Сыгын айдыҥ 1 кӱни — Википедия\nСыгын айдыҥ 1 кӱни\n← Сыгын ай →\nСыгын айдыҥ 1 кӱни (орустап 1 сентября) — григориан кӱнтизӱдеде јылдыҥ 244 кӱни (високосный јылда 245 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 121 кӱн арткан.\nСыгын айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 19 кӱни болгон.\nРоссия — Билгирдиҥ кӱни.\nУкраина — Билгирдиҥ кӱни.\nСловакияда — Конституцияныҥ кӱни.\nУзбекистанда — Недеҥ де каманду эмезиниҥ кӱни.\n1936 — Туулу Алтайда баштапкы катап Ойрот јериниҥ ар-бӱткениниҥ байлыктары керегинде билим конференция ачылган;\n1936 — Горно-Алтайскта № 12 темдекту текши ӱредӱлӱ школ ачылган. 2018 јылда школ «Текшироссиялык мактыҥ бичигиниҥ» реестрына кирген;\n2001 — каланыҥ № 4 темдектӱ школында Алтай Республикада баштапкы кадет класстар ачылган. 2010 јылдаҥ ала бу муниципал тӧзӧлмӧ «Горно-Алтайсктыҥ № 4 Кадет школы» деп адалат.\n1714 — Петербургта Петр I јакылтазыла Арасейде баштапкы тергеелик јондык библиотека иштеп баштаган, эмди — Билимниҥ Российский академиязыныҥ библиотеказы;\n1804 — Немецкий астроном Карл Хардинг ӱчинчи астероид ачкан, Юнона деп атту;\n1887 — Эмиль Берлинер граммофонный пластинка сананып эткен учун патент алган;\n1897 — Бостондо метро ачылган;\n1919 — Телекейде баштапкы тергеелик киношкола ачылган, эмди јаан јарлу «Кинематографияныҥ С. А. Герасимовтыҥ адыла адалган текшироссиялык тергеелик институды»;\n1953 — Москвада, Ленинниҥ кырларында, МГУ-ныҥ бийик тудумы ачылган;\n1964 — «Спокойной ночи, малыши!» деп телеберилте баштапкы катап кӧргӱзилген;\n1977 — СССР-дыҥ мак кожоҥыныҥ јаҥы тексти јӧптӧлгӧн, ондо Сталин керегинде јолдыктар солынган.\nБу кӱнде чыккандарПравить\nБу кӱнде божогондорПравить\n↑ Мукаева, Л. Н. Большая наука и политические репрессии в Горном Алтае: на примере проектов И. В. Пьянкова по изучению и экономическому развитию региона в 1930-е гг. / Л. Н. Мукаева // Национальный регион России в эпоху революционных преобразований и становления политической системы сталинизма. 1917—1939 гг. (на примере Ойротии — Горного Алтая): материалы межрегиональной научно-практической конференции / Редколл.: к.и.н. Н. В. Екеев (отв. ред.), к.и.н. М. С. Каташев, к. полит, н. Г. Б. Эшматова; БНУ РА «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Су разакова». — Горно-Алтайск, 2018. — С. 74-82.\n↑ Мукаева, Л. Н. Геологоразведочные изыскания в Горном Алтае в 1930-х гг. и начало горнодобывающего производства в регионе / Л. Н. Мукаева // История и культура народов Юго-Западной Сибири и сопредельных регионов (Казахстан, Монголия, Китай): материалы международной научно-практической конференции. Горно-Алтайск, 16-18 сентября 2019 г. / Ответственный редактор Ф. И. Куликов. — Горно-Алтайск, 2019. — С. 142—154.\n↑ Ойротия: Труды СОПС по изучению производительных сил Ойротской автономной области / Гл. редактор В. А. Обручев. — М. — Л.: Издательство Академии наук СССР, 1937. — 488 с.\n↑ Официальный сайт МБОУ «Средняя общеобразовательная школа № 12 города Горно-Алтайска» [Электронный ресурс].\n↑ Дорогой жизни. История образования в городе Горно-Алтайске (1936—2006 гг.). — Горно-Алтайск: Управление образования г. Горно-Алтайска, 2006. — С. 25-26\n↑ Официальный сайт МАОУ «Кадетская школа № 4 г. Горно-Алтайска» [Электронный ресурс].\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Сыгын_айдыҥ_1_кӱни&oldid=28896"\nПоследний раз редактировалась 5 сыгын ай 2021 в 14:59\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 5 сыгын ай 2021, 14:59.


РОССИЯ БИР НАЦИЯЛУ ОРООН БО? - LIS107.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nОрооныстыҥ тӱӱкизин кӧрзӧбис, орус албаты арткан калыктардаҥ аҥыланарда бир де јакшы болбогон. Россия Империязында орустар бойлорын "великоросстор" деп аданып, арткан калыктарды "инородецтер" (иной народ) деп башкалаган. Империяныҥ тыш политиказы айландыра јерлерди јуулаар, Россияга бириктирер, а ич политиказы јуулалган, бириктирилген јерлердиҥ калыктарын кайлыктадып, кайылтып, орус албатыга кожор деген ууламјыларла ӧткӱрилген. 1894-1917 јылдарда јуртаган калганчы орус императордыҥ Николай II бай ады «Император и Самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; Царь Казанский, Царь Астраханский, Царь Польский, Царь Сибирский, Царь Херсонеса Таврического, Царь Грузинский; Государь Псковский и Великий Князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; Князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; Государь и Великий Князь Новагорода низовския земли, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея северныя страны Повелитель; и Государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли и области Арменския; Черкасских и Горских Князей и иных Наследный Государь и Обладатель, Государь Туркестанский; Наследник Норвежский, Герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая» болгон. Империяга кирген калыктардыҥ этнический, национальный санаа-кӱӱндерин јаба базарга, олордыҥ јуртаган јерлерин тун калыктыҥ адыла эмес, а тӧс јуртыныҥ адыла адайтандар. Темдектезе, грузиндер Россияга кирерде, Грузия деп адалбаган, а олордыҥ јеринде Тифлисский ле Кутаисский губерниялар тӧзӧлгӧн. Имперский политикадаҥ эҥ ле тыҥ еврей диаспоралар шыралаган: 1727 јылда императрица Екатерина I «Жидов, как мужеска, так и женска пола, которые обретаются на Украине и в других Российских городах, тех всех выслать вон из России за рубеж немедленно, и впредь их ни под какими образы в Россию не впускать» деген указ, 1742 јылда императрица Елизавета I «О высылке как из Великороссийских, так и из Малороссийских городов, сел и деревень всех Жидов, какого бы кто звания и достоинства ни был, со всем их имением за границу и о невпускании оных на будущее время в Россию, кроме желающих принять Христианскую веру Греческого вероисповедания» деген указтар јарлагандар, а 1791 јылда императрица Екатерина II еврейлердиҥ јуртайтан јерлериниҥ кыйуларын чокымдап, "черта постоянной еврейской оседлости" деп Литва, Белоруссия, Польша ла бӱгӱнги Украинаныҥ калалары кирген 1200 муҥ км² јерлерди јарлаган. Еврейлерге бу калалардаҥ чыгарга, анчада ла јурт јерлерде јуртаарга јарабас болгон. Каланды олор, христиандарга кӧрӧ, эки катапка кӧп тӧлӧгӧндӧр, Россиядаҥ барарга турган еврейлер бу каланга ӱзеери база эки катап кӧп каланды ӱч јыл учун озолондыра ӱч катап тӧлӧӧр учурлу болгондор. 1917 јылда буржуазно-демократический революция ла большевиктердиҥ јаҥблаажы болордо, революцияда да, переворотто до коркышту кӧп еврейлер тегин турушпаган эмей. XIX чактыҥ учында Россияда 5 миллион еврейлер јуртагандар, олор империяда тоозыла бежинчи калык болгондор.\n1917 јылдыҥ кочкор айында болгон буржуазно-демократический революция тӧзӧгӧн Удурум Башкаруныҥ баштапкы Декларациязыныј ӱчинчи пунктында "отмена всех сословных, вероисповедных и национальных ограничений" деп јарлалган болгон. Бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айында јаҥды Удурум Башкарунаҥ блаап алган большевиктердиҥ башчызы Владимир Ленин туку 1914 јылда "Великороссияныҥ экономикалык ӧзӱмин эрчимделтерге ороонныҥ калыктарын великоросстордыҥ базынчыгынаҥ јайымдаары некелет. Оныҥ учун великорусский пролетариаттыҥ јилбӱлери великоросстордыҥ базынчыгына кирген нацияларга великороосторло теҥ-тай тап ла бойлорын бойлоры башкарынар јаҥ берерине тайанылат" деп јартаган. 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында ол јаҥды колго алып, Совет народных комиссаров деп адалган башкару тӧзӧп, бу башкаруда калыктар ортодогы колбуларды аайлайтан органды Народный комиссариат по делам национальностей деп адаган ла оныҥ тӧс задачазын "обеспечение мирного сожительства и братского сотрудничества всех национальностей и племен РСФСР. а также договорных дружественных советских республик" деп јарлаган. Большевиктер 1926 јылда баштапкы тооалыш ӧткӱрип, великорусстарды орустар деп темдектеп, олордыҥ тоозын СССР-да – 77 миллионноҥ ажыра, РСФСР-да – 74 миллионноҥ ажыра, Украинский ССР-да – 2 миллионноҥ ажыра, Белорусский ССР-да – 383 муҥнаҥ ажыра, Закавказский СФСР-да – 336 муҥнаҥ ажыра, Узбекский ССР-да – 246 муҥнаҥ ажыра, Туркменский ССР-да – 75 муҥнаҥ ажыра деп јарлагандар. СССР телекейде баштапкы социалистический эл болгон ло СССР-дыҥ башчылары социализмди бастыра телекейге албан-кӱчле јайарга санангандар. Оныҥ учун СССР-ды "кызыл империя" эмезе "империя зла" деп адагылагандарында кайкал јок. СССР-дыҥ тыш политиказы айландыра јерлерде революциялар ӧткӱрип, олордо социалистический ороондор тӧзӧӧр, а ич политиказы орус пролетариаттыҥ ла большевиктердиҥ партиязыныҥ диктатуразыла СССР-дыҥ калыктарын кайлыктадып, кайылтып, орус албатыга кожор деген ууламјыла ӧткӱрилген. Ороондо ло оныҥ талаларында эҥ бийик јаҥ партияда болгон. Кийнинде большевиктердеҥ коммунистический деп солылган партия национал округтардыҥ, автоном областьтардыҥ, автоном республикалардыҥ 1-кы качызына орус укту кижи тургузатан, а национал округтардыҥ, автоном областьтардыҥ ла автоном республикалардыҥ тун калыктарыныҥ кижизи јӱк ле 2-чи качы болор учурлу болгон. Тун калыктардыҥ кижизи 1-кы качы болоры јӱк союзный республикаларда јарадылган, је союзный республикалардыҥ 2-чи качызы кыйалтазы јогынаҥ орус укту болор учурлу болгон. "Кызыл империяда" баштапкы тӱймеен шак бу калганчы айдылган ээжи бузуларда башталган эмей. 1986 јылдыҥ јаҥар айында КПСС-тыҥ тӧс комитединиҥ генеральный секретари Михаил Горбачев Казахский ССР-дыҥ рескомыныҥ 1-кы качызы Динмухамет Кунаевти ижинеҥ јайымдап, ордына Ульяновский областьтыҥ 1-кы качызы болгон Геннадий Колбинди отургызып ийерде (мыныҥ ӱстине 2-чи качы база орус укту кижи болгон), казах јашӧскӱрим союзный республикаларда тун калыктардыҥ кижизи 1-кы качы болор принцип бузулды деп туруп чыккандар. "Требуем самоопределения!", "Каждому народу - свой лидер!", "Не быть 37-му!", "Положить конец великодержавному безумию!" деп бичилген плакаттарлу казах јашӧскӱрим республиканыҥ тӧс јуртыныҥ тӧс тепсеҥинде, Казахстанныҥ компартиязыныҥ тӧс комитединиҥ туразына одоштой јаҥар айдыҥ 16-18 кӱндеринде тургандар. Олордыҥ тӧс некелтези орус укту 1-кы качыны казах укту 1-кы качыга солыыры болгон. СССР-дыҥ компартиязыныҥ башчылары бу кӱндерде Алма-Атаны айландыра 50 муҥ черӱ јууп, тӱймеенчилерди тӧс тепсеҥнеҥ сӱргилеерде, текши тооло 200-300 кире кижи ӧлтӱрткен, 1 муҥ 700-теҥ ажыра кижилер шырка, сынык-бычык алгандар, 99 кижи јаргылаткандар, олордыҥ тоозында эки кижи ӧлтӱртер эттире. 1989 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде казах Нурсултан Назарбаев рескомныҥ 2-чи качызына, кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде 1-кы качызына тургузылган. Бу СССР јайрадыларыныҥ баштапкы алтамы болгон, оныҥ кийнинде, анчада ла 1990 јылдарда јербойында мындый тӱймеендер ӧткӱрери ле Москва олорды токпоктооры јаҥжыгу боло берген...\n1991 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде СССР-да "Считаете ли Вы необходимым сохранение Союза Советских Социалистических Республик как обновленной федерации равноправных суверенных республик, в которой будут в полной мере гарантироваться права и свободы человека любой национальности". "Да" или "Нет" деп бичилген бюллетеньдӱ текшисоюзный референдум ӧткӱрилген. Референдумда текши тооло 148 миллион 500 муҥ (79,5 процент) улус турушкан, олордоҥ 113 миллион 500 муҥ (76,4 процент) кижи "Эйе" деп, ӱндерин јаҥыртылган СССР учун бергендер. Текшисоюзный референдум ӧткӱреринеҥ Грузинский, Латвийский, Литовский, Молдавский, Армянский ле Эстонский ССР-лар мойногондор. Тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Соведи референдумныҥ турултазы аайынча СССР-дыҥ ла союзный республикалардыҥ јаҥдарына "О Союзе Суверенных Республик" деп адалаган ӱлекер аайынча федерациялык јӧптӧжӱ тургузарына белетезин деп јакыган. Јаҥыртылган ороон тӧзӧӧр јӧптӧжӱ куран айдыҥ 20-чи кӱнинде тургузылары темдектелген. 1991 јылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде КПСС-тыҥ генеральный качызы ла СССР-дыҥ президенти М. Горбачев Кара талайдыҥ јаказында амырап јадарда, Москвада эл јаҥды ГКЧП (Государственный комитет по чрезвычайному положению) алып, федерациялык јӧптӧжӱ тургузарын ла јаҥыртылган ороон тӧзӧӧрин јаратпаган. Мыныҥ алдында СССР-ды ССР-га (Союз Суверенных Республик) солыырын РСФСР, Украинский, Белорусский, Узбекский, Казахский, Азербайджанский, Киргизский, Таджикский, Туркменский ССР-лар јараткан болгондор, а Татарский, Чечено-Ингушский, Абхазский, Южно-Осетинский, Приднестровский, Гагаузский ле Крымский автоном республикалар чыдуларын союзный республика кемине кӧдӱргилеп, ССР-дыҥ теҥ-тай тапту республикалары болорыла јӧпсинген болгондор. Москвадагы демократический ийде-кӱчтер биригип, ГКЧП-ны токтодордо, оныла кожо башкараачы партия КПСС јайрадылган, а союзный республикалар СССР-даҥ бойлорыныҥ кӱӱниле чыгар таптарын тузаланып, јайым ороондор болгылай берген.\nБӱгӱн г-н Затулин Конституцияга орустарды калык (этнос) деп аҥылаган кубулта кийдирери керегинде айткан да јок, орус националисттер ле шовинисттер баштарын база ла кӧдӱргилеп келдилер. Российский Империя ла СССР јайрадылган кыска тӱӱкинеҥ бу эки ороон национальный суракты аайлу-башту эттире апарып болбогондорына, анчада ла орус албатыны, арткан калыктарга кӧрӧ, баштап имперский албаты эттире, оноҥ "јаан аказы" эттире апаргандарынаҥ јайрадылгандары јарт кӧрӱнип јат ине. Алтай калыкта "тедӱ кижи улустыҥ јастыраларынаҥ ӱренер, тенек кижи бойыныҥ јастыраларынаҥ ӱренер" деген укаа сӧс бар эди... ИА REGNUM-ныҥ аналитический редакциязыныҥ шеф-редакторы, философский билимдердиҥ кандидады, политический коммуникациялардыҥ јаҥы технологиялары, Евразияда јеткер болдыртпазыныҥ бӱгӱнги политиказы ла тилдиҥ философиязы аайынча специалист Юрий Баранчик јетирӱлик агентствозында "несмотря на многонациональность, Россия является мононациональной страной" деп јарлайт. "Monos" деген грек сӧсти орус тилге кӧчӱрзебис, "один", алтай тилге кӧчӱрзебис, "бир" болор. Ол Россияда бир ле орус нация јадат деген шӱӱлтезин ООН-ныҥ "ороонныҥ культурный (этнический) кыйулары политический кыйуларына келижип турза, ондый ороон национальный (эмезе мононациональный) болор" деген јартамалына тайанат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, Россияда орустар ороонныҥ бастыра јерлеринде, Смоленсктеҥ ала Владивостокко јетире, Тӱндӱк тошту теҥистеҥ ала Казахстанла, Монголияла, Китайла кыйуларга јетире јурттайт. Экинчизинде, г-н Баранчик ороон моноэтнический болорго оныҥ бир калыгыныҥ кеми текши эл-јонныҥ 2/3 ӱлӱзи эмезе 66,6 проценттеҥ ас эмес болор учурлу деп јарлайт. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, Россияда орустардыҥ кеми 80 проценттеҥ кӧп...


Иегова бисти јайымдап јат — Юбилейный јыл | «Каруулчы шибеени» ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Јаҥар ай 2019\nКЫЧЫРАР абуа австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский варай венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго конголезский жестовый конкани (латиница) корей корей жестовый коса костарикан жестовый куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лендже лингала литва лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нигерийский жестовый нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тамил тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n50 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\nИегова бисти јайымдап јат\n«Јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар» (ЛЕВ. 25:10).\n22 КОЖОҤ Кудайдыҥ Каандыгы келзин!\n1, 2. а) Юбилей ол не? (« Јебрен Израильде юбилей деп нени адаган?» деген рамканы кӧрӱгер.) б) Лука 4:16—18-те Иисус кандый сӧстӧр айткан?\nКЕЗИК ороондордо кандый бир каанныҥ эмезе каан абакайдыҥ башкарган ӧйиниҥ 50 јылдыгына јаан байрам ӧткӱрилет. Бу байрамды юбилей деп айдат. Мындый юбилей бир кӱн, бир неделе эмезе оноҥ до кӧп ӧйгӧ байрамдалат. Је байрам ӧдӱп калза, оныла кожо сӱӱнчи де ӧдӱп калат.\n2 Јебрен Израильде кажы ла 50-чи јыл анчада ла сӱӱнчилӱ јыл болгон, нениҥ учун дезе бу јылда израильтяндар јайым алган. Мындый јасактаҥ биске туза бар деп, нениҥ учун айдарга јараар? Нениҥ учун дезе јебрен Израильдиҥ юбилейный јылы, Иегованыҥ биске сӱрекей јакшы арга бергенин эске алындырат. Бу арга, биске ӱргӱлји јайым берер, анайда ок бу јайымнаҥ бӱгӱнги де кӱнде туза бар. Мындый сӱрекей јакшы јайым керегинде Иисус Христостыҥ сӧстӧринде айдылат. (Лука 4:16—18 кычырыгар.)\nЈебрен Израильде юбилей деп нени адаган?\nЮбилей — аҥылу јылдык. Израильтяндар кажы ла 50-чи јылды юбилейный јыл эдип ӧткӱрер учурлу болгон. Кудайдыҥ Берер болгон јерине киргенинеҥ бери израильтяндарга алты јылдыҥ туркунына јерди сӱрӱп, јалаҥдар ӱрендеер ле бӱткен ашты јуур керек болгон, је јетинчи јыл — суббот јыл болор учурлу. Бу јылда ӱрендеерге де, виноград кезерге де јарабас болгон. Мынайып, јети јыл јети катап ӧткӧн кийнинде, (7 × 7 = 49) юбилейный јыл, 50-чи јыл башталган. Израильтяндардыҥ баштапкы юбилейный јылы б. э. озо 1424 јылдыҥ тишри айында (сыгын — ӱлӱрген айлар) болгон. Бу јыл дезе, Кудайдыҥ Берер болгон јерине киргенинеҥ ала чоттолып башталган (Лев. 25:2—4, 8—10).\nИзраильтяндарга юбилейный јыл јаан сӱӱнчи болгон, нениҥ учун дезе кулданышта јӱрген улус бу јылда бойыныҥ јерине ле билезине кайра јанып баратан (3 абзацты кӧрӱгер.) *\n3. Левит 25:8—12-ле болзо, юбилейный јыл Израиль албатыга кандый амадулу берилген?\n3 Иисустыҥ јайым керегинде сӧстӧрин јакшы оҥдоорго, озо баштап Кудай јебрен албатызына берген юбилей керегинде јасакты кӧрӱп ийектер. Иегова израильтяндарга айткан: «Беженинчи јылды агарулап, јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар. Бу слерге јайымдалатан [юбилейный] јыл болзын. Слердиҥ кажыгар ла бойыныҥ јерине ле бойыныҥ билезине кайра јанып барзын». (Левит 25:8—12 кычырыгар *.) Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ, израильтяндар кажы ла неделеде нениҥ учун суббот кӱнди ӧткӱргенин кӧргӧнис. Је юбилейный јыл израильтяндарга кандый амадулу берилген? Темдектезе кижи тӧлӱзин тӧлӧп болбой, јерин садып ийген болзын. Је бу јер, юбилейный јылда, кижиге кайра берилетен. Анайып, ол «бойыныҥ јерин» кайра алып, бала-барказына энчи эдип берер аргалу болгон. Ол эмезе кандый бир кижи коркышту јаан тӧлӱге тӱжӱп, бойын эмезе балдарыныҥ бирӱзин кулданышка садып ийген болзын. Је юбилейный јылда андый кул јайымдалып, билезине јанып келетен. Айдарда, кул болуп калган кижи бастыра јӱрӱмине кул болуп артпаган. Мынаҥ Иегованыҥ чыннаҥ ла јалакай болгоны кӧрӱнет!\n4, 5. Юбилейный јыл керегинде биске нениҥ учун билер керек?\n4 Юбилейный јыл база кандый амадулу берилген? Иегова мынайып јартайт: «Сенде јокту улус болбос учурлу, нениҥ учун дезе Иегова Кудайыҥ сеге энчи эдип берер јерде кыйалта јогынаҥ сени алкаар» (Јаҥ. т. 15:4). Бу сӧстӧрдӧ айдылганы бӱгӱнги јӱрӱмнеҥ, бай улус байып, јокту улус јоксырап јатканынаҥ, чек башка болот!\n5 Христиандар Моисейдиҥ јасагыла јӱрбей јадылар. Оныҥ учун юбилейный јылла колбулу јакарулар — кулдарды јайымдайтаны, тӧлӱлерди некебейтени, энчи эдип берилген јерлерди кайра беретени — бистеҥ некелбей јат (Рим. 7:4; 10:4; Еф. 2:15). Андый да болзо, юбилейный јыл керегинде јасак биске келишпей јат деп сананбас керек. Нениҥ учун дезе, бис јебрен Израиль албаты ла чылап јайым алар аргалу.\nИИСУС ЈАЙЫМ КЕРЕГИНДЕ ЈАР ЭТКЕН\n6. Улуска кандый јайымдалыш керек болот?\n6 Јайымдалыш биске ончобыска керек болот, нениҥ учун дезе бис ончобыс коркышту казыр бийдиҥ, кинчектиҥ, кулдары болодыс. Мынаҥ улам бис оорып, карып, божоп јадыс. Бу анчада ла кӱскӱнеҥ кӧрӱнген эмезе эмчиге барган тушта јакшы кӧрӱнет. Эмезе бис кинчек эдип ийедис. Элчи Павел бойы керегинде «эди-канымдагы кинчектӱ јасакка» олјолодып јадым деп айткан. Оноҥ ары мынайып айдат: «Бараксанды мени! Ӧлӱмге экелеечи бу эт-каннаҥ мени кем јайымдаар?» (Рим. 7:23, 24).\n7. Судурчы Исаия јайымдалыш керегинде нени судурлаган?\n7 Кудай бисти кинчектеҥ јайымдап саларга турган деп билерге, кандый јакшы. Бу јайым Иисус Христос ажыра берилер. Судурчы Исаияныҥ айтканыла болзо, удабас улус юбилейный јылда берилген јайымдалыштаҥ јаан јайым алар. Бу судур Иисустыҥ чыгарынаҥ 700 кире јыл озо айдылган. Исаия мынайып бичийт: «Иегова Кайраканныҥ тыны — менде. Нениҥ учун дезе ол мени јобош улуска сӱӱнчилӱ јар јетирзин деп, майлап салган. Ол мени јӱреги сыстап јӱргендерди јассын деп, олјолоткон улуска јайым берилер... деп јарлаарына ийген» (Иса. 61:1). Бу судур кемге айдылган?\n8. Исаияныҥ јайымдалыш керегинде судурын кем бӱдӱрген?\n8 Бу јайымдалыш керегинде јаан учурлу судур, Иисус бойыныҥ ижин баштаган кийнинде бӱткен. Иисус тӧрӧл калазына, Назаретте синагогага келип, анда јуулган иудейлерге Исаияныҥ бу сӧстӧрин кычырган. Иисус бу сӧстӧрди бойы керегинде деп айткан: «Кайраканныҥ Тыны — Менде. Ол Мени майлап, тӱреҥи улуска Сӱӱнчилӱ Јар јетирзин деп, кунугып, јӱреги сыстап јӱргендерди јассын деп, олјого киргендерге јайым керегинде, сокорлорго кӧстӧри јарыйтаны керегинде јарлазын деп ийген. Мени Ол базынчыкта јӱргендерди божотсын, Кайраканныҥ быйанду јылы једип келгенин јарлазын деп ийген» (Лука 4:16—19). Бу судурды Иисус канайып бӱдӱрген?\nЈАЙЫМДЫ ОЗО БАШТАП КЕМДЕР АЛГАН?\nИисус Назареттеги синагогада јайым керегинде јарлайт (8, 9 абзацтарды кӧрӱгер.)\n9. Иисустыҥ ӧйинде кӧп улус кандый јайымдалышты сакыган?\n9 Јайым керегинде Иисустыҥ кычырган Исаияныҥ судуры баштапкы чакта бӱдӱп баштаган. Мыны Иисустыҥ сӧстӧри керелейт: «Мында айдылган, слер уккан сӧстӧр бӱгӱн бӱтти» (Лука 4:21). Иисустыҥ бу сӧстӧрин уккан кӧп саба улус политикалык солынталар, ол эмезе Римниҥ јаҥынаҥ јайымдаларын сакыган болор. Христостыҥ ӱренчиктери, байла, мындый јайым аларга база кӱӱнзеген, нениҥ учун дезе соондо олордыҥ экӱзи Иисус керегинде мынайып айткан: «Израильди јайымдаары Ол деп, иженген болгоныс» (Лука 24:13, 21). Је бистиҥ билерисле, Иисус ӱренчиктерин Римниҥ базыныжына удура тӱймеен кӧдӱрзин деп кӱӱнзетпеген. Оныҥ ордына олорды «кагандыйын каганга» берзин деп ӱреткен (Матф. 22:21). Иисус улуска јайымды канайып берген?\n10. Иисус недеҥ јайымдалатан арга ачкан?\n10 Кудайдыҥ Уулы улуска јайымдалыш аларга болужарга келген. Баштапкызында, Иисус кудай јаҥныҥ башчыларыныҥ тӧгӱн ӱредӱлеринеҥ јайымдалатан арга ачкан. Ол ӧйдӧ кӧп иудейлер чӱм-јаҥдардыҥ ла тӧгӱн ӱредӱлердиҥ кулдары болгон (Матф. 5:31—37; 15:1—11). Кудай јаҥныҥ башчылары деп аданып турган улус, чынынча болзо, сокор болгон. Олор Мессияны ла оныҥ чындык ӱредӱлерин јектегени учун кӧгӱс карачкыда ла кинчектиҥ олјозында артып калган (Иоанн 9:1, 14—16, 35—41). Је Иисус дезе, улусты ӱредип, олорго тем кӧргӱзип, јобош улуска јайым аларга болушкан (Марк 1:22; 2:23—3:5).\n11. Иисус улусты база недеҥ јайымдаган?\n11 Экинчизинде, Иисус улуска Адамныҥ кинчегинеҥ јайымдалатан арга берген. Кудай, толынтыга бӱткенин керектериле кӧргӱзип турган улустыҥ кинчегин Иисустыҥ толынты тайылгазына тайанып таштаар аргалу болгон (Евр. 10:12—18). Оныҥ учун Иисус мынайып айткан: «Уулы слерди јайымдаза, чын јайым болгоныгар ол» (Иоанн 8:36). Бу јайымдалыш израильтяндардыҥ алган јайымынаҥ канча катапка артык болгон. Нениҥ учун дезе юбилейный јылда јайымдалган кижи ойто кул болуп калар эди, эмезе кул болбозо до, тӱҥей ле божоп калар эди.\n12. Јайымдалышты озо кемдер алган?\n12 Б. э. 33 јылыныҥ Беженинчи кӱнинде Иегова элчилерди ле ӧскӧ чындык эр ле ӱй улусты агару тынла майлаган. Мынайып, Кудай олорго келер ӧйдӧ теҥериде тирилетен ле Иисусла кожо башкаратан арга берип, бойыныҥ балдары эдип алган (Рим. 8:2, 15—17). Бу христиандар Иисустыҥ синагогада айткан јайымдалышты алган баштапкы улус болот. Олор иудей кудай јаҥныҥ башчыларыныҥ тӧгӱн ӱредӱлеринеҥ ле Агару Бичикке келишпей турган чӱм-јаҥдарынаҥ айрылган. Анайып олор ӧлӱмге экелип турган кинчектеҥ Кудайдыҥ кӧзинде ару болгон. Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл б. э. 33 јылынаҥ, Христостыҥ ӱренчиктери майлалганынаҥ, ала Бир муҥ јылдыҥ учына јетире болор. Бу юбилейный јылда база кандый јаан алкыштар болор?\nСӱрлеп айдылган юбилейный јыл\nБ. Э. 30 ЈЫЛЫ Иисус Назареттеги синагогада јайым керегинде јарлап јат (Лука 4:21)\nБ. Э. 33 ЈЫЛЫ Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл Христостыҥ ӱренчиктериниҥ майлатканынаҥ ала башталат (Рим. 8:2, 15—17)\nБИСТИҤ ӦЙДӦ. Майлаткандар сӱрлеп айдылган юбилейный јылдыҥ кӧп алкыштарын алып јат\nХРИСТОСТЫҤ БИР МУҤ ЈЫЛГА БАШКАРАТАН ӦЙИ. Улус кинчектеҥ ле толо кемдӱ эмес болгонынаҥ араайынаҥ јайымдалып јат\nХРИСТОСТЫҤ БИР МУҤ ЈЫЛГА БАШКАРГАНЫНЫҤ УЧЫ. Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл божоп јат. Улус кинчектеҥ ле ӧлӱмнеҥ калганчы јайымды алат (Рим. 8:21)\nМИЛЛИОНДОР ТООЛУ УЛУС ЈАЙЫМДАЛАР\n13, 14. Иисустыҥ айткан јайымын майлаткандардаҥ ӧскӧ база кемдер алар?\n13 Агару Бичикте база бир бӧлӱк улус керегинде бичилген. Олор «ӧскӧ койлор» (ЈТ) деп адалат (Иоанн 10:16). Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ тоозына миллиондор тоолу, башка-башка укту јобош улус кирет. Олор теҥериде Иисусла кожо башкарбас. Бу улус ӱргӱлјиге јерде јӱрер. Олордыҥ ижемјизи Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт.\n14 Слер бу улустыҥ тоозында болзогор, Кудайдыҥ Каандыгында башкаратан улуска берилген алкыштардыҥ канча да кирезин эмди де алып јадыгар. Иисустыҥ толынты тайылгазына бӱдӱп турганаардаҥ улам Иегова слердиҥ јаманыгарды таштаар аргалу. Мынаҥ улам слер Кудайдыҥ јарадузын алып, оныҥ кӧзине ару уйатту болор аргалу (Еф. 1:7; Ачыл. 7:14, 15). Агару Бичикке келишпей турган тӧгӱн ӱредӱлердеҥ јайымдалганаар, слерге кандый туза экелип турган деп сананып кӧрӱгер. Иисус мынайып айткан: «Чындыкты билип аларыгар, чындык бойы слерди јайымдаар» (Иоанн 8:32). Мындый јайым сӱреен јаан сӱӱнчи берет!\n15. Бис удабас кандый јайым аларыс ла бисте кандый јӱрӱм болор?\n15 Келер ӧйдӧ бис оноҥ јаан јайым аларыс. Удабас ла Иисус тӧгӱн кудай јаҥдарды ла кижиликтиҥ башкарузын јоголтып салар. Кудай бойыныҥ «кара-бајырт» ишчилерин корулап, олорды ӱргӱлји јӱрӱмле кайралдаар (Ачыл. 7:9, 14). Анда ал-камык улус тирилер. Олор Адамныҥ кинчегинеҥ јайымдалып, оорубас, карыбас ла божобос (Ап. ижи 24:15).\n16. Келер ӧйдӧ улус кандый јаан јайым алар?\n16 Бир муҥ јылдыҥ туркунына Иисус ла оныла кожо башкаратандар ончо улуска су-кадык ла тереҥ кӧгӱстӱ болорго болужар. Канайып израильтяндар юбилейный јылда јайым алган, анайып ла Иегованыҥ ончо чындык ишчилери кинчектеҥ јайымдалып, толо кемдӱ болуп калар.\nБис јаҥы јӱрӱмде сӱӱнчи экелип туратан тузалу иш эдерис. (17 абзацты кӧрӱгер.)\n17. Исаия 65:21—23-ле болзо, Кудайдыҥ албатызын кандый јӱрӱм сакыйт? (Кадарындагы јурукты кӧрӱгер.)\n17 Райдагы јӱрӱм кандый болорын Исаия 65:21—23-теги судурдаҥ кӧрӱп ийерге јараар. (Кычырыгар *.) Райда улус нени де этпей, нени де сананбай јӱрбес. Агару Бичикле болзо, ол ӧйдӧ Кудайдыҥ албатызы тузалу иш эдип, сӱӱнчи алып јӱрер. Анайып бир муҥ јыл ӧткӧн кийнинде, улус «ӧлӱмниҥ кулданыжынаҥ јайымдалар деп, Кудайдыҥ балдарыныҥ јайымын ла магын ӱлежер деп», бир де алаҥзу јок (Рим. 8:21).\n18. Удабас ырысту јӱрӱм болор деп, бис нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n18 Иегова јебрен ӧйдӧ израильтяндарга ишке ле амырашка чын кӧрӱмдӱ болорго болушкан. Анайып ла ол бойыныҥ албатызына Христостыҥ Бир муҥ јыл башкаратан ӧйинде болужар. Бӱгӱнги кӱнде бис Иеговага бажырып турганыстаҥ улам ырысту болодыс, јаҥы јӱрӱмде де андый болор. Христостыҥ Бир муҥ јыл башкаратан ӧйи сӱрекей сӱӱнчилӱ болор! Ол ӧйдӧ кажы ла кижиде бойына јарап турган иш болор, анайда ок бис ончобыс Иеговага иштеерис!\nЈебрен Израильде юбилей деп нени адаган, мынаҥ израильтяндар кандый туза алган?\nИегова майлаткандарды канайып јайымдаган?\nИегова «ӧскӧ койлорды» канайып јайымдаар?\n142 КОЖОҤ Ижемјибистеҥ бек тудуналы\n^ 5 абз. Иегова јебрен Израильде кулданышта јӱрген улуска јайымдалатан арга берген. Андый јайымдалыш юбилейный јылда болотон. Христиандардаҥ Моисейдиҥ јасагыла јӱрери некелбей турган да болзо, юбилейный јыл биске де јаан туза берип јат. Бу јӧрмӧлдӧҥ, јебрен Израильдеги юбилейный јыл Иегованыҥ биске нени эткенин эске алындырып турганын ла кандый туза экелип турганын билип аларыс.\n^ 3 абз. Левит 25:8—12: «Јети суббот јылды јети катап чоттоп ал. Анайып, јети суббот јыл тӧртӧн тогус јыл болор. Јетинчи айда, айдыҥ онынчы кӱнинде тыҥ амыргылап ий. Кинчектер ташталатан кӱнде бастыра јереерге угулзын эдип, амыргылап ийигер. Беженинчи јылды агарулап, јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар. Бу слерге јайымдалатан јыл болзын. Слердиҥ кажыгар ла бойыныҥ јерине ле бойыныҥ билезине кайра јанып барзын. Беженинчи јыл слерди јайымдайтан јыл болуп калар. Ӱрен отургыспагар, јерге тӱшкен ӱренниҥ ажын јуунатпагар, кезилбеген сабактардыҥ виноградын јуубагар. Бу јайымдалыш беретен јыл. Бу јыл агару болор учурлу. Јердеҥ бойы ӧскӧн аш-курсакла азыраныгар».\n^ 17 абз. Исаия 65:21—23: «Улус туралар тудуп јадар, виноград ӧскӱрип јиир. Тураны ӧскӧ кижи јатсын деп тутпас, виноградты ӧскӧ кижи јизин деп отургыспас. Мениҥ албатымныҥ кӱндери агаштыҥ кӱндериндий болор, мениҥ талдап алгандарым бойлорыныҥ колыла эткен эдимдериле узакка тузаланар. Калас јерге иштенбес, ачу-коронго балдар чыгарбас, нениҥ учун дезе олор Иегованыҥ алкыжын алган калдык болор».\n^ 63 абз. Јурукта: кулдар болуп калган израильтяндар юбилейный јылда јайым алып, бойыныҥ јерине ле билезине кайра јанып баратан.\nӰлежер Ӱлежер Иегова бисти јайымдап јат\nw19 Јаҥар ай 8—13 б.\nКажы ла немеде бойыныҥ ӧйи бар: иштенер ӧй бар, амыраар ӧй бар\nСлер Иегованы јакшы билереер бе?\nАда-энелер, балдарыгарды Иегованы сӱӱрге ӱредигер\nСанаагарга кирет пе?\nИндекс. «Каруулчы шибее» ле «Пробудитесь!» 2019 јыл\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019\nЈаҥар ай 2019\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019


30.10.2017 - altaicholmon\nНемецтер музейде кино соккон\nГерманияныҥ экинчи каналыныҥ (ZDF) журналисттери Горно-Алтайскта бололо, Ӱкектеҥ табылган Каан кыс керегинде кино соккондор.\nАймак озочылдардыҥ тоозында\nАлтай Республикада Шабалин аймак социально-экономикалык ӧзӱм јанынаҥ јылдыҥ ла коомой эмес једимдерге једет. Бӱгӱн аймакта мал-ашла, јерле иштеп тургандардыҥ тоозы 2700-ке једе берер. Крестьяндардыҥ ла фермерлердиҥ 240 кире ээлеми, јаан деген бир канча ээлемдер бар.\nӰлӱрген айдыҥ 26-29-чы кӱндеринде Красноярскта јашӧскӱримниҥ Сибирь федерал округтагы башкаруларыныҥ съезди ӧткӧн.\nБеш гектар јерде мӧштӧр отургызылды\n«Агаштар отургызып, Jеристи јарандыралы» деген программаныҥ база бир бӧлӱги Алтай Республикада бӱтти—сыгын айда 5 гектар кире јерде 14 570 јаш мӧштӧр отургызылган.


Никотиндӱ кожымакты балдарга сатпас эдер керек - altaicholmon\nШак мындый баштануны «Единая Россияныҥ» Алтай Республиканыҥ парламентиндеги фракциязы эткен. Бу баштануны парламенттеги арткан бастыра фракциялар ла биригӱлер јӧмӧгӧн. Ол баштану јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин парламенттиҥ су-кадыкты корыыры ла јӧнјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Алена КАЗАНЦЕВА айдат:\n—Никотиндӱ кожымакты јажы эр кемине јетпегендерге садарын токтодоры аайынча суракты бистиҥ фракция тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала кӧдӱрип баштаган. Ӧскӧ фракциялардагы коллега-депутаттар бисти јӧмӧгӧни учун быйанысты айдадыс. Республикан парламенттиҥ 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн тӧртинчи сессиязында никотиндӱ ле (эмезе) ого тӱҥдеш ӧскӧ немелерлӱ сооротон эмезе чайнайтан кожымактарды балдарга садарын, никотинди электрон эп-аргалар ажыра экелерин, таҥкыны изидер јазалдарла јеткилдеерин токтодоры аайынча РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазыныҥ председатели В. В. Володинге баштану бирлик ӱнле јарадылган болгон.\nБойыстыҥ самарабыста бис соорор таҥкыныҥ (снюс) оптовый ла розничный садузын токтодоры аайынча 2015 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде јарадылган «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкыны тартканыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» Федерал јасактыҥ 19-чы тизимине кубулталар кийдирери керегинде» 456-ФЗ таҥмалу Федерал јасак јарадылган ла Россия Федерацияныҥ Административный јасакбузуштар керегинде кодексиниҥ 14.53 тизимине кубулталар эдилген соҥында, ороондо никотиновый пэктер (никотиндӱ ле (эмезе) ого тӱҥдеш, је бойыныҥ составында таҥкы јок, соорор эмезе чайнаар кожымактар) элбеде таркаганын темдектегенис.\nОл кожымактар «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкыны тартканыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» Федерал јасактыҥ аайлаштырузына кирбей турган ла јайым садылат.\nКожымактарды кайдаҥ ла садып алар арга бар, баазы јеҥил ле оны ачыгынча садып турган учун, олор јашӧскӱрим ортодо, ол тоодо мынаҥ озо ӧйдӧ таҥкылу кожымактарды ла никотиндӱ ӧскӧ дӧ продукцияны тузаланбагандар ортодо элбеде јарлу боло берген. Мындый кожымактарды тузаланган соҥында, кижи олорго тӱрген ӱренижип, олордоҥ психотропный камаанду боло берет.\nНикотининиҥ кеми 75-теҥ ала 90 миллиграммга јетире, ӧскӧ дӧ компоненттерлӱ кожымактар кижиниҥ эди-канын тӱрген корондоп јат. Мындый корондоштыҥ кийнинеҥ кижиниҥ эди-каныныҥ айалгазы сӱрекей тыҥ коомойтыйт, кезик учуралда кижи божойт.\nНикотинди электрон системалар ажыра экелип турганы элбеде јарлу. Эҥ ле кӧп тузаланылып турганы электрон сигареттер ле вейптер.\nТаҥкыга тӱҥдеш кожымактарды балдарга сатпазын аайлаштырары јасакла чокымдалбаган учун, јажы эр кемине јетпегендер электрон сигареттерди кандый да буудак-кирелендириш јогынаҥ садып алар аргалу болуп калган. Олор ол сигареттерди кӧп улус болуп турган јерлерде, балдардыҥ площадкаларында, керек дезе школдыҥ кабинеттеринде ачыгынча ла тарткылайт.\nСадучылар ол продукцияны кижиниҥ су-кадыгына кандый да каршузын јетирбей турган «каршузы јок суузымак буу-пар» деп рекламировать эткилейт. Је чынынча айтса, тузаланган соҥында олор каршулу немелерлӱ продукция болуп јат. Олордыҥ составында гликольдор, альдегидтер, полициклический ароматический углеводородтор, таҥкыга тӱҥдеш нитрозаминдер, металлдар, силикат ла ӧскӧ дӧ не-немелер бар. Ол веществолордыҥ кӧбизи коронду ла канцерогенный, кижиниҥ су-кадыгына каршу јетирип турган деп темдектелет.\nБу суйук немелерди электрон сигареттерде тузаланарын кижи бойы келиштирет. Олорды ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп кеминде тузаланза, кижиниҥ, анчада ла баланыҥ су-кадыгына јаан каршу јетирилет. Јӱрӱмдик ченемелдеҥ кӧрзӧ, вейптерди (олордыҥ кезигинде никотин де јок болзо) тузаланган балдардыҥ кӧбизи соҥында кӧндӱре таҥкылай берет.\nКальяндарды тартары јанынаҥ суракты таҥынаҥ тургузар керек. Эксперттердиҥ айтканыла болзо, кальяндарды тартканы кижиниҥ су-кадыгына база каршузын јетирет: буулап турган алкоголь ло таҥкы кижиниҥ психиказына јаан каршулу, улус мундштук ажыра јӱзӱн-башка ооруларла југужар да аргалу. Патрубкаларда ла колбаларда база јуугуш оорулардыҥ микроб-вирустары болор аргалу.\nТургуза ӧйдӧ бу не-немелерле колбулу сурактар кандый да федерал јасакла, Россия Федерацияныҥ Калан кодексинеҥ ӧскӧ, аайлаштырылбайт. Мында јӱк ле никотинди экелери јанынаҥ электрон системалардыҥ подакцизный товарларыныҥ тооломына кирип турган не-немелерге калан салылат.\nӦрӧ айдылган айалгаларды ајаруга алып, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы никотиндӱ не-немелерле колбулу сурактар јанынаҥ «тежиктерди» јоголторы аайынча баштану эткени ол.\nБу суракты сенаторлор, Государственный Думаныҥ депутаттары, анайда ок Минсу-кадыктыҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ ле МВД-ныҥ ишчилери база кӧдӱрип турганын, Федерацияныҥ Совединиҥ јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јуунында «Единая Россияныҥ» никотиндӱ кожымактарды балдарга садарын токтодоры аайынча шӱӱлтезин јӧмӧгӧнин угала, мен де, коллегаларым да сӱрекей сӱӱндис.\nНикотиндӱ не-немелерди балдарга садарын токтодоры керегинде јасактыҥ ӱлекерине келиштирте тӱзедӱлер экинчи кычырышла јуук ӧйдӧ јарадыларына быжу иженедис. Бис дезе бу ууламјылу иш федерал кеминде канайда ӧдӱп турганын бойыстыҥ ајарубыста тударыс.\nМен сананзам, бу јасак јуук ӧйдӧ јарадылып калар. Нениҥ учун дезе, балдарга мындый корон-никотиндӱ немелерди садарын јаратпай турганын РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Олег Салагай, РФ-тыҥ МВД-зыныҥ наркотиктердиҥ ӧдӱштирӱзин шиҥжӱде тудары аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Храпов угускан. Роспотребшиҥжӱниҥ јааны Анна Попова ол веществолор аш-курсактыҥ тооломына кирбей турганын керелеген самарага колды салып койгон. Мыныла колбой эмди ол веществолор кирелендириштӱ ӧскӧ бӧлӱкке кийдирилер. Бу продукцияла колбулу сурак аайлаштырылбай турган учун, полиция кандый да чокым алтам эдип болбойт. Сурак федерал јасак кеминде аайлаштырылза, кӧп курч сурактар чечилери јарт.


Кыймыктанган кижи кыр ажар - altaicholmon\nТергеебистиҥ ичиле чӧйилген Чуйдыҥ јолыныҥ чике ле ортозы киреде, оныҥ Оҥдой јуртла ӧткӧн ӱзӱгиниҥ сол јанында «Эко-двор» турат. Ондо кееркедип јазаган чеден ичинде устардыҥ јӱзӱн-башка ӧҥдӱ эдимдери јайылган ларектор, каарып быжырган эттиҥ амтанду јыды јайыла ары айылчыларын кычырып турат. Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ чике ле ортозында «Сӱӱген» («Любимое») деген кафеге ары-бери ӧткӧндӧр кирип, изӱ чай ичип, амтанду аш-курсактаҥ ажанып алат. Бу адалган эки јерде ишти тӧзӧгӧн кижи — Максим БЕРЕКОВ. Кафеде ӱстӱ-јуулу лагманнаҥ јип, эрчимдӱ јиитле оныҥ аргачылык јолы керегинде куучындаштыбыс.\nМаксим бу ла Оҥдой јуртта 1987 јылда чыккан, мында ла школдо ӱренген. Оогоштоҥ ала ончо ло немеле бир эмештеҥ јилбиркеп, башка-башка ууламјылу кружокторго јӱрген. Андый да болзо, спорт ууламјы јеҥип, ол јеҥил атлетикала, чанала тазыктырынган. 11-чи класстыҥ кийнинде ӱредӱге кирер деген сурак ондо турбады. Нениҥ учун дезе школдо калганчы кӧдӱриҥилӱ эҥир ӧткӧн лӧ кийнинде тоолу кӱннеҥ оны черӱге апарган. Максим черӱчил молјузын Мурманский областьтыҥ Североморск калазындагы јуучыл-талайчы флотто бӱдӱрген.\nЧерӱдеҥ јанып келеле, ол тудум иштерде, пилорамада, каруулчык, Культура туразында ӱндер аайынча оператор болуп иштеген. Кажы ла иштеген јеринде ончо немениҥ аайын билип аларга, јакшы иштеерге јӱткийтен, ончозы ого јилбилӱ болотон.\n2008 јылда Максим ӧрт ӧчӱреечи каруулга ишке кирген. Ол ортозынаҥ заочный аайыла СибАГС-ты ӱренип божоткон. Эм тургуза М. Береков ӧрт ӧчӱреечи частьта диспетчер болуп иштейт.\nОл ло ок ӧй киреде Максимниҥ аргачылык ижи араайынаҥ башталган.\n—Энемле экӱ ле јатканыс. Ол рынокто садучы болуп иштеген. Бу ла куучындап келген ӧйлӧрдӧ ижи јок улуска эл-јонды ишле јеткилдеер службадаҥ бойыныҥ керегин ачарга јӧмӧлтӧ акча берип баштаган. Энемге болуш болзын деп, мен документтер белетеп, ол јӧмӧлтӧни алганыс. Ол аайынча иш башталарда, энем оорый берген. Оныҥ учун нӧкӧримле экӱ иштеп баштаганыс. Баштапкы ла ачканыс эҥирде иштеер «Баня» деген кафе болгон. Бир јылдаҥ ажыра иштейле, оны јабып салганыс. Эҥирги кафе тудуп иштеери меге јарабады, оныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи — ол, байла, бистиҥ улустыҥ менталитеди.\n2011 јылда кижи алып, биле тӧзӧгӧн тушта мен аргачылыкта эмеш кӧндӱгип калган болгом деп айдарга јараар. Онойып, эш-нӧкӧрим Иринала кожо Оҥдойдо кийим јунар јер ачтыбыс. Кичинек прачечныйыста кебистер, кийим-тудум јунганыс. Кийим јунар машинкаларды бис јонјӱрӱмдик корулаштыҥ јӧмӧлтӧзине бойыстыҥ бир канча акчабысты кожуп алганыс. Бу ижис ӱч јыл кире улалды. Оны эш-нӧкӧрим башкарган, мен дезе бойымныҥ текши ижимде иштеп, ого кӧлӱкле улустаҥ кийим-тудум тартып болушкам.\nБир ӧйдӧ Чике-Таманныҥ ажузында сувенирлер де садып тургам. Олорды јербойыныҥ устарынаҥ алатам. Туристтер анчада ла мӧш агаштыҥ такпайынаҥ эткен јалбак плиткаларды јилбиркеп алар болгон. Ол эдимдердеҥ кажы ла кижиге солун јуруктар кӧрӱнер, агаштыҥ јыды јытанар. Тургуза ӧйдӧ оны нениҥ де учун кем де этпей барды. Ол дезе эмди де суруда.\nАлтайда туризм ӧзӱм алынып баштаарда, нӧкӧрисле кожо «база та нени де эдип кӧрӧр керек» деген санаала, 2017 јылда Оҥдойло ӧдӱп турган Чуйдыҥ јолында јайгы кафе ачтыс. «Эко-двор» деп адап алган кафебистиҥ јеринде беш ларек турган. Ого туристтер токтобой, иш јылбай турарда, јурт јеезениҥ јааны оны биске берип, нени-нени этсин деп айтты. Аргачылыктыҥ бу бӱдӱминде эҥ ле кӱч сурак электроотло колбулу. Нениҥ учун дезе ого јараду аларга документтерди табыштырып ийеле, айларла сакыыр керек…\nБиске дезе беш ларекты бир уунда иштедер керек болгон. Јерлештерди кожо иштеерге кычыргам. Ончозы «иштеер керек» деп јӧпсинер, је кемизи де сӧстӧрдӧҥ ары болбоды. Олорды оҥдоор керек: таҥынаҥ бойына иштеери чыгымдарлу, чочыдуларлу ла керек эмей. Је эдип кӧрбӧзӧ, керектиҥ бӱдер-бӱтпезин кем билип алар?\nБис бу ӱлекерди бӱдӱрерге тегин ле кредит, материалдар алып, бойыстыҥ ла арга-кӱчисле чеден, јабынты, јазашту иштер эткенис, суу ӧткӱргенис. Бир канча ларекто сувенирлер, бирӱзинде ичер суузындар, бирӱзинде шашлык быжырып сатканыс. Јакшы казан азаачы табып алганыс. «Эко-двордо» ончо неме јербойыныҥ эдимдери, эди, аш-курсагы болгон. Јол-јорыкта улуска не керек? Бир токтогондо, нени-нени јип, тыштанып, ол ортодо солун сувенирлер садып алар керек. Ырызыс тарткан ба эмезе бис јолдо јаҥыскан болгон учун ба, је туристтер биске сӱрекей кӧп келген. Кажы ла кӱн иш кайнаган. Ол јыл бис ӱч-тӧрт ай иштеп, бу кафеге чыгымдаган акчабысты бӧктӧп, ӱстине иштеп алганыс.\nИштеп алган акчабысты оноҥ ары иштедер санаала, онойдо ок казан азаачыбыс ишјалду болзын деп, Оҥдойдыҥ тӧс оромдорында шаурма садар ларек ачарга бодогоныс. Бу ла ӧйдӧ јуртыста «Любимое» деген кафениҥ ээлери биске келип, оны садып алзын деп сураган. Чокумдап айтса, кафениҥ туразы арендада, олор биске ондо ишке керектӱ јазалдарды садып алзын деген. Баазы дезе чике ле бистиҥ колыста болгон бош акчага турар болуп калган. Бу сурак аайынча шӱӱжип, керек канайып та барза, колыста јазалдар артып калар дейле, јӧпсинип ийгенис.\nМында бис бир эмеш јазашту иштер ӧткӱрип, бир канча јаҥы јазалдар алып, менюны јарандырганыс. Онойып, ол ло 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ бажында кафени иштедип ийгенис. Эл-јонды азыраар бӧлӱкте иштеер колдор јетпей турган эмтир. Иштеер кӱӱндӱ улус ас. Кезикте бойыс та иштеп турар болгоныс. Кафе јакшы иштеериниҥ јажыды амтанду аш-курсагында, ару-чек, эптӱ кыбында деп билип алдыбыс.\nЭм тургуза база бир ууламјыда ишти баштап салгам. Ол — турбаза. Оныҥ јерин, тудар материалдарын база ла кредиттиҥ болужыла алып, кыжыла нӧкӧримле кожо агашла иштегенис. Ӧткӧн јылдыҥ тулаан айынаҥ ала тудум иштерди баштайла, јаан изӱ айдыҥ бажында баштапкы айылчыларысты уткудыс. Бӱгӱнги кӱнде бисте ондо ӱч турачак, мылча бар. Удабастаҥ чадыр айыл, ашкарынар тура тудуп ийерге пландайдыс. Келип турган туристтер Алтайда токтоп конор јакшы јерлер јок деп кородошкылайт. Олорго јылу туралар, јунунып алатан јер эптӱ болзын деп керек ине. Бис базабысты мынаҥ да ары јарандырып, турачактардыҥ ичине суу ӧткӱрип, душ, унитаз тургузарыс. Иштеер улусла сурак база кӱч турат.\nБу ууламјыда иштеп турган аргачыларды јаҥ јанынаҥ база да јӧмӧӧр керек деп чотойдым. Нениҥ учун дезе кандый бир грант-болуш берилип те турган болзо, оны јарлап ийген ӧйгӧ кӱӱнзеген улус нени-нени баштап эмезе јетире јазап, оны керелеген кандый бир окылу документ эттиртерге ӧйи јетпес. Документтер јазаарына сӱрекей кӧп ӧй барат. Оныҥ учун бу јанынаҥ эртеледе јетирӱлер болуп турган болзо, анчада ла ижин јаҥы баштаарга тургандарга эптӱ болор эди деп сананадым. Онойдо ок баштапкы да јыл болзо, аргачыларга јеҥилтелер, јартамалдар (ол ло каландар аайынча) эдилген болзо, артык, иш те ачык болор эди. Олор ижин ченеп кӧрӧр керек ине. Улуска јетирӱлер, билгирлер јетпей јат.\nБаза бир нӧкӧримле Оҥдойдо фитнес-зал ачып алганыс. Бойым ондо тазыктыраачы болуп ийедим. Јерлештерис ары кӱӱнзеп келет. Оны јазап эдерге јаан кыпла, турала курч сурак болот. Эм тургуза ол меге кӧпјандай чӧлӧӧ ӧйди ӧткӱрер јер ошкош деп айдарга јараар. Је кийнинде оны да јарандырып, јакшы иштеер керек. Эл-јондо эди-канын тыҥыдар аргалар болор керек ине. Спорт кижиниҥ кӱӱн-табын да тыҥыдып јат.\nЭрчимдӱ аргачы Максим Береков онойдо ок јурт Советтиҥ депутады болуп, јерлештериниҥ јӱрӱмин јарандырар, курч сурактарын аайлаштырар иштерде туружат. Ол кичӱ Тӧрӧлиниҥ патриоды: јииттер јаан калалар јаар таркабай, бойыныҥ јаткан јерлеринде артсын, олорго ӧзӱм берер керек; јурт јерлерде балдарды таскадарына ӱзеери ӱредӱниҥ башка-башка ууламјылары кӧп болор керек деп чотойт. Јиит аргачы эш-нӧкӧриле эки уул ла бир кызычак чыдадып јат.\nАймакта, јурт јерлерде ишјалдыҥ кеми ас учун, јииттер мында токтобой јат, олорго бир арга — ол бойыныҥ таҥынаҥ керегин ачары. Максим ӧткӧн јолын кӧрӱп, јииттерле бойыныҥ ченемелиле ӱлежип, бизнести канча кире эрте баштаза артык деп айдат. Онойдо ок ичкери барарга турган кижи билгирлерин јаантайын байыдар, тыҥыдар учурлу. Онойып, ол бойы аргачылардыҥ «Like Центр» деген тӧс јерине јӱрӱп, тузалу ӱредӱ алганына, куучындар укканына оныҥ јааны Светлана Конуновага быйанын јетирет. Аргачылык јолында јӧмӧӧчи болзо, ол кижини ууландырып, јӧмӧлтӧзиле болужып турар. Онойдо ок јиит аргачы гид, јонјӱрӱмдик аргачы болорына ӱренген. Ол эмди де неге-неге ӱренип ийер аргазын табып ийет ле бу суракта акча карамдабай, билгирлерге јӱткиир керек деп јӧп-сӱме берет.


Сыгындардыҥ алтын мӱӱстерин кезери тӱгенди - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥаҥ ӧскӱрер бастыра ээлемдеринде мӱӱс кезер иштер тӱгенген.\nТергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, 2020 јылда 23264 эжер мӱӱс кезилген, мынызы, 2019 јылдыйына кӧрӧ, 4671 эжерге кӧп.\nКайда да 117 тоннага јуук чий мӱӱстер алынган. Бу кӧргӱзӱ, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 15 тоннага кӧп болуп јат.\nБир аҥнаҥ кезилген эҥ ле уур мӱӱс Оҥдой аймакта Кеҥиниҥ укту мал ӧскӱрер ээлеминде темдектелген. Оныҥ бескези 19,8 килограмм. Бу ээлемди узак јылдардыҥ туркунына Владимир Шадрин башкарат. Былтыр эҥ уур мӱӱс база бу ок ээлемде алынган эди. Ол тушта оныҥ бескези 23,8 килограммга јеткен. Бу беске ӧрӧ адалган ээлемде алтай-саян укты јарандырары аайынча иштердиҥ шылтузында алынган једим болуп јат.\nАлтай Республикада аҥ ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 76. Аҥдардыҥ текши тоозы – 56,6 муҥ тын болуп јат. Бу ээлемдердеҥ сегис ээлем укту аҥдар ӧскӱрет. Тергее ичинде эҥ јаан ээлем Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК. Быјыл бу ээлемде 12 тонна чий мӱӱс кезилген.\n2019 јылда аҥдар ӧскӱрерине јетирилген государственный јӧмӧлтӧниҥ кеми 22 миллион салковой (ол тоодо 8 миллион салковойы тижи аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине) болгон.


Албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ сурактарыла башкарынып - altaicholmon\nБистиҥ бастырабысты бистиҥ кичӱ Тӧрӧлиске сӱӱжис ле ого чындык болгоныс, бистиҥ республикада јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедер деген кӱӱн-санаа бириктирет. Бӱгӱн «Единая Россия» партия партийный ӱлекерлер аайынча баштаҥкайлар эдет. Алтай Республикада 14 федерал ӱлекерлер јанынаҥ иштер ӧдӧт, олор бастыразы јербойыныҥ аҥылузын ла улус биске бойыныҥ шӱӱлтелериле баштанар аргалузын ајаруга алат. Онызы «Городская среда», «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы», «Бек биле», «Су-кадык келер ӧй» деген ӱлекерлерде јап-јарт кӧрӱнет.\nБисте билгирлер, ченемел, бойыбыстыҥ аҥылу јаҥжыгуларыс, республикан ла федерал јаҥныҥ јӧмӧлтӧзи бар. Эҥ ле учурлузы – албаты-јонныҥ јилбӱлерин корыырына белен улус бар. Партияныҥ ӱлекерлериниҥ ижинде «Единая Россиядаҥ» бастыра кеминде депутаттар, бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы туружат. Ишти партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко аайлаштыра башкарат.\nКелер ӧйгӧ кӧрӱп, граждандар ла партиецтер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары улалар, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле бис ӧмӧлӧжип бӱдӱрер јаҥы иш-амадулар болор, бис бастыразын једимдӱ алып чыгарыс деп, бир де јалтанбазынаҥ айдарга јараар!\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели\n«Единая Россияныҥ» ӱлекерлери\n«Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы»\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин: «Партияныҥ ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрип турганы театрдыҥ ижиниҥ ӧзӱмине, аймактарда ла јурттарда Культураныҥ тураларыныҥ материальный тӧзӧлгӧзин јаҥыртарына камаанын јетирип турганында алаҥзу јок».\nБыјыл 29 јуртта Культураныҥ тураларында јаҥы техникалык јазалдар тургузылар. Бу ишке федерал, тергеелик ле јербойындагы бюджеттердеҥ 12 миллион салковойдоҥ шыдар акча чыгарылган. Кезик не-немелер јаҥызыла солылар: кӧрӧӧчилердиҥ залдарында отургыштар, акустический ле световой системалар, сценаныҥ кийими, прожекторлор ло о. ӧ. 2018 јылдыҥ программазына Турачак, Озеро-Куреево, Дмитриевка, Ыныргы, Тунјы, Кичӱ Ийин, Ыны-Оозы, Бӱлӱлӱ, Манјӱрек, Бешпелтир, Эликманар, Ильинка, Чаргы, Беш-Ӧзӧк, Кӱпчеген, Шашыкман, Кулады, Тӧбӧлӧр, Кош-Агаш, Кӧкӧрӱ, Улаган, Амур, Ӱстиги-Оймон, Березовка, Чендек, Јодролу, Санаровка, Јабаган-Бажы, Моты-Оозы јурттарда Культураныҥ туралары кирген.\nАнайда ок билдирлӱ болушты театрдыҥ ӧмӧликтери алар, олордыҥ јайаандык ижин јӧмӧӧрине ле техникалык јеткилдежине 37 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылар. Быјыл јаҥы 17 спектакль тургузылар. Јаш кӧрӧӧчилерге албатыныҥ чӧрчӧктӧри ле орус классиктердиҥ чӱмдемелдери аайынча тургузылган ойын-спектакльдар кӧргӱзилер. Кӧксуу-Оозы аймакта балдарга Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган спектакль тургузар. Аҥылу ајару алтай чӱмдемелдерге эдилер. Темдектезе, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национальный драматический театрда «Маадай Кара», «Торко Чачак», «Кызалаҥду јылдар», «Кудачы Тӱлкӱ» деген пьесалар аайынча иштер ӧдӧт. «Маадай Караныҥ» премьеразы сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде болор.\nУгузу бичиктер јуур тужында культураныҥ учреждениелериниҥ эҥ артык шӱӱлтелери чукталган, јурттарда клубтардыҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧлӧриниҥ айалгалары, јурттардыҥ албаты-јоныныҥ ла ӧткӱрилген иш-керектердиҥ тоолоры, јайаандык ӧмӧликтердиҥ ижи ајаруга алылган.\nПартияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы» деп ӱлекериниҥ координаторы РФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады Иван Белеков.\n«Бирлик ороон – јарамыкту айалга»\n2018 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында болгон эҥ ле јаан керек-јарактардыҥ бирӱзи республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска јарамыкту айалга тӧзӧӧр иш-керектер аайынча мониторинг ӧткӱрилгени болот. Јондык советтиҥ чыгартулу улузы су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улус организациялардыҥ, учреждениелердиҥ тураларына кирерге эптӱ болзын деп, кандый айалга тӧзӧлгӧнин шиҥдеп кӧрӧргӧ, Майма ла Кош-Агаш аймактар јаар барып јӱргендер: пандустар, алдыртарыныҥ кнопкалары, кенектерге учурлалган аҥылу знак-темдектер бары-јогын кӧрӧргӧ. Партияныҥ ӱлекериниҥ јӧмӧлтӧзиле, Јеҥӱниҥ кӱниниҥ алдында Горно-Алтайсктыҥ школдорында «Јалакай болорыныҥ урокторы», Тӱндӱк Кавказта јуучыл керектердиҥ туружаачызы ла Мужество орденле кайралдаткан Каир Тандыбаевтиҥ турушканыла, ӧткӱрилген.\nПартӱлекер кенек улуска јондык транспортты тузаланарында јарамыкту айалгалар, јолло ары-бери јӱрериниҥ ээжилерин олор јӱрӱп турган јерлерде келиштирте тузаланып, тӧзӧӧрин темдектейт. Јондык советтиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, јаш ӱйени су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска кижилик кӱӱндӱ болор кӱӱн-санаага таскадары јаан учурлу.\n«Бирлик ороон – јарамыкту айалга» деген партӱлекердиҥ координаторы РФ-тыҥ Јонјӱрӱмдик страхование аайынча фондыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ управляющийи, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Светлана Кудрявцева.\nБыјыл Горно-Алтайскта бу партӱлекерге кӧп квартираларлу 12 тураныҥ јанында јерлер кирген. Каланыҥ ӱч микрорайонында оромдордогы тренажерлорлу спортплощадкалар тургузылган. Коммунистический проспектте В. И. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥ ле Ткаций деп адалган токтодулар ортодо јойу улус јӱретен тротуарларды, Алтайский оромныҥ јанында Майма сууныҥ јарадын јарандырары темдектелип калган, культураныҥ ла амыраштыҥ каладагы паркында Экстрим-парк тудар иш учына једип барааткан.\nКаланыҥ администрациязыныҥ башкартузы ла «Единая Россияныҥ» «Городская среда» деген партийный ӱлекериниҥ чыгартулу улузы тудулып јаткан объекттерде подрядчиктердиҥ ижин шиҥжӱде тудат. Эл-јонло, подрядчиктерле туштажулар ӧйинде ӱлекерлерге кандый да кубулталар эдери, суу агатан системалар, автотранспорт ло јойу улус јӱрерин тӧзӧӧри, одоштойындагы јерлер јанынаҥ шӱӱлтелер шӱӱжилет. Аҥылу ајару одоштойындагы јерлердиҥ ле кӧп квартираларлу туралардыҥ јанында јерлердиҥ айалгаларына эдилет.\n«Городская среда» деген партӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Герман Чепкин.\n«Су-кадык келер ӧй»\nПартияныҥ «Су-кадык келер ӧй» деген ӱлекериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн «Ӧмӧ-јӧмӧ эдели!» деп кыймыгуныҥ кеминде «Бистиҥ геройлор» деген акцияныҥ федерал бӧлӱгиниҥ уч-турултазыла, бастыра ороонноҥ 98 јеҥӱчил балдардыҥ албатылар ортодо «Артек» деген тӧс јериндӧӧн барар путевкаларла кайралдаткан. Олордыҥ тоозында – Алтай Республиканыҥ чыгартулу улузы – Горно-Алтайсктыҥ 13-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиктери Елизавета Королева ла Кристина Черепанова, 1-кы таҥмалу орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги Оксана Кукуева.\nБастыра ороон ичинде ӧткӧн акцияда ӱредӱликтиҥ 15 муҥнаҥ шыдар учреждениелеринеҥ 10 муҥнаҥ кӧп лидерлер эҥ артык деген атла ададары учун маргыжуда турушкан. Јерлештериниҥ ат-нерелӱ керектериниҥ темдеги ажыра тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорыныҥ таскамалына, Россияныҥ ла кичӱ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизине каруулу ла чебер болорына, јерлештериниҥ ле бистиҥ ороонныҥ улузыныҥ ат-нерелӱ керектерин тооп јӱрерине, Россияныҥ тӱӱкизинде кереес кӱндерди кӧптӧдӧрине ууландырылган керек-јарактарда ӱренчиктер эрчимдӱ турушкан.\nБыйанду самаралар кураторлорго – 1-кы таҥмалу школдыҥ директорыныҥ ордынчызы Елена Романовага ла 13-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи Мария Лыжинага табыштырылган. Ӱредӱликтиҥ учреждениелеринде кураторлорго лидерлерле, акцияныҥ туружаачыларыла иштеери јанынаҥ кеми јаан иш молјолгон болгон. Анайда ок олор јеҥӱчил болгон балдарды «Артек» МДЦ јаар аткарарын тӧзӧӧринде база турушкан. Соҥында балдар јанып келерде, акцияныҥ тергеелик партнерлоры Алтай Республиканыҥ кайкамјык јерлерине учурлалган «Мениҥ кичӱ Тӧрӧлим» деген экскурсионный программа тӧзӧгӧн.\n«Су-кадык келер ӧй» деп ӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Федор Рау.\n«Jеткер јок јолдор»\n«Јеткер јок јолдор» деген федерал ӱлекердиҥ тергеелик активисттери Алтай Республиканыҥ автошколдоры канайда јепселгенин, јеткилделгенин шиҥдеп кӧрӧринде турушкан. Алтай Республикада 14 автошкол иштейт, олордыҥ кажызы ла јылына 350 кире курсанттар белетейт. Ӧткӱрилген шиҥжӱниҥ уч-турултазыла, бастыра бу школдордо ӱредӱниҥ материально-техникалык айалгалары ла методикалык материалдар лицензионный некелтелерге келижет, школдордыҥ ижи ГИБДД-ныҥ аҥылу бӧлӱгиниҥ кату шиҥжӱзинде тудулат.\nӰлекердиҥ јӧмӧӧчилери ором-јолдордыҥ айалгалары јанынаҥ мониторингте туружат, јол јазаачылар олордоҥ болгон ајарулар аайынча тутак-једикпестерди тӱрген јоголтот. Ӱлекердиҥ туружаачылары федерал јасакберимге ле нормативный тап-эриктик акттарга кубулталар аайынча шӱӱлтелер белетееринде туружат.\n«Јеткер јок јолдор» деп партӱлекердиҥ координаторы автомобильный јолдордыҥ республикан башкартузыныҥ јааны, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Николай Нечаев.\nӰлекер тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестерин чеберлеерине ле орныктыра јазаарына ууландырылып јат. Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлай тургузылган кереестердиҥ тоозы 171, олордоҥ 81-и государственный реестрге кийдирилген. Тергеелик јондык совет кереестер тургузары ла кереестерди јаҥырта јазаары аайынча шӱӱлтелер јууйт, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган кереестерди госреестрге кийдирерин тӱргендедип, олордыҥ бастыразын аҥылу корулашка алары јанынаҥ баштаҥкай эдет. Партӱлекер јондык ишчилерди ӧмӧ-јӧмӧ ишке тартып, тӱӱкиниҥ кереестерин јаҥырта јазаарын шиҥжӱде тудат.\n«Тӱӱкилик эземниҥ» координаторы – Алтай Республикадаҥ сенатор Татьяна Гигель.\n«Билгирлерлӱ тузаланаачыныҥ школы»\nБу ӱлекер јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, улус јарамыкту ла јеткерлӱ эмес айалгаларда јадарын тӧзӧӧрине, улустыҥ ЖКХ-ныҥ бӧлӱгинде билгирлерин бийиктедерине ууландырылган.\nБойыныҥ јаткан туразы јанынаҥ тап-эриктерин канай тузаланары, башкараачы организацияла колбуны канайда тӧзӧӧри эмезе ӧскӧзин талдап алары, тураныҥ соведин тӧзӧӧри, текши тураныҥ керексиништериниҥ чыгымдарыныҥ кемин астадары, тура-коммунальный јеткилдештердиҥ квитанцияларыныҥ аайы-бажына чыгары, тураныҥ јанында јерди јарандырары, одоштой јаткандарла оҥдошпосторды аайлаштырары – партӱлекер бу ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактарга каруу берер. Партӱлекердиҥ тергеедеги јондык соведи ЖКХ-ныҥ сурактары аайынча Ачык эжиктердиҥ кӱндерин, туштажулар, эл-јонго јартамалду иш ӧткӱрет.\nБу партӱлекердиҥ координаторы Алтай Республиканыҥ Государственный тура инспекциязыныҥ јааны Олег Пьянков.\n2018 јылдыҥ кӱӱк айында партияныҥ «Јаҥы школ» ӱлекериниҥ баштаҥкайыла АР-дыҥ 150 школында ӧрттӧҥ коруланарыныҥ ээжилери канайда бӱдӱп турганы шиҥделген. Шиҥдештердиҥ турулталары Россияныҥ МЧС-на, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик министерствозына, онойдо ок «Единая Россия» партияныҥ ЦИК-не аткарылган.\nПартияныҥ ӱлекериниҥ координаторы – АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов.\nПартӱлекер јажы јаан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерин јӧмӧӧрине ууландырылган. Партӱлекердиҥ активисттери пенсионерлерге башка-башка керек-јарактар ӧткӱрет, олорго куурмакчылардаҥ канай коруланары керегинде куучындайт, јаан јаштуларды компьютерле иштеерине ӱредет, карганактардыҥ тура-интернаттарыныҥ јанында јерлерди јарандырат.\nКуран айда бу ӱлекердиҥ јӧмӧлтӧзиле, пенсионерлерге Алтай Республиканыҥ јараш ла кайкамјык јерлери јаар экскурсия тӧзӧлгӧн. «Јиит Гвардияныҥ» чыгартулу улузы бу јол-јорыкта гидтер болгон. Амырап јӱрген улус Патмос ортолыкта Иоанн Богословтыҥ серкпезине барып, «Эчкиниҥ орык јолыла» амырашту базып, ГЭС-те, Ороктой јурттыҥ јанында кӱрде, анайда ок Чамал ла Майма аймактардыҥ ӧскӧ дӧ јилбилӱ јерлеринде болгондор.\n«Јаан ӱйе» деп партӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко.\n«Единая Россияны» јӧмӧӧчилер Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле, «Јиит Гвардияныҥ» чыгартулу улузыла кожо партияныҥ «Албатыныҥ шиҥжӱзи» деген ӱлекери аайынча садуныҥ предприятиелеринде, јондык аш-курсактыҥ јерлеринде шиҥжӱлер ӧткӱрет. «Единая Россияныҥ» бу ӱлекери албаты-јонныҥ аш-курсактыҥ политиказыла колбулу билгирлериниҥ кемин, аш-курсактыҥ товарларыныҥ ла јеткилдештериниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, бӱгӱнги конкуренцияда туружар тӧрӧл продукция, ол тоодо аш-курсактыҥ ла медицинаныҥ бӧлӱгинде, эдип чыгарарын тӧзӧӧрине ууландырылган.\nЈасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бусканы учун кандый административный каруузына тургузылары керегинде јартамалду куучындар садуныҥ предприятиелериниҥ чыгартулу улузыла ӧткӱрилет. Анайда ок шиҥжӱ иштер ӧткӱрер ӧйинде оноҥ озо илезине чыгарылган бузуштарды јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрилип јат. «Албатыныҥ шиҥжӱзи» деген партӱлекердиҥ координаторы Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов.\nПартияныҥ бу ӱлекери балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдарына ла ӧзӱп јаткан ӱйени су-кадык јӱрӱмге таскадарына ууламјылалган. Ӱлекерди бӱдӱрерге тергееде јиит спортчылардыҥ спорттыҥ культуразын ӧскӱрерине ле јашӧскӱримниҥ ортодо тӧрӧлчи кӱӱнди таскадарына јарамыкту башка-башка турнирлери ӧткӱрилет. Партияныҥ ӱлекери јӱзӱшле, спорт кӱрешле, волейболло, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле јаҥжыккан маргаандардыҥ тӧс тӧзӧӧчилериниҥ тоозына кирет. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱги маргаандарда аҥылу сыйлар ла кайралдар тургузат. Сыгын айда футболло С. Т. Пекпеевтиҥ эземине учурлалган јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган турнир партияныҥ ӱлекериниҥ јӧмӧгӧниле ӧдӧр.\nПартияныҥ «Балдардыҥ спорты» ӱлекериниҥ координаторы — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов.\nПартияныҥ ӱлекери билениҥ институдын ла билелик байлыктарды тыҥыдарына ууламјылалат. Аҥылу ајару јиит билелерди, балдарлу билелерди јӧмӧӧрине, РФ-тыҥ Президентиниҥ демографияда баштаҥкайларын бӱдӱрерине эдилет. Партияныҥ ӱлекериниҥ ајарузында ӧскӱстердиҥ тоозын астадары база бар. Онойып, «Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязы» куран айда партияныҥ ӱлекериле «НКО-ныҥ ӧскӱс балдардыҥ организацияларыла колбуларыныҥ тап-эриктерин быжулаары» деп суракла кӱрее-куучын ӧткӱрген. Оныҥ туружаачылары наставник-таскадаачылардыҥ институдын ӧскӱрери, волонтерлорго ӱредӱлӱ аҥылу площадкалар тӧзӧӧри, балдардыҥ учреждениелериниҥ ӱренеечилерин јаан јӱрӱмге ууламјылаарына башка-башка бӧлӱктердеҥ специалисттер тартары керектӱзи керегинде куучын ӧткӱрген. Волонтерлордыҥ ӧскӱс балдардыҥ, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткандардыҥ организацияларыла колбуларын аайлаштырып турган тап-эриктӱ документ тургузары аайынча ишмекчи группа тӧзӧӧр шӱӱлте эдилген.\nПартияныҥ «Бек биле» ӱлекериниҥ координаторы — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады, «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ баш редакторы Алена Казанцева.\nПартияныҥ «Ӧзӱмниҥ локомотиви» деп ӱлекери Россияныҥ бӱгӱнги экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ локомотивтериле – национальный компанияларла – кожо ичкери ӧзӱмине айалгалар тӧзӧӧрине ууламјылу. Онойып, 2018 јылдыҥ тулаан айында АР-дыҥ «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков ло ол ӧйдӧ АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министриниҥ ордынчызы болгон Роман Птицын кирген делегациязы Иркутскта ӧткӧн «Ӧзӱмниҥ локомотиви» деген промышленный форумда турушкан. Ондо Алтай Республиканыҥ промышленный ла инновационный аргалары кӧргӱзилген, форумныҥ турулталарында СФО-ныҥ эксперттери ӱлекерлерге бийик баа берген.\nПартияныҥ ӱлекериниҥ координаторы – «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ башкараачызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов.\nПартияныҥ бу ӱлекери јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱмине, јуртта ээлемниҥ кандый ла бӱдӱмдерин, сад ла маала-ажын ӧскӱрерин јӧмӧӧрине ууламјылалат. Партияныҥ ӱлекериниҥ јондык соведи јуртээлемдик товарлар иштеп алаачыларды јӧмӧӧрине аҥылу ајару эдет, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла, Эл Курултайла сезон иштерди ӧткӱрериниҥ, сӱттеҥир уйларды ӧскӱрериниҥ ле сӱттеҥ курсак-тамак эдериниҥ сурактары јанынаҥ јаба иш ӧткӱрет. Јондык советтиҥ чыгартулу улузы Майма аймактыҥ Алферово јуртында крестьян-фермер ээлемге јӱргендер. Госјӧмӧлтӧниҥ шылтузында бу КФХ ӱзеери бийик баалу продукция иштеп чыгарат, иштеер јаҥы јерлер тӧзӧйт. Јондык советтиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, јуртээлемдик учурлу јерлерди турулталу тузаланарын тыҥыдар керек.\n«Россияныҥ јурты» ӱлекердиҥ координаторы – Государственный Думаныҥ депутады Родион Букачаков.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Туулу алтайдын алтын ӱни\nТуулу алтайдын алтын ӱни 06.12.2018\nКӱчӱрген айдыҥ 17-18 кӱндеринде Горно-Алтайск калада "Туулу Алтайдыҥ алтын ӱни деген" эстрадалык кожоҥныҥ конкурсы ӧткӧн.\nУлаганнын солундары фото\nБу конкурс 2002 јылдаҥ ала ӧткӱрилет. Јылдыҥ ла сайын оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы там\nла кӧптӧйт. Быјылгы конкурста јӱске јуук кожоҥчы бойлорыныҥ јайалталарын\nкӧргӱскен. Каладыҥ кожоҥчыларынаҥ башка Шебалин, Майма, Чой, Улаган\nаймактардаҥ јитт јайалталар келип турушкандар.\nКонкурс јажыла 4 башка категорияда ӧткӧн. Эҥ баштапкы 14 јашка јетире\nкожоҥчылар сценага чыккандар. Бу категорияда Улаган аймактаҥ Чибилӱниҥ\nшколыныҥ ӱренчиги Айана Койдушева "Албатылык јаҥжыгуларды чеберлегенинде" деген окылу диплом алган. Бу ла категорияда Чибилӱниҥ школыныҥ база бир ӱренчиги\nАнна Конушева туружаачыныҥ дипломын база алган. Эҥ ле јиит туружаачылардыҥ ортозынаҥ\nӱчинчи јерлерди Марина Молодых ла Софья Наймушина алгандар. Экинчи јерде - Анита\nСыромолот ло Айсура Кеденова. Јеҥӱчилдер - Майя Лазарева, Дмитрий Алтарыков ло Шебалин аймактаҥ "Алтын" деген группа.\n1 8 јашка јетире туружаачылардыҥ ортозында баштапкы јер кемге де берилбеген. Јеҥӱлӱ јерледи Суркун Серкин, Галина Шамеха ла Маргарита Степанищева алгандар.\nАрткан эки категорияда (35 јашка јетире ле 35 јаштаҥ ӧрӧ) 30-таҥ ажыра ченемелдӱ кожоҥчылар\nјеҥӱ учун тартышкандар. Ӱчинчи јерлерди Ольга Байкалова, Диана Сергеева ла Марина Чеснакова\nала соккондор, экинчи јерлерде - Юрий Придава, Людмила Наймушина, Татьяна Архипова ла\n"Консонанс" ансамбль (ГАГУ). Баштапкы јерлерди Анна Карабатова, Алёна Казанцева ла Галина\nГребцова ӱлешкендер. Калганчы минутага ла јетире гран-при сыйды кем ойноп алганы, јарты јок болгон. Бу јорык эҥ тӧс сый Улаган аймактаҥ Алексей Тазрановко келишкен. Алексей сӱӱш, ырыс, тӧрӧли керегинде алтай кожоҥдорын јуулган улуска сыйлаган болгон. Жюриниҥ турчылары быјылгы\nконкурсанттардыҥ ченемели бийик, сценада бойын тудунары, кеп-кийими,\nјайалтазы - бастыра бийик кеминде болгон деп темдектейт.


Шумаров, Ногон — Википедия\nНогон Тугайа кырда\nјаан изӱ айдыҥ 9 кӱни 1947(0007-09-1947) (74 јаш)\nКыҥыраар, Ийинниҥ јурт јеезези, Оҥдой аймак, Ойрот автоном область[d], Алтай край, Российский Советский Федеративный Социалистический Республика[d], СССР[d]\nмузыкант, режиссёр, актёр, певец, композитор\nНогон (Николай) Шумаров (чык. ӧйи 9 јаан изӱ айдыҥ 1947, Кыҥыраар јурт, Ойрот автоном область, ССРС) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱчӱмдеечи. Россия Тергеезиниҥ нерелӱ артисти (1999).\n2 Турушкан ӱлекерлери\n2.1 «Ӱкекти чеберлейли»\n2.2 «ДАУ» деп ӱлекер\n3.1 Театрда ижи\n3.2 Театрлык кӧргӱзӱлери\n3.3 Турушкан кӱӱлик ле театрлык фестивальдары\n3.4 Турушкан кинолоры\n3.4.1 Художественный кинодо\n3.4.2 Документал кинодо\n3.4.3 Јурамал кинолорды ӱнделткени\n5 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nШумаров Николай Сергеевич 1947 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кыҥыраар јуртында чыккан (АР). Новосибир калада театрал училищеде профессор И.Г.Поляковтыҥ клазын 1972 јылда талдама темдектерлӱ тӱгезип, Ленинградский Государственный институт театра, музыки и кинематографии (ЛГИТМиК)те профессор Г. А. Товстоноговтыҥ драма кеендиктиҥ бӧлӱгинде, профессор А. А. Музильдиҥ клазына кирип ӱренген, оны 1978 јылда божоткон.\n1977 јылда, студент ле тужында, Улалуда Национал драма театрда иштеп баштаган, 1978 јылда театрдыҥ тӧс режиссеры болуп кӧстӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ драма театрында Николай Сергеевич Шумаров бир канча спектакльдар тургускан: «Энениҥ јалаҥы» Чингиз Айтматов, «Айгырдыҥ бажы» Јыбаш Каинчин, «Саҥ башка кижи» Аржан Адаров, «Торко-Чачак». Бу иштеринде режиссер лирикалык ууламјы баштаган.\nОдус јашка једип, Ногон бойыныҥ алтай калыгыныҥ кеендигине баштанат. «Мой народ — моё добро, мой Алтай — моё Золото», — деп Ногон айдат. «Сцена — это место, где, откуда можно передать послание от своей Родины и корней в Горном Алтае». Ногон калыгыныҥ байлык фольклорын јууп, шиҥдеп, оны корулап, јаҥжыккан искусствого эмдиги ӧйдиҥ јаҥы тыныжын берет. 1986 јылда «Алтай» деп атту фольклор ансамбльдыҥ тӧзӧӧрин јӧмӧп, баштапкы «алтын» туружаачыларыныҥ тоозына (составына) кирген.\n2002 јылдаҥ ала 2007 јылга јетире Ногон ӱредӱчи болуп Московский театрда иштейт («Школа драматического искусства)». Ол мында јаҥыс ла кайдыҥ ӱредӱчизи эмес, Ногон онойдо ок Гомердиҥ «Илиада»зы аайынча режиссер А.Васильевтиҥ спектакльинде Нестордыҥ партиязын апарат. Бу спектакльда туружып, ол Европала кӧп јорыктаган.\nБӱгӱнги кӱнге јетире Шумаров Н.С. 60-наҥ ажыра спектакльдар ла театрлык кӧргӱзӱлердиҥ тургузаачызы (постановщик) болот. Ол тоодо Андрей Анохинниҥ «Эрлик-Хан» деп баледи, «Талай-Хан» деп операзы, «Маадай-Кара», «Очы-Бала», «Чымалы-Каан» деп кай чӧрчӧктӧр. Ногон 10 драмалык бичимелдер ле инсценировкалардыҥ авторы. Бастыра спектакльдарыныҥ кӱӱзиниҥ авторы — ол бойы. Бар-јок чӱмдемел иштериниҥ кӱӱлеринде ол алтай калыгыныҥ этникалык классикалык ойноткыларын тузаланат: топшуур, шоор, алтайский комус , jадаган (скифская арфа), бу ойноткыларды ол бийик кеминде тузаланат (орустап владеет в совершенстве).\nНогон Шумаров 30 јаштаҥ ала ӱредӱчиниҥ ижин апарат: кӱӱлик школ (Горно-Алтайск), Кеендиктиҥ сургалында (колледжинде) (Горно-Алтайск), Московский театрда «Кеендиктиҥ драма школында», Афиныда драмалык театрда (Греция) уроктор ло мастер-класстар ӧткӱрген, комусла ойноп, кайлап ӱреткен. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада, Москвада ла о.ӧ. Россияныҥ калаларында ӱренчиктерлӱ . Пандемиядаҥ улам 2020 јылдаҥ ала ӱредӱни кезикте on-line айалгада ӧткӱрип јат. Ногон алтай кайды бийик профессионал кеминде билер учун јаҥыс ла Арасей тергееле эмес, онойдо ок кӧп ороондорло гастроль-јорыкка јӱрет: Калка јери, Казакстан, Кыргызстан, Вьетнам, Литва, Латвия, Германия, Индия (Бенгалуру, Хайдарабад).\n1996 јылдаҥ ала ол Болот Байрышевле, Сарымай Урчимаевле кожо трио болуп, башка-башка этникалык кӱӱлик фестивальдарда Россияда, Швейцарияда, Австрияда, Италияда, Германияда, Норвегияда, Чехияда, Словакияда, Голландияда ла о.ӧ. орооондордо турушкан. Монголияда (Улан-Батор), Германияда (Берлин ле ӧскӧ дӧ калалар), Португалияда (Порто), Бельгияда (Антверпен), Грецияда (Дельфы), Францияда (Авиньон) деген ороондордыҥ калаларында ӧткӧн Эл-јондор ортодо театрал фестивальдардыҥ туружаачызы болгон. Германияда «Ак аҥ» (орустап «Белый олень») деп спектакль кӧргӱскен.\nТурушкан ӱлекерлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n«Ӱкекти чеберлейли»[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n«ДАУ» деп ӱлекер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n«Эл-Ойын»[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТеатрда ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГорно-Алтайскта областной национал драма театр, (2008 јылдаҥ ала П.В. Кучияктыҥ адыла адалган национал драма театр )\n1 1978 Зажглась золотая заря\n(преддипломный спектакль) Алтын таҥдак јарыды\n(дипломноҥ озо спектакль) Павел Кучияк алтай, орус режиссер-тургузаачы,\nактер (тӧс роль — Аҥчы)\n2 1978 В ночь лунного затмения\n(дипломный спектакль) Ай карыккан тӱнде\n(дипломго спектакль) Мустай Карим алтай, орус режиссер-тургузаачы,\nактер (Дивана́ ла 3-чи аксакал)\n3 1978 Материнское поле Энениҥ јалаҥы Чингиз Айтматов алтай\n(алтай тилге Т.Торбоков\nкӧчӱрген сценарист, режиссер-тургузаачы,\nактер (Суванкул ла ӧскӧлӧри);\n4 1979 Шелковая Кисточка Торко-Чачак Ногон Шумаров\nалтай албатыныҥ аташ\nчӧрчӧги аайынча алтай, орус\nК. Козлов кӧчӱрген) сценарист, режиссер-тургузаачы, кӱӱлик јазал\n5 1979 Голова жеребца Айгырдыҥ бажы Јыбаш Каинчинниҥ аташ повести аайынча алтай режиссер-тургузаачы,\n6 1980 На бойком месте Александр Островский орус режиссер-тургузаачы\n7 1980 Салют динозаврам Динозаврларга эзен! Геннадий Мамлин орус режиссер-тургузаачы\n8 1981 Изобретательная влюблённая Сӱӱген кыстыҥ сӱмези Лопе де Вега алтай, орусс\nПаслей Самык кӧчӱрген) режиссер.\n9 1981 В графе «Отец» — прочерк Бичикте — «адазы јок» Иван Лазутин оус режиссер-тургузаачы\n10 1981 Каса маре Каса маре Ион Друцэ орус режиссер-тургузаачы,\n11 1982 Туманный Аргут\n( поэтический спектакль) Тумантык Аркыт Лазарь Кокышев алтай режиссер-тургузаачы,\n12 1982 Странный человек Саҥ башка кижи Аржан Адаров алтай режиссер-тургузаачы,\n13 1982 Сказка о попе и работнике его Балде Абыс ла оныҥ Балда деп батрагы керегинде чӧрчӧк Александр Пушкин орус сценарист, режиссер-тургузаачы,\n14 1984 Змея за пазухой Койнында јылан Асхат Мирзагитов алтай\n( алтай тилге Паслей Самык кӧчӱрген ) режиссер-тургузаачы\n15 1984 Лиса-плутовка Сӱмелӱ тӱлкӱ Ногон Шумаров\nады тӱҥей чӧрчӧги аайынча орус\n(алтай тилдеҥ Р.Бухараев кӧчӱрген) автор, режиссер-тургузаачы,\n16 1985 Дочь старого Пыно Карган Пыноныҥ кызы Александр (Рафаил) Клейн, Коми фольклор аайынча орус режиссер-тургузаачы\n17 1986 Женитьба Абайыма\nкомпозитор В. Пешняк) Абайымныҥ кижи алганы\n(кӱӱлик-ойын, кӱӱчӱмдеечи В.Пешняк) Аржан Адаров алтай режиссер-тургузаачы\n18 1987 Огненная змейка От-јылан орус режиссер-тургузаачы\n19 1989 Жестокий век Ченелтелӱ чак Аржан Адаров алтай режиссер-тургузаачы,\n20 1990 Расплата\n(дипломный спектакль выпускников ГИТИСа) Öч\n(ГИТИС-тиҥ студенттериниҥ дипломго спектакли) Ногон Шумаров орус\nЮ. Лиманов кӧчӱрген) автор, режиссер-тургузаачы,\n21 1990 Сын Алтая\n(дипломный спектакль выпускников ГИТИСа) Алтайыныҥ уулы\n(ГИТИС-тиҥ студенттериниҥ дипломго спектакли) «Алтай-Буучай» деп кай чӧрчӧк аайынча орус\n(орус тилге сценарийди\nЮ. Лиманов кӧчӱрген) режиссер-тургузаачы,\n22 1991 Женитьба Кижи алганы Николай Гоголь алтай, орус\nШатра Шатинов кӧчӱрген) режиссер-тургузаачы\n23 1992 Маарка\n(поэтический) Маарка Лазаря Кокышевтиҥ\nаташ поэмазы аайынча алтай сценарист, режиссер-тургузаачы,\n24 1997 Три сестры\nкомпозитор И. Дмитриев) Ӱч-кыс Павел Кучияк алтай режиссер-тургузаачы\n25 2018 Шелковая Кисточка\n(наадайларлу) Торко-Чачак Ногон Шумаров\n(алтай тилдеҥ К. Козлов кӧчӱрген) автор\n26 2017 Памятное завещание\n(моноспектакль) Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми. Ундулбас кереес. по книге «Житиё Чевалкова»\nМихаила Чевалковатыҥ бичиги аайынча алтай сценарист, режиссер-тургузаачы,\nартист (тӧс роль — протоиерей Чевалков),\n27 До смерти ещё далеко!.. Ӧлӧргӧ јетире эмди де узак!.. Борис Укачинниҥ аташ повести аайынча алтай сценарист, режиссер-тургузаачы,\n28 Гуманоид в небе мчится Теҥериде гуманоид учат Александр Хмелик орус режиссер-тургузаачы\n29 Выходили бабки замуж Јаанактар кижиге барган Флорид Буляков орус режиссер-тургузаачы\n30 Ветка горного кедра\n(поэтический вечер) Мӧштиҥ бӱри\n(поэзияныҥ эҥири) Борис Укачин алтай режиссер-тургузаачы,\n31 Колыбель моя — Алтай\n(поэтический вечер) Алтайым — мениҥ кабайым\n(поэзияныҥ эҥири) алтай сценарист, режиссер-тургузаачы,\nТеатрлык кӧргӱзӱлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТеатрлык кӧргӱзӱлердиҥ сценаристи ле режиссер-тургузаачызы\n1 1979 Алтай крайдыҥ\nјурт спортчыларыныҥ Кышкы Олимпиадазы Кайчы А. Калкинниҥ «Кӧгӱтей-Мерген»\nдеп чӧрчӧги аайынча Горно-Алтайск\n2 1980 «Россия чанаа јолы»\n(спорт маргаандар) А. Калкинниҥ\n«Очы-Бала» деп чӧрчӧги аайынча Горно-Алтайск\n3 1988 «Эл-Ойын» — јондык байрам Кайчы А. Калкинниҥ «Маадай Кара» деп чӧрчӧги аайынча Јло јурт, Оҥдой аймак,\nак јалаҥ 500 туружаачы\n20 муҥ кӧрӧӧчи\n4 1989 Областьтыҥ олимпий маргаандары Кайчы Н. Улагашевтиҥ\n«Ай-Тюнюке» деп чӧрчӧги аайынча Кош-Агаш јурт , Кош-Агаш аймак,\n5 1989 Туулу Алтайдыҥ» алтын јайы\n(јон јайаандыгыныҥ фестивали) «Сай-Солон» деп кай чӧрчӧк аайынча Оҥдой јурт, Оҥдой аймак,\n6 1990 «Эл-Ойын» — јондык байрам Кайчы Н. Ялатовтыҥ\n«Чымалы-Каан» деп чӧрчӧги аайынча Шыргайты јурт, Шабалин аймак,\n7 1994 «Ырысту-94» — кожоҥныҥ республикан фестивали\n8 1998 «Эл-Ойын» — јондык байрам Корымду јурт, Кӧксу-Оозы аймак,\n9 2000 «Эл-Ойын» — јондык байрам Кайчы А. Калкинниҥ\n«Очы-Бала» деп чӧрчӧги аайынча, кӱӱчӱмдеечи А. Трифонов Кӧкӧрӱ јурт, Кош-Агаш аймак,\n10 1982 Туулу Алтай автоном областьтыҥ 60 јылдыгы Театрлык кӧргӱзӱ,\nкӧдӱриҥилӱ ачылта Горно-Алтайск,\nП.В. Кучияктыҥ адыла адалган\nнационал драма театр\n11 2013 Чага-Байрам Горно-Алтайск,\nкалада культура паркы,\n«Айран» деп кафе\n12 2016 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, алтай кайчыныҥ,\nСалдабай Савдинниҥ 100 јажына учурлаган\nкайдыҥ байрамы Тӱҥӱр, Кӧксу-Оозы аймак,\nачык јер туружаачы.\n13 2018 Кайчылардыҥ курултайы,\nТабар Чачияковтыҥ 95 јажына учурлаган байрам\nКайчы Табар Чачияковтыҥ "Кан-Алтын" деп чӧрчӧги аайынча Јоло јурт, Оҥдой аймак,\n14 ВЦСПС-тыҥ маанызын бергени Театрлык кӧргӱзӱ,\n15 Областьтыҥ фольклор ӧмӧликтериниҥ фестивали Горно-Алтайск, Барнаул\n1993 — «Талай-Хан», опера — балет (кӱӱчӱмдеечи Андрей Анохинниҥ «Талай-Хан», «Хан-Алтай» ла «Хан-Эрлик» деп чӱмдемелдери аайынча), Барнаул ла Москвада премьералар, режиссер-тургузаачы;\nБалет «Эрлик-Хан» (кӱӱчӱмдеечи А. Анохин);\nАк-кийик — камдаш-мистерия, јондор ортодо лаборатория;\nАлбатыныҥ ойындары — «Алтай» деп баштапкы ансамбльдыҥ программазы;\nКӧзийке ле Байан — Горно Алтайский пединституттыҥ алтай бӧлӱгиниҥ студенттерине спектакль. Сценарий, режиссер ло кӱӱлик јазал.\nОноҥ до ӧскӧзи...\nТурушкан кӱӱлик ле театрлык фестивальдары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИндияда Россияныҥ јылы (2008) — артист, кай, башка-башка калаларга гастроль-јорык ла «Бис кожо» (орустап «Мы вместе») деп гала-концерттиҥ ачылтазында турушкан (Нью-Дели);\n«Festa della», кӱӱлик фестиваль (Италия, 1997) — артист, кай, топшуур, комус, шоор, «Ногон ло Болот «Алтайдыҥ алтын кырларыныҥ кайы» (орустап «Эпические песни с Золотых гор Алтая»);\n«Саян јӱстӱк» (орустап «Саянское кольцо»), калыктар ортодо этнокӱӱлик фестиваль (Россия, 2007);\n«Улы дала сазы», калыктар ортодо кӱӱлик фестиваль, Астана (Нур-Султан), Казахстан;\n««Астана-аркау», тӱрк кӱӱниҥ калыктар ортодо фестивали (Казахстан);\n«Тирӱ суу», этникалык культуралардыҥ калыктар ортодо фестивали (Россия);\n«Славян базар», кӱӱлик фестиваль, Витебск;\nТурушкан кинолоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nХудожественный кинодо[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2010Ӱлекер:Год в кино — «Кӱнниҥ туразы» (Дом Солнца) — алтай карганак;\n2014Ӱлекер:Год в кино — «Ак јеҥес» (Белый ягель) — Хасава;\nӰлекер:Год в кино — «Агынныҥ тӱргени» (Скорость потока) — алтай карганак;\nӰлекер:Год в кино — Дау (фильм) — Туулу Алтай автоном областьтыҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны;\nӰлекер:Год в кино — «Чеден» (Изгородь (к/м)) — Кулов Каалга (койчы), тӧс герой;\nӰлекер:Год в кино — «Угрюм суу» (Угрюм-река (сериал, 2021)) — Гирманча кам\nДокументал кинодо[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Год в кино — Кайчы — Ногон, тӧс герой;\nӰлекер:Год в кино — «Орчлаҥныҥ кырында» (орустап На краю света) —\nӰлекер:Год в кино — «Мениҥ кӧксимде» (орустап То, что во мне) — Ногон таадак;\nЈурамал кинолорды ӱнделткени[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Год в кино — «Кайчы» (мультфильм) — режиссеры Т. Муканова\nӰлекер:Год в кино — «Бойыныҥ ла алдында јайым киске» (Кошка, которая гуляла сама по себе) — кӱӱзи С. Губайдулинниҥ.\nДискографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1 1981 Казах ССР, Алма-Ата Кожоҥдойт, ойнойт Ногон (эжерлӱ альбом) Мелодия LP\n2 1982 Казах ССР, Алма-Ата Чаҥкыр Алтай Мелодия LP\n3 1982 Казах ССР, Алма-Ата Туулу Алтай автоном областька 60 јыл (эжерлӱ пластинка) Мелодия LP\n4 1995 Швейцария Алтай кожоҥчы Ногон студия Seehorn Records, Visp MC\n5 1996 Швейцария Орчлаҥныҥ ӧзӧги (Ногон ло Болот) S.M. Music MC\n6 1996 Швейцария Uch-Sumer Face Music CD\n7 1997 Швейцария, Цюрих Bolot & Nohon — «Üch Sümer / Юч Сюмер» Cross Currents Music CD\n8 США, Нью-Йорк (2-чи чыгарма) Bolot & Nohon — «Üch Sümer / Ӱч Сӱмер» CD\n9 2000 Швейцария Altai Maktal — Nohon Face Music CD\n10 2002 Россия, Москва Ai-Altai — Nohon CD\n11 2003 Россия, Москва Келер уйеге (Будущим племенам, поколениям) Ermatell Records EFM CD\n12 2003 Россия, Москва Алтайдыҥ јаркыны (кӱӱ) © Сбербанк CD\n13 2004 Россия, Москва Бӧӧл-Бӧӧл Asia records Ltd CD\n14 2005 Германия, Разенгард Asian Garden Lola`s World Records CD\n15 2006 Россия, Санкт-Петербург Nohon (master throat-singer) © Yaroslav Ksenofontov DVD\n16 2006 Россия, Москва Бӧӧл-бӧӧл Trec Studio CD\n18 2012 Россия, Москва Кӱлерлӱ кожоҥ (комыс, кай) ООО «Агентство «Звук» CD\n19 2013 Россия, Москва УКОК (кай, комыс, топшур) ООО «ПО «БОД»\n20 2018 Россия, Алтай Республика, Горно-Алтайск Алтай соојындар (кӱӱлик јазал ла художественный кычырыш) .2018 CD\n21 1993 Россия,Москва. Туулу Алтайдыҥ кӱӱлери. Кругозор № 4 - стр.4\n22 2018 Алтын-тоҥус — кӱӱлик јазал\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999);\n«Бирлик оток кайрал» деп медаль, Республика Алтай;\n«Алтай Республиканын Нерелу санатчызы» («Заслуженный деятель искусств Республики Алтай») (2007);\n«А.Калкинниҥ сыйыныҥ» лауреады (2015);\n«Улы дала сазы» деген калыктар ортодо кӱӱлик фестивальдыҥ лауреады (номинация солист-кожоҥчы, национал фольклор), Астана (Нур-Султан), Казахстан;\n«Алтын Ирия—2007» Сибирдиҥ этно-кӱӱлик сыйыныҥ лауреады, категориязы «Јаҥжыгу»;\n«Астана-аркау» деп Тӱрк кӱӱниҥ фестивалиниҥ дипломанты (Казахстан);\n«Тирӱ суу» деп калыктар ортодо этникалык культуралардыҥ фестивалиниҥ дипломанты (Россия).\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ театрал санады јанынаҥ јылдыҥ берилер сыйыныҥ «Талдама спектакль учун (эҥ артык режиссерго)» деп номинацяла лауреады. «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми. Ундулбас кереес» («Памятное завещание») М. Н. Чевалковтыҥ повести аайынча (Распоряжение Правительства Республики Алтай от 23 апреля 2018 года №119-р);\nКӧрӱ-выставка, Николай Сергеевич (Ногон Нӧкӧрӧвич) Шумаровтыҥ 70 јажына учурлаган (2017).\nНогон, «Ӱкекти чеберлейли» деген ӱлекер, Москва, 1914\nНогон Шумаров. 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-чи кӱни\nН.Шумаров, 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 16-чы кӱни.\nСовременная литература народов России. Драматургия. Антология / Расплата (пьеса), Ногон Шумаров - М.: ОГИ, 2020.— с.— 1500 экз. — ISBN 978-5-94282-888-2\nАjарулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↑ 1,0 1,1 Указ Президента Российской Федерации от 26 января 1999 года № 135 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»\n↑ 2,0 2,1 Театр «Школа драматического искусства»\n↑ Колледж культуры и искусства им. Г. И. Чорос-Гуркина\n↑ История Горно-Алтайского областного национального драматического театра\n↑ Правительство Республики Алтай Постановление от 7 апреля 2008 г. N 73 о прсвоении государственному учреждению культуры Республики Алтай "Национальный драматический театр" имени П.В.Кучияк\n↑ Клейн А.С.\n↑ Премьера спектакля Ногона Шумарова "Памятное завещание"\n↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок Закон РА 24.04.03 № 11-11 не указан текст\n↑ Подведены итоги ХV Международного Курултая сказителей\n↑ Протокол между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Индии о проведении "Года России в Индии" в 2008 году и "Года Индии в России" в 2009 году\n↑ Указ Главы Республики Алтай, Председателя Правительства Республики Алтай от 27.09.2007 № 159-у О присвоении почетного звания "Заслуженный деятель искусств Республики Алтай" ("Алтай Республиканын Нерелу санатчызы") Шумарову Н.С.\n↑ Присуждены премии Правительства Республики Алтай в области театрального искусства\n↑ Открытие выставки, посвященной 70-летию со дня рождения Николая Сергеевича (Ногона Нӧкӧрӧвича) Шумарова\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Шумаров,_Ногон&oldid=24310"\nЈаан изӱ айдыҥ 9 кӱнинде чыккандар\nРеспублика Алтайдыҥ ады јарлу улузы\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 23 кӱӱк ай 2021, 15:07.


Республиканыҥ ээлемдери кайралдарлу јанган - altaicholmon\nРеспубликаныҥ ээлемдери кайралдарлу јанган\nУкту койлордыҥ ла эчкилердиҥ Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ талалары ортодогы XIV кӧрӱниҥ уч-турулталарыла, бистиҥ таланыҥ ээлемдери бийик кӧргӱзӱлерге јеткен деп, республикан Минјуртээлем јетирет.\nБыјыл бу кӧрӱде Алтай, Бурят, Тыва, Хакас республикалардыҥ, Алтай ла Забайкальский крайлардыҥ укту мал ӧскӱрип турган 34 ээлеми турушкан, олор койлордыҥ он угын ла экчилердиҥ ӱч угын кӧргӱскен. Кӧрӱге бастыра 272 тын койлор ло эчкилер экелилген болгон. Бистиҥ таланыҥ укту мал ӧскӱрип турган «Катанда», «Амурский», «Ортолык», «Михаил» деген ээлемдери кӧрӱниҥ 14 медалиле кайралдаткан: 9 алтын, 4 мӧҥӱн, 1 кӱлер. Производственный организациялар ортодо укту эчкилер ӧскӱрер ээлемдер аайынча конкурста Кош-Агаш аймакта Алексей Табылгинов башкарып турган «Ортолык» СПК баштапкы јерге чыккан. Экинчи јерде—Оҥдой аймакта Амаду Какашев башкарып турган «Михаил» ООО. Укту койлор ӧскӱрер ээлемдер ортодо конкурста Кӧксуу-Оозы аймакта Владимир Кормелицкий башкарып турган «Катанда» АО экинчи јерде болгон.\nКӧрӱниҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр тушта Забайкальский крайдыҥ губернаторы Наталья Жданова, РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло база турушкан.\nКӧрӱниҥ экспертный камызында бистиҥ таладаҥ АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ мал ӧскӱрери, малдыҥ угын јарандырары ла инновационный техникалык ӧзӱм јанынаҥ бӧлӱгиниҥ специализи Татьяна Каргачакова, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ кой ло эчки ӧскӱрери аайынча лабораториязыныҥ јааны Николай Подкорытов турушкан. Экспертный камыс јаҥыс ла малдыҥ угын эмес, је анайда укту мал ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ бӱткӱл ижин база шиҥдеп кӧргӧн. Кӧрӱ ӧйинде укту мал ӧскӱрериниҥ сурактарына учурлалган тегерик стол база ӧткӧн.


Пекиндеги Олимпиаданыҥ јеҥӱчилдериле туштажу - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындардыҥ чанала јӱгӱрери аайынча јеҥӱчилдериле тушташкан.\nТуштажу Турачак аймакта Йогач јуртта ӧткӧн. Ондо Россияныҥ јарлу спортчылары Сергей Устюгов, Денис Спицов ло Юлия Ступак турушкан. Бу туштажуга Олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Иван Якимушкин, Сибирьдиҥ чаначылары — Кемеровский областьтаҥ Александр Бессмертных, Алтай крайдаҥ Яна Кирпиченко ло Никита Денисов база келген.\nТуштажуда бистиҥ тергеениҥ адынаҥ байлык ченемелдӱ тазыктыраачы Юрий Гуляев турушкан, ол кӧп тоолу јарлу спортчыларды тазыктырып ӧскӱрген тазыктыраачы болуп јат. Анайда ок оныҥ ӱренчиги, чанала јӱгӱрери аайынча спортчы Арина Кусургашева туштажуда база турушты.\nСпортчылар «Мария-Ра» компанияныҥ кычыртузыла Алтын Кӧлдӧӧн амыраарга келген. Бу компания спортчылардыҥ тазыктыруларын тӧзӧӧрине, спорттыҥ эмдиги ӧйдиҥ јепсел-јазалдарын аларына, маргаандарга барарына јаантайын болужып турганын темдектеер керек.\nОлег Хорохордин спортчыларды тергеениҥ албаты-јоныныҥ адынаҥ уткуган: «Бис слер учун «оорыганыс», слердиҥ јеҥӱлеригерге ле бийик кӧргӱзӱлеригерге сӱӱнгенис. Качан јеҥӱ аларына тоолу ла секундтар јетпей калза, карыкканыс, санааркаганыс. Слер мындагы ар-бӱткен ортозында амырап та тура, эрчимдӱ тазыктырынып јадыгар. Бис јаантайын слер учун «оорыырыс», једимдеригерле, россиялык јеҥӱлерге сӱӱнерис».\nАнайда ок тергеениҥ башчызы спортчылар јаҥыс ла мындагы јараш ар-бӱткенле таныжар аргалу эмес, је анайда ок мынаҥ да ары спортто бийик једимдерге једерге, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенинеҥ ийде-кӱч алар арга бар деген.\n«Јарлу спортчылардыҥ ортозында Турачак аймакта Тондошка јуртта чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ јакшынак једимдер кӧргӱзип турган Арина Кусургашева бар болгоны сӱӱндирет. Кышкы сезонды ол једимдӱ тӱгести: Россияныҥ юниорлор ортодо первенствозында мӧҥӱн призер болгон, Россияныҥ Сыктывкарда ӧткӧн чемпионадында јакшынак кӧргӱзӱлер кӧргӱскен, юниорлорлордыҥ Югорскто болгон албатылар ортодо марафонында јеҥӱ алган» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nРеспубликаныҥ башкараачызы спортчыларга бек\nсу-кадык, бийик кӱӱн-санаа ла јаҥы јеҥӱлер кӱӱнзеген.\n«Мария-Ра» компанияныҥ тӧзӧӧчизи ле оныҥ ээлериниҥ бирӱзи Александр Ракшинниҥ айтканыла, Россияныҥ бастыра албаты-јоны «оорыган» олимпий чемпиондорды Туулу Алтайда амырап алзын деп кычырган.\n«Бис Олимпий ойындарды текшилей кӧрӱп туратанысты ла бистиҥ спортчылар учун «оорыганысты» кӧстиҥ јажы мелтиреп, јаантайын эске аладым. Бистиҥ чемпиондорды Алтайдӧӧн кычырып, олор јаҥыс ла сибиряктарды эмес, је анайда ок бастыра россияндарды спорттогы једимдериле сӱӱндирзин, олорго јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаар арга бис-те база бар деп санангам. Бис олорго республиканыҥ, Алтын Кӧлдиҥ бастыра јаражын кӧргӱзерге чырмайарыс» — деп, ол айтты.\nПекиндеги Олимпиаданыҥ чемпиондоры Туулу Алтайга келгени бу компания Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындарга учурлай ӧткӱрген элбек кемдӱ «Угадай чемпиона!» деп акцияныҥ адакы финал-бӧлӱги болуп јат деп, Александр Ракшин јартаган.\n«Компания улус су-кадык ла эрчимдӱ јӱрӱм јӱрериниҥ тӧзӧлгӧ-байлыктарын тӧзӧӧрине јаан ајару эдет, балдардыҥ спортын јӧмӧйт, чанала јӱгӱрериниҥ кеми јаан марафондорын ла байрамдарын ӧткӱрет. Оныҥ да учун кышкы Олимпий ойындарды тууразында артырбаганыс. Муҥдар тоолу улус бистиҥ спортчыларды ӱнбериш ажыра јӧмӧгӧни сӱӱндирет. Олор јаҥыс ла рекордтор тургускан ла бойыныҥ јаан аргаларын кӧргӱскен эмес, олор анайда ок бистиҥ ороонныҥ тоомјызын корыган ла спорт јанынаҥ јаан аргаларын кӧргӱскен» — деп, ол темдектеген.\nАкцияныҥ ээжилериле болзо, кочкор айдыҥ 4-20 кӱндеринде саду сетьтеҥ не-немелер садып алаачылар чектерин сетьтиҥ сайтында регистрировать эдип, Пекинде ӧткӧн XXIV Олимпий ойындарда бистиҥ спортчылардаҥ кем алтын кайралдарды ойноп алары учун ӱнин берген. Бойыныҥ фаворитеттери учун ӱндерин Сибирьдиҥ тергеелериниҥ албаты-јоны јаткан 260 јердиҥ улузы берер аргалу болгон. Акцияныҥ ӧйинде 53581 чек регистрировать эдилген. Алтай Республикада Кӧксуу-Оозы ла Эликманар јурттардыҥ эки кижизи спорттыҥ сыйларын ойноп алган.


Июль 2020 - Страница 9 из 13 - altaicholmon\nТергеебистиҥ эҥ калыҥ јурттарыныҥ бирӱзи Экинурдыҥ Эземниҥ бичигин мен чебер тудуп ачадым. Ӧҥдӱ ле јараш кадарлу, бӱктерлӱ бичик „Ӱргӱлјикке ундылбас нере. Экинур“ деп адалат. Бу бичикти кепке базарына белетештӱ јаан иш эки јыл кирези ӧйгӧ улалган. Је ондо чыккан материалдар эки јылдыҥ ижи эмес болгоны јарт. Олор Экинур јурттыҥ Ј. Б. Каинчинниҥ адыла адалган эл\n2020 јылда Арасей ичинде 11-чи класстардыҥ балдарыныҥ ӱредӱлӱ јылы он бир айга улалды. Бирлик государственный экзамендер быјылгы јылда COVID-19 оорула колбой бир айга орой башталды. Јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде башталган ла 25-чи кӱнине јетире улалар. Ончо экзамендерде текши тооло 1406 бала туружар. Ол тоодо 1221 ӱренчик – бу јылдыҥ выпусниктери. Алтай Республикада текши экзамен\nОзогызын ойгортып, эмдигизин эзедип, jиит ӱйеге баштанадым\nКычыраачыларды Елена Модорованыҥ «Бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис, тӧрӧл јерис кайдаҥ ла кайда?» деген солун бичимелиле таныштырадыс. –Мен энемнеҥ, Чага Павловнадаҥ, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кемдер, олор кайдаҥ келген улус деп сураарымда, энем мынайда куучындаган: «Азыйда, Ойрот каан тушта, Алтайда коркышту jаан jуу-согуштар болгон… Монголдор, кыдаттар, кыргызтар, казахтар келип, табару эдип, алтайларды олjолоп айдайтан. Олор олjого апарган улусты коркышту тыҥ\nАгашла иштеер бӧлӱкти корулап алар аргалар\nФедерация Советтиҥ аграрный ла аш-курсак аайынча политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы Т. А. Гигель «Леспроминформныҥ» сурактарына каруулар берген. -Татьяна Анатольевна, Слер ороондогы бӱгӱнги экономикалык ла јонјӱрӱмдик-политикалык айалганы кандый деп кӧрӧдигер? — Мениҥ санаамла, ороонныҥ экономиказыныҥ башка-башка бӧлӱктеринде, ол тоодо агашпромышленный комплексте, коронавирустыҥ эпидемиязыла колбой коомой айалга тура берген. Алдындагы ӧйдӧ агаш ижи бир чук\nРостуризм быјыл Россия ичинде јеҥил турлар ачкан ла балдардыҥ туризминиҥ ӧзӱми аайынча аҥылу программа белетеп баштаган деп, Туризм аайынча федерал агентствоны башкараачы Зарина Догузова јетирди. Ол бу саҥ башка ла чик јок кыска сезондо кайда барып келерге јараарын куучындады. Тургуза ӧйдӧ туристтерди 70-неҥ кажыра тергеелер уткыйт, јол-јорыкты кажы ла ууламјы аайынча пландаарга јараар. Кирелтелӱ ээжилер\n«Единая Россия» политический партияныҥ пандемияныҥ салтары јеткен эл-јонды ла аргачылыкты јӧмӧӧрине ууламјылу јасакберим баштаҥкайлары улалат. Россия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазы јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ јасагыныҥ ӱлекерин калганчы кычырышта јарадып салды – ол пандемияныҥ ӧйинде пенсионерлердиҥ ар-јӧӧжӧзин ле акча-манадын тӧлӱлер тӧлӧдип айрыырынаҥ корулаар. Јарадылган ээжи аайынча карган улус кредиттер, страховой взностор


Мигранттардыҥ тоозы 8 муҥнаҥ кӧп - altaicholmon\nОлордыҥ кӧп сабазы азыйдагы Советский Союзка кирген ороондордыҥ, темдектезе, Тӧс Азияныҥ, Молдованыҥ, Украинаныҥ улузы. Jуук Кӱнчыгыштаҥ, Тӱндӱк Африкадаҥ келип турган улус база бар.\nАлтай Республикага јажытту келип турган мигранттар ас. Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ јетиргениле, бу јылдыҥ сегис айыныҥ туркунына мигранттардыҥ учедына 8000-наҥ кӧп улус тургузылды.\nТап-эриктер корыычы органдар миграция јанынаҥ јасактарды бузуп турган учуралдарды илезине чыгарарга эки муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер ӧткӱрген. Оныҥ шылтузында административный јанынаҥ кӧп кезедӱлер эдилди. 500 учурал ӧскӧ ороондордыҥ улузын јалдап иштедетен јасактарды бусканыла, 400 кире учурал мигранттар Россияныҥ јеринде јӱретен јасактарды бусканыла колбулу.\n²скӧ ороондордыҥ 20 кире кижизин тӧрӧлине јандырарга келишкен.


03.07.2020 - altaicholmon\nСтановление РА пришлось на сложное и противоречивое время\nВ условиях происходящей смены общественного строя и экономической основы, разрушения единой экономической базы народы Горного Алтая поддержали принятие Декларации о государственном суверенитете РСФСР, подписание Федеративного договора о разграничении предметов ведения и полномочий между федеральными органами государственной власти и органов власти суверенных субъектов в составе страны, надеясь на позитивные перемены в социально-экономической, культурной, политической жизни в\nОбщероссийское голосование по поправкам в Конституцию РФ состоялось. В России завершилось голосование по поправкам в Конституцию. Одно из самых значимых событий в новейшей истории России — так оценила его глава ЦИК Элла Памфилова. Процесс шел в течение семи дней, он был беспрецедентным не только по длительности, но и по открытости — за ходом и подсчетом\nВо всей стране наконец-то стартовали Единые государственные экзамены. После двух переносов из-за коронавируса, экзаменационная кампания в начале недели началась с пробных ЕГЭ. Сегодня выпускники сдают свои первые экзамены. Сегодня, 3 июля выпускники сдают экзамены по географии, информатике и ИКТ, литературе. Основной период проведения Единого государственного экзамена продолжится до 25 июля (включая резервные дни). Более того,\nРоссияныҥ театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзи (СДТ) јарлу режиссер Рифкат Исрафиловтыҥ башкарганыла ӧдӧтӧн эл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ јайаандык лабораториязына ӧткӧн талдаштардыҥ турултазын јарлады. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ режиссеры Вячеслав Смирнов талдашту кӧрӱ-маргаанды једимдӱ ӧдӱп, режиссерлордыҥ лабораториязыныҥ туружаачыларыныҥ тоозына кирди. Ол «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына режиссерлорыҥ кӧрӱ-маргааны, јайаандык лабораториязы јанынаҥ мынайда куучындады: —Озо ло баштап кычыраачыларды\nЈӱрӱмдик ченемелле ӱлежип…\nБистиҥ албатыга бойыстыҥ тергеебисте кирелтелӱ иш таап, иштеп јӱрерге там ла кӱч болуп браадыры. Мындый айалга болордо, ӧскӧ тергееде вахтада иштеп јӱрери јаан арга болуп калды. Кöп алтай улус айыл-јуртын акча-манатла јеткилдеп аларга, Россияныҥ Тӱндӱктеги јаан стройкаларында иштеерге баргылайт. Бу обьекттерде кандый ла специальностьту ишчилер керек болуп јат: шоферлор, каҥдаачылар, электриктер, трактористтер, подсобный деген ишчилер,\n«Бис чын јол талдап алганыс»\nСовет Союзта ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ ортозындагы демократиялык кубулталар нациялардыҥ бойын эл деп сезими ойгонып, ӧзӱм алынарына, оныла колбой автоном областьтыҥ статузын республикага јетирер јӱткӱмелине баштапкы алтамдар берген. СССР-дыҥ ла РСФСР-дыҥ Конституциязы аайынча автоном республика (областька кӧрӧ) бойыныҥ јеринде государственный јаҥныҥ аргаларын толо бӱдӱрген ле оныҥ чыдузында сурактарла јӧптӧрди таҥынаҥ бойы чыгарар јаҥду болгон. Областьтыҥ\nОрооныста јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка тӱзедӱлер кийдирери аайынча ӱнбериштиҥ калганчы — јетинчи кӱни ӧтти. РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирер баштаҥкайды Россияныҥ президенти Владимир Путин, 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде јылдыҥ сайынгы баштанузын эдип тура, айткан. Тӧс јасакка тӱзедӱлер президентке, башкаруныҥ турчыларына ла государстволык јойпондорго јаҥы некелтелер эдилип турганына учурлалат, государствоныҥ граждандар


Тергееде маскалу јӱрер ээжи катуланган - altaicholmon\nТергееде маскалу јӱрер ээжи катуланган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде тергееде маскалу јӱрер ээжи катуланганы керегинде угускан. Ол керегинде башчы тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла неделе сайынгы јуунда айткан. Тӧс јӧп эл-јонныҥ тынар органдарын таҥынаҥ корулаар эп-аргаларды тузаланарыныҥ тергеедеги ээжизиниҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеерин тыҥыдары керегинде болды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде тергеедеги эпидемиологиялык айалга Алтай Республиканыҥ эл-јонын коронавирустыҥ инфекциязынаҥ корулаар ӱзеери керектер эдерин некейт.\n«Ӧткӧн неделениҥ учында Алтай Республикада коронавирусла оорыган улустыҥ тоозы муҥнаҥ ажа берген, бӱгӱн дезе оныла оорыган 1111 учурал болгоны јарталган. 572 кижи јазылган, је оорыган беш кижи, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Павел Григорьевич Гаврилов, јада калганы карыкчалду. Анчада ла алдында чылап кӱнӱҥ ле 20 кижи оорып турган Кош-Агаш аймакта айалга чочыдат. Кан-Оозы аймакта оорулар кӧптӧгӧни база темдектелген.\nЭпидайалга озо ло баштап санитарно-эпидемиологиялык некелтелерди, маскалу јӱрер ээжини бӱдӱрбей турганынаҥ улам курч бойы артат. Оныҥ учун бисте оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧйт. Бу ээжи-некелтелерди катуландырарга келижет. Мен эҥ учурлузы – ол бистиҥ эл-јонныҥ су-кадыгы ла јеткер јок болоры деп канча ла катап айдып јадым». Олег Хорохордин онойдо ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына ла Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилерине баштанып, кӧп улус јӱрген јерлерде, организацияларда, магазиндерде, аптекаларда, транспортто маскалу јӱрерин шиҥжӱде тударын, административный протокол до тургузарына јетире тыҥытсын деп баштанган.\n«Бӱгӱн кӧп эл-јон, ол тоодо садучылар, кондукторлор, тискинчилер маскалу јӱрер некелтени кыйалтазы јок бӱдӱрерине ајару тыҥ этпейт. Ол ондый эмес. Тынар органдарды таҥынаҥ корулаар эп-аргаларла тузаланарын кӱнӱҥ ле, улайын ла шиҥжӱлеер керек, рейдтер ӧткӱрер керек», — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОнойып, организацияларга ла таҥынаҥ аргачыларга маска јок улусла иштеерге јарабас, онойдо ок олор бу ээжини бӱдӱрерин јеткилдеер учурлу. Садуныҥ ла јеткилдештердиҥ предприятиелери клиенттердиҥ ортодо ыраагы 1,5 метр болорын, колдорды антисептиктерле арутаарын, ончо объекттерде дезинфекция ӧткӱрерин, ол тоодо јепселдерди ле инвентарьды дезинфицировать эдерин, онойдо ок улайын улус болуп турган јерлерде кейди арутаарын јеткилдеер учурлу.\nТергееде јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала турист базалардыҥ ла ашканалардыҥ ижи орныктырылганын, Туулу Алтайга ӧскӧ тергеелердиҥ туристтери кӧптӧҥ келип баштаганын эзедип ийели.