КАРА-КӰРЕҤ АТТУ КАН-КӰЛЕР - Алтай баатырлар\nГлавная страницаПубликацииНациональная литератураАлтай баатырларКАРА-КӰРЕҤ АТТУ КАН-КӰЛЕР\nКАРА-КӰРЕҤ АТТУ КАН-КӰЛЕР\nJон бажына турган\nӰч ак-боро атту\nӰч Ак-Бöкö маатырлу,\nӰч Ак-Бöкöниҥ бажында\nКан-Мöскöчöк бажын билген\nСегис айры мÿÿстÿ\nКара бука атту\nКары jажы jеде берген,\nКатан сööги божой берген.\nБу jажына jеткенче,\nАдына ээр салбайтыр,\nЭки тайгылы –\nКöк тайгыл ла кара тайгыл –\nБир де катап ÿрбейтир.\nЭки тÿҥей кöк мÿркÿт\nӰн божотпой отурыптыр.\nКан-Кÿлер ширеезинеҥ тÿжет,\nМындый куучын айдып турат:\n«Jес межелик тайгам\nТÿнде болзо тÿжимнеҥ чыкпас,\nТÿште болзо санаамнаҥ чыкпас\nJес межелик тайгама\nБарып аҥдап кöрöдим» – деди.\nОго мынайда айдып турды:\n«Каан кижи ширеезинде\nАдын ээртеп атанатан\nМен сени божотпозым» – деди.\n«Кандый мындый каан болгон:\nАдыныҥ jоругын билбес,\nБойыныҥ маатырларыла тушташпас,\nБойыныҥ тайгазына аҥдап jÿрбес?\nСен мени тудуп болбозыҥ.\nЫраланып турган кижи болбойыҥ?» – деди.\nКан-Кÿлер анайда айдала,\nАлтын ÿйген алып чыкты,\nКара-кÿреҥди тудуп алды,\nКÿбе токум салып ийди,\nАрташ ээрле ээртеди,\nӰч куйушкан сукты,\nJети колоҥ тартты.\nАнайда шыйдынып турганча,\nКÿнниҥ тÿш jанында\nКара тозын кайнап чыкты.\nКöрÿп турар болгожын,\nӰч Ак-Бöкö маатырлары келетти.\nОлор jууктап келеле,\nМынайда айдып турдылар:\n«Ширеедеҥ тÿшпес бойыгар\nШиреедеҥ не тÿштигер?\nКары jашка jеделе,\nКайдаар барарга шыйдындыгар?»\nКайдаар барарга турган болзо,\nСлердиҥ не керегигер бар?\nМалды, jонды башкарбай,\nБери не келдигер?» – деп,\nКамчызын уштып алып,\nӰч Ак-Бöкö маатырларга удура басты.\nӰч ак-боро аттыҥ\nКуйругы ла туйгагыныҥ\nКыры ла кöрÿнии калды.\nАнаҥ ары Ару-Чечен\nАпшыйагына jÿгÿрип келип,\nБаза ла божотпой турды:\n«Каан кижи слер бойыгар\nЫралан турган эмес пе?» – деди.\n«Каан кижиниҥ керегине\nКадыт кижи киришпейтен!\nБарып айак-казанла бериш» – деди.\nАнайда айдып, Кан-Кÿлер\nАндый да болзо абакайыла\nКолын jайып, jакшылашты.\nАнаҥ ары Кан-Кÿлер\nКара-Кÿреҥге минип алып,\nJÿрÿп ийбей канайтты.\nТÿрген-тÿрген jелип ийди,\nТÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.\nМал чагынаҥ чыга конуп,\nАнайда барып турарда,\nТабыштаҥ jаан табыш болды,\nКыйгыдаҥ jаан кыйгы угулды.\nКан-Кÿлер кöрöр болзо,\nКелип jаткан эмтир.\n«Кайткан мындый каан слер?\nКайдаары барып jадыгар?» –\n«Каан сöзин укпас\nКандый мындый улус болгонзыгар?\nКижиниҥ jолын тутадып турар,\nКижиниҥ бажын бурып турар!» – деп,\nКан-Кÿлер камчызын уштып,\nКайра ойто сÿрÿп ийди.\nJолын кэстöп салып ийди.\nАнаҥ ары барып jатса,\nКара туман теҥерее чыгат,\nКöк булут jерге тÿжет,\nКара талай чайбалып,\nJарадынаҥ ажып турат,\nКара тайга jемирилип,\nАлтай ÿстин торгултып турат.\n«Кандый мындый табыш?» – деп,\nКан-Кÿлер кайра кöрди.\nАт бÿдÿми ат эмес,\nКижи бÿдÿми кижи эмес,\nКоо кырлаҥ тумчукту,\nКош аркадый кирбиктÿ,\nJарым кайа jаакту,\nJылтыс кöлдий кöстÿ,\nБир маатыр келип jатты.\nКöрбöгöн учун сурап турды:\n«Адыҥ-jолыҥ кем эди?\nКайдаары барып турган эдиҥ?»\nСокор-Кара айдып турды:\n«Ак-jарыкты, ай-кÿнди кöрбöс,\nJер ÿстине чыкпас,\nСокор-Кара деп маатыр болгом.\nКан-Кÿлер каанныҥ маатыры эдим.\nСлер Кан-Кÿлер эмес пе?» –\n«Jе мен болгон эдим» – деди.\nJайа тудуп эзендешти,\n«Ак ширеедеҥ тÿшпес\nСлер эмди не тÿштигер?\nӰйген сукпас адыгарга\nЭмди ÿйген не суктыгар?\nАлтай ÿстине jÿрбес бойыгар\nЭмди кайдаары барып jадыгар?» –\nБарып аҥдап кöрöйин.:\nJоругын эмди кöрöйин.\nСен дезе кайра бурылып,\nJети ÿйелÿ чакыма\nКара букаҥды буулазаҥ,\nАк ширееде меншг ордыма\nКаан болуп отурзаҥ.\nJаан болзо, jыл бажында,\nАс болзо, ай бажында\nМен jанып келерим» – деп,\nКан-Кӱлер айдып турды.\nОго удура айдынды:\n«Ат кулагы айрылбас,\nУй мÿÿзи астыкпас,\nÖзöр болзо, кожо öзöрис,\nÖлбр болзо, кожо öлöрис,\nМен слерле кожо барадым» – деди.\n«Каан кижи мени укпас\nКайткан маатыр сен болгоҥ?\nСен мени бийлебе,\nБарып Кан-Мöскöчöкти бийле!» – дейле,\nБаза ла сÿрÿп ийди.\nСокор-Кара кайра барып,\nКара бука адын\nJети ÿйелÿ чакыга буулады,\nБойы дезе ак ширееде\nКаан ордына каан болуп\nКан-Кÿлер анаҥ ары\nЭлес эдип jÿрÿп калды.\nЭр бойында ÿде jок,\nАт бойында сооду jок.\nКанча тайга ажып jÿрди,\nКанча талай кечип jÿрди.\nКöк булуттыҥ ортозынаҥ\nТÿнде болзо тÿжинеҥ чыкпас,\nТÿште болзо санаазынаҥ: чыкпас\nJес межелик тайгазы кöрÿнип келди.\nJес межелик тайгазына\nКан-Кÿлер jууктап келип,\nБöрÿгин ушта соголо,\nТайгазына бажыр ийди.\nАнаҥ ары тайгазыныҥ\nЭдегини эки эбирди,\nЭш неме таппады,\nАрка-кобызын ажып турды,\nАлар неме таппады.\nКандый да öскö каан\nКырала, jÿре бертир.\nКан-Кÿлер аны кöрöлö,\nОл каанныҥ изиле\nСыдырыжып* jÿрÿп ийди.\nТемир тайга турат,\nОл тайганыҥ бери jанында\nКуба чöл jадат,\nОл чöлдиҥ ортозында\nТемир терек турат.\nБу теректиҥ алдына\nКандый да кижи конуптыр.\nТемир тайгаа чыгып келет.\nБу тайганыҥ ары jанында\nКара агаштый албаты кöрÿнет,\nЧымалыдый мал кöрÿнет.\nМалыныҥ бажын билген\nТемир-боро ат минген\nТемир-Каанныҥ jери эмтир,\nТеҥери тÿбине jедиптир,\nКöк айасты öдö бертир.\nБу мыны ончозын\nКöжöö таштыҥ кийнинеҥ\nКан-Кÿлер кöрÿп отурды.\nАнайда кöрÿп отурарда,\nАлтын чакыда турган\nКан-Кÿлерди кöрÿп ийтир.\nКиштебес бойы киштей берди,\nШакпырылбас* бойы шакпырланды,\nКара jерди чапчый берди,\nАт чакызын айланып турды.\n«Бу адыҥ нени сезип,\nТемир-Каан чыгып кöрзö,\nКара jерди чапчып,\nБалкажын чачып турды.\nТемир-Каан базып келип,\nАдыныҥ бажы тöмöн\nКамчызыла сого берди.\n«Ичиҥ сениҥ jин,\nТыштыҥ дезе туулак,\nНени сен билериҥ, сокор?\nЫралан турган ийне!» – деп,\nТыҥыда-тыҥыда согуп турды.\nТемир тайга jаар кöрöлö,\nКан-Кÿлердиҥ суркурап турган\nСыҥар кöзин кöрÿп ийди.\nАпшыйагына мынайда айтты:\n«Ол атты анайда\nАайы-бажы jок соккончо,\nАт кöргöн jер jаар кöрзöҥ:\nКандый кижиниҥ кöзи\nТемир тайга арказынаҥ\nТаҥ чолмондый кöрÿнет?»\nКан-Кÿлердиҥ сыҥар кöзин\nТемир-Каан да кöрÿп ийди.\n«Кан-Кÿлер болор» – деди.\nАчынбас бойы ачынды,\nТарынбас бойы тарынды,\nМынайда кыйгырып айтты:\n«Айылдап келген кижи болзоҥ.\nАйылга тÿшпей не туруҥ?\nJуулаш келген кижи болзоҥ,\nJуулабай, кырда не отурыҥ?»\nКан-Кÿлер эрмек те айтпай,\nАдына минип ийди,\nТемир тайгадаҥ кайра тÿжÿп,\nАйлы тöмöн jанып ийди.\nОл jанып браатса,\nТабыш.эмес табыш болды,\nКÿзÿрт эмес кÿзÿрт болды.\nКайра кöрöр болзо,\nТемир-боро адын минген\nТемир-Каан сыдырып келетти.\nJедип ле келеле,\nТискининеҥ каап, тартты,\nМынайда айдып тура берди:\n«Айылдап келген кижи болзоҥ,\nАттаҥ тÿжÿп, айылга не кирбес?\nJуулашпай, не бурылдыҥ?» – деп,\nАлтан кулаш камчызыла\nБайказына сого салды.\nКан-Кÿлер айдып турды:\n«Jес межелик тайгама\nАҥдап jÿрген кижи эдим.\nАҥдап неме таппадым.\nКöрöр болзом, тайгамныҥ\nАҥ-кужын öскö каан кырып бартыр.\nИзин истеп келер болзом,\nТемир тайганы ажа бертир,\nСениҥ jериҥе кириптир.\nАны ла кöрÿп алала,\nОйто jанып ийген эдим.\nСен, кулугур, jедижип келип,\nМениҥ адымды не согодыҥ?\nJаман болзом, мени соксо кайдар.\nАтта не jаман бар?\nАт мениҥ бажымды\nБаштап турган эмес,\nМен аттыҥ бажын ;\nТартып jÿрÿм не!»\nКан-Кÿлер алтан кулаш\nКамчызын ала койды,\nJарынын jара сокты,\nТогус кат куйагын öтрö сокты.\nЭки каан эмди болзо\nАт сыртынаҥ калып тÿштилер,\nJака бойдоҥ тудушты,\nJарын бойдоҥ тартышты,\nБулут кептÿ табарышты,\nБука кептÿ сÿзÿшти.\nТöҥöзöк jерде сас болды,\nСас jерде тöҥöзöк болды.\nJерде туман теҥерее чыкты,\nТеҥериде булут jерге тÿшти.\nJарадынаҥ ажып турды,\nАлтай ÿсти силкинди.\nКан-Кÿлердиҥ эди изип,\nТемир-Каанды туткан бойынча,\nКöк булутка кöдÿрип чыкты,\nАк айаска алып чыкты,\nТемир тайга сÿÿризине\nJетиреле, jаба сокты.\nКаны талай болуп чачылды,\nСööги тайга болуп jада тÿшти.\nТемир-Каанныҥ минген адын –\nТемир-бороны тудуп алды.\nТискинин бажына ороп ийеле,\nJерине оны божодып ийди.\n«Jаман болзо – кижи jаман болгой,\nАтта не jаман бар?» – деп,\nÖштÿ адын öштöбöди.\nАнаҥ ары адына минип,\nАйлы-jуртын кöстöп jеле берди.\nОнойдо барып jаткажын,\nКöк булут jерге тÿшти,\nJер туманы теҥерее чыкты,\nКара тозын кайнады,\nАлтай ÿсти торгулды.\nКан-Кÿлер эмди кöрзö,\nСокор-Кара маатыры удура клеедири.\nКан-Кÿлерди кöргöн бойынча,\nТеҥери чилеп кизирт этти,\nТемир чилеп шыҥырт этти,\nМынайда ого айдып турды:\n«Тöрööн jериҥе тöҥöш бÿтсин,\nБÿткен jериҥе таш бÿтсин!\nКаан болгончо, каат болзоҥ кайт,\nБий болгончо, кул болзоҥ кайт!\nАдын не öлтÿрбес.болгон?\nКатын не артызатан?»\nКан-Кÿлердиҥ jÿзине тÿкÿрерге\nӰч катап таптанды,\nӰч катап талайды,\nАнаҥ ары ыйламзырап,\nТемир-Каанныҥ jурты jаар уча берди.\nКан-Кÿлер неме оҥдободы.\n«Бу не болды?\nСокор-Кара не чугулданды?\nНеге меҥдеп барады?» – деп,\nJурты jаар атанды.\nАйлына jууктап келзе,\nАт чакызы бажында\n«Каанды öлтÿрген болзоҥ,\nАдын не öлтÿрбедиҥ?\nКатын не артыстыҥ?\nБий болгончо, кул болзоҥ кайт!»\nКан-Кÿлерди теберге турала, токтоп,\nСокор-Караныҥ кийнннеҥ уча бердилер.\nАнаҥ ары jууктап келзе,\nKqk тайгыл ла кара тайгыл –\nБаза ла онойдо айдадылар:\nАдын не öлтÿрбес?\nКатын не jоголтпос?»\nЭки тайгыл Сокор-Караныҥ\nКийнинеҥ ары jÿрÿп ок калды.\nАбакайына jууктап келзе,\nАбакайы база ла чугулдап турды:\n«Каан кижини öлтÿрзе,\nМалын-jонын айдап келзе,\nАртык ол болор бо?» – деди.\n«Бу ончозы не чугулданады?\nНеме мындый бол о берди?» – деп,\nАнаҥ ары айыл-jуртында\nАмыр-энчÿ jада берди.\nӰч jыл öдö берди.\nӰч jылдыҥ бажында\nЭзер-казар эки тайгыл,\nЭмил-jамыл эки мÿркÿт\nКöчÿргенче бу jеттилер.\nКан-Кÿлерди чугулдап турдылар:\nАдын база öлтÿрзе кайдар!\nКаггын база öлтÿрзе кайдар!\nӰч jылга чыгара таппадыс».\nJер ÿстин ле jер алдын\nÖткÿре шиҥдеп, таппайтыр.\nӰч jылга чыгара бедреп,\nИйде-кÿчи чыга бертир,\nКелген ле бойынча, jада тÿшти.\nТеҥери тÿбинеҥ бедреп,\nБир де неме таппайтыр.\nКанаттарыныҥ чагы чыгып,\nЭмди келип, тÿней бердилер.\nЭзер-казар эки тайгыл\nJердиҥ ÿстин айланып,\nОнчо jырык-тежиктерди jытап,\nКелип, эжикке jада тÿштилер.\nСокор-Кара jети кÿн jадала,\n«Эмди мен jанадым» – деди.\nКара бука адын минип,\nJер алдына jÿре берди.\nТÿндÿ-тÿштÿ ÿрÿп турдылар,\nТÿндÿ-тÿштÿ шакылдаар** болды.\nАнча-мынча jадып турза,\nJес межелик тайгазы база ла\nТÿште болзо санаазынаҥ чыкпас\nБарып аҥдап кöрöдим» – деп,\nАбакай сöзин укпады,\nЭэр-токумын салып ийди.\nАдына эмди минип алып,\nJес межелик тайгазы jаар\nЭлес эдип jÿрÿп ийди.\n«Эмди бис кöрÿшпес болдыс па» – деп,\nКийнинеҥ айдып калды.\nJон чагынаҥ öдö берди,\nМал чагынаҥ чыга берди.\nКанча тайга ажып ийди,\nКанча талай кечип ийди.\nКöк айастыҥ тÿбинеҥ\nАк сÿтти чачып турды.\nJалама болзо салып турды,\nБöрÿк уштып, тайгазына бажырды.\nАнаҥ ары аҥдай берди.\nЈес межелик тайгазынаҥ\nЭш ле неме таппады,\nЭдегин эки збирди,\nАрка-кобызын ажып jÿрди,\nАлар ла неме таппады,\nСары талайына кармак салза,\nБир де неме каппас болды.\nJес межелик тайга бажында\nАшыр кара сыгын турды.\nАны кöргöн Кан-Кÿлер\nАдынаҥ тÿже сокты.\n«Эр болгон бойым\nБу сыгынды öлтÿрбеенче,\nКалбазым!» – деди.\nСаадагын тартып келди,\nОгын божодып ийди.\nКöрöр болзо – jазып ийтир.\nЭкинчи катап тартып келди –\nБаза ла jасты.\nУчинчи катап тартты –\nЭмди бойына чугулданды,\nТÿкÿрбес бойы Кан-Кÿлер\nЭмди мында тÿкÿрди.\nСÿрÿжип jетпегенче, калбазым!» – деди.\nКан-Кÿлер чертенип турды.\nКара-кÿреҥди мине сокты,\nАткыр кара сыгынды\nСÿрÿжип jÿрÿп ийди.\nJес межелик тайганы\nJети эбирип келдилер,\nСыгынга jедижип болбой турды.\nАйдарда Кара-Кÿреҥ айдат:\n«Ыйык jалымныҥ алдында\nКамчыны алала, сок,\nОл тушта сыгынга jедижерим».\nЫйык jалын ачып ийзе,\nКурулгак камчы анда jадыры.\nКан-Кÿлер аны билбейтир.\nОл камчыны алала,\nАт jалмажын jара сокты.\nСыдырыжып jÿрÿп калды.\nБилинип-билинбей ле jÿрди.\nБаза ла кöрзö, Кара-Кÿреҥ\nСыгынга jедижип келтир.\nКан-Кÿлер коштой öдÿп,\nАткыр кара сыгынныҥ\nТöзинеҥ чике капты,\nБойы jаар тартты.\nАткыр кара сыгын\nКара-мыйгак атка минген\nКара-Бöкö маатыр боло берди,\nАнаҥ ары олор экÿ\nJарын бойдоҥ тартышты.\nЭки булуттый табарышты,\nЭки букадый сÿзÿшти.\nJерде тозын теҥериге чыгат,\nТеҥериде булут jерге тÿжет.\nКара тайга куба чöл болот,\nКуба чöл кара тайга болот.\n«Темир-Кааннаҥ чакту немее болуптыр» – деп,\nКан-Кÿлер сананып калды.\nЧöйилбеген сыны чöйилип турды,\nJети кÿнге тудуш турды,\nJерге неме тÿшпеди,\nТогус кÿнге тудушты,\nТобракка неме тÿшпеди.\nАнча тудужып турганча,\nКан-Кÿлер кöрÿп турза,\nКара-мыйгакты тееп турды,\nJарды-мойнынаҥ тиштеп турды,\nКан-jинин агызып турды.\nЭди-каны изип келди,\nЭрдини тиштенип турды,\nКöзи-бажы канап келди,\nЧактаҥ кöп чак кожулды.\nКара-Бöкöни туткан бойынча,\nКöк булутка кöмö тутты,\nМынайда оноҥ сурап турды:\n«Адыҥ-jолыҥ кем болор?\nСыгын болуп кубулала,\nНени амадап jÿрген эдиҥ?\nМениле кöс-баш jок\nНениҥ учун согужадыҥ?» – деди.\n«Кара-мыйгак ат минген\nКара-Бöкö маатыр болгом.\nТемир-Каанныҥ jеени болгом.\nКижи канын тöккöҥ учун,\nJес-межелик тайгаҥ шоктоп,\nБойыҥды базарга санангам» – деп,\nКара-Бöкö каруун берди.\n«Темир-Каанныҥ адаанын алып,\nМени истеп jÿрген болзоҥ,\nМени öлтÿрерге сананган болзоҥ,\nАлтыы ороонго барып,\nАнда мени сактап ал!» – дейле,\nСай корумга jаба сокты.\nКаны талай болуп ага берди,\nСööги корум болуп jада тÿшти.\nКара талайга jунунып,\nКурыла* арчынып турды.\nБажын-мойнын ÿзе тиштеп,\nÖзöк-jÿрегин jара тееп,\nÖлтÿрип ок койгон эмтир.\nЭмди Кан-Кÿлер угуп турза,\nБойыныҥ алтай jеринде\nКалак дезе калак эмес,\nСыгыт дезе сыгыт эмес\nКандый да табыш угулат.\n«Бу не атазы болды? – деп,\nКан-Кÿлер адына минди,\nАйлын-jуртын кöстöп jÿрÿп ийди.\nАткан октоҥ арай jобош,\nУчкан куштаҥ эмеш тÿрген,\nМеҥдештÿ ле барып jадат.\nМал чагына кирип келет,\nJон чагына кирип келет.\nАлтайын кöрöр болзо,\nКандый да каан келеле,\nМалды, jонды кырып бартыр.\nЭр ÿстинде jадат,\nМал ÿстинде jадат.\nКаны талай болуп ага бертир,\nСööги тайга болуп jада калтыр.\nКанча маатырлары, канча алыптары\nОнчозы мында öлÿптир.\nБир де тынду неме\nБир де кöстÿ неме\nAк байзыҥ öргöзи\nТурган jеринде jок эмтир,\nJети ÿйелÿ чакызы\nТайга ажыра jадыры.\nJууктап келип, кöрöр болзо,\nКандый да кижиниҥ чаба берген\nБойыныҥ адыныҥ туйгагын\nБарган аттыҥ изиле\nБир öлÿге jаан эмтир.\nБаза кöрзö – ок jадыры.\nБойыныҥ огыла тÿҥдештирзе,\nБир öлÿге узун эмтир.\n«Кандый кижи мында келип,\nОнчозын тÿртÿп барды не?» – деп,\nОргö тöзине базып келди.\nАлтын кайырчак мында jатты.\nАчып ийеле, кöрöр болзо,\nЭки тажуур аракы jатты,\nАш-курсагы мында ок jатты,\nСамара бичик база jатты,\nАнда мынайда бичиген эмтир:\n«Кижи сöзин укпас болгоҥ,\nКижи айтканын тыҥдабас болгоҥ.\nЭмди Темир-Каанныҥ уулы\nКöк-боро атту Аламыр-Тайчы\nМалыс-jоныс кырып салды,\nАйлыс-jуртыс чачып салды. ,\nБоро койон болуп кубулып,\nМен ортолык jаар качтым.\nСен jангадый да болзоҥ,\nСеге ойто бурылбас турум.\nАламыр-Тайчыны сыдырып барба!\nАды болзо аттаҥ башка,\nБойы дезе кижидеҥ башка,\nЧактаҥ артык чакту,\nКÿчтеҥ артык кÿчтÿ.\nJуулажар деп сананба,\nСогужар деп сананба!\nАмырынча ла jÿр» – деп,\nАбакайы бичип салтыр.\n«Каан кижи мен\nЭмди барып улуска jалынып,\nАш-курсак сурайтан jадым?\nКарый береле, улуска\nКул болотон jадым?\nÖлгöдий болзом –\nÖлÿп те калзам кайдар ол!\nБаргадый болзом –\nБарзам да кайдар ол!\nУлуска элек болбозым!\n«Барбаган» деп айдышканча,\n«Барган» деп айдышсын!\n«Jуулашпаган» деп айдышканча,\n«Jуулашкан» деп айдышсын!»\nАнайда Кан-Кÿлер айдала,\nЭки тажуур ар акыны иче салды,\nАлама-ншкир ашты jип алды.\nКара-кÿреҥ адына минди.\nТемир-Каанныҥ jуртына jÿрÿп ийди.\nОл jÿрÿп отурза,\nЭр артыгы эр ÿстинде,\nМал артыгы мал ÿстинде,\nКаны мында аккан эмтир,\nСööги мында jаткан эмтир.\nМында öлгöн эмтир.\n«Мениҥ адааным кем алды не?\nМен учун кем jуулашты не?» – деп,\nАнайып сананып, барып jатса,\nКызыл-jеерен jал jастантыр,\nКан-Мöскöчöк jеҥ jастантыр.\nJол ортодо öлгöн эмтир.\nТÿрген-тÿрген jелип ийди.\nКуба чöлдиҥ ичинде\nКара тайга кöрÿнет.\n«Мында тайга jок болгон,\nКачан бÿде берди не?» – деп,\nJууктап келер болзо,\nКара тайга дегени\nКара бука эмтир.\nБир мÿÿзиле jетен маатырды,\nБир мÿÿзиле алтан маатырды\nКайаа jаба сÿзÿп алып,\nТурган бойынча öлö бертир.\n«Jе кара бука öлгöн болзо,\nСокор-Кара база ок öлгöн болор» – деп,\nТыҥыдада jÿрÿп ийди.\nАткан октоҥ капшай барды,\nУчкан куштаҥ тÿрген салды.\nТемир тайганыҥ бери jанында\nКара тайга турган эмтир.\n«Алдында мында тайга jок болгон эди,\nКачан öзö берди не?» – деп,\nСокор-Кара маатыры эмтир.\nБир кöзин jумуп алтыр,\nБир кöзиле кöрÿп jатты.\nУч катап эбирип ийди,\n«Öлöргö туруҥ ба?\nÖзöргö туруҥ ба?\nНе jадырыҥ, Сокор-Кара?» –\n«Öлöрдиҥ алдында сени сакыйдым.\nСениҥ öлöриҥ-öлбöзиҥ билбезим,\nJе мен эмди öлÿп jадым,\nАлтыы ороонго барып jадым».\nСокор-Кара öлö берди.\nСокор-Кара маатырына ачынып,\nКöстиҥ jажын тöгÿп турды.\nКанча тайга ээзи,\nКанча jÿзÿн аҥдар,\nКанча jÿзÿн куштар келип,\nОго мынайда айдып турдылар:\n«Кöк-боро атту Аламыр-Тайчыны\nСокор-Караны öлтÿрбе деп,\nСурап, jайнап болбодыбыс».\nКанча аҥдар ыйлаш турды,\nКанча куштар сыкташ турды.\nКара-кÿреҥ адын минди.\nТемир тайгаа чыгып барды.\nТемир тайга бажынаҥ\nШиҥдеп кöрÿп отурды.\nКöрÿп отурар болзо,\nАды аттаҥ башка,\nБойы кижидеҥ башка\nКöк-борозын буулап койгон,\nБойы дезе от jанында\nЭт быжырып jип отурды.\n«Албаты канын тöгöтöн\nКандый jаҥду кижи болгоҥ?\nМалдыҥ канын тöгöтöн\nКандый учурлу кижи болгоҥ?»\nАламыр-Тайчы мыны угала,\nБажын кайра бурыды.\nМынайда эмди айдып турды;\n«Тегин jаткан алтайды\nОзо кем чакпыратты?\nТегин jаткан каанды\nОзо кем öлтÿрди, Кан-Кÿлер?,\nСыдырыжып келген болзоҥ,\nöлöргö белетенип ал!\nБир ле катап соксом,\nАлтыы ороонго барарыҥ!\n«Сокподым, тутпадым» деериҥ.\nОзо оок, озо тут!\nАныҥ соҥында мен согорым,\nАныҥ соҥында мен тударым»! –\n«Jаш болгон болзом,\nТуткан ла бойынча,\nАлтыы ороонго jетирер эдим!\nКайып ийер база!\nJажаҥ сööгим када берген,\nКатан сööгим божой берген,\nАпагаш тижим саргара берген,\nКара бажым агара берген.\nЭмди сен шоктобой база».\nАй карагай саадагын тартып,\nСаадак огын божодып ийди.\nТогус кат куйагын öткÿре атты,\nJарын эдин japа атты,\nАламыр-Тайчыныҥ эдине туруп калды.\nАламыр-Тайчы туруп чыкты,\nЭр ок болгон jадыҥ!\nЭмди алтыы ороонго барарга\nКÿниҥ jеде бертир» – дейле,\nАй карагай саадагын алды,\nКорон ок божодып ийди.\nÖкпö-jÿрегин öткÿре атты,\nÖзöк-буурын ÿзе атты.\nТемир чöлгö тескине берди,\nАлтын чöлгö толголо берди,\nТемир терек jанына jеделе,\nАнаҥ ары Аламыр-Тайчы\nКара-кÿреҥди адарга сананды,\nТурган jери артып калды,\nБарган изи jок болды.\nШыралабас бойы шыралап jатты,\nКыйналбас бойы кыйналып jатты,\nАламыр-Тайчыны jайнап турды:\n«Öлтÿрер болзоҥ, капшай öлтÿр,\nМени мынайда кыйнаба!» – деди.\nАламыр-Тайчы удура айтты:\n«Мениҥ адамды öлтÿргеҥ учун,\nБойыҥ кыйналып öл!» – деди.\nБойы дезе одузына барып,\nБаза ла эт быжырып, jип отурды.\nБир jыл боло берди.\nТерек алдында Кан-Кÿлер кöрöр болзо,\nБос бороон тÿжÿп ийтир,\nКара туман кайнап турды.\nJер тозыны теҥерее чыгат,\nТеҥери булуды jерге тÿжет.\nТизирт эмес тизирт угулат,\nТибирт эмес тибирт угулат.\nКан-Кÿлер кöрÿп турар болзо,\nКайнап турган кара туман ортозынаҥ\nИрбис-чоокыр ат кöрÿнди,\nJаш баланыҥ чырайы кöрÿнди.\nБаза уул ок бÿткен эмтир.\nСокор-Караныҥ сööгине келип,\nКарап оны кöрÿп турат.\nКан-Кÿлерге базып келди,\nБаза карап йöрÿп турды.\n«Кемниҥ уулы болгон эдиҥ?\nКажы jердеҥ келген эдиҥ?\nКайдаары барып jаткан эдиҥ?» –\n«Jок, озо сен айт» – деп,\nБала айдып турды.\n«Jес межелик тайгалу,\nКан-Кÿлер болгон эдим».\nАны уккан jаш бала\nБир тайганы кöдÿреле,\nБирÿзиниҥ сыртына салды.\nЭки тайга ортозына\nКебис экелип тöжöди.\nКан-Кÿлерди кучактап алып,\nКебиске экелип салып койды.\nЭки тажуур аракы чыгарды,\nАш-курсактаҥ салып турды.\nКан-Кÿлерге бир чööчöй аракы берди,\nКан-Кÿлердиҥ сагыжы эмеш jарыды,\nЭкинчи чööчöй берерде,\nОноҥ эмеш jарыды,\nӰчинчи чööчöй берерде,\nКан-Кÿлер jакшы боло берди.\nJаш баладаҥ сурады:\n«Кемниҥ балазы келип,\nMeгe тожöк салып,\nMeгe аш-курсак береди,\nМени аракы ичиреди?»\nБала ого айдып турды:\n«Сегис айры мÿÿстÿ\nСокор-Кара адам болгон.\nЭнемнеҥ ÿч конок jетпей чыктым.\nСлердиҥ абакай бисте келген.\nОлордоҥ ончозын угала,\nАдыма меҥдеп минеле,\nJер алдынаҥ jер ÿстине чыгып келдим.\nАй-кÿн кöрбöгöн бойым\nӰч айга чыгара талган jаттым.\nЭмди турала, келгеним бу.\nАдым мениҥ –\nОны уккан Кан-Кÿлер\nСÿÿнгени коркушту болды,\nЧочыганы да коркушту болды.\nЭрке-Мендирге айдып турды:\n«Эдиҥ сениҥ тыҥыбаган,\nКаныҥ сениҥ кызыбаган,\nСен мынаҥ кач!\nАламыр-Тайчы кöргöн соҥында\nСеге коомой болор.\nJаш тыныҥды кыйып салар,\nКичинек jÿрегиҥ уужап салар».\nЭрке-Мендир айдып турат:\n«Мениҥ тыным тын ба?\nМениҥ каным кан ба?\nÖлзöм до кайдар ол?\nАт бажын бурыбазым!»\nБаза бир тажуур аракы чыгарды,\nБаза аш-курсак экелип турды.\nМениҥ энем эткен эди,\nБу ашты, бу ар акыны\nСлердиҥ абакайыгар эткен» – деп,\nКан-Кÿлерге туда берди.\nКан-Кÿлер аракызын ичеле,\nКышкыда болзо тоҥбос болуп,\nJайгыда болзо терлебес болуп,\nОзогызынаҥ он артык болды,\nЭскидегизинеҥ эки артык болды.\nАнаҥ ары Эрке-Мендир\nИрбис-чоокыр адына минди,\nАламыр-Тайчыны кöрöр деп,\nАдын бурып jÿрÿп ийди.\nАламыр-Тайчы адына минген,\nЭтти уужап-уужап jип келетти.\n«Сокор-Караныҥ эреҥис уулы,\nМени сыдырыжып келдиҥ бе?\nАдаҥныҥ кийнинеҥ алтыы ороонго\nМеҥдеп барарга келдиҥ бе?» – деп,\nӰлдӱ бажыла jакшылаштылар.\n«Озо чыккан кулактаҥ\nСоҥ чыккан мÿÿс узайтан.\nАйса болзо, алтыы ороонго\nСен озо барарыҥ!»\nАй карагай саадактарын\nУштып алып, адыштылар.\nАткан октор тöшкö тийип,\nЭтке кирбей, тайкыл турды.\nJыдабыла сайыш турза,\nJыда этке тыгынбас болды.\nАнаҥ ары экилези\nАт ÿстинеҥ калыган бойынча,\nТеҥери тÿби тизирт калды,\nАлтай ÿсти тибирт калды.\nJерде тозын теҥерее чыкты,\nТайга турган jерде\nСас тура берди,\nСас турган jерде\nТайга тура берди.\nКара тайгаа jöлöнишкенде,\nКара тайга jарылат,\nКара талайга басканда,\nКара талай jарадынаҥ ажып,\nАлтай ÿстин чайыктадып турат.\nЭрке-Мендир кöрÿп турза,\nАрка-сыртын сыйрып салган,\nКызыл эди кöрÿнип турды.\nЭрке-Мендирдиҥ де эди\nЭмди кызып келди,\nЭрдин тиштеп турды,\nКöзи канап турды.\nАламыр-Тайчыны туткан бойынча\nАк айаска алып чыкты.\n«Тегин jаткан албатыныҥ\nКанын тöккöҥ учун,\nМениҥ адамды öлтÿргеҥ учун\nАлтыы ороонго озо барып,\nКазан кайнадып отур!\nМени анда сактабазаҥ,\nКан-Кÿлерди сакта!» – деди.\nКанча тайга ээзи келип,\nКанча jÿзÿн аҥ-куш келип,\n«Сокор-Караны öлтÿрбе!» – деп,\nКанча кире сурадыбыс,\nКанча кире jайнадыбыс.\nУкпаган болзоҥ – ол ийне!\nИжиҥди алып туруҥ на!»\nТемир тайгаа j аба сокты.\nКаны талай боло берди,\nСööги тайга боло берди.\nБаза öлтÿрген эмтир.\nЭэзине jелип келди.\nКара талайга jунунып ийди,\nКара курыла арлан ийди.\nКан-Кÿлерге jортуп келди.\nКан-Кÿлер айдып турат:\n«Эрдеҥ артык эр бÿттириҥ,\nАттаҥ артык ат бÿттир.\nМындый маатыр кöрбöдим,\nМындый кӱчти укпадым» – деди,\nЭрке-Мендир эмди айдат:\n«Jаан кижи слер\nИрбис-чоокырга минип jаныгар,\nJаш кижи мен слердиҥ кийнинеҥ\nJойу jедижип келейин»,\nАны уккан Ирбис-чоокыры айдып турды:\n«Мен маатыр кижиниҥ ады болгом,\nКаан кижи меге минбейтен болгон.\nКаан кижи минзе,\nКаборто кÿчим таппай каларым».\n«Jок, мен тегин де минбезим,\nJойу jанадым» – деди.\nЭрке-Мендир айдып турды:\n«Каан кижи jойу не jанатан?\nКара-кÿреҥди сактап албай».\nАгаштаҥ jапаш jазап ийди,\nАш-курсактаҥ салып ийди.\nЭкÿ ажангылап отурды.\nАнча-мынча болгон jок,\nКара булут кайнап келет.\nОл булут келген-келген,\nАт аайлу неме боло берди.\nJапашка jууктап келерде,\nКан-Кÿлер адын jÿк ле танып ийди.\nЭди-каны агып калган,\nАрык-торык болуп калган,\nКуру сööк эмтир.\n«Jе бу сен кайттыҥ?\nКайда jошкындап jÿрдиҥ?\nМен Аламыр-Тайчыга аттырала,\nСени кем шыралатты?»\nКара-кÿреҥ айдып турды:\nБир чарак öлöҥ чыгар.\nОл öлöҥди торт башка сындыр» – деди.\nКара-кÿреҥ бышкыр ийди,\nБир чарак öлöҥ чыкты.\nКан-Кÿлер базып келип,\nОл öлöҥди алала,\nТöрт башка сындырды.\n«Бирÿзин jи» – деди.\nКан-Кÿлер jип ийди.\nКабыргазы кыбырт этти,\nТоны дезе сöгÿлип турды.\nАк бажы карара берди,\nСары тижи агара берди.\nОзогыда кандый болгон,\nАндый ок боло берди.\nКара-кÿреҥ бирÿзин jиди.\nСыны бир кулаш кожулды,\nТууразына база бир кулаш кожулды.\nБирÿзин Эрке-Мендир jийле,\nЧакка ÿзеери чак кожулды,\nКÿчке ÿзеери кӱч кожулды.\nБирÿзин Ирбис-чоокыр jийле,\nИйдези, кӱчи кожулды.\n«Jе мыны кайдаҥ таптыҥ? – деп,\nКан-Кÿлер сурады. –\nÖчкöн отты камыстыҥ,\nÖлгöн бисти мыныла тиргистиҥ» – деди.\nМындый куучын айдып турды:\n«Сени Аламыр-Тайчы адып ийерде,\nМен анаҥ ла барган соҥында\nСени эмдеерге эм бедреп jÿрдим.\nТеҥери тÿбин öткÿре учуп,\nБир де неме таппадым.\nАлтай ÿстин алты айланып,\nАгаш-таштарды айландыра кöрÿп,\nБаза неме таппай jÿрдим.\nJер тÿбине** jÿрÿп, бедредим.\nЭрлик-бийдиҥ карындаштары –\nАлмыс каан ла Шулмус каан\nАракылап отурган эмтир.\nАнда мындый куучын уктым:\nАлмыс каан айдат:\n«Бу айлу-кÿндÿ jерде\nКан-Кÿлер деп каанды\nТемир-Каанныҥ уулы –\nАламыр-Тайчы адып ийген,\nШыралап эмди jадыры дежет.\nАны эмдейтен эм jок,\nБайла, öлöр болор» – деди.\nБир курту** бир куртуга айдат:\n«Аны эмдейтен эм бар ийне.\nОл эм кандый да öлгöнди тиргизер.\nОл эм Шулмус каанныҥ\nТемир чедени ичинде.\nJетен тÿҥей Темир-Бöкö,\nJÿс тÿҥей Кур-Солоон\nБу эмди каруулдаган.\nОл эм –\nКуртук* кара балгачка** öскöн\nБир ле чарак öлöҥ болор».\nОны уккан Шулмус каан\nАлаканла тажыган бойынча\nОны öлтÿрип ийди.\nМен аны угала,\nШулмус каан болуп кубулдым.\nКаруулчыктардыҥ jанынча öдöлö,\nКуртук кара балгачка öскöн\nБу блöҥди ÿзÿп алдым.\nКапшай ла jанып ийдим.\nОл келип jатсам,\nJер тамырын сактаган\nJелбеген кÿлÿк турды.\nБу Jелбеген jанынча\nЧымын болуп öдÿп ийдим.\nОноҥ бери келзем,\nJети jолдыҥ белтирин каруулдаган\nЈети Буура турды.\nСалкын болуп öдö бердим.\nОноҥ бери келип jатсам,\nАйлу-кÿндÿ алтайыма чыгатан jерде\nЭрлик бийдиҥ эки Сокоры турды.\nКöбööн болуп кубулала,\nÖткÿшле öдöйин дезем,\nЭки Сокор салып койгон\nТар кабуга*** каптырдым.\nЭки Сокор тудуп алып,\nМени абра-чанакка сугуп,\nАрка-мойным бош ло эттилер.\nБир ай кирелÿ аларды тарттым.\nБир ай öткöн соҥында\nАлар мени кынjылап салдылар.\nБойлоры дезе уйуктай бердилер.\nКатап кыйнаар кÿни\nМен бар кÿчимле туйладым.\nКанча бар чагымла\nОл кынjыны ÿзеле,\nАлар мени öткÿшке jетире сыдырды.\nМен ай-кÿнге чыгып келеримде,\nМенеҥ алар айрылды.\nАнаҥ ла бери келгеним бу».\nКара-кÿреҥ анайып куучындады.\n«Öчкöн отты камыскан,\nÖлгöн бисти тиргискен\nСеге бистеҥ алкыш!» – деди.\nКан-Кÿлер ле Эрке-Мендир\nСокор-Караны ÿч катап\nАйландыра jортуп ийдилер,\nАйдарда, оны корумдап койдылар.\nJер алдында jаткан\nКан-Кÿлер кара-кÿреҥин минип,\nКöк öлöҥди кöмö баспай,\nКöни jорго jорголоды,\nJаш öлöҥди jайа баспай,\nJараш jорго jорголоды.\nОл барып jадала,\nАлтан тилдÿ шоорын\nJÿзÿн-базын тартып ийди,\nТогузон тилдÿ комузын\nТолгой согуп барады.\nОҥ jанында jарында\nЧаал мöш öсти,\nАа отурып угуп турат.\nСол jанында jарында\nЧаал кайыҥ öсти,\nОл кайыҥда алтын кÿÿк\nБаза кожо кожоҥдойт.\nJети ÿйелÿ сыр кожоҥ кожоҥдойт,\nӰч ÿйелÿ коо кожоҥ кожоҥдойт.\nСырлу сыгын эткендий,\nКоо мыйгак эткендий,\nАнаҥ ары jÿрÿп отурды,\nАлтайына jууктап келди.\nМал чагыны öдö берди,\nJон чагына кирип келди.\nТирилип келген – мында эмтир.\nКаанын кöрÿп ийеле,\nӰч Бöкöзи тирилген эмтир.\nМалы отоп турган эмтир.\nÖргööзи ойто тура бертир,\nЧакызы ойто öзö бертир.\nОйто кынjыда чым jаттылар.\nАк-боро атка минген,\nЭки jанында аракылу,\nЭзирик аайлу келип jатты.\nЭрини кöрÿп ийеле,\nМынайда айдып турды:\n«Кижи сöзин укпайтаныҥ,\nКижи айтканына бÿтпейтеҥ.\nЭмди öргöдöҥ чыгарыҥ ба?\nЭмди аҥдап jÿрериҥ бе?».\n«Jо-ок» – деди Кан-Кÿлер.\nАш-курсакты jип баштадылар,\nАракы-саракы ичип баштадылар.\nБаза öргö тургусты.\nАт чакызына коштой\nБаза чакы тургусты.\nЭрке-Мендир аракылаар ла болды\n(Аракызак буткен кижи эмтир!)\nИрбис-чоокыр ады айдып турды\n«Энедеҥ чыккан ла бойынча\nАракы ичер – бу не jаҥ?\nАракы ичерге сен кичинек эмес пе?\nМаатыр бÿткен адыҥ кайда?\nМаатыр кижи аракылап отуратан ба?\nОл эки Сокор\nКара-кÿреҥди канайда кыйнаган эди?\nИжин берип ийзе кайдар!»\nОны уккан Кара-Кÿреҥ\nЭкилезине айдып турды:\n«Эки Сокорды некеер деп\nОлорды барып туштаар деп\nÖлбöгöн бойыгар öлöрзигер,\nБарбаган бойыгар барарзыгар.\nИрбис-чоокыр jал jастанып jадар,\nЭрке-Мендир jеҥ Јастанып jыгылар.\nКыйылып öлöр .тыны jок,\nКызарып агар каны jок.\nЭки Сокорды некеп барганча,\nКадыт бедреп барбай» – деди.\n«Барза да кайдар ол?\nÖлзö дö кайдар ол?\nМаатыр кижи öлÿмнеҥ коркыйтан ба?\nМаатыр кижи jуудаҥ качар ба?»\nАдыныҥ каарып айтканына\nКÿмÿш ÿйген ала койды,\nКÿбе jалаҥ токум салды,\nТогус колоҥын артты.\nКийимин кийип ийди.\nАлтын ÿлдÿ таҥын ийди.\nОк-саадагын салын ийди.\nЭзендежнп, jакшылажып алып,\nЭки Сокорды бедреп,\nJер алды jаар jÿрÿп ийди.\nАлтын Топчы энези\nКара тайгаа чыгала,\nУулыныҥ кийнинеҥ ары\n«Эр ок бÿткен эмтир» – деп,\nЭрке-Мендир анаҥ ары\nТÿрген-тÿрген салып ийди,\nТÿндÿ-тÿштÿ jÿрÿп ийди.\nАткан октоҥ капшаай барат,\nУчкан куштаҥ тÿрген учат.\nКанча талай кечип барат,\nКанча тайга ажып jÿрет.\nТереҥ талай кечкенде,\nКуйрук кырыла табарбайт,\nБийик тайга ашканда,\nТуйгак кырын тийдирбейт.\nТабыштанып турбай кайтты.\nJер тамыга jедип келди,\nАй-кÿн jарыбас jерге\nÖткÿшке jеде конды.\nАйлу-кÿндÿ öскöн jерим!\nБир алкыжыҥ бергин!\nСеннеҥ узакка баратан турум.\nJакшы болзын!» – деп айдала,\nJер тÿбине калып ийди.\nЭки алтын сырганы\nИрбис-чоокырдыҥ эки кулагына\nЭки алтын сырга\nАйландыра jарыдып турды.\nАнаҥ ары барып jатты.\nОл барып jатканча,\nАлын колын алынбай,\nКийин будын тартынбай,\nОҥ кулагын олый салып,\nJер ÿстин тыҥдаган,\nСол кулагын солый салып,\nJер алдын тыҥдаган,\nÖлöристи билдиҥ бе,\nÖзöристи сестиҥ бе?» –\nБистиҥ барып jатканысты\nЭки Сокор билип ийтир,.\nJолдо бисти сактаган,\nЭки jандап турулар.\nСен олорго jедип келзеҥ,\nÖлöтон аларда тын jок,\nКызарып агар кан jок.\nСен аларды камчыла сок!\nÖкпö-jÿрегине бутла теп!»\nТÿргендеде jелип ийди,\nКапшайлада салып ийди.\nТыҥ саат барган jок,\nJолдыҥ эки jанында\nЭки кара тайгадый\nЭки Сокор кöрÿнди.\nКижи аайы jок эмтир:\nКодыр кайа какпакту**,\nКоо кырлаҥ тумчукту.\nЭрке-Мендир jууктап келип,\nОртозынча öдöргö санаарда,\nЭки Сокор эки jанынаҥ:\n«Кап! тут!» – деп кыйгырышты.\nЭрке-Мендирди эки jанынаҥ тудала,\nЭки башка тартып турды.\nТарт! Тарт!» – деп кыйгырыжып,\nЭрке-Мендирди аттаҥ тÿжÿре\nТартып болбой турдылар.\n«Ба-таа! Мен слерди\nОйноп туру дезем,\nСлер чындап турган эмтиреер не!\nКöндÿре öткöн кижини\nТоноорго турган улус болбойоор?» – деп,\nТогус чардыҥ терезинеҥ толгой эткен\nТогус кырлу камчызыла.\nБир Сокорды согуп, согуп,\nБир Сокорды согуп турды.\nМындый сöстöр айдып турды:\n«Кара-кÿреҥди тудуп алып,\nАларга санандыгар ба?»\nАрка терезин сыйра сокты.\nКайыш камчы чыдашпай,\nМöҥÿн камчы ала койды,\nЭки jандап эки Сокорды\nБар кÿчиле согуп турды.\nИрбис-чоокыр бар кÿчиле\nТуйлап-туйлап барып jатты.\nКара терге тӱже берген,\nИйде-кÿчи чыга берген.\nЭрке-Мендир адынаҥ тÿже калыды.\nЭки Сокордыҥ эки сагалын\nИскей тартып, камчылай берди.\nСоккон, соккон соҥында\nЭки Сокор кыйгыр турдылар:\nБисти божот! öлööзöбис,\nöлöҥ ÿзÿп берерибис!\nБаргаа ÿзÿп берерибис!\nБажыҥа jастык саларыбыс, J\nалмажыҥа тöжöк саларыбыс!\nЭр jажына кул болорыбыс!»\nАйдарда Эрке-Мендир айдат:\nАйга-кÿнге чертенеригер бе?» –\n«Jок» – дештилер.\n«Андый болзо, ма!»\nБаза ла сагал-чачын искей,\nÖкпö-jÿрегин ойо тееп,\nАт камчызыла сого берди.\nАнайда согуп турганча,\nСагал-чачы ÿзÿле берди.\nЭки кара чойлошкон бололо,\nJер тöмöн кире бердилер.\nКолында сагал-чач тудунган,\nКуру артып калды.\nЭки Сокорды тудуп болбой салды.\nАдын соодып турды,\nАкту бойы амырап турды.\nАныҥ соҥында анаҥ ары\nЭки Сокор jеринеҥ чыгып,\nОҥ кулагын олый салды,\nJер ÿстин тыҥдады,\nСол кулагын солый салды,\nJер тÿбин тыҥдады.\n«Öлöристи билдиҥ бе?\nÖзöристи сестиҥ бе?» – деп,\nЭрке-Мендир сурап турды.\nБистиҥ бар jатканыс билип ийген,\nJолдо сактап алган эмтир.\nСен барган бойынча,\nТöрт Буураны öткÿре адып,\nӰч Буураны тудуп алып,\nJерге согуп öлтÿрзеҥ,\nСениҥ мöриҥ болор туру.\nАнайда öлтÿр болбозоҥ,\nОлордыҥ мöри болор туру».\nJети тÿҥей jети Буура\nАйылдаҥ jÿгÿр чыгала,\nАны jолдо сактап турулар.\nЭрке-Мендир тöрт Буураны\nОк-саадакла адып ийди,\nАртып калган ÿч Буураны\nАт бажынаҥ тудуп алды,\nJерге согуп öлтÿрди.\nJети Буура сööгини\nОтко öртöп ийди,\nКогыны чачып ийди.\nJети Буура jеринеҥ чыгып,\nБаза ла jÿрÿп отурды.\nОл барып jатса,\nСары-белчеҥ чар минген\nJелбегенниҥ jери кöрÿнет.\nБаза малду болгон эмтир!\nМал чагына кирип келди,\nБаза jонду болгон эмтир!\nЈон чагына кирип келди.\nJелбеген jуртына jууктап келди.\n«Адыҥ-jолыҥ кем болгон?\nКажы jердеҥ келген болгоҥ?» – деп,\nЈелбеген сурап турды.\nЭрке-Мендир карууна айдат:\n«Кÿни jок jерде jаткан,\nКара бука ат минген\nСокор-Кара маатыр уулы\nЭрке-Мендир деп кижи мен» – деди.\nЈелбеген оп-соп болды:\nНаjымныҥ уулы эмтир не!\nЈе, jакшы ба?\nАндый болзо, тÿш!\nБистиҥ айылга кирип,\nАмырап ал» – деп,\nЫраактаҥ катына кыйгыр турды:\n«Наjымныҥ уулы келди,\nАлтын кебис капшай тöжö!»\nАт тискинин аларга турды,\nЧакыдаҥ айылга jетире\nКолтуктап апарарга турды.\n«Јок, мен бойым буулаарым,\nБойым барарым» – деп,\nЭрке-Мендир айдып турды.\nАнаҥ айылга кирип келип,\nАш-курсагын jип отурды,\nАракы-чеген ичип отурды.\nЭрке-Мендир кел эзирди.\nБаза сурап турды.\nТажуур сайын тажуур\nИчир турды Јелбеген.\nЧыгып, jадып ийди.\n«Бойыҥ, сокор, jерде jат!» – деп,\nЈелбеген болзо айдып турды:\n«Бу сен адаҥды ла уктаган эмтириҥ!\nСокор-Кара база келип,\nМениҥ ширеемде jадатан болгон».\nЭрке-Мендир кыйгыр турды:\n«База аракы бар ба?\nБар болзо, бер!» – деди.\nЈелбеген тура jÿгÿреле,\nАлтын кайырчагын ачып ийди,\nБир тажуур сары корон алып,\nЭрке-Мендирге уруп берди.\n«База бар ба?» – деп,\nЈелбеген мöҥÿн кайырчагын ачала,\nБир тажуур кöк корон алып,\nБаза ок уруп берди.\nЭрке-Мендир ширее ÿстине\nЈелбеген сÿÿнип, айдып турды:\n«Эмди меге бир кезек jиирге\nЭрке-Мендир jедер болбой.\nБаза бир канча jедер болбой».\nЈелбегенниҥ каты айдат:\n«Эрке-Мендир эр ок болтыр,\nСеге jидиргедий эмес болтыр.\nИрбис-чокыр ат ок болтыр,\nСеге jидиргедий эмес болтыр». –\n«Мен öлтÿрип болбозом,\nЭрлик бийдиҥ карындаштары\nАлмыс каан, Шулмус каан бар ийне,\nАлар öлтÿр болбос по?» – деп,\nТомурагын уштып алып,\nJер кыбын кезип ийди.\nШиреени jайкап-jайкап ийерде,\nЭрке-Мендир jер тÿбине. Тÿже берди.\nБаза божодып ийди.\nАлмыс каанга, Шулмус каанга айт деди. –\nЭрке-Мендирди öлтÿрзин» – деди.\nАйлынаҥ чыга конды.\nИрбис-чоокыр ат дезе\nАлтын тискинди ӱзеле,\nАры болуп jÿрÿп калтыр.\nСары-белчеҥ чарына минди,\nИрбис-чоокырды сыдырып jÿрÿп калды.\nЈелбегенниҥ jес межелик тайгазыны\nАйландыра ла jÿрер болды.\nТудуп болбос болды.\nАйлында арткан Кан-Кÿлердиҥ\nТÿнде болзо тÿжинеҥ,\nТÿште болзо санаазынаҥ\nЭрке-Мендир чыкпас болды.\n«Бу не саадады?» – деп,\nШиреезинеҥ тÿже калыды,\nАлтын судурды ала койды.\nЭрке-Мендир эки Сокорды\nАт камчызыла сабап,\nАрка-сыртын сыйра согуп,\nСагал-чачын ÿзÿп алтыр.\nЭки Сокор айрылала,\nКара чойлошкон болуп,\nЈерге кире берерде,\nТудуп болбой калтыр.\nЈети тÿҥей jети Буураны\nÖлтÿреле, сööгини öртöптир.\nЈелбегенниҥ jерине кириптир.\nАнаҥ ойто чыкпайтыр.\nБаза кöрÿп турар болзо,\nСары-белчеҥ чарга минген\nЈес межелик тайга айландыра\nТудуп болбой турган эмтир.\nЭрке-Мендирди канаары* jидиҥ?\nКарыган да болзом,\nМен сеге jедерим!» – деди.\nКара-кÿреҥ адын тутты,\nӰлдÿ-jыда салын ийди.\nАдына минип алып,\nТÿрген-тÿрген jÿрÿп ийди,\nЭки Сокор jерин öтти,\nЈети Буура jерин öтти.\nАнаҥ ары барып jадып,\nСыдырганча ла болуптыр.\nЈелбеген jууктап келип сурады:\nКан-Кӱлер дешкен каан сен бе?» – деди.\n«А мен болгом.\nБу сен кемниҥ адын сыдыр туруҥ?» –\nАныҥ уулы келип,\nМениҥ айлыма чалчып,\nШирееме jадып алган.\nБойын jер тÿбине тÿжÿреле,\nЭмди бу адын тудуп болбой турум». –\n«Узун куйрук уйда бÿткен,\nУйалбас маҥдай сенде бÿткен!\nКижиниҥ jаҥыс уулын\nАды-бойыла öлтÿрерге тургаҥ ба?»\nЈелбегенди туткан бойынча\nТогузон чардыҥ терезинеҥ толгоп эткен\nТогус кырлу камчызыла\nАрка-сыртын сыйра сокты.\nЧаал талды кезеле,\nJерге кадап ийди.\nJелбегенниҥ богы-jини чачылып турды.\nЧала тынду эдип артызып койды.\nЈелбеген айлына кирип,\nЭрке-Мендир тÿшкен орого келип,\n«Мен бойым качан да\nJер тÿбине тÿшпегем.\nЭмди канайда тÿжейин?\nАнаартынаҥ айрып алайын?»\nИрбис-чоокыр jедип келеле,\nÖрö тöмöн калып ийди.\nКара-кÿреҥ база кирди.\n«Мен база калып кöрöйин.\nМен бир катап анда болгом» – деди.\n«А сен барзаҥ,\nМен не болотом?» – деп,\nКан-Кÿлер айдып турды.\nÖрö тöмöн тÿже бердилер.\nJер тÿбине тÿжÿп келзе,\nКара агаштый албаты\nКара алтайды бÿркептир.\nКÿн ажыт jанында\nАлбатызы анда эмтир.\nКÿн чыгыш jанында дезе\nАлмыс каан ла Шулмус каанныҥ\nТöрт маатырдыҥ албатызын\nЭрке-Мендир кыйузынаҥ ала\nБирдеҥ-бирдеҥ ÿзÿп турды.\nБир кижини эки башка ÿссе,\nЭки кижи боло берет,\nӰч башка ÿссе,\nӰч кижи боло берет.\nТам ла улус кöптöп турат.\nИрбис-чоокыр аны кöрÿп,\nJардынаҥ тиштеп, кайра тартса,\nЭрке-Мендир келбес болды-\n(Jÿÿлип калган эмтир!)\nАны кöргöн Кара-Кÿреҥ\nКан-Кÿлерге айдып турды:\n«Эрке-Мендир эдирей бертир.\nКара тайга ары jанында\nКутук кара кöл бар.\nОл кöлгö апарып,\nСугуп jунар керек» – деди.\nУчуп барып, Эрке-Мендирди\nБир колынаҥ тиштеп алды,\nИрбис-чоокыр ады дезе\nБир колынаҥ тиштеп алды.\nАнаҥ ары учуп ийдилер,\nКара тайга ажып ийдилер.\nКара кöлгö jеделе,\nАры-бери jайкап турдылар.\nСары кöлгö сугала,\nСагыжы киргенче jундылар.\nБу öйдö Кан-Кÿлер\nБаза эмди кöрÿп турза,\nJер тамыныҥ калыткыжында\nТöрт канатту кара мÿркÿт учуп jÿрди.\nОл кара мÿркÿт :\nАлбатызыныҥ тыны эмтир.\n«Бу мÿркÿтти адарга\nЧагым мениҥ jетпес болор» – деп,\nКан-Кÿлер санан турды.\n«Эрке-Мендир кайткай не?» – деп,\nКара кöлгö тÿжÿп келди.\nЭрке-Мендирдиҥ сагыжы кире бертир.\nОго jууктап келеле,\nТурнабайын туда берди.\n«Айдыҥ-кÿнниҥ jаштагы jаар\nКöр» – деди.\nЭрке-Мендир кöрÿп турды.,\n«Нени кöрдиҥ?» – деди,\n«Тöрт канатту кара мÿркÿт кöрÿнет,\nБаза неме кöрÿнбейт» – деди.\n«Аны адып болорыҥ ба?» –\n«А кайткан, аны öлтÿрбес не болгон!»\nЭки сабар сынганча\nТартып туруп божотты.\nТöрт канатту кара мÿркÿт\nЭки башка ÿзÿлип,\nАйланыжып, jерге тÿшти.\nУзун-Кара, Кыска-Кара Кара\nАлбатызы jап эдип кырыла берди.\nАлмыс каан, Шулмус каан\nJери jаар бардылар.\nАлмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ\nАлбатызы база ла\nКара агаштый болгон эмтир.\nАлбатызын кырып турдылар\nАнайда.албатыны кырып турганча,\nКан-Кÿлерди арказынаҥ чачала,\n«Бу не болды не?\nНени кöрÿп ийди не?» – деп,\nКан-Кÿлер jойу артып,\nӰлдÿ-jыдала кырып турды.\nКара-кÿреҥ ол барала,\nШулмус каан болуп кубула берди.\nТемир чедендÿ öргöгö келди.\nJети тÿҥей Темир Бöкöниҥ,\nJÿс тÿҥей Кур-Солоонныҥ\nJанынча öдÿп, кыйгыр турды:\n«Jер ÿстинде jаткан\nМениҥ тыным кыйарга келген!\nТыным мениҥ таппазын!\nТынымды мен аладым!\nСлерге де иженбей турум.\nЭжикти, сокорлор, ачыгар!»\n«А эжиктиҥ кÿлÿчи\nСлердиҥ бойыгарда ийне» – деп,\nКаруулчыктар айдып турдылар.\n«Аа, мен ундып койттырым» – дейле,\nJети ÿйелÿ темир öргöгö базып келди.\nЭжигини jара тееп кирип барза,\nБаза бир эжик болды.\nОл эжикти база ла jара тепти.\nАнаҥ ары кирип барза,\nАлтын кайырчак турды.\nОл кайырчакты jара тепти.\nИчинде база бир кайырчак эмтир.\nАнызын ачып ийерде,\nЭки айу балазы мында jадыры.\nЭки айу балазы болгоны –\nЭки айу балазын туткан бойынча,\nКара-кÿреҥ ойто болды.\nШулмус каан болуп öдö берди.\nЭки айуны туда берди.\n«Эки каанныҥ тыны бу,\nМыныла мокот тур!\nУчында коомой болор» – деди.\nАлмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ албатызы\nКан-Кÿлер ле Эрке-Мендирди\nАрадап ла турдылар.\nАнаҥ-мынаҥ аларды тартып турдылар.\nАлмыс каан, Шулмус каан чыгып келип,\nЫраактаҥ кыйгырып турдылар.\nЭки айу балазын кöргÿзип,\n«Слердиҥ тыныгар мениҥ колымда,\nКайдаары да барбазыгар!\nБолчок jÿреги борт этти,\nАлбаты-jонына кыйгырып турды:\n«Кöдÿре барчан* тарагар!\nКöдÿре барчан барыгар!\nКаан сöзин угугар!»\nАлбаты-jоны тарай берерде,\nАлмыс каан, Шулмус каан тыныны\nЭрке-Мендирдеҥ сурап турдылар.\nЭки Сокорыныҥ тынын\nБиске экелип берзегер,\nОйто тыныгар аларзыгар.\nЭкелбезегер, бербезим» – деди.\nОны албас кайткан ол!» – деп айдала,\nАлмыс каан адына минип,\nЭрлик бийдиҥ jурты jаар\nЭки Сокор маатырлары\nАмырап алган, тойо семирген\nАлмыс каан ӱстине барды:\nМында не jадыгар?\nСлерди соккон Эрке-Мендир\nЭмди бисти jуулап,\nБарып болушеа кайдар!\nОл слердиҥ де -öштÿгер ийне».\nОны уккан эки Сокор тура jÿгÿрдилер.\n«Кайда? Кайда ол кÿлÿк?» – дештилер.\nАлмыс каанга баштадып,\nАлмыс каан олорды экелеле,\nОйто ло jÿрÿп ийди.\nЭрлик бийге jедип келди.\nКижидеҥ башка кижи эмтир.\nЭки jарын ажыра салынган,\nЧачы болзо jерде сÿÿректелген.\nАлмыс оноҥ сурап турды:\n«Jаан кижи, адабыс,\nЭки Сокор маатырыс\nЭрке-Мендирле согужып туру.\nТыныбыс бистиҥ керек деп,\nКапшай ла мени ийген эди». –\n«А бу тынын кайдарга туру? – деп, –\nКерек болзо алгай» – деп,\nЭки Сокор тынын –\nЭки камду балазын\nАлмыс каанга алып берди.\nАлмыс каан ойто ло болды.\nШулмус каанга экелип берип, туда берди.\nЭки Сокор Эрке-Мендирле\nСогужып турган эмтир.\nШулмус каан олордыҥ тынын\nӰзе-ÿзе тартып ийди.\nЭки Сокор маатыр\nОгур ийип, jыгылдылар.\nJерге jаткан бойынча\nОйто олор турбадылар.\nЭки айуныҥ балазын\nБеригер деп сурап турдылар.\n«Эмди тургуза тыныгарды\nМен слерге бербезим.\nJетен тÿҥей Темир-Бöкöни\nJÿс тÿҥей Кур-Солоонды\nТыныгар ойто аларыгар». –\n«Олорды öлтÿрбес кайткан!» – деп,\nШулмус каан барала, кыйгырды:\n«Сокорлор, слер бистиҥ\nТынысты каруулдабаган учун\nÖлигер!» – деп айдала,\nАлаканла тажып, öлтÿрди.\nЭмди ойто келеле,\nЭрке-Мендирдеҥ база ла\nТынын ойто сурадылар.\n«А слерднҥ тыныгар\nБиске керек эмес!\nАк-сары бееге мнндирип,\nЭрке-Мендирге экелип бердилер.\n«Кадыт эдин алатан бедиҥ,\nКанайдатан эдиҥ – бойыҥда» – дештилер.\nЭки айу балазын берип ийди.\nЭки каан айдып турды:\n«Эмди бис тöрööн болдыбыс,\nJажына бис нöкöр болдыбыс.\nКандый бир jуу-чак келзе,\nJер ÿстинде, jер алдында\nБистеҥ чакту каан jок» – дешти.\nКара-кÿреҥ атту Кан-Кÿлер,\nИрбис-чоокыр атту Эрке-Мендир,\nАк-сары бееге минген Эрке-Толдо\nАк-jарыкка чыгып барып,\nАлтай ÿстин кöстöп jÿрÿп,\nАлбаты-jоны, ак малы\nАмыр-энчÿ jаткан эмтир.\nАлар jанган соҥында\nJаан той эттилер.\nКожоҥ эмес кожоҥ болды,\nJыргал эмес jыргал болды.\nАракы-чеген тöгÿл турды,\nАш-курсак анда jайрадылды.\nОнчолоры тойу болды,\nОнчолоры эзирик болды.\nАлдынаҥ алты кижи тарап турды,\nКийнинеҥ jети кижи тарап турды.\nЭрке-Мендир ле Эрке-Толдоныҥ\nЧöрчöктö дö укпадым,\nАлтайда да кöрбöдим.\nБу кай чöрчöкти 1942 jылда атту-чуулу кайчыдаҥ Н.У. Улагашевтеҥ jарлу ученый-алтаист профессор Н.А. Баскаковтыҥ башкарганыла ол тушта МГПИ-ниҥ студенти С. Суразаков бичиген. С. Суразаковтыҥ бичигени аайынча «Кан-Кÿлер» Н. А. Баскаковтыҥ «Диалект черневых татар (туба кижи)» (М., 1965) бичигинде лингвистический материал болуп кепке базылган (149—211 стр.). 1943 jылда бу ок чöрчöкти Н.У. Улагашевтеҥ такып П. Маскачакова бичиген. «Алтай баатырлардыҥ» 9-чы томында «Кан-Кÿлер» С. Суразаковтыҥ бичиген варианты аайынча берилет, jе ого П. Маскачакова бичигенинеҥ кöп jаҥы jерлер ле сöстöр кожулган. Н. А. Баскаковтыҥ кепке басканына кöрö, бу бичикте «Кан-Кӱлер» С. Суразаковтыҥ поэтически jазаганы аайынча берилет.\n«Кан-Кӱлер» – Н.У. Улагашевтиҥ эҥ ле сÿÿген кай чöрчöктöриниҥ бирÿзи. Ол оны узак кайлайтан, jе диктовать эдер тужында кöп сöстöри «тÿжÿп» калганы jарт. Онойдо ок оныҥ öскö дö чöрчöктöри бичилген.\nЧöрчöкти кайлаары ла куучындаары – эки башка неме. Бу бичикте «Кан-Кÿлер» кайчыныҥ куучындап диктовать эткени ажыра берилип jат, jе бу да тужында тексттиҥ чик jок кöби ÿлгер кеберлÿ болот, ÿлгерлер дезе бойы-бойлорыла кыска-кыска проза ÿзÿктерле бириктирилет. Мындый учуралда кай чöрчöктиҥ эрмек-куучынына кандый текстовой оформление берер – бу суракка карууны С. Суразаков «Кан-Кÿлерди» поэтически jазаганы ла оны ÿлгер jолдыктарга бöлигени ажыра кöр гÿзерге амадайт.\n«Кан-Кÿлердиҥ» геройлоры – каан ла оныҥ баатырыныҥ уулы. Jе кай чöрчöктö каан макталып турган эмес. Оныҥ кижилик идейный учуры – «сен каан да бол, баатыр да бол, jе улустыҥ, керек дезе, тындулардыҥ да сöзин угар учурлу» дегенинде. Кан-Кÿлер бойыныҥ абакайыныҥ ла баатырларыныҥ сöзин укпай, Эрке-Мендир дезе адыныҥ сöзин укпай, тÿбекке тÿжедилер. Jе олорды тÿбектердеҥ минген аттары аргадайдылар.\n* Сыдырыжып – сeрeжип.\n* Шакпырылбас – чакпыланбас.\n* Шакылдаар – акшыыр.\n* Мукурында – бажыныn тöбöзинде.\n* Курыла – бöс курыла.\n* Jер тÿбине – алтыгы ороон.\n** Курту – мында: куулгазынду ийделÿ\n* Куртук – куртту.\n** Балгач – балкаш.\n*** Кабу – шÿÿн.\n* Какпакту – кабакту.\n* Канаары – кайдаар.\n* Jаштагында – айдыn-кÿнниn чогыныn учында.\n* Барчан – ончогор.


06.05.2020 - altaicholmon\n«Jеҥÿ Кÿни»(«День Победы» слова В. Харитонова, музыка Д. Тухманова)\nJеҥÿ Кÿни, кандый ол ыраак болгон, Öчкöн оттыҥ косторындый чоктолгон. Кöрнööтиген jолдорды бис öткöнис, Кÿч jеткенче бу кÿнди jууктатканыс. Кош-кожоҥ: Jеҥÿниҥ бу Кÿни – Ок-тарыла jытанган. Бу байрамыс Ак кылдарла буурайган. Бу сÿÿнчибис Кöстöристе jашталган. Jеҥÿ Кÿни! Jеҥÿ Кÿни! Jеҥÿ Кÿни! Тÿн-тÿжиле Тöрöлис амырабаган, От-калапту иш-тожын ол кызыткан. Тÿн-тÿжиле согужып jуулашканыс, Кÿч jеткенче\nСреди партийцев знаменитую песню перевел на алтайский язык и исполнил Иван Белеков 9 мая во всех регионах России и за рубежом пройдёт международная патриотическая акция «День Победы на разных языках». Жители регионов России и других государств будут исполнять легендарную песню на своих родных языках. Старт акции дал самый известный исполнитель песни – Лев Лещенко. С


18.02.2022 - altaicholmon\nУход ученого — начало пути в будущую историю народа\nПамяти д.ф.н., профессора Н.М. Киндиковой С утра 8 февраля на телефон поступают поздравления с Днем российской науки, в этом году нет только поздравления от Нины Михайловны. Так как она относилась к категории людей-«жаворонков», просыпалась рано, поэтому ее поздравление было самым первым. Понятия научности, академичности были первыми ее мерилами качества той или иной работы, статьи. В\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп јаткан Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, ченемелдӱ корреспондент Н.Б. Бельчекованыҥ ады-јолы танылу, бичимелдери јилбилӱ, чӱмдемелдери солун деп, эл-јон, кычыраачылар јакшы билер. Бичиичи Нина Бельчекованыҥ 2016-2017 јылдарда «Турна-Тууныҥ ээзи» деген јаҥы чӱмдемелиниҥ ӱзӱктери газетте јарлаларда, кычыраачылар сӱрекей соныркап, улалганын энчикпей сакып, бир тынышла кычырып туратан.\nЈӱреги албатызына јуук болгон\nБӱгӱн алтай албатыныҥ јарлу бичиичизи, јаркынду журналисти Улужай Сергеевич Садыковтыҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгы темдектелет. Алтай јеристиҥ јайалталу база бир уулыныҥ, алтай литературада, журналистикада јаан ис артыргыскан бу кижиниҥ ӱни эмдиге јетире солун, кару ла јилбилӱ. Улужай Сергеевич Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында чыккан. Јаш тужы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен учун «јууныҥ балдары» деп\nМылтыкты тудунарыныҥ јасагында солынталар\nӦткӧн јылдыҥ јайында таҥынаҥ граждан улус мылтык тудунарына јарадуны аларында, олорды канайда тудунып јӱрери јанынаҥ федерал јасактарда солынталар эдилген болгон. «Мылтык-јепсел керегинде» деген 231 номерлӱ федерал јасакка Государственный Дума тӱзедӱлерди эткен, Федерацияныҥ Соведи ол тӱзедӱлерди јӧмӧгӧн. 2021 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде бу јасакка ороонныҥ президенти колын салган. Мылтык-јепселди таҥынаҥ граждан улус тудунары јанынаҥ\nКичӱ ле орто бизнесте кӧргӱзӱлерис јарамыкту\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин РФ-тыҥ субъекттериниҥ кичӱ ле орто аргачылыкты (МСП) јӧмӧӧри аайынча ишти јарандырарыныҥ сурагына учурлалган јуунда турушкан. Видеоконференция аайлу ӧткӧн јуунды РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Андрей Белоусов башкарып ӧткӱрген. Јуун ӧдӧр тушта РФ-тыҥ экономиканыҥ ӧзӱми аайынча министриниҥ ордынчызы Татьяна Илюшникова «Кичӱ ле орто аргачылык ла аргачылардыҥ таҥынаҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧри» деп нацӱлекерди\nПекинде Олимпиада тӱгенип јат. Россияныҥ јуунты командазы анда ойто ло бойыныҥ маанызы ла гимни јок турушты. Айдарда, спортто кирлӱ «ойындар» — кӱнӱркеш, адааркаш, кысташ ла истеш улалганча. Ӱстине Камила Валиеваны айландыра саҥ башка айалгалар тӧзӧлди. Ӧскӧ ороончылар он беш јашту фигуристти болбогон допинг керектерле колбойт. Је бу оогош кызычак Олимпиадада ат-нерезин ле чыдамкайын кӧргӱзип, бойыныҥ


18.02.2020 - altaicholmon\nТАСС анонсировало интервью, которое дал информагентству президент России Владимир Путин. Отдельные видеофрагменты уже размещены в соцсетях и на YouTube. Глава государства в частности ответил на вопросы, каково это — быть президентом, какие решения приходится принимать, а главное — почему они именно такие. ТАСС также спрашивало президента, есть ли у него двойник, кто заранее знал об\nЈууныҥ балдарыныҥ шыралу, је јозокту јӱрӱми\nМениҥ адам, Иван Андреевич Чуйчин, Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында 1930 јылда чыккан. Биледе бастыра беш бала чыдаган. Адамныҥ энези кӧбӧк сӧӧктӱ Чачак, адазы иркит сӧӧктӱ Андрей деп улус болгон. Адамныҥ эҥ јаан аказы Павел (Папылка) 1941 јылда јууга барган. Экинчизи Кӱртӱк эјези, ол, 12-13 јашту кыс, бойыныҥ алдына уй саачы болуп, иштеп јӱре берген.\n«Спорт кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде болор учурлу…»\nЧаган айдыҥ ортозында Алтай Республиканыҥ «Олимпий резервтиҥ спортшколы» деп бюджетный учреждениезиниҥ директорына Айабас ЯЙТАКОВ тудулган. Бӱгӱнги эрмек-куучын шак оныла ӧдӧр. —Айабас Мӧҥӱнчиевич, озо ло баштап Слерди бу јамыла уткуп турум. Мынаҥ озо бу ла школдо иштеген эмезер бе? —Быйан, мен беш јылдыҥ туркунына директордыҥ ӱредӱ-спортивный иш аайынча ордынчызы болуп иштегем. Ижим методический ишле, календарный пландар\nБалдарыска, келер ӱйеге болуп иштегенис\nӦткӧн јылда В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга 70 јыл толгон. Бу бичимелде оныҥ директорлорыныҥ бирӱзи Любовь Даниловна Кудачинала республикан гимназияныҥ тӱӱкизи, ондо Василий Константинович Плакастыҥ учуры керегинде ӧткӧн куучынысты јарлайдыс. —Областной национальный рабфактаҥ 1949 јылда областной национальный школ тӧзӧлгӧни керегинде ончобыс билерис. Ол тушта рабфактыҥ калганчы ла ОНСШ-тыҥ баштапкы директоры Василий Дмитриевич Ильичев\nЧенемел берген бӱктер\nКажы ла кижиде ӧткӧн јолы бар. Кайра кӧрӱп, эске алар ӧйлӧри бар. Газет – база кижи ошкош аргаларлу, ӧткӧн јолду ла келер ӧйлӧргӧ тургузылган амадулу. Ол солундарла, јетирӱлерле, јуруктарла, очерк-куучындарла толгон бойы кычыраачыларга меҥдейт. Јӱрӱмин газеттиҥ ижиле акту кӱӱнинеҥ колбогон кижи бу иш канча кирези јилбилӱ ле бедиреништӱ, кажы ла номер сакылталу, солун ла јап-јаҥы\n«Биледе амыр-энчӱ — биле амыр-энчӱде!»\nАлтай Республиканыҥ «Су-кадыгыныҥ аргалары коомой оогош ла јаан балдардыҥ республикан реабилитационный тӧс јери» деп бюджетный учреждениезинде 2019 јылдыҥ кандык айынаҥ ала 2020 јылдыҥ сыгын айына јетире инновациялык јонјӱрӱмдик ӱлекерди бӱдӱрери ӧдӧт. «Биледе амыр-энчӱ — биле амыр-энчӱде!» деген бу ӱлекер Јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында балдарды јӧмӧӧр фондтыҥ болужыла бӱдӱп туру. Ӱлекердиҥ тӧс амадузы — кенек балдар чыдадып\nГорно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди јииттердиҥ билим иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык IX Кычырыштарын кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачты. Быјылгы јылда бу Кычырыштар ороонныҥ 36 талазында ӧдӱп јат. Ол бистиҥ талада В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Алтайдагы «Исследователь» деген республикан бӧлӱктиҥ\nЈаҥы јыл башталганыла коштой ӧткӧн јылда иштиҥ турулталарын, једимдерин ле бӱтпеген сурактарын шӱӱп кӧрӧри јаҥжыккан. Государственный Думаныҥ депутады Иван Белековтыҥ тергеедеги неделеге келгениле тузаланып, туштажып, ого бир канча сурактар бердис. —Кӱндӱлӱ Иван Итулович, Слер ороонныҥ да, тӧрӧл республиканыҥ да јонјӱрӱмдик-экономикалык ла јондык-политический ӧзӱмиле колбулу јасактардыҥ ӱлекерлерин јарадарында турушканыгар… —Бистиҥ, депутаттардыҥ, ижис јӱк федерал јасактардыҥ ӱлекерлери\nЦифровой ӧзӱм: ӧйдиҥ јаҥы некелтелери\nРеспубликан башкаруныҥ структуразында цифровой ӧзӱмниҥ министерствозы тӧзӧлгӧни керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда кӧп айдылган эди. Јаҥы структураныҥ алдына тергееде јаҥы технологияларды кийдирери аайынча јаан амадулар тургузылган. Бого тӱҥейлеш ведомстволор одоштой јаткан тергеелерде мынаҥ озо тӧзӧлгӧн лӧ кайда да јарамыкту иштеген, кайда да туза-јандырузы јок. Цифровой ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ алдында кандый амадулар турат, ӧскӧ јерлерде бого тӱҥейлеш\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрӱп, мал-аштыҥ кыштузыныҥ айалгазыла танышкан. «Ябоган» СПК-ныҥ Судакан турлудагы мал-ажын кӧрӱп барала, СПК-ныҥ баш зоотехниги Л. Н. Кубековала, зоотехниги М. М. Чуруповала тушташкан. Койлордыҥ турлузында укту койлордыҥ тоозы 7 муҥга јеткен эмтир. Койчы Виктор Баянкинниҥ айтканыла, олордыҥ тоозы кажы ла јыл кӧптӧп туру. Койлордыҥ


22.01.2019 - altaicholmon\nАмадулар ажыра бӱтсин\nБу кӱндерде АР-дыҥ культура аайынча министерствозы ла калыктыҥ оос чӱмдемелиниҥ тӧс јери «Кайчылар ла кай чӧрчӧк айдар чӧрчӧкчилер» («Сказители-кайчы и исполнители героических сказаний») деп адалган бичикти кепке базып чыгарган. Солун бичикти В. Ойношев ле С. Урбанова белетеп тургускандар. Бӱгӱнги бистиҥ куучын-эрмегис Василий ОЙНОШЕВЛЕ ӧдӧт. — Василий Петрович, мен Слерле озо баштап јаҥы чыккан бичик керегинде\n«Алтын-Кӧл» — ӧткӧн ӧйдӧҥ келген јурук\nКычыраачыларды Алтын-Кӧл керегинде сӱрекей кайкамчылу јуруктыҥ тӱӱкилик јолыла таныштырадыс. Шак бу куучын ӧдӱп јаткан «Аltin Kool» деген јайаан ишти англичан јурукчы ла архитектор Томас Уитлам Аткинсон (1799-1861) јураган. Ол јарлу јорыкчы ла шиҥжӱчи болор амадула бойыныҥ эш-нӧкӧриле кожо 1848 јылда јорыктап тура, Алтын-Кӧлдӧ болгон. Бу јурукка эскизти белетегенинеҥ ала 171 јыл ӧткӧн. Јурукла кайкамчылу туштажу\nПазырыктыҥ тӱгенбес кайкалдары\nУлаган аймактыҥ Пазырык деген јериндеги јебрен корумдарды баштап ла 1924 јылда Орус государстволык музейдиҥ билимчи Сергей Иванович Руденкого баштаткан экспедициязы тапкан. Је ол тушта кургандар казылбаган, јӱк озолодо шиҥжӱ ӧткӱрилген. Пазырыкта археологиялык казынты иштер 1929 јылда башталган. Орус государстволык музейдиҥ этнографиялык бӧлӱгиниҥ бу јол-јорыгын С. И. Руденко башкарган. Казынты иштерди јарлу археолог Михаил Петрович Грязнов\nПрезиденттиҥ грант јӧмӧлтӧзиле\nПазырыктыҥ корумдарында 90 јыл мынаҥ озо ӧткӧн казынты иштер Алтайыстыҥ ады-чуузын телекей кемине чыгарып, оноҥ бери чак кире ӧйгӧ кайкал болуп артканча. Ас тоолу телеҥит калыктыҥ «Кӱн» деген биригӱзи Горно-Алтайсктагы госуниверситетле, анайда ок Санкт-Петербургтагы Эрмитажла кожо Улаган аймактыҥ јериндеги бу јебрен корум-кургандардыҥ јерин јазаары аайынча ӱлекер белетеп, Президенттиҥ грантын ойноп алган болгон. Ӱлекер аайынча эдилип\nБӧрӱлерге аҥдаары улалат\nАҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча республикан комитет бойыныҥ ижин тергеениҥ јаҥ корулаар органдарыла јуук колбуда ӧткӱрет. Ол браконьерлердиҥ каршулу керектерин токтодорго, ичбойындагы керектер аайынча министерствоныҥ, јеткер болдыртпазын јеткилдеер башкартуныҥ, национальный гвардияныҥ черӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ ле ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ ишчилериле кожо рейдтер ӧткӱрет. Комитеттиҥ ижин Айдар Петрович Ойношев башкарат. 2018 јылда ӧрӧги адалган комитеттиҥ ишчилери 490\nТекши телекейле чындык колбуда\nГорно-Алтайсктагы педагогический институт 1949 јылда ачылган. Ол ло ӧйдӧҥ ала ол «Алтай тил ле ли-тература» деген специальностько ӱзеери Туулу Алтайдыҥ ӱредӱлик учреждениелеринде «Орус тил ле литература» деген аҥылу специальностьту иштеер ӱредӱчилерди белетеери аайынча тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болгон. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, орус тилдиҥ ле литератураныҥ баштапкы ӱредӱчилери ӱредӱзин 1952-1957 јылдарда божоткон. Олор баштапкылар болгон, олордыҥ\nЈӧптӧжӱлер тургузылар учурлу\nБӱгӱн бис 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде кату коммунальный таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператордыҥ — каруузы кирелӱ «Коммунальщик» деп ӧмӧликтиҥ директоры Елена ХОРУЖЕНКОЛО ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс. —Елена Васильевна, кату коммунальный таштанчыларла иштеер тергеелик оператор дегени ол не, кычыраачыларыска јартап берзеер? —Андый таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператор дегени – «коммунальный» дейтен таштанчыларды байа бир сӱрее-чӧп таштаар\nДизайн-ӱлекерлер шӱӱжилип кӧрӱлген\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧр» деген ӱлекерле башкарынып, каланыҥ ичинде парктарды ла ӧскӧ дӧ јерлерди јарандырары јанынаҥ дизайн-ӱлекерлердиҥ јондык шӱӱжӱлери Горно-Алтайсктыҥ Культура туразында ӧтти. Бу керек-јаракта јӱстеҥ кӧп улус турушкан: оромдордыҥ комитеттериниҥ, ТСЖ-лардыҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, аргачылар, журналисттер, ӱлекерлердиҥ авторлоры, архитекторлор, депутаттар, каланыҥ администрациязыныҥ специалисттери ле о. ӧ. Шӱӱжӱде Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ\nЈаан аргалар, јилбилӱ таныжулар, тузалу ченемел\nБашкараачылардыҥ «Лидеры России» кӧрӱ-маргааныныҥ Сибирьдеги федерал округтагы тергеелик јарымфиналы чаган айдыҥ 18-21 кӱндеринде Новосибирск калада ӧтти. Бу маргаандар «Россия — аргалардыҥ орооны» деп коммерциялык эмес таҥынаҥ тӧзӧлмӧниҥ (АНО) баштаҥкайыла экинчи катап ӧткӱрилип јат. Эрчимдӱ, быжу башкарар бийик јайалталу башкараачыларды јӧмӧп, олордыҥ аргаларына оноҥ ары ӧзӱм берерине јӧмӧлтӧ эдери маргаандардыҥ тӧс амадузы болуп јат. Јарымфинал албатылар


«Јурт јердиҥ сурактары кӧп…» - altaicholmon\n«Јурт јердиҥ сурактары кӧп…»\nКан-Оозы аймакта Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине ӱч јурт кирет: Кайсын, Кан-Карасуу (Озерное) ла Кӧзӱл бойы. Бу јурт јеезени 2013 јылдаҥ ала таҥды сӧӧктӱ Аткыр ЯБЫЕВ башкарат. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс оныла ӧдӧт.\n—Аткыр Михайлович, мал киштежип, кижи куучындажып таныжар дегениле, Слерле јууктада таныжалы. Бойыгар керегинде кыскарта куучындап берзегер?\n—Мен бу ла Кӧзӱл јуртта чыккам-чыдагам. 2012 јылда Горно-Алтайсктыҥ экономический колледжин ӱренип божотком, оныҥ кийнинде калада БТИ-де техник-инвентаризатор болуп иштегем. 2013 јылдаҥ ала Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јааны болуп иштейдим. Билелӱ, эки уулдыҥ ла бир кыстыҥ адазы болорым. Эш-нӧкӧрим јурттагы ФАП-та заведующий болуп иштейт.\n—Башкарып турган јурт јеезениҥ эл-јоныныҥ текши тоозы канча, кандый јонјӱрӱмдик учурлу объекттер иштейт?\n—Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јеринде јадып турган эл-јоныстыҥ тоозы 1050 кижи: Кӧзӱлдиҥ бойында 600, Кайсында 350 ле Кан-Карасууда 180-200 кижи. Кӧзӱлде 11 классту, Кайсында 9 классту ла Кан-Карасууда 4 классту школдор иштейт. Эки клуб ла эки библиотека бар — Кӧзӱл ле Кайсын јурттарда бирдеҥ. Ӱч јурттыҥ кажызында ла ФАП бар.\n—Школдордо ӱредӱчилер јеткил бе?\n—Эйе, јеткил. Је андый да болзо, ол јанынаҥ сурактар чыга ла берет. Јиит ӱредӱчилер једишпейт, анчада ла ӧскӧ тилдердиҥ ӱредӱчилери једишпей барган учуралдар бир кезек ӧйдӧҥ боло ло берет. Не дезе, јиит ӱредӱчилер келзе де, узак иштебей ле јӱре берет. Шылтагы ишјалыныҥ кеми јабыс болгонында деп бодойдым.\n—Јурт јеезелердиҥ бюджеди кӧп лӧ сабада каландар канайда јуулып турганынаҥ камаанду эди. Слерде бу јанынаҥ айалга кандый? Бюджедердиҥ кеми кандый?\n—Каландар, эмештеҥ де болзо, јуулат. Јурт јеезебистиҥ бюджединиҥ кеми 2,5 миллион салковой. Бойыстыҥ иштеп алып турган кирелтелер 350 муҥ салковой кире болот. Иштеп алып турган кирелтелер дееримде, ол јерге ле ар-јӧӧжӧгӧ салынган каландар. Јуулган акча текши бюджетке кирет. Акча једишпей јат. Акча јеткил болгон ӧйлӧр санаама кирбейт. Андый да болзо, бар акчаны бар јок ууламјыларга једер эттире келиштирерге кичеенедис. Эл-јонныҥ кӱч сурактарына ајару эдедис.\n—Улус кандый сурактарла баштанат?\n—Бастыра ла сурактарла. Темдектезе, байа тӱнде тыҥ салкын болгон ло оноҥ улам электроот ӧчкӧн. Бӱгӱн электриктерле колбуга чыгып, электројеткилдешти орныктыртканыс. Бисте кирелтезиниҥ кеми ас билелер кӧп. Иш јок јиит билелер бар. Олорго кичинек те болзо, јӧмӧлтӧ эдерге кичеенедис. Акча-манат керегинде айдар болзо, бисте јолдыҥ фонды былтырга јетире 450 муҥ салковой кеминде болгон. Быјыл 1 миллион 150 муҥ салковойго јетире кӧдӱрип салгандар. Калганчы јылдарда јолдыҥ фондыныҥ акчазы оромдордо јарыткыштар тургузарына ла јолдордогы сыраҥай коомой јерлерди јазаарына чыгымдалат. Оромдордо јарыткыштар тургузары баалу иш. Јурт јеезениҥ јериниҥ јарымызынаҥ кӧбизинде бу иш эдилген. Јылдыҥ ла бир-эки оромдо андый јарыткыштар тургузылат.\nКӱч неме — ол Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јери телкем эмес болгоны: кырлардыҥ ортозында, мал-аштыҥ тоозы кӧп. Бистиҥ улус иштеҥкей, олор јерлерди ӱлежип койгон. Кичинек ле арга келишсе, иштенедилер. Јерлерин чедендеп, сула, ӧскӧ дӧ ӧлӧҥ отургызып, ӧрӧ ӧзӧргӧ албаданат.\n—Ээлемдердиҥ тоозы кӧп пӧ?\n—Ээлемдер бар, олор јаан ээлемдер эмес те болзо, је бутка бек туруп калган деп айдарга јараар. Бастыра 40 КФХ бар, јаандары кайда да онноҥ ашпас. 160 кире ЛПХ бар. Ээлемдердиҥ кӧп сабазы уй-мал, јылкы ла кой ӧскӱрет. Уй-малдыҥ тоозы кайда да 3,5 муҥ кире, јылкыныйы 4 муҥ кире болзо, койлор — 2,8 муҥ.\nЈурт јеезениҥ администрациязында бойында техника јок. Оныҥ учун кандый бир уур-кӱч ӧйлӧр боло берзе, јерлеш фермерлеристи техниказыла болужып берзин деп айбылайдыс. Арга келижерде, тӧрӧл газедис ажыра јурттыҥ администрациязыныҥ адынаҥ олорго быйанысты айдып салайын.\n—Бу ӱч јуртта аргачылар бар ба?\n—Кӧзӱлде эки магазин бар, Кан-Карасууда јок, Кайсында эки кичинек магазин иштейт. Јурттарыс аймактыҥ тӧс јуртына јуук, кӧп саба улус анда ла садыжып алат. Туризмде иштеп турган улус бисте јок деп айдарга јараар. Туристтер Кайсынга келип, тайга-таштӧӧн аттарлу чыгатан болгон. Эмди онызы да токтоп калган — ол база ла коронавирусла колбулу.\n—Јиит билелер кӧп пӧ?\n—Јиит билелер бисте бар. Кӧп сабазы аймактыҥ тӧс јуртына кӧчкилей берет, анда ла ишке кирет. Кан-Оозында Кӧзӱлдеҥ кӧп улус иштейт, кайда да 70-80 кижи бар болор.\n—Ичер суу аайынча кӱч сурактар бар ба?\n—Кӧзӱл јуртты алар болзос, тӧс јолдыҥ алды јанында оромдордо колонкалар турат. Јолдыҥ ӱсти јанында эки скважина бар. Улус сууны олордоҥ алат. Је ол скважиналар јазап иштебей турган ӧйлӧр дӧ боло берет. Тӧрт-беш јыл кайра сууӧткӱштиҥ системазын тударына керектӱ ӱлекер-сметалык документация белетелген болгон, је ол экспертизаны ӧтпӧй калган. Ол эмдиге ле белетелет.\nКайсын јуртта улус ичер сууны агын суудаҥ алат. Эмдиги ӧйдӧ ичер сууны ачык суу-источниктеҥ аларга јарабас. Быјыл Кайсын јуртка керектӱ ӱлекер-сметалык документацияны белетеер иштер ӧдӧр. Кан-Карасуу јуртта база эки скважина бар, улус сууны ол скважиналардаҥ алат.\n—Јолдор кандый айалгада?\n—Јурттардыҥ ичиндеги јолдор кем јок болзо, турлуларга баратан јолдор коомой айалгада. Анчада ла јас ӧйинде. Јылдыҥ сайын фермерлерле биригип, кандый бир јолды јазаарга кичеенедис. «Чыҥдый ла јеткер јок јолдор» ӱлекер аайынча эки јыл кайра Кайсын ла Кӧзӱл јурттарга кирер јолдорды јазагандар. Кӧзӱл јурттыҥ кирижинде јаҥы кӱр туткандар. Оноҥ озо болгон кӱрле јаан техника ӧдӱп болбойтон, ӧлӧҥ-неме тартарга кӱч ӧйлӧр болгон эди.\n—База кандый иштер ӧткӱредер?\n—Былтырдаҥ ала бисте сӱрее-чӧп таштаар јерлерди јоголткон. Јасак аайынча эмди сӱрее-чӧп јуур јер јаҥыс. Сӱрее-чӧпти келип тартып апарадылар. Јурттардыҥ ичинде јас-кӱс субботниктер ӧткӱредис.\nЈондык биригӱлердеҥ ӱй улустыҥ соведи иштейт. Ол биске јаантайын јаан болужын јетирет. Ветерандардыҥ соведи база јакшы иштейт. Јурт јеезеде ӧдӱп турган керек-јарактарда бастыразы эрчимдӱ туружат.\nТургуза ӧйдӧ Кӧзӱл јуртта Культураныҥ туразы аварийный айалгада. Оны јазаарын сакыйдыс. Керектӱ документ-чаазындар белетелген ле Москвага аткарылган. Культураныҥ туразы адакыда јазалар деп иженедис. Не дезе, культуралык керек-јарактардыҥ бастыразында ла туружадыс, оныҥ учун ол объект биске сӱреен керек. Эрчимдӱ улуска јуулыжатан јер керек эмей. Кайсын ла Кан-Карасуу јурттардыҥ клубтарында кӧзнӧктӧрин солыганыс, ӧскӧ дӧ иштерди јылдыҥ ла эдедис.\nЈурт јеезениҥ депутаттарыныҥ тоозы он бир кижи. Олорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеп ле јадыс. Јурт јеезе кеминде кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӱредис. Јаҥыс бу пандемияла колбой кезик иштерди токтодорго келишкен. Јуртта самбоныҥ секциязы иштейт. Атту спорт тыҥ ӧзӱм алынат. Оныла Кайсынныҥ ла Кӧзӱлдиҥ уулдары тыҥ јилбиркейт. Бу ла јуукта олор Кӧксуу-Оозында ӧткӧн маргаандарда јеҥӱлӱ јерлер алып јангандар. Ӱч јурттыҥ ортозына да јуулыжып, кандый бир маргаандарды ӧткӱрип ийетенис. Аймактыҥ јуунты командазына кирип турган ок-јаачыларыс та бар. Аймак кеминде ӧдӱп турган маргаандарда кыйалтазы јогынаҥ туружадыс. Мини-футболло сӱреен јакшы командабыс бар.\nКӱч сурактар керегинде айдар болзо — улус иштеер јерлер јок болгоны. Јерлештеристиҥ ортозынаҥ кӧп улус Сахалин, Тӱндӱк јаар иштеп барат. Коронавирусла кожо бастыразына јуугы јангылап келген. Оноҥ озо јылдарда јас келзе ле, јӱре бергилеер, ӱлӱрген айда ойто јанып келетен болгон. Кезик улус јаантайынга јӱре берген.\n—Коронавирус деп айдарыгарда, ол јаман оору слердиҥ де јурт јеезени табарган болбой…\n—Эйе, коронавирусла былтыр кӧп улус оорыган болгон. Эмди андый учуралдар, карын, јок.\n—Аткыр Михайлович, ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан. Кӧзӱл, Кайсын, Кан-Карасуу јурттардыҥ эл-јоны иштеҥкей болгонын билерим. Алдында јылдарда мында миллионер колхоз то болгон эди. Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине, албатызына једимдер кӱӱнзейдим.


В. Путин: јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдери аҥылу учурлу - altaicholmon\nВ. Путин: јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдери аҥылу учурлу\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин санитарно-эпидемиологиялык айалга, ороонныҥ граждандарын ла экономиказын јӧмӧӧри аайынча јаҥы арга-бӱдӱмдер керегинде сурактарга учурлалган јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген.\n«Мынаҥ озо ӧйдӧ иштебес кӱндер деп јарлаган кӱндердиҥ ӧйи кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде тӱгенип јат. Текши алза, ол ӧй тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде башталып, алты неделенеҥ кӧп ӧйгӧ улалган. Мындый экстраординарный эп-арга эпидемияныҥ таркаарын арайладар, токтодор арга берген. Оныҥ шылтузында бис су-кадыкты корыырыныҥ бастыра системазын эпидемиологиялык айалга курчыырына белетеп алар ӧйди, арганы алганыс» — деп, государствоныҥ башчызы айткан.\nВладимир Путинниҥ темдектегениле, бӱгӱн кажы ла тергееде јаан оорый берген улуска керектӱ аҥылу, ол тоодо реанимационный болушты эдерине керектӱ бастыра не-немелер бар. Тузазы бийик эм-препараттарла эмдеериниҥ јаҥы эп-сӱмелери ченелген, андый эмдерди эдип чыгарары кӧптӧдилген. Тестирование ӧткӱрериниҥ кеми канча-канча катапка кӧптӧгӧн, бу кӧргӱзӱлердиҥ кеми мынаҥ да ары бийиктеер.\n«Бастыра иш-керектер биске эпидемияла тартыжуныҥ ээчиде бӧлӱгине кӧчӧр, кирелендириштердиҥ режимдеринеҥ бӧлӱктей чыгар арга берет. Бу ӧйдӧ бойыныҥ аҥылулары бар. Озо ло баштап, ол андый чыгыш бир ле уунда болбос. Оны бӧлӱктей, келиштире, ајарыҥкай, алтамдай ӧткӱрер керек» — деп, ол угускан.\nГосударствоныҥ јааныныҥ темдектегениле, ороон ичинде ле экономикага јарлалган иштебес кӱндердиҥ бирлик ӧйи кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала тӱгенип јат. Је ол ок ӧйдӧ коронавирусный эпидемия таркаарыла тартыжу оноҥ ары улалып јат. Тескери алтам, айалга коомойтыырын чек болдыртпас керек деп, Владимир Путин темдектеген.\nОныҥ да учун бастыра тергеелер кирелендириштердиҥ режиминеҥ бӧлӱктей чыгарыныҥ планын тургузар учурлу. Бу керекте јербойында эпидемиологиялык айалга кандый болгонына тӧзӧлгӧлӧнӧр керек, андый айалга тергеелерде башка-башка болордоҥ айабас.\n«Тергеелердиҥ башкараачылары айалганы шиҥдеп кӧргӧниле, баш санитарный врачтардыҥ шӱӱлтелериле башкарынып, кирелендириштерлӱ ле профилактикалык кандый керектерди канайда ӧткӱрери-ӧткӱрбези, олорды јымжадары эмезе катуландырары јанынаҥ јӧп јарадар. Айалга некеп турган болзо, олорго ӱзеери кожулталар да эдип» — деп, президент айткан.\nКӧп албаты-јон јуулар керек-јарактарды ӧткӱрери эмди де чек јарабас. Бастыра предприятиелерге, садуныҥ јерлерине, јондык транспорттыҥ бӧлӱгинде организацияларга бастыра санитарный некелтелерди бӱдӱрер керек. Јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ лӧ хронический ооруларла оорып турган улуска кирелендириштиҥ режими токтодылбаган.\nЈонјӱрӱмдик ле медициналык ишчилерди јӧмӧӧри\nОроонныҥ башкараачызы јажы јаан улустыҥ интернаттарына, тураларына ла андый учреждениелерде јадып турган улуска аҥылу ајару этсин деп некеген. Јонјӱрӱмдик учреждениелердиҥ ишчилери ӱч ай учун, кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетире ӧй учун, аҥылу федерал акча алар, ол тоодо ӧткӧн кандык ай учун ӱзеери тӧлӧмир акчаны:\nСоцучреждениелерде иштеп турган врачтарга ӱзеери тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ кеми эки неделе смена учун 40 муҥ салковой болор. Олор коронавирусла оорып турган улуска чике болуш јетирип турган болзо — 60 муҥ салковой.\nЈонјӱрӱмдик ле педагогический ишчилерге, орто медициналык ла административный персоналга — 25 муҥ салковой. Олор оору улусла иштеп турган болзо — 35 муҥ салковой.\nКичӱ персоналга — 15 ле 20 муҥ салковойды келиштирте.\nТехперсоналга — 10 ло 15 муҥ салковой.\nВладимир Путинниҥ темдектегениле, кирелендириштер ороонныҥ экономиказына, јонјӱрӱмдик бӧлӱкке јаан салтарларын јетирген, кӧп тоолу билелердиҥ кирелтелериниҥ кеми јабызаган. Оныҥ да учун ол билелерди, кичӱ ле орто аргчылыктыҥ улузын јӧмӧӧриниҥ јаҥы бӱдӱмдерин озолондыра јарлаган.\nӰч јашка јетире балдарга айына 5 муҥ салковойдоҥ јаҥыс ла энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ эмес, је анайда ок балдарыныҥ јажы ол кире бастыра билелерге тӧлӧӧр. Акча ӱч ай учун тӧлӧлӧр — кандык айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире. Ӧткӧн кандык ай учун акчаны билелер база алар.\nЈажы 3 јаштаҥ ала 15 јашка (толуп калган) јетире кажы ла бала учун јаҥыс ла катап берилетен 10 муҥ салковой акчаны тӧлӧӧр. Ол акчаны 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала андый балдарлу бастыра билелерге тӧлӧӧр — билениҥ кеминеҥ ле иштӱ болгонынаҥ эмезе болбогонынаҥ камаан јогынаҥ. Јаҥыс катап эдилетен ол болушты аларга, угузу бичикти «Госјеткилдеш» порталдыҥ болужыла дистанционно эмезе Пенсионный фондтыҥ бӧлӱги ажыра берер арга бар.\nКажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми прожиточный минимумнаҥ јабыс ла болуш керексип турган билелер ӱч јаштаҥ ала јети јашка јетире балдар учун баштапкы тӧлӧмирлерди кичӱ изӱ айда аларына керектӱ документтерди тургузар аргалу. Мынаҥ озо ӧйдӧ бу тӧлӧмирлерди андый билелер јаан изӱ айда алар деп јарлалган болгон.\nБаланы кичееп отурганы учун пособиениҥ эҥ јабыс кемин бийиктедер — 3375 салковойдоҥ 6751 салковойго јетире. Андый пособиени иштебей турган улус, ол тоодо студенттер алып јат.\nАда-энезиниҥ бирӱзи эмезе экӱлези коронавирустаҥ улам ижин јылыйткан билениҥ јажы эр кемине јетпеген кажы ла балазы учун айына 3 муҥ салковойдоҥ тӧлӧӧр. Ол акчаны билелер ӱч ай учун алар — кандык айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире.\nБизнеске јаан ајару\nЭл-јонды ишле јеткилдеериниҥ аҥылу кредитный программазы кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ачылар. Оны кирелендириштердеҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердиҥ бастыра предприятиелери, анайда ок јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лор алар аргалу.\nКредиттиҥ кеми алты айга чоттоп, айына бир ишчиге 1 МРОТ-тыҥ формулазы аайынча чоттолор. Кредитти бӧктӧӧриниҥ ӧйи — 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱни. Ствказыныҥ кеми 2 %. Кредиттиҥ 85 проценти госбыжулашла јеткилделер. Предприятие иштеер јерлериниҥ 90 процентин программаныҥ бастыра ӧйиниҥ туркунына чеберлеп алза, ол бастыра тӧлӱлерди тӧлӧбӧс.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ экинчи кварталы учун калан ла страховой тӧлӧмирлерди (НДС-таҥ ӧскӧлӧри) тӧлӧбӧс. Бу ээжи таҥынаҥ аргачыларга, кирелендириштердеҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердеги кичӱ ле орто бизнестиҥ компанияларына, јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лорго таркадылат.\nИшле бойын бойы јеткилдеген улуска олор кирелте учун 2019 јылда тӧлӧгӧн каланды кайра јандырып берер. Анайда ок президент ишле бойын бойы јеткилдеген улуска «каланныҥ капиталын» бир МРОТ кеминде берер деп шӱӱлте эткен: ол акчаныҥ чодыла олор быјыл калан тӧлӧмирлерди бойынаҥ акча чыгарбай, тӧлӧӧр арга болор.\nГосударствоныҥ башкараачызы коронавирустаҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердеги таҥынаҥ аргачыларга страховой взностор јанынаҥ бир МРОТ кеминде калан вычет этсин деп јакылта берген.\nТаҥынаҥ аргачыларга, билелик предприятиелерге, јаан эмес бизнеске микрофинансовый болуш эдип турган госструктураларга докапитализация ӧткӱрилер.\n«Кӱндӱлӱ најылар! Сӱрекей ајарыҥкай болугар. Ооруга југушпаска болуп, бойыгарга ајаруны когызатпагар, бӱгӱнги кӱнде керек дезе оны тыҥыдыгар. Бу бастыра кирелендириштерге чыдажып јӱретени сӱрекей кӱч керек болгонын мен оҥдоп јадым. Је ооруга југужып, оноҥ оорый береле, иштеер аргазын јылыйтканы — оноҥ коомой. Бис улустыҥ јӱрӱмин ле су-кадыгын чеберлеп аларын талдап алганыс, ӧмӧлижип, бу јанынаҥ кӧпкӧ јеткенис, кӧпти эткенис, кӧп уур-кӱчтерди ӧдӱп чыкканыс. Россияныҥ тергеелери амыр-тыш јӱрӱмге канча ла кире кӧптӧҥ кайра бурылары бистиҥ кажыбыстаҥ ла камаанду» — деп, Владимир Путин айткан.\nАлбаты-јонго ӧйинде эдилген болуш\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ председатели\n—Владимир Владимирович Путинниҥ граждандарга јаҥы баштанузы государство бойыныҥ орооныныҥ улузын канайып кичееп турганын база катап кӧргӱскен.\nБилелерди јӧмӧӧри јанынаҥ мынаҥ озо ӧйдӧ јӧптӧлгӧн болушты элбеткени демографиялык кӧргӱзӱлери бийик, кӧп балдарлу билелериле јарлу Алтай Республикага јаан учурлу. Бистиҥ тергееде балдарлу билелердиҥ кӧбизи Президенттиҥ јаҥы јарлыгыла тӧлӧлӧтӧн акчаны алар.\nБистиҥ тергее јуртээлемдик республика болуп јат, кӧп улус билелик фермалар, јаан эмес предприятиелер тӧзӧгӧн. Мында кичӱ бизнеске јеҥилтелерди элбедери јаан јӧмӧлтӧ-болуш болот. Темдектезе, каландарды ла страховой взносторды тӧлӧтпӧзи, јеҥилтелерлӱ кредитный программаларда туружары.\nБистиҥ улуска бу болуш канча кире керектӱзин бойым јакшы билерим. Бастыра телекейге уур-кӱч ӧйлӧр келерде, мындый ајаруныҥ учуры јаан.\nГосударствоныҥ јанынаҥ эткен јӧмӧлтӧни, бӱдӱрген иш-керектерди бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде кемиле эҥ јаан деп адаарга јараар. Бӱгӱн јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ тӧс амадузы Президенттиҥ Јарлыгын бӱдӱрериле колбулу. Коронавирусла тартыжуда тӧс јерде турган врачтарга ӱзеери тӧлӧмирлер эдери кату шиҥжӱге тургузылган. Эл-јон ло аргачылар кандый јӧмӧлтӧлӧрди качан алар аргалузын билип турарында јетирӱлик-јартамал иштиҥ учуры јаан. Тӧлӧмирлер ле јеҥилтелер кажы ла адресатка једер учурлу.\n«Женщины Алтай — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык организацияныҥ председатели Светлана Полетаева:\n—Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ баштанузында јӧмӧлтӧ-болуштыҥ јаҥы эп-аргалары айдылган, ол тоодо балдарлу билелерге эдилетени керегинде. Мениҥ шӱӱлтемле, олор сӱрекей чын ла ӧйинде эдилген алтамдар. Улуска болуш керек, олор оны алар.\nГосударствоныҥ јааны тергеелерде айалга кандый болгонын јакшы билери кӧрӱнет. Болуштыҥ баштануда темдектелген эп-аргалары бистиҥ республикага јаан учурлу. Бисте производство до, јаан предприятиелер де јок ине. Ол ок ӧйдӧ бис јаҥы чыккан јаш балдардыҥ тоозы аайынча ороонныҥ беш субъект-лидерлериниҥ тоозына кирип јадыс. Бисте кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы кӧп, ол тоодо кирелтезиниҥ кеми кирелӱ билелер.\nПрезидент ороонныҥ албаты-јонына баштанып тура, ӱч јашка јетпеген кажы ла бала учун 5 муҥ салковойды бастыра билелер ӱч айдыҥ туркунына алар деп айткан — јаҥыс ла энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ билелер эмес. Анайда ок 3 јаштаҥ ала 15 јашка јетире балдарлу билелер јаҥыс катап берилип турган 10 муҥ салковойдоҥ алар.\nОнызын јакшынак јӧмӧлтӧ деп бодоп турум. Бис, эпшилердиҥ организациязы болуп тура, республикада андый акча-јӧмӧлтӧни сӱрекей керексип турган билелердиҥ тоозы кӧп болгонын кӧрӱп јадыс.\nСамоизоляцияныҥ айалгалары тушта бистиҥ эпшилердиҥ бастыразына јуук организациялары маскаларды кӧктӧп, улуска акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӱлеген. Кӧп тоолу эпшилер айалгалары кӱч билелерле таныш, олор бу билелерге аш-курсак јууп, јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Мындый учуралдар кажы ла аймакта болгонын темдектеерге јараар. Государствоныҥ башкараачызы тергеелердеги айалгалар кандый болгонын јакшы билип тура, бу уур-кӱч ӧйдӧ јӧмӧлтӧ эдерине бастыра государственный институттарды тартып аларында алаҥзу јок.


«Единая Россия»: озолодо талдаштар - altaicholmon\n«Единая Россия»: озолодо талдаштар\nБыјыл сыгын айда Алтай Республикада элбек кемдӱ муниципал талдаштар ӧдӧр: аймак советтердиҥ 170 депутады, јурт јеезелердиҥ 54 јаандары ла јурт советтердиҥ 645 депутады тудулар.\nБу талдаштарда туружатан кандидаттарын талдаар амадула «Единая Россия» кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде озолодо талдаштар ӧткӱрген. Партияныҥ мындый ок талдаштары бу кӱнде бастыра ороондо ӧткӧн.\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ парламентиниҥ председатели Владимир Тюлентин ле талалык бӧлӱктиҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Эмиль Тюхтенев кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧткӧн пресс-конференцияда бистиҥ тергееде ӧткӧн озолодо талдаштардыҥ турулталары керегинде республикан СМИ-лердиҥ журналисттерине куучындаган.\nВладимир Тюлентинниҥ айтканыла, «Единая Россия» партияныҥ республикада озолодо ӧткӱрген талдаштарында 16 095 кижи туружып, јараткан кандидаттары учун ӱнин берген. Бу тергеебистеги ӱнбереечилердиҥ 13,84%.\nТекши Россияда кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн озолодо талдаштарда 2 млн 800 муҥ кижи турушкан эмезе ӱнбереечилердиҥ 11,14%.\nАнчада ла Кош-Агаш (24,12%), Шабалин (22,27% ле Улаган (18,13%) аймактардыҥ ӱнбереечилери талдаштарда эрчимдӱ турушканын Владимир Тюлентин темдектеген. Эҥ јабыс кӧргӱзӱлерлӱ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ тоозында Турачак 3,64%) ла Майма (7,9%) аймактар.\n«Jурт јеезелерде ӱнбереечилердиҥ эрчими јаан болгон, кезик участоктордо бюллетеньдер ӱнберишти токтодор ӧйгӧ јетпей тӱгенип калган. Озолодо талдаштарда кӧп улус турушканы «Единая Россия» партияга бӱдӱмји јаан болгонын, оныҥ талдаштарына јилбиркеп турушканын керелейт» — деп, «единоросстордыҥ» республикада башчызы журналисттерге айткан.\nПартияныҥ озолодо талдаштарын ӧткӱрер белетеништӱ иш быјылгы јылдыҥ тулаан айында башталган. Кандык айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнине јетире талдаштарда туружатан кандидаттарды кӧстӧӧри ӧткӧн деп, Владимир Тюлентин куучындаган. Онойдо, озолодо талдаштарда туружарга турган кӱӱнин 1450 кижи угускан. Олордоҥ 1421 кижи кандидат болуп кӧстӧлгӧн. Бу улустыҥ ортодо 309 кижи «Единая Россия» партияныҥ турчылары, 390 кижи — партияны јӧмӧгӧндӧр лӧ 722 кижи кандый да партияга кирбей турган граждандар болгон.\nТалдаштарды ӧткӱрерге республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде 97 чотоор участоктор тӧзӧлгӧн. Олордыҥ ижин 300-теҥ ажыра кижи јеткилдеген. Ӱнбериш ӧдӧр кӱнде кажы ла участокто кандидаттардыҥ шиҥдеечи улузы отурган. Текши айдар болзо, ӱнбериш бийик тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн, комыдалдар ла ајарулар болбогон деп, Владимир Тюлентин темдектеп, талдаштарды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ ижин јеткилдеген улуска, ондо турушкан ончо ӱнбереечилерге быйанын айткан.\nПартияныҥ озолодо талдаштары ӧткӧн кӱнде Кош-Агашта шиҥдеечи болуп јӱргенин Эмиль Тюхтенев куучындаган. Регламентте темдектелгениле, ӱнбереечилердиҥ 25 % талдаштарда турушканы — эҥ бийик кӧргӱзӱ деп чотолот. Кош-Агаш аймак бу кӧргӱзӱге јеткен деп айдарга јараар.\n«Быјыл сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарда јербойыныҥ јаҥы: аймак, јурт јеезе кеминде јаҥда иштеер улус тудулар, оныҥ учун эл-јонныҥ јилбӱзи талдаштарга јаан, ондо туружарга кӱӱнзеген кандидаттар кӧп — деп, Эмиль Тюхтенев айткан. — Кош-Агаш аймакта кажы ла участокто беш бюллетень аайынча ӱнбериш ӧткӧн: партияныҥ тооломы, бир мандатту округтар, јурт јеезелер аайынча ла о. ӧ. Аймакка 14 муҥ бюллетеньдер аткарганыс».\n«Единая Россияныҥ» талалык бӱдӱреечи комитединиҥ јааныныҥ јетиргениле, јербойыныҥ тӧзӧмӧл комитеттери бу неделениҥ учына јетирбей озолодо талдаштардыҥ турулталарын јӧптӧӧр. Ӱнбереечилер кандый кандидаттарды канайда јӧмӧп турганы јарталган. Партия сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарга чыгатан окылу кандидаттарын јаан изӱ айдыҥ экинчи јарымында јӧптӧӧр деп, пресс-конференцияда айдылган.\nПартияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ башкараачыларыныҥ јетиргениле, озолодо талдаштардыҥ турулталары аймак ла јурт советтердиҥ депутады, јурт јеезелердиҥ јаандары болорго кӱӱнзеген кӧп јаҥы, јиит улус чыгып келгенин кӧргӱскен.\n«Молодая гвардияныҥ» талалык бӧлӱгиниҥ башкараачызы Роман Гордеевтиҥ пресс-конференцияда айтканыла, партияныҥ озолодо ӧткӱрген талдаштарында бу биригӱге кирген 110 јиит улус турушкан. Олордоҥ 30 кижи ӱнбереечилердиҥ кӧп ӱндерин алган ла «Единая Россияныҥ» кандидаттарыныҥ тооломына кирер аргалары јаан. Анайда ок мындый талдаштарда турушканы јиит улуска политикада бойын ченеер, шиҥжӱчи эмезе кандидат болуп, ченемел алар јакшынак аргалар берип турганын ол ајарган.\nТурачак ла Майма аймактарда ӧткӧн озолодо талдаштарда ӱнбереечилер ас турушканыныҥ шылтагын журналисттер сураган.\nВладимир Тюлентинниҥ айтканыла, талдаштарга туружарга кӱӱнзеген кандидаттыҥ бойыныҥ эрчиминеҥ, ӱнбереечилерле туштажулар ӧткӱрип, талдаштарга келерге улусты јилбиркеткенинеҥ кӧп неме камаанду.\nJӧптӧлгӧн ээжилер (Регламент) аайынча, «Единая Россияныҥ» озолодо ӧткӱрген талдаштары тӧрт эп-аргала (модель) ӧдӧр аргалу. Онойдо, аймактардыҥ тӧс јурттарында талдаштар 1-кы эп-аргала ӧткӧн. Бу учуралда кӱӱнзеген ончо ӱнбереечилер, ол тоодо ӧскӧ дӧ партиялардыҥ турчылары ӱнбериште туружар аргалу. Олор ӱнин берерге, окылу талдаштарга чылап ок, паспортту келип јат. Бу эп-арга анайда ок 1 муҥнаҥ кӧп ӱнбереечилер јаткан јерлерде тузаланылат.\n2-чи эп-аргала ӧткӧн учуралда талдаштарда база ончо ӱнбереечилер туружар аргалу, је олор тӧзӧмӧл комитетте озолодо регистрация ӧдӱп, чотко турар учурлу.\n3-чи эп-арганы ӱнбереечилери 1 муҥнаҥ ас јерлерде тузаланарга јараар. Бу учуралда ӱнбериште јӱк партияныҥ турчылары ла оныҥ јӧмӧӧчилери туружып јат. Турачак аймактыҥ јурт јеезелеринде шак бу эп-арга тузаланылган ла ӱнбериште турушкан улустыҥ тоозы ас болгонында бу да шылтак бар.\n4-чи эп-аргала ӧткӧн учуралда ӱнин јӱк партияныҥ турчылары берер аргалу. Эмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла, партия бу бӱдӱмнеҥ туку качан мойноп салган, ӱнбериштиҥ мындый бӱдӱми тургуза ӧйдӧ бистиҥ ороондо кайда да тузаланылбай јат.\nӰнберишти кандый эп-аргала ӧткӱрерин јербойындагы тӧзӧмӧл комитет талдап алып турган эмтир.\nПартияныҥ озолодо ӧткӱрген талдаштарын 1-кы эп-аргала — кӱӱнзеген ончо ӱнбереечилерге туружар арга берип ӧткӱрерин Алтай Республика баштап ла 2014 јылда, АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттарын тудар тушта тузаланган. Ол ӧйлӧрдӧ Россияда мындый эп-арганы тузаланган баштапкы тергее бис болгоныс деп, Эмиль Тюхтенев айткан. Кийнинде, бистиҥ ченемелиске тайанып, «Единая Россия» ӧскӧ тергеелер озолодо талдаштарды мынайда ӧткӱрип баштаган.\nКуучын айас. Муниципал кеминде калганчы јаан талдаштар республикада 2013 јылда ӧткӧн. Быјыл сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарда тогус аймакта аймак советтиҥ депутаттары ла оноҥ, бу улустыҥ ортозынаҥ, аймактыҥ чыгартулу јаҥыныҥ башкараачызы тудулар.\nРеспубликаныҥ јаҥы јасагыла, аймактыҥ јааны болотон кижини АР-дыҥ башкарузыныҥ ла аймактыҥ депутаттар совединиҥ чыгартулу улузынаҥ турган камыс талдап алар, оноҥ оны аймактыҥ депутаттары сессиязында јӧптӧӧр учурлу.\nJурт јеезениҥ јаанын канайда тударын: кӧнӱ талдаштарда ба айса јурт советтиҥ депутаттарыныҥ ортозынаҥ ба — муниципал тӧзӧлмӧниҥ Уставы ээжилеп јат.


Тӧрӧлин сӱӱгени — кеендикте - altaicholmon\nЭл-јон јаткан кажы ла јерде культура бӧлӱктиҥ ижинеҥ улустыҥ кӱӱн-санаазы, јашӧскӱримниҥ кӱр-кӧксиниҥ байлыгы кандый болоры камаанду.\nТекши ороондо культураныҥ ӧзӱми јаан алтамдар эдип турганын 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп адалганы да керелейт. Ого учурлай тергеебисте культура аайынча кӧп башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет.\nТергеебистиҥ чике ортозында турган, су-алтай Оҥдой аймактыҥ культура бӧлӱги республика ичинде јайалталарыла алдынаҥ бери аҥыланып, једимдериле јаантайын сӱӱндирип туратан. Бу да Театрдыҥ јылында Оҥдой аймак јаҥы јеҥӱлериле јерлештерин оморкотты. Аймактыҥ культура аайынча бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ једимдӱ ижи, јилбилӱ јол-јорыктары, јайаандык јолдоры керегинде биске оныҥ культура, спорт ла јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сырга Садрашева куучындады.\nТомск калада јаан изӱ айдыҥ 4-7 кӱндеринде јайаандык ӧмӧликтердиҥ текшироссиялык маргаан-фестивалиниҥ талалык бӧлӱги ӧтти. Бу фестиваль «Культура» деген национальный ӱлекердиҥ кеминде ӧткӱрилген. Албатылык јайаандыктыҥ ӧргӧӧзиниҥ тӧс сценазына Сибирьдиҥ 10 тергеезинеҥ 36 ӧмӧлик чыгып, јайаандык программазын кӧргӱсти.\nКонкурс тӧрт ууламјыла ӧтти: «Фольклорлык ӧмӧлик», «Албатылык бије», «Албатылык кожоҥ» ло «Албатылык кӱӱ». «Албатылык кожоҥ» деген ууламјыда Алтай Республиканыҥ адынаҥ Оҥдой аймактыҥ «Эҥир јылдыс» ӧмӧлиги турушты.\nС. Садрашева: «Албаты јайаандыгыныҥ тӧс јеринеҥ бу маргаан-фестивальдыҥ талдашту баштапкы бӧлӱгинде турушсын деп телефон соккон болгон. Конкурстыҥ ээжи-некелтелериле 1-кы бӧлӱк талдашка бойыстыҥ кожоҥдорысты видеого согуп аткарганыс. Оныҥ турулталары Москвада кӧрӱлген. Бу бӧлӱкти једимдӱ ӧдӱп, Томск кала јаар шыйдындыс.\nЭҥ ле озо айдарга турганым: бу конкурс коркышту бийик кеминде ӧткӱрилип јат, ондо ченемелдӱ, јайалталу, эҥ ле артык деген ӧмӧликтер туружат. Бистиҥ «Эҥир јылдыс» ансамблистиҥ тергее тыштында бу баштапкы мындый јаан, каруулу ченемели болды.\nӦмӧликте тогус кижи, олордыҥ кажызыныҥ ла текши ижи кожоҥноҥ ыраак деп темдектеер керек (Сырга Садрашева — башкараачызы). Эҥ ле јиит туружаачыбыс — 25 јашту Мызылдай Анатова, эҥ јааны — Ирина Маймановна Сарбашева. Бис алтай кожоҥысты, јаҥарысты сӱӱген тегин ле улус. Айыл-јуртту, билелӱ, бала-баркалу эпшилерге кожоҥдоорына ӧй табарга кезикте келишпей турат. Кезикте ӧмӧлик јуулышкан ӧйдӧ башка-башка шылтактардаҥ улам кажы бирӱбис келбей турган учуралдар болуп ла турган эмей. Је мындый јаан конкурста једимдӱ туружып, башка да ӧмӧликтердиҥ јайаандыгыла таныжып, кажыбыс ла сӱӱген јилбӱбиске там јӱткӱп, оныҥ учурын јаҥыдап ачып, таштабай, кожоҥдоорысты оноҥ ары улалтар деген тебӱ алган деп бодойдым.\nФестивальда карындаштык тува, хакас ӧмӧликтердиҥ, «Ансамбль казачьей песни» деп ӧмӧликтиҥ программалары тыҥ болгон деп темдектедис. Олор канча-канча фестивальдардыҥ лауреаттары, туружаачылары. Башкараачылары да кӧп сабада ченемелдӱ, атту-чуулу, нерелӱ ишчилер. Бистиҥ ууламјыда турушкан ончо ӧмӧликтердеҥ «Эҥир јылдыс» иле аҥыланып турды. Нениҥ учун дезе олордыҥ кажызы ла чыгып келеле, кожоҥын кожоҥдойло эмезе кайын кайлайла, ойноткыларын кожоло, театрал да ойын кожуп, кӧрӱмјилӱ программа белетеген. Је конкурстыҥ ээжи-некелтелери аайынча бу ууламјыда јӱк албатылык кожоҥ болор керек болгон. Бис ээжилердеҥ бир де чыкпаска чырмайдыс. Программаныҥ башталганында бир эмеш кай кожуп, оноҥ ло јаҥарысты чӧйип кожоҥдодыс. Јаргычыларга сӱрекей јараган. Је ондый да болзо, јаан сый — 2 млн салковой акча Томск каланыҥ кожоҥчы ӧмӧлигине келишти.\nСӱрекей јаан ченемелдӱ, јайалталу ӧмӧликтерле кожо бир сценага чыгып, маргыжып, мындый конкурста турушканысла, Оҥдой јуртыстыҥ ады бийик сценадаҥ јарлалганыла оморкойдыс.\nБистеҥ башка республикадаҥ база ӱч ӧмӧлик турушканын, байла, кӧп улус билер. Кажы ла ӧмӧлик Томск калага бойы јеткен деп айдар керек. Јӱк ого једип барала, бой-бойысты кӧрӱштис. Фестивальда бой-бойысты јӧмӧжип, «Алтайлар, ичкери!» деп «оорып» јӱрдибис. Ончобыс јаба, јаан делегацияла, јакшынак автобусту, ого «Республика Алтай» деп бичийле барган болзос, артык болор эди…».\nБаза бир јаан јеҥӱни аймак орус албатыныҥ јайаандыгыныҥ «Алтайдыҥ аржандары» деген байрамында алды.\nКӧксуу-Оозында байрамныҥ јайаандык бӧлӱгинде туружарга Оҥдой аймактаҥ 100-теҥ ажыра кижи барган. Олорды Оҥдойдыҥ культурно-досуговый тӧс јериниҥ эрчимдӱ башкараачызы Марина Олеговна Емекеева баштап апарган.\nБелетениш 3 ай озо, программа келерде ле башталган. Орус албатыныҥ чӧрчӧктӧри аайынча кӧргӱзӱ тургузар конкурс анчада ла јилбилӱ болгонын кӧрӧӧчилер темдектеген эди. Аймактыҥ культишчилери «Летучий корабль» деп чӧрчӧккӧ тайанып, бӱткӱл мюзикл белетеди деп айдарга јараар. Оны тургузарында аймактыҥ кажы ла ууламјы аайынча устары турушкан. Республика ичинде јарлу, тереҥ кӧрӱм-шӱӱлтелӱ, алтай албатыныҥ фольклорын јакшы билер ус Алып-Манаш Токтунович Епишкин уулдары Эрменле, Эркеменле бу кӧргӱзӱге керектӱ јазалдар белетеген. Сценада айланып турар турачак тудулган, кажы ла јаны кӧрӧӧчилерди башка јерге апарып туратан. Бир јаны Россияныҥ маанызы, бир јаны Водянойдыҥ сазы, бир јаны каанныҥ туразы. Экинчи катта Забаваныҥ кыбы, ондо трубадаҥ чӧрчӧктиҥ геройлоры да чыгып турды. Оныҥ бийиги – 2,5 метр, тууразы – 2 метр. Бу куулгазын тудум кӧрӧӧчилерди коркышту јилбиркетти.\nКӧрӧӧчилерди бойыныҥ јайалталу ойыныла анчада ла јиит артисттер Тимур Кадыков, Индира Кадыкова, орус албатыныҥ кожоҥдорыныҥ «Параллель» ӧмӧлиги (башкараачызы Е. В. Алаева) сӱӱндирди. Артисттердиҥ јайалтазы, ченемели коркышту тыҥ деп сезилип турды.\nБайрамда турушкан кажы ла кижи бойыныҥ ижин јакшы бӱдӱрерге албаданган. «Тӧрӧл аймагыс бастыра кӧргӱзӱлерле баштапкы болгоныла оморкойдыс. Маргышкан ӧскӧ аймактардаҥ Чой ло Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш аймактарды аҥыладыс. Мындый јаан байрамдар улустыҥ кӱӱнин кӧдӱрет, албатыны бириктирет, культишчилердиҥ ченемелин бийиктедет, бой-бойыстыҥ једим-једикпестеристи темдектеп, келер ӧйдӧ оноҥ јакшы, оноҥ артык болорго бек амаду-санаа берет» — деп, тӧс јердиҥ режиссеры Нина Маковна Унукова айтты.\n«Алтайдыҥ аржандарында» Оҥдой аймактаҥ бијениҥ албатылык «Урсул» ӧмӧлигиниҥ художественный башкараачызы Азамат Малчиев ле культурно-досуговый тӧс јердиҥ специализи, кожоҥчы, кӱӱ чӱмдеечи, Андрей Хабаров Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын алганы база оморкодулу.\nБылтыр Оҥдойдыҥ культурно-досуговый тӧс јери грант ойноп алган. Оныҥ некелтезиле аймакта «Алып-Манаш ла Кӱмӱжеҥ-Ару» деп спектакль тургузар иштер кӧнӱ башталып калган. Кай чӧрчӧктиҥ тӧзӧлгӧзин буспай, эмдиги ӧйдиҥ јаҥыртуларын кийдирип, келиштире сценарий бичилген (авторы — Н. Унукова). Тургуза ӧйдӧ кидим репетициялар ӧдӧт (режиссеры — З. Гасанов). Бу солун спектакль кӧрӧӧчилерге куран айда сыйлалар. Онойдо ок ол јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган «Торко Чачак» театрал фестивальда, аймактар сайын кӧргӱзилер. Орус тилге кӧчӱрилген тушта ол јаан јолго чыгып, ороон ичиле де јорыктаар болор. Спектакльда 30 кире јииттер туружар, ол тоодо аймактаҥ культураныҥ ла санаттыҥ колледжинде ӱренип турган балдар. Тӧс јердиҥ бойында «Алтын оймок» мастерской бар. Оныҥ ус кӧкчилери спектакльга керектӱ јаҥы костюмдар шидеген.\nОҥдой аймакта, кажы ла јерде чилеп, культишчилер эл-јонго, јашӧскӱримге јакшыны ла јарашты јербойыныҥ јаҥжыгуларына, албатызыныҥ энчизине тайанып кӧргӱзет, тӧрӧлин мактайт, јерлештериниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, олордыҥ ӧзӧк-бууры ӧткӱн, тирӱ болзын деп кичеенип иштейт.


Июнь 2020 - Страница 6 из 14 - altaicholmon\nВолонтеры навестили могилу солдата, погибшего в Великой Отечественной войне\nВ канун Дня памяти и скорби в селе Верх-Уймон Усть-Коксинского района депутат фракции «Единой России» в Госсобрании – Эл Курултай Мария Кабудыкова и активисты военно-патриотического клуба «Тихая застава» побывали на могиле красноармейца Михаила Лукьяновича Маморцева, погибшего на полях сражений в годы Великой Отечественной войны. Весной 2017 года во время экспедиции на территории Парфинского района Новгородской области в районе села Новая Деревня\nРовно 79 лет назад, 22 июня 1941 года, началась Великая Отечественная война — самая кровопролитная за всю историю человечества Сегодня в 4 часа по московскому времени депутаты Госсобрания – Эл Курултай почтили память погибших в сражениях Великой Отечественной войны. Памятный митинг открыл Председатель Государственного Собрания – Эл Курултай, координатор партпроекта «Единой России» «Историческая память» Владимир Тюлентин. «Спустя десятилетия мы скорбим и\nГлава ведомства Михаил Мурашко назвал их своевременными Инициативы партии по приватизации служебного жилья врачей и приоритетному праву на место в детских садах обсудили в ходе онлайн-совещания секретаря Генсовета «Единой России» Андрея Турчака и координатора партпроекта «Здоровое будущее», председателя комитета Госдумы по охране здоровья Дмитрия Морозова с министром здравоохранения Михаилом Мурашко в преддверии Дня медработника. «Единая Россия» предложила разрешить работникам первичного звена\nВ Госсобрании – Эл Курултай состоялось совещание по изданию якутского героического эпоса -олонхо «Ньургун Боотур Стремительный» на алтайском языке. Отметим, что в 2017 году алтайский эпос «Маадай-Кара» был переведен в Республике Саха (Якутия) на якутский язык. Часть тиража издания была передана в Республику Алтай спикером Госсобрания (Ил Тумэн) Александром Жирковым. По мнению депутата Государственной Думы,\nПрокуратурой республики приняты меры по выдаче средств индивидуальной защиты работникам БУЗ РА «Онгудайская районная больница»\nПрокуратурой республики в связи с поступившей информацией Управления Роспотребнадзора по Республике Алтай о нарушении БУЗ РА «Онгудайская районная больница» законодательства в сфере охраны труда в период распространения новой коронавирусной инфекции организована проверка. Прокуратурой Онгудайского района в ходе проверки установлен факт нарушения администрацией БУЗ РА «Онгнудайская районная больница» положений ст. 212 ТК РФ, п. 13 Межотраслевых\nПрокуратурой республики принимаются меры по восстановлению прав льготников на получение мер социальной поддержки в виде льготного проезда в общественном транспорте\nВ связи с поступающими от жителей республики обращениями по вопросу непредоставления мер социальной поддержки населения в виде льготного проезда на автомобильном транспорте общего пользования прокуратурой республики по результатам проведенных надзорных мероприятий установлено, что приказом Министерства труда, социального развития Республики Алтай от 21.04.2020 № П/188 «О мерах по приостановлению предоставления мер социальной поддержки по льготному проезду»\nАк-чек ле су-кадыкка каршузы јок ӱнбериш\nОрооныстыҥ Тӧс јасагына тӱзедӱлер кийдирери аайынча ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧдӧр. Бу текши-россиялык керек-јарак тӱӱкилик ле јӱрӱмдик јаан учурлу, јети кӱнниҥ туркунына ончо эл-јон бу сурак аайынча бойыныҥ акту кӱӱнин айдар. Коронавирус југуш оорула колбой ӱнбериш эл-јонныҥ су-кадыгына каршузы јок ӧтсин деп, анчада ла каруулу\nЈаманды ла јакшыны ылгап јӱрели…\nРаиса Модорованыҥ 90-чы јылдарда «Кижи болгон бийик адыста јаманды, јакшыны ылгап јӱрели» деп кожоҥы сагыжыма эбелди. COVID-19 деп тымуу-јоболло бистиҥ тергее улузы Арасей ичинде эҥ калганчы оорып баштаган тергее болгон. Јербойында југуш оору Оҥдой амактаҥ башталган да болзо, Кадын ичинде оорыган улустыҥ тоозы ас. Калганчы ӧйдӧ эҥ чочыдулу айалга Эре-Чуйда болуп калды. Кош-Агаш аймак —\nЭне кижиниҥ су-кадыгы — баштапкы јерде\nКичӱ изӱ айдыҥ ӱчинчи воскресень кӱни — Медицинаныҥ ишчизиниҥ кӱни. Бӱгӱн бис слерди республикан эмчиликтиҥ јаан тоомјылу акушер-гинекологы Марина МОДОРОВАЛА таныштырадыс. Ол эмди де јиит, омок, јараш эпши. Бу кижиле куучындажала, мен оны коркышту килеҥкей, ижине каруулу, билгири јаан врач деп оҥдодым. Бу кӱндерде чындык ижи учун ого Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазы табыштырылар. Јӱрӱм