Коррупцияла тартыжу - altaicholmon\nПутин коррупцияла тартыжарыныҥ 2020 јылга јетире Национальный планын јӧптӧгӧн.\nОл министрлер кабинедин кезик категориялу ишчилердиҥ сый алар ээжизин јаҥыртсын деп јакыган.\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 2018-2020 јылдарга Коррупцияла тартыжарыныҥ национальный планын јӧптӧп турган јарлыкка кол салган.\nПлан канайда бӱдӱп турганын аҥылу ишмекчи группа шиҥдеер.\nОроонныҥ башчызыныҥ јарлыгында «РФ-тыҥ президентиндеги коррупцияла тартыжары аайынча Советтиҥ президиумына Коррупцияла тартыжар Национальный планда темдектелген иштердиҥ мониторингин ӧткӱрери аайынча ишмекчи группа тӧзӧӧр» — деп айдылат. Ишмекчи группаныҥ доклады јылдыҥ ла кӧрӱлер учурлу деп документте чокымдалат.\nКоррупцияла тартыжарыныҥ стандарттарын јаҥыртары\nПрезидент башкаруга коррупцияла тартыжарында темдектелген некелтелердиҥ, јарабастардыҥ ла кирелендириштердиҥ системазын јаҥыртсын деп јакарган.\nКоррупцияла тартыжарыныҥ Национальный планында айдылганыла, министрлер кабинеди 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире Госдумага мындый јасактардыҥ ӱлекерлерин белетеп табыштырар учурлу: государственный ла муниципал служащийлер јанынаҥ коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген бир канча кирелендириштерди јӧптӧӧр. Jасактыҥ ӱлекерлеринде анайда ок государственный корпорацияларда (компанияларда), государственный бюджетный эмес фондтордо ло публично-правовой компанияларда, федерал государственный органдардыҥ алдында тургузылган амадуларды бӱдӱрерге тӧзӧлгӧн организацияларда иштеп тургандарга коррупцияла тартыжарыныҥ стандарттарын јаҥыртары темдектелер учурлу. Оноҥ ӧскӧ публично-правовой компаниялар, государственный корпорациялар (компаниялар) тӧзӧгӧн эмезе олорго кирип турган ээлем јондыктардыҥ ишчилерине коррупцияла тартыжарыныҥ стандарттары кийдирилер.\nJасактыҥ ӱлекерлеринде Российский Федерацияныҥ государственный јамыларында ла Российский Федерацияныҥ субъекттериниҥ государственный јамыларында иштеп тургандар коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген кирелендириштерди, некелтелерди ле јарабастарды бусканы учун каруулу болотоныныҥ аргаларын канайда јаҥыртары база темдектелер учурлу. Онойдо ок Путин кезик категориялу ишчилердиҥ сый алар аайын јаҥыртсын деп некеген.\nJасактарга тӱзедӱлердиҥ база бир бӧлӱгин государствоныҥ башчызы 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетезин деп темдектеген. Министрлер кабинедине байа коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген јарабастарды, кирелендириштерди ле некелтелерди бусканын тап-эриктерди бусканына тӱҥейлештирер ээжилерди база белетеер керек. Оноҥ улам байа служащийлер службадаҥ эмезе ижинеҥ чыгартылар аргалу. Ороонныҥ башчызы јарабастарды, кирелендириштерди ле некелтелерди бусканы учун карууны јымжадар эмезе катуландырар айалгаларды чокымдары аайынча шӱӱлтелер сакыйт.\nДепутаттарды каруузына тургузары\nВладимир Путин парламентке 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнине јетире Федерация Совединиҥ турчыларын ла Государственный Думаныҥ депутаттарын, јилбӱлериле тартыжуны аайлу-башту эдери ле болдыртпазы аайынча некелтелерди бӱдӱрбегени учун, каруузына тургузарыныҥ ээжизин јасакберим кеминде јӧптӧӧр суракты 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетире јӧптӧп салзын деген.\nМындый ок некелте Ӱстиги Jаргыга ууландырылган.\nГосударственный ла муниципал служащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодоры керегинде јасакберимниҥ некелтелерин канайда бӱдӱрип турганы аайынча шиҥжӱлердиҥ турулталарын Путин генеральный прокуратурадаҥ таҥынаҥ бойы алар.\nПрезидент иштиҥ ле социальный коруланыштыҥ министерствозына бир айдыҥ туркунына государственный ла муниципал служащийлерди, јилбӱлериле тартыжузын токтотпогоны учун, каруузына тургузары аайынча методикалык шӱӱлтелер белетезин деген. Иштиҥ министерствозы Генпрокуратурала кожо јарым јылда бир катап јилбӱлер тартыжузын болдыртпазы керегинде јасактар канайда тузаланылып турганы керегинде јетирӱ эдер учурлу.\nГосслужащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодоры\nПутин башкаруга госслужащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодорына керектӱ ӱзеери аргалар тӧзӧзин деген. Мындый аргаларды ороонныҥ башкарузы генеральный прокуратурала, Ӱстиги јаргыла кожо 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетеп салар учурлу. Анайда ок министрлер кабинедине Генеральный прокуратурала кожо РФ-тыҥ коррупцияла тартыжары керегинде јасактарда некелтелерди бусканы учун административный карууга тургузары јарамыкту болор бо деген суракты шӱӱп кӧрӧр керек.\nГосударстволык ишчилердиҥ јӧӧжӧзин шиҥжӱде тудары тыҥыыр\nРФ-тыҥ башкарузы государстволык ишчилердиҥ јӧӧжӧзиниҥ тооломын элбедери керегинде суракты шӱӱп кӧрӧри јанынаҥ иштеер. Законды кыйбай, иштеп алган акча-манатла садып алганы јарталбаза, јӧӧжӧ ээзинеҥ айрылып, государствоныҥ кирелтези болор.\n«Законло иштеген акча-манатка алынганын керелеп болбогон јӧӧжӧ (акча-манатты ла ӧскӧ дӧ баалу не-немени, сайраптыҥ јӧӧжӧзин кожо) Россия Федерацияныҥ кирелтезине кийдирилерин РФ-тыҥ башкарузы Генеральный прокуратураныҥ ла РФ-тыҥ Ӱстиги Jаргызыныҥ турушканыла кӧрӱп, јӧӧжӧниҥ тоозын элбедери аайынча јаҥы шӱӱлтелер белетеер» — деп, Национальный планныҥ пункт-бӧлӱктериниҥ бирӱзинде айдылган.\nАнайда ок, Генпрокуратурага президенттиҥ администрациязыла ла Ӱстиги Jаргыла кожо јасактыҥ ӱлекерин белетеер јакылта эдилген. Ӱлекер «коррупция ууламјылу каршулу керек эткен эмезе серемјилеткен улустыҥ чыгымдарын шиҥжӱде тудуп, соҥында бу каршулу керектер шиҥжӱлелип илезине чыгарылганда, табылган јӧӧжӧни Россия Федерацияныҥ кирелтезине кийдирери» керегинде болор учурлу. Бу бӧлӱк аайынча доклад быјыл кӱчӱрген айга јетире белетелер керек.\nОрганизацияларга јӧмӧлтӧлӱ гранттар\nНациональный планныҥ база бир бӧлӱги коррупцияла тартыжарында ӱредӱ ле шиҥжӱ иштер ӧткӱрерине ууламјыланган. Мында айдылганыла, «коррупцияла тартыжары јанынаҥ граждандарды ӱредери, антикоррупционный кӧрӱм-байлыктарды таркадары ла коррупцияла тартыжарын билим ажыра јеткилдеери» јанынаҥ јакшы иштеген организацияларды гранттарла јӧмӧӧр. Мыныла коштой, Минюст ла ӧскӧ дӧ профильный ведомстволорго Уставтарында коррупцияла тартыжар НКО-лорды, олордыҥ бӱдӱрип турган ижи Уставта айдылганына келижип турганы аайынча мониторинг ӧткӱрери јакарылган.\nЭэчиде, РФ-тыҥ Минкультуразы «коррупцияла тартыжарына керектӱ реклама јазаар, СМИ ле јонјӱрӱмдик колбулар тудар эҥ артык специалисттерди» јонјӱрӱмдик рекламаныҥ турултазын бийиктедерге бириктире тартарына иштер ӧткӱрер. Онойдо ок албаты-јонго коррупция ол јаан каршу болгонын јетирери аайынча кандый ла эп-аргалар табар учурлу. Бу бӧлӱк быјылгы јылдыҥ јаҥар айыныҥ1-кы кӱнине јетире белетелер керек.\nАдалган документте анайда ок государстволык закупкалардыҥ баазы 50 млн. салковойдоҥ ло муниципал закупкалардыҥ баазы 5 млн салковойдоҥ ӧрӧ болзо, јонјӱрӱмдик шӱӱжӱлер кыйалтазы јоктоҥ болоры керегинде айдылат.\nРФ-тыҥ башкарузына «государстволык ла муниципал керексиштерди јеткилдеерге товарлар, иштер, јеткилдештер садып аларда, эҥ ас баазы келиштире 50 млн салковой ло 5 млн салковой болзо, мындый јонјӱрӱмдик шӱӱжӱлерди ӧткӱрери керектӱзи керегинде шӱӱлтелерин 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетеер јакылта эдилген.\nНациональный план аайынча государственный ла муниципал контракттарды бу садулар учун каруулу чиновниктерди, олордыҥ эш-нӧкӧри, јуук тӧрӧгӧн-туугандары башкарып турган компания-субподрядчиктерле тургуспазы керегинде сурак кӧрӱлери темдектелген. Бу тизим 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белен болоры айдылат. Анайда ок Генпрокуратурага РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 19.28 тизимиле (юридический лицоныҥ адынаҥ јасакка келишпес сый бергени) карууга тургузылган компаниялардыҥ тооломын тӧзӧӧр чыдулар берилет. Андый компаниялар госсадуныҥ текши јетирӱлик системазына кийдирилер.\nНациональный планныҥ 2018-2020 јылдарда коррупцияла тартыжар бӧлӱгинде госзакупкалардыҥ туружаачыларына – јакылта береечиге ле бӱдӱреечиге ӱзеери некелтелер эдилген. Документтиҥ база бир бӧлӱгинде айдылганыла, госсаду ӧткӱрер чиновниктердиҥ ижин «поставщиктерге (подрядчиктерге, бӱдӱреечилерге) јастыра штраф, пеня тӧлӧӧрин бодыртпас амадула» шиҥжӱлеерин тыҥыдары керегинде бичилген.


04.06.2019 - altaicholmon\nКӧп балдарлу ада-энелерге — мак!\nБалдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱнине учурлай Россияныҥ президенти Владимир Путин кӧп балдарлу билелердиҥ ада-энелерин «Ада-энениҥ магы» ордендерле кайралдады. Бу билелердиҥ тоозында Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагынаҥ Тайченачевтердиҥ билези болды. Кӧдӱриҥилӱ кайралдаш Кремльдиҥ Јаан ӧргӧӧзиниҥ Александровский залында ӧтти. Бу орденле јети ле оноҥ до кӧп балдарды су-кадыгы, ӱредӱзи јанынаҥ јакшы ла ак-чек эдип чыдаткан ла чыдадып турган\n«Албатыныҥ керексигенин бӱдӱрген программа болор»\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ишмекчи јол-јорыкла кӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде Чамал аймакта болгон. Јол-јорык Чамал аймакта албаты устарыныҥ «Сартакпайдыҥ согооны» деген јерин ле Аскат јуртта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ музей-јуртын кӧрӧринеҥ башталган. Тургуза ӧйдӧ бу јорыкчылар кӧп болуп турган тӧс јерлер. Эзенде атту-чуулу алтай јурукчыныҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгы темдектелер.\n«Ӧйдиҥ болзо, оды — бис, ӧйдиҥ болзо, јӱзи — бис»\nМен, ӱредӱчи кижи, бастыра салымым школло тудуш болгон адында, Боочы јуртымныҥ школдорыныҥ тӱӱкизин, ижи-тожын, кожо иштеген улусты бу бичимелимде керелеп салар деп санандым. Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртында 1937 јылга јетире школ до, эмчилик те, магазин де, клуб та јок болгон. Јаан јаштуларыс бичик-билик билбес те болзо, јурттыҥ салымында школдыҥ јаан камаанын, олор јаҥыс јолду болор\nТергееде јети ӱлекер ижин баштады\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Андрей Макин республикан СМИ-ниҥ журналисттериле тушташкан. Ол су-кадыкты корыырында ӧткӧн јылдыҥ кӧргӱзӱлери, тергеениҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгинде кандый ӱлекерлер башталганы керегинде јетирӱлерле таныштырган ла журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген. Министрдиҥ јетирӱзиле, 2018 јылда Алтай Республикада балдар чыкканыныҥ кӧргӱзӱзи (эл-јонныҥ 1000 тоозына 15,3 ) текши ороонныҥ (РФ – 10,9) ла СФО-ныҥ (12,3)\nНКО. Ӱредӱ ӧтти\nБӱгӱнги кӱнде аргачылык тӧзӧгӧн кӧп улус бойлорына акча иштеп алар арга бедирейт. Је ол ок ӧйдӧ эл-јонго болуш јетирер, килемји эдер, оныҥ культуралык ӧзӱмине камаалажар, социальный ӧзӱмин јарандырар ла оноҥ до ӧскӧ амадула иштеп турган организациялар тӧзӧгӧн улус база бар. Шак олор коммерциялык эмес ӧмӧликтер деп адалат. Ижи-тожы эл-јонныҥ текши јӱрӱмин јарандырарыла колбулу учун, ороонныҥ\n«Алтай Гуркин јураган»…\nБичимел РФФИ-ниҥ (грант №18-412-040007ра) акча-манатла јӧмӧгӧниле белетелген Россияныҥ кемиле, учурыла јаан шиҥжӱлерди ӧткӱреечи фонды ла Алтай Республиканыҥ башкарузы 2018 јылда «Гений и место: Г. И. Чорос-Гуркин как символ Горного Алтая в русской литературе XX— начала XXI веков» деген суракты-теманы шиҥжӱлеери аайынча угузу-бичикти јӧмӧп јараткан. Солун ӱлекердиҥ башкараачызы – Т. П. Шастина, турчылары – П. В.\n«Олтойлар» — алтайлар керегинде узбек тилле бичик\nУзбек тилле алтай калык керегинде солун бичик 2017 jылда кепке базылган да болзо, биске ол бу ла jуукта таныштыру эдип аткарылды. Оны «Центр духовности и просветительства Республики Узбекистан» деп тӧс jердиҥ специализи Анвар Корабоевич Буранов белетеп чыгарган. Ол бойы Узбекистанда Сурхандарьинск областьтыҥ Шурчи деп калазында jуртайт. Бойыныҥ ӧйинде черӱчил молјузын ол Совет черӱде бӱдӱрген болгон,\nЈадар јерлерди агаштаҥ\nПрезиденттиҥ табыштырылып турган јадар јерлердиҥ кемин бир јылда 120 миллион квадратный метрге јетире кӧптӧтсин деген јакылтазын бӱдӱрип тура, јаҥдар тураларды агаштаҥ тударына ајару эдет. Федерация Совединиҥ турчыларыныҥ айдып турганыла болзо, россияндарга јеҥилтилген баала агаш берзе, 2025 јылга јетире тудумдардыҥ јылдык кемин 145 миллион квадратный метрге јетире кӧптӧдӧр арга бар. Је оны эдерге бӱгӱнги тудум иштердиҥ\nКӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Государственный Јууны–Эл Курултайдыҥ президиумыныҥ ээчий јууны ӧткӧн. Спикер Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген јуунда республиканыҥ депутаттары, министрлер ле ведомстволордыҥ башкараачылары турушкан. АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ «Алтай Республиканыҥ 2018 јылга ла темдектелген 2019 ла 2020 јылдарга республикан бюджеди керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагы керегинде» јакааны канайда бӱдӱп турганы аайынча јетирӱни АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы,\nРоссия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ национальностьтордыҥ керектери аайынча комитединиҥ бистиҥ республикада болгон јууныныҥ туружаачылары республикан парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинле туштажу ӧткӱргендер. Бу туштажуда Госдуманыҥ комитединиҥ башкараачызы Ильдар Гильмутдинов парламентарийлер национальный политикада иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин табарга ченежип јадылар деп айткан. Олор јӱзӱн башка фестивальдарды ла конкурстарды ӧткӱрерин јакшы кӧргӱлеп јат. Мында бӱткӱл ууламјылар ла јакшынак тӧзӧлгӧлӧр бар.


Медjеткилдешти — ӧйдиҥ некелтелериле - altaicholmon\nБу јуукта АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ јууны парламенттиҥ председателиниҥ болушчызы Михаил Тереховтыҥ башкарганыла ӧткӧн.\nЈуунда тӧс суракла медјеткилдештиҥ арга-айалгалары кӧрӱлген. Бу јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде республикан Минсу-кадыктыҥ башкартузына кирип турган 29 организация иштейт. Анайда ок участковый 10 эмчилик, 18 јурт врачебный амбулаториялар, 133 ФАП эл-јонныҥ су-кадыгын корыырын јеткилдейт.\n2018 јылда тузаланарына 1 јурт врачебный амбулатория ла 4 ФАП табыштырылган. Майма аймактыҥ эмчилигиниҥ экинчи бӧлӱгин учына јетирер иш удабас тӱгенер. Анайда ок Майма јуртта врачебный практиканыҥ офизи ачылган, андый ок офисти Кызыл-Ӧзӧк јуртта ачары темдектелип калган.\n«Бис «Су-кадыкты корыыры» деген нацӱлекерге киргенис, оны бӱдӱрери јанынаҥ иш 7 ууламјы јанынаҥ ӧдӧр. Бу иштердиҥ шылтузында медицинаныҥ учреждениелериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзи тыҥыдылар, 340 миллион салковой акча балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ экинчи бӧлӱгин тударына чыгарылып калган» — деп, докладчик темдектеген.\nОныҥ айтканыла, 7 миллион салковой акча Јайлу, Кујурлу јурттарда модульный ФАП-тар тударына чыгарылар. Анайда ок мындый ФАП Саратан јуртта болор.\n«Чебер поликлиника» деген федерал ӱлекерде бистиҥ тергее база туружып турганыныҥ шылтузында балдардыҥ поликлиниказыныҥ туразын јазаары планга кийдирилип калган. Бу иш тӱгензе, Ленкинниҥ оромындагы бу поликлиника јаантайын иштеер јерине кӧчӧр.\nВалентина Юрьевна эл-јонды эмдерле јеткилдеери керегинде айдып тура, бӱгӱн бу сурак јанынаҥ курч айалга турбайт деген. Мындый айалга болорына эмдерле јеткилдешти конкурсный тӧзӧлгӧ ажыра ӧткӱргени камаанын јетирген. «Керектӱ эмдер артыкташ белетелген, јеҥилтелерлӱ улусты эмдерле јеткилдееринде ӱзӱктелиш болбос. 2019 јылдаҥ ала кату ооруларды эмдеерине 250 миллион салковой акча алты јылга берилген, бу акчала керектӱ јазалдар садып алылар. Анайда ок бистиҥ тергее јӱрек-тамыр ооруларла тартыжарыныҥ ла санитарный авиацияны ӧскӱрериниҥ федерал ӱлекерлеринде база туружат» — деп, ол айткан.\nМедјеткилдешле колбулу курч сурактар јербойында база бар, ол тоодо эмчиликтерди кадрларла јеткилдеери јанынаҥ сурак калганчы ӧйдӧ там ла курчый бергени јуунда темдектелген.\nТекши алза, јуунда су-кадыкты јеткилдеериниҥ сурактары текшилей кӧрӱлген. Шӱӱжӱде АР-дыҥ депутаттары эрчимдӱ турушкан.\nАнайда ок бу јуунда парламенттиҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла озочыл иштӱлерди кайралдаары керегинде сурак база кӧрӱлген.


«Кванториум» аймактарла јорыкка атанган - altaicholmon\nБистиҥ республикада тӧзӧлгӧн баштапкы мобильный технопарктыҥ ӱредӱлӱ аҥылу лабораториязы быјылгы ӱредӱлӱ јылда бир канча катап Улаган, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Чой аймактарда болуп, технопаркла јилбиркеп турган балдар ортодо ӱредӱ ӧткӱрер. Мобильный технопарк эртедеҥ тургузылган график аайынча кажы ла агломерацияда ӱредӱлӱ јыл туркунына эки неделедеҥ ӱч катап болоры темдектелет. Кӱнниҥ баштапкы јарымызында јорыктап јӱрер «Кванториум» технопаркта «Технологиялардыҥ урокторы» деген ӱлекер аайынча ӱредӱ ӧдӧр, экинчи јарымызында — ӱзеери инженерный программалар. «Технологиялардыҥ урокторы» деген ӱлекер кеминде ӱренип турган балдар — 5-6 класстардыҥ ӱренчиктери, ӱзеери программалар аайынча — 5-11 класстардыҥ ӱренчиктери. Мобильный технопарктыҥ ӱредӱзи тӱгенген кийнинде, балдар ӱредӱчиле колбуны ыраагынаҥ улалтар аргалу.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» деген баштапкы технопаркы бистиҥ тергееде 2019 јылдыҥ јаҥар айында ачылган. Ол школдыҥ ӱренчиктери ортодо профориентация јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет, инновационный ууламјылу бӧлӱкке бийик квалификациялу кадрлар белетейт. Анайып, тергеениҥ ӱренчиктерине бойлорына билим ле технический бӧлӱктиҥ аргаларын ачар, бу ууламјыда тереҥ билгирлер алар јаан аргалар ачылган. Башчы бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Кванториумныҥ» ижинеҥ бис кӧпти сакып јадырыс. Тергееде баштапкы мобильный кванториум ачылганыла колбой, эмди јурт јердиҥ балдары андый болушты база алар» — деп айткан.\nОлег Хорохордин анайда ок Алтай Республикада «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекер једимдӱ иштеп јат деген. «Ол ажыра дезе бисте «Кажы ла баланыҥ једими» деген тергеелик ӱлекер тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекер бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштейт, бис ол јанынаҥ мынаҥ да ары эрчимдӱ иштеерис» — деп, ол темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Билгирлердиҥ кӱниле уткып, јаҥы једимдер ле јаҥы ачылталар кӱӱнзеген. Ол акту бойы јаҥы тӧзӧлгӧн мобильный технопарк једимдӱ иштеп, Арасей тергеениҥ инженер кӧгӱс-байлыгын мынаҥ ары там байыдарына иженип турганы керегинде айткан.\nМобильный технопаркта 5-11 класстар-дыҥ ӱренчиктери билгирлерди ӱредӱниҥ ӱч башка ууламјызы аайынча алар аргалу деп айдар керек. Ӱредӱ бойы чӱмдӱ, технологиязы база. Јарт болзын деп, программаларыныҥ аттарын кӧчӱриш јогынаҥ орус тилле берерге келижип јат: бир сӧслӧ, олор виртуальная ла дополненная реальность /информационные технологии, геоинформационные технологии/, аэротехнологии, промышленная робототехника/промышленный дизайн деп адалган бӧлӱктерге бӧлӱнип јат.\nБыјылгы ӱредӱлӱ јылда мобильный технопарк ажыра бир муҥга шыдар бала ӱренер. Башка-башка ӱлекерлерлӱ ӱредӱлерде дезе ӱч муҥнаҥ ажыра ӱренчик туружар. 2021 јылда бистиҥ республикага база бир мобильный технопарк келер. Ол технопарк арткан калган аймактарды јеткилдеерге тузаланылар. 2024 јылга јетире ороондо ӱредӱликтиҥ јорыктап јӱрер 340 комплексин тӧзӧӧри темдектелет. Олордоҥ эки комплекс бистиҥ тергееде тӧзӧлӧр.\n«Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деген федерал ӱлекерин јӱрӱмде једимдӱ ле толо бӱдӱрер амадула бистиҥ тергее ӧткӧн јылда «Кванториум» деген мобильный технопарк тӧзӧӧргӧ федерал бюджеттеҥ он јети миллион салковой кире акча алган деп айдар керек. Эмди бу ӱлекер Алтай Республикада једимдӱ иштеп јат. Оны тергеениҥ аймактары јаар јол-јорык башталганы иле ле јарт керелейт.


09.08.2019 - altaicholmon\nГосударственная кадастровая оценка в Республике Алтай, состояние дел и перспективы В 1999 году РФ было принято Постановление №945 «О государственной кадастровой оценке земель» с целью более эффективного использования земель. В 2000 году правительство РФ утвердило правила проведения государственной кадастровой оценки земель, в том числе периодичность проведения и основные принципы определения кадастровой стоимости. В 2010 году\nЭксперты ОНФ обсудили проблемы Ботанического сада\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай направили обращение в региональное правительство и администрацию Шебалинского района с просьбой решить проблемы с бесхозной ветхой электролинией, поставляющей электричество в Ботанический сад. Кроме того, они призывают «Горно-Алтайавтодор» принять срочные меры по ремонту дороги и аварийного деревянного моста через реку Сема в селе Камлак. Обращения приняты по результатам\n«Сапыр камды, Анохинди кӧрӱп јӱргем»\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинованыҥ «Сибирьдиҥ шиҥжӱчилериниҥ ле јурукчыларыныҥ Кадын ичиниҥ камдары керегинде» деп адалган јайаан ижинде «…Чорос-Гуркинниҥ шылтузында Оносты Сибирьдиҥ культуразыныҥ тӧс јери боло берген деп айдарга јараар. Бери јаҥыс та јурукчылар эмес, је онойдо ок бичиичилер, поэттер ле билимчилер, темдектезе, Г. Н. Потанин, А. В Адрианов, А. В.\nБистиҥ Аржана – Валентин Юдашкинниҥ ӱренчиги\nМодельер-конструктор, техника ла технологияныҥ магистри, тургуза ӧйдӧ кеп-кийимниҥ Москвадагы телекейде јарлу «Biвionа» деген компаниязыныҥ кепти чӱмдеп кееркедери аайынча јурукчызы Аржана КЕНЗИНАЛА ӧткӧн куучын-эрмекле кычыраачыларды таныштырадыс. Јайаан јайалталу јурукчы, дизайнер, ус колду кӧкчи Москвада моданыҥ «Валентин Юдашкин» деген туразында менеджер-организатор, јараштыҥ ла кӧгӱс кӧрӱмниҥ «Ирина Салтыкова» деп туразында кепти кееркедери аайынча јурукчы болуп иштеген. Ол эл-калыктыҥ\nКуран айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри, бистиҥ тергеениҥ кураторы Максим Орешкин келип јӱрген. Ол тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохординле туштажып, республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмиле колбулу сурактарды шӱӱшкен. Эрмек-куучын тергееге инвестициялар јилбиркедери, кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧри керегинде ӧткӧн деп айдар керек. Олег Хорохордин республикада тергеениҥ 2024


Ајарыҥкай болугар! - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ полицейскийлери каланыҥ бир кижизинеҥ телефон ажыра 25 000 салковой кире акча уурдаган каршучылды бедирейт деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ пресс-службазы јетирет.\nУурдаткан кижи мобильный телефоны ажыра Интернетке кирген эмтир. Оныҥ телефоны «Мобильный банкла» колбулу болгон. Смартфонго банктардыҥ бирӱзиниҥ приложениезин кепке базып алар тушта ол вирусту программага кире берген. Анайып, оныҥ картазындагы акча «јылыйып» калган.\nЭмдиги ӧйдӧ ол телефон оныҥ ээзинеҥ удурумга айрылган, шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрилет.


07.09.2020 - altaicholmon\nБлагоустройство данной площадки было предложено самими жителями и выбрано в результате рейтингового голосования в рамках партпроекта «Городская среда»\nУлу Jеҥÿниҥ алтай кÿÿзи Владивостокто jайылды\nАт-нерелÿ Владивосток калада «Jеҥÿниҥ салюды» деп Бастыроссиялык фестиваль сыгын айдыҥ тöртинчи кÿнинеҥ ала алтынчы кÿнине jетире ӧйдиҥ туркунына бийик кеминде öтти.\nБичиги кепке базылып чыкканы — авторго сӱӱмји\nКычыраачылар ортозынаҥ кем-кем бойыныҥ шӱӱлтезин айтса, јакшы эмей.\nЫжы jытанган тузалу курудыс\nКычкыл амтамду курут кижиниҥ су-кадыгына сÿреен тузалу. Сÿттеҥ белетеген бу тамзык jаҥыс та алтай албатыда бар эмес, је анайда ок ол ончо тÿрк укту элдердиҥ озодоҥ бейин белетеген аш-курсагы болуп јат.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын бичиичи, ӱлгерчи, драматург, шиҥжӱчи, инженер Караҥ Кошевтиҥ «Кӱнайлаткыш» деп адалган солун ла јилбилӱ бичимелиле таныштырадыс. Јылдар јылыжып ӧдӧт, јаҥы ӱйениҥ кычыраачылары келет, айдарда, олорго мындый бичимелдер јилбилӱ болорында алаҥзу јок.\nУлуркак ла кеен ӧзӧктиҥ ӱлгерчи-кожоҥчызы\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына ӱлгерчи, бичиичи Алтын-Ай Олчонованыҥ (Анна Сартакованыҥ) ады-јолы да, чӱмдемелдери де јуук ла таныш.\nКереес болгон бичиктер\nОрус православный церкпе 1828 јылда башкаруныҥ алдына башка-башка ук-тӧстӧрлӱ кӧп тоолу калыктарды ла башка-башка кудай јаҥын јаҥдап јаткан эл-калыктарды православный јаҥга тартып алары аайынча миссионерский ишти ӧткӱрери јанынаҥ суракты тургускан.\nСаргарган бӱктерди ачып\nОйроттор бийик ӱредӱ алгылайт Бийик ӱредӱлӱ ойроттордыҥ тоозы сыраҥай ла кӧп эмес. Бу јыл 16 ӱренеечи тил ле литературный ойрот бӧлӱгиниҥ баштапкы курсын божоткылап јат.\nБирлик эл болуп jӱрерис пе?\nСлердиҥ тургускан тагылдар кӱнчыгыш јанында, кӧстӧҥ туура, табыш јок јерде болор керек, је Куладыныҥ ла Шашыкманныҥ тагылдары јолдыҥ ӱстинде, табышту јерде. Мыны канайда оҥдоор?\n«Амад» ООО: мында бура, экен, шубат…\nМындый кайкамчылу сӧстӧрди, байла, бистиҥ Алтай тергеениҥ ичинде кӧп улус укпаган да болбой. Сыгын айдыҥ баштапкы кӱндеринде мен Кош-Агаш аймакта Мукур-Таркаты јуртта тӧӧ кӱдип турган Тымтышевтердиҥ билезине айылдап јӱрдим, бери келеле, тӧӧ деп мал кӧрӱп, мындый ундылган сӧстӧр уктым.


Јеҥӱниҥ баазы – јуучылдыҥ јӱрӱми, тылда иштеген улустыҥ кӱчи… - altaicholmon\nЈеҥӱниҥ баазы – јуучылдыҥ јӱрӱми, тылда иштеген улустыҥ кӱчи…\nГорно-Алтайскта Улу Јеҥӱниҥ 74-чи јылдыгына учурлай ӧткӱрилген кӧдӱриҥилӱ митингти Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ачкан.\nЈеҥӱниҥ кӱнин темдектеерге келген фронтовиктерди ле тылда иштеген ветерандарды, јуу-чактыҥ јылдарында кӱч иштерде иштеген оогош балдар болгондорды ла јуулган улусты ончозын ороондо учуры јаан байрамла уткып, Олег Леонидович айтты: «Бис бӱгӱн тӱмен тоолу јӱрӱмниҥ баазыла берилген Јеҥӱни темдектеп јадыс. Ол биске јажына оморкодуныҥ ла сыныкпас кӱӱн-таптыҥ темдеги болуп артар. Ол коркышту јууныҥ јылдары бистеҥ там ла ырап барып јат. Эмди ӧзӱп јаткан јаш ӱйениҥ адалары ла таадалары јуу-чакта турушпаган. Оныҥ учун олорго Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу соојыҥга бодолду. Је ол ат-нерелӱ јылдар албатыныҥ санаазында јажына артып калган. Нениҥ учун дезе бистиҥ тӱӱкиде качан да мындый шыралу ченелте болбогон, ол бӱткӱл ороонныҥ кажы ла кижизине, кажы ла билезине табарган. Јеҥӱ учун бойында не де артпаганча јетире ончозы берген – чагы-кӱчин де, тынын да. Айдарда, Јеҥӱниҥ кӱни качан да болзо јаҥыс ла государственный эмес, је анайда ок албатылык байрам болуп јат, бу байрамнаҥ јаан учурлу байрам да јок.\nТуулу Алтайдаҥ Ада-Тӧрӧли учун Улу јууга јаҥыс та эр улус эмес, ӱй де улус, кыстар да база барган. Артып калган улусла теҥ-тай иштеп, каргандар ла балдар бойыныҥ ӱлӱзин Јеҥӱ учун база салган. Барган эр улустыҥ кӧп сабазы јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып, Алтайына кайра јанбаган.\nКӱндӱлӱ ветерандар! Бис слердиҥ јалтанбас болгон ӱйеле оморкойдыс. Слер кижиликке амыр-энчӱ ле јайым јӱрӱм экелгенигер. Оныҥ учун бала-барка слерге јажына быйанду артар. Слер биске кӧгӱс-байлык берип, эткен керектеригерле арга-кӱч ле тем кӧргӱзедигер. Онызы јӱрӱмге ле ишке кычыру болот. Акту јӱрегимнеҥ слерди Улу Јеҥӱниҥ кӱниле уткыйдым! Узак јылдарга ӱстигерде чаҥкыр теҥери, амыр-энчӱ турзын!».\nВетерандарды, Улу јууныҥ туружаачыларын, байрамчыларды ла тергеениҥ айылчыларын Јеҥӱниҥ байрамыла анайда ок Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин база уткыды: «Кӱндӱлӱ ветерандар, јерлештер! Мен слерди Јеҥӱниҥ байрам кӱниле уткыйдым! 74-чи катап бистиҥ ороон Јеҥӱни темдектеп туру, 74 јыл кайра коркышту јуу-чак токтогон до болзо, је ол орооныстыҥ кажы ла билезине табарып, артыргыскан шырказы качан да јазылары јок. Нениҥ учун дезе бӱгӱнги амыр-энчӱ јӱрӱмис таадаларыстыҥ ла улдаларыстыҥ јӱрӱминиҥ баазыла келген. Бу сӱрекей јаан јылыйту. Телекейлик тӱӱкиге јеҥӱле, бойыныҥ ат-нерелӱ керектериле кирген ветерандар алдында бис быйанду јӱрӱп, олордыҥ бӱгӱнги јӱрӱми јакшы болзын деп кичеейдис. Федеральный ла региональный јасактар аайынча эл-јонды корыыр иштерде туружып, јууныҥ кажы ла ветеранын, тылда иштеген ветерандарды ајару ла кичееш јогынаҥ артыргыспаспка албаданадыс. Туулу Алтайдыҥ албаты-јоны јеҥӱге кандый јаан камаанын јетиргенин бис ончобыс оҥдоп јадыс. Бистиҥ јерлештерис башка-башка јерлерде јуулашкан, Москваны ла Сталинградты корулаган, Ленинградтыҥ блокадазын ӧткӱлеген, Берлинге јеткилеген, јалтанбазын кӧргӱскен ле ат-нерелӱ керектерде турушкылаган. Алты муҥнаҥ кӧп јуучылдарга ла офицерлерге јуучыл кайралдар ла ордендер тагылган, 25 кижи Совет Союзтыҥ Геройы болгон, бир јуучыл – Мактыҥ ордениниҥ толо кавалери болды. Айдарда, Улу јууныҥ јылдарында ат-нерелӱ јуулашкан јуучылдарды, тылда иштеген улусты, Тӧрӧлин кӧдӱрген кажы ла кижиге бистеҥ качан да болзо тоомјы ла быйан!».\nМитингке келген ветерандарды уткыыры кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Олор Илья Андреевич Черемнов, Василий Ильич Ситников, Иван Васильевич Антипов, Николай Захарович Долгов, Александр Данилович Байдюков, Николай Григорьевич Коваленко, Николай Ефимович Янышкин, Михаил Иванович Нечаев, Иван Павлович Юдин, Павел Григорьевич Гаврилов, Михаил Викторович Бояркин, Михаил Константинович Ширяев.\nМитинг ӧйинде Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ ла офицерлердиҥ, анайда ок бу кӱнге јетире јӱрерге келишпей калган јуучылдардыҥ ады-јолы, эткен агару керектери ундылбаганын керелеген унчыкпай турарыныҥ бир минуды јарлалган. Кату јылдарда ла оныҥ кийнинде чӱмделген тӧрӧлчи кӱӱн ойгоскон кожоҥдорды Владимир Кончев башкарган хор митингти јарандырган. Оноҥ Ӱргӱлјик оттыҥ јанына тергеениҥ башчызы ла спикер, анайда ок кадеттер венок салган кийнинде, кӱӱнзеген улус база чечектер салды.\nБайрам кӱнде «Георгиевская ленточка», «Синий платочек» деген акциялар, јакшынак ойын-концерт, эҥирде байрамдык салют болгон. Байрамныҥ туружаачылары «Солдаттыҥ кашазы» деген полевой кухняныҥ кашазын амзап јиген, ойын-концерттерде турушкан.


Июнь 2020 - Страница 10 из 14 - altaicholmon\nЭмдиги ӧйдиҥ реанимобилин табыштырган\nАлтай Республиканыҥ Перинатальный тӧс јериниҥ автопаркына эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган реанимобиль табыштырылган. Медучреждениеге мындый сыйды «Единая Россия» партия Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыла јӧптӧшкӧни аайынча эткен. Бу реанимобиль барлу эпшилер бойыныҥ оорузыла оорый берзе керектӱ бастыра не-немелерле јеткилделген. Ол тоодо кислородло јеткилдеш, хирургический ле ӧскӧ дӧ медболуш эдер не-немелер бар. Мындый техника бу\nӰнберишти бийик кеминде ӧткӱрер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдери аайынча ӧдӧтӧн ӱнберишке белетенери ле оны ӧткӱрери јанынаҥ јуун ӧткӱрген. Башчы јуунды ачып, Россияныҥ президенти Владимир Путин ӧткӧн неделеде текшироссиялык ӱнберишти јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӱрери керегинде јасакка кол салган, ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде башталып, јети кӱннниҥ\nАкадем санат ла ӱредӱ бир тизӱде болзо…\nКӱндӱлӱ Айана Ивановна! Алтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государственный эл театрыныҥ öмöлигин Россияныҥ бијениҥ эҥ артык, талдама деген 10 театрларыныҥ тоозына киргениле акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум. Слер алтай биjениҥ энчизин ончо jанынаҥ шиҥдеп, чеберлеп, öзÿм бергенер. Албатыбыстыҥ культуразыныҥ jаркынду бÿдÿмдерин jаҥы тынышла, jаҥы ууламjыла jедимдÿ апарганар. Кӧп јылдардыҥ туркунына башкарып јаткан јайаандык\nАлтай ла Татарстан республикалар ортодо јӧптӧжӱ\nКичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Татарстан Республиканыҥ президенти Рустам Минниханов Горно-Алтайскта ишмекчи туштажу ӧткӱрип, ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салгандар. Бу јӧптӧжӱ эки субъектке саду-экономикалык ла билим-техникалык јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдарга, туризмдеги ле культурадагы колбуларды ӧскӱрерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деп айдар керек. Олег Хорохордин документке колды салып турала, Алтай\nБӱгӱн — Россияныҥ Кӱни!\nРСФСР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ 1990 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде ӧткӧн баштапкы съездинде Россияныҥ государственный суверенитеди керегинде Декларация јӧптӧлгӧн. Бу декларацияда Россияныҥ Конституциязы ла оныҥ јасактары јадын-јӱрӱмде тузаланатан ла башкарынатан документтердиҥ тоозында тӧс јерде туруп турганы керегинде окылу јарлалган. Декларацияны јарлаган ӧй СССР-дыҥ республикаларыныҥ кӧп сабазы бойлорыныҥ суверенитедин јарлап, таҥынаҥ башка государстволор болуп айрылып турган\nПрезидент России подписал закон о запрете списания социальных выплат со счетов должников\nВнесены изменения в закон о мерах, направленных на обеспечение устойчивого развития экономики и предотвращение последствий распространения COVID-19 8 июня 2020 года Президентом Российской Федерации подписан Федеральный закон № 166-ФЗ «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации в целях принятия неотложных мер, направленных на обеспечение устойчивого развития экономики и предотвращение последствий распространения новой коронавирусной\nОлег Хорохордин: Общероссийское голосование проведем с максимальным соблюдением норм безопасности\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин в понедельник, 8 июня, провел совещание по подготовке к проведению общероссийского голосования по вопросу одобрения изменений в Конституцию РФ. Открывая совещание, он напомнил, что на прошлой неделе Президент России Владимир Путин подписал Указ, согласно которому общероссийское голосование состоится 1 июля. Голосование начнется с 25 июня и пройдет в течение семи\nВступил в законную силу приговор в отношении бывшего мэра г. Горно-Алтайска Республики Алтай Облогина В.А.\nСегодня, 10.06.2020 Верховным судом Республики Алтай оставлен без изменений приговор по уголовному делу в отношении бывшего мэра г. Горно-Алтайска Облогина В.А. в части признания его виновным, квалификации его действий и назначенного наказания. Приговором Горно-Алтайского суда от 07.10.2019 он признан виновным в совершении трех преступлений, предусмотренных ч. 4 ст. 159 УК РФ (мошенничество, совершенное с использованием\nВладимир Тюлентин поддержал акцию «Война на холсте как память поколений»\nСпикер направил в Волгоград картину, посвященную летчикам Великой Отечественной войны Проект «Война на холсте как память поколений», посвященный 75-летию Победы в Великой Отечественной войне стартовал в городе-герое Волгограде, на земле, которая впитала в себя боль и подвиг Сталинградской битвы. Именно здесь родилась идея создания культурной площадки, способной объединить народы и поколения жителей нашей многонациональной страны\nРезультат волеизъявления по закону о поправке к Конституции не должен ни у кого вызывать сомнений Все заинтересованы в том, чтобы общенародное голосование прошло открыто и честно, строго в рамках закона, так, чтобы его результат ни у кого не вызывал сомнений. Со своей стороны, «Единая Россия» постарается это обеспечить. Об этом заявил заместитель секретаря Генсовета партии Евгений\n… 7 8 9 10 11 12 13 14


«Орус телекейдиҥ алтай кижизи» - altaicholmon\nАман Гумирович Тулеев – Кемерово областьтыҥ алдындагы башчызы, ол јирме јылдаҥ ажыра бу стратегиялык учурлу тергеени башкарган. «Граждан обществоны ӧскӱрер фондтыҥ» темдектегениле, ол Россияныҥ эҥ артык губернаторлорыныҥ бирӱзи. «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ толо кавалери. Отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган. Бойыныҥ ӧйинде Россия Федерацияныҥ СНГ-ныҥ ороондорыла колбулар аайынча министри болгон, Кузбасста «Народовластие» блокты тӧзӧгӧн. Кемерово областьтыҥ губернаторыныҥ 1997 јылдыҥ ӱлӱрген айындагы баштапкы талдаштарында 93,5% ӱндерле јеҥген. 2015 јылдыҥ талдаштарында ӱндердиҥ 96,69% алган. Россияныҥ президентине база баллотироваться эткен. Тургуза ӧйдӧ — Кузбасста профессионал ӱредӱликти ӧскӱрери аайынча тергеелик институттыҥ ректоры.\nАлтай Республиканыҥ баштапкы башчызы В. И. Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгыныҥ алдында Государственный Думаныҥ депутады, бичиичи ле журналист Иван Белеков јарлу политик Аман Тулеевле туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрген.\n—Кӱндӱлӱ Аман Гумирович! Слерди Алтай Республикада Россияны баштапкы јолында бектееринде кӧпти эткен государственный ишчи деп билерис. Слер јӱрӱмниҥ кату ла тоомјылу јолын ӧткӧнӧӧр – колбу тудар јолдордыҥ инженеринеҥ ала Россияныҥ јарлу политигине јетире. Салымныҥ учурлу ӧйлӧринде Слер российский государственностьты оныҥ Јаҥы тӱӱкизинде бектеерине, конституционный тӧзӧгӧлӧрин тыҥыдарына јаан камааныгарды јетиргенигер.\nБис Слерди Алтайдыҥ јаан најызы деп билерис, Слердиҥ Валерий Ивановичле карузыжып, нӧкӧрлӧжип јӱргенеерди баалап јӱредис.\n—Чаптыновты мен узактаҥ бери билерим. Бис экӱ бир ӱйениҥ улузы, кураалар да ине: мен Јеҥӱдеҥ бир јыл озо чыккам, ол дезе Јеҥӱлӱ 1945 јылда. Бис јолыкканыста, бала тужысты кӧп эске алынатаныс: мениҥ адам фронтто божогон, Валерий Иванович јууныҥ кийниндеги шыра-тороны база кӧргӧн. Је литературада јарлулардыҥ чын бичигениле – Онойып болот кызыган!\n«Ӧчпӧс ийде-кӱӱн» деп сӧстӧр – ол Чаптынов керегинде. Бу кижиниҥ ич-кӧгӱс ийдези бек болгон. Эрчимдӱ, ончолорынаҥ аҥылу, Алтайы ла оныҥ эл-јоны учун Москвада кандый ла буудакты ӧдӧр, ончозын аайлап салар аргалу болгон.\nКӱч, чӱмдӱ ӧй болгон. Јылдар ӧткӧн кийнинде, эмди сананзам – Алтайга ондый кижи керек болгон: Алтай Республиканы тӧзӧгӧн тӧрӧлчи кӱӱндӱ политик.\n—Слердиҥ санаагарда оныҥ база кандый кылыгы артты? В. И. Чаптыновтыҥ база кандый аҥылузын темдектеер эдигер? Биске, республикага онызы сӱреен учурлу – Слер, Валерий Ивановичле экӱ, улайын туштажып, јӱректерле, ич-кӧгӱс сезимле оҥдожып јӱргенеер ине…\n—Эйе. Бис айылдаштар ине, тергеелерис коштой, тушташтар да кӧп болгон. Чаптынов – јаркынду кижи. Тӧрӧл јерин тыҥ сӱӱген, орооныныҥ чындык уулы, тегин улустыҥ јилбӱлерин, сурактарын јакшы оҥдогон политик кижи. Мени оныҥ элбек билгирлери, ич-кӧгӱс байлыгы улайын кайкадатан. Ол тереҥ сананар-шӱӱр, тӧзӧмӧлдӱ, кижи кӱӱндӱ болгон. Мен оныҥ интеллектин, санаа-укаазыныҥ элбегин, јаҥызын, јаркынын, эрчимин – чындык политиктиҥ ончо бу аргаларын ундыбагам. Ол јаҥыс ла Алтай Республикада эмес, Сибирьде, текши ороондо танылу политик болгон.\nВалерий Ивановичле куучындажарга јилбилӱ болгон. Оныҥ тыҥ соныркадар куучынын канча да ӧйгӧ болзо угарыҥ. Анчада ла Алтайдыҥ тӱӱкизи керегинде, калыгы керегинде куучындарын.\nОл кичӱ Тӧрӧлин, алтайлардыҥ јебрен тилин, чӱм-јаҥдарын кандый тыҥ тоогонын мен угуп-кӧрӱп јӱретем. Ол чын ла Орус телекейдиҥ алтай кижизи болгон, Сибирьдиҥ ийде-кӱчин алынган, тӧрӧл јериниҥ чындык уулы болгон. Бастыра бийик ле каруулу јамыларда ол чындык государственник болгон деп сананадым.\n—Оныҥ да учун ол керегинде эзем улуска, республикага, ороонго ондый тыҥ баалу. Бис Алтайда ончобыс оны тереҥ сезедис…\n—Албатыныҥ Валерий Иванович Чаптыновко, калыгыныҥ улу уулына, турумкай государственникке, чикезин айдалы, – Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизине (республиканыҥ государственнозын кийнинде оныҥ јолчылары турумкай ла эрчимдӱ корып алган) јилбӱзи, тартылганы јылдарла тыҥып турганы мени сӱӱндирет.\n—Јаан кижи качан да јӱк бойыныҥ национальный телекеминде јӱрбей јат. В. И. Чаптыновтыҥ ойгоры ла ич-кӧгӱс ийде-кӱӱни бӱгӱн де бистиҥ тегин эмес, токыналы јок ӧйисти јарыдат, цивилизацияныҥ евразий бирлигиниҥ кеминде бисти јуукташтырат. Оныҥ улу ады мында база учурлу. Чикезинче айдалы: ол ончо бойыла алтай государственность, евразий Бирлик учун беринген кижи. Оныҥ ады быйанду эземин јаантайын јарыдар.\n1990-чы јылдар – бастыра јанынаҥ кӱч ӧй болгон. Россияда кӱч ле булгакту ӧй турган. Је ырыс болуп, Чаптыновтый улус келип јат. Бу јылда бистиҥ республика Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгын темдектейт. Ол, јурукчы кижи, политиканыҥ јолына туруп, алтай государственностьтыҥ тӧзӧгӧзинде турган. Оныҥ керегин В. И. Чаптынов улалткан ла бӱдӱрип койгон. Кӱндӱлӱ Аман Гумирович, мындый учуралла тузаланып, Слерге акту быйанымды айдарга турум. Мен Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри болорымда, Слер Чорос-Гуркинниҥ кереезин Кузбасстыҥ заводторында урар јакылта бергенигер, В. И. Чаптыновтыҥ мемориал доскозын эдеринде болушканыгар. Ол тушта бу иш јӱк Слердиҥ болужыгарла эдилер аргалу болгон. Бис ол учун быйанду јӱредис.\n—Чорос-Гуркин – Иван Иванович Шишкинниҥ ӱренчиги. Алтай јайалтаныҥ кажы ла јуругы телекейдиҥ кандый ла музейиниҥ оморкодузы болор аргалу! Валерий Иванович бир тушта Чорос-Гуркин Шишкинниҥ сӱӱген ӱренчиги болгонын, улу јурукчы мольберттиҥ јанында јуранып турала, алтай-јурукчы ӱренчиги Чорос-Гуркинниҥ колында божогонын куучындаган эди. Онойып, Алтай, Сибирь, бӱткӱл Россия-Евразия бир ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнле, текши тӱӱкизиле бирлик болгонын кӧрӧдис\nБу ок ийде-кӱӱн Чорос-Гуркинди бистиҥ јерлеш бичиичилерис Владимир Алексеевич Чивилихинле, Георгий Мокеевич Марковло бириктирет. Г. М. Марков Алтайды Сибирьдиҥ, текши Азияныҥ эрјинези деп бичиген. Онызы чын!\nВ. И. Чаптынов ок Чорос-Гуркинниҥ тергеениҥ тап-эрик статузын бийиктедер ле Россияныҥ ичинде республикан государственность тӧзӧӧр деген амаду-санааларын јӱрӱмде турумкай ла эрчимдӱ бӱдӱрген деп айдар керек.\nВалерий Ивановичтиҥ Федерация Совединде тӧзӧп ӧткӱрген «Блеск и нищета Горного Алтая» деп јаркынду кӧрӱзи јаан јилбӱде болгонын эмдиге эске алынадым.\n—Бис, алтайлар, бистиҥ республиканыҥ баштапкы Башчызы Валерий Ивановичти Слерле тушташтырганы учун салымга быйанду. Слер – Россияныҥ тӱӱкизинде аҥылу, солун кижи. 1991 јылда, албаты депутат болороордо, Кызыл тепсеҥниҥ јанында Слер автобуста террористтердеҥ кызычакты аргадаарында болушканаар, бойоорды ла кызычакты толышсын деп, террористтерге айдып. Мында Слер Сибирьдиҥ ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнин кӧргӱскенеер деп айдарым.\nЈе Слердиҥ јӱрӱмеерде мындый да керек болгон. 1999 јылдыҥ јаан изӱ айында Слер Б. Н. Ельциннеҥ Кӱндӱниҥ орденин аларынаҥ мойногонор. Оны ӧйдиҥ кереечилериниҥ бичигениле, мынайда јартаганаар: «Мен ороонды тӱреҥиге кийдирген јаҥнаҥ кайралдар алар аргам чек јок».\n—Мен бойымныҥ ээжи-кӱӱнимге удура качан да барбайдым. Соҥында мен бу кайралды президент Владимир Владимирович Путиннеҥ алгам. Мен оныҥ Россияныҥ штурвалында туруп, эткен керектери чындык государственниктиҥ деп кӧрӱп ийгем.\n—Слердиҥ «Долгое эхо путча», «Власть в руках человека и… человек в руках власти», «Отечество – боль моя», «Судите сами», «Преодоление» деп бичиктеригерди кычыргам ла ундыбагам. Слерде ӧскӧ дӧ солун иштер бар.\n—Јуукта «С моих слов записано верно» деп бичигим чыккан. Оны, Иван Итулович, Слерди эмди Государственный Думада Алтай Республиканыҥ јилбӱлерине эткен керектеригер учун тереҥ тоогонымды керелеп, Слерге сыйлап берерге турум. Слер калыгардыҥ тоомјылу чыгартулу кижизи болуп туругар.\nВ. И. Чаптынов Россияныҥ бирлигиниҥ ле бӱткӱлиниҥ чындык коручылы болгон деп айдарым. Бойыныҥ ӧйинде бис экӱ Федерация Соведине тудулганыс. Ол эҥ бийик јасакчы орган. Чаптынов бойыныҥ республиказы, бойыныҥ тергеези учун чындык турушкан. Алтайдыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми керегинде сурактарды улайын ла кӧдӱрип туратан.\nОго тӱӱкилик учурлу Федеративный јӧптӧжӱге кол саларыныҥ туружаачызы болорго келишкен. Валерий Иванович чындык государственник – центрист, федералист, бирликтиҥ ле бӱткӱлдиҥ коручызы болгонын ајаруга алзабыс, онызы ого јаан учурлу болгон.\nОл тӱӱкиге республиканыҥ тап-эрик статузын бийиктедери аайынча јаан иш бӱдӱрген ле алтай калыктыҥ тӧрӧли республикан кеминде бийик государственность алынганына јаан јӧмӧлтӧ эткен политик болуп кирген.\nАлтайда калыгыныҥ тоомјылу уулы керегинде быйанду эземин кичееп, је онойдо ок оныҥ керегин улалтар, јаҥы тӱӱкиде јаркынду ис артырган В. И. Чаптыновтыҥ энчизин ӱренер керек. Алтай Республика – ол Валерий Ивановичке ле оныҥ јолчыларына ла кожо иштегендерине кереестий.\n—Кӱндӱлӱ Аман Гумарович! Слерле куучындашканы баалу. Алтайларга ла Алтайга берген ӧйигер учун быйан. Адакыда Слердиҥ кӱӱнземелигер…\n—Алтай Республика – учурлу јер. Ого евразий јӧмӧлтӧ керектӱ, биске ончобыска оныҥ текши евразий ле текши цивилизациялык энчи болгон кайкалын корулаар керек. Бис Россияда Алтай Республиканы кыйалтазы јоктоҥ тоойдыс. Ондый болзын деп Валерий Иванович Чаптынов кӱӱнзеген, ол учун кӱчин кысканбай да иштеген деп бодойдым.\nБистиҥ ончобыска кӱчтӱ, бойын бойы јеткилдеер Россия керек, оны философтор «ороон-цивилизация» деп чын айдыжат. Биске јаҥыс ла XXI чакта телекейде аайлу-башту ээжини тудаачы ийделердиҥ тӧс јери болуп турган держава эмес, је јонјӱрӱмдик чындыкла, јонјӱрӱмдик бирликле башкарынган, кайда геополитика тегин кижиниҥ кӱнӱҥги керектерин ле керексиштерин артыктабай турган, јонјӱрӱмдик ууламјылу государство керек.\nБис Валерий Ивановичле кожо јуук улус, бис најылар болгоныс, мен оныла оморкойдым. Чаптыновтый улус Россияныҥ ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнин кӧдӱрет!..


Гран-кыйуныҥ сурактарына учурлалган - altaicholmon\nJуунда государственный гран-кыйуны јакалай аймактардыҥ јербойында бойы башкарынары аайынча органдарыныҥ госграницаныҥ ла оныҥ јанында јерлердеги аҥылу административно-правовой ээжилерди бӱдӱрериле колбулу сурактары шӱӱжилип кӧрӱлген. Ол ээжилерди бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирӱни Россияныҥ ФСБ-зыныҥ пограничный башкартузыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Николай Пахер эткен. АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Николай Кондратьев гран-кыйуныҥ бӧлӱгинде 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына бӱдӱретен транспортный ла ӧскӧ дӧ ӱлекерлер керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, Кош-Агаш аймакта Тожоҥты јуртта јолды јакалай сервистиҥ объекттери шиҥделет, олор некелтелерге келиштиртилер. Гран-кыйуны кечип турган улуска јарамыкту јеткилдеш тӧзӧӧри јанынаҥ база куучын болгон.


3,4 миллиард салковой акча кирген - altaicholmon\nРоссияныҥ консолидированный бюджедине кирген акчадаҥ субъекттиҥ бюджедине—2,2 миллиард салковой, јербойыныҥ бюджедине 1,2 миллиард салковой кӧчӱрилген.\nФедерал бюджетке кирген акча, былтыргызына кӧрӧ, 278 млн салковойго кӧп болды. Консолидированный бюджеттиҥ кирелтелеринде физический лицолордыҥ кирелтезине салынган каланныҥ ӱлӱзи јаан—133 миллион салковой. Организациялардыҥ кирелтезине салынган калан 196 миллион салковой, јӧӧжӧгӧ салынган калан 100 миллион салковой болды.


Телекӧрӱлте качан оҥдолор? | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Телекӧрӱлте качан оҥдолор?\n7:21, 25 ноября 2014 Лайк 0 3013\nБу jуукта бистиҥ газетке Оҥдой аймакта Кулады jурттаҥ мындый самара келди: «Бистиҥ jуртта цифровой телекӧрӱлтени кӧрӧрине кӧчкӧнинеҥ бери эки jылдаҥ кӧп ӧй ӧткӧн. Вышка-антеннаны тургузып салган. 2013 jылда 10 каналды ончозын кӧрдис. Телевизорго приставка садып алып тургузала, кышкы Олимпиаданы, футболло телекейлик чемпионатты кӧрдис. Jе быjыл jаан изӱ айдыҥ учынаҥ бери телеканалдар ӱзе jоголып калды. Бу нениҥ учун онойдо бергенин билер-оҥдоор кижи jок. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте куран айдыҥ учында «Протон» деп ракета ак-айаска учар, ол орбитага 2 спутник jетирер, цифровой телекӧрӱлтеде 32 канал болор деген jетирӱ болгон эди. Jе эмдиге jетире кӧрӧр арга jок. Кезик улус телевизорго ӧскӧ приставка алар керек дежет, онызы чын ба? Цифровой телекӧрӱлте качан оҥдолор, качан оны кӧрӧр арга болор? Б. К.».\nБу самараны бичиген кижи бойыныҥ ады-jолын толо бичибеген де болзо, самарада айдылган сурактарла Алтай Республиканыҥ РТПЦ-зыныҥ (радиотелевизионный передающий центр) цифровой эфирный телекӧрӱлтениҥ сетиниҥ ӧзӱми аайынча баш инженериниҥ ордынчызы Артем Олегович САРЫЧЕВКЕ баштандыс, ол берген карууны jарлайдыс:\n—Цифровой телекӧрӱлтениҥ бистиҥ ороондогы тӱӱкизи керегинде кыскарта айтса, озо ло баштап телекӧрӱлтениҥ мындый стандарт-бӱдӱмин орооныстыҥ ӧскӧ ороондорло гран-кыйуларында турган 12 талазында иштедип баштаган болгон. Озолондыра темдектелгениле, тургуза ӧйдӧ эки мультиплекс (мультиплекс дегени—бир канча цифровой телеканалдарды бирлик цифровой пакетке кийдиргени) иштеп баштаары темдектелген болгон. Jе акча-манат jанынаҥ кызалаҥ болгонынаҥ улам бу иш-амаду jӱрӱмде бӱтпей калды, jартап айтса, бир ле уунда аналоговый ла цифровой телекӧрӱлтелер ӧткӱрерине акча jок. Оныҥ да учун экинчи мультиплекске кирген вещательдер ол иш-амадуны 2018 jылга jетире токтодып салзын деген окылу баштану эткен.\nБистиҥ талада кезик jурттарда цифровой он телеканал ла ол ок ӧйдӧ Горно-Алтайскта, Маймада ла калага jуукташ jурттарда 20 телеканал кӧрӱп турганы jанынаҥ jартамал мындый. База ла акча-манат jанынаҥ кызалаҥнаҥ улам 20 телеканалды jӱк ле чуктай jаткан эл-jоныныҥ тоозы 100 муҥнаҥ кӧп кижилӱ jерде иштедер деген ээжи бар. Бу ээжиге кала ла оны айландыра jурттар келижет, оныҥ да учун мында 20 телеканалду экинчи мультиплекс иштейт. ӧскӧ аймактарда чуктай jаткан ончо кире албатылу jерлер jок учун олордо баштапкы ла мультиплекс (10 телеканал) иштейт.\nОл 100 муҥ деген тооны 50 муҥга jетире астадары jанынаҥ шӱӱлтелер бар, jе онызы тургуза ӧйдӧ jӱк ле куучындар. Бу суракты jаҥыс ла телекӧрӱлтелер ӧткӱрерин тӧзӧӧри jанынаҥ ороон кеминдеги бийиктей турган башкарту аайлаар аргалу. Сурактыҥ аайы кандый болорын ӧй кӧргӱскей.\nБис jаҥы стандартка 2011 jылда кӧчкӧнис, экинчи мультиплекске кӧчӧри jанынаҥ иштерди 2013 jылдыҥ jайында бӱдӱрип салганыс. Чынынча айтса, ол ишти бу ӧйгӧ jетире чӧйгӧнистиҥ шылтагы мындый: экинчи мультиплексти тузаланарына табыштырарын ла эл-jон керектӱ jазалдарды садып аларын сакыганыс.\nКуладыда айалга керегинде айтса, мында керектиҥ аайы кандый болгонын специалисттерге таҥынаҥ кӧрӧр керек. Кемде де айылыныҥ ичинде эки айры тегин ле антенна, оны бис «рогатка» деп адайдыс, турган эмезе телевизоры эски приставкалу. Экинчи мультиплекске кӧчкӧн кийнинеҥ эл-jонго эски приставкаларды ӧскӧзиле солыырга келишкен, ол jаҥы приставкаларды экинчи поколениениҥ приставкалары деп адайт. Эски приставкалардыҥ ады-таҥмазында «Т» танык бичилген болзо, jаҥызында ого ӱзеери 2 тоо бар. Магазиндердиҥ садучылары ол приставкаларды jакшы билер. Оноҥ ол приставкаларды jербойына келиштирте программировать эдерин ундыбас керек.\nОл ло телевизордыҥ антенназынаҥ кӧп неме база камаанду. Бисте цифровой телекӧрӱлте иштеп баштап турарда, Майма аймакта Карасук jурттыҥ улузынаҥ телевизорыс иштебей турган деген комыдалдар кӧп болгон. Бистиҥ специалисттер барып кӧрӧр болзо, кезик улустыҥ айылында «рогатка» деген антенналар столдыҥ алдында турганы, ол ло антенналардыҥ кезигиниҥ айрылары сынык болгоны jарталган. Улус мынаҥ озо бу ла антенналар иштеген болгон дешкен. Jе цифровой телекӧрӱлтениҥ некелтезиле, телевизордо дециметровый диапозонду антенна болор учурлу эмезе антенна jердеҥ он метр бийигинде тургузылар керек—вышка-антенна jанында болзо, ол кире бийигине тургуспаска да jараар. Улуска эҥ ле эптӱзи айылыныҥ тыштында тургузып турган антенналар. Уйан антенналарда вышкадаҥ келген сигналдарды телевизордыҥ экранына кӧргӱзерге чыдалы jетпес.\nБаштапкы мультиплекстеҥ экинчизине кӧчӱп турар тушта телекӧрӱлтеде ӱзӱктелиш база болгон.\nЭмди 32 телеканал керегинде. Бистиҥ телекӧрӱлтени jеткилдеери аайынча АМ-4 таҥмалу спутник ӱрелип, 2011 jылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде ак-айастаҥ теҥистиҥ тӱбиндӧӧн келип тӱшкенин улус уккан ла болбой. Мынаҥ улам телекӧрӱлтеде ӱзӱктелиш база болгон. Оныҥ кийнинеҥ АМ-5 таҥмалу спутникти ак-айаска чыгаргандар, jе бу спутник орооныстыҥ jаҥыс ла кӱнчыгыш талазын jеткилдейт ле бистиҥ тала оныҥ jеткилдежине кирбейт. Соҥында АМ-4Р таҥмалу спутникти ак-айаска чыгарарда, ол орбитага чыгардыҥ бери jанында бололо, база ла jылыйып калган. 32 телеканал болор деген куучын бу технический шылтактардаҥ улам анайып ла шык-мык болуп калды. Ол кире кӧп телеканалдарды качан кӧрӧрис тургуза ӧйдӧ jарт эмес. Телекӧрӱлте jанынаҥ бӱгӱнги айалга 2018 jылга jетире болор деп айдып салар керек.\nГоспрограмма аайынча болзо, 20 телеканал акча тӧлӧбӧзинеҥ болор керек. Оныҥ кийнинеҥ акчазын тӧлӧдип ӧткӱрер телеканалдардыҥ ӱзеери пакеди де болордоҥ айабас.


Октябрь 2018 - altaicholmon\nАс та болзобыс, танылу, саракай таҥма маанылу\nБистиҥ республиканыҥ калганчы одус јылга тӱӱкизин кайра ајарып кӧрзӧбис, алтай сӧӧктӧрдиҥ курултай-туштажуларын ӧткӱрериниҥ эҥ ле эрчимдӱ ӧйи 1990-чы јылдарга ла 2000 јылдардыҥ бажына келижет. Эске алынзабыс, ол ӧйлӧрдӧ кажы ла «бойын тоогон» сӧӧк курултайын ӧткӱрип, јайзаҥ-башчыларын кӧстӧгӧн. Калганчы ӧйдӧ бу кыймыгу токынай берген деп айдарга јараар. Оныҥ да учун бу ла кӱндерде кӧӧжӧ укту эл-јон\nКожоҥго кирген Манжероктыҥ тӱӱкизинеҥ\nМанжерок-Манјӱрек Майма аймактыҥ јеринде Кадынныҥ јаказында Майма јурттаҥ 34 километр кирезинде ле Чуйдыҥ јолыныҥ 470 километринде турат. Јурттыҥ ады ман (чеден) ла јӱрек деген эки сӧстӧҥ бӱткен. Јурттыҥ ады турган јери јӱрекке тӱҥей ле эбире тууларга курчатканы учун онойдо адалганы керегинде јетирӱлерде айдылат. Јурттыҥ бойын 19-чы чактыҥ ортозында кӧчкӱн јокту улус тӧзӧгӧн. Манжерок 1875 јыл\nТилин билбес бала карам…\nӰредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институтта ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде алтай тилди ӱредериниҥ сурактары аайынча ӱредӱчилерле, ада-энелерле «Калыктыҥ эҥ јаан байлыгы оныҥ тӧрӧл тили» деп адалган кӱрее куучын ӧтти. Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер калада, аймактарда, јурттарда элбеде ӧткӱрилди. Темдектезе, Улаган аймакта алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ республикан байрамы, Кӧксуу-Оозы аймакта Алтай\nJаан jӱрӱмге jол баштаган…\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Јодро јуртыныҥ Культура байзыҥында баштамы школдыҥ 60 јылдыгына учурлалган јаан байрам ӧтти.\nУзак ӧйгӧ jалбышталып кӱйер\nКомсомолдыҥ баштапкы ячейказы «Кызыл Чолмон» колхозто ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдарында тӧзӧлгӧн. Организацияныҥ иштеп баштаган чокым ӧйин јартап болбодым. Архивте ол јылдардыҥ документтери артпаган. Ячейка, байла, Ортолык јуртта јурхозартель ле школ ачылган кийнинде тӧзӧлгӧн. Архивтиҥ документтериле, 1930 јылдыҥ чаган айынаҥ ала кӱӱк айга јетире комсомолго он бир кижи алылган. Олордыҥ тоозында Бауба Нетешев, Иван Турлунов, Куран\nJажыттар ла булгактар эмди де кӧп…\n1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде НКВД-ыныҥ Кӱнбадыш-Сибирь край аайынча башкартузыныҥ «тройказы» Г. И. Чорос-Гуркинди, Н. Ф. Меджит-Ивановты, И. С. Алагызовты, С. С. Сафроновты, П. С. Хабаровты, М. А. Борисов-Кочубеевти адып ӧлтӱрер деп јаргылаган. Јаргыныҥ јӧбин бӱдӱрген ӧй ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни деп чотолот. Адалган улусты кайда ӧлтӱргени, олордыҥ мӧҥкӱ сӧӧги кайда јуулганы керегинде јетирӱлер\nӦйлӧ ченелген чыҥдый\nШабалин аймакта Чаргыдагы сарјусырзавод тергеебистиҥ озочыл иштӱ предприятиелериниҥ тоозында адалып, «Туулу Алтай» деген товарный темдекти тузаланар тап-эрик алган. Туулу Алтайдыҥ мындый товарный темдегин тузаланар тап-эрик кӱскиде тергеениҥ сегис предприятиезине берилген болгон, олордыҥ тоозында – Чаргыдагы сарјусырзавод. Бу товарный темдек предприятиениҥ иштеп алып турган продукциязыныҥ чыҥдыйы бастыра норма-стандарттарга келижип турганын керелейт. Чынынча айтса, Чаргыдагы бу предприятиениҥ\n«Тракторлу биатлон» – Бичиктӱ-Боомдо\nКаракол ӧзӧктиҥ калыҥ јурттарыныҥ бирӱзи Бичиктӱ-Боомдо амыр-энчӱ јуртап јаткан эл-јон ачык-јарык, омок-седеҥ, кокырчы-ойынзак. Иштеп те билер, амырап та билер албаты. Бу јуртта аркага батпас мал-аш, айылга толо бала-барка азырап јаткан иштеҥкей билелер кӧп. Азый колхоз-совхоз ооктолып, кере-јара алдынаҥ барарда да, Бичиктӱ-Боомныҥ јаш ӱйези ада-энезиниҥ, јаандарыныҥ јолын јолдоп, мал-ажын ӱспей ӧскӱрген.\nИжи jилбилӱ ле керектӱ\nПочтаныҥ эл-јонго эдип турган ижи алдынаҥ бери керектӱ ле учурлу болуп келген. Бӱгӱн бис «Почта России» ФГУП-тыҥ филиалы – федерал почта колбуныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ директоры Вера МИХАЙЛОВАЛА ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\nАкция Россияныҥ федерал аэропортторына улу јерлештердиҥ аттарын адаарына учурлалган. Конкурста ороонныҥ телекейлик учурлу 45 аэропорты, ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ аэропорты туружат.


Башкортостанныҥ тӧс калазы\nРеспубликан учурлу кала\nорустап Уфа, башкирлеп Өфө\nРеспубликаныҥ тӧс калазы\n7 каланыҥ аймактары\nБашкортостанныҥ тӧс калазы ала\n↘1 125 933 кижи (2021)\nУфимский (↗1 454 053 человека)\nорустар, татарлар, башкирлер, украиндер ле о.ӧ.\nмусульмандар (сунниттер) православие\nуфи́мецтер, уфи́мец, уфи́мка\nорус тил ла Башкир тил\nӰлекер:Калыктар ортодо најылыктыҥ ордени\nИштиҥ ат-нерези ле магыныҥ калазы\n(орус.) (баш.) (англ.)\nУфа (орустап Уфа, башкирлеп Өфө) — Россия тергееде Башкортостан Республиканыҥ тӧс калазы. Миллионер-калалардыҥ бирӱзи, Уфимский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је ого кирбейт.Ороонныҥ кӱнбадыш јанында турат. Уфаныҥ эл-јоныныҥ тоозы 1 128 787 кижи (2020). Уфа каланыҥ округы деп муниципал тӧзӧлмӧ, каланыҥ округы (Россия) деп статусту. Уфимский агломерацияныҥ тӧс јери. Россия Федерацияда јаан экономикалык, культуралык ла билимдик тӧс јерлердиҥ тоозына кирет. Уфимский провинцияныҥ, Уфимский наместничествоныҥ, Уфимский ле Симбирский генерал-губернаторствоныҥ, Уфимский губернияныҥ, Уфимский областьтыҥ (Арасей империяныҥ), Уфимский уездтиҥ тӱӱкилик тӧс јери (1586—1708).\nУфимский јарымортолыкта, Белая (Каманыҥ кош суузы) ла Уфа суулардыҥ коолында турат.\n3.1 Шибее тудардаҥ озо\n3.2 Шибеени тӧзӧгӧни\n5 Билим ле ӱредӱлик\n6 Культура ла кеендик\n6.5 Галереялар ла кӧрӱ ӧткӱрер кыптар\n9.5 Кала ичинде общественный\nКаланыҥ ады кайдаҥ келген деп бир канча бодоштыру (версия) бар:\n« Оренбург губернияныҥ топографиязы» (1755 ј.) Рычков П. И. бичиген Уфа деп ат калага јаҥы берилген эмес, озодо мында јаткан каандардыҥ (орустап ханы) јеринде олор адаган сӧс. Ак сууныҥ јанында кала (орустап Белая) Уфа суунаҥ эки катап јаан, Уфа деп адалар аргазы јок, Уфа суу оҥ јанынаҥ Ак сууга кирет, ӱч беристе ӱсти јанында, је ондо кандый да кижиниҥ јуртыныҥ орды јок. Ого коштой Уфа сууныҥ јарадында, беш беристе јерде јурттыҥ орды бар, ондо хандар јуртаган дежет. Айдарда ол ло јебрен јурттыҥ адыла кийнинде орустар туткан кала Уфа деп адалган. Башкирлер Уфа сууны Уфа-Идель дейдилер, ол Уфа-суу дегени, Белаяны — Ак-Идель деп адайдылар, ак суу дегени.\nМихаил Сомов «Оренбургский губернский ведомостиде» (1864 ј.) бичигениле упе бийик јер, тӧҥ, (орустап возвышенность), табынча уфа деп сӧс боло берген. Бу бодоштыру чынга тӱҥей не дезе каанныҥ турган јери бийик тӧҥдӧ болгон. Уфа суу озо Кара-Идель (орустап Тёмная река) деп атту болгон (эмди де кезик башкирлер ол сууны онойдо адайт) — Белая сууга кӧрӧ ӧҥин кара деп адайт. Уфа деп айтпай, кайдаҥ билер, озодо ханныҥ јуртын Туратав деп айдар эди.\n«Оренбург губернияныҥ памятный книжказында, 1865 јыл» мындый бодоштыру айдылат:\n«На правыхъ возвышенныхъ берегахъ Бѣлой — городъ Уфа (слово башкирское, значитъ „тёмная вода“), такъ названный издавна башкирцами»\nКузеев Р. Г., А. А. Камаловко тайанып, айдат «upe» — суу, балтий тилдерде туштайт.\nА. К. Матвеевтиҥ айтканыла иран тилде «ап» — суу (вода).\nТюрколог Н. К. Дмитриев ле краевед А. Н. Сергеевтиҥ бодоштырганыла каланыҥ ады «Уба» деп сӧстӧҥ барган, башкир тилде бу тӧҥ («холм»), «курган».\nД. Г. Киекбаев Уфа деп сӧсти Ова эмезе Ува, ва — коми тилде «суу».\nОго коштой Уфа дегени упей укту улус, башкир этноним(башкирлеп өпәй), упей сӧӧктӱлер Уфа сууны јакалай јадат.\nУфа кала Прибельский увалисто-волнистый равнинада, Белая сууга (Каманыҥ кош суузы) Уфа суу ла Дёма суу кожулганында турат, Тӱштӱк Урал сындардаҥ 100 км кӱнбадыштай. Кӧп јаны эки сууныҥ ортозында, Белая ла Уфа суулар, Уфимский јарымортолыкта. Каланыҥ ӧзӱми, тудулганы, планировказы эмдиги бӱдӱми бастыра ландшафтла тудуш. Сутолока суу Уфимский јарымортолыкты Сутолоцкий јарла кожо (овраг) Бельско-Сутолоцкий ле Сутолоцко-Уфимский бӧлӱктер эдип јат. Каланыҥ текши јери 708 или 715 км², каланыҥ кыйуларыныҥ узуны — 232 км. Уфа — јонныҥ ныктазы јанынаҥ (по критерию плотности населения) Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортодо эҥ ле јайым, телкем кала, Россияныҥ (текши јери 100 квадрат километрдеҥ јаан) калалары ортодо бежинчи јерде, онойдо ок јериниҥ чӧйилгениле (протяжённость).\nУфа јаан городторго јетире (кӧндӱре/кӧӧлик јолдорло)\nКиров (Кировский область) 780 км Пермь ~ 522 км\nАк-сууныҥ (Каманыҥ кош суузы) калага тушташ јалбагы — 400 м, орто тереҥи — 1,5-5 м, суу кирӱ тужында 6-9 метрге кӧдӱрилет. Уфа сууныҥ јалбагы — 300 м, орто тереҥи — 2-2,5 м.\nКлимады орто-континентал, Екатеринбургка, эмезе Перьмге кӧрӧ климады бир канча јымжак. Орто температура: чаган ай — −15 °С; јаан изӱ ай — +19,7 °С. Эҥ јабыс температура СССР-да чаган айда сооктор (1978—1979) −48,5 °C болгон, ӱстӱги бажы 1952 јылда — 38,6 °C. Кейдиҥ ортојылдык температуразы — 3,8 °C. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми — 418 мм (сол јаратта (Кооперативная Поляна, Затон (Уфа)) — 349 мм јетире, оҥ јараттай — јыл туркунына 550—600 мм.\nУфа каланыҥ (2005—2014) климады\nӦткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында Уфада «Химпром» деп производственный объединениеде (эмди завод јок, чачылган) № 19-чы (хлорфеноксиуксусный гербицидтер эдетен) цехте бир канча авария болгон (2,4-Д, 2,4,5-Т ла олордыҥ тустары), побочный продукттар болгон, олордыҥ тӧс веществозы: 2,3,7,8-Тетрахлородибензодиоксин (ТХДД). Авариянаҥ улам ишмекчилер тыҥ корондолгон, хлоракнеле корондолып божогон. Цех база корондолгон, эмдиге јетире јеткерлӱ. Је, авария болгон до болзо, № 5-чи цехте 2,4,5-ТХФ-ны чыгарып турган болгон.\n«Уфахимпромныҥ» ПО-зында авариядаҥ улам ТХДД реакцияла бӱткени\nЗаводтыҥ јерин корондогон ТХДД-ныҥ бӱткен кеми кайда да 200 кг болгон. Оныҥ кӧп сабазын шламонакопительдерде кӧмӱлген. Калага јаан јеткер Огромную опасность для города представляет проникновение ТХДД шламонакопительдердеҥ јердиҥ алдында (грунтовые воды) сууларла јердиҥ ӱстине чыгала, онойып корон јерге ле атмосферага јайылар аргалу.\nКаланыҥ экологиязына Уфада Фенольный катастрофа јаан тӱбек экелген, 1989 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала 1990 јылдыҥ тулаан айына јетире «Уфахимпром» деп химический заводто болгон, диоксиндерле корондолгондый ла болгон. Авариядаҥ улам Чернушка, Шугуровка, Уфа суулар коронло тыҥ киртиген. Фенолло корондолгон сууны тузаланган улустыҥ тоозы (Южный водозабор, Уфа) 672 876 кижи.\n2015—2019 јылдарда атмосфераны киртиткен веществолордыҥ кеми таблицада.\nКалада бастыра, ол тоодо 222,2 234,6 225,1 211,8 214,2\nстационар источниктердеҥ 140,6 153,0 143,5 130,2 175,6\nтранспорттоҥ 81,6 81,6 81,6 81,6 38,6\nКӧп саба корон таркадып турган стационар источниктер — нефтеперерабатывающий промышленностьтыҥ предприятиелери — 71 % , энергетика — 4,3 %. Кӧӧлик-транспорттыҥ атмосфераны киртидип турган веществолорыныҥ бастыра јаба кеми — 22 %. Каланыҥ бир кижизине келижип турган коронду кей — 0,190 т.\nУфаныҥ тӱӱкизи 1574 јылдаҥ башталат (по другим данным — с 1586) года со строительства Уфимского кремля. Бу шибеени тӧзӧгӧн кижи — каланыҥ баштапкы воеводазы Нагой Михаил Александрович. XVI чактыҥ учынаҥ ала Уфа политический ссылканыҥ јери болгон. XVII—XVIII чактаҥ ала Уфа-шибее кӧп табарулар ла осадаларга чыдашкан, бир де катап бактыртпаган; ол тоодо Пугачёвтыҥ тӱймеени тушта тӧрт айга туйуктаткан, табарткан (1773—1775) . Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта СССР-да Уфа јаар промышленный предприятиелерди, билим ле ӱредӱлик учреждениелерди, улусты эвакуировать эткен.\nШибее тудардаҥ озо[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУфада озо болгон јурттарды бир канча городищелерле колбойдылар, темдектезе: Городище Уфа II, текши јери 2 га кире, IV/V-XIV чактыҥ табынтылары болгон, V—VII чактыҥ каандарыныҥ мӧҥкӱлери (Турбаслинский культура). Уфа II деген городищеле кезик шиҥжӱчилер орто чактардагы калала колбойт, 1337 јылда Пиццигани-карындаштардыҥ картазында Паскерти (Pascherti) кала деп темдектелген, в Каталонском атласе 1375 года, и позднее также на карте 1554 года Г. Меркатора. Также с городищем отождествляется город Башгирд (Башкорт), XIV чактыҥ араб авторы Ибн Хальдун Алтын Орданыҥ ӧскӧ јаан деген калаларыла кожо темдектейт. Французский востоковед А. Кордье связывает положение этого города на карте с местонахождением современной Уфы, кӱнбадыш-европей картографтар (XIV—XVI чактарда) бу каланы Уфа сууныҥ оозы јаар темдектеген.\nXVI чакта веке на месте современной эмдиги Уфаныҥ ордында Ногай Орданыҥ бийлериниҥ наместнигиниҥ ставказы Имэн-кала («Дубовый город»)болгон. П. И. Рычков, имевший в распоряжении недошедшие до нас рукописные документы по истории Уфимской губернии XV — начала XVI веков и исторические предания башкирского народа, писал, что на территории города Уфы до прихода русских существовал большой город, простиравшийся по высокому берегу реки Белой от устья реки Уфы «вёрст на десять», в котором находилась ставка Тура-хана. М. Сомов бичиген:\n«Место, занимаемое Уфой, как сказано выше, давно уже заселено было башкирами…, хан которых имел здесь своё становище… Строения башкиров и даже становище хана были деревянные, отчего и не осталось никаких следов их существования, кроме курганов… Становище хана находилось на возвышенном и живописном берегу реки Уфы, которое в настоящее время называется Чёртовым городищем… Башкирцы жили в Уфе только зимой; на лето же уходили кочевать в места, удобные для пастбищ их скота… Самый город основался на том же месте, где был прежде башкирский, только ближе к рекам Сутолоке и Белой»\nШибеени тӧзӧгӧни[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1557 јылда Башкортостан Арасей каандыкка (Московский) кирген кийнинде, башкирлер Иван Грозныйга бу јерде кала тударга јаратсын деп «челобитьелӱ» баштанган. П. И. Рычков ол керегинде бичиген: башкирлер 7081 (1573)јылда кала тударга каанга баштанган, јаҥыс ла јасак тӧлӧӧри јанынаҥ эмес, онойдо ок ӧштӱлерге удурлажарга шибее тудар керек деп бичиген. Башкир јонныҥ (юрматтар) шежеринде айдылат: Казан јаар јасак јетирерге ыраак, улу каан бойыстыҥ јериске Уфа каланы тударга јаратсын деп. Тӱштӱк-кӱнчыгыш башкирлердиҥ шежеринде калык кааннаҥ шибее тударга суранган деп айдылат. 1560 јылда думный дворянин И. А. Артемьев Иван IV каанныҥ јакылтазыла башкир јерге кала-шибее тудар јерди темдектеп, Ак-сууныҥ јарадына межа ӧткӱрерге келет. Троицаныҥ кӱнинде кӱӱк айдыҥ 30 кӱни 1574 года московтыҥ стрелецтериниҥ отряды Сутолока ла Ногай деп суулардыҥ јанына келип токтогон. Мында Уфа каланыҥ баштапкы тудумы кӧдӱрилген — јаан эмес Троицага учурлаган серикпе. 1574 јылда Уфимский кырларда (Троицкий холм), воевода Иван Нагойго башкарткан стрелецтердиҥ отряды Уфимский кремльды тӧзӧгӧн.\n1586 јылда Уфа каланыҥ статусын алып, Уфимский уездтиҥ (1586—1708) администрациялык тӧс јери боло берген. Уфимский уезд боло берерде, бу кырайда воеводалардыҥ башкарузы боло берген (орустап воеводческая форма управления). Тӱӱкичилердиҥ темдектегениле Москва ийген баштапкы воевода — Михаил Нагой. Воевода каланыҥ тӧс администрациялык учреждениезин — Уфимский приказной избаны башкарган. Ол гарнизонный черӱни (150—200 стрельцтер) башкарган. Каланыҥ стенелерикӧдӱрилип, посад бӱдӱп (торгово-промышленный бӧлӱк шибееле тудуш), ортозында острог кремль деп адалган. Кремль тоормошторло частоколло (440 метр) туйукталган, тӱштӱк ле тӱндӱк јандарында эрмен агаштаҥ эдилген башнялар кӧдӱрилген.\n2008 јылдаҥ ала эл-јонныҥ тоозы кӧптӧгӧн (орустап естественный прирост населения). 2009 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде калада республиканыҥ јоныныҥ 25,4 % болгон, калаларда јаткандардыҥ 42,2 %. Ӱй улустыҥ тоозы эр улустыйына кӧрӧ кӧп (54,5 ле 45,5 %), 1000 муҥ ӱй кижиге 835 эр кижи. Иштеерге јеткелек јииттердиҥ тоозы 15,4 %, иштееерге јараар јашту улус — 65,2 %, иштеер јаштаҥ јаан јаштулар — 19,4 %. Јӱрӱмниҥ орто узуны 2016 јылда: ӱй улус — 75 јаш, эр улус — 66 јаш. Каланыҥ миллионынчы кижизи 1980 јылда куран айдыҥ 12 кӱнинде туулган, је Башкирияда башка укту кӧп калыктар јуртаган учун, бир бала эмес ӱч бала миллионынчы болгон (СССР-дыҥ кӧп калаларында јаҥжыгу аайынча) — башкир Салават Базаров, орус Пётр Сошников ло татар кызычак Гульшат Зарикова. Уфа Россияда 11-чи кала-миллионер ле 21-чи СССР-да. Уфаныҥ ук-калыктары 2010 јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: орустар — 48,9 %, татарлар — 28,3 %, башкирлер — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %. Уфаныҥ ук-калыктары 2010 јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: орустар — 48,9 %, татарлар — 28,3 %, башкирлер — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %.\nЭл-јонныҥ тоозы (Кижи)\nБилимниҥ ӱч тӧс јери:\nРАН-ныҥ Уфимский билим тӧс јериниҥ институттары: Институт математики с вычислительным центром УНЦ РАН, Институт физики молекул и кристаллов УНЦ РАН, Институт механики Уфимского научного центра РАН, Институт нефтехимии и катализа РАН, Институт органической химии УНЦ РАН ла о.ӧ.;\nБашкортостан Республиканыҥ билим Академиязыныҥ учреждениелери: Уфимский научно-исследовательский институт глазных болезней, научно-издательский комплекс «Башкирская энциклопедия», центр гидравлики трубопроводного транспорта, Научно-исследовательский и производственный институт биотрансплантатов и биопрепаратов «Биоплант»" ла о.ӧ.\nТаҥынаҥ компаниялардыҥ проектный ла исследовательский институттары: РН-УфаНИПИнефть, Башгипронефтехим ле о.ӧ.\nВузтар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n8 федерал ла 1 республикан государстволык учреждение ле 3 филиал федерал государстволык бийик ӱредӱликтиҥ учреждениелери (тоозы тӧзӧлгӧниниҥ јылдарыла берилген):\nБашкирский государственный университет. 1909 јылда тӧзӧлгӧн Уфимский учительский институт;\nБашкирский государственный аграрный университет. 1930 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде Башкирский сельскохозяйственный институт болуп тӧзӧлгӧн;\nБашкирский государственный медицинский университет. 1932 јылда Башкирский медицинский институт тӧзӧлгӧн;\nУфимский государственный авиационный технический университет 1932 јылда Рыбинскте тӧзӧлгӧн, 1941 јылда Уфа јаар эвакуацияга кӧчӱрилген;\nУфимский государственный нефтяной технический университет. 1948 јылда Уфимский нефтяной институт тӧзӧлгӧн;\nМ. Акмулланыҥ адыла адалган Башкирский государственный педагогический университет. 1967 јылда Башкирский педагогический институт тӧзӧлгӧн;\nЗагир Исмагиловтыҥ адыла адалган Уфимский государственный институт искусств. 1968 јылда году как Уфимский институт искусств тӧзӧлгӧн;\nУфимский юридический институт МВД России. 1988 јылда Уфимская высшая школа МВД СССР болуп ачылган;\nБашкирская академия государственной службы и управления при Главе Республики Башкортостан. 1991 јылда Башкирская коммерческая академия болуп тӧзӧлгӧн.\nӰлекер:Основная статья Уфа — Башкортостанныҥ культуралык тӧс јери.\nОпера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры\nМажит Гафуриниҥ адыла адаган драманыҥ Башкир академический театры\nДраманыҥ орус академический театры\nХусаин Ахметовтыҥ адыла адаган филармония\n«Нур» деп Уфимский государственный татарский театр\nУфада алты государственный театр иштейт — Опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры, Мажит Гафуриниҥ адыла адалган Башкирский академический драманыҥ театры, Башкортостанныҥ орус академический драма театры, Мустай Каримниҥ адыла адаган Башкортостан республиканыҥ јииттериниҥ Национал театры, «Нур» деп Уфимский государственный татар театр, Наадайлардыҥ Башкирский государственный театры ла таҥынаҥ эки профессионал театр — альтернативный театр «Перспектива» ла Уфимский бастыра жанрлардыҥ классический театры. Онойдо ок Х.Ахметовтыҥ адыла адалган Башкир государственный филармония.\nАхмет-Заки Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека\nИштейт РАН-ныҥ билим тӧс јериниҥ Уфимский билим-библиотеказы, А.-З. Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека филиалдарыла, Республикан базовый библиотека, каланыҥ тӧс библиотеказы, Ш. А. Худайбердинниҥ адыла адалган калада балдардыҥ тӧс библиотеказы, Кӧсјоктордыҥ специальный Башкир республикан библиотеказы, Билим-технический библиотека УГАТУ. Ого коштой калада 25 текши ле 20 балдардыҥ библиотекалары.\nУфада иштеп турган кинотеатрлар: «Родина (кинотеатр, Уфа)», «Ultra Cinema» ЦТиР «Мир», «Јымжак кинотеатр» КРК «Мегаполисте», «Кинопростор» ЦТиО «Простор», «Синема Парк» ТРК «Галерея ART», «Синема Парк» ТРК «Семьяда», «Киномакс» ТРК «Планетада», «Синема 5» ТГК «Меркурийде», «Ultra Cinema» ТКЦ «Ultra»-да, «Синема 5» ТРЦ «Акваринде». «Фурор» деп баштапкы уфимский кинотеатр алдынаҥ бери иштеген (1908 јылда ачылган, 1925 јылдаҥ ала — «Горн», 1936 јылдаҥ ала — «Салават», (зрительный залы ол ло тушта јаанадылган) — эмди офисный тура, озо бу кафе-бистро болгон «Башкирское бистро», кинотеатр «Победа (кинотеатр, Уфа)».\nУфада 50-неҥ артык государстволык ла таҥынаҥ музейлер ачылган.\nГалереялар ла кӧрӱ ӧткӱрер кыптар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУфада арт-галерея «Мирас», арт-галерея «Сара» иштейт, «Ижад» деп М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкир тергеелик художественный музейдиҥ кӧрӱ ӧткӱрер кыптары, Башкортостан Республиканыҥ јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ Уфимский художественный галереязы ла кичӱ выставочный зал иштейт, галерея «Урал», галерея X-max, Дамир Ялиловтыҥ адыла адалган фотографияныҥ каладагы туразы, «Облака» деп эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери, городской центр «Арт-КВАДРАТ». Алдында бу «Ватан» деп тематический этнопарк болгон.\nУфа —кӧп рок-музыканттардыҥ тӧрӧли: Юрий Шевчук (ДДТ (группа)), Земфира, Рустем Булатов (Lumen), Год Змеи (рок-группа), Светотень (группа), Emigstation; рэп ле хип-хоп-кожоҥыылардыҥ: Via Chappa, МанифестЪ, Boulevard Depo, Моргенштерн, Basic Boy, Thomas Mraz, Face; поп-артисттердиҥ: Андрей Губин, Сергей Приказчиков (Пицца (группа)), Элвин Грей ле о.ӧ.\nУфада калыктар ортодо фестивальдар ла конкурстар: 1995 јылдаҥ ала — Н. Сабитовко учурлаган музыкант-исполнительдердиҥ ачык конкурсы, 2002 јылдаҥ ала — органла фестиваль «Sauerfest» (бу ады 2015 јылдаҥ ала), 2003 јылдаҥ ала — кажы ла јыл ӧткӱрер джазовый фестиваль «Розовая пантера»; «Зов Урала» деп албаты ойноткылардыҥ ансамбльдарыныҥ ла оркестрлериниҥ конкурс-фестивальдары (2012, 2015 ле 2016 јылдарда).\nУфада эҥ ле эски јоголбогон тура: Октябрьский Революция оромныҥ толугында (57/1) бир кат улус јадып турган тура, јарлу горнозаводчик Демидовтыҥ. Бу тура XVIII чактыҥ ортозында тудулган. Тура орус полководец Александр Васильевич Суворов мында 1774 јылдыҥ кӱчӱрген айында (кезик јерде 1775 јылдыҥ бажында) токтогоныла јарлу, (Суворовты императрица Екатерина II пугачёвский тӱймеенди ӧчӱрерге ийген) .\n1803 јылда оренбургский гражданский губернатор Алексей Александрович Врасский Уфа каланыҥ јаҥырта тудулатан планировказыныҥ проектин јазайла, Александру I каанга јетирген. Планировканы губернский архитектор Д. М. Дельмедико эткен. Уфаныҥ јаҥы генеральный планыла каланы тӱс ле кургак јерге кӧчӱрер учурлу болгон. Каланы јаанадып, эски оромдорды кечире јаҥы оромдор јазаар учурлу болгон. Је план оноҥ ары кайда барган јарт јок.\nКалада 1816 јылдыҥ ӧртиниҥ кийнинде шотландский архитектор (российский службада) Вильям Гесте каланыҥ баштапкы генеральный планын тургускан (текши јери 667,5 га). 1817 јылдыҥ јаҥар айында Уфага Сметанин деп губернский землемерле кожо планды јаҥырткан. Башкару мындый планды 1819 јылдыҥ тулаан айыныҥ 3 кӱнинде јӧптӧгӧн. Бу генплан XIX чактыҥ туркунына каланыҥ стройказына ууламјы берген . Гестениҥ планында каланыҥ кыйулары јаанадылган Цюрупаныҥ оромынаҥ ала Гафуриниҥ оромына јетире, Ак-суунаҥ ала Революцияныҥ оромына јетире. Архитектор бар тудумдарды јерге келиштире эптӱ эдип јазаган. Ол Октябрьский Революцияныҥ оромын Јаан Казанский оромло бириктирген (каланыҥ тӧс оромы), каланыҥ эски тӧс јери бириге берген — Троицкий тепсеҥ ле Нижнеторговый тепсеҥ — каланыҥ јаҥы саду тӧс јерле: Гостиный дворло Верхнеторговый тепсеҥде. Бу ла ӧйдӧ Уфаныҥ јаҥы администрациялык тӧс јери — Соборный тепсеҥ — Ӱстӱгиторговой тепсеҥле Театрал оромло тудушталган. Уфаныҥ административно-торговый тӧс јери узак ӧйгӧ каланыҥ тӱӱкилик ядрозыныҥ ичинде болгон.\nКалада эҥ ле бийик тудум: 31 кат небоскрёб Идель-тауэр (бийиги 102,3 метр), 2018 јылдыҥ јаҥар айында Октябрьдыҥ проспектинде тудулган. Бийигиле экинчи тура — Уралсиб (тура), «Уралсиб (банк)» финансовый корпорацияныҥ тӧс офиси . Бу 26-кат тура, бийиги 100,5 метр. Ого јол кечире 1962 јылда тудулган Уфада баштапкы 9-кат тура.\nРеспублика Башкортостанда Уфа каланыҥ округыныҥ текши јери 2014 јылда 71,6 муҥ гектар болгон, бу јердиҥ тудумдарлу бӧлӱги — 20 муҥ га. Јон јадар фонд 23 миллион 800 муҥ квадратный метр. Јадар јерле јеткилделгени: 21,6 квадратный метр бир кижиге. Уфимский јарымортолыктыҥ тудумдарыныҥ ныктазыныҥ коэффициенти 0,55. Каланыҥ орто бийиги: беш кат. Министерство регионального развития РФ, Российский союз инженеров, Федеральное агентство по строительству и жилищно-коммунальному хозяйству, онойдо ок Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова 2012 јылда ӧткӱрген рейтинг качества городской среды деп кӧрӱде Уфа 10-чы јер алган. Россияныҥ јӱс јаан калазыныҥ интегральный рейтинги аайынча 2013 јылда (Санкт-Петербургский институт урбанистики тургускан), Уфа комфортность јанынаҥ экинчи јерге чыккан.\nСалават Юлаевтиҥ кереези, эҥ јарлу кереестердиҥ бирӱзи\nМажит Гафурниҥ кереези\nНајылыктыҥ кереези — Белая сууныҥ јарады (Каманыҥ кош суузы), Троицкий тепсеҥ.\nСалават Юлаевке кереес (Уфа) — Салават Юлаевтиҥ тепсеҥи.\nСалават Юлаевке кереес Башкортостан Республиканыҥ Курултайыныҥ јанында, Заки Валидиниҥ оромы, 40.\nЭнчилик от орустап Вечный огонь.\nЯкутов Иван Степановичтиҥ паркы,\nЧерниковка, Јеҥӱниҥ паркы (Уфа).\nА. М. Матросов ло М. Х.Губайдуллинге кереес — Черниковка, Јеҥӱниҥ паркы.\n«Скорбящая мать» деп локальный јууларда корогондорго мемориал (Уфа) — Черниковка, Комаровтыҥ оромы.\nА. М. Матросовко кереес — В. И.Ленинниҥ паркы.\nВладимир Маяковскийге кереес — Маяковскийдиҥ скверы, Цюрупа ла Коммунистический оромдордыҥ белтиринде.\nЛенинниҥ кереези Ленинниҥ скверында (Уфа)— Ленинниҥ скверы (2011 јылдыҥ кӱчӱрген айында орныктырылган).\nВ. И. Ленинниҥ кереези — В. И. Ленинниҥ тепсеҥи.\nВ. И. Ленинниҥ кереези — Черниковка, «Химик» деп ДК-ныҥ јанында скверде.\nВ. И. Ленинниҥ кереези — Дёмский аймак, Дёма деп темирјол станцияныҥ алдында.\nМажит Гафуриге кереес — Заки Валиди ором, Мажит Гафуриниҥ Башкирский академический драма театрыныҥ јанында (БДТ).\nШ. М. Бабичке кереес — Телецентрдыҥ јанында (Уфа).\nМифтахетдин Акмуллага кереес, М. Акмулланыҥ адын адаган Башкирский государственный педагогический университеттиҥ јанында (БГПУ).\nА. Д. Цюрупага кереес (бюст) — Цюрупаныҥ оромы ла Октябрьский Революция оромныҥ белтиринде.\nЗагир Исмагиловко кереес Театрал скверде, опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театрыныҥ јанында .\nШаляпинге кереес (Уфа) — Ленинниҥ оромы, кеендиктиҥ Уфимский государственный академиязы.\nМаксим Горькийге кереес — Пушкинниҥ оромы, № 3-чи гимназияныҥ эжигинде\nФ. Э. Дзержинскийге кереес — Чернышевскийдиҥ оромында, «Родина (кинотеатр, Уфа)» ла Башкортостанда ФСБ РФ јанында .\nСерго Орджоникидзеге кереес — Первомайский ором.\nСергей Николаевич Тыртышнойго кереес, Черниковка, стадион «Нефтяник»\nСоветский Союзтыҥ эки катап Геройына Гареев Муса Гайсиновичке кереес (Бюст) — Мактыҥ бульвары.\nГенерал Шаймуратов Минигали Мингазовичке кереес (Бюст) — Мактыҥ паркта мемориал комплекс.\nСоветский Союзтыҥ Геройы генерал-майор Т. Т. Кусимовко кереес (Бюст) — Јеҥӱниҥ паркында мемориал комплекс.\nМаршала Жуковко кереес — Сипайлово, Жуковтыҥ скверы , Жуков ло Баязит Бикбайдыҥ оромдорыныҥ бириккенинде.\nА. С. Пушкинге кереес (бюст) — Пушкинниҥ аллеязы.\nС. Т. Аксаковко кереес (Бюст) — Пушкинниҥ аллеязы.\nИ. С. Якутовко кереес (Бюст) Иван Якутовтыҥ адыла адаган кеендиктиҥ паркыныҥ эжигинде.\nШ. А. Худайбердинниҥ бюсты Дом печатиниҥ јанында.\nСоветский Союзтыҥ Геройы И. И. Рыбалконыҥ бюсты, Дёмский аймакта 112-чи Башкирский кавалерийский дивизияга учурлаган скверде.\nОктябрьский революция ла граждан јууныҥ геройлорына кереес.\nПолитикалык репрессияларда корогондорго кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»).\nРоссияда репрессияда болгон немцтерге кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»).\nДворникке кереес, «Мир» деп саду ла ойынныҥ тӧс јериниҥ эжигиниҥ јанында.\nЗемлемерге кереес, Башкортостан Республикада Росреестрдиҥ управлениезиниҥ туразыныҥ јанында, 50 лет СССР, ором 30/5.\nСкульптуралык композиция «Машина времени», Машиностроителей деп скверде.\nН. Ф. Гастеллого кереес — Гастеллоныҥ скверынде, алдында отдел кадров УМПО болгон тураныҥ јанында, Сельская Богородская ором.\n«Колесо» деп скульптура — Пархоменко ором, 156.\n«Нулевой километр» плита — Тӧс јер, Ленинниҥ оромы, 28, главпочтамттыҥ орто эжигиниҥ јанында.\n«Дом куницы (скульптура)» Гостиный дворго удура (Уфа), Якутовтыҥ паркыныҥ эжигинде тепсеҥге кӧчӱрилген.\n«Трибуна (скульптура)» — Цюрупаныҥ оромы, ТК «Центральный» ла УСА «Уфа-Арена»-ныҥ јанында.\nМ. Нагойго кереес — 8 Март деп јуртта.\nПаровоз, Дёмский аймакта, Уфимский темирјолдык техникумныҥ јанында, Ухтомскийдиҥ оромы, 33.\n«Никто, кроме нас» деп кереес ВДВ-га учурлалган — Ленинский райондо (Уфа), Затон деп микрорайон, «Волна» деп парк.\nЈуучылга кереес, Ада-тӧрӧл учун Улу јуу — Черниковкада, Калининский универмагка тушташ.\nМ. Нестеровко кереес, М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкирский государственный художественный музейдиҥ јанында скверде.\n«Јууга барган јерлештерге» деп кереес — Привокзальный тепсеҥ.\nТылда иштегендерге кереес (Уфа).\nВалера деп шалјага кереес, тындуларга толерантный болорго — каланыҥ ортозында Мустай Каримниҥ оромында (Уфа). Постаменттиҥ тажы Тӱштӱк Уралда муҥ метр бийик кырдыҥ бажынаҥ экелген, арт-объект — мӧҥӱннеҥ экелген 925-чи проба.\n«Союз поколений десантников» деп кереес (2021) — Јеҥӱниҥ паркында (Уфа).\nАр-јӱткендик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУфа — јажыл кала, сӱреен кӧп јажыл зоналар керелейт — јуукаларлу агаш-аразы-парктар, парктар, садтар, скверлер, аллеялар ла бульварлар калада јаан јерге јайылган. Уфада он культура ла амыраштыҥ парктары бар, бир военно-мемориальный парк, тӧрт сад, ӱч тӱӱкилик аллеялар, алты лесопарк, эки дендропарк, бир ботанический сад ла бир лимонарий.\nВ. И. Ленинниҥ паркы (Уфа)\nСофьюшканыҥ аллеязы (Уфа)\nС. Т. Аксаковтыҥ культуралык ла амыраштыҥ сады\nЈеҥӱниҥ паркы (Уфа)\nУфа Башкортостанныҥ экономика ӧзӱминиҥ бажы, Россия экономиказына јаан кирелте экелет — калада ороонго јаан учурлу продукциялар јазалат — бензин, дизельный топливо ло пропилен полимерлер, онойдо ок клеёный фанера, нефть ле топочный мазут. Уфада обрабатывающий промышленностьтыҥ тӧзӧгӧзи: нефтепродукт ла нефтехимия чыгарары, машиностроение ле химический промышленность.\nУфаныҥ экономиказында 2020 јылда јаан ла орто предприятиелердиҥ аткарган бастыра продукциязы бир јылга 1 трлн 91,4 млрд салковой болгон, Башкортостанныҥ 56,6 %.\nБашкортостан Республиканыҥ Уфа каланыҥ округыныҥ социально-экономический ӧзӱминиҥ стратегиязы бар, 2030 јылга јетире.\nXX чактыҥ бажында Уфада Уфимский тепловозоремонтный завод иштеген, 1886—1888 јылдарда Самаро-Златоустовский темирјолло јаҥыс ӧйдӧ тудулган; силикатный кирпич эдетен завод (кӱчи бир јылга 3-3,5 млн штук).\nСССР-да индустриализация тушта 1929—1932 јылдарда Черниковкада 1-чи Майдыҥ Уфимский сереҥке эдер фабриказы ла Тӧс электростанция тудулган, 1933—1935 јылдарда — Уфимский фанерный комбинат, чаазын эдер фабрика, Уфимский деревообрабатывающий комбинат ла «Дубитель» (дубильно-экстрактный) завод, 1931 јылда Уфимский моторостроительный производстволык биригӱ (комбайнныҥ моторлорын эдер завод) тудулып баштаган. 1934 јылда Уфада онойдо ок К. Е. Ворошиловтыҥ адыла адалган ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла Уфимский швейный фабрика («8 Мартка учурлаган»]). В 1938 году открыт Уфимский крекинг-завод.\nСССР-да Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде предприятиелерди Уфа јаар эвакуировать эткендер, бу ӧйдӧ Уфада «Гидравлика» (№ 85 темдектӱ завод), Уфимкабель завод ло Башкирский электронно-телекоммуникационный объединение (завод телефонной аппаратуры) кӧчӱп келген заводторго тайанып иштеп баштаган. 1941 јылда Уфимский моторостроительный производственный объединениеде алты авиапромышленностьтыҥ предприятиелери: Рыбинсктиҥ № 26 темдектӱ моторный заводы, «Климов» компания (завод № 234) ла «Красная Заря» (завод № 451) Ленинградтаҥ, Балашихинский литейно-механический (завод № 219), авиационный моторостроениениҥ тӧс институдыныҥ проектный бюрозы (ЦИАМ, Москва), В. А. Добрынинниҥ «ОДК-Сатурн» деп конструкторский бюрозы, Воронежтеҥ; Уфимский тепловозоремонтный заводко — Запорожский, Гомельский ле Станиславский паровозоремонтный заводтор кӧчӱп токтогон.\nЭмдиги ӧйдӧ каланыҥ предприятиелери нефтепереработкала, химияла, машиностроениеле иштейт. Каланыҥ экономиказы топливно-энергетический ле машиностроительный комплекстердеҥ турат. Уфада 200 јаан ла орто промышленный предприятиелер. 2013 јылда ол Россияныҥ 250 јаан деген промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде 7-чи јер алган, ого коштой эки јыл улай «Лучшие для бизнеса города России» деп Forbes-тыҥ рейтингинде экинчи јерде (2012—2013).\nБашкортостанда 2020 јылда аткарылган бастыра продукциязыныҥ кеми јыл туркунына 785,4 млрд салковой болгон, бу 54,4 % республика ичинде, темп — 77,8 %.\nУфада јаан нефтеперерабатывающий комплекс бар, эмди АНК «Башнефтьтиҥ» ӱч филиалынаҥ турат — «Башнефть-УНПЗ», «Башнефть-Новойл» ла «Башнефть-Уфанефтехим» — нефть аларыныҥ тереҥи —84,9 %. Онойдо ок нефтехимический заводтор иштейт — «Уфаоргсинтез», химический — «Уфимский лакокрасочный завод» — промышленностьто. Озодо «Уфахимпром» иштеген.\nУфада јаан машина ла приборостроительный предприятиелер бар: Уфимский моторостроительный производственный объединение, Уфимский приборостроительный производственный объединение, микроэлектрониканыҥ «Магнетрон» деп Уфада заводы, билим-производственный предприятие «Полигон», Башкирский производственный объединение «Прогресс», Уфимский агрегатный производственный объединение, кӧсјоктордыҥ текшироссийский обществозыныҥ Уфимский учебно-производственный предприятиези, Уфимский тепловозоремонтный завод, Уфимский агрегатный предприятие «Гидравлика», автокомплектующийлердиҥ заводы, «Молния» деп Уфимский билим-производственный предприятие, «Вихрь» деп билим конструкторско-технологический бюро, Уфимский трансформаторный завод, «Буринтех» деп билим-производственный предприятие. Алдында иштеген: «Промсвязь» деп Уфимский завод , Башкирский троллейбусный завод, «Эталон» деп Уфимский опытный завод .\nУфа — Россияда јаан транспортный белтир (узел) болуп јат (железнодорожный, трубопроводный, автомобильный магистральдар, кейде ле сууда јолдор). Судоходный суу Белая (Каманыҥ кош суузы) бойыныҥ Уфа деп кош суузыла кожо мында Транссибирский магистральла туштажат. Уфа ла Белая суулар каланы тӧс лӧ јака јерлерге бӧлийт.\nКӧӧлик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n]Ак сууны кечире кӱр (орустап река Белая) — Башкортостанныҥ тӧс калазыныҥ тӱштӱк каалгазы\nКӧӧлик јолдор каланы Москвала, Челябинскле, Казанла, Самарала, Пермьле, Оренбургла колбойт. Ого коштой, Уфа — Россияда Москвала бир ле уунда эки федерал кӧӧлик јолло бириккен баштапкы кала (экинчи ондый кала 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 27 кӱнинеҥ ала Санкт-Петербург болуп јат). Каланыҥ тӱштӱк јаныла федерал кӧӧлик јол Ӱлекер:Табличка-ru «Урал», федерал кӧӧлик јол Ӱлекер:Табличка-ru «Волга» дезе мында токтоп калат. Уфанаҥ тӱштӱктей «Уфа-Оренбург» деп трасса башталат, ол јол Уфада международный аэропортко јетире база барат. Башкортостан Республикада калалары ла аймактары ортодо, коштой айылдаштарыла колбу автобустарла, кӧӧлӱктерле тудулат. Автобустар Тӱштӱк кӧӧлик вокзалдаҥ атанат (улус тартар тӧс биригӱ ГУП «Башавтотранс»).\nКелер ӧйдӧ Уфаныҥ кӱнчыгыш јанынаҥ чыгар јолдор кӱрлер тударынаҥ башталар: Интернациональный оромдо М7 јаар чыгар кӱр, Воровскийдиҥ оромыныҥ јанында јаҥы кӱр, Салават Юлаевтиҥ проспектин тӱндӱк јаар улалтары.\n«Самара — Уфа — Златоуст — Челябинск — Екатеринбург» деп темирјолдыҥ ӱлекери 1885 јылда јӧптӧлгӧн, Белая сууны кечире Уфимский темирјол кӱр 1888 јылда тудулган. Железнодорожные , Уфа ажыра ӧткӧн темирјол магистральдар Россияныҥ орто ло кӱнбадыш келтейлерин, Урал ла Сибир региондорды колбойт.\nОАО «Российские железные дорогиниҥ» филиалы — Башкир бӧлӱгиниҥ тӧс јери Куйбышевский темирјолдор. Калада 9 темирјол станция, Дёма деп станция эҥ ле јаан кош тартарыныҥ станциязы болот, онойдо ок Бензин деп станция, база јаан пассажирский станция Уфа. 2008 јылдыҥ кӱчӱрген айында јаҥырта тудулган вокзальный комплекс ачылган. 1965 јылдаҥ ала 2017 јылга јетире Уфа ла Москваныҥ ортозыла фирменный пассажирский поезд «Башкортостан» јорыктаган (1993 јылга јетире — «Башкирия»).\nКейде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1938 јылдаҥ ала авиалиниялар улай иштейт. Уфада аэропорттоҥ Россияда 27 калага самолеттор учат, ого коштой Симферопольго, онойдо ок международный рейстер бар: Стамбул, Анталья, Барселона, Даламан, Ташкент, Худжанд, Бангкок, Душанбе, Ларнака, Даболим (Гоа), Дубай, Ираклион, Бакула о.ӧ. 2014 јылда аэропорт Приволжский федеральный округтыҥ кейле јорукташтыҥ гаваньдарыныҥ ортодо пассажиропоток аайынча лидер болуп јат.\nОноҥ ӧскӧ, каланыҥ ичинде спортивный аэродром Забельский бар, каланаҥ 32 км кӱнбадыштай јеҥил авиацияныҥ Первушино деп аэродромы, каланаҥ 15 км кӱнчыгыштай Тауш деп аэродром иштейт.\nУфа — ады ла аэропорттыҥ коды (UFA) тӱҥей телекейде кӧп эмес калалардыҥ бирӱзи, авиацияда кыскартылбай тузаланылат.\nСууда[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБелая сууда судоходство јӱс бежен јыл кире иштейт. Каланыҥ ичинде эҥ јараш јерлерин кыска ӧйгӧ эбирип келерге суула јорыктаза јакшы. Суу транспорт кошты, пассажирлерди сууларла, кӧлдӧрлӧ, каналдарла, водохранилищелерле тартат. Одно из бывших крупнейших речной отрасли в Башкир суу пароходство — Уфада суу отрасльда јаан предприятиелердиҥ бирӱзи. Јайгыда Белая сууда ла Уфа сууда уфимский паромный переправалар иштеп јат.\nКала ичинде общественный[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКала ичинде транспорт: трамвай, троллейбус, автобус, маршрутный такси, такси. Метрополитен тудары токтодылган, оныҥ ордына генплан 2025 јылга јетире скоростной трамвай иштедерин јӧптӧгӧн.\nВелосипед[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУфада 2018 јылда велодорожкалардыҥ текши узуны 72 км кире бар. Узуны 67,5 км јаан уфимский велосипедный кольцо тудар деп проект бар. Оныҥ тӧс магистрали Октябрьдыҥ проспектиле, Менделеев ле Жуковтыҥ оромдорыла ӧдӧр учурлу. Оноҥ ӧскӧ, Гафури, Лесоводов, Победаныҥ, Мемориальный ла «Кашкадан» деп парктарда база ондый кольцевой прогулочный велодорожкалар тударга јазанадылар.\n№11-чи Аксаковский гимназияныҥ туразы\nЛев Роберт Мельч (1901—1934) чех јуучыл летчик, Farman F.30 деп самолет, Чехословак легиондор, Уфада аэродром, 1918 ј.\n↑ 2,0 2,1 БД ПМО Республики Башкортостан\n↑ 3,0 3,1 Площадь Уфы планируется увеличить на треть\n↑ 4,0 4,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ 6,0 6,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (орус.) (31 јаан изӱ ай 2017). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017 јыл.\n↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Уфа́ / председ. Ю.С. Осипов и др. — Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2017. — Т. 33. Уланд — Хватцев. — С. 142–144. — 798 с. — 35 000 экз. — ISBN 978-5-85270-370-5.\n↑ 8,0 8,1 Ӱлекер:ЭБЭ2013\n↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года, Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 19 декабря 2018 года №35/2 (ја. эм.). docs.cntd.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 28 кӱни, 2021.\n↑ 11,0 11,1 Ӱлекер:ВТ-ЭСБЕ\n↑ 12,0 12,1 Ӱлекер:ВТ-ЭСГ\n↑ 14,0 14,1 М. Сомов. Описание Уфы // Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. 1864. 14 марта\n↑ Ӱлекер:Географические названия Урала\n↑ Ландшафты городские - Уфа от А до Я (ја. эм.). Посреди России (12 кочкор ай 2014). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ 22,0 22,1 22,2 Географическое положение Уфы - Уфа от А до Я (ја. эм.). Посреди России (1 чаган ай 2014). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Расчёт расстояний между городами (ја. эм.). Транспортная компания «КСВ 911». Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2009.\n↑ Климат города Уфы - Уфа от А до Я (ја. эм.). Посреди России (8 чаган ай 2014). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Загрязнение питьевой воды г.Уфы фенолом (ја. эм.). web.archive.org (15 чаган ай 2005). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Министерство природопользования и экологии Республики Башкортостан (орус.). ecology.bashkortostan.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни, 2020.\n↑ ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий (орус.). Посреди России (2 јаан изӱ ай 2012). Дата обращения: чаган айдыҥ 25 кӱни, 2020.\n↑ Ногайский овраг – Уфа от А до Я (орус.). Посреди России (13 кочкор ай 2014). Дата обращения: чаган айдыҥ 25 кӱни, 2020.\n↑ На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником (ја. эм.). Аргументы и факты (12 куран ай 2020). Дата обращения: куран айдыҥ 12 кӱни, 2020.\n↑ 41,0 41,1 Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (ја. эм.) (pdf) (недоступная ссылка). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2013. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 42,00 42,01 42,02 42,03 42,04 42,05 42,06 42,07 42,08 42,09 42,10 42,11 42,12 42,13 42,14 42,15 42,16 42,17 42,18 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа\n↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 Народная энциклопедия «Мой город». Уфа (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 9 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 9 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 44,0 44,1 Расселение народов Исторического Башкортостана\n↑ 53,0 53,1 53,2 53,3 53,4 53,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 56,0 56,1 56,2 56,3 56,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Культура (ја. эм.). Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан.\n↑ БИБЛИОТЕКИ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ НАУЧНАЯ БИБЛИОТЕКА УНЦ РАН (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА им. А.-З. ВАЛИДИ РБ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ ЦЕНТРАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ ЦЕНТРАЛЬНАЯ ДЕТСКАЯ БИБЛИОТЕКА (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ БИБЛИОТЕКА ДЛЯ СЛЕПЫХ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Кинотеатры (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Кинотеатры городские - Уфа от А до Я (орус.). Посреди России (21 ӱлӱрген ай 2012). Дата обращения: кандык айдыҥ 22 кӱни, 2020.\n↑ Музеи Башкортостана (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ МУЗЕИ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2021.\n↑ Центр современного искусства "Облака" (ја. эм.). artoblaka.ru. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни, 2020.\n↑ Арт-КВАДРАТ (ја. эм.). www.art-kvadrat.com. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни, 2020.\n↑ Этнопарк «Ватан» (ја. эм.). ufacity.info. Дата обращения: чаган айдыҥ 29 кӱни, 2020.\n↑ Управление по государственной охране объектов культурного наследия Республики Башкортостан (орус.). okn.bashkortostan.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 25 кӱни, 2020.\n↑ Статья «Плану Гесте — двести лет» в интернет-газете «БАШвестЪ» Ӱлекер:Wayback\n↑ «Коммунист Башкортостана». Ленин вернулся в Уфу (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: тулаан айдыҥ 9 кӱни, 2012. Архивировано чаган айдыҥ 28 кӱни, 2012 јыл.\n↑ В Уфе открыли памятник башкирскому поэту и общественному деятелю Шайхзаде Бабичу (орус.). www.bashinform.ru (28 кичӱ изӱ ай 2019). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 12 кӱни, 2020.\n↑ В Уфе открыли памятник башкирскому поэту Шайхзаде Бабичу (ја. эм.). Официальный сайт Администрации ГО г. Уфа Республики Башкортостан. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 12 кӱни, 2020.\n↑ Регионы Поволжья почтили память героев, погибших в Великой Отечественной войне (орус.). ТАСС (22 кичӱ изӱ ай 2020). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2020.\n↑ В центре Уфы установили памятник толерантному клещу Валере (ја. эм.). Официальный сайт Русского географического общества (23 кӱчӱрген ай 2020). Дата обращения: чаган айдыҥ 15 кӱни, 2021.\n↑ В уфимском Парке Победы открыт памятник «Союз поколений десантников» (ја. эм.). ИА «Башинформ.рф» (30 јаан изӱ ай 2021). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни, 2021.\n↑ Стратегия социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года (ја. эм.).\n↑ 105,0 105,1 Об итогах социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан за 2020 год (ја. эм.).\n↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года (ја. эм.).\n↑ Стратегия социально-экономического развития города Уфы до 2030 года (ја. эм.).\n↑ КИРПИЧНЫЕ ЗАВОДЫ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2021.\n↑ ИНДУСТРИАЛИЗАЦИЯ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2021.\n↑ ЛЁГКАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2021.\n↑ ТОПЛИВНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ (ја. эм.). bashenc.online. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2021.\n↑ г. Уфа — Столица Республики Башкортостан (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 22 кӱни, 2010. Архивировано кӱӱк айдыҥ 29 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Лучшие для бизнеса города России — 2013 (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 6 кӱни, 2013. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2013 јыл.\n↑ СП Witzenmann-Russia ввело в Башкирии 2-ю очередь завода комплектующих для автопрома (ја. эм.). // interfax-russia.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 21 кӱни, 2011.\nБашкирский · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Гранат\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Уфа&oldid=33654"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 тулаан ай 2022, 02:04.


30.11.2017 - altaicholmon\nӰч кинозалга акча берилер\nКиноныҥ фонды 500 муҥга јетире улусту, кичӱ ле орто калалардагы кинотеатрларды јӧмӧӧри аайынча тӧртинчи конкурстыҥ турулталарын јарлады.\nӦрт чыккадый шылтактар кӧптӧйт\nСооктор келгениле колбой улустыҥ таҥынаҥ тураларында ӧрт чыккадый шылтактар кӧптӧйт деп, МЧС ажындыра јар эдет.\nАды јарт эмес солдаттыҥ эземине учурлай\nГорно-Алтайскта Jеҥӱниҥ паркында ады јарт эмес солдаттыҥ эземине учурлалган митинг јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧдӧр деп, Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскаду ла призывниктерди черӱге белетеери аайынча тӧс јердиҥ сайтында айдылат.\nБыјылгы ӧзӱмниҥ кӧргӱзӱлери\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы АР-дыҥ быјылгы ӧзӱминиҥ кӧргӱзӱлерин јарлады.\nБийик технологиялар медицинада\nАлтай Республиканыҥ эмчилигинде бийик технологияларды тузаланары оноҥ ары улалганча. Темдектезе, «хронический средний отит» оорулу улуска микроскопический операциялар ӧткӱрилет.\nБеш кижи—сыйдыҥ лауреаттары\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников беш кижиге культурада ла искусстводо јеткен једимдери учун сый берери керегинде јӧпкӧ кол салды деп, Башкаруныҥ пресс-службазы јетирет.