Ӧрттӧрди болдыртпазын ајаруда тудар - altaicholmon\nӦрттӧрди болдыртпазын ајаруда тудар\nКӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин республикада кызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген.\nОлег Хорохордин јуунныҥ ижин баштап, бойыныҥ куучынында мынайда темдектеген: «Калганчы он јылдыҥ туркунына Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јаан ӧрттӧр болоры кӧптӧп турганы темдектелет. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине качалаҥын јетирген јаан ӧрттӧр 2010 јылда Тӧс федерал округта, 2015 јылда Хакасияда ла быјыл кандык айда Забайкальский крайда болгон. Кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱндеринде андый ӧрттӧр Курганский областьта улус јаткан 20 тураны јоголтып салган. Таҥ эртедеҥ ширтеп кӧргӧниле, Оренбургский областьта отко он тура алдырткан. Бу болгон бастыра ӧрттӧр јурт ээлемге айдары јок јаан коромјы јетирген, оноҥ улам улус божогон, ороонныҥ инфраструктуразы ла эл-јонныҥ јӧӧжӧзи ӱрелген.»\nБашчыныҥ айтканыла, отло колбулу јеткерлӱ учуралдар улус кӧп лӧ сабазында ӧртти болдыртпазын јеткилдеер некелтелерди толо бӱдӱрбей турган шылтактардаҥ улам болуп јат. Јурт ээлемниҥ јерлеринде кургак ӧлӧҥ ӧртӧлӧт. Улус анайда ок дачаларын, садтарын ла огородторын арутап, сӱрее-чӧпти ӧртӧгилейт. Оноҥ улам ӧрт башталат. Чындап та, Алтай Республиканыҥ јеринде мындый айалгаларды болдырпазын јеткилдеерге бу суракты кызалаҥду айалгаларла тартыжары аайынча комиссияныҥ јуунына чыгарып, шӱӱлтелерле угужып, тузалу ла керектӱ јӧптӧр чыгарып алар некелтелер турат.\nТергееде ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јетирӱни Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков эткен. Јыл башталганынаҥ ала бистиҥ тергеениҥ јурт ээлеминде тӧрт ӧрт болгоны темдектелген. Бир ӧрт Кош-Агаш, ӱч ӧрт Улаган аймакта чыккан. Кӧксуу-Оозы, Майма ла Кан-Оозы аймактардыҥ фермерлериниҥ ле аргачыларыныҥ ээленген јерлеринде кургак ӧлӧҥ кӱйген. МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы башкартузы бӱгӱнги кӱнде чочыдулу айалгалар болор аргалу 736 объектти бойыныҥ ајарузында тудат. Бу јерлерде ӧрттӧрдиҥ айалгаларын шиҥдеп турган федерал органдар улай ла мониторинг ӧткӱрет. Тооломго СПК-лар, СПоК-тор, ООО-лор, КФХ-лар, ЛПХ-лар, пасекалар ла оноҥ до ӧскӧлӧри кирип јат. Бу объекттер кичӱ аргачылыктыҥ предприятиелериниҥ тоозына кирет. 2016-2018 јылдарда олор «шиҥжӱниҥ каникулдарында» болгондор ло оноҥ улам олордо кандый да шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрилбеген. 2019 јылда Россия Федерацияныҥ Генеральный прокуратуразы кичӱ аргачылыктыҥ объекттерин шиҥдеп кӧрӧри аайынча јӧп чыгарган. Бистиҥ тергееде шиҥжӱлӱ иштер Чамал аймакта «Эјеган» деп ООО-до, Шабалин аймакта Барагаштагы СПК-да ла «Марала-Толусома» деген ООО-до ӧткӱрилер. Чамал аймакта дезе шиҥжӱлӱ иштер ӧдӱп калган. Ӧрт чыгарыла колбулу сурактарда олорго ајару болбогон.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны А. Бурлаковтыҥ јуунда айтканыла, тергееде бӱгӱнги кӱнге јетире ӧрткӧ алдырткадый 73 јуртта 203 километр јер шиҥделип кӧрӱлген. Ӧрт болбозын јеткилдеерге јурт јеезелердиҥ гран-кыйуларыныҥ јерлерин тракторло сӱретен иштер бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн. Је бу иштер Чой аймакта јӱк ле 40%, Улаган аймакта 85% ле Турачак аймакта 91% бӱткен. Шабалин аймакта дезе ӧрткӧ алдырткадый јурттар јок. Республикада ӧрт болбозын текши јеткилдеерге јурт ээлем аайынча министерствого кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнине јетире тергееде иштеп турган товарэдеечилердиҥ реестрин тургузып, оны МЧС-тыҥ башкартузына ийер керек. Јурт ээлем аайынча министерство анайда ок кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнине јетире товар эдеечилер ортодо ӧртлӧ тартыжары аайынча јартамалду иштерди ӧткӱрип, ол керегинде јетирӱни МЧС-ка кӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнине јетире эдер учурлу. Јуунда МЧС-тыҥ башкатузыныҥ јааны олор бу сурактарды бойлорыныҥ ајарузында кыйалтазы јогынаҥ тудар деп айткан.\nКызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган аҥылу камыстыҥ јуунында тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарына кӧрӱколбу ажыра база чокым јакылталар берилген. Муниципал тӧзӧлмӧлӧр быјылгы јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 8-чи кӱнинеҥ ала бистиҥ тергееде ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу режими тӱгенгенче јетире јурт јеезелердиҥ јаандарыла кожо олордыҥ јаткан јеринде айалгаларды шиҥжӱлеп, ӧрт болдыртпазын бастыра јанынаҥ јеткилдеер учурлу. Некелтелерди бускан ла бӱдӱрбеген учуралдар керегинде МЧС-тыҥ тергеелик башкартузына јетирер керек. Бу аайынча бӱткен иштердиҥ турурултазы МЧС-тыҥ башкартузында 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ баштапкы кӱнинде кӧрӱлер. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ КЧС-тары ла ОПБ-лары кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ тергеелик бӧлӱктериле ӧртлӧ тартыжарыныҥ јӧптӧжӱлерин тургузып, оны тузаланарын баштаар учурлу.\nТергеениҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларинниҥ айтканыла, Алтай Республикада кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу режими иштеп јат. Республиканыҥ агаш аайынча фондында кандык айдаҥ ала сегис ӧрт болгон. Текши кеми 9,64 гектар јерде беш ӧрт ӧчӱрилген. Кӱӱк айдыҥ алтынчы кӱнине јетире Майма аймакта 12,0 гектар јерде ӱч ӧрт чыккан. Бу ӧрттӧрдиҥ ончозы бир кӱнниҥ туркунына ӧчӱрилген. Олор ӧртлӧ тартыжарыныҥ ээжилери бузулганыла колбулу. Майма аймактыҥ јеринде ӧрт чыкканы керегинде керек МЧС-тыҥ башкартузына ла јаҥ корулаар органдарга табыштырылган. Тургуза ӧйдӧ бурулу улусты бедиреп табары аайынча иштер ӧдӱп јат.\nЕ. Ларин тергеениҥ агаш аайынча фондында ӧртлӧ тартыжатан аҥылу 12 автоном учреждение тӧзӧлгӧн деген. Олордо химический станциялар иштеп јат. Агаш аайынча фондто анайда ок ӧртлӧ тартыжарына керектӱ јазал-инвентарьлардыҥ 20 пункты тӧзӧлгӧн деп темдектеген. Аҥылу автоном учреждениелер 222 специалистле јеткилделген. Министерство олорго ӧрт ӧчӱрерге 53 техника чыгарган. Олордыҥ тоозында суу тартатан башка-башка бӱдӱмдӱ автоцистерналар, аҥылу тракторлор ло бульдозерлер бар. «Авиалесоохрана» автоном учреждениениҥ ишчилери Ми-8Т вертолетто аҥылу технический белетениш ӧткӧндӧр. Десантно-пожарный службаныҥ ӱредӱзин 55 кижи, ширтеечи-летчиктердиҥ курстарын 5 кижи ӧткӧн. Јаскыда ла јайгыда ӧрттӧрди ӧчӱреринде бистиҥ тергееде Ми-8 таҥмалу эки, R-44 таҥмалу бир вертолет тузаланылар. Ми-8 МТВ 1 таҥмалу вертолет дезе тургуза ӧйдӧ Энгельс калада ремонтто. Ол бу ла кӱӱк айда чыныкталып јазалар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерство аҥылу коруда турган Катунский, Алтайский заповедниктердиҥ, Сайлукемдеги нацпарктыҥ башкартуларыла олордыҥ јерлеринде ӧрт ӧчӱрери јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургускан. Быјылгы јылда ӧртлӧ тартыжарына текши тооло 1308 кижи ле 459 техника белетелген. Министерстводо тӱндӱ-тӱштӱ тергеелик диспетчерский служба ла бӱдӱмјиниҥ 8-800-100-94-00 номерлӱ телефоны иштеп јат. Горно-Алтайсктагы, Оҥдойдогы авиабӧлӱктерде ле «Карасук» деген пунктта ӧрт ӧчӱреринде тузаланатан артыкташкан авиабензин белетелген.\nЈурт ээлемниҥ министри Владислав Тахановтыҥ айтканыла, олордыҥ ведомствозында 2019 јылда ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу планы тургузылып јӧптӧлгӧн. Бу план аайынча бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧр јакылталар алган. Јурт ээлемниҥ ишчилери јаскы иштерди ӧткӱрип турала, кургак ӧлӧҥди ӧртӧбӧс, аҥылу техниканы, артыкташкан солярканы, сӱркӱшти ле бензинди ӧйинде белетеп алар учурлу. Ӧртлӧ тартыжарыныҥ сурактары министерствоныҥ коллегиязында ла јаскы иштерди ӧткӱрерине учурлалган јуундарда кӧрӱлип шӱӱжилген. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминде 1231 ээлем иштеп јат. Ол тоодо јурт ээлемниҥ 95 предприятиези, 1091 фермер (крестьян) ээлем ле 45 кооператив. Министр јурт ээлемниҥ ишчилери республикада ӧртлӧ колбулу чочыдулу айалгаларды болдыртпазын јеткилдеерге бастыра ийде-кӱчин салып иштеп јадылар деп угускан.\nКызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ башкаруда болгон јуунында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, министерстволордыҥ, комитеттердиҥ, јаҥ корулаачы органдардыҥ чыгартулу улузы ла бир кезек аймактардыҥ јаандары турушкан. МЧС-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны А. Бурлаков бу јуунда анайда ок јаскы сууулардыҥ айалгазы керегинде јетирӱ эткен. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган О. Хорохордин јуун ӧйинде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла видеокӧрӱ ажыра колбу туткан.


ФЕДЕРАЦИЯЛЫК КОЛБУЛАР - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nОрооныстыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязыныҥ 1-чи пунктында "Россия Федерациязы республикалардаҥ, крайлардаҥ, областьтардаҥ, федерал кемдӱ калалардаҥ, автоном областьтаҥ, автоном округтардаҥ – Россия Федерациязыныҥ теҥ-тай тапту субъекттеринеҥ турат" деп айдылат. Ол ок ӧйдӧ 2-чи пунктта "республикада (государстводо) бойыныҥ конституциязы ла јасактары бар, крайларда, областьтарда, федерал кемдӱ калаларда, автоном областьта, автоном округтарда бойыныҥ уставтары ла јасактары бар" деп темдектелген. 2-чи пункттагы "республика", "государство", "конституция" деген сӧс-оҥдомолдор 1-чи пункттагы Россия Федерациязыныҥ субъекттери теҥ-тай тапту дегенине келишпейт. Бистеги ошкош республикаларды телекейде "национально-государственные образования" деп адайдылар. Оныҥ да учун ол ок 5-чи статьяныҥ 3-чи пунктында "Россия Федерациязыныҥ федерал сайламазы Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ теҥ-тай табына (равноправие) ла бойлоры аайланарына (самоопределение) тӧзӧлгӧлӧнӧт" деп јетирилет. Бӱгӱнги орус тилдеги "область" ла "край" деген сӧс-оҥдомолдордыҥ этимологиязын шиҥдезебис, олор озогы орус тилдиҥ "власть", "волость" ло "окраина", "украина" деген сӧстӧринеҥ таркаган. Россия Федерациязыныҥ 46 областьтарыныҥ, 9 крайларыныҥ, ла 3 федерал кемдӱ калаларыныҥ јаан калыгы орустар болот. Темдектезе, орустар Москвада (Россия Федерациязыныҥ тӧс калазы) 86,33 процент, Санкт-Петербургта (Российский Империяныҥ тӧс калазы болгон) 79,10 процент, Севастопольдо ("Город-Герой", Россия Федерациязыныҥ Кара талайдагы флодыныҥ баш јуучыл базазы) 77,07 процент болот.\n22 республикаларды (государстволорды) алзабыс, 20 республиканыҥ аттары олордыҥ тун калыктарыныҥ аттарыла аташ болгоны, бу тун калыктарга национально-государственный чыду берилгенин керелейт. Олордоҥ башкаланып турган эки республика – Дагестан ла Крым. Дагестан элдеҥ ле озо эҥ кӧп калыкту республика болгоныла аҥылу. Темдектезе, Дагестанда тун калыктардыҥ (этнос) ла бу калыктарга кирип турган уктардыҥ (субэтнос) текши тоозы – 25, олордыҥ эҥ кӧптӧри аварлар – 29,2, даргиндер – 16,9, кумыктар – 14,8, лезгиндер – 13,2, лактар – 5,5 проценттердеҥ болот. Дагестанныҥ албатызы керегинде республиканыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязында "Республика Дагестан основана на единстве равноправных народов Дагестана, единой и неделимой для всех дагестанцев Родине. Действия, нарушающие мирную совместную жизнь народов Дагестана, являются антиконституционными" деп, 11-чи статьязында "государственными языками Республики Дагестан являются русский язык и языки народов Дагестана" деп айдылат. Крым Республика дезе Россия Федерациязына 2014 јылда кирген ле ол ло јылда алынган Конституциязыныҥ преамбулазында "стремясь защитить и гарантировать равные права и свободы человека независимо от расы, цвета кожи, пола, языка и религии, национального или социального происхождения и политических убеждений, имея целью сохранить многообразие и самобытность национальных культур, исторически сложившихся на территории республики, обеспечить их равноправное развитие и взаимообогащение" деп, 10-чы статьяныҥ 1-чи пунктында "государственными языками Республики Крым являются русский, украинский и крымско-татарский языки" деп айдылган.\nЕврей автоном область Россия ичинде сок јаҥыс мындый субъект болуп јат. Автоном областьтыҥ тун калыгы еврейлер керегинде субъекттиҥ Уставында бир ле катап 6-чы статьяныҥ 2-чи пунктында "в области создаются условия для сохранения, изучения и развития языков еврейского народа и других народов, проживающих на территории области" деп айдылган. Еврейлер бӱгӱн областьтыҥ текши албатызыныҥ 1 ле проценти болот. Шак ла тун калыктыҥ тоозы ас болгоны учун Еврей автоном область 1991 јылда Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтар чылап, национально-государственный чыду алып болбогон ло Хабаровский крайдаҥ јӱк ле 1993 јылда чыккан.\nОрооныстыҥ Конституциязында темдектелген 4 автономный округтарды алзабыс, 17 јыл кайра олордыҥ тоозы 10 болгон. Је 2003-2008 јылдарда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика ӧткӱрилип, Пермский область – Коми-Пермяцкий автономный округты, Иркутский область – Усть-Ордынский Бурятский автономный округты, Камчатский область – Корякский автономный округты, Читинский область – Агинский Бурятский автономный округты, Красноярский край – Таймырский ле Эвенкийский автономный округтарды бойлорына кожуп алгандар. Автономный округтарды јоголтор политика эмдиге токтобогон. Быјыл јаан изӱ айдыҥ бажында болгон ӱнбериштерде Конституцияга эдилген јаҥыртуларды јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс субъект Ненецкий автономный округ болгон: явка – 56,76 процент, за – 43,78 процент, против – 55,25 процент. Ненецкий автономный округтыҥ ӱнбереечилери элдеҥ ле озо кичӱ тӧрӧлин Архангельский областька бириктирерине удурлашкандар. Кремль эки субъекттиҥ губернаторлорыныҥ (Александр Цыбульский ле Юрий Бездудный) болужыла округты крайга ӱнбериш ажыра кийдиргежин, Ненецкий автономный округтыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми кезем уйадажа берерин ӱнбереечилер јарт оҥдогылап јат.\nКремль ле Алтай Республика ортодо ӧткӱрилген федерал колбуларды алзабыс, 1990 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком элбедилген јуун ӧткӱрип, федерал јаҥдарга автоном областьтыҥ административно-правовой чыдузын кӧдӱрзин ле Горно-Алтайский автоном областьты Алтайский крайдаҥ чыгарзын деп баштанган. 1990 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком Алтайский крайдыҥ башчыларына область крайдаҥ чыгып јатканын окылу угускан. 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ XXI созывы ӱчинчи сессиязын ӧткӱрип, Горно-Алтайский Автономный Советский Социалистический Республиканыҥ государственный суверенитеди керегинде Декларация јарлаган. 1990 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 15-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ II съезди ороонныҥ Конституциязыныҥ 82-чи статьязына кубулта эдип, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды Краснодарский, Алтайский, Ставропольский ле Красноярский крайлардаҥ чыгарган. 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде ороонныҥ албаты депутаттары федеративный колбуларды јарандырары аайынча јасак јарадып, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды республикалар кемине кӧдӱрген. Је 2003 јылда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика башталып, автоном округтарды јоголторы кидим ӧдӱп турарда, Алтай Республиканы Алтайский крайга кожоры аайынча иш база башталган. Бу ишти эҥ ле эрчимдӱ Сибир федерал округында президенттиҥ чыгартылу кижизи Анатолий Квашнин ле Алтай крайдыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Александр Назарчук ӧткӱргендер. Эки субъектти бириктирер јакылта кайдаҥ чыгып турганын Назарчук "Когда я был у президента, передо мной был на приеме тогдашний глава Республики Алтай Михаил Лапшин, и президент ставил перед ним вопрос об объединении. В Администрации президента есть негласный план работать с представительными органами Республики Алтай и Алтайского края, чтобы обозначить референдум по поводу объединения" деп садып ийген эди. Республикада буларга удура эҥ тыҥ ветеран Владимир Петров иштеген. Ол кыска ӧйгӧ "За Республику" деп јондык биригӱ тӧзӧп, албаты-јонды бойына тартып, 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 5 муҥнаҥ ажыра кижилер турушкан митинг ӧткӱрген. Митингке республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген алтай, орус, казах туружаачылардыҥ колдорында "Республика – наше будущее", "Квашнин – руки прочь от республики", "Назарчук – ноль, Алтай – вечен", "Белеков, ни шагу назад!", "Нет объединению", "Завьялов, Агеев – троянские лошади в горах Алтая" деп бичилген транспаранттар болгон. Шак ла бу митингтиҥ кийнинеҥ Кремльдиҥ республиканы крайга кожор кычыгы токтогон.\nКремльдиҥ республикага ууламјылаган экономикалык политиказына комыдал јок. Темдектезе, федерал јаҥдар "Алтайская Долина" аҥылу экономикалык зонага ла "Манжерок" туу-чаналык комплекске акчаларды миллиард салковойлорло берген. Олордыҥ тӧс амадузы Алтай Республикада "элитный" туризм ачары болгон. Је Александр Бердниковтыҥ башкарузы бу ишти аайлу-башту апарып болбоды, акчаларын уурдады... Республиканыҥ тӧс ижи болгон јурт ээлемди алзабыс, калганчы јылдарда Государственный Дума бу ууламјыда талдама иштеп, 2020-2025 јылдарда јурт јерлердиҥ ӧзӱмине 2 триллион 300 миллиард салковой акча чыгарыларын јеткилдеген. Је быјыл республикага бу акчалардаҥ јаан акча келген деген табыш угулбады, айдарда, республикан башкару, јурт ээлем министерство, аймактардыҥ јаандары бу јанынаҥ эрчимдӱ иштебейдилер?.. Кремльдиҥ субъекттерге ууламјылаган политикалык алтамдарын кӧрзӧбис, олордыҥ каршузы кадровый суракта јарт кӧрӱлет. Темдектезе, республиканыҥ башчызына кандидаттарды Кремль кӧстӧп турганы оҥдошпосторго экелет. Элдеҥ ле озо олор бу кӧстӧштӧрдӧ кандый кӱӱн-санаала, кӧрӱм-шӱӱлтеле башкарынып турганы јарт эмес. Кремльдиҥ кадровый политиказында јастыралар болуп турганын Бердниковтыҥ 13 јыл башкартузы керелейт. Бойы ченемел јок ло башкарузы уурчы учун республиканыҥ экономиказы ӧзӱм алынып болбоды, канча кире инвестициялар кара јерге барды. Экинчизинде, бӱгӱнги федерал ла республикан јасактарла республиканыҥ башчызыныҥ талдаштарына кандидат бойы туружар аргазы јок: баштапкызында самовыдвижение јок, экинчизинде, муниципал фильтрди ӧдӧр арга јок. Темдектезе, 2014 лӧ 2019 јылдарда алтай кандидат талдаштарга туружып болбоды.\nФедерация Соведине сенаторлор кӧстӧӧри ле Государственный Думага депутат тудары база јаан проблема болуп калды. Кижи сананза, Федерация Соведине республикадаҥ эки сенатор кӧстӧлип турганы, оноор орус та, алтай да укту кижилер ийерге јарамыкту болгодый. Је јӱрӱмде онойдо келишпей јат: 2001 јылдаҥ бери Федерация Совединде су-алтай кижи сенатор болбоды. Государственный Думаны алар болзо, республика бӱгӱн бу јаҥда эки депутатту, экӱлези – алтайлар. 1995 јылда база мындый ок айалга, је эки орус депутат, Семен Зубакин ле Виктор Ромашкин, болгылаган эди. 2011-2016 јылдарда бир де депутат јок јӱрген эдис. 2016 јылда Родион Букачаков ло Иван Белеков Госдумага ӧткӱлей бергенинде "Единая Россияныҥ" камааны јаан ла алтайларга јарамыкту болгон. Эзенде Госдумага талдаштар болзо, јаҥныҥ партиязы бойын канайда тудунары, кандый кандидаттар чыгарары эмди тургуза јарт јок. Оныҥ учун "Единая Россияныҥ" Москвадагы ла Улалудагы башчылары эки калыкты оҥдошпосторго экелбес эттире – Госдуманыҥ бир мандатту округын ла партийный списогын – алтайларга ла орустарга теҥ-тай ӱлеп болгой не" деген сурак турат...\nГосдуманыҥ 2021 јылда болотон талдаштары керегинде санаа-шӱӱлтелер, кӧрӱм-турумдар келер бичимелдердиҥ темазы болзын.\n22:13 02/12\t132\t0\n22:11 02/12\t137\t0\n22:10 02/12\t135\t0


30.07.2019 - altaicholmon\nМен ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги болорым. Бистиҥ Акташтагы школ нениҥ учун Станислав Моховтыҥ адыла адалган деген суракла јилбиркедим. Јаан удабай класста ӧткӧн часта бойымныҥ сурагымныҥ каруузын уктым. Станислав бистиҥ школды божоткон јуучыл-интернационалист, Афганистанда божогон. Афганистаннаҥ совет јуучылдарды чыгарганынаҥ ала одус јылдык быјыл темдектелди. Мен јуучыл-интернационалисттер керегинде билеримди тереҥжидер амаду тургустым. Шиҥжӱлӱ-бедиреништӱ ижим ӧйинде школымныҥ ӱренчиктери ортодо\nШабалин аймактыҥ Каспа јуртыныҥ эл-јоны кичӱ тӧрӧлиниҥ байрамын јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде бийик кеминде ӧткӱрди. Јаҥжыкканы аайынча јажыл јайдыҥ ичинде ӧткӱрилип јаткан байрамга ыраак-јуук јерлердеҥ айылчылар кӱӱнзеп ле амадап келдилер. Каспа јурттыҥ ады-чуузы ӧткӧн ӧйдӧ јайалталу јурт артисттери Москвага барып турардаҥ бери ороон до, республика да кеминде танылу, јарлу ине. Эл-јоны амыр-энчӱ, токыналу јуртап\nТелекейде калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧри аjаруда\nӦткӧн айдыҥ учкаары Бишкекте телекейдеги калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧриле колбулу фестиваль ла билимдик симпозиум ӧтти. Бу фестиваль ла оныҥ ичинде ӧткӱрилип турган симпозиум Кыргызстанда эки jылдыҥ бажында бежинчи катап болды. Симпозиумныҥ тӧс темазы — «Эпосто телекейлик мифологиялык jурамал чын jӱрӱмниҥ кебери» деп тургузылган. Анайда ок бу ончо керектер атту-чуулу манасчы Сайакбай Каралаевтиҥ чыкканынаҥ ала 125 jылдыгына\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозы 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ӧткӱрген иштиҥ турулталарын кӧргӧн. Ведомствоныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јуунында темдектелгениле, тергееде тыҥ шиҥжӱде турган криминогенный айалга турумкай кеминде. Ичбойындагы керектердиҥ органдары Российский Федерацияныҥ президенти, Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузы тургускан амадуларды бӱдӱрген. Анайып, оперативный айалганы шиҥжӱде тудары, јондык-политикалык ла криминогенный айалганыҥ турумкайы, граждандардыҥ ла јондыктыҥ амырын корыырын тыҥыдары\nБу кӱндерде Горно-Алтайскта ОНФ-тыҥ тергеелик исполкомында Алтай Республиканыҥ башка-башка ээлемдериниҥ комплексный ӧзӱмине учурлалган тегерик стол ӧткӧн. Јуунныҥ ижин исполкомныҥ башкараачызы Алексей Савченко ачкан. Кӱрее куучында албаты фронттыҥ текшироссиялык штабыныҥ сопредседатели, «КАМАЗ» ПАО-ныҥ генеральный директоры Сергей Когогин турушкан. Јуунда анайда ок албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачылары, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык,\nРеспубликаныҥ ээлемдери јаскы кыра ижин тӱгескен та јок, јурт ишчилер бастыра кӱчин азырал белетеерине ууламјылап ийди. Быјыл ай-кӱнниҥ айалгалары ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту деп айдар керек. Кыска ла ӧйгӧ токтоп турган јааштар копјылдык та, бирјылдык та ӧлӧҥгӧ јакшы ӧзӧр аргалар берген. Эмди дезе мал-ашка керектӱ байа азыралды белетеп аларга айас кӱндер керек. Тургуза ӧйдӧ малга азырал белетеер\nФедерацияныҥ да, анайда ок ороонныҥ да јӱрӱминде ле турумкай ичкери ӧзӱминде гуманитар керектиҥ учуры там ла бийиктейт. Бистиҥ республикага РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады, Государстволык Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразияныҥ интеграциязы ла гран ары јанында јерлештерле колбу тудары аайынча комитединиҥ турчызы И. И. Белековтыҥ келгенин тузаланып, парламентарийге бир канча сурактарла баштандыбыс. —Иван Итулович, Госдумада сурактардыҥ гуманитар јаны\nАлтай Республикада «Ийделӱ Алтай» деген тизӱ форум ичкери јолын алынды. Форумныҥ амадузы — таланыҥ јербойындагы экономиказыныҥ «ӧзӧтӧн аргазын» илелеп чыгарары ла таланыҥ ӧзӱминиҥ программазын элбеде шӱӱжери. Шак мындый тизӱ форумдар Чой, Шабалин, Кош-Агаш, Улаган аймактарда ӧтти. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧткӧн форумдардыҥ ижинде республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдаачы улус ла јурт јерлердиҥ\nА. Новак: «Јажыл» энергетикага јӧмӧжӧрис\nӦткӧн кӱндерде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыгыла Россияныҥ энергетиказыныҥ министри Алексей Новак келип јӱрди. Јирме јылдыҥ туркунына энергетиканыҥ министри тергеебиске баштапкы катап келгенин темдектеер керек. А. Новак Федеральный штабтыҥ Сибирь федерал округтыҥ јеткер болбозынаҥ электројеткилдеш аайынча штабтарыныҥ јуунын ӧткӱрди. Ондо Сибирьдеги электројеткилдештиҥ субъекттерин ле ЖКХ-ныҥ объекттерин 2019-2020 јылдарда одыру ӧйине белетеери кӧрӱлди. Јуунда АР-дыҥ удурумга башчызы


10.01.2018 - altaicholmon\nЧибилерди кезери астаган\n2017 јылда кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала ала јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире Алтай Республикада «Чиби» деген операция ӧткӱрилген.\nJазулуныҥ школына — автобус\nJазулу Алтай Республиканыҥ эҥ ыраак јурттарыныҥ бирӱзи, оныҥ учун јуртта бойыныҥ транспорты болотоны јаан учурлу.\nОйрот-Тура — Горно-Алтайск: 70 јыл ӧтти\nОйрот-Тура каланы Горно-Алтайск деп кубулта адаганынаҥ бери јетен јыл ӧтти.


Јаҥыјылдык байрамдарда су-кадыкты талдагар - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ учынаҥ ла ала садулу јерлер бойыныҥ садып турган товар-эдимдерин, аш-курсагын, кийим-тудумын једимдӱ садып ийерге, јӱзӱн-башка акциялар ӧткӱргилейт. Реклама, сӱӱнчилӱ кӱӱ, јӱзӱн отторыла кӱйген-јалтыраган садулу јерлер… Олор бойлорыныҥ амадузына кыйалтазы јогынаҥ једингилеген: садулу јерлерде, магазиндерде, автобустарда јык толо улус. Бу мындый айалга ОРВИ-ниҥ бӱдӱмдери, коронавирус оору улус ортодо там ла тыҥыда јайыларына эҥ ле јарамыкту! Је ол керегинде байрамдык кӱӱн ортодо ундылып та калат. Оноҥ до улам оорулар астабай јат, там ла тыҥып, улус ортодо кӧптӧп-таркап барып јатканын окылу јетирӱлер кӧргӱзет.\nБӱгӱнги кӱнде коронавирусла эҥ ле кӧп оорыган улустыҥ кӧп јарымызы 65 јашту ла оноҥ јаан улус\nОоруга эҥ ле кӧп табартып ла оорунаҥ эҥ ле кӱч јазылып турган деп, ойто ло катап јаан јашту улусты темдектеер керек. Качан јажыла јиит улус иште ол эмезе ӱредӱде болзо, јажы јаан улус магазиндерге, садулу јерлерге барадылар, ары-бери јӱредилер. Бӱгӱнги кӱнде коронавирусла эҥ ле кӧп оорыган улустыҥ кӧп јарымызы 65 јашту ла оноҥ јаан улус болгонын оперштаб јетирет. 30-49, 50-64 јаштарлу оорыган улустыҥ тоозы калганчы кӱндерде астай берген.\nКовидле оорыган улуска ооруга кайда «табарткан» деп сурак болзо, олордыҥ эҥ ле кӧбизи билелеринде оорыган улустаҥ југушканы јарталат. Мында айыл-јурттарында эпидемиялык некелтелерле јетире тузаланбаганы ла олорды ајаруга албаганы јарт кӧрӱнип јат. Онойдо ок кӧп улус јуулып турган билелик байрамдарды, туштажуларды, юбилейлерди, божогон улус јууганын темдектеер керек. Эпидемиологтор, Роспотребшиҥжӱ, эмчилер мындый јаан туштажулар ӧткӱрбезин, мындый керектерлӱ јерлерге кӧп барбазын деп окылу јӧптӧр чыгарза да, је улус укпай јат. Билелик учурлу керектерде јуулышкылап, ооруга табарткылап турат. Ковидтиҥ јайылып-таркап турган учуралдарыныҥ шылтактарыныҥ тоозына улус эпидемиялык айалгазы коомой тергеелерле јорыктап турганын ла бу ооруга иштеп турган јеринде «табартканын» кожор керек. Оору улустыҥ 30 проценти иштеп турган јерлеринде југушкан.\nРеспубликада иштеп турган организация-бирликтерде эпидемиялык айалгаларды кӧрӱп шиҥдеер иш ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда эрчимделтилген болгон. Инспекторлордыҥ јетиргениле, кажы ла ӱчинчи јерде эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрери бузулган. Кӧп улус јуулып турган јерлерде (учреждениелерде, магазиндерде, автобустарда, таксилерде) ооруга удура болгон некелтелерди улус бӱткӱлинче бӱдӱрбей јадылар. Билезинде оорыган улустыҥ јадып турган айалгазын кӧрзӧ, оору кижини башкалап, дезинфекция-иш ӧткӱргени јокко јуук болгоны јарталган. Бу ӧрӧ адалган айалгаларды кӧрӱп, тӱп-шӱӱлте эткенде, оору улус астаардыҥ ордына кӧптӧп јат. Бир кезек кӱндерде тоолор бир кичинек кемине тӱже де берип турган болзо, је текши кеми ол ло бойы артканча.\nЭмди јаҥыјылдык байрамдарда эпидемиялык айалга кандый болорын озодоҥ айдарга кӱч. Тергеениҥ ичинде јуртап турган улус чеберленериниҥ некелтезин бӱткӱлинче бӱдӱрип болбой турарда, байрам кӱндерде республиканыҥ тыш јерлеринеҥ келген улустыҥ тоозы кӧптӧзӧ, байрамдык туштажулар элбеде ӧткӱрилзе, сӱӱнгедийи ас болор.\nЈаҥар айдыҥ экинчи јарымызында оорыган улустыҥ тоозы кезем кӧптӧӧр лӧ ооруныҥ кеми бийиктеер деп, эмчи-эпидемиологтор белге-прогноз эткилеген.\nЈаҥыјылдык байрамныҥ тӧс ајарузы јаҥыјылдык столго эдилип турганы јаан јаҥжыгу. Улус јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде байрамдык столдо кандый курсак болорына сӱреен јаан учур берип турганы озодоҥ бейин улалып келген. Јӱзӱн-јӱӱр курсакла кожо ичилип турган аракыга база јаан учур эдилет. Оныҥ да учун јылдыҥ ичинде эҥ ле узак деп чотолгон бу байрамдар ӧйинде «ажынган» курсактаҥ ла аракыдаҥ болуп турган каршулу ла карыкчалду керектер сӱреен кӧп болот. Мында корондолыштарды, јӱректиҥ ле карынныҥ оозыныҥ ооруларын темдектеер керек. Јаҥыс ла јылдыҥ калганчы кӱнинде эмес, је оныҥ да кийнинде эки-ӱч кӱнге «ичкен-јиген» кижиниҥ су-кадыгы мындый «јӱкти» апарарга кӱчи јетпей барат. Текши тоолорло, бу ӱч кӱнниҥ туркунына орто статистикалык биле курсак-тамак, аракы аайынча бир айдыҥ бюджедин јоголто «јип-ичип» койот.\nКанча кӱнге амырабаган, аракыла корондолып калган эт-канды ойто су-кадык кемине экелерге, кижиниҥ бастыра органдары – јӱреги, бууры, бӧӧрӧктӧри, карынныҥ оозы, о. ӧ. – эҥ ле тыҥ режим-кемиле иштеп јат. Шак ла бу мындый – эт-кан, иммунитет уйадап калган ӧйдӧ ковид оору тыҥ табарар аргалу! Оныҥ учун эпидемиологтор, эмчилер слерди ончогорды, анчада ла байрам кӱндерде, сӱреен ајарыҥкай болзын деп сурап јат! Аш-курсакты кеминде јиирге, анчада ла ачу ашты кеминде ичерге чырмайыгар. Бу айалгадаҥ слердиҥ су-кадыгар, јӱрӱмигер камаанду болгонын ундыбагар!\nКоронавирус оору јаҥы ла башталып турарда, эпидемиологтор, эмчилер улусты эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзин деп кажы ла кӱн сураган. Кӧп улус јуулган јерлердӧӧн барбаска албаданыгар, масканы кийигер, кӧп улусту јерде улустыҥ бой-бойы ортодо јер-дистанция 1-1,5 метр болор учурлузын, кажы ла катап колдороорды самынду суула јуныгар, дезинфикаттарла тузаланыгар деп… Је кӧп кычырулар темей болгон, кӧп улус ковид ооруны керекке тыҥ албаган. Качан ӱлӱрген, кӱчӱрген айларда ооруныҥ кеми тергееде сӱреен бийиктеп, кӱнине тӧрт-беш кижидеҥ божоп баштаарда ла улус чочып, коркып баштаган. Је текши айалга коомойтып ла орой болуп калганы јарт кӧрӱнген. Ондый да болзо, эмчилер ле эпидемиологтор эрчимдӱ иштеп, бу айалганы токтодорго кӧпти эткен. Бӱгӱнги кӱнде оору улустыҥ тоозы эмеш астап, ковидтиҥ јайрадылган кеми эмеш те болзо токтодылган да болзо, је бу айалга канча кире мындый болор дегени база јарты јок. Нениҥ учун дезе кӧп улус эмдиге ле јетире ооруныҥ каршузын ла карамы јок болгонын оҥдобой јат, эпидемиялык некелтелерди бӱдӱрбейт. Соцсетьтерде оорула колбой кокыр-каткылу јетирӱлер бар болгоны сӱреен кайкадат! Улус чучурап, оорып, божоп јат, кезик улуста дезе – кокыр… Анчада ла 30-50 јашту улус ортодо мындый, ал-сагышка кирбес керектер кӧрӱнип турганы ачындырат!\nТергеениҥ эл-јоны ортодо коронавирус ооруныҥ јайылбазы, кӧптӧбӧзи деген уч-турултага бис ончобыс бастыра некелтелерди ак-чек бӱдӱрген кийнинде келерис. Јааны-јажы ооруныҥ каршузын оҥдоп, бой-бойыстыҥ су-кадыгыс керегинде санааркап, чебер болгоныстыҥ кийнинде, ооруны јеҥип баштаарыс. Анчада ла байрам кӱндерде некелтелерди бӱдӱрерге кӱч болор. Байрамдык кӱӱн-санаа, текшилей байрамдаган улус олорды бӱдӱрерге тутагын јетирер. Ондый да болзо, бек сананганы, су-кадык учун санааркаганы јакшы кӧргӱзӱлерге экелер аргалу. Ковид деген јаан оору јӱрӱмиске сӱреен карыкчалду учуралдарды экелди, су-кадыкка тыҥ табару эдип јат. Је оны јеҥип алар аргабыс бар. Кажы ла кижи чеберленип, эпидемиялык айалгаларга удура некелтелерди бӱдӱрзе – јаан алтамдар эдилер!\nАлтай Республиканыҥ эл-јоны ла айылчылары! Тергеениҥ санитарный службазыныҥ ишчилери слерди јаҥыјылдык байрамдык кӱндерде эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзин деп сурап јат!\n–Коронавирус оорула оорыбаска кӧп улус јӱрер јерлерде, садулу јерлерде бойы бойыгардаҥ 1-1,5 метр ыраагында јӱрӱгер, маскаларды уштыбагар, дезинфикаттарла тузаланыгар, кажы ла катап колдорыгарды самынду суула јунугар, айыл-јуртыгарды арутап, дезинфекция эдигер, кӧп улус јуулган байрамдарга, туштажуларга барбаска чырмайыгар!\n–Кӧп улусту јерлерде ӧдӱп турган туштажулар, корпоративтер оору јайылатан эҥ ле јарамыкту јерлер болгонын ундыбагар!\n–Байрам кӱндерде улусла јолугып-куучындажатан туштажуларды кезем астадып ийер керек!\n–Байрам кӱндерде тӧрӧӧн-туугандарла, јуук улусла туштажатанын кезем астадып ийер керек. Анчада ла јаан јашту таада-јааналарды байрамла уткыырында ас улус турушсын деп чырмайыгар. Јаан јашту улуска ковид оору сӱреен каршулу болгонын ундыбагар! Јаандарардыҥ јӱрӱмин чеберлеп аларга амадагар!\n–Божогон улустыҥ мӧҥкӱзин кӧдӱрер тушта ӧскӧ аймактарда, јурттарда јадып турган тӧрӧӧн-туугандарды кычырбагар! Бу карыкчалду керекте канча ла кире ас улус турушсын деп амадагар.\n–Ыраак ла јуук гран ары јаны јаар јорыктаарын токтодып ийер керек. Ыраак јол-јорыктарды пландап турала, текши эпидемиялык айалга кандый болгонын јаан ајаруга алыгар!\nОору улустыҥ 30 проценти иштеп турган јерлеринде југушкан\nКовид ооруныҥ симптомдорын бойоордо ол эмезе айылдыҥ улузында сезип ийзегер, врач-эмчини айылдӧӧн кычырар керек. Айландыра улуска оору јайылбазын деп, поликлиника-эмчилик барбаска албаданыгар. Эт-канныҥ температура-изӱзи канча кӱнге тӱшпей турза, тыныш јетпей барза, тӧжӧӧрдӧ кадалгак оору там ла тыҥып турза, тӱрген болуштыҥ эмчилерин тургуза ла кычырыгар!\nЭпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзес, су-кадыгысты чеберлеп, каршулу ооруны јеҥип аларыс! Оны кажы ла кижи оҥдоор учурлу! Бу айдылганы – бӱгӱнги кӱнниҥ эҥ ле баштапкы ла јаан некелтези!\nГигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ ФБГУЗ-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс јери


Чыҥдый ӱредӱзин билгир тузаланза... - altaicholmon\nJуунга эки јӱстеҥ ажыра ада-эне келип, балдарыныҥ ӱредӱзиниҥ тӧс сурактарын, онойдо ок государстволык итоговый аттестацияны једимдӱ, табыштырарга тузалу, јарамыкту јаҥы эп-аргаларды элбеде шӱӱжип, чокымдап, аайы-бажын бойлорына јартап алдылар.\nРесгимназияныҥ једимдери, амадулары јанынаҥ оныҥ директоры Людмила Манатова элбеде айтты. Туура салбас јӱрӱмдик учурлу сурактар аайынча тӧзӧмӧлдӱ, толо јартамалды ресгимназияныҥ ӱредӱчилери ада-энелерле ачык-јарык айалгада ӧткӧн туштажуда айдып бердилер.\nОнойдо ок јуунныҥ туружаачыларын таланыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаева уткыды. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде ресгимназияда балдарды ӱредер ле таскадар иш бирлик, кӧнӱ ууламјылу болгонын, бу иштиҥ чыҥдый ла быжу белетелгенин аҥылап айтты. Оныҥ темдектегениле, ресгимназияныҥ ӱредӱчилериниҥ, онойдо ок ӱренчиктериниҥ једимдери мында олорго ичкери ӧзӧргӧ лӧ јайаандык аргаларын толо кеминде ачарга бастырајандай јарамыкту айалга тӧзӧлгӧн. О. Муклаева ада-энелерге балдарына анчада ла экзамендерге белетенер ӧйдӧ сӱрекей каруулу ла ајарыҥкай болзын деп аҥылу ајару этти: «ЕГЭ бистиҥ балдарыска ак-чек, чокым ла чындык билгирлер аларына, онойдо ок ороонныҥ кӱӱнзеген, амадаган вузтарына кирерге ачык эжик, јол, арга берет. Бис, ада-энелер, олорго болужар учурлу. Jакшынак, јарамыкту, токыналу айалганы тӧзӧӧри, балдарга бойыныҥ аргаларына, билгирине алаҥзу јогынаҥ бӱдерине ижемјини, бӱдӱмјини бис берер учурлу деген тӧс ээжини ундыбайлы». Ада-энелер ле ӱредӱчилер ортодо колбулары, бой-бойлорын оҥдоп, текши тилди табары база учурлу болгоны јанынаҥ айтты.\nМинистрдиҥ ордынчызы ресгимназияны школдордыҥ талалар ортодо ӧткӧн «Эҥ артык ашкана» деген кӧрӱ-маргаанында једимдӱ турушканыла уткып, олорго Кӱндӱлӱ грамотаны ла 50 муҥ салковойдыҥ сертификадын, онойдо ок јайаандык ачылталардыҥ ла баштанулардыҥ «Леонардо» деген бастрароссиялык кӧрӱ-маргаандарда јаш јайалталарды јӧмӧп, таскадып јаткан једимдӱ ижи учун Быйанду самараны Людмила Манатовага табыштырды.\n2017-2018 ӱредӱлӱ јылда гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ билгириниҥ чыҥдыйын шиҥдеери керегинде јетирӱле директордыҥ ӱредӱ ле таскамал иш аайынча ордынчызы Ольга Ляшко таныштырды. Калганчы јылдарда балдардыҥ ӱредӱзиниҥ чыҥдыйына јаан ајару эдилет. Бу иш ороонныҥ, республиканыҥ школдорында канайда ӧдӱп турганына јилбӱ јаан. Ӧткӱрилип турган шиҥжӱлӱ иштиҥ аҥылузы — ӱредӱлик ээжи-стандарттарга ууламјылалганы. Шиҥжӱлӱ иштиҥ бӱдӱмдери лицейлерде, гимназияларда, школдордо башка-башка деп, Ольга Такшановна чокымдады.\nАзый школдордо балдардыҥ билгирлери контрольный иштер ажыра кӧрӱлип баалалган болзо, эмдиги ӧйдӧ оныҥ бӱдӱмдери јаҥыртылган, кубултылган. Ыраак јурттардагы балдардыҥ ӱредӱзиниҥ, билгириниҥ чыҥдыйына јаан ајару салары јанынаҥ база јартады. Балдардыҥ ӱредӱзи озо ло баштап олимпиадаларда турушканынаҥ камаанду. Школдо, аймак, республика, бастырароссиялык кеминде ӧдӱп турган олимпиадаларда, кӧрӱ-маргаандарда турушканы тузалу. Бала алган билгирлерин јӱрӱмде тузаланып билерине кичӱ класстардаҥ ала таскаары, ӱренери сӱреен керектӱ. Онойдо ок јайаандык јайалтазын толо, элбеде ачарга, чечерге башка-башка кӧрӱлерде, маргаандарда эрчимдӱ туружар. Ӱредӱчиниҥ, ада-энениҥ јӧмӧлтӧ-болужыла бала ичкери јӱрӱминде турумкай, каруулу болорына ӱренер, таскаар. Билгири, билери чыҥдый болзо, јӱрӱмде билгир тузаланза, ӧзӧктӱ, ийделӱ улус болор деп, О. Ляшко јетирӱзинде чокымдады.\nАда-энелердиҥ јуунында гимназияда ӱренип турган балдарга јакшы, чыҥдый, тӧзӧмӧлдӱ ӱренерине, онойдо ок ОГЭ-ни, ЕГЭ-ни табыштырарына јилбиркедери, кӱӱн-санаазын кӧдӱрери јанынаҥ јетирӱле ӱредӱчи-психолог Надежда Балабаева таныштырды. Балдардыҥ бойыныҥ јилбӱлерин, амадузын, ичкери ӧзӱмин, ижемјизин јӧмӧп болужар. Jедимдериле кожо оморкоор, једикпестериниҥ шылтагына, аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ чыгар.\nJуунда ӱренчиктердиҥ бойыныҥ ичкери ӧзӧрине, јайаандык аргаларын, јайалтазын, ич-телекейиниҥ байлыгын чечерге болужары, онойдо ок балага јӱрӱмдеги јолын јастырбай таап, кӧнӱ барарга билениҥ, ада-энениҥ болужы керегинде сурактар аайынча база јетирӱлер болды. Ада-энелерга Алевтина Кокпоева, Оксана Куйрукова, Эльвира Тюрюкова тузалу јартамалдар этти.\nБу кӱнде В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияда Ачык эжиктиҥ кӱни ӧткӧн. Гимназияныҥ бойында, интернатта балдардыҥ јайаан иштериниҥ, кайралдарыныҥ сӱреен солун кӧрӱлери тургузылды. Ада-энелерге балдарыныҥ једимдериле, јеҥӱлериле таныжарга оморкодулу, сӱӱнчилӱ ине. Онойдо ок башка-башка класстарда ачык уроктор, ада-энелердиҥ јуундары, ӱредӱчилердиҥ соведи ӧтти.


Тӧрӧл тилис тӧрдиҥ јанында болзын - altaicholmon\nАлтай тилге школдо ӱредериниҥ сурактары јаантайын јаан ајаруда. Кан-Оозы аймактыҥ школдорында балдарды алтай тилге ӱредер јаҥжыгу канча јылдарга улалып келет. Болчомдордыҥ туразынаҥ ала јаан класстарга јетире ӱзӱлбей ӧткӧн ӱредӱ бойыныҥ турулталарын берет. Јылдыҥ ла 60-80 ӱренчик 9-11 класстарда тöрöл тил ле литература аайынча экзаменди талдап аладылар, кӧп сабазы оны бийик кеминде табыштырат. Быјыл ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология бӧлӱгине Мӧндӱр-Сокконныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиги Айсана Шортова экзаменди эҥ бийик кеминде табыштырганыла сӱрекей оморкойдыс.\nМындый једимдер − кӱнӱҥ сайын, јылдаҥ јылга ӧдӱп турган иштиҥ, ӱредӱчилердиҥ бийик узыныҥ уч-турултазы. Ого коштой, алтай тилле, литературала балдарга республикан кеминде башка-башка кӧрӱлер, маргаандар, ӧскӧ дӧ керек-јарактар кӧптӧгӧн: «Јиит поэттердиҥ ле бичиичилердиҥ «Амаду» деп слёды, «Тирÿ классика» алтай тилле», республикан олимпиада, «Тийиҥеш» деп ойын ла о. ӧ. Бу конкурстар балдарды алтай поэттердиҥ ле бичиичилердиҥ кееркедим чÿмдемелдерин кычырарына јилбÿзин тыҥыдат. Балдар поэттердиҥ јаркынду чÿмдемелдерин кычырып, сöскö сескир болорына таскап, кееркедим сöстиҥ ийдезин, учурын оҥдоп турар боло берет. Оныҥ учун балдар бу конкурстарда јилбиркеп туружат, алтай тилиниҥ байлыгын, сÿрлÿзин билип, тöрöл тилиле оморкойт. Мындый кöрÿ-маргаандар балдардыҥ кӱӱнин кӧдӱрип, тилин темиктирет деп айтса, јастыра болбос. Олор ӧрö öзÿп, бийик једимдерге једип, алтай тилин кöдÿрет.\nЧенемели јаан ӱредӱчилер Эльвира Робертовна Кызылова, Валентина Андреевна Чабачакова, Ирина Чыгымовна Быева, Айсура Владимировна Меркулеева балдарды алтай тилле, литературала олимпиадага белетеериниҥ марын табып, 3 јылдыҥ туркунына једимдӱ туружып келген ӱренчиктер таскаткан: Рамина Матина ла Дарина Байданова (Кӧзӱлдиҥ орто ӱредӱлӱ школы), Кристина Шалданова (Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школы), Ижена Чойнина (Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школы), Лилия Теркишева (Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школы).\nАлтай тилдиҥ муниципал кеминде ӱредӱчилери ӱренчиктерле јӱзӱн-башка иштер ӧткӱрип, ӱренчиктердиҥ тӧрӧлчи кӱӱнин ойгозып, алтай тилле јӱзӱн-јӱӱр керек-јарактар ӧткӱрет. Темдектезе, Улу Јеҥÿниҥ 75 јылдыгына учурлай Мактыҥ ла Эземниҥ јылы деп јарлаганыла, бу тÿÿкилик керекке учурлай, аймак ичинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методбиригÿзиле кöп иштер öткÿрилген. Јиит чÿмдеечилердиҥ маргааны, кычырарыныҥ кöрÿ-маргааны ла о. ӧ. Алтайыстыҥ јарлу јурукчызы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай кычыраачылардыҥ муниципал кеминде кöрÿ-маргаанын öткÿрдибис. Андый кöрÿ-конкурстар аймак кеминде јаантайын öткÿрилет. Алтай тилдиҥ байлыгын бала бойы сезип, орус тилле теҥ-тай болгонын оҥдоп, сöзиниҥ чеченин билип, алтай тилдиҥ учурын оҥдойт.\nКажы ла ӱредӱчиниҥ тӧс амадузы − ӱренчиктеристи тöрöл тилине јилбÿзин тыҥыдып, Тöрöлин сÿÿп, кÿÿн-санаазын јайым айдып билерине ӱредери.\nБÿгÿн ÿредÿде кӧп солынталар, јаҥыртулар экпиндÿ кийдирилип турган ӧй. Кан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери ӧйлӧ кожо теҥ алтап, ӧйдиҥ некелтелерине келиштире иштейдилер. Аймак ичинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методбиригÿзи эрчимдÿ иштейт. Балдардыҥ тӧрӧл тилине јилбÿзин бийиктедерге болуп, ÿредÿчилер јаҥыртуларды ÿредÿде тузаланат. Јылдыҥ ла öткÿрилип турган «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи» деп конкурстарда Кан-Оозы аймактыҥ алтай тил ле литература аайынча ÿредÿчилери јылдыҥ ла туружат, јеҥÿчилдер болуп чыгат. Бу конкурс алтай тилдиҥ ле литератураныҥ öзÿмине сÿреен јаан камаанын јетирет ле ÿредÿчилердиҥ ченемел-узыла ÿлежер арга ачат.\nЭмдиги öйлö теҥ алтап, једимдӱ иштеп турган ÿредÿчилер Кан-Оозы аймакта кöп, олор мындый ченемел иштерле иштейдилер: «Орто класстарда алтай литератураныҥ урокторында лирикалык чÿмдемелди јаҥы эп-аргалар ажыра ÿренери» — Валентина Андреевна Чабачакова, Кырлыктыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Орто класстарда алтай тилдиҥ урокторында ÿлекер эп-арга ажыра ÿренчиктердиҥ јилбÿзин ÿредÿге тыҥыдары» − Ирина Чыгымовна Быева, Кан-Оозы аймактыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Ӱредериниҥ јаҥыртылган эп-аргалары ажыра ÿренчиктердиҥ билгирге јайалган јилбÿзин урокто ло класста эмес иштерде тöзööри» − Эльвира Робертовна Кызылова, Кöзÿлдиҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Алтай литератураны ÿредеринде интерактив эп-сÿмелерди тузаланары» − Эмилия Сергеевна Кыдрашева, Кан-Оозы аймактыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Алтай тил ле литератураныҥ урокторында ченемел иштерди темиктирери» − Оксана Андреевна Садыкова, Моты-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи. Мындый кöрÿ-маргаандарга туружып, ÿредÿчилердиҥ профессионал кеми ӧзӧт.\nАлтай тилдиҥ урокторында ӱредӱчилерге јаан болужын алтай тилдиҥ бичиктери јетирет. Федерал стандарттыҥ некелтезиле тургузылган бичиктер ол ок ӧйдӧ ӱренчиктерди алтай јаҥыла, культуразыла таныштырарына болужат. Ӱренчиктерди алтай бичиичилеристиҥ энчизин, эҥ артык чӱмдемелдерин кычырарына темиктирери − кӱч сурактардыҥ бирӱзи. Алтай тилдиҥ бичиктеринде алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдериниҥ тексттери, тӱӱкичилердиҥ иштеринеҥ алынган ӱзӱктер кийдирилгени јаан болуш болот. Тургузылган алтай бичиктерис jаш ÿйе öрö öзöрине, тазыл-тамырын билерине таскадып jат.\nӰренер бичиктерде салынган бир канча таскадулар öскö кöрÿм-шÿÿлтеле берилген деп сананып тургандарга айдадыс — ÿренчиктерге бойыныҥ калыгыныҥ, коштой до jаткан карындаштык эл-калыктардыҥ литературазын, культуразын билер керек. Бичиктерде берилген тексттер керектÿ, баланыҥ öзÿмине jилбилÿ. Тогузынчы класстыҥ алтай литературазын ÿренип, алтай литератураныҥ öйлигин (периодизация), öткöн jолын билбей, ÿренчиктер канайып öзÿм алынатан? Бичик калыктыҥ алтай jебрен тÿрк фольклорды jууганы ла шиҥдегени керегинде, öскö калыктардыҥ литературазынаҥ, ойрот öйдиҥ литературазы, jаҥы алтай öйлик деп бöлÿктердеҥ туруп, ÿренчиктерди тÿÿкилик керектер кöргÿзилген чÿмдемелдерле таныштырат. Берилген чÿмдемелдер кижиниҥ (баланыҥ, ÿренчиктиҥ) jÿрÿминде, келер öзÿминде учурлу деп кöрÿп jадыбыс.\nАлтай тилди школдо ӱредери – ол јаҥыс ла урок ӧйинде иш эмес, ол класста эмес ӧйдӧ јаантайын ӧткӱрилер иш. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери башка-башка кружоктор, факультативтер кийдирет. Темдектезе, Моты-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ Аля Байрышевна Котонованыҥ ченемел ижинде «Куулгазынду сӧс» деп программа аайынча иштейт. Бала ак-jарыкка келгенде, баштапкы эрмек-сӧсти ада-энезиниҥ тӧрӧл тили ажыра сезип оҥдойт. Бала jаанаганда, кӧгӱс-кӧрӱмин элбедеринде тӧрӧл тили аҥылу jерде турат. Аля Байрышевна калыктыҥ оос поэзиязыла таныштырып, куулгазын сӧстиҥ учурын jартайт.\nКан-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ ÿредÿчизи Айсура Владимировна Меркулеева «Алтай калыктыҥ чÿм-јаҥы» деп кружогын ӧткӱрет.\nБис, Кан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери, калганчы öйдö öдÿп турган тал-табышты jÿрегисте сысту кычырадыс ла кöрöдис. Бой-бойысты jабарлашпай, öрö öзöргö амадаар керек. Республика адысты тöмöн тÿжÿрбей, öрö чыгарып, блааш-тартышты токтотсын деп сурап турубыс.\nБÿгÿнги öйдö алтай тил кунурап, јоголып браатканы керегинде шÿÿлте jастыра деп бодойдыс. Алтай Республикада тöрöл тилин ле литературазын школдо балдар jилбиркеп ÿренерине, тил текши öзÿмдÿ болорына учурлалган jедимдÿ иштер öткÿрилип турганын темдектеер керек. Мындый иштерде Кан-Оозы аймактыҥ школдоры, ÿренчиктери ле ÿредÿчилери эрчимдÿ туружат.\nИнтернетте салынып турган бир кезек эрмек-куучындарды угарга да, кычырарга да эби jок. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ бичиктеринде таскадуларда ла jакылталарында, берилген чÿмдемелдерде кандый да jастыра jок деп темдектейдис. Олор калыктыҥ тÿÿкизиле, öткöн jолдорыла, эмдиги jадын-jÿрÿмиле колбулу берилет. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿренер бичиктерин тургускан авторлорго јаан быйан айдадыс, ижине jöмöжöдис, бийик баалайдыс. Тöрöл тилине jаш ÿйе кÿÿнзеп ӱренип турганын кöрöдис.\nАлтайлар бир ууш эл, бир санаалу, бир амадулу болуп, öмö-jöмö иштеп jÿрер керек. Алтайыс амыр турзын, кара башту калыгыс öссин, кöптöзин.\nКан-Оозы аймактыҥ алтай тил ле литература аайынча ӱредӱчилери — В. Чабачакова, А. Ильмекова, М. Сабина, Н. Ефтифеева


итальяндап Rita Levi-Montalcini\nкандык айдыҥ 22 кӱни 1909(0004-22-1909)[…]\nјаҥар айдыҥ 30 кӱни 2012(0012-30-2012)[…] (103 јаш)\nСент-Луисте Вашингтонныҥ университеди[d]\nАльберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы[d] (1986)\nЛуиза Гросс-Хорвицтиҥ сыйы[d] (1983)\nРозенстилдиҥ сыйы[d] (1981)\nМадридтиҥ Комплентус университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2008)\nЛондонныҥ каандык биригӱзиниҥ турчызы[d] (тулан айдыҥ 9 кӱни 1995)\nРальф Джерардтыҥ сыйы[d] (1985)\nРита Леви-Монтальчини (итальяндап Rita Levi-Montalcini; 1919 јылдыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинде, Туринде — 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде, Римде — итальян нейробиолог, физиология ла эмчиликте Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады. Бу сыйды ол Стэнли Коэнле] кожо «ӧзӱштиҥ айалгаларын» ачкан учун (NGF) алган. Итальян республиканыҥ јаантайынга сенаторы.\nРита Леви (эјелери ле аказыла кожо 1930 јылда ӧбӧкӧзин Леви-Монтальчини деп солыган) Туринде еврей сефара биледе чыккан, эјелери ийгистер болгон. Рита биледе тӧртинчи бала. Олордыҥ адазы Адамо Леви (1932 јылда јада калган) инженер-электрик, математик болгон. Адамоныҥ билези Казале-Монферрато деп јердеҥ болгон. Энези дезе Аделе Монтальчини — јурукчы, Асти деп јердеҥ.\n1936 јылда Рита Леви-Монтальчини эмчилик-школды божодоло, Джузеппе Леви (1872—1965) деп физиологтыҥ болушчызы болгон. Је, удабай, Муссолининиҥ башкарузыныҥ Јасагы аайынча (еврей укту улуска билим ле ӧскӧ дӧ иштерде туружарга јарабас) оны ижинеҥ јайлаткан.\n1943 јылда Рита Леви-Монтальчининиҥ билези Флоренция јаар јӱре берген. Туринге ойто јӱк ле јуу божогон кийнинде јангандар.\n1946 јылдаҥ ала ол Сент-Луисте Вашингтонныҥ университединде иштеген. 1951 јылдаҥ ала ол ондо зоологияныҥ ассоциированный профессоры, 1958 јылдаҥ ала профессор.\n1974 јылда Рита Леви — ЕМВО-ныҥ турчызы. Америкада кеендиктиҥ ле билимниҥ академиязыныҥ турчызы, онойдо ок США-да НАН-ныҥ турчызы (1968), ондо ок Рита Леви тӱӱкиде 10-чы ӱй кижи-турчы болгон.\n1974 јылда ол, атеист те болзо, билимниҥ Папский академиязыныҥ баштапкы ӱй кижи-турчызы болгон. 1989 јылда билимниҥ Француз академиязыныҥ иностранный турчызы.\n1995 јылда «Лондондо каанныҥ биригӱзиниҥ» турчызы.\nИтальян Республиканыҥ Сенадыныҥ эҥ узак иштеген турчызы, солцентристтердиҥ коалициязын јӧмӧгӧн. 1992 јылда «Кижиликти ајарынзын деп». (« Предупреждение человечеству») кол салган. Ританыҥ аказы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини (1902—1974), јарлу архитектор; эјези, ийгистиҥ келтейи — Паола Леви-Монтальчини (1909—2000), јурукчы; экинчи эјези — Нина (Анна) Леви-Монтальчини, ол керегинде Рита Леви автобиографиялык бичик чыгарган; бӧлӧзи — Еуджения Сачердотс де Лустиг (1910—2011) аргентинаныҥ билимчи-эмчизи, Рита Леви-Монтальчини бӧлӧзиле кожо эмчилик-школдо ӱренеле, Туринниҥ университединде гистолог Джузеппе Левиниҥ шиҥжӱ-ӧмӧлигинде иштеген, олорло кожо Сальваторе Лурия ла Ренато Дульбеко болгондор).\n1963 — Max Wein stein Award, United Cerebral Palsy Association;\n1969 ― Фельтринеллиниҥ сыйы;\n1974 — William Thomson Wakeman Award, National Paraplegia Foundation;\n1981 — Розентилдиҥ сыйы;\n1983 — Луиза Гросс Хорвицтиҥ сыйы, Колумбияныҥ университеди;\n1985 — Ралф Жерардыҥ сыйы\n1986 — Альберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы;\n1986 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ командоры;\n1986 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱни — «Кеендик ле ӱредӱликте једимдер учун» деп алтан медаль;\n1987 — США-ныҥ национал билимдик медали;\n1987 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ Јаан крести;\n1990 — Ӱстӱги Советтиҥ билим шиҥжӱлер учун алтын медали;\n2001 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱни — Кеендик ле билимде једимдери учун алтын медаль;\n2009 — Leonardo da Vinci Award, European Academi of Sciences (баштапкы алган кижи);\n2009 — «Кӱндӱлӱ легионныҥ Улу офицери» (Франция).\nРита Леви-Монтальчини, Сальсомаджоре Терме\nМонтальчини, Скальфаро Чампи, Руббия Чахановьев\n↑ 7,0 7,1 www.accademiadellescienze.it (итал.)\n↑ Women in the Biological Sciences\n↑ Гистолог Джузеппе Леви дезе Ританыҥ адазы, энези — Наталия Гинзбург.\n↑ World Scientists' Warning To Humanity (англ.) (недоступная ссылка). stanford.edu (18 November 1992). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2019. Архивировано јаҥар айдыҥ 6 кӱни, 1998 јыл.\n↑ The cousin ignored (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 30 кӱни, 2012. Архивировано тулаан айдыҥ 10 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Интервью с Пьерой Леви-Монтальчини\nИтальянецтердиҥ биографиялык · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Краткая еврейская · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis\nBAV: ADV10025435 · BIBSYS: 90075246 · BNE: XX1004359 · BNF: 121197974 · CiNii: DA02372174 · CONOR: 74155107 · GND: 119002396 · ICCU: CFIV057574 · ISNI: 0000 0001 1030 4487 · LCCN: n82055420 · NDL: 00470402 · NKC: xx0067228 · NLG: 80822 · NTA: 073820601 · NUKAT: n02023492 · SUDOC: 035669772 · VIAF: 85738872 · WorldCat VIAF: 85738872\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Леви-Монтальчини,_Рита&oldid=25693"\nКандык айдыҥ 22 кӱнинде чыккандар\n1909 јылда чыккандар\nЈаҥар айдыҥ 30 кӱнинде божогондор\nАлфавит аайынча билимчилер\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 03:14.


Август 2020 - Страница 4 из 12 - altaicholmon\nРосагашээлемниҥ башкараачызыла туштажу Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада ишмекчи јол-јорыкта јӱрӱп, Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министриниҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Сергей Аноприенколо тушташкан. Туштажуда олор «Экология» национальный ӱлекердиҥ «Агаштарды корыыры» деп федерал программа-зыныҥ тергееде бӱдӱп турганын, агаш ээлемди ӧскӱрериниҥ, агаштарды ӧрттӧҥ корулаарын јеткилдеериниҥ сурактарын шӱӱшкендер. Быјыл Алтай Республикага бу\nТуу-Кайаныҥ бажында — Јеҥӱниҥ ле Россияныҥ маанылары\nТекши Россияда Государстволык мааныныҥ кӱнинде Горно-Алтайскта јаҥжыкканы аайынча Туу-Кайа кырга чыгатан кӧдӱриҥи ӧтти. Шак бу кӱнде Туу-Кайаныҥ 60 метрге шыдар бийигинде Россияныҥ триколорыныҥ 60 метр маанызы-полотнозы тургузылды. Бу ок кӱнде Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына уткый вело-маргаан ӧтти. Оныҥ туружаачылары, олордыҥ тоозында «Единый Россияныҥ» турчылары ла јиитгвардеецтер база болгон, 75 километр кирези јерди ӧдӱп, кырга чыгып,\nДепутаты«Единой России»присоединились к акции «Соберем ребенка в школу»\nШкольные принадлежности будут переданы многодетным и малообеспеченным семьям Региональное отделение «Единой России» традиционно присоединяется к всероссийской благотворительной акции«Соберем ребенка в школу». Активное участие в ней принимают депутаты фракции «Единой России» в Госсобрании – Эл Курултай и партийцы местных отделений Республики Алтай. Так, после окончания сессии Госсобрания, состоявшейся 24 августа, парламентарии посетили общественную приемную партии, чтобыпринять\nИ займется тем, чтобы сделать уже существующие программы на рынке жилья доступнее для жителей регионов Несмотря на то, что проблемы доступности жилья в России постепенно решаются, существуют вопросы, которые сейчас не отрегулированы вообще, считает Председатель «Единой России» Дмитрий Медведев. Это приводит к ситуациям, когда рынок перестает отвечать запросам людей. Развитие жилищной отрасли обсуждали на совещании с\nВ Республике Алтай после вмешательства природоохранной прокуратуры золотодобывающими организациями возмещен вред, причиненный окружающей среде\nГорно-Алтайская межрайонная природоохранная прокуратура Республики Алтай проверила исполнение федерального законодательства в сфере охраны окружающей среды золотодобывающими организациями региона. Проверкой установлены факты загрязнения воды в реках Каурчак, Чулта и Кубанак взвешенными веществами в результате добычи обществами с ограниченной ответственностью «Майский», «Вера» и «Алтайгеоресурс» рассыпного золота с нарушениями природоохранных норм. При осмотре участков добычи обнаружены факты загрязнения


Јаҥы јылды – јаҥы байзыҥда - altaicholmon\nШабалин аймакта Каспа јурттыҥ улузыныҥ кажы ла экинчи кижизи ӱлгерчи, кожоҥчы эмезе артист деп айдыжат. Бу јайалта ичкен аржан-тоҥмок суузынаҥ ба айса бу јерде јаткан јонныҥ озодоҥ бери ӱзӱлбей келген јаҥжыгуларынаҥ ба, кем билер… Бистиҥ республикада ла ӧскӧ эл тергеелерде ады-чуузы чыккан кӧп улус, јуук тӱӱки ӧйди де алза, Каспадаҥ чыккан, олордыҥ тоозында бичиичи Кӱӱгей Тӧлӧсов ло оныҥ уулы поэт Айастан Чынат, поэттер Паслей Самык ла оныҥ карындажы Борис Самыков, агалу-ийиндӱ Кара ла Карабаш Маймановтор, кожоҥчылар Вениамин Тадинов ло Артур Марлужоков, кинорежиссер Михаил Кулунаков ло о. ӧ.\nЈаҥыјылдык байрамдардыҥ алдында, јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде, Каспа јуртта Культураныҥ јаҥыртылган байзыҥы ачылган. Ондо АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, АР-дыҥ культура аайынча министри Ольга Антарадонова, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Алтынсай Белекова, аймактыҥ башчызы Эрчим Сарбашев, Эл Курултайдыҥ депутады Сергей Мазалов турушкан.\n«Каспада 370-неҥ ажыра улус јуртап јат. Јурттыҥ клубыныҥ туразы 1970 јылда тудулган. Јазал иштер ӧйинде ол бӱткӱлинче јаҥыртылган ла бис бӱгӱн культураныҥ чынынча јаҥы туразын ачып јадыс, мында ок библиотека иштеер» – деп, Олег Хорохордин ачылтада айткан. Оныҥ темдектегениле, ороонныҥ президенти В.В. Путинниҥ баштаҥкайыла јӱрӱм алынган эл ӱлекер аайынча бистиҥ тергееде Культураныҥ беш байзыҥын чыныктап јазаарга акча чыгарылган. Олордыҥ бирӱзи – Каспа јурттыҥ клубы.\nКапитальный ремонт ӧйинде тураныҥ јабынтызын, полдорын, кӧзнӧктӧрин јаҥызына солып, тураны кӧдӱргендер, јылула, суула, электроотло јеткилдеер ле ӧскӧ дӧ коммуканициялар салылган. Республиканыҥ ла муниципал тӧзӧлмӧниҥ бюджеттериниҥ акчазыла Культураныҥ байзыҥына јаҥы отургыштар ла мебель алылган, сцена јазалган. Анайда ок эмдиги ӧйдиҥ кӱӱлик јазалдары берилген.\nКӧдӱриҥиде Олег Хорохордин кӧп јылдарга ак-чек иштеген, јурттыҥ јондык керектеринде јаантайын эрчимдӱ туружып, ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген Раиса Иркитовага ла Валерий Иркитовко АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самараларын табыштырган. Анайда ок Культура байзыҥына керектӱ јазалдар аларга 50 муҥ салковойдыҥ сертификадын берген.\nКаспа јайаан јайалталарыла байлык јурт ла Культураныҥ байзыҥы мында эҥ керектӱ тудум болгонын Эрчим Сарбашев уткуул сӧзинде темдектеген. Ол јурттыҥ бастыра јоныныҥ адынаҥ тергеениҥ башчызына ла ороонныҥ башкартузына, ДК-ны тударга болушкан ла јӧмӧгӧн ончо улуска, строительдерге быйанын айткан. «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ ле аймактыҥ депутаттар Совединиҥ Кӱндӱлӱ грамотазын ол «СибКапстрой» ООО-ныҥ јааны Михаил Докучаевке ле јурттыҥ ӧзӱмине јетирген таҥынаҥ јаан јӧмӧлтӧзи учун Дмитрий Туянинге табыштырган.\nБу кӱн кайралдар да, сыйлар да кӧп болгон. Культура байзыҥында иштеп, оныҥ бастыра керектеринде эрчимдӱ турушкан, јурттыҥ ветерандарыныҥ кӱреезин башкарган Светлана Мамаковага АР-дыҥ культура министерствозыныҥ Быйанду самаразын, jурттыҥ библиотекари Луиза Акуловага АР-дыҥ культура министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын Ольга Антарадонова табыштырган. Светлана Антоновнаныҥ куучындаганыла, Каспада јаан јашту улустыҥ тоозы 40 кире кижи, ол тоодо 90 јашка јеткен ле ого јуукташкан ӧрӧкӧндӧр бар, олор Арајан Юдиновна Иркитова, Базымчы Иртамаевна Самыкова, Таначы Антураковна Неметова, Прасковья Ивановна Попова, Айбычы Елдепиевна Соенгошева.\nГорно-Алтайскта јаткан каспачылар тӧрӧл јуртыныҥ байрамын јӧмӧп, сыйларын база ийген. Олорды РФ-тыҥ нерелӱ артизи Кара Майманов ло АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Сергей Мундусов табыштырган. Олор клубка 10 комус, ойын-кӧргӱзӱлер тургузарга керектӱ јарыткыштар, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јаан јуругыныҥ репродукциязын экелген. Анайда ок Сергей Мундусов јаҥжыкканы аайынча јурттыҥ библиотеказына сыйга бичиктер экелген, бу учуралда бичиктерди мундустардыҥ јайзаҥы Эдуард Бабрашев ле Сергей Михайловичтиҥ билези јууган.\nКультура байзыҥыныҥ туразы 60-чы јылдардыҥ учында тудулган, ол озо баштап Малчылардыҥ туразы болгон, оноҥ клубка берилген деп, Каспадагы јурт јеезениҥ јааны Аржана Анакова куучындаган: «Клубтыҥ ижин башкарып, башка-башка ӧйлӧрдӧ Борис Самыков, Людмила Адарова, Михаил Мундусов, Евдокия Кергилова, Ирина Иркитова, Еремей Глазин, Ольга Ваулина, Айтана Кергилова иштегендер. 1967 јылда Каспаныҥ јашӧскӱрими Михаил Мундусовко ло Евдокия Кергиловага баштадып, художественный самодеятельностьтыҥ Москвада ороон кеминде ӧткӧн јаан кӧрӱзине барып јӱрген. «Каспа – экинчи Москва» деген канатту сӧс шак ол ӧйлӧрдӧ табылып, эмдиге ундылбай айдылат. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ школдыҥ ӱренчиктери «Театр на школьной сцене» деп конкурста туружып, jакшы jедимдер кӧргӱзет, олорды башкарып белетеп турган улус баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Аксана Ойротовна ла оныҥ эш-нӧкӧри Роман Николаевич Соенгошев. Мынаҥ да ары бисте jайалталу балдар ӧзӧр деп иженип турум».\nТургуза ӧйдӧ јурттыҥ Культура байзыҥын Алтынай Тохнина башкарат. Ачылта ӧткӧн кӱн ондо тыныш та тынар бош јок болгон.\nБускалаҥду 1990-чы јылдардаҥ ала 20 јылга чыгара јурттыҥ клубыныҥ ижин башкарып ла сок јаҥыс ишчизи болуп, Ирина Иркитова иштеген. Оныҥ эске алганыла, клубты јылыдарга одын јок, кочегаркага 100 литр кире сууны колло агын суудаҥ тажыган сӱрекей кӱч ӧйлӧрди ол эш-нӧкӧри Валерий Николаевичтиҥ болужыла ӧдӱп чыккан. Ол бойыныҥ тракторыла акча-јал јогынаҥ клубка одын тартар, суу тажыыр, чурана-баян тартып, ойын-концерттеринде туружар болгон.\n«Бистиҥ јурттыҥ артисттери аймактыҥ да, республиканыҥ да јӱзӱн-јӱӱр фестиваль-байрамдарында ла кӧрӱлеринде јаантайын туружып, јеҥӱлӱ јанатан. Онойдо, Турачак аймакта ӧткӧн Эл Ойыннаҥ ӱч бӱдӱмде јеҥӱ ле Гран-при сый алып јанган эдис. Клубтыҥ керектеринде балдардаҥ ала јаан улуска јетире ончозы кӱӱнзеп туружатан. Учурал келижерде, олорго быйанымды айдып салар кӱӱним бар – деп, Ирина Борисовна куучындаган. – Бисте режиссер јаан јайалталу Роман Соенгошев деген кижи бар. Ондо аҥылу ӱредӱ јок то болзо, бистиҥ ончо театрал ойындарысты, сценарийин бичииринеҥ ала репетицияларды ӧткӱрип, учына јетире иштейтен.\nАбакандагы кӱӱлик училищени божодоло, Каспаныҥ школында кӱӱниҥ ӱредӱчизи болуп иштеген Эремей Глазин бистиҥ јаан болушчыбыс болгон. Ол сӱреен јакшы јуранатан ла биске тӱниле декорациялар белетеп, коштой ло рольдор ойноор. Очередьле уйуктап туруп, тӱнниҥ 4 саадына јетире репетициялар ӧткӱрип туратан ӧйлӧрди сананып, эмди кайкап та отурадым. Бис «Тумантык Аркыттыҥ» да бӧлӱктерин тургусканыс.\nАчык-јарык кӱӱндӱ, немени озолодоҥ кӧрӧр јаан јашту Татьяна Иркитовна Пепишева деген кижи бистиҥ Эл Ойынга баратан чегедектеристи кӧктӧжӧр, кийис базыжар, тере уужажар, алтай айылдыҥ ичи кандый болор керек деп айдып берер. Эмди 80 јажы јеткен бу ӧрӧкӧнгӧ быйанымды айдарга санангам.\nБаза јурттыҥ «Инэт» деген магазининиҥ ээзи Нелля Михайловна Иркитовага аҥылу быйаным. Ол бистиҥ канча јылдарга спонсорыс болгон, кандый ла байрамга – Јаҥы јылдыҥ, эпши улустыҥ, эр улустыҥ байрамдарына, оноҥ до ӧскӧ керектерге сыйларды ол бойы ла беретен.\nМен библиотекарь Луиза Павловна Акуловага, Светлана Антоновна Аргымаевага, Антонина Александровна Куйруковага, кӧп ӧскӧ дӧ улусты адагадый, быйанымды айдадым.\nБистиҥ Каспаныҥ байрамдарына «Амаду» ӧмӧлик улайын келип, 10 кӱннеҥ бистиҥ айылда јадып, концерттерин кӧргӱзетен…».\nБайрамдык кӱн Каспаныҥ улузы јаҥы байзыҥына јуулып, ӧткӧн ӧйлӧрди эзедип, эдетен иштерин шӱӱжип, келер ӧй керегинде амадаган.\n«Бистиҥ јуртыстыҥ ӧзӱминде Культураныҥ байзыҥын јаҥырта јазаганы – баштапкы јаан алтам. Је качан бирде Каспада кӧгӱс ойдыҥ элбек ле јаан туразы болор деп амадайдыс. Оныҥ сценазында Владимир Кончевтиҥ алтан кижидеҥ турган оркестри јайым отурып ойноор, солисттери дезе атту-чуулу артисттерис Кара Майманов ло Артур Марлужоков болор. Ады јарлу поэттерис Кӱӱгейдиҥ ле Паслейдиҥ ӱлгерлери айдылар. Бис мыны кӧрбӧзӧбис, кийнистеҥ келген ӱйе мындый тӧс јерди, сананып амадаганыс аайынча, тӱҥей ле тудуп алар. Каспа экинчи Москва болор!» – деп, Сергей Мундусов уткуулында айткан эди.\n«Бистиҥ байрамдарысты ӧткӱрерге аргачыл болужын jетирип турган таҥынаҥ аргачыларга, крестьян ээлемдердиҥ башкараачыларына: В. Р. Азановко, А. М. Иркитовко, Г. В. Телесовко, Ю. А. Иркитовко, Б. С. Мундусовко, Э. И. Иркитовко, Э. А. Самыковко, А. И. Иркитовко, И. К. Иркитовко, Л. М. Бытысовага, Э. М. Самыковага, А. В. Челтушевага jаан быйанымды айдып турум» – деп, јурт јеезениҥ јааны Аржана Анакова айткан. Ол Каспа јурттыҥ јоныныҥ адынаҥ республиканыҥ албаты-јонын кирип јаткан јаҥы 2020 јылла уткуп:\n– Эҥке-тоҥко јӱрзин,\nАрка-сыны јеҥил болзын,\nАк мал азыразын,\nКӱӱн-санаазы јарык болзын,\nАлдында јолдоры ачык болзын – деп, алкыш кӱӱнземелин айткан.


Аэропортты элбедери шӱӱжилет - altaicholmon\nАэропортты элбедери шӱӱжилет\nГорно-Алтайсктыҥ аэропорты јаҥырта јазалып, ойто иштеп баштаган 2011 јылда ол ажыра јорыктаган улустыҥ тоозы 4200 кижи болгон, быјыл бу кӧргӱзӱ 71 000 кижиге јеткен.\nАэропорттыҥ эмдиги ижи ле келер ӧзӱми керегинде пресс-конференция сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде, республиканыҥ кей каалгазы ажыра окылу темдектелип ӧткӧн 400 000-чы кижини кӧдӱриҥилӱ уткыган кийнинде, ӧтти. Эрмек-куучында «Горно-Алтайсктагы аэропорт» деген акционер биригӱниҥ директорлорыныҥ совединиҥ турчызы Никита Мельников ло аэропорттыҥ генеральный директоры Сергей Круглов турушкан.\n–Нениҥ учун бис аэропорттыҥ јеткилдежиле тузаланган 400 000-чы пассажирди аҥылап темдектегенис? Предприятиениҥ ижинде учурлу бир канча керектер бу ӧйгӧ келишкен – деп, аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов журналисттерге куучындаган.\nЈол-јорыгында аэропорттыҥ јеткилдежиле тузаланган улустыҥ тоозы – предприятиениҥ ижиниҥ тӧс кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи болуп јат. Ӧткӧн 20 јылга Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ эҥ бийик бу кӧргӱзӱзи 2015 јылда темдектелген. Ол ӧйдӧ Трансаэро ло S7 Airlines компаниялардыҥ самолетторыла республикадаҥ јылына 67,2 муҥ кижи учкан.\n–Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ јеткилдежин тузаланган улустыҥ тоозы бӱгӱн 71 муҥ кижиге јеткен ле јылдыҥ учына јетире 92 муҥнаҥ ажар. Бу сӱрекей јакшы кӧргӱзӱ, не дезе ичбойындагы кей транспортты тузаланган ороондогы орто ӧзӱм 8,5% болзо, бисте – 42,5% – деп, Сергей Круглов айткан. –Аэропортты јаҥырта јазаар иштерди бойыныҥ ӧйинде «Сибмост» акционер биригӱ ӧткӱрген ле эмдиги иштеер јерлер 2030-чы јылдарга јетире једер деп санангандар. Је аэровокзалдыҥ бир часка 200 кижини ӧткӱрер аргаларыла бӱгӱн ле эртен тура аэропорттоҥ 400 кижи аткарылган. Бого Казань јаар учкан ла оноҥ келген база 50 кижини кожолы. Бистеҥ ӧскӧ ууламјыларла јол-јорыктар кожулза, јорыкчыларды бийик кеминде јеткилдеери кӱч болор. Оныҥ учун Горно-Алтайсктагы аэропорттыҥ ээзи болгон «Система» деген АФК аэропорттыҥ иштеген јерин элбедер јӧп јараткан.\nТургуза ӧйдӧ аэропортты элбедер ӱлекерлер белетелип ле кӧрӱлип турган эмтир. Келер 2020 јылдыҥ јазында олор јӧптӧлип, 2021 јылдыҥ јайына јетире тудум иштерди тӱгезип салары темдектелет.\nАэропорттор тӧрт бӧлӱкке бӧлӱнип турганын айдар керек: 100 муҥга јетире улусты јеткилдеген, 100 муҥнаҥ 500 муҥга јетире, 500 муҥнаҥ 1 миллионго јетире ле 1 миллионноҥ ажыра улусты јеткилдегендерге. Россия Федерацияныҥ кӧп саба аэропортторы, ол тоодо бистиҥ республикадагызы, баштапкы бӧлӱкке кирип јат. Сӧс келижерде, Россия ла озодо Советский Союзка кирген ороондор (СНГ) «Аэропорт» деген биригӱ тӧзӧп, јылдыҥ сайын бой-бойлоры ортодо мӧрӧй ӧткӱрип турган эмтир. Ондо аэропорттордыҥ ижин кемјиген кӧп кӧргӱзӱлердиҥ тоозында тӧс јерде јорыкчыларга јеткер болбозы шиҥделет. Бот, јондык бу мӧрӧйдӧ бистиҥ аэропорт 2017 ле 2018 јылдарда јеҥӱчил болуп чыккан.\nКандый ла предприятиениҥ ижи јаҥныҥ јӧмӧлтӧзинеҥ, предприятиениҥ бойыныҥ амаду-кӱӱнинеҥ ле оныҥ менеджментинеҥ камаанду. Бу айалгалар бириккени ӧзӱмге јол ачат. АР-дыҥ мынаҥ озо иштеген башкараачызы Александр Бердников республиканыҥ аэропортыныҥ ижин орныктырары ла бого федерал акча чыгарары аайынча јаан иш ӧткӱрген. Бу ишти республиканыҥ башчызына јуукта тудулган Олег Хорохордин улалтып апарганы пресс-конференцияда темдектелген. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле Горно-Алтайсктыҥ аэропортына «Победа» деген авиакомпания келген. Самолетты толтырар улус болбос деген алаҥзулар темей болгоны јарталган, сыгын айдыҥ учына јетире иштеерге келген бу компанияныҥ Москва јаар самолетторы эмдиге јетире толо улусту учат. «Победа» учуштарын келер ӱлӱрген айга улалткан.\nБӱгӱн Горно-Алтайсктыҥ аэропорты республиканыҥ 70 муҥ эл-јонду тӧс калазын јеткилдеген аэропорт кеминеҥ чыгары, Горно-Алтайскла гран-кыйузы бириккен Майма ла Кызыл-Ӧзӧк јурттарды бир администрациялык тӧс јерге бириктирери учун турганы пресс-конференцияда база айдылган. Темдек эдип, Сочи калада јаткан эл-јонныҥ тоозы Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ ла ӧскӧ дӧ миллиондор јонду калалардаҥ чик јок ас. Је бу јерде амыраарга келген улус сӱрекей кӧп болгоны учун мында ороондор ортодогы аэропорт иштеп јат.\nМындый арга бисте база бар деп, пресс-конференцияда Сергей Круглов темдектеген. Горно-Алтайсктыҥ аэропортын ороондор ортодогы аэропорт эдип тӧзӧӧр сурак тургуза ӧйдӧ шӱӱжӱде. Је бу ишти тӧзӧӧргӧ пограничный, таможенный, фитосанитарный ла оноҥ до ӧскӧ шиҥжӱ-тозуулдарды тӧзӧӧргӧ, ондо иштеер улусты јеткилдеерге федерал бюджеттеҥ билдирлӱ акча чыгарар керек.\nПресс-конференцияда айдылганыла, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткендик кереестерин кӧрӧргӧ кӱӱнзеген гран ары јаныныҥ јорыкчылары билдирлӱ кӧптӧгӧн. Одоштой јаткан Казахстан Республикала бисти тӧрӧӧндик, культуралык, аргачылык колбулар бириктирет. Казахстаннаҥ республикага једерге эки конок јорык эдер керек, кей транспортло – 1-2 саат. Сибирьдиҥ «Алтайская монета» деген ойноор зоназы республиканыҥ јеринде эмес те болзо, Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ 23 км јерде турганы, кыдаттардыҥ тоозыла миллионноҥ ажыра долларовый миллионерлери Россияда акчазын артырарга кӱӱнзегени эрмек-куучында база айдылган.\nОныҥ учун Горно-Алтайсктыҥ аэропортын ороондор ортодо иштеер аэропорт эдип тӧзӧӧри бӱдӱрип чыккадый иш. Оны РФ-тыҥ экономика аайынча министри, республикада болуп, јӧмӧгӧни пресс-конференцияда айдылган.\nСӧс келижерде, гран ары јанынаҥ самолетторы Горно-Алтайсктыҥ аэропортында коноры башталып калган. Темдектезе, бу јуукта США-даҥ Австралия јаар учкан таҥынаҥ улустыҥ самоледы бистиҥ јерде токтоп ло амырап, јорыгын улалткан. Анайда ок Новая Зеландиядаҥ Јер-телекейди эбирген јорыкчылар Горно-Алтайсктыҥ аэропортына конорго кӱӱнзеген. «Јер-телекейди эбире учкан јорыкчыларга Россияныҥ эл тергеезин кыйып ӧдӧр арга јок» – деп, бу јорыктар керегинде айдып, Сергей Круглов ајарган.\nПресс-конференцияда республиканыҥ ичинде кейле јорыктаар транспорттыҥ ӧзӱми керегинде куучын база ӧткӧн. Онойдо, тургуза ӧйдӧ Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар кейле учуп једер аргалар шиҥделип ле ченелип јат. Кош-Агашта кичинек самолеттор конор јер ченелген, анайда ок коммерциялык эки учуш ӧткӧн. Кӧксуу-Оозыныҥ аэропортыныҥ ишке белени бу јуукта база шиҥжӱ ӧткӧн.\nАлтай Республикада туризм ӧзӱм алынганыла колбой јорыкчылар удабастаҥ Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ аймактарда иштеген турбазаларга кейле кыска ӧйгӧ једер, республиканыҥ бир аймагынаҥ экинчизине јетире учар аргалар тӧзӧлӧр деп, аэропорттыҥ директоры куучындаган. Тергееде кышкы туризм ӧзӱм алынза, республикага келип турган јорыкчылардыҥ тоозы там кӧптӧӧр. Аэропорт бу улусты кандый ла јерге једип барар удурумга тузаланар кӧлӱктерле јеткилдеерин база шӱӱйт.\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ акционерлериниҥ чыгартулу кижизи Никита Мельников пресс-конференцияда Алтай Республика ороонныҥ ӧскӧ тергеелериле колбулу болорына аҥылу ајару эдилип турганын айткан. «Республика бӱгӱн туристтер келген кӧргӱзӱ аайынча ороондо 3-чи јерге чыккан. ЮНЕСКО-ныҥ кереестери бар ороондор бастыра телекейде јорыкчыларга анчада ла јилбилӱ. Алтай Республиканыҥ јериниҥ кезиги бу тооломго кирип јат. Республикага темдектелген ӧйдӧ келип барары ла ойто учары былтыр буудактарлу болгон, эмди айалга кубулган. Тергее јорыктаарга эптӱ болзын деп, бис аргалу ончо ишти бӱдӱрерис» – деп, ол айткан.\nГорно-Алтайсктаҥ самолетло учар баалар, одоштой тергеелерге кӧрӧ, чик јок баалу болгоны керегинде сурактар пресс-конференцияда база кӧдӱрилген.\nСергей Кругловтыҥ јартаганыла, самолетло учканы учун баалар – «кайкалаган» кӧргӱзӱ, ол башка-башка ӧйдӧ јабыс та, бийик те болор аргалу. Темдектезе, республикага «Победа» деген авиакомпания келгениле колбой Москва јаар учкан билеттиҥ баазы 10 до, 6 да, керек дезе 1 де муҥ болгон учуралдар бар. S7 Airlines деген компанияныҥ баалары база кубулып јат. Барнаулдаҥ Москва јаар учкан баалар Горно-Алтайсктаҥ учканынаҥ база јаантайын јеҥил болбой јат. Оныҥ учун, айткан ла билетти албай, ӧскӧ компаниялардыҥ угускан бааларын кӧрӱп, сакып кӧргӧдий. Је билеттер тургуза ӧйдӧ болгонынаҥ баалана да берердеҥ айабас, канай келижер…\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ эмдиги ле келер ӧзӱми бистиҥ тергееге јорыктап ла амырап келген улустаҥ кӧнӱ камаанду болгонын ӧткӧн пресс-конференциядагы куучын-эрмектеҥ оҥдодыс. Је мениҥ акту санаамла, «јерлик» туризмди бистиҥ тергееде кирелендирер керек. Оноҥ башка ар-бӱткени ӱрелбеген, оны корыган албатызы чайкалбаган тергеебис кыска ӧйгӧ тепселип-тонолып калган јер болуп калардаҥ айабас. Озодо алтайлар мал јӱрген одорын да, орныгарын кичееп, кӧчӱп јӱрген. Республикабыстыҥ тайанып ӧзӧтӧн тӧс аргазы туризм деп јарлап, оныҥ ӧзӱмин кичееп тура, ар-бӱткенди корыыр сурактарды теҥ-тай тургузар керек.


Jарангыштарыс — јааналарыстыҥ энчизи - altaicholmon\nJарангыштарыс — јааналарыстыҥ энчизи\nОогошто кӧп кыстардыҥ баштапкы јарангыштары чейне чечектиҥ ӱренинеҥ учукка тизип, бойы эткен јинјилер болгон. Чейне чечек бойы да кандый јараш! Узун, јаан, кӧскӧ илинер кыскылтым јалбырагаштарлу, ортозында јылдыстый сап-сары кӧстӱ — чын ла арканыҥ чечектериниҥ кааны. Оныҥ да учун алтай улус кыстарын бу чечектиҥ адыла адап турган эмей — эҥ ле эҥ болзын деп.\nЭмдиги ӧйдӧ ӱй улуска јараш болорго не јок деп айдар: јӱзӱн-башка ӧҥдӱ, стильдӱ кийим, кандый ла косметика, cӱркӱш-кремдер, керек дезе, кижиниҥ чырайын чек солып салгадый косметикалык эп-аргалар.\nОлордыҥ ортодо кижиниҥ кажы ла кӱнге, айалгага келиштире талдап алган сӱр-кеберин тӱрген ле јеҥил јаркындадып ийерге эҥ кӧп тузаланган эп-арга — ол оок јарангыштар болбой. Сыргалар, јӱстӱктер, јинјилер, эрекендер, браслеттер, брошкалар ла о. ӧ. — мыны ончозын сӱӱбей турган эпши јердиҥ ӱстинде јок болбой. Магазиндерде витриналарда кандыйы јок деер!? Олорды јӱк ле кӧрӱп алзаҥ да, кӱӱниҥ кӧдӱриле бергендий…\nБӱгӱнги бистиҥ куучыныс ӱркене-јинјинеҥ јӱзӱн-башка јарангыштар эдип турган, республика ичинде ады-јолы јарлу боло берген майман сӧӧктӱ јайалталу келин Чейнеш Саданчикова (јайаандык ады Чейнеш-Ӱркене, URKENE) керегинде. Оныҥ бойыныҥ колыла эткен кулондоры, сыргалары, эрекендери магазиндерде садылып турган алтын-мӧҥӱндеринеҥ чыҥдыйыла артпас, јаражыла олордоҥ до тыҥ деп, кӧп улус менле јӧпсинер болбой.\n— Бисерге јилбиркежиҥ качан, недеҥ башталган, айса болзо, билеҥде база мындый ус улус бар болор бо, куучындап берзеҥ, Чейнеш?\n— Мен јаштаҥ ла ала албатылардыҥ бойыныҥ (этнический/этникалык) кӱӱзиле, кийимиле, чӱмдӱ эдимдериле, јарангыштарыла јилбиркегем. Анчада ла Индияныҥ, Африканыҥ, Азияныҥ ороондорыныҥ улузыныҥ ла уичоли деген индей калыктыҥ культуразыла јилбиркежим тыҥ болгон. Анайып, Индияны, Китайды, Тайландты бойымныҥ кӧзимле де кӧрдим. Индияда јорыктап, кӱнбадышта Далай Ламаныҥ Дхарамсала деген резиденциязында болуп, тӧбӧттӧрлӧ танышкам. Олордыҥ тыш бӱдӱми, кийген кийими, культуразы бистийине тӱҥей, тӧп, токыналу улус деп билдирди. Индиецтерле тӱҥейис ас та болзо, олордыҥ јӱзӱн-јӱӱр јарангыштары, јӱзӱн-башка ӧҥдӱ кептери меге база јилбилӱ болды.\nJердиҥ ӱстинде кандый ла албатылар бар, кажызы ла аҥылу, кажызы ла баалу… Бис те бойыстыҥ культурабысты ундыбай, таштабай, кӧдӱрип апарып јадырыс. Алтай кеп-кийимис калганчы ӧйдӧ орныктырылып јат дезем, тӧгӱн болбос болбой. Коо сынду јиит кыстар алтай бӧрӱгин кийген барып јатса, кӧрӧргӧ кандый јараш, оморкодулу. Jаҥыс ол сӱр-кеберге келиштире су-алтай јарангыштар јетпей турган деп меге билдиретен. Мыны шӱӱп-кӧрӱп, кажы бир эп-аргала бойымга ондый јарангыш эдип кӧрӧр деп сананып јӱретем.\nБаштапкы баламды чыдадып турган амыралтада отурала, тӱӱнип, шиденип, макрамеле, бисерле узангам. Эҥ ле тыҥ кӱӱнимге бисер кирген, јарангыштар эдер амадумга да ол ончо материалдардаҥ јакшы келишкедий болгон, мениҥ санаамла. Араайынаҥ, баштапкы айландырып ӧргӧн эрекендер (жгут), браслеттер колдоҥ чыгып баштаган. Олор ончозы јуук улузымга сыйлалган.\n— Эҥ јаражын, эҥ сӱӱгенин бойыҥа артыргызып салган болбойыҥ?\n— Jок, мен ӧдӱги јок ӧдӱкчи (каткырат). Сӱӱгени бар деп айдалбазым, је меге јуугы бар. Экинчи баламды карындап тура, ого кабай кожоҥдор кожоҥдоп, кыс улустыҥ јӱрӱмин, эне кижиниҥ учурын билип, баланыҥ ла энезиниҥ курчузын, энези балазыныҥ коручызы деп сананып, алтай улуста энениҥ ле баланыҥ коручызы Умай-Эне мени ле балдарымды корып турганын сезип јӱретем. Бу ончо кӧргӧним санаамда эбелип, сескеним кӧзимге кӧрӱнип, чаазында јуралып, «Умай-Эне» деген коручыл-јарангыш эдилген.\nБаштапкы «Умай-Эне» деген кулондор оогош бӱдӱмдӱ болгон. Jе олорды да Интернетте бӱктеримге саларымда, кӧп улус јараткан, бийик баалаган сӧстӧрин бичиген. Эмди «Умай-Энени» бажынаҥ ала сананган некелтелерле јаан, узун, оноҥ до јараш эдип салдым. Башка да укту таныштарымныҥ сураганыла оны бурят, славян, казах кептӱ эдип јазайдым. Иштерим эмди орооныстыҥ Москва, Сахалин, Санкт-Петербург, Томск, Новосибирск калаларында, Францияда, Германияда, Монголияда, Турцияда јорыктайт.\n— Jараш кӧргӧниле, бийик баалаганыла коштой кезик улус сениҥ авторский иштериҥге тӱҥейлежип, олорды чике кӧчӱрип (ӧткӧнижип те деп айтсам, чын болор) бойлорына да, садуга да эдимдер эдет. Бу айалгала колбой нени айдарыҥ?\n— Jе ондый учуралдар болбос аргазы јок болбой. Эҥ ле озо — ол улуска сӱрекей јараганыныҥ темдеги деп сананадым. Мен кажы ла ижимди аҥылу баалайдым. Иштеримде чыҥдыйы бийик чешский, японский бисерди, стеклярусты, хрусталь јинјини тузаланадым. Кажы ла «Умай-Энени» эҥ оок ӱлӱзине јетире јурап аладым: чегедектӱ болор бо, кӧгӱспектӱ бе, эки тулуҥду ба айса бир бе, тулуҥыныҥ учында тана ба айса јыламаш па… Оны чӱмдеп, јурап, јазап турзам, кӱӱним кӧдӱриҥилӱ, санааларым бийик болот. Ээзи болор кижиге јакшыны кӱӱнзеп, бисердиҥ кажы ла ӧҥин, јуруктыҥ учурын ого келиштирип, кийнинде јарангыш- эдим ээзине коручыл болзын деп албаданадым. Оныҥ учун, јажырбай айдайын, чала-была, чалаҥ эдип салган копияларды кӧрзӧм, ижим карам болот.\n— Чын айттыҥ, Чейнеш, улуска иштериҥ сӱрекей јараган. Мен де сенеҥ ӱренер эдим. Бисер ӧрӱшле јилбиркеген улусты ӱредер кӱӱн бар ба сенде?\n— Бисерге ӱредерге кӱч, материал сӱрекей оок. Кезикте эдимниҥ јаан ӱлӱзин эдийеле, јазап кӧрзӧҥ, башка ӧҥдӱзи кирип калган турар. Ол тушта ӱзе чечип, јаҥыдаҥ баштаарга келижет. Чыдамкай ла кижи чыдажар, тыҥ ла кӱӱндӱ кижи ӱренип алар. Тургуза ӧйдӧ амадап ӱредер санаа јок. Jе келер ӧйдӧ не болорын кем билер. Чындап та, тергеебисте ӧткӱрилген кӧрӱлерде туружып турала, тоолу катап мастер-класс бергем.\n— Эл музейде «Утонченный бисер» деп адалган номинацияда турушкан иштериҥди кӧргӧм. База кандый керек-јарактарда, кӧрӱлерде туружып келдиҥ, эске алып ийзеҥ?\n— 2016 јылда «Толкун» јондык биригӱ јиит дизайнерлердиҥ ортозында Интернет ажыра ӧткӱрген «Бойыҥныҥ тазылдарыҥды билип јӱр!» деп адалган кӧрӱ-маргаанда туруштым. Ондо иштерим «Утонченный бисер» деген номинацияга кирип, Эл музейде кӧргӱзилген.\n2017 јылдыҥ јайында Экологияныҥ јылына учурлай Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ сыйына кӧрӱ-маргаанда туружып, «Лучшее сувенирное изделие» деген номинацияда баштапкы јерге чыктым.\nОл ло јылдыҥ кӱӱк айында «Музейдеги тӱнде» бойымныҥ эдимдеримниҥ баштапкы дефиле-кӧрӱзин ӧткӱрдим. Кулондордыҥ ла сыргалардыҥ «Умай-Эне» деп јуунтызы ол тушта «Талай Эне» деп адалган. Нениҥ учун дезе, мениҥ јайаандык јолым эне болгонымла ачылган. Эне болгоным — меге јаҥы јӱрӱм, сӱӱжиле, карузыла, килемјизиле толгон талай.\n— Талай — учы јок. Сенде эмди де кӧп јаҥы јайаандык шӱӱлтелер, амадулар бар болбой, ӱлежериҥ бе бисле?\n— Санаалар бар эмей база: јаҥы материалдарды тузаланар, иштиҥ јаҥы эп-аргаларын, аайын табар, башка эдимдер эдер… Jаҥы иштер, јаркынду керектер эмди де кӧп деп иженедим. Jе ол ончозы бойыныҥ ӧйинде келер.\n— Ӧй деериҥде, декретный амыралтада да болзоҥ, бала-баркага, айыл-турага ӧй керек ле… Ого ӱзеери улустыҥ јакыганыла иштензеҥ, база ӧй керек. Айылда улузыҥ, эш-нӧкӧриҥ сениҥ бу узаныжыҥга канай кӧрӧт, болужат па?\n— Jайаандык адымды сананыжып тапкан кижи — эш-нӧкӧрим. Ол мениҥ баштапкы кӧрӧӧчим, болушчым. Бис экӱ алтай культурабыс учун «оорып» јӱрген улус, оныҥ учун јаҥы нени де баштазам, ӱзе иштерим алтай этникалык ууламјылу болор.\n— Куучыныстыҥ учында сениҥ эдимдериҥди баалаган, сен чилеп узанар санаалу улуска, кычыраачыларыска нени айдар кӱӱниҥ бар?\n— Кажы ла кижи јӱрӱмге аҥылу јайалталу келген, оныҥ ачылар бойыныҥ ӧйи бар деп бӱдедим. Бу узаныжымла кожо мен јаҥы телекейге киргемдий, јӱрӱмге кӧрӱмим элбеген, албатымныҥ, тӧрӧлимниҥ тӱӱкизине јилбӱӱм тыҥыган. «Озологоны — от алар, кыймыктанганы — кыр ажар!».\n— Jилбилӱ каруулар учун быйан, Чейнеш.


Туулу Алтайдаҥ волонтерлор иштеер - altaicholmon\nРоссия бойыныҥ тӱӱкизинде мынаҥ озо Студенттердиҥ телекейлик кемдӱ универсиадазын качан да ӧткӱрбеген. Быјыл дезе Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзине — Красноярскка андый арга келижип јат. Тоозыла 29-чы Универсиада Красноярскта тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧр. Ого ӧскӧ ороондордоҥ кӧп делегациялар келери темдектелет. Телекейлик кемдӱ маргаандарды ӧткӱреринде волонтерлор база туружар. Туулу Алтайдаҥ ого беш кижи талдалган.\nКочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозында Студенттердиҥ Красноярскта ӧдӧтӧн телекейлик универсиадазында иштейтен волонтерлордыҥ турушканыла пресс-конференция ӧткӧн. Ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко јонјӱрӱмдик учурлу керектерде бойлорыныҥ кӱӱниле туружып турган волонтерлорды уткып, олор кандый кыймыгуда туружып ла кандый учурлу иш бӱдӱрип турганы керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, универсиадада беш муҥнаҥ ас эмес волонтерлор иштеер. Маргаандарда бойлорыныҥ кӱӱниле иштеерге кӱӱнзеген јииттерге тӧзӧмӧл комитеттиҥ сайтында аҥылу анкета јарлалган. Кандидаттардыҥ регистрациязы бу сайтта 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ он сегизинчи кӱнине јетире ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ анкетага карууларды 50 кижи берген. Регистрацияны дезе толо кеминде јӱк ле 15 јиит кижи ӧткӧн. Тӧзӧмӧл комитеттиҥ ишчилери олордыҥ бастыразын онлайн-куучынга кычырып, 15 кандидаттыҥ ортозынаҥ Универсиадага адакыда беш кижини талдап алгандар.\nСтуденттердиҥ телекейлик универсиадазында туружар ырыс Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ студенттери Серафима Бутенкого ло Эльнура Салмановага, ЦСКА-ныҥ Самарадагы филиалыныҥ спортчызы, сууда эжинер бӱдӱмдер аайынча Россияныҥ спортыныҥ узы Дмитрий Лошкаревко (бу јиит уул тургуза ӧйдӧ черӱде службазын Горно-Алтайскта ӧдӧт), ӱредӱлӱ-консультационный тӧс јердиҥ специализи Анастасия Ялбачевага ла ӧскӧ тилдердеҥ кӧчӱреечи Айгерим Осатаевага келишкен. Министр Алексей Бондаренко пресс-конференцияда јиит волонтерлорго сӧс берерде, олордыҥ кажызы ла кыскарта мынайда куучындагандар:\nСерафима Бутенко: «Јарлалган анкетага карууларды берип, угузу бичигимди аткарып, каруузын энчикпей сакыгам. Талдаштарда јеҥгеҥ деген сӱӱнчилӱ табыш Јаҥы јылдыҥ алдында келген. Мен Универсиадада «Енисей» стадиондо мячту хоккейле болотон маргаандарда иштеерим. Ажындыра билеримле, анда уулдар ла кыстар ортодо командалар ойноор. Олорло туштажуларды энчикпей сакып турум».\nДмитрий Лошкарев: «Мен Красноярскта ӧдӧтӧн Кышкы универсиада керегинде баштапкы ла катап 2017 јылда Казахстанда болгон Универсиадада волонтер болуп турала уккам. Ол тушта Алма-Атыда «Универсиада-2019» деп адалган кийис айыл тудулган. Бир кӱн мен ого кирип јӱргем. Анда иштеп турган волонтерлорло танышкам. Анда иштеген ачык-јарык кӱӱндӱ јииттер меге јараган. Удабас Красноярскта ӧдӧтӧн Универсиадага конкурс јарлалар, арга-чыдалыҥды ченеп кӧр дешкен. Јайгыда тӧзӧмӧл комитетке угузу бичик аткаргам. Конкурсты јеҥӱлӱ ӧдӧримде, мени кӧрӧӧчилердиҥ трибуназында иштеер эдип кӧстӧгӧндӧр. Оныҥ кийнинде ӱредӱ ӧткӧм. Профсменада бисти кӧрӧӧчилерле канайда иштеерине, олордыҥ кӱӱн-санаазын канайып кӧдӱрерине ӱредип таскаткандар. Је быјыл кышкыда маргаандардыҥ тӧзӧӧчилери мени ӧскӧ стадионго кӧчӱрер шӱӱлте эткендер. Меге јӧпсинерге келишкен. Красноярскта бойымды туу-чананыҥ бӱдӱмдериниҥ бирӱзинде ченеп кӧрӧргӧ турум. Универсиадада волонтер болуп, «Сопка» деп кластерде фристайлда иштеерим».\nЭльнура Салманова: «Мен тургуза ӧйдӧ эки јерде ӱренип турум. ГАГУ-ныҥ физкультура аайынча факультединиҥ туризм аайынча бӧлӱгинде заочно, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический техникумда дезе очный бӧлӱкте ӱренедим. Красноярскта Универсиадада волонтер болуп туружатан ченемелим мениҥ туризм аайынча курсовой реферадыма јаан јӧмӧлтӧлӱ болор деп сананып турум. Студенттердиҥ маргаандарыныҥ тӧзӧмӧл комитедине угузу бичигимди туку јайгыда аткарган болгом. Ырызым тарткан болбой. Универсиадада Серафимала кожо «Енисей» деп стадиондо кожо иштеерис».\nАйгерим Осатаева: «Мен бойыныҥ ӧйинде Томсктогы госуниверситетти ӱренип божотком. Менде кыдат ла английский тилдердеҥ кӧчӱрер јаан ченемел бар. 2014 јылда Сочиде ӧткӧн Олимпий ойындарда волонтер болуп иштеерге сӱрекей тыҥ кӱӱнзегем. Је конкурсты ӧдӱп болбогом. Телекейлик кемдӱ кандый бир маргаандарда, симпозиумдарда ол эмезе туштажуларда волонтер болуп туружар кӱӱним ӧчпӧгӧн. Красноярскта болотон Универсиадага угузу бичигимди озо баштап спорт аайынча волонтерго бичиген болгом. Онлайн ажыра ӧткӧн эрмек-куучында английский тилле текстти јакшы табыштыргам. Красноярскта ӧскӧ ороондордоҥ келген делегацияларды уткыырында туружып, кӧчӱреечи болорым. Анайда ок спортчылар јадатан деремнеде иштеерим».\nАлтай Республикадаҥ Студенттердиҥ телекейлик универсиадазында иштейтен волонтерлор Красноярск јаар кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде атангандар. Олор анда алты кӱнниҥ туркунына ӱредӱ ӧдӧр. Тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде дезе спорттыҥ јаан байрамын ӧткӱреринде туружар. Олордыҥ ӱредӱзин ле јадар јерин Универсиаданыҥ генеральный спонсор-јӧмӧӧчизи «Норникель» компания јеткилдеер. Волонтерлордыҥ ары-бери јӱрген акчазын Алтай Республиканыҥ башкарузы тӧлӧп јат.


Паспаулдыҥ курч сурактары шӱӱжилди - altaicholmon\nJуунда Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, Чой аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ молјуларын бӱдӱреечи Евгений Решетов, Чой аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Игорь Русских, Паспаулдагы јурт јеезениҥ јааны Василий Метлев турштылар.\nJамылулардаҥ анайда ок Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Алексей Санаров болгон.\nКамыстыҥ јуунында јербойыныҥ улузына одын белетеери, туралар тударына керектӱ агаштарды кайдаҥ алары керегинде ле ӧскӧ дӧ курч сурактар шӱӱжилди.


Пассажирлер бир эмеш астаган - altaicholmon\nОныҥ учун предприятиениҥ башкартузы Алтай Республиканыҥ Башкарузыла кожо јаҥы рейстер ачарына јаан ајару эдет.\n2017 јылыдҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала S7 Airlines деген компания Сургут јаар, бу ла айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала Горно-Алтайск, Нижневартовск, Ноябрск јаар, кандык айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала Новый Уренгой јаар рейс башталган\nБу рейстердиҥ кезигинде Embraer 170-LR таҥмалу «темир куштар»тузаланылат. Ол бир ле уунда 76 пассажирди јетирер аргалу. S7 Airlines авиакомпания Сибирьде мындый самолетторды тузаланып баштаган баштапкы организация болуп јат.\nГорно-Алтайсктыҥ «кейдеги каалгалары» ажыра канча кижи јорыктаганы јылдыҥ учында јарталар, бӱгӱнги тоолордоҥ кӧргӧндӧ, олордыҥ тоозы бир эмеш кӧптӧӧри сезилет.


Энениҥ эркезин сыйлаган... - altaicholmon\nБ. Б. Саданова 1947 јылда Экинур јуртта чыккан, ӧскӧн. Адазы Баштык Саданов Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, эди-канын ӧштӱниҥ темир окторы шыркалаган, энези Токна Саданова тылдыҥ ишчизи болгон. ӧрӧкӧндӧр, курорт-санаторий де барбай, бир јакшы эмденерин де билбей, кӧп балдар азырап, отурыш јогынаҥ, тӱни-тӱжи колхозтыҥ ижинде турушкан.\nJаан кызы Байрыштыҥ школдо анчада ла чокым билим предметтерле сӱреен јакшы ӱренип турганын ада-энези, ӱредӱчилери ајаруга алып, областьтыҥ Горно-Алтайсктагы национальный школына аткарган. Национальный школдо эмди јарлу, јайалталу јерлештерис Бронтой Янгович Бедюровло, Власта Куйрушевна Тысовала, Ногон Нӧкӧрович Шумаровло, ӧскӧлӧриле де кожо ӱренген. Ӱредӱге јайалталу кысты школдыҥ ӱредӱчилери Москвада ӱредӱге барзын деп јӧптӧгӧн. Jе јаштары јаандап јӱрген ада-энезиниҥ аргаларын, айылдагы ылгый јаш сыйындарын сананып, ырада барбаган. Ол јурт ээлемниҥ Барнаулдагы институдына ӱредӱге кирген.\nБу институтта 3-чи курста ӱренип турарда, кӱчӱрген айда јер тоҥуп, сооктор башталарда, энези уур оорудаҥ јада калган. Койдо јаткан адазыныҥ колында ӧскӱс кыстар арткан. Сыйны Ира Кан-Оозыныҥ, Нина Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школдорында ӱренгендер. Беш ле јашту Катя сыйны адазыла кожо турлуда. Бу ла јылда Иван аказыныҥ бир јашту ла ӱч јашту эки балазы база ӧскӱс арткандар. Бир јашту кызычак карган адазы Баштык Арбаковичте арткан. Уулчакты энезиниҥ энези Садановтордыҥ угында уул балдар токтобойтон деп, бойына алып, Моты-Оозына апарган. Байрышка ӱредӱзин артырып, оогошторын адазына чыдадыжарга келишкен.\nЭнезиниҥ ордына арткан эјези Байрыш сыйныларына ӱредӱ берерге, адазыла кожо иштеген. Адазы экинчи кижи аларда, ол Кан-Оозында садуда иштеген, улайын ла оогошторына болушкан. Сыйны Ираида Горно-Алтайскта зооветтехникумды ӱренип божоткон. Нина сыйны Горно-Алтайскта пединституттыҥ физмат факультедин божодоло, математиканыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Эҥ кичинек сыйны Катя Новосибирсктеги госуниверситетти божодоло, Бийскте јабык јуучыл заводто иштеп баштаган. Эмди јаан фирмада иштейт. Байрыш эјези сыйындарыла, олордыҥ једимдериле јаантайын оморкоп, сӱӱнип јӱретен эди.\nАказы Иван Баштыкович Саданов Ленинградта черӱде турган. Командирлер оныҥ јуранар јайалтазын баалап, бу калада јуранарыныҥ институдына кирзин дешкен. Ол ӱредӱге кирип алала, ойто барар акча јок болордо, барбаган. Соҥында Москвада Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган јуранарыныҥ институдын заочно божоткон. Аймактыҥ колхозторында јурукчы болуп, озочылдардыҥ портреттерин јураган, кӧрӱлерде де турушкан.\nБайрыш Баштыковна Экинурда колхозто кладовщик болуп узак јылдарга иштеген. Николай Степанович Чендыевле биле тӧзӧп, балдар, мал-аш азыраган, јаҥы јурт туткандар. Олор билезиле Туйук-Кобыда койго чыккан. Совет ӧйдӧ колхозтыҥ ижине некелте сӱреен кату болгон эмей. Соцмӧрӧйдӧ тургузылган јылдык ла бешјылдык пландарды бӱдӱрери кой-малда улустыҥ эҥ јаан молјузы болгон. Иштеҥкей улустыҥ, Байрыш Баштыковнаныҥ ла Николай Степановичтиҥ, ады-јолы јаантайын озочылдардыҥ тоозында адалып туратан. Олор јакшы ижи учун Кӱндӱлӱ грамоталарла, дипломдорло кӧп лӧ кайралдаткан. Бу улус кожо чыккандарыныҥ, олордыҥ бала-баркаларыныҥ той-јыргалдарына, ӧскӧ дӧ керектерине улайын ла јӧмӧжип, болужып јӱретен.\nБайрыш Баштыковнаныҥ эш-нӧкӧри ле јаан уулы ээчий-теечий јада каларда, ол бойыныҥ ачу-коронын кемге де кӧргӱспей, ол ло кокырлу бойы јӱретен. Најылашкан улузыла колбуны ол бойы качан да ӱспейтен. Власта Тысовала кожо улайын колбу тудуп, телефонло до, јолыкканда да, узактаҥ куучындажып, бой-бойына сӱӱнижип јӱрген. Jуртта да кирип-чыгып, куучындажып јӱрген ӱӱрелерине акту кӱӱнинеҥ кӱчи јеткенче болужып туратан.\nЭки балазы албаты ортодо эҥке-тоҥко јуртайт. Кызы Кару билезиле Барнаулда јадат. Байрыш Баштыковна Барнаулдаҥ келерде јолуккам. Ол мынайда сӱӱнип ле оморкоп куучындаган эди: «Кызым Кару магазиндедип, толтыра сыйлар алып берген. Сумкаларымды автобустаҥ автобуска јӱк арайдаҥ салып экелдим». Бийскте ле Горно-Алтайскта сыйындарына каа-јаа барып келгенде, канатталып калгандый јӱретен. Уулы Эзендей Экинур јуртында айыл-јуртту, ӱч балалу јадып јат. Кожо јуртаган ӱйи Оля Шыргайты јурттаҥ, сӱреен иштеҥкей келин. Jиит те болзо, ол уйларыныҥ сӱдинеҥ аарчы, курут, быштак эдет. Калашты канайып ла быжырар.\nJурттыҥ библиотеказында узак јылдарга иштеген Галина Кылбышевна Тышкышева Байрыш Баштыковнаны јурттыҥ эҥ кӧп бичиктер кычырган кычыраачызы болгон деп темдектейт. Кажы ла катап турлузынаҥ тӱшкенде, јаҥы бичиктерди кӧрӧр, анчада ла билим учурлу бичиктерди талдап алатан. Бичиктерди тӱрген кычырар, не керегинде бичилгенин база јакшы куучындап билерин, кӧпти оҥдоп-аайлап јӱргенин јерлештер эске алынат. Школдыҥ да библиотеказына келип, баркаларыныҥ программала айылда кычырар бичиктериле јилбиркеп туратан. Ак чечектӱ алтайында башка јӱрӱм бар болзо, су-кадык, амыр ла ырысту јӱргей…\nветерандардыҥ совединиҥ јааны


Нени эдетенин билип аларга… - altaicholmon\nНени эдетенин билип аларга…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Шабалин аймакта болгон. Оны АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааны Эрчим Сарбашев ле ӧскӧ дӧ јамылулар ӱйдешкен.\nОл анда кӧп тоолу социальный ла оноҥ до ӧскӧ объекттерди кӧргӧн. Јол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Камлак јурттагы школдыҥ тудулып јаткан јаҥы туразыныҥ јанында болгон. Олег Хорохордин строительдерле туштажып, тудум иштер канайда ӧдӱп турганын кӧргӧн. Бӱгӱнги кӱнде бу объекттиҥ темир карказы тургузылган, монолитный фундаменти салынган, јанында маала ажын салатан тудум јазалган. Школдыҥ јаҥы туразы ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында тудулып башталган. Јамылулардыҥ айтканыла, подрядный организация тудум иштерди темдектелген график аайынча апарып јат. Олег Хорохордин тудум иштердиҥ технологиязын буспай, объектти темдектелген ӧйдӧ табыштырзын деп айткан. 80 бала ӱренетен бу школ 2019 јылдыҥ јаҥар айында тузаланарына табыштырылар.\nЭкинчи туштажу бу ок јуртта сырлар белетеер цехтиҥ – «Темир-Ат» ООО-ныҥ башкартузыла ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи бу предприятиениҥ ижиле јууктада танышканы – канча кире ле кандый бӱдӱм сырлар белетеп турганыла. О. Хорохордин бу предприятиеде оноҥ до ары ӧзӧтӧн аргалар барын темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ «Темир-Ат» ООО кӱнине бир тоннадаҥ кӧп сыр ла сливочный сарју белетеп турган эмтир. Предприятиениҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, иштеп алып турган продукцияныҥ кемин база да бийиктедерге јараар, је сӱт једишпейт. Олор бойлорыныҥ алдына кӱнине ӱч тонна продукция белетеер деген амаду тургузат. Олег Хорохордин республикан башкару јуртээлемдик предприятиелерге јӧмӧлтӧ јетирерин темдектеген. Анда ла ок јербойыныҥ товарэдеечилериниҥ продукцияларыныҥ кӧрӱзи ӧткӧн. Сӱттеҥ белетелген јӱзӱн-башка аш-курсак, кандый ла калаштар, мӧт, аҥныҥ эди, ӧлӧҥ чайлар јеткилинче болгон.\nБу јол-јорыкта О. Хорохордин јолдыҥ коомой айалгаларына база ајару эткен. Ол јолдыҥ фондыныҥ акча-манады канайда чыгымдалып турганын, федерал ла тергеелик јолдорды јакшы айалгада тудары аайынча иштерди канайда бӱдӱрип турганын јазап шиҥдеер амадула ведомстволор ортодо камыс тӧзӧӧри аайынча јакылта берген эмтир.\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире болгоныла, республикада тергеелик учурлу јолдордыҥ узуны 3 012,614 километр, јербойында учурлу јолдордыйы – 2 701,3 километр ле федерал трассадыйы 539,9 километр болгон. 2019 јылда Алтай Республикада «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер иштеп баштаган. Озолондыра чоттогоныла, бу программа аайынча 2019-2024 јылдарда республикабыс федерал бюджеттеҥ 12,183 миллиард салковой акча алар. 2019 јылда 26 объектте иштер ӧдӧр.\nБу јол-јорыгында Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын јаҥыртар керек деп угускан. Оныҥ айтканыла, документке республиканыҥ эл-јоныныҥ јакшынак ла тузалу тӱп-шӱӱлтелери кожулар. Ол Чой ло Оҥдой аймактардыҥ эл-јоныла, профсоюзтардыҥ ла тергеениҥ Јондык палатазыныҥ чыгартулу улузыла тушташканын, бу јол-јорыкта Шабалин аймактыҥ эл-јоныла туштажып јатканын айдып, республиканыҥ эл-јонында чокым тӱп-шӱӱлтелер бар болгонын темдектеген. Бӱгӱн улусты озо ло баштап иш јок болгоныла колбулу сурактар санааркадып турганын айдып, улус иштейтен јаҥы јерлер тӧзӧӧрине ууламјылалган керектер эдерис деген. Јурт ээлем бӧлӱкте јылдыҥ ла чыгарылып турган акча-манат канайда тузаланылып турганы база шиҥделерин айткан. Улусты кӱйбӱредип турган сурактардыҥ артканы јолдордыҥ айалгазыла, ЖКХ-ныҥ јеткилдештериниҥ бийик тарифтериле, балдардыҥ садиктеринде ле школдордо јерлер једишпей турганыла колбулу болгонын Олег Хорохордин темдектеген.\n«Граждандардыҥ бастыра баштануларын, шӱӱлтелерин угарыс, кӧрӧрис» – деп, ол айткан. Бу ууламјыда эдилген иштиҥ турултазыла Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязына кубулталар кийдирилетен эмтир.\nЧаргыдагы сарју, сыр эдер завод элбеде јарлу. Бу јол-јорыкта О. Хорохордин заводтыҥ ижиле база танышкан. Ол андагы продукция кандый айалгаларда белетелип турганыла, сӱттиҥ ле оноҥ иштеп алган аш-курсактыҥ чыҥдыйыла јилбиркеген.\nБу предприятие кӱнине 40 тоннага јуук сӱттеҥ продукция белетеп јат. Јыл туркунына 150 тонна сыр ла 20 тонна сарју белетейт. Оныҥ башкараачызы Игорь Серовтыҥ айтканыла, 2015 јылда цех јаҥыртылган. Сӱт Шабалин аймактыҥ эл-јонынаҥ ла крестьян ээлемдеринеҥ јуулат. Тургуза ӧйдӧ сегис бӱдӱм сыр, экӱзиниҥ технологиязын бойлоры сананып тапкан, эдилет. Предприятиениҥ ӧмӧлиги бойы да сӱттеҥир уйлар тудар кӱӱндӱ болгонын угускан. Бу ишти апарарга, ас ла салза, 60 гектар јер керек. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин предприятиеге јӧмӧлтӧ јетиргедий аргаларды кӧрзин деп јакылта берген.\nОны ээчий токтоду јолдыҥ јанындагы «Борсуган» комплексте болгон. Оныҥ башкараачызы Николай Черуков мынаҥ ары кандый иштер темдектеп алганы керегинде куучындаган. Чуйдыҥ јолыла јорыктап турган јерлештериске «Борсуган» јакшы таныш эмей. Андагы кафеде белетелип турган аш-курсак та ток ло амтанду. Бу комплекс јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып турганы сӱӱндирет ле оны алтай эр тӧзӧп, башкарып јатканы оморкодулу. Николай Черуковтыҥ мынаҥ да ары эдерге темдектеп алган ижи албатыбыстыҥ культуразын, чӱм-јаҥдарын, спорт ойындарын ӧскӱрериле колбулу болгонын јакшызынып уктым. Республикан башкару «Борсуганга» амадуларына једерине керектӱ јӧмӧлтӧни эдерине иженери артат.\nБаза бир токтоду Мыйту јурттыҥ школында ла ФАП-ында болгон. Оны ээчий солун туштажу Шабалин јуртта «Ӱрен картошко» СППК-да ӧткӧн. В. Н. Нарановко башкарткан бу СППК ӧзӱмниҥ чике јолына туруп алган деп айдарга јараар. Олор Московский областьла јуук колбуда иштеп, анда бир јаан предприятиени картошконыҥ чыҥдый ӱрениле јеткилдеп турган эмтир. Бойлорында керектӱ техника бар. Ӱрен чеберлеп салатан јаан хранилищелер тудуп јат. СППК иштеп турган ууламјызында билимди база эрчимдӱ тузаланат.\nШабалинде ле јаҥы тудулып јаткан садикте иштер канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ база келишти. Ол кӱн иш чын ла кӱйбӱреп турды.\nБу ла кӱнде Олег Хорохординге баштаткан делегация аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ыраак јокто турган «Марал-Толусома» ООО-до, јурттыҥ ичинде эттеҥ аш-курсак белетеп турган «Аяс-1» СППК-да, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школдо, Шабалинниҥ эмчилигинде болуп, олордыҥ ижиле јууктада танышкан.\nАдакыда аймактыҥ администрация-зыныҥ актовый залында Шабалин аймактыҥ активиле туштажу ӧткӧн. Анда аймактыҥ ла јурт Советтердиҥ депутаттары, јурт јеезелердиҥ јаандары, старосталар, ветерандар ла аймактыҥ јондыгыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин алдында јаан амаду турганын – республикада социально-экономикалык айалганы, улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедерге озо ло баштап нени эдетенин билип алары – темдектеген. Јуулган улусты ачык эрмек-куучынга кычырып, республикада тергеениҥ ӧзӱми аайынча штаб тӧзӧлӧрин ле туштажуда кӧдӱрилген сурактардыҥ бастыразы анда шиҥделерин јартаган.\nТуштажу ӧйинде ӧрт ӧчӱрер кӧлӱктерди јаҥыртарыла, Ильинка јуртта алдында совхозтыҥ јерлерин, анайда ок Алтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ тузаланбай турган јерлерин улуска берериле, Беш ичинде Кан-Оозындӧӧн барган јолды асфальттаарыла, Кичӱ-Чаргыда школ тударыла, Шабалинде кеендиктиҥ школын јаҥыртарыла колбулу ла оноҥ до ӧскӧ сурактар кӧдӱрилген.\nОлег Хорохордин аймактыҥ эл-јоныныҥ кӧдӱрип турган сурактары республиканыҥ ӧскӧ дӧ аймактардыйына тӱҥей болгонын темдектеген. «Араайынаҥ бу сурактардыҥ аайына чыгарыс» – деп, ол бӱдӱмјилеген.