20.06.2017 - altaicholmon\n«Лифт в будущее» пройдет в Горно-Алтайске\nМежрегиональная инженерно-конструкторская школа «Лифт в будущее» пройдет в Горно-Алтайске. Программа для будущих звезд российских высоких технологий пройдет в рамках благотворительного фестиваля «Солоны-2017».\nВрачтарга учурлалган мемориал доско\nJарлу врачтардыҥ ады-јолдоры бичилген мемориал доско республикан психиатрический эмчиликтиҥ туразында тургузылган.\nПенсионерлер бойлоры талдап алар\nПенсияларын ла ӧскӧ дӧ тӧлӧмирлерин Россияныҥ Пенсионный фонды ажыра алып турган ла бистиҥ республикада јадып турган 60 муҥ пенсионер ол акчазын кандый эп-аргала аларын бойлоры угузу бичикти электрон бӱдӱмле бичип, ведомствого барбастаҥ, талдап алар аргалу.\n609 муҥ чаал отургыскан\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ, Jерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ ла «Ив Роше» компанияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ, «Jер-телекейди ӧмӧ-јӧмӧ јажарталы» деген акцияныҥ шылтузында јербойыныҥ агаш ӧскӱреечилери бистиҥ тергеениҥ агаш-тажы кӱйген ле јыгындар болгон јерлеринде мӧштиҥ 609 муҥнаҥ кӧп чаалдарын отургыскан.


Кайыла Парижти кайкаткан Элбек - altaicholmon\nКан-Оозы аймакта Јабаган јурттыҥ Культура байзыҥында бу јуукта Алтай Республиканыҥ нерелӱ кайчызы, ады-јолы эл-јон ортодо јарлу саал сӧӧктӱ Элбек КАЛКИННИҤ алтан беш јажына учурлалган јакшынак туштажу байрамдык айалгада ӧтти.\nКажы ла калыкта бойыныҥ оморкодулу алып баатыры, јуучылы, јурукчызы, кожоҥчызы, кайчызы, узы бийик улузы бар. Бистиҥ Алтайыста ондый улустыҥ бирӱзи — Элбек Алексеевич Калкин. Укту-тӧсту кайчы Калкиндердиҥ кайлайтан јайааннаҥ тӱшкен јайалтазы ӱйедеҥ ӱйеге улалып јатканы оморкодулу. Элбектиҥ адазы Алексей Григорьевич Калкин ады-чуузы телекей кеминде чыккан улу кайчы болуп јат. Оныҥ «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧги аайынча ойын-кӧргӱзӱ тургузылды. Бу ойын-кӧргӱзӱ кӧп ороондорло јорыктаарында алаҥзу јок. Кайчы ӧрӧкӧнниҥ адазы ла таадазы база кайлайтан улус болгон. Аҥчылар аҥдап барганда, Алексей Григорьевичти кожо барзын деп сурагылайтан. Ӧрӧкӧн амадап барган, јеткен јерине одуланып, чай азатан. Јаан кижи Алтайын алкап кайлайтан.\nАлтайыстыҥ ээлӱ кайчызыныҥ уулы Элбек адазыныҥ јолын јолдоды. Ол телекейлик ле бастырароссиялык кӧп кӧрӱ-маргаандардыҥ, фестивальдардыҥ јолду јеҥӱчили болгонын оныҥ кайралдары недеҥ де артык керелейт. 2005 јылда Элбек Калкин Алтай Республиканыҥ Парижте ӧткӧн кӱндеринде туружып, куулгазын кайыла французтарды кайкаткан эди. Оноҥ 2006 јылда «Завещание Ленина» деген кинодо актуга бурулаткан ла салымы уур ла кату бурят укту кижиниҥ сӱр-кеберин тыҥытту ойногон. Бу ла јылда кайчы уур оору-јоболго табартып, кенек болуп калды.\nЭлбек Алексеевич Калкинге 2008 јылда «Алтай Республиканыҥ нерелӱ кайчызы» деген бийик ат-нере адалды. Кеендикте јеткен бийик једимдери учун Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйыла 2009 јылда кайралдатты.\nБӱгӱнги кӱнде улу јаан улдазыныҥ, таадазыныҥ јолын Элбектиҥ уулы Мадий кӧнӱ улалтат. Ӱйедеҥ ӱйеге угы-тӧзи улалган јайалталу кайчылардыҥ барказы Мадийдиҥ кайын укканда, чындаптаҥ да эки кылдыҥ ӱстиле эрјине аттар шуҥудып, кӧӧ куйакту баатырлар јака бойдоҥ кабыжып тургандый билдирет…\nКайга јайалталу јиит ӱйениҥ јолы ачык. Оогоштоҥ ала керсӱ, јилбиркек Мадий бичиктерди кӧп кычыратан, анчада ла «Алтай баатырларды». Јиит уул кайчылардыҥ 2008 јылда ӧткӧн Калыктар ортодогы курултайында байгалу баштапкы јерге чыккан. Ол кайла, кӱӱле, алтай ойноткыларла јилбиркеп, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин једимдӱ тӱгескен. Оноҥ ары бийик ӱредӱ аларга, кеендиктиҥ Кемероводогы университедин эјези Айсулула кожо ӱренип божотты. Тургуза ӧйдӧ мында ла магистратурада ӱренет.\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде эҥ ле баалу ла јуук дегени — ол билези, ада-энези, кожо чыккандары, эбире јӱрген эл-тӧрӧӧн ине. Калкиндердиҥ јаан ла нак билезинде от-очоктыҥ јылузын туткан, ӱч баланыҥ кару энези, баркаларыныҥ сӱӱген јааназы, Элбектиҥ эш-барааны кергил сӧӧктӱ Мария Эртеевна (Јелечи). Алкы бойы јалакай, тӧп бӱдӱмдӱ, коо-јараш ӱндӱ Мария Эртеевна јурттыҥ тоомјылу ла јозок алгадый улузыныҥ бирӱзи. Бу токыналу биледе ӧскӧн эки алып баатырлар Адар ла Мадий билелерлӱ, эрке-торко балдарлу. Адар аймакта ЖКХ-ныҥ инженери, эш-барааны Аделла юрист. Мадий Кан-Оозы аймакта кеендиктиҥ байзыҥында иштеп јат. Эш-барааны Тулаан-Ай. Калкиндердиҥ кызы Айсулу Элбековна Кемероводо кеендиктиҥ университединде ӱредӱчи болот, эш-нӧкӧри Александр.\nКай кӱӱзи томылган Кан-Јабаган алтайда ӧткӧн байрамда Элбек Алексеевичтиҥ эл-тӧрӧӧни, айылчылар, јерлештери, ӱредӱчилер, ӱренчиктер сӱреен эрчимдӱ, акту кӱӱндеринеҥ туруштылар. Олор Элбек Алексеевичти чыккан кӱниле уткып, сыйларын табыштырды. Јурттыҥ ветерандары, јиит кайчылар, бијечилер, «Кӱнкаајы» деген јайаан ӧмӧлик ойын-концертин јерлежине учурладылар. Айылчылар Мадийдиҥ кайын, кожоҥын изӱ колчабыжула уткыган. Кырлыкта ӧткӧн «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчилдери Надежда Каштаеваныҥ ла Расул Нонуковтыҥ кожоҥын база тыҥытту уткыдылар.\nБу јаан ла јараш байрамды јурттыҥ библиотекарьлары Алена Байталова, Чейнеш Ильмекова, клубтыҥ ишчилери Любовь Куспекова, Ольга Бугуева бийик кеминде белетеп ӧткӱрдилер.\nБайрамда ыраактаҥ-јууктаҥ келген улус сӱреен кӧп болды. Элбек Алексеевичтиҥ билези, бала-барказы, јууктары ончо эл-јонды эттӱ-јуулу кӧчӧлӧ, алама-шикир аш-курсагыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи. Мария Эртеевна амадап келген айылчыларга, тӧрӧӧн-туугандарына, айылдаштарына, ветерандарга, кожо иштеп турган улуска, школдыҥ ӧмӧлигине, ӱренчиктерге олордыҥ билезин тооп јӧмӧгӧнине јаан быйанын айтты.\nЭлбек Алексеевичтиҥ ле Мария Эртеевнаныҥ билезин Јаҥы јылла уткып, бала-барказы ырыс-кежиктӱ, мал-ажы ардак-семис, арбыдап ӧссин деп кӱӱнзейдим.


28.09.2017 - altaicholmon\nЭки јандай јӧптӧжӱ\nГорно-Алтайскта каланыҥ администрациязы ла аргачылыктыҥ чыгартылу улузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салдылар.\n150-неҥ кӧп кижи ӱренген\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозында јетирӱлик-методический семинар ӧткӧн. Оныҥ амадузы—Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ гранттары учун конкурста туружарына белетенери.\nТаскадаачыныҥ кӱни ӧтти\nШколго јӱргелек балдарды тазыктыраачылардыҥ кӱни Майма аймакта бийик кеминде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nПризывниктиҥ кӱни ӧтти\nГорно-Алтайскта Культураныҥ туразында Призывниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ байрамдык туштажу болды.\nРеспублика ла край ортодо гран-кыйу чокымдалар\nБарнаулда ӧткӧн јуунда кыймыктатпас јӧӧжӧниҥ Бирлик государственный реестрине Алтай край ла Алтай Республика ортодогы гран-кыйу керегинде јетирӱлерди кийдирери аайынча иштер канайда бӱдӱп турганыла колбулу сурактар шӱӱжилген.


Ээлӱ кайчыныҥ эземин кереестеп\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Короты јуртта Алтай Республиканыҥ эл кайчызы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, ээлӱ кайчы Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ эземине учурлай тура-музейдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\n«Горно-Алтайск» аэропорт: jондык шӱӱжӱ ӧдӧт\nАлтай Республикада «Россияныҥ улу улузыныҥ ады-јолдоры» деген текшинациональный ӱлекер аайынча јондык шӱӱжӱ ӧдӧт. Бу ӱлекер ороонныҥ федерал учурлу аэропортторын бистиҥ ороонныҥ улу улузыныҥ ады-јолдорыла адаарына учурлалган, анда 45 аэропорт туружат. «Горно-Алтайск» аэропортты јерлештеристиҥ кемизиниҥ ады-јолыла адаарына учурлалган тегерик столдыҥ јууны АР-дыҥ Јондык палатазында ӧтти. Ӱлекердиҥ баштапкы бӧлӱгинде улустаҥ ла јондык организациялардаҥ шӱӱлтелер јууры ӧдӧр. Конкурстыҥ\n2003 jылда болгон jерсилкиниш…\nӦй тӱрген ӧдӱп јат. Алтайда 2000-чы јылдардыҥ бажында кӧп бузуштар, чыгым экелген јерсилкиниш болгонынаҥ бери 15 јыл ӧдӱп калды. 2003 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде 18 саат 47 минутта сейсмологический станциялар Алтайдыҥ кырларында јердиҥ тыҥ силкиништерин темдектеген болгон.\nӰредӱчиниҥ ырызы — ӱреткен ӱренчиктеринде\nЕлизавета Юштаевна Папыева (кыс ӧбӧкӧзи Пьянова) каладагы 7-чи таҥмалу школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп кӧп јылдар туркунына једимдӱ иштейт.\nНацӱлекерлерге учурлалган jуунда турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Президентиниҥ Россияныҥ национальный амадулары ла оныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-амадулары керегинде Јарлыгын бӱдӱрери аайынча Государственный советтиҥ ишмекчи јууныныҥ баштапкы јуунында турушкан. Москвада ӧткӧн јуунды Президенттиҥ болушчызы, Госсоветтиҥ качызы Игорь Левитин башкарып ӧткӱрген.\nАлтайда – хакас элдиҥ театры\nАлтай Республикага ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱндеринде Хакас Республиканыҥ драма ла албаты кӱӱзиниҥ «Читiген» деп ады јарлу театрыныҥ гастрольдоры карындаш эки калыктыҥ талалар ортодогы культуралык колбулары аайынча јарадылган јӧптӧжӱле ӧтти.\nАракыдаш јакшыга экелбес\nКажы ла кӱн аракы ичер кӱӱни келип турганы — ӧй ӧткӧниле тыҥып туратан јаантайынгы оору. Ол кижиниҥ эди-канына, кылык-јаҥына, сагыжына, тынына ла јон ортозында јӱрӱмине јаан каршузын јетирет.


«Аскаттыҥ јалаҥы» — байлу јер - altaicholmon\nЭмди ондо башка-башка ӧзӱмдердиҥ 400 бӱдӱми, ол тоодо јылыйарына јеткен ӧзӱмдердиҥ 23 бӱдӱми, Кызыл бичикке кийрген ӧзӱмдердиҥ 172 бӱдӱми ӧзӧт. Олорды корыыры јанынаҥ эмди элбек иштер ӧткӱрилет.\nАлтын-Кӧлди корыыры керегинде Россия Федерацияныҥ Президенти В.Путин бойыныҥ чокым-јарт шӱӱлтезин айткан кийнинде АР-дыҥ Башкарузы оныҥ јакылтазын бӱдӱрерге Туулу Алтайда бӱдӱретен иштердиҥ планын чокымдаган. Документте айдылганыла, темдектелген иштерди бӱдӱрерге озо ло баштап Турачак, Чой аймактарда бар бастыра аргаларды толо тузаланар керек.


Нацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча јуунда турушкан - altaicholmon\nНацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча јуунда турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин бу кӱндерде Московский областьта ӧткӧн «Национальные проекты — этап «Релизация» деп адалган јуунныҥ ижинде турушкан.\n«Бис национальный ӱлекерлерди белетеери аайынча јаан јолды једимдӱ ӧдӱп чыкканыс. Олор кӧндӱре иштеп баштаган, ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча тергеелерле јӧптӧжӱлер тургузылган. Эмди эҥ ле каруулу бӧлӱк башталып јат — олорды јӱрӱмде чокым бӱдӱрери» — деп, РФ-тыҥ башкарузыныҥ аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Анатолий Кириенко јуунныҥ ачылтазында айткан. Оныҥ темдектегениле, нацӱлекерлер — јаҥыс ла ээжилерге келиштирте бичилип калган документтер эмес, је анайда ок келер беш јылдыҥ туркунына кӱнӱҥ сайын ӧдӧтӧн уур-кӱч ле кемиле јаан иш. Јуунда нацӱлекерлерди бӱдӱрери јанынаҥ эҥ јакшы тергеелик ченемелдер шӱӱжилип кӧрӱлген ле олорды келиштирте тузаланары јӧптӧлгӧн.\nАнатолий Кириенконыҥ аҥылап айтканыла, нацӱлекерлерди бӱдӱрерине јаҥыс ла окылу јаҥдардаҥ эмес, је анайда ок јондыктыҥ да јанынаҥ текшилей шиҥжӱ болор. Федерал ла тергеелик јаҥдардыҥ ижиниҥ тузазыныҥ кеми тӧс 15 кӧргӱзӱ (KPI) ажыра шиҥделер.\nФедерал башкаруныҥ аппарадыныҥ ӱлекерлерле колбулу иш аайынча департаментиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Александр Мальковтыҥ јуунда айтканыла, национальный, федерал ла тергеелик ӱлекерлердиҥ бастыра кӧргӱзӱлери бой-бойыла колбулу. Оныҥ да учун нацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча иш бирлик ууламјылу болор учурлузын башкару ајаруда тудар.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ баштапкы вице-премьери, акча-манат аайынча министр Антон Силуанов бойыныҥ куучынында ӱлекерлерле колбулу ишти федерал да, тергеелик те кеминде тӱргендедери керектӱзин аҥылаган. Ол бу јуунда айдылган бастыра шӱӱлтелер ајаруга алылар ла чукталар деген. Бюджет керегинде јасакта бюджеттер ортодо трансферттерди бир ле уунда ӱч јылга келиштирте ууландырары темдектелгенин айдып, оныҥ да учун бу ээжини текшилей тузаланарына ајару эткен.\nРФ-тыҥ акча-манат аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Татьяна Нестеренко ӧрӧ адалган ӱлекерлерди бӱдӱрерин акча-манатла канайда јеткилдеери керегинде јартамал эткен. «Алты јылдыҥ туркунына бу ишке 25,7 трлн салковой акча чыгарылар, ол тоодо 13,2 трлн салковой — федерал бюджеттеҥ. 4 трлн салковой акча бу ишке бюджеттиҥ ӧскӧ бӧлӱктеринеҥ алылып, келиштирте ууландырылган, арткан акчаны НДС-тыҥ кемин кӧптӧткӧниниҥ ле ӧскӧ дӧ аргалардыҥ шылтузында алган. Нацӱлекерлерле колбулу бӱгӱнги иш ӱлекерлер аайынча иш-керектерди башкарарыныҥ јаҥы системазы болуп јат. Анда туружып турган кажы ла туружаачы бастыра кӧргӱзӱлер јанынаҥ отчет эдер учурлу, мында чокым мониторинг ле башкарту болор керек. Бис башкарту иштиҥ јаҥы культуразын тӧзӧп јадыс, текши иштиҥ уч-турулталары ассигнованиелерге тӧзӧлгӧлӧр болор учурлу» — деп, ол айткан.\nӰч кӱнге улалган јуунныҥ калганчы кӱнинде оныҥ ижинде Россияныҥ премьер-министри Дмитрий Медведев, федерал башкаруныҥ турчылары, тергеелердиҥ јаандары, бизнес-биригӱниҥ, анайда ок ӧзӱмниҥ нацӱлекерлерин бӱдӱреринде туружып турган государственный институттардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЈуунныҥ туружаачылары нацӱлекерлер аайынча тегерик столдор ӧдӧр тушта тергеелик ӱлекерлердиҥ кеминде кӧргӱзӱлерге 2019 јылда једерине ле нацӱлекерлер јанынаҥ федерал ла тергеелик кеминде 2024 јыл кирезинде једерине керектӱ јӧптӧр јанынаҥ шӱӱжӱлӱ эрмек-куучын ӧткӱрген.\nЈуунда адакы сӧзин айдып тура, Дмитрий Медведевтиҥ темдектегениле, башкаруныҥ турчылары ла тергеелик јаҥдар национальный ӱлекерлер аайынча иште јаантайын јуук колбуда болор учурлу.\n«Тергеелердиҥ ле федерал башкаруныҥ башкараачылары ортодо колбу окылу эмес, бир де токтоду-ӱзӱктелиш јогынаҥ болор учурлу. Кандый да суракты чокымдап ийерге турган болзо, тӱрген телефондожып, јолугып ла шӱӱжип ийер керек. Слер ишти шак ла андый ууламјыла тӧзӧп алзын деп кӱӱнзейдим. Јӱк ле анайда иштезе, јарамыкту уч-турулталар болор» — деп, премьер-министр айткан.\nРоссияныҥ акча-манат аайынча министри Антон Силуанов закупочный иш-керектердиҥ оптимизациязы ла олордыҥ иштеер айалгаларын јеҥилтери керегинде јакылталарды бӱдӱрери јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде куучындаган. Оныҥ јетирӱзиле, государственный ла муниципал керексиништерди јеткилдеери јанынаҥ товарлардыҥ, иштердиҥ ле јеткилдештердиҥ закупкаларыныҥ бӧлӱгинде контрактный системага кубулталар кийдирери керегинде федерал јасактыҥ ӱлекери белетелип калган ла Госдумада кӧрӧрине чыгарылган.\nЈасактыҥ ӱлекеринде темдектелген кубулталар нацӱлекерлерди бӱдӱрери кеминде јӧптӧжӱ-контракттарды тургузарына ла бӱдӱрерине камаанын јетирер. Темдектезе, строительство аайынча јӧптӧжӱлерди тӱрген тургузарына, керек тушта олорго кубулталар кийдирерине ле ӱлекерле колбулу тӱп-шӱӱлтелерди чокымдаарына керектӱ кубулталар ол ӱлекерде айдылып калган.\nОлег Хорохордин «Экология» деген нацӱлекерди бӱдӱрери аайынча сурактарга учурлалган тегерик столдыҥ јуунында турушкан. Текши алар болзо, Алтай Республика 12 нацӱлекердиҥ 10-ныҥ тоозына кирип турган 39 федерал ӱлекерлердиҥ составына кирип јат. Тергеениҥ удурум башкараачызыныҥ айтканыла, олорды бӱдӱрериниҥ сурактары келер јуук ӧйдӧ болотон јуунда шӱӱжилип кӧрӱлер.\n«Национальный ӱлекерлерди ак-чек ле чыҥдый бӱдӱрери — бу јанынаҥ јаҥныҥ бастыра органдары, профильный ла јилбӱлери бар ведомстволор ӧмӧ-јӧмӧ иштеер учурлу деген тӧс амаду. Мында учуры јабыс сурактар болбос учурлу, нениҥ учун дезе кажы ла ӱлекер озо ло баштап улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган. Онызы бистиҥ тӧс иш-амадубыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАнайда ок јуун ӧйинде «Россияныҥ келер ӧйи. Национальный ӱлекерлер» деген јетирӱлик порталла таныштыру ӧткӧн. Јаҥы ресурс керегинде јетирӱлер эдер ТАСС агентствоныҥ генеральный директоры Сергей Михайлов ло оныҥ ордынчызы — агентствоныҥ баш редакторы Максим Филимонов куучындаган.\nБу сайт нацӱлекерлерди бӱдӱрериле колбулу бастыра иш-керектерди кӧргӱзер, ӧзӱмниҥ иш-амадуларына једери јанынаҥ текши айалга кандый болгоны керегинде јетирӱлерди эл-јонго јетирер. Оныҥ амадузы — ороон ичинде јадын-јӱрӱмниҥ эҥ јаан учурлу ууламылары болуп турган экономикада, јонјӱрӱмдик бӧлӱкте, билимде, культурада, спортто кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јарт куучындары. Нацӱлекерлер шак ла ол ууламјылар аайынча белетелип тургузылганын темдектеер керек.


Текши телекейле чындык колбуда - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы педагогический институт 1949 јылда ачылган. Ол ло ӧйдӧҥ ала ол «Алтай тил ле ли-тература» деген специальностько ӱзеери Туулу Алтайдыҥ ӱредӱлик учреждениелеринде «Орус тил ле литература» деген аҥылу специальностьту иштеер ӱредӱчилерди белетеери аайынча тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болгон. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, орус тилдиҥ ле литератураныҥ баштапкы ӱредӱчилери ӱредӱзин 1952-1957 јылдарда божоткон. Олор баштапкылар болгон, олордыҥ ортозында баштапкы профессор А. Т. Тыбыкова. Бӱгӱнги кӱнде мындый ӱредӱлӱ-специальностьту улус Алтай Республиканыҥ школдорында суруда эмес болуп калган. Мынызын бу специальностьтор аайынча конкурстыҥ кӧргӱзӱлери јабыс болгоны лапту керелейт. Темдектезе, 2011-2013 јылдарда бир јерге бир кижидеҥ болгон.\nАлтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ педагогикалык ӱредӱ деген ууламјылу белетениш аайынча «Тӧрӧл тил ле литература» деп бир профильдӱ баштапкы выпускы тергеениҥ ӱредӱлик учреждениелеринде керек јок болуп арткан. АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозынаҥ специалисттерге угузу бичик болбогон. «Тӧрӧл тил ле ӧскӧ тил», «Тӧрӧл тил ле кыдат тил» деген эки ууламјы аайынча белетеерин талдап алганы ишке кирер, ишле јеткилдеер некелтеле болгон.\nМосквадагы К. Либкнехттиҥ адыла адалган государственный педагогический институт Ойрот-Турага (эмдиги Горно-Алтайск) 1941 јылда эвакуацияга келген. Шак бу институтта Горно-Алтайский автономный областька керектӱ специалисттерди белетеер амадула алтай бӧлӱк ачылган. Алтай бӧлӱкке тайанып, Н. А. Баскаковтыҥ, Л. П. Потаповтыҥ баштаҥкайыла тӱӱкилик-филологиялык факультет тӧзӧлгӧн.\n1949 јылда СССР-дыҥ Министрлер Совединиҥ јӧбиле Горно-Алтайскта государственный педагогический институт тӧзӧлгӧн. Ол ӱредӱчилердиҥ эки јылдыҥ туркунына ӱредер институды болуп иштеген. Оныҥ кийнинде ӱредӱчилердиҥ институды 1953 јылдыҥ чаган айыныҥ 28-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ јакааныла педагогический институтка кӧчӱрилген.\nАлтай чӱмдӱ сӧстиҥ баштапкы ӱредӱчилери болуп Т. М. Тощакова, Н. А. Баскаков, Л. П. Потапов иштеген. 1943 јылдыҥ учкаары К. Либкнехттиҥ адыла адалган пединститут кайра Москва јаар јанган. Олорло кожо ӱредӱзин улалтарга, алтай бӧлӱктиҥ беженге шыдар ӱренеечилери барган. Темдектезе, С. С. Суразаков, П. Е. Тадыев, Н. Н. Суразакова, Л. В. Берегошева, Г. А. Альчина, З. С. Казагачева ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразы 1952 јылда ачылган. 1952 јылдаҥ ала 1958 јылга јетире кафедраны Т. М. Тощакова башкарган. Башка-башка јылдарда кафедраны С. С. Суразаков, С. С. Каташ, Н. Н. Суразакова, Н. А. Кучигашева, С. М. Каташев, М. Ч. Чумакаева, К. К. Пиянтинова, М. П. Чочкина, Н. В. Ерленбаева башкарган. 1991 јылга јетире кафедра «Тӧрӧл (алтай) тил ле литература» деген специальность аайынча ӱредӱчилерди белетеген.\n1993 јылда Горно-Алтайскта госуниверситет тӧзӧлӧрдӧ, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразы филологторды, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилерин белетеп баштаган.\nЈаҥы ӱредӱлӱ программаларды педагогикалык ӱредӱ деген ууламјыла «Тӧрӧл тил ле ӧскӧ ороондордыҥ тили (английский тил)», «Тӧрӧл тил ле кыдат тил» очный бӧлӱкте ле заочный бӧлӱкте «Тӧрӧл тил ле школго јӱргелек балдардыҥ ӱредӱзи» деген ууламјы-профиль ачылган. Онызы алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультедин божоткондордыҥ ишке Алтай Республикада ла оноҥ до ӧскӧ талаларда кирерине, олор суруда болзын дегениле колбулу.\nЈаҥы специальностьтор 2015 јылда кийдирилген. Ол тушта «Тӧрӧл тил ле английский тил» деген педагогикалык ӱредӱ аайынча ууламјыла бир бюджетный јерге 4,9 кижи, «Тӧрӧл тил ле кыдат тилге» 5,7 кижи болгон.\nШак бу специальностьторды ачканыныҥ тӧс шылтактарыныҥ бирӱзи республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч јерлериндеги школдорына керектӱ алтай ла английский тилдердиҥ ӱредӱчилерин белетеери. Калганчы јылдарда Россияда кыдат тилге јилбиркеп, эрчимдӱ ӱренет. Айдарда, Сибирь де талазы бу јаан керектеҥ тууразында артпай јат. Бистиҥ турган тергеебис эптӱ, јарамыкту. Шак онызы факультетти божоткондорго кайда ла барза, ишке кирип алар арга берет. Нениҥ учун дезе олор кыдат тилди алтай тилиле теҥ-тай ӱренет.\nӰренеечилердиҥ билгирин тереҥжидер амадула Россияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ билимчилери, профессорлоры факультетке окылу кычыртула келип, лекциялар кычырат. Онойдо ок факультеттиҥ билимчилери, профессорлоры Россия Федерацияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ вузтарында лекциялар кычырат. Темдектезе, Башкортостанда М. Акмулланыҥ адыла адалган государственный педагогический университетле, Тӱндӱк-Кӱнчыгыш федерал университетле, Казахстаннаҥ Л. Гумилевтыҥ адыла адалган Евразий эл университетле, Германияда И. Гетениҥ адыла адалган университетле (Франкфурттагы), Монголияда Улан-Батордогы университетле, Ховдский университетле јайаан колбулар кӧнӱ ӧдӧт. Телекейдиҥ билимчилериле, шиҥжӱчилериле јаан учурлу башка-башка бӱдӱмле ӧдӱп турган иштиҥ турултазы, једимдери кӧп.\nБӱгӱнги кӱнде алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди ӱренип турган туразыныҥ јанында агаш айыл тудар амадулу. Нениҥ учун дезе олордыҥ ӧткӱрилип јаткан ижи, ӱредӱзи алтай албатыныҥ тилиле, јаҥжыгуларыла, культуразыла чике колбулу. Ӧскӧ тӱрк калыктардыҥ балдары текшироссиялык олимпиадаларга туружарга келгенде, алтай албатыныҥ культуразыла таныжарына јарамыкту болор, бу байзында кӧп тоолу билим-практикалык конференциялар да, кычырыштар да ӧткӱрилер. Тӱрк элдердиҥ кабайы болгон Алтайда јииттерди бириктирип, тазыл-тамыры, ук-тӧстӧри јаҥыс болгонын јартаары, кӧргӱзери, таскадары аайынча јаан иш шак бу алтай культураныҥ тӧс јеринде, агаш айылда ӧдӧри база керектӱзин факультеттиҥ ӧмӧлиги бирлик кӱӱнле јарадат.\nФакультетти байлык ченемелдӱ деканы Сурна Борисовна Сарбашева билгир башкарат. Мында онойдо ок ады-јолдоры јарлу, профессор, филология билимдердиҥ докторы Нина Михайловна Киндикова, филология билимдердиҥ кандидаттары Майя Петровна Чочкина, Лариса Николаевна Тыбыкова, Альбина Викторовна Киндикова, Надежда Викторовна Ерленбаева, кыдат тилдиҥ ӱредӱчизи Рамила Вагифовна Наджафова, Любовь Альбертовна Кергилова, Татьяна Николаевна Муйтуева иштеп јат. Канча јылдыҥ туркунына профессор, доктор Александра Тайбановна Тыбыкова, доценттер Клавдия Кедешевна Пиянтинова, Надежда Байзыновна Тайборина, Тамара Емельяновна Орсулова иштегендер, ого ӱзеери филология факультет кафедра тушта келип иштеген улус – Клара Ергековна Укачина, Нина Александровна Дьяйым, Василий Петрович Ойношев, Надежда Дмитриевна Алмадакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Алтай албатыныҥ эрјинедий энчи байлыгын ичкери ӧзӱмдӱ јолло шак бу факультет тӧзӧмӧлдӱ апарат.\nГАГУ-ныҥ алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединде јылдыҥ ла јаҥжыкканы аайынча Россия Федерацияныҥ калыктарыныҥ тӱрк тилдер ле литературалар аайынча студенттердиҥ Бастырароссиялык олимпиадазы ӧткӧн јылда он экинчи катап ӧткӱрилди. Ондо тӱрк тилдерге ле литературага ӱредип турган бийик ӱредӱлӱ ончо заведениелердиҥ ӱренеечилери эрчимдӱ туружат. Алтайга Татарстанныҥ, Башкортостанныҥ, Саха-Якутияныҥ, Тываныҥ, Хакасияныҥ балдары амадап келгилейт. Ӧткӧн јылда олимпиаданыҥ туружаачыларыныҥ тоозы 70-неҥ ажыра болды. Олор бойыныҥ тӧрӧл тилин, литературазын, калык чӱмделгезин јакшы билер. Олимпиадага сурактарды белетеер тужында Москвадагы ӱредӱ-методикалык биригӱде кӧрӧт. Тургускан, белетеген сурактар ондо јарадылып, бийик баалалат.\nӰренеечилер билим-шиҥжӱлӱ ишке шак мындый олимпиадаларга, онойдо ок тӱрк тилдер аайынча талалык олимпиадада (Кызылда, Тывада), ГАГУ-да ӧдӱп турган јаҥжыккан билим-практикалык ла студенттердиҥ конференцияларында, калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияда (Башкортостанда, Монголияда) туружып, таҥынаҥ иштеерине таскап ӱренет. Алтайга келип, ӱренеечилер олимпиадага турушканыла коштой эл библиотекага, эл музейге, Оносто Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јеезелӱ-јуртына кыйалтазы јогынаҥ ӧкпӧӧрип баргылайт.\nБу ӧткӧн јылда олор Башкортостанныҥ государственный университедиле, Саха-Якутияныҥ Тӱндӱк-Кӱнчыгыш федерал университедиле кирген јылдаҥ ала факультеттиҥ ӱредер программазы магистратурада бир аай эмезе бир ууламјылу болоры јанынаҥ јӧптӧжӱ тургускан. Темдектезе, ГАГУ-да кезик дицисплинала якут профессорлор, олордо дезе ГАГУ-ныҥ преподавательдери кычырар. Келер јуук ӧйдӧ, айса болзо, филология факультетти божоткон студенттер эки университеттиҥ дипломын алары јанынаҥ шӱӱлте база бар.\nӦскӧ ороондордыҥ, темдектезе, Казахстанныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелериле факультеттиҥ колбузы бек. Казахстаннаҥ мында беш бала ӱренет, олор ӱредӱзин божотсо, эки дипломды алары јанынаҥ сурак кӧрӱлет.\nФакультет ле Алтайдагы ООД-ныҥ «Исследователь» деген талалык бӧлӱги јииттердиҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган бастырароссиялык кычырыштарыныҥ талалык бӧлӱгин тӧрт јылдыҥ туркунына билимниҥ башка-башка ууламјыларыла једимдӱ ӧткӱрет. Бу јаан учурлу кычырыштарды байлык ченемелдӱ У. Н. Текенова, Н. В. Ерленбаева ӧткӱрет. Кажы ла јыл бу кычырыштарда јӱс баладаҥ туружат. Мында, темдектезе, алтай тил, математика, биология, физика ла оноҥ до ӧскӧ предметтер болзын, оныҥ кажызында ла Алтайла, оныҥ ар-бӱткениле, культуразыла, тӱӱкизиле, чӱм-јаҥыла колбулу сурактар тургузылат. Талалык кычырыштардыҥ јеҥӱчилдери оноҥ ары Москвага барып, оныҥ ондогы бӧлӱгинде туружат. Вернадскийдиҥ адыла адалган кычырыштар РФ-тыҥ президентиниҥ грантыла ӧткӱрилет. Бу кычырыштардыҥ эки јеҥӱчили МГУ-да ӱренет. Балдарда кычырыштарда туружарга јилбӱ де, амаду да бар.\nФакультеттиҥ ӱредӱчилери бойыныҥ тӧс ижиле коштой ӱзеери ӧскӧ ороондордыҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелеринде башка-башка талаларла јилбилӱ лекциялар кычырат. Олор, темдектезе, Америкада, Германияда, Монголияда, Казахстанда, Саха-Якутияда, Башкортостанда, Кыргызстанда јылдыҥ ла јол-јорыкла јӱрет. Мынаҥ ары олор билим ле ӱредӱ колбуларды Германияныҥ, Белгияныҥ, Монголияныҥ, Китайдыҥ, Казахстанныҥ, Кыргызстанныҥ вузтарыла колбуларды ӧмӧ-јӧмӧ элбедер амадулу.\nМында балдар алтай ла кыдат тилдерди кӱӱнзеп ӱренет. Кыдат тилди ӱренип јатканы сӱреен јакшы. Бу тилди ӱренгени качан да артык болбос. Эмди јаҥы тургузылган программа аайынча школдордо эки ӧскӧ ороонныҥ тилин ӱредер. Темдектезе, бирӱзи английский тил болзо, экинчизин ӱренчик бойы талдаар аргалу болуптыр. Бу ла кыдат тилди ӱренген балдар кийнинде школдорго барып, кӱӱнзеген балдарды ӱредер аргалу болор.\nФакультетке јылдыҥ ла Новосибирсктеги государственный университеттеги Конфуцийдиҥ тӧс јери ажыра јылдыҥ ла эки ӱредӱчи келип иштеп јат. Ӧткӧн јылда Харбиннеҥ Сунн Фей иштеген. Кыдат укту ӱредӱчиле балдар кыдат тилди баштапкы курстаҥ ала ӱренет. Мынаҥ балдар јылдыҥ ла Чженджоу каладагы СИАС деген телекейлик университетке аткарылат. Алтай балдар Китайда база јарым јылдыҥ туркунына ӱренеле, кайра келет.\nФакультет тилдердиҥ сургалын ачып, бу ижин тӧзӧмӧлдӱ улалтат. Мында баштамы класстардыҥ балдары школдогы ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ бери келип, ӧткӧн јылда алтай, английский, кыдат тилдерге ӱренгилеген. Темдектезе, каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ 16 ӱренчиги бир јылдыҥ туркунына једимдӱ ӱренди. Балдардыҥ кӧп јаны алтай тилди јакшы билбес болгон. Быјылгы јылда алтай тилдиҥ урокторыныҥ частарын эмеш кӧптӧдӧри јанынаҥ ада-энелерле јӧптӧжӱ бар.\nКитайдыҥ культуразыныҥ тӧс јери једимдӱ иштеп јат. Мында кӱӱнзеген де улус, онойдо ок студенттер де јӱрет. Эҥ ле оогожына 7 јаш болзо, эҥ ле јаанына 70 јаш. Бу тӧс јерде 250 кижи ӱренген. Јаҥы кирген Какай јылда бу курстар база ӧткӱрилер. Ӱредӱ учун тӧлӧйтӧн баа бийиктедилбес. Јилбиркеген улуста јарамыкту айалга бар.\nМында ӱренген балдарга јеҥилтелер эдилет. Темдектезе, алтай тилди ӱренбеген балдар, кыдат тилди ӱренерге болуп, факультетке ӱренерге кирет. Ӧткӧн јылда баштапкы курста тӧрт студент алтай тилди јаҥы ӱренип јаткан группада ӱренген. Бу балдардаҥ башка ӧскӧ курстарда тыва, якут, казах студенттер бар. Бери стажировкага Пристонский университеттеҥ американ укту докторант Эдкинс Тайлер келип, Бичиктӱ-Боомго јадып, су-алтай тилле куучындана берген, Норвегиянаҥ келген Сигрид Оуенг Кӧкӧрӱге јӱрӱп, база куучындана берди.\nБайа ӧрӧ јеҥилтелер јанынаҥ айдылган эди. Темдектезе, бакалавриатка кирерге кӱӱнзеген балдарга јеҥилте эдилип, олорго ӱредӱге кирер тужында бичийтен ишти орус та тилле бичиир деп јарадылган. Мында бойыныҥ шылтагы бар. Алтай Республикада јадып турган башка-башка укту балдар (чалканду, туба, куманды, орус ла о. ӧ.) факультетке кирерге кӱӱнзезе де, алтай тилди билбезинеҥ улам туйуксынат. Јеҥилтеле болзо, ол јакылтаны орус тилле бичип, кийнинде алтай тилди тереҥжиде ӱренер аргалу. Магистратурага кирерге кӱӱнзегендер собеседование ӧдӧт.\nАлтай тилди ле культураны ичкери ӧзӱмниҥ јолыла апарып, келер ӱйелерге энчи байлык эдип артыргызары аайынча факультет јаан ајарузын албатыныҥ озодоҥ бери јылыйбай келген эдимдерине эдет, олорды эдерин орныктырары јанынаҥ мӧрлӱ иштеп јат. Шак бу амадула ӧткӧн јылда олор «Албатыныҥ чӱмдемел культуразы» деген лицензияны алган: эмди албаты эдимдери, кӱӱлик ойноткылар, студияларда, художественный салондордо иштейтен устарды белетеери, ӱредери.\nБу ла иш аайынча олор Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыла, бизнес-инкубаторло бек колбу тудуп, олордыҥ ӱлекер-проекттеринде эрчимдӱ туружат. Мында улуска эптӱ, јарамыкту јаны бар. Олор ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ эдинген-тудунган эдимдерин эки колыла эдерге таскап ӱренет. Кӧктӧнӧр, узанар, тереле, кийисле, тӱкле, темирле, той балкашла, агашла, оноҥ до ӧскӧ не-немеле иштенер аргалу. Ӧткӧн јылдыҥ кӱӱк айында факультет курстар ӧткӱрген. Таладаҥ 200 кире кижи турушкан. Тузалу ӱредӱни ыраак-јуук талаларда ады-јолдоры јарлу устар ӧткӱрген. Темдектезе, Айдана Тадыкина, Айсулу Такина, Каламбина Желтковская, Ольга Саватова, Валентина Мендешева, Айсура Таханова, Аржан Кухаев, Владислав Кухаев, Виктор Трифонов, Василий Мудаев, Лора Кукакова, Кочей Мерет, Эрендей Кантыров, Марат Санашев, Айжана Какпакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри билгириле ӱлешкен. Јарамыктузы — мында ӱренген улуска государственный бӱдӱмдӱ кере бичик табыштырылат. Кере бичиктӱ кижиге бойыныҥ таҥынаҥ керегин ачарга кӱӱнзезе, јеҥил болор.\nАлбаты эдимдерин белетеер ӱредӱ ӧйинде јарлу билимчилер, јурукчылар М. Эбель, В. Ойношев, В. Кыдыева, С. Сарбашева, М. Чочкина, Н. Ерленбаева, А. Семенюк, В. Дыков, Н. Константинов солун јетирӱлериле таныштырган. Устар эдимдерди белетеер аайын кӧргӱзип ӱредерде, билимчилер оныҥ тӱӱкилик јолын, учурын јартаган. Факультет бу ижин быјыл да улалтар.\nГригорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады болуп чыккан ГАГУ-ныҥ алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ (деканы филология билимдердиҥ кандидады Сурна Сарбашева) ады ӧскӧ ороондордо, онойдо ок бистиҥ ороон, тала ичинде элбеде јарлу.\nГАГУ-да алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди ачылганынаҥ ала 5 јыл ӧтти. Јайаандык јолын јаҥы алынып кӧндӱккен факультеттиҥ јеҥӱлери-једимдери де артыгынча, келер ӧйгӧ амадулары да јаан. Факультеттиҥ амадузы келер ӧйдиҥ улузын бӱгӱнги кӱнде алтай тилге, литературага ӱреткениле коштой, олорды ӧскӧ ороондордыҥ тилдерине, албаты эдимдердиҥ устарына ӱредет. База бир јаан ижи билим ууламјыла ӧдӧт. Бу факультетти ӱренип божоткон јиит улус ичкери јаан јолында бойыныҥ башка-башка ууламјылар аайынча алган билгирин, ӱредӱзин тузаланып, ӧскӧ дӧ ороондордо болзын, бойыныҥ да тӧрӧл јеринде болзын — иштӱ болот. Ижин иштеп, кӱӱнзеп, оноҥ ыраада барып, ӱренер аргалу. Айалга, аргалар бу факультетте артыгынча.\nТелекей кеминде учуры јаан бу факультетте Россия тергеезинеҥ ле онойдо ок ӧскӧ ороондордоҥ кӧп студенттер, магистранттар јилбиркеп ӱренедилер. Темдектезе, ол 14 вузла, 15 ороонло тӧзӧмӧлдӱ колбу тудат. Учуры, кеми јаан билим шиҥжӱлер ӧткӱрет, башка-башка јерлерде билим иштерин кепке базат. Факультетте былтырдаҥ ала албаты устарыныҥ эдимдерине ӱредер ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрилет.


23.11.2020 - altaicholmon\nУлу Сталинге Ойрот албатыныҥ бичиги\nКычыраачыларды јерлежис Алексей ЧОКОВТЫҤ (1908-1938 ј. ј. ) 1936 јылда чӱмдеген ле текши эл-јон ортодо текшилей јарлу эмес ле јуукта кӧмзӧдӧҥ Эл библиотеканыҥ ишчизи Эльвира Чининаныҥ бедиреп тапкан «Улу Сталинге ойрот албатыныҥ бичиги» деп адалган чӱмдемелиле таныштырадыс.\nКайкалды сыйлаган фотојепсели\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ыраак ла јуук талаларда ады-јолы да, јайаан ижи де элбеде јарлу фотојурукчы ла јорыкчы Анатолий Иванович Шодоевтиҥ эземин кереестеген фототехниказыныҥ кӧрӱзи тургузылды.\nКадастровый баа јанынаҥ јартамал\nАлтай Республиканыҥ јеринде кыймыктабас объекттердиҥ кадастровый баазын тургузары јанынаҥ ӧткӱрилген конкурстыҥ турулталары керегинде јетирӱ. Анайда ок кадастровый бааны тургузар ӧйдӧ болгон јастыраларды тӱзедериле колбулу угузу-бичиктерди кӧрӧриниҥ аайы јанынаҥ јартамал.\nМӧндӱр-Сокконныҥ атту-чуулу койчылары\nБу кӱндерде Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында Јеҥӱниҥ паркында совет ӧйинде атту-чуулу койчы Байчыл Иркитовна Кестелевага учурлалган кереестиҥ ачылтазы ӧткӧн.\nАды-чуузы телекейге јайылган Григорий Гуркинниҥ бичиген кырлардыҥ бу кожоҥынаҥ бисти чакка јуук ӧй ырадат. Ол кӱч ӧйдӧ јӱрген ле јайаган. Је оныҥ улу јайалтазы айалгалардыҥ ла салымныҥ ээжилериле јӧпсинбеген. Алтай – оныҥ сӱӱжи, Алтай – оныҥ сызы…\nЭрчимдӱ јииттер эртенги кӱнди јарыдар\nТӧрӧл алтай тилиле балдар, јииттер куучындабай барган, ол ундулып јат деген куучындар кӧп болот. Онызы кӧп сабада чын да болзо, калганчы ӧйлӧрдӧ јииттер, эр кемине једип калгандар бу суракла «оорып», оны тӱзедерге кӧпти эдип турганын албатыбыстыҥ кӧрӱм-санаазы ойгонып турган деер бе айса кеҥип баштаган деп сезилет.\nАттар — оныҥ јӱрӱми\nТодош сӧӧктӱ Айабас ОЙНОШЕВ Алтай Республиканныҥ спортыныҥ национальный бӱдӱмдери аайынча узы. Ол кӧп Эл Ойындарда спорттыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» деп бӱдӱмиле Шыргайты јурттыҥ баштапкы јерлерге чыккан ады јарлу командазыныҥ тазыктыраачызы. Эмдик ӱредеечи бу јурттыҥ эпчил, јалтанбас, капшуун уулдарыныҥ бирӱзи.\nСамбо тӧзӧлгӧниниҥ кӱни — ороон кеминде\nЈылдыҥ ла кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Россияда спорттыҥ самбо бӱдӱми тӧзӧлгӧниниҥ кӱнин темдектейдилер. Самбоныҥ бастырароссиялык окылу кӱни баштапкы катап 2008 јылда — кӱрештиҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧниниҥ ле ӧзӱм алынып баштаганыныҥ 70 јылдыгы толордо ӧткӱрилген.


Алтай калык тÿрк калыктардыҥ тоозына кирет. Тÿрк деп аданган эл канайда табылганы керегинде озодоҥ арткан кеп куучындарды билимчилер база тузаланып jат. Олор jебрен тÿрк бичимелдердеҥ, кыдат бичиктердеҥ алынган. Ондый куучындардыҥ ортозында тÿрк элдиҥ jебрен тöрöли — Иргенекöҥ лö тÿрктердиҥ бÿткенин бöрÿле колбогоны jилбилÿ.\nИргенекöҥ керегинде кеп куучында мынайда айдылган: «Jебрен-jебрен чактарда jаан кырыш-согуштаҥ улам бир аймак улустаҥ Нöкöс лö Кыйын деп эки эр арткан. Экÿ эпшилериле, бала-барказыла тынын алып качкан. Ас арткан бойыска арбындап öзöргö туулардыҥ öзöгине кирер керек деп, малын айдаганча кырлар jаар уулангандар. Jолой олорго эне сыгын учураган. Олор оны ээчип барала, мöҥкÿ тошту сындар ажып, шибее эмезе куй таш ошкош Иргенекöҥ деп öзöккö jеткендер. Туйук öзöктиҥ коруланарга ла jажынарга сÿрекей быжу болгоны ирге (Иргенек) ле кöҥ (кöҥдöй) деп сöстöрдöҥ турган адынаҥ да кöрÿнип jат. Ол öзöк одын-суулу, аҥ-кужы кöп, öлöҥ-чöби койу болгон. Арыган, аштаган качкындар эне сыгынныҥ эмчегинеҥ сÿт саап ичеле тойынгандар.\nJуу-чак jок jерде jуртаган качкындардыҥ бала-барказы, мал-ажы кöптöп, 400-450 jылдаҥ öзöккö батпай барган. Jе Иргенекöҥгö кирген jолын ундып салган улус оноҥ канайып чыгарын билбей турган. Олордыҥ бирÿзи темир ташту кыр билерим, оны кайылтып, jол эдер керек деген. Айткан jерге келген улус кöк бöрÿге учураган. Бöрÿни истеп барала, олор оныҥ Иргенекöҥгö кирип-чыгып турган ÿйдин таап алган. Ол ÿйтти jаанада кайылткылаган. Онойып кошту тöö бадар jол jазап, Иргенекöҥнöҥ телкем чöлгö чыгып келгендер. Jол табарга болушкан бöрÿниҥ сÿрин мааныларында jураар болгондор».\nТÿрк аймак бöрÿдеҥ бÿткени керегинде кеп куучында айдылганы мындый: «Тÿрктер бир аймак улус болгон. Öштÿлери олорды кырып салган. Сок jаҥыскан тирÿ артканы он jашту уулчак болгон. Öштÿлер оны карамдап, колдорын ла буттарын кезе чабала, кöлдиҥ jарадындагы öлöҥниҥ ортозына чачып ийген. Кенек уулчакты тижи бöрÿ таап алала, азырап турган. Уулчак эр кемине jеделе, бöрÿле эмеген-öбöгöн чилеп jуртаган. Öштÿлердиҥ кааны Тÿрк аймактаҥ тирÿ уулчак артканын угуп ийеле, оны öлтÿрзин деп jакарган. Уулчакты öлтÿрерге келген улус бöрÿни база öлтÿрерге сананган. Jе бöрÿ Алтайдыҥ туулары jаар качып, туйук öзöккö jажынган. Боос бöрÿ он уул бала чыгарган. Ол уулдар чыдайла, кижи алып, база балдарлу болгон. Кажы ла уулдаҥ башка сööк барган. Олордыҥ ортозынаҥ Ашина деп атту кижи башкараачы болгон. Ол одузында бöрÿниҥ бажы jуралган мааны кöдÿрген».\nJебрен тÿрктер табынча тыҥып, jанындагы аймактарды бактырып баштаган. Олордыҥ башчызы Бумын болгон.\nБумын тÿрктердиҥ ээлеген jерин Алтайдаҥ Хуанхэ сууга jетире элбедип, Кыдатка jууктап келген.\n551 jылда тÿрк элдиҥ jамылу-бийлери Бумынды каан эдип jöптööргö оныҥ öргööзине jуулгандар. Озогы аайынча олор Бумынды ак кийиске кöдÿрип алала, тогус катап эбире баскандар. Кажы ла эбириштиҥ кийнинде каан болотон кижиге бажыргылап турган. Онойып, Бумын каган деп аданар болгон. Бистиҥ эмдиги тилибисте ол сöс эмеш кыскарып, каан деп бÿдÿмдÿ болуп калган. Бумынныҥ тöзöгöн элин тÿÿкичилер Биринчи Турк каандык (эл) деп айдадылар.\nАзыйда алтай улусты jууларга монголдор ло кыдаттар келген. Олордыҥ черÿзи сÿрекей jаан болгон. Jуучылдар ончозы атту, кезиги керек дезе эки-ÿч атту. Артык аттар алтай улустаҥ тоногон jööжöни коштоп апарарга керек болгон.\nОлордыҥ jолында алтай айылдар учураза, олjочылар олорды курчап, табарып турган. Эр улусты öлтÿрип, балдарды ла ÿй улусты кул эдерге айдап апарган.\nМонгол ло кыдат jуучылдар кöп суулар кечип, jаан туулар ажып, Чарас деп сууныҥ jарадына jеттилер. Бу суу Кан-Оозы аймактыҥ jеринде агып jат. Оны орус улус Чарыш дежет…\nЧарасты эдектей jаткан алтайлар калjу öштÿ келип jатканын угуп, уй-малын jууп, тайгалар jаар качкан. Агаш-таштыҥ ортозында jажынган улусты табарга кÿч эмей.\nБир бöлÿк алтай эрлер Чече деп jалтанбас баатырга баштадып, олjочыларла jуулажарга арткан. Азыйда алтай улус jаҥыс ла мал кабырган эмес, jуулажып та билетен. Алтай jериске ÿлдÿ-jыдалу, мылтык-бычакту келген öштÿге удура куйак тудатан коркыбас баатырлар бар ла болгон. Ондый баатырлардыҥ бирÿзи – Чече. Олjочылардыҥ тоозы Чечениҥ jуучылдарынаҥ кöп тö болзо, jе алтай эрлер öштÿлерге jаан согулталар эдип турды. Jе учында чымалыдый кöп öштÿле тартыжарга кÿчи чыгып, Чечениҥ черÿзи бийик кырдыҥ jанына курчадып ийген. Монгол ло кыдаттардыҥ черÿзи там ла jууктап турды.\nАлтайлар саҥ öрö тескерлеп, кырдыҥ бажында кайаларга jеткен. Олор кайа-таштыҥ jиктерине jажынып, кырды öрö öҥöлöп келеткен олjочыларды кырлу мылтыкла, ок-jаала jыга аткылап турды. Öштÿ кайаларды öрö чыгып болбозын оҥдоп, алтайларды jеҥетен сÿме бедреп баштаган.\nОл тушта jас болгон, кар кайылып калган, jе öлöҥ чыккалак. Былтыргы кургап калган öлöҥ шылырап jатты. Олjочылар кургак öлöҥди öртöп ийерде, от jалбырап, ыжы буркурап, кыр öрö барды.\nКырдыҥ бажы кара ышка алдырып ийерде, öштÿниҥ черÿзи ыштыҥ ортозына jажынып, кайаларга чыгып келди. Бой-бойына согулышкан ÿлдÿлердиҥ табыжы кайа-таштарга jаҥылана берди. Алтай jуучылдарга öштÿге удурлажарга кÿч болды, не дезе кажы ла алтайга удура он кире олjочы чурап турган. Öштÿлер алтай jуучылдардыҥ кезигин öлтÿре чакпылап, кезигин jыга соголо, олjого алган.\nТирÿ арткан калганчы jуучылдардыҥ тоозында – Чече батыр. Бастыра бойы шыркаладып койгон алтайлар бийик кайаныҥ кырына тескерлеп келди. Шыркалу jуучылдар чыдалы чыгып, оноҥ ары jуулажып болбой, олjого алдыртарын билип турган. Оныҥ учун олор олjого кирип, кул болгончо, öлзö артык деп, кайанаҥ калып ийген.\nАлтай албаты Чече баатырдыҥ jалтанбай jуулашканын ундыбаган. Ондо jаткан алтайлар Чечениҥ адын ундылтпаска, оныҥ jуулашкан туузын ла jаныла аккан сууны Чечениҥ адыла адап салгандар. Коргон jурттыҥ бери jанында Чечулиха деп, эмди орус улус jуртаган деремне бар. Чечулиханыҥ jанында Чараска оҥ келтейинеҥ кожулып турган суу агат. Ол сууныҥ алтай ады Чече. Чече деп туу база ондо.\nЧечениҥ öлгöнинеҥ бери эмди эки jÿс jылдаҥ ажа берген, jе оныҥ ады ундылбаган.\n Иркитова А.А. Тÿÿкилик куучындар. – Горно-Алтайск, 2006.- С. 18-22.


Улус јаантайын коруда - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде Росгвардияныҥ кору службазы (вневедомственная охрана) бойыныҥ профессионал байрамын темдектеген. Тӱн болзын, тӱш болзын, коруда болуп, ороонныҥ ла тергеениҥ албаты-јонын каршучылдардаҥ корулап турган улус керегинде биске Алтай Республикада национальный гвардияныҥ ведомстводо эмес јуучыл кору бӧлӱгин башкарган Евгений КОРОБЕЙНИКОВ куучындады.\n— Евгений Анатольевич, коруныҥ јуучыл бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы керегинде куучындап берзегер? Ведомстводо эмес кору бӧлӱктиҥ ишчилери эжиктерде отурган «вахтер» деп адаткан улусты солыган…\n— Бистиҥ службаныҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы туку 1952 јыл-даҥ башталат. Шак бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде СССР-дыҥ Министрлериниҥ соведи окылу јакаан јӧптӧгӧн. Оныҥ кийнинде милициялардыҥ бӧлӱктеринде тураларды, объект-јерлерди каруулдайтан бӧлӱктер тӧзӧлип баштаган. 1952 јылдаҥ озо јаан хозобъекттерди-јерлерди јажы јаан улус каруулдап туратан. 1959 јылдаҥ ала УВД-ларда кору иштерди бӱдӱретен аҥылу бӧлӱктер тӧзӧлип баштаган. Бу кире ӧйдӧҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире корулайтан, каруулдайтан иш чикезинеҥ солынып калды. Эмди бу иште јажы јаан пенсионер улус кӧрбӧзигер. Табыжы јаан сигналдарды «видеонаблюдение, сигнализация» деген эп-аргалар солыды. Каршучылдарды токтодорго, граждандарды, олордыҥ иштеп-јӱрӱп турган јӱрӱмдик баалу-чуулу объекттерин корулайтан јуучыл бӧлӱктер иштеп баштаган.\n2016 јылда ведомстводо эмес коруныҥ бӧлӱктери Национальный гвардияныҥ федерал службазына кийдирилген. Олордыҥ тӧс амадузы текши улус јӱрер јерлерди, таҥынаҥ улустыҥ ла биригӱ-бирликтердиҥ ар-јӧӧжӧзин каршучылдардаҥ корыыры деп темдектелген. Јуучылдардыҥ корып-каруулдап турган объект-јерлери провод јок колбуларла, коруныҥ цифровой технологияларды тузаланган эҥ ле калганчы системаларыла јеткилделген. Кандый бир јерде каршучыл шок кылык эдип јатканы илелелген болзо, оны тургуза ла табып, оноҥ тӱрген тудуп аларына ууландырылган бӱгӱнги кӱнниҥ кору системазы јакшы иштеп јат.\n— «Росгвардия» деп бичип салган патрульдагы автокӧлӱктер каланыҥ оромдорыла маҥтадып турганын кӧп кӧрӧргӧ келижет. Олор кандый иш бӱдӱредилер?\n— Росгвардияныҥ каршучылдар тудатан бӧлӱгиниҥ ишчилери тӱнде-тӱште иштегилеп јат. Олор кажы ла объект-јердеҥ келген јетирӱге, кычыруга тӱрген-тӱкей келип, каршучылдарды тудар ишти бӱдӱредилер. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ корубыста 500 объект туруп јат. Олордыҥ ортозында — акча-манатту ла кредит учреждение-бирликтер, амыраарыныҥ ла садуныҥ тӧс јерлери. Јонјӱрӱмдик тӧс јерлер — эмчиликтер, балдардыҥ садтары, школдор, ӱредӱлӱ заведениелер — аҥылу коруда. Бу адалган јерлерде не-не боло берзе ле, бистиҥ јуучылдар тоолу ла минуттардыҥ туркунына једип барар аргалу.\n— Чындап та, сигнал-јетирӱ болзо, канча кире ӧйдиҥ туркунына слердиҥ ишчилерер једип келгилейт?\n— Бистиҥ служба эҥ ле тӱрген келип турган коручылдардыҥ тоозына кирет. Каршучылды тудатан группаныҥ (группа задержания) јуучылдары 3-4 минуттыҥ туркунына јетирӱ келген јерде болгылайт. Мында Горно-Алтайск ла Майма башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱнип калганын темдектеер керек. Кажы ла патруль-группада бойыныҥ темдектелген јери бар. Олор бу јерле јӱрӱп, јаҥды буспазын јеткилдейдилер. Патрульдыҥ јааны да, кӧлӱктердиҥ тискинчилери де кандый объект кайда турганын, оромдордыҥ турганыныҥ аайын сӱреен јакшы билгилеер. Оныҥ да учун олор јетирӱ келген јерге тӱрген-тӱкей једип баратан јол-маршрутты темдектеп иштейдилер.\n— Росгвардияныҥ ишчилерине каршулу керектер аайынча јорыктаарга кӧп келижет пе?\n— Јӱк ле 2021 јылда бистиҥ јуучылдар корулап турган јерлерге 60 катап табару эдилген, олорды токтодорго келишкен. Ол тоодо тӧрт каршулу керек ачылган, јӱстеҥ ажыра административный јаҥбузуштар илезине чыгарылган. Каршучылдардыҥ јаҥбузуштарын алза, эҥ ле кӧп деп уурылар эдип турганын темдектеер керек. Оныҥ кийнинде су-кадыкка эдилген каршуларды, ӧскӧ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин мензинерге мууканганын адаар эдим. Онойдо ок улус јӱрер јерлерде јӱретен ээжилерди бусканын, кӧп улусту јерлерде эзирик јӱргенин база темдектеерге јараар. Ведомстводо эмес коруныҥ ишчилери улуска јаантайын болужарга белен. Кезикте бу иш бистиҥ молјубыс эмес те болзо, болушты јетиредис. Онойып, быјыл сыгын айда Алферово јуртта јеҥил кӧлӱктӱ тискинчи 16 јашту кысты табарала, кача берген. Полиция изӱ тарыйын јетирӱни јайып, каршучылды бедиреер ишти кӧндӱктирген. Патрульда болгон бистиҥ ишчилер бу учуралда база јаан болужын јетирген. Оныҥ турултазында каршучыл тӱрген тудулган ла МВД-га јетирилген. Мындый учуралдар бистиҥ ижисте база болуп јат.\n— Таҥынаҥ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин корыыры канайда ӧткӱрилет?\n— Кижи ишке барып јадала, ол эмезе амыраарга ӧскӧ тергеелерге јазанып турала, айыл-јурты, ар-јӧӧжӧзи коруда болор деп бӱдер учурлу. Росгвардияныҥ кору бӧлӱги бу ишти бӱдӱрер аргалу, бӱдӱрип јат. Бӱгӱнги кӱнде бис таҥынаҥ 340 кижиниҥ ар-јӧӧжӧзин, айлы-јуртын корулаарын бӱдӱредис. Ижис калганчы технологияларга тайанылганын темдектеген эдим. Ол таҥынаҥ кору бирликтердеҥ эмеш башка болгонын айдар керек. Бистиҥ служба государстволык структураларга кирип турганынаҥ улам, бӱдӱрип турган ижистиҥ кеми бийик.\n— Эл-јонды корыыр иште иштеген коручыл-јуучылдардаҥ кемди адап ийер эдигер?\n— Бистиҥ јуучылдар — черӱде болгон јиит улус. Эҥ ле артык иштӱ деп бӱгӱн мен Иван Алтайчиновты, Александр Ардиматовты, Сергей Атамановты, Виталий Бутенконы, Сергей Дюкаревти, Алексей Ковтунды, Николай Краевти, Олег Латышковты, Павел Лямкинди, Алексей Новиковты адаар эдим. Бу јуучыл-коручылдарды взводтордыҥ јаандары башкаргылайт. Олор службазыныҥ ижин сӱрекей јакшы билгилеер. Тӧзӧлгӧзи бириктирилген коруныҥ пульттарында база ченемели јаан ишчилер отургылайт. Олор јеткер, каршу керегинде јетирӱлерди патрульга тургуза ла јетиргилейт. Корудагы объекттерде каршуны, каршучылды токтодорго, илезине чыгарарга, тудуп аларга бу улус ончозы тӱрген-тӱкей, теҥ-тай иштейдилер.\n— Адакыда билерге турганыс, слердиҥ службага иштеп келерге кӱӱнзеген јиит улус кандый талдаштар ӧдӧдилер?\n— Росгвардияда молјузын ӧдӱп, иштеерге турган улуска некелте тыҥ деп айдар эдим. Элдеҥ ле озо кылык-јаҥын, морально-психологиялык кемин кӧрӧдис, оноҥ су-кадыгыныҥ айалгазын, јаман кылыктар бары-јогын. Онойдо ок олор психологтыҥ шиҥдежин, полиграфты ӧткӱлейт. Јаҥы келген кажы ла јуучыл ӱч айдаҥ ала алты айга јетире стаж ӧйди ӧдӧт, јӱк оноҥ подразделениеге кӧчӧт. Иштеги профченемели, билгири, турумкайы ла кӱчи иш туркунына кожулат. Бистиҥ ишчилер јуучыл ӱредӱлерди јаантайын ӧткӱлейт. Спортивный залдар, тирлер, адыштар (стрельбища) гвардеецтердиҥ квалификациязын бийиктедетен јерлери болуп јат.\nТекши айдар болзо, Росгвардияныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги бойыныҥ ижин чындык бӱдӱрет деп темдектеер эдим.\nА. Антропов куучындашкан


«Эртенгизи — бойыстыҥ колыста...» - altaicholmon\nJурттыҥ бойында школ јок болгонынаҥ улам балдар Чопоштыҥ школында ӱренгилейт. Алтанга јуук баланы автобус кӱнӱҥ ле таҥ эртен урокторго апарып, тал-тӱште ойто кайра экелип јат. Бойында кӧлӱктӱ эне-адалар балазын ӱзеери ӱредӱликке јӱргизип, бойыныҥ арга-кӱчин тузаланып, балазын катап ла Чопош јаар апарат. Мынаҥ озо клубтыҥ туразында бир класста эки сменала баштамы класстар ӱренген. Jе ӱредӱликтиҥ некелтелерине бу класстар келишпей турганынаҥ улам, эмди балдар Чопоштыҥ школында ӱренет.\nКанча јылдарга улай Себи-Оозы јурттыҥ старостазыныҥ каруулу ижин Галина Владимировна Козорезова бӱдӱрет. Эмди бу кижиге 66 јаш. Jуртты јарандырары, оны ӧрӧ тартары, ӧскӱрери јанынаҥ кӧп сананып, старостаныҥ алдында келер ӧйгӧ бу сурактарла колбулу кӧп амадулар тургузылган. Эл-јонло бир шӱӱлтеге келип, олорло јӧптӱ иштейтени Галина Владимировнага јаҥы ачылта эмес. Ол мынаҥ озо кӧп јылдардыҥ туркунына Чопоштогы јурт јеезениҥ депутады болгон. Ветерандардыҥ биригӱзин эмдиге башкарат.\nJурт јерде кандый уур-кӱчтер туштайт? Чопоштогы јурт администрация Себи-Оозы јурттаҥ 7 беристеде, аймактыҥ тӧс јурты 50 кире беристе ыраагында турат. Jуртта кӧп сабазы јаан јашту улус јадат. Кандый ла сурагыла олор Галина Владимировнага баштанат. Jаан јашту улуска јорыктаарга кӱч, оныҥ учун староста сурактарды јууп, бирӱзин де тууразында артыргыспай, аайына чыгат.\nJаантайын ајаруда турган курч сурактардыҥ ла баштанулардыҥ бирӱзи — электроотло колбулу. Электроот ӧчкӧндӧ, тура ла јӱгӱреле, јазап берер кижини табары кӱч керек. Оныҥ учун аймактыҥ тӧс јуртынаҥ специалист алдыртарга келижет. Сууалгыштар јанынаҥ эмеш кӱчтер болгон, је аймактыҥ јааны А. Л. Механошинаныҥ болужыла сууныҥ сурагы эмди турбай јат.\nОдынга ла тудум иштерге агаш алары база бир јаан сурак. Оныҥ биледин аларга, канча базарыҥ, канча јерге кирериҥ, темдектедип чаптыртарга да канча кире ӧй барып јат. Галина Владимировнага агаш ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ специалисттериле оныҥ учун база јаантайын туштажып, иштеерге келижет.\nJуртта да јаткан болзо, иштейин дегенде, ишти таап ла албай. Jиит уулдар агашла узанар, тура-мылча тудуп садар. Пилорама да ачып алган јииттер бар деп, Галина Владимировна куучындайт. Олордыҥ ижи кӧндӱгип калган, билери, ченемел-узы да јаанаган. Удабас ла јылулар келзе, јурттыҥ тӧс оромында турган клубтыҥ јанында јаҥыртулар башталары темдектелген. Пилорамада иштеп турган уулдар бу иште акту кӱӱниле туружар болгонын староста оморкоп айтты. Не дезе, кичинек јурттыҥ бойы ӧткӱрип турган јаан байрамдары бар. Темдектезе, Масленица. Ол Себи-Оозында јӱк ле блиналар јиириле ӧтпӧй јат. Бу байрам белетелген бир јаан сценарий аайынча ӧдӧт. Jе клубтыҥ јанына байрам кӧрӧргӧ, јуулган улуста бут тыштандырып отурар јер јок. Айдарда, келер ӧйдӧ мында узада отургыштар јазалып, сцена тургузары темдектелет. Мынаҥ озо сцена клубтыҥ тепкижинде болгон… Кажы ла јуртта Масленицада јаҥжыккан аайынча сыйлар белетелген столмо турат. Бу јуртта мынаҥ озо столмоныҥ ордына карагайга чыккылаган болгон болзо, быјыл клубтыҥ одожында килеҥ столмо тургузылды.\nТургуза ӧйдӧ јурттыҥ библиотеказыныҥ ишчизи хореографка заочно ӱренип, ижиле коштой балдарды бијелеерине ӱредип туру. База бир келин балдарды јураарына ӱредет. Бу ончозы кандый да ишјал јогынаҥ ӧткӱрилип турганын Галина Владимировна темдектеди. Школдогы уроктордыҥ кийнинеҥ балдар баскындабазын јеткилдеп, ӧйди тегин эмес, бойына тузалу эдип ӧткӱрерине тазыктыру иш ӧдӱп турганы јакшы баштаҥкай. Билелик сурактар мынайып кӧрӱлип, Себи-Оозы јуртта ајару јок артпай турганы ӧскӧ јурттарга јозок болот.\nКлубтыҥ туразыныҥ бир кыбында јуртта јаткандардыҥ болужыла «Русская изба» деп музей ачылган. Кемде кандый озогы казан-айак бар, ончозын экелгениниҥ шылтузында, јакшынак музей јазалып калды.\nБу јурттагы Jеҥӱниҥ паркында кичинек кереес-памятник бар. Оныла коштой Jеҥӱниҥ кӱнинде кӧдӱрип турган мааныныҥ столмозы туру. Jууныҥ јылдарында чыккан бир кижи ле јууда турушкан улустаҥ бир ветеран ол мааныны кӧдӱрип јат. Быјыл мында јаҥыдаҥ јаан иштер ӧдӧри темдектелет. Беседка, отургыштар кадалар. Мында ла оогош балдарга ойноор площадка јазалар. Бу ончо иштерде анчада ла јаан јашту улус эрчимдӱ туружат. Jииттердиҥ бир канчазы ижинде, артканы мындый иштерде туружарынаҥ кыйыжып турганы јарталды. Jе бу ла чоттолгон иштерде ӧмӧ-јӧмӧ иштеген болзо, ол ло јииттердиҥ бала-барказы мында ойноп јӱрерине јарамыкту јер боло берер эди. «Эртенгизи — бойыстыҥ колыста» деп, Галина Владимировна тӱп-шӱӱлтезин айтты.


Школдыҥ тудулып јаткан туразында болгон - altaicholmon\nШколдыҥ тудулып јаткан туразында болгон\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитеди «Алтай Республикада текшиӱредӱлик организацияларда сменаларла ӱренерин јоголторы аайынча иштердиҥ аайы керегинде» деген темалу выездной јуун ӧткӱрген. Jуунныҥ ижинде АР-дыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерствоныҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nJуунныҥ туружаачылары озо ло баштап Заимка микрорайондо тудулып јаткан ӱредӱлик объектте болгон. Каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Станислав Тюхтенев школдыҥ тудулып јаткан туразыла колбулу иш аайынча јетирӱ эткен. «2016 јылдыҥ кӱӱк айында 275 бала ӱренер школдыҥ туразын тудары јанынаҥ инвестиционный јӧптӧжӱ тургузылган. Забайкальский крайдыҥ типовой ӱлекери алылган болгон, је мында бир канча уур-кӱчтер бар болгоны јарталган — деп, С. Тюхтенев айткан. —2016 јылдыҥ јаҥар айында ӱзеери јӧптӧжӱ тургузылган, подрядчикке АИЖКХ алылган. Строительный иштерди Новоалтайсктыҥ строительный фирмазы ӧткӱрет. Тудум ишле колбулу планеркалар неделе сайын ӧдӧт, бастыра сурактар ол јуундарда шӱӱжилип кӧрӱлет, «јолдыҥ картазы» јӧптӧлгӧн. Jаҥы объектти быјыл ӱлӱрген айда тузаланарына табыштырары темдектелген, јаҥы јылда школ иштеп баштаар учурлу».\nШӱӱлтелер айдыжар тушта АР-дыҥ депутады Светлана Кудрявцева јаҥы учреждениеде кадет школ тӧзӧӧри керегинде шӱӱлте эткен. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайсктыҥ 4-чи таҥмалу кадет школында балдар ӱренерине бош јер јок. Республикан парламенттиҥ депутады Сергей Ефимов оныҥ айтканын јӧмӧп, јаҥы школдо кадеттердиҥ оогош класстары, 4-чи таҥмалу школдо кадеттердиҥ јаан класстары ӱренер арганы не кӧрбӧс деген шӱӱлте эткен.\nЗаимка микрорайондо алты муҥнаҥ кӧп албаты-јон јадат, олордыҥ бир муҥ кирези — ӱренчиктер. Jаҥы тудулып јаткан школ балдардыҥ ӱредӱзиле колбулу сурактыҥ аайы-бажына чыгар арга берер. Бу микрорайондо бир де школ јок, эҥ ле јуугында школго јетире 8 километр.\nОноҥ јуунныҥ туружаачылары 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияда болгон. Каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова бу учреждениеде јазашту иштер керегинде јетирӱ эткен. Президенттиҥ резервный фондынаҥ гимназияныҥ туразын јазаарына 22,138 миллион салковой акча чыгарылган, республиканыҥ бюджединеҥ — 5 миллион, муниципал бюджеттеҥ — 4,3 миллион салковой акча.\nГимназия бу турага 2000 јылда кӧчкӧн, мынаҥ озо бу турада «Турист» кончылык болгон. Jазашту иштер ӧйинде тураныҥ фасады јылулалган, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган материал тузаланылган. Кӧзнӧктӧр, эжиктер, пол, сантехнический јазалдар, сууӧткӱш, канализация, јарыткыштар солулган. Анайда ок јаҥы јазалдар, мебель ле интерактивный досколор садып алылган. Школ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижер, јарык ла јараш болуп калган. Тургуза ӧйдӧ мында 920 ӱренчик ӱренет, олордыҥ 25 проценти параллельно-башка ӱредӱниҥ ээжизи аайынча ӱренип јат деп, Наталья Анисимова айткан.\nКаланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады Игорь Яимов текшиӱредӱлик организацияларда сменаларла ӱренерин јоголторы аайынча куучындап, бистиҥ ороондо ӱредӱлик заведение ле садуныҥ комплекси бир турада иштеп турган бир де тергее јок болбой деп темдектеген. Садуныҥ «Турист» деген тӧс јеринде 8 ээниҥ магазиндери иштейт, арендаторлордыҥ тоозы 40-нӧҥ ажыра. Садуныҥ «Аникс» деген сетинде пекарня иштейт, мында алкогольний продукция садылат, онызы, чындап та, ээжи-некелтелерге јарабас неме. Текши кеми 4 муҥ квадратный метрдеҥ кӧп јерди садып алар арга бар болгодый, ол тушта ӱредӱлик заведениеге јетпей турган јерле колбулу суракты аайлаштырып ийгедий арга болор. Бир ӱренчикке келижип турган ӱредӱлик јердиҥ баазы јарымызына астай берер эди деп, депутат айткан.\n9-чы таҥмалу гимназияныҥ ӱредӱчилери балдардыҥ школдогы площадказын тӧзӧӧрине болуш этсин деген кӱӱнземелин айдышкан.\nJуунныҥ туружаачылары болгон ӱчинчи объект — ГАГУ-ныҥ аграрный колледжи. Ороонныҥ Президенти школдордо эки сменала ӱренерин јоголторы аайынча эткен јакылтазын бӱдӱрерге, бу колледжтиҥ тӧртинчи кадында 9-чы таҥмалу гимназияныҥ јаан класстарыныҥ ӱренчиктери ӱренет. Jуунныҥ адакы бӧлӱги информатиканыҥ кыбында ӧткӧн.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаева ӱредӱлик учреждениелердиҥ јуук ӧйдӧ тудулатан объекттери јанынаҥ јетирӱ эткен. Келер эки јылдыҥ туркунына 6 объект тудары темдектелген, олордыҥ бирӱзи Заимка микрорайондо тудулып јат. «Школа-2025» дирекция» деген федерал бюджетный государственный учреждение РФ-тыҥ субъекттеринде ӱренер јаҥы јерлер тӧзӧӧрин онлайн-ээжиле шиҥжӱде тудат. 2019-2020 јылдарда Кӧксуу-Оозында 670 јерлӱ школ тудары темдектелген. Объект тузаланарына табыштырылган ла кийнинде Горно-Алтайскта 7-чи таҥмалу школдыҥ 910 јерлӱ туразын тудары башталар. 2020 јылда Алгаирде 550 јерлӱ школ, Кош-Агашта база 550 јерлӱ школ тудары планга кийдирилип калган. Оноҥ Оҥдойдо школдыҥ туразын тудары ӧдӧр.\nАР-дыҥ депутады Аскар Тулебаев О. Муклаевадаҥ сенаторлор ло Госдуманыҥ депутаттары 7-чи таҥмалу школдыҥ туразын тудары јанынаҥ кандый јӧмӧлтӧзин јетирет деп сураган. Бу школдыҥ туразын тудары аайынча јакаанга колды президенттер Д. Медведев ле В. Путин салган болгон деп, Аскар Рыспекович темдектеген. Парламентарий Укмет Альпимов Кош-Агаштагы 2300 бала ӱренип турган В. И. Чаптыновтыҥ ла Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган школдордыҥ туралары эскирип калганына, јазалдарла, мебельле јепселгени эмдиги ӧйдиҥ кандый да ээжи-некелтелерине келишпей турганына ајару эткен. Николай Карманов Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанак јурттыҥ школыныҥ салымыла јилбиркеген. Ольга Валерьевна школдыҥ тудум иштери ӧдӱп јаткан јылда башталар деген.\nКаланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова текшиӱредӱлик заведениелерде сменаларла ӱренери јанынаҥ тергееде кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јартамал эткен. Оныҥ темдектегениле, бистиҥ республикада ӱренчиктердиҥ тоозы кӧптӧйт. Горно-Алтайск каланыҥ школдоры эскиргениле, ӱренер јерлер једишпей турганыла колбулу курч сурак турат.\nКаланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары Игорь Яимов ло Петр Попошев 7-чи таҥмалу школды јеткер болдыртпазы јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧри керегинде шӱӱлте эткен.\nJуунныҥ адакы уч-турулталарын эдип тура, парламенттиҥ профильный комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов республиканыҥ ла каланыҥ депутаттары, ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱликтиҥ сурагы учун каруулу ишчилери мынаҥ да ары бу ууламјыла иштеер, јилбӱлерди корыыр, федерал тӧс јерге шӱӱлтелерле чыгар деп айткан. Jуунныҥ ижи јанынаҥ келиштирте шӱӱлтелер эдилген.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №11,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №11,2


Јаҥы-Аул — Википедия\n49°50′34″ с. ш. 88°55′12″ в. д.HGЯOL\n↘796 кижи (2016)\nказактар 100 %\nЈаҥы-Аул (орустап Жана-Аул) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.\nЈаҥы-Аул – јаҥы јурт, деремне орустап новое село.\nЈурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындары. Чуйдыҥ суузына кӧп сулар кожылат.Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1864 метрге бийик.\nКлимады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -6,7 °С, эҥ ле изӱзи -31, эҥ ле соогы -62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы - -4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар,бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.\nКош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..\nЭҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.\nЈуртта 15 ором: А.Абдрашиттиҥ, Абайдыҥ, Акталдыҥ, Баян-Ульгейдиҥ, Гаражтыҥ, Д.Нартовтыҥ, Е.Азанбектиҥ, К.Чагандайдыҥ, Л.Кокышевтиҥ, Јайымныҥ, Музейдиҥ, Чаптыновтыҥ, Чуйдыҥ, Шакырт-Кажыныҥ, Е. Океевтиҥ кош оромы. Кош-Агаш – Јаҥы-Аул деп регионал учурлу јол.\nЈаҥы-Аул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 27 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 570 км\nТергеениҥ тӧс калазы Москва 4400 км\nЈурт 1986 јылда тӧзӧлгӧн. Улай ла Ак-Тал јуртты Чуйдыҥ суузы јараттарынаҥ чыгып, туй алып турарда, совет башкару бу јуртты Јаҥы-Аулга кӧчӱрген.\n992 ↗995 ↘879 ↘876 ↘863 ↘829 ↘796\nЈуртта казак укту улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1493 кижи болгон, олордыҥ 100 % казактар болгон .\nЧуйдыҥ казактарыныҥ краевед музейи;\nМал: јылкы, соок тумчукту, сарлык ла оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1990 јылдарда кӧчӱрилген, Абайдыҥ оромы).\nК.Маркстыҥ кереези (кӧгӱс), (Алтайдыҥ казактарыныҥ музейиниҥ јери, Абайдыҥ оромы, 10).\nЈаҥы-Аул јурттыҥ јанында Чуйдыҥ трагы\n↑ 1,0 1,1 Жана-Аул\n↑ .Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. – 368 с. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный\n↑ Кучин А.П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. – Горно-Алтайск: [б.и.], 2001\n↑ 13,0 13,1 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348\n↑ 14,0 14,1 http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јаҥы-Аул&oldid=25928"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 29 кичӱ изӱ ай 2021, 03:24.


10.08.2018 - altaicholmon\nУндылбас туштажулар — Чолушман ӧзӧктӧ\nШабалин аймакта бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ 85 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Калыктыҥ сӱӱген бичиичизиниҥ јайаандык јайалтазына учурлалган ла аймак кеминде темдектелген башка-башка бӱдӱмдӱ иш аймактыҥ ӱредӱ башкартузында белетелип, јӱрӱмде бӱдет.\n«Беловодьеде» — экологиялык смена\nКуран айдыҥ 12-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы јуртта балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдатан јонјӱрӱмдик учурлу «Беловодье» деп лагерьде «Заповедная Родина» деген экологиялык кыймыгуныҥ баштапкы сменазы иштеп баштаары темдектелет.\nАјару балдардыҥ тап-эриктерин корыырына\nКуран айдыҥ 7-чи кӱнинде республикан башкаруда Сибирь федерал округта баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу ишчилердиҥ турушканыла Координационный советтиҥ јууны ӧткӧн.


2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 16-чи кӱнинде Федерал УМО-ныҥ ээчий јууны ӧткӧн. Анда алтай тил ле литературалык кычырыш (1-4 класстарга), алтай тил ле литературала (5-9 класстарга) бодоштыра ӱредӱ программалар кӧрӱлген. Берилген программаларды Алтай Республиканыҥ ӱредӱчи ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ алтай тил ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразы белетеген.\nАлтай тил ле литературалык кычырыш (1-4 класстарга), алтай тил ле литературала (5-9 класстарга) бодоштыра ӱредӱ программалар федерал кеминде ширтӱ ӧдӱп, УМО-ныҥ јӧбиле тӧс ӱредӱ программалардыҥ федерал реестрине кийдирилди.\nРоссия Федерацияныҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ тӧс ӱредӱ программалардыҥ реестрине Карелия Республиканыҥ, Крым Республиканыҥ, эмди Алтай Республиканыҥ тӧрӧл тил ле литератураныҥ программалары кийдирилди.\n2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институт Б.Я. Бедюровтыҥ 70 јажына учурлалган алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ «Алтайым керегинде сӧс» деп ачык јуунын ӧткӱрди. Јуунда Б. Я. Бедюровтыҥ чӱмделгезин школдо ӱредериниҥ ченемели ле сурактары кӧрӱлди. Ачык јуунда 30-таҥ ажыра ӱредӱчилер, институттыҥ ишчилери, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчылары, культураныҥ ишчилери турушты. Алтай албатыныҥ бичиичизи, јарлу поэди, тюрколог, јондык ишчизи Б. Я. Бедюровтыҥ јӱрӱми ле јайаандык јолы керегинде 20-деҥ ажыра јетирӱлер эдилген. Јетирӱлерде Б.Я. Бедюровтыҥ чӱмдемелдери, кӧчӱрме иштери, јар куучындарыныҥ, бичиктериниҥ учуры, эмдиги ӧйдӧ чӱмдемелдерин школдо ӱренери тереҥжиде шиҥделди. Поэт чӱмдемелдеринде алтай албатыныҥ чӱм-јаҥдарын, Алтайы, албатызы керегинде сӧсти телекей кемине јарлаганы темдектелди. Оҥдой, Кан-Оозы, Улаган, Шабалин, Майма аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ ӱредӱчилери ачык јуунда эрчимдӱ туруштылар.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчилери белетеген кӧрӱ-выставка солун болды. Туружаачылар Бронтой Янговичти толгон јажыла изӱ уткып, бек су-кадык, јайаандык ижинде бийик једимдер, албаты ортодо тоомјызы улалзын деп акту јӱрегинеҥ кӱӱнзедилер.\nПодробнее: Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ачык јууны ӧтти\n«Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи - 2017» деп республикан конкурс-маргаан ӧтти\n2017 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-17 кӱндеринде Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ орто текши ӱредӱлӱ школында «Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи - 2017» деп республикан конкурс-маргаан ӧтти. Конкурста туружар кӱӱнин сегис ӱредӱчи угускан: Бибиева Марина Алексеевна, Оҥдой аймактагы Боочыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Ертакова Сурая Васильевна, Шабалин аймакта М.В. Карамаевтиҥ адыла адалган Акјолдыҥ тӧс текши ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Санина Наталья Николаевна, Улаган аймактагы Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Тайлунова Венера Михайловна, Кош-Агаш аймактагы Ташантаныҥ тӧс текши ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Чендекова Анжела Борисовна, В.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназиязыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Тактаева Оксана Витальевна, Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; Темдекова Любовь Юрьевна, Улаган аймактагы Саратанныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Яимова Алла Владимировна, Горно-Алтайск каланыҥ 7 таҥмалу орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи.\nПодробнее: «Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи - 2017»\nПЛАН РАБОТЫ Ассоциации учителей алтайского языка и литературы Республики Алтай на 2017 год\nИтоги заочного конкурса «Лучшая презентация к уроку», посвященном 80-летию алтайского писателя Б.У. Укачина, 150-летию писателя, сказителя Н.У. Улагашева\nКонкурс «Лучшая презентация к уроку», посвященном 80-летию алтайского писателя Б.У. Укачина, 150-летию писателя, сказителя Н.У. Улагашева проводился с 3 октября по 20 ноября 2016 года. В конкурсе приняли участие 22 учителя образовательных организаций Республики Алтай. Всего было представлено 20 работ.\nАктивно приняли участие учителя алтайского языка и литературы, русского языка и литературы, казахского языка и литературы, истории и обществознания, начальных классов Усть-Канского района (7 чел.), Кош-Агачского района (3 чел.), Онгудайского района (2 чел.), Шебалинского района (2 чел.), Улаганского района (5 чел.), Турочакского района (2 чел.), Чемальского района (1 чел.)\nПодробнее: Итоги заочного конкурса\nАлтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ биригӱзиниҥ јууны\n2016 јылда Тӧрӧл тилдиҥ ӱредӱчилери ортодо ӧткӧн Текшироссиялык мастер-класс


«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ берилтелери—текшилей - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ албаты-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программаларын чыҥдыйы бийик цифровой бӱдӱмле акча тӧлӧбӧзинеҥ кӧрӧр аргалу болуп калган. Мындый арганы телекӧрӧӧчилер «Россия\nФедерацияда телерадиоберилтениҥ ӧзӱми» деген федерал адылу программаныҥ шылтузында алган. Бу программа аайынча ороонныҥ албаты-јоны цифровой эфирный телерадиоберилтениҥ составына кирип турган тергеелик (јербойындагы) берилтелерле јеткилделер. Бистиҥ республиканыҥ эл-јоны 10 текшироссиялык телеканалдарды јаҥы цифровой бӱдӱмле бир канча јылдардыҥ туркунына кӧрӱп келген ле эмдиги ӧйдиҥ телекӧрӱлтезиниҥ аргаларын бийик баалаган.\nКӧп улус јаҥы телевизорлор эмезе телевизорлордыҥ приставкаларын садып алган. «Цифровой» телевизордыҥ сок јаҥыс једикпези телепрограммалардыҥ пакединде «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программазы мынаҥ озо јок болгоныла колбулу болгон. Jе эмди эл-јонды чыҥдыйы бийик телерадиоберилтелерле јеткилдеериниҥ государственный программазын бӱдӱрериниҥ јаҥы бӧлӱги келди—цифровой телекӧрӱлтениҥ регионализациязы.\nРадиотелевизионный передающий центрдиҥ специалисттери республиканыҥ 147 јуртында јаҥы јазалдар тургузары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрет. Бу иш бӱткен соҥында, республиканыҥ эл-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи јербойыныҥ алтай ла орус тилдерле јарлалып турган солундарын цифровой каналдардаҥ кӧрӧр лӧ угар аргалу болор. Эмди телекӧрӱлтениҥ табыжыныҥ ла ӧҥиниҥ чыҥдыйы бийик болор.\n«Цифровой» телевизор кӧрӧргӧ, улус бойыныҥ телевизорлорында кандый да кубулталар этпес. Jе специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, каналдардыҥ автоматический поискин иштетсе, эмезе јуруктар «зависать» этпезин деп, телевизорды јаҥыдаҥ иштетсе, артыкташ болбос. Цифровой эфирный телекӧрӱлтени кӧрӧринде кандый да уур-кӱчтер боло берзе, телекӧрӧӧчилер болуш-јартамал аларга, консультационный јӧӧмӧлтӧниҥ тӧс јерине 8 (38822) 2-88-04, 2-23-00 телефондорло эмезе мындый сурула баштанар аргалу: Горно-Алтайск кала, Коммунистический проспект,76 (ЦУМ-ныҥ туразы, 3-чи этаж), Email:rtpcra@mail.gorny.ru.\nАналоговый эфирный берилте республикада мынаҥ да ары иштеер, аналоговый передатчиктерди токтодоры 2018 јылдыҥ туркунына ӧдӧри темдектелген. Оныҥ да учун кем эмдиги ӧйдиҥ DVB-T2 стандарты бар телевизорлорды эмезе цифровой приставкаларды садып албаган болзо, олорды садып аларын узакка артырбазын.\nБаза катап бистиҥ кӱндӱлӱ телекӧрӧӧчилериске баштанадыс: «Вести Эл-Алтай» программаны «Россия-1» телеканалдаҥ кӧрӧр арга бар. Солундардыҥ алтай тилле берилтелери кажы ла кӱн 6-35, 8-35, 17-40 (субтитрлерлӱ) сааттарда, орус тилле—7-35, 14-40, 20-45 сааттарда болор. Сибирьдиҥ солундары керегинде бис 11-40 саатта куучындап јадыс. «Неделиниҥ солундары» деген адакы берилтелер эфирге субботтор сайын алтай тилле 8-00 саатта ла воскресень кӱнде орус тилле 8-45 саатта чыгар. Алтай тилле тематикалык программалар кажы ла четвергте 9-00 сааттаҥ ала 10-00 саатка јетире, субботтор сайын эки тилле эртен тураныҥ 8-20 саадынаҥ ала 9-20 саатка јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр.


Нацӱлекерлер: тудум иштер текшилей ӧдӧт - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Шабалин аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп тоолу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.\nБашчы аймактыҥ тӧс јеринде балдардыҥ јаҥы садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Бу объектти «Демография» деген нацӱлекер аайынча быјыл тузаланарына табыштырар керек. Детсадка 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 јер ясельный группага берилер. Бастыра јети группа иштеер.\n«Алтай Республикада балдардыҥ садтарын тудары эрчимдӱ ӧдӧт. Бӱгӱн республиканыҥ бастыразына јуук аймактарында мындый 13 объект тудулат, олор бастыразы ясельный јерлерле јеткилделер.\nБу тудулып јаткан детсад Шабалин јуртка јаан учурлу. Ол тудулган ла иштеп баштаган соҥында, јербойында детсадтаҥ эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балага јер алар деген очередь бӱткӱлинче јоголор» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nОбъектти тудары былтыр кӱчӱрген айда башталган. Тургуза ӧйдӧ фундамент салылган, эки блокто экинчи этажка јетире стенелер кӧдӱрилип калган, ӱчинчи блокто баштапкы этажтыҥ ӱсти јабылат. Анайда ок кӧзнӧктӧр тургузылат, инженерный сетьтер ӧткӱрилет, тураныҥ ичин јарандырары јанынаҥ иштер башталган.\nНацӱлекер аайынча былтыр мында 60 бала јӱрер детсад тудулган болгон. Ол јерлердеҥ 40 јер ясельный группага берилген. Јаҥы тудулган объект 2020 јылдыҥ бажынаҥ ала иштеп баштаган. «Демография» деген нацӱлекер аайынча, оны бӱдӱрери 2019 јылда башталган, Алтай Республикада алты детсад тудулган — Горно-Алтайскта, Майма, Кӧксуу-Оозы ла Шабалин аймактарда.\n2021 јылдыҥ учына јетире 1855 јерлӱ база 15 јаҥы детсад тудулар, олордоҥ 895 јер — ясельный группаларга.\nАнайда ок тергеениҥ башкараачызы Шабалиннеҥ Каспа јаар јолды јазаары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн, бу иш «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча ӧдӧт.\n«Былтыр мен јербойыныҥ эл-јоныла туштажарымда, олор бу јолды јазазын деп сураган. Мында узуны 14,7 километр јол јазалар. Јазашту иштер јакшы кеминде барып јат, ай-кӱн качалаҥын јетирбезе, ишти ӧйинеҥ озо бӱдӱрип салары темдектелет — бу јылдыҥ куран айыныҥ учы кирезинде» — деп, тергеениҥ башкараачызы айтты.\nТургуза ӧйдӧ объектте јолдыҥ јер-полотнозы (30%) орныктырылат, суу агып ӧдӧр темир трубалар салары, јолго уратан таш-кумакты белетеери аайынча иштер ӧдӧт.\n«Шабалин — Каспа» деген јолды јазаары аайынча «Сибирский Континент» деген ООО-ныҥ подрядный организациязыла госјӧптӧжӱ тургузылган (генеральный директоры И. В. Воронцов).\nЈӧптӧжӱ-контракттыҥ баазы 61,4 млн салковой (АР-дыҥ талалык бюджеди), тургуза ӧйдӧ 6,1 млн салковой акча-манат тузаланылган.\nШабалиндеги јурт јеезе «Формирование комфортной городской среды» деген прграмма аайынча јурттыҥ эл-јоны ортодо ӱнбериш ӧткӱрип, эки јондык јерди јазаары аайынча јӧпкӧ келген: сквер ле Мактыҥ галереязы јаҥыртылып јазалар. Бу программаны јӱрӱмде бӱдӱрерге республиканыҥ бюджединеҥ софинансированиеге 28 муҥ салковой чыгарылган. Скверди јазаарына 608 муҥ салк., Мактыҥ галереязына парковкала кожо 1,22 млн салковой чыгарылган. Подрядчиги ООО «Алтайспецстрой» (башкараачызы А. А. Карасев). Программа аайынча иштерди подрядчик јакшы кеминде бӱдӱрип турганын темдектеер керек.\nМактыҥ галереязы 2002 јылда тудулган, сквердиҥ јеринде тротуардыҥ плиткалары салылар, тротуарда брусчатка салар, парковка јарандырылар, фотојуруктар јаҥыртылар, ӧзӱмдер отургызылар. Сквер 2010 јылда тудулган ла ол черӱчил-интернационалисттерге, «изӱ точкаларда» јуу-согуштарда турушкандарга учурлалган. Оныҥ јерине тротуарный плиткалар салылар, амырап отурарына керектӱ отургыштар тургузылар.\nОлег Хорохордин эки объектте иштер эрчимдӱ ӧдӱп турганын бийик баалаган. Олордо иштер сыгын айдыҥ башталганы кирезинде тӱгенери темдектелет. Тергеениҥ башчызы јаҥыс ла тудум иштердиҥ ӧйин эмес, је анайда ок чыҥдыйын база кату шиҥжӱде тутсын деп айткан.\nБашчы Ӱстиги-Апшыйакту јуртта тергеениҥ баштапкы башчызы Валерий Чаптыновтыҥ адыла адалган музейде јаҥыртулу иштер канайда ӧдӱп турганын база шиҥдеп кӧргӧн. Музейдиҥ туразы 1950 јылда тудулган, оныҥ учун оны јаҥырта јазаары керектӱ болгон. Музейдиҥ кичеемелинде 50-ге шыдар экспонат: В. Чаптыновтыҥ фотојуруктары, документтери, тудунган-кабынган не-немелери, иштиҥ кайралдарыныҥ копиялары.\nӰстиги-Апшыйакту јурттагы В. И. Чап-тыновтыҥ адыла адалган тӧс текшиӱредӱлик школдыҥ туразында капремонт иш ӧткӧн кийнинеҥ, 2019 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала, кӧрӱ-выставка удурумга школдыҥ коридорында тургузылган.\nМынаҥ ары музейдиҥ экспозицияларын кӧптӧдӧри, В. И. Чаптыновтыҥ ла јурттыҥ эл-јоныныҥ материалдары аайынча шиҥжӱлӱ ишти ӧткӱрери темдектелет.\nМузейдиҥ туразын тудуп учына чыгарга ӱзеери 3533930 салк. акча-манат керек.\n«Бис Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы керегинде эземди чеберлеп аларга, бастыра аргаларды тузаланарыс. Бу тураны јаҥырта јазаарыс, ол јаҥыдаҥ тудулып јаткан деп айдарга јараар. Тургуза ӧйдӧ стенелер, јабынтыныҥ стропильный системазы тургузылган. Мен ӱзеери акча-манат тапсын, оны бу ишти улалтарына чыгарзын деп јакылта бергем. Валерий Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы темдектелип турган ӧйдӧ бис бу объектти тузаланарына табыштырып салар учурлу» — деп, Олег Хорохордин куучындаган.\nОныҥ айтканыла, эпидайалга оҥдоло берзе, быјыл Валерий Чаптыновтыҥ тӧрӧл јеринде, Ӱстиги-Апшыйактуда, юбилейлик керекле колбулу кӧдӱриҥи болор. «Келер ӱйелер Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы бистиҥ субъекттиҥ государственнозыныҥ ӧзӱмине кандый камаанын јетиргенин билип јӱрер учурлу» — деген.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде республиканыҥ башкараачызы јашӧскӱримниҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузыла тушташкан — «Мы вместе» акцияныҥ волонтерский штабыныҥ башкараачызы Алена Казанцевала, instaqram-блогер Ирбис Шинжинле. Туштажу ӧйинде аймактагы башка-башка јашӧскӱрим ӱлекерлерди бӱдӱрери, јашӧскӱримге амыраар ла соотоор айалга тӧзӧӧри, волонтерлордыҥ ижи јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн. Волонтерлордыҥ ижи анчада ла бӱгӱн, коронавирусный инфекция таркап турган ӧйдӧ, јаан учурлу.\nТуштажу ӧдӧр тушта Ирбис Шинжин тергеениҥ башкараачызына спортло тазыктырынары јашӧскӱрим ортодо там јарлу болуп бараатканын айдып, ол ок ӧйдӧ Шабалин јуртта стадионды јазаары ла јарандырары јанынаҥ суракка ајару эткен. Олег Хорохордин объектти кӧрӱп, физический культура ла спорт аайынча республикан комитетле кожо бу объектти федерал адылу программалардыҥ бирӱзине кийдирери јанынаҥ иш ӧткӱрзин деп јакылта берген.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №3,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №3,2


Профсоюзтарла туштажу ӧтти - altaicholmon\nПрофсоюзтарла туштажу ӧтти\nКандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков тергеениҥ профсоюзтарыныҥ активиле јуун ӧткӱрди.\nЈуунды ачып тура, ол быјыл ишмекчи ӧмӧликтердиҥ Јастыҥ ла иштиҥ байрамына учурлалган јаан базыттары пандемиядаҥ улам болбозын айткан. Бу байрам профсоюзтардыҥ эҥ учурлу байрамы болуп јат. Оны темдектеериле колбой айалга келер јылда оҥдолорына иженгени айдылды.\nТуштажуда «Алтай Республиканыҥ профсоюз тӧзӧлмӧлӧриниҥ биригӱзиниҥ» председатели Андрей Ищенко быјыл Туулу Алтайдыҥ профсоюзтары тӧзӧлгӧнинеҥ бери 100 јылдыгын темдектеп јатканын айтты. Јуунда ол майдыҥ байрамдарына учурлай ӧдӧр иш-керектер керегинде јетирди. Онойдо ок ол пандемияла колбой эл-јонныҥ ишјалыныҥ чын кеми, кирелтелери, иштеер јерлер астаганы јанынаҥ айалгаларды темдектеди. Профсоюзтардыҥ јашӧскӱрим совединиҥ тур-чылары ӧмӧликтердиҥ курч сурактарын ла некелтелерин видеого согуп чыгарадылар. Иштиҥ турулталары керегинде айдып тура, А. Ищенко јурт јерлердиҥ специалисттерине јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ индексациязы эдилгенин темдектеди. Башкаруныҥ, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеер министерствоныҥ ла ведомстволордыҥ ортодо камыс тӧзӧп, ишјал системаныҥ иш учун тӧлӧӧр системада тӧс ӱлӱзин чоттооры ла кубултары аайынча иштер ӧдӧт. Республи-каныҥ јеринде ишјалдыҥ эҥ ас кеми аайынча јӧптӧжӱге ӱчјандай кол салылган.\nИш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин бюджет бӧлӱктиҥ специалисттериниҥ должностной окладтарын, ишјалыныҥ ставкаларын бийиктедер иштер керегинде куучындады. Бу суракты аайлаштырарга ведомстволор ортодо ишмекчи группа тӧзӧлгӧн болгон. Ол тергеениҥ государстволык ла муниципал учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалын башкалаар баштанулар белетеер ижин тургуза ӧйдӧ баштап салган. Бӱгӱнги кӱнде ишмекчи группа республиканыҥ государстволык тогус органына башкартып турган государстволык учреждениелерди шиҥдеп кӧргӧн. Иштиҥ турулталарыла бу бӧлӱкте иштеп тургандардыҥ окладтары бийиктедилип, улустыҥ бир ле тӱҥей иште иштегендери тӱҥей ишјал алары, ишјалы ӱредӱзи ле оноҥ до ӧскӧ некелтелери аайынча керектӱ кеминде тӧлӧлӧри јеткилделер. Чоттомол иштердиҥ турултазыла бу некелтелерди бӱдӱрерге республикада иштеп турган государстволык 143 учреждениениҥ ишчилериниҥ ишјал ӱлӱзин бийиктедерге озолондыра кӧрӱмле ӱзеери 564,6 млн салковой акча керек (иш учун тӧлӧӧр кӧмзӧгӧ начислениелерле кожо).\nАлтай Республикада муниципал 327 учреждение иштейт. Тургуза ӧйдӧ Майма аймактыҥ тӧрт лӧ Чой аймактыҥ он ӱч культура учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалы шиҥделип кӧрӱлген. Ондо ӱзеери 5,9 млн салковой керектӱ болгоны чоттолгон. Арткан 310 муниципал учреждениелерге бу сурак аайынча керектӱ акчаныҥ кеми 442,2 млн салковой болор. Государстволык ла муниципал учреждениелерге керектӱ ӱзеери акча-манаттыҥ кеми 1 млрд 12 млн 829 муҥ салковой акча (иш учун тӧлӧӧр кӧмзӧгӧ начислениелерле кожо) болды. Мынаҥ да ары кажы ла учреждениеде ишјал системаны ондо иштеп турган улустыҥ чике тоозыла кӧрӧри айдылды.\nБу докладка профсоюзтардыҥ јааны А. Ищенко кожулта эдип, республикада ишјалдыҥ эҥ ас кемине кӧп учреждениелерде јарабас тӧлӧмирлер кийдирилип турганына ајарды. Темдектезе, психиатрияда иштеп тургандар айалгалары кӱч јерде иштеп турганы учун алатан ӱзеери акчаны МРОТ-тыҥ тоозына кожуп јадылар. Андый бузуштар тергееде кӧп учурап јат. Онойып, тергеебистиҥ ишчилери канча кире иштеп алган акчазын јетире албай јадылар. «Бис бӱгӱн эл-јоныныҥ кирелтеринеҥ кӧрзӧ, эҥ коомой кӧргӱзӱлерлӱ тергеелердиҥ тоозына киредис. Јуукта бистиҥ орто ишјалыстыҥ кеми Алтайский крайдыйынаҥ бийик болгон болзо, бӱгӱнги кӱнде ол андый эмес болуп калды. Районный коэффициентти чотко албазабыс, бистиҥ ишчилердиҥ ижи јаҥыс ла Сибирьдеги федерал округта эмес, је текши Россия ичинде эҥ јабыс баалалып турган болор. Оныҥ учун бу ууламјыда база да кӧп иштеер керек» — деп, А. Ищенко айтты.\nЈуунныҥ ӱчинчи сурагында АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ «Чемет оорудаҥ эмдеер диспансер» ле «Психиатриялык эмчилик» деген казналык учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалы ла психиатриялык эмчиликти тергеениҥ бюджет учреждениезиниҥ статузына кӧчӱрери керегинде айдылды. Докладты су-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ профсоюзыныҥ Алтай республикан организациязыныҥ пред-седатели Елена Григоренко этти. Оныҥ айтканыла, чемет оорудаҥ эмдеер эмчиликтиҥ ишчилериниҥ ишјалы, су-кадыкты корыырыныҥ ӧскӧ учреждениелериндегизине кӧрӧ, канча катапка ас. Ол ок ӧйдӧ ондо иштеп турган айалгалар каршулу деп, эҥ бийик ӱзеери тӧлӧмирлер тургузылган болот. Бӱгӱнги кӱнде бу эмчиликте медишчилер једишпей јат. 50,5 штатный единица бар болордо, иштеп турганы јӱк 25,5 ставка. Орто медперсонал онойып ок јетпей јат. Ондый ок айалга психиатриялык эмчиликте темдектелет. Кичӱ, орто медперсоналдыҥ ла эмчилердиҥ ишјалы келиштирте теҥдештирилип калган.\nОнойдо ок психиатрический эмчиликтиҥ ишчилери олордыҥ эмчилигин бюджетке кӧчӱрзин деп баштану эткен. 2020 јылда эмчиликти казналык кемине кӧчӱрип турарда, ол эл-јонго ло тӧзӧлмӧлӧргӧ акча тӧлӧп алар јеткилдештер эдип турганы чотко алылбаган болгон.\nБу сурак аайынча онойдо ок АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричева куучындаган. АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова казналык статусты солыыр шылтактар јок, казналык статуста акча-манаттыҥ эбирӱзин ајаруда тударга карын да јеҥил болгонын темдектеди.\nЈуунда онойдо ок «Јурттыҥ ӱредӱчизи» программа тергеебисте канайда бӱдӱп турганы кӧрӱлди. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова программа иштеер ӱч јылдыҥ туркунына (2020-2022) республиканыҥ школдорында 36 вакансия јабылар. Ол тоодо математика, физика, информатика, орус тил ле литература, ӧскӧ ороондордыҥ тилдери, обществознание, тӱӱки ле оноҥ до ӧскӧ предметтерле ӱредӱчилердиҥ вакансиялары. Бу программаны федерал кеминде 2023 јылга јетире узадары јӧптӧлгӧн. Ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ ишчилериниҥ профсоюзыныҥ јааны Юрий Тишко-втыҥ темдектегениле, јурт јерлерде ӱредӱчилер јетпей турганы анчада ла курч сурак болуп јат.\nЭ. Ялбаков ӱредӱлик ле су-кадыкты корыыр бӧлӱкте ишчилердиҥ сурактары ла јиит специалисттерди јӧмӧӧри ончо келишкедий аргалар кӧрӱлген кийнинде јӧптӧлӧрин айтты.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор Емельянов профсоюзтардыҥ чыгартулу улузына АР-дыҥ башкарузы јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ, ол тоодо электроот учун, кемин астадарга нени эдип турганы керегинде јетирди. Бу иш федерал ведомстволордыҥ турушканыла ӧдӱп турганы айдылды.


Бӱткен иштер кӧп, бӱдӱретени оноҥ кӧп - altaicholmon\nБӱткен иштер кӧп, бӱдӱретени оноҥ кӧп\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазы бойыныҥ ижин тӱгезип салды. Ӱч јылга кӧстӧлгӧн бежинчи тудум тергеебистиҥ эл-јоныныҥ ончо бар-јок сурактарында эрчимдӱ туружып, бӱдӱрерин бӱдӱрип, келишпегендерин эмди келер алтынчы тудумга артырып салды. Бу ла кӱндерде Јондык палатаныҥ јаҥы турчылары кӧстӧлӧр. Олордыҥ эдетен иштери оноҥ кӧп болоры јарт. Бежинчи тудум кандый керектериле аҥыланганын чотко алза, кӧп ӧй керек, оныҥ учун эҥ ле учурлу ла турулталу иштерин база катап эске алынып ийели\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ бежинчи тудумын башкаратан бӱдӱмји «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јааны Татьяна Кончевага эдилген болгон ло онызы кемди де тыҥ ла кайкатпаган. Нениҥ учун дезе, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми, олордыҥ кӧскӧ кӧрӱнбес ижи-тожы ла аайына чыгатан сурактары бу башкараачы эпшиге ижи аайынча сӱреен јакшы таныш болгон. Оныҥ да учун палатаныҥ «тискинин» колго алып, ол бойыныҥ баштапкы ла јол-јорыгын Турачак аймактаҥ баштаган эди.\nӰч јыл кайра, анайда ок мынаҥ да озо ӧйдӧ Алтайыстыҥ байлыгы болгон мӧш лӧ оноҥ до ӧскӧ бӱдӱмдӱ агаштар (карагай, тыт, јойгон ло о. о.) аайы-бажы јок кезилип, јаҥныҥ окылу јӧби јогынаҥ садылып турган учуралдар керегинде тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте де, телекӧрӱлтеде де кӧп айдылатан. Каршучылдарды тудар арга јок болгон, нениҥ учун дезе олордыҥ мындый кылыгын токтодор окылу јасак јок болгоны јарт. Турачак аймактыҥ улузы јербойыныҥ муниципалитедине канча да кире баштанза, је керектиҥ аайы тыҥ ла јылбаган. Бу тушта ачуурканган улус Јондык палатага баштанган эди.\nАлты камыстаҥ турган Јондык палата тергеебистиҥ ол тушта ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министри А. Алисовты, республикан прокурор Н. Мылицынды, ар-бӱткенди корыыр јондык биригӱлерди, сенатор Т. Гигельди кычырып, Турачак аймакта баштапкы катап республикан кемдӱ јуун ӧткӱрген. Шак бу кыймыгуныҥ кийнинде мӧш агаш коштоп алган тоозы јок КамАЗ-тардыҥ маҥтадыжы кезем астап, токтой берген. Јербойыныҥ улузы јеҥил ӱшкӱрип ийгендий билдирген. Је бу айалга «караҥуй керектиҥ» јӱк ле бажы болгонын темдектеп салалы. Ол тушта палатаныҥ јааны агаш нениҥ учун јараду јогынаҥ кезилген ле агаштар ӧскӧн јерлердиҥ ээлерин кату каруузына тургуссын деп некелтеле тергеелик прокуратурага чыккан.\nАнайып, корон-соок кышкыда шиҥжӱ иш башталган. Прокуратура јаска чыгара бу ишти палатала кожо эрчимдӱ шиҥдеп, учы-кыйузына чыгып келген. Кӧрӧр болзо, агаш ла оныҥ ӧскӧн јерин 90-чы јылдардыҥ учында государстволык фондко, јартап айтса, ороонныҥ бӱдӱмјизине кӧчӱрилип турарда, Турачак ла Чой аймактар мойноп, муниципал фондко артырып салган эмтир. Оныҥ кийнинеҥ байагы јерлер ары-бери садылган, јердиҥ баштапкы ээзи кем болгонын табары сӱреен кӱч болуп калган. 21-чи чактыҥ экинчи онјылдыгына јетире ӧйдиҥ туркунына бир ле јердиҥ ээзи 10-го чыгара болгонын база темдектеп салалы. Анайда ок јердиҥ категориязы бузулып калганы база илезине чыгып келген. Агаш кезилип садылган јерлердиҥ кӧп сабазы – јуртээлемдик ууламјылу болуп калганы. Анда ла улустыҥ пайлары. Олор база туку качан ӧскӧ талалардыҥ улузына садылып калганы ачууркаткан. Бу керек јайга чыгара улалып, палатаныҥ шылтузында токтодылган.\nЈондык палатаныҥ база бир «табышту» дейтен ижи алтын казар таҥынаҥ ӧмӧликтердиҥ «кирлӱ» ижин токтодоры болгон. Чой ло Турачак аймактарда алтын казып турган иштер ар-бӱткенге јаан каршузын јетирип турганы керегинде самара јаантайын келетен. Мында палата база ок республикан кемдӱ камыс тӧзӧп, киртиген јерлерге барып јӱрген. Чындап та, Куу сууныҥ ӧҥи иле борорып калганы, ондо јӱрер балыктар јоголып калганы јарталган. Кӧрӧр болзо, алтын казаачылар бойыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрбей, казылган ончо кирди ойто ло кайра сууга божодып турган. Бу тушта палата элдеҥ ле озо баштануны прокуратуранаҥ баштабай, озо баштап јербойындагы алтын казаачыларга лицензия јӧп берер государстволык учурлу ӧмӧликке баштанган.\nМында лицензия аукцион ажыра берилип турганы, бистиҥ тергееде алтын казар иштер ӧткӱретен «тоомјылу» организациялар јок болгоны јарталган. Оныҥ да учун ӧскӧ талалардыҥ бай деген ӧмӧликтери Алтайга кирип, лицензияны алып, алтын казадылар. Бу керек палатаныҥ шылтузында башкару кеминде ширтелип, ӧрӧги адалган государстволык учурлу ӧмӧликтерге лицензия берер тушта бастыра јасактарга тайанып, ишти «кату» апарзын деп јакылта берилген. Анайда ок бастыра бар-јок артельдер (Турачак, Чой, Кан-Оозы) ар-бӱткенге, анчада ла сууларга каршузын јетирбей, чебер иштензин деген јакару прокуратуранаҥ болуп, база кепке базылган. Тургуза ӧйдӧ ар-бӱткендик прокуратурадаҥ да, јербойыныҥ эл-јонынаҥ да комыдалду самара келбеди. Бу ишти эмди келер алтынчы тудум оноҥ ары апаратан эмтир.\nКӧп улус палатаныҥ ижи не керегинде деп сурак берерге сӱӱйт. Бир канчаларыныҥ бодогоныла, бис куру иш эдип јадыс, ӱзеери сӱреен кӧп акча алып јадыс деген «тал-табыштар» јӱрет. Кем де «јок јердеҥ тӧзӧлгӧн палатанаҥ туза јок» деп чике айдат. Кудайга баш, санаа-сагышту улус бистиҥ ишти аайлап, јӧмӧжип турганы сӱӱндирет. Је палатаныҥ ижин тообой турган, ол эмезе оныла таныш эмес болгон улуска јартамал берери јолду деп бодойдым.\nЧын, Јондык палатаныҥ ижи кӧскӧ кӧрӱнбес, колго тудулбас. Кажы ла кӱн улустыҥ комудалдарын угуп, олорды бичип, тергеебистиҥ јаандарына јетирери – ол бистиҥ иш. Аймактарда јаткан эл-јонныҥ ӧҥзӱре сурактарыныҥ аайына чыгары – ол база бистиҥ иш. Јондык организацияларды ајаруда тудары, олорго башка-башка кемдӱ грант-акчалар аларга јӧмӧлтӧ эдери – ол база палатаныҥ ижиниҥ тооломында. Кандый бир ӧмӧликте ӧӧн-бӧкӧн, аайлашпастар башталза, олорго болуш јетиретен улус – ойто ло бис.\nБу учуралда мактанып эмес, палатаныҥ кажы ла турчызыныҥ кӱнӱҥ сайын эдип турган ижи керегинде айдарга кичеендим. Темдектезе, Алтай Республикада јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу методикалык бичиктер јок болгон. Бу айалга бӱткӱл ороондо болгон деп айдайын, онызы јажыт эмес. Кажы ла јондык ӧмӧлик мындый ууламјылу иш-керекти келишкенче ле апарган. Ӱредӱлик аайынча министерстводо до чокым-јарт јартамал база јок болгон. Је андый да болзо, бу министерствого быйан айдар керек, нениҥ учун дезе олор јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу иштеҥ бир де мойнобой, кажы ла баланыҥ тӧрӧлчи кӱӱнин тыҥыдарына чырмайып иштенген ле эмди де иштенип јат.\nПалатага баштанган јуучыл-тӧрӧлчи ӧмӧликтер бу суракты јаантайын кӧдӱрип те туратан болзо, је бир тилге анайып ла келбегендер. Шак бу тушта ассоциация тӧзӧӧр деген эп-сӱме келген. Эмди ороон ичинде ончо јуучыл-тӧрӧлчи биригӱлер кожо иштеп, бир ассоциациялу болуп калган баштапкы учурал – Алтай Республикада.\nБу ла јуукта текшироссиялык ӱнбериш ӧтти. Јондык палатага бӱдӱмјилеген бу ишти бистиҥ тергее сӱреен бийик кеминде ӧткӱрип салганы бӱткӱл Россияга јарлу. Јондык ширтӱчилерле иштеген ченемелде – бис озочыл. Кажы ла ширтӱчиле колбу тудуп, олордыҥ сурактарына каруу берип, јети кӱнниҥ туркунына ончолорыныҥ ижин ајаруда тудуп, ӱнбериштиҥ чыҥдыйын учына јетире бийик кеминде тударында бистиҥ тергееге једери јок. Бистиҥ ширтӱчилеристи Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ јааны А. Михеева бийик баалап, олордыҥ тоозынаҥ эҥ артык 13 кижиге Быйанду самара белетеп салды. Ол керегинде таҥынаҥ материал болор.\nЭмди Јондык палатаныҥ алтынчы тудумына талдаштар башталып калды. Келер неделеде кандидаттардаҥ угузу бичиктер алар иш тӱгенер. Ончо бар документтерди мен јети кӱнниҥ туркунына Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординге ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинге табыштырар учурлу. Текшироссиялык јондык биригӱлердиҥ јербойындагы ӧмӧликтерин тергеебистиҥ јааны бойы талдаар, «региональный» деген 9 кандидатты Эл Курултай ӱнбериштиҥ болужыла талдаар. Тартыжу кызу болоры јарт. Јасакберим јаҥда бу ончо ишти ӱредӱ, билим, эл политика ла јондык биригӱлер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екеева башкарат. Кӱскиде, 18 кандидат јӧптӧлгӧн кийнинде, ӱзеери 9 кижини палата бойы талдаар. Шак ол тушта Јондык палатаныҥ јааны кем болоры јарталар. Онызын кӱскиде кӧрӧли. Эмди тура тартыжу улалганча.\nАлтай Республиканыҥ Јондык\nпалатазыныҥ Аппарадыныҥ јааны


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Эссе «Менин педагогикалык табынтыларым»\n«Менин педагогикалык табынтыларым»\nКажы ла ӱредӱчи ӱренчиктердин толо ӧзӱми учун каруулу болот. Федерал эл-тергеелик ӱредӱ стандарттардын некелтелериле баштамы класстардын ӱренчиктеринин чӱмделге ʝайалталарын темиктирери ол мени ижимнин база бир ʝаан амадузы болуп ʝат. Ӱредӱчиге бу амадуга ʝединерге кажы ла урокто ӱренчиктердин ʝайалталарын темиктирер иштер бӱдӱрер керек. Кажы ла ӱренчиктин ӱредӱде ʝедимдери ʝаныс ла ада-\_незинин ырызы эмес, ол бӱткӱл калыктын ʝедими. Онын учун уроктордо балдардын чӱмделге ʝайалталарын темиктирип, ʝӱзӱн-ʝӱӱр башка-башка бӱдӱмдӱ ʝакылталар тузаланар керек. Уроктордо танынан бойы ʝакылталарды шиндеп, ылгап ла бӱдӱрип билерин тазыктырар. Онойдо ок ʝаан улусла, кура балдарла кожо нак иштеер, ачынышту айалга тӧзӧбӧс, блаашту керекти токыналу ʝартап ийер билгир таскадары.\nӰренчиктер ʝӱрӱминде ʝаан ʝедимдерге ʝединзин деп, ӱредӱчи баштамы класстардан ала олордын чӱмделге ʝайалталарын темиктирип, бойынын тӧрӧл алтай калыгыла, кичӱ ле ʝаан тӧрӧлиле, олордын тӱӱкизиле оморкоор кӱӱн-санаага ууландырар; бойынын эллин, угын, онын чӱм-ʝанын билерине, тоорына таскадар.\nФГОС-тын некелтелериле алтай тил ле литературалык кычырыш школдо ӱренер предметтердин тӧс предметтерине кирет. Оны ӱренип тура, уроктордо шинжӱ иштер откӱрип турадыс. Кажы ла балала кожо танынан иштейдис, ол эмезе группаларла. Бу иштерде ада-энелерде бистерди ʝӧмӧп ʝат. Шинжӱ иштер бӱдӱрип тура балдардын чӱмделге ʝайалталары ачылып ла темигет. Онойдо ок уроктордо ʝилбилӱ танынан иштер берилет. Олор балдарды бойлорын терен шӱӱлте-санаалу болрына темиктирет. Jанысла ӱредӱчи олорды чын башкарып ла ууландырып турар керек.\nКажы ла иштин уч-турултазы бийик кеминде болзын деп, уроктын бажында мотивация берери ле уроктын учындарефлексия откурери.\nУроктордын бажында мындый методтор откурерге ʝараар: «Ижемʝинин агажы», «Карычактардын ʝаланы», «Jузун онду ʝалбрактар», «Чибичекти ʝарандыр» да о.о. Уроктын бажындагы тургузылган амадуларына ʝедерге уренчиктер урок туркунына башка-башка будумду иштер будурет.\n«Менин педагогикалык табынтыларым»Эссе\n«Менин педагогикалык табынтыларым»ррпЭссе\n«Менин педагогикалык табынтыларым»рЭссе\n«Менин педагогикалык табынтыларым»сппосЭссе\n«Менин педагогикалык табынтыларым»чр\nНомер материала: 451172


Каланы јарандыралы, аргачылар! - altaicholmon\nКаланы јарандыралы, аргачылар!\nJаҥы јыл келип јатканыла колбой, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы аргачыларга каланыҥ ичин, магазиндердиҥ, киосктордыҥ ичи-тыштын јарандырарында турушсын деген кычыру этти.\nМэрияныҥ сайтында айдылганыла, аргачыларга транспаранттарды, плакаттарды, паннолорды илери, тӱнде мызылдап-јаркындалып турар јазалдарды, чибичектерди тургузары аайынча шӱӱлте эдилет. Бастыра бу иштер бу ла айдыҥ 20-чи кӱнинде тӱгенип калар учурлу.


Jашӧскӱримле јуук колбуда - altaicholmon\nJашӧскӱримле јуук колбуда\nМайма аймактыҥ башкартузы јиит улусла јуук колбуда иштерине јаан ајару эдет. Аймактыҥ јаанында јашӧскӱримниҥ Соведи тӧзӧлгӧниниҥ шылтагы шак мында.\nСоветтиҥ турчыларына ачык ӱнберишле мындый јииттер тудулган: јурт јеезениҥ ишчизи А.Абросимов, аргачы Н.Бородулин, Маймадагы 2-чи школдыҥ ӱренчиги В.Бушуева, студентка М.Вялкова, јурукчы М.Гаврилова, видеооператор С.Гребнев, студент А.Захарова, ӱредӱчи Е.Каланакова, «Русь» клубтыҥ чыгартылу кижизи И.Левин, аргачы А.Лихачев ло ӧскӧлӧри де.\nКандый бир курч сурак тура берзе, аймактыҥ јааны администрацияныҥ ишчилерин, јондык организациялардыҥ чыгартылу улузын јууйла, јашӧскӱримниҥ Соведиле кожо јӧптӧжӧт. Jаан учурлу јӧп јарадылар тушта јииттердиҥ кӱӱн-санаазы ајаруга алынат деп, Майма аймактыҥ сайтында айдылат.


Бичиктер толкузына јорыктап - altaicholmon\nБичиктер толкузына јорыктап\nБалдардыҥ республикан библиотеказында «Библиотекада бозом эҥирде» деген байрам тӧртинчи катап кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде ӧтти.\nБичикке учурлалган јакшынак байрамда библиотеканыҥ чындык најылары, олордыҥ ада-энелери, јааналары, таадалары, айылчылар эрчимдӱ туруштылар.\nБыјыл ороондо ӧдӱп јаткан јыл Болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылы деп кычырула ӧдӱп јатканын кычыраачылар јакшы билер. Айдарда, бу байрамды белетеп ӧткӱреринде библиотекага јаан болужын волонтерлор јетиргенин темдектеер керек. Олор — тургун калыктардыҥ кӧдӱриҥилерин белетеп ӧткӱреечи Алла Набутова, балдардыҥ бичиктерин кееркедеечи-јурукчы, балдардыҥ библиотеказыныҥ чындык ла јаантайынгы кычыраачызы Владимир Попов, онойдо ок ГАГУ-ныҥ аграрный колледжиниҥ акту кӱӱндеринеҥ болужарга кӱӱнзеген ӱренеечилери Мария Валова, Елизавета Растимешина, 8-чи школдыҥ 10-чы клазыныҥ ӱренчиги Елена Тастаева, Кристина Должанских. Олор Киске, Чычкан, Баба-Яга болуп кийинип, балдарла байрамныҥ бажынаҥ ала учына јетире ойын-биједе болдылар.\nБалдар бичиктерле јаҥыс та ӧйлӧ, телекейле, јер-јыҥысла јорыктаар јорыкчылар, шиҥжӱчилер эмес. Jе онойдо ок бичиктер пираттардыҥ керептеринде эмезе јыш, куулгазын агаш аразында јалтанбай тартыжар, маргыжар арга-чак, ийде-кӱч берет. Бичик бойыныҥ куулгазын телекейине эжигин јилбиркек кычыраачыларга ачат деп, кӧдӱриҥиниҥ ачылтазында сӧс айткан улус аҥылап темдектеди.\nБозом эҥирде библиотекада балдар чур-чуманак, сыр ойында. Олор бу байрамды, байла, бачым ундыбас. Олор мында бичиктердиҥ јол-јорыгында учураган кайкамчылу учуралдарда туруштылар. «Сӱӱнчилӱ ноталар» деген станцияда бойлорыныҥ кӱӱлик аргаларын, билгирлерин ченедилер. «Устардыҥ калазында» ӧткӧн мастер-класстарда база јакшы туруштылар. Эмезе «Ончозын билер» деген станцияда билериле, билгирлериле уулчактар ла кызычактар маргыштылар. Бӱткӱл эҥир фотостанция иштеди. Мында кӱӱнзеген балдар бойлорыныҥ сӱӱген чӧрчӧктӧриниҥ јалтанбас бӧкӧлӧриле јурукка тӱштилер.\nАлла Набутова кӱӱнзеген балдарга агаш наадайларды ӧҥдӱ будуктарла будыыры аайынча мастер-класс ӧткӱрди. Ол алтай, куманды, туба калыктардыҥ культуразы, јаҥжыгулары, кеп-кийимдери јанынаҥ куучындады. Агаштаҥ кееркедип кескен наадайлар јарлу ус Михаил Наурчаковтыҥ болуптыр. Балдарды болушту бичикле таныштырды. Ондо јарлалган тургун калыктардыҥ кеп-кийимиле балдар јууктада таныжып, наадайларын будып кееркетти. Сӱреен солун иш болды.\nСамынды белетеери аайынча мастер-классты Ольга Бревнова ӧткӱрди. Ол бойыныҥ јараш јытту белен самындарыла таныштырды. Оноҥ кызычактар јергелей отурып, ӱредӱчиниҥ айтканы аайынча самынды белетеп баштадылар. Учына јетире ајарулу иштеп, белен самындарыла оноҥ јуулган улусты, балдарды таныштырган.\nВладимир Попов балдарга јурукты јураарыныҥ аайын, марын, эп-сӱмезин јартап, јураарыныҥ тӧс јажыттарын јартады.\nБайрамды ӧткӱреечилер балдарга башка-башка ӧҥдӱ билеттер ӱледи. Олор аайынча бӧлӱнип, јол баштаачыга баштадып, балдар бичиктиҥ јилбилӱ јорыгына чыктылар. Байрамныҥ учкары билеттерин тудунганча, сакылталу залга јуула тӱшти. Станцияларла ӧткӧн јол-јорыктыҥ турулталары аайынча јеҥӱчилдер кайралдатты.\nБиблиотекада балдарга јарамыкту айалга болды, буфет те иштеди.\nМында Москвадаҥ «Культура» телеканалдыҥ улузы туружып, байрамды бажынаҥ ала соктылар.\nКелер мындый тузалу, јакшынак байрамга јетире балдарда сӱӱген бичиктерин кычырар ӧй бар. Кӱӱлик ойноткыларла ойноп, билерин-билгирлерин, ич-телекейиниҥ байлыгын чыгара айдарга, кӧргӱзерге ӱренип јаткан балдарга сӱреен керектӱ байрам. Jанында ада-эне, ӱредӱчи, библиотекарь балага јилбӱзин ачарында јӧмӧжип јатканы јаан керек.