Сÿÿнчи ачты эжигин\nСÿÿнчи ачты эжигин,\nСÿÿнип тийди jарык кÿн.\nJажыл jараш эдегин\nJайа салды jай бÿгÿн.\nСÿÿнет суулар jалтырап,\nСÿÿнет кайын шылырап.\nСоодоп чыкты салкынак,\nКожоҥдоп турат Койонок.\nТомонок то сÿÿнчиде:\nКÿÿлеп учат бийикте.\nСÿÿнет ончо ар-бÿткен,\nАлтайыска jай келген.\nJаскыда кандый макалу,\nКÿнниҥ чогы jылу-jылу.\nУйкудаҥ турат андар,\nУйа тартат таандар.\nСÿÿнип агат суучактар,\nСÿÿнет ого уулчактар.\nJайгыда кандый макалу,\nЫнаарлар оронгон тайгада.\nЭртен тура ойгонзон,\nЭдил куштар jанында.\nТойынып калган кураандар\nТуттурбай сенен качкылаар.\nJажыл торко jаландар\nОйынга сени кычырар.\nКÿскиде кандый макалу,\nКузук чертип, соодоорыҥ.\nАрбуз, моркоп, алама –\nКÿзÿни ÿни шыҥырап,\nШколго бисти кычырар.\nКожо ÿренген нöкöрлöр\nJолыгып, куучын башталар.\nКышкыда кандый макалу,\nКырлаҥды тöмöн чанакла\nСоокко до тонгонын\nОйын ажыра сеспезин.\nБаза бисти сÿÿндирет.\nШколго келзе Соок-Таадак.\nБисле кожо биjелейт,\nЭски jылды ÿйдежет.\nАлтай jерис агару\nАлтай jерис агару –\nАржан суулу, кей ару.\nАрка-тажы быйанду –\nАл ла камык jиилектÿ.\nАҥга-кушка байлык jер,\nБалыгы да толтыра.\nJÿрегиҥ сÿÿнип jажыркаар.\nКеен jараш jеристи\nБайлап jажына jÿрели.\nСÿÿнип öскöн чечекти\nТегин калас ÿспейли.\nJаан суулар кечкеҥде,\nБоочылар ажып jÿргеҥде,\nБыйан айдып jериҥе\nКыйра буула кайыҥга.\nАлкыш сура jериҥнеҥ.\nАмырыҥ сениҥ бузулбас,\nАлтайыҥ сени ундыбас.\nЭмди кичинек нöкöрим,\nЭэчидип сени барайын.\nКойон, койон, койонок\nМайчык буту ботпонок.\nТулай деп ийиндÿ.\nКарлу бийик тууларда\nJÿрет байлу аҥыбыс –\nКызыл куйрук кырлаҥда\nАры-бери сурт ла сурт.\nОны кöргöн чычкандар\nКут jок качкандар.\n«Кöк тон» деп байлаткан,\nБöрÿ деген казыр аҥ.\nАҥ-куштар ла бис, улус,\nБу jÿрÿмде учурыс –\nОймон ичи, Кан-Чарас,\nJалукыш ла ре-Чуй,\nКадын ичи, Улаган,\nАба Jыш та – jаан алтай.\nМындый алтай кайда да\nБаза jок дкп билигер.\nJараш, байлу jеристе\nJакшы, омок jÿрÿгер.\nКереес сöзим учында\nТакып база айдадым:\nЫрыс, сÿÿнчи jажына\nЧечектер ле адару\nАдарулар «жу» ла «жу» –\nМöт болор быжу.\n– Эй, келескен!\n– Оны кем де\n– Куйрук jокко\nСолун табыш угыгар.\nМени тапту уткыгар.\n– Jаҥмыр, jаҥмыр, сен кайдаҥ\n– Тестек, семис булуттаҥ!\n– Булут, булут, сен кайдаҥ?\n– Буулап чыккан ол буудаҥ!\n– Буу, буу, сен кайдаҥ?\n– Агып jаткан суучактаҥ!\n– Суучак, суучак, сен кайдаҥ?\n– Сениҥ, уулчак, jанында,\nСÿÿнип тÿшкен jаҥмырда!\nБир – эзин,\nЭки – куйун,\nŸч – салкын,\nТöрт – jалкын –\nАйлыс бистин азбука\nАйлыс бистиҥ АЗБУКА,\nАдым мениҥ А танык.\nМени ээчий Б, В, Г,\nКирзеер биске – jол ачык.\nД ла J – наjылар,\nКожо ойноп jадылар.\nЕ ле Ё – игистер,\nТÿҥей бÿткен кÿлÿктер.\nАдару «жу» ла «жу»,\nЭки нöкöр кажаанда.\nБу экÿниҥ кажызы,\nТаныбайдым, Ж ла З?\nИ ле Й иштеҥкей –\nАйылдыҥ ичин jуунадат.\nМында jылу, ару кей,\nТöрт нöкöр К, Л, М, Н\nКöргÿзер jакшы кылыгын.\nН-га тÿней ҥ танык,\nТумчугы онын кайкамчык.\nО танык ачынчак,\nСыйны Ö-ни айткылайт:\n«Jаантайын ла сен öчöш,\nКöстöриҥ чек jöргöмöш».\nЧуркурап jадар П ла Р\nБÿгÿн карын амыр.\nЭски айдый С танык\nЭстеп отуры орында.\nКирип келген Т ла У\nАйдыжат: «Уйку тату».\nŸкÿ ошкош кöстöрлÿ\nŸ танык каруулда.\nУйку билбес ÿкÿ\nБÿгÿн оныҥ jанында.\nФ танык мактанчак,\nКезикте ол jарбынчак.\n«Фу» деп ÿшкÿрет.\nОго кöрö Х ла Ц\nАчынза да кÿндÿзек.\nЧ дезе чечеркек,\nБойы дезе ару-чек.\nШ танык шыраҥкай,\nЩ танык куйрукту\nШ-ла ол jаҥыс укту.\nКату темдек кылыкту,\nЫ-наҥ тайак блаажат.\nТайак jокко Ы танык\nJымжак темдек ол болор.\nЭ танык эжикте\nЭэчий бисти кычырат:\n«Э-эй, балдар, киригер,\nБисле таныш болыгар».\nЮ ла Я учында\nСлерге чöрчöк куучындаар.\nОноҥ айдар: «Слер, балдар,\nЭмди бойоор кычыраар».\nКуштардыҥ öштÿзи ле наjызы\nБир jуртта эки уулчак jуртаган. Бирÿзиниҥ ады Попыш, экинчизиниҥ – Чопыш. Попыш jурттыҥ ÿстиги учында jаткан, Чопыш дезе jурттыҥ алтыгы учында jаткан.\nПопыш, jас ла келзе, jалбак агаштардаҥ куштарга уйалар эдип, агаштарга эмезе тураныҥ ÿстине илип салатан. Оныҥ учун Попыштыҥ айылыныҥ jанында jаантайын ла куштар толо болотон. Попыш, кыш та келгенде, тегин отурбас уулчак. Кышкыда куштар курсакты кайдаҥ тапсын, оныҥ учун, ол калаштыҥ оодыктарын jалбак агаштыҥ ÿстине тöгÿп салатан.\nЧопыш баштак уулчак болгон. Ол куштар азыраардаҥ болгой, куштардыҥ уйазын кöргöндö, оны ÿреп, чачып салатан.\nJаскыда Попыштыҥ да, Чопыштыҥ да энелери кöп мала ажын отургыскан. Jе Чопыштыҥ маалазында jыду маргаадаҥ öскö не де öспöгöн.\nПопыштыҥ маалазында кандый öзÿм jок дейзиҥ. Анда кызыл jаакту помидорлор до, кат-кат тонду капыста да, чербек ичтÿ огурчын да, сары чачту кÿнкузук та бар болгон. Бир кÿн Попышка Чопыш келди.\n– Попыш, бу узун jайдыҥ ичинде бир де катап огурчын амзап кöрбöдим. Меге бир огурчын берзеҥ.\n– Огурчын jиирге сÿÿп jадыҥ, куштарла наjылажарын билбейдиҥ. Куштарла öштöшпöй турган болзоҥ, олор сениҥ маалаҥдагы курт-коҥыстарды jоголтып салар эди, сен дезе, эмди мала ажынаҥ нени кÿÿнзегениҥди jип отурар эдиҥ – дейле, Попыш Чопышка jаан огурчын туттурды.\nЧöрчöк jеринде эjелÿ-сыйынду jети öҥ jуртаган. Эҥ jаан эjезиниҥ ады Кызыл-Марал, ээчиде: Ак-Мöҥкÿ, Сары-Ай, ортоны – Jажыл-Ÿн, оныҥ кийнинеҥ Кара-Килиҥ ле Чаҥкыр-Кыйра. Эҥ ле кичинеги Кöк-Jибек деп атту болгон. Кызычактар бой-бойы ортодо сÿрекей кару, jик jок эптÿ jуртаган. Ööн-бöкöн jок jуртаган кысчактар ортодо бир катап коркышту jаан чууган чыкты. Оны öҥдöрдиҥ эҥ jаан эjези, Кызыл-Марал, баштаган:\n– Мениҥ öҥим кызыл, айдарда, мен эҥ ле jаражы. Мениҥ öҥим кöскö илиҥкей!\nJааны мындый болордо, арткандары канайтсын база…\n– Тöгÿнеле мактанба, Кызыл-Марал! Мен де сÿрлÿ, мен де кеберкек – деп, Сары-Ай айтты, – мениҥ öҥимле Кÿнниҥ ле Айдыҥ чогы будулган.\n– Jок, jок, эjелер! Калас чуркурашпагар. Эҥ jаражы мен – деп, jобош ÿниле Jажыл-Ÿн унчукты, – jажыл jайдаҥ не jараш?\n– Айга-кÿнге мызылдап тура рак мöҥкÿнеҥ не сÿрлÿ? – деп, Ак-Мöҥкÿ куучынга киришти, – ак чырайым jок болзо, ак-jарыкты кайдаҥ кöрöрööр!\n– Мендий jарашты кем де кöрбöгöн – деп, jобош ло болгон Чаҥкыр-Кыйра атыйланып чыкты, – ынаарларга ороткон чаҥкыр туулардаҥ, кöк чаҥкыр теҥеринеҥ, сÿÿнип аккан чаҥкыр суулардаҥ не артык, не jараш?\n– Чаҥкыр ла jажылды кем кöрбöгöн – деп, кысчактардыҥ эҥ кичинеги, Кöк-Jибек, эjелеринеҥ артпаска куучынга киришти, – теҥери болзо, кöк болотон, jаскыда öзÿп чыккан öлöҥди «кöк öзÿп келди» деп айдыжат. Кöк öлöҥди jип, мал тойынат, мени кöрÿп, эл-jон сÿÿнет. Кожоҥдо до тегиндÿ айдылбаган:\nÖзöк jерге кар jааза,\nÖксöп чыккан кÿн билер.\nÖрö турган кöк билер.\n– Кöктöҥ бийик, кöктöҥ сÿрлÿ не бар?\nЭjелÿ-сыйынду кысчактардыҥ чур-чуманак чыгарып керишкенин угуп чыдабай, олорго чöрчöк jериниҥ куулгазынду кызы, Байым-Сур, келди.\nКысчактар Байыс-Сурды курчай алып сурагылайт:\n– Бистиҥ кемибис jараш ла сÿрлÿ?\nJажыл öлöҥниҥ бажына тийип, элес эзинди колыла тудуп, Байым-Сур jалакай jымжак ÿниле мынайда айтты:\n– Слердиҥ бирÿгерди де мен jараш эмес деп айдып болбозым – ончогор ло сÿрлÿ, ончогор ло jараш. Jе слерди ööн-бöкöн jогынаҥ jуртазын деп, слерди бой-бойыгарла кожулыр jÿрер эдип jайап саларым.\nОноҥ ло бери öҥдöр кожулып, jаҥы öҥдöр чÿмдейт. Кызыл лас ары бириксе – оошкы, ак ла кöк – кубакай, кара лас ары – кÿреҥ ле оноҥ до öскö башка-башка öҥдöр туулат.\nАдакыда Байым-Сур öҥдöрди бойына jууп, учурлу сöзин айтты:\n– Чырай-бÿдÿжеер кандый да кеберкек болзо, кöксигер ойлу болбозо, слерди jараш деп кем де айтпас. Кебинде тегиндÿ айдылбаган: «Jаражыҥла болбозыҥ – jарыкпыҥла болорыҥ, кызылыҥла болбозыҥ – кылыгыҥла болорыҥ».\nКуулгазынду кыс сол колыла jаҥып ийерде, теҥеринеҥ jаҥмыр тÿшти. Оҥ колыла jети öҥди алып, jааштыҥ алдына чачып айтты:\n– Jаман кылыктараар jаҥмырбыла jунулзын!\nJети öҥ биригип, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына тартылып, солоҥы боло берди.


Иисус Христос исцеляет больного, рисунок. Библия в картинах. Новый Завет, иллюстрация, исцеление\nВоскрешение дочери Иаира, предварительный эскиз\n"Он был человек высокой идеи, он был человеком света. Все темное, низкое, подлое было ему противно; он весь был проникнут смягчающей и примиряющей идеей любви к человечности. Он необыкновенно отзывчиво относился ко всему истинному, хорошему и прекрасному. (Спиро П.А.) "


Автопоезд Кош-Агаш аймакта - altaicholmon\nАвтопоезд Кош-Агаш аймакта\nУлустыҥ су-кадыгын акча тӧлӧтпӧзинеҥ шиҥдеер јондык ӱлекерде туружып турган эмчилер јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакка јеттилер. Эмчилерди аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле онойдо ок аймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Санаш Дидунов алтай, орус ла казах албатылардыҥ чӱм-јаҥжыгуларыла уткыдылар.\nАймактыҥ башкартузы автопоездтиҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧп, эмчилерди јадар јерле, азырашла јеткилдеп, олордыҥ јурттар сайын иштеер ӧйиниҥ аайын келиштирип, су-кадыгын шиҥдедерге кӱӱнзеген улусты тартар иштер ӧткӱрген.\nАймакка јеткен кӱнниҥ эртенгизинде, 5.30 саат таҥ ла кӧлӱктер ыраак Бел-Ажу јуртка ууланарга белен болды. Автопоезд келер алдында кара јолды тӱзедип салганы јол-јорыкка јарамыкту болгон. Автопоезд Кош-Агаш аймактыҥ эмчилигиниҥ башкартузына баштадып, баштапкы јуртка јеткен.\nБел-Ажуда олорды јербойындагы коллегалары сакып јатты. Участковый эмчиликтиҥ педиатр-врачы Н. Матисаков эмчилик ишчилерди, ол тоодо Јазатыр јурттыҥ школыныҥ медишчизин јууп, эрчимдӱ ишке белен болдылар. Автопоездтиҥ кажы ла эмчизине таҥынаҥ кып берген, кӧчӱп јӱрер флюорографты эмчилик тӧзӧлмӧниҥ чедениниҥ ичине тургускан. Онойдо ок чеденниҥ ичинде «ПАЗ» автобуста гинекологиялык кып јазалган. Эмчилер керектӱ бичимелдер эдер эмчилик болушчылу, бойыныҥ кыптарында отура берерде, иш башталган.\nСу-кадыгын шиҥдеп келген кажы ла кижиге элдеҥ озо волонтерлордо эмчилик картаны толтырып, алып алар керек болгон. Оныҥ кийнинде кажызы ла кыйалтазы јок флюорография ӧдӧр, тӱрген шиҥжӱге кан табыштырар ла ЭКГ ӧдӧр керек болгон. Бу некелтелерди ӧткӧн кийнинде улус кандый специалистке барарын бойлоры талдап барган. Келгендердиҥ кӧп сабазы јӱк ич-кӧгӱс органдардыҥ шиҥжӱзин ӧткӧн. Специалисттерге су-кадыгын элбеде шиҥдедерге анчада ла кӧп учуралдарда Јазатырдыҥ јаан јаштулары кӱӱнзегилеген.\n«Су-кадык» автопоезд ӱлекер тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла иштеп баштаган деп айдар керек. Эмчилердиҥ кӧчӱп јӱрер бригадазы аймактарда јаткандардыҥ некелтелерине тайанып јуулган. Эмчилердиҥ тоозында кардиолог, онколог, хирург, невролог, офтальмолог, отоларинголог, рентгенолог, УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи, уролог. Онойдо ок эмчилердиҥ шӱӱлтезиле, јаантайын јетпей турган ууламјылар аайынча балдардыҥ кардиолог-эмчизи, невролог, балдардыҥ гинекологы ла стоматолог болды. Кӧп улус эндокринологтыҥ јартамалдарын алар кӱӱндӱ болгон, је ондый специалист бригадада болбогон. Эмчилерге ченемелдӱ медицина ишчилер, фельдшерлер болушкан. Онойдо ок ӱлекердиҥ турчыларыныҥ тоозына волонтерлор — эмчилер белетеер колледжтиҥ ӱренеечилери — кирген. Эмчилердиҥ мындый айалгаларда ӧткӧн ишмекчи кӱндери сӱрекей эрчимдӱ болгон. Олор јӱк ле јарым саат ӧйгӧ ажанып-тыштанып алала, ойто ло ишке кирип тургулаган. Јурт јеезениҥ јааны Альберт Каменов кӱндӱлӱ айылчыларды школдыҥ ашканазында азыраар керектӱ иш-айалгалар тӧзӧп белетеген. Улус кӱн туркунына келип ле турды. Ак-јарыкка чыкканынаҥ ала кардиологто, неврологто бир де катап шиҥдетпеген оогош балдар кӧп болгон. Эмчилер су-кадыгында чочыдулу кубулталарлу улусты тургуза ла тооломго кийдирип, учетко алып турды. Шиҥдешти ӧткӧн кийнинде ле тӱрген госпитализация керек болгон учуралдар база болды.\nСпециалисттердиҥ ортозында УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи болгонына кӧп улус сӱӱнди. Олордыҥ кӧп сабазы щитовитказын кӧргӱзерге кӱӱнзеген. Бу айалга бийик ле ыраак јерлерде јаткандарда эндокринный системала колбулу оорулар кӧп учурап турганын база катап илеледи.\nБаштапкы кӱнде эмчилерге Бел-Ажу јурттыҥ 953 кижизи кирген. Эмчилер улусты тӱнге јетире кӧргӧн. Олор једерге кӱч Аркыт јурттыҥ улузын сакып алар деп шӱӱшкен. Калганчы улус олордоҥ 20.30 саатта чыккан. Эки кижиге эмчиликте артып, каныныҥ бийик тебӱзинеҥ улам болуш алзын деп јакару эдилген. Је улус, байла, бӱткен бӱдӱми ондый учун, јаныксап, бичилген эмдердеҥ алала, јӱре берген. Автопоездтиҥ ижи ӧйинде «Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ корреспонденттери јербойындагы улустаҥ автопоездтиҥ ижи керегинде санаа-шӱӱлтелерин угуп алды.\nНурмухамед Матисаков, Бел-Ажуныҥ участковый эмчилигиниҥ башкараачызы: «Мындый тузалу ӱлекер иштеп баштаганы јарамыкту. Бӱгӱнги айылчыларыска јуртыстыҥ кӧп улузы канча јылдарга једип албас эди. Ӱлекер тӱгенбей, оноҥ ары улалзын деп кӱӱнзейдим. Мындый јакшынак керек-јарактар јылында эки катап ӧткӱрилип турган болзо, оноҥ артык болор эди. Онойдо ок улустыҥ кӧби эндокринолог келерин сакыган. Јурттыҥ эмчизи болуп тура, Јазатырдыҥ кӧп улузы эндокринный системазыла колбулу ооруларла оорып турганын билерим.\nКезик улус травматолог-ортопед эмчиге кӧрӱнер кӱӱндӱ болгон. Эмчиликтиҥ туразы оогош то болзо, кажы ла специалистте бойыныҥ кыбы болгон. Јурттыҥ улузыныҥ ончозына јуугы су-кадыгын келип шиҥдеткен».\nОнойдо ок кӧчӱп јӱрер бригаданыҥ ижиниҥ аҥылузыла, бойыныҥ шӱӱлтелериле автопоездтиҥ тӧзӧӧчилери ӱлешти.\nВера Кучукова, ӱлекердиҥ тӧзӧӧчизи: «Кош-Агаш аймак — бис иштеп келген ӱчинчи аймак. Ӱч кӱнге специалисттер кайда да 2,5 муҥ кире кижи шиҥдейт. Кӱнинде бригаданыҥ эмчилери алты јӱстеҥ ала бир муҥнаҥ ажыра улус кӧрӧт. Автопоездте 14 эмчи, 7 эмчилик ишчи, 4 волонтер ло 3 организатор-тӧзӧӧчи иштейт. Специалисттердиҥ шиҥжӱзинеҥ башка бистиҥ ишчилер канда холестерин ле сахардыҥ кемин шиҥдеер экспрессанализтер эдет. Иш ӧдӧтӧн аайы-ээжилериле эдилет. Келип турган улус чыдамкай, кажызы ла бойыныҥ ӧйин сакып отурат. Јуртта кӧп балдарлу энелер барын темдектеп сӱӱнедис. Бригаданыҥ ижи канча кире кӧп улус шиҥдеерине ууламјылалган. Калганчы пациентке јетире иштейдис. Кӱнниҥ учында кажы ла специалисттиҥ ижиниҥ турулталары аайынча јуундажадыс. Кийнинде аналитикалык справка белетелет. Кажы ла аймакта текши айалгалар башкаланат. Шиҥдештердиҥ турултазында кату оорулар баштапкы катап илелелген учуралдар бар, база энедеҥ чыгардаҥ ала ооруларлу улус. Эмчиликке тургуза ла јатыргызар деген учуралдар да болгон. Бу ӱлекер бойыныҥ керектӱ болгонын кӧргӱскен. Јурт јаткандарга, анчада ла ыраак јерлерде турган јурттардыҥ улузына, чике специалисттерге кӧрӱнип турар керек» .\nРеспубликан эмчилерге кӧрӱнгениле јербойыныҥ улузы ӱлешти.\nСалтанат Манаспаева, Бел-Ажу јурттыҥ кижизи: «Мындый ӱлекер учун быйан! Эмчилер эмди де келип турзын. Бел-Ажуныҥ кӧп улузы эмчилерге једип алар эмес. Кош-Агаштагы да специалисттерге једип болбой јаткан да, республикан эмчилер керегинде куучын да јок. Ончобыс сӱӱнедис, мындый јакшынак арга берилген учун».\nВячеслав Черепанов: «Мындый автопоезд келер деп «Чуйдыҥ таҥдагы» газедистеҥ кычырып, эмчилерди энчикпей сакыганыс. Сӱрекей јакшы ӱлекер. Анчада ла Бел-Ажудый ыраак турган јурттарда јаткандарга. Албатыны сананып эдилген ӱлекер деп кӧрӱнет. Чындап та, эмдиги ӧйдӧ чике специалисттерге јӱк талон сакып кирериҥ. А бу учуралда олор биске бойлоры келген. Ӱлекер мынаҥ да ары јол алынып, кӧндӱксин деп кӱӱнзейдим. Келер јылда база сакыырыс».\nГульнара Джапарова, Бел-Ажу јурттыҥ участковый эмчилигиниҥ ишчизи: «Автопоезд келер деп биске эртеледе айдып салган болгон. Республикан эмчилер келерине чырмайып белетенгенис. Олор једип ле келерде, ишти баштаганыс. Јурттыҥ ончого јуук улузы су-кадыгын шиҥдетти. Ишмекчи кӱнниҥ учында бистиҥ бойыска да, јербойында эмчиликтиҥ ишчилерине, шиҥдедип алар арга болор деп иженедис. Ончо улус бу ӱлекер керегинде јакшы сӧзин айдат ла келер јылда ол бир катаптаҥ ас эмес болзын деп кӱӱнзейдилер».\nЭртенгизинде ле эмчиликтердиҥ бригадазы Ко-Агаштыҥ аймак эмчилигинде иштеп јатты. Кажы ла эмчиде бойыныҥ кыбы, аймактыҥ эмчилигинеҥ эмчилик болушчы болгон. Аймактыҥ эмчилигинде коркышту кӧп улус болгон. Је эмчилик бригада ижин бӱдӱрип, бу экинчи кӱнде Кош-Агаштыҥ бойында 1226 кижиниҥ су-кадыгын шиҥдеген. Ӱч кӱнге «Су-кадык» автопоезд текшилей 2987 пациент кӧргӧн.\nКажы ла муниципалитет аайынча аналитикалык справка белетелген. Кош-Агаш аймак ичиле иштердиҥ турулталарыла, эҥ ле кӧп патологияны терапевт-эмчиниҥ ижи илелеген: канныҥ бийик тебӱзиниҥ оорузы, щитовидный железаныҥ оорузы (зоб), ӧкпӧлӧрдиҥ јаантайын оорыыр оорулары, онойдо ок эт-канда чочыдулу јаҥы бӱткендер табылган баштапкы учуралдар темдектелген. Лор-эмчи 233 кижини кӧргӧн. Оныҥ ижи аайынча Кош-Агашта кӧп саба кулактыҥ оорулары, Бел-Ажуда — тумчуктыҥ, Курайда — балдарда аденоидтер. Онойдо ок оорып турган 15 кижини республикан эмчиликтиҥ реаниматология, кардиология, терапевтический, педиатрический бӧлӱктери сайын јаттыргызар сурактар аайлаштырылган. 12 эпшиге пландалган аайыла гинекологиялык јанынаҥ, 20 кижиге хирургиялык патологиядаҥ улам, 5 неврологиялык оорулу, 15 терапевтический ле 50 ЛОР-оорулу улуска эмчиликке барзын деп јӧп-шӱӱлте берилген.\nБу јондык ӱлекер «Су-кадык» ла «Демография» нацӱлекерлер аайынча бӱдӱрилет. Алтай Республикада јаткандарга специализированный ла профилактикалык баштапкы болуш јетирерин некеген. Ол јылдыҥ ла ӧткӱрилип турар.\nКош-Агаш аймактыҥ кийнинде автопоезд Улаган аймакта токтогон. Ондо оныҥ ижин удурумга башчы, баштаҥкайды баштаган Олег Хорохордин кӧрӱп, јербойыныҥ улузыла куучындашкан.\nЭҥ ыраак эки аймакта ӧткӱрилген иштердиҥ турулталарыла, Кош-Агаш аймактыҥ Јазатыр јуртында ай сайын келип турар терапевт, педиатр, чике специалисттер, акушер-гинеколог иштеери темдектелген. Улаган аймакта база ла ай сайын ондый ок специалисттер Балыкчы јуртта иштеер. Ого ӱзеери аймактардыҥ тӧс јурттарында улуска медшиҥдеш ле диспансеризация пландаары ла ӧткӱрери аайынча эмчилик профилактиканыҥ кыбыныҥ ижи тӧзӧлӧр.\nЭмчилик «Су-кадык» автопоезд деген јондык ӱлекер ижин улалтат.\nТургуза ӧйдӧ автопоездтиҥ эмчилери Оҥдой аймакта иштейдилер. Оныҥ кийнинде Шабалин, Чой ло Турачак аймактарда јаткандар су-кадыгыныҥ айалгаларын шиҥдедип алар аргалу болор.\nСыгын айда автопоезд Чамал ла Майма аймактарда иштеер.


Сентябрь 2017 - altaicholmon\nКирелте де, ӱнбереечиниҥ јилбӱзи де учурлу…\nАлтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ сыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧткӧн 28-чи сессиязы керегинде газетте јарлалган. Бу ок кӱнде, сессияныҥ кийнинде, депутаттар пресс-конференция ӧткӱрдилер. Ондо Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ парламенттеги фракциязыныҥ башкараачызы М. А. Терехов, парламенттиҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели С. А. Ефимов, парламенттиҥ\nЭл музей—Алтайдыҥ оморкодузы ла байлыгы\nБеш јыл кайра кӱски айас кӱнде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ јаҥыртылган јаҥы туразыныҥ ачылтазы болгон. Бу ачылтага текши тооло эки муҥнаҥ ажыра эл-јон јуулган эди. Олордыҥ ортозында «Газпромныҥ» бу кӧдӱриҥилӱ керекке амадап келген јааны Алексей Миллер болгон.\n«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ берилтелери—текшилей\nБистиҥ тергеениҥ албаты-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программаларын чыҥдыйы бийик цифровой бӱдӱмле акча тӧлӧбӧзинеҥ кӧрӧр аргалу болуп калган. Мындый арганы телекӧрӧӧчилер «Россия Федерацияда телерадиоберилтениҥ ӧзӱми» деген федерал адылу программаныҥ шылтузында алган. Бу программа аайынча ороонныҥ албаты-јоны цифровой эфирный телерадиоберилтениҥ составына кирип турган тергеелик (јербойындагы) берилтелерле јеткилделер. Бистиҥ республиканыҥ эл-јоны 10 текшироссиялык телеканалдарды\nМанјӱректиҥ кӧли аруталар\nСыгын айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. В. Бердников Майма аймакта Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јарадында бу кӧлди балардаҥ (ил) арутаары, мында улус амыраарына јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ иштерге учурлалган ишмекчи јуун-туштажуны ол иштерди ӧткӱрип тургандардыҥ чыгартулу улузыла ӧткӱрген.\nДаунхилл айынча сӱрекей чӱмдӱ јол\nМанжерокто даунхилл (кырдаҥ чаналу, эмезе велосипедтӱ, эмезе автомобильдӱ, ӧскӧзиле де маҥтадып тӱжери) аайынча маргыжатан сӱрекей чӱмдӱ јол тудулат. Ол бойыныҥ узуныла, кадалгак јолдорыла, ӧдӧргӧ кӱч болгоныла Россияда баштапкы јерде турат деп, специалисттер јартайт. Бу јолдыҥ узуны 1700 метр.\nАды јарлу јорыкчы Горно-Алтайскта\nАды јарлу јорыкчы, Орус географический обществоныҥ турчызы Иван Ширяев Горно-Алтайскка келди.


Туулган кӱниҥле, Тӧрӧлим! - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Арасейдиҥ Кӱни темдектелген\nОдус јыл кайра, 1990 јылда бу кӱнде РСФСР-дыҥ кемнеҥ де камааны јок ороон деген Декларациязы јӧптӧлгӧн. 1991 јылда эҥ баштапкы демократический талдаштар ӧдӧрдӧ, Борис Ельцин РФ-тыҥ президенттине тудулган. Съездтиҥ залында отурган албатылык 929 депутаттаҥ 907 кижи ӱнин декларацияны јӧмӧп берген, удура 13 ле кижи болгон. Баштапкы ӧткӱрилген мындый талдаштар тӱӱкиде РСФСР-дыҥ демократический ороон болорына баштапкы алтам эткени болды. 1994 јылда ороонныҥ јааны бу кӱнди Декларация јӧптӧлгӧн байрамдык кӱн деп јарлаган. 1998 јылдаҥ ала Россияныҥ Кӱни деп адалган.\nБу тоомјызы јаан байрам улу ла мактулу тӱӱкилӱ ороонныҥ албатызын ончозын бириктирип јат. Бис баша-башка укту, кудайлу ла бӱдӱмјилӱ де болзобыс, бис ончобыс бир ороонныҥ улузы. Бистиҥ Тӧрӧлис тереҥ кӧгӱс байлыкту, культуралу ла јаҥжыгуларлу. Албатыныҥ бек кӱчиле, укаа-ойгор санаазыла орооныс ӧйдиҥ некелтелерин бӱдӱрет. Бӱгӱн бистиҥ орооныс телекей ичинде јаан тоомјыда. Бу кӱнде текши Арасей ичинде байрамдар, концерттер јылдыҥ ла ӧдӧт. Кӧдӱриҥилӱ айалгада 14 јажы јеткен балдарга паспортты миграционный служба табыштырат. Россияныҥ президенти Владимир Путин россияндарды изӱ уткыйт.\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин уткуулында мындайда айтты: «Слерди Россияныҥ Кӱниле уткуп турум! Бу байрам государствоныҥ байрамдарыныҥ кӱнтизӱзинде аҥылу јерде туруп јат. Шак бу кӱнде бистиҥ государствоныҥ кемнеҥ де камаанду эмези, јайымы ла суверенитеди байрамдык айалгада темдектелет. Коронавирус таркаарын токтодорыла колбулу кирелендириштердеҥ улам быјыл Россияныҥ Кӱниле колбулу керек-јарактар онлайн бӱдӱмле ӧткӱрилер. Тӧрӧлистиҥ кӧп чактарга улалып келген тӱӱкизинде болгон ас эмес уур-кӱчтерди чилеп, бу ооруны јеҥип чыгарыска быжу бӱдедим. Алтай Республика орооныстыҥ айрып болбос бӧлӱги болуп јат, ийде-кӱчтӱ, бийик ӧзӱмдӱ болзын, кажы ла кижи бойыныҥ Тӧрӧлиле оморкоп, оныҥ једимдерин кӧптӧдип турзын деп, бис ӧмӧлӧжип иштеп јадыс». Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ јаандары бойыныҥ аймагыныҥ улузын уткып, јылу сӧстӧрин база айдып бардылар.\n«Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ база бир сӱӱген јайгы байрамы — Россияныҥ Кӱни. Бу кӱнде јылдыҥ ла јаан байрам ӧткӱрилип, тӧс тепсеҥде бистиҥ тергееде јадып турган башка-башка укту улус јуулып, аш-курсагын экелип байрамдайтан» — деп, ОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ сопредседатели Андрей Ищенко айдып барды. 2010 јылда Текшироссиялык тооалыш ӧйинде бистиҥ тергееде 206 168 кижиниҥ тоозы алынган. Оныҥ 56% бойлорын орус деп айттылар, 34% — алтай, 6% — казах. 3% улустыҥ тоозында украин, узбек, молдован, корей, грузин, армян уктулар. Ас тоолу калыктар ортодо эҥ ле кӧби 1,8% — телеҥиттер, 0,9% — тубалар, чалкандулар ла кумандылар 0,5% . Алтайкрайстаттыҥ јааны Ольга Ситникова Алтай Республикада бу байрам мында јадып турган албатылардыҥ јаҥжыккан культураларын байрамы болуп ӧдӧт деп айдып барды.\nБу јылда ОНФ, культураныҥ министер-ствозы, национальный политиканыҥ комитеди, албаты-јонныҥ су-кадыгын чеберлеп турган ӧй дӧ болзо, башка тергеелердеҥ аҥыланбай, база јаан байрам ӧткӱрдилер. Оныҥ кӧп сабазы экран ажыра болды.\nНациональный политиканыҥ ла јондык колбулардыҥ республикан комитеди кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнине јетире кӧп тоолу соот-маргаандар тӧзӧп ла башкарып ӧткӱрди. Ол тоодо, «Орус тилдиҥ эрјинелери» деп видеороликтердиҥ патриотический маргааны, Арасейдиҥ албатыларыныҥ алама-шикириниҥ мастер-клазы, Триколор деп флешмоб, кан табыштырарыныҥ неделези, айылдарыныҥ јанында «Бистиҥ Россия» деп ойын-концерттер ӧткӱрилген. Онойдо ок «Россияныҥ маанызы» деп флешмоб-акцияда улус кӧзнӧктӧрин јарандырдылар. Кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Арасейдиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев башкарган Государстволык филормонияныҥ ла јиит ле јайанду артисттердиҥ онлайн-концерти ӧтти.\nБайрамдык кӱнде тергеедеги «ОНФ-ныҥ јашӧскӱриминиҥ» турчылары ла «Бис кожо» деп штабтыҥ волонтёрлоры мындый соот-маргаандар ӧткӱрдилер: фото-квест, онлайн челлендж, Мениҥ РОССИЯМ, «Мениҥ мааным — мениҥ оморкодуум» акция. Онойдо ок Майский кӱрде, тергеениҥ тӧс јеринде туружаачыларды албатылардыҥ аш-курсагын белетеп азырадылар.\nАлтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ гран-кыйузында, ГИБДД-ныҥ пунктында, ары-бери ӧткӧндӧргӧ триколор-ленталар ӱледилер. Онойдо ок мында тургузылган јазамал мааныныҥ јанына айылчылар ла каланыҥ улузы јурукка соктыртып бардылар. «Бис кожо» деп акцияныҥ туружаачылары онойдо ок улуска бойыгардыҥ су-кадыгарды коронавирустаҥ чеберленигер деп, эске алындырдылар.\nАлтай албатыныҥ байлу суузы Кадын кечире Айдыҥ кӱринде јаан байрам база ачылды. Мында алтай кеп-кийимин ле орус кеп-кийим кийген кыстар туштажып, орус каравай калажы, алтай боорсок ло оноҥ до башка алама-шикирле ӱлежип, ороонныҥ маанычактарын келген улуска база сыйладылар.\nБолчомдордыҥ «Радуга» садында — «Мааныны бедире» деп квест-ойын ӧткӱрилди.\nӦткӧн ӧй – ол бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизи. Кажы ла кижиге бойыныҥ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизин билер, оҥдоор ло тоор керек. Эмди бистиҥ Тӧрӧлисти јаан једимдер сакыйт деп иженедис. 2020 јылда Конституцияда кӧп солунталар эдилер. Оны анчада ла јаш ӱйе, олордыҥ келер ӧйине тузалу учун, јаан ла орто јашту улус јазап кычырып, оҥдоп, кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ӱнин берип, јӧмӧӧр болор.


Экологияны ла экономиканы бир јолло апарза... - altaicholmon\nЭкологияны ла экономиканы бир јолло апарза…\nКалганчы ӧйдӧ кӧп тоолу јерлештерис јӱзӱн-башка ууламјыларла коммерциялык эмес биригӱлер ачып, бойыныҥ јӱрӱмдик кӧрӱми, амадаган амадузы, ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактары аайынча эрчимдӱ иштегилеп јат. Ол тоодо албатыныҥ культуразына, кӱч айалгага киргендерге болужарына, ар-бӱткенди корыырына учурлалган НКО-лор кӧп. Онойдо ок эл-јон ортодо, анчада ла јииттердиҥ тоозында эрчимдӱ, ичкери кӧрӱмдӱ, тӧрӧлчи ӧзӧк-буурлу улус кӧптӧп турганы јарамыкту ла јозокту. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты андый јииттердиҥ бирӱзи тӧӧлӧс сӧӧктӱ Артем ПИЯНТИНОВЛО таныштырадыс.\nАртем эл-јонныҥ јӱрӱмдик сурактарыла, ар-бӱткенди корулаар ууламјыла база иштейт. Айла, 33 јашту јииттиҥ ӱредӱзи де ар-бӱткенле, аҥ-кушла колбулу. Ол бойы ла апарып јаткан ижи керегинде мынайда куучындады:\n—Чыккан-ӧскӧн јерим Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јурты, ол эмезе оны Ленинјол деп адайдылар. Баштамы класстарды ондо, 5-7 класстарды Караколдыҥ школында ӱренеле, 8-чи класстаҥ ала республикан классический лицейде ӱренгем. Оноҥ арыгы јолымды экологиялык сурактарга учурлаар деген санаала Томсктыҥ государстволык университединде экологтыҥ ӱредӱзине киргем.\nНКО кеминде баштапкы ла эткен ижисти алар болзо, ол алтай аш-курсакка учурлалган\nБийик ӱредӱни 2010 јылда тӱгезип, Алтайыма келип, Маймада «Алтай-Гео» деген учреждениеге ишке киргем. Ол алдында ӧйдӧ бӱткӱл Сибирьдиҥ, СССР-дыҥ телкемдеринде иштеп турган «Алтайские геофизические экспедиции» деген сӱреен јаан учреждение болгон. Оноҥ кӧп тоолу билимчилер, геологтор, геофизиктер, топографтар иштеп чыккан. Шак бу тоомјылу учреждениениҥ эмдиги бӧлӱгинде эки јыл лаборант болуп иштегем. Оноҥ тергеебистиҥ ар-бӱткендик байлыктар аайынча министерствозына кӧчӱп, тӧрт јылдыҥ туркунына ар-бӱткендик парктардыҥ, заказниктердиҥ ижин башкаргам ла бир јыл сууларла колбулу иштерде турушкам. Бу иш меге сӱрекей јилбилӱ болгон. Ол ӧйлӧрдӧ мен тергеебистиҥ ле орооныстыҥ башка-башка јерлериле таныжып, кӧп јорыктагам.\nБастыра ишмекчи јол-јорыктарымнаҥ Красноярский крайдагы «Ергаки» деген ар-бӱткендик паркка барып јӱргенимди аҥылайдым. Бӱгӱнги кӱнде айалгазыла, ӧзӱмиле ол эҥ артык андый парктардыҥ бирӱзи болуп јат. Ондо бис кӧп тоолу коллегаларысла туштажып, таныжып, кийнинде де јарамыкту јӱзӱн-башка керек-јарактар ӧткӱрип, ченемел алганыс. Онызы мениҥ ле бир канча нӧкӧрлӧримниҥ эмдиги ижиске ончозы керектӱ ле тузалу деп айдарга јараар.\nРеспубликабыста ар-бӱткенниҥ аҥылу коруулду баштапкы јери 1995 јылда тӧзӧлгӧн. Ол текши Россия ичинде андый государстволык каруулу баштапкы јер болгон. 1995 јылда бистиҥ бу јерге окылу кере бичик берилип каларда, андый јерлер керегинде федерал јасак дезе 1996 јылда чыккан. Кийнинде ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ јерлери тӧзӧлгӧн. Министерстводо ижим ончо бу јерлерге учурлалган эди.\nСууларла иштеп баштайла, кажы ла кӱн окылу чаазындарла, аренда аайынча јӧптӧжӱлерле уружар керек болгон. Бир сӧслӧ айтса, бир кыпта отурар иш. Ол ичиме кирбей турарда, 2017 јылда министерстводо ижимнеҥ чыккам.\nТаҥынаҥ бойым иштеер деп, туризм бӧлӱкке ууландым. Нениҥ учун дезе, менде байагы ишле колбой ончо республиканы эбирип, кӧп јерлерди јакшы билип, улусла таныжып алган јакшынак арга-ченемел болгон. Онойып, таҥынаҥ аргачы болуп, бир кезек ӧйгӧ туристтерле иштегем.\nКийнинде ӧйдӧ бир канча шылтактардаҥ улам таҥынаҥ аргачыныҥ ижин токтодып, коммерциялык эмес биригӱ ачкам. 2019 јылда тӧзӧлгӧн биригӱниҥ ады — «Каракол ӧзӧктиҥ соведи» («Совет Каракольской долины»). Ого ӱзеери 2020 јылда нӧкӧрим Айабас Метреевле кожо эл культураны корыыры аайынча «Алтайдыҥ энчизи» деген фонд ачып алганыс. Оныҥ ачылтазы быјыл Шашыкманнаҥ башталган ӧртлӧ колбулу деп айдарга јараар. Ӧртти ӧчӱреринде Оҥдой аймактыҥ кӧп улузы турушкан. Ол тоодо Каракол ӧзӧктиҥ Бичиктӱ-Боом, Боочы, Кулады, бис јаар Ленинјол, Туйакту јурттардыҥ уулдары јуулыжала, ӧртти ӧчӱрерге болушканыс. Ол ло тушта кӧрӧр болзо, улуста ӧрт ӧчӱрер не де јок, јаҥыс ла кӱректер, агаш аразын корыырыныҥ ишчилеринде — ондый ок айалга. Бийик тайгага дезе ӧрт ӧчӱреечи кӧлӱктер једип албас. Ол тушта јӱк «Ӱч-Эҥмек» ар-бӱткендик парк (Д. Мамыев) биске ӧртти белине суулу капты јӱктенип алып ӧчӱрер таҥынаҥ јазал берген болгон. Оныҥ болужыла канча агашты оттоҥ аргадап алганыс. Ол јазал оогош то болзо, сӱрекей тузалу ла керектӱ болгонын билдис…\nТургуза ӧйдӧ садуга чыгарылып турган кереес эдимдер телекейлик ээжи-стандартка келишпейт\nОнойып, Алтайыстыҥ байлык ар-бӱткенин, аҥ-кужын, культуразын корулап, чеберлеп алар деген санаала мындый кӧмзӧ тӧзӧдис. Ого ончо кӱӱнзеген улус јӧмӧжип, келер ӧйдӧ бу кӧмзӧ тӧрӧл јеристиҥ курч сурактарын аайлаштырарга, чечерге јаан арга болор деп кычырула, ээжи-некелтеле иштейдис.\n«Каракол ӧзӧктиҥ соведи» ажыра бис грант ойноп алып, оныҥ болужыла Оҥдой аймактыҥ эмчилик учреждениелерине, коронавирус оорула тартыжып турган эмчилериске таҥынаҥ чеберленер кеп-кийим ле башка да эдимдер алдыбыс. Бу ууламјыда ишти оноҥ ары улалтадыс.\nНКО кеминде баштапкы ла эткен ижисти алар болзо, ол алтай аш-курсакка учурлалган эди. Чокумдап айтса, бис албатыныҥ сӱттеҥ эткен аш-курсагы керегинде јетирӱлер јууп чыгарганыс, мастер-класстар ла башка-башка туштажулар ӧткӱргенис ле оны ончозын јондык сетьтерде бӱктериске кӧмзӧлӧп, эмди де араайынаҥ апарып јадыбыс.\nАртем ло ол бойы ошкош эрчимдӱ кӧрӱмдӱ јииттер окылу тӧзӧп алган организациялары кеминде кӧп бӱдӱм ишти бӱдӱрерин темдектеп алган. Ол тоодо, темдектезе, јаан јаштулардаҥ, билер улустаҥ јерлердиҥ алтай аттарын, олор керегинде куучындарды, соојыҥдарды бичип, бичиктер чыгарары. Эрчимдӱ ижинде јииттер «Ару Алтай» деген кыймыгула, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыла куучын ӧткӱрген, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген.\nА. Пиянтиновтыҥ бу јолында база бир солун керек-јарак ол «Евразия јер-телкеминде культура: јаҥжыгулар ла јаҥыртулар» деген јаан билим-практикалык конференция болды. Оны Барнаулда культураныҥ Алтайдагы государстволык институды быјыл алтынчы катап ӧткӱрген. Бу конференцияда культурологияныҥ эрчимдӱ јиит докторы, культураныҥ Санкт-Петербургтагы государстволык институдыныҥ доценти Иван Леоновло, ондо ок телекейлик культураныҥ факультединиҥ студенти Игорь Кирилловло ӧмӧ-јӧмӧ «Культураныҥ байлу эдимдери ле олорды сувенир эдип таркадарыныҥ курч сурагы» деп докладыла туружаачыларды таныштырган. Бичимел-статья сувенир эдимдерге учурлалган.\nОныҥ темдектеп, јӱрӱмде иштедерге сананганыла, амадузыла Иван Леонов бир јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына таныжып кӧргӧн. Бу билимчи јаҥыс та Туулу Алтайла јорыктаган эмес, је онойдо ок ӧскӧ дӧ тергеелерле јорыктап, кӧп тоолу јӱрӱмдик учурлу шӱӱлтелер эткен болуптыр. Кереес эдимдерди эмезе сувенирлерди јаҥыс ла ойынчык деп айдарга јарабас. Оныҥ бойыныҥ аҥылу учуры бар. Кандый материалдаҥ белетеери, оныҥ чыҥдыйы, бӱдӱми бир тӧзӧгӧлӱ, бир ууламјылу болор керек. Тургуза ӧйдӧ садуга чыгарылып турган кереес эдимдер телекейлик ээжи-стандартка келишпей, јетпей јатканын ајаруга алгадый. Туулу Алтайдыҥ танылу бренд-темдеги болотон кереес эдимдер-сувенирлер сурууда, јилбӱде болоры јанынаҥ кӧп-кӧп иштеер керек. Темдектезе, бистиҥ су-алтай калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыныҥ эдимдери (тӱҥӱр, тажуур ла о. ӧ.) саду јерлерде садылат…\nАртемныҥ ла оныла ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеп тургандарыныҥ шӱӱлтезиле болзо, сувенирлер канча ла кирези чыҥдый болзо, ого јилбӱӱ, суруу болор. Бу ууламјыда ишти ченемелдӱ, јаҥы кӧрӱмдӱ албаты устары јаҥжыккан јаҥжыгуларга тӧзӧлгӧлӧнип, тайанып, бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтезине келиштире бӱдӱрген болзо, олорго баа да, јилбӱӱ де бийик болор эди.\nАлтайга туризм келгени јербойыныҥ эл-јонына јаан арга, је оны эмди тургуза кӧп улус оҥдобойт\nГорно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультеди бу јанынаҥ ишти кӧнӱ апарат. Мында тергеебистиҥ устары кӱӱнзеген, јилбиркеген улуска узанып иштеери аайынча ӱредӱ ӧткӱрет. Олор эл-јонысты, темдектезе, тереле, темирле, кийисле, той балкашла иштеерге ӱредет. Олор улусты узанарына, кӧктӧнӧрине, кийис базарына ла о. ӧ. ӱредип турган болзо, бис ол эдимдердиҥ јолду учурын, баазын кӧдӱредис деп айдарга јараар деп, Артем айдат: «Алтайга туризмниҥ келгени јербойыныҥ эл-јонына јаан арга, је оны эмди тургуза кӧп улус оҥдобой турган деп айдар керек. Бу бӧлӱкте иштейтен ууламјылар бисте артыгынча, темдектезе, јажыл, аграрный деп айдатан туризм. Шак бу суракта экологияга ла экономикага экијандай јарамыкту, тузалу, алтын деп айткадый ортозын табала, иштеерге чырмайар керек.\nЧындап, бис туризмле, туристтердиҥ келижиле колбой сӱрее-чӧп кӧптӧп, јерлерис артап, ӱрелип јатканыла, онойдо ок археологиялык кереестерди «кара казаачылар» тоноп, ӱреп турганыла колбулу сурактарга база ајару эдедис. Бу сурактарды аайлу-башту чечеринде база туружып баштадыс».\nКуучынныҥ учында эрчимдӱ јиит бир кижидий туруп, Алтайысты коруп, чеберлеп, ӧзӱмдӱ јолы элбезин деп, јерлештерин ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге кычырды.


Кӱӱлик ӱлгерлери – јуруктарында - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Чамал јурттаҥ солун јурукчы, ӱлгер чӱмдеечи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи, узанаачы ус Яков ЯНКИНОВТЫҤ таҥынаҥ баштапкы јаан «Чаҥкыр Алтайдыҥ теҥеризи алдында» деп адалган кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nЈайаан кӧрӱниҥ окылу ачылтазында кайчы, ӱлгер чӱмдеечи, узанаачы ус Карыш Кергилов кайлады. Оныҥ кийнинде Чамал аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Алексей Елеков јерлежин — јурукчы Яков Иванович Янкиновты баштапкы кӧрӱзиле уткыды. Ол бойыныҥ уткуулында республикада јуртап, иштеп јаткан јаркынду, јайалталу улусты бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр, болужар керек деп јолду шӱӱлтезин айтты. Чамал алтайдаҥ келген јурукчыны Јурукчылар биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ председатели Елена Ортонулова-Тодышева ончо јурукчылардыҥ адынаҥ уткып тура, оныҥ калганчы јылдардагы једимдӱ ижиниҥ турултазын темдектеди. Онойдо ок ол Яков Ивановичке Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызына кирзин деп баштанды. Кӧдӱриҥиде јурукчыны јарлу јурукчылар Владимир Ельников, Сергей Дыков, Карыш Кергилов, эл музейдиҥ адынаҥ Эмилия Белекова ла оноҥ до ӧскӧлӧри уткыдылар.\nЯков Янкинов Кош-Агаш аймактыҥ Бел-Ажу (Јазатыр) јуртында 1966 јылдыҥ чаган айында чыккан. Эре-Чуйдыҥ куулгазын кептӱ ийделӱ ар-бӱткени уулчакты оогоштоҥ ала бойына тарткан. Ол оогоштоҥ ала эбире курчаган кырларды, агын сууларды, айдыҥ тӱндерде чаҥкыр теҥерини, јылдыстарды ајыктап кӧрӧтӧн. Байла, ондый кеен ле јайым талада чыккан-ӧскӧн уулчак јуранарын сӱӱп, кӧргӧнин ак чаазынга саларга јакшызынатан.\nОл калада национальный школды божодып, јуучыл молјузын Находка калада пограничник болуп, ак-чек бӱдӱрген. Черӱдеҥ јанып келеле, јиит уул Новоалтайсктагы художественный училищениҥ педагогигалык бӧлӱгинде И. Хайрулинов,\nБ. Босько, И. Рудзите деген байлык ченемелдӱ ӱредӱчилерде ӱренген. Яков Иванович Сергей Дыковло кожо ӱренген болуптыр. Алтай јиитти јайаандык јолына Туулу Алтайдыҥ јаан јашту, тоомјылу јурукчызы Н. В. Шагаев алкаган.\nУчилищениҥ кийнинеҥ ол орто ӱредӱлӱ школдо, онойдо ок балдардыҥ јайаандыгыныҥ туразында јуранарыныҥ ла черчениениҥ урокторын ӧткӱрген. Яков Янкинов 1997 јылдаҥ ала Чамалдагы санаттар школында ӱредӱчи болуп иштеп јат. Оныҥ ӱренчиктери аймак, республика кеминде, талалар ортодо ӧдӱп турган кӧрӱлерде улай ла байгалу баштапкы јерлерге чыгат.\n«Яков Янкиновтыҥ јайаандык јилбӱлери де элбек, темалары да башка-башка. Ол бойын башка-башка бӱдӱмдерде ле эп-аргаларда ченеп кӧрӧт, је тӧс јерде Алтайдыҥ ар-бӱткени, агын суулары. Бичиктер графиказындагы јуруктары кезик аразында сӱреен чындык болот, кезикте дезе кӱнчыгыштыҥ ээлгири, јымжагы сезилет, чала байа кулјалыкка тартылат» — деп, искусствоведениениҥ докторы, Россияныҥ јураар академиязыныҥ член-корреспонденти Е. П. Маточкин бичиген эди. Темдектезе, мынайда Чамалдыҥ поэттериниҥ «Голос сердца и души», «Когда шумит Катунь» деген ӱлгерлик јуунтылары, база Алтай Республиканыҥ эл кайчызы Н. К. Ялатовтыҥ «Јаҥар» деген кай чӧрчӧги јурукчыныҥ јуруктарыла кееркедилген. Јурукчыныҥ жанровый деп айдатан јуруктары јилбилӱ, аҥылу. Ол јуруктар тӱӱкилик ийдезиле, калыктыҥ бойыныҥ кылык-јаҥыла, кӧгӱс кӧрӱмиле башкаланат. Темдектезе, оныҥ эрте јураган «Чактар тӱбинеҥ» (1992 ј. ) ле «Кӱнниҥ ашканы. Кош-Агаш» (2007 ј. ) деген јуруктарынаҥ јебрен ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ тыныжы, ийдези сезилет. База «Эпши кам» (2009) деген јуругынаҥ керсӱ, кеберкек эпшиниҥ сӱр-кебери кӧрӧӧчини бойына тартат, јуруктаҥ ондый тыҥ ийде келет.\nЈурукчы Я. Янкиновтыҥ алтай скифтерге, кулјаларга баштанганы јилбилӱ јайаандык турултага экелет. Темдектезе, «Шоорлу кыс» (2001) деген јурукта ондый колбу јилбилӱ. Мында кижиниҥ ич-телекейиниҥ байлыгына јаан јилбӱӱ ле Туулу Алтайдыҥ энчи байлыгыныҥ поэзиязы, кӱӱзи бой-бойына эптӱ келижет деп, Е. П. Маточкин бойыныҥ ӧйинде бичиген.\nЯков Янкиновтыҥ јайаандык ижи токыналу, кӧскӧ бачым илинбес, ару, тымык. Је оныҥ јайаан ижинде бойыныҥ, кемге де тӱҥей эмес кайкамчылу, јаркынду јаны, аргазы бар. Јурукчы фотојуруктар согот, ӱлгерлер чӱмдеп, ӱлгерлик јуунтыларын чыгарат, балдардыҥ јайалтазын чечип, ич-телекейиниҥ байлыгын чыгара айдарга, јураарга ӱредет. Алтай кӱӱлик ойноткыларды, топшуурды кееркедип эдетен јаан ус. Јерлежи, нӧкӧри Карыш Кергиловтыҥ айтканыла, белетеген топшуурлары аҥылу ӱндӱ, аҥылу кожоҥду. Чӱмдеген ӱлгерлери јилбилӱ.\nЈурукчы Яков Иванович јуулган кӧрӧӧчилерге, айылчыларга јаан быйанын айтты. Ол онойдо ок кӧрӱниҥ кураторы Эркелей Идыновага, эл музейдиҥ ишчилерине алкыжын айдып, музейге јуруктарын, альбомын сыйлады.\nЈурукчынныҥ таҥынаҥ кӧрӱзинде тургузылган 60-наҥ ажыра иштери Алтайына, ар-бӱткенине, агын сууларына, албатызына амадап айткан алкыш кожоҥдоры, ӱлгерлери деп айдарга јараар. Јурукчыныҥ јайаан иштери тургузылган залга кӧрӧӧчилер кирген тарый, куулгазын чӧрчӧк јерине келген чилеп, эмеш алаҥ кайкаган айас тура берет ошкош. Јуруктарга салган ӱлгерлериниҥ ийдези, кӱӱзи тыҥ. Јурукчы бойы тӧп, керсӱ, табылу. Јуруктарынаҥ база ла ондый токынал, тымык кӧрӧӧчини олјолойт. Кӱнниҥ чокторыла ӧзӧгинеҥ јылыдып тургандый. Јурукчы јӱрегиндеги јылуны јуруктарына салат. Јӱрӱмде јобош кылык-јаҥду јурукчы кӧрӧӧчиле јуруктары ажыра табылу куучындажат.\nЧамал алтай ар-бӱткениле, тургун албатызыла јымжак јер. Мында Г. И. Чорос-Гуркин јаткан, бичинген, јуранган. Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес деген бирӱзи, бӱгӱнги кӱнге јетире је ле деген јурукчы Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы да эмес болуптыр. Онызы база карамду. Јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына кандидат эдип адап салза кайдар? Бир јанынаҥ ондый јаан јайалталар бар, олорго мак та, бийик кайрал да, ат-нере де керек јок. Олор бойыныҥ ла телекейинде јӱрет, иштейт. Је ондый да болзо, кандый да кижиге ајаруны ӧйинде эдип, ады-јолын, ижи-тожын макка чыгарып салза, кийнинеҥ келип јаткан ӱйеге јозок болор ине.\nЈурукчы Яков Янкиновтыҥ эл музейдеги таҥынаҥ кӧрӱзи куран айдыҥ 18-чи кӱнине јетире иштеер. Чырмайып-кӱјӱренип, бу кӧрӱни кӧргӧн кижи кӧпти бойына јаҥыдаҥ ачар аргалу.


Инфоурок › Другое ›Другие методич. материалы›АЛТАЙ ТИЛДИҤ КӰНИНЕ УЧУРЛАЛГАН КӦРГӰЗӰ МАРГААН- ОЙЫН «Л.В.КОК ЫШЕВТИ ЭЗЕДИП »\nАЛТАЙ ТИЛДИҤ КӰНИНЕ УЧУРЛАЛГАН КӦРГӰЗӰ МАРГААН- ОЙЫН\n«Л.В.КОК ЫШЕВТИ ЭЗЕДИП »\nАк- јарыктын алдына келеле\nАйлу кӱндӱ јеримди кӧрӧлӧ,\nЭне Алтайдын эдеги алдынан\nЭрке ӱнденип, сен чыккан эдин.\nТаштан чыккан тандалай чечектий,\nТан алдынан сен ӧскӧн эдин.\nЈылдар ӧдӱп јылыжат, айлар ӧдӱп айланат. Алтайыска ойто ло курен кӱс једе конды, албатысты сӱӱндирип, ару суудый, чечен јараш јолдыктар ойто ло јӱрегисти олјолоп, тамырда канды изидип, чыгып келди. Байла слер билип ийгенигер, бу сӧстӧр кемге баштанып айдылган. ӱлӱрген айдын 20-чи кӱнинде бистин Л.В.Кокышевке чыкканынан алала 82 јаш толуп јат. Јылд ын ла бу киреде бис поэдисти эзедип, ого учурлалган энирлер ӧткӱредибис. Калганчы јылдарда поэттин чыккан кӱнинде, Республика ичинде ӱлӱрген айдын 20-чи кӱни «Алтай тилдин кӱни» деп чотолот.\nЛ.В.Кокышев1933 Јылда ӱлӱрген айдын 20-чи кӱнинде Шебалин аймакта, Кумжулу деп јуртта, комдош сӧӧктӱ Василий Константинович Кокышевтин билезинде чыккан. Адазы 1942 јылда Воронежтин јанында от калапту јуу-согушта ӧлгӧн. Энези Арина Саналовна омок, чечен кееркемел тилдӱ ачык-јарык кижи болгон. Поэттин јаш тужындый ӧткӧн.\n1950 јылга јетире Л.В.Кокышев Шебалиннин орто ӱредӱлӱ школында ӱренип,интерната јаткан. Мында ла ол баштапкы ӱлгерлерин бичип баштаган эди. Онон национальный школаны божодоло, Москвада литературный института ӱренеле, 1957 јылда тӧрӧл јерине јанып келген. Кӧп јылдардын туркунуна издательстводо, писательдердин союзында, «АЧ» газеттин редакциязында иштеген.\n1975 јылда јеткер – тӱбектен улам. Улу поэт јӱрӱмнен эрте сала берген. Бу ӧткӧн јылдардын туркунына бисти поэдис база бир канча ӱлгерлериле, романдарыла сӱӱндирер эди. Је онын албатызына айдып салган сӧстӧри, артырып салган лирикалык јымжак кӱӱлӱ ӱлгерлери, онын атту-чуулу геройлоы : Арина (баштапкы алтай роман «Арина»), кандый да кӱч айалгада кунукпас Туба ла о.ӧ., бӱгӱнги кӱнге јетире бисле кожо.\nАйдарда, озогызын ойгортып, эмдигизин эзедип кӧргӱзӱ ойын маргаанысты баштап ийели. Энирди баштаардан озо биске жюри болотон улус кӧстӧп алар керек. Ненин учун дезе, озолондыра кажы ла округтарга ла школдын балдарына јакылталар берип салган болгоныбыс:\n1.Эн артык јурукчы (Поэттин сӱр-јуругын јураар);\n2.Эн артык ӱлгер кычыраачы;\n3.Эн артык кожончы(лар) (Поэттин ӱлгерлерине бичилген кӱӱлер);\n4.Кӧргӱзӱ ойын (сценка).\n«Эн артык ӱлгер кычыраачы» Поэттин лирикалык чӱмдемелдерин кӧрӱп, кажи ла кычыраачы , бойы ын ын анылу сезимиле ондойт. Кандый бир ӱлгердин кӱӱзин кем де сӱрекей јуук иле сезет, кем де јарымдай, кем де ого чек ајару салбайт. Ӱлгерди јуук алынарына элден озо поэттин телекейин, ич кӧрӱмин онд оор керек деп сананадыс.\nЛ.В.Кокышевтин ӱлгерлери онын јӱрӱмге, кеендике јӱткигенин, бастыра јӱрегинен улусты сӱӱгенин, кажи ла кижини ырысту болзы н деп кӱӱнзе генин . алтай албатызына туза јетирерге кӧӧп иш те еерге . јоныла кожо болорго ама да ган ын кӧргӱзет.\nКожондобото не келген?\nКам тартарга келген бе?\nЈанарлабаста не келген?\nЈан угарга келген бе?\nЛ.В.Кокышев кӱӱни база сӱӱген. Ол балалайкала, топшуурла, гитарала, пионинала, аккардионло до ойноп ийетен. Онын ӱлгерлерине кӱӱ салынар деп ол билген бе? Је кандый да болгон болзо, Л.В.Кокышевтин ӱлгерлерине кожон бичилген. Ээчиде «Эн артык кожончылардын» маргааны башталып јат.\nЛ.В.Кокышевтин лириказы кӱӱге јуук болгоныла ӧскӧ поэттердин kbhbrfpsyfy тын аныланат. Кан јимиредер сӧстӧр, эптӱ салынган јолдыктар, кижи тартылар ӱлгерлер – бу ончозы поэттин кӧксине чечектеп, ого бадышпай чыккан кӱӱ. Поэттин сӧстӧрине бичилген кожондор ло романстар алтай музыка нын ӧзӱминин јаныӧйи боло берген. Олорды Болот Байрышев ле Николай Шумаров сӱрекей јfris кожондойдылар. Мынан Л.В.Кокышевтин ӱлгерлеринин кӱчтӱзин, кандый ла кӱӱге, кандый ла ӧйгӧ келижип турган ын биледис. Болот Байрышев «Карлагаш» деп ӱлгерге кӱӱ бичип, кожонды кожондойт. Ӱлгер кижини карлагашка санан га нын керелейт, онын учун кожон араай,јымжаак, чичке чала кунуккан аайлу кожондолып јат. Шульгин Л.В.Кокышевтин «Турналар» деп ӱлгерине кожон бичилген. Бу кожонды ончозынан артык Эльза Тозыяк Шульгиннин адыла адалган театральный училищеде ӱренип турала кожондогон. Jkjhlsy ортозында албатынын сӱӱген кожондоры «Шуралай», «Турна». Кан-Оозы јуртта «Эзен» деп, рок-группада Андрей Токов бу ла «Карлагашты» тын кӱӱге тӱргендеде кожондогондо, јашӧскӱрим эмдиги ӧйдин бијелерин бијелеп, кочабыжула јӧмӧйт.\nКӧргӱзӱ ойын (сценка). Л.В.Кокышев јӱрӱмди тура з ы нан кӧрӱп эмес, онын ӧзӧгинде јӱрӱп, «онын казанынды кайнап», онын сӱӱнчизиле сӱӱнип, карыкчалыла кар ы гып бич и ген «Онын поэзиязы јӱрӱмдик!»- депА.Адаров јолду айткан. Л.В.Кокышевтин чӱмдемелдерин кычырарга јилбилӱ де, јенил де деп сананадыс.\nБу ла кӧргӱзӱ – ойындарды кӧрӱп тура, кӧстин алдына јуралып тургандый телекей ачылат.Геройлоры дезе керсӱ, тирӱ кижидий сезилет. Айла тегин ле учуралды Л.В.Кокышев јаркындалта кӧргӱскен турар. Ого канай каткырбас, ого канай бтпес! Ол Л.В.Кокышев бойы, оны солыыр арга jок туру.\nКалганчы маргаан «Эн артык јурукчы (Поэттин сӱр-јуругын јураар)» Кажи ла округтын улузы ла школдын ӱренчиктеринин jуруктары озолондыра белетелген тисмеде илилип калган. Жюриге кӧстӧлгӧндӧр баалап, jенучилдерди анылап ийзин деп сурап турубыс.\nЛ.В.Кокышев jӱрӱмнен эрте сала да берген болзо, ОЛ ТИРӰ! ОЛ БИСЛЕ КОЖО! Поэттин албатыга артырып салган энчизин, кара башту, кайыш курлу, алтай албаты качан да болзо кӧгӱс байлыгында алып ла чебелеп jӱрер! Поэттин ады качан да ундулбас, анан бийик кемине чыгар, деген ижемjи jылдын-jылга там ла быжуланып барып ла jат. Быjыл 2015 jылдын ӱлӱрген айынын 20-чи кӱнинде Камлак jуртта, поэттин эземине учурлай, айыл-кӧмзӧ ачып салдылар. Онын ачылтазына бистин школ дын ӱренеечилери ле, jурт байзыннын ишчилери барып jӱрдис. Кӧрӧргӧ jакшы, jаны айыл. Эмди кажы ла jыл Кокышевтин кычырыштарын, поэттин адыла адалган кӧмзӧ – айылда, Камлак jуртта ӧткӱрилер деп jӧптӧлди.Айса болзо, бистин болчомдор ортодо келер ӧйдин бичиичизи, поэди, чыдап jаткан болор бо??...\nЖюрилердин ижи тӱгенди. Айдарда jенӱчилдердин ады – jолын jарлап ийели:\n«Эн артык јурукчы (Поэттин сӱр-јуругын јураар)»:\nI.Чичиекова Л.В.- 4-чи округтан;\nII.Тодукова Дарья -9-чы кл.ӱренчиги;\nIII. Епитова Айкуне – 6-чы кл. ӱренчиги.\n«Эн артык ӱлгер кычыраачы»:\n«Эн артык кожончылардын» маргааны:\nI.Деремненин «Кӧк-Таман» ӧмӧлиги;\nКӧргӱзӱ ойын (сценка):\nМынайып бистин энир учуна jедип келди, жюрилерге ле туружаачыларга, айылдап келген улуска ла кӧрӧӧчилерге jаан быйан.Поэттин кӧгӱс-кӧрӱминен, акту кӱӱнинен амадап бичиген ӱлгерлерин эске ӱренип, чӱмдемелдерин кычырып, мен Алтай деп оморкоп, алтай тилисти элен чакка энделтпей апарарга кажибыс ла jӱткиир учурлу. Келер туштажулар мынан да бийик кеминде ӧдӧр деп иженедис. Jакшыболзын, келер туш та жуга jетире!\nНомер материала: ДБ-015210\n1355 1 25.11


Ӧткӧн јол чын ла турулталу болгон - altaicholmon\nЗалга јык толо јуулган бу службаныҥ специалисттерин Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер уткыган.\n«Республиканыҥ экономиказын бӱгӱнги бӱдӱмине јетирерге бир канча ӱйе улус иштеген. Алтай Республиканыҥ Башчызы болуп Александр Бердников иштеп баштаарда, тергеениҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјызы деп туризмди талдаганы учун сӱӱнедим. Мынызы чын шӱӱлте болгон. Оныҥ шылтузында эмди бис ӧзӱмниҥ кезик кӧргӱзӱлери аайынча баштапкы јерлерде турадыс»—деп, Роберт Пальталлер темдектеген.\nОл экономика бӧлӱкте иштеген ветерандарга, бӱгӱнги специалисттерге ижи учун быйанын айдып, тергее экономиказын пландаар тушта бийик кӧргӱзӱлерге једингенин темдектеген. Ол ло валовый региональный продукт 4,9 катапка, промышленный производствоныҥ индекси 4,3 катапка бийиктегенин ле бӱгӱн бу кӧргӱзӱ аайынча республика Россияда баштапкы болгонын аҥылап темдектеген.\n«Jурт ээлемниҥ производствозыныҥ кеми 3,2 катапка, тӧс капиталга јилбиркедилип турган акча-манаттыҥ кеми 4,2 катапка бийиктеген. Оноҥ башка јадар јерлер табыштырары аайынча Алтай Республика Сибирьде баштапкы јерде турат. 2006 јылдаҥ бери тергеебиске келип турган туристтердиҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧгӧн лӧ кайда да эки миллионго јеткен. Мында экономисттердиҥ туристтердиҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧӧр деп озолондыра чоттогоны чын болуп калды»—деп, тергеениҥ Башкарузыныҥ баштапкы вице-премьери темдектеген.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада профессионал ижиндеги једимдери ле узак јылдарга ак-чек ижи учун Россия Федерациязыныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ, анайда ок РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самаразыла Эмма Арбанакова, Людмила Карышева ла Светлана Пшено кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ јарлыгыла Василий Сарайкинге «Алтай Республиканыҥ нерелӱ экономизи» деп кӱндӱлӱ ат-нере табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ адынаҥ уткуулду сӧзин парламенттиҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов айткан. Оныҥ темдектегениле, экономический служба тергеебистиҥ тӱӱкизинде јаантайын учурлу јерде турган.\n«Экономисттердиҥ билгир чоттомолыныҥ шылтузында јаҥныҥ органдары бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ суверенитеди керегинде суракты кӧдӱрген ле тергеебистиҥ таҥынаҥ иштеерине јединген. Мыныҥ шылтузында Федерал тӧс јерде Туулу Алтайдыҥ јилбӱлери чикезинче коруланып баштаган. Тергеебистиҥ ӧзӱмине керектӱ айалгалар тӧзӧлгӧн»—деп, парламентарий темдектеген.\nМихаил Терехов Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пландаары ла јерлердиҥ ӧзӱми аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Марина Филиппованы кайралдаган.\nОбластьтыҥ пландаар камызы Ойротский областьтыҥ 1922 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 5-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында тӧзӧлгӧн. Ол ло ӧйдӧҥ ала Туулу Алтайдыҥ экономический службазы иштеп баштаган деп чотолот. Анаҥ бери тӱӱкиде не болбогон деер: Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу, бешјылдыктар, уур-кӱч 90-чы јылдар. Бу ӧйдӧ «Туулу Алтай» деп эколого-экономический зона тӧзӧлгӧни республикабысты корып аларына, тергеебисте политический ле јонјӱрӱмдик турумкай айалганы јеткилдеерине јаан камаанын јетирген эди.\nТургуза ӧйдӧ республиканыҥ экономический службазы бӱдӱреечи јаҥныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Ол государственный программаларды белетеерин, јӱрӱмде бӱдерин јеткилдейт ле тергеениҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ ууламјыларын чокымдайт.\nЭкономисттер керегинде айдар болзо, олор, анчада ла бӱгӱн, јӱрӱмниҥ башка-башка бӧлӱктеринде суруда болуп јат. Оныҥ да учун тоомјыда болгонын темдектеер керек. Экономисттер предприятиелерде, јӱзӱн-башка организацияларда, государственный јаҥныҥ ла јербойында башкарынарыныҥ органдарында, билимде ле бизнесте керектӱ. Олор организацияларыныҥ, предприятиелериниҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын темдектейт. Экономисттердиҥ ижиниҥ чыҥдыйынаҥ предприятиелердиҥ ле организациялардыҥ турумкай айалгазы, ишчилериниҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми камаанду эмей.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта тӧс сценага канча јылдардыҥ туркунына башка-башка бӧлӱктерде экономист болуп иштеп, иштеген ӧмӧликтерин ӧзӱмниҥ јолына экелген ветерандар чыккан. Олор тергеебисте ады-јолдоры јарлу улус: Елена Ундыбасовна Шабыкова, Лидия Майнысовна Шодоева, Татьяна Анатольевна Гигель, Людмила Александровна Стародубцева ла Нуржол Донбаевна Абитова.\nСценада тургузылган экранда бу улустыҥ кажызы ла керегинде видеосюжеттер кӧргӱзилген, олорго быйанду сӧстӧр айдылып, сыйлар табыштырылган. Jаштары јаандап та калган болзо, бу улус эмдиге јетире иштейт, јиит ӱйеле ченемелдериле ӱлежет.\nРФ-тыҥ Федерация Совединде Алтай Республикадаҥ сенатор Татьяна Гигель бу юбилейлик кӱндерде кайра бурылып, ӧткӧн јол кандый чын ла турулталу болгонын кӧрӧргӧ јараар деген. Экономический службаныҥ ишчилерине ороондо болгон кубулталардыҥ ӧйин јылыйтулар јогынаҥ ӧдӱп ийерге келишкен. Кӧп неме бу бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ ижин јакшы билеринеҥ, оны тыҥ сӱӱгенинеҥ ле ого каруулу болгонынаҥ камаанду болгон эмей.\nТуулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта «Jылдыҥ экономизи» деп конкурстыҥ јеҥӱчили база кайралдаткан. Быјыл бу кайралды Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ экономика ла ишмекчи колбулар аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Алексей Мискин алган.\nАнайда ок сочинениелердиҥ ле јуруктардыҥ «Экономика балдардыҥ кӧзиле» деп адалган конкурсыныҥ јеҥӱчилдери база кайралдаткан. Оны Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы јайгыда ӧткӱрген. Бу учуралда јаҥыс ла јеҥӱ алган балдар эмес, је анайда ок олордыҥ ӱредӱчилери база кайралдатканын темдектеер керек. Jеҥӱчилдерге смартфондор, планшеттер, сертификаттар табыштырылган.


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | «ЈАШ-КАНАТТЫҤ» ЈЕДИМДЕРИ\nГлавная » Новости » «ЈАШ-КАНАТТЫҤ» ЈЕДИМДЕРИ\nБистиҥ Улаган аймакта балдардыҥ јайаандык школында кӧп јайалталу балдар јӱрет. Алтай ойноткылар ла кожоҥдоорына балдарды Алан Викторович ла Айана Михайловна Темеевтер ӱредет, олор ады јарлу «Јаш-Канат» деп образцовый ӧмӧликти 2005 јылдаҥ ала эрчимдӱ башкарат. Бу јылдардыҥ туркунына «Јаш-Канат» ӧмӧликтеҥ кӧп балдар ӱренип чыккан, олор эмди бойлоры да јаан улустар, олор ортодо кӱӱле јӱрӱмин колбоп, оноҥ ары бийик ӱредӱ алатан колледж ле университетты ӱренип божодоло, бойлоры да балдарды кожоҥдоп, алтай ойноткыларла ойноо-рына ӱреткилейт. «Јаш-Канат» ӧмӧлик бу јаҥар айдыҥ баштапкы кӱндеринде Бийск калада албатылык ортодо конкурста эрчимдӱ турушкан. Бу јаан кӱӱлик маргаан ӱч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн. «Народный вокал» деп номинацияда «Јаш-Канат» 2-чи јерди ала сокты, бистиҥ јиит јеҥӱчилерис ол: Токоеков Влад, Тельденов Адар, Тушташев Борис, Куюкова Айлана ла Темеева Айдыҥ-Ай. Алтай Республикадаҥ кӧп балдар барып турушкан, олор ортодо Усть-Канныҥ «Алтын-Кӱӱ» деп образцовый ансамбль база турушты. Бу балдар ортодо Байтушкин Алан алтай ойноткыларла ойноп, 1-кы јерге чыккан, бу «соло» деп номинацияда 700 кӧп туружаачы болгон, је галаконцертке 10 ло номер талдалып кӧргӱзилген болгон, бу тоодо Аланныҥ номеры кожо болды. Огош балдардыҥ группазында «Эстрадный вокал» деп номинацияда 7 јашту Темеева Айдыҥ-Ай 2-чи јер алган. Айдыҥ-Ай кӧрӧӧчилерди «Бабушка» ла «Солоҥы» деп кожоҥдорыла сӱӱндирди. «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ јеҥӱчилдерин јай ӧйинде Крымга келзин деп кычырган, олор эмди ого јетире белетенип, анда талдама лауреаттарга учурлалган конкурста туражар. Бу јаан јол-јорыкка барып, эрчимдӱ туружып јанганына, акча-манатла\nболужын јетирген культура бӧлӱгиниҥ јааны Солунай Олеговна Санаа ла балдардыҥ јайаандыгыныҥ јааны Любовь Андреевна Натовага турушкан балдардыҥ эне-адалары, Алан Викторович ле Айана Михайловна Темеевтер јаан быйанын айдат. Онойдо ок бу ла ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайск калада «Курултай сказителей» ӧткӧн, «Јаш-Канат» ӧмӧлик 2-чи јер алган. Мында эки огош кайчы ту-рушты: Кобенов Радий ле Табышкин Алан. Радий 3- чи јер алган, Алан специальный сыйла кайралдадып, топшуур сыйлаткан. Бу 2018 јылда Алтай Республиканыҥ јааны А.В. Бердниковтыҥ гран-при сыйыла кӧдӱриҥилӱ айалгада кӧп јайалталу јииттер кайралдаткан. «Јаш-Канат» ӧмӧлик мында да јаан ајаруда болгон, анайып сый алган јайалталу јииттер ол: Кобенова Айдана, Машкаков Виктор, Олчонова Влада ле Толтушев Аткыр. Аткыр бу кайралда туружып болбогон, нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ черӱчил молјузын бӱдӱрет. «Келип јаткан 2019 јылга бис ӧмӧлигисле кожо јаан амадулар темдек-тейдис: «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ ойын-концерттин белетеп кӧргӱзерге\nле јайыла болчомдорло кожо соктырган клиптарысты белетеп чыгарарга амадайдыс. Алтай Республикада огош болчомдордыҥ клиптери алтай тилле чыкпаган деп айтсам јастыра болбос. Бистиҥ белетеген клибыста алтай тилле согылган алты кожоҥ болор. Бу клипты кӧрӱп, балдар алтай тилин ундыбазын, оноҥ ары јараш, кеен тилин чеберлеп, улалтып апарзын деп амадайдыс» деп, Айана Михайловна јартады. Керек дезе, бистиҥ аймакта ады-јарлу кайчылар, кожоҥчылар да кӧп, је кажыла баштапкы алтамдарда кажы ла кижиниҥ бойыныҥ баштапкы та-скадып ӱреткен кижизи бар. Ол байла кижиге эҥ ле баалу ла учурлу. Кажы ла таскадаачыга балдардыҥ јеҥӱлери ле једимдери, ого јаан кайрал болот.\nМынаҥ ары бу ӧмӧликке бийик једимдер, јаан амадулар кӱӱнзери артат.


Балдардыҥ јайгы амыралтазы јеткер јок болор учурлу - altaicholmon\nБу сурак аайынча иштеп турган министерстволордыҥ башкараачылары јайгыда суулу объекттерде улуска јеткер болбозын јеткилдеер иш-керектер тӧзӧӧри керегинде јетирдилер. Онойдо ок олор јайгыда балдар амыраар ла су-кадыгын орныктырар јерлерде санитар-эпидемиологиялык тыш-амыры ла ӧрт чыгар јеткерди болдыртпазы керегинде јетирген.\n«Суу объекттерде улусла јеткер болбозына јаан ајару керек. Јылдыҥ ла јайгыда профилактикалык иштер ӧткӱрилип турган да болзо, тергеебисте ондор тоолу улус сууда коройт. Ол тоодо јербойыныҥ улузы ла туристтер, олор ортодо балдар да бар» — деп, тергеениҥ башчызы айтты.\nОлег Хорохордин андый учуралдар барын темдектеди. Улус кӧп лӧ сабада керексинбези, балдарын јазап кӧрбӧй турганы учун тӱбекке кирет, коройт. Оныҥ айтканыла, јеткер болдыртпазына бӱгӱн эдилип турганын шиҥдеп кӧрӱп, оны тыҥыдары аайынча ӱзеери баштанулар кийдирер керек.\n«Эҥ учурлу сурактардыҥ база бирӱзи — ол балдардыҥ су-кадыгын орныктырар учреждениелерде балдарла јеткер болбозын јеткилдеери. Јайгы амыралта ӧй удабас ла башталар, учреждениелерди балдар уткуурына толо кеминде белетеер керек, ол тоодо эпидемиялык айалгага, коронавирус југуш оору таркабазына келиштире» — деп, тергеениҥ башчызы айтты.\nТекшилей алза, айалга, былтыргызына кӧрӧ, кирезинде, је андый да болзо, чочыдулар артып јат. Оныҥ учун балдардыҥ амыражы јакшы ла јеткер јок ӧтсин деп, керектӱ иштерди ӧйинде бӱдӱрер керек деп, ол чокумдады.\nБашчы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башчыларына балдардыҥ лагерьлерде јайгы амыралтазыныҥ сурактарына ајаруны тыҥытсын деп айтты.\n2021 јылда Алтай Республикада суу объекттерде улус јеткерге кирбезин јеткилдеери аайынча иштер керегинде Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков куучындады. Оныҥ айтканыла, 2021 јылдыҥ ӧткӧн ӧйиниҥ туркунына сууда ӱч јеткер болгон — эки кижи короп калган, бирӱзи сурузы јок јылыйган деп чотолот. 2020 јылда јеткерлӱ 31 учурал болгон, олордо 34 кижи божогон, ол тоодо беш бала.\nӦдӱп јаткан јылда Горно-Алтайскта, Майма ла Чамал аймактарда ӱч пляж ачары темдектелет. Онойдо ок Кош-Агаш јурттыҥ Каменистое кӧлинде пляж ачарга белетеништӱ иштер ӧдӧт.\nТергееде јаткандар ортодо профилактикалык иштер ӧдӱп турганын А. Бурлаков чокумдады. Аҥылу белетелбеген, је улус амырап турган суулу јерлерде чочыдулар керегинде темдектер тургузылат.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова лагерьлердиҥ башкараачыларына балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ программаларына сууда јеткер болдыртпазы ла ӧрт чыгарбазы јанынаҥ уроктор, мастер-класстар кийдирзин деп јакылта эдилгенин айтты.\nКамыстыҥ туружаачылары јеткер болдыртазын јеткилдеп турган иштерди тыҥыдар, Алтай Республиканыҥ сууларында јеткерлер болдыртпазы аайынча темдектерди ӧйинде тургузар, суу объекттерде бойын канайда тудунары керегинде јартамал куучындар ӧткӱрер, рейдтер тӧзӧӧр деп јӧптӧдилер.\nБалдар јайгыда амыраар ла су-кадыгын орныктырар учреждениелерде санитар-эпидемиологиялык тыш-амырды јеткилдеер иш-керектер керегинде Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ бӧлӱгиниҥ јааны Елена Кичинекова куучындады. Ол тергееде су-кадыкты орныктырар јайгы 150 учреждение, ол тоодо тӱште јӱрер 136, кала тыштында стационар он учреждение, палаткаларлу ӱч лагерь, иштиҥ ле амыралтаныҥ ӱч лагерин ачары темдектелип турганы керегинде јетирди. Лагерьлерде текши тооло 21 муҥ бала амыраар. Оныҥ айтканыла, 2021 јылда балдардыҥ амыражын тӧзӧӧр јерлерде иш COVID-19 инфекция таркап турган чочыдулу айалгада аҥылу аайыла ӧткӱрилер.\nЈаҥы санитар ээжилер аайынча болзо, отрядта балдар толо кеминеҥ 75 процентке ле јетире алылар, лагерьлерде иштеер улус коронавирус југуш ооруга кыйалтазы јогынаҥ шиҥжӱ ӧдӧр. Онойдо ок норо-,\nрота- ла ӧскӧ дӧ вирустарга шиҥдеер ишчилердиҥ тооломы тургузылган.\nСу-кадыкты орныктырар јайгы учреждениелерди ачарга олордыҥ јерлеринде каршулу курт-коҥысты јоголтор иштерди кыйалтазы јогынаҥ эдер керек.\nОльга Саврасова АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозына башкарткан балдар амырап ла су-кадыгын орныктырып турган јерлерде 2021 јылда 737 бала амыраар деп јетирди. Онойып, 540 бала «Манжерок» лагерьде амыраар, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок артып калган балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ 85 ӱренчиги — «Черемушки» лагерьде, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 112 ӱренчиги — балдардыҥ су-кадык орныктырар-ӱредӱлик «Чедирген» деген тӧс јеринде.\nОл онойдо ок бӱгӱнги кӱнде дератизацияга ла акарицид иштерге јӧптӧжӱлер тургузылган, лагерьде иштеер улусты гигиеналык ууламјы јанынаҥ ӱредериниҥ ӧйи јӧптӧлгӧн, балдардыҥ медициналык јеткилдежи аайынча су-кадыкты корыыр учреждениелерле јӧптӧжӱлер тургузылган, балдардыҥ лагерьлеринде террористический јанынаҥ корыыры аайынча комплексный иштер ӧдӱп турганын айтты.\nАлтай Республикада јайгыда балдар амыраар ла су-кадыгын орныктырар јерлерде ӧрт болдыртпазын јеткилдеери аайынча иш-керектер керегинде Андрей Бурлаков јетирди. Ол ӧрт болдыртпазын јеткилдеер ээжи-некелтелерди бӱдӱрери аайынча ширтӱлер, профилактикалык иш-керектер темдектелгенин чокумдады.\nА. Бурлаков онойдо ок граждан корулаш, эл-јонды ла јерлерди чочыдулу айалгалардаҥ корыыры ла ӧрт болдыртпазын јеткилдеери аайынча Алтай Республиканыҥ ла муниципал нормативно-тап-эриктик тӧзӧлгӧзин јарандырар ишти тӧзӧӧри керегинде јетирди.\nЈуун ӧйинде АР-дыҥ башкарузыныҥ чочыдулу айалгаларды, ар-бӱткендик косколоҥдордыҥ салтарларын јоголторы ла болдыртпазы аайынча резервный кӧмзӧзинеҥ акча чыгарар сурак шӱӱжилди.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова быјыл кандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Майма ла Улалу сууларда суу кӧпчигенинеҥ улам калада чочыдулу айалганыҥ режими кийдирилгенин эзетти. Ол ар-бӱткенге каршу јетпезин, ар-јӧӧжӧдӧҥ чыгымдар болбозын деп, аварийно-аргадаачы иштер ӧткӱрилгенин чокумдады. Оныҥ айтканыла, чочыду ӧйинде улус ортодо сынык-бычык алган, корогон учуралдар болбогон, 500 кире кижи јадып турган 142 айылга каршу јеткен.\nЧой аймактыҥ јааны Игорь Русскихтиҥ јетиргениле, кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде Чой, Гусевка, Советское јурттарда суу кӧпшигенинеҥ 174 кижи јаткан 59 тура сууга алдырткан. Он кӱр, федерал ла тергеелик јолдор ӱрелген.\nКамыс Алтай Республиканыҥ резервный кӧмзӧзинеҥ муниципалитеттерге керектӱ акча-манат чыгарарын јӧптӧгӧн.


25.02.2022 - altaicholmon\nЕГЭ: билерине ле оҥдоорына ченелте\nШколдордыҥ выпускниктерин кезик ЕГЭ-лерде кандый солынталар сакыйт? Бирлик эл-тергеелик ченелтелер башталарына јетире бир айдаҥ ас ӧй артты. Озолодо табыштырары тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде башталып јат. Быјыл ЕГЭ-ни 700 муҥнаҥ кӧп кижи табыштырар, олордыҥ кӧп сабазы школды быјыл божодып јаткандар. Ончо предметтерле ченелтелер ФГОС аайынча јаҥыртылган. Эмди бастыра КИМ-дерде ајару предметтерле билгирлерге эмес, ӱренчиктер ол билгирлерди\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс – Виталий УИН. Ол Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы, Россияныҥ чемпионадыныҥ эки катап јеҥӱчили ле канча катап призеры, телекейдиҥ чемпионы, Телекейдиҥ кубогыныҥ ээзи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи. Кичинек тужында Виталийде кӱрежер арга бербейтен оору болгон ло эмчилер оныҥ келер ӧйине јаан ижемјилер бербеген. Је бу диагноз-шӱӱлте јиит кижиге 2004 јылда самбо кӱрешле, 2005\nОставил яркий след в истории района\nГоворят, когда душа лежит к делу, выполняется всякая работа по чести и совести. Добросовестный труд красит и славит человека в обществе. В своем повествовании пишу именно о таком человеке, который честным, скромным и плодотворным трудом завоевал авторитет и славу, который оставил яркий след в истории Кош-Агачского района. Это заслуженный работник торговли РСФСР, орденоносец, передовик потребительской


Јашӧскӱрим – келер ӧйис - altaicholmon\nФорумда аймактыҥ бастыра јурт јеезелериниҥ јашӧскӱрими, айылчылар турушкан деп айдар керек. Бу јуукта Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, ӧткӧн форум керегинде куучындап берзин деп, аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Амаду Ачаповко баштанганыс. Амаду Николаевичтиҥ айтканыла, аймактыҥ јааны бойы да јиит кижи, јанында иштеп турган улус база јиит. Бу ла ӧйдӧ ол улустыҥ тоозында ченемелдӱ специалисттер бар.\n–Темдектезе, кандый бир ӱлекерлер аайынча иштерде биске јурукчы Аржан Ютеев болужын јетирет. Анайда ок бисле кожо сценарист, кӱӱчи Шоҥкор Модоров, архитектуралык, тудум иштер аайынча ӱлекерлер белетеп турган Валентина Челтугашева иштейт. Ол бойы каланыҥ администрациязында иштеген. Мынайып, бис, бир канча кижи, башка-башка ӱлекерлер сананып табып, олорды белетеп иштегенис, президенттиҥ гранттарында турушканыс. Калганчы ижис – аймактыҥ визит-тӧс јериниҥ ӱлекери болор.\nМындый иштерди эдип те турган болзобыс, бойыстыҥ ла алдыста эдип турган болуп каладыс. Јондык дезе, тууразында артып калат. Эл-јондо до бойыныҥ санаа-шӱӱлтелери, кӧрӱми бар. Айса болзо, јакшы шӱӱлтелер айдар эмезе олорго ӧскӧ немелер керек болуп турган? Мынайда сананып, јондыкла эрмек-куучын тӧзӧӧр деген амадула баштапкы туштажуны јашӧскӱримле ӧткӱрер керек дегенис. Мынайып, аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ форумын ӧткӱргенис. Форумга келген јииттерге кандый иш ӧткӱрип турганысты, аймакта кандый ӱлекерлер аайынча тудумдар тудуларын куучындаганыс. Улуска јараган деп айдар керек. Оныҥ кийнинеҥ јашӧскӱримниҥ шӱӱлтелерин укканыс. Шӱӱлтелер кандый ла болгон, кезиктери сӱреен јилбилӱ, кезиктери дезе кайкал телекейинеҥ немедий. Форумда турушкан јашӧскӱримниҥ кӧп сабазы бисте физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекс јок дешкен. Бис бу ууламјыда иштеп турганысты, андый ӱлекер бар болгонын ла бу комплекс тудуларын айтканыс. Кезик улус бассейн болгон болзо деп айдат. Је ол чыгымду деп сананадыс. Јашӧскӱримниҥ кезиги туу-чанала јыҥылагадый јер керек деген. Кан-Оозында, кар јатпай турган јерде, ол кӱчке келижер. Айса болзо, бир канча јылдаҥ бу да ӱлекер јӱрӱмде бӱдер…\nФорумда айдылган шӱӱлтелер аайынча кандый тудумдар керек болуп турганын бастыра ла бичип алганыс. Бу ла ӧйдӧ аймакта кандый јарамыкту аргалар ла айалгалар бар болгоны керегинде база куучындашканыс. Сӱрекей јилбилӱ эрмек-куучын болгон. Мен бойым аймактыҥ администрациязында кандый арга бар, ол ло ӱлекерлерди белетееринде администрация кандый болуш јетирип турганы керегинде куучындагам. Темдектезе, «Калада јадар јакшынак айалга», «Граждандардыҥ баштаҥкайлары» программаларда туружадыс. Коммерческий эмес ӱлекерлерде туружадыс, президенттиҥ гранттарыныҥ фондына ӱлекерлер аткарадыс. Аймактаҥ бу грантты алган ӱлекерлердиҥ тоозы база кӧп. Коммерческий ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱреринде кандый болуш јетирер аргалубысты база айтканыс. Бизнес-планды канайда чын бичиирине ӱредерге болуш јетиредис – деп, Амаду Николаевич айткан.\nӦткӧн форумда аймактыҥ јааны Рустам Кокушев аймактыҥ администрациязыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзин – јашӧскӱримге јарамыкту политика ӧткӱрери болуп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, јаҥыс јерде отурбас, тургускан амадуларга јединерге јӱткӱген јашӧскӱрим – эмдиги јондыктыҥ кыймыктанар ийдези болуп јат.\nРустам Владимирович аймакта тудулатан тудумдардыҥ ӱлекерлери, ол тоодо визит-тӧс јер, физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекс ле оноҥ до ӧскӧзи керегинде куучындап, јашӧскӱримди бу мындый ӱлекерлерди шӱӱжер иштерде эрчимдӱ турушсын деп кычырган.\nАймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Эркем Мекечинов јуулган јашӧскӱримге кӱӱнземелдерин база айткан. Ады-јолдоры текши республика ичинде јарлу Шоҥкор Модоров ло Аржан Ютеев албатыбыстыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине ууламјылалган кӧп тоолу ӱлекерлер белетеген болуп јат. Олордыҥ бу форумныҥ ижинде турушканы бу керек-јаракка база да аҥылу ӧҥ кошкон деп айдар керек. Аржан Ютеев Кан-Оозы јуртта туткадый обзорный площадканыҥ ӱлекериле, анайда ок Горно-Алтайскта эткен ӱлекерлериле таныштырган. Албатыбыстыҥ сӱӱген байрамы – Эл-Ойынга јууктай ачылтазы болотон ӱлекери керегинде Аржан бир канча сӧс база айткан. Јайалталу јурукчы бу ӱлекер керегинде толо јетирӱ бербеген. Онызы јолду, јажыт болор учурлу.\nШоҥкор Модоровтыҥ белетеп, эдип турган ӱлекерлерин кычыраачыларыс база јакшы билер. Ол ло #ойно_пиано деп адалган ӱлекери каланыҥ эл-јонына сӱреен јараган эди. Шоҥкор бу ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлери керегинде форумныҥ туружаачыларына толо куучындаган.\nКан-Оозы аймактыҥ јайалталу јииттериниҥ бирӱзи деп, Валентина Челтугашеваны айдар керек. Ол алган ӱредӱзи аайынча јӱзӱн-башка тудумдардыҥ ӱлекерлерин белетейт. Бу ууламјыда иштеп, јаан ченемел де алган.\nБу учуралда Валентина Челтугашева «Кан-Оозы аймактыҥ визит тӧс јери» ӱлекер керегинде куучындаган. Оныҥ темдектегениле, Кан-Оозы аймак јаҥыс ла јуртээлемдик аймак эмес, оныҥ јеринде анайда ок ар-бӱткенниҥ, археологияныҥ, культураныҥ кӧп тоолу байлыктары бар. Бу визит-тӧс јердиҥ амадузы – туристтерге ле айылчыларга јакшынак јетирӱлик јер тӧзӧӧри. Анда јербойыныҥ турбазалары, музейлери, конор туралары ла кафелери керегинде толо јетирӱлер, сувенирный продукцияны саткадый арга болор. Визит-тӧс јерди Кан-Оозы јурттыҥ јанында Кан суудаҥ ыраак јокто тудары темдектелет. Администрация бу объектти тударына 7,2 гектар јер чыгарган.\nБу ӱлекер керегинде куучындаган соҥында, Валентина Владимировна форумныҥ туружаачыларына аймактыҥ јарамыкту ла коомой дегедий аргаларын темдектезин деп сураган. Јарамыкту дегедийлерине ӧзӱм алынган јурт ээлем, муниципалитеттиҥ турган јери, оныҥ тӱӱкилик ле ар-бӱткендик байлыктары кирген болзо, коомойлорына транзитность, уйан ӧзӱм алынган туризм, јолдордыҥ чыҥдыйыныҥ кеми јабыс болгоны, амырайтан јерлер јок болгоны ла оноҥ до ӧскӧзи кирген.\nАймактыҥ администрациязы баштаҥкайлу јашӧскӱримге бастырајандай болуш јетирерге белен болгоны керегинде бу форумда айдылган. Эмди аймакта Јашӧскӱримниҥ соведи тӧзӧлӧр. Бу консультативно-јуундажар органды кандык айга јетире тӧзӧп салары темдектелет. Ого аймактыҥ бастыра јурт јеезелериниҥ эрчимдӱ чыгартулу улузы кирер.\nФорумныҥ ижин тӱгезип тура, аймактыҥ јааны Рустам Кокушев јашӧскӱримге эрчимдӱ болзын, ченемелдериле, шӱӱлтелериле ӱлешсин, темдектелген ӱлекерлер аайынча бойлорыныҥ санаа-кӧрӱмин айтсын деген кычыру эткен.\n«Быјыл бисте јаан учурлу керек-јарактар болор – алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 250 јылдыгы ла Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгы. Анайда ок албатыбыстыҥ сӱӱген Эл-Ойын байрамы бистиҥ аймакта ӧдӧр. Бу керек-јарактарды текши ийде-кӱчибисле бийик кеминде ӧткӱректер деп кычыру эдедим. Бис бирлик – бастыра иштерди эдип болорыс!» – деп, ол айткан.\nАймакта јол-јорыкта болуп, јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ: «Алдында ӧйдӧ улус балдарын ӱредерге каладӧӧн кӧчкӧн болзо, эмди ойто кайра кӧчӧт. Анчада ла 30 јашты ажа берген улус, билелер. Олор кайра јанып, мал-аш тудуп баштайт» деп айтканын уктыбыс.\nАдакыда, Кан-Оозы аймакка бастыра ла ууламјыларда ичкери ӧзӱм кӱӱнзеп, каланы кӧстӧп јанып ийдис.


Кӱндӱӱде арткан чекист - altaicholmon\nНиколай Юдинович Алчубаев Кан-Оозы аймактыҥ Јалаҥай-Бажы јуртында чыккан, анда ок чыдаган. 1944 јылда јууга атанала, јуучыл молјузын авиацияда бӱдӱрген. 1951 јылда јанып, государственный јеткер болдыртпазыныҥ органына ишке кирген.\nФ.Э. Дзержинскийдиҥ адыла адалган академияны ӱренип божоткон кийнинде, Николай Юдиновичти гран-кыйуда турган ыраак Кош-Агаш аймакка иштеерге ийгендер. 1969 јылдыҥ кандык айында капитан Алчубаев ижине каруулу ла кичеемкей болгонын кӧргӱскени учун УКГБ-ныҥ Кош-Агашта јаҥы ачылган бӧлӱгиниҥ јаанына кӧстӧлгӧн.\nБу ижинде Николай Юдинович он эки јылдыҥ туркунына иштеген. Ижиниҥ јакшы турулталары аайынча 1979 јылда ол «Почетный сотрудник госбезопасности СССР» деп кӱндӱлӱ темдекле кайралдаткан. Туулу Алтайда ол мындый кайрал алган эҥ баштапкы чекист. 1980 јылда КГБ-ныҥ подполковниги амыралтага чыккан.\nТуулу Алтайдыҥ тууларыныҥ колтыгында ӧзӱп, јерин адаткан, тоомјыга чыккан уулдарыныҥ бирӱзи Николай Алчубаев болгон. Бу кижиге учурлай тургузылган мемориал досконыҥ ачылтазы ол эзен јӱрерде јаткан Коммунистический проспекттеги туразыныҥ јанында кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Мында оныла кожо иштеген ветерандар, РФ-тыҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери, кадеттер, тӧрӧӧн-туугандары ла кӧрӱш-таныштары турушты.\nМемориал досконы Алтай Республикадагы УФСБ-ныҥ јааны подполковник Роман Павлович Плотников ло Николай Юдиновичтиҥ уулы Александр Николаевич Алчубаев ачты. Оноҥ Р. П. Плотниковко сӧс берилген.\n–Бис бӱгӱн Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, КГБ-ныҥ подполковниги Николай Юдинович Алчубаевтиҥ ады-јолын, эткен ижи-тожын эзедерге јуулыштыс. Государственный јеткер болдыртпазыныҥ тӱӱкизинде Николай Юдиновичтиҥ алган кайралындый кайрал сӱрекей ас улуска берилет. Бистиҥ јерлежис бу ас улустыҥ тоозына киргени оморкодулу. Ол бистиҥ јерлештерис ле ФСБ-да иштеп јӱргендер ортодоҥ ондый бийик кайрал алган сок јаҥыс кижи болгонын темдектеп айдар керек. Бу кижиниҥ ады-јолы УФСБ-ныҥ ишчилери ортодо качан да ундылбазы јарт – деп, Роман Павлович куучындады.\nЭэчиде сӧсти Алтай Республика аайынча баш федеральный инспектор Д. Колозин айткан: «Николай Юдиновичке учурлалган мемориал досконыҥ бӱгӱнги ачылтазы јаҥыс ла быйан айтканы ла бу кижини эзедип јӱргени эмес, је анайда ок јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱнге таскатканы база болуп јат. Алтай Республикадагы УФСБ-ныҥ ишчилери јууда турушкандардыҥ агару керегин эзедип јӱрет, бу доско ачылганы база јакшынак керек болот».\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны полковник А. В. Кайгородов ороонго кӱч 60-70-чи јылдарда Николай Юдиновичтий улус иштеп, гран-кыйуда тегин кижиге кӧрӱнбес-билдирбес иштер ӧткӱргенин аҥылап айтты. Ол кадеттерге, келер ӧйдӧ Тӧрӧлиниҥ коручылдарына, Н. Алчубаевтий улустыҥ јӱрӱмин, бӱдӱрген ижин билип, олордоҥ тем алзын деп баштанды. Александр Вячеславович чекист Николай Юдиновичтиҥ јӱрӱмин керегинде кыскарта куучындаганы солун угулды.\nН. Ю. Алчубаев јууга атанала, Забайкальский фронтто јуулажып, оноҥ пулеметчиктиҥ ӱредӱзин ӧткӧн эмтир. Николай Юдинович јопондорло јууны јеҥӱлӱ ӧдӱп чыккан.\nТӧрӧли авиацияныҥ јажыттарын ачарына кычырарда, Николай Юдинович авиацияныҥ Иркутск каладагы училищезинде ӱренген. Училищени божодоло, анда ла ӱредӱчи-преподаватель болуп артып калган. Кӧрӱмјилӱ ижин училищениҥ башкартузы баалап, оны государственный јеткер болдыртпазыныҥ органдарына ишке кӧстӧгӧн. Анайып ол Кош-Агаш аймактагы гран-кыйуга пограничниктерле кожо келип, каруулу ишти баштаган. Оныҥ алган кайралдары бу кижиниҥ канча кире ак-чек иштегенин керелейт. Ол Тӧрӧлин сӱӱген, бойыныҥ айлы-јуртын, албатызын, ороонын корыган. Бу кижиниҥ билгирин ле јозокту ижин јаҥыс та бистиҥ ороон эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ ороондор бийик баалаганын оныҥ тӧжине тагылган ӧскӧ ороонныҥ тӧрт кайралы керелейт. Ол тоодо Монгол јериниҥ медали. Айдарда, Александр Вячеславовичтиҥ кадеттерге баштанып, Николай Юдиновичтеҥ тем алзын деп јакылта аайлу айдары да јолду.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы С. С. Тюхтенев бойыныҥ куучынын ол Николай Юдиновичтиҥ јеени болгонынаҥ баштаган. Бу айылдыҥ эжиги ого айылдап кирерге јаантайын ачык болгонын Станислав Степанович јылу эске алды. Качан Н. Ю. Алчубаевке учурлай мемориал доско ачылары керегинде куучын башталарда, оны кайда илери јанынаҥ бир де алаҥзу јок болгон деп, ол айтты. Таайы јаткан турага илери јарт болгон.\nНиколай Алчубаевтиҥ ороонго тузалу ижи керегинде РФ-тыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ председатели Б. К. Алушкин куучындаарда, тӧрӧӧн-туугандарыныҥ адынаҥ Алчубаевтердиҥ билези, олор кандый кӱндӱзек ле јалакай улус болгоны керегинде Николай Юдиновичтиҥ бу турада айылдаш јаткан јеени Т. М. Чечегоева јылу эске алып, куучындады.\n–Адамныҥ меге берген таскамалыныҥ шылтузында бӱгӱн мен ырысту кижи. Ол јаантайын мениҥ ӱредӱмле соныркайтан. Школды божотсом, бойыныҥ јолыла барзын деп айдып туратан. Је мен оогоштоҥ ала чоттонорго сӱӱп, тоолорго кӧп јайылгам. Ороондо јеткер болбозын кичееген ле корыган ишчилердиҥ ижин бийик баалап та турзам, адамныҥ јолыла барбай, башка јолло бардым. Бӱгӱн, адамныҥ ады-јолы адалган кӱнде, оныла кожо иштеген ветерандарга ла бӱгӱнги ФСБ-ныҥ ишчилерине ого кӱндӱӱ ле тоомјы эдип турганын кӧрӱп, јаан быйанымды айдып турум – деп, А. Н. Алчубаев айтты.


25.08.2020 - altaicholmon\nИнициатором экспедиции является автор проекта «Познавай Алтай» Айсылу Тандыянова. Напомним, ее проект стал победителем грантового конкурса в рамках пятого Всероссийского Форума молодежи коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока «Российский Север». В экспедиции, рассчитанной на пять дней, принимают участие десять блогеров из разных регионов России, специализирующиеся по туризму, сохранению культурного наследия, музеефикации.В рамках программы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кан-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкта бололо, Ойбок ӧзӧктӧ площадканы кӧргӧн. Келер јылда алтай албатыныҥ тергеелер ортодо Эл Ойын байрамын шак ла бу јерде ӧткӱрери темдектелет. Бу јерди ӧдӱп јаткан јылдыҥ башталганында талдап алгандар. Озолондыра темдектелгениле, байрамды јаан изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде ӧткӱрер керек болгон. Је коронавирус оору таркаганынаҥ улам ороондо кӧп


Ӱйелер Слерди ундыбас - altaicholmon\nӰйелер Слерди ундыбас\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӱредӱликтиҥ, культураныҥ ла кеендиктиҥ учреждениелеринде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧп тоолу керектер ӧтти. Эҥ кӧп керектер, ол тоодо кӧдӱриҥилӱ јуун, краевед кычырыштар, бичиктердиҥ кӧрӱлери, конкурстар ла ӧскӧлӧри де республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта болды.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ јанында Л. В. Кокышевтиҥ кереезине чечектер салар кӧдӱриҥилӱ керек база ӧтти. Бу керекте бичиичилер, артисттер, ӱредӱчилер, эл библиотекада ӧдӧтӧн краевед кычырыштарда туружарга аймактардаҥ келген ӱренчиктер, студенттер ле ӧскӧ дӧ улус туруштылар.\nӰренчиктер кӧдӱриҥини Л. В. Кокышевтиҥ «Алтай тилим» деп ӱлгерин кычырып ачтылар. Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. М. Екеева јуулган улусты байрамла уткып, бу байрам аҥылу байрам, нениҥ учун дезе, ол ады-јолы јарлу Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ адыла колбулу деди. Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган байрамды темдектеери бӱткӱл ӱлӱрген айдыҥ туркунына ӧдӱп јат. Бӱгӱнги кӱнде тилдердиҥ элбек алтай билезине кирип турган алтай тилдиҥ республикада да, Евразия телкемде де учуры јаанап туру. Лазарь Кокышевтиҥ јайаан ижи 18 ле јылга улалган болзо, ол литератураныҥ ӧзӱмине сӱреен јаан камаанын јетирген ле кӧп тоолу бичиктер бичиген. Баштапкы јуунтызын ла баштапкы алтай роман «Аринаны» ол канчын јиитте бичиген. 2018 јылда Лазарь Васильевичтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгы болор, ого белетеништӱ иштер эмди ле ӧдӱп јат. Бичиичиниҥ алты томду јуунтылары чыгары темдектелген болгон ло тӧртӱзи ак јарыкка чыгып калды. Куучыныныҥ учында Н. М. Екеева поэттиҥ албатыга учурлап, кереестеп айткан ӱлгерин кычырды.\nСӧс бичиичиниҥ эш-нӧкӧри О. А. Савчицке берилди. Ол бойыныҥ салымы бу јерле, мындагы албатыла, Лазарь Васильевичтиҥ эземиле колбулу болуп калды деди. «Ол бистиҥ ортобыстаҥ барганы удаган да болзо, билези, бала-баркалары оны ундыбаганыс, сӱӱп јадыс,—деп, Ольга Андреевна айтты.—Лазарь Васильевичти албаты ундыбай турганына, тоомјылу јерге кӧдӱрип јӱргенине сӱӱнип ле оморкоп турубыс».\nРФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, АР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јааны, АР-дыҥ кӱндӱлӱ кижизи, бичиичи Б. Я. Бедюров сӧс айтты. Ол ӧткӧн чактыҥ 50-чи јылдарында ӱч алтай поэт: Аржан Адаров, Лазарь Кокышев ле Эркемен Палкин ӱредӱзин божодып, Алтайына јанып келеле, мында Бичиичилердиҥ биригӱзин тӧзӧгӧнин эске алынды. Бу биригӱге олор ӱчӱдеҥ башка јаан јашту беш бичиичи кирген. Бу улус областьтыҥ ончо јурттарыла јӱрӱп, ыраак турлуларга да једип, алтай калыктыҥ, алтай тилдиҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргендер. Эл библиотекала коштой кызыл турада бичиичилер јуртаган, ол тоодо Лазарь Кокышев, Бронтой Янгович областьтыҥ национальный школыныҥ 10-чы клазыныҥ ӱренчиги ого айылдап та туратан эмтир. Б. Я . Бедюров 2011 јылда поэттиҥ юбилейине учурлай литературный туштажулар ӧткӱрип, тӧрӧли Шабалин аймакла јӱргендерин, ол тушта поэттиҥ тӧрӧл јурты Кумжулуны орныктырар шӱӱлте эдилгенин база эзетти.\nРФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы В. Т. Самык кажы ла калыкта ары јанынаҥ аҥылу миссия-учурлу јайалган поэт туулып јат деди. Ондый поэт А. С. Пушкин болгон, ол база узак јаш јажабаган. Лазарь Васильевич база ондый ок учурлу келген поэт. Бу поэттер узак јӱрбеген де болзо, литератураныҥ бастыра жанрларыла бичиген, јаан байлык энчи артырган улус.\nОноҥ ары поэттиҥ ӱлгерлери кычырылды, јуулган улус бир минутка поэтти эзедип турдылар. Ончо улус поэтке тоомјызын ла сӱӱжин керелеп, керееске чечектер салдылар.


10.12.2019 - altaicholmon\nЧӱмдеер де, кӧчӱрер де узы бийик\nЭмдиги ӧйдиҥ алтай чӱмдемелинде Токшын (Сергей) Торбоковтыҥ ады-јолы танылу, јарлу. Ол Горно-Алтайсктагы пединститутта ӱренип турарда, тӱӱки-филологический факультетте орус тилле «Слово», алтай тилле «Ӱн» деген эки газет чыккан. Бу газеттерде ӱренеечилер бойлорыныҥ чӱмдеген ӱлгерлерин чыгаратан. Сергей Торбоков ол газеттиҥ редколлегиязыныҥ турчызы болгон. Студент ӧйинде, 70-чи јылдардыҥ ортозында, оныҥ прозалап бичиген «Студенттердиҥ јазы» деген јуунтызы алтай јииттерге\nСтройотрядтардыҥ кыймыгузына — 60 јыл\nСтуденттердиҥ стройотрядтарыныҥ (ССО) туружаачыларыныҥ, бу кыймыгуныҥ ветерандарыныҥ следы ӱлӱрген айда Москвада ӧткӧн. Ондо Россияныҥ 80 тергеезинеҥ, СНГ-ныҥ ла Прибалтиканыҥ ороондорынаҥ 6000 кижи турушкан. Стройотрядтардыҥ кыймыгузы башталганын 1959 јылда Москвада Ломоносовтыҥ адыла адалган университеттиҥ 339 студенти Тӱндӱк-Казахстанский область јаар солок кӧдӱрер иштерде туружып барганыла колбойдылар. Кийниндеги јылдарда бастыра јаан стройкаларда – БАМ-ды, КамАЗ-ты, ВАЗ-ты, Саяно-Шушенский ГЭС-ти\nАйылга, алтын бозогозын алтап, айылдап кирзе\nКеен ле байлу Алтайда јуртап јаткан алтай эл-калыкта айыл-јурттыҥ бек ле јаҥжыккан јаҥжыгулары бар. Јакшынак јаҥжыгуларыс бистиҥ укталып келген кылык-јаҥысла тудуш. Бӱгӱнги кӱнде алтай кижиниҥ ук-тукумыла тудуш кылык-јаҥы ӧзӱмдӱ болзын деп, айыл-јурттыҥ јаҥжыгуларына ада-эне бала-барказын оогоштоҥ ала таскатса, бу јаҥжыгулардаҥ тудунза, артык эмес пе деп сананадым. Оныҥ учун кычыраачыларды «Ӱргӱлјиктиҥ учугы – Алтай јаҥ» деген\n«Кан-Кереде» кай чӧрчӧк – бијениҥ тилиле\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ кожоҥныҥ ла бијениҥ «Алтам» деген государственный театрыныҥ художественный башкараачызы, Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи Айана ШИНЖИНАНЫҤ белек јажына учурлалган јайаан эҥир ӧтти. Айана Шинжина бије санадыныҥ кӧп тоолу калыктар ортодогы ла бастырароссиялык\nКалганчы кан «сызылганча»…\nЕвгений Карулов Россияныҥ јаргы приставтарыныҥ службазыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ аҥылу бӧлӱгинде иштеп јат. Бӧлӱктиҥ колмылтык, ӧскӧ дӧ јепселдер тудунган јуучылдары республиканыҥ Ӱстиги, арбитраж, граждан керектер аайынча јаргыларыныҥ ижин јеткилдейт. Бу јеҥил эмес ишти јаргы приставтардыҥ аҥылу бӧлӱгиниҥ эҥ бийик темдеги ле оморкодузы болгон — јажыл беретти чебер ле чек эдинип јӱрген кыпчак сӧӧктӱ Евгений\nАдаруларга бек кору керек\nГазеттиҥ бӱгӱнги айылчызы каламы курч, тергеениҥ талдама журналисти, республикадагы адаручылардыҥ биригӱзиниҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи Григорий КУДРЯШОВ. –Григорий Александрович, менде Слерле туштажып куучындажар кӱӱн-санаа јаантайын болуп јат. Бӱгӱн де Слердиҥ мениҥ сурактарымга берген карууларыгар газеттиҥ кычыраачыларына јилбилӱ де, тузалу да болор деп бодойдым. Баштапкы сурак: јай кандый ӧтти, тӱжӱм кандый болды? –2018 јылда јуунадылган мӧт, 2017 јылда\nЭксперт-консультативный советтиҥ ижинде турушкан\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулалган чыгартулу кижизиндеги Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ керектери аайынча эксперт-консультативный советтиҥ јууны Алтайский государственный университетте ӧтти. Эксперт-консультативный советтиҥ јуунында Сибирьдеги федерал округтыҥ бастыра тергеелериниҥ чыгартулу улузы туруштылар. Советтиҥ јуунында РФ-тыҥ тургун калыктарыныҥ тилдериниҥ калыктар ортодогы јылында Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун\nПочтаныҥ колбузыныҥ сурактарын шӱӱшкен\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин федерал почтаныҥ колбузыныҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ башкараачызы Олег Вольфло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде почтаныҥ тергеелик филиалыныҥ ижи јакшы болорын тӧзӧӧри, почтаныҥ колбузыныҥ јеткилдештерин ыраак јурттардыҥ албаты-јоны тузаланарын јеткилдеери, бу колбуныҥ бӧлӱктериниҥ модернизациязы, логистиканы ӧскӱрери јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Россияныҥ почтазыныҥ Алтай Республикада ижи керегинде куучындап тура, Олег Вольф бу\nТергеениҥ бюджединиҥ тӧс ууламјызы — јонјӱрӱмдик бӧлӱк\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ээчиде ле пландалган 2021-2022 јылдардыҥ ӧйине бюджеттиҥ ӱлекери аайынча иштеп турган комиссияныҥ јуунын ӧткӱрди. Республикан бюджеттиҥ ӱлекери АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ сессиязына экинчи кычырышка чыгарылар. Ол тушта бюджеттиҥ чыгымдары чокым шӱӱжилер. «Элдеҥ ле озо республиканыҥ бюджеди баштапкы јерде турган чыгымдардыҥ сурагын аайлаштырар — ишјал, национальный ӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча бистиҥ алдыста турган\nЈебрен кереести чеберлеп алары улалат\nАлтай Республиканыҥ Эл музейинде бистиҥ эрадаҥ озо V-III чактардагы скиф ӧйдиҥ ук-сӧӧктӧриниҥ јаандарыныҥ Пазырыктагы сӧӧксалгыжыныҥ тудум-срубын орныктырар иштер ӧдӧт. Бу иштерди бӱдӱрерге јаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде тергееге бир бӧлӱк билим ишчилер ле специалисттер келген. Ол тоодо Государстволык Эрмитажтыҥ реставратор-јурукчызы Наталия Васильева, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ археология ла этнография аайынча институдыныҥ билимчилери ле специалисттери: баш билим ишчи,


Март 2021 - Страница 4 из 13 - altaicholmon\nОҥдой аймактыҥ школдорында изӱ курсакла азыраш\nЭрчимдӱ, су-кадык јӱрӱм јӱрерге кажы ла кижиге чыҥдый ла ӧйинде ажанар керек. Бу суракта анчада ла јаан ајару эди-каны ӧзӱп, тыҥып јаткан јаш ӱйеге, школдыҥ балдарына эдилет.\nТергеелердиҥ ченемелин шиҥдеп кӧрӧр\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде тергеениҥ башкарузыныҥ јууны ӧйинде экономикалык ӧзӱм аайынча министерствого ороонныҥ субъекттериниҥ закупкалардыҥ\nЧыҥдыйы бийик ле јеткерлӱ эмес јолдор јазалат\nЈолдордыҥ сурагы јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је онойдо ок бӱткӱл ороондо курч турат ла ол федерал башкартуныҥ бӱдӱрип турган јаан сурактарыныҥ бирӱзи деп темдектебеске болбос.\nЭртен, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни темдектелер. Јылдыҥ ла тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 10-чы кӱнине јетире чемет оорула тартыжарыныҥ текшироссиялык айлыгы ӧдӧт.\nКӱӱге јайылган јӱректӱ\nУчар кушта не jараш?\nКелейдиҥ кезер уулы, чындык најы…\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, иштиҥ ле государственный службаныҥ ветераны Јымжай Арбакович Лыковко бу ла јуукта 80 јажы толды. Ол јуу ӧйиниҥ балазы болуп, оныҥ шыра-торозын кӧргӧн кижи.\nКультишчилер бастыра иштерде туружат\nШабалин аймакта бӱгӱнги кӱнде культураныҥ јирме учреждениези иштеп јат. Олордыҥ бастыразы культураныҥ аймактагы тӧс јерине бириктирилген.


Кем де ундылбаган… - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай Шабалин јуртта јаҥыртылган Мактыҥ монументине чечектер салынган.\nБистиҥ аймактыҥ кӧп тоолу јакшынак уулдары ла кыстары ол јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган. Шабалин јурттыҥ тӧс јеринде тургузылган кереес ол јерлештеристиҥ эземин тереҥ тоогоныстыҥ темдеги болуп јат.\nМактыҥ мемориалында Ӱргӱлјик отко чечектер ле веноктор саларында «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Эрчим Сарбашев, аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Лариса Андреева, Шабалинниҥ јурт јеезезиниҥ јааны Мерген Чичканов турушкандар.\nБу ла кӱн Шабалинниҥ культуразыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери коронавирустаҥ коруланарыныҥ ээжи-некелтелериле башкарынып, байрамдык ойын-концерт кӧргӱскен.\nЧечектер ле веноктор аймактыҥ бастыра јурттарындагы кереестерге ле обелисктерге салынган деп айдар керек.\nКамлак јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучыл геройлорыныҥ эземине учурлалган ла јаҥыртылган стелланыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Коронавирусла колбой албаты-јон айылдары сайын отурар ээжи тургузылганынаҥ улам јаҥыртылган стелланыҥ ачылтазында тоолу ла улус турушкан. Јурттыҥ эл-јоны бу ачылтаны интернеттеҥ чике трансляция ажыра кӧргӧн.\n«Бу кӱн Тӧрӧлисти корып алган албатыныҥ јалтанбазыныҥ темдеги болуп тӱӱкиге кирген – деп, аймактыҥ јааны Э. Сарбашев айткан. –Јеҥӱниҥ кӱни бистиҥ орооныска агару байрам болгон ло андый ла болуп артар. Бӱгӱн бис ӱйелер колбузын орныктырып тура, Камлак јурттыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучылдарыныҥ эземине учурлай бу јаҥыртылган стелланы ачадыс».\nЈурттыҥ улузы Јеҥӱни јууктадарга јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулашкан, ӱзӱги јогынаҥ тылда иштеген. Камлактаҥ фронтко эки јӱстеҥ кӧп кижи атанган, јарымызынаҥ кӧби јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган.\nКереести орныктырарында јӧмӧшкӧн улустыҥ ады-јолдоры адалган, олорго алкыш-быйанду сӧстӧр база айдылган. Анайып, администрацияныҥ ла јурттыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ быйанду сӧстӧр АР-дыҥ башчызы Олег Хорохординге, аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевке, таҥынаҥ аргаачы О. Б. Зыряновага айдылган.\nОроонныҥ јаан байрамы быјыл јаҥы форматла ӧткӧн. Је андый да болзо,ол учурын јылыйтпаган. Камлак јурттыҥ эл-јоны Улу Јеҥӱни алдындагызыдый ла тӧрӧлчи кӱӱндӱ ле оморкодулу уткыган.\nШабалин аймакта кӧп саба јурт јеезелерде кереестер јаҥыртылганын темдектеер керек. Байрамдык керек-јарактар ӧткӱрер тушта санитарно-эпидемиологический некелтелер бузулбаган, улустыҥ тоозы ас болгон.


Ак айастыҥ алдына\nАртыла тÿшкен Алтайыс!\nАрчын јыды јайылган\nАлтайыма баш болзын!\nАйыл туткан балдарга\nАлкыжаар јетсин, Алтайым!\nЈаҥы салган очокко\nОт камызаар, Алтайым!\nКöк айастыҥ алдына\nКÿреелей тÿшкен Алтайым!\nКутук суузы јайылган\nТöзöлип јаткан билеге\nБыйанаар јетсин, Алтайым!\nЈаҥы туткан айлына\nЫрыс береер, Алтайым!\nАктаҥ чыккан ак кайыҥ\nАлдынаҥ öрö корболу\nАк кöжöгö кöдÿрген\nАк кайыҥга баш болзын!\nКöктöҥ чыккан кöк кайыҥ\nКöдÿре бойы корболу\nКöк кöжöгö кöдÿрген\nКорбо кайыҥга баш болзын!\nОтты алкаганы (отко аш-курсак амзатса ла о.ö.):\nÖрö турган Кудайыма,\nКайракоон, баш болзын!\nОт јалаарга, ада-öбöкöгö баш болзын!\nОттыҥ бажы обоо кÿл,\nОныҥ байын байлайын.\nОдус эки Ак Буркан\nОныҥ јаҥын јаҥдайын.\nТöрдиҥ бажы тöстöк кÿл,\nТöртöн эки Ак Буркан\nОт јайааныма баш болзын!\nКÿл тöжöгöр јымжак јатсын,\nТемир кураар бек болзын.\nТöртöн башту чырайаар\nКызыл-марал öҥ болзын!\nКöжöгöни кайыҥга буулаза айдар сöстöр\nАк кайыҥыс јажарды,\nАк кöжöгö буулактар.\nАркада малыс тойынды,\nСемизин сойып тойлоктор.\nКöк кайыҥыс јажарды,\nКöккö малыс тойынды,\nСемизин сойып јыргактар.\nАйлыска кирип јаҥдактар.\nЧöйип, чöйип ийектер.\nАйылыска кирип чайлактар,\nТойдо ойноп кöрöктöр.\nЧитайте также: Валерий меладзе и альбина джанабаева свадьба и их дети\nИдея и реализация: Калкина Аделла Дмитриевна\nг. Горно-Алтайск, Республика Алтай, Россия.\nПриглашаю к сотрудничеству общественных деятелей, историков, этнографов, филологов, неравнодушных.\nПорядок размещения на сайте освещен здесь.\nИспользовать материалы сайта допускается с согласования при обязательном размещении ссылки на сайт. Не допускается использование сведений из свадебного каталога без согласования с владельцем ресурса.\nСвадьба на Алтае.\nСвадьба в Altai Palace.\nЧитайте также: Свадьба в стиле эко шик


Алтай кай чорчӧктӧр Тӱркийеде - Новости организаций Алтайских гор\nГлавная страницаВсе новостиНовости организацийАлтай кай чорчӧктӧр Тӱркийеде\nАлтай кай чорчӧктӧр Тӱркийеде\nJол-jорык болуп, быjыл кӱӱк айда Крымда тӱрк калыктардыҥ чӧрчӧктӧрине учурлалган симпозиумда туружарымда, тӱрк билимчи Ибрагим Jилек меге сый эдип, тӧрт бичик берди.\nИбрагим Jилек керегинде айтса, ол фольклорчы кижи, ХХ чактыҥ 90 jылдарында бистерге бир-канча jылга улам келип, алтай тил ӱренген. Бу jылдарда ол тушта эзен jӱрген кайчы А.Г. Калкинле тушташкан. «Алтай тилге ӱреткен баштапкы алтай ӱредӱчим» - деп, ол К.Е. Укачина керегинде оморкоп айдат. Анайып ол алтай фольклорго тайанып, бойыныҥ билим ижин кӧндӱктирип, бӱгӱнги кӱнде бийик jедимдерге jеткен. Ол филология билимниҥ докторы, тӱрк калыктар ортодо текши jарлу Тӱрк калыктардыҥ культуразын шиҥдейтен институттыҥ директорыныҥ ордынчызы болуп иштеп jат. Оныла коштой оныҥ ӱйи Фиген база алтай тил ӱренип, алтай тилдиҥ диалекттерин шиҥдейт. Анайда ок олор Алтайла тереҥ колбузын темдектеп, уулына Алтай-Каан деп ат адагылаган. Алтайдаҥ барган улус туштаза, ол улам ла Э.В. Бабрашевке, К.Е. Укачинага, Н.Н. Тыдыковага ла оноҥ до ӧскӧ оныҥ jӱрӱминде туштаган алтай улуска эзенин айтырат.\nJе билимчиниҥ алтай калыкка jетирген быйаны - оныҥ кай чӧрчӧктӧрди тӱрк тилге эткен кӧчӱриштери деп айдар керек. Бу бичиктерди аjаруга алып, олордыҥ бӱктерин ачып кӧрӧлӧ, чокым билим иш деп санандым. Мында алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ сюжеттери, олорды шиҥдеген билимчилер ле кайчылардыҥ репертуары, кай чӧрчӧктиҥ аҥылузы керегинде ончо jетирӱлер ле jартамалдар толо берилген. Анайда ок алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ тексттери бӱткӱл бойынча берилип, коштой олорды тӱрк тилге кӧчӱргени салынган. Баштапкы бичикке Н. Улагашевтиҥ jарлу кай чӧрчӧктӧри: «Эр Самыр», «Ак Тайчы», «Кӧкин Эркей»ле оноҥ до ӧскӧлӧри, экинчи бичикке А.Г. Калкинниҥ jарлу: «Очы Бала», «ӧскӱс Уул», «Кӧгӱдей Кӧкшин ле Боодой Коо» ло оноҥ до ӧскӧ кай чӧрчӧктӧри кирген. ӱчинчи бичикте Н.К. Ялатовтыҥ, Н.П. Черноеваныҥ, Ш. Марковтыҥ ла ӧскӧ дӧ кайчылардыҥ, олордыҥ тоозында тубалардыҥ, телеуттардыҥ чӧрчӧктӧри салынган: «ӧлӧштӧй», «Ак Бий», «ӱч кулакту ай кара ат» ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Анайда ок тӧртинчи бичикте алтай тегин чӧрчӧктӧрди билимчи база шиҥдеп, чӧрчӧктӧрдиҥ тексттерин эки тилле салганы, мӧрлӱ.\nМынаҥ кӧргӧндӧ, Ибрагим Jилек алтай кай чӧрчӧктӧрди, тегин чӧрчӧктӧрди сӱрекей элбеде шиҥдеп, тӱрк билимчилерге ле анайда ок текши тӱрк кычыраачыларга тузазы jаан иш бӱдӱрген. Экинчи jанынаҥ, бу иш бистиҥ jилбиркеген алтай билимчилерге де, студенттерге де, кычыраачыларга да jаан jӧмӧлтӧзин jетирер деп иженедим. Баатырлык учурлу ижи учун билимчи Ибрагим Jилекке быйан айдалы. Бичиктерди кычырарга кӱӱнзеген улус олорды Алтай Республиканыҥ М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган Эл библиотекада табар аргалу деп чокымдап салайын.\nФилология билимниҥ докторы, фольклорчы Т.М. Садалова.


Байлыгым - За культуру наших сел - Каталог статей - Шебалинская районная газета "Сельская Новь"\nТöрöл алтай тил керегинде сÿрекей кöп айдылган ла шÿÿжилген де болзо, мен катап ла бу суракка баштанадым. Нениҥ учун дезе тöрöл тилдиҥ сурагы öҥзÿре болгон ло болот.\n«Бÿгÿнги кÿнде кажыбыс ла Интернеттиҥ телкемине чыгар ла онызы ажыра бастыра јер-телекейле колбу тудар аргалу. Айдарда, английский ле орус тилди ле билзебис - болгоны ол. Тöрöл тил билбегенистеҥ бир де тÿребезис…» - деп, эмдиги öйдиҥ јиит кижизиниҥ айтканын угала јÿк ле корододым. Айдарда, тöрöл тилдиҥ учурын канайда бийиктедер, тöрöл тили кижиниҥ ле калыктыҥ эҥ јаан байлыгы болгонын канайда баланыҥ, ада-энениҥ кöксине кондырар деген сурактар меге амыр бербейт. 15 јылдыҥ туркунына алтай тил ле литератураны ÿредип келеле, мен јарт оҥдодым, тöрöл тил керегинде кандый да јараш сöстöр айтсаҥ ла тöрöл тилин билбеген кижиниҥ шыразын куучындазаҥ – туза болбос. Болзо до, бир кезек ле öйгö, је оноҥ ойто ло јÿрÿмниҥ агынына алдырып, тöрöл тилдиҥ учуры тöмöн тÿжÿп калат. Бу уур ла кÿч айалгадаҥ чыгарга јаҥыс ла алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ ийде-кÿчи сÿрекей ас. Мында бÿткÿл калык ойгоно чарчаар учурлу, је… телекейлик айалга, јÿрÿмниҥ толкулары менинҥ тöрöл тилимди кичинек те керектебейт.\nБÿгÿнги кÿнниҥ ÿренчигиниҥ алдында ЕГЭ-ни једимдÿ табыштырар ла јакшы ÿредÿге кирип алар деген амаду турат. Јÿрÿм ЕГЭ-деҥ канча катапка кÿч ле канча катапка кöп сураарын олор эм тургуза оҥдобой јат, оныҥ учун тöрöл тилин ÿренбезе де кем-јок деп бодогылайт.\nБÿгÿнги кÿнниҥ ада-энези бастыра арга-кÿчин акча-манат иштеп аларына салат. Олордо балдарыла «соотоп отурар» бош јок. Онойдордо эмдиги ада-энени бурулаар арга база јок, ол јÿрÿмниҥ агыны, öйдиҥ некелтези.\nJе «Ончо неме биледеҥ башталат» дегениле мен јöп. Мен айлымда балдарымда алтайлап куучындажып јадым, оныҥ учун олор тöрöл тилин јакшы билер, олор тöрöл тилин качан да јерибес. Айлында алтайлажып, тöрöл тилиниҥ учурын билезинде бийик тургускан ада-энелерге анылу алкыш ла быйан. Jе мында «је» чыгып келет… Је ончо ада-энелер ондый эмес те. Кезик ада-энелер балдары орус болуп калганын ајарбайт та, керектебейт те ( Су-алтай јурттарда бу сурак турбай јат деп бодойдым). Кийнинде балазы школго барган соҥында, бир эмеш «национальный самосознаниези» бар улус балазын алтай тилди «начинающий» деп программа аайынча ÿренерге отургызат, кезиги балазына артык јÿк деп, тöрöл тилинеҥ чек мойноп ийет. Мен орыссып калган балдарды алтай тилге ÿредип келеле, мындый тÿп-шÿÿлтеге келдим: су-јашта куучынданып ÿретпеген соҥында ла билезинде алтайлап куучындашпаган соҥында, ÿредÿчи куучындадып ийери алаҥзылу.\nМындый айалгадаҥ канайда чыгар? Билени ле баланы бурулап салала отурар арга јок. Кызалаҥнаҥ чыгарга «алтай тилге» учурлап öткÿрилген байрамдар, форумдар, кепке базылган бичиктер бар болгоны, балдарга учурлалган бичиктер чыгып турганы ла «Азатпай» деп сайт бар болгоны – ончозы јарамыкту. Је ол öткÿрилген мероприятиелердеҥ ле бичиктердеҥ алтайлап куучынданбаган бала ол ло кеминде артат, онызында баланыҥ бурузы јок.\nКанайдар? Кöпти сананып ла шÿÿп кöрöлö, мен мындый санаага алдырттым: бÿгÿнги кÿнниҥ «индиго» балдары кöпкö бойлоры ÿренип алат, анчада ла телевизор ло компьютер деген немелердеҥ. Айдарда, бис бу аргаларды тузаланзабыс кайдар. Канайда? Алтайлап кандый бир компьютер ойындар, мультиктер тургузып. Ол эмезе эмдиги балдар кöрÿп турган мультиктер алтайлап куучынданган болзо, кандый макалу болбос эди. Бот ол мультик деген неме тöрöл алтай тилиске менеҥ јÿс артык ÿредип салар эди. Эйе, мен билерим, «сÿрекей јаан акча керек»… «акча јок…», је «чарактап јууза, кап толор». Ижемјидеҥ јаан неме бар эмес….иженер ле…\nКалганчыда Л.В.Кокышевтиҥ «Бежен бежинчи письмодо» айдынганына коштонойын:\n«… Мен билерим:\nКайран албатымда ончозы болор:\nКинолор, улу романдар –\nОнчозы кару јонымда болор.\nАлбатым ончого јединер….» (Л.В.Кокышев «1ÿс письмо» С. 145)\nИ. Якпунова, «Л.В.Кокышевтиҥ адыла адалган Шебалинниҥ орто текши школыныҥ» алтай тил ле литратураныҥ ÿредÿчизи\nКатегория: За культуру наших сел | Добавил: Людмила (11.11.2015)\nПросмотров: 8631 | Рейтинг: 5.0/1 | - Оценить -ОтличноХорошоНеплохоПлохоУжасно