҥ чарчап чыкканыла ӧткӱргени Ӱстиги ороонныҥ кудайларына бажырганы керегинде.\nОн тогузынчы чактыҥ учкары ла јирмезинчи чактыҥ бажында алтайлардыҥ кӧрӱми, ӱредӱзи «азыйгы ээлерге бажырып-мӱргӱп јӱрген јаҥныҥ арткан-калганы јуукта табылган христиан јаҥныҥ оҥдомолдорыла алыш-колыш боло берген». «Миссионерлердиҥ бичигениле, олор кемге бажырып-јалбарып туругар деп суракка, бир-эки катап эмес, олор кӧп тоолу кудайларга бажырадыс деп биске каруузын јандыратан. Кудай — бирӱзи, Иисус — ӧскӧзи, Никола — ӱчинчизи, Христос — тӧртинчизи». Алтайлардыҥ кудай јаҥында синкретизм кӧрӱлет, айла, бир ле тепкишке бойыныҥ кудайларын ла христиан јаҥныҥ аҥылуларын тургузат. Нениҥ учун дезе крестке тӱшкен кӧп тоолу алтайлар ортодо бир ле Кудайга бӱдетени элбеде јарлалган болор. Шак мындый шӱӱлте, айса болзо, бир јанынаҥ олордыҥ бойыныҥ јаҥын солыганын актаганы, је база бир јанынаҥ — бир ле ӧйдӧ бойлорыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ ээлерине баштанатан арга берген. Крестӱлердиҥ сӧзиле, шӱӱлтезиле болзо, «ада-кудай — ол бистиҥ Ӱч-Курбустан дегенис» эмезе «ончо улуста јаҥыс Кудай, је јӱк ле јаҥдаган јаҥы башка» деген шӱӱлте литературада улай ла туштап јат.\nЈурукчыныҥ иштериниҥ аҥылузы оныҥ темдектериниҥ, сӱр-кеберлериниҥ, сӱр-темдектериниҥ тилинде\nАды јарлу јурукчыныҥ иштеринде кӧп јандай ол керектер кӧргӱзилген. Ол бойы да ол ӧйдӧ јӱрген, иштеген ине. Темдектезе, ол бойыныҥ иштериниҥ бирӱзинде Тынју деп эпши камныҥ айлыныҥ ичин кӧргӱзет. Айылда, тӧс јерде, чӱм-јаҥын туткан, јаҥдаган Тынју кам ла оныҥ учурлап тудунган тӱҥӱри. Айылдыҥ оҥ јанында толугында, бийикте, лаптап ајарып, кудайдыҥ сӱрин (икона), сол јанында бийиктей толукта чалуны кӧрӧдис. База бир «Проповедь миссионера» деп јурукка баштанып кӧрӧли: јуруктыҥ сол јанында — куучын-эрмекти миссионер ӧткӱрет, оҥ јанында — колында тӱҥӱрин тудунган кам, чала эмеш ыраакта оҥ јаныныҥ бийиктей толугында тайылганы кӧрӧдис. Јуруктыҥ ортозында јурукчы угаачы алтай улусты јурап јат, је ондый да болзо, олордыҥ ла миссионерлердиҥ документтерин кычырган, оныла таныш болгон деген санаа кенетийин сеге табарат. Миссионерлер алтайлардыҥ кудай јаҥыныҥ сурактарында эмеш эрчими јабыс, јаан јилбӱӱ јогын темдектегендер. «Кезик аразында оттыҥ јанында кыймыгы јогынаҥ отурган алтайларды кӧрӱп, проповедниктиҥ айткан сӧстӧри олорго јеткенин чырайларынаҥ билерге чырмайарыҥ, олордыҥ кӱлер чырай-јӱстеринде јилбӱ јок, шык, туйук, ӧскӧ нени де кычырып болбозыҥ. Качан куучын-эрмектиҥ учкары олордыҥ каруузын угарга чырмайзаҥ, «Бу ончозы чын ба, јок по?» деп сурагыҥа «Је, је, чын, чын» деп каруу угулар. Је ол «чын» дегени јаҥду ла кӱӱн-кӱч јогынаҥ угулар. Онызы проповедникти ле ачындырбаска, кӱӱнин ле јандырбаска айдылган болор… байагы айткан эрмекке-сӧскӧ бӱткени билдирбес…» эмезе «…Слердиҥ јарадып јӱргенер јаантайын чын ба?» деген суракка јӧпсинген каруузын угадыҥ. Олордыҥ берген бу каруузы олорды кемзинчек ээлеринеҥ камаанду ба айса олор айылчы кижиниҥ айтканына бӱтпей де турза, је кӱӱнин кӧрӱп, ачындырбаска турган болор бо?\nЈурукчы Г. Чорос-Гуркинниҥ иштери оныҥ бойыныҥ кӧрӱмине, эбире телекейди оҥдогонына-кӧргӧнине тайанганы бойыныҥ калыгыныҥ культуразыныҥ, кӧгӱс байлыгыныҥ камааныла јӱрӱмдик учурлу, ийделӱ. Јурукчыныҥ живопись, графика ууламјыларында албатыныҥ јадын-јӱрӱмин, јаҥжыккан чӱм-јаҥын тереҥжиде, бастыра јанынаҥ билери сӱрекей јарт кӧрӱлет. Онойдо ок Алтайдыҥ байлу, агару јерлериниҥ сӱр-темдектери чокым, чындык ла толо кӧргӱзилген, јӱрӱмдик учурлу.


Јӱрӱмниҥ јӱс ӧҥин ӧткӧн эрдиҥ эреени экӱ - altaicholmon\nЈӱрӱм кижиге кӧп тушташтар сыйлайт: кандый да кижиге учурал болуп туштаарыҥ, кажызына амадап барып jолыгарыҥ, кем де сени бойы бедиреп, куучынга кычырат. Улаган аймактаҥ Алексей Сайгакович Ороевле мен школдыҥ ӱредӱчизи болгон jаан эjем Лидия Теновнаныҥ тӧртӧнинчи карыкчалду кӱнинде туштажып куучындаштыс. Бу ӧрӧкӧнлӧ мен, ас ла салза, он jылга шыку jолугар, угужар деп jӱрген болгом. Акабыс Владимир Jоргунович канча ла катап «Саратан барып келер керек, сыйын-карындаштарым, Алексей Сайгакович биске канча jакшы jетирген, ӱренип, кижи болзын деп jакарып, јӱрӱмниҥ jаан jолына тургускан jакшы кижи» деп айдып турар болгон.\nАкам Владимир Тайтыков jуу башталарда чыккан кижи, адазы jууда корогонынаҥ ӧскӱзиреп, адазыныҥ эjези Адабас Jоргуновнада јӱрген. Ол Кайсын jаар кижиге барала, ондо јуртаган. Бис jаш болуп, ол јеҥебисти билбезис. Уулы Юра Епишев школдо ӱренерде, Тайтыков деп бичидетен, Маймада СПТУ-да ӱренип, бисте колхозто практика ӧдӧрдӧ, Лидия Теновна эjемдерде jаткан.\nАлексей Сайгакович бистиҥ акабыстаҥ тӧрт jашка jаан болгон эмтир. Акам бисти Саратан барактар деп айдып турган тушта, мен Мӧндӱр-Сокконныҥ jуучылдарыныҥ ортозында Ороев Сайгак деп кижи барын билер болгом. Бу jуучылдыҥ сок jаҥыс уулы Алексейге jолыгып, адазыныҥ jуучыл jолы керегинде билип аларга турарым. Jе jол до, туштажу да болбогон. Бу кижи Туулу Алтайдыҥ бир учында jуртап, ондо ло мал-аш, бала-барка азырап, кичӱ тӧрӧлинде солун-собурды газеттердеҥ, телевизордоҥ кычырып-кӧрӱп, улустыҥ ады-ӧбӧкӧзин келиштире тапташтырып, меге база jолыгарга амадап jӱрген эмтир. Айдарда, экӱ сӱрекей бой-бойыска сӱӱнип, куучынга киргенис. Озо ло баштап jаҥы таныжым мениҥ бичиген бичимелдеримди кычырып, олордыҥ прототиптерин сурулап, бу улус керегинде кайдаҥ, кемнеҥ укканымды чокумдап, сӱре ле меге сурактар берип, jилбиркеп отурган. Мен jерлештерим керегинде кӧп бичигем, билеримле jилбиркеген кижиле база сонуркап, оныҥ ӧткӧн jолын, эткен ижин билип аларга, анчада ла бойындыйы бойсу дегениле, бойымныҥ бичимелдериме аjару эткен jаан jашту ӧрӧкӧнлӧ куучынга кире бергенис.\nЭҥ ле озо Алексей Сайгакович меге Кайсын-Кӧзӱлде jатканын, jиит ӧйлӧрин эзеткени солун болгон. Мениҥ «Кан-Оозы аймак Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ jылдарында» деп бичикле иштегеним бис экӱниҥ куучыныста кӧп јӧмӧлтӧ болды. «Jолдубай Обиекович Епишев-эште болуп туратам (бу кижи jууда летчик-истребитель болгон — автор), бойым оныҥ Зина сыйныла эки ай jуртаганыс» деп куучындаганы меге јаан кайкалду болгон. Зинаида Обиековна јеҥебис Курман таайдыҥ ӱйи, эки уул ла кыс чыдаткан, эптӱ-нак биле болгон…\nАлексей Ороев Улалуда зооветтехникумды божодоло, Кӧзӱлде зоотехник болуп бир jыл иштеген эмтир. Кижиниҥ jиит, jараш ӧйлӧри, кажы ла келтейинеҥ алза, jарык, jараш ӧҥдӧриле кӧрӱнген: уул сӱӱшке алдырган, сӱӱгениле эҥирлер сайын эки jурт ортодо баскындаш та болгон. Ол тушта эки бойына карузышкан, јӱректеҥ чыккан сӧзин айдыжып, кара кӧстӧрине каражып, сонуркаганын бой-бойына айдыжып ла јӱрген тужы. Бойдоҥ уул Кайсынга jеде конор, экӱ эштежип, суу кечип, ӱч беристе ӧдӱп, Кӧзӱлде кино кӧрӧр, оноҥ ойто бойлуны айылына ӱйдежер…\nКелер jылдарда бийик ӱредӱлӱ болорго, ӧскӱс уул ыраак Барнаул калада институтка кирген. Ол тушта экӱ самаралажып, сӱӱштиҥ одычагын ӧчӱрбей јӱрген. Јиит 4-чи курста ӱренип турарда, бойлудаҥ ый-сыгытту табыш келген – келип апар, мени албан-кӱчле качырды, jаҥыс сени сӱӱйдим, уйатка тӱшкелегимде, той болголокто кел, бир аайына чыгак деп. Јайналганду самара jиитти ал-санаага тӱжӱрген. Эмди ле Барнаул бу ла бир кӱндик jол, ол тушта поездле Бийскке, Бийсктеҥ Улалуга, Улалудаҥ Кан-Оозынга jедерге эки де кӱн ас болгон. Ӧскӱс кижи, акча-манат база кызык, санааркап отура берерде, кожо ӱренген нӧкӧр уулдар jолдыҥ баазын jууп ийеле, Алексейди айылына аткарган.\nКан-Оозынга jетире канай келгени эмди ундылып та калган, аймактыҥ тӧс jуртынаҥ Кайсынга jетире jолды почта тартар кӧлӱкле барган. Комудалын орус тискинчиге тӧкпӧй-чачпай айткан, болуш сураган, бу кижи чала алаҥзып турарда, «кой берейин, Кырлыкка ла jетирип сал» деп айбылаган. Кӧлӱкчи јӧп бербеген. Карган кижи салымына тӱшкен бу буудакты эске алынарда, ӧкпӧӧрип куучындаганы иле-jарт кӧрӱнген. Бӱгӱн ле барып, той болгон айылдаҥ сӱӱгениҥди уурдап ал дезе, бир де алаҥзыбай, барар деп меге билдирип турган. Бот, той башталып jаткан ӧйдӧ бу уул jедип келген. Уул, jаш бала-барка ажыра, келин таай-јеҥези эште, эмди ле кӧжӧгӧлӱ улус тойлу айылдаҥ чыгарга jат деп угуп алган. Санаазында ончо неме калай деп, тойлу айылга кирип, сакый берген. От-очокко камызылган от экпиндӱ кӱйген, бириккен jииттерге алкышту сӧстӧр кӧп айдылган. Алексейге башпаады барарда, уул бойын кату тудунып, jакшы, ырысту jуртагар деп кӱӱнзеген, арга jогын билип, кайра jанарга jолго чыккан. Алексейди бир уулчак jаба jедип, сакызын деп айтканын jетирген. Тӱрген-тӱкей айдылган айылга кирген, сакып отура берген. Jаан удабай, jаҥы келин jеде конгон. Куучын сӱрекей кыска болбой, качак ла деп јӧптӧшкӧн. Ачык jолго чыкпай, чала эки jандап аймак jаар jойу баскан. Удабай олорго почтаныҥ кӧлӱги jаба jедишкен, экӱ белен кӧлӱкке кийдире калыган ла, jарым сааттаҥ Кан-Оозында!\nТыҥ кунукпаган, келишкенге отурып, кайда Jабаганга чыгара, кайда Jолого jетире маҥтадып, Барнаулга jедип барган. Уул, jайгы сессия табыштырганча, общежитиеде jадып jуртай берген. Каникулдар башталарда, Кырлыкка ээчидишкенче келгилеген. Jаҥы биле нак jаткан, бой-бойына кару, олорды кем де истебеген, кем де «акыр, jастырдаар, балдар, онойтпоор, мынай эдер» деп токтотпогон. Колхозтыҥ jайгы иштери кайда барат, экӱ иштеп ле турган, ӧзӧктӧ бригадада ӧлӧҥ чапкан, кедери тайгада мал-аш кабырган, мынаҥ ары ӱредӱге барар ба, заочно кӧчӱринер бе, бир ле курс арткан деп санаалар саналып ла турган…\nСыгын ай jууктап келерде, бир таайы, ол ӧйдӧ тегин ле куучын деп бодолгон, куучынды баштаган: «Бистиҥ одуда сен бийик ӱредӱ алатан баштапкы кижи. Ары ла очно ӱренеле, келер jайда той эдерис, катай сениҥ дипломыҥды jунуп ийерис». Алексей jӧпсинген, барып ӱредӱни божодор, оноҥ кайдаар ишке чыгарар, ол jаар кӧчӱп барар деп сананган. Уул ӱредӱге jӱре берерде, удабай Курман таай јеҥебисти келип, ойто такып уурдай берген эмтир. Кӧӧркийи уйалган ба, кандый, самара да бичибеген, айдынбаган да, оной ло jурт jуртап jаткылай берген.\nАлексей дезе, 1961 jылда АСХИ-ни божодоло, облисполкомго келип, бойыныҥ кӱӱниле Алтайдыҥ эҥ ыраак толугына ишке суранган! Улаганда специалисттер ол тушта ас болгоны уулдыҥ салымын аайлап салган. Калада Игнатий Васильевич Белеев деп кижиле таныжып, Саратанга келген. Мында колхозто баштап зоотехник, оноҥ баш экономист болуп ишмекчи jолын баштаган. 1968 jылда Калининниҥ адыла адалган колхозто ло Чибилӱде зоотехник, кийнинде «Улаганский» совхозто экономист болгон. 1977-1981 jылдарда Саратанда совхозтыҥ директоры. Алексей Сайгакович ыраак Алтайда јӱрӱп, иштеп, билелӱ, бала-баркалу јаткан. Одус jылга jуук jериме келбес те болгом деп куучындаарда, бир јанынаҥ меге кунукчылду болгон…\nАлексей Сайгакович бойы мени, ӧбӧкӧм аайынча, Jеен jестезиниҥ кызы деп бодоштырып, карузып јӱргенине быйанду арттым. Айла, мениҥ адам оныҥ эjезиле айрылыжып та каларда, кайда бирде туштаганда, тӧрӧӧнзижип туратанын, эjези jаан оорудаҥ улам калада jада каларда, сӧӧгин Кырлыкка экелгенин база куучындады. Эр кижиниҥ эреени экӱ дежетен, солун салымду, jаанаган сайын чыккан-ӧскӧн алтайына jаныксап јӱрген, jуу ӧйиниҥ балазы! Јӱрӱмниҥ jӱзи jӱс башка, салымныҥ jолы саҥ башка дегени бу эмес пе?\nАлексей бойы 1937 jылда Мӧндӱр-Соккон jуртта тодош сӧӧктӱ Сайгак Ороев ле Эмилчи Баина деп улустыҥ билезинде чыккан. Ороевтер jаан jурт улус болгон. Карындаштары Ӱрзе ле Федор jуулашкан, оноҥ шыркаладып, айылына jанып келип, Кырлыкта бала-баркалу болгон. Федор шыркалары чамылып эрте божогон, экинчи ийни бу ӧткӧн чактыҥ учкаары баркаларын чыдадып таскадала, јана берген. Кыс та балдар болгон, божогон аказыныҥ ӱйи Ороев ӧбӧкӧни оноҥ ары апарган, балдарлу да болгон, је ыраакта кижи эмди тӧрӧӧндӧримди таныбайдым, билбейдим деди. Ӱрзе аказыныҥ балдарын ончозын тоолоп берди, кезиктериниҥ айыл-jуртында да болгонын куучындады.\nАлексейдиҥ адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу jууга барып, Ленинград фронтто 1942 jылдыҥ кыжында jеҥ jастанган. Энези кату jылдарда ооруп, jаан удабай база jада каларда, адазыныҥ сыйны, атту-чуулу аҥчы Екоков Кылык деп кижиниҥ эш-нӧкӧри, ӧскӱс уулды Улужай деп агаш-ташту jер jаар апарган. Бу бийик, тайга-ташту алтайда уулчак 1946 jылга jетире јӱрген. Ол jылдарда ондо кержактардыҥ jурттары, кыра салар, кышкыда аҥдап, фронтко алу, эт табыштырар артельдер болгон. Ыраак, jолы кату jерде улус jаткан, эр улузы jокко jуук jерде jеткерлӱ де болбайсын – качкындар, jерлик аҥ-куш, ӱлjи сас, кыш болзо кӱрттеп салган јолло — сок jаҥыс сууныҥ коолыла — Кырлыкка, Сугашка, Кӧксууга тӱжетен… Jай келзе, ӧркӧ, тазыл-тамыр таап, заготконторага терелер, эм ӧлӧҥдӧр табыштырар. Атка ла минер болзо, бугул, волокушка тартып, карган-тижеҥдерле теҥ-тай јӱрӱп, ишке таскаган. Кыш болзо, алты-jети ле jаш киреде jаҥыскан аҥ-кушка тузак тургузып, аҥныҥ тоҥ терелерин сойып, иштегем ле деп куучындаган.\nАҥчы Кылык ӧзӧккӧ тӱшсе, чаналу jӱрер дежер, атты не jободор, ого азыралды апарар ба, ӧскӧзин тӱжӱрер бе деп айдар. Кышкыда эт табыштырар jорык болзо, кержактарла биригеле тӱжӱрер, караванды Кӧксууга экелзе, оноҥ ары Кӱпчеген, Оҥдой ажыра Ойрот-Турага jетирер. Бу иште турушса, карган да болзо, ӧрӧкӧн бойы баштап апарар. Ол сок jаҥыс Ажанар деп атту уулду болгон, jуу ӧйинде он тӧрт jашту кижи. Бийскке jетире мал да айдаган, тылдыҥ ӧскӧ дӧ иштеринде турушкан. Мениҥ де санаама бу Ажанар деп кижи кирип туру. 90 jылдардыҥ ортозы киреде тустай берген, карыырдыҥ карыганча атту jортор, Jеҥӱниҥ кӱнинде митингте туружар, куучын да айдар ӧрӧкӧн болгон. Бу биледе тогус jашка кирген Алексейди Кырлыкта школго ол ло Кылык jестези экелген. Таай эjези Тедей ле jестези Jеен (мениҥ адам) эшке jаттыргызып, бойы кедери jӱре берген. Баштап тарый солун јӱрӱм Алексейге jарап турбай, бойыла кураа балдарла кожо ӱренип сала бербей!\nЧыдаган сайын jиит уул ӱренерин таштайдым, иштейдим деп айдынып баштаган, а мениҥ адам бойы бичикчи, ого ӱзеери фронтовик, председатель кижи уулла кату куучын ӧткӱрип, кайда кезедип-коркыдып, кайда мекелеп, баштамы школды, оноҥ jети классты божоттырган. ОНСШ-ка апарып, школдыҥ кийнинде jурчызын ойто городко 1959 jылда зооветтехникумга ӱредӱге кирзин деп ийген. Эмдигидий машиналар бар эмес, барып болбой шыралап та тургулаган, jе ӱренетен кӱӱн ал соккон! Адам керегинде ӧрӧкӧн кӧп куучындаган, ончозын ойгортпойын, jе јӱрӱмниҥ тӱс jолына тургусканы учун быйанду јӱргени меге иле болды. Мен Алексей Сайгаковичтиҥ jиит тужында соктырган сӱрин кӧрӱп, мындый кӱлӱк уулды колго тудары кӱч ле болгон деп санандым. Бу солун јӱрӱм, саҥ башка салым ӧткӧн кижи бир кыс, эки уул чыдаткан, jети баркалу, jеҥил-айак, эмди де атка минип, мал-ажын аjыктап, Чолушман ичинде jортып jӱрет.\nФОТОЈУРУКТАРДА: (сол јанынаҥ) А. С. Ороев, Раиса Семеновна ла Роберт Лукич Тазрановтор, экинчи рядта — Раиса Тадышева ла Ольга Кебенова (Јазулунаҥ); куча эмдеп отурганы.


ААЙЛУ АЛБАТЫ, УКААЛУ УЛУС БОЛОРЫС ПА?.. - LIS87.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nААЙЛУ АЛБАТЫ, УКААЛУ УЛУС БОЛОРЫС ПА?..\nКӱндӱлӱ кычыраачылар! Калыгыстыҥ «јаанныҥ сӧзин јанчыкка сал» деп укаа сӧзиле башкарынып, бис слерди алтай эдиҥ «кӧзи чокту, кӧкси ойлу» деген эрлериниҥ бирӱзи, јайалталу бичиичи ле ойгор шӱӱлтечи Б. Я. Бедюровло ӧткӱрген интервьюла таныштырар деп шӱӱдис. Тӧмӧнги јолдыктарда Бронтой Янговичтиҥ кажы ла алтай кижиге баштанган ару кӱӱни ле ак санаазы. Чынын айтса, бичимел «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кепке базарына белетелген болгон. Је бир канча шылтактардаҥ улам тӧрӧл газедистиҥ баш редакторы јаза мойноп ийерде, бис карууны бойыска алынып, чындык сӧстӧрди слерге јетиредис.\nАлтай калык бӱткенинеҥ ала алтай кижи jанында jӱргендерине, анчада ла jаандарына ла jайалталарлуларына jаантайын бӱдетени, иженетени, олордыҥ сӧзин угатаны элбеде jарлу... Газедистиҥ бӱгӱнги айылчызын, Бронтой Бедюровты, Арасейде элбеде jарлу кижини, Алтайыс та ичинде билбезис jок, jе, экинчи jанынаҥ, оныҥ айтканы, сургатканы нениҥ учун бир кулактаҥ киреле, экинчи кулактаҥ чыга берет?.. Темдектезе, ол 25-30 jыл кайра «ич бойыста ийде jок, тыш јанынаҥ болуш jок», «биске бистиҥ jаҥ керек», «биске бистиҥ башчы керек» деп jарттаҥ jарт укаалап, ууламjылап берген эди...\n— Бронтой Янгович, jаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде республикан чыду алынганыстаҥ бери туй ла 28 jыл толор. Сураарга турганым, ич бойыста ийде jок тужыста тыш jаныстаҥ республика «келип», биске сӱреен jаан арга, сӱреен jаан чыдал болды деп, бӱгӱн айдып болорыс па?...\n— Бу тыш jанынаҥ эмес, а ӱстибистеҥ тӱшкен улу арга. Бистиҥ тӱӱкибисле колбулу, Ойроттоҥ берилген ӱй-энчибис. Jаанада алза, чын, республикалу болуп, алтай улус бойыс башкарынар тап алганыс, бир jанынаҥ, jарамыкту деп айткадыйыс. Кандый да болзо, камык бала-барка Башкаруга, Эл Курултайга, jаргыларга, ончо окылу органдарга ишке кирип, коштой уктулардаҥ бир де уйан эмес иштегилеп jат. Республиканыҥ тӧс-ӧзӧгинде тун калыктыҥ текши тоозы ӱчинчи ӱлӱге jеде бергени база билдирлӱ темдек... Jе, экинчи jанынаҥ, бистиҥ кара албаты, тегин jон алдынаҥ бойы кармактанып, чек ле болбой барарда, албатыныҥ jадынына аjару jок болордо, канайтсын, Ыраак Кӱнчыгыштӧӧн, Тӱндїктӧӧн, Москва ла ӧскӧ дӧ jаан городтордӧӧн ишке болуп, jӱре бергилейт... Коомойлоры эмес, талдамалары баргылайт, а олордыҥ ордына туура jерлердеҥ бистеҥ уйан, кеми jабыс ишчилер болуп, туш улус келгилейт... Бисте республика jаҥыс, экинчизи jок. Андый болордо, бис олорго ордыбысты, jамыбысты беленинче, тегине не берип турганыбыс, бисте артык jерлер бар чылап?..\n— Мындый болгоныныҥ шылтагы неде?\n— Jаҥда тургандарыс, jамыда отургандарыс кемдӱ, jӱдек, кортык, jобош учун, текши калык оноҥ ӧрӧ ӧзӱм, оноҥ jакшы jадын алып болбой отурганы ол. Бис ӱстинеҥ берилген таптарысты jетире тузаланбай турганыс ол. «Бу 28-30 jылга республикан jамыдагы башчылар нени эткиледи» деп сурак туруссабыс, эҥ ле чындык каруу «jамы-ширее блаашкылады» дегени болор. Мынайда болуп турганыныҥ тӧс шылтагы республикабыста аай ла баш jок болгоны. Республиканыҥ башчызы ла Башкаруныҥ председатели деген эки башка учурлу jамыны тереҥ шӱӱбей турган кижилер Конституциябыста jаҥыс эдип бириктирип койгоны. Jаҥыс ла jаҥда тургандарыс, jамыда отургандарыс эмес, а тургузып, тудуп алган jаҥыс кемдӱ болуп калган. Республиканыҥ башчызы башка, аҥылу тӧс jамы болор учурлу. Ол jӱк Башкарудагы аппараттыҥ ижин башкарар эмес, а Эл Курултайдыҥ да ижине аай, ууламjы берип, республиказын, байагы билезин башкарган укаалу ада чылап, башкарар учурлу! Ада кижиге бастыра балдары кару эмей, бир балазына карузыыр, бир балазына карузыбас ада болбой jат... Айдарда, республиканыҥ башчызы элдеҥ ле озо республиканыҥ тургун эл-jоныныҥ эки jаан угын — алтайларды ла орустарды аҥылабай, бириктирип, экилезин теҥ тартар учурлу. Булар ортодо эп-jӧп болорын, бирлик биледий болорын ол jӱк ле республикада эмес, а Москва да кеминде чын ла чындык jеткилдеер учурлу. Экинчизинде, jаҥыс ла республиканы кӧдӱрер эмес, Россияны кӧдӱрижер иштерде кӧрӱмjилӱ туружар учурлу. А Башкаруныҥ председатели дезе, озогы облисполкомныҥ jааны чылап, экономикала, рынокло, мал-ашла иштезин, текши jонныҥ, улустыҥ иштеп, jӧӧп алганын кирелтелӱ, астамду эттире таркадып, садып ийерин jеткилдезин.\n— Ӧрӧги центр республиканыҥ бажына тууразынаҥ туш кижи экелип тургузып jатканын канайда кӧрӧдигер?\n— Чек jарабас эмей. Jаҥыс ла бисте ондый эмес ол. Калганчы эки- ӱч jылды алзабыс, президентиниҥ администрациязыныҥ аппарады ич политиканы jастыра апарып jатканы ончо ороондо кӧскӧ илинет. Кандый да jокко jуук улус jууп, кандый да «губернаторский школ» ачкылап, кандый да ӱредӱ, таскаду бергилеп, уч-турултазында ӱч сакыбаган региондӧӧн башчы эдип аткаргылайт... Кадрларга тӧзӧӧндї иш ӧткӱрилердиҥ ордына куру-калас мууканыш болот... Бу ла Сибирде jаныстагы Алтай край, Новосибир, Ом, Кемеров областьтарды алыгар, Россия ичинде башкы-озочылдар дегедий региондор, бирӱлери — jурт ээлемиле, экинчилери — темир-терсиле, таш кӧмӱриле. Былтырдаҥ бери буларды тууразынаҥ тургузылган їч-кӧрбӧгӧн кижилер башкаргылайт.\nJаҥы башчылар jербойыла чек колбу jок болгоныныҥ ӱстине jурт ээлемди де, таш кӧмӱрди де шык таныбас... Олордыҥ ады-jолы да, сӱр-кебери де кӧскӧ-кулакка илинбес, ӧчӧмик дейтен кижилер... Бисте де бу ла jалканчык кылыгысла ондый ла болуп калардаҥ айабас... Оныҥ учун jазап сананып, мык шӱӱр керек. Бис бӱткӱл республика, чоҥ тургун jон, бистер учун республика бар. Оныҥ учун айабай-чочыбай, jалынбай-jалтанбай, президент бу кижини биске ийгени 100 процентке бӱдӱретен jакару, jакылта деп бодобос керек. Бисти талдаштар сакып jат, президент бу кижини элдеҥ ле озо талдаштарга турушсын ла талдаштарды jеҥип алзын деп ийген... Оныҥ учун талдаары-талдабазы бистеҥ, акту бойыбыстаҥ камаанду туру, ага-карындаштарым, эjе-сыйындарым, таай-jеендерим, тӧрӧгӧн-туугандарым! Бисте Россия Федерациязыныҥ Конституциязыла берилген граждандар, калык, республика болгон ады-чуубыс, ӱн беретен, талдамазын талдап алатан арга-табыс бар. Биске эмди бойысты аайлу албаты, укаалу улус деп угузар, кӧргӱзер ӧйибис келген. «Улус» деген сӧстиҥ чын учуры XIX чакта солунып, башкаланып калган, jе ол келер ӧйдиҥ куучыны болзын...\nБӱгӱн јанында jӱргендерине, анчада ла jаандарына ла jайалталарлуларына бӱтпейтени јаҥыс ла бистиҥ, алтайлардыҥ, тӱбегис эмес... Телекейдиҥ бир миллиардка јуук кижилери Кудай деп бодоп турган Иисус бойыныҥ ӧйинде «не бывает пророков без чести, разве только в Отечестве своем и в доме своем» деп айтканын Библия да јетирет. «Бичиктердиє бичигинде» бичилгенин Арасей ичинде «нет талантов в своем Отечестве» деп келиштиргилеген эди.\nБис, алтайлар, Бронтой Янговичтиҥ айтканын бир кулактаҥ кийдиреле, экинчи кулактаҥ чыгарып турган болзобыс, ӧскӧ калыктар, албаты оныҥ айтканын тооп, бойын кӧдӱрип јӱргендери оныҥ Россияда ла ӧскӧ дӧ ороондордогы јондык иштери, нерелери ле кайралдары керелейт эмес пе: Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ сопредседатели, Орус сӧстиҥ Академиязыныҥ чыдулу турчызы, Телекейлик славян академияныҥ член-корреспондентти, Прохоровское Поле ле Юсуф Баласагунскийдиє, Н.М. Карамзинниє, Байдылда Сарногоевтиҥ адыла адалган телекейлик премиялардыҥ лауреады, Кыргызстанныҥ «Достук» ордениниє кавалери...\n(Эрмек-куучынды Семен Танытпасов ӧткӱрген)\nФотоjурук Интернеттеҥ алынган\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.61 (9 голосов)\n+4 #1 ванька 04.07.2019 17:24\nГосподин бронтой хочется спросить. А кто в течение многого времени делил алтайский народ на два курултая и на две эл-башчы? Может вспомните? Еще---кто занимался хамелеонством перед своим народом? ПРОШУ ОТВЕТИТЬ.\n0 #2 Altay Altayev 11.07.2019 14:20\nДа всё просто! И дело тут совсем не в Бронтое Бедюрове! Пора уже всем осознать, что живём мы в совершенно тоталитарном "государстве"! Тоталитарном обществе! В абсолютно тоталитарной системе! И даже вполне приличные люди (литераторы, артисты, журналисты и т.д.), как Бедюров, вынуждены жить подчиняясь этой системе! Тем более, если ты человек этой системы! Есть конечно другой путь. Путь оппозиционера! Но с системными людьми, которые решают перейти в оппозицию, режим очень быстро расправляется! Борис Немцов - яркий тому пример! А таким людям, как Бедюров, нужно сказать спасибо, хотя бы за то, что в условиях этого тоталитарного режима и полного беспредела правящей банды по отношению к коренным (нерусским) народам, они хоть как-то пытаются сохранять национальные языки и культуры и защищать свой народ!!!! И да.... Не Бедюров расколол алтайский народ на два Курултая, А ВЛАСТЬ!!! ЭТОТ БАНДИТСКИЙ РЕЖИМ!!! Как не отвратительно было участвовать деятелям национальных культур, в фактическом уничтожении этих национальных культур и способствовать ассимиляции собственного народа, но под давлением режима, они вынуждены были это делать! Нельзя обвинять узников ГУЛАГа или Освенцима в том, что они вынуждены были рабски работать на нацистов!!!....\n+1 #3 ванька 12.07.2019 15:52\nАлтаев ! Ты во-многом не прав. Если система виновата в расколе алйцев то почему бронтой с байрамом пошли наперекор своему народу и начали делить на два курултая и на две эл-башчы? Ведь ни бронтоя ни ни байрама алтайский народ не выбирал на главу и на эл-башчы. От их предательской подхалимной работы пострадал весь алтайский народ.РАЗВЕ НЕ ТАК?!


23.08.2017 - altaicholmon\nКӱпчегенде граната табылган\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Оҥдой аймак аайынча бӧлӱгине Кӱпчеген јурттыҥ 55 јашту ӱй кижизинеҥ јетирӱ келген.\nАкча-манатла колбулу сурактарла таныжар\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ береечи учреждениелери 2017-2018 ӱредӱлӱ јылда «Ӱредӱлӱ заведениелерде акча-манат јанынаҥ билгирлер берериниҥ кӱни» деген программада туружар. Бу керек Россия Федерацияныҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ, Россияныҥ Банкыныҥ ла Россияныҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧдӧт. Программаныҥ амадузы—акча-манатты тузаланарыныҥ культуразын бийиктедери ле акту бойыныҥ акчазын билгир тузаланарына темиктирери, Мынайда эткени, специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, Россияныҥ улузыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ\nВакциналар келип баштаган\nБыјыл куран айдыҥ 20-чи кӱнине јетире балдарга тургузатан «Совигрипп» деп вакцинаныҥ 18 000 дозазы, јаан улустыҥ 48 910 дозазы келген деп, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ баш инфекционизи Н.Рау јетирген.\nБюджеттиҥ сурактары шӱӱжилди\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ бюджеттиҥ ӱлекерлери аайынча комиссиязыныҥ ла республикан бюджеттиҥ чыгымдарыныҥ тузазын бийиктедери аайынча координационный комиссиязыныҥ јаба јууны Горно-Алтайскта видеконференция кептӱ ӧтти.


27.07.2021 - altaicholmon\nЭэчий микрорайон газка кӧчӧт\nЈаан изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинде Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак Алтай Республикага јол-јорыкла келип\nРоссияндар кандый тилле куучындажат?\nРоссияныҥ эл-јоны 170-неҥ кӧп тилдер билер. Улус кӧп куучындажып турган орус тилди ээчиде экинчи јерде — английский тил. Је ороонныҥ эл-јоны бойыныҥ национальный тилдерин кандый кеминде билер? Эл-јонныҥ тооалыжы олорды корулаарында канайда болужар?\nЈетирӱлер эл-јонго ачык болор\nРоссияда статистика эл-јонго, алдындазына кӧрӧ, ачык болор. Јаҥы јӧптӧр лӧ пландар керегинде јетирӱлер РФ-тыҥ башкарузыныҥ, Чоттоор палатазыныҥ, Казначействозыныҥ ла Росстаттыҥ чыгартулу улузыныҥ «Россияда ачык јетирӱлер. Јаҥы ууламјылар ла керектер» деп пресс-конференциязында эдилген.\nБатрактаҥ – СССР-дыҥ депутадына јетире\nКелер јылда Горно-Алтайский автоном область окылу тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелер. Областьтыҥ депутаттарыныҥ Соведин башкарган улусты ајарып кӧргӧжин, олордыҥ ортодо Горно-Алтайский облисполкомныҥ 1948 јылдаҥ ала 1959 јылга јетире башкараачызы болгон Иван ТУХТУБАЕВ бар.\nШукшинге учурлалган учурлу байрам\nАлтай крайда Сросткиде «Шукшинниҥ байрамына—45» деп адалган кӧрӱ ачылды.\nАлтайыныҥ јерин мӧҥкӱзине салдым…\nМениҥ адам Андрей Андреевич Анчибаев 1910 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында чыккан. Олор ӱч карындаш: аказы — Јытан, сыйны — Тогун ла адам. Јытан аказы 1903 јылдыҥ, сыйны 1915 јылдыҥ улузы.\n«Таадамга Јеҥӱ учун» ӱргӱлјик эзем\nУлу Јеҥӱниҥ 76 јылдыгында Тӧрӧли, балдарыныҥ ла баркаларыныҥ келер ӧйи учун јӱрӱмин берген таадаларыс керегинде айдар кӱӱним бар. Анайда ок сурузы јок јылыйган ла айлына эзен јанып келген улус керегинде.\nБайлыкты чеберлеер таҥынаҥ фонд болор\nБу јуукта Эрмитажтыҥ аҥылу ӱредӱлӱ ишчилери тергеениҥ Эл музейине ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрдилер.\nЭҥ саҥ башка Олимпий ойындар\nЈаан изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинде Японияныҥ тӧс калазы Токиодо ачылган XXXIII јайгы Олимпий ле келер ӧйдӧги Паралимпий ойындар спорттыҥ маргаандарыныҥ тӱӱкизинде «эҥ саҥ башка» ойындар деп адалат.\nЈаргычылардыҥ X текшироссиялык съездине учурлай\nОроонныҥ јаргы системазына јаан учурлу керекке — Јаргычылардыҥ X текшироссиялык съездине учурлай Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы чибилердиҥ чаалдарын отургыскан.


Ӱнберишке јетире 15 кӱн артты - altaicholmon\nӰнберишке јетире 15 кӱн артты\nОроонныҥ президенти Владимир Путин РФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериштиҥ ӧдӧтӧн кӱнин чокымдап салды. Айдарда, текши ороон јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка кубулталар кийдиреринде туружар. Ол тоодо бистиҥ тергее.\nӰнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталар. Онызы эл-јонго эптӱ ле јарамыкту болзын деп эдилген: кем де ӱнбериш кӱн барып болбос, кемде де окылу шылтак ла оноҥ до ӧскӧ айалгалар болзо. Ӱнбериш јанынаҥ белетеништӱ иштер Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ молјузында. Тӧс ајару — јондык ширтеечилерге. Тургуза ӧйдӧ тергее ичинде олордыҥ тоозы – 1400. Ӱн беретен участоктордыҥ тоозы – 236. Кажы ла участокто 4 эмезе 6 кижинеҥ отурып ширтеер. Ширтеечилер бир ле уунда ончозы эмес, а ӧйиле эртеледеҥ куучындажып, элий-селий ширтеер.\nТекши Сибирь кеминде кӧрзӧ, Алтай Республика бӱгӱн јондык ширтеечилердиҥ тоозын алар ла олорды белетеер ижиле озочылдардыҥ тоозында. Красноярск, Тыва, Иркутск, Бурятия, Новосибирск, коштой јаткан крайда айалга бир эмеш кӱч. Онызы бир канча шылтактарла колбулу. Баштапкызы, телекей ичиле јайылган оору-јобол. Ол ӧрӧги адалган тергеелерде оору таркаары эмдиге јетире токтобогон ло ооруга алдырган улустыҥ тоозы астабаган. Экинчизинде, кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧтӧн ӱнберишти соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип салганында. Мынаҥ улам иш туруп калганы јарт, оны орныктырарына, ас ла салза, бӱдӱн-јарым ай керек. Ӱчинчизинде, субъекттердиҥ албаты-јоныныҥ тоозы: биске кӧрӧ, олордо улустыҥ тоозы чик јок кӧп. Ӱзеери акту кӱӱнинеҥ ӧдӱп јаткан ишке улус тыҥ ла кӱӱнзебейт.\nБистиҥ тергееде иш тулаан айда башталган. Аймактар кыска ӧйдиҥ туркунына јондык ширтеечи болорго кӱӱнзегендерди чотко алган, олордыҥ кере бичиктери шиҥделген, ширтеечилерге Јондык палата ӱнбериш тушта тузаланатан тап-эриктерине ӱредерге белен болгон. Аймактар сайын алза, кӧргӱзӱлер мындый: Кан-Оозы аймакта – 150 ширтеечи, Кӧксуу-Оозы аймакта – 157, Улаган аймакта – 72, Кош-Агаш аймакта – 102, Турачак аймакта – 71, Чой аймакта – 78, Шабалин аймакта – 126, Чамал аймакта — 126, Майма аймакта – 179, Оҥдой аймакта – 156, калада – 137 јондык ширтеечи. Олордоҥ 391 кижи, ол эмезе 13,56%, 18 јаштаҥ ала 35 јашка јетире, 36-наҥ 60 јашка јетире 827 ширтеечи, ол эмезе 58,17% ле 191 кижи, 6,91% 61 јаштаҥ ӧрӧ болгон. Је јаҥыртылган некелтелерле болзо, 65 јаштаҥ ӧрӧ улуста јондык ширтеечи болор аргазы јок. Нениҥ учун дезе Президенттиҥ јӧбиле ӧрӧги адалган улус су-кадыгын кичееп, коронавирустаҥ чеберленер амадула айылда отурар учурлу.\nТургуза ӧйдӧ 1416 јондык ширтеечинеҥ 104 кижи 65 јажы једип, ол эмезе ажып калган болуп јат. Айдарда, бу неделеде аймактар 65 јаштаҥ ӧрӧ ширтеечилерин солып, јаҥыларын Јондык палатага аткарар. Бу ок неделеде АР-дыҥ Јондык палатазы јондык ширтеечилерге ӱредӱзин баштап ийер. 86 бӧлӱктеҥ турган «Алтын стандарт» деген методикалык бичик аймактар сайын таркадылар. Анда јондык ширтеечиниҥ тап-эриги, ӱнбериш ӧйинде канайда иштеери јанынаҥ элбеде бичилген.\nЈондык ширтеечилерле коштой, бӱгӱн кӧп саба кычыраачыларды ӱнбереечилердиҥ кӱӱн-санаазы база јилбиркедет. Бӱгӱн текши Арасей ичинде Конституцияга кубулталар кийдирерине удура болгон улус ас эмес, анайда ок Интернеттиҥ телекейинде јӱзӱн-јӱӱр видеороликтер салынган. Бистиҥ тергееде айалганы бӱгӱнги кӱнде јӱк ле Јондык палата неделе сайын шиҥдеп јат. Кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧткӱрилген шиҥжӱ-опросто тергеениҥ 250 кижизи турушкан. Олор ӱч бӧлӱкке (јашӧскӱрим, орто јашту улус, јажы јаанай бергендер) бӧлӱнип, «Эртен Конституцияда кубулталар эдери аайынча ӱнбериш ӧткӧн болзо, слер ӱнигерди береригер бе?» деген суракка каруу бергендер. 78% улус «ӱнисти берерге белен ле кубулталарды јӧмӧйдис» деп айдышкандар. 12% «тургуза ла айдып болбозыс» деп каруу берген болзо, 10 проценти «јӧмӧбӧй турус» деп каруу јандыргандар.\nМынаҥ кӧргӧндӧ, текши эл-јон ороон ичинде болуп турган солундарла таныш болгоны, политикалык јӱрӱмди јакшы билери кӧрӱнет. Ӱзеери кӧп саба јӧмӧгӧн улус јашӧскӱрим болгоны кайкамчылу.\nЭкинчи шиҥжӱ-опрос кичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнинде ӧткӱрилген. Мындагы кӧргӱзӱлер бир эмеш чочыдулу, нениҥ учун дезе, баштапкы опроско кӧрӧ, Конституцияныҥ кубулталарына ӱнин берерге кӱӱнзегендер 10 процентке астаган. «Нениҥ учун?» деген суракка каруулар база башка-башка болгон. Темдектезе, кем де Конституцияга кийдиретен кубулталарды кычырбаган, кем де «мениҥ јӱрӱмиме Конституция тыҥ ла кирелте ле солунталар экелбес» деп айдып тургандары бар. Улустыҥ кӱӱн-санаазы соогоныныҥ тӧс шылтагы – пандемия деп айдарга јараар. Улус айылда отурып, јайымын кирелендирип саларда, кӱӱн-табына текшироссиялык кыймыгулар база салтарларын јетиргени јарт.\nОго ӱзеери Интернетте Конституцияга удура јӱзӱн-јӱӱр видеороликтер, јонјӱрӱмдик сетьтерде таркадылган тӧгӱн јетирӱлер албатыны сӱреен тыҥ булгап јат. Чаҥкыр экранда «стандартный» деген јетирӱлер улуска тыҥ ла камаанын јетирбейт. Экинчизинде, кандый да болзо, ӧдӧтӧн ӱнбериш – ол талдаштар эмес, айдарда, тышкары, ол эмезе телекӧрӱлтеде рекламалык ууламјылу роликтер, јетирӱлер таркадылбай јат. Агитация ӧткӱрип турган кайракандар айылдар сайын улусты тоскырбай јат. Ӱчинчизинде, «ӱнбериш» деген сӧс улуска туку качаннаҥ бери талдаштарла колбулу болуп калган. Је бу ӧдӧтӧн учурлу керек талдаштарла бир де колбузы јогын база катап темдектеп салайын. Келер шиҥжӱ-опрос кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде ӧдӧр лӧ оныҥ уч-турултазы газетке кепке базылар.\nӰнбереечилер керегинде айдар болзо, талдаштарда чылап, ал-камык улус бир ле уунда келип туружатан арга болбос. Улустыҥ су-кадыгын кичеер амадула, участокторго бир ле катап тузаланатан ручкалар, маскалар, дезинфекция эдетен кебис, санитайзер ле перчаткалар берилер. Келген кижини эмчилер кыйалтазы јогынаҥ шиҥдеер, элдеҥ ле озо эдиниҥ изӱзин тургуза ла кӧрӧр. Ӱнбереечи канайда ӱнин берери аайынча јартамалды берилген фотојуруктаҥ кӧрӱгер. Газедистиҥ келер номеринде куучын шак ол керегинде ӧдӧр.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ аппарадыныҥ јааны


Какай (2019) јылдыҥ учурлу керектери - LIS121.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nАлтыгы палата президентти бурулаарга ченешсе, ӱстиги палата присяжный јаргычылар чылап, оныҥ бурузын эмезе буру јогын јартап, ого турар јӧп јарадар: бурулу болзо, ижинеҥ барар, буру јок болзо, ижинде артар. Сенат президентке импичмент эдерге, сенаторлордыҥ ӱч ӱлӱзиниҥ экӱзиниҥ ӱндери (67-неҥ ас эмес ӱндер) керек. США-ныҥ тӱӱкизинде мындый импичменттер ӱч катап болгон: 1868 јылда 17-чи президент Эндрю Джонсон коруланар министрди ижинеҥ јастыралу чыгарган учун импичменттеҥ 1 ӱнле аргаданган, 1974 јылда 37-чи президент Ричард Никсон оппонент партияныҥ предвыборный штабына подслушивающий устройство тургусканы учун импичменттеҥ аргаданып болбозын билип, отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган, 1998 јылда 42-чи президент Билл Клинтон "лжесвидетельство" учун импичменттеҥ 55 ӱнле, "воспрепятсвование правосудию" учун импичменттеҥ 50 ӱнле аргаданган. Бӱгӱнги Сенат бӱгӱнги президент кирип турган республикан партияныҥ колында учун ӱстиги палата импичментти јаратпас болор. Је, кандый да болотон болзо, импичмент јарлаганы Д.Трампка јаан согулта болоры јарт. Оныҥ учун келер талдаштарда оны кыйалтазы јогынаҥ јеҥӱ алар деп, бӱгӱн кем де белгелеп болбос...\n2019 јылда Украинада президенттиҥ талдаштары ӧткӧни Россияга јаан учурлу солун болды. Јетинчи ээчий президентский талдаштардыҥ алдында болгон талдаштардаҥ башказы бу талдаштарга туружарга текши тооло 44 кандидат регистрация ӧткӧни болды. Талдаштар тушта булардыҥ бежӱзи кандидатураларын уштыырда, талдаштардыҥ бюллетеньине 39 кандидаттыҥ ады-јолдоры кийдирилген. Тулаан айдыҥ 31-чи кӱнинде ӧткӧн баштапкы турда, баштапкы ла экинчи јерлерди артист Владимир Зеленский (5 миллион 714 муҥ 34 ӱн эмезе 30,24 процент) ле президент болгон Петр Порошенко (3 миллион 14 муҥ 611 ӱн эмезе 15,95 процент) алгандар. А кандык айдыҥ 14-чи кӱнинде экинчи турда В.Зеленский (13 миллион 541 муҥ 528 ӱн эмезе 73,22 процент) ле президент болгон Петр Порошенко (4 миллион 522 муҥ 450 ӱн эмезе 24,45 процент) алгандар. Явка баштапкы турда – 62,85 процент, экинчи турда – 61,37 процент болгон. Мындый талдаштар элдеҥ ле озо Украина јаҥды солыырында ла талдаштар ӧткӱреринде демократический ороон болгонын керелейт. Экинчизинде, ӱнбереечилерде президентти јайым ээжиле, демократиялык эп-сӱмеле тудатан тап болзо, ӱнбереечилер бойыныҥ табын чыҥдый тузаланарында јазым јок болгоны јарталды. Темдектезе, Украинада болгон талдаштарды алзабыс, Россияныҥ телеканалдары талдаштар алдында талдаштарга 44 кандидат регистрация ӧткӧнине не аайлу каткырыштылар, а јаҥы президент тудуларда, В.Зеленскийди шоумен, артист, политикада ченемел јок деген шоодылган база тыҥ угулды. Эмди 8 айдыҥ бажында кӧрзӧбис, Украинаныҥ јаҥы президенти талдама башчы болгоны јарталды. Темдектезе, јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде ол 2015 јылдыҥ кочкор айынаҥ бери јуулышпаган Украинаныҥ, Россияныҥ, Германияныҥ ла Францияныҥ президенттерин Парижке јууп, Донбасстагы гибридный јуу-согушты токтодорына ууламјый а) јылдыҥ учына јетире Донбасста јуу-согушты токтодорын турумкай ла толо јеткилдеери ле олјого киргендерди "бастыразын бастыразына" деген ээжиле јайымдаары; б) 2020 јылдыҥ тулаан айына јетире Золотое, Петровское, Луганская јурттардаҥ черӱлерди ырадып, јайымдалган јерлерди миналардаҥ арчыыры; в) Донбасстыҥ аҥылу чыдузын јарлаган јасакты узадары ла бу јасак аайынча Украинаныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери; г) "Штайнмайердиҥ формулазын" украин јасактарга келиштирери; д) тӧрт айдаҥ "нормандский форматтыҥ" јаҥы туштажузын ӧткӱрери; е) Донбасста јербойыныҥ талдаштарын ӧткӱрери ле россйско-украинский кыйуны Украинага табыштырары аайынча сурактарды ээчий туштажуда шӱӱжери керегинде јӧптӧр јараткан. В.Зеленскийдиҥ база бир јаан јеҥӱзи деп Украинага да, Россияга да јарамыкту газовый јӧптӧжӱ тургусканын айдарга јараар. Бу јӧптӧжӱ аайынча, баштапкызында, Россия Стогольмдагы јаргыныҥ јӧбин бӱдӱрип, Украинага 2,9 миллиард доллар акча тӧлӧгӧн, экинчизинде, эки ороон Россияныҥ газын Европа јаар ӧткӱреринде мынаҥ ары бой-бойлорына претензия јок иштеер ле Украина ажыра 2020 јылда 60 миллиард кубометр, а 2021-2024 јылдарда 40 миллиард кубометрдеҥ газ ӧткӱрер болгон.\nРоссия Федерациязын алзабыс, 2019 јылда телекейдиҥ орооныска кӧрӱми солунбады: 2014 јылда Крым учун салынган экономикалык санкциялар јылдаҥ јылга элбеп, быјыл "Северный поток - 2" деп кеп алынды. Россияныҥ эл тӧлӱзине, банковский ле энергетический секторлорына ууламјылаган санкциялар орооныстыҥ экономиказына тыҥ согулта болор аргалузын акча-манаттыҥ министри Антон Силуановтыҥ "Санкциялар тузаланылза, јаҥы эл тӧлӱлер алары ла эски эл тӧлӱлерди айландырары кӱч боло берер, беш эл банктардыҥ иштери тутакталар, <...>, бисте учы- учында бюджеттиҥ арткан-калганы бар, бир јыл бис чыдажып ийерис. Ээчий јылдарды кӧрӧрис, бисте толып калган кӧмзӧлӧрис бар" деп айтканы керелейт.\nРоссияга эдилген экинчи јаан "санкция" Телекейлик антидопинговый агентствоноҥ (WADA) болды. Олор Россияныҥ 145 спортчызы (66 легкоатлет, 41 тяжелоатлет, бир кӱрешчи, бир кайыкчы, эки тхэквондист ле эки биатлонист) антидопинговый ээжилерди бускан деген серемјизин угузып, мынаҥ ары а) Российский антидопинговый агентствоныҥ (РУСАДА) чыдузы токтодылып јатканын; б) Россияда телекейлик учурлу јаан маргаандар ӧткӱрилбезин; в) Россияныҥ спортчылары Олимпиадаларда ла телекейлик чемпионаттарда орооныныҥ атрибутиказын, маанызын ла мак кожоҥын тузаланбазын; г) Россияныҥ чиновниктери ВАДА-ныҥ кодексине кол салган телекейлик спортивный федерациялардыҥ комитеттеринде иштебезин ле Россияныҥ олимпийский ле параолимпийский комитеттериниҥ башкараачылары спортивный мероприятиелерде турушпазын јетирген. ВАДА-наҥ мындый јаан кезедӱ Россияга экинчи катап болуп јат. 2016 јылда мындый ок скандал болордо, орооныстыҥ президенти Владимир Путин спорттыҥ министри болгон Виталий Мутконы, карын да кӧдӱрип, Российский Федерацияныҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ спорт, туризм ле јииттердиҥ политиказы аайынча ордынчызына кӧстӧгӧн эди. Быјыл андый ок айалга тӧзӧлӧрдӧ, Владимир Путин спорттыҥ министри Павел Колобковты Александр Невскийдиҥ ордениле кайралдады...\nТекшилей алза, быјыл орооныс кайда ла митингтер ӧткӱрилгени ле талдаштарда протестный ӱнбериштер тыҥ болгоныла аҥыланды. Россияныҥ јаҥдарынаҥ камаан јок Карнегиниҥ Москвадагы тӧс јери ле "Левада-центр" Россияга кандый јаҥыртулар кереги аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрерде, 8 процент кижилер кандый да јаҥырту керек јок, 31 процент кижилер јаан эмес јаҥыртулар керек, 34 процент кижилер јаҥыртуларды политический системаны солыбазынаҥ ӧткӱрер керек, 53 процент кижилер јаҥыртуларды ӧткӱрерге, элдеҥ ле озо политический системаны солыыр керек деп јетиргендер.\nАлтай Республиканы алзабыс, Какай (2019) јылдыҥ эҥ учурлу керектери деп, политикада – республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине талдаштар ӧткӧнин ле келер Чычкан (2020) јылда алтай калыктыҥ текши курултай-съезди ӧдӧрин, экономикада – Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковтыҥ лоббизин, культурада – алтай бијени телекей кемине кӧдӱрген Айана Шинжина "Кан-Кереде" деп баштапкы алтай этнобалет тургусканын ла баштапкы алтай кинорежиссер Михаил Кулунаков "Чеден" кинолентазы учун XXI Всероссийский Шукшинский кинофестивальда "Лучший игровой короткометражный фильм" ле IV международный "Серебряный Акбузат" кинофестивальдыҥ "За лучший игровой короткометражный фильм" деп сыйлар алганын, спортто – Родион Асканаков ло Степан Кобеновтыҥ јеҥӱлерин темдектеер керек.\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызына, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателине ӧткӧн талдаштарды алзабыс, алтай политиктер ле башкараачылар бирлик эмес учун талдаштарга алтай укту кандидат чыкпады. Президенттиҥ администрациязы бу јамыга республикадаҥ Родион Букачаковтыҥ, Максим Кудрявцевтиҥ ле Владимир Полетаевтиҥ кандидатураларын кӧргӧн. Алтай политиктер ле башкараачылар бир санаалу, бирлик кӱӱндӱ болуп, алдынаҥ ӧрӧ бойыныҥ кижизин јӧмӧгӧн болзо, Кремль талдаштарга алтай кандидатты тургузып ийгедий болгон. Бу суракта јаан талдаштарга јаан акчалар керегин база айтпас арга јок. 2014 јылдыҥ мындый ок талдаштарына Вечеслав Кыдатов јаан акчаларын салган болзо, 2019 јылда ондый спонсор табылбады. Талдаштар баштала берерде, сакыбаган јанынаҥ Леонид Ефимовтыҥ кандидатуразы чыгып келгени алтай политиктерди ле башкараачыларды база бириктирип болбоды. Олордыҥ кӧп сабазыныҥ санаазында талдаштарга бир кандидат чыгарып тартыжары эмес, а ӧткӧдий кандидаттыҥ алдына отура тӱжӱп, јада берип, бойлорына эмезе бала-барказына јамы сураары болгон. Турултазында республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине Москва ийген кандидат Олег Хорохордин ӧткӧн. Бу кижи мынаҥ ары кандый политика апарарын эмди тургуза айдарга кӱч, је ол ич политика аайынча ордынчызына Алексей Тюхтеневти алганы республикага да, алтайларга да коомой болбос деген ижемји берет. А.Тюхтенев талдама политик ле башкараачы болгонын Александр Бердников то билген эмей, оныҥ да учун ол оны эки катап ордынызына, баштап, экономика аайынча ордынчыга, экинчизинде, социальный сурактарла иштеер ордынчыга алган болгон... Је, алтай ла политиктер, башкараачылар А.Тюхтеневке иштеерге бербедилер, коп-сап јуугылап, компроматтар јурагылап, оны иштеҥ эки катап чыгарттыртып ийдилер.\nАлтай калыктыҥ текши курултайын (съездин) ӧткӱрери јанынаҥ айдар болзо, республикан јондык кыймыгу "Алтай Курултай" кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде ээчий Тӧс Тӧргӧӧзин ӧткӱрип, келер Чычкан (2020) јылдыҥ чаган айыныҥ амыраар кӱндериниҥ бирӱзинде Улалуда бир кӱнге алтай калыктыҥ текши курултайын (съездин) јуурын јӧптӧгӧн. Тӧс Тӧргӧӧниҥ мындый јӧби келер јылда бис, алтайлар, бир Курултайлу, бир Эл Башчылу болорыс деген ижемји берет. Сегис јылга бисте бир биригӱ ле бир башчы болбогон эди. 2011 јылдыҥ тулаан айыныҥ 30-чы кӱнинде "чрезвычайный" курултайда Эл Башчыга Эжер Татин тудулган, кандык айыныҥ 16-чы кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Урмат Князев тудулган, 2012 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31-чи кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Бронтой Бедюров тудулган, кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Василий Кудирмеков тудулган, 2015 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 28-29 кӱндеринде калганчы курултай ӧткӱрилген ле Эл Башчыга Мерген Теркин тудулган болгон.\nКӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Тӱштӱк Кореяныҥ Чхончжу туразында (городында) јуучыл самболо телекейлик чемпионат ӧдӱп, Алтай Республикага јаан мак экелди: 52 ле 86 килограмм бескелерде Родион Асканаков (Улаган аймактыҥ Саратан јуртында чыккан-ӧскӧн, грек-рим кӱрешле јииттер ортодо Россияныҥ эки катап чемпионы, јуучыл самболо Россияныҥ ӱч катап, телекейдиҥ эки катап чемпионы) ло Степан Кобенов (Улаган аймактыҥ Балыкчы јуртында чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ Новосибирскте тазыктырынат, јуучыл самболо Россияныҥ ла телекейдиҥ чемпионы) баштапкы јерлер алып, алтын медальдарла кайралдаткандар. Самбо кӱрешти алза, 2018 јылда МОК (Международный олимпийский комитет) самбоны спорттыҥ бӱдӱми деп адап, удурум чыду берген. Эмди бу кӱрешти сӱӱчилер самбоныҥ спорттыҥ олимпийский бӱдӱми деп чыду аларын сакыйдылар. 1973 јылда Тегеранда самболо баштапкы телекейлик чемпионат болордо, ондо 11 ле ороонныҥ кӱрешчилери турушкан болзо, 2019 јылда Сочиде ӧткӧн калганчы чемпионатта 90 ороонныҥ спортчылары турушкандар. Јуук ӧйлӧрдӧ самбо Олимпийский ойындарга кийдирилзе, алтай спортчыларга Олимпиадаларда туружар јаан аргалар ачылар эди.\nБијениҥ ле кожоҥныҥ "Алтам" театрыныҥ башкараачызы Айана Шинжина тургускан баштапкы этнобалет "Кан-Кереде" јаҥар айда баштап Горно-Алтайскта, оноҥ Барнаулда кӧргӱзилген. Алтай культурада бу кандый јаан алтам болгонын улус эмди тургуза оҥдогылабай турган ошкош. Оныҥ учун јуук ӧйлӧрдӧ алтай балет керегинде толо јетирӱлер болор деп иженетен турус. 2019 јылда Горно-Алтайскта "Эпическое наследие народов Евразии в сценическом воплощении" деп адалган телекейлик театроведческий форум ӧткӱрилгени база јаан учурлу керек болды. Текши тооло муҥнаҥ ажыра кижи турушкан јаан јуулышта Азербайджанныҥ, Казахстанныҥ, Чехияныҥ, Башкирияныҥ, Калмыкияныҥ, Татарстанныҥ, Тываныҥ, Якутияныҥ ла Хакасияныҥ театр санадыныҥ ады јарлу ишчилери ле эксперттери турушкандар. Форумныҥ пленар јуунында "Эпическое наследие алтайского народа: прошлое, настоящее и перспективы развития" докладты Алтаистика институттыҥ старший научный сотрудниги Аркадий Конунов, "Сценическое воплощение алтайского героического эпоса" докладты Союз театральных деятелейдиҥ республикан бӧлӱгиниҥ председатели Светлана Тарбанакова эткендер.\nГосударственный Думаныҥ председатели Вячеслав Володин алтыгы палатада Россия Федерациязыныҥ экономиказы эҥ уйан 10 талазына адылу јӧмӧлтӧ-болуш эдер сурак шӱӱжилерде, "человек, который живет на Алтае, не должен чувствовать себя хуже, чем тот, кто живет в Московской области" деп айткан. Јаан политик ле башкараачы нениҥ учун мынайда айтканын шиҥдезебис, бистиҥ депутат Родион Букачаков Алтай Республиканы лоббировать эдеринде тыҥ туружып турганы јарталды. Ол Госдуманыҥ аграрный политика аайынча комитединде иштеп, республикага канча ла кире кӧп акчалар келери учун карам-кайрал јогынаҥ туружып турган эмтир. "Единая Россия" партияныҥ фракциязында оныҥ талдама лоббист болгонын база аҥылап, Р.Букачаковты "Комплексное развитие сельских территорий" деп адалган госпрограмманыҥ республикан кураторы эдип кӧстӧгӧн. Госдуманыҥ депутады Алтайыска ондор, јӱстер миллион акчалар экелип турган болзо, "Алтайдыҥ Чолмоны" газеттиҥ корреспонденти Эмина Кудачина Владимир Путинниҥ јыл сайын ӧткӱрип турган пресс-конференциязында туружып, орооныстыҥ президентинеҥ Горно-Алтайсктагы 7-чи таҥмалу алтай школ кыйалтазы јогынаҥ тудулары керегинде бӱдӱмји алды. Мында президенттиҥ молјонгоныныҥ ӱстине алтай тил керегинде айдынганы сӱреен јаан учурлу болды. Ол бойыныҥ каруузында, куучынында тӧрӧл тилис керегинде "алтайский язык относится к древнейшим тюркским языкам, это, по сути, база всех остальных тюркских языков" деп айткан.\nЈаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде эзен јӱрген болзо, 70 јажы толотон Алексей Ялбаковтыҥ эземине учурлалган эҥирде оныла кожо иштеген најы-нӧкӧрлӧри, кӧрӱш-таныштары јаан политикти ле башкараачыны эзедип, ол алтай калыктыҥ чындык уулы ла чыҥдый башчызы болгонын аҥылап темдектедилер. Мындый бааны ого анчада ла орус ла казах укту башкараачылар бергендери јозокту болды. Чындап та, А.Ялбаков Горно-Алтайский автоном область Алтай Республикага кӧчӱрилип турарда, јеристиҥ эҥ тоомјылу политиктериниҥ, башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон.