Алтын Кӧлди чеберлеери — национальный амаду - altaicholmon\nАлтын Кӧлди чеберлеери — национальный амаду\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ иш-молјузын јаҥы ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерин баштап тура, «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-керектери керегинде» јарлыкка кол салган. Бу документти эксперттер «јаҥы майский јарлыктар» деп адап салды, нениҥ учун дезе бу јарлык, алты јыл кайра кол салган 11 јарлык чылап, государственный политиканыҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт, Путинниҥ јаҥы президент ӧйинде тӧс амадуларды тоолоп, чокымдап турган программный документ болуп јат.\nТемдектезе, јарлыкта экологияныҥ бӧлӱгинде национальный ӱлекерди белетеери ле јӱрӱмде бӱдӱрери темдектелип калган. Бу ӱлекердиҥ амадуларыныҥ бирӱзи сууныҥ объекттериниҥ экологический айалгаларын оҥдолторы, ол тоодо Байкалдыҥ ла Алтын Кӧлдиҥ. Jарлыкта айдылганыла, экологияныҥ бӧлӱгинде национальный ӱлекерди белетеер тушта Россия Федерацияныҥ башкарузына сууныҥ объекттерин чеберлеерин 2024 јыл кирезинде јеткилдеп саларын ајаруга алар керек. Анайда ок Байкал, Алтын Кӧл, Ладожский, Онежский кӧлдӧрдиҥ, Волга, Дон, Обь, Енисей, Амур, Урал, Печора суулардыҥ јараттарын ла олорго јакалай јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаарын ајаруга алар керек.\nВладимир Путин Федерал Jуунга 2016 ла 2017 јылдарда эткен баштануларында Алтын Кӧлди чеберлеери аайынча иштер ӧткӱрери керегинде айткан болгон. Мыныла колбой кӧлдиҥ экологиялык айалгазын јарандырарыла колбулу иштер ӧткӱрилип туру. Тургуза ӧйдӧ тергееде кату бытовой таштанчыларла иштеер заводтыҥ ӱлекерин тургузары, Артыбаш ла Иогач јурттарга арутаар јазалдар ла сууӧткӱштер јанынаҥ иштер ӧдӧт. Jаскыда кӧлди јараттай јерлерде иштер башталар. Бу текши иштерди ӧткӱрерине Алтай Республикага федерал бюджеттеҥ быјыл 100 миллион салковой акча чыгарылар.\nОнызы бистиҥ бу кӧлди чеберлеп алары аайынча ӱлекердиҥ јӱк ле баштапкы бӧлӱги болуп јат, бу иштер канча јылдарга улалар.\n«Россияныҥ ар-бӱткендик темдек-кереезин чеберлеп аларга, бис анда јадып турган улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын арга-кӱчис јеткенче јарандырар учурлу. Ар-бӱткенниҥ кажы ла объегине кижиниҥ ижи-тожы салталарын јетирет, бис андый каршуныҥ кеми канча ла кирезинче ас болорын јеткилдеер учурлу» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников айткан.\nАлтын Кӧл Алтайдыҥ кырларыныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш талазында, талайдыҥ кеминеҥ 434 метр бийигинде, Турачак ла Улаган аймактардыҥ јеринде. Ол ЮНЕСКО-ныҥ Текшителекейлик ар-бӱткендик энчизиниҥ объеги болуп јат. Оныҥ јериниҥ кеми 223 квадратный километр, орто тереҥи — 174 метр, эҥ ле тереҥ јери — 325 метр. Кӧлдӧҥ Бий суу агып чыгат, ол оноҥ Кадынла биригип, Сибирьдиҥ Обь деген улу суузы болуп агат.


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Конспект урока по алтайскому языку "Jымжак ла кату темдек"\n2-чи класста алтай тилдин урогы. Тема: Jымжак ла кату темдек состордо качан бичилер? Амадулары: jымжак темдек (ь) ле кату темдек(ъ) таныкту состорло таныштырары; jымжак ла кату темдектер состордо качан бичилерин уредери. Урокто jединер турулталар: Уренчиктин бойынын турултазы (личностные): Уреду неге керекту, мен не уренип jаткам деп билер Метапредметный турулталар - уренчик амадуны тургузып, оны будурерине чырмайар; - табыштарды, состордин уйелерин, состорди, сосколбуларды, эрмектерди чын айдып билери; - текстти ондоп, чокым, jарт кычырары; - бойы эмезе уредучинин болужыла уредер ле ченелте таскадуларды грамматиканын бастыра ээжилериле будурип билери; - бойынын ижинен jастыралар табары; - алтай тилле бойынын кеминде куучындажары - кожо уренгенднрле, уредучизиле, jаан улусла уредуде иштеп билери - бойынын билгирин ле таскаганын jурумде тузаланары Предметный турулталар: Jастыра jок бичиш кижинин культуразынын база бир jаны деп ондоор ло бойынын тургускан эрмектерин, текстин бичигенде, орфографиянын керекту ээжилериле тузаланып билери, токтой тужер темдектерин чын тургузары. Бичигенин шиндеп билери. Уроктын одор аайы Уренерине ууламjылаганы. - Урокко бугун , слер кандый куун-санаалу келдигер? Мен база. Эмди бой-бойыгар jаар коруп, кулумзиренип ийигер. - Озо ло баштап тетрадьтарарды ачып, число бичип ийектер. (Кочкор айдын 2-чи куни. Класстагы иш.) - Бугун урокто слерге теманы ондоп jакшы иштерге не болужын jетирер, бу табышкакты табып, слер билип алар аргалу: «Jугурик, jугурик, не jугурик?» (Санаа) - Эйе, бугун урокто теманы ондоп, jакшы иштеерге слерге бек санаа, терен билгирлер керек. Мен слерге урокто jакшы иштеп, бийик jедимдерге jетсин деп куунзеп jадым. (Аудирование) - Санаа деп сости тетрадьтарыска jараш бичип ийектер. II. Уреду амаду тургузары. -Эмди урокты онон ары улалтарга бу кроссвордты табып ийектер . Съезд, альбом, портфель, подъезд, тетрадь. - Эмди бу состорди коргонисте бу кандый тилден кирген состор?. - Бу состорди кандый эки болукке болиирге jараар? (ь, ъ) - Айдарда бистин уроктын темазы не? - Кажы ла сости jарт айдыгар: баштапкы состор jымжак, экинчи – кату айдылып турган туйуктарды. Табыштар неден улам jымжак эмезе кату айдылат, jартап беригер. III. Амадуга jединер ишти темдектеери. IV. Тургузылган амадуга jединери. Альбом деп сосло эрмек тургузып ийигер. Jараган эрмекти бичип ийели. Бу эрмектин тозогозин темдектеп ийектер. Не деп суракка каруу берип турган сости jолдон jолго канайда кочуреригер темдектеп ийигер. Сананыгар! - Айдарда кандый туп-шуулте эдер керек? (ь озо турган туйуктан айрыбас). Физкультминутка (Ойын «Кажыкту баштык») V. Jаны билгирди быжулаары. 1. Разноуровневый jакылта. «5» темдекке Кычырыгар. Сурактарга каруузын толо эрмек эдип бичгер. Кандый jол тўс, эптў? Черепаханы не корулайт? Тенисте jурер тындунын ады не? Jаан таштарды, тоормошторды кандый трактор тура jылдырат? Керектў сöстöр: панцирь, асфальт, бульдозер, тюлень. «4» темдекке Jымжак темдектў сöстöрди jолдон jолго кöчўрери аайынча бöлип бичигер. Почтальонды улус сўўнчилў уткыйт. Ол айылдарга газет, журналдар экелет. Почтальондо jараш календарь бар. «3» темдекке Кычырыгар. Точкалардын ордына керектў темдекти тургузып бичигер. Понедел…ник – неделенин баштапкы кўни. Эркин лагер…де амыраган. Ира печен…е быжырды. VI. Билгирлерди бириктире катап корори. 1. Оос куучын-эрмекти темиктирер ой. Уроктын турултазы. Темдектер тургузаары Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nДВ-477858 Получить свидетельство о публикации\n23.02.2016 Просмотров: 101 Комментариев: 0 Презентация по татарскому языку на тему "Икмәк"\n23.02.2016 Просмотров: 549 Комментариев: 0 Развлекательное мероприятие "Осенний марафон"\n23.02.2016 Просмотров: 154 Комментариев: 0 Презентация по алтайскому языку 2 класс на тему "Jымжак ла кату темдек"\n23.02.2016 Просмотров: 110 Комментариев: 0 Методические материалы "Опыт работы во ВУД"\n23.02.2016 Просмотров: 171 Комментариев: 0 Урок литературного чтения "Басня И.А.Крылова "Ворона и лисица" и басня Эзопа "Ворон и лисица"\n23.02.2016 Просмотров: 898 Комментариев: 0 Конспект внеклассного мероприятия "Вкусные конкурсы"\n23.02.2016 Просмотров: 109 Комментариев: 0 904280904278904267904263904254904248904245


Балага — эрÿл jÿрÿм « Свадебный портал Республики Алтай\nБалага — эрÿл jÿрÿм\nБала — ол jаан ырыс, сÿÿнчи, агару тын, кудайдаҥ берилген сый. Эне кижи оны 9 ай jÿрегиниҥ алдына алып, jÿрÿмниҥ эҥ артыгын, эҥ jаражын, эҥ бийигин ле эҥ jарыгын эрке балабыска берерис деп сананып jÿрет. Ада-эненеҥ камаанду: эрjинезин олор алкап салар ба, эмезе, бойлоры билбей, караҥуйка кийдирер бе…\nБаланыҥ чыкканына — эрÿл уткуул\nJе бот, ак-jарыкка jаҥы кижи чыккан! Сакылталу кÿн! Jе бала табар jерде (роддом) энелер jаҥы чыккан балазыла таныжып, jаан ырыска кöмÿлет. Ол ок öйдö олордыҥ кöбизи ыйлагылап турат. Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе бу öйдö олордыҥ эш-нöкöрлöри, балдардыҥ адалары айылында «бала jунгылап», аракыга бажын суккылайт. Керек дезе, кезиктери балага орын-тöжöк, коляска алар акчазын ичкилеп салат, кезиктери — бала ла энени де уткыгылап албайды канча кÿн аракыдашка… Jаш баланыҥ чыкканын аракыла jунза — оныҥ учуры неде, адалар сананат па? Баланыҥ jаҥы ла башталып jаткан jолын коронло ÿрÿстезе («обмыть дитя»), не болор? Ол баланы «jунгылап» турза, нениҥ учун аракыла, коронло jунгылайт?\nБу не ондый? Бу кижи канай оной сÿÿнер, кижи кеберин jылыйтканча?\nОныҥ ордына бойыныҥ сÿÿнгенин балага керектÿ ÿзе немени алып, айыл-jуртты арчып, jарандырып кöргÿссе, байла, чын болор? Оной санаалу, тöзööндÿ сÿÿнгени ада болгонына келижет. Бÿгÿнги кÿнде баланы айылына экелер кÿнди (выписка) канай ла jараштыра, кöдÿриҥилÿ öткÿрер эп-аргалар бар. Видео, фотого согор агентстволор бар, айылдыҥ ичин шарларла кееркедер арга бар, керек дезе, лимузинду да уткыырга jарар! Ӱй кижигерге быйанду болгонорды кöргÿзерге эп-аргалар кöп. Эрÿл эп-аргалар.\nКойу кöчö — эрÿл байрам\nАлтай улус баланыҥ 1 jажын коркышту байлап, учурлу байрам эдет. Баланыҥ байрамы болгожын, байрамга кöп балдарлу улус келет. Билимчилердиҥ айтканыла, ичип турган ада-энениҥ балдары аракыга эрÿл ада-энелердиҥ балдарынаҥ тÿрген ле эрте кирет. Анайда ок, jаш бала айылында байрамдар тушта ада-энелер аракы ичип турганын кöрзö, ол бала корон ашка белен бажын сугат.\nПсихологтор балдардыҥ садында 5 jашту балдарла солун эксперимент тургускандар: болчомдорды байрам эдип ойнозын деп сурагылаган. Балдардыҥ jыргал кöргÿскени кемди де кайкатпады: олор аш-курсак чыгарып, столдыҥ ортозына аракылу шилдердиҥ ордына кеглялар ( боулинг ойноор эдим) тургускандар. Качан ончозы отургылап ийерде, уулчактар «болуштоптордогы» ашты айактарга ургылап, чööчöйлöрин сÿзÿштирип баштагандар.\nБу эксперименттеҥ кöрзö, 5 те jашту балдар билер эмтир: байрам дегени ол алама-шикирлÿ стол ло корон аш. Кемнеҥ олор тем алып турганын оҥдоорго кÿч эмес — ада-энелердеҥ.\nКайкамчылу, jе öткöнöрин балдар чыкканынаҥ ла ала билет. Бойын тудунып билбези, кыртыштаныш, ÿнин бийиктедиш — бу ончозы бистиҥ биледе тудунганыс. Ол баланыҥ бажына артып калат, а кийнинде бала оны бойыныҥ билезине кöргÿзет.\nКачан ада-энелер кажы ла билелик байрамда бойыныҥ темиле ачу аш — ол кем-jок деп кöргÿзип турза, олор билбей jадып, аракыдашта jаман jок деп ÿредет. Бис бойыс ла балдарыска талдаар арга бербей jадыс: эрÿÿл jÿрер бе, эмезе аракыла корондонор бо деп. Таҥкы, наркотик, jаман тудунышла мындый ла айалга.\nАйдарда, кöп балдар jуулган, баланыҥ jÿрÿмин алкап турган jерде — койу кöчöдö аракыга jер эмес!\nЭрÿл jÿригер. Балдараарга чын тем кöргÿзигер.\nА ол 5 jашту болчомдордоҥ аракы ол не ле нениҥ учун оны ичерге jарабас дер сурак берзе, каруузын берип болгой не? Кöп саба ада-энелер балдары кöзинче ондый сурак кöдÿрбеске албадангылайт. «Олор эм тургуза кичинек, jааназа куучындашкай, а эмди ойногылагай ла». Мындый шÿÿлте балдардыҥ кöрÿм-сагыжы канайып бÿдÿп турганын оҥдобогонынаҥ улам болот.\nСлер качан-качан сананганыгар ба, jаш туш ол не? Качан ол тÿгенет? Нениҥ учун башка тынар-тындуларда оныҥ узуны башка? Бу суракка каруу аҥылу учурлу, нениҥ учун дезе ол балдар чыдадышка камаанын jетирет.\nJаш тужында jаҥы чыккан бала ( кижиниҥ де, öскö дö тындуныҥ) jаҥыскан аргаданып болбой jат . Мында 2 шылтак:\njаҥы чыккан балада аргаданарга керектÿ билгирлер jок.\nЭнезиниҥ ичине jÿрерге эптÿ болзын деп баланыҥ меези кичинек, jетире бÿтпеген болуп jат. Ак-jарыкка чыгып ла келзе, оныҥ меези öзип солунатан программазын божодып jат. Jÿк 3 jашка jетсе, меези ле эди-каны jаанап, орныкса, бала бойы бойына болужып, аргаданар аргалу. Jе 3 те jылдаҥ меези ого тыҥ болужып болбос. Керектÿ информацияны оҥдоп аларга öй барып jат.\nКижиниҥ ич-кöрÿми jаш ла тужында бÿдÿп калат. Öскö сöслö, кижиниҥ ич программазы бу ла öйдö солунат.\n«Jаш туш ол не?» деп jеҥилчек суракка каруу да кижиниҥ jÿрÿмине ле салымына камаанын jетирет.\nБу суракка ас ла салза 2 башка каруу бар:\nJaш туш-ол ондый jакшы,ырысту öй, качан кижи ойнойт ло jÿрÿмге сÿÿнет\nJаш туш-ол кижиниҥ ич-кöрÿми орныгып, айландыра телекейдеҥ jаҥы билгирлер алып, jÿрÿмди ÿренетен öй.\nБаштапкы шÿÿлтени jарадып турган ада-энелер балазына jеҥил, уур-кÿчтер jок jÿрÿм берерге албаданар, айлыныҥ тыштындагы да «коркымчылу» jÿрÿмнеҥ корулаар. Олор бойлоры да билбей, балдарыныҥ jаш тужын узадарга чырмайат.\n2-чи концепцияны тудунып турган улус бала jаанаган сайын jÿрÿмдик сурактарды jартап,араайынаҥ jаан jÿрÿмге кийдирер. Бу ада-энелер балдарын келер jÿрÿмге белетеп, чын jÿрÿмге тÿҥейлеш ойындар кöргÿзет.\nКанайып сананып тураар, кажы ада-энениҥ балазы 16 jаштуда jÿрÿмге белен болор? Кажы бала тургускан амадуларына тÿрген jедер?\nКийниндегизин сананбаза, баштапкы шÿÿлте чып-чын ошкош. Чын ла, jаш туш ол jаман öй деп кем айдар? Jе 2-чи jанынаҥ эне-адазы балдарын jÿрÿмдик айалгаларга кийдирерге учурлу деп оҥдобозо , ол балдар бойы jааназа да,ичинде ол ло оогош бойы артып калып jaт.\nМынайып ла ок ачу аш керегинде шÿÿлтелер база бöлÿнет.\nБаштапкызыла, аракы — ол кижиниҥ кÿÿнин кöдÿрер суузын.\nЭкинчизиле болзо, ачу аш — ол корон,кижиниҥ меезине каршу jетирет, араайынаҥ öлтÿрет.\nБир jанынаҥ, аракы кижиге амыраарга болужып болбос деп айдар арга jок. Jе физиологияны билер улуска jарт: кижиниҥ кÿÿни бийиктегениниҥ шылтагы — ол оныҥ меезиниҥ ижи уйадаганы дегени. Öскö сöслö, jарт: чынга тÿҥей шÿÿлтелер кийнинде jастыра болуп, jаман да салтарын jетирер аргалу. Баланыҥ jаш тужында сагыжына кандый кöрÿм-шÿÿлтелер артар, оныҥ jÿрÿми ол ло jолло барар. Бу ич программа айландыра jÿрÿмнеҥ кÿскÿленип бичилет. Кижи бала öйинде оны айландыра öдÿп jаткан jÿрÿмге анализ берип болбос. Бала нени де оҥдобой до турза, jе ончозын сананып алат. Онызы кийнинде оныҥ тудунганында jакшы кöрÿнет.\nЭрÿл jÿригер. Балдараарга чын тем кöргÿзигер!\nТекст: Аделла Калкина ла «Эрÿл Алтай» кыймыгу.\nОрус тилдеҥ кöчÿргени — Марина Могулчина.\nJуруктар: «Эрÿл Алтай» кыймыгунын группазынаҥ алынган.


Алтын Кӧлди чеберлеериниҥ программазы шӱӱжилди - altaicholmon\nАлтын Кӧлди чеберлеериниҥ программазы шӱӱжилди\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников Россия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы — РФ-тыҥ Башкарузыныҥ ӱлекер иш аайынча департаментиниҥ директоры Андрей Слепневло туштажу ӧткӱрген. Бу јаан јамылу кижи Алтын-Кӧлди чеберлеериниҥ программазыныҥ чике кураторы болуп јат.\nИшмекчи туштажу Россияныҥ Башкарузыныҥ туразында ӧткӧн. Туштажуда анайда ок Россияныҥ Президентиниҥ Алтын Кӧлди чеберлеери аайынча јакылталарын бӱдӱрери учун каруулу федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан. Олордыҥ тоозында РФ-тыҥ тура-коммунальный ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Юрий Гордеев, РФ-тыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министриниҥ ордынчызы Мурад Керимов, государственный сектордо финансовый отчеттор ло бюджетный методология аайынча департаменттиҥ директоры Сергей Романов, анайда ок айландыра ар-бӱткенди корыырыныҥ бӧлӱгинде государственный политиканыҥ ла аайлаштыруныҥ департаментиниҥ директоры Андрей Колодкин ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Юрий Гордеев Алтын Кӧллӧ колбулу ӱлекерди бӱдӱрери учун чике бойы каруулу болор ло бу суракты башкарар.\nКату бытовой таштанчылардыҥ Турачак аймакта Иогач ла Артыбаш јурттарда тудулатан полигонын тударына, анайда ок Алтын Кӧлди јакалай турган ондор тоолу турбазалардыҥ јерлерин јарандырарына чыгымдалатан акчаныҥ кеми 100 миллион салковойдоҥ кӧп.\n«Бис бу суракты бӱдӱрерин 2018 јылда баштаарыс. Акча резервный фондто, тургуза ӧйдӧ ӱлекер-сметный документацияны белетеери, государственный экспертизаны ӧткӱрери учына једип барааткан. Ӱлекерди бӱдӱрерин баштаарга јадыс. Иогач ла Артыбаш јурттарда полигонды ӧдӱп јаткан јылдыҥ учында эмезе келер јылдыҥ башталганында тудуп саларыс деп бодойдым. Ол полигонды тутканы улус иштеер ӱзеери јерлер тӧзӧӧр, је эҥ учурлузы — бис Алтын Кӧлди јакалай јерлерди арчып саларыс» — деп, тергеениҥ Башчызы айткан.\nТӧс сурактардыҥ бирӱзи Артыбаш ла Иогач јурттардыҥ ээлем-бытовой комплексиниҥ сууӧткӱжин ле аруташтыҥ јазалдарын тударыныҥ сурагы болгон. Бу ӱлекерге суйук коммунальный таштанчылардыҥ перерабатывающий комплекси, улус јадып турган тураларды бӱгӱнги ӧйдиҥ ээжи-некелтелерине келижип турган сууӧткӱшке колбоорыныҥ комплекси кирип јат.\n«Россияныҥ ар-бӱткениниҥ кереезин — Алтын Кӧлди — улус чеберлеер учурлу, улустыҥ бойына дезе јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр керек. Кижиниҥ ижи-тожы айландыра ар-бӱткенге тӱҥей ле каршузын јетирет, бистиҥ амадубыс — олордыҥ кеми канча ла кире ас болорын јеткилдеери. Озо баштап мында арутаарыныҥ јазалдары тудулар, эҥ учурлузы — сууӧткӱш» — деп, Александр Бердников айткан.\nТуштажу ӧйинде кӧрӱлген ле шӱӱжилген сурактардыҥ ӱчинчи пункты јурттардыҥ гран-кыйуларында кемелердиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган пирстерин тударыла колбулу болгон.\n«Ол ӱлекерлердиҥ чыгымдары арбынду, кату бытовой таштанчылардыҥ переработказы аайынча полигонго 110 миллион салковой акча ууландырары темдектелген. Сууӧткӱшке, арутаарыныҥ јазалдарына, озолондыра темдектелгениле, кайда да 250-300 миллион салковой акча кӧчӱрилер. Пирстер тударына — 350 миллион салковой кире. Олор јарыткыштарлу, автостоянкаларлу јараш, европей кеминде пирстер болор» — деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген. Бу сурактарды аайлаштырганы соҥында јербойыныҥ улузын иштеер јерлерле јеткилдеер, ӱзеери калан тӧзӧлгӧ тӧзӧӧр арга берер.\nАлтын Кӧл Туулу Алтайда туризмниҥ тӧс јерлериниҥ бирӱзи болуп јат. Jербойыныҥ албаты-јоны туристтер кӧллӧ јӱзерин јеткилдеп, туризмнеҥ коомой эмес кирелте иштеп алат. Калганчы ӧйдӧ кӧлдӧ катерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧн, олордоҥ ар-бӱткенниҥ байлыгына каршу јетпезин јеткилдеери јаан учурлу сурак болуп јат.\nАлтын Кӧлди чеберлеериниҥ сурактарын анайда ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ Москвадагы полпреди Ирина Лозовая, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов база шӱӱшкен.\nЭзедип ийели: Россияныҥ Президенти Владимир Путин Федерал Jуунга баштанузында јаҥныҥ органдарына Алтайда Алтын Кӧлди, Волга сууны ла Байкал кӧлди чеберлеериниҥ программазын белетеери јанынаҥ јакылта берген болгон.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №3,3 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №3,3


13.04.2022 - altaicholmon\nСакылталу јетинчи школыс\nТатьяна Кончева, ВГТРК ГТРК «Эл Алтай», РФ-тыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы: – 7-чи таҥмалу школды тудуп јатканы – биске јаан сӱӱнчи. Кажы ла катап оныҥ јанынаҥ ӧдӱп, кажы ла јаҥы плитага, јаҥы сваяга сӱӱнедис. Школды тударыныҥ сурагы ӱч онјылдыктыҥ туркунына «ахиллестиҥ таманы» болгон деп айдарга јараар. Бу школдыҥ учуры сӱрекей јаан. Бу балдарды алтай тилге ле


27.02.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nАдару ӧскӱрери — ӧзӱмниҥ аргазы\nТергееде адару ӧскӱрериниҥ айалгазына, оныҥ курч сурактарына ла келер ӧйине учурлалган јуун Алтай Республиканыҥ башкарузында видеосвязь ажыра ӧткӧн.\nТергеениҥ АПК-зы: 2017 јылдыҥ турулталары\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ государстволык программазын бӱдӱрип, јурт ээлемдердиҥ ижин башкарат. Мал азыраары, олорго азырал белетеери, балык тудары, ӧлӧҥ белетеп турган јерлердиҥ азырал белетеер чыҥдыйын бийиктедери, јурт ээлемде иштеп тургандардыҥ продукциязыныҥ (эт, сӱт, ноокы, тӱк, тере, аш-курсак, о.ӧ) переработказы — бу адалганы бастыразы јурт ээлем аайынча министерствоныҥ чике ижи болуп


28.02.2020 - altaicholmon\nПрезидент России Владимир Путин в среду, 26 февраля, на встрече с рабочей группой по подготовке предложений об изменениях в Конституцию страны поддержал ряд идей о закреплении в Основном законе ряда существенно важных моментов. Это особо бережное отношение к детям, доступность медпомощи и уважение к труду. Планируется, что само голосование пройдет 22 апреля. Бережное отношение к\n25 февраля был объявлен старт Всероссийского Конкурса «Лидеры России. Политика» для выявления перспективных лидеров, обладающих необходимыми знаниями, навыками и мотивацией для законотворческой деятельности. За сутки, прошедшие с открытия регистрации на проект, организаторы получили 8270 заявок из всех федеральных округов России. Участники проекта представляют все без исключения регионы России. Организаторы отмечают, что важно понимать значимое отличие\nЈараштыҥ ла јайалтаныҥ јаркынду ӱлекери\nБыјыл «Принцесса Алтая» — «Алтайдыҥ јаражайы» тергеелик конкурс ӧткӱрилер деген табыш јерлештериске сӱӱнчилӱ солун болгон деп айтса, јастыра болбос. Јаҥжыкканыла тулаан айдыҥ баштапкы кӱндеринде ӧткӱрилип турган бу ӱлекер анчада ла эпшилерге олордыҥ байрамына учурлай јараш, јакшынак ла јаркынду сый болуп турат. Бу ӱлекердиҥ тӱӱкизин эзедип, ээчиде кӧрӱзи керегинде бир эмеш јажыттарды ачып ийели. Мындый јаркынду\nРадикального пересмотра границ в Средней Азии после распада СССР не было Советские элиты, после распада СССР оказавшиеся у власти в новообразованных республиках, не были готовы к пересмотру границ. Когда им требовалось решать непростые экономические вопросы, на первый план вышли другие заботы, нежели перекраивание территорий, считает специалист по истории Средней Азии Светлана Горшенина. (Продолжение. Начало в\nНациональная политика: аспекты и вопросы\nРеализацию государственной программы «Реализация национальной политики» обсудили депутаты республики на Правительственном часе. Председатель комитета по национальной политике и связям с общественностью Республики Алтай Людмила Варванец подробно остановилась на достигнутых значимых результатах при реализации подпрограмм данной программы. По подпрограмме «Общероссийская гражданская идентичность и этнокультурное развитие народов России, проживающих на территории Республики Алтай» были реализованы ряд\nФестиваль «Хан Алтай»: Хорохордин сказал «нет»\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин прокомментировал ситуацию, связанную с планами московской организации Space of Joy Community провести летом этого года в Усть-Коксинском районе фестиваль «Хан Алтай». Ко мне поступает много обращений в социальных сетях от местных жителей, выступающих категорически против данного мероприятия. В интернете создана петиция, которую подписали уже свыше 6 тысяч человек. Жители Горного\nЈалакай, керсӱ — бистиҥ санаабыста\nШабалин аймактыҥ Ӱстиги Апшыйакту јуртында Иван Јолдошевич Майманов деп кижи јуртаган. Ол 1930 јылдыҥ кочкор айыныҥ 14-чи кӱнинде Јолдош Мамаевич ле Јаҥмырчы Курдаковна деп улустыҥ билезинде чыккан. Бистиҥ совет ороондо бу коллективизация тужыныҥ ӧйи болгон. Уулчактыҥ адазы «колхоз» деп сӧсти солун угала, балазына мындый ат берген. Ол алты балалу билениҥ Кудай берген јайалталу, тереҥ кӧгӱстӱ,\nКижилик сӱӱжиле телекейди јарыткан\nУлаган аймактыҥ тоомјылу, јаркынду, ченемелдӱ ле ады-јолы јарлу ӱредӱчизи Галина Савельевна Телекова јӱрген болзо, быјыл кочкор айдыҥ 28-чи кӱнинде ого 75 јажы толор эди. Галина Савельевна 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде ак-јарыктаҥ јӱре берген де болзо, оныҥ ады-јолы ундылбай, бала-барказыныҥ, сыйындарыныҥ, тӧрӧӧн-туугандарыныҥ, ӱренчиктериниҥ, кӧрӱш-таныштарыныҥ, эл-јонныҥ, калыгыныҥ кӧксинде артып калган. Кижи бу јӱрӱмде бойыныҥ\nАайына чыгатан сурактар кӧп\nКочкор айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилериле јуун ӧткӱрген. Анда бу бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу сурактары кӧрӱлген. Јуунда АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республикан башкаруныҥ профильный министерстволорыныҥ ла комитеттериниҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, тергеениҥ јуртээлемдик предприятиелериниҥ ле ээлемдериниҥ башкараачылары турушкан. Тергеениҥ башчызы ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында Россияныҥ президенти ӧткӱрген Госсоветтиҥ\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде алтынчы сессиязы кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, тергеениҥ бӱдӱреечи, тап-эрик корыыр, муниципал јаҥдарыныҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген. Депутаттар јуунында республиканыҥ алты јасагына кубулталар ла кожулталар эдерин јӧптӧгӧн. «Алтай


Ийттиҥ јылтоолошко киргени - altaicholmon\nИйттиҥ јылтоолошко киргени\nАлтай албатыныҥ јылтооложыла кирген јыл — Ийт јыл. Кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде алтай Jаҥы јыл — Чага байрам талада темдектелер. Эре-Чуйда Кӧкӧрӱ јуртта 1993 јылда баштапкы Чага байрам ӧткӧн. Быјыл мында 25-чи юбилейлик байрам база кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӱрилер.\nФилология билимдердиҥ кандидады Клара Ергековна УКАЧИНА Ийт јылдыҥ јылтоолошко киргени, ийт майман улустыҥ байаназы, онойдо ок кеп-куучындары керегинде бичийт.\n«Айланышкан алтай јылдардыҥ бирӱзи Ийт јылга келишкен. 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде айылдарыстыҥ бозогозын алтап, Ийт јыл келер.\nАлтай јылдарга кандый аҥ, оныҥ ӧҥи, сӱри, кылыгы, јылтоого канайып кожулганын кӧгӧл майман сӧӧктӱ јарлу кайчыбыс Николай Кокурович Ялатов (1927-2002 јј.) бичиген эди. ²рӧкӧнниҥ бичигениле: «Ийтти озогы улус Буркан дежетен. Кудай ийтти кижидеҥ озо јайаган. Кижиге тын бедирейтем дейле, јӱре берген. Та канча кире ӧй ӧткӧн болбогой, Кудай кижиге тын бедиреп барганын Эрлик билип ийген.\nЭрлик келеле, ийттеҥ суранган: «Сен мени божот, кижини кӧрӧргӧ турум» деп. Ийт оны божотпогон. Оноҥ Эрлик: «Мен сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим. Мен ыраагынаҥ ла кӧрӧйин»—деерде, ийт јӧпсинген.\nЭрлик комургай ажыра кижиниҥ кыймазыдӧӧн кейди кийдире ӱрӱп ийген.\nКудай келерде, кижи тынданып калган. «Сен Эрликти кижиге не јууктаткаҥ?»—деерде, ийт айдыптыр: «Мен јууктабай, ыраагынаҥ ла кӧрӧйин, сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим деерде, божоттым».\nКудай ийтке айдыптыр: «Элебес кийим — тӱк болор, божобос курсак сеге — кижиниҥ јини болор, ӱргӱлјиге кижини каруулдаарыҥ¾»\nКудай ачынала, экелген тынын ээзинге чачарда, ол кейле учуп, тайгаларда, кайа-таштарда, ару, агару арчын, мӧҥкӱлик, оҥбос мӧш агаштар болуп ӧскӧни ол.\nКижиге тынды Кудай бойы кийдирген болзо, кижи мӧш агаштый мӧҥкӱлик, арчын агаштый артабас, ару болор эди. Албаты мынайып кӧп кыймырап ӧспӧс, ас балдарлу, узак јаш јажаар эди.\nИйтти 12 јылдыҥ тоозына Jер-Киндик энези бойы кошкон.\nОноҥ ло бери ийт кижиниҥ чындык нӧкӧри болуп калганы ол эмтир».\nИйт алтай калыктыҥ оосло айдар чӱмдемелдерине киргени керегинде\nI. Ийт — маймандардыҥ байаназы\nБу кеп-куучынды 2007 јылда Оҥдой аймакта Коргобы јуртта јаткан майман сӧӧктӱ Александр Астамчынович Кертешевтеҥ (1938 јылдыҥ) бичип алгам. Бу кижиниҥ айтканыла: «Каралдай ла Кӧгӧлдӧй эки карындаш аҥдагылап барган. Узак ӧйгӧ аҥдагылайла, эш неме таппаган. Азык-тӱлӱк божогон, јиир курсак јок арткылаган. Аштаган, торолоорго једе берген. Экӱ аттарын ӧлтӱрип јигилеген. Эҥ ле учында Кӧгӧлдӧйдиҥ арык ийди арткан. Каралдай: «Кӧгӧлдӧй, ийдиҥ ӧлтӱрип јиик» — деп айткан болуптыр. Кӧгӧлдӧй аказына удура: «Ийт арык, оноҥ јиир неме (эт) јок, артсын» — деп каруузын јандырган.\nОлор ийтти ӧлтӱрип јибей, тирӱ артыргысканы учун маймандардыҥ байаназы болуп калган. Майман сӧӧктӱ улус ийтти байлап јӱрет».\nМаймандардыҥ чолозы мындый:\nКӱреелей ӧскӧн кайыҥнаҥ\nКӱр јазаган кӱр майман.\nКӱреҥ јаҥыс кӱйӱзин\nКӱлге кӧмгӧн ийт майман.\nАйткан кижи ол ло А. А. Кертешев.\nII. Ийт кеп-куучындарда\nТ. М. Садалова J. Тайтовадаҥ бичип, «Кеп-куучындар» (Горно-Алтайск, Ак Чечек, 1994 ј.) деген бичикте кепке базып чыгарган.\nБаштапкы кеп-куучын. «Ийтти алтай улус азыраар болгон. Ийт айдар: «¯рен-барказы кӧп болзо кайдат: колы-будын јалап, курсагын блаап, јип јӱрерим, балдарын јалаарым». Оныҥ учун бистиҥ алтай улус ийтке кару, азырап, сӱӱп јӱрет. Ийттиҥ тили эм деер. Ийттеҥ бир де байланбас. Кандый бир шырка болгондо, ӧнӧтийин ийтке јаладар. Ол шырка јазылып калар».\nЭкинчи кеп-куучын. Бир кижи јолго јӱреле, а-а јок оорыган, јаткан, курсакка једер арга јок. Кожо алып јӱрген ийди барала, койон тудуп экелип, байагы кижини курсактаган. Ийтти буркан деп айдып турган немези ол.\nIII. Ийт — кеп ле укаа сӧстӧрдӧ\nИйтке учурлалган кеп сӧстӧрди М. Кудачинованыҥ «Элдиҥ эрјине сӧстӧри» (Горно-Алтайск, 2005 ј.) деген јуунтызынаҥ алып, темдек эдип тузаланадым.\n1. «Ийт јибес, ийне кирбес» деген укаа сӧзинде кижи, байла, ийт те јиир арга јок, ӱрелип калган курсак ла элеген, ӱлтӱреген, чириген кийим-тудум эдер бӧс керегинде айдылган. Эмезе кижиниҥ эш кереги јок ижине учурлалган.\n2. Jаман сескен ийт чилеп, айлынаҥ качар.\n3. Ийт јастыкту уйку јок,\nУйан каанду амыр јок.\n4. Jаман ийт тегин ӱрер, јалку кижи куру сӧс болор.\n5. Бир ийт кӧрӱп ӱрет,\nБир ийт кӧрбӧй ӱрет.\n6. Ийт ӱрӱжин салкын апарар,\nКуру сӧс јерде калар.\n7. Ийт соксоҥ, ээзин соккондый билдирер.\nIV. Ийт — алтай табышкактарда\n1. Ыргай сегис (ийттиҥ эмчеги)\nЫлтам эки (беениҥ эмчеги)\nТӧрӧй тӧрт (уйдыҥ эмчеги)\nТӧртӧн эки (тӧӧниҥ эмчеги)\n2. Сула берзе — јибейт,\nСӧӧк берзе — јийт.\n3. Ӱч айланып, «кӱч» этти.\n4. Оймокчо кара немени кургадып болбодым. (Ийттиҥ тумчугы)\n5. Орын алды он курут,\nОнылазы јаш курут.\n(Кӱчӱктӱ ийттиҥ эмчектери)\n6. «Кылт» эдип, кылыжын суурат. (Ийт тилин чыгарганы)\n7. Калыр-кӱлӱр сала берди,\nКаргадай кийнинеҥ маҥтады. (Айыл кӧчӧ берерде, ийт кийнинеҥ барганы)\n8. Кижи ле оныҥ јажаган јажына учурлаган табышкак:\nОн — ийт,\nJирме — тийиҥ,\nОдус — бӧрӱ,\nТӧртӧн — тӧчӱн,\nБежен — белек,\nАлтан — куйак,\nJетен — кожууш,\nСегизен — булгууш,\nТогузон — сокы,\nJӱс — јымыртка.\nИйтке учурлаган ӧрӧги кеп-куучындар, кеп, укаа сӧстӧр, табышкактар тегиндӱ айдылбаган. Кижиге болушту, кару аҥ учун ол кӧп катап мактаткан. Ийт кижиниҥ чындык најы-нӧкӧри, айыл каруулдайтан, мал кабыргандарга казыр бӧрӱлерле, оноҥ до ӧскӧ аҥдарла удурлажатан бӱдӱмјилӱ тынду. Оныҥ учун кижи оны куучынга, чӧрчӧккӧ, кеп сӧстӧргӧ, табышкактарга, јылтоолошко кийдиргени ол.\nИйт јылга учурлалган кыска бичимелимди Алтайыстыҥ јарлу ӱлгерчизи Борис Укачинниҥ «Jаҥы јылдыҥ јаҥары» деген ӱлгеринеҥ алган ӱзӱкле тӱгезедим:\nКанча ла катап кар јааза,\nБашкызындый ла ару,\nБашкызындый ла кару,\nБашкызындый ла јараш,\nКарын да ак, карын да јаш.\nКандый да солун чыкырап јадар,\nКандый да солун шӱӱлтелер айдар.\nОн эки айдыҥ ӧткӧнин сеспедим,\nОйто ло келди Jаҥы јыл —\nОзогы тооло — Ийт јыл.\nСӱӱндирбеген сӱӱнчи келди бе?\nЫчкынып ийген ырыс келди бе?\nТеҥери ајыктап, телекей тыҥдайдым,\nТегиннеҥ теере јылдыстар тоолойдым.\nАйт, Jаҥы јыл, нени экелдиҥ?\nКаалгаҥ кандый да элбек ачылат,\nКарыҥ кандый да сӱмелӱ чыкырайт.\nБорис Укачин бу ӱлгеринде улустыҥ јаҥы јылдаҥ кандый да куулгазындый сакылта сакыганын, јаҥы јыл кажы ла кижиге ырыс экелерин, јӱрегиниҥ аалгы тӱбинде јажытту санаазын ижемјилеп койгон.\nЭрјинелӱ Алтайыста јуртап јаткан калык-јоныстыҥ келип јаткан Ийт јылда ижемјизи, сӱӱнчизи, сӱӱжи, су-кадыгы элбек эжигинеҥ сӱмелӱ чыкырап кирзин деп кӱӱнзейдим.\nЭэлгелӱ алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин\nЭне јерин байлап, бажырып-мӱргӱп јӱретени алтай албатыныҥ јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јаҥдап келген чӱм-јаҥы. Эне јер ээлӱ, ого бажырып, алкап-алканып, Алтай-Кудайынаҥ болуш, алкыш-быйан, курчу-куйак сурап, јаҥынаҥ тудунып јӱрген улус, биле, албаты эҥке-тоҥко, ырыс-кежиктӱ, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмдӱ јӱрер.\nКирген јаҥы јылла, Чага байрамла эл-јонды, кычыраачыларды сӧстиҥ ийдезин, байын, учурын билер ӧрӧкӧндӧр алкап јат.\nЭре-Чуйдаҥ Керек Сопо\nЧагада саҥныҥ алкыштары\nАк мӧҥкӱ бӧрӱктӱ,\nКара кӧчкӧ эдектӱ\nАры кӧргӧн аҥкылар,\nБери кӧргӧн мӧҥкӱлер,\nJылан бажы сойылды,\nJыл бажы эбирилди.\nЭски јылыс элес этти,\nJаҥы јылыс јанып келди.\nJайа баспас јайлуларыс,\nКыйа баспас кыштуларыс.\nЭбире турган арказы\nАйландыра турган тайгазы\nТыму јолын тузалагар!\nJаман келзе, кыйладаар.\nАлтай јерим, Кайракан!\nАру саҥыс, ак чачылгабыс!\nОбоо јаны слердиҥ болзын,\nОмок јӱрӱм бистиҥ болзын.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан!\nТаш очогым маты болзын,\nТалкан-кӱлим обоо болзын,\nТапкан-јӧӧгӧн тайга болзын.\nТорко кептӱ Алтайым!\nТоозылбайтан конок береер,\nТоролобойтон азык береер.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан, Алтай јерис!\nКан-Оозы аймактаҥ Эчиш Тоедов:\nКанча турган ӧзӧгим,\nКайракоон баш болзын!\nКышкы кӱнде карлу,\nJайгы кӱнде јаҥмырлу,\nАйылдап келдис, ӧрӧкӧн,\nКӱн бырканду Алтайды\nКӱндӱлеп келдис, ӧрӧкӧн.\nОтура тӱжӱп мӱргӱдис,\nОноҥ ары бажырдыс.\nАй јанына болгожын\nАлтын-мӧҥӱн кайа бӱткен,\nАлтын-мӧҥӱн агаш бӱткен\nАлтын Туу деп алтайым,\nАктаҥ сӱттеҥ амзагар.\nЭргек бийле томдойын,\nЭки тажуур бодогор.\nАлты аркыт бодогор.\nЭки азым чай астым,\nЭриги јок ичигер.\nАлты казан чай астым,\nАры јанаҥ амзагар.\nТӧрт талалу Алтайым,\nТӧрбӧт ойрот каандарым.\nТогузон айгыр мал туткан,\nТогузон јылга кур туткан\nЭне болгон Алтайым.\nЭне Кырлык алтайым,\nЭл баскан тууларым.\nЧарас бажы тайгалар,\nЧаҥкыр бӱткен алтайым.\nМӧш агажы јаблак болгон,\nМӧҥкӱ кары сузун болгон.\nJаш агажы јаблак болгон,\nJааган кары сузун болгон\nЭрке тынду талайым.\nАйу јаткан арташтар,\nТӱлкӱ јаткан тӱкештер.\nАй бырканду албатым.\nАй јаҥыда алкап келдим,\nКӱн јаҥыда кӱндӱлеп келдим.\nАк ийнектиҥ урагын\nАлып келдис, амзагар.\nИйт јыл айлан келди,\nКойды-малды корып турзын.\nАй бырканду албатыма\nАл санаазын јарыдар.\nМӧҥӱн болгон тайгалар,\nМӧш агашту Алтайым,\nАлкап јадым, ӧрӧкӧн.\nБай Ӱлгенниҥ балазы эдис,\nБакты каанныҥ јеени эдис.\nАк ийнектиҥ урагы\nАк сӱдинеҥ амзагар.\nЧӧ-ӧк дедим, ӧрӧкӧн!\nКӱски турган јеримнеҥ\nКӱкӱрт эзин тайанган,\nJаскы турган јеримнеҥ\nJалкын эзин тайанган.\nАргымак атка болгожын\nКанат берген ӧрӧкӧн.\nКурчу берген ӧрӧкӧн.\nАлтын казык ӧрӧкӧн.\nТемир казык айланган\nJети јакшы тӧрӧгӧн,\nJети Каан деп јылдызым,\nJети јаан баатырым,\nАк сагалым сыймадым,\nАлкы бойым бажырдым.\nЭлим-јоным једип келт,\nJетен јӱзӱн албаты\nКудайым деп бажырып келт.\nКлим Богдановтыҥ алкыжы\nАк айасты јылыткан,\nКӧк айасты јарыткан.\nАк айаска айдынып јадым,\nКӧк айастаҥ суранып јадым.\nJер-Алтайдыҥ киндиги —\nЭре-Чуйым, эне чӧлим.\nАлтай јерим, Алтай-Кудайым,\nАлкыш болзын, быйан болзын.\nЭне чӧлимди эбирип јӱрейин,\nАда калыгымды айланып јӱрейин.\nАжу јерге јаҥды тудайын,\nАржан сууларды байлап јӱрейин.\nЭре-Чуйым, эне чӧлим\nЭзен турзын качан да.\nЭэлӱ, байлу тайгаларым.\nАс та болзо албатым\nАлтайында амыр јатсын.\nБыйан болзын, Алтай-Кудайым!\nТорт толыкту Алтайым,\n²рӧ турган Кудайым,\nАргалу кӱчим астабазын,\nАлкап койоор, Кайракан!\nКыр јолына чыкпаан эдим,\nКуш ӱнин чачпаан эдим,\nБалык туунјызын буспаан эдим,\nJре-Алтайымнаҥ алкыш-быйан сурайдым.


Кӧрӱде — јебрентик сӱрлердиҥ јуунтызы - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде Омсктыҥ Государстволык тӱӱкилик-краевед музейиниҥ «Березовские древности» деп адалган солун ла јилбилӱ кӧрӱзи ачылды.\nКӧрӱниҥ окылу ачылтазыныҥ туружаачыларын, айылчыларын Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитединиҥ јааны В. Н. Уханов, Омсктогы Государстволык тӱӱкилик-краевед музейдиҥ директоры П. П. Вибе, Горно-Алтайсктагы ла Чамалдагы епархияныҥ адынаҥ протоиерей Георгий Балакин ле ӧскӧ дӧ улус уткыдылар.\nТӱӱки билимдердиҥ докторы, доцент, Россияныҥ Естествознание аайынча академиязыныҥ академиги Петр Петрович Вибениҥ темдектегениле, јаан кӧрӱге Кудайдыҥ Омский областьта Березов деген јурттаҥ табылган сӱрлериниҥ (иконалардыҥ), серкпениҥ улузыныҥ кеп-кийиминиҥ ле эдинген-тудунган эдимдериниҥ байлык јуунтызы чыгарылган. Серкпениҥ баалу јуунтыга кирген байлыгы XVII-XVIII чактардыҥ. Шак бу јуунты Омсктыҥ музейинде 1939 јылдаҥ бери чеберлелет.\n«Кайкамчылу јуунтыныҥ тӱӱкилик јолы А. В. Палашенковтыҥ ады-јолыла колбулу. Текши Сибирьдиҥ, Омсктыҥ ады јарлу краеведи, тӱӱкичизи, археологы Андрей Федорович 1943 јылдаҥ ала 1957 јылга јетире Омсктыҥ краевед музейиниҥ ижин башкарган» — деп, П. Вибе айтты.\n1939 јылда музейдиҥ ишчилери Омский областьтыҥ тӱндӱк јаказыла экспедицияда болгон. Оны А. Ф. Палашенков башкарып јӱрген. Олор Березов јурттагы јарымдай оодылып-чачылган Владимирский собордоҥ серкпениҥ сӱреен кӧп кереес байлыгын корып алган болуптыр. Оноҥ баалу-чуулу јуунты узак ӧйгӧ ундылып, ајару јок арткан. Ӧткӧн чактыҥ тогузон јылдарында бу учурлу јуунтыны Москваныҥ ла Омсктыҥ реставраторлоры ӧмӧ-јӧмӧ орныктырып јазаган.\nПетр Вибе куучынында јарлу кӧрӱ калганчы јылдарда Тюменьде, Березовто, Салехардта, Ханты-Мансийскте, Москвада, Томскто, Новосибирскте ӧткӧн лӧ эмди Алтай Республикада деп чокымдады.\nОмсктыҥ музейиниҥ јуунтызында 240 муҥнаҥ ажыра эдимдер чеберлелет. Ого јылдыҥ ла 2,5-3 муҥ кирези эдимдер кожулат.\n2011 јылда Омсктыҥ музейиниҥ «Иконы Березовского собора» деген ӱлекери музейлер ортодогы «Первая публикация» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда јеҥӱчил болгон. Кӧрӱ-маргаанды јылдыҥ ла Потанинниҥ фонды (Москва) ӧткӱрет.\nПротоиерей Г. Балакин куучын-эрмегинде Россияныҥ музейлериниҥ ороонныҥ тӱӱкилик ле культуралык байлыгы деп, серкпениҥ эдим-тудумдарын корып-чеберлеп јаткан агару учурын темдектеди.\n«Россияныҥ музейлери сӱрлерди, озогы бичиктерди, эдимдерди кандый да кату, кызалаҥ ӧйдӧ кызыл тынын да кысканбай корыган. Бир ӧйдӧ монастырьлар, серкпелер јоголтылган, агару молјузын бӱдӱрген кудайдыҥ улузы дезе айдаткан, бурулаткан. Је музейлердиҥ јана баспас, турумкай ижиниҥ шылтузында бу байлыкты, кереести бӱгӱнги кӱнде кӧрӧдис. Орооныста такып ойто православный јаҥ орныгып, јол алынарда, музейлер серкпе ӧргӧӧлӧргӧ сӱрлерди, эдимдерди, кеп-кийимди кайра табыштырган» — деп, протоиерей айтты.\nЭл музейдиҥ јааны Римма Еркинованыҥ айтканыла, бистиҥ музей православный јаҥныҥ кереестерин 1930 јылдардаҥ ала кыракы јууган.\nМузейдиҥ ишчилери Алтайда духовный миссия тужындагы ачылган кӧп тоолу серкпе-храмдардаҥ арткан байлыкты эрчимдӱ ле турумкай јууган. Темдектезе, музейде кудайдыҥ сӱрлерин Улалуда бичигендердиҥ (иконописцы) сӱрлери бар. Г. И. Чорос-Гуркин бойыныҥ ӧйинде кудайдыҥ сӱрлерин кӧп јураган. Је бӱгӱнги кӱнде ол сӱрлерге болуш керек. Олорды јазаары каруулу иш. Крещение деген јаан байрамныҥ алдында солун кӧрӱни ачып тура, таланыҥ башкарузы бу эдимдердиҥ айалгазына ајару эдер деп иженгенин Эл музейдиҥ јааны айтты.\nРимма Михайловнаныҥ чокым-даганыла, Горно-Алтайскта православный јаҥныҥ байзыҥы ачыларда, музей олорго службазына керектӱ эдимдерди табыштырган.\n«Березовские древности» деген кӧрӱге ӱзеери Эл музейдиҥ сӱрлериниҥ јуунтызынаҥ база тургузылган. Онойдо ок Горно-Алтайский ле Чемальский епархияныҥ байзыҥдарынаҥ база сӱрлер тургузылды. Сӱреен јаан ла јараш кӧрӱ болды.\nОмсктоҥ келген «Березовские древности» деген кӧрӱле музей А. В. Анохинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилерди баштап ийди. Андрей Викторович Анохин серкпениҥ кожоҥыныҥ Москвадагы Синодальный училищезин, Санкт-Петербургтагы певческий капелланы божоткон. Томсктогы Троицкий кафедральный собордыҥ регенти, Ойрот краевед музейдиҥ — эмдиги Эл музейдиҥ баштапкы заведующийи болгон.\n«Березовские древности» деген кӧрӱле экскурсияны Омсктыҥ музейиниҥ баш коручызы Юлия Белоглазова ӧткӱрген. Айылчыларды Эл музейдиҥ фондынаҥ ла Горно-Алтайский епархияныҥ јуунтыларынаҥ белетелген «Православные святыни Алтая» деген кӧрӱле музейдиҥ ишчизи Сергей Киреев таныштырды.\nОнойып, республиканыҥ эл-јонында јакшынак арга болды. Јаан да, јаш та улус музейде баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан солун кӧрӱге амадап келдилер. «Березовские древности» деген кӧрӱ тулаан айдыҥ 17-чи кӱнине јетире ӧдӧр.


05.02.2019 - altaicholmon\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай в рамках работы тематической площадки ОНФ «Малое и среднее предпринимательство и поддержка индивидуальной предпринимательской инициативы» изучают вопросы, волнующие представителей бизнес-сообщества. На встрече с предпринимателями Чойского и Турочакского районов были подняты проблемы отсутствия лесоустройства, необходимости корректировки лесотехнического регламента, а также налаживания глубокой переработки леса внутри региона. Как было отмечено\nКалыктыҥ оос чӱмдемелдериниҥ коручылы\nАлтай калыкта кандый ла ӧйдӧ ич-кӧгӱс телекейи байлык, кӧрӱм-сезими тереҥ шӱӱлтечи-ойгорчылары, кайчылары, чӧрчӧкчилери ле ӧскӧ дӧ аҥылу јайалталарлу улузы болуп јат. Олор ок калыктыҥ ич-кӧгӱс байлыктарыныҥ, чӱм-јаҥдарыныҥ ла јаҥжыгу-байларыныҥ коручылдарындый, олорды чактар ӧткӱре келер ӱйелерге улалтып, артырып келген. Ондый улустыҥ бирӱзи – тодоштордыҥ элбек отогында јаан јаштулардыҥ ла Беш ичиниҥ тоомјылу каргандарыныҥ бирӱзи Петек (Петр)\nОзодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып…\nЈер-телекейдиҥ кандый ороондоры јорыкчыларга анчадала јилбилӱ болгоны јанынаҥ шиҥжӱлерин ООН-ныҥ Телекейлик туристический организациязы јылдыҥ ла јарлайт. Бу тооломдо калганчы јылдарда Монголия, Исландия, Япония озочыл јерлерге чыккан. Монгол јериниҥ бузылбаган ар-бӱткени, албаты-јоныныҥ чактарга ӱзӱлбей арткан јаҥжыгулары, јебрен тӱӱкизи (телекейди чайпалткан Чингис-каанныҥ тӧрӧли де болгонын алза!) јорыкчыларды сонуркадат. Совет ӧйдиҥ бичиктериле ӧскӧн бистерге одоштой јаткан Монголия деген\nБойыныҥ ӧйиниҥ кижизи\nБистиҥ газет Туулу Алтайдыҥ чындык уулдарыныҥ бирӱзи, Алтай Республика тӧзӧлгӧнине ле оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген јарлу юрист, журналист, ӱредӱчи, јондык ишчи, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы болуп 16 јыл иштеген Степан Сузанович ТЮХТЕНЕВКЕ учурлалган бир тизӱ бичимелдерди јарлаарын баштап јадыс. Эмдиги ӧйдӧ 90 јаш јажаган улустыҥ тоозы сӱреен ас. Оныҥ андый болоры јолду. Ада-Тӧрӧл\nАйланайын Алтайым, ардак јӱрер јӱрӱм береер!\nЭне-јерин байлап бажыратаны алтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала јаҥдап келген чӱм-јаҥы. Јер-Эне ээлӱ, быйанду, байлу, ого бажырып, алкап, Алтай-Кудайынаҥ болуш сурап, айдынып-алканып јӱрген албаты амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јадар. СССР-дыҥ ӧйинде эл чӱм-јаҥдар тудуулу болгон. Чага байрамнаҥ болгой, кижи бойыныҥ той-јыргалы тужында чегедек кийимин кийерге, чачына јарангыштар тагынарга јарабас болгон. Бистиҥ јаш тужыстагы ӧйисте айыл-јурт тӧзӧп, той-јыргал\nКаршулу керектердиҥ тоозы астайт, каршулу керектердиҥ аайына чыгары кӧптӧйт деп, Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ коллегиязыныҥ јуунында темдектелген. Бӱгӱн бис АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри, полицияныҥ генерал-майоры Павел ГАВРИЛИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турус. —Јыл тӱгенген соҥында, ӧткӧн ӧйдӧги иштиҥ уч-турулталарын кӧрӱп, келер ӧйгӧ амадулар тургузылат. Республикан МВД-ныҥ башкартузыныҥ кӧрӱмиле болзо, тӱгенген јыл ведомствоныҥ ижинде кандый јыл\nЧаган айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јууны ӧткӧн. Анда ведомствоныҥ 2018 јылда ӧткӱрилген оперативно-служебный ижиниҥ турулталары кӧрӱлген. Јуунда Россияныҥ МВД-зыныҥ наркотиктердиҥ ӧдӱштирӱзин шиҥдеери аайынча башкартузыныҥ јааны, полицияныҥ генерал-лейтенанты Андрей Храпов, АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин, Эл Курултайдыҥ пред-седатели Владимир Тюлентин, башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, Алтай\nЈерлештердиҥ бӱдӱмјизине турарга\nРФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады Иван БЕЛЕКОВЛО ӧткӱрген эрмек-куучын 2018 јылдагы ижиниҥ турулталары керегинде болгон. –Иван Итулович, ӧткӧн јылда депутат ижигер керегинде нени айдарыгар? –Ныкта иштӱ, стратегиялык јаан учурлу туштажуларлу ла баштаҥкайларлу јыл болгон. Једимдер де бар, 2019 јылда бӱдӱретен ле, айса болзо, оныҥ да кийниндеги јылдарга улалып баратан иш, керектер бар. Государстволык Думаныҥ депутады болуп,\nТергеениҥ ӧзӱминде јурт ээлемге ижемји јаан\nАлтай Республиканыҥ Государственный Думада 2-чи таҥмалу бир мандатту округ аайынча депутады Родион Букачаков ГАГУ-ныҥ аграрный колледжиниҥ ӱренеечилериле, преподавательдериле тушташты. Туштажуда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Евгений Понпа, ГАГУ-ныҥ ректоры Валерий Бабин, депутаттыҥ болушчылары туруштылар. Ректор туштажуга келгендерди депутатла элбеде таныштырып, ачык-јарык куучынга кычырды. Аграрный колледжтиҥ ижи-тожы керегинде кыска јетирӱни директоры Марина Федюнина этти.\n«Айалганы ајаруда тудадыс…»\nӦткӧн неделеде республикабыстыҥ ӧзӧги – Оҥдой аймакта јол-јорыкла болуп, «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Ченчулаевле эрмек-куучын ӧткӱрдис. Бисти сууларда чыгып турган јайканла, олорго белетеништӱ иштерле, тошторло колбулу айалга јилбиркеткен. Оныҥ да учун Виталий Олеговичти бу айалгалар керегинде айдып берзин деп сурадыс. В. Ченчулаев: «Аймакта кырлай јерлерде кардыҥ калыҥы 42 сантиметр деп темдектелген. Јайкан


Тÿрк Морфеманыҥ модели\nТюркология ла аглютинатив тилдердиҥ типологиязында билим шиҥжÿÿлерди öткÿрерге, кöрÿп турган тилдердиҥ структурно-функциональный аҥылуларын аjаруга алып турар программалык инструментарий керек.\nПортал "Тӱрк морфема" - ол инструментарий, кайда оныҥ болужыла тӱрк тилдердиҥ аҥылулары аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрерге јарар. Портал компьютерный лингвистика ла лингвистикалык типологияныҥ билим-шиҥжӱ иштериниҥ некелтелерине келижип јат.\nПортал тӱрк морфеманыҥ структурно-параметрический функциональный модели аайынча тургузылган. Порталдыҥ бойында специальный лингвистикалык база данных турат, олор тӱрк тилдердиҥ единицаларын башка-башка лингвистикалык бӱдӱмдердеҥ кӧрӧт: морфологический, синтаксический, семантический.\nПорталдыҥ база данных ӱредӱлӱ процессте, тӱрк тилдерле информационно-справочный система болуп тузаландырар аргалу.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №5,3 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №5,3


Ундылбас туштажулар — Чолушман ӧзӧктӧ - altaicholmon\nАймакта балдардыҥ садиктериниҥ ле школдыҥ интернаттарыныҥ таскадаачылары, школдордыҥ ӱредӱчилери эбире јылына јӱзӱн-башка эҥирлер, туштажулар, ӱлгерлердиҥ, јуруктардыҥ кӧрӱ-маргаандарын, оныҥ чӱмдемелдериниҥ сӱр-кеберлериле туштажулар ӧткӱрет. Ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнине јетире бу иш Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган ла Камлактагы школдордыҥ јаан ӱлекерлериле тӱгенер. Шак бу школдорло јарлу јерлежистиҥ ады-јолы ӱргӱлјикке колбулу.\nАймактыҥ ӱредӱ башкартузы јаан изӱ айдыҥ 14-18 кӱндеринде «Изӱ эзенисле Шабалин алтайыстаҥ» деген јайаандык ӱлекерле Улаган аймактыҥ јурттарыла јол-јорыкта болдыс. Солун ла јилбилӱ гастрольло Шыргайтыдагы школдыҥ ӱредӱчилери, Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Кара Майманов Чолушман ӧзӧктиҥ Кату-Jарык ажуныҥ ары јанында турган Балыкчы ла Кӧӧ јурттарда болды. Туштажу «Кумжулу — Лазарь Кокшышевтиҥ кичӱ тӧрӧли» деген мультимедийный таныштыруга тайанып ӧткӱрилген. Солун ӱлекердиҥ авторы — Р. Сулина.\nЫраак ла солун алтайдыҥ эл-јонын бичиичиниҥ јӱрегине кару Кумжулу јуртына јууктада таныштырар амадула јорыктаган артисттер — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, школдыҥ директорыныҥ молјузын удурумга бӱдӱреечи Елена Тадыева (Павловтыҥ сӱр-кеберин ойногон), алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Зоя Боделукова (Байоамка), обществознаниениҥ ӱредӱчизи Валентина Каланакова (Нахай Ногоевич), баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Радмила Кокпоева (Jалаа), автобустыҥ тискинчизи Алексей Татанаков (Jыртай).\nОйын-концерттер јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде 13.00, 16.00 сааттарда болгон. Бис Кӧӧдӧ электросвет јӱк ле эртен тура ла эҥирде, Балыкчыда дезе ӱзӱктелип кӱйӱп турганын ајарубыска база алганыс. Айла, ӱзеери Балыктујул јуртта Пантелеймонныҥ адыла адалган церкпениҥ ачылганыныҥ 25 јылдыгына учурлалган байрам ӧдӱп јаткан болуптыр. Мындагы эл-јон ого јаан учур берет. Эртен тураныҥ 8 саадында бис церкпеге једип келзес, јаҥын јаҥдап турган Кӧӧниҥ, Балыкчыныҥ улузы мында эмтир.\nJе ондый да болзо, бистиҥ де туштажуда кӧрӧӧчилер болды. Улус чӱрче ле јуула тӱжӱп, сӱӱген поэдиниҥ тӧрӧл јериле јилбиркеп, јакшызынып таныштылар. Бистиҥ туштажулар јылу, најылык айалгада ӧткӧн. Олор сурактар берип, Кумжулуныҥ турган јерин, ар-бӱткенин кайкап јаткандарын. Бичиичиниҥ баштапкы бичиктериниҥ тыш бӱдӱмдерин слайдтардаҥ кӧрӱп, алкыш-быйанын айдыштылар. Jаш тужысты эзеттис, јаш ӧйиске бурылдыс деп айдышты. Керек дезе Кара Маймановло бијелеп турдылар…\nКычыраачыларды ӱлекердиҥ программазыла таныштырып ийели. Сценаны ол ӧйгӧ келиштире јазадыс. Оҥ јанында содон айыл (јоголгон јурттыҥ фотојуругыла) эптӱ тургузылды. Сол јанында экранда Кумжулу јурт керегинде слайдтар ээчий-деечий кӧргӱзилди. Кӧӧ јурттыҥ клубы бойы, Николай Амырчиновичтиҥ айтканыла, «јакшынак декорация» болгодый. Ол колхоз ӧйинеҥ арткан бир кып тура болуптыр. Сцена-эш јок, толыкта буржуй печке. Сенек јок, тудунар-тайанар эптӱ перила јогынаҥ беш доскодоҥ бозого. Эжикти кееркеткен чилеп, је ле деген кара сомок. «Артисттер» мындый айалгага бир де ајару этпеди. Айылдаштар ойын-концертиле бой-бойлорына айылдажып јӱрген «алтын ӧйлӧр» кайда деп, ол ӧйди эзеттилер. Бой-бойына јолыгыжып, эрмек-сӧзин угушканы артык ине. Эҥ учурлузы — кӧрӧӧчиниҥ ачык-јарык кӱӱни, јӱреги. Ол јӱректер кандый да ӧйдӧ Кокышевке ачык болгон, ого удура баскан. Jурттыҥ улузы ундылган јаҥжыгуны орныктырган деп, биске јаан быйанын айдышты. Айса болзо, јуук ӧйдӧ Кӧӧдӧ культураныҥ је ле деген байзыҥы болор. Бӱгӱнги кӱнде јурт јерлердиҥ клубтарына ајару да, болуш та эдилип ле јат деп билерис. Ижемјини јылыйтпас ла керек…\nБис поэттиҥ јайаандыгыныҥ ырыс-кежиги, соолбос јаҥду, эмдӱ-томду тоҥмок суудый тӧрӧлин бастыра јанынаҥ кӧргӱзерге чырмайдыс. «Туулардаҥ келген балдар» деген чӱмдемелинде бичилген кобы-јиктердиҥ, кырлардыҥ ады-јолдорыла таныштырдыс, экраннаҥ кӧргӱстис. Туулардыҥ ортозында турган оогош јурттыҥ јаҥжыгуларыла таныштырдыс. Кумжулу јурттаҥ јаан јолына чыккан јарлу улустыҥ ады-јолдорын ададыс. Ортозында Шыргайтыныҥ јаҥарын да, частушкаларын да кожоҥдодыс. Кӧрӧӧчилер «Арина» деген романныҥ ӱзӱги аайынча тургузылган ойынды јылу уткыды. Кӧдӱриҥиниҥ кажы ла бӧлӱги кожоҥло тӱгенген. Мында Л. Кокышевтиҥ ӱлгерлерине чӱмделген «Энеме», «Кожоҥ», «Jарбыныш», «Той», «Шуралай» деп кожоҥдор кӧрӧӧчилерге база тыҥ јарады.\nШабалиннеҥ барган улус Л. Кокышевтиҥ тилиниҥ байлыгын, кичӱ тӧрӧлиниҥ сӱр-кеберин, эл-јоныныҥ јӱрӱминиҥ учурын бийик кеминде кӧргӱстилер. Кумжулуныҥ эл-јоны иштеҥкейиле, чыйрагыла, јалакайыла, ӧмӧркӧгиле мактулу, танылу. Олордыҥ эрмек-куучыны кандый да јымжак. Кокырчы-ойынзак албаты. Бу јакшынак кылык-јаҥыла олорды Шабалин аймактыҥ «габровецтери» деп айдарга јараар. Шыргайтыдаҥ ӱлгерлерди ле кокыр-каткылу туујыларды эске кычырып тургандар бир канча шылтактардаҥ улам бисле кожо барбаганы карамаду. Jе поэттиҥ чыккан кӱнине јуукташтыра бис Шабалин алтайыста јаан программала албатыныҥ алдына чыгарыс деп иженедис.\nБу ӱлекер јӱрӱмде бистиҥ спонсорлорыстыҥ болужыла бӱткенинде сӧс тӧ јок. Бӱгӱнги кӱнде акча-манатла кызалаҥ текшилей деп айдарга јараар. Jе ондый да болзо, бойыныҥ јерлештери, аймагы учун оморкоп, арга-чыдалы јеткенче болужып јӱрген улус кӧп. Олор бистиҥ ижемјибис, оморкодубыс. Болушканы-јӧмӧгӧни канча катап арбыдап, ырыс-кежик болуп, бала-барказына эбирилзин. Бу улуска тӧрӧл газедис ажыра алкыш-быйанысты айдадыс. Олор — Jабаганнаҥ таҥынаҥ аргачы, Л. Кокышевтиҥ јеени Людмила Кокышева, таҥынаҥ аргачы, «Борсуган» кафениҥ јааны Николай Черуков, Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев, Шабалин аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Уткул Манинов, аймактыҥ депутаттары Светлана Ойношева, Аржан Тодошев, аймак башчы Александр Тӧлӧсов, Шабалин аймактыҥ депутаттарына кандидаттар Альберт Кергилов ло Василий Ойношев. Онойдо ок Кара Маймановко бисле кожо јол-јорыкта јӱргени учун јаан быйан.\nАлтайыс, јерис јакшы улузыла байлык дегенин ӧткӧн јол-јорык лапту кереледи. Улаган аймактыҥ улузыныҥ кӱӱнзегин, кӱндӱркегин! Бис Улаган аймактыҥ јааны Никита Санинге, ордынчызы Людмила Кудюшевага, Улаган ла Шабалин аймактардыҥ ӱредӱ башкартуларыныҥ јаандары Юлия Кучалуга ла Милена Тукеевага, Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгиниҥ операторы Андрей Аилдашевке јаан быйаныс айдадыс.\nJол-јорыгыста јолой ло јакшы улус јолыгып, бисти јӧмӧгӧнине канайып сӱӱнбес. Чолушман ӧзӧктӧ кай чӧрчӧктиҥ «Кай» деген айылдыҥ башкараачызы Олег (Алексей) Асканаковко, туристтердиҥ «Мешке Таш» деген турлузыныҥ администрациязына јаан алкыш-быйан. Таҥынаҥ быйанысты бисти бойыныҥ «Соболь» кӧлӱгиле ыраак јол-јорыкка јымжак алып јӱрген Алексей Татанаковко айдадыс.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларына Лазарь Кокышевтиҥ Карабашка баштанган јолдыктарын сыйлайдым:\nJалтырап турала јап эдетен\nJаҥыс јӱрӱмниҥ кысказын билели.\nБулутту теҥерини ӧдӧ берген\nЭбире јӱрӱмниҥ элбегин сезели…\nШабалин аймактыҥ ӱредӱ башкартузыныҥ метод кабинединиҥ јааны


Кöк теҥери бÿркелген.\nКöк айаста айланган.\nАй-Тана ла Кÿн-Тана\nАк jалаҥда оÿгÿрет.\nКöбÿ jайгы эҥирде\nКщщ, чичкечек буттарлу\nКÿреҥ кулун бисте бар.\nJалын jайып jарыжар.\nJаанап келзе, кулунды\nЧöл ÿстиле учарым.\nМайсенук ла Печенук\nОртозынаҥ суу акпас –\nМайсенугы – аказы,\nОл школдоп барат.\nПеченук оны сакып,\nОйноорго до кÿÿн келбес.\nЭтсеҥ0тутсаҥ нени де\nЭкÿ болгондый эмес.\nКÿнÿҥ сайын Печенук\nСыны эмеш öсти бе деп,\nСыр ла бойын аjыкташ.\nЧачын öрö тургузат.\nТаҥ ла атса, аказыла\nТакып коштой ол турат.\nСен де эмей батыр.\nАкыр, эме-эш ле арттыр.\nСырга тереҥ уйкуда,\nОныҥ тереҥ уйкузын\nКем де буспас бу тушта.\nТÿмен jылдыс уйкуда.\nКÿн де тÿнде уйкуда\nКыр арjанда айлында.\nКойу jаашка мешкечек\nКоркышту тыҥ сÿÿнди.\nÖлöҥ алдынаҥ чык келди.\nБайрамдаар» – дешти.\nКойонокко эткен сый\n(балдарга учурлалган чöрчöк)\nJаҥы jыл jууктап клееткен. Койонок оору – jöдÿл, тамагы тишкен. – «Укпас балдар андый болор. Кар jибе деп мен сеге айттым не?» – деп энези арбанат. – Эмди елка кöрÿп барбас та эмтириҥ. – Койоноктыҥ бойына да jаман, jе канайдар? Калыҥ jуурканла оронгон, тамакты туй тудунган, jадып ла jат.\nМыжылдап jадала уйуктай берди. Кöрзö – Соок Таадак. – Канайттыҥ, Койонок? – Оорыдым. – А сен энеҥниҥ сöзин не укпай тургаҥ? Кар jибе деп айтты не? – Мен эмди jибезим. Энем нении ле айтса угарым. – Jе андый болзо кöр, – деейле Соок Таадак Койоноктыҥ тамагына куулгазын тайагыныҥ учын тийдиреле jоголып калды.\nБу öйдö Койоноктыҥ наjызы Тийиҥеш агаш аразында jÿрген. «Койонок оору, елкага барып болбос. Айлына байрам эдер. Чибичек апарар» – деп санаалу. Jе чибилер ончолоры jаан. Тийиҥештиҥ апарар кÿчи jетпес. Тийиҥеш ыйлай берди. – «Не ыйлап туруҥ, Тийиҥеш?» – деп ÿн угуларда кöрзö – Соок Таадак. – Мен оору наjыма Койонокко сый эдерге санагам, эмди болбос эмтирим. Чибилер jаан, мен кичинеек, – деейле кöстöринеҥ jаштар тöгÿле берди. – Ыйлаба, Тийиҥеш, кöр, – дейле Соок Таадак бойы jоголо берди. Тийиҥештиҥ чике ле алдында карда кичинек чибичек туру. Кичинеек ойынчыктарлу. Тийиҥеш тÿÿнип, чибичекти jÿктенеле Койоноктыҥ айлы jаар jÿгÿрди. Jе браадып арый берди. Чибичек те уурлай берди ошкош. – Jе, эмди чындап та jедип болбойтон эмтирим. Jол ыраак, чибичек уур. Мен арып калгам.\nБу тужунда агаш аразынаҥ Тÿлкÿчек чыга конды. – Не болды, Тийиҥеш? Не отурыҥ? – Мен щщру Койонокко сый эдерге санагам. Эмди бу чибичекти jетирип болбос эмтирим. – Кайда, экÿ кожо апараак, – дейле Тÿлкÿчек учынаҥ тутты. Экÿ браадып-браадып база ла арып калдылар. Барар jол эмди де узак. Чибичек байагызынаҥ jаан ла уур болуп калгандый билдирди. Эмди канайдар? Экÿ отурала баштарын салактадып ийдилер: – Эмди jедип болбос эмтирис…\nБу öйдö кайдаҥ да Айучак чыга конуп келди. – Не болгон, Тийиҥеш ле Тÿлкÿчек? – Бис оору Койонокко сый эдерге санаганыс. Jе эмди бу чибичекти jетирп болбос эмтирис. Jол ыраак, бис арып калганыс, чибичек уур, – дештилер. – Ÿчÿ кожо апараактар, – деп Айучак айдала чибичектиҥ учынаҥ тутты. Ÿчÿ чибичекти тамдажып, Койоноктыҥ айлына jууктап келдилер. Jаан чогу кардыҥ ÿстине чибичекти тургузып ла ийгилеерде Ай чыгып келди. Койонок jаҥы jылдыҥ бу тÿнинде уйуктап болбой ойгонып келди. Тураныҥ ичи jап-jарык – Ай чалыйт. Койонок jÿгÿрип барала кöзнöктöҥ карайза карда чибичек туру. Jÿзÿн-jÿÿр ойынчыктары Айга мызылдаган, jараш ÿндериле шыҥыражып турдылар. Jанында Айучак, Тÿлкÿчек ле Тийиҥеш турдылар.


29.06.2021 - altaicholmon\nБайрамла, кеендик байзыҥыс!\nЭкинур јурттыҥ тал-ортозында, бийик теректер јанында, јурттыҥ Культура байзыҥы јаан кӧзнӧктӧриле, эки кат сомыла јуртка кӧдӱриҥилӱ кебедел берип, оморкодулу туру. Быјыл бистиҥ кару клубыс 50 јажын темдектейт.\nАлтайлар канча геройлу?\nБистиҥ орооныс ла республикабыс Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ 76-чы jылдыгын темдектеди. Тöрöл jерин корулап алары учун канду jуу-согуштарда СССР-дыҥ ончо калыктары теҥ-тай туружып, фронтто олордыҥ муҥдар тоолу уулдары jÿрÿмин салган.\nАгаш ээлемниҥ сурактары шӱӱжилген\nАграр, аш-курсак политика ла јердиҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ турчызы Татьяна Гигель бу јуукта Россия Федерацияныҥ Федерация Совединде ӧткӧн парламенттиҥ угуштарында турушкан.\nТелеут-байаттардыҥ бӱгӱнги айалгазы\nАлтай Республиканыҥ депутады, партияныҥ «Тӱӱкилик эзем» деп ӱлекериниҥ башкараачызы Пётр Попошев Белово аймактыҥ 90 јылдыгына, Кузбасстыҥ 300 јылдыгына учурлай «Телеуттардыҥ бӱгӱнги айалгазы: тӱӱки, тил, кӧгӱс культура» деп тергеелер ортодогы билим-практикалык конференцияда турушкан.\nАлтай Республиканыҥ депутаттары — Федерацияныҥ Совединде\nФедерацияныҥ Совединде јуртээлем-аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединиҥ элбедилген јуунында «Алтай Республиканыҥ АПК-зын ӧскӱрери ле ар-бӱткенди корыыры» деп суракла јуун ӧтти.\nБашчыныҥ јашӧскӱримле туштажузы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо јашӧскӱримниҥ ле волонтерлордыҥ биригӱлериниҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген. Туштажу Јашӧскӱримниҥ байрамына учурлай ӧткӧн.\nФедерация Совединде тергеениҥ цифровой ӧзӱми шӱӱжилген\nФедерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государственный строительство аайынча Комитеди Алтай Республиканыҥ цифровой ӧзӱминиҥ сурагын шӱӱшкен. Палатаныҥ јууны Алтай Республиканыҥ кӱндери ӧдӱп турарда ӧткӧн.\nИжинде эҥ артыктары\nМашинала уй саар устардыҥ VII республикан конкурсы кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Алферово јурттыҥ јуугында Н. М. Фокинниҥ крестьян-фермер ээлеминиҥ јеринде ӧткӧн.


РОССИЯ БИР НАЦИЯЛУ ОРООН БО? - LIS108.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n(Учы, башталганы 19.02.2020 јылда чыккан газетте)\nЈетирӱлик агентство REGNUM-ныҥ аналитический редакциязыныҥ шеф-редакторы, философия билимдердиҥ кандидады Юрий Баранчик Россияда бир ле нация, орус нация јадат деген шӱӱлтезин ООН-ныҥ "ороонныҥ культурный (этнический) кыйулары политический кыйуларына келижип турза, ондый ороон национальный (эмезе мононациональный) болор" деген јартамалына ла ороон бир ле нациялу болорго ороонныҥ бир калыгыныҥ кеми текши эл-јонныҥ 2/3 ӱлӱзи эмезе 66,6 проценттеҥ ас эмес болор учурлу деген ээжи-принципке тайанат. Мыныҥ ӱстине ол "национальные республики в составе России – это пережиток советского периода, от которого необходимо самым решительным образом избавляться. Необходимо переходить от федерации к унитарному государству. <...>. В большинстве случаев большую часть населения так называемых национально-государственных образований РФ составляют русские. Например, в Адыгее русских 63,6%, в Республике Алтай 56,6%, в Бурятии 66,1%, в Хакасии 81,7%, в Удмуртии 62,2%, в Карелии 82,2%, в Коми 65,1%, в Мордовии 53,4% и так далее (данные переписи 2010 г.)" деп јетирген...\nОрус националисттиҥ мындый бичимели санаа-кӱӱннеҥ кӧрӱм-турумга кӧчӧр јол алынза, бӱгӱнги Россияныҥ нациялык тӧзӧлгӧзи ле федерациялык сайламазы бузулып, орооныс Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылардаҥ да айабас. Господин Баранчик, баштапкызында, ол ло ООН-до 1970 јылдыҥ ӱлӱрген айында јарадылган Декларацияныҥ кажы ла калыктыҥ бойын бойы башкарынар табын јарлаган статьязында "все народы имеют право свободно определять без вмешательства извне свой политический статус и осуществлять свое экономическое, социальное и культурное развитие, и каждое государство обязано уважать это право в соответствии с положениями Устава ООН" деп айдылганын ла ООН-ныҥ ла ӧскӧ дӧ телекейлик биригӱлердиҥ калыктардыҥ табын јартаган документтеринде тун калыктарды (английскийлеп, "indigenous peoples", орустап, "коренные народы") "это народы, которые обитали на определенных землях до прихода туда переселенцев из других мест" деп јартаганын не бичибей турган? Экинчизинде, "Россияда јӱк ле орус нация јадат" деген кубултаны ол Конституцияныҥ кандый бӧлӱгине кийдирерге турган? Конституцияныҥ "Основы Конституционного строя" деп адалган I бажалыгына мындый тӱзедӱни кийдирерге Конституционный Јуун јуурга келижер, преамбулага кийдирейин дезе, преамбула Конституцияныҥ философиялык тӧзӧлгӧзи учун, ого кубулта эдери база ла Конституционный Јуун јуурын некеер...\nГосподин Баранчикке јазап сананар, шӱӱр керек, је нацияны јайрадары јанынаҥ эмес, а бириктирери јанынаҥ. Онойдо эдерге, баштапкызында, Россия Федерациязы кӧп нациялу эл дегениле јӧпсинип, је ол ок ӧйдӧ орустарды этнос эмес, а нация (эмезе супернация) деп адап, бастырабысты "орус нация" деп јарлаар керек. Орус славян, орус угро-фин. орус тӱрк, орус татар, орус чечен, орус алтай, орус еврей, орус американец болотон тӧзӧлгӧ "русский" деген сӧстиҥ этимологиязы, бӱткени туру. Мында эҥ ле кайкамчылузы бастыра нациялар адалгыштар (еврей, немец, алтаец, казах) болуп, кем деген суракка каруу берет, јаҥыс ла русский јарталгыш болуп, кандый ла кемниҥ деген сурактарга каруу берет. Русский деген эндоэтноним (орустап, самоназвание, алтайлап, албаты бойын аданганы) "русь" деген сӧстӧҥ табылган. А русь деп јебрен славяндар, угрлар ла тӱрктер баштап варягтардыҥ кайыкчыларын, оноҥ князьтыҥ дружинниктерин адагандар. Јебрен скандинав тилдиҥ "руотси" деген сӧзин јебрен славян тилге кӧчӱрзе, ro – "грести", rodher – "гребец" дегени болор. "Повесть временных лет" деп адалган јылбичинтиде "племена, платившие дань варягам, изгнали последних за море, не дали им дани и начали сами у себя владеть и владели дурно, не могли установить внутреннего порядка: встал род на род, начались усобицы. В таких обстоятельствах племена собрались и сказали: "Поищем себе князя, который бы владел нами и судил по праву". Порешивши так, пошли за море к варягам, и сказали им: "Земля наша велика и обильна, а порядка в ней нет: приходите княжить и владеть нами". Собрались три брата с родичами своими, взяли собой русь и пришли, и сел старший, Рюрик, в Новгороде, а другой, Синеус, – на Белоозере, а третий, Трувор, – в Изборске" деп јарт айдылат. Рюрик, Синеус, Труворло кожо келген кайыкчылар суула јорыктабас ӧйлӧрдӧ князьтарыныҥ дружинниктери боло бергендер. Русь деп аданган јалтанбас јуучылдар коруп баштаарда, јербойыныҥ албатызы олорды јакшы кӧрӱп, бойлоры да русь болорго албадангандар. Јуучыл демократияныҥ ӧйинде кӧдӱрилерге, черӱбашчыга, јуртбашчыга, князька ӧзӧргӧ русь јаан арга болгон. "Повесть временных летте" варягтарды алдырткан улустардыҥ ук-тӧстӧри славяндар ла углар болгоны база јарт бичилген. Тӱрктердиҥ торки, печенеги, половцы деген ук-тӧстӧри руська славяндар ла углардыҥ кийнинде киргилегендери јарт. Шак ла бу русь, русский деген сӧстӧрдиҥ этимологиязына тайанып, бӱгӱн Россия Федерациязында јуртап турган бастыра этносторды, нацияларды орустап, "русская супернация", алтайлап, "орус супернация" деген оҥдомолго не экелбес? Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ тун калыктары бойлорыныҥ республикаларында нациялар болзын, а текши Россияда орус супернацияга кожулзын. Ол тушта орооныс Российский Империя ла СССР чылап качан да јайрадылбас. Кӧп калыкту (этносту), кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлерин теҥ-тай корыыр учурлу. Кижи, этнос, нация ла супернация ортодо эп-јӧп болбозо, ороон јайрадылары јарт. Бастырабыс орус супернация болор јолды туйуктап турган база бир айалга – орооныстыҥ Россия деген ады туру. Россияны Руська эмезе Руссияга кӧчӱрзе, русский деген супернация ордына белен кире берер эди. Русь нениҥ учун Россия боло бергени керегинде санаа-шӱӱлтелер кӧп, олордоҥ чындыкка келижип турган эки версияныҥ баштапкызыла – Русьты Рос деп Византияныҥ гректери адап баштагандар, а Русь дезе, ич ле тыш политикаларында Византияга тӱҥей болорго албаданган, экинчизиле – јайрадылган Русьты јууган, бириктирген уктар "о" таныкты капшай айдар окающий тилдӱ болгондор, олорго Русьты Рось деп айдарга јеҥил болгон.\nБаза кӧп этносту, кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, кандый ла нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлери теҥ-тай ла эптӱ-јӧптӱ болорго ороон элдеҥ ле озо демократический болор керек. Россия Федерациязында демократия тӧзӧлбӧзӧ, ол Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылып каларында јазым јок. 1834-1907 јылдарда јуртаган улу орус билимчи, шӱӱлтечи Дмитрий Менделеев 2000 јылда Россияда орус албатыныҥ тоозы 600 миллион кижи, а 2026 јылда – 1 миллиард кижи болор деп чотогон болгон. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ эл-јоныныҥ тоозы 146 миллион 745 муҥ 98 кижи болды. Д.Менделеев нениҥ учун јаан јастырган деп сурак тургуссабыс, каруузы канча миллион кижилер карам-кайрал јогынаҥ кырдыртарын ол билбеген дегени болор. 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында большевиктер јаҥды колго алып, гражданский јуу ачарда, бодоштыра чотолгоныла, 2 500 000 кижи ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи террордоҥ улам ӧлгӧндӧр, 6 000 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи эмиграцияга качкандар. Экинчи телекейлик јууда СССР 6 818 300 јуучылын јуу-согуштарда ӧлтӱркен, 1 850 100 јуучылы олјодоҥ келбеген, тегин албатынаҥ 7 420 400 кижини немецтер ӧнӧтийин ӧлтӱргендер, 2 164 300 кижи Германияда айдуда болуп, кату-кабыр иштеҥ ӧлгӧндӧр, 4 100 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ ӧлгӧндӧр. Бӱгӱнги Россияда болгон ӧлӱмдерди алзабыс, олордыҥ эҥ ле кӧби 1994-1996/1999-2009 јылдарда Россия Федерациязы ла Чечен Республика Ичкерия ортодо ӧткӧн јууларда болды. Бу јуу-согуштарда Россия јанынаҥ 11 муҥ 42 јуучыл ӧлтӱрткен, 35 муҥ 353 јуучыл шыркалаткан, 1 муҥ 231 јуучыл сурузы јок јылыйган, чечендер јанынаҥ 32 муҥ 391 јуучыл ӧлтӱрткен, 7 муҥга јуук јуучыл шыркалаткан. Тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткен, шыркалаткан ла сурузы јок јылыйганы јанынаҥ кандый да јетирӱ јок. Улу билимчи ле шӱӱлтечи 92 ле јылдыҥ туркунына ороондо мындый јаан ӧлӱмдер болорын кайдаҥ билзин. Мыныҥ ӱстине Баштапкы телекейлик јууда Российский Империяныҥ 7 700 000 јуучылы ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткендерин база тыҥ јарлабайдылар. Албаты-јонын мынайда кырдыртып, кырып јаткан ороон демократический эмези јарт.\nКонституциябыска эдилип јаткан кубулталарды текшилей алар болзо, јаҥыртылган тӧс јасакка "федерал јерлер" ("федеральные территории") деген оҥдомол кийдирилип јатканы чочыду экелет. Федерал јерлер керегинде кубулта кийдирер баштаҥкайды Тульский областьтыҥ Областной думызыныҥ председатели Сергей Харитонов эткен. Оныҥ јартаганыла федерал јерлердиҥ чыдузын, темдектезе, јуучыл ла стратегический ууламјылу объекттер, темдектезе, космодром "Восточный" ла заповедниктер ле ӧскӧ дӧ аҥылу корулталу јерлер, ол тоодо Байкӧл алар аргалу. Областной спикердиҥ мындый кубултазын эҥ ле озо Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенко јӧмӧгӧн. Јаанада алып, тереҥжиде шӱӱзе, бӱгӱнги "федерал јерлер" деген оҥдомол озогы Российский Империя туштагы "земли Его императорского величества" деген јерлерге келижет эмес пе?.. Бала-Каанга багынарыста Алтай јерис баштап императордыҥ јерлерине кирген эди, а бӱгӱн дезе, республикабыстыҥ 15 проценттеҥ ажыра јерлери адылу, аҥылу корулталу Алтайский биосферный заповедникке, Катунский биосферный заповедникке ле Сайлюгемский национальный паркка кирет. Конституция кубула берзе, бу јерлерди федерал јаҥдар федерал јерлер эдетенис деп блаашса, канайдарыс?.. Ӧскӧ талаларды кӧрзӧбис, олордыҥ кезиги мындый блааштарга белетенип турганы јарталат. Темдектезе, кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде Иркутский областьтыҥ удурум губернаторы Игорь Кобзев Байкӧлди федерал собственностько кийдирерине удурлашкан оперативный јуун јууп, сурак аайынча шӱӱжӱде "Серьезные опасения вызывают поправки в Конституцию о передаче озера Байкал в федеральную собственность. Считаю абсолютно некорректным выносить вопрос на общероссийское голосование. Голоса жителей региона могут быть потеряны. Вопрос о территориальной целостности региона должен решаться непосредственно в самом регионе. Предложение президента по поправкам в Конституцию направлено на развитие государственности, а те инициативы, которые мы слышим, они в целом нарушают этот принцип" деп јартын айткан...\nАлтай уулдар! Омок болыгар\nАракыдаҥ эмес, ару санаадаҥ.\nАлбаты адын бийик тудугар\nАгару jӱректиҥ ӧчпӧс одынаҥ!\nКелер ӧй слердиҥ колоордо эмей,\nКемдер болорыс – слердеҥ камаанду!\nОчокто одыс jаркынду кӱйгей,\nОнызы база слердеҥ быйанду...\nЧуркурап ӧскӧн jаш ӱйени\nЧуктай jууп слер башкарбай.\nТӧрӧлис дегени ол не эди?\nТӧзинеҥ ала слер jартабай.\nЭлдер ортодо элекке тӱшпей,\nЭрjине таштый jаркынду кӱйӱгер.\nКалыктар ортодо калганчы jӱрбей,\nКалапту элдиҥ адын кӧдӱргер.\nТӧп болугар, jе тӧгӱнди билигер.\nТӧрӧлис блаажып кем ле келер!\nАлтай кӱӱнис ачык болзо,\nАлбын-jилбинге бӧктӧп ийигер.\nJаан jӱрӱмниҥ теҥизине киреле,\nJаҥыстаҥ барзабыс, чӧҥӱп каларыс.\nJаан салдыҥ агаштары чылап,\nJаба таҥылзас, эжинип чыгарыс.\nЭне-jеристи эрjинедий кичееп,\nЭлистиҥ кӱӱнин бирлик тудугар.\nОзодо тӧзӧлгӧн ойгор jуртыстыҥ\nОдын ӧчӱрбей, кӧҥжидип jуртагар.\nӦчӧш болбогор, ӧмӧлӧжип jӱригер,\nӦзӧр салымыс jаҥыс ла мында.\nJаҥыс аданыҥ уулдарындый болыгар –\nJаркынду салымыс jаҥыс ла анда!\nТелекей эбирип, тенип барбагар,\nТӧрӧлдӧҥ артык тӧрӧл табылбас.\nJоонорды jамандап, jожып баспагар,\nJолдордо слерди кем де мактабас.\nАлтай уулдар! Ак-jарыкта\nАру кӱӱнисти бийик тудугар!\nИйиндеригерди бириге тудуп,\nИчкери барар jӱрӱмди санангар.


«Темдектелген иштер толо кеминде ӧткӱрилер...» - altaicholmon\n«Темдектелген иштер толо кеминде ӧткӱрилер…»\nОрооныста кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јыл ӧй ӧдӧ берди. Бӱгӱн бис Россияда оныҥ тӧзӧлгӧни ле 2018 јылда граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирериниҥ государственный гарантийлериниҥ территориальный программазын јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ тӧс ууламјылары керегинде Алтай Республикада Кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный фондыныҥ директоры Ольга Алексеевна Корчугановала ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n— Ольга Алексеевна, кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгын темдектейт. Слер сананзаар, оныҥ тӧзӧлгӧни чын керек болгон бо?\n— Россиядагы кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование быјыл 25 јылдыгын темдектейт. 90-чы јылдардыҥ бажында су-кадыкты корыырында ОМС-тыҥ тӧзӧлгӧни чын керек болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование эмчиликтерди акча-манатла јеткилдеер турумкай тӧзӧлгӧ лӧ страхование эттирткендердиҥ тап-эриктериниҥ чыҥдый коручылы боло берген. 20 јыл кайра улустыҥ акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш аларына керектӱ конституционный тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрерге болуп, Российский Федерацияныҥ башкарузыныҥ 1998 јылдыҥ сыгын айыныҥ 11-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 1096 номерлӱ јакааныла баштапкы ла катап Российский Федерацияныҥ граждандарына акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирериниҥ государственный гарантияларыныҥ программазы јӧптӧлгӧн.\nРоссийский Федерацияныҥ башкарузы государственный гарантиялардыҥ программазына јылдыҥ сайын кубулталар кийдирет. Кажы ла катап акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетиретениниҥ айалгалары јаҥыртылат, медициналык болуштыҥ бӱдӱмдери кӧптӧдилет, программаны јеткилдеп турган акча-манаттыҥ кеми бийиктейт. Эдилип турган кубулталардыҥ бастыразы акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуштыҥ чыҥдыйына ла андый болушты алары јеҥил болорына ууламјылалган. Бу программа аайынча Российский Федерацияныҥ кажы ла субъегинде государственный гарантиялардыҥ территориальный программазы јӧптӧлӧт. Оныҥ тӧс бӧлӱги кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный программазы болуп јат.\n— Быјылгы программаныҥ аҥылузы неде?\n— Российский Федерацияныҥ башкарузыла 2018 јылга государственный гарантиялардыҥ программазында эки тӧс ууламјы темдектелгенин айдар керек. Олор – медициналык реабилитация ла кату оору (онкология) аайынча медициналык болушты мынаҥ да ары ӧзӱм алындырары. Бу ууламјылар кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ программаларында (базовый ла территориальный) темдектелген болуп јат.\n— Бу эки ууламјыныҥ кажызы ла керегинде толо јартамал берген болзогор?\n—Кату оору аайынча болуш керегинде айдар болзо, мында баштапкы ла катап аҥылу эмдешти јетирериниҥ сакыйтан ӧйи чокымдалган. Бу ӧй оору кижиге тижиктиҥ (опухольдыҥ) гистологический диагностиказын ӧткӱргенинеҥ эмезе диагнозты тургускан ӧйдӧҥ ала 14 календарный кӱнди ашпас учурлу. Мынайып, кату оору аайынча аҥылу медициналык болуш јетирерин сакыйтан ӧй, ӧскӧ ооруларга кӧрӧ, кезем астадылган. Бу ӧйдиҥ туркунына оору кижини эмчиликке јаттыргызар, оноҥ ары эмдеп апаратан јолы чокым јарталар учурлу. Оору кижи медициналык болуштыҥ стандарттарыныҥ некелтелерине келиштире чыҥдый профильный медициналык болуш јетирип болбой турган эмчиликтерде ӧйин јылыйтпас учурлу.\nКату оорула тартыжарында кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ чыгымдарына баратан акча-манаттыҥ кеми кезем кӧптӧдилген.\nБу ууламјыда профилактикалык шиҥжӱ ле диспансеризация ӧткӱрип турган медишчилер рак ооруныҥ баштапкы симптомдорын табарына ајарулу иштеер учурлу. Кандый бир серемји боло бергенде, кыска ӧйдиҥ туркунына диагнозты чокымдаар иштерди ӧткӱрер ле диагноз тургузылган соҥында, оору кижини тӱрген-тӱкей эмдеерине аткарар учурлу. Ого јаан ајару эдилет. Профилактикалык шиҥжӱлерди ле диспансеризацияларды ӧдӧрине айттырткан граждандарга бу иштердиҥ учурлу болгонын оҥдоор, темдектелген шиҥжӱлерди ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрбей, ӧйинде ӧдӧр керек. Jаан улустыҥ диспансеризациязыныҥ 2018 јылдагы јаҥы ээжизи аайынча кезик улус диспансеризацияны эки јылда бир катап ӧдӧр учурлу. Анда, мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, тереҥ шиҥжӱлер ӧткӱрилер. Бу шиҥжӱлер кату ооруныҥ диагностиказына ууламјылалган болуп јат. Мындый эрчимдӱ экијандай јилбиркедиштиҥ шылтузында башталып јаткан кату ооруны эртедеҥ табар, бу оорудаҥ эмденип алар эмезе оны токтодып ийер арга болор.\n— Ол ло диспансеризацияны ӧйинде ӧдӧтӧни јаан учурлу болтыр?\n— Онызы чын. Улус бойлорыныҥ су-кадыгы учун каруулу болор учурлу. Страховой компаниялардыҥ чыгартулу улузы бойлорыныҥ молјулары аайынча страхование эттирткен улуска керектӱ јетирӱлерди јетирери аайынча чокым иштер бӱдӱрет. Оныҥ да учун телефон согуп айткан, смс ажыра, почтала эмезе ӧскӧ эп-аргала келген јетирӱлерди ајаруга алар, темдектелген медициналык шиҥжӱлерди ӧйинде ӧдӧр керек. Бастыра профилактикалык иштер су-кадыкты корыыр ла јӱрӱмди узадар амадула ӧткӱрилет.\n— Ольга Алексеевна, ӧткӱрилип турган иштиҥ чыҥдыйын баалаар арга бар ба?\n— Территориальный программада медициналык болуштыҥ чыҥдыйын баалап турган кӧргӱзӱлердиҥ тоозында кату ооруларда медициналык болушты баалайтан целевой кӧргӱзӱлер темдектелген.\n2018 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала медициналык болуштыҥ тӧлӧмирлериниҥ чотторында кату оору аайынча јетирилген медициналык болуш чокым темдектелер. Мынызы диагнозты тургускан ӧйди, эмдейтен кандый эп-арга талдалганын, ол тоодо химиотерапияныҥ курстарыныҥ тоозын тергее ле федерал кеминде ајаруда тудар арга берет. Анайда ок эмдиги јасактар аайынча страховой организациялар, Территориальный фонд медициналык болуштыҥ чыҥдыйын шиҥдеер аргалу. Анайып, кату оорулу улуска јетирилип турган медициналык болушту учуралдар аайынча тематический шиҥжӱлер ӧткӱрет. Текшилей алза, территориальный программа аайынча ӧткӱрилип турган иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ајарузында турат.\n— Jарт, эмди медициналык реабилитация керегинде айдып ийзер.\n—Калганчы јылдарда медициналык реабилитацияныҥ учуры јаандайт. Ол јӱрек-тамырдыҥ, сӧӧк-тайактыҥ ооруларыла, кату оорула оорып тургандардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер, су-кадыгын орныктырар ла јӱрӱмин узадар амадула ӧткӱрилет. 2015-2017 јылдарда кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ базовый программазында, кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный программазында ла чылап, медициналык реабилитацияны јаҥыс ла стационардыҥ айалгаларында ӧдӧри темдектелген болгон. 2018 јылда јаҥыс стационарда јадып эмдеер эмес, је анайда ок тӱште јаттыргызып эмдеер эмезе амбулаторно эмдеер медициналык болуш кирген. Анда айлында телемедициналык технологияларды тузаланып, реабилитационный болуш алары база бар.\nТерриториальный фонд Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыла кожо эл-јонды медициналык реабилитацияла јеткилдеери аайынча чокым иштер ӧткӱрет. Территориальный программада 2018 јылга медициналык реабилитация аайынча чыгымдарга акча-манаттыҥ кеми, 2017 јылга кӧрӧ, кезем кӧптӧдилген. Jаан ајару республиканыҥ эмчиликтеринде медициналык реабилитацияныҥ ӧзӱмине эдилет. Темдектезе, Майманыҥ эмчилиги лицензия алган ла эмди оору улустыҥ кезиги медициналык реабилитацияны республика ичинде алат. Анайда ок инсульт, инфаркт болгон, јӱректиҥ тамырларына операция эттирткен улустыҥ медициналык реабилитациязы ӧдӱп јаткан јылда территориальный программада туружып турган Алтайский крайдыҥ «Барнаульский» ле «Обь» санаторийлеринде ӧткӱрилет. Андый реабилитация Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ тургускан маршрутизациязы аайынча ӧдӧт.\nТемдектелген бу иштер республикабыстыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын корыыр јилбӱлерле толо кеминде ӧткӱрилер.\n—Ольга Алексеевна, ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын.


01.04.2021 - altaicholmon\nНовый детский сад открыли в Усть-Кане\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин, 1 апреля, в рамках рабочей поездки по Усть-Канскому району открыл в райцентре новый детский сад «Светлячок», построенный в рамках реализации национального проекта «Демография».\nЭне-чӧлдиҥ ус эпшизи\nЭре-Чуйга јол-јорык келижерде, Алтайдыҥ сӱреен ыраак бу толугында јадып, иштеп турган јаан јашту ус кижиге туштаарга келишкен.\nТулаан айдыҥ 31-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јаан залында республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгына учурлай «Алтай Республикада государственный алтай тилдиҥ учуры ла оныҥ тергеелик кеминде айалгазы керегинде» билим-практикалык конференция ӧткӧн.


Телекейде калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧри аjаруда - altaicholmon\nӦткӧн айдыҥ учкаары Бишкекте телекейдеги калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧриле колбулу фестиваль ла билимдик симпозиум ӧтти.\nБу фестиваль ла оныҥ ичинде ӧткӱрилип турган симпозиум Кыргызстанда эки jылдыҥ бажында бежинчи катап болды. Симпозиумныҥ тӧс темазы — «Эпосто телекейлик мифологиялык jурамал чын jӱрӱмниҥ кебери» деп тургузылган. Анайда ок бу ончо керектер атту-чуулу манасчы Сайакбай Каралаевтиҥ чыкканынаҥ ала 125 jылдыгына учурлалган эмтир. Бу манасчы улу кай чӧрчӧктиҥ беш jӱс муҥнаҥ артык ӱлгерлик jолдыктарын билер болгон. «Манас» ЮНЕСКО-ныҥ энчилик байлыгыныҥ тоозына кийдирилген.\nКыргызстанныҥ госфилармониязыныҥ jанында манасчылардыҥ бюсттерлӱ аллеязы да бар, фестивальдыҥ тартыжулары, концерттери бу филармонияныҥ тыштындагы сценазында ӧткӧн. Фестивальда турушкандардыҥ тоозында: Азербайджанныҥ ашугы, Казахстанныҥ айтысчызы, Узбекистанныҥ дастанчызы, Кыдаттыҥ гесерчизи, Россияныҥ — Алтайдыҥ кайчызы, Башкорстанныҥ узляучызы, Тываныҥ хӧӧмейчилери болгылады. Фестивальда бистиҥ республикадаҥ «Ээлӱ кай» деп эл-jондык биригӱниҥ jарлу турчызы Мерген Тельденов эрчимдӱ турушты, оныҥ кайлаганы кыргыз кӧрӧӧчилерди база кайкатты.\nСимпозиумныҥ туружаачылары база башка-башка талалардаҥ болгон, ол тоодо: Россиядаҥ, Индиядаҥ, Кыдаттаҥ, Новый Зеландиядаҥ, Италиядаҥ, Франциядаҥ, Америкадаҥ, Абхазиядаҥ, Азербайджаннаҥ, Армениядаҥ, Белоруссиядаҥ, Грузиядаҥ, Таджикстаннаҥ, Узбекистаннаҥ, Эстониядаҥ, Латвиядаҥ болдылар. Кажы ла калыкта бойыныҥ кай чӧрчӧктӧри бар, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ ӧзӱминиҥ айалгазы кандый, эл-jоны бу байлыкты чеберлеп, керектеп турган ба, келер ӱйелерге оны энчилеп jетирер аргалар бар ба ла оноҥ до ӧскӧ сурактар шӱӱжилди. Анайда ок билимчилер бойлорыныҥ ченемелдериле ӱлежип тура, государстволык кеминде кандый ууламjылар барын база jартагылады.\nАлтай jарлу востоковед Б. Я. Бедюровтыҥ чотогоныла, кыргызтардыҥ «Манас» деп чӧрчӧги jӱк ле мындый бийик кырларлу jерде туулганы — чокым темдек. Калыктыҥ кӧгӱс ийдези оныҥ кай чӧрчӧктӧринде, нениҥ учун дезе бис, Тӧс Азияныҥ калыктары, ол тоодо, алтайлар, сӧслӧ колбулу цивилизация. Оныҥ учун керек калыктыҥ тоозында эмес — оныҥ кӧксиниҥ сыркыныныҥ бегинде. Кыргызтарга Алтай дегени — jаан байлу jер, Манастыҥ туулган тӧрӧли.\nЭмдиги ӧйдӧ кыргыз эл-jон кӧгӱс энчизин корып, элбедерге jаан иштер ӧткӱрет. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде Кыргызстанда бойыныҥ эпикалык энчини корыыр jасагы бар, jе билимчилер оныҥ кемин болорзынбай, оны анаҥ ары чыныктаар амадулу.\nОл тоодо бистиҥ Россияныҥ федерал jасактыҥ ӱлекери бар, оны Госдуманыҥ Алтай Республикадаҥ депутады И. И. Белеков эрчимдедет, симпозиум бу документти jӧмӧгӧнин резолюциязында темдектеди. Ого шылтай эпосты чеберлейтен ле ӧскӱретен деген jербойыныҥ jасактарын Саха Республиканыҥ ла Алтай Республиканыҥ кийнинеҥ Тыва Республика jӧптӧгӧн, Башкортостан бу ишти улалтып jат.\nБу суракла колбой айдарга турганым: бистиҥ Эл Курултайда бу jасактыҥ ӱлекери шӱӱжилип турарда, нениҥ де учун бистиҥ билимчилер ле культураныҥ ишчилери оны jӧмӧбӧй, бистиҥ кайчылардыҥ келер jолын ла кай энчибистиҥ ӧзӱмин тереҥ шӱӱбеген. Оноҥ улам бу jасак бӱгӱнги бӱдӱмиле алынган, бу айалгада депутат В. Н. Ухановтыҥ jана баспазын темдектеер керек. Jасакта салынган статьяларга тайанып, кайдыҥ ӧзӱмиле колбулу программаны белетеп, бюджетке кирер арга барын бистиҥ культураныҥ каруулу улузы билип, бу ишти кӧндӱктирер деп иженедис. Анайда ок кӱскиде депутаттардыҥ jаҥы тудулган ӧмӧлиги бу jасакка база аjару салып, оныҥ кемин бийиктедер деп сананадым. Ол тушта бис алтай кайдыҥ ӧзӱмиле ороондор ортодо jылыйбай, оморкодулу кӧдӱрип jӱрер эдис. Нениҥ учун дезе, кай энчиге сӱреен jаан аjаруны бӱгӱнги кӱнде Кыргызстанда, Монголияда, Кыдатта эдип jат, бистиҥ россиялык республикаларда — Сахада, Тывада, Башкортостанда иш эрчимдӱ ӧдӧт.\nТемдектезе, Кыргызстанда бу ӧткӱрилип турган фестивальга тайанып, телекейлик кай чӧрчӧктӧр шиҥдеер институт тӧзӧӧр амаду бар. Саха Республикада Институт олонхо, Театр олонхо барын билерис. Тывада Телекейлик хӧӧмейдиҥ тӧс jери бар, Кыдатта «Гэсэрди», «Джангарды» шиҥдеер тӧс jерлер бар. Бистиҥ республикада государстволык кеминде бу иш jабызап калган, ол ок ӧйдӧ «Ээлӱ кай» деп jондык биригӱ эл-jонго эки-ӱч jылдыҥ туркунына кайдыҥ толо бӱдӱмин кайра jандырып, кайчы кижиниҥ учурын кӧдӱрерге jаан алтамдар эдет. Чынынча айтса, бу иш теҥ-тай, государстволык ла jондык кеминде ӧдӧр керек. Оныҥ учун кайды ӧскӱреринде jаҥыс ла кайчылар эмес, је анайда ок государстволык ишчилер эл-jонло кожо, бир аай оҥдомолдо иштеер деп иженедис.\nфилология билимдердиҥ докторы


Бӧкӧлӧрдиҥ јаан маргаанында - altaicholmon\nБӧкӧлӧрдиҥ маргаанында 91 кӱрешчи турушты. Олор Jолоныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Боочыныҥ, Шашыкманныҥ, Кеҥиниҥ, Караколдыҥ, Алтыгы Талдуныҥ ӱренчиктери. Jаан маргаанныҥ ачылтазында оныҥ туружаачыларын, кӧрӧӧчилерди Караколдогы, Кӱпчегендеги јурт јеезелердиҥ јаандары Ч. Тарбанаев, В. Мандаев уткыдылар. Оҥдойдогы јурт јеезениҥ јааны Э. Тепуковтыҥ аткарган сыйыла (кӱрежерде кийетен «самбовка» кеп-кийим) кӱрешчи Айдомир Кунгуров кайралдатты. Оҥдойдогы Н. В. Кулачевтиҥ адыла адалган ДЮСШ-ныҥ директоры С. Черепанов аймакта спортты эрчимдӱ јӧмӧп турган Даниил Кохоевке јаан алкыш-быйан айдып, ого Быйанду самараны кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nБашка-башка бескелерде јеҥӱчилдер болуп чыккан кӱрешчилер:\n29 кг бескеде:\n1 јер—Ренат Чочкин (Jоло)\n2 јер—Арунат Очередяков (Кӱпчеген)\n3 јер—Аркадий Декенов (Боочы)\n3 јер—Айат Течинов (Оҥдой)\n32 кг. бескеде:\n1 јер—Эрчим Темеев (Кӱпчеген)\n2 јер—Амат Тепуков (Оҥдой)\n3 јер—Кайрал Бобоков (Боочы)\n3 јер—Нарын Попошев (Шашыкман)\n35 кг. бескеде\n1 јер—Айас Боков (Алтыгы Талду)\n2 јер—Батыр Темдеков (Jоло)\n3 јер—Адабас Тадыков (Jоло)\n3 јер—Эрчим Едоков (Оҥдой)\n38 кг. бескеде\n1 јер—Эрнест Мамыев (Боочы)\n2 јер—Максим Долчин (Оҥдой)\n3 јер—Амыр Очередяков (Кӱпчеген)\n3 јер—Анар Меджидов (Кӱпчеген)\n41 кг. бескеде:\n1 јер—Эмиль Санаков (Кӱпчеген)\n2 јер—Леонид Аманчин (Оҥдой)\n3 јер—Ренат Черноев (Оҥдой)\n3 јер—Ратмир Амантаев (Оҥдой)\n1 јер—Карам Кыбыев (Алтыгы Талду)\n2 јер—Сурдаш Яилгаков (Алтыгы Талду)\n3 јер—Айсур Тенгереков (Оҥдой)\n3 јер—Ижен Декенов (Оҥдой)\n48 кг бескеде:\n1 јер—Роман Садрашев (Кеҥи)\n2 јер—Ойрот Фоминных (Jоло)\n3 јер—Эмиль Ыжиков (Алтыгы Талду)\n3 јер—Степан Карушев (Каракол)\n52 кг. бескеде:\n1 јер—Эрчим Байдасов (Боочы)\n2 јер—Эзен Тырышкин (Jоло)\n3 јер—Станислав Аксантаев (Jоло)\n3 јер—Аймерген Балин (Оҥдой)\n52 кг. ӧрӧ бескеде:\n1 јер—Керел Кичеков (Боочы)\n2 јер—Кӱлер Аргымаков (Оҥдой)\n3 јер—Айдыҥ Байзунов (Шашыкман)\n3 јер—Дмитрий Ильин (Jоло).\nАлтыгы Талду јуртта бойыныҥ кӱӱниле балдарды самбо кӱрешке баштап, таскадып јаткан јурт јеезениҥ депутады А. Бадановко ада-энелердиҥ адынаҥ быйанду сӧсти К. Бушулдаева айдып, учурлу сыйын јолду ээзине табыштырды.\nМаргаанныҥ уч-турултазыла Эмиль Санаков эҥ артык технический эп-сӱмелери, Амат Тепуков јеҥӱге турумкайы учун кайралдаткандар. «Эҥ артык тазыктыраачы» деген кӱндӱлӱ атла Алтыгы Талду јурттаҥ тазыктыраачы Арчын Баданов адатты.\nКомандалар ортодо 1-кы јерге Боочыныҥ командазы (тазыктыраачызы А. Бордомолов) чыккан, 2-чи јерде—Алтыгы Талдуныҥ (тазыктыраачызы А. Баданов) командазы, 3-чи јер Кӱпчегенниҥ командазына (тазыктыраачызы А. Очередяков) келишти. Командалар кубокторло, јеҥӱчилдер медальдарла кайралдатты. Jаан маргаанды ӧткӱрерге болушкан јерлештерине—А. Пиянтиновко, К. Кыбыевке, А. Бадановко, А. Тыйдановага, Г. Бадировага эл-јон, јурт јеезениҥ башкартузы акту кӱӱнинеҥ алкыш-быйанын айдат. Jаш ӱйени су-кадык, бӧкӧ эдип таскадарында јурттыҥ улузы ӧмӧ-јӧмӧ туружып турганы јарамыкту.


Солдаттыҥ јуучыл јолы - altaicholmon\nБис јылдыҥ ла Улу јаан байрамды – Улу Јеҥӱниҥ кӱнин бийик кеминде темдектейдис. Јеҥӱниҥ баазы сӱреен бийик. Оныҥ баазы – миллиондор тоолу солдаттардыҥ јӱрӱми, тылда тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ нерелӱ иштеген ӱй улустыҥ ижи, аштап-суузап јӱрген балдардыҥ бала тужы. Бистиҥ ороондо от-калапту јуу-чактыҥ канаттары табарбаган биле јок деп айдарга јараар.\nОҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртында јуртаган ла ак-чек иштеген тегин ле улустыҥ – Чыҥдый ло Топсон Баранчиковтордыҥ билезинде 1923 јылда мениҥ Очур таадам чыккан. Биледе ол экинчизи болгон. Оноҥ башка биледе эјези Таный (1920-2011 јј.), Теке карындажы (1930 ј., тургуза ӧйдӧ Оҥдой јуртта јадат), Бодый эјези (эрте божоп калган) ле оогожы Мария (1936 ј., Кӱпчегенде јуртап јат) болгондор. Таадам, ол ӧйдиҥ ончо балдары чылап ок, оогоштоҥ ло ала кӱчи јеткенче ончо иште иштеген, уур-кӱчтерди јакшы билер. Мал-ашты кӧрӧргӧ, одын-сууны белетеерге, кичӱ карындажын ла сыйындарын кичеерге ада-энезиниҥ баштапкы тайагы-болушчызы болгон. Ол јӱк ле 3 классты ӱренип божоткон.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, таадам 18 јашту болгон. 1943 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде оны РККА-га алган. Јуучыл керектиҥ сӱме-аргаларыла ол Омсктогы ӱредӱлӱ полкто танышкан. Бир канча ӧйдӧҥ белетелген полкты фронт јаар аткарган. Таадам 1-кы Прибалтийский фронттыҥ 91-чи гвардейский стрелковый Духовщинский дивизиязыныҥ 277-чи стрелковый полкыныҥ ПТР-дыҥ ротазына (противотанковое ружье) кӧстӧлгӧн.\n1-кы Прибалтийский фронт (1943 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱни – 1945 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱни) – СССР-дыҥ ВС-зыныҥ РККА-зыныҥ фронты, ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде прибалтийский ууламјыда јуу-согуштарда турушкан. 1943 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 21-чи кӱнине јетире фронттыҥ јуучылдары витебско-полоцкий ууламјыда јуулашкан. 1944 јылдыҥ кочкор-тулаан айларында 1-кы Прибалтийский фронт Кӱнбадыш фронтло кожо Витебско-Оршанский операция (1944 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-28 кӱндери) ӧткӱрген – Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде ӧштӱниҥ јуучылдарына удура СССР-дыҥ јуу-јепселдӱ ийде-кӱчтериниҥ стратегиялык јуучыл операциязы Кӱнчыгыш Белоруссияда болгон. Амадузы ӧштӱниҥ «Центр» черӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ оҥ флангыныҥ корулын оодо согоры болгон. Онызы бистиҥ черӱниҥ Белоруссияда ӧткӱрген «Багратион» деген операциязыныҥ бӧлӱгине кирген.\nСтавканыҥ темдектегениле, «Багратион» деп адалган Белорусский операцияда 4 фронт турушкан: 1-кы Прибалтийский (командующийи генерал И. Х. Баграмян), 1-кы Белорусский (командующийи генерал К. К. Рокоссовский), 2-чи Белорусский (командующийи генерал Г. Ф. Захаров), 3-чи Белорусский (командующийи генерал И. Д. Черняховский).\nЈуучыл керектердиҥ аайы-бажын Советский Союзтыҥ маршалдары Г. К. Жуков ло А. М. Василевский башкарган.\n«Багратион» деп адалган јуучыл операцияныҥ амадузы ӧштӱниҥ башка-башка алты јердеги-участоктордогы коруланыжын бир ле уунда ӧдӱп чыгары, Бобруйсктиҥ ле Витебсктиҥ јерлеринде ӧштӱлердиҥ фланговый бӧлӱктерин курчап, јоголторы болгон. Онойдо ок финский ле могилевский бӧлӱктерди оодо согоры база темдектелген. Оныҥ кийнинде Белорусский ӱч фронттыҥ бирлик согултазыла Минск јаар текши ууламјыда ӧштӱниҥ «Центр» деген черӱзиниҥ бӧлӱктериниҥ тӧс ийдезин курчап ла јоголтып, Совет Союзтыҥ гран-кыйузына чыгатаны темдектелген.\nКичӱ изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала 3-чи Белорусский фронттыҥ јуучылдарыла ӧмӧ-јӧмӧ Витебско-Оршанский операция ӧйинде ӧштӱниҥ «Центр» деген черӱзиниҥ сол канады оодо согулган.\n1944 јылдыҥ јайында ӧткӧн Белорусский операция Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде болгон ӧскӧ операциялардаҥ кемиле, турушкан јуучылдарыныҥ тоозыла, онойдо ок сӱреен тыҥ јуучыл-политикалык турулталарыла аҥыланган. Совет Черӱниҥ јеҥӱзиниҥ шылтузында Белоруссияныҥ Витебск, Бобруйск, Можайск, Орша, Минск ле оноҥ до ӧскӧ јерлери јайымдалган.\nБелоруссияны јайымдаары учун тартыжу тӱӱкилик бичиктерде совет јуучылдардыҥ ат-нерелӱ керектери кӧп бичилген. Олордыҥ ортозында мениҥ таадам Очур Чындыевич Баранчиковтыҥ ат-нерелӱ керегин темдектеер керек.\nКайралдаштыҥ 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱниндеги листогында мынайда бичилген: «… Ол 22.06.1944 јылда Витебск каланыҥ тӱштӱктей «Чулок» деген агаш аразында ӧштӱниҥ корулын ӧдӱп чыгар тужында јуу-чактаҥ чыккан пулеметчикти солыган. Станковый пулеметтоҥ ӧштӱниҥ солдаттарын јоголткон. Ӧштӱниҥ пулемеды аткылап та турган болзо, ол пулемедын траншейдеҥ 100 метрге чыгара ийдип, пулемедынаҥ чечен ле ӱзӱктелтпей адып турарда, ӧштӱ чыдашпай качкан. Шак онойып ол пехотага траншеялар јаар јолын ачкан». Јалтанбазы учун ол «За отвагу» медальла кайралдаткан.\nОчур Баранчиков кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде шыркалаткан ла 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнине јетире јуучыл госпитальда эмденген. Госпитальдаҥ чыгала, таадам ойто ло јуулашкан. Бу ӧйдӧ Прибалтийский фронт Литваныҥ јеринде болгон, 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинде јалтанбас јуучыл Укмерге деген литовский каладаҥ тӱштӱк-кӱнчыгышта ӧткӧн јуу-согуштарда уур шыркалаткан. Эвакуационный госпитальда ол 1944 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 25-чи кӱнине јетире эмденген. Эмденген кийнинеҥ 3-чи группаныҥ кенеги деген бичик берилген.\nСССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде чыгарган Јарлыгыла Очур Чындыевич «За Победу над Германией» деген медальла кайралдаткан. Ол онойдо ок Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, ӧскӧ дӧ кӧп тоолу юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nТаадам калганчы шырказыныҥ кийнинеҥ тӧрӧл јуртына јанып келген. Је айылда бир де эмеш отурбаган. Оныҥ билбези-этпези јок, јаан ус болгон. Кандый ла ишти – плотник, слесарь, строитель, токарь болзын, эмезе механик, электростанцияныҥ инженери болзын, ак-чек, кӱӱнзеп иштеген. Јерлештери ого јаантайын кандый бир суракла келетен эмезе болушка кычыратан. Таадам качан да јок деп айтпайтан, мойношпойтон. Јуртында јерлештери, јаан-јаш ортодо тоомјыда болгон. Ол эш-нӧкӧри Татьяна Байатовнала экӱ ӱч балазын азырап-чыдаткан, ӱреткен. Олор экӱниҥ байлыгы – кару балдары, алты барказы, он ӱч унугы. Таадабыс 1991 јылда амырап калган.\nБот, бистиҥ таадабыс, улдабыс кайкамчылу салымду јалтанбас солдат, јалакай кижи болгон. Бис оны јаантайын эске алып, јӱрген јӱрӱмиле, ӧткӧн јаркынду јолыла оморкоп јӱредис. Јӱрӱмдик јолы ачык ла чындык болгон. Бойыныҥ Тӧрӧли учун ат-нерелӱ јуулажып, ол ло керсӱ, јалакай бойы Алтайында, албатызы ортодо јӱрген ле иштеген. Шак ла мындый бекем ӧзӧктӱ јалтанбас јуучылдардыҥ јӱрӱмиле, каныла, ийде-кӱчиле Јеҥӱ биске келген.\nСлерге амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, корып алган Јер-энебис учун бажысты эҥчейтип, быйанысты айдадыс.\nБарказы А. ТИХОНОВА,


Турулталарын јарлады - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ субъекттери ортодогы экологиялык рейтингтиҥ турулталарын «Jажыл патруль» деп текшироссиялык јондык организация јарлады.\nАйландыра турган ар-бӱкениниҥ айалгазы аайынча Алтай Республика ороон ичинде экинчи јерде, Тамбовский областьтыҥ кийнинде. Бистиҥ республиканыҥ кийнинде Белгородский область ла Ульяновский область.\nСибирьдеги федерал округта айалга мындый: Алтай край—бежинчи јерде, Томский область— тогузынчы јерде, Новосибирский область—30-чы, Кемеровский область—36-чы, Хакасия Республика—41-чи, Омский область—48-чи, Тыва Республика—59-чы, Бурятия—61-чи, Иркутский область—65-чи, Забайкальский край—66-чы ла Красноярский край—68-чи.\nТекши Россияда соҥдоочылардыҥ тоозында мындый субъекттер: Оренбургский область, Саха (Якутия) Республика, Еврей автоном область, Ханты-Мансийский автоном округ, Тульский область, Московский область, Ленинградский область, Тӱндӱк Осетия, Челябинский ле Свердловский областьтар.


Кумжулуныҥ кырлары базытчыларды уткыды - altaicholmon\nКумжулуныҥ кырлары базытчыларды уткыды\nКӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде Тӱндӱк базыттыҥ бастырателекейлик кӱни темдектелген. Алтай Республиканыҥ тӱндӱк базытчылары спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ кӱнине учурлай, кӱӱк айдыҥ 15-16 кӱндеринде республикан маргаандар ӧткӱрдилер. Республиканыҥ «Себи» кубогына керектер Шабалин аймактыҥ Камлак јуртында ла Ботанический садта ӧткӧн. Маргаандарда республиканыҥ Кан-Оозы, Шабалин, Майма аймактарыныҥ, Горно-Алтайсктыҥ базытчылары туруштылар. Каланыҥ спортчыларын јетиретен микроавтобусты Горно-Алтайсктыҥ администрациязы чыгарган, кезик улус бойыныҥ автомобильдериле келген.\nБу эки кӱнде Камлакта айас ла јылу кӱндер турган. Камлакты ӧрӧ барган јолдо, «Айас» турбазаныҥ јанында, тӱндӱк базытчылар ла волонтерлор јуулган. Спортчылардыҥ кӱӱн-санаазы да јаскы кӱндий јарык болгон. Маргаандар 5 ле 10 километрге ӧткӧн. Туружаачылар јаштары аайынча башка-башка категорияга бӧлинип тартышкан.\nӦдӧтӧн јол темдектелип, волонтерлор јолдо туруп, базытчыларды техниканы буспазын деп кӧрӧргӧ белен болордо, старт берилген. Спортчыларды Тӱндӱк базыттыҥ бастырателекейлик кӱниле, маргаандардыҥ ачылганыла «Шабалин аймак» МО-ныҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Золотухина уткыган. Маргаандар кӱнниҥ тал-ортозында тӱгенген. Спортчылар оноҥ ары Ботанический садка келип тыштанган, ажанган кийнинде, маргаандардыҥ турултазы јарлалып, јеҥӱчилдерге кайралдар берилген. Бу кӧдӱриҥилӱ керекте Камлак јурт јеезениҥ јааны Сергей Соколов туружып, тӱндӱк базытчыларды байрамыла уткыган. Оныҥ кийнинде туружаачылар Чаргыныҥ јурукчы келини Раиса Кулакованыҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзин јилбиркеп кӧргӧн. Јурукчыныҥ аҥылу ӱредӱзин албаган да болзо, јаан јайалталу эпшиниҥ јуруктары кӧргӧн кижиниҥ јӱрегине томулып, санандырат ла ӧкпӧӧртӧт. Шабалинниҥ артисттери јакшынак ойын-концерт база кӧргӱстилер.\nБу ончо керектердиҥ ортозында мен аймактардаҥ келген спортчылардыҥ баштаачыларыла эрмектештим.\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртынаҥ келген базытчылардыҥ адынаҥ бу јуртта эпшилердиҥ биригӱзиниҥ јааны Зинаида Тордошева айтты:\n—Бистиҥ эпшилер биригӱзинде «Су-кадык» деп группа экинчи тӧзӧлгӧн группа болуп туру. Удабас «Кийис» деп группа ачарыс. «Су-кадык» группаныҥ базытчыларын педагогика иштиҥ ветераны Эльвира Елекова башкарат. Ол Алтайыла јорыктап, оныҥ јараш јерлериле таныжарын сӱӱр кижи. Јиит, каруулу келин Оксана Кабанова кӱӱнзеген улусты базыттыҥ техниказына ӱредип туру. Кӧп улустыҥ айтканыла, эртен тура базыт бӱткӱл кӱнге омок ло јакшы кӱӱн-тап сыйлайт, айылда ончо иш те тӱрген эдилет. Бисти тӱндӱк базыттыҥ техниказына, марына РФ-тыҥ Тӱндӱк базыттыҥ федерациязыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Николаевна Кушерова јуртыска келип ӱреткен. Келиндер ого јаан быйанын айдыжат.\nЭмди группадагы 25 кижи кажы ла эртен тура стадиондо 6.30 сааттаҥ ала 1-2 саат базып турубыс. Группада башка-башка јашту келиндер јӱрӱп јат. Кандый бир кӱнде Којогор, Куйлу деген кырларла базадыс. Эр улус јок. Је олор бистиҥ стадиондо базыдысты туйказынаҥ кӧрӱп, айылында тайактар эделе, базып турганын уктыбыс. Айдарда, бис стадиондо базыттыҥ разминказын, заминказын ла техниказын јакшы бӱдӱреге чырмайып турус. (Каткырат). Эр улус, айса болзо, биске кожулар болор бо деп сананадыс.\nБӱгӱнги маргаандар сӱреен јарады. Мен спортчы келиндерди јӧмӧп, кӧкӱдип, коштой до базып ийдим.\nШабалинниҥ базытчыларынаҥ Лидия Чекурашевала (Уханова) куучындаштым:\n—Бис тӱндӱк базыт керегинде телевизордоҥ кӧрӱп, јилбиркеп туратаныс. Оноҥ Наталья Николаевнаны бисти ӱретсин деп кычырганыс. Эмди бис ӱредӱлӱ улус, кӱнӱҥ ле эҥирде 3-5 километрге базып турус. Группада тӧртӧн јаш кирези јашту келиндер, мен эҥ јааны — амыралтада кижи. Мен узак јылдарга балдардыҥ тиштерин эмдеген эмчи. Бу иш каруулу иш, мен айылда да эмдеген балдарды сананып, санааркап та туратам. Мал-аш та тутканыс, маала ажын да отургусканыс, бала-баркалар чыдатканыс. Эмди амыралтага чыгала, амырап, базып, улусла таныжып, су-кадыкка ајару эдедим. Тӱндӱк базыт, маргаандарда туружары меге де, ончо келиндерге де сӱреен јарап јат.\nКандык айдыҥ 16-чы кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ первенствозында турушканыс. Мен бойымныҥ јажымда баштапкы јер алгам, аҥылу сый да алдым. Бӱгӱнги маргаанда беш кижи туруштыс. 10 километрге Соенгошева Людмила басты, арткандарыс 5 километрге бардыс. Бис јуртыста тӱс јерле базып турганыс учун, мында чыгышту јерлер болордо, кӱчке келишти.\n10 километр базытта бойыныҥ јажында баштапкы јер алган Раиса Язарова (Байтушкина) мынайда куучындады:\n—Мен Горно-Алтайсктыҥ педучилищезиниҥ физкультура бӧлӱгин божотком. Бастыра ла јӱрӱмим спортло колбулу ӧдӱп јат. Ӱредӱниҥ кийнинде Балыктујулда физкультура ӧткӱргем. Балдарыс јаанап, школго барар ӧйи једе берерде, калага кӧчкӧнис. 7-чи школдо, Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта иштегем. Эмди ойто 7-чи школдо иштеп турум, спортты таштабагам.\nМен јеҥил атлетикадаҥ полиатлонго (кыска ла узун дистанцияга јӱгӱриш, адыш, гимнастика) кӧчкӧм. Улайын ла республикан маргаандарда баштапкы јерлер алатам. Эмди тӱндӱк базытла јилбиркеп, базып турум. Каланыҥ базытчыларыла кожо басканыс бир јыл боло берди. Горно-Алтайсктыҥ первенствозында 5 километрге базып, јеҥӱ алдым. Тӱндӱк базыт бистиҥ јажыста улуска сӱреен јарамыкту бӱдӱм. Бӱгӱн республиканыҥ кубогында трасса кӱч болды: чыгыштар, сас, суу кечтис, тӱжӱде таштарлу јер болды. Тӧрт јердеҥ спортчылар келип турушканы јакшы. Тӱндӱк базыт элбек јол алынып, келер ӧйдӧ маргаандарда ончо аймактардаҥ улус туружар деп бӱдедим. Кӱӱк айдыҥ байрамдарында Сочи калада маргаандарга Наталья Николаевнага баштадып барып јӱргенис јараган.\nБаза бир јеҥӱчил Валентина Алексеева:\n—Мен калада М. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотекада иштеп турум. Тӱндӱк базытла бир јылдаҥ ажыра ӧйгӧ тазыктырынып турум. Спортло тыҥ тазыктырынгам деп айтпазым, је институттаҥ ла бери поход-јорыктарда, маргаандарда эрчимдӱ турушкам, столдо теннисле ойногом. Тӱндӱк базыт јарап јат. Кижи бойыныҥ базыдыныҥ бир марын (темп) таап алза, кӧндӱгип базып браадар. Горно-Алтайсктыҥ маргаанында турушкам, тӧртинчи келгем. Бӱгӱнги маргаан сӱреен јарады, туружаачылар да кӧп болды, тыҥ базытчылар да турушты.\nЭкинчи кӱнде базытчылар быјыл куран айда Камлакта ӧдӧтӧн «Kumzhulu Trail & ranning nordic wolking» деп јаан ӱлекер-маргаандардыҥ јолыла таныжып бастылар. Бу маргаанда эҥ тыҥ базытчылар 18,7 ле 35 километрге базып маргыжар учурлу. Каланыҥ ла Шабалинниҥ базытчылары Кумжулуныҥ ордында тургузылган чакыга јетире ле кайра 18,7 километрди ӧттилер. Каланыҥ базыткырлары – Наталья Кушерова, Дмитрий Климов (Кумжулу трейл ӱлекер-маргаанныҥ тӧзӧӧчилери), Зульфия Шадеева, Кемине Сатунова, Римма Аяшева, Алена Шкакова 35 километрди ӧттилер.\nМаргаанныҥ турулталарыла баштапкы ла јерлер алгандарды јарлайдыс:\n5 километрде: 18-35 јашту эр ле ӱй улус ортодо – Ай-Тана Торбокова, Арман Кушеров\n36-54 јаштулар ортодо – Алексеева Валентина\n55 јаштаҥ ӧрӧ базытчылар ортодо – Светлана Бушанова (ончозы каладаҥ).\n10 километрде: 36-54 јаштулар ортодо – Людмила Коргина\n55 јаштаҥ ӧрӧ базытчылар ортодо – Раиса Язарова (ончозы каладаҥ).\nОнойдо ок јажынаҥ камааны јогынаҥ абсолютный чемпиондор:\n5 км – Валентина Алексеева\n10 км – Раиса Язарова.