Бир чак кайра «республика» тӧзӧлӧр аргалу болгон - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱни тергеебисте Алтай Республиканыҥ кӱни деп темдектелет. Горно-Алтайский автоном областьты Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде РСФСР-дыҥ јасагы 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде чыккан.\nМынайда чоттозо, быјыл республика тӧзӧлгӧниниҥ 28 јылы толуп јат. Кереес ле байрам кӱндердиҥ «Хронограф Республики Алтай» деген кӱнтизӱ-бичигин јылдыҥ сайын чыгарып турган АР-дыҥ Архивтер комитеди, республика тӧзӧлгӧниниҥ быјыл юбилейлик јылы эмес деп, бу кереес кӱнди эзедерин бичигинде темдектеерин керексибеген болор. Тергеебистиҥ тӱӱкизиле колбулу ӧскӧ дӧ учурлу керектерди «Хронограф» ундып салатанына бис темигип калганыс. Оныҥ учун, байла, бойыска ундыбай јӱрер керек.\nАлтай Республика тӧзӧлгӧнин 1991 јыл деп чотоп јадыс. Бу јастыра деп сананадым. Нениҥ учун дезе Горно-Алтайский автоном областьтыҥ 21-чи тудуузыныҥ Влерий Иванович Чаптыновко баштаткан депутаттары 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында областьты республика эдип кубулта тӧзӧӧр јӧпти јаратпаган болзо, суверенитет керегинде Декларацияны јарлабаган болзо, ээчий јылда республика тӧзӧӧри керегинде федерал јасак та чыкпас эди. Эҥ кӱч, тӧс ишти олор бӱдӱрип чыккан. Ол депутаттар бойлорын Горно-Алтайский автоном республиканыҥ депутаттары деп jарлап, оноҥ бир де јыл иштебей, республиканы тӧзӧгӧни быжу болзын деп, депутат молjузын ӧйинеҥ озо уштыган. Кичӱ тӧрӧлиниҥ келер ӧйи учун турушкан областьтыҥ Совединиҥ калганчы тудуузыныҥ депутаттарыныҥ бу алтамы нере керекке бодолду. Темдектезе, Хакасияда областьты республика эдип кубулта тӧзӧгӧн депутаттар молјузын уштыбаган ла чыдулары тӱгенгенче иштеп, республиканыҥ баштапкы депутаттары болгон ады арткан.\nАлтай Республиканы, АР-дыҥ парламентин тӧзӧӧрине учурлалган кӧдӱриҥилерде бу депутаттардыҥ ады-јолы адалбай турганын, байрамга кычыртулу келген ас тоолузы «ӧскӱзиреп» калган отурганын кӧрӧргӧ ачу болуп јат. Декларацияны јарлаган тӱӱкилик ол сессияда алаҥзыган депутаттар ас эмес болгон. Республика тӧзӧлзӧ, оноҥ чыгып, Алтайский крайга эмезе Кемеровский областька кирерге турганын Горно-Алтайскка jуук jаткан кезик аймактар газеттерде ачык угускан. Республика тӧзӧлгӧниле jамыга jолы ачылып, тоомjызы бийиктеп барган ас эмес улус оны тӧзӧӧрине удура болгондор деп, Алтайский крайдаҥ айрылары учун тартышкан депутаттардыҥ бирӱзи меге јуукта айткан эди.\n1980-чи jылдардыҥ учынаҥ ала 2000 jылдарга jетире ӧй орооныста да, Алтайыста да jаан кубулталарлу ӧй болгонын эзедели. Ороонныҥ jаҥ тӧзӧлгӧзи солынганыла колбой албаты-jонныҥ jадын-jӱрӱми айдары jок коомойтыган: иш-тоштыҥ jаҥжыккан аайы бузулган, улус айлар сайын ишjал ла пенсия албай, тӱреҥиге тӱшкен. Текши албатыныҥ ар-jӧӧжӧзи келишкенче ӱлелип, садылып-jиилип эмезе сагышту ла эпчил улустыҥ колына кирип, тоолу jылдарга кайылган. Је ол ло ок ӧйдӧ бу јӱрӱм кубуларына иженген јилбилӱ, кандый да кӧӧрӧм, кӧдӱриҥилӱ ӧйлӧр болуп санаада арткан.\nРеспубликаны тӧзӧгӧн депутаттар тергееде jаткан кандый ла укту улустыҥ орооныстыҥ Конституциязында бичилген тап-эриктерин ле jайымдарын корыырыла коштой, Туулу Алтайда jаткан ӧс калыктыҥ культуразын, тилин, калык болуп артарын корыыр амадузын ачык угускан. Ӧйдиҥ куйун-салкындары республикага иженген кӧп амадуларысты суйуда учуртып jат, бойыс та олорды кичеебей барганыс бар.\nЈе Алтайда республика тӧзӧӧри керегинде баштапкы јӧп бир чак мынаҥ кайра, 1918 јылда јӧптӧлгӧнин база эске албайдыс. 1918 jылдыҥ кочкор айыныҥ 22-чи кӱнинде (jаҥы тоолошло, тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде) Улалуда крестьян ла «инородческий» деген депутаттардыҥ Горно-Алтайский краевой тӧзӧмӧл jууны ӧткӧн. Ондо азыйгы Ойрот каандыкка кирген калыктарды jери-jоныла бир республикага бириктирип, Россия государствоныҥ бӧлӱги болуп jадар jӧп jарадылган. Республиканы тӧзӧӧри аайынча бу курултай-jуунды ол ло 1918 jылдыҥ jаан изӱ айыныҥ 23-чи кӱнинде Кош-Агашта ӧткӱрери темдектелген. Jе ороондо ӧткӧн граждан jууныҥ бускалаҥына Сибирь jалбырап, курултай ӧтпӧй калган. Бу керегинде документтер jӱк ӧткӧн чактыҥ учында, СССР jайрадылып, ороондо башталган jаҥырта тӧзӧшлӧ колбой архив-кӧмзӧлӧрдиҥ кӧргӱспейтен документтери ачыларда, чыгып баштаган. Ол керектер керегинде бистиҥ билерис эмди де сӱрекей ас ла кӧп немени jӱк бодоштырып биледис.\nГригорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ 1924 jылда «СССР-дыҥ чыгартылу кижизи Давтянга» Туваныҥ Кызыл талазынаҥ бичиген самаразы бар. 1924 jылда Я. Х. Давтян таҥынаҥ башка ороон болуп jаткан Тува Республикада СССР-дыҥ элчизи болуп иштеген. Гуркин дезе 1919 jылда Алтайдаҥ качып барала, jанып болбой шыралап jӱрген ӧйи.\n(Яков Христофорович Давтян (1888-1937) бистиҥ ороонныҥ государстволык jеткер болбозыныҥ органдарыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи, дипломат кижи болгон. 1920-1930 jылдарда ол Прибалтиканыҥ ороондорында, Китайда, Францияда, Иранда, Грецияда, Польшада СССР-дыҥ элчиликтеринде иштеген ле 1937 jылда политикалык истежӱлерде аттыртып божогон).\n«1917 jылда мен революцияда туружар аргам jок болгон. Национальный Алтай автономияныҥ башкараачызы болгом. «Алтайский Горный Думаныҥ» председатели. «Алтай автоном областьтыҥ» тӧзӧӧчизи. Колчак ӧйинде дезе «Алтайдыҥ тургун калыктарыныҥ тӧс национальный комитединиҥ» председатели…– деп, Г. И. Чорос-Гуркин самаразында бичийт. – Бистиҥ алдыста турган тӧс ижибис—кооперацияга кирип алган коjойымдары ла кулактары ажыра Бийск бистиҥ мал ӧскӱрер ле аҥдаар ээлемдеристи ээ болуп кулданбазын деп, Алтайды Бийский уездтеҥ айрыыры болгон. Революцияныҥ jарык амадуларлу jеҥӱлерин тузаланып, албатыбыска тузалу jайым jӱрӱмисти бойыс тӧзӧп баштаарга сананганыс. Бого ӱзеери, бистиҥ ончобыстыҥ jаан амадубыс — эрмектешкен тилисле, кӧгӱс кӧрӱмисле, мал азырап jаткан кӧчкӱн jадын-jӱрӱмисле, озогы тӱӱкибисле, эмдиги jаткан айалгаларысла тӱҥей карындаштарысла биригерге Монголияныҥ граныныҥ jанында jуун «курултайлар» ӧткӱрери болгон. Нениҥ учун дезе jаткан jериле Алтай, Танна-Туваныҥ jери ле Абакан бой-бойлорыла бек колбулу, озогы да, эмдиги де ӧйдӧ калаш-ашла, малла ла о. ӧ. толыжып jаткан. Мениҥ шӱӱгенимле, jуук келер ӧйлӧрдӧ, арга болзо, эмдиги де ӧйдӧҥ ала, Совет jаҥныҥ jилбӱлерине, СССР-дыҥ экономикалык ла географиялык jилбӱлерине бу ишти бӱдӱрерин баштаар керек ле Танна-Туваныҥ jонын биригерине jӧмӧп, ӱч албатыдаҥ «Ойрот» деген кичинек республиканы тӧзӧӧр. Нениҥ учун дезе бу ук-калыктардыҥ биригӱзи азыйда болгон ло кӧп чактар мынаҥ кайра Китайдыҥ базынчыгыныҥ ла Сибирьди бактырган Россияныҥ олjочы политиказыныҥ шылтузында jайрадылган. Шак бу шӱӱлтени бис Бийсктеҥ айрылып, «Каракорум Алтайский автоном областьты» тӧзӧӧр Улалуда албатыныҥ баштапкы jууны ӧдӧр тушта jарлаганыс. Jе бийчандар, олордыҥ уездный земствозы бистиҥ ижиске бӱтпей, анайда ок алтай эл-jонды азыйда ла чылап jайым кулданарга колынаҥ божотпоско, «Кара-Корумга» удура иш ӧткӱрген ле бис, алтайлар, айрыларга jӱткӱп, башка барала, орус улусты Алтайдаҥ чыгара сӱрерис деген тӧгӱнди Алтайда jаткан орустар ортодо jайган. Орус эл-jон алтайлардаҥ камаанду болуп калар деп. Орус кулактар бу тӧгӱнге сӱӱнгени, агитацияга бӱткени ле бистиҥ jайымыска ла автономиябыска удура болгоны jарт. Олор, Алтайда ээ болуп артарга, алтайлардыҥ баштамы революциялык jӱткӱмелдерин jаба баскан! Мынайда Колчактаҥ озо ло оныҥ ӧйинде «эки тӱптӱ политика» ӧткӱрилген…\nБу самарала кожо Москвада СССР-диҥ ас тоолу ук-калыктарыныҥ бӧлӱгине ле Улалуда Ойрот областьтыҥ башкартузына баштануларымды салып, мени тыҥ jилбиркеткен бу чокым сурактарыма каруу берзин деп Слерди сурайдым:\nБой-бойлорыла jаткан jериниҥ аайыла, экономикалык ла jадын-jӱрӱминиҥ айалгаларыла тӱҥей ӱч карындаш албатыларды—Ойрот-Алтайдыҥ, Танна-Туваныҥ ла Абаканныҥ калыктарын—СССР-дыҥ jилбӱлерине Советтердиҥ бир кичӱ республиказы эдип бириктирер арга бар ба? Мениҥ санаамла, бу шӱӱлте jӱрӱмдик, экономикалык тереҥ тӧзӧлгӧлӱ ле бирлик тӱӱкилӱ болгон карындаш калыктарды ойто бириктирер. Совет jаҥды jараткан кӱӱнди, оныҥ эткен керектерине бӱдӱмjини албаты ортодо бу тыҥыдар. Улустыҥ революциялык кӱӱнин кӧдӱрип, бу иште туружарына ӧскӧ дӧ кичӱ нацияларды jилбиркедер. СССР-дыҥ башкарузы биригерин буудактабай турганын ла бу керекти бойлоры башкарынып ӧткӱрерге албатыга бергенин, базынчыкта jаткан кичӱ нациялардыҥ jайымданар улу керегин jӱк наjылык кӱӱндӱ башкарганын улус билер болор.\nБис, алтайлар, албатыбыс толо jайымду ла автономиялу болорына иженер аргабыс бар ба? Jӱк бу jайым ажыра бастыра орус албатыла, оныҥ идейный башкараачызыла кожо революцияныҥ керегин тыҥыдарына иштеерис деп бӱдерге; бу керегинде бис, алтайлар, Алтайда да, Бийскте де, революцияныҥ баштапкы кӱндеринеҥ ала jаҥыс катап эмес угусканыс.\nМосквада СССР-дыҥ ас тоолу ук калыктарыныҥ керектерин башкарган бӧлӱкте алтай нацияныҥ бойыныҥ чыгартылу улузы бар ба? Олор бар болзо, кемдер, адрези кандый? Москва jаар jӱре берген бистиҥ алтайлар: Ойрот автоном областьтаҥ ВЦИК-тиҥ турчызы болгон Павел Строев, Сергей Борисов (ол нӧк. Нацевле кожо Иркутсктаҥ барган, оноҥ озо Ургада турган) ло Сары-Сэп Конзычаков кайда болгонын Слер, айса болзо, билеригер?\nВЦИК-тиҥ Известияларыныҥ 1922 jылдыҥ 259-чы номеринде Ойрот областьтаҥ ВЦИК-тиҥ турчызы бичиген Алтай национальный кыймыгуныҥ керегин кӧрӧр Москваныҥ камызы Алтайга келип иштеген бе?\nБойымныҥ jайым албатымныҥ jурукчызы болуп, Алтайыма бурылып jанарга, айрыттырган ар-jӧӧжӧмди jандырып аларга, jайаан иштеримди экелип, албатыма табыштырарга ла чаксырашка ла тонокко алдырган ороонымныҥ, Ойрот областьтыҥ тузазына мынаҥ ары jайаан бӧлӱкте Jайым ла амыр иштеерине иженер аргам бар ба?\nТоогон акту кӱӱнимле алтай jурукчы Чорос-Гуркин».\nОйрот республиканы тӧзӧӧри учун турушкан улустыҥ кӧп сабазы 1920-1930 јылдардыҥ политикалык кыстажына кирип, тӱрмеледип, аттыртып, айдуныҥ јеринде корогон.\nБыјыл Кан-Оозы аймактыҥ Тӧрӧм ӧзӧгинде алтайлардыҥ буркан јаҥ јарлаган амыр-энчӱ мӱргӱӱлин тоскырганыныҥ 115 јылы толгон. 1904 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде Тӧрӧмдӧ јуулган 3000 кире алтайларды мылтык-јепселдӱ тоскырганы, башчыларын тӱрмелегини ле јаргылаганы керегинде ас тоолу бичимелдер ле билим иштер база ороондо јаҥырта тӧзӧш башталганыла колбой чыгып баштаган. Кӧп јылдарга тудуулу болгон ло јӱк албатыныҥ куучындарында арткан бу керектер бойыныҥ ајарулу шиҥжӱчилерин сакыйт.\nЈе, республиканыҥ ӧдӱп келген јолы керегинде айдып тура, база бир айалгага ајару эдип ийели. 1922 јылда тӧзӧлгӧн Ойрот автоном область 1948 јылда Горно-Алтайский автоном область деп кубулта адалат. Областьтыҥ ады мында јаткан албаты-јонныҥ сураганы аайынча солынган деп, КПСС-тыҥ Ойротский обкомыныҥ 1947 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн јууныныҥ протоколында айдылат.\nОбластьтыҥ адын солыган шылтактардыҥ тоозында:\n«…Туулу Алтайда «ОЙРОТ» кара ийде-кӱчтерди бириктирген мааны болгон. Оны тӱӱкилик мындый керектер керелейт.\n1904-1905 jылдарда Алтайда «бурханизм» деген кыймыгу табылган. Оныҥ башчылары jаан байлар, алтайлардыҥ jайзаҥдары ла монгол ламалар болгон. Бу кыймыгу мӱргӱӱл jаҥыныҥ кычыруларыла ӧткӧн лӧ Алтайды Японияныҥ камаан башкартузыла jадарына айрыыр амаду тургускан. Бурканчылардыҥ «мӱргӱӱлдеринде» алтайлардыҥ кааны деп Ойрот-каанла тӱҥейлештирген Jопон-каан адалган («Jопон-каан—Ойрот-каан»). 1918 jылда, Колчактыҥ черӱзи Туулу Алтайда jаҥды блаашкан ӧйдӧ, эсерлер, акгвардеецтер ле jербойыныҥ буржуазный националисттери Туулу Алтайды, Минусинский крайды, Урянхайский крайды (эмдиги Тувинский автономный область) ла Кытат Туркестанды бириктирип, «Ойрот государство» тӧзӧӧр ченелте эткендер. Бу jаан кемдӱ ченелтедеҥ Алтайда Колчактыҥ акгвардиялык управазын тӧзӧӧринеҥ, ол Каракорум управа деп адалган, ӧскӧ не де болбогон, ишкӱчиле jаткан алтайлардыҥ ол керегинде эмдиги эземи jескинген ле кӧрӧр кӱӱни jок.\nУчында, он jыл мынаҥ кайра jербойыныҥ буржуазный националисттери, троцкистско-бухаринский отрепьеле кожо, революцияга удура бойлорыныҥ амадуларын ойто ло «ОЙРОТ» деген сӧслӧ колбоп, «Ойрот-Го»* тӧзӧӧргӧ амадаган.\nБу ончо айдылганын кӧрзӧ, областьты Ойротский деп адаарга jарабас.\nВКП(б)-ниҥ Ойротский обкомы ла Облисполком Ойротский автономный областьты Горно-Алтайский автономный область деп кубулта адаганы чын болор деп чотойт. Бу ат, баштапкыда, эл-jон (алтайлар) бойын аданганын чын кӧргӱзер, экинчиде, Алтайский крайла булгаларын токтодор ло jаткан jериниҥ аайын чокымдап темдектеер, нениҥ учун дезе областьтыҥ jери бӱткӱлинче Туулу Алтайда. Бого келиштире областьтыҥ администрациялык тӧс jерин Ойрот-Тураны Горно-Алтайск деп кубулта адаар.\nОйрот-Турский jурт аймакты Майма аймак деп кубулта адаар.\nВКП(б)-ниҥ Алтайский крайкомын ла крайисполкомды бу jӧпти jӧмӧзин деп сураар.\nВКП(б)-ниҥ Тӧс Комитединиҥ Политбюрозын бу jӧпти jӧптӧзин деп сураар.\n* — 1931 jылда Японияныҥ Китайдыҥ jеринде тӧзӧгӧн Маньчжоуго деген государствого тӱҥейлеп» – деп, областьтыҥ адын солыыры керегинде документте бичилген.\nБу калыгыстыҥ автономиялу јадары учун тартыжузыныҥ, ӧдӱп келген јолыныҥ тоолу ла темдектери. Олор керегинде республиканы тӧзӧгӧнине учурлалган байрамдык кӧдӱриҥилерде кӧп айдылбай јат. Је республика учун тынын кысканбай тартышкан ла јӱрген улустыҥ ады-јолын, тӱӱкилик јолыстыҥ учурлу керектерин бис керексибей, ундып салзаас, республикабыстыҥ ӧзӱмин бис кечеебезебис, кийниндеги ӱйелер кандый улус болуп ӧзӧр?\nРеспубликаныҥ кӱнинде мындый да санаалар келет.\nСары-Сэп Канзычаков ло оныҥ кереги\nАлтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱнин темдектеп тура, алтайлардыҥ автономиязы, Алтайда республика тӧзӧлӧри учун јолдо јана баспай, тынын кысканбай турушкан улустыҥ бирӱзи Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзычаков болгон. Бӱгӱн бис ол керегинде статьяны јарлап турубыс.\nГригорий Иванович Чорос-Гуркин Колчактыҥ тӱрмезинде, кыска ӧйдиҥ туркунына да болзо, эки катап отурып, уулдарын ээчидип, jуруктарын коштоп алала, Монгол талазы jаар 1919 jылда Туулу Алтайдаҥ ырбап барган. Алтайда сӱрекей кату ла булгакту ӧй турган.\nКара баштулар граждан jуу-чактыҥ бажында кызылдарга да, актарга да теҥ-тай базындырып, кайыр кырларда бала-барказыла качып, jажынып jӱргендер. Алтай калыктыҥ келер салымы бычактыҥ миизинде болгон. Айалга анчада ла курчыган ӧй чактыҥ башталганынаҥ ала jирменчи jылдардыҥ башталарына jетире улалган.\nТӱӱкидеҥ кӧргӧндӧ, ол туштагы ас-мас бичикчи эрлер калыгын корып аларга чырмайып, бойлоры ортодо текши тил табып, аайлашпастарды jедимдӱ jеҥип иштеген. Текши амаду калыкты корып алары ла оныҥ jадын-jӱрӱмин ӧҥжидери болгон.\nБичикчи бастыразына шыдар алтайлар Орус Кудайлык Миссияныҥ сургалдарында ӱренген ле ончозына jуугы, эмдиги оҥдомолло, тӱндӱк алтайлар болгондор. Jе бичик-билик билер ол туштагы улус айалганы чике оҥдоп, мал-аш ӧскӱреечи тӱштӱктеги арга-чыдалду байларла, ӧктӧм алтайларла бирлик болорго бастыра аргаларды тузаланган. Олор бойлорына Аргымай ла Манjы Кульжиндерди ле эмдиги Кан-Оозы аймактагы арга-чыдалду алтай jакшыларды тартып алгандар.\nБойыныҥ ӧйинде Туулык Думада ла КараКорумда чогулып иштеген ас эмес алтайлар Совет jаҥ jеҥип ийерде, калыгын корып аларга, коммунисттерле jуук колбу тургузып, каруулу бӧлӱктерди башкарып иштеген.\nОндый улустыҥ бирӱзи эмдиги Кан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы jуртында (Черный Ануйда) абыстыҥ билезинде чыккан Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзычаков болгон. Ол канду 1937 jылдыҥ кӱӱк айыныҥ 21-чи кӱнинде тӱрмелеткен ле НКВД-ныҥ 7963 таҥмалу шылу кереги аайынча jаргылаткан. Бу керекле бурулаткандар—Сары-Сэп Канзычаков Леонид Алексеевич (аттырткан), Сафронов Борис Сергеевич (аттырткан), Пьянков Иван Васильевич (8 jыл айдуга jаргылаткан), Толток Иван Семенович (аттырткан), Алагызов Алексей Савельевич (10 jылга айдуга jаргылаткан), Таушканов Леонид Павлович (10 jылга айдуга jаргылаткан), Казагачев Кирилл Афанасьевич (5 jылга айдуга jаргылаткан), Гуркин Геннадий Григорьевич (Г. И. Гуркинниҥ уулы, аттырткан).\nАдар эдип jаргылаткан ӧрӧ адалган улусты Григорий Иванович Чорос-Гуркинди, Николай (Никита) Федорович Ивановты, Иван Савельевич Алагызовты, Сергей Сергеевич Сафроновты, Павел Семенович Хабаровты, Максимилиан Алексеевич Борисов-Кочубеевти атканыныҥ кийнинеҥ ӱч конок ӧдӧрдӧ, ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧлтӱргендер.\nАлтайлардыҥ 1997 jылда ӧткӧн баштапкы Курултайыныҥ jӧбиле ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни Эземниҥ кӱни деп jарлалган ла ӧткӧн чактыҥ 90-чы jылдарыныҥ учында Эл Курултай бу кӱнди окылу jасактап салган. Jе кайкамчылу айалга тӧзӧлгӧн: Алтай Республиканыҥ архивтердиҥ керектери аайынча комитеди jылдыҥ ла кепке базып турган Учурлу ла юбилейлик кӱндердиҥ кӱнтизӱзинде Эземниҥ кӱнин адабай jат. Ондый ок айалга Алтай Республиканы тӧзӧгӧни керегинде Декларацияла колбулу. Республикан јасактар бу jанынаҥ бар, jе олорды республиканыҥ кӱнтизӱзинде бичииринеҥ архивтиҥ ишчилери та нениҥ де учун мойножып jадылар. Бу айалга керегинде «Звезда Алтая» ла «Посткриптум» газеттерде бир канча катап бичигем, jе республикан архивтиҥ специалисттери Эл Курултайдыҥ Jасагын бӱдӱрер кӱӱндери jок болгодый. Байла, тереҥжиде шӱӱзе, ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱниндеги Эземди бис алтай калыктыҥ коромjыгыла колбоп, оны бойлорыс, ӧскӧ уктуларды шакпыратпай, таҥынаҥ темдектеер учурлу болгодыйыс. Декларацияныҥ да кӱнин база онойдо ок темдектегедийис. Былтыр ӱлӱрген айда, Алтай Республиканы jарлаган Декларацияга 20 jыл толгон кӱнде, республикан архивтиҥ башкараачызын «Слерди байрамла!» деп, бир депутат уткыган болтыр, jе ол кижи «Кандый байрамла?» деп, удура сураптыр. Байла, бу мындый оок-тобыр деп билдирген, jе учуры jаан сурактардыҥ аайына тӱрген чыгар керек.\nБыjыл кандык айдыҥ 27-чи кӱнинде Леонид Алексеевич Сары-Сэп Канзычаковтыҥ чыкканынаҥ ала 120 jылдыгы толуп jат. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кийнинеҥ бу кижи, шӱӱгежин, алтайлардыҥ автономиязын тӧзӧӧрине эҥ jаан ӱлӱзин кошкон кижи болгодый. 1922 jылдыҥ кичӱ изӱ айында чыккан «ВЦИК-тиҥ Известияларында» ойрот калыктыҥ автономиязын тӧзӧӧри керегинде окылу jӧп jарлалган.\nJе Сары-Сэп Канзычаков деген политик ле алтайлардыҥ коручылы керегинде бистиҥ билерис сӱрекей ас. Ол бойы, Г. И. Гуркин чылап ок, байат-телеут укту алтай кижи болор. Адазы эмдиги Кан-Оозы аймакта абыс болгон. Леонид мындагы Чаргы-Оозы (Черный Ануй) jуртта 1891 jылда кандык айдыҥ 27-чи кӱнинде чыккан. Томскто ӱредӱчилер белетеер семинарияны ӧйинеҥ озо ӱренип божоткон. Каанныҥ черӱзинде Сибирьдиҥ 24-чи адучы полкында турган. 1917 jылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала 1918 jылдыҥ jаан изӱ айына jетире Алтай Туулык Думаныҥ, кийнинде Каракорумныҥ Кузнецк уездтеги бӧлӱгиниҥ jааны болуп, ондо тартышкан.\nБу ла кандык ай башталып jадарда, республикан архивте иштеп тура, «Анкета арестованного» деген бичимелдеҥ кӧрдим: Сары-Сэп Канзычаковты НКВД-ниҥ ишчилери 1937 jылдыҥ 21-чи кӱнинде биске коштой Старо-Бардинский (эмдиги Красногорский) райондо тӱрмеге суккан болтыр. Леонид Алексеевич Нарлык jуртсоветтиҥ Тебрек jуртында Роза Люксембургтыҥ адыла адалган колхозто чотобот болуп иштеген. Анкетада темдектегениле болзо, ондо ӱч сыйын ла 70 jашту энези бар болгон. Сыйындарыныҥ экӱзи Кан-Оозы аймакта Чаргы-Оозында ӱредӱчилер болгон эмтир, бирӱзи база бу ла аймакта иштептир.\nСары-Сэп Канзычаков 1934 jылда Новосибирде Г. И. Чорос-Гуркинле, кӧп тоолу хакасстарла кожо «Сибирьдиҥ тӱрктериниҥ кереги» аайынча бурулаткан, jе jаргылатпаган.\nБу политик керегинде Д. И. Табаев ле Г. П. Самаев бичиген. Григорий Петрович оныҥ тӧрӧӧн-туугандарын бедиреп, Кан-Оозы аймакты эбирген ле. Jе ыҥ-шыҥ, табылбаган. Ис Новосибирскке jедип, jоголып калтыр.\nТӱӱкидеҥ: 1921 jылдыҥ куран айыныҥ учында Алтайский, Енисейский ле Томский губерниялардыҥ «карындаштык ӧс калыктар jуртаган бӧлӱктеринеҥ» автоном Ойрот область тӧзӧӧри jанынаҥ сурак тургузылган. Оноҥ бир ай озо Томский губернияныҥ калыктардыҥ ӧзӱми аайынча бӧлӱги «Тӱштӱк Сибирьдиҥ тӱрктериниҥ автоном республиказын тӧзӧӧри керегинде» сурак кӧргӧн. Сары-Сэп Канзычаков Алтайский губернияда национальностьтор аайынча бӧлӱктиҥ башкараачызыныҥ ордынчызы болуп тура, каруулу бир канча башкараачыларды баштап, Горно-Алтайский, Бийский, Минусинский, Кузнецкий ле Ачинский уездтердеҥ Ойрот Республика тӧзӧӧрин быжулап, Национальностьтордыҥ Наркомадына некелте-jетирӱ ийип jат. Ондо айдылганыла, «Ойроттор базынчыктаҥ айрыларыныҥ темдеги бар. Онызы Кадын-Бажындагы мӧҥкӱдеҥ кеми элбек ӱзӱк айрылып тӱшкениле колбулу. Быjыл jайгыда ондый ӱзӱк jарылып тӱшкен. Анайдарда, сооjында айдылганыла болзо, Ойрот калыктыҥ jайым jӱрӱмине ле орныгузына jол ачылган… Сурак jарталды. Ойрот орныгып jатканыныҥ темдеги кӧрӱнди. Мындагы калык тӱбектеҥ ле ӧлӱмнеҥ аргаданарга арганы алды».\nТӱштӱк Сибирьдиҥ тӱрктери чогулып биригерин jаратпай турган ийде-кӱчтер «Ойрот Республика керек пе?» деген статья jарлап, хакастарды автономияга кожорынаҥ мойноп ийдилер.\nПартияныҥ Тӧс Комитединиҥ Сибирьдеги бюрозы республиканы база jаратпады.\nМосквадагы Национальностьтордыҥ Наркомады дезе «Ойрот-Хакас» республиканы тӧзӧӧрин jарадып ийген. Кӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Сары-Сэп Канзычаков Национальностьтордыҥ наркомы Сталинге самара бичип, «Ойрот-Хакас автономияны jаратсын» деп баштанган. И. В. Сталин «Мен jарадары учун» деп бичийле, колын салган.\nJе РКП (б)-ныҥ Бюрозы, партияныҥ Сибирьдеги бюрозын jӧмӧп, Ойрот республиканы jаратпаган. Мынайда, граждан jуу-чак туштагы Каракорумныҥ орныгузы Туулу Алтайда ойто башталардаҥ айабас деген чочыду Сибирьдиҥ тӱштӱгинде jаткан калыктарга бир салымду, бирлик тергеелӱ болуп биригер jолды туйуктап салды.\nJе, ондый да болзо, Сары-Сэп Канзычаковтыҥ эрчимдӱ тартыжузы Ойрот автономияны тӧзӧӧрине jол ачкан дезе, jастыра болбос. Леонид Алексеевич шорлорды ла телеуттарды Ойрот автономияга бириктирерге болуп, «Сибирские огни» журналга элбек статья да бичиген, jе ӧрӧги башкараачылар оныҥ сӧзине удура болгылаган. Эмди санангажын, биске карындаштык телеут ла шор калыктар алтайларла кожо jаткан болзо, куманды, чалканду ла туба бӧлӱктердиҥ салымы, алтайлардыҥ бойыныҥ да айалгазы эмдигизинеҥ чик jок артык болор эди.\nРСФСР-де ВЦИК-тиҥ турчызы болгон П. А. Чагат-Строев 1922 jылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде «Известия» газетте алтайлардыҥ салымы, олорды jаржактар ла оноҥ до башка ийделер кӱӱн-кайрал jоктоҥ базынганы, Каракорумныҥ учуры керегинде ачык айдынышту бичимел салган. Бу бичимелди бӱткӱлинче jарадып турганын ла ондо айдылганы чын болгонын угусканы учун облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болуп турган Сары-Сэп Канзычаков ижинеҥ jайымдалган.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ 120 jылдыгын бис бир jылга соҥдоп, 1991 jылдыҥ чаган айында темдектеген эдис. Нениҥ учун дезе Григорий Ивановичтиҥ чыккан jылын, айын ла кӱнин керек дезе оныҥ jайаандыгын, jӱрӱм jолын шиҥдеген В. И. Эдоков то билбес болгон. Бу jажытты КГБ-ныҥ архиви ачылган кийнинде билгенис.\nАйдарда, автономия тӧзӧӧринде кӧп керектер бӱдӱрген база бир алтай-телеут агабыс, Сары-Сэп Канзычаковтыҥ 120 jылдыгын уткыырын бис ойто ло «ычкынып ийерге» турус ошкош.\n«Учурлу кӱндердиҥ» быjылгы кӱнтизӱзин тургускандарга—республикан архивтиҥ ишчилерине, Алтаистика институттыҥ билимчилерине—окылу jаҥдар аjару эдер учурлу ошкош. Мындый атту-чуулу кижиниҥ толо jажыла колбой ол керегинде jетирӱ кӱнтизӱде нениҥ учун jок деп.\nМыныла колбой, чала-была, колдыҥ сыртыла эдилген, кӧрӱш-таныштардыҥ юбилейлерин кичееген кӱнтизӱ чыгарып турган редколлегия не керек деп сурак чыгат. Бу бичикте кайда, качан серкпелер тутканы толо салынган. Мындый ууламjыны кичеери мӱргӱӱл jаҥ государствоноҥ туура, бойыныҥ керектерин таҥынаҥ башка апарып jат деген политикалу ороонго jарабас болгодый. Бу кӱнтизӱде темдектелбеген, республикага учурлу болгон керектердиҥ тооломозын тургузып кӧрӧр керек.\nУчында айдарга турганым. Кан-Оозы аймактыҥ тӧс jуртындагы тӧс тепсеҥге Л. А. Сары-Сэп Канзычаковтыҥ кереезин не тургуспас? Тӧс калада да кереес тургузар керек.\nАjарып jӱрзе, Кан аймактыҥ ӧс калыгыныҥ интеллигенциязы эмеш jедикпестӱ иштеп турганы билдирет. Алтай укту бойлорыныҥ jерлештерине аjару олордоҥ эмеш ас болгонын Канзычаков jанынаҥ бӱгӱнги айалга керелеп туру ошкош. Толо аргалу ӧскӧ калыктардыҥ мӱргӱӱлин, тилин кичеери керегинде мында кӧп айдылат.\nТуулу Алтайдыҥ тӱӱкизиле, кеендигиле колбулу бичиктер бу аймакта чала коомой таркадылып jат. Кезикте окылу jаҥга берген бичиктер jылыйып та калат. Албаты ӱредӱзиниҥ аймактагы бӧлӱги алтай калык керегинде бир бӧлӱк бичиктер алала, оноҥ кӱjӱренип, албаганыс дешкен учурал да болгон.\nУчурлу база бир айалга бар. Онызы Айу таш (Денисово) деген куй ташла колбулу. 90-чы jылдардыҥ бажына jетире бодогоныс: ол куй таш бистиҥ jеристе туруп jат деп. Нениҥ учун дезе, окылу картала куй-таш Солонешенский райондо, археологтордыҥ jаткан палаткалары дезе Кан-Оозы аймактыҥ jеринде турган болтыр. Бистиҥ автономия 1990 jылда крайдаҥ айрыларга турарда «Свободный курс» деген газет «Куй таш крайда артып jат» деген бичимел салганы санаама кирет. Мен мыны кӧрӱп: «Блаажар керек, ол бистиҥ калыктыҥ байлу энчизи не»—деп, В. И. Чаптыновко айткам. Валерий Иванович, jӱзин алакандарыла jуурый уужап, эмеш jайналганду каруу берген эди: «Токто ло токто, крайдаҥ айрыларга jедип браадырыс не. Таҥынаҥ тала боло берзебис, крайла jӧптӧжӱ тургузарыс. Куй таш эки jаны теҥ-тай тузаланатан байлык энчи болоры jанынаҥ. Сӧзимди берип турум».\nJе В. И. Чаптынов крайдаҥ айрылганыныҥ кийнинде уур-кӱч сурактарга кӧмӱле берген ле, jеткер болуп, бу суракты учына jетирип болбогон.\nОл Айулу куй таш деп адалган байлу энчи керегинде туку 80-чи jылдардыҥ учында jарлу журналист В. А. Тоенов меге сӱрекей солун сооjын куучындаган эди. Оны чек ундып койдым. Jе Николай Андреевич Шодоев, Танытпас Николаевна Акулова, аймактыҥ улузы бу куй ташла колбулу сооjынды таап, ол алтайлардыҥ байлу энчизи болгонын толо jартаар учурлу деп шӱӱйдим. Оны каспас, ондо археологтор иштебес учурлу деп, мен айтпай jадым. Jе билимдикте текшилей кижиликтиҥ энчизи болуп брааткан бу кӧрӱмjик куй ташты алтайлардыҥ байлу jери деп быжулап, крайла кожо теҥ тузаланатан, бого келген билимчилерди, туристтерди jеткилдейтенине кирижетен чокым арга алар керек болгодый. Куй таш Солонеш райондо болзын, jе байлу учурды ого бистиҥ ӧбӧкӧлӧр бергенин быжулаар, оны ӧс калыктыҥ ол бир «сакральный» деген тооломына кийдирер керек. Мындагы кандый ла кеминдеги культурный программаларда бистиҥ неме билер улузыс, jарлыктар туружып, алкап, калыгы керегинде jарамыкты телекейге jайар учурлу болгодый. Куй таштаҥ тӧмӧртинде бистиҥ jерде крайла кожо элбек лагерь тӧзӧп иштеери jаан учурлу.\nСары-Сэп Канзычаковко бурулзаас, бу кижиниҥ адын-jолын, оныҥ Эземин кӧдӱрери бистиҥ jана баспай иштейтен агару молjубыс болуп jат.\nБӱгӱнги кӱнде оныҥ фотосомы да jок. Новосибирскке барып, ондогы архивтерде «Тӱрктердиҥ бирлиги керегинде» шылу-керектерди ачып, jаан эмес те болзо, бичик чыгарарга бичимелдер jуур керек болгодый. Окылу иш-тош jок отурган Г. П. Самаев бу ишти бӱдерерге белен. Jе эмеш акча керек. Онызын чогып jууры уур-кӱчке келижип jат. Алтайларда акча jанынаҥ арга-чыдалы jаан кижи эм тургуза jок деп, кородогонду айдар керек.\n«Эне Тилдиҥ» jааны.\n04. 2011 јыл


Арчанова Зоя Сабаевна\nЗоя Сабаевна: - Jакшылар, меним адым, ады јолым Арчанова Зоя Сабаевна деп кижи болорым, сööгим мениҥ - Мундус. Öлöтÿ jуртта мында ла чыккам, мында ла öскöм, мында ла jаткан, мында ла бала барка азыраган. Адам мениҥ Арчанов Саба деп кижи болгон, Чамал аймагыныҥ Ороктой jуртаҥ сööги - Мундус. Энем дезе сойоҥдордоҥ , бу ла jердиҥ Öлöтÿниҥ кижизи. Олор туку бежен jылда айыл-jурт тöзöглöгöн. Адам jуу чактаҥ келеле öскÿс болуп öскöн кижи болгон. Ол одус jети jылда туку Куйбышевский областьтеҥ неден апаран. Оноҥ jуу чакта болгон, jуу чактаҥ келеле öскÿс кижи кайден барар? Мында адамныҥ энези сыйны jаткан. Jе кем, ого келерде ол кижи бойы да кöп бала баркалу болгон. Jе, адам оноҥ энемге туштаган болгон Öлöтÿге. Экилес jе jурта, бистиҥ альда беш бала болгон. Мен экинчи кызы, jаан кызы болгон Гутя, мениҥ адым Зоя оноҥ ÿч карындажым бар Пашка, Павел Сабаеч, бу Öлöтÿде jатран. Оноҥ дезе бир карындажым Кениде jатран, Михаил Арчанов. Кечÿ карындажым бар Валерий база бу Öлöтÿде jатран. Jе алдында школды иште божодала, Тальменькада дезе ÿренген. Эҥ jакшы jаш тужымды, алдында Советский Союз болгонда кайда ла иштеген, кайда ла jÿрген. Узбекистанда jÿргем, анда иштегем. Ойто Алтайыма ла jанкелеле, jе мында ла jаткам. Эки уул азырагам, бойым дезе больницада амыралатага jетире иштегем, санитарка болуп, кормилица болуп, jе вот анай öйлöр öткöн. Амыралтага чыгала jе деремнеге база jÿрÿп, бойыстыҥ неде, бу мындый öмöлик бар бисте. Алтай кожоҥдор, фальклорный кожоҥ, он jылдаҥ ажыра мен анда jÿртургам. Jе амыралтыда кижи нени эдер? Кожоҥдоп, ойноп ла нелеп ле jÿрÿм. Jе…\nОлеся: -Адагардыҥ алдында ол jуу öйинде, ол кичинек jÿрген тужында нени куучындаган, сагыжырга кандый куучындар арткалын?\nЗоя Сабаевна: - Адам дезе, ол алдында дезе неме дейле, ол одус jети jылда кижини апаран не. Куйбушев овцев, неме деп айдар эди олорды? Репрессияга, оноҥ ол jуу чакта бололо Ленинград та, Москвада эткен, jе турушкан. Jуу чакта эфрейтер деп званиялу jанган. Öскÿс кижи болгондо, а энем дезе мениҥ бу ла jердиҥ кижизи. Бу база jаан jурт, сойоҥдор кöп улус.\nОлеся: -Ол энегердиҥ сойоҥ не, сойоҥдордоҥ чыккан дерде не. Ол сойоҥдордыҥ незин билерер бе? Кандый улус болгон? Кандый?\nЗоя Сабаевна: -Сойоҥдор дезе jе бу Öлöтÿлердиҥ улустары болгон не, олор кошту кöп. Энее, Энемниҥ ада-энезинде дезе он эки бала болгон. Олордыҥ эзен артык келерде дезе алты бала, энем ÿч балазы болгон. Энем он тогус jылдыҥ кижизи не. Энем куучындайтан алдында, огош болордо дезе актар, кызылдардыҥ öйи болгон не. Энемниҥ энези ада, таадам jе болор ол Эжэн дейтенис бистер олор алдында качып согойон öйдö болгон улустар jуртту. Ол андый кызылдар актар болор дезе, энем куучындаган энемге энези куучындаган эмтир jе оны, кандый нелеген энем , бастыра дезе качып барлаган эмтир олор туку . Jедеген , jедеген эмес туку Кадыныҥ ары öдöн бар, Степушка деп jерде кыштап тургулайтан. Таадам дезе ÿч балазын, jе ушкаштыртып ишталып мал-ажын айдалып озо барган .а Энемдий jааш немени тогус айлу нени балазын , энези дезе кийнеҥ барган атла учкаштырралан .Кучактанала барjадырарда, ал камык кийнинеҥ улус келген эмтир, аттарлу. Уже бÿрÿнкÿй киререн не ол орто дезе кызылдар да туҥей актары да туҥей болгон дер. Ол jаанам корко ло дезе, энемди дезе кучактанала адынаҥ адын таштыйеле бу ла бу нениҥ кырдын öрö барган эмтир бу Хабаровка jетпей на, бу jер адын таштыйен. Байа келген улус адын недалан. Jе айдай берген кожо , айралан, эйе айралан. А булар дезе öдöн туку ары Степушка jар кыштап барjаткан улус эмтир не, мал-ажын айдалтуруп. А какайым ол карган кижи кайдан барар , jе ол тушта балазын, jаш балазын кучактанала, кырдыҥ öрö jÿгерген эмтир не, арканыҥ öрö. Ого тÿн киргенче отурган, оноҥ бодогон, jе мен олордыҥ кийнинеҥ jедип болбозым дейле, алдында улус балдарын кезикте нелекойтурган, таштый турган. Энемди дезе ол энези кошту коркыкалын кижи , балазын таштыйеле. Эмчектей ле дезе , неге салкойон дийт тогус айлу баланы, бойы ойто кайра jанган. Бу Чокырден, мыныҥ öрö алдында . А бу туку Хабаровка барза, нар Боомдо болгон керек не. Барала дезе, неге Чокырайга jетпен дийт. Коршту тÿниле кайра келген.Балазына? Эйе балазына, орто мындый деремне болгон эмес. Бу ла мындый ла неле jажынып бартран не агаш-таш, jе мынай не. Келерде энемди дезе не бар табалан дийт балазын, уже ыйлап-ыйлап не почти тÿн öткалан да эртезине бар балазына барганда. Уже эткалан деп турган не, база эмеш болгон болзо божокалбай. Алала олор öрö чыккан ойто, анда нелеген бойыныҥ чокырга нелеген дийт ол ары, Чокырдан ары öрö ажып.\nОлеся: -Чокыр деген jер кажы jар ?\nЗоя Сабаевна: -Чокыр деген бу деремне öзÿктöҥ öрö алдынаҥ бисти Öлöтÿ туку ары, неге кайда ла дезе jе алдында уй, мал-ажын уже апаран да. Оноҥ анай айтjат. Чокырга jет ле барза ошто келзе кызыл да тÿҥей ак та тÿҥей. Мынай ла кöрзöм дезе jе энези кöрийзе дезе jе улус же кÿскиде качып барадаҥ озо öлöҥди эшти всё ровно этран дийт. Мынай бугулдакуйен. Ол тушта jанам дезе энемди кучактанала öлöниҥ незине отуререн дийт, jажынып. Мынай келип ончозы сайтурар дийт öлöҥдöрди кöрÿп , албаты кошту он тогус jыл кайда ле качтран не. Кöндре öдöрди деп айткан, и какайым онай jанам анайла jаҥыскан энемди кучактанала кыштаган. Ол дезе мынайда ол туку неде кандыйда jе ого мен болбом таш бар дейт не. Как пещера айлу, килтейинеҥ кирертурган öдöн, оныҥ ичинде дезе очок бар дийт артпак иш эткойон, а кыжыла дезе олор чыккан бойынча кардаҥ сузала ол ла чайды азып анайла шыралап. А нени jиген? Jе вот нени jиген, база jе не неде арткалан наверное. Ол ортодо бастыразы барбай улус всё ровно арткылап калтурган же, а эзенде jас келип, jай келерде дезе, байагы Эжэн бастыра ол ÿч балазын эчиткенче мал ажын адалан, адазы jетпаран. Ӱйин табалан? Ӱйин табалбай балазыла кожо билерде олор кайда кыштаган. Jе анайда, jе анаҥ энемди онай ла он тогус jылдыҥ кижизи болгон деп. Аа олор кöп улус не энемдер бастыра сойоҥдор бу jердиҥ. Jе база тыҥла улус болгон эмтир дезер? Тыҥ ла улус болгон не олор , оноҥ дезе олор дезе. Ааа, jаанамныҥ энемниҥ энези эмеш аргалу чакту кижиниҥ балазы болгон дер. Бу бойлоры балдары кöп болордо дезе, бой бойына тöрöгöндоöргö иштедип берер, jе улуска jÿрбей балдарын ÿрентурган ба кандый. Уй саар, иштер энемде кандыйда тöрöгöн улус азыралын дер, jе мынай боложуп энем . Ол бай ала бала барка jок кижи турарда олордо кандыйда jылдарда ол андый ла нени удатпай база айдый берген дер олорды. Jе оден неден апартурган дийт не кайденте айдап улусты, jе как враг народа ба или бир кичинек айак арба учун улусты анай апарган. Jе энем анайдала öскöн бу ла Öлöтÿниҥ jерде нениҥ кижизи.\nОлеся: -А адагардыҥ например öбöкöзин?\nЗоя….- Олорды дезе мен адамнаҥ jазап анай, адам дезе бойы Ороктойдыҥ кижизи ол. База jе кöп лö улус олордыҥ бойлоры фамилиязы Тогустеев деп улустар болгон бо кандый. А адамныҥ адазыныҥ ады Орчон деп кижи. Эмди дезе адам ол адазыныҥ адын алынган jе фамилия этирте Арчановтор болуп так-что Орчоновтор , сööги мундус. И олор кезиктер Тогустеевтер арткан, кезеги адам дезе Арчановтор болкаланыс. Кезектери дезе акалу,карындаштар не, кезиктерис сööгинеҥ дезе Мундусовтор болуп ол Каспадаҥ иште болуп анайда бастыра бистер jаҥыс ла уктаҥ барган улустар. Jе угуп иштеп андый ла неме мениҥ.\nОлеся: - Ол улустыҥ озогызынаҥ неме уканар, кандый историялар билерер?\nЗоя….-Мен кöп анай билбезим не, нениҥ учун дезе адам öскÿс öскöн де , оныҥ кошту ондый jуук улузы jок не jаҥыс болгон не. Jе куучындаган та болзо, мен наверно оны jазап мынай нелебей jÿргем jазап санаанбай.\nОлеся: -Эмди дезе слер Öмöликте он jылдыҥ туркунына слердиҥ ол фальклорный группа ба или ансамбль ба? Кандый не?\nЗоя… -Öмöлик ле дептурган не оны. Ийе бистер дезе кайдала jе болгоныс . Туку республиканский нелерге канча, постоянно jакшы –jакшы jе первый месталар алып , бастыра Эл-Ойындарда туруштурганыс, турушканыс да эмди де турушjат улус. Бу все «Желаный берег» деп 2000 канча jылда неме болгон не Шебалинодо, анда дезе монголдор, кыргызтар, база ненеҥ Алтайский край, jе мынайда кошту кöп ле узе улус турушкан не. Анда дезе бистиҥ öмöлик барала «Сынаруны» кöргÿскенис. Сынару ол спектакль ба? Ийе спектакль, анда бис дезе бастыра номинациянаҥ, беш номинациянаҥ jакшы первый jерлер алган , « Желаный берег» деп немеге кожо турушканыс. Jе оноҥ дезе бистер канча катап республиканский jерде, бойыстыҥ ла деремнеде, бастыра ла каждый, кандый байрам бар бистер ончозы ондо туружып jуптран улустар. Jе анда Öлöтÿ деп öмöлик. Jе вот эмди андыйла, иштеп кожо jÿрген нöкöрлöрим де jакшы бойыстыҥ бу ла деремнеде ле jÿрÿс, амыр-энчÿ.\nОлеся: -Канча jыл jатурганар мында?\nЗоя… -Мен эмди алтан эки jашту бу ла бойымныҥ jеримде ле, чыккан öскöн jерим ле jÿрÿм, алтан эки jашка jетире.\nОлеся: -А ол например мундустардыҥ, сойоҥдордыҥ ол бу алтайга келгенинеҥ иштегенеҥ ондый озогы историяларды уканар ба?\nЗоя… -Jе вот оны jазап укпам не, а билерим что сойоҥдор дезе туку ары не jерениҥ келген улус дежер. Ой неме деди бу. Саяны ба? Ийе jанаҥ ла келиген деди сойоҥдорды, оныҥ учун олор эмеш кöстöри кöк андый не улустар не, эмеш сарысымак. Кылактары эмеш ондый не бе тыҥ улус? Эмеш нелÿ омок, седеҥ улус ончозы кожоҥдор до. Спорт jанынаҥ эдерде, jе бастырала jанынаҥ.\nОлеся: -Jе сойондордыҥ нези угы тöзи кошту ондый крепкий, ондый иштенкей, ондый эдер тудар улус. Озогы öйдö jуулажар дезе jуулажар, чабыжар дезе чабыжар, тартыжар дезе тартыжар бойыныҥ оной белен немезин ÿлебес.\nЗоя.. -Нениҥ тыҥ тудунар бойындыйын. А jе мундустарды угар болзо дезе эм бу кезик карган улустардыҥ куучынын угарда. Мундустар дезе оказывается неле маймандар ла не улус, jук улус. Ийе jе анай эди билерим кергельдер ол карындаш улус дежер, jе нелер мундустар . А бу Öлöтÿде мундустар jаҥыс бис, jе бу ла. Мында дезе алдында дезе мундус улус почти jок болгон не, мында jаҥыс эм Надежда Николаевна Ороева бар, ол бойы бойыныҥ нези Кадыдакова . И бистер бу Арчановтор. Больше мундустар мында jок. А нениҥ учун ондый? Jе бистиҥ дезе, jе неме деп айдар öскö мундустар уулдары ас наверно, чтобы онаҥ база барла эмдештеҥ, может мынаҥ ары öзÿп барары бар.неме мундустардаҥ. Jе может просто уулдары эмеш ас наверное незин кöптöдип барар нези jок.\nОлеся: -Бу jолды эшти эткен ондый кандый-кандый историялар уканар ба?\nЗоя… -Алдында бого дезе кошту ыраак jерлердеҥ кайдаҥда экелген не улусты. Бу jолды эткен дежер бу эмди дезе Чуйский тракты. А бу бистиҥ туку нениҥ кырдыҥ эдегиле ол кöрзöр кандый субак ошкош jерлер бар не. Алдында анда кошту нелер jуучылдар öткöндöр, и олордыҥ барган jолы ол дежер, jе мынайда монголдор дербе кыдаттар мынайда öдöрдö дезе и ол как субакталкалан дежер, jер öйылкалан не, что ол ал-камык аттарлу , jе алдында кошту jуу согыш болордо улус öткöн дежер. jе оны анайла куучындажар ла алдындагы озогы улус.\nОлеся: -А история да дезе jе бу Öлöтÿ jурт туҥей ле кöрзöр узак турган деремне не?\nЗоя… -215 jыл болгон бу Öлöтöниҥ дезе jылдыгы 2015 jылда, ол неде туку ла тÿкÿликте бир муҥ сегис jÿс канча jылда jе в общем Öлöтÿ тöзöлгöн не бичикте бар дер оны. Бу jе бу jуукта оны. Бу деремнениҥ историязын уканар ба? Кандый, канай тöзöлгон? Ондый нениҥ учун ол дата улус оной запомнили? Канай оной? Кандый не болгон, кандый, кандый не база, может куучын-эрмек уканар?\nЗоя.. -Jок андый jе, jаан улус куучындашкан да болзо бис оны эмди мен ого ajaру этпен.\nОлеся: -База бир сурарга турган неме. Эмди бу деремнеде jаш öскÿрим, jер Алтайына артып мынай, jе бойыныҥ угы тöзин, бойыныҥ тазыл тамырын мынай тартылтран улустар, jиитер кöп пö, jок па ?\nЗоя.. -Бистиҥ деремнеде кöп, ол бойордо кöрзöр, мында балдар немее jурт тöзöглöп, тураларды ишти тудып jе мынаҥ ары öзÿп барjат, балдар ойто кöптöпjат. Алдында кандыйда öйдö болгон ыҥ-шыҥ болкалан. Jе кöп улус дезе эмди не мынай эдерин дезе иш jок не. Улус кайден jе jÿрлей берген , иш бедреп, городтöн иште кöчлöй берди. Jе бу öйлöрдö эмди, огош улус дезе ойто амадап jат. Мал-аш азырап jат, jанjат. Jе бистиҥ jер телкем мал-ашка иште ÿзе jарамакту. Балдар дезе бойыныҥ теремнезине келип , кижи эш алып , jурт тöзöп, мал-аш азырап. Деремне ойто тирилип башталган,jе jакшы нелер мынайда. Je байла jурт элимнеҥ кöп нелептран. Бистиҥ jердиҥ балазы иштептран Топчин Андрей Александрович ол дезе кöп аjаруны бойыныҥ деремнезине этурган не. Бала барказы ырап, jе молодежь дегени, jаш öскöм ыраак барбазын деп, база албаданып jат. Jерлер берип jат, анайда тура иште деп тутсын. Jе в общем балдар дезе мында ла jÿрзин, jатсын деп бойыныҥ jуртына ла артсын деп. Jе мында деремнеде jаш öскм кöп , а jанап калганм улустар там ла астап jат. Эмди jаан дегендери, эмеш бис наверное алтан jашка ашкалан улус. А мынайда огощ улус кöп , jе иш эш база бар ла эди. Jугынча Оҥдойдо кöп улус ондо иштепjат, бала барка. Кем больницада, кем кайда, ол jолдыҥ иштиҥ ижинде улустар кöп. Медиктер кöп, качылар ÿзе келип jат. Мында jедеген дет сад бар тогузон алты баланыҥ незине можно экелер, Оҥдойдон улустар тарjат бери балдарын садиктен.\nОлеся: -Jе слердиҥ jашты jажакÿйен кижи. Слер эмди кöрзöр, бу Алтай албатыныҥ нези öзöтöн öйи келген бе, öчöтöн öйи келген бе?\nЗоя.. -Алтай албаты бу öйди наоборот öзÿп jат, тÿйменду, jакшы jаткылап jат, амыр-энчÿ. Эмди не jатпас, ÿзе неме бар, улус иштеп jат, jÿрип jат. Бала баркалары кöптöп jат.\nОлеся: -Jе ол слердиҥ куучынды угала ол слердиҥ карган энегер анай балазын аргадап агащ таташтыҥ ортозында кыштап. Ол пещерага кирип, ол оной эткенин куучындайла эм бу бÿгÿнгÿ jатран улустыҥ jадын jÿрÿмин кöрзö jе канча кöрöгö улус дезе öрö тартынарга оноҥ ары ичкерлеп барjaтканы кöрÿнjат. Улус эмди jакшы jaтjaт, jе ÿзеле бар не эмди улус албаданjат. андый кöп улус мынаҥ ары да болзо улус аракыны öткрö поди ичпесле деп, кижи санаан jат. Jе бистиҥ деремнеде ондый неме joк, jе чтоб аракы иш деп садары карын токтокалан не. Ол база бир айдып jам бистиҥ jурт энемниҥ кемзиниҥ эмеш шылтузында ла , бу база бистерде Öлöтÿде бу неме женский совет деп алдындагы нени иштеп турган, кöрjат алдын дезе jе кем оной аракы ишке ондый неме болзо ол улусты ÿзе экелип токтодып айтjат , токтотjат. Ондо решение эт jат мынан ары сöстöрин айдып, айдынгылап jат, больше арыкы ичпезим иштебезим деп. Jе кайдаҥ билерин öйлöр öт лö jат, jаан улус jандап ла jат, эмдиги келген jаш öскöрÿмге эмдиги бу огош jÿрÿмге баштанjаткан улуска бойыгардыҥ кÿн санаагарды jе пожеланиягарды айтперзер .\nJе эмди балдарга ӱзе, ончозына jÿрÿмдери jакшы ла болзын, ару ла болзын , бала барка азырап jÿрзин, каргандарын дезе кöрÿп jÿрзин, ÿредÿ эш алар деп бастыразы jÿткÿп jÿрзин, иштÿ тошту jатлазын.\nОлеся: -Слер ол Öмöликте алтайлап кожоҥдоп турганар ба?\nКöбизи бистиҥ Алтай кöбöлик не. Алтайлап, Алтай jаҥарлар ла неме эдип jадыс.\nОлеся: -Кандый бир jаҥарарды кожоҥдоп алар аргар болор ба?\nЗоя…: - Jе кандый сеге jаҥар jаҥарлыйеин?\nАк тайганыҥ арчынын\nАк кайыҥныҥ арчынын….\nАлтайга мÿргÿп ÿзелик\nАк jаларлу тыскан\nАк jаларлу отыскан\nАйлына базып, мÿргулип\nКайлана базып мÿргулик\nЗоя : Jе бир ле оос jаҥар кожоҥды\nОлеся: Jе кемjок jакшы. Jе быйан слерге, бу эрмек-куучын , суу-кадык куунзепjадрыс.\nЗоя : Je, айтканар келзин\nОлеся: Jакшы ла отыргар, Jе jаш öскÿримге база сагыжар кандый озогы öйдиҥ куучын эрмеги санарга кирер. Оны jе бичике бичир керек , jаан улус эмди астап jат, оныҥ учун jаш öскÿримге кандый нелерди, историяга неге улустыҥ незин теҥиле артскуйтрер керек деп санантрум .\nЗоя: Jе айткан чын\nОлеся: Jе jакшы отурар, jакшы болзын\nЗоя: Jе jакшы болзын.


Јӱк ле турумкайлар тууралабас - altaicholmon\nЈӱк ле турумкайлар тууралабас\nЧычкан јылда ороондордыҥ экономиказына јаан согулта болды: коронавирус југуш ооруныҥ салтары ончого јуук бӧлӱктерде сезилген ле сезилет. Элдеҥ ле озо бир ле уунда кӧп улус јуулып турган бӧлӱк-ууламјыларда иштеп тургандарга кӱч болды. Кӧп тер-геелерде мындый айалга ол ло бойы кызалаҥду болуп артып јат. Бу бичимелде тергеебистиҥ эл-јонды ашка-рар бӧлӱги уур-кӱчтерди канайып ӧдӱп турганын, олорго государстводоҥ кандый болуш эдилгенин, ондо иштеген аргачылардыҥ санаа-шӱӱлтелерин кӧрӧли.\nУрсулина ТАТИНА, «Блэк» ООО-ныҥ генеральный директоры:\n—Тулаан айда ороондогы эпидайалгадаҥ улам тергееде кӧп предприятиелерди бӧктӧп ийерде, бис белетеп турган аш-курсагысты айылдар сайын јетирерин артыргызып саларында алаҥзыбадыс. Ол ӧйдӧ бис бу ууламјыда ишти баштап салган да болзобыс, ол бистиҥ тӧс ижистеҥ ыраак болды. Је эпидайалгала колбой, аш-курсак јетирер ишти тӱрген-тӱкей тыҥыдып, Блэк-бар ла Сити кафелеристеҥ баштапкызыныҥ ижин «тоҥырып» саларга келишти. Айдарда, клиенттеристиҥ кӱӱнзегениле аш-курсак белетеп, олорго јетирер иштер јӱк ле Ситиде болгон.\nАндый айалга та канча кире чӧйилери чокум-јарт эмес болгон. Је ол узак болорын ары јанынаҥ сезип турдым. Бӱдӱн кандык айды бис улуска јӱк курсак јетирип чыкканыс. Бар ла јок јанынаҥ кымакайланарга келишкен. Кажы ла предприятиениҥ, аргачылыктыҥ ижи чыгымы јогынаҥ болбой јат. Бистиҥ учуралда — ол отурган тураныҥ јеткилдештери, коммунальный тӧлӧмирлер, иштеп турган сооткыштар, печкелер, электроот — ончозы учун тӧлӧӧр керек. Карын, ол ӧйдӧ одыру учун тӧлӧбӧгӧнис. Јеткилдештердиҥ бир кезигин токтодорго до келишкен.\nКӱӱнзеген улус курсакты бойлоры да келип алар аргалу болгон, је ондыйлардыҥ тоозы ас болгон, байла, олор чочып-јалтанып турганынаҥ улам.\nИштеер јерлерди корып аларга, кезик ишчилеристи бир канча ӧйгӧ амыралтага ийер аргала тузаланганыс. Јӧптӧжӱ аайынча иштеп тургандарды ижинеҥ јайымдаарга келишкен. Бир уунда иштеер улустыҥ тоозын астадып, кухняда, залда айалгаларды ончозын эпиднекелтелерге келиштире јазаганыс.\nБистий предприятиелерге иштеер ӧйди 23 саатка јетире узаткан болзо…\nПредприятиеде тӧс иш ол курсак јетирип турган курьердиҥ ижи болуп калган болгон. Иштиҥ бу јанын ла клиенттеристиҥ кӱӱнземелдерин билип аларга бойым да бир канча ӧйгӧ курьердиҥ молјуларын бӱдӱрдим. Бу ӧйдӧ тӧс ууламјызы аш-курсакты айыл-дар сайын јетирер предприятиелердиҥ ижи де, кирелте-тӱжӱми де кӧп болгон, бис олорго једип болбой турган эмейис.\nБолуш керегинде айдар болзо, каланыҥ башкартузыныҥ јакшынак ла керектӱ јӧмӧлтӧзин темдектеерим. Олор ачу аш садар јараду-лицензиялар јанынаҥ биске јеҥилте эткен. Онойдо ок Проточный оромдо арендага алган јердиҥ ээзи бистиҥ айалганы оҥдоп, база сӱрекей јакшы јеҥилте-болуш эткен. Ишчилеристиҥ тоозыла таҥынаҥ коруланар эдимдерге акча-манат база берилген. Ол учун јаан быйанымды айдадым.\nКирелтелеристи де тыҥ чоттобой, јӱк ле ижис токтобозын, ишчилерис иштӱ болзын, кафениҥ эжигинде јаан кара сомок турбазын деп ле клиенттеристи сананып иштегенис. Кӧп улус чыгымдарын сананып, тӧлӱге тӱшпеске, бу кӱч ӧйди ӧткӱрип ийер деп, предприятиелерин јабып ийген. Мениҥ шӱӱлтемле, одычакты бир де ӧчӱрбес керек. Уур-кӱчтерди иштеп тура ӧтсӧҥ, мен бодозом, айалга оҥдолгон кийнинде, ижиҥ јакшы кӧндӱге берер. Ӧчӱрип салган отты дезе јаҥыдаҥ камызарга кӱч ле. Онойып, ас-мас та болзо ишчилеристе ишјал болзын деп, кандык айда турумкай иштегенис.\nЈе, качан предприятелер оноҥ до ары бу аайыла иштеер деерде, биске база бир учурлу алтам эдерге келишти. Проточный оромдо акча тӧлӧп тузаланган турадаҥ чыгып, Чаптыновтыҥ оромында Блэк бардыҥ туразына кӧчӱп, эки объектти бириктирип салдыбыс.\nГосударство баштапкы ӧйдӧ Сбербанк ажыра аргачыларга јеҥилтилген кредит акча берген. Ондо тӧс некелте — иштеп тургандардыҥ тоозын астатпазы. Бис ол јӧмӧлтӧлӧ тузаланып, бир эмеш тӧлӱлеристи бӧктӧгӧнис. Бу ууламјыда иштеп тура, бистиҥ предприятие ӱзӱк јоктоҥ кажы ла кӱн иштеп јат, нениҥ учун дезе, бис элдеҥ озо ишчилеристи сананып јадыбыс, олордо ишјал болор, кажы ла кӱнги чыгымдарды бӧктӧӧр керек. Онойдо ок бис аш-курсагысты сӱӱп, биске келип турган клиенттеристи сананып, кажы ла кӱн иштеер учурлу.\nМындый кызалаҥ ӧйдӧ ончо ишчилериҥ сендӧӧн кӧрӱп јат, олордыҥ ишјалы, арга-чагы сенеҥ камаанду. Оныҥ учун, агынча айтса, аайланбай, маҥзаарып та турган болзом, улузымды сананып, бек тудунып, олордыҥ кӱӱн-санаазын ӧчӱрбей, ичкери болгоныс.\nЈаан изӱ айдаҥ ала ашкарынарында иштеген предприятиелерди ачып ийерде, ижис кӧнӱ јӱре берди. Туристтер де келип баштаганы ижиске јарамыкту болгон. Ол ӧйдӧ бис кожо иштеген командабысты орныктырып алганыс, амыралтада болгон ишчилерис ишке чыккан, керек дезе ӱзеери де болушка улус алганыс.\nЈайга кӧрӧ, улус келип турганы ла кирелтелерис 70% кирезине астай берди\nӰлӱрген айда болуп јаткан керектиҥ аайы јаскыда болгонынаҥ канча катапка јаман болды. Ол тушта бистиҥ предприятие, јаҥы ла базып баштап турган баладый, тоолу ла алтамды эдип ийген болгоныс. Је оноҥ башкару ашканалар 22 ле саатка јетире иштеер деп јакаан чыгарып јат. Ол биске не дегени? Айылчылар биске кӧп лӧ сабада эҥирлер сайын келип јат. Айдарда, ондый јакаанла колбой, биске келип турган улустыҥ тоозы кезем астай берген. Ол нениҥ учун дезе, кезик улус айылдарынаҥ чыгарга коркыган, кезиктери оорыган. База бир шылтак — ол 22 ле саатка јетире иштеер-ге келижип турганы. Кӧп саба улус иштиҥ кийнинеҥ, токыналу келип, биске ажанып, куучындажып аларга келип јат. Је мында олорго ӧткӱре ас ӧй берилип јат. База ла бир саатка ол ӧйди узаткан болзо, 23 саатка јетире, бистий предприятиелерге канча кире јеҥил боло берер эди. Бӧктӧӧрин бӧктӧбӧгӧн дӧ болзо, мениҥ шӱӱлтемле, иштеерге база бир саат кошкон болзо, биске «тынарга» канча кире јеҥил болор эди…\nБаштап тарый аргачыларга кандый бир болуш болгон, мынаҥ ары ол болор бо, канайып иштеерис — јарты јок. Је андый да болзо, бистиҥ нак ӧмӧлик Чыч-кан јылдыҥ уур-кӱчтерин ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӱп чыккан деп айдарга јараар. Айалга мынаҥ ары оҥдолорына иженип, клиенттериске мынаҥ да ары албаданарысты, ончо ээжи-некелтелер аайынча иштеп турганысты ай-дадым.\nГорно-Алтайск калада чайлап, аш-курсак амзап, амырайтан база бир јарлу јер — ол кафе «Натали». Оныҥ коммерческий директоры болуп турган Наталья ДАНИЛЕНКОНЫҤ темдектегениле, бу ашкарар предприятие уур-кӱчтерди «Натали» кафеге кирип турган «Цвет» ПТП ООО-до башка ууламјылу бизнес бар учун ӧдӱп чыккан. Андый эмес болзо, кафе бӧктӧлӧринеҥ де маат јок болор эди:\n—Ашкарар предприятелерге јастаҥ ла ала јаан ченелтелер башталарда, баштап бис государстводоҥ, ишчилерге ишјал тӧлӧӧргӧ, јӧмӧлтӧ эдип эки катап акча-манатла болуш алганыс. Бис ол тушта бӧктӱ болгоныс, јӱк ле аш-курсакты белетеп, айылдар сайын јети-рер ижис улалган. Мынаҥ озо аш-курсакты бис тоолу ла јаантайынгы клиенттериске јетирип иштегенис деп темдектеер керек. Токтодулар кийдирилген кийнинеҥ кирелтелер де алар эмес, тӧлӱге тӱжӱп, минуска иштегенис. Эл-јонды јилбиркедип, бир канча акциялар ӧткӱргенис. Темдектезе, аш-курсак алдыртса, пицца, роллдор сыйлаганыс. Олордыҥ болужыла садуны бир эмеш кӧптӧдип те алган болзобыс, аш-курсактыҥ белетеген баазы кӧптӧй берген. Онойып кандык, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда иштегенис.\nЈайгыда јакшы иштеп алганыс, нениҥ учун дезе пандемияла колбой туристтер ороон ичинде ле амыраган, айдарда, клиенттер кӧп болгон. Орус тилдӱ турист-тердиҥ тоозы сӱрекей кӧп болгон, ол јылга кӧрӧ, башка ороондордоҥ улус бир де болбоды. Бӱгӱнги айалга база ла коомойтып јат. Јайга кӧрӧ, улус келип турганы ла кирелтелерис 70 процент кирезине астай берди. Је андый да болзо, 22 саатка јетире кажы ла кӱн иштеп, алдындагы кирелтелеристиҥ јӱк 30 процент кирезин алып јадыбыс. Онызынаҥ бис минуска тӱже берип турганыс јарт.\nИштеер јерлерди корып аларга, кезик ишчилеристи бир канча ӧйгӧ амыралтага ийер аргала тузаланганыс\nСбербанктаҥ јеҥилтелӱ кредит аларга документтер табыштырарыста, нениҥ де учун келишпеди. Јаантайын иштеп турган ишчилерис ончозы бойыныҥ јерлеринде, је ишјал ла кирелтелер астаганынаҥ улам, тоозы база астап калган эмей. Кафе токтобой иштеп, ишјалды тӧлӧп турганы бисте мынаҥ башка саду-бизнес барынаҥ камаанду. Саду бӧлӱкте керектиҥ аайы, карын, кем јок, јакшы. Оноҥ ӧскӧ кафени бӧктӧӧргӧ келижер.\nБанкеттер, байрамдар ӧткӱрерге јарабас деген де болзо, улус келип, сурап турганы кӧп. Је бис ээжилерди буспайдыс. Столдордо тоолу ла кижидеҥ отурарга јараар.\nАлдында ӧйдӧ тӱнниҥ 12 ле бир сааттарына јетире иштеген болзос, эмди јӱк ле 22 саатка јетире иштегенис база салтарын јетирет. Мындый ок бизнесте иштеп турган кӧрӱш-таныштарымнаҥ уксам, ончозына кӱч болот.\n«Сковородовна» деген сетьтиҥ Алтай Республикада башкараачызы Светлана:\n—Пандемия ӧйинде ижис сӱрекей кӱч барып јат. Јаан изӱ айда ачылган кийнинде эрчимдӱ иштеген де болзобыс, тӱҥей ле минуста болгоныс. Эм тургуза пандемияныҥ экинчи толкузы ӧдӱп јатканы бистиҥ пред-приятиеге база билдирлӱ.\nКандык айда иштебегенис. Оноҥ мындый айалгала колбой, ижиске јаҥыртулар кийдирип, араайдаҥ иштей бергенис. Эмди биске телефон согуп (ол 2ГИС-те бар), аш-курсакты белетеп салзын деп заказ эдер ле келип алып алар арга бар. Блиналарды, ашканаларда башка аш-курсакты чылап, айылга јетирер ченемел бисте алдында болгон. Је бистиҥ белетеп турган кур-сакты изӱге, кафеде отурып јиирге артык болгонынаҥ улам, бу ууламјы биске келишпеген. Келер ӧйдӧ бу јанынаҥ кандый бир эп-сӱмелер табар болорыс, је эм тургуза оныҥ биске тузазы ас.\nГорно-Алтайскта бистиҥ предприятиениҥ тӧрт ашканазы бар. Олордыҥ турган залдарын бис арендага аладыс. Пандемияла колбой уур-кӱчтер башталып турарда, туралардыҥ ээлери арендала бир кичинек јеҥилтелер эткен болгон. Јайгыда клиенттеристи јил-биркедип, бир канча акциялар ӧткӱргенис. Је эмди онойып эдерге база келишпейт. Ончо немениҥ баазы бийиктеп јат. Темдектезе, ӧзӱмдердиҥ ӱзи сӱрекей тыҥ бааланып калган. Оны тегин де улус сезип ийген болбой. А блиналардыҥ кулурына бу ӱсти кӧп кожор керек.\nАкча-манат јанынаҥ айалга керегинде чокум айдып болбозым, оны Барнаулда бистиҥ сетьтиҥ башкартузы аайлаштырат. Јербойында бис ончо санитар ээжилерди бӱдӱрерин, аш-курсактыҥ ла јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийик кеминде болорын кӧрӧдис. Бистӧӧн кирип келзе, бир катап кийер маскалар, дезинфекция эдер суузындар ончозы кажы ла кӱн јеткил. Столдо эки ле кижидеҥ отурат, балдар ойноор толуктарды јабып салдыбыс.\nАлдындагызына кӧрӧ, улустыҥ тоозы ла алып турган кирелтелерис 50 процентке астап калган.\nПандемияла колбой анчада ла ашкарар предприятиелерге кӱч келижет. Олор кӧп сабазы јӱк ле арайдаҥ аргаданып, эл-јон олор јаар јолды ундыбазын деп иштеп јат. Мындый иште билгир башкараачынаҥ, ӱзеери јӧмӧлтӧ-болуштаҥ, нак ӧмӧликтеҥ, јаҥдардыҥ јӧп-шӱӱлтелеринеҥ кӧп неме камаанду. Айалга мынаҥ ары оҥдолбозо, эл-јон сӱӱген кезик ашканалар бӧктӧлӧринеҥ маат јок.


Абайдыҥ школы адылу атту - altaicholmon\nАбайдыҥ школы адылу атту\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта Абай јуртта јаҥыртылган школдыҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта бу школго Абай јуртта чыккан-ӧскӧн государстволык ла политикалык јарлу ишчи, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ алтынчы, јетинчи тудууларыныҥ председатели, Эл Курултайдыҥ ӱчинчи, тӧртинчи, бежинчи, алтынчы ла јетинчи тудууларыныҥ депутады болгон В.Н. Тюлентинниҥ ады адалган. Школдыҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев турушкандар.\nРеспубликаныҥ башчызы Олег Хорохордин Абай јурттыҥ эл-јонын тӱӱкилик учурлу бу керек-јаракла уткуп тура, јербойыныҥ школына государстволык ла политикалык јарлу ишчи В.Н. Тюлентинниҥ ады адалып јатканын аҥылап темдектеген. Ол Владимир Николаевичле кожо турушкан иш те јанынаҥ, тегин де јӱрӱмде јуук таныш болгоны керегинде айткан.\n«Ол бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин сӱрекей баалап ла бийикке кӧдӱрип јӱрген улустыҥ бирӱзи болгон. Туулу Алтайла, јерлештериле колбулу сурактарды дезе бойыныҥ јӱрегине јуук алынып, олорды бӱдӱрерге кӱјӱренип иштеген. Бийик јамылу иштерде де иштеген болзо, кемзинчек ле ачык-јарык кижи болгоныла аҥыланган. Јерлештериниҥ ле кожо иштеген коллегаларыныҥ санаазында оныҥ јалакай, ачык-јарык ла јӱрӱмди сӱӱген бӱдӱм-кебери јажын-чакка артып калган» — деп, башчы айткан.\nЭл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев бойыныҥ куучынында мынайда темдектеген: «Бӱгӱн бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин ле јерлештерин недеҥ де артык сӱӱген, јурт ээлемниҥ тегин ишчизинеҥ ала тергеениҥ парламентиниҥ спикерине јетире ӧскӧн В.Н. Тюлентинниҥ ӱренген школына оныҥ ады тегиндӱ адалбай јат. Оныҥ ӧзӧк-јӱреги тӧрӧл Абай јуртыла, оныҥ эл-јоныла јаантайын тудуш болгон».\n— В.Н. Тюлентин бойыныҥ округыныҥ ӱнбереечилериниҥ берген јакылталарын бӱдӱрерге сӱрекей албаданган, је бир канча сурактардыҥ аайына чыгарга ого ӧй јетпеген. Андый јакылталардыҥ тоозына Амур јуртта Кӧксууныҥ суузын кечире јаҥы кӱр тударыныҥ, Абай јурттыҥ школында јазал иштер ӧткӱрериниҥ, Сугаш јуртта культураныҥ јаҥы туразын тударыныҥ сурактары кирип јат. Бис бойыска оныҥ јетире бӱдӱрбеген керектерин учына јетире бӱдӱрер молју алганыс. Бӱгӱн темдектелген бу иштер јеринеҥ кыймыктаган деп агы-чегин айдар аргабыс бар. Абайдагы школ чыныкталып јазалган, је мында иштер 2022 јылда база ӧдӧр, Саксабай сууны кечире салатан кӱрдиҥ тудум иштери башталып калган, Сугаш јуртта дезе культураныҥ јаҥы туразы 2022 јылда тудулып табыштырылар — деп, республикан парламенттиҥ спикери айткан.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ администрация-зыныҥ јааны Олег Кулигин Владимир Тюлентин Оймон ичиниҥ эл-јонын качан да ундыбаган деген. Ол кичӱ тӧрӧлиниҥ анчада ла јонјӱрӱмдик учурлу сурактарыла эрчимдӱ иштеген. Владимир Николаевичтиҥ баштаҥкайыла 2019 јылда јербойыныҥ школында спортзал тудулган деп темдектеген. В.Н. Тюлентинниҥ эш-нӧкӧри Евгения Геннадьевна Тюлентина республиканыҥ јаандары ла ишкӱчиле јаткандары Владимир Николаевичтиҥ бӱдӱрген иштерин бийик баалап, оныҥ эземин јӱректеринде алынып јӱргени учун олорго алкыш-быйанын айткан. Абайдагы школдыҥ директоры Ирина Бутушева ӱренчиктер Эл Курултайдыҥ депутады ла спикери болгон јерлежиле оморкоп јат, олор оныҥ адыла адалган школдо јаҥыс ла јакшы темдектерге ӱренер кӱӱн-санаалу болгондоры керегинде айткан. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада бойыныҥ уткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ депутады Мария Кабудыкова айткан.\nОл кӱн Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ Быйанду самаразы Абайдагы школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Маргарита Исовага, школдыҥ директорыныҥ ордынчызы, физиканыҥ ла математиканыҥ ӱредӱчизи Светлана Шипулинага, школдыҥ электриги Владимир Шипулинге табыштырылган. Кӧдӱриҥиде башчыныҥ Быйанду самаразыла анайда ок Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Строительное управление-7» деген ООО-зы база кайралдаткан.\nЭл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев школго сыйга сертификат табыштырып, Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Талдудагы јурт јеезениҥ тискинчизи Александр Чекаевти, бу ок јурт јеезениҥ 1-кы разрядту специалисти Ирина Апитованы, ӱредӱниҥ бӧлӱгинде кӧп јылдарга чыгара једимдӱ иштеп келгени учун Абайдагы школдыҥ директоры Ирина Бутушеваны кайралдаган.\nАбайдагы текши ӱредӱлӱ орто школ 1955 јылда тудулган. Мындагы школды чыныктап јазаары аайынча иштер 2006, 2011 ле 2019 јылдарда ӧткӧн. 2021 јылда Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы аайынча школдыҥ тӧс туразында јазалду иштер ӧткӱрилген ле ого јаҥы кӧзнӧктӧр, эжиктер тургузылган, полы јаҥыдаҥ салылган, ичинде јазалду иштер ӧткӧн, тышты јылулалган ла спортплощадказында јаҥы эдим-јазалдар тургузылган. Бу иштерди бӱдӱрерге ого акча-манат республикан ла федерал бюджеттердеҥ чыгарылган. Школдо тургуза ӧйдӧ бастыра бежен бала ӱренет. Баштамы класстарга дезе јирме эки бала јӱрӱп јат.


Тилин сӱӱрине ӱредер керек - altaicholmon\n(«Энемди мен канай сӱӱр учурлу: «акту кӱӱнимле бе» айса «кыйалта јогынаҥ ба» ?!)\nШак мындый сӧстӧрлӧ Алтай Республиканыҥ адынаҥ Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» деп федерал јасакка кубулталар кийдирери баштапкы кычырышта кӧрӱлер тушта парламентарийлерге баштанган. Кӧп јанындай бу шылтактаҥ улам бис Иван Итуловичти бу јеҥил эмес сурак аайынча бойыныҥ санааларын айдып ийзин деп сурадыс.\n— Озо баштап, бу теманыҥ блааш-тартышту јанына тереҥжиде кирбей, узакка бойымда алып јӱрген тӱп-шӱӱлтелеримди чыгара айдарга турум. Кажы ла албаты, јаан да эмезе кичинек те болзын, угы-тӧзинеҥ ӱзӱлбей келген тилиле оморкойт. Албатыныҥ эҥ јаан байлыгы — ол оныҥ куучынданган, сананып јӱрген тили деп айтсам, бир де јастыра болбос. Тилди албатыныҥ тыны деп тегиндӱ адабай јадылар.\nРоссияныҥ бек болгоны ончозын бириктирген орус ла государствоныҥ тозӧлгӧзи болгон албатылардыҥ тилдерине тайанат. Россия Федерацияныҥ Президенти В. В. Путин бистиҥ ончобыска «орус тил — бистиҥ кӧп укту государствоныҥ сайламазындый тӧзӧлгӧзи» деп эске алындырат. Ол ок ӧйдӧ президент «Россияныҥ албатыларыныҥ тилдери ороонныҥ аҥылу культуразыныҥ база бир бӧлӱги болуп јат» деп темдектейт.\nРоссияда этнический, нациялык ла тилдердиҥ јӱзӱн-башказы качан да болзо эҥ јаан байлык болгон.\nКӱнбадыш цивилизациялар кӧп тилдерди ле калыктарды јоголтып саларда, Россия дезе кезик албатыларга алфавиттер таап берген. Не дезе, олордо бичинер аргалар мынаҥ озо јок болгон. Бу тилдерди шиҥдеер филологиялык билим тӧзӧлгӧ ло олорды јӧмӧӧр система болгон. Онызы ондор јылдарга улай једимдӱ иштеп келди.\nАндый да болзо, бу јаан учурлу ууламјыда аайына чыкпаган учуралдар бар. Олор, незин јажырар, ас эмес. Темдектезе, орус тилге ле литературага, анайда ок Россия Федерацияныҥ албатыларыныҥ тилдерине ле литератураларына ӱредериниҥ чыҥдый кеми јабызап јат.\nJе бӱгӱнги куучыныс ӧрӧ адалган федерал јасакка кийдирилер кубулталарла колбулу. Чындап айтса, ол кубулталардыҥ баштапкы вариант-бӱдӱминде кезик тӱп-шӱултелер чокым айдылбаган болгон. Оныҥ бажында бистиҥ эл-јондо, анчада ла нациялык республикаларда јаан тал-табыш чыккан.\nӰзеери бӱгӱн кажы бир субъектте јуртагандарга тӧрӧл тилдерге ӱредерин кижи кандый тилге ӱренерин бойыныҥ кӱӱниле талдаганы аайынча, ол эмезе кыйалтазы јогынаҥ (талдабай ӧткӱрер) ӧткӱрер деп шӱӱлтелер айдылган. Мениҥ акту шӱӱлтемле болзо, мынайда эдерге чек јарабас. Онызы коркышту јаан качалаҥын (последствия) јетирердеҥ айабас.\nГосударстволык ла тӧрӧл тилдерге ӱренери аайлу-башту болор учурлу. Андый билгирлер школдордо, керек дезе, болчомдордыҥ садтарында берилер учурлу. Мында анайда ок билениҥ, тӧрӧлчи кӱӱндӱ эл-јонныҥ камааны јаан. Тилин сӱӱрине ӱредер керек. Нениҥ учун дезе, мынаҥ јаан да, кичинек те албатыныҥ келер ӧйи камаанду.\nJасакты шӱӱжери јанынаҥ Госдумада ончо фракциялардыҥ улузынаҥ турган ишмекчи группалар тӧзӧлгӧн. Кӧп блааш-тартыжулар бажында олор бир јӧпкӧ келгендер. Оныҥ тӧс учуры мындый: 1) Государстволык ла тӧрӧл тилдерди кыйалта јоктоҥ школдо ӱредер программалардаҥ факультативке кӧчӱрерин јаратпас. 2) Тӧрӧл тилдерге ӱренип алары федерал государстволык ӱредӱ стандарттарыныҥ кыйалта јок бӧлӱги болуп артар. Ӱзеери Россия Федерацияныҥ башкарузына тӧрӧл тилдерге ӱренери јанынаҥ государстволык концепция белетеп, ол аайынча РФ-тыҥ албатыларыныҥ тилдерин јӧмӧӧри ле ӧскӱреери аайынча государстволык программа јӧптӧӧри молјолгон. Депутаттар анайда ок бюджетке албатылардыҥ тӧрӧл тилдериле ӱредӱ бичиктерге керектӱ акча-манат чыгарзын деп шӱӱлте эткен. Ӧрӧ айдылганыла колбой, мен, Госдуманыҥ депутады кижи, јасактыҥ баштапкы вариант-бӱдӱмине «илинип», туруп калбадым. Нениҥ учун дезе, бис чокым јӧптӧргӧ чыкканыс. Бис, депутаттар, айдылган тӧп-шӱӱлтелерле јӧпсинбеген болзобыс, керек уурланып барар эди.\nӰредӱ бичиктерди лицензировать эдери — тӧс сурак. Jажырбайлы, Алтай Республикада онызы бӱгӱн эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи. Кадрлар белетеер сурак чылап, олордыҥ тоомјызын кӧдӱрер керек. Госдуманыҥ ӱредӱ ле билим аайынча комитеди тӧрӧл тилдерди јӧмӧӧри јанынаҥ федерал кеминде аҥылу фонд тӧзӧӧр шӱӱлте эткен. Башкару депутаттардыҥ бу баштаҥкайын јӧмӧгӧн. Фонд орооныстыҥ калыктарыныҥ тилдерин академический ле билим ӱредерине, учебниктерди ле ӱредӱ пособиелерди чыгарарына болужар. Чындап, тургуза ӧйдӧ федерал кеминде учебниктер беш ле тилле јарадылган. Фонд база ӱредӱ программаларды белетеериле, олорго экспертиза ӧткӱрериле иштеп, педагогикалык кадрларла јеткилдеер. Онызы јазымы јогынаҥ кӧп калыктар јуртаган орооныстыҥ тилдерине тереҥжиде ӱренер арга берер.\nАлтай тил тӱрк телекейдиҥ тилдериниҥ тӧзӧлгӧзи. Jебрен тилдер јаҥжыгуларын алып јӱргенис учун бис оморкоор учурлу. Ӱзеери алтай тилди ончо диалекттириле кожо корып алары ла ӧскӱрерине некелтелӱ бололы!\nЭмди эҥ ле учурлузы. Биске, Алтай Республикага, эмди ле (федерал јасакка кубулталар кийдирериле колбой) чокым шӱӱлтелер јарадып алар керек. Сананып, анайда ок некелтелӱ келер ӧйлӧргӧ иштеер керек. Алтай тил тилдер ортодо теҥ! Государстволык тилдиҥ политиказы орооныста да, тергеебисте де тереҥ санаа-шӱӱлтелӱ кӧрӱм некейт. Jе бу ӧскӧ эрмек-куучынныҥ сурагы болуп арткай.\n(Госдуманыҥ депутадыныҥ пресс-службазы)


Критиктиҥ кӧрӱми, сӧзи - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга тоолу кӱндер кайра јайаандык јол-јорыкла Москвадаҥ јарлу театральный критик, театровед, ТЮЗ-тыҥ (јиит кӧрӧӧчиниҥ театры) завлиди, ГИТИС-тиҥ ӱредӱчизи, «Золотая маска» сыйдыҥ экспертный совединиҥ турчызы Владислава Куприна келип јӱрди.\nВладислава Дмитриевна бир канча ойын-кӧргӱзӱлерди кӧргӧн лӧ олорды режиссерлорло, актерлорло кожо шӱӱжип, бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин, ајаруларын айтты. Эл театр Россия Федерацияныҥ Театральный ишчилериниҥ биригӱзиниҥ грантын ойноп алган. Кӱндӱлӱ айылчыныҥ, критиктиҥ јол-јорыгы шак бу гранттыҥ шылтузында келишти.\nКритик эл театрда Вячеслав Смирновтыҥ тургускан «Волки и овцы», Виталий Перчиктиҥ «Звезды на утреннем небе», Эмма Иришеваныҥ «Ревизор» ло «Эрјине» деген ойын-кӧргӱзӱлерин ајарулу, јилбиркеп кӧрди. Владислава Дмитриевна оныҥ кийнинеҥ бойыныҥ профессионал кӧрӱмиле, тууразынаҥ кӧргӧниле, шӱӱлтезиле, ајарузыла ӱлешти. Кандый да иште чындык, јолду критика сӱреен керектӱ ле тузалу. Онызы јайаандык иштиҥ ичкери ӧзӱмине керектӱзин режиссерлор до, актерлор до јакшы билер.\nОл ойын-кӧргӱзӱлердиҥ кажызыныҥ ла јакшы јанын темдектеп, онойдо ок тӱзедип, јазап ийетени јанынаҥ сӱрекей керектӱ ајарулар айтты. Режиссерлорго мынаҥ ары јаҥы ойын-кӧргӱзӱлер тургузарга, актерлорго дезе сӱр-кеберлерди ойноорго, олордыҥ кажызыныҥ ла сӱр-кеберлериниҥ кылык-јаҥын толо ло чындык ойноорго јолду шӱӱлтелер айдылды.\nБичиичи, ӱлгер чӱмдеечи Сурайа Сартакованыҥ «Эрјине» деген туујызы аайынча тургузылган «Эрјине» деген моноспектакльдыҥ шӱӱжӱзинде туружарга ырысту учурал келишти. Эрјинениҥ сӱр-кеберин актриса Эльмира Челтенова ойноордо, кӱӱлик ӱйдежӱле Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев ле јайаан јайалталу кӱӱчи Вадим Деев јеткилдеди.\nАлтай эпшиниҥ уур-кӱч ле кату салымы керегинде ойын-кӧргӱзӱ театрдыҥ айылчызыныҥ кӧксин бӧктӧди деп айдарга јараар. Эрјине деген јалтанбас эпши јирмезинчи чактыҥ шыралу-ыйлу јолын, от-калапту јууныҥ јылдарын, коллективизацияны, репрессияны сыныкпай ӧдӱп чыкканын критик сӱрекей ајарулу кӧргӧн.\nВладислава Куприна литератураныҥ ӱлгерлеп куучындаган бӱдӱмин эптӱ ле аҥылу эп-аргала кӧргӱскенин аҥылап темдектеди. Мында байа кай чӧрчӧктӧрдӧ чилеп ок јалтанбас, јана баспас баатырлар јок, је јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди ӧдӱп, бойын јылыйтпаган, ӧзӧгиле сыныкпаган, сӱӱштеҥ чӧкӧбӧгӧн, ижемјиге, сӱӱнчиге бӱткен теп ле тегин эпши кӧргӱзилет.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ учкары бис јӱрӱмин јӱрӱп койгон, учураган ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп чыккан ла эбире курчаган кырларын-тууларын кайкап, сӱӱнип, тымыкта отурган ӧрӧкӧнди кӧрӧдис. Бу баатыр болуп бӱткен эпшиде кандый амаду бар болотон? Тыҥзынып, тӧжине де согунып јатканы јок. Оныҥ амадузы – кудай берген јӱрӱмин ак-чек ле чындык јӱрӱп, сыныкпас-чӧкӧбӧс, азыйдагызы ла чылап ок эбире курчаган куулгазын ар-бӱткенди сезип, кӧрӱп јӱрери деп, критик бойыныҥ сӧзин айтты.\nКритиктиҥ айтканыла, бу туујыга кижиликтиҥ сӱрекей тереҥ учурлу сурактары билгир ле чындык кийдирилген. Актриса бойыныҥ ойыныла, ӱниле ончозын бийик кеминде ачкан ла кӧргӱскен.\nОл онойдо ок ойын-кӧргӱзӱниҥ кӱӱзин башка, таҥынаҥ аҥылап темдектеди. Мында кӱӱ бойы да јайым ла кеен, сӱрекей тыҥ ийделӱ болгон.\nВладислава Куприна азый СССР-га кирген тергеелердиҥ кӧп тоолу театрларында јер-телекейде болгон тӱӱкилик керектер јаҥы кӧрӱмле кӧрӱлет ле јаҥы баа берилет, темдектезе, «Эрјине» деген ойын-кӧргӱзӱ деп чокумдады.\nТеатральный критик бойыныҥ куучын-эрмегиниҥ учкары ойын-кӧргӱзӱ јаан учурлу ла кӧнӱ ууламјылу, салымы, јолы јакшы ла узун болор деп айтты.\nВладислава Куприна эл театрдыҥ јайаандык ӧмӧлигиниҥ ижин, аргаларын бийик баалады. Актерлордыҥ башка-башка ойноор бӱдӱм-жанрда јайаан јайалталарын база аҥылап темдектеди. Ол јаан ла нак труппага јаҥы једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзеп, јакшынак, јылу туштажу учун јаан алкыш-быйанын айтты.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш режиссеры, АР-дыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Эмма Иришева: «Владислава Куприна республикага јайаан јол-јорукла келген. Ол бистиҥ труппаныҥ ижиле јууктада таныжар, баа берер, бис кандый јолло, ууламјыла барып јатканысты кӧрӧр амадулу болгон. Биске онызы сӱрекей керектӱ. Калганчы 20 јылдыҥ туркунына бистиҥ театрга критик баштапкы катап келгени биске јаан ырыс. Бис мынаҥ да ары иштеерис, критиктер дезе биске учурал ла келишсе, келип турзын» — деп айтты.


Скифтердиҥ арфазы — орныктыруныҥ јолында - altaicholmon\nСкифтердиҥ арфазы — орныктыруныҥ јолында\n«Алтайда јуртаган скифтердиҥ бистиҥ эрадаҥ озо V-IV чактардагы јебрен кӱӱзин ле арфа деп кӱӱлик ойноткызын орныктырары» деген ӱлекердиҥ — президенттиҥ гранттарыныҥ јеҥӱчилиниҥ таныштырузы Калыктар најылыгыныҥ туразында тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧтти.\n«Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јери» АНО-ныҥ башкараачызы Светлана Катынованыҥ айтканыла, археологтордыҥ, фольклористтердиҥ, реставратор устардыҥ, кӱӱчилердиҥ, кӱӱ чӱмдеечилердиҥ тӧзӧмӧлдӱ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында «скифтердиҥ арфазы» деген јебрен кӱӱлик ойноткыны кыракы шиҥдеп ле оны орныктырар јарамыкту айалга келишти.\n«Скифтердиҥ арфазы» јебрен ӧйдиҥ кайкамчылу кереези, табынтызы, байлыгы. Шак бу кӱӱлик ойноткы Евразияныҥ элкем-телкем талазында јуртаган эл-калыктардыҥ кӧгӱс, культуралык энчизи, байлыгы болуп јат. Кӱӱлик ойноткы Туулу Алтайда 1947 јылда Пазырыктыҥ экинчи корумында казынты иштер ӧйинде табылган. Темдектелгениле, ол бистиҥ эрадаҥ озо V чакка келижет. Кийнинде Оҥдой аймакта Башадардыҥ корумдарында ӧткӧн казынты иштерде шак ла база бир ого бӱдӱштеш кӱӱлик ойноткы табылган.\nКорумдарда ӧткӧн казынты иштердиҥ кийнинде ол ло изӱ тарыйына музыковед Константин Александрович Вертков ло билимчи Михаил Петрович Грязнов кӱӱлик ойноткыны орныктырып, јазаар ишти ӧткӱрген ле оныҥ бӱдӱмине, аайына, учурына толо јартамал берген. Jебрен кӱӱлик ойноткы орныктырылган бӱдӱмиле Государстволык Эрмитажта скиф ӧйдиҥ Пазырыктыҥ ла Башадардыҥ корумдарынаҥ чыккан ӧскӧ дӧ экспонат-эдимдерле кожо турат.\n«Скифтердиҥ арфазын» орныктырарга, ӱнин, кӱӱзин чыгарарга, бир канча ченелте болгон. Jилбилӱ бу ӱлекердиҥ туружаачылары ГАГУ-ныҥ археологиялык музейиниҥ јааны Никита Константинов, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча российский камыстыҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ качызы Тамара Садалова, кӱӱлик ойноткыларды белетеечи устар Айдыҥ Курманов ло Айдар Чурупов, звукорежиссер Азулай Тадинов, кӱӱчи Аржан Чугулчин туружат. Ӱлекер иштиҥ учкары кӱӱлик ойноткыны орныктырары аайынча јайаандык иштиҥ справочниги белетелип, кепке базылар.\nJаан учурлу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула иштиҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн — Эрмитажтагы кӱӱлик ойноткыныҥ чын бойы бастыра јанынаҥ тереҥжиде шиҥделген. Эрмитажтыҥ јебрен кӱӱлик ойноткыларды шиҥжӱлеп турган баш специалисттериле, онойдо ок олорды орныктыраачы устарла куучын-эрмек, туштажулар болгон. Ӱлекердиҥ туружаачылары тӱӱкилик учурлу ишти, фольклорлык байлыкты јуунадат, кыракы шиҥдейт.\nИштиҥ экинчи бӧлӱги «Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јериниҥ» мастерскойында ӧдӧр. Мында «скифтердиҥ арфазын» белетеери ле орныктырары јанынаҥ иш, онойдо ок кӱӱлик студияда ойноткыныҥ јаҥы акустикалык аргаларыла, табышла колбулу ченелтелӱ иш ӧдӧри темдектелет.\nӰлекердиҥ ӱчинчи бӧлӱктеҥ турган ижи ӧйинде кӧрӱлерди, скиф арфала таныштыруны белетеп ӧткӱрер иш темдектелген. Онойдо ок база бир темдектелген иш культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ченелтелӱ площадкада ӧдӧр. Мында јаҥыдаҥ јазалып, орныктырылган кӱӱлик ойноткыла ойноорго кӱӱнзеген балдарды ӱредер. База талалык, калыктар ортодогы ӧдӱп турган байрамдарда, кӧрӱ-садуларда, кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружары база бу ла темдектелген иштиҥ тоозына кирет.\nӰлекер јӱрӱмде јолын алынган кийнинде, культураныҥ јаҥжыккан байлыгыла кӱӱнзеген јаан-јаш јууктада таныжарга эптӱ, јарамыкту, јакшы айалга болор. Кӱӱлик ойноткыны белетеериниҥ эп-аргазы да, јаҥы кӱӱни чӱмдеер айалга да, арга да болор…\nJебрен «скифтердиҥ арфазын» орныктырары аайынча ӱлекердиҥ таныштырузында таланыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Динара Култуева, культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јериниҥ јааны Светлана Катынова, ӱлекердиҥ туружаачылары Никита Константинов, Тамара Садалова ла ӧскӧ дӧ улус куучын айдып, ороонныҥ президентиниҥ гранттарыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан ӱлекердиҥ јаан учурын темдектедилер. Туулу Алтайдыҥ јебрен, кумран чактарынаҥ јылыйбай келген кӱӱлик ойноткыга јаҥы јӱрӱм, јаҥы тыныш, јаҥы кӱӱ берип, орныктырып јатканы тӱӱкилик учурлу керек.


«Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес...» - altaicholmon\n«Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес…»\nТергеебисте колы-будына бек туруп алган крестьян-фермер ээлемдер кӧп. Олордыҥ тоозына Майма аймакта Алферово јурттыҥ јанында турган «Фокин» деп крестьян ээлемди база кийдирерге јараар.\nОны узак јылдарга улай Николай Фокин башкарып келген. Ол бойы Алтайский крайдыҥ Троицкий районыныҥ Южаково јуртында чыккан эмтир. 1975 јылда јурт ээлемниҥ Бийсктеги техникумында техник-механиктиҥ ӱредӱзин алып, направление аайынча Кызыл-Ӧзӧктиҥ совхозына иштеп келген. Оноҥ ло бери мында артып калган. Николай Фокин мында иштеп тура, јурт ээлемниҥ Барнаулдагы институдында заочно агрономныҥ ӱредӱзин алган. Оныҥ ишмекчи јолы механиктиҥ ижинеҥ башталган. Кийнинде ӧйлӧрдӧ ол бригадир, инженер, управляющий болуп иштеген. 1989 јылда ол «Фокин» деп крестьян ээлемди тӧзӧгӧн. Ороондо колхозтор, совхозтор јайрадылып турган ӧйдӧ Алфероводо кӧп ээлемдер тӧзӧлгӧн, је бӱгӱнги кӱнде олордоҥ јаҥыс бу ээлем арткан эмтир.\nБаштап тарый ээлем эттеҥир мал ӧскӱрген. Jе бир канча ӧй кайра сӱттеҥир малды база ӧскӱрип баштаган. Бу крестьян ээлем каладаҥ ыраак эмес учун, бери практика ӧдӧргӧ, јурт ээлемниҥ колледжинде ӱренип турган студенттер јаантайын келет. Ээлемде эм тургуза он алты кижи иштейт. Олордыҥ тоозында эки уй саачы. Соок тумчукту малдыҥ тоозы 300-ке једет. Олордоҥ саап тургандарыныҥ тоозы — 100, база ол ло кирези эттеҥир дейтен герефорд укту уйлар болуп јат. Анайда ок 50 јылкы бар.\n«Фокин» крестьян ээлем бир кӱнде бир тонна сӱт саап алат, сӱтти «Майма-молокого» табыштырат. Николай Фокинниҥ айтканыла, олор сӱтти мынаҥ озо Троицкке апарып табыштырган. Анда сӱт учун акчаны ӧйинде тӧлӧгӧндӧр. Оноҥ бистиҥ тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы саап алган сӱтти «Майма-молокого» табыштырзын деген эмтир. Бу ӧмӧлик сӱт учун акчаны ӧйинде тӧлӧбӧйт. Тургуза ӧйдӧ сӱтзаводтыҥ олорго тӧлӱзиниҥ кеми кайда да 400 муҥ салковойго јеткен. Удабастаҥ ла ӧлӧҥ ижи башталар, одыру-сӱркӱшке, ишјал тӧлӧӧрине акча керек. Мындый айалгаларда иштейтени кӱчке келижет.\n—Биске сӱт учун тӧлӱлӱ ӧмӧликтиҥ башкараачызыныҥ меге айтканы мындый: «биске тӧлӱлӱ улус бар, олор тӧлӱзин экелзе, бис слерге тӧлӱбисти тӧлӧӧрис». Jе онызы оныҥ бойыныҥ аайына чыгатан сурагы туру. Ол до биске тӧлӱлӱ ине! Мениҥ ишчилериме магазиндерде курсак-тамакты, кийим-тудумды тӧлӱге бербей јат ине. Ишјалды база ӧйинде тӧлӧр керек — деп, Фокин айткан.\n—Азырал белетейтен јерлер јеткилинче бе?\n—Jерлер бар. Бис баштап тарый эттеҥир мал ӧскӱргенис. Оноҥ биске сӱттеҥир мал ӧскӱрер керек деп айдышкан. Уйлар саарына керектӱ јазалдар аларга субсидия акчала болуш јеттирилген. Анайып, керектӱ јазалдар алынган. Jе ол јазалдар 200 тын уй саарына чоттолгон. Jаҥы јылдыҥ кийнинеҥ бисти ойто 600 тын соок тумчукту мал азыразын деп шӱӱлте эткендер. «Чуйское» ОПХ-ныҥ јерлери, Маймага кӧрӧ, биске јуук ла ол јерлердеҥ биске берип, уйларыстыҥ тоозын 600-ке јетирер деген шӱӱлте эдилген. Анча кире уйды кайда тударыҥ, олорго кажаан-чеден тудар керек. Эм тургуза бу сурак учына јетире шӱӱжилбей, туруп калган. Канча кире уйлар тудатанын, кайда ла канайда тудатанын эм тургуза чокым билбезим. Бу ла кӱндерде АР-дыҥ јурт ээлеминиҥ министри Александр Манзыровло туштажарым. Эки вариантту бизнес-план белетелген. Олордыҥ кажызын талдаар — ол ло аайынча иштеерис, 200 эмезе 600 тын соок тумчукту мал тударыс оноҥ јарталар болбой…\nЭмди андый ӧй келген: эртен не болорын билбезиҥ. Бир јылдыҥ туркунына солярканыҥ баазы 10 салковойго бааланган. Ӧткӧн јылда бир тюк ӧлӧҥниҥ баазы кайда да 800 салковой болгон болзо, эмди 1200 салковойго јеткен. Бис сӱттиҥ бир литрин 17 салковойго табыштырадыс. Магазинде ол 50 салковой. Алдында бир литр солярканыҥ баазы 8 акча, сӱттиҥ бир литри 20 акча болгон. Эмди дезе сӱт 17, солярка дезе 44 салковой.\n—Айса сӱттиҥ толо переработказына кӧчӱп, каймак, йогурт ла ӧскӧ дӧ продукция эдер керек. Андый санаалар бар ба?\n—Ого кӧчӧргӧ, саап турган уйлардыҥ тоозын, ас ла салза, 200 тынга јетирер керек. Бисте дезе саайтан уйлардыҥ тоозы — 100. Эм тургуза олордоҥ јӱк алтаны тӧрӧгӧн. Арткандары јаҥы јылга јетире тӧрӧп салар. Мен сананзам, сӱттеҥ аш-курсак эдерине кӧчӧргӧ, ас ла салза, эки јыл кире ӧй керек болор. Эм тургуза бастыра кӱчисти јай ӧйиниҥ дойказына кӧчӧрине ууламјылайдыс.\nУй саар аппараттар алынган. Алдында јылдарда уй саачыларды табатаны кӱч керек болгон. Эмди олор бойлоры келет. Не дезе, бӱгӱнги уй саар јазалдарла бу ишти эдетени канча катапка јеҥил болуп калган. Эмди уй саачы сӱтти кӧнӧклӧ тажыбай јат, казан неме јунбайт. Бу јазал баштап уйдыҥ эмчегин массажтайт, кийнинеҥ саайт, уй саачыга уйды саап токтогоны керегинде табыш эдет. Уй саачы јок болзо, бойы ла уштыла берет. Эмди менде кандый уй, кандый кӱнде, канча литр сӱт бергенин кӧрӱп ийер арга бар. Бу Германияныҥ баалу-чуулу јазалы болуп јат. Былтыр министерствобыс оны аларга, субсидия акчала болушкан. Уй саар аппараттыҥ бирӱзиниҥ ле баазы 120 муҥ салковой, бисте дезе он эки андый аппарат тургузылган. Министерствоныҥ болужы јогынаҥ не болотон? Мындый јазал алар деген шӱӱлтени биске јурт ээлемниҥ министерствозын Виктор Безрученков башкарып турарда эткендер. Германияныҥ мындый јазалдар эдер фирмазынаҥ чыгартулу кижи келип, бастыра чоттоп, јӱре берген. Оноҥ бир канча ӧйдӧҥ кош тартар эки јаан кӧлӱк байа јазалдарды экелген. Ол ло фирманыҥ чыгартулу улузы байагы јазалдарды бастыра кондырып, тургузып берген. Министерствоныҥ болужыла техника, сенажный комплекс база алганыс.\n—Jербойыныҥ ла улузы иштейт пе?\n—Совхозто иштеген улус артып калган ине. Кайдӧӧн дӧ баргылабаган, мениле кожо иштейт.\n—Jашӧскӱрим иштеерге келет пе?\n—Бисте иштеп тургандардыҥ кӧп сабазы јиит улус. Бисте династияларла иштейт деп айдарга јараар. Мынаҥ озо иштеген улустыҥ балдары эмди иштейт. Адалу-уулду улус бар. Меге 67 јаш, эмди кызымды бу ишке темиктиредим. Ол ӱредӱзи аайынча экономист. Бисте ачу аш ичип турган улус јок. Jаҥы јыл тушта јурт ээлемниҥ министри Александр Манзыров келип јӱрген. Бир де калаҥы кижи кӧрбӧгӧнин кайкап, тортту чай ичип, јӱре берген эди.\n—Ишчилердиҥ алып турган ишјалыныҥ орто кеми канча?\n—Jаан эмес, 10-15 муҥ салковой. Бис бир айда кайда да 600 муҥ салковойго сӱт табыштырадыс. Jе ойто ол акчаны ӧйинде кайра алып болбой јадыс. Мындый айалгадаҥ чыгатаны кӱч керек. Кажы ла кӱн ӧлӧҥ чабарга, одыру-сӱркӱшке 6,5 муҥ салковой акча керек…\n—Ӧлӧҥ деерерде, оны јеткилинче белетейдер бе айса тууразынаҥ садып аладар ба?\n—Бис качан да ӧлӧҥди тууразынаҥ садып албаганыс, бойыс сададыс. Бӱгӱнге јетире бир де андый учурал болбоды. Кышка 15 муҥ центнер ӧлӧҥ белетейдис.\n—Келер ӧйгӧ кандый иштер темдектеп алдар?\n—Биске эмди билим болужат. Сӱтти јаантайын алар амадула јаҥы сорт азыралдар отургысканыс. Сӱттеҥир, голштино фризская укту уйлардыҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча иштейдис. Олорды Новосибирсктеҥ садып аладыс. Новосибирскке дезе Германиядаҥ эмбриондордо келип јат. Оноҥ Новосибирскте чыгарала, ӧскӱрип, сададылар. Бу уйлар сӱттеҥир уктулардыҥ эҥ артыктарыныҥ бирӱзи. Темдектезе, бисте андый укту Мерседес деп чололу уй бар. Ол бир кӱнде 33 литр сӱт берип јат. Башкалары 20-25 литрдеҥ берет. Бис андый укту 30 уй садып алган болгоныс. Jе мындагы кӱн-айдыҥ айалгазы Германиядаҥ башкаланат. Азырал да башка. Оноҥ бисте чыкту. Мынаҥ улам ол уйлардыҥ туйгактары токтобой ӧзӱп јадар, ӧкпӧлӧри база уйан. Оныҥ да учун байа садып алган 30 уйдаҥ бежӱзи ӧлгӧн. Бу садып алган уйлардыҥ бозулары бистиҥ айалгаларга чыдамкай болор деп сананадым. Не дезе, бис эҥ артык дегедий букалардыҥ ӱрендерин алып тузаланадыс.\nСаап турган уйлардыҥ угын јарандырарына иштейдис деп айттым. Кӱнинде он литрдеҥ ас сӱт берип турган уйларды тутпай јадыс. Ӱч јылдаҥ бӱткӱлинче сӱттеҥир укту уйларга кӧчӧ берерис.\nОл ло Алтайский крайда крестьян ээлем сӱттеҥир мал ӧскӱрерине кӧчӧргӧ јатса, ого 30 миллион салковой субсидия акча берилет. Ол акчага байа ээлем керектӱ объекттерди тудуп, јазалдардаҥ кандыйы керектӱзин садып алат. Бисте дезе бир јазалга акча берилип јат, башказына — јок. Оныҥ учун акча јеткенче ле јазайдыҥ, тудадыҥ.\n—Эттеҥир мал ӧскӱрип турганар деп база айттыгар. Этти кайдӧӧн табыштырадар?\n—Этти «Бийск-Холдингке» табыштырадыс. 50 јылкы тудадыс деп байа база айттым. Эттиҥ баазы јабыс та болзо, кайда барарыҥ. Оноҥ алган акчала аргаданадыҥ.\n—Эмди министерство кооперативтер тӧзӧӧр керек деген баштаҥкай эдет. Ол аайынча нени айдарар?\n—Министерство чын шӱӱлте эдет. Кичинек ээлемдерге јер де сӱрери кӱчке келижет. Ол ло пайларга берилген јерлерди кӧрзӧҥ, кӧп лӧ сабазы сӱрӱлбей, баргаага бастырып, туруп калган. Оныҥ учун кооперативтер тӧзӧӧр деген шӱӱлтени јарададым. Ээлем јаан, кандый ла ишти бӱдӱрип ийер аргалу болор учурлу. Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес. Биске де андый шӱӱлте эдилген болгон. Эмди бис эм ӧлӧҥдӧр аайынча иштеп турган ээлемле, анайда ок «Алферово» СПК-ла биригер деген эрмек-куучындар ӧткӱредис. Ол эки ээлемде керектӱ техника јокко јуук. Биригип, бир кооператив тӧзӧӧктӧр деп баштанганыс. Айса болзо, удабастаҥ «Алферово» деген кооператив тӧзӧлӧр.


19.10.2020 - altaicholmon\nАлтай — Ойрот\nЧингис каанныҥ туткан империязы, оныҥ ач-ӱрени јаҥ былаажып, учы-тӱби јок бой-бойлорын јиишке 14-15 чактарда јайрадылып, башка-башка каандыктарга бӧлӱнген. Чингизидтер, Чингис каанныҥ ач ӱрени «Алтын Ук», уйадай берерде, бистиҥ јерлерде ойрот укту албатылар, баш билинип, олордыҥ камаанынаҥ чыгып баштаган.\nЫрысту јӱрӱмду јаанак\nЈаан јашту улустыҥ айлыгында кычыраачыларды эзен-амыр отурган јажы јаан, тоомјылу, јалакай Эртеш Ивановна Иванованыҥ (Еркина) јӱрӱмдик јолы керегинде бичимелле таныштырадыс.\nЮрий Тапаа – Россияныҥ Кубогында ӱчинчи\nБистиҥ јерлежис, грек-рим кӱрешчи Юрий Тапаа калганчы јылдарда једимиле сӱӱндирип, Сибирьдиҥ, Россияныҥ бастырароссиялык маргаандарында јеҥӱлерге једип турганы оморкодулу.\n«Јакшыныҥ одузында одын артар, Јамандыйында богы артар»\nЈылу кӱндер там ла ыраайт. Быјыл Алтайда кыштыҥ да эзин-јыды эрте билдирип келди. Агаштарда сары јалбырактар эмди де бар, је кӱндер билдирлӱ сооп калган…\nАлтай ла орус тилдер — Алтай Республиканыҥ государстволык тилдери\nРоссия Федерацияныҥ 1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинеҥ ала ийдезин алынган Конституциязы мындый сӧстӧрдӧҥ башталат: «Бис, Россия Федерацияныҥ башка-башка укту калыктары, бойыстыҥ јерибисте бир салымла бириктирилгенибис…».\nТилди корып аларында библиотеканыҥ ла бичиктиҥ учуры\nАлтай тилдиҥ тӱӱкизи калыктыҥ ӧзӱмиле, тереҥ калыҥ шӱӱлте-кӧрӱмиле колбулу, кычыраачылар оны бичимелдер ажыра кӧрӧр аргалу. М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека «Алтай тилди корыыр, ӧскӱрер» деп программага тайанып, бойыныҥ ижин элбеде апарат.\nЈондык совет: улустыҥ сурагын чыҥдый бӱдӱрерге\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин јуун ӧткӱрип, тергеелик МВД-ныҥ јондык совединиҥ јаҥы турчыларына кере бичиктерин табыштырды. МВД-ныҥ јондык совединиҥ јаҥы турчыларыныҥ ижи эмди башталган деп айдарга јараар.\n«Оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧйт…»\nКоронавирус југуш оорула колбой тӧзӧлӧ берген јеҥил эмес айалгада Алтай Республиканыҥ баш санитар врачы, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Леонид Щучиновло ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\nКалыктыҥ амадузы болгон «Алтай Кабай»\nЭл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединде ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде алтай калыктыҥ јаҥжыккан кӧгӱс-байлыгыныҥ «Алтай Кабай» деп адалган тӧс јерин тӧзӧӧри аайынча концепцияныҥ таныштырузы ӧтти.\nБюджет улустыҥ јилбӱлерине ууландырылган\nКелер јылга федерал бюджеттиҥ ӱлекери теҥдештирилген ле ол «Единая Россияныҥ» ла РФ-тыҥ башкарузыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ уч-турултазы болгонын партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак келер ӱч јылга бюджеттиҥ јонјӱрӱмдик ууламјыларына учурлалган јуунда темдектеген.