Мал-ашты кыштадары тӧс ајаруда - altaicholmon\nМал-ашты кыштадары тӧс ајаруда\n2019-2020 јылдардыҥ кыжында бистиҥ тергеениҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилери 430 муҥ условный тын мал кыштадып јат. Ол тоодо: 225 муҥнаҥ кӧп уй-мал, 550 муҥнаҥ кӧп койлор ло эчкилер, 130 муҥ кире јылкы мал, 50 муҥнаҥ кӧп аҥдар, 8 муҥ кире сарлыктар, 486 тын тӧӧлӧр.\nТекши мал-ашты кыштадарына былтыр 202 муҥ тонна азырал единица белетелген болгон (план — 170,5 муҥ тонна азырал единица). Калганчы јетирӱлерле, тууразынаҥ 18,8 муҥ тонна азырал единица тартылып экелилген. Тургуза ӧйдӧ чыгымдалып калган азыралдыҥ кеми 87 муҥ тонна азырал единица, артканы — 133,6 муҥ тонна азырал единица. Јурт ээлемниҥ мал-ашка азыралыныҥ кеми когызап калган предприятиелери азыралды тууразынаҥ экелет. Былтыр јуртээлемдик 15 предприятиеде ӧлӧҥниҥ текши кеми 2,3 муҥ тонна резервный фонды тӧзӧлгӧн. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинде болгоныла, республикада арткан ла бир условный тын малга келижип турган азыралдыҥ кеми 3,2 азырал единица.\nЈурт ээлем аайынча республикан министерствоныҥ јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ малды кыштадары јанынаҥ јаан уур-кӱчтер јок. Јаҥыс ла Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јерлеринде јаан кар јааганынаҥ улам кезик ээлемдерде уур-кӱчтер болот. Малдаҥ чыгым болбозын јеткилдеерге болуп, јербойындагы турлулар јаар јолдор кардаҥ арчылат ла азырал тартылат. Ол эки аймактыҥ ээлемдерине мал-ашка азыралды автотранспортло тартар тушта чыгымдардыҥ кезигин орныктырып берери јанынаҥ сурак тургузылат.\nМайма, Турачак ла Чой аймактарда мал-ашты јаҥжыкканы аайынча кажаан-чедендерде тудуп азырайт.\nМалды кыштадары канайда ӧдӱп турганы јанынаҥ мониторингти тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы кажы ла неделе сайын ӧткӱрет. Бу сурак јурт ээлемниҥ аймактардагы башкартуларында јаантайынгы ајаруда тудулат.


Чакка јуук јол ӧдӱп... - altaicholmon\nӦдӱп јаткан јылда Шабалин аймак тӧзӧлгӧнинеҥ ала бойыныҥ 97 јылдыгын темдектейт. Бу мындый узун јолды эзедер керек-јарактар кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире онлайн-аайыла ӧдӧт. Аҥылу аккаунтарда ла соцсетьтерде јӱзӱн-башка кӧрӱ-маргаандар, сурак-каруулар ла флешмобтор ӧткӱрилет. Анайда ок «Сельская новь» газеттиҥ бӱктеринеҥ ле соцсетьтердеҥ аймактыҥ тӱӱкизи, ады-јарлу ишчилери, спортчылары, кожоҥчылары, устары керегинде бичимелдерле таныжар арга бар.\nӦткӧн ХХ чакта, 20 јылдардыҥ бажында ла 30 јылдардыҥ экинчи јарымында, бӱткӱл ороон ичинде волостьторды, уездтерди бириктирип, автономиялар тӧзӧӧр иш ӧткӱрилген. Бу јалтанбас јаҥы некелтени јӱрӱмде бӱдӱрерге кӧп ийде-кӱч салынган. Ол ӧйлӧрдӧ крайлар, областьтар тӧзӧлип, ого кирип турган уездтер акча-манатла волость кеминдий јеткилделип туратан. Ойрот автоном область тӧзӧлип турарда, ӧс калыктар јаткан бир канча јерлер гран-кыйу ары јанында артып калган. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде чыгарган «Ойрот албатыныҥ автономиязын тӧзӧӧри» деп Декрединде айдылганыла, автоном область РСФСР-дыҥ бир бӧлӱги болуп јат. Областька Горно-Алтайсктагы уездтиҥ волостьторы ла Алтай губернияныҥ Бийск уездиниҥ бир бӧлӱк волостьторы кирген.\nАвтоном областьтыҥ исполкомыныҥ тап-эрик аргалары губерниядый болгон. Је акча-манадын ла ишчи-кадрларын алып кӧрзӧ, уездтиҥ исполкомына келижип турар. Бу мындый айалгада область ӱч јыл јӱрген. 1925 јылда Ойрот автоном область Сибирь крайдыҥ тоозына кийдирилген. Је ол ок ӧйдӧ ВЦИК-тиҥ 1926 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 18-чи кӱнинде чыгарган јакаанында айдылганыла, Ойрот автоном область «тӧзӧлгӧнинеҥ ала ого берилген ончо тап-эриктерле тузаланат». Автоном тӧзӧлмӧлӧрди экономикалык политиканыҥ ууламјызыла экинчи јерге тургузары ороон ичиндеги текши политика болгон. Оныҥ да учун ончо автоном республикалар, областьтар «бийиктеҥ» берилип турган акча-манаттаҥ камаанду боло берген. Бу мындый эп-сӱме автономиялар таҥынаҥ јол алынып болдыртпазын тöзööри. Айдарда, ичкери орныгар аргалары ас болгон. Ол ӧйлӧрдӧ крайга кирип турган Ойрот автоном областьтыҥ акча-манатла јеткилдежин алып кӧрзӧ, оныҥ кеми волостьло тӱҥей болгон. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми коомой айалгада, экономикалык ӧзӱм јабыс кеминде болгоны јарт.\n1922 јылда Ойрот автоном областька 24 волость кирген. Ол тоодо Песчаный, Салдам, Шабалин, Бешпелтир, Чаргы. 1923 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-чи кӱнинде ӧткӱрилген Советтердиҥ баштапкы областной съездинде волостьторды бириктирер деп јӧп јарадылган. Волостьтордыҥ тоозы 24-тӧҥ 10-го јетире астадылган: Ӱймен (тӧс јери Кӧксуу-Оозы јурт), Кан-Оозы (тӧс јери Кан-Оозы јурт), Кош-Агаш (тӧс јери Кош-Агаш јурт), Оҥдой (тӧс јери Оҥдой јурт), Шабалин (тӧс јери Шабалин јурт), Улаган (тӧс јери Улаган јурт), Чамал (тӧс јери Чамал јурт), Майма (тӧс јери Майма јурт), Ӱспен (тӧс јери Чой јурт), Лебединский (тӧс јери Кебезен јурт).\nОблисполкомныҥ Президиумыныҥ 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде чыгарган јӧбиле Шабалин волость, ончо ло волостьторло кожо, Шабалин аймак болуп солынган. Эл-јонныҥ тооалыжыла, бу ӧйдӧ аймакка 84 јурт кирген, текши 2529 крестьян ээлем иштеген. Улустыҥ тоозы 12019, ол тоодо эр улус — 5806, ӱй улус — 6213 кижи. Аймакта 12 јурт Совет, 14 школ ло бир эмчилик болгон.\nРСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумы 1963 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде Јарлык чыгарган. Анда айдылганыла, Шабалин ле Оҥдой аймактар бириктирилип, тӧс јурты Оҥдой болор. Онойып, Шабалиндеги аймакисполком ло оноҥ до ӧскӧ учреждениелер јоголтылган. Аймактар райондор болуп адалып башталган.\nЈе узак ла ӧй ӧтпӧгӧн, 1965 јылда Оҥдой ло Майма аймактарга кирип турган јерлер такыптаҥ кӧрӱлип, Шабалин аймак јаҥыдаҥ тӧзӧлгӧн. Тӧзӧлгӧн аймакка Оҥдой аймактаҥ Барагаш, Ӱстиги Апшыйакту, Јекјиек, Ильинка, Улус-Чаргы, Чаргы ла Шабалин јурттар берилген. Майма аймактаҥ Онос, Бешпелтир, Јыланду, Ороктой, Чопош, Эјеган, Эликманар јурттар кийдирилген. Бу ончо јурттарды алып кӧрӧр болзо, аймакта эки Бешпелтир деп јурт бар боло берген. Оныҥ учун 1965 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде Барагаштыҥ јурт Соведине кирип турган Бешпелтир јурттыҥ ады Беш-Ӧзӧк болуп солынган. 1975 јылда Кичӱ Чаргы, Камлак, Беш-Ӧзӧк јурттарда јурт советтер тӧзӧлгӧн. Ӧй солынганыла колбой јӱрӱмге јаҥыртулар кийдирип турганы ачылта эмес. 1992 јылда Шабалин аймактыҥ бир канча јурттары Чамал аймакка кӧчӱрилип, јаҥы аймак тӧзӧлгӧни ол.\nШабалин аймактыҥ Краеведение музейиниҥ јетирӱзи


Кайран Алтайымды - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны»: Ӱч—Сӱмер-89» — экологиялык јорыктаҥ jап-jарык эске алыныштар артып калды. Ол ӧйдӧ бу кыймыгу редакцияныҥ ижинде, јиит ӱйениҥ јадын—јӱрӱминде солун керектердиҥ бирӱзи болгон эди.\nГазеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ баштаган экспедициязында туружарга кӧп улус кӱӱнзеген. Јорыкка талдаштар јарлаларда, кычыраачылардаҥ ас эмес самаралар келген. Алтайдыҥ байлу туузына баратандардыҥ тоозына «АЧ-ныҥ» аҥылу анкетазына ӧйлӱ-ӧйинде ле чике-чын каруулар јандырган улус талдалган. Андый арга 1989 јылда Любовь Санаковага, Клавдия Бороновага, Анна Самаковага, Александр Матинге, Надежда Петешевага, Эдуард Тижимеевке, Галина Кабаковага, Николай Согоноковко, Надежда Павловага, Виктор Катыновко, Татьяна Борбуевага, Алтайчы Санашкинге, Зоя Тишкишевага, Роман Сайминге, Бектир Келюевке ле Иван Киновко келишкен деп айдар керек.\nБаштаҥкайды быжулаарга хакас ла тыва најыларга айттырулар аткарганыс. Элчилер јаҥыс сойоҥ јеринеҥ болгон эди. Јол-јорыкта туружарга «Шын» газеттеҥ најым Суван Шангыр-оол келген. Кыймыгу элбеп, ол тушта ээчиде јорыктар Шабыланыҥ ла Мультаныҥ кеен-јараш ар-бӱткенине, Тываныҥ Сӱттӱ кӧлине јетире улалган јокпо. Баштапкы јол-јорыкта ылгый ла алтайлар турушканы кӱӱн-санааны база кӱйбӱреткен. Ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарында газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгин башкарган ӧйимде баштаҥкайларды јараткан ла јӧмӧгӧн јаандарга быйанду арттым.\nЈондык керектерде кӧрӱш-таныштардыҥ ла најы-нӧкӧрлӧрдиҥ камааны база јаан. Курсак-тамакла јепсеген, кӧлӱкле болушкан, байкандарла јеткилдеген, бензин-сӱркӱшле ӱлешкен ак-санаалу улус табылган. Јӧмӧлтӧ учун К. Н. Ниязовко, В. В. Кызымаевке, М. С. Адаровко, Л. Н. Тыдыковага ла Т. Т. Яйтыновко эмдиге јетире быйанду јӱредим.\n(А. Матинниҥ кӱнлик-дневнигинеҥ)\n…Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинеҥ мен он сегис таш јууп алгам. Эмди кезикте јол-јорык, балдар санаама киргенде, ол таштарды алып, алакандарымда тудадым…\n30 июнь. Јол бисти Кујурлуныҥ суузын ӧрӧ апарат. Суу чакпынду, табышту. Туманла оронгон мӧҥкӱлер ыраагында кӧрӱнгилеп келди. Эки јаныста таскылдар. Бир эмештеҥ јааш тамчылайт. Учар суулар туштайт. Узак амырабайдыс. Тыныш алынып, артып калган балдарды сакыйла, ойто ло ичкери меҥдейдис. Јыгындар. Олорды ажадыс. Јолдоҥ тууралай берген эмтирис. Бектир Келюевтеҥ «Канча километр артты?» – деп, суражыс кӧптӧйт. Бектир – ченемелдӱ јорыкчы. Ӱч-Сӱмер јаар экинчи катап барып јат. Эдуард Тижимеев база. Арткандарыс баштапкы ла катап.\nЈааш бисти ӱйдежет. Кыстарда комыдал-эш јок, бастырабыс теҥ баргылап јадыс. Таня Борбуева керек дезе јол баштайт. Калганчы боочы. Кыйралар буулайдыс. Ажуныҥ ӱстинеҥ Кујурлуныҥ кӧли ачылат. Чаҥкыр суу. Тымыкты бийик туулар каруулдайт. Кӧлдиҥ јарадына тӱшпей, ажуныҥ ӱстинде одуландыс.\n1 июль. Бӱгӱн кайдаар да меҥдебейдис. Ваня Киновты сакыйдыс. Ол кече бистиҥ кийнистеҥ чыгар керек болгон. Аттарлу. Коштыҥ бир бӧлӱгин артырып салганыс. Је Ваня келбеди. Јут-јулакай болгон, ол јолго качалаҥын јетирди. Јолыс ченелтенеҥ башталды. Тӱниле јааш јаады. Целофаннаҥ јабынты эттис. Јер чыкту. Отты айландыра отурып, таҥ адарын сакыдыс. Уйку јок тӱн. Јааш. Ӧй јаҥыс јерде туруп калгандый…\nЭртен тура. Кӧлдиҥ ӱстинде койу туман. Тууныҥ кайыр баштары кӧрӱнет. Сууныҥ табыжы. Ончо бу кайкалды јӱректе канайып тӧкпӧй-чачпай чеберлеер? Керектӱ сӧстӧр табылбайт. «Кайран Алтайымды» деп шымыранып турадыс.\nТал-тӱште Ваня једип келди. Текши сӱӱнчи!\n2 июль. Ар-бӱткен бисти кайкадат. Кӧлдиҥ ӱстиндеги туман таркап, куу кӧжӧгӧ ачылат. Мындый јарашты кижи качан-качан база кӧргӧй не? Кӧл кӱскӱдий јалтырайт. Туулар кӧлдиҥ тӱбинде. Бу јарашты јӱректеристе јажына аларга турган чылап, кӧлдӧҥ кӧстӧрис албай турадыс. Бӱгӱн јол-јорыгыс Турист ле Кара-Јӱрек деп боочылар ажыра Ӱч-Сӱмерге ууланат.\nКорум-таштарла базадыс. Јашкан кар јаайт. Јолды јылыйтадыс. Ак-Кемниҥ кӧлине бӱгӱн, байла, јетпезис. Рюкзактар уурлайт. Бу ай-кӱн бистерге мындый тыҥ не ачынды не? Кӱнниҥ аайы коомой до болзо, је балдардыҥ кӱӱн-санаалары омок. Амыраган ла јерде удабай кокыр-каткы угулат. Кар токтобойт. Бис боочыныҥ алдында. Корумдарды ӧрӧ уур чыгадыс. Соок. Бичиирге кол соокко тоҥот. Тууларда кӱн-ай тӱрген солынат. Кар токтоп, кӱн кӧрӱнет. «Турист» боочы. Кыйралар буулап, эмеш амырайдыс. Боочыны тӧмӧн араай тӱштис. Бир ле эп-јок алтамнаҥ таштар тӧмӧн тоолонгылайт. Ташту јерде одуландыс. Айландыра боро таштар, корумдар. Тӧмӧн одындап jӱрдис.\nКече Кујурлуныҥ кӧлиниҥ јанында культурный программа ӧткӱрдис. Шангыр-Оолды кӱндӱлеп, ого кожоҥ учурлап, кур курчап, алкыш сӧстӧр айттыс. Шангыр-Оол балдарла текши тилди тӱрген тапты. Мындый јол-јорыктарда улус бой-бойыла тӱрген билижет. Тыва најыбыс тӧп кылык-јаҥду, кокырчы уул. Та незиле де Кӱжӱгет најыма тӱҥей. Эмди Тыва јеринде эки нӧкӧрлӱ болдым.\n3 июль. Бектир Келюев јол баштап јат, кино согот. Кандый да учуралда токыналу. Кемге-кемге ачынганын, кезем сӧс айтканын укпадым. Ого кӧрӧ, Витя Катынов ӧскӧ кижи. Јастырып ийген кижиге арбанып та ийет. Эҥирлер сайын одуда јилбилӱ куучындар ӧткӱрет, эртен тура «ушу» деп гимнастика эдет. История-тӱӱкиле кӧпти билер.\nРоман Сайминле быјыл јаскыда Шыргайтыда газеттиҥ кӱни ӧдӧрдӧ танышканыс. Роман иштеҥкей, чыдамкай. Арып-чылап калган балдарга улай ла болужат. Иженчилӱ. Мени нениҥ де учун «Слер» деп айдат. Арткандары керегинде оноҥ бичиирим.\nКарлу арканы ӧрӧ чыгадыс. Соок салкын согот. Кара-Јӱректиҥ боочызы. Ойто ло кар јаайт. Бир сааттаҥ ажыра ӧрӧ чыктыс. Боочыныҥ ӱстинеҥ кайкамчылу телкемдер ачылат. Чаҥкыр кырлар. Суулар орык јолдордоҥ аркаларды тӧмӧн агат.\nЈол кыскартып, боочыны тӧмӧн тӱштис. Кумак, таштар. Ээчий-деечий бир исле базадыс. Бектир, Витя ла Клава Боронова ӧскӧ јерле тӱштилер. Бир ле кӧрзӧӧс, Клава тошты тӧмӧн эки колын ӧрӧ кӧдӱрип алган јыҥылап отуры. Шангыр-Оол Клавага тургуза ла «Сорви-голова» деп ат берет.\nБоочыныҥ алдында бир эмеш амыраш, база бир эмеш амыраш, база бир эмеш базыт, кичинек тӧҥ… Ӱч-Сӱмер алдыбыста кенетийин кӧрӱнип келет… Јакшы ба, Ӱч-Сӱмер, агару кырыс!\n4 июль. Эртен тура Ӱч-Сӱмер јаар бардыс. Рюкзактар јок кандый јеҥил… Ӱч-Сӱмер ак туманда. Орык јол бисти ӧрӧ апарат. Соойт. Анда-мында баштапкы тоштор учурайт. Кӧлдӧҥ кӧдӱрилген туман кырды бӱркеп ийди. Ойто ло јааш. Јаан таштыҥ алдына јажынып, от салып, јааштыҥ токтоорын сакыйдыс. Уулдар анекдоттор куучындагылайт. Мында Эдикке, кыскарта айтса, Шакка (чоло ады), једижер кижи јок. Экспедицияда бу эҥ сӱӱнчилӱ кижи. Јурукчы. Эртен тура јуранат. Алтайчы Санашкинле кожо сӱрекей најылаштылар. Кем билер, бу јол-јорык эмес болзо, олор экӱ бой-бойлорын мындый јуук билишпес те эди. Алтайчыны алдында да билер болгом, је бу јорыкта оныҥ кокырчызын, тӧп кылыгын билип алдым. Ого кандый ат адабадыс деер! Алтайчы – казанчы, Алтайчы – јол баштаачы, Алтайчы – от одыраачы… Нени ле айтса, келиже берер. Öскӧ кижиниҥ кӱӱнине бу, айса болзо, тийе де берер эди. Алтайчы дезе кокыр-ойында бойы база туружат.\nЈааш токтой ло берерде, јорыкты улалттыс. Ӱч-Сӱмер ачылгалак. Кӱн-ай келишпеске јат. Бу кире келеле, Ӱч-Сӱмерди јуугынаҥ кӧрбӧзис деп санаадаҥ јӱрегим ачыйт. Эки јаныстагы туулардаҥ тӧмӧн тоолонып тӱшкен таштардыҥ табыжы угулат. Јарым час базыт. Јаан ла ыраак јокто Ӱч-Сӱмердиҥ карлу эдектери. Бир бӧлӱгис тошло барат. Ӱч-Сӱмер эмдиге ле туманда. Витя Катынов кино согуп албас эмтирим деп кородойт. Ӧй јарым алты. Эҥир. Кайра да бурылар керек. Је Ӱч-Сӱмер бистерди божотпой тургандый. Бу ла ӧйдӧ алдынаҥ тӧмӧн туман келип, ончозын бӱркеди. Туманда бой-бойысты бедирежип, таап, кайра бурылдыс. Ӱч-Сӱмерди бӱгӱн кӧрӧргӧ келишпеди.\n5 июль. Айас кӱн. Ӱч-Сӱмер туманнаҥ јайымдалган туру. Бис, тӧрт кижи, Ӱч-Сӱмер јаар база катап барып келер деп шӱӱштис.\nКече Шангыр-Оол экспедицияныҥ туружаачыларынаҥ интервью алды. Кажы ла кижи бойы керегинде кыскарта куучындады. Балдардыҥ башка-башка карууларында бир текши шӱӱлте бар. Јорык јаҥы најылар сыйлаган. Кӧп балдар бу айалганы аҥылу темдектегендер. Ол чындап та, андый. Јол-јорык, Ӱч-Сӱмер бистерди најылаштырды. Бу јолды, байла, узакка ундыбазыс. «Бу нени бедиреп, јол-јорыкка чыгып туругар?» – деп суракка најыларым ла чылап каруу јандырар эдим.\n…Бӱгӱн кечегизинеҥ тӱрген бастыс. Арутай Адаров, Николай Согоноков, Таня Борбуева ла мен. Арутай – «АЧ-ныҥ» корреспонденти, экспедицияныҥ баштаачызы, Николай – Чамалда школдо ӱредӱчи Таня Маймада иштейт.\nБис тоштыҥ ӱстинде. Ак кардаҥ кӧс кылбыгат. Кӱн изийт. Ӱч-Сӱмер мӧҥкӱлериле кӱнге мызылдайт. Тоштор јалтырайт. Эҥчейип, тоштыҥ ару суузынаҥ амзайдым. Ӱч-Сӱмердиҥ эдеги. Јырыкту тоштор. Олордыҥ ортозыла бис бир исле базып ӧдӧдис. Николайдыҥ колында – экспедицияныҥ маанызы. Јырыктар тереҥ. Кажы ла он минуттыҥ бажында амырайдыс. Јол кӱч эмес, је јеткерлӱ.\nӰч-Сӱмер бистиҥ јаныста. База бир эмеш барза, карлу кайалар болор. Је салымысты ченебес деп шӱӱдис. Кӱнниҥ чокторы карлу мӧҥкӱлерди јарыдып тургандый. Кырдаҥ кӧс албай унчугышпай турадыс. Нени айдар? Ончо сӧстӧр куру болор. Кажыбыста ла бойыныҥ санаазы. Ӱч суракты бойымда шымырандым. Мында, Ӱч-Сӱмердиҥ алдында, ӱлгерлӱ самарамды артырып јадым. Чаазын удабай ла корым-таштарда јоголып калар, је сӧстӧрим јӱрегимде.\nКайра бараадып, канча катап кайра кӧрӧдим. Ӱч-Сӱмер карга суркурап, бистерди ӱйдежет. Јакшы болзын, Ӱч-Сӱмер, јакшы болзын…\nӰч-Сӱмердиҥ эдегинде калганчы тӱн. Ортозындагы мӧҥкӱниҥ ӱстинде јарык јылдыс кӱйет. Јол-јорыгыс тӱгенип јат. Јӱректе эрикчил. Келер јорыктар керегинде куучындаштыс. Шангыр-Оол бистерди келер јайгыда Тываныҥ јерине кычырат. Бис Шангыр-Оолды кӧндӱрезине ле «Шоҥкор» дежедис. Бу јорыкта карындаштык албатыныҥ уулы јакшы нӧкӧр, чыдамкай кижи болгонын кӧргӱсти. Најылыгыс бистиҥ бу јорыкла ӱзӱлбес учурлу. Эҥирде одуда элибистиҥ салымы, культуразы керегинде куучындар ӧдӧт.\nӰч-Сӱмер – Кӧзӱл,\n06 – 09. 07. 1989 јыл\nОт ойто ло камызылды\n(Т. Борбуеваныҥ кӱнлик-дневнигинеҥ)\nБашка-башка јерлердеҥ јаҥы најылар 1999 јылда јаан изӱ айда јуулышкан. Баштапкы јорыктыҥ он јылдыгына учурлалган от Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинде ойто ло камызылды. Тывадаҥ А. Матин келди. Бу учуралда экспедицияга јаҥы улус талдалды. Он јыл кайра болгон најылардаҥ тӧрт лӧ кижи артты: Иван Кинов, Татьяна Борбуева, Александр Матин ле Арутай Адаров. Баштапкы катап барып келерге телеоператор Евгений Бутушевтеҥ ле фотосогоочы Анатолий Шодоевтеҥ ӧскӧ газеттиҥ најылары Валерий Шонкоров, Евгения Лирова, Григорий Тыдыков, Ирина Туянина, Роза Суразакова, Лидия Чанчибаева, Эзен Шалдуров шыйдындылар.\n13.07. Эртен тураныҥ сегис саадында јол-јорыктыҥ туружаачылары ГТРК-ныҥ туразыныҥ јанына рюкзактарлу јуулыштылар. Баратан улустыҥ тоозы 14 кижи. Јолой Маймага кирип, А. М. Адаров «Оорып турум, барбас болорым» – деп айтты. Је, канайдар, оору кижи ыраак јол-јорыкка канай барат. Маймадаҥ ары 13 кижи айдыҥ баштапкы јаҥызында атандыс.\nЈай. Кадынды јараттай турган кайыҥдар ла карагайлар эбелип артып калат. Кӧк-Кайаныҥ, Чакырдыҥ, Кырлыктыҥ, Кӧк-Сууныҥ «Громотуха» деген боочыларында токтоп, кыйра буулап, алкыш-быйанысты айдып, аш-курсагысты амзап, боочыларды сӱрее-чӧптӧҥ арутап, Кӧксуу-Оозына јеттис. Јолой јаҥмыр јаап ийди, ыраакта Ӱч-Сӱмер кӧрӱнет. Телкем јалаҥдарда јолды кечире солоҥы тура берди. Айландыра ынаарга курчаткан кырлар кӧгӧришкен тургулайт, кӧксимде кандый да јебрен кӱӱниҥ табыжы, аттардыҥ тибирти, комыс-топшуурдыҥ ӱни, кайчылардыҥ кайлаганы, мӧш агаштыҥ јайканганы, алтай улустыҥ кожоҥдоры сызылып, ойто јоголып турат.\n14.07. Эртен тура кӱн айас. Теҥери кӧк-чаҥкыр, айландыра чечектер јайканыжат, јиилектер јаактары кызарыжып калган турат. Кӧбин! Кујурлуныҥ суузы ак-кӧбӱги аҥданып, чакпындары чачылып, кӱркӱреп, ӧзӧкти тӧмӧн агат. 10 саат киреде Ваня Кинов ло Саша Матин Кујурлу јурттаҥ ӱч атту келдилер. Уур деген јӱктерди аттарга артып, јеҥил јӱктерлӱ бойыс Кујурлуныҥ кӧлин кӧстӧп базып ийдис.\nКӱн изӱ кызыдат, орык јолды јакалай јиилектер чек кӧстӧрдӧҥ айрылбас болды.\nОн јыл кайра бис, 18 кижи, бу ла јолло барганыс. Ол тушта ургун јааштар болгон. Бастыра балдарды эске алынып браадырым. Барып јаткан јолысты танып турум. Текелӱниҥ суузы, Алтайчы таштарга туруп алала, кыстарды кечиргени санаама кирди. Ол ло јыгын тыттар, јалбак, тайыс суу… Тал-тӱште казан азып чайлайла, оноҥ ары бастыс. Јааш бир эмеш тымырайт. Јол чӱрче ле балкашту боло берди. Бут сындыргадый таштарлу, койрык-тейрик бӱгӱлип, јол там ла бийиктеп браадат. Мылча деген неме мында… Рюкзак уурлайт, тамаштар ачыйт, јӱстер агарып-кызарыжат, бар-јок тер мында тӧгӱлет! Јолой кондыс.\n15.07. Баш ла болзын, кечеги кара булуттар јок, теҥери чаҥкыр! Тыҥ ла удабай, бир 12 саатта, Кујурлуныҥ кӧлине јууктап келдис. Боочыныҥ бажынаҥ кенейте ле кӧл ачылат. Оны ӧрӧ мӧҥкӱлер агарышкан тургулайт. Кандый јараш бистиҥ Алтайыс! Боочыныҥ бажында байбак-байбак мӧштӧр, быјыл кузук тыҥ бӱдетен эмтир. Боочыга кыйра буулап, табылу амырап, кӧлдиҥ јаражын кӧрӱп отурдыс.\nЈаратты јакалай улустыҥ кӧбизин. Кӧлдиҥ ары јанында туркомплекстиҥ туразы кӧрӱнет. Кӧл тымык ла амыр. Јайгы кӱн бийикте чалып, бир эмеш ээзин-салкын соккондо, кӧлдиҥ ӱсти муҥ отторло кӱнге суркурай берет. Амырап турган улус кӧп, тал-табыжы да јаан. Јаҥыс ла бистиҥ алтай балдар мында јок. Јойу да болзо, не амырап јӱрбес. Алтай јер, агаш-таш, ар-бӱткен кижиниҥ сынын јеҥилтет, ару санаалар, јаҥы ачылталар экелет. Мындый јол-јорыкта кижиниҥ јӱрӱминдеги уур-кӱч санаалар ундылып калат. Кижи ар-бӱткенниҥ балазы, айлына јанып келгендий. Бу ла јалбырактый, таштый, турган мӧштий, ай-кӱнге сӱӱнип, ару кейле тынып, ар-бӱткенле бириге берет.\n16.07. Форель балыктаҥ уха азып ичтис. Толя ла Женя кино-фото согуп, кӧлди ӧрӧ эртелеп бардылар. Саша ла Гриша јанында турган кырды керигилейт. Люба ла мен оду сакып отурыс. Теҥери кӧк-чаҥкыр, кей ару-ару, туулардыҥ кайыр баштары теҥериге сӱзӱлген тургулайт. Эҥиргеери кӱн бӱркеле берди. Теҥери кӱркӱреп турала, јаҥмыр ӧдӧ берди. Эҥирде Валера ла Саша Алтай Республиканыҥ тӱӱкизине учурлалган викторина ӧткӱрдилер. Јеҥӱчил болуп Лида Чанчибаева чыгып, бир банка сгущенкала сыйлатты.\n17.07. Кара-Јӱректиҥ боочызын кӧстӧп, тӧҥди ӧрӧ базып ийдис. Бир эмеш азып-тозып турала, орык јолго чыгып, Сары-Јал деп тӧҥгӧ једип, оноҥ ары кем јок, аспай-тоспой бардыс. Кӱн изӱ чогыла кызыдат, тепсеҥде јӱзӱн-јӱӱр чечектер салкынга јайканыжат: сары тюльпан, ак чечек, кӱкӱрттиҥ чечеги, алтын тазылдыҥ сары чечектери, чап-чаҥкыр незабудка чечек…\nЫраактагы кӧс јетпес кырлар ынаарга курчаткан турат. Сары-Јалдыҥ боочызын ажып, борсыктардыҥ турлуланган ӧзӧгинде одуландыс. Мында јерлик согоно ло чеснок толтыра. Агаштар, jабыс кайыҥдар, јыраалар чылап, чого ӧскӱлейт. Эртен јол кату болор дежип, эрте јадып уйуктадыс.\n18.07. Эртен тура ойгонып келеристе, палатканыҥ ӱстин јааш тымырап токулдадат. Тӱрген-тӱкей ажанып, рюкзактарысты јууп ла јадарыста, јааш кенейте тыҥ јаап, ойто токтоды. Онойып, 3-4 катап палаткага кирип-чыгып јуунадындыс. Кара-Јӱректи ӧрӧ, Кара-Корумду ӧзӧкти алдыс. Јаҥмыр јаап турала, токтой берди. Таштардыҥ алдында суу шоркырайт. Кара-Јӱректиҥ боочызына чыгып, эбире кӧрзӧҥ – айландыра кеен, ару, тымык. Ыраакта баштары агарган мӧҥкӱлер кӧгӧрӧт. Оныҥ тас-куу, ак, кӱреҥ, јажылсымак ӧҥдӱ таскылдары ла кобыларыныҥ ичиле ак алтындый суучактар тӧмӧн чийилген агат. Јебрен Алтай. Соок салкын кулакта шуулайт. Канча јӱс јылдар туулар бу ла бойлоры тургулайт…\n1989 јылда, 10 јыл кайра, Кара-Јӱректе чек кыштыҥ бойы болгон. Кезик јерлерде кар тизедеҥ ӧрӧ, боочыда ӧрӧ-тӧмӧн јылыш тоштор болгон эди…\nБоочы кайыр учун бис таштары оок јердеҥ тӱштис. Оок таштарлу јердеҥ тӱжерге јакшы, кижи басканда, таштар тӧмӧн база јылыжат. Оны альпинисттер «метро» деп айдыжат. Тас тӧҥдӧрдиҥ кийнинеҥ мӧштӧр башталды. Алдыста Ак-Кемниҥ кӧли, кӱнчыгыш јаар Ӱч-Сӱмер кӧрӱнет. Ӱч-Сӱмердиҥ ӱчинчи туузы ак булутка ороткон турды. Кара булуттар чӱрче ле туй тудуп, јаҥмыр деген неме тыҥыда јаап баштады. Бир беш саат киреде кӧлдиҥ јарадына тӱжӱп келдис.\n19.07. Эртен тура 5 саатта теҥери чап-чаҥкыр айас болды, 8 саат киреде ойто ло бӱркелип, јаҥмыр тызырайт. Јааш, ыйлак баладый, тӱжине ле јаап, ойто токтойт. Эҥирде оттыҥ јанында кудай, алтай јаҥ, аҥчыларла, јорыкчыларла чын болгон учуралдар керегинде куучын тӱнниҥ 2 саадына јетире улалды. Эртен кандый да кӱн болзо, Ӱч-Сӱмердиҥ эдегине једер деп шӱӱштибис.\n20.07. Јааш бир эмеш тамырап турала, токтой берет. Андый да болзо, теергенип, Ӱч-Сӱмер јаар ууландыс. Ваня ла Женя кино согорго кырды ӧрӧ бастылар, анда учар суулар, кӧлдӧр бар дешти. Мен Јарлу деген ӧзӧккӧ барып келер деп шыйдындым. Кӧлдиҥ јанына келдим, мында тарбагандар бар эмтир. Эки буттарына туруп, јилбиркек кӧстӧриле кӧргӱлейт. Бир эмеш јууктай базып келзеҥ, «сыйт» эдип сыгырала, ичегендерине кире берет. Мен ойто тӱжӱп, курсак астым. Арткан улус 7 саат эҥирде аштаган-суузаган келдилер. Арыгандары коркышту, јол кату. Ончо јол корым таштар, оноҥ ӧрӧ чыгар керек. Ойто тӧмӧн базарга база јеҥил эмес. Чайлап, ажанып, ойто ло отты эбире отурып ийдибис. Байла, кӱн айазар болбой, эҥир ле тӱн соок болды.\n21.07. Эртен тура ап-айас кӱн! Баш ла болзын! Кӱн јылу чокторыла изидет. Ӱлӱш-чыкту кийим-спальниктерди кӱнге кургадып салдыс. Бӱгӱн амыраштыҥ кӱни. Бис 6 кижи – Лида, Люба, мен, Находканыҥ эки кызы, Толя Јарлу деген ӧзӧктӧ турган кырлар јаар бардыс. Ваня, Ирина, Женя проводниктердеҥ ат алып, кийнистеҥ једип келдилер. Арткан улус, кайда да барбай, амырап арттылар.\nӦзӧкти тӧмӧн ак-јажыл суу агат, јердеҥ чыккан тоҥмок суулар учурайт. Мында альпинисттердиҥ сӱӱген эдельвейс деген чечеги ӧзӧт. Оныҥ учун орустап «Долина эдельвейсов» деп адап салгандар. Алтай ады Јарлу деп, биске Кујурлудаҥ Геннадий Кыймаштаев айдып берген эди.\nМында таскылдар јӱзӱн-јӱӱр ӧҥдӱ: јажыл, чаҥкыр, кӱреҥ, кезикте саҥ башка чӧрчӧк эмезе тӱш јериҥде неме ошкош. Јуугында сарсудаҥ эмденетен сары балкаш бар эмтир. Эҥирде уулдар Москвадаҥ келген туристтерле футбол ойнодылар. Эртенги јолго белетендис. Ӱч-Сӱмер ап-апагаш, сергелеҥ, караҥуйда јап-јарт кӧрӱнип турды.\n22.07. Эртелеп ажанала, Ӱч-Сӱмерге быйан айдып јакшылажала, одубысты арутап, 9 саатта Ак-Кемниҥ суузын тӧмӧн базып ийдис. Јол база ла кату. Биске удура Москва, Кемерово, Питер, Киев калалардыҥ туристтери учурады. Кујурлуныҥ боочызыныҥ эдегине једип, одуланып јадарыста, јаҥмыр јаап баштады.\n23.07. Эртен тура теҥери бӱркек, кей тынчу. Ажанып алала, Кузуйактыҥ боочызын ӧрӧ бастыс. Кече агарып турган јол бӱгӱн кара балкаш. Јолой ӧрӧ брааткан туристтерге база ла учурадыс. Кузуйакты тӧмӧн тӱжӱп келеристе, јааш чек токтоп калган. Кӱрдиҥ јанына келип јунунып, амырап алала, ажанып-чайлап, машиналарга отурып, јанып ийдис.\nЈолдыҥ учы јаантайын кандый да кунукчылду. Јӱрегиҥ сениҥ кырларда, ӧткӧн јолдордо…\n12. 1999 јыл\n«Амадуум бÿткен, ада…»\n(А. Балчыр-Матинаныҥ кӱнлик-дневнигинеҥ)\n2016 jылдыҥ jаан изÿ айында ÿчинчи катап болгон jол-jорык Тывада јадып, јеткерге учурап божогон Александр Матинниҥ чыкканынаҥ ала 60 јылдыгына учурлай ӧткӧн. Бу јол-јорыкта Николай Согоноков, Арутай Адаров, Валерий Шоҥкоров, Евгений Бутушев, Анатолий Шодоев, Айжана Садрашева, Байана Янтыкова, Шуну Шоҥкоров, А. Матинниҥ Тывада јаткан кичӱ кызы Арина Балчыр-Матина ла кӱйӱзи Александр Балчыр турушкандар.\n12.07. …Адамныҥ öткöн jолдорыла Ӱч-Сÿмерди кöстöп барып jадырыс. Бис бастыра он кижи. Мында туш, туура улус jок. Бастыразы адамныҥ нöкöрлöри. Тывадаҥ мен эш-нöкöримле, Сашала экÿ, газеттиҥ тöзöгöн jол-jорыгында туружарга коркышту ла албаданып келдис. Jолой Кан- Оозыныҥ библиотеказында туштажу öтти. Оныҥ ишчилери алама-шикир курсакла кÿндÿледи. Мында бу jорык адамныҥ эземине учурлалганы керегинде айдылды. Нöкöрлöри ле jерлештери адамды ундыбай jÿргени бу туштажудаҥ иле кöрÿнди. Ол учун бис бастыра улуска jаан быйанысты айдып турубыс. Видеокинодо адамды кöрöлö, jÿрегим сыстап, кöстöримнеҥ jаштар тоолонды. Канча да jылдар öтсö, jылыйтуныҥ ачу шырказы мениҥ öзöгимде jазылбас. Ак-jарыктаҥ jÿре берген Карина эjемди база улай ла эске алынадым. Олор jаантайын мениҥ jанымда.\nӰч-Сÿмерди тегин соотоп кöрöргö барып jаткан эмезим, элдеҥ озо адамныҥ болгон jолдорын öдöргö турум. Санаамда ол мени jединип алала, бойыныҥ сÿÿген jерлерин кöргÿзерге апарып jаткандый. Оныҥ jетире айтпаган сöстöрин бойым ла сананып табадым. Акыр, бу учуралда ол нени айдар эди деп, эске аларга чырмайадым. Адамла туйказынаҥ куучындажарга ченежедим. Ар-бÿткенге барза, байланып jÿрер керек. Алтай агару. Адам бисти оогошто чÿм-jаҥдарга jаантайын ÿредип туратан. Мен Тывада Алтайымды качан да ундыбай jÿредим.\n13.07. Кырлар jаар jолыс Куjурлу jурттаҥ башталды. Мында биске Андрей Бедюров болушты. Ол jорыктыҥ туружаачыларын «ГАЗ-66» кöлÿгиле Кузуйактыҥ кадалгак боочызы ажыра Ак-Кемниҥ суузына jетире jетирип салды. Болушпаган болзо, бодонор эдис. Тывадаҥ келип jадала, кайыр ла кÿч jолдор сакыгам. Jе Ак-Кемниҥ суузын öрö ууланган jолды тыҥ ла кÿчсинбедим. Jолы кöнÿ эмтир. Jаҥыскан да келзеҥ, аспазыҥ. Кайра jанып jаткан улуска учурадыс. Кийнистеҥ ары келип jаткандары база да ас эмес болды. Jолды Валерий Николаевич Шоҥкоров баштайт. Оноҥ тыҥ артпаска чырмайадыс.\nАйландыра jажыл ар-бÿткен. Jол там ла öрöлöйт. Бир эмеш тыштанып алала, ойто ло базадыс. Караҥуй киргелекте, 25 километр jерди öдÿп, ачык jер табып, конор керек. Екатеринбургтыҥ удура келген улузы бисти та нениҥ де учун кыдаттарга тÿҥей кöрди. Челябинсктиҥ туристтери дезе jопондор бо деп сурайт. Ӱч-Сÿмерге алтай улус ас барып jат. Бисти таныбай тургандары оноҥ улам болор бо? Тÿн кире берерде, ачык jер табып, палаткаларысты тургустыс. Курсагысты азып, чайлап, отты айландыра отурып, кургадындыс. Мында ла таныжуныҥ эҥирин öткÿрдис. Jорыктыҥ туружаачылары бойлоры керегинде куучындады. Jе алтай улус кандый эди. Кöп куучындабас. Оныҥ учун узак отурбай, jадып уйуктадыс. Эртен арткан 25 километрди öдÿп, Ак-Кемниҥ кöлине jедер керек.\n14.07. Ай-кÿн jакшы туру. Оныҥ учун jол кургак. Кÿÿн-санаабыс та омок. Ӱч-Сÿмер туку ичкери алдыста туру. Мынаҥ озо болгон jорыктарда турушкан улус Ак-Кемниҥ кöлине бÿгÿн тал-тÿштиҥ кийнинде jедип барарыс дежет. Алтайдыҥ jаражын ла кайкап божобойдым. Бу та чöрчöк jеринде, та бисле чын ла болуп турган учурал. Меге, Алтайымнаҥ ыраакта jаткан кижиге, бу сезим сÿрекей jакшы таныш.\nАдам бу jараш jерлерле jорыктап турарда, бис оогош болгоныс. Эмди Ак-Кемниҥ суузын öрö барып jадала, айдатан сöстöримди кöксимде бадырып болбойдым. Тыныжым бöктöлöт, ачу ый тамагымды бууй тартат. Бу меге чып ла чын тегиндÿ jорык эмес. Куjурлудаҥ чыгып jадала, уур jÿктерди ле кезик курсак-тамакты аттарга коштоп, озолондыра аткарып ийгенис. Кошты биске Петя Матин jетирип берер. Ол Куjурлуныҥ суузы öрö ууланган эди. Кара-Jÿректиҥ боочызында конып алала, эмди Ак-Кемниҥ кöли jаар тÿжÿп jаткан болбой.\nJÿктенчиктерис тыҥ уур эмес. Jе буттар оорып, сыстап jат. Бу эки кÿнге сÿрекей тыҥ арыдым. Тал-тÿштиҥ кийнинде Ак-Кемниҥ кöлине jедип бардыс. Ӱч-Сÿмер бу ла jаныста, кÿнге jалтыраган туруп jат. Арыганым ундылды. Сÿÿнгениме чала бойыма бÿдÿнбей, бу чын эмеш пе деп, алаҥзыган да эдим. Кадын-Бажыныҥ ÿч ыйыгы кеен-jараш öҥдÿ jурукка тÿҥей. Бистиҥ Алтайыс кандый ус jурукчы! Кöлдиҥ jарадында токтодыс. Оныҥ суузы соок эмтир, öҥи ап-ак. Чек ле карган энемниҥ сÿттÿ чайына тÿҥей.\nАйландыра кандый тымык! Ар-бÿткен амырап jат. Jаратты эдектей байкандар кöрÿнет. Öскö jерлердиҥ jорыкчылары мында кöп эмтир. Jе алтай улус мында jокко jуук. Оны ла кайкап божободым. Бу jараш jердиҥ ээзи кем? Олор бо? Бери jаан улус кÿчсинип келбегей, а jашöскÿрим кайда? Адам бери кöп катап jÿрген. Бу ла мениҥ турган jеримде, байла, база болгон. Айландыра аjыктап, Алтайыныҥ jаражын кайкаган. Ого ол тушта, байла, база кöдÿриҥилÿ санаалар келген. Мениҥ кÿÿн-санаам бÿгÿн база андый ок. Оноҥ бери ас эмес öй öткöн. Бу jÿрÿмде ончозы кубулган ла öскöргöн. Адам ак-jарыкта jок. Jаҥыс ла ар-бÿткен ол ло бойы туруп jат. Ӱч-Сÿмердеҥ кöзимди албай, узак турадым. Мындый айалгада бойыҥды кандый да öскö телекейде деп бодоорыҥ. Тоштор öйди тоҥырып салгандый. Туку тöмöн öзöктöги jÿрÿм мында чек öскö jанынаҥ кöрÿнип jат.\nӰч-Сÿмер кижиге токынал берип jат. Улус бери оныҥ да учун келип турган болбой. Эртен оныҥ эдегине jетире барарыс. Оны энчикпей сакыйдым. Адамныҥ нöкöрлöри öмö-jöмö курсак азат. Каткы-кокыр угулат. Бу jорыкта олор меге база jуук улус болуп калган. Валерий Николаевич Шоҥкоровты мен jаштаҥ ала билерим. Анатолий Иванович Шодоев энемниҥ jанынаҥ таай кижи болор. Арткандарыла баштапкы ла катап бу jорыкта танышкам. Jе кажызын ла туку ла качаннаҥ бери билеримдий.\n07. Кече Ӱч-Сÿмердиҥ эдегине jетире барып jÿрдис. Jуук jанынаҥ кöрзöҥ, чын ла jурукка тÿҥей. Арып-чылаган улус тыштандыс. Кажы ла кижи агару туула куучындажат. Кажызында ла акту бойыныҥ санаалары. Тоштыҥ ÿстиле келип jадала, кичинек таштар jууп алгам. Кÿнге ле тоштыҥ суузына килейте jунулган таштарды колго аларга эптÿ де, jуунак та. Ак, jажыл, jалтырууш öҥдöрлÿ. Коркышту jараш! Оогош тужымда айылда адамныҥ jол-jорыктаҥ экелген таштарын кöрöтöм. Бу терип алган таштар адамдыйына кандый тÿҥей!\nӰч-Сÿмер дезе ол ло бойы туруп jат. Ондо бойыныҥ jÿзÿн öҥдöри бар. Мен оны бистиҥ jÿрÿмиске тÿҥейлеп кöрöдим. Бисти курчаган агаш-ташты тирÿ ар-бÿткен деп канайып айтпазыс. Анчада ла Ӱч-Сÿмерди. Учкур баштары кандый ийделÿ! Кижи оныҥ эдегинде турала арутанат. Кандый да jеп-jеҥил. Кÿÿн-санааҥ да кöдÿриҥилÿ. Бу jылым мöҥкÿлердиҥ ортозында кижи кандый кичинек. Бу jердиҥ ээзи — мöҥкÿ ар-бÿткен.\nJыбарлап ийеле, токтоп калат. Тоштордыҥ ортозыла суучактар агат. Айландыра jырыктар. Базарга jалтанчылу. Ойто кайра тÿжÿп jадарыста, jаҥмыр jаады. Кара булуттар тууныҥ бажын чÿрче ле бÿркеп ийди. Öзöккö тÿрген тÿжер керек! Jе кÿн бÿгÿн кере тÿжине айас турган. Ӱч-Сÿмер jаар jол сÿрекей jакшы келишкенине jаш баладый сÿÿнедим. Айдарда, амадуум бÿткен. Мен бу кÿнди качан да ундыбазым. Ӱÿре-jелелеримниҥ бирÿзи бир катап меге кырлар jаар барып турган улусты оҥдоп болбойдым, олор ары нени бедиреп барып турган деп айтканы санаама кирди. Бу суракка карууны кажы ла кижи бойы берер учурлу. Мен Ӱч-Сÿмерге jетире jÿреле, ар-бÿткенниҥ jаражын кöрдим. Меге ол jаан ачылта болды. Айдарда, тегин jÿрбегем.\n07. Бÿгÿн jанып jадырыс. Тÿжине jаҥмыр jаады. Коштой jанындагы кöлдöргö барып келер амадубыс бÿтпеди. Ойто Кара-Jÿректиҥ боочызы ажыра jандыс. Бийиги 3060 метр кырды öрö чыгарга кÿчке келишти. Терлеш-бурлаш тыҥ ла болгон. Jолды ойто ло ченемелдÿ jорыкчы В. Н. Шоҥкоров баштады. Бис, jиит улус, озо jÿре береристе, jорыктыҥ jаан jашту туружаачылары кийнисте артты. Кара-Jÿректиҥ бажына чыгып келеле, чек бойыма бÿтпей турдым. Булуттар бу ла jаныста, айландыра таскылдар, тизилишкен кырлар.\nБоочыны тöмöн тÿжÿп jадала, астыс. Арткан-калган курсак-тамакты ла палаткаларды ойто ло аттарга коштоп бергенис. Аттарлу улус бисти jолой конотон jерде, Кара-Jÿректеги метеостанцияда, сакып алаачы болгондор. Jе бис jолды таппай, öзöкти тöмöн чек öскö jердööн jÿре бергенис. Куучын-эрмек астаган. Кокыр-каткы токтогон. Качашкан чылап, jааш jаап баштаган. Бир кырдыҥ бажына чыгып келеле, тураны мында болор бо деп сананзаҥ, jок.\nТÿнниҥ 10 саадында тыныс чыгып, базар аргабыс jылыйган. Валерий Николаевич уулы Шунуны, Кан-Оозыныҥ кыстары Айжананы ла Байананы, эш-нöкöрим Сашаны, мени ле фотосогоочы Евгений Николаевичти мында сакыгар деп айдала, jолды jаҥыскан бедиреп барган. Бис дезе эмеш тыштанып алала, арканы тöмöн тÿжер деп шÿÿштис. Айландыра jаан корум таштар. Оныҥ учун тöмöн тÿжерге сÿрекей кÿч болды. Караҥуйда бÿдÿрилип, jыгылдым. Анайып, бир саат кирези тÿшкенис. Jолой эптÿ jер учураарда, кожо алып алган сок jаҥыс палаткабысты тургузып, конорго шыйдындыс.\nЭртен тура бÿктелген буттарысты тÿзедип болбой, тыҥ ла шыралаганыс. Jол-jорыктыҥ бу калганчы кÿнин эмди каткырып эске алынадым. Кара-Jÿректиҥ боочызында jолдоҥ аскан бу учурал jÿрÿмимде эҥ узун тÿн болды. Бистиҥ кийнисте арткан Арутай Адаров, Анатолий Шодоев ле Николай Согоноков база аскан. Олор мöштиҥ тöзинде конгон.\nАдамныҥ jÿрген jерлеринде болгоным меге jаан ырыс. Jол-jорыкты тöзöгöн улуска, туружаачыларына jаан быйанымды айдып турум.\nКызыл кала, ÿлÿрген ай, 2016 jыл\nРЕДАКЦИЯДАҤ: Јерис бай. Барар ла керек. Кырларга, аржандарга, кӧлдӧргӧ, учар сууларга. Кӱӱн-санаа качан да ӧчпӧс. Ар-бӱткен бактырар, там тартар. Оныҥ ийдезиниҥ јажыды шак мында. Алтайдыҥ байлу туузы Ӱч-Сӱмерди јӱрӱмде «тирӱге» сок јаҥыс та катап болзо кӧрӱп аларга амадап турган улустыҥ тоозы ас эмес. Је андый арга бастыразына берилбей јат. Бойыныҥ ӧйинде јопон альпинист Микио Каминага «Туулардыҥ јаражын јаҥыс олордыҥ бажына чыгала оҥдоорыҥ. Јердиҥ ӱстинде Ӱч-Сӱмердеҥ бийик кырлар бар, је ол чылап, сӱрлӱзиле, улу ла кеен тымыгыла аҥыланган туулар ак-јарыкта кӧп беди?» деп, байла, тегиндӱ айтпаган.\nТӧрӧл газеттиҥ тӧзӧп ӧткӱрген экологиялык экспедицияларында турушкан јерлештеристиҥ ортозында Ӱч-Сӱмердиҥ сыраҥай ла эдегинде эки-ӱч катап болгон јерлештер бар. Олор кырларда ченелген најылыкты јылдар туркунына буспай, чеберлеп јӱргӱлейт. Тӧрӧл јерде ээ болор, чӱм-јаҥдарды чеберлеер, ар-бӱткенди корулаар деген кӱӱн-санаала тӧзӧлгӧн бу јол-јорыктар бойыныҥ амадузына јединген деп айтсабыс, байла, јастыра болбос. Ол газеттиҥ тӱӱкизинде танылу изин артырар. Ӱч-Сӱмер јаар болгон јол-јорыктар керегинде толо бичимелди Арутай Адаровтыҥ «Айдарда, ӧй келген» деп бичигинеҥ кычырар арга бар.


Jаҥжыккан рейдтер - altaicholmon\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый кӧлӱкте балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан бир канча учуралдар илезине чыгарылды.\nАнчада ла Кош-Агаш, Чамал ла Шабалин, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Турачак ла Улаган аймактарда ондый учуралдар кӧп болды. Горно-Алтайскта онноҥ ажыра учурал болгон деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ пресс-службазы јетирет.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды кӧлӱкле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи административный јанынаҥ каруузына тургузылар. Олор 3 муҥ салковойдыҥ штрафын тӧлӧӧр.


13.03.2018 - altaicholmon\nБелокурихада геопарк тӧзӧӧри керегинде\n«Белокурихадагы туристический кластерде ле јуугында јерлерде геопарк тӧзӧӧри» деген тема аайынча тегерик стол тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Белокурихада ӧткӧн.\nАлкыштар айдылды, јаҥар чӧйилди\nКочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта Чага байрам бийик кеминде ӧтти. Школдыҥ баштапкы кадында кееркеде јазалган элбек, јаан спортзалда алтай кеп-кийимдӱ уулчактар, кызычактар, ӱредӱчилер, таскадаачылар јуулды. Алтай кайдыҥ кӱӱзи угулат.\nРоссияга јарамыкту программазы јарайт Россияныҥ Президентиниҥ талдаштары алдында бистиҥ ороонныҥ албатызы тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кем учун ӱнин берерин кажызы ла бойыныҥ алдында шӱӱп јат. Бу шӱӱлтенеҥ Алтай Республиканыҥ јаҥыс ла бӱгӱнги јӱрӱми эмес, је анайда ок келер де ӧйи камаанду. Оныҥ салымы алтай калыктыҥ аксагалдарын ла јайзаҥдарын база санандырат.\nJаҥы спортзал ачылган\nБу кӱндерде Оҥдой аймакта Шашыкман јуртта јаҥы спортзалдыҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлемниҥ министри Александр Манзыров, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Мирон Бабаев, аймактыҥ дупутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Эдуард Текенов ло республиканыҥ јарлу спортчылары турушкандар.\nJерлеш журналисттердиҥ једимдери\nТекшироссиялык албаты фронтыныҥ бу јуукта Калининградта болгон медиафорумында бистиҥ тергеениҥ адынаҥ турушкан јерлеш журналисттерле пресс-конференция тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nМайма аймак: Jаҥы ФАП-тар ачылды\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Презседателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева башка-башка ӧйлӧрдӧ Майма аймактыҥ бир канча јуртында фельдшерско-акушерский пункттардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылталарында туруштылар.


«Байлыгысты чеберлеп, корып алалы» деген фестиваль-кӧрӱниҥ амадузы — республиканыҥ эрчимдӱ иштеп турган музейлерин чокымдап ла јилбиркедип кӧдӱрери. Онойдо ок јондыктыҥ ајарузын таланыҥ тӱӱкизиниҥ, культуразыныҥ ла ар-бӱткениниҥ байлыгын корыырына ууламјылаары деп айдарга јараар. Бу кӧдӱриҥиниҥ база бир амадузы республиканыҥ эрјинедий энчи-байлыгын корыыр, шиҥдеер иште башка-башка эп-аргаларды тузаланып турган таҥынаҥ да, каруулу да улусты (юрид. лицолорды) јилбиркедип јӧмӧӧри болгон. Бӱгӱнги кӱнде республикада 100-теҥ ажыра тергеелик, муниципал, ведомственный, школдордыҥ ла таҥынаҥ музейлер иштейт. Кажы ла музей бойында кайкамчылу јуунтыларды чеберлеп јат, билимниҥ ле культураныҥ јаан учурлу кӧдӱриҥилерин ӧткӱрер јанынаҥ баштаҥкайлу иштейт.\nФестиваль-кӧрӱниҥ экинчи турында кӧрӱ-маргаанныҥ мынаҥ озо кӱӱк айдыҥ 22-24 кӱндеринде ӧткӧн баштапкы бӧлӱгиниҥ жюри адаган јеҥӱчилдер маргышты.\nУлаганда кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары јуулгандарды музейдиҥ ижин јарандырары ла энчи байлыкты корыыры, јондыктыҥ ајарузын бу ишке тартары аайынча ӱлекерлериле таныштырды. Тӱӱкиниҥ ле этнографияныҥ «Пазырык» деп музейи эҥ артык деп адалды. Jуулган улусты бу музейдиҥ ишчилери сӱреен солун ууламјыларла иштеп тургандары кайкатты. Олор, темдектезе, кеп-кийимдерди кийистеҥ ӱлгелеери, кӧктӧӧри, алтай јаҥар кожоҥ деген ууламјылар јанынаҥ иштеп јаткан болуптыр. Онойып, кӧрӱ-маргаандардыҥ турулталары аайынча јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры јарлалды.\n2-чи јерде — «Мениҥ кичӱ Тӧрӧлим. Улаган аймактыҥ тӧс библиотеказы, Балыктујулдыҥ јурт библиотеказы. Jааны Наталья Тымыева.\n2-чи јерде — «Ижен» музей. Акташ јурт. Башкараачызы Сергей Омин.\n3-чи јерде — «Ижен» мастерской. Акташ јурт. Любовь Омина.\nКӧдӱриҥиниҥ учкары Эрмитажтаҥ келген јурукчы-реставратор Наталия Васильева фестиваль-кӧрӱниҥ туружаачыларына ла кӱӱнзеген ончо улуска «Агаштаҥ белетеген эдимдерди чеберлеери» деген мастер-класс ӧткӱрди.\nОныҥ кийнинде муниципал музейлердиҥ статотчеды ла методикалык ижи, эдимдерди чотко алып чеберлеери јанынаҥ Алтай крайдыҥ краевед музейинеҥ Ольга Пылкова, Юлия Алексеева керектӱ ттрениг-ӱредӱлерле јайым айалгада таныштырды


Вы здесь: Домашняя страница Эл-иш Курултай Тулаан айдыҥ биринчи кӱнинде Улалуныҥ алтайларыныҥ курултайы ӧтти.\nКудирмеков В.Д.: эм тургуза мандат камыстыҥ јетиргениле 61 кижи, улус чӧйилип араайынаҥ јуулып ла јат, оныҥ учун бис отчетно-выборный сурактар кӧрбӧзис, республикан курултайга белетенектер, оныҥ сурактарын ла элчилерин тударыс, бӱгӱн калада партиялардыҥ конференциялары, садуныҥ ярмаказы, спортсмендер ле артисттер аймактар сайын барган, бӱдӱреечи кӱреениҥ эткен ижи керегинде, мэр ле АР Главазы качан бирде алтай болоры, алтай улус бары учун замдар ла депутаттар болып турган улус ойто кайра алтайлар јаар кӧрбӧй турганы, каланыҥ газединде эмди алтайлар калада 25 проценттеҥ кӧп болып калган болзо газеттиҥ јӱк 18 процентти, 3 страница, алтайлап чыгар учурлу, бир эмес, каланыҥ алтайларыныҥ курултайыныҥ кӱреезине окылу чыду берер керек. Оныҥ положениезин јазап, јасакка келиштире каланыҥ депутаттар соведиле бе, эмезе мэрдиҥ указыла ба быжулаар керек. Ондый ла иштерди текши калыктыҥ курултайыныҥ Тӧс Тӧргӧӧзин быжулап, эдер керек, алтай байрамдарды алтай калыктыҥ курултайларыныҥ улузы ачар керек, калада школдордо алтай тилди ӱренери чек коомой айалгада, шылтак – тӧрӧл башкаругыс, тӧрӧл алтай депутаттарыс бичиктерге акча бербей турганында, бис политикага, талдаштарга киришпезес те, ол политикада болорыс. Эл-Ойынды 2014 јылдыйын Кан-Оозында Ойбокто ло 2016 јылдыйын Улалуда ӧткӱрер керек. Ӧрӧ айдылганы чокым акчанаҥ база камаанду, акча јуурыныҥ ӱлекерин ле ӧрӧги сурактарды текши курултайда база јӧптӧп, јӱрӱмде бӱдӱрер керек. АКК-на бу сурактардаҥ турган јӧп јарадылды.\nКыдыева В.Я. – алтай тилдиҥ сурагын чокым кӧргӱсти, алтай тилдиҥ программазын ойто культураныҥ подпрограммазынаҥ чыгарып аҥылу программа эдери, албатыла иштеп турган јаҥныҥ органдарында алтай улус кыйалтазы јогынаҥ иштеер учурлу, каладагы школдордо алтай тилдиҥ кабинеттерин, учебниктерле јеткилделгенин кӧрӧр керек. АКК-на бу сурактардаҥ турган јӧп јарадылды.\nТеркин М.М. – улус јуулганы ас болордо ол ачымчылу, тунчылар келди, бистиҥ республикан гимназияда да, бистиҥ элитный ӱредӱлик гимназиягыста алтай тилди кандый айалгада эдип салганы санааркадат, кече новосибирсктеҥ келдим АӦК јуунынаҥ, бастыра Сибирьде тӧрӧл тиле айалга коомой.\nУханов В.Н. – улу керектер табыш јок эдилет, мен база ӱч јыл кайра деремнеде болгом, санангам ӱзе немени городто бистиҥ интеллигенция бийик кеминде аайлап ла эдип јат деп, бӱдӱреечи јаҥныҥ улузы јок јаман, олор јокко олорды јамандап турган аайлу, алтай учебниктер чыгарында тутактар јок, је качан ол учебниктер болоры јарт јок.\nИркитова А.А. – 15 јылда бастыра учебниктер болор учурлу, бу учебниктердиҥ кандый школдо кандыйлары јетпей турган общественный организациялар шиҥдеп, ајаруга алып биске айдып турзын.\nТорбоков В.С. – бисте мэр, АР Главазы, сенаторлор, ГД ла Москвада элчиликте алтай улус эмес. АР алтай улус бары учун берилген. Ол бистиҥ учебниктер јок, алтай тилди корыыр деген сӧстӧрис керектӱ, је толо эмес. Эҥ учурлузы – политиканы солыыр керек, алтай тилге отношениени јаҥныҥ, јаҥда иштеген кижи кандый тилдерди билетенин ле о.ӧ. Бистиҥ јаан иштерде иштеген ле иштеп турган улустыҥ балдары алтай тил билбес. Је, темдектезе, бастыра јӱрӱминде гран ары јанында иштеп турган Палкин Сӱмер су алтай тилдӱ, ол эмди Пекинде јадып иштейт. Сурактарды принципиально тургузар керек. АКК-на бу сурактардаҥ турган баштану јарадылды.\nПалкина Р.А. – биске уулдарысты ӧскӱрер керек, ол В.И. Чаптыновтый болгылазын, олор јаҥыс алтай эмес, Шаймиевле, Тулеевле, Собянинле, ӧскӧ тергеелердиҥ јаандарыла теҥ куучындажып ийер уулдар болор керек. Бистиҥ ас алтай калык биригип албай турганыс комой, биригер керек.\nДемчинова М.А. – алтай тилдиҥ программазын ла соведин АР Главазы башкарзын, алтай центр керек, јуулып алтай тилисле куучындажып отырарга, бу бистиҥ сурактарыс бӱдерин кезем некеер керек. АКК-на бу сурактардаҥ турган јӧп јарадылды.\nТыдыков С.В. – алтайларга биригер керек, ас келгени ачымчылу, иштенерис.\nТабаев О.Т. – тил ле јаҥ ол бир неме, ол керегинде бичикти бичип салгам, кепке базарга акча јууп чыгарарым.\nОйношев П.П. – улусты јуур керек, бу курултай керегинде мен газеттеҥ бӱгӱн тӱнде кычырдым, кезик улус аҥылу кычырбаза уйалып јат базып келерге.\nАКК-йына 71 элчи тудулды, ол тоодо каланыҥ курултайында турушкан улус, калада јадып турган АР депутаттары, аксакалдары ла јайзаҥдары.\n0 #1 Амыр 04.03.2014 23:25\n61 кижи jуунга турушкан, а 71 делегат тудулган, кандый кайкамчылу.


Ӱйелерге артырган баалу энчи - altaicholmon\nӰйелерге артырган баалу энчи\nТергеебистиҥ эҥ калыҥ јурттарыныҥ бирӱзи Экинурдыҥ Эземниҥ бичигин мен чебер тудуп ачадым. Ӧҥдӱ ле јараш кадарлу, бӱктерлӱ бичик „Ӱргӱлјикке ундылбас нере. Экинур“ деп адалат. Бу бичикти кепке базарына белетештӱ јаан иш эки јыл кирези ӧйгӧ улалган. Је ондо чыккан материалдар эки јылдыҥ ижи эмес болгоны јарт. Олор Экинур јурттыҥ Ј. Б. Каинчинниҥ адыла адалган эл библиотеказында, орто ӱредӱлӱ школдыҥ краевед музейинде, ол тоодо Јуучыл мактыҥ ла ат-нерениҥ залында ла архивтерде канча јылдарга олордыҥ ишчилериле чебер јуулган ла кичеелген байлык материалдар чыккан. Онойдо ок „Алтайдыҥ Чолмоны“ ла „Ӧйдиҥ ӱни“ газеттердиҥ журналисттериниҥ, бичиичилердиҥ ле билимчилердиҥ — јерлештери, јурттыҥ улузыныҥ тӧрӧӧндӧри керегинде бичигендери бу бичикке база кирген.\nБичикти ачып, бӱктеринде јетирӱлерди кычырып, фотојуруктарды кӧрӱп, эске алынып, Экинур јуртыма барып, јерлештеримле туштажып келгемдий болдым. Кӧп улустыҥ чырайлары, ады-јолдоры таныш ла јуук болды. Тылда иштегендер ле јууныҥ ӧйинде ӧзӱп-чыдаган балдар керегинде бичимелдердиҥ геройлоры бӱгӱнги кӱнде ас арткан. Је Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ат-нерелӱ тартышкан, је эзен-амыр јанып келгендердеҥ улус артпаганы карыкчалду. Экинур јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 238 кижи атанган, кайра јангандардыҥ тоозы 91 ле јуучыл болгон. Олордыҥ да ортозында шырка-бычыкту јанып келеле, эрте божогондоры бар. Јууныҥ јалаҥдарында арткан ла сурузы јок јылыйган јуучылдардыҥ тоозы 147 кижи.\nБичиктиҥ бажында ла јурттыҥ фотојуругы, јурт јеезениҥ јааны Эжер Иванович Итпалинниҥ јерлештерине баштанузы салылганы јолду. Оноҥ ары јурттыҥ 1756 јылда тӧзӧлгӧнинеҥ ала тӱӱкизи берилген ле оныҥ тӧзӧгӧзинде турган улустыҥ ады-јолы бичилген. Ол тоодо баштапкы ТОЖ-тордыҥ, колхозтордыҥ, олордоҥ бирге бириккен колхозтыҥ председательдери, баштапкы ӱредӱчилер ле ӧскӧ дӧ улус адалган. 1939 јылда чыккан „Кызыл Ойрот“ („Алтайдыҥ Чолмоны“ газеттиҥ озогы ады) газеттиҥ бӱктеринеҥ алган солундар ла озочыл иштӱ улустыҥ фотојуруктары солун.\nОноҥ ары „Экинур Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ јылдарында“ деп бажалыкта јурттыҥ тылдагы ишчилериниҥ Јеҥӱге јетирген јаан ӱлӱ-камааны керегинде айдылат. Онойдо ок бериги, јуук ӧйгӧ јетире колхозты миллионер колхозко јетирген атту-чуулу башкараачылары, јурт Советтиҥ председательдери керегинде айдылган. Бу улустыҥ ады-јолын (С. И. Туткушев, Ч. К. Агин, П. Е. Кудачин, К. К. Тысов, Н. К. Янтыков ло ӧскӧлӧри де), ол ӧйлӧрдӧ колхозтыҥ ла јурттыҥ эрчимдӱ ӧзӱмин ӱйелер качан да ундыбас.\nЈууныҥ от-калапту јолдорын ӧдӱп, Улу Јеҥӱни каныла, калганчы ийде-кӱчиле ат-нерелӱ тартыжып јууктаткан јуучыл экинурчылардыҥ ады-јолдоры алфавитле барып јат. Кемниҥ де бир ле ӧбӧкӧзи, кемниҥ де угынаҥ ӱч-тӧрт ӧбӧкӧ адалат: канайдар, Экинур алтайыста калыҥ да јурттар бар, угы јукарган да ӧрӧкӧлӧр бар. Је калыҥ јурттардаҥ да баргандардаҥ кӧбизи јууныҥ канду јалаҥдарында арткан эмтир. Аламчиндердеҥ тӧрт кижи јууга барган, ӱчӱзи јанбаган. Аларушкиндердеҥ беш кижи јууга барган, экӱзи сурузы јок јылыйган. Эки кижи јанган да болзо, шырказынаҥ 1945 ле 1949 јылдарда јада калган. Анчишевтердеҥ – беш, Бабиндердеҥ – тӧрт кижи (кем де јанбаган?), Елековтордоҥ – алты (Јажнай јанган, је јаан шыркадаҥ 1947 јылда јада калган), Ильдиндердеҥ – тӧрт, Туткушевтердеҥ – тӧрт јуучыл Ада-Тӧрӧл учун јууда турушкандар. Бу да улустаҥ эки-јаҥыс ла јуучыл јанган эмтир. Ырызы тартып, Алтайына јуудаҥ арып-чылап јанган јуучылдарды јеринде кунураган јурт ээлем, шалтыраган колхоз ло иштеҥ ле ачаналу јӱрӱмнеҥ шыралаган ӱй улус, балдар ла каргандар сакыган. Ойто ло олор чылазыны јок „јууга“ кирген, је бу тушта јуртын, колхозын орныктырар, бала-барказын кӧдӱрер узак јууга чыккандар…\nТылдыҥ ишчилери керегинде кӧп бичимелдер јарлалган. „Олор Јеҥӱни јууктаткан“ деп бажалыкла тылда ач-амыры јок иштеген ӱй улустыҥ, карган тижеҥдердиҥ ле ол ӧйдӧ балтыр-кежиги тыҥыбаган балдардыҥ ады-јолы адалган. Јууныҥ ӧйиниҥ балдарыныҥ тооломы сӱреен узун эмтир. Кайда ла „Јууныҥ балдары“ деп эби јок этирте адаткан балдары јуу-чак Алтайдаҥ ыраакта да ӧткӧн болзо, оныҥ ачу-коронын, ачана-торозын јакшы билгендер. Тылда арткан јаан улусла, кӧбизинде эпшилерле, каргандарла теҥ-тай иштеп, Улу Јеҥӱни јууктадарына јӧмӧлтӧ эткендер. Бу да улустыҥ кезиктери ортобыстаҥ ыраап, ак чечектӱ алтайына јана берген эмей.\nЭземниҥ бичигиниҥ оноҥ ары бӱктери чокым улустыҥ салымына, эткен керектерине учурлалган бичимелдерле улалат. Ол тоодо Экинурда XXII партсъездтиҥ адыла адалган миллионер-колхозты макка чыгаргандар: моҥол кӧбӧк сӧӧктӱлердиҥ јаан аксагалы Аларушкин Ӱтӱйдеҥ таркагандар, укту-тӧстӱ койчы-малчылар Артушевтер, Бадакиндер, Дединдер, Елемисовтор, Ильдиндер, Ильиндер, Иртаевтер, Итпалиндер, Иташевтер, Кокпоевтер, эки башка ук-ӧрӧкӧ Кудачиндер, Кыновтор, угы-тӧзи Экинурда тазылданып калган Лутцевтер, Мендешевтер, Санашевтер, Сельбиковтор, Тектиевтер, Тоеновтор, Тысовтор, Чендыевтер, Шокшлановтор, Яйминдер, Янтыковтор ло ӧскӧ дӧ ук-ӧрӧкӧлӧр керегинде јетирӱлер кӧп болуптыр.\nМен бу бичиктеҥ кӧбӧк сӧӧктӱ энем Текешева (Саданова) Токуна Абакаевна јанынаҥ угы-тӧзимди де кычырып, јазаптыра билип алдым. Алдында јаан јаштулардаҥ мындый улус тӧрӧӧнис дегенин уккан да болзом, ӧйлӧрлӧ кожо ундылып та калган болгон. Бу бичиктеҥ сонуркап кычырдым: „Ак кӧбӧк, тӧӧлӧс, алмат, јабак сӧӧктӱлер карындаштар. Олордыҥ јааны Јарынак деп кижи болгон.\nЈарынактыҥ уулы Моҥыс, Моҥыстыйы Бектеш, Бектеште Бедиреш ле Таш-Белек деп уулдар болгон. Бедирештиҥ уулдары: Тектий, Текеш, Кудачы, Бадакы, Булбан. Экинурда јаткан Тектиевтер, Текешевтер, Кудачиндер, Бадакиндер ле Булбановтор энем јанынаҥ тӧс таайларыс.\nТаш-Белекте Алексей ле Кохпой деп уулдар болгон. Алексейдеҥ таркаганы Келей-Моотыда јаткылаары. Кохпойдыҥ балдары: Карман, Калчаҥ, Тоорчык. Тоорчыкта ӱч бала – Кайба, Сайму, Казак. Казак эјебис јашта кӧстӧҥ отурып калган, чӧрчӧктӧр айдар кижи болгон. Карманныҥ Арајан деп кызынаҥ таркагандар мен оогош болорымда бистиҥ айылга айылдап туратан. Экинурда Кокпоевтер база тӧрӧӧндӧрис.\nЭземниҥ бичигин чыгарарында турушкан Зоя Орусованыҥ (Туйменова) бичиктиҥ учында бичигенинеҥ бир кезик јолдыктарды аҥылап ийерге турум. „…Кӧп-кӧп улус ада-энезиниҥ јӱрӱмин билерин, олорло оморкоп јӱргенин кӧргӱзип, эземниҥ бичиги чыгарылып јатканына сӱӱнип, бойлорыныҥ бичимелдерин эрчимдӱ табыштырган. Кезик эске алыныштар кӧстиҥ јажы ӧткӱре бичилген. „Агам энемниҥ мӧҥкӱзине эр кижи ыйлабайтан деген. Мен бӱгӱн сениҥ алдыҥа эҥчейип ыйлайдым – јаҥыс кижиниҥ јӱрӱминде кӧп шыра болбойтон дежетен, а сениҥ јӱрӱмиҥ… Бу бичик чыгарылбаган болзо, мен ол ӧйди, айса болзо, јӱрегиме јуук эске албас эдим. Је эмди кайран энемниҥ јӱрӱмин мен јӱргемдий. Энем, энем деп кӧксимде онту болгон. Бичикти чыгарып јатканаарга слерге быйан“ – деп, айткан да кижи болгон…“.\nМен де бу бичикти колго тудуп, кӧстӧриме јаштар толгон эди. Саданов Баштык адамныҥ карындажы Ойроттыҥ база эки јерлештериле кожо соктырткан эски фотојуругын „Алтайдыҥ Чолмоны“ газетте иштеген Иван Топинакович Тошпоков берген болгон. Ол фотојурукта улусты айдып берген: Яшев Јут, Анчибаев Јытан – Чининниҥ таайы, Саданов Ойрот. Ойрот ЗВТ-да ӱренген, 1936 јыл. Бу фотојурук канчын јиитте 1942 јылда јууга барала, 1944 јылда сурузы јок јылыйып калган Ойрот акабыстыҥ сок јаҥыс јуругы болгон. Мен бу фотојурукты Лариса Баинага бергем деп сананып јӱргем. Је мен ондый фотојурук бербегем ле бичик Новосибирскте кепке базылып јаткан деп угала, сӱреен санааркагам. Нениҥ учун дезе, Ойрот акабыс керегинде јетирӱлер тегин де ас болгон, ого јӱк сок јаҥыс фотојуругы турзын деп кӱӱнзегем. Бичикти Лариса Николаевнадаҥ алып, Садановтордыҥ бӱгин ачып, ондо Ойроттыҥ „болчок“ бажын да болзо, тургузып койгонын кӧрӧлӧ, сӱӱнгениме ыйлап ийгенимди билбей де калгам. Лариса бичикти белетеп турала, меге кӧп катап телефон соккон: фотолор ло бичимелдер сурап. Л. Н. Баина бу ишти сӱреен каруулу эткени мынаҥ да кӧрӱнет. Ого до, бичикти чыгарарында турумкай турушкан ӧскӧ дӧ јерлештерге јаан быйан айдар керек…\nБаза бир айдарга турганым – ол бу бичикке толо кирбеген фотојуруктар керегинде. Је канайдар, эл-јоны јаан Экинурдыҥ бу бичигине бастыра ла материалдарды толо ло ӱзезин кийдирер арга јок ине. Лидия Андреевна Белеекова газетке чыгарарга Анчибаевтер керегинде бичимелин ле фотојуруктарын экелген. Меге эки фотојурук солун болгон. Лидия Андреевнаныҥ адазы, Андрей Анчибаев јууныҥ ӧйинде Кош-Агашта иштеген, оноҥ јууныҥ кийнинде Горно-Алтайскта обкомдо иштеген эмтир. Кош-Агашта иштеерде, ол областьта башкараачы јаан иштерде иштеген Шабычы Сыранович Ялатовло таныш болгон. Онойдо ок Горно-Алтайскта иштеп турарда, Анчибаевтердиҥ билези Качкышевтердиҥ билезиле айылдаштар болгон эмтир. Олордыҥ билелериле јаба соктырткан фотојуругы солун. Качкышев Михаил деп кижи „Алтайдыҥ Чолмоны“ газетте 80-чи јылдарга јетире каруулу качы болуп иштегени санаама кирет.\nЭземниҥ бичигиниҥ учында бичик чыгарар јаан каруулу ла чӱмдӱ-баалу иште турушкандардыҥ ады-јолдоры јолду адалыптыр. Экинур јурт јеезениҥ јааны Эжер Итпалин — ишти оҥдоп, акча-манаттыҥ аайына чыгарында јаан јӧмӧлтӧзин јетирип, санаа-кӱӱнди кӧдӱрген; кӧп бичимелдерди, фотолорды, архивтиҥ материалдарын белетеп јазаган Роза Кынова; библиотеканыҥ ишчилери: С. Н. Айдарова, Л. В. Тюлентина, администрацияныҥ ишчилери: Б. Г. Карманова, Т. В. Иртакова, Т. В. Кокпоева, Э. С. Яймин. Г. К. Тышкышева, Р. Т. Кантырова, Р. П. Андадикова јуртла базып, улустаҥ бичимелдер јууп болушкан. Амыралтада ӱредӱчилер Э. М. Елекова, В. С. Анчишева, А. К. Туймечекова база јаан болужын јетирген. Е. Б. Мантышева ла З. Д. Орусова билдирлӱ јӧмӧлтӧзин эткен. Л. Н. Баина (Торбогошева) ватсапта бӱк ачып, бастыра ишти башкарып, тӱни-тӱжи иштеген. Ол бойыныҥ билгириле, ченемелиле бу ишти кӧдӱрип, учына јетирген.\nБашка-башка јерлердеҥ: музейлердеҥ, архивтердеҥ, библиотекалардаҥ, газеттердеҥ ле кӧп улустаҥ јуулган бичимелдерле, ӧскӧ дӧ материалдарла иштеп, редактировать, корректировать ла верстать эдип, ӧҥдӱ бичик белетеп чыгарары коркышту јаан каруулу иш эмей. Эземниҥ бичигинде кӱӱнзеген кижи једикпестер де табар аргалу. Је „Ӱргӱлјикке ундылбас нере“ бичик акту кӱӱндӱ улустыҥ ийде-кӱчиле, ӧмӧ-јӧмӧ ижиле ак-јарыкка чыкканына баш болзын!


Кулдыҥ кулагына кӱмӱш сырга јарабас - LIS53.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nТӱӱкибисте болгон кызалаҥду ӧйлӧр алтайлар јайымды јаҥыс ла сӱӱгилеген эмес, а јайымы учун тартыжып та билерин кӧргӱскен. Темдектезе, Ойрот каандык оодылып турарда, бӱгӱнги алтайлардыҥ ӧбӧкӧлӧри канайда јуулашкандарын тӱӱкичилер "Манјы-кыдаттарга удура кӧдӱрилген тӱймеен керегинде Моҥол Алтайдагы карындаштарынаҥ угуп алган алтай телеҥиттер ӧштӱлерди канайда уткуурына белен болгондор. Манјы-кыдаттарга удурлажары јердиҥ, ӧйдиҥ, улустыҥ, мал-аштыҥ тоозынаҥ ла ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ камаанду болгон. Кезик учуралдарда туура јерлердӧӧн качып кӧчӧргӧ, кезик учуралдарда ӧштӱлерге удура јаҥыс ла јербойында ачык јуулажарга эмес, а Ойротто ло Калкада тӱймеен кӧдӱрген карындаштарга барып болужарга келишкен. Алтай телеҥиттер јолдордо карузындар тургузып, ӧштӱлер келип јатканын ыраактаҥ јетирер эп-сӱмелерди тузаланып, олорды боомдордо, кызамдарда кӧчкӧлӧрлӧ уткыгандар эмезе берт јерлерде шибеелер тудуп корулангандар" деп темдектегилегендер. Мыныҥ ӱстине Цин империядаҥ коруланарында черӱбашчылар болгон Омбо, Кутук, Кулчукай, Наамкы ла ӧскӧ дӧ јайзаҥдардыҥ ла Мамыт, Тузагаш, Бӱдӱки, Чече ле ӧскӧ дӧ баатырлардыҥ ат-нерелӱ керектери албаты ортодо соојын болуп артып калган. Гражданский јууны ла Ойрот автоном область канайда тӧзӧлгӧнин алзабыс, 1920 јылда Улалинский уездтиҥ Революционный комитединиҥ председатели В.Плетнев Алтайский губернияныҥ Революционный комитедине “Туулу Алтайдагы Совет јаҥ јербойындагы айалганы толо башкарып болбой турганынаҥ улам, Алтайдыҥ байлыктарын тузаланарынаҥ болгой, тургуза ла бӱдӱретен иштиҥ политический де, экономический де ууламјыларын апарып болбойт” деп арга јокто јетирген, нениҥ учун дезе, гражданский јууда тал-ортозы кырылып калган алтайлар јаҥы јаҥды ачык јӧмӧгилебегендер. Керектиҥ чынын алза, Совет јаҥ ол тушта јӱк ле ӱч Улалинский, Шебалинский, Уймонский ревкомдордыҥ тӧс јурттарында турган. Шак бу ӧйдӧ Сибирдиҥ революционный јуучыл ийде-кӱчтериниҥ политический башкартузы "Движущей силой вооруженной борьбы против Советской власти являются алтайцы. В феврале 1922 года "калмыки" составляли основное, надежное ядро банды А.П. Кайгородова" деп јетиргендер. Оныҥ учун РКП(б)-ныҥ Алтайский губернский комитеди 1922 јылда арга јокто гражданский јууда удурлашкан алтайларга амнистия јарлап, алтай албатыга автономия тӧзӧӧр баштаҥкайын јарлаган. Алтайда В.Радлов 1859-1871 јылдарда, В.Вербицкий Алтайда 1853-1890 јылдарда иштегилегендер. Олор туштагы јайым сӱӱген алтайлардыҥ бала-барказы 200 јылдыҥ бажында нениҥ учун ада-ӧбӧкӧлӧринеҥ јер ле теҥеридий башкаланып калгандар?.. Бӱгӱнги алтайларды бӱгӱнги орус билимчилер, В.Радлов ло В.Вербицкий чылап, "слуга" деген сӧсти сӱӱбей турган калык деп айдып болбозы јарт. Нениҥ учун дезе, бӱгӱн јаан иштерде иштеп турган ла бойлорын "элита" деп аданып турган алтай јамылулардыҥ кӧп сабазы А.Бердниковты айландыра кулдаҥ јабыс эҥчейишкенин олор кӧргӱлеп јат ине. Јӱк бойлоры кул болуп калгандарына токтогылаган болзо, јакшы болор эди. Је, олор бойлорыныҥ кул јилбӱлерине болуп бӱдӱн калыкты кул эдерге јадылар... Бойлорыныҥ кул јилбӱлерин јажырарга болуп, "Бердников", "Бердников" деп ачык айдышпай, "Путин", "Путин" деп јажырынгылайдылар...


«Команда РАзвития» турчыларын кычырат - altaicholmon\n«Команда РАзвития» турчыларын кычырат\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкараачы иштерде иштеер улусты талдаары јанынаҥ конкурс ӧткӱрери керегинде јакаан чыгарган. Бу конкурстыҥ турулталарыла талдалган специалисттер кадрлардыҥ «Команда развития Республики Алтай» эмезе кыскарта «Команда РАзвития» деп адалган резервине кийдирилер.\nТергееде башкарту иштерде иштеер улусты талдаарын РАНХиГС-тыҥ (Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте России) специалисттери башкарып ӧткӱрер.\nКонкурста туружарыныҥ некелтелериле, ондо Россия Федерацияныҥ јажы 25-теҥ ала 55 јашка јетире граждандары туружар аргалу. Олор бийик ӱредӱлӱ (государстволык бӱдӱмдӱ диплом керелеген), јаргылатпаган, 25-35 јаштулар специальнозы, белетелген ууламјызы аайынча 3 јыл эмезе башкараачы иште 1 јыл стажту, 35-55 јашту туружаачылар — башкараачы иште 3 јылдаҥ иштеген болор учурлу. Башкараачы иш деп, башкараачы позицияда ченемел эмезе улус, ӱлекерлик командалар, подрядчиктер ле о. ӧ. башкарту иш јанынаҥ ченемел адалат.\nБастырароссиялык «Лидеры России» конкурстыҥ јеҥӱчилдери, финалисттери ле јарымфиналисттери бу конкурстыҥ экинчи бӧлӱгинеҥ ала туружар аргалу.\nБыјыл ӧткӧн «Лидеры России» конкурста тергеебистеҥ турушкан Айдар Мызин республикан конкурстыҥ тӧзӧӧчи комитединиҥ турчызы болот. Оныҥ айтканыла, республикада ӧдӧтӧн бу конкурстыҥ аайы, методиказы «Лидеры России» конкурстыйына тӱҥей. Оны тыш оператор (РАНХиГС) башкарары, башка тергеелердеҥ эксперттер кычырылары анчада ла јакшы. Нениҥ учун дезе, олордыҥ шӱӱлтелери недеҥ де, кемнеҥ де камааны јок, объективный болор. Онойдо ок ченелте-тестирование бастыра јанынаҥ автоматизированный, бир де кижи, программист ого кирижер аргазы јок ло конкурсанттыҥ ижин баалаган база бир бӧлӱк темдекти бу ла конкурста кожо маргышкан улус тургузары туружаачылардыҥ аргаларын чын баалаарында ла илелееринде јарамыкту болор.\nА. Мызин: «Мындый конкурс јарлалганы сӱреен јакшы. Ол республикада кадрлар талдаарын бийик кемине чыгарып, эҥ ле эрчимдӱ, једимдӱ иштегедий улуска јол берер. Бу конкурстыҥ амаду-некелтези јӱрӱмде бӱдерине, јакшы турулталарлу конкурсанттар иш јанынаҥ бийиктеп, тергеениҥ ӧзӱмине тузазын јетирерине иженедим. Туружар кӱӱнин кӧп јерлештерис угузар деп бодойдым. Кажы ла кижиге бу конкурс бойыныҥ билгирлерин, аргаларын ченеп, билип аларга, ченемелин байыдарга јарамыкту болорында алаҥзыбайдым».\nТӧзӧӧчи комитеттиҥ база бир турчызы РАНХиГС-тыҥ «Высшая школа государственного управления» институдыныҥ башкараачы кадрлар ӧскӱрери аайынча факультединиҥ деканы Илья Шебураков туружар кӱӱндӱ улуска нени эдери керегинде элбеде куучындады. Интернетте окылу сайтта конкурс керегинде ссылкага базып, электрон регистрация ӧдӧр керек. Кийнинде заочный бӧлӱктиҥ тоолу ченелтези болор: анкета, бойы керегинде видеотаныштыру, тестирование. Бу баштапкы бӧлӱкте артыктаган 50 кире кижи экинчи бӧлӱкке аткарылар. Ондо туружаачыларды, олордыҥ алкы бойыныҥ, профессионал аргаларын тереҥжиде ширтеген ченемел-тестирование ӧдӧр. «Тергеелик кеминде мындый конкурстар ӧткӱрген ченемелис јаан. Кезик тергеелерде конкурстыҥ турулталарына тайанып, туружаачылардыҥ тоозынаҥ министрлер де кӧстӧлгӧн учуралдар бар. Темдектезе, Бурятияда, Нижегородский областьта. Айдарда, конкурстыҥ турулталары аайынча республиканыҥ башчызыныҥ таҥынаҥ кадровый резервине, министерстволорго келиштире улус кӧстӧп айдып берер аргалу болорыс. Онойдо ок бу муниципалитеттер кеминде иштеп тургандарга бойын кӧргӱзер, иш јанынаҥ ӧрӧ ӧзӱп, тергеелик јаҥда иштеер эмезе јербойында једимдӱ иштеер јакшынак арга» — деп, И. Шебураков темдектеди. Конкурстыҥ ӧдӧтӧн аайын, ээжилерин «Высшая школа государственного управления» институттыҥ специалисттери белетеген. Олор 2014 јылдаҥ ала једимдӱ тузаланылат. Мындый ок конкурстарды кӧп тоолу губернаторлор ӧткӧн деп айдар керек.\nКонкурс керегинде текши јетирӱлер Алтай Республиканыҥ окылу www.altai-republic.ru сайтында чыгып турар. Туружар кӱӱндӱ улус конкурс јарлалган кийнинде 33 кӱнниҥ туркунына оныҥ аҥылу HR-порталында регистрация ӧдӱп, баштапкы заочный бӧлӱкке керектӱ некелтелерди бӱдӱрер учурлу.\nБу конкурстыҥ тӧзӧӧчи комитединиҥ турчызы, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ директоры Людмила Манатованыҥ айтканыла, мындый конкурстарда турушканы кажы ла кижиге јарамыкту болор. Ол бойы да јаантайын директорлордыҥ башка-башка конкурстарында туружып, кажызынаҥ ла тузалу билгирлер, ченемел алып турганын темдектеди: «Бистиҥ тергееде мындый ачык конкурс башталганы ол ӧйдиҥ некелтези деп бодойдым. Республиканыҥ ӧзӱмине ичкери алтамдарды эдер ӧй келген. Государство ого јарамыкту госслужбаныҥ академиязын тӧзӧп, башкараачы кадрлар белетейт. Бис, тургуза ӧйдӧ башкараачы иште иштеп тургандар, база олордыҥ ӱредӱзин алып, белетенедис. Темдектезе, меге Новосибирск, Москва калаларда стажировка ӧдӱп, башка тергеелердиҥ эрчимдӱ башкараачыларыла иштеер јакшынак арга берилген болгон. Ондо профессионал ӧмӧлик тӧзӧлӧт, ӧмӧ-јӧмӧ јилбилӱ ӱлекерлер аайынча иштер бӱдӱргенис. Оныҥ турулталарыла, эки кижи (ол тоодо Людмила Комоноковна — ред.) гран ары јаар стажировкага аткарылган болгон.\nМындый аргаларды тузаланар керек. Олор јарамыкту профессионал колбулар, таныжулар берет, јилбилӱ куучындар ла ӱредӱ ажыра ченемел јаанайт. Кийнинде билгирлеримди иште тузаланадым, балдарла, ада-энелерле ӱлежедим.\nБӱгӱнги кӱнде балдар кандый ла ууламјылу ӱредӱге барат, ада-энелер јаантайын олорды јӧмӧп, болужып јат. Је балдардыҥ иженгени, сакыганы кӧп учуралдарда јӱрӱмде бӱтпей калат. Гимназияны божоткон ӱренчиктерисле бис колбу тудадыс, олордыҥ салымын, ижи-тожын кӧрӱп јӱредис.\nӰредӱзин божодып, јанып келгендердиҥ кӧбизи иш јок артып калат эмезе башка ууламјы аайынча иштей берет (билимдердиҥ кандидаттары секретарьлар да болуп иштеген учуралдар бар). Кезиктерине алган профессионал ӱредӱзи аайынча иштеерге, башка калалар, тергеелер јаар барарга келижет.\nПрофессионал ла алкы бойыныҥ аргалары кеен ле бийик јииттериске бу конкурс тӧрӧл јеринде ӧрӧ ӧзӧр јакшынак айалгалар тӧзӧӧрине бӱдедим. Тергеебистиҥ школдорын ӱренип божоткон балдарыс, бийик ӱредӱ алып,кичӱ Тӧрӧлинде керектӱ болор деп иженедим».\nАртур Сабин, республикан Јондык палатаныҥ ӱредӱ, культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла экология аайынча камызыныҥ башкараачызы: «Мениҥ шӱӱлтемле болзо, ӧткӱрилип јаткан конкурста бир де јаман јок. Керек дезе, оны јӧмӧп тӧ јадым. Је мында меҥдебес керек.\nБир канча сурактар бар. Эҥ баштапкызында, конкурс текши ороон ичинде ӧткӱрилип јатканы бир эмеш санандырат. Темдектезе, туку Томск эмезе Новгород каланыҥ санаа-сагышту кижизи конкурсты ӧдӱп, бисте башкараачы болуп иштезе, бойыстыҥ, јербойыныҥ јииттери канайдар, кайда иштеер керек? Мындый конкурсты јӱк ле бистиҥ тергее ичинде ӧткӱрер керек деп сананып јадым. Айса болзо, ээжи-некелтелерге кубулталар эдер ӧй бар, јазаптыра шӱӱр керек.\nКамыстыҥ ишчилери республиканыҥ јоныныҥ бу конкурс аайынча санаа-шӱӱлтелерин угуп, 460 кижиге баштанган. Олордыҥ 455-зи «нениҥ учун конкурс тергеелик эмес?» деген суракла јилбиркейт. Анчада ла республиканыҥ јииттери сурагылайт».\nСергей Тимошенский, таҥынаҥ аргачы: «Бу конкурс керегинде јуукта ла уктым. Ол улуска, чындап та, јакшынак «социальный лифт» болор деп бодойдым. Јамылу тӧрӧӧн-тууганныҥ болужыла эмес, тегин де кижи бойыныҥ санаазын, профессионал аргаларын кӧргӱзип, ишмекчи јолында ӧзӱп, тергеебистиҥ ӧзӱмине тузалу иштеер аргалу болор.\nМен конкурсла јилбиркеп, анда туружып, бойымды ченеп кӧрӧр кӱӱндӱ. Беш јыл туризм аайынча аргачылыкта иштейдим. Башка-башка ӱлекерлеримди јӱрӱмде бӱдӱргем. Бу ӧйгӧ јетире јууп алган ченемелимди, билгиримди јаҥы ууламјыда тузаланып кӧрӧр деп шӱӱлтеге келдим».


31.03.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nКаланныҥ кодексинде кубулталар болор\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Россия Федерацияныҥ Калан кодексиниҥ 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала чыду алар кубулталарына учурлай јуун ӧткӱрген. Јуунда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, экономиканыҥ ӧзӱми аайынча министр Вячеслав Тупикин, Федерал калан службаныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызы Ольга Шмакова, бир канча ведомстволордыҥ ла аргачылык биригӱниҥ чыгартулу\nТуробъекттердиҥ ле јондык ашканалардыҥ ижи кирелендирилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эмчилик тӧзӧлмӧлӧриниҥ ижин ширтеген ле коронавирус деп југуш оору таркаганы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. «Ороондо коронавирус деп југуш оору таркап турган айалга коомойтып јат, калганчы јетирӱлерле, Россияда бу оору 1534 кижиде бар болгоны темдектелген. Онойдо ок айылдаш Алтайский крайда ӱй кижи оорыган бир учурал бар. Алтай Республикада оору\nТелекей ичин чаксырашка экелген ле муҥдар тоолу улустыҥ јӱрӱмин апарган коронавирус орооныста аҥылу режимдӱ айалгалар тӧзӧӧр некелтелер эдет. Тулаан айдыҥ 29-чы кӱнине јетире јетирӱлерле, Россияда бу инфекцияга алдырткан улустыҥ тоозы 1,5 муҥды ашкан. Калганчы кӱнде јаҥы табылган 270 учурал темдектелген. Олордыҥ кӧп сабазы Москва калада. Калганчы јетирӱлерле беш кижи божогон, 64 кижи эмденип алган. Москвада


Кучукова Августа Софроновна\nАйабас: Jакшылар! Мен Айабас Конгинов, алтаистика ла тюркология факультединиҥ экинчи курсыныҥ студенти. Бÿгÿн, јаан изÿ айдыҥ бежинчи кÿнинде, мен Августа Сафроновнанаҥ интервью алып турум. Слерге сöс.\nАвгуста Сафроновна: Мениҥ адым Августа Сафроновна. Öскöн-тилен јерим мениҥ Турочак аймак, Пыжы јер. Jе, тöрöл јерим мениҥ Суучак, агаш јуудатан јер болон, анда агаш белетенер. Аҥызун дезе, агаш божоп каларда дезе бистиҥ улустар кöдÿре ле канай-канай кöчкилеген. Бистиҥ айыл, бистиҥ кöч јерге кöчкöн, Пыжы јерге. Алында бистиҥ родтыҥ улустары, бистиҥ сööктиҥ улустары - тоустар бис. Оларанда јатканар. Аужин дезе мениҥ анам ол Пыжы јерге кöчкенер. Мен анда школго барам, анда ÿч класс школалында болон, алтай школ болон. Jе, мен уже школ барарымда алтай тилине анда ÿреткен йоқ улустарга, јаҥыс ла казақ тил болон. Мен уже казақ тилле ÿреним анда. Ӱч классты божотком мен анда, аҥызун дезе менjевеме барам. Авом мени бойыныҥ эҗезинге јевейе, jе, агаш јевейе ийийен. Тöрт классты мен анда ÿренем, эҗемде јаткам, аузындезе бежинчи класска кöҗöримде мени jеҥем Кебезенге ийийендер, Кебезенде мен ÿренем, анда он класс божотком. Jе, аҥузын мед.училищеде ÿренем, мед.училищени божодоло бу калада иштептим, бала табар јерде иштептим. Эмди јетире мен анда ла иштептим. Мениҥ айлымда бир ле бала - оол. Уулым дезе, он биринчи классты Плакасстын гимназиязында божоткон. Эмди дезе ол Томск ÿренерге салган, анда юридический факультетке кириван – Томский университетте. Эмди мен јаҥыскан ÿшиптим мен мында.\nJе, бойымныҥ керегинде слерге айтпем, эмди база неме айдып берейин?\nАйабас: Про разницу алфавита.\nАвгуста Сафроновна: Jе, алтай тил дезе тöрт јевелер, буква, темдектер по-моему говорят, а бистиҥ дезе тилде, бис, например айттыс: алтай тилде «jаан» - деп айдар, «большой», а бистиҥ «њааҥ» - деп айдар. Аҥызун дезе, је даже бу алтайлап «јылу» - деп айдар, а бис дезе «йыљу». Аҥызун алтайлап «карлагаш», бистиҥ айдып йадар «карлааӌ». Вот «ӌ», jе алтай тилде андый jеве јоқ. Аҥызун дезе алтай тилде, вот, алтай тилде айдып йадар «бычак», а бис айттыс «пиҗак» - деп айттыс. Аҥызун бисте еще бу јеве бар «љ», например, «қаљҗа» - андый јеве бар, эрвек. База кандый, је «ј» бисте бар. Вот, например, «јакшы», «јакшы» бис айттыс. Аҥызун дезе «ҥ» и алтай тилде, и бистиҥ тилде база бар. «ö», «ÿ» алтай тилде, бистиҥ тилде база бар. А вообще вот «җ», «њ», «љ», аҥызун је бу «ӌ» алтай тилде «ч» твердо айдылар, а бисте дезе јымжак. А вот, «јымжак» - это алтайлап «jымжак», а тубалап айтса «нимжақ» болор. Эрвек бир ле, а бис оны дезе айттыс башка, если алтайлап «јымжак», а тубалап «нимжақ». Jе, вообще кöп анда эрвектер бисте бар. Вроде, или бис «ӌ» бисте «њ» барып јат, јымжак «њ», «љ» вот ондый, андый неме. «ч» бисте «җ» барып јат. Вот, андый. База кандый ÿредÿ? Jе, кöп андый эрвектер бар. Например, алтайлап «ајыктап» - внимательно, да? Ајыктап, а бисте дезе айдып јадар «аҗиктап» - деп айдар бисте. База неме айдып берейин? Jе, так то анда кöп эрвектер бар. Еще примерно, но бисте еще алтайлап «јакшы», а вообще бистиҥ караан улустар, анам јÿрен мениҥ тайнам, олар дезе ни «јакшы» деп айтканар, олар «йақши». Потом, алтайлап «јок», а бис дезе айттыс «йоқ» и даже это, бу мен «јоқ» дептрам, потому что иш алтай тилле неткем, а бистиҥ караан улустар, совсем караан тайнам мениҥ «јоқ» деп айткан јоқ «йоқ» деп айтран по-моему. А эмди в основном уже «йоқ» - деп айтпайтран, а «јоқ» - деп айдар. А баштапкы олар айтран болон «йоқ». База кандый башкалар? Jе, вот ол ло наверно основной башкалары.Jе, эрмектер ле база башка бар, например, алтайлап «биде» дер, а тубалап «öскö». Например, је «орус» кижини, русский, «орус» - деп айдар алтайлар, а бистиҥ улус «казақ» деп айдат.\nАйабас: Казах кижи.\nАвгуста Сафроновна: Не казахи, а казақ. А казақ, почему? Нениҥ, јууныҥ учына айдыптар, а вот «нениҥ», да (по-алтайски)? А бистиҥ дезе «јууныҥ» было. А самый озо тушта дезе казаки орустарлар келелер. Самый первый је ол орус улустар дезе казаки у нас были, аужин казаки, казаки аужин дезе ол. Jе, эми бистиҥ туба улустар уже база ла орус деп айдар. А алында бистиҥ јевестиҥ, бистиҥ айылда улус орус деп айткан йоқтор каҗанда. Раз ла казақтар, казақтар, бисти биде кижи иште орусты корондоптон болонор. Неме казақ келеле сени алалар, баштактанба, нетпе деп. Именно казақ келеле сени алалар – айдып бисти коркытканар. Эмди база еще. Jе, сурактар мага айтсар, мен слерге айдарым.\nВнимательно оглядываться по сторонам\nТемдектезе: Қазақ келеле сени алалар, баштактанбай отур.\nАвгуста Сафроновна: Таак, је еще…Jе, ладно слерге база бир ӌöрӌöқ айдып берерим. Jе, ол ӌöрӌöкти кöдÿре улус оҥдопчат.Jее, «Алтын-Кöлдиҥ кереинде». Озо-озо баш јылдарда дезе бир кижи њааҥ таш таван. Ол алтын. Ол њааҥ алтын болон. Эмди дезе айдып јат: «Кандый мен паай кижи, менде кандый њааҥ алтын бар», деп улустарга мактанып. Аҥузын дезе бир јыл аҗиҥалу јыл болон. Аҗиҥалу јыл болордо дезе улустар кöдÿреле торолоп, аш йоқ, аштаҥ öлÿп, ӌыралап, бойлорында аш да јок. Аҥ дезе айылдап база, аш божогон, ун божогон, арбын јöп кöдÿре божогон. Ол дезе ол јерине ташты алалып баран улустардыҥ хоть ол таш берийеле, алтын ташты берийеле аш алываларга. Аҥ бир айылга кирзе, улус айдып јат: «Бистиҥ бойыста да аш једишпейт, сен алтыныҥ биске керек де йоқ». Öскö айылга кирзе, анда база айдып јадар: «Йоқ, биске алтын таш керек йоқ, биске аш керек. Бойыс торолоптыс» - деп. Кажы ла јорон кöдÿре ле айыларда ла бир де аш бербей саланар ол алтын керек йоқ деп. Аҥызун дезе ол караанныҥ куранес ол алтын ташты јевейе Алтын-Кöлгö таштып ийен, шывалап ийен анар. Айдып јат: «Сенде бир де туза йоқ» - деп. Аужин мага да керек йоқ, кемге де керек йоқ, аш ордына болбойтон јÿредетен сенде, деп. Аужин дезе эмди айдыптыр Алтын-Кöлине деп, Алты-Кöл деп анай адапсан. Вот андый ӌöрӌöк слерге.\nАвгуста Сафроновна: Мениҥ öскöн јерим Пыжы јер. Пыжы јер, анда дезе тöзöнöр мениҥ, бистиҥ сööктиҥулустары – тоустар. Олар тöрт карындаш, Эликманардаҥ кöҗÿп келенер, ол Пыжы јерге. …Анда дезе кошту пай јер болон. Сууда дезе толо палыктар, јетен-јетен палыктар, ҷаран, толы, педер коркышту кöп палық болон. Бистиҥ улустар палыкты калвақ ла йоқ эделе, колыла раз тудувалып, јетен-јетен палыктарды. Тайаазы уксаҥ, тайаа дезе толо аҥ-куш, кузук пай јер болон. Öлöҥ ӌығатан бу ло јерлер, пиҗан бу ла јанында. Бистиҥ Пыжы јерде дезе мен айттым је ÿҷ суу – Пыжы алып јат, и Кара суу алып јат. Пыжы њааҥ суу, кылыкту Пыжы суу. Ол дезе јаскыда суу кирзе ол кöдÿрилеле… Бир йыл, бир йолло барып йат, öскö йолдо саҥ башка … барып йат. Пыжы деп ады орустап айтса «буйный». Је ӌын да болзо, ол коркышту андый кылыкту суу бистиҥ. Бир йыл кöдÿреле пижаны алып апарар öскö јерди совсем алып јат. Аужин дезе ол. Је бистиҥ анда, мениҥ дезе ол таайларым болор, анда йатканар, таайларым и јеҥелерим. Тöрт карындаш анда йаткан.\nАвгуста Сафроновна: Бистиҥ сööктиҥ улустары саат јадыптар тоузон алты öй. Мен дезе бир оол јеве аш јÿс он йааш јажаан. Мениҥ тайнаам, тайнаа – ол дезе «бабушка со стороны матери», бисте дезе тайнаа дезе – это со стороны бабушки, ой со стороны матери тайнаа, тайда, а со стороны отца аво дептис бис, авомныҥ јанынаҥ дезе бис айттыс бабушка болзо ол же карнаа болор, а дед, дезе карнок болор. Вот андый бисте. Алтайларда бир ле тайда дер, тайдак или карган эне.\nАйабас: «Тайдак». «Уулдак, тайдак».\nАвгуста Сафроновна: «Jе, Кан-Оозыныҥ улустары карган эне», деп туран.\nАйабас: «Бисте Кош-Агашта, адазы јанынаҥ – «уулдак», «наайнак», а энези јанынаҥ – «тайдак, тайнак».\nАвгуста Сафроновна: «Jе, как и бистиҥ оказывается. Аа, анда дезе, теленгиттер же Кош-Агашта јадыптар. А вот олардыҥ тили бистиҥ тилле јÿзÿнеш, туба тилдиҥ и олар јÿзÿнеш. Вот. Мениҥ дезе ÿрен болон јеве ол јеве – Улаганныҥ. Бистиҥ тиллер эмеш јÿзÿнеш».А так бидеде айтса, је, бис тюркский язык болор jе аужин дезе бистиҥ тазылы бир болуп йат. Jаҥыс ла прибавление башка-башка болуп йат. Каждый тил бойыныҥ јолыла барган аужин, андый. Jе, бистиҥ улустар ол Пыжы јерде јаткан анда. Бистиҥ улус је пай јер болгон, аужин торолоп јÿредип јаткан јоқтор, мал тутканар, је бисте кööп мал тудуп болбозыҥ анда кышкыда кар кööп, њааҥ кар тÿжÿп калат. Аужин бисте тыҥ кöп мал тутпасыҥ, оны азырар кереқ, олар то октябрь айдаҥ ала туку майга јетире ӌеденде турар, анаҥ азырар кереқ. Аужин öлöҥ кöп тургузар кереқ, аужин бистиҥ улус кöп мал тутпийт. Jе, бистиҥ улустар дезе тайада аҥ адып, тийиҥ адып оны канду ла куш ӌай кÿндер адып јеткен деп айдып јатканар.Jе аҥызун кызылар келер, аҥызун дезе бу гражданский јал болон, анда кызылар да, актар да бой-бойлорын јалажып бистиҥ тоустардыҥ кожалала јалашка да кийдирип.Jе, бистиҥ улустар јевейе качклаган алтай тайнагым айтан болон.Њааҥ ээрлер кöдÿреле тайгажыган, а јеведе йаҥыс ла артыганар айыл, депкату улустар ла кем балдар. Кызылар келеле айтчадар: «Jе, слер барып айтсар, ээрлер кöдÿре јансын, бис барала бир јер этпесис, њаҥзынар», деп. Кезиктери њаҥгенер тайагым тÿшклегенер аларым кöдÿре ле адып салар. А мен дезе је тöрöлöрим ол бистиҥ аайтчат јиве: «Адышпан олор кызыларла је одын адышпан-адышпан. И, пока патроны ончо адышып-адышып барала патроноры божоп каларда …». Ада-энем айдып мага, куучындап айткан. Jе, база бистиҥ Пыжы јер њааҥ эмес анда алында дезе мен јадарымда анда бистиҥ каждый айылда он бала, тоус бала, сеис бала.Jе, айылда кöп балдар болон.Jе, совхоз тушта анда мал азыранар, а эми дезе школ је ÿч класс болон, а эмди дезе анда бир он ай артыган, совсем ас улус је јадыптыр ас улус. Кöдÿреле улус анда кöчкилаган иш јок јуу јок аужин кöдÿре улус анай салдаган јадатан кижи де јок, ас анда јадыптар. Jе, олар база мал тудуптар, тайадаҥ кузук экелиптар.Jе, тайада аҥ ас, айула аҥдалар эвеш, је аҥдар база бар эвеш, киш бар.Анай аҥдап ол кишти тавыштырлар анайда јадыптар айдып. Jе, ас улус. А бистиҥ дезе улустар кöдÿреле канай-канай салдыганар. Бистиҥ улустар, бистиҥ айылдыҥ улустары Санкт-Петербургта јадыптар, Москвада јадыптар, Новосибирск ол јеверде, Бийск, Барнаул кайда ла. Jе, городто база јадат, Горно-Алтайскта јадыптар.Jе, база кайда-кайда јадыптар. Эмди дезе саат болзо кем анда јадар бистиҥ јерис совсем наверно јоголып јоқ болор.Jе, может быть болор вообще-то. А вообще болор наверно ол анда јерлерин кöдÿреле… кандуу улус келип алыптар анда јерин Пыжыныҥ јанында јерин кööп анда алалар… Пыжы сууныҥ бистиҥ немениҥ кылыгына…\nБистиҥ айылда јети бала полон – беш кыс, эки оол полгон. Эмди олар Турочакта јадыптар, мен кишее иш барамда јеведе Санкт-Петербургта јадып, акам пенсия ӌыгала Пыжы јерге кöҗÿп анда јадып, мал тудуп и јеҥелерине аҥнап, палыктап, палык карвактап, је палык аас. Авом алында айткан: «Ооо, палық кöп полон», деп. Эмди палық та јоқ, тайада аҥ да јоқ, кузук та јоқ полон учкуш. Jурукты кöдÿреле кезиптер, јурукты болбос учкуш ундуп, билип, кезип турза. Бистиҥ, эмди дезе јадатан јеристи вот айдып, иштеп, божодыптар. Бистиҥ улуска канай барып баштаган, канай суу алып оҥдобойтом. Jуу болор бистиҥ улустарла. Эмди канҗа анда ҷийванс ?\nБис… Бистиҥ сööк – тоус. Тоус аҥызун дезе бис киренис је јилгир, бис ӌатар и тоустар – ол јилгир. Jилгир бистиҥ њааҥы болон јиргиш сööк. Аҥузын бис олардын бöлÿги деп наверно айдар. Бистиҥ тоустар јиве кайдан кенер? Бис оҥдобойтоныс кайдаҥ кенис, јаҥыс ла тайнам айтчат јиве деп бис тоо каҗанныҥ укту тоустар. Бис јакшы јатканыс, öткöнис. А кайдаҥ келемис ол айткан йоқ, а авом айтран, авом айткан бис јеведиҥ деп. Jеве бистиҥ кижи дезе јалдыҥ каҗып бир баланы јÿктевалып кайдöндö каҗып келен депјавдын. А, мен сананзам канду јалду болон ол каҗып келен. Ол бистиҥ последний јалашканы је ол наверно кыдаттарлар наверно ол джунгарское ханство когда громили. Jе, мен сананзам ол наверно, оларга туштап. Ол дезе бир балазын јÿктевалып бери келен деп јадын каҗып, и кайдон келен јадын ла каҗып келен депыт и бу мында бис јадып баштаныс. Бистиҥ ол јевелер, бистиҥ ол тоустар. Бисте еще карындаш бар – саҥмай. Саҥмайлар ла тоустар алышпас кереқ, карындаш сööк. Эм дезе бу тушта бу јиви јаш саҥмайлар айтчатлар: «Бис саҥмай тоус» - деп. А, мен де оҥдоптым олор саҥмай тоус эмес, олор саҥмайлар, јаҥыс ла бистиҥ карындаштар, биске алышпас кереқ деп айдыптар саҥмайлар. А, авом айткан јеве деп. Вот авома биде айткан јиве деп саҥмайлар дезе бистиҥ озо тушта бистиҥ јевелер болон, пленниктар болон деп, и озо тушта бистиҥ кул улус полкалан, кул улус. Аҥузын дезе јеве карындаш сööк полган. А, öскö улус айдыптар је јеве деп саҥмайлар анда дезе кыс тоус, кыс тöрöдöван аҥуҗин дезе сурас и ол дезе сурас тоус кысты тöрöдöван сурасты деп сööк саҥмай бÿдетен деп. Вот, эки андый башка версия бистиҥ саҥмайларын. А, тоустар – ол андыйла айдыптар бис кайдöнгö келгенис бери јаҥдаҥ каҗып, и бу мында јадып баштаганыс деп тоустар айдып. Аҥÿҗин јеве деп бис бери келенис, деп бистиҥ сööк кайдöннöҥ бери келен, деп анайда айдыптыр. Jе, тоустар кöп эмди дезе мен даже оҥдобойтом эмди тоустар кöп айтчадар кара тоус деп айдар, је мен оҥдобойтрум кара тоус бистиҥ айылда кара тоус, сары тоус андый эрвек айткан йоқ каҗанда. Айтканар јеве деп тоустар и все. Аҥузын дезе јаҥыс ла укту тоустар деп тайнам айткан укту тоустар деп. Бис алындынаҥ ала укту тоустар деп. А, кара тоус укам йоқ, эмди кезиқ тоустар дезе кара тоус деп айдар. Jе, оны оҥдобойтом кайдан олар алалар кара тоус, је кара тоус. Мен бойым да угар болом бистиҥ улустардыҥ … оны мен база … , и бир кижи дезе айтчат: «Мен тоус, кара тоус» - деп. Jе, мен кара тоусты оҥдобойтрам. Мен јаҥыс ла тоустарды оҥдоптым. Бистиҥ сööктöр, тубалардыҥ сööктöри самый њааҥ сööктöр – ол ӌаааттар, аҥузын дезе тоустар, аҥузын дезе саҥма, је саҥма, је саҥмайлар ас, саҥмайлар бу … јерде, јÿстер, јарық, јети тас, аҥызун јивир, бу јивирлер база ла … Туроҗакта јадыптар, је, бу аймакта Туроҗак аймакта ӌааттар, җиверлер, тоустар, а бу јÿс, јарық былар дезе … јерде јадыптар. База кандый сööктöр бисте бар? Jе, ӌааттар ла бар, кара ӌаат, сары ӌаат, комноштор, комноштор база ла балан комнош, аҥузын кÿбÿрчи комнош бар. Оларда кöп кандый комноштор база бöлÿп јадар. Jе, мен кÿбÿрчи да јеверлерине балыкчы комнош бар вот ундуптым, база ол неме. Аҥузын кандый сööктöр бар ? Кöљӌаат бар, је ӌааттар бисте кöп. Вот, олар кара ӌаат, кöл ӌаат, сары ӌаат. Кöль ӌааттар кöп. Кöль ӌааттар наверно кöлдиҥ јанында јаткан аҥуҗин кöль ӌаат учкуш. База кандый сööктöр бисте бар? Санаама кирбейт.\nАвгуста Сафроновна: Бисте байрамдар… Jе тайнам, ойто ло мага тайнам айдар болгон јеве јылайак байрам бисте болан. Алында јылайак – ол дезе ол мусульманский јерлерде, это «день весеннего равноденствия», наверно. Бисте наверно мен санаанзам ол ло байрам јаҥыс ол јылайак болан. Jе, јылайак байрам как кöдÿре ле байрамдар јаш улустар аттарын … аттарыла маҥтадып онызын дезе јиве, је база ла кандый ла байрам болзо оойын, аш-курсак белетеп, јаш оолар ла кыстар атка минивалып маҥдадып јÿретен ол ло байрам јылайак болан. А, эмди дезе ол оны тайнам айтан болан, тайнам тоузон алты јааш јажаан. А, эмди дезе улустардаҥ суразаҥ байрам да јоқ деп айдар бисте. Jаҥыс ла кызыл њымыртканыҥ байрамы öдöт.Jе, кызыл њымыртканыҥбайрамы – ол дезе «пасха».Jе, алтайлап «јымыртка» … Кызыл њымыртканы – ол пасха. Мен кишиге иш туштап болорымда бистиҥ Пыжы јерде ол кызыл байрамныҥ байрамына јаҥыс ла … Бис, ол улааныҥ ортозында … Айлына кирзеҥ обязательно сага оорбок берер уулдар. Jе, кызыл њымыртка деп айдар … Бис бала улус ол бир альдыҥ öскöн … Jааш оолор ло кыстар кырге кыра ӌÿÿп анда байрамдаптран болон. Ойноп, бийелеп, кожоҥдоп. … бисте анда кыр бар … деп адаган. Анда дезе эрте кар кайылчат и ол кар … Бисте еще је «Троица» - ол база церковный байрам … База кандый байрам? Jе, «Jаҥы јыл».Jе, кöдÿре ле бу советский туштыҥ јевелериниҥ байрамы, јаҥыс ла ол. Је «јылайак» и то бистиҥ мен öзöримде ол јылайакты је байрам уже јоқ болон. Ол јылайак байрамныҥ уҗы дезе је тайнам айтар полан мага. А, эмди дезе бу возрождение иште болордо дезе бисте Кебезенде јылайакты је эмди байрамдаптар. Анда кожоҥдоп, јÿредип улустар јылыжып байрамдаптар. Кебезен јуртта база ла андый байрам эдиптир. Кереқ болзо баркелер. Анда … возрождение эдип байрамды эдиптир. Бистиҥ туба курсак, је бисте курсакты алтайлап, је аш белетептар, бийелептер, кожаҥдаптар, је öдÿп туран байрам.\nАйабас: Мынайып бистиҥ интервью божоды. Слерге јаан быйан.


Россия ӱчинчи јерде - altaicholmon\n2016 јылда государстволордыҥ јуу-јепсел эдерине чыгарган чыгымдарыныҥ текши кеми 0,4 процентке кӧптӧп, 1686 млрд долларга јеткен.\nБаштапкы јерде США—611 млрд доллар, анайып јуу-јепсел эдерине чыгарган чыгымдар 1,7 процентке ӧскӧн. Экинчи јерде Китай—215 млрд доллар, чыгымдар 5,4 процентке ӧскӧн.\n¯чинчи јерде Россия—69,2 млрд доллар, чыгымдар 5,9 процентке кӧптӧгӧн.


Каруулу ижим кару - altaicholmon\nКаруулу ижим кару\nОҥдой аймактыҥ Каракол јуртындагы эмчилик амбулатория Караколдо, Коротыда ла одоштой турган јурттарда јаткан эки муҥ кире кижиге медициналык јеткилдеш јетирет. Эл-јонго бу турада эмчилердеҥ терапевт, педиатр ла стоматолог иштейдилер. Онойдо ок мында эмдеш-процедуралар ӧткӱрер кып ла тӱште јадар стационар иштейт. Ого ӱзеери карынду келиндерле, ӱй улустыҥ ооруларыла амбулаторияда акушер иштейт. Бӱгӱнги бичимелисти бис Караколдыҥ эмчилик амбулаториязында иштеп турган акушер Ольга ТЕКЕНОВАГА учурлайдыс.\nОльга Михайловна медицинада иштеп келгени тӧртӧн јылга јууктап келди. Талдап алган јолы керегинде ол мынайда куучындады:\n—Тергеебисте ӱредӱлик јерлер тыҥ ла кӧп эмес болгон. Медициналык училищеге ӱренип барзын деп, меге эјем јӧптӧгӧн. Ӱредӱге кирип, албаданып ӱренгенис. Анчада ла јилбилӱ ле кӱч болгон предметтер ол анатомия ла латин тил болбой. Кажы ла сӧӧктиҥ, кажы ла нервтыҥ латин адын билер керек болгон. Ӱредӱ кӱч, је ӱренгедий кижи ӱренип ле алар. Кӧп кычырар, аайлаар, эске салар керек. Ортобыстаҥ болуп албаган он кире кижи ӱредӱзин таштаган эди.\n1983 јылда Горно-Алтайсктыҥ медициналык учили-щезин божоткон кийнинде мени Оҥдойдыҥ эмчилиги-не ууламјылаган. Оноҥ ло бери бастыра салымым Оҥдой аймакла колбулу болуп калды деп айдарга јараар. Бойым дезе Кош-Агашта чыккам, Чибитте ӧскӧм, ада-энем Шабалин аймактыҥ улузы. Сӧӧгим јарык.\nКарынду келиндерди белетеери, јаҥы чыккан баланы тудары сӱрекей каруулу иш. Эмчиликке баштап келип, эки јылга кыйалтазы јогынаҥ иштеер керек болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына канчабыс баштапкы ченемелистеҥ чочып, каруулу, чынынча коркымчылу да иштеҥ јалтанып, иштеҥ чыгарга да бодогоныс. Је байагы эки јылга иштеер керек болгон учун тартыжып, јаан коллегаларыстаҥ ӱредӱ ле јӧмӧлтӧ алып, ишке темиге бергенис. Бу ӧйдӧ биске, ишке јаҥы келген кыстарга, јаан болужын 2-3 јыл иштеп салган коллегаларыс Галина Чеконова, Эмма Байханова јетиргендер. Нени канайда эдерин кӧргӱзип, јаныста туруп, айдыжып берер болгон. Эмчилердеҥ Антонина Бокошевна Товарованы, Клавдия Мундусовна Макышеваны, Тамара Алексеевна Пупыеваны јылу эске аладым. Олор биске чокым, тӧп јартамалдар беретен, јымжак ла јалакай айдыжатан.\nОл ӧйлӧрдӧ акушеркалар чыгып јаткан баланы эмчилер јогынаҥ јаҥыскан ла алып туратаныс. Баланыҥ кинин кезип, јунуп, чуулап, оноҥ энезине бурылып, ого болужар керек. Кандый бир чочыдулу учуралда ончо неме акушердиҥ ле колында, бойы шӱӱп, јӧптӧӧр керек. Кезикте санитарка, техничка јок тушта канча-канча ишти бӱдӱрерге келижетен: энелерди азыраар, пол до јунар. Энелердиҥ пыймазы да солынып каларда, бис бурулу болгон учурал санаамда арткан. Каруулу ла иштегенис.\nОл ӧйлӧрди эске алып, чочып кайкайдым. Кижи мыны ончозын, байла, тенегине ле алып чыккан.\nЈе ижис кӱч те болзо, быйанду эмей. Ак-јарыкка чыгарга болушкан, олорго кин-энези болгон балдардыҥ текши тоозын билбезим, је олор сӱрекей кӧп, кезиктери той-јыргалына да кычырып јат, кин-энези деп тооп, јакшылажып јӱрет.\nБир карынду келин эки кысту болгон, ӱчинчизи уул болор деп тыҥ иженген эмтир, је колыма алганым ол тушта јакшынак кызычак болгон. Байагы келин кызычагын меге учурлай Оля деп адаган. Андый солун учурал болгон. Эмди ол кызычак јаанап калган, бала-баркалу.\nОҥдойдыҥ бала табар бӧлӱгиниҥ кийнинде Оҥдой аймактыҥ Боочы, Бичиктӱ-Боом јурттарында фельдшер болуп иштегем. Улаган аймактыҥ Акташ јуртында да эки јыл кире иштеген ӧй болгон, ишле, акча-манатла кӱч туштарда. Ондо анестезиологтыҥ медициналык ишчизи (сестразы) болуп иштеерге специализация ӧткӧн эдим.\nОноҥ салым мени ойто ло Оҥдой аймакка экелген. Јербойыныҥ кижизиле биле тӧзӧгӧм, эки бала чыдадып салдыбыс. Уулым ла кызым экӱлези бийик ӱредӱлӱ, айыл-јуртту, биске тӧрт баркачак сыйлап берген. Кызым мениҥ јолымла барган деп айдарга јараар. Ол база медицинада, је башка ууламјыда, эпидемиолог-эмчи болот.\n2000 јылдаҥ ала Караколдыҥ эмчилик амбулато-риязында акушер болуп, бала карындап јаткан келиндерле, тегин ӱй улусла иштейдим, ӱзеери процедуралар ӧткӱрер кыпта иштейдим, айттыруларга барып турадым.\nКалганчы јылдарда балдар чыгарары астап калган деп билдирет. Караколдо јыл туркунына он ло кире бала чыгат. Је андый да болзо, аймак јаан, балдар кӧп. Оныла колбой јербойыстыҥ бала табар туразы специалисттер јогынаҥ улам јабылганы анчада ла ӱй улуска кӱч болот. Туку калага эртеледе барар, оноҥ кайра јаш балалу канча сааттыҥ туркунына јанар… Оҥдойдо кандый бир экстренный дейтен учуралдарга эки акушерка бар. Не-не болзо, олор бала чыгарып јаткан улуска болужар.\nАлдындагызына кӧрӧ, бӱгӱн акушерлердиҥ, бала чыгарында туружып тургандардыҥ ижи јеҥил деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе, эмчилер јаантайын олордыҥ јанында болот. Ӧйлӧ кожо јаҥы медициналык јазалдар, јепселдер кижиниҥ ижин јеҥилтип турган да болзо, эмди компьютер ле чаазын отчетту иштер сӱрекей кӧп болуп калган, ого канча кире ӧй барып јат. Кажы ла беш јылдаҥ профессионал јанынаҥ билгирлеристи тыҥыдып, квалификациябысты бийиктедер ӱредӱлерге барадыс. Медициналык ишчилер ортодо профессионал јанынаҥ башка-башка конкурс-маргаандар ӧдӧри јакшынак јаҥжыгу. Меге эки андый конкурста туружар арга болгон, экӱлезинде экинчи јерге чыкканым јакшы једим болды.\nБистиҥ ӧмӧликте он бир кижи, ӱч эмчи, кажызы ла медициналык орто ишчилӱ, акушерка, санитарка кыстар, кочегар, тискинчи. Иштеги ӧмӧлик — ол кижиниҥ экинчи билези ине. Оныҥ учун ондогы «кӱн-айдаҥ» кижиниҥ иштеер кӱӱни де камаанду. Ижиҥде чууган, тал-табыш болзо, ары барар да кӱӱниҥ келбес. Бу јанынаҥ бисте ончозы јакшы, ӧмӧлигис нак, бой-бойына буурзак. Јиит специалисттерис бийик профессионалдар, бойыныҥ ижин јакшы билер, капшуун, бисти де, јаан ӱйени, неге-неге ӱредип ийет.\nКоронавирусла колбой эмдиги айалгада бийик ке-минде белен отурадыс. Каруулу болгон јурттарыста бу оорула оорыгандарла јуук болгон улуска барып, аҥылу костюмдарды кийип, анализтер аладыс. Карын, эм тургуза ончо јерлештеристиҥ су-кадыгы јакшы, бу југуш оору бисте јок.\nКаруулу ижим кандый да уур-кӱчтерлӱ болзо, ол меге кару, ижимди сӱӱйдим. Кайра бурылар арга болгон до болзо, бу ла ижимди талдап алар эдим, сагышта ӧскӧзи јок.\nМедицинаныҥ ишчилериниҥ јууктап келген байрамыла элдеҥ озо бойымныҥ ӧмӧлигимди уткуйдым, ончобыс су-кадык, бу ла бойыс нак, килеҥкей бололы. Јаан ӱйе, бис, амыралтага јӱре де берзебис, јакшынак јаҥжыгуларыс артып калзын, јииттерис иште бой-бойын тооп, эл-јон ортодо медициналык ишчилер тоомјыда јӱрзин!\nОльга Михайловна Текенова кӧп јылдарга ак-чек ижи учун Оҥдойдыҥ эмчилигиниҥ, аймактыҥ, тергеениҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ башка-башка кайралдарыла кайралдаткан, аймактыҥ эҥ артык акушерказы деген атла адаткан.


Полпред тергеениҥ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Анатолий Серышев бистиҥ тергееде ишмекчи јол-јорыкла болуп, республиканыҥ турист ле агропромышленный аргаларын шиҥдеп кӧргӧн.\nОл Майма аймактыҥ јериндеги јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» деп курорттыҥ келер ӧйдӧ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан. Бу курортло колбулу ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ иштер 2004 јылда башталган, 2010 јылда оныҥ баштапкы канатный јолы ла коночылык комплекстиҥ ӱч туразы иштеп баштаган. 2017 јылда курорт «Сбербанк России» ПАО-ныҥ тӧс инвестиционный ӱлекерлериниҥ бирӱзи боло берген.\nТургуза ӧйдӧ 210 јерлӱ коночылык, бугельный ла кресельный подъемниктер, туу-чаналык јол, Россияда эҥ јаан ла јолы чӱмдӱ байк-парк тудулган ла иштейт. 2020 јылда бери 300 муҥ кире кижи келип јӱрген.\nИнвестиционный ӱлекер тергеелик учур алынган. 2035 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына коночылык комплексти тудары, туу-чаналык зонаны узуны 20 километр кире јолдорлу эдип ӧскӱрери темдектелет. Анайып, бу курортко јыл туркунына келип турган улустыҥ тоозын 515 муҥга јетире кӧптӧдӧр арга тӧзӧлӧр.\nАнатолий Серышев анайда ок тергеениҥ культуразыныҥ јаан ла учурлу объеги болуп турган учреждениениҥ — А.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ ижиле танышкан. Музей бистиҥ тергееге келип турган туристтерди јилбиркедер тӧс јерлердиҥ бирӱзи болуп јат. Музейдиҥ тӧс кӧмзӧзиниҥ кеми 60 муҥ экспонаттаҥ кӧп, олор ажыра республиканыҥ албатыларыныҥ материальный эмес ла кӧгӱстик культуразыла јууктада ла элбеде таныжар арга бар. Музейдиҥ байлыктарыныҥ тоозында: тергеениҥ тӱӱкизиниҥ бастыра тӧс бӧлӱктериле колбулу археологиялык табынтылар, кийим-тудумныҥ этнографиялык коллекциялары, айыл-јуртта тудунар-кабынар не-немелер, јуранарыныҥ ла декоративно-прикладной искусствоныҥ чӱмдемелдери.\nАнайда ок Анатолий Серышев «Амза» деп адалган тергеелик агропромышленный парктыҥ площадказында болгон. Бу объект «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылык баштаҥкайларды јӧмӧӧри» деген нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери кеминде тӧзӧлип јаткан. Площадкалардыҥ бирӱзинде эттеҥ, агросырьедоҥ ла јерлик ӧзӱмдердеҥ не-немелер белетелер ле белен продукцияны садар.\nТургуза ӧйдӧ бу объект јаар јол тудулган, ол электро, суу, газјеткилдешле јеткилделген, анайда ок производственный ла административный туралар тудулган ла ӧскӧ дӧ баштамы иштер ӧткӱрилген. 2024 јыл кирезинде парктыҥ јеринде он предприятие-резидент иштеер деп темдектелет.


Амадаган, кӱӱнзеген сый - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде калада «Спартак» стадиондо балдар ортозында мячту хоккейле јилбилӱ маргаандар ӧткӱрген.\nКомитет бу маргаандарды Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлап ӧткӱрди. Маргаандарда 10 команда турушкан. Олордыҥ тоозында 2004-2005 јылдардыҥ балдары ортодо командалар — «Спартак» (каладаҥ), «Майма» (кадет школдоҥ) ла Оҥдойдоҥ, анайда ок 2007-2008 јылдардыҥ балдары ортодо командалар — «Курай», «Шабалин», «ШВСМ-1», «ШВСМ-2» (каладаҥ), «Оҥдой», уулдардыҥ «Чарас-1» ле кыстардыҥ «Чарас-2» командалары (Кан-Оозынаҥ).\nМаргаандардыҥ туружаачылары кышкы соокты керекке албай, бойлорыныҥ эпчилин, чыйрагын, чыдамкайын ла јараш ойынын кӧргӱстилер. Анайып, јаан балдар ортодо маргыжуда Оҥдойдыҥ командазы «Спартакты» 4:2 тооло, кадеттердиҥ командазын 6:2 тооло јеҥип, баштапкы јерди ала сокты. «Спартак» ла «Майма» ортодо изӱ тартыжу ӧтти, јеҥӱни 4:2 тооло «Спартак» алып ийди.\nБалдар ортодо мячту хоккейле ӧткӧн маргаандарда Оҥдойдыҥ командазынаҥ Ижен Попошев (коручыл), Эркен Керектеков (табараачы), Искандер Бедюров (каалгачы) ло Айсур Еликов (коручыл) јаркынду ойындарын кӧргӱстилер.\nОогош балдар ортодо база јилбилӱ, јараш ойындар ӧтти. Мында анчада ла «Чарас-2» команданыҥ кыстарыныҥ ойындары кӧрӧӧчилерди кайкадып сӱӱндирди. Онойып, баштапкы јерге «Курай», экинчи јерге «Чарас-2» ле ӱчинчи јерге «Чарас-1» командалар чыкты. Оҥдойдыҥ кичӱ командазы бир бала јетпес ойногон, онойып бастыра кӱчин салып чырмайган да болзо, јеҥӱчил јерге чыгып болбоды. Темдектезе, Эзен Попошев, Айдамир Бобоков ле Эрчим Елдошев бойлорыныҥ чыдамкайын ла шулмустарын кӧргӱстилер. Оҥдойдыҥ јуунты командалары Кӱпчегеннеҥ Максим Михайлович Кухаевтиҥ таскадып турган балдардаҥ ла Караколдыҥ балдарынаҥ тӧзӧлгӧн. Бу балдар Н. В. Кулачевтиҥ адыла адалган ДЮСШ-да тазыктырынып тургандар.\nМаргаанныҥ учкары јеҥӱчилдерди кайралдайтан чӱм-јаҥ ӧтти. Баштапкы ӱч јер алган командаларга кубок, медальдар ла Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырылды. Анайда ок баштапкы јер алгандарга 15, экинчизине – 10 ло ӱчинчи јер алгандарга 5 муҥ салковойдыҥ сертификаттары сыйлалды. Јеҥӱчилдерге јолду кайралдарын Алтай Республиканыҥ Албатылар најылыгыныҥ байзыҥыныҥ ишчилери кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nБалдардыҥ, олордыҥ тазыктыраачыларыныҥ ла бойымныҥ адымнаҥ АР-дыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Л. С. Варванецке, Албатылар најылыгыныҥ байзыҥыныҥ јааны А. С. Касакаевке јаан быйанысты айдып турум. Кирген јаҥы јылда слерге ле слердиҥ ӧмӧликке су-кадык, иште јаан једимдер, бирлик ле ачык јол кӱӱнзейдис. Слердиҥ белетеп ӧткӱрген маргаан ла сыйлаган сыйларар балдарга сӱӱнчи, јаан болуш болуп, олорго јаҥы ийде берип, спорттыҥ ӧзӱмине јарамыкту тебӱзин јетирет. Бу улустаҥ јозок алып, ӧскӧ дӧ ӧмӧликтер бойыныҥ маргаандарын ӧткӱрзе, балдардыҥ су-кадыгына, спорттыҥ ӧзӱмине јаан ийде болор эди.\nСолун ла јилбилӱ маргаанныҥ туружаачыларын кайралдаган кийнинеҥ балдарды база бир јаан сый сӱӱндирди. Ӧткӧн 2018 јылды Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп, тергеениҥ башчызы А. В. Бердников јарлаган эди. Шак ол јакшы керектеҥ сап тудунып, Караколдогы јурт јеезениҥ јааны болгон Чедирген Тарбанаев балдардыҥ командазына керектӱ кеп-кийим аларга болуш сурап, башчы Александр Бердниковко баштанган эди. Анайып, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јааны Заури Казакпаев А. Бердниковтыҥ адынаҥ Караколдыҥ командазына когӱске кийетен форма ла бриджи-штандар сыйлады. Анайда ок јаҥар айдыҥ ортозында Оҥдой аймактыҥ јааны Андрей Мунатов 60 муҥ салковой акча берген. Бу акчала бис конектор, шитоктор ло башка кийетен шлемдер алдыс.\nШак бу улустыҥ јӧмӧлтӧ-болужыныҥ шылтузында балдардыҥ командазы хоккейдиҥ формазыла јеткилделди. Алтай Республиканыҥ спорттогы јуунты командаларын таскадары аайынча тӧс јердиҥ јааны М. Яйтаков, ордынчызы А. Тайпин, специализи И. Анчибаев ле АР-дыҥ мячту хоккейле федерациязыныҥ президенти А. Белееков балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ спортына, ол тоодо хоккейге јаан ајару эдип, олорды јеткилдеп, таскадып, маргаандар ӧткӱрип, олордыҥ ӧдӧтӧн јерин белетеп, јаан ла керектӱ ишти билгир ӧткӱрет. Караколдыҥ командазында тазыктырынып турган балдардыҥ, олордыҥ эне-адаларыныҥ ла бойымныҥ адымнаҥ адалган бу улуска јаан быйанысты айдып турум. Ӧзӱп јаткан ӱйеге тузалу ижигер једимдӱ болзын.


Май 2017 - altaicholmon\nАлтайдын Чолмоны 88 лет\nАлтайдын Чолмоны 85 лет\nМ Соккон АЧ 70 jыл\nЭлдин элчизи тоннын топчызы\nПередача студии Ак Кем\nКирелтелерди кӧптӧдӧрине, ишле јеткилдеерине\nJербойындагы јаҥдардыҥ, ол тоодо јурттар кеминдегизиниҥ тӧс амадулары кирелтелерди кӧптӧдӧри, иш табарга кӱчсинип тургандарды удурумга да болзо, ишле јеткилдеери болуп јат.\nРоссия ӱчинчи јерде\nСтокгольмдагы амыр—энчӱниҥ сурактарын шиҥдеечи телекейлик институттыҥ јетирӱлерине тайанып, ТАСС мындый јетирӱ этти:\nКан-Оозы геройлорыла бай\nКече—башкӱн бастыра ороон ичинде Улу Jеҥӱниҥ байрамы темдектелген. Оны бастыра аймактардыҥ, ол тоодо Кан—Оозыныҥ эл—јоны кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектеген.