Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Разработка урока по алтайской литературе для 4 класса\nЛитературалык кычырышла уроктыҥ технологиялык картазы\nӰредÿчи: Яимова А.В.\nПредмет: Литературалык кычырыш\nУроктыҥ темазы: В.В.Бианки «Куйруктар»\nУроктыҥ амадулары, турулталары:\nПредметный: чокум-јарт, кӧнӱ, ӱнле кӧргӱзип кычырар; билип алганын тӧкпӧй-чачпай эмезе талдап куучындаар;\nЧӱмдемелде берилген геройлордыҥ кылык-јаҥы аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин чыгара айдар, чӱмдемелди талдап эмезе јӱзӱндеп (по ролям) кычырар; В.В.Бианки керегинде кыскарта билип алар;\nМетапредметный: (текши ӱредӱ эдилгелер)\nрегулятив: уроктыҥ темазына ла бичикте берилген текстке тайанып, ӱредӱчиле кожо уроктыҥ амадузын чыгара айдар; бойыныҥ билгирин шиҥдеп, једимдерине темдек тургузар.\nбилгирдиҥ (познавательный): чӱмдемелде не керегинде айдылганын озолондыра шӱӱр; текстти ылгап, тӧс шӱӱлтезин аҥылаар; тургускан план аайынча куучындаар; сӧзлик сӧстӧрлӧ таныжар.\nкоммуникатив: туура кижиниҥ кычырып турганын угары, текст аайынча ӧткӱрген куучында туружып, бойыныҥ кӱӱн-санаазын јайым чыгара айдар; чӱмдемелдиҥ учында ла ӱредӱчиниҥ берген сурактарына каруу берер;\nЛичностный: ар-бӱткенниҥ јаражын сезип, јажыдын бойына ачып, оны сӱӱрге ле кичеерге албаданар;\nӧскӧ калыктардыҥ литературазыла јилбиркеп, бойына јаҥы ачылталар эдерине таскамал алар;\nТузаланар материал: бичик «Литературалык кычырыш», урокко белетеген презентация\nУроктыҥ бӱдӱми: чӱмдемелле таныжар урок\nУроктыҥ ӧдӧр аайы\n(текши ÿредÿ эдилге)\nI. Урокко белетенер ӧй. Ӱренерине ууламjылаганы\nАмадузы: Кажы ла ÿренчик билгир аларына бойын белетеери.\n-Jакшы,јакшы, јакшы ба?\n-Эзен,эзен, эзен бе?\nII. Билгирлерди эске алып, чокымдаары\nАмадузы: Jаҥы материалды jартаарына болушту билгирлерди эске алынып, катап кöрÿп, ÿренчиктерди jаҥы темага белетеери.\nТышкары кандый јылу, јаркынду, айас кӱн! Ар-бӱткен тереҥ уйкунаҥ ойгонгон ӧй!\nКычырып ийегер бу кайдаҥ келген јолдыктар!?\n-… «Јас келди, јас келди!» - јијигей дейтен кушкаш ак-јарыкка јар этти. Саҥ ӧрӧ кӧрзӧ, чап-чаҥкыр! Айландыра ајыктаза, јап-јажыл! Теҥериде тегерик чырайлу Кӱн! Мындый кару кӱлӱмји јер ӱстинде бар эмеш пе?! Кейдиҥ арузын, јыдыныҥ јакшызын!\nКандый куучыннаҥ алынган јолдыктар,\n-Не керегинде айдылганын јолдыктар?\nАйдарда, бис бӱгӱн урокто не керегинде куучын ӧткӱрерис?\nБалдар, ар-бӱткен керегинде јаҥыс ла алтай албатыныҥ бичиичилери бичиген эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ укту албатылар кӧп чӱмдемелдер бичиген.\nКӧрӱп ийегер….бу кандый саҥ-башка таныктар, јерлериле солып, кычырыгар!\nВ И А Т Й И Л И Н Б А И К\n- Бу мында не јуралган, балдар?\nКандый тындулардыҥ куйруктары, танып айдыгар !\nКӱӱни ойноп јат.\n«Кӱлӱмји» Александр Ередеев\n- Ар-бӱткен керегинде…\nЧын, бу кижи Виталий Валентинович Бианки\n(тийиҥ, тӱлкӱ, ийт)\nӰредÿчи ле ÿренчиктиҥ ортозында\nорток эрмек- куучын\nIII. Ӱредÿ амаду тургузары\nАмадузы: Уроктыҥ темазын ÿренчиктерле кожо чокымдаары.\n- Берилген алгортмге тайанып, уроктыҥ амадузын тургузактар:\nАлаканныҥ беш сабарындый биригип,\nБир јудрукка јуулып,\nӦмӧ-јӧмӧ иштеер деп, иженедим!\nВ.В.Бианкиниҥ јӱрӱмиле, «Куйруктар» деп куучыныла таныжарыс…\n(куучынныҥ тӧс шӱӱлтезин билип аларыс…)\nТекстти ӱнле кӧргӱзип, кӧнӱ кычырарга ла ого план тургузып ӱренерис.\nIV. Тургузылган амадуга jединери\nАмадузы: Ӱренчиктер билгирлерди бойлоры таҥынаҥ кандый бир иш бÿдÿрип аларына ууламjылаары.\nВ.В.Бианкиниҥ ады-јолы слерге кайдаҥ таныш?\nАйылда белетеп алган јетирӱзиле Полина слерди таныштырып ийзин.\nАйдарда, В.В.Бианки ар-бӱткенниҥ јажыттарын кычыраачыларга ачкан кижи болор.\nВ.В.Бианки керегинде сӧс.\nЈ е т и р ӱ\nV. Уроктыҥ темазы аайынча иш.\nАмадузы: Ӱренчиктер билгирлерди бойлоры таҥынаҥ кычырганда текстте туштаган уур-кӱчтерле иш..\nТекстти айлаарда кычыраарда, кандый јарт эмес сӧстӧр туштады?\nСӧзлик иш. Карыштак, мыйгак, чааптар\nАмыраар ӧй – Карыштак слерле кожо бијелеерге келген…\nЈарт эмес сӧстӧрдиҥ учурын јартап берери.\nБ И Ј Е\nVI. Jаҥы билгирди быжулаары, текстле иш.\nАмадузы: План тургузып, алгоритм аайынча куучын ӧткӱрери.\nЭмди группаларга бӧлинип, иштейтен ээжилерди эске алынып ийектер…Шӱӱжип, башкараачы тудуп алыгар…\nБичикле иш. Бӱк 187\nКажы ла бӧлӱкте не керегинде айдылган? Ол аайынча план тургузыгар.\nКандый группа эҥ озо, олорго сӧс.\nОйын «Артык геройлор».\nБерилген геройлорды текст аайынча тургузары\nЭэчий-деечий геройлорды адап, тӱҥдештирери\n……………….кычырганы…Оноҥ ары не болгонын\nСлер план аайынча куучындап беригер.\nЭмди јӱзӱндеп кычырып ийектер:\nТексттеҥ јӱкле Чымыл ла Кижиниҥ орток куучынын кычырары.\nЭмди эжерлеп иштенип ийектер:\n-Эжерлеп Бигигеш јазап ийектер:\n2 стр. Биография\n3 стр. План\n4 стр. Јуруктар\nнак, бирлик иштеери.\nБӱк 187 ачары\nГруппаларда план тургузары\nЧымыл, кижи, Карыштак, Балык, Рак, Томыртка, Мыйгак, Тӱлкӱ, Уй.\nГруппаныҥ башкараачылары доского чыгып, кӱнниҥ чогын алары, берилген јакылтала белетенери.\nДоского чыгып куучындаары\nПрезентация ла иш.\n1 гр. Чымылдыҥ Карыштакла, Балыкла, Ракла эрмектешкенин куучындаар.\n2 гр. Томыркала\n3 гр. Тӱлкӱле\n4 гр. Кижиле, Уйла.\nVII. Рефлексия. Бÿдÿрген ишти, билгирлерди кемjиири ле чокымдаары\nАмадузы: Ӱренчиктер бойыныҥ бÿдÿрген ижин бойы шиҥдеп, баалаары.\nЧӱмдемелдеҥ јӱрӱмигерге керектӱ нени оҥдоп алдыгар?\nБеш сабардый нак болуп иштеген учун, колдороорды јурап ийеле, ӧгӧгине кажы ла кижи бойына темдек тургузып ийзин.\nЈердиҥ ӱстинде аҥ-кушла јилбиркеп,ар-бӱткенге ајырыҥкай болорын оҥдоп алдым.\nВ.Бианки кандый кижи болгонын билип алдым.\nЈер ӱстинде кижиде де, аҥ-кушта да кереги јок сӧӧк-тайак јок деп оҥдоп алдым.\nVIII. Уроктыҥ тӱп-шӱӱлтези\n-Урок туркунына слер нени билип алдыгар?\n(Виталий Валентинович Бианкиниҥ «Куйруктар» деп куучыныла таныштыс. Тургускан план аайынча тексттиҥ содержаниезиле иштедис.)\nŸредÿчи ле ÿренчиктиҥ ортозында орток эрмек куучын\nIX. Айылдагы иш.\nКӱнликти ачып, айылдыҥ ижин бичигер.\nУрок божогон. Јакшы болзын!\nКуучынныҥ јараган эпизодын јураары.\nНомер материала: ДБ-175913


«Куданы ла шаалтаны—аракы јогынаҥ!» - altaicholmon\n«Куданы ла шаалтаны—аракы јогынаҥ!»\nБу суракты шӱӱжер кӱрее-куучын Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында ӧткӧн. Ондо тергеебистиҥ јондык биригӱлериниҥ чыгартулу улузы, билимчилер, бойы кӱӱнзеп келген улус турушкан.\n«Кудалаары аракы јетирер «иш» боло берген»\n«Тургуза ӧйдӧ алтай калыктыҥ алдында турган эҥ ӧҥзӱре сурак—эл-јонныҥ аракыдажы. Калык болуп артар, ӧзӧр салымыс бу сурактыҥ аайы-бажына чыгарыстаҥ кӧнӱ камаанду боло берген. Эмдиги ӧй алтай јондыктаҥ кезем солынталар некеп јат»—деп, «Эрӱӱл Алтай» кыймыгуныҥ тӧзӧӧчилери Аделла Калкина, Денис Торбоков, Аззат Кыхыев кӱрее-куучынныҥ башталарында айткандар.\nАлтай тойдо аракыдашты астадар сурак калганчы 20 јылга чыгара алтай калыктыҥ курултайларында, кӧп тоолу ӧскӧ дӧ јуундарда јаҥыс катап эмес шӱӱжилген. Бу ӧткӧн кӱрее-куучынныҥ аҥылузы неде дезе, тойдыҥ чӱм-јаҥдарында аракыны астадар эмес, чек јоголтор кычыру эдилген. Аҥылап темдектеер база бир айалга—мындый баштануны јиит улус эдип турганы.\nКӱрее-куучынга белетенип, оныҥ тӧзӧӧчилери улустыҥ алтай той-керегинде санаа-кӱӱнин Интернет ажыра сурап уккан эмтир. Тургускан сурактарга карууларды 438 кижи берген. Бу улустыҥ кӧбизи (јаан јаштуларыс, анчада ла јурт јерлерде јаткандар Интернетти турзаланбай турганын ајаруга алза) орто јашту ла јиит улус болгон болор.\nБӱгӱн алтай тойдыҥ тӧс чӱм-јаҥдарын аракылу ӧткӱрери јаҥжыккан. Jӱк куданы алза, келин јӧӧгӧн јурт 30-таҥ ала 70 айылга чыгара кудалап јат.\n«Бистиҥ чоттогонысла, бир тойго, ортолой алза, 41 айыл кудалаарга келижет. Кажы ла айылга бир шил кабакту ла бир шил кызылду кирип јадылар. Бого шаалтага тургускан бир кайырчак кабакты ла бир кайырчак кызылды кожолы. Аракыныҥ садуда эҥ јабыс баазын чоттоп алза, бир алтай тойдо јӱк кудага ла шаалтага 30 муҥ салковойдоҥ ажыра акча аракыга чыгып јат—деп, Аделла Калкина куучындаган.—Республикада јылына 600 алтай той ӧдӱп турган болзо, јӱк куданыҥ ла шаалтаныҥ аракызына 18,5 миллион салковой акча барат. Бого тойдыҥ бойын ӧткӱрген, экинчи той боло берген «белкенчектиҥ» ле той эдерге чыккан ӧскӧ ӧскӧ дӧ чыгымдар кирбей јат».\nЭҥ ачымчылузы—алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары чын учурын јылыйтып, аракы ичер јаҥ болуп кубулганын јииттер темдектеген. Онойдо кудалаар тушта тӧрӧӧн болотон улус таныжып куучындажар керек, јӱрӱмде—кудалаарга эки шил аракы тудунып, кандый ла улус, ол тоодо тӧрӧӧн эмес те улус барып јат. Кудалаары аракы јетирер «иш» болуп калган.\n«Шаалта» деген чӱм-јаҥды эмдиги алтай улус кезик тӱрк калыктарда «калым» деген немедий оҥдоп јат. Кыстыҥ тӧрӧӧндӧри шаалтаны бойына «неме» сурап аларга тузаланганы элбеде таркаган. Ол «неме»—баалу-чуулу аракылар, алтын-мӧҥӱн, кийим, курсак ла о.ӧ. болор аргалу…\nКӱрее-куучынныҥ тӧзӧӧчилери аракыдаштыҥ албаты-јонныҥ јӱрӱмине экелген јеткерин ӧлӱмдер, айрылыштар, оору чыккан балдар керегинде чокым тоолор ажыра кӧргӱскен. Ачу ашты кемјинип ичери, «культурный ичиш» аракыдаштыҥ ла алкоголизмниҥ јолын баштап турганын Денис Торбоков куучындап, бистиҥ тойлордо «Аракы ичпеген кижи—шпион» деген плакатты темдек эдип айткан. Jаан улустыҥ, эне-адазыныҥ јӱрӱми јаш улуска, балдарга ӧткӧнижер темдек болуп јат.\n«Уулыстыҥ тойы эрӱӱл той болгон»\nБир ӧйдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газет аракыны 5, 10, 20 јыл ичпей турган улус керегинде бичиирин баштаган. Jе бу иш јол алынбаган. Jон ортодо аракыны таштаган улус, бистиҥ билерисле, ас эмес болгон. Jе бойы керегинде куучындаарга кӧбизи јӧпсинбейтен.\nКӱрее-куучында аракы ичерин токтодорго кычырган улус бойы керегинде куучындаарынаҥ јалтанбаган—бу јозокту темдек.\nОнойдо, «Эрӱӱл Алтай» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Аделла Калкина кижиге барарда, оны аракы јок кудалазын деп тыҥ тартышканын айткан. Jе барган јурты тегин эмес, Алтай ичинде јарлу јурт болгон учун, удурлажар арга јок болгон. Jе кыстыҥ эне-адазы, балазыныҥ кӱӱнин тооп, кудаларын айыл сайын бастырбай, бир јерге јууп, куданы ичкен. Он јыл мынаҥ кайра Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында бу баштапкы мындый учурал болгон. «Оныҥ кийнинде мениҥ сыйнымды аркы јок кудалаган ла той база аркы јок ӧткӧн»—деп, Аделла кӱрее-куучында айткан.\n«Ончо неме биледеҥ башталып јат»—деп, Айас Чендыева куучындаган. «Бистиҥ биле 1999 јылда тӧзӧлгӧн. Мениҥ эш-барааным, Юрий Степанович, аркыга кирген, алкоголик кижи болбогон. Ол каа-јаа ла ичетен. Jе ичип алза, токтодор аайы-бажы јок. Бир канча катап эмчиликке де кирген. Бис, алтай улус, аракыны кӧдӱрип болбой јадыс. Мен бойым 18 јаштуда христиан мӱргӱӱл јаҥга тӱшкем. Билем бузулып јатканын кӧрӱп, Кудайга «Сен бар болзоҥ, мениҥ ӧбӧӧниме болуш» деп мӱргӱгем. Бир јылдаҥ ӧбӧгӧним церквеге јӱрӱп баштаган. Бис 19 јылга церквениҥ курчу-корузында јӱредис»— деп, ол куучындаган.\n«Бала—јашта, аш—кылгада» деп тегиндӱ айдылбаган. Эне-адазыныҥ јӱрӱми балага јозок болуп јат—деп, Юрий Чендыев куучынды улалткан.—Jаштаҥ ала бала нени кӧргӧн, јӱрӱминде ол илинип барып јат. Алтай улус аракыны «байлу аш» деп айдып јат. Кандый ла немени байлап келзе, ол ээленип калар. Аракы—корон, оныҥ кийнинде кара неме туруп јат: кижини јыга согор, чугаан-табышка, кинчекке, ӧлӱмге, экелер…\nТой-јыргалга улус јуулып, бала-барка учун сӱӱнип јат, алкыштар айдат. Эртезинде «тыҥ той болды. Толтыра аракы болды, тойо ичинип алдыс…» деп айдадыс. Ондый болбос керек. Кажы ла кижи айткан сӧзи, јӱрӱми учун каруулу болор учурлу. Бойынаҥ баштаар».\n«Бис ӱч уулду. Jаан уулыстыҥ тойын јуукта «Бай Теректе» аракы јогынаҥ ӧткӱргенис—деп, Юрий Степановичтиҥ куучынын Айас Григорьевна улалтат.—Уулыс, бисти тооп, тойдо аракы болбозыла јӧпсингенине сӱӱнедис. Ол Новосибирсктеҥ, Кемероводоҥ келген ле мындагы нӧкӧрлӧрин тойына кычырып: «Мениҥ эне-адам кудайга бӱткен улус, оныҥ учун аракы јок той болор» деп озолодо айдып койгон. Кем де ачынбаган.\nТойды аракы јогынаҥ сӱӱнчилӱ ле јилбилӱ ӧткӱрерге, бијелеерге де, кожоҥдоорго до, ойноорго до јараар. Бис он кире мындый тойлор ӧткӱргенис. Улус јанып јадала, сӱӱнчилӱ, эрӱӱл той ӧткӧни учун быйанын айдат. Юрий Степановичтиҥ 50 јылдык юбилейин бис база аракы јогынаҥ ӧткӱргенис».\n«Кажы ла кижи бойынаҥ баштаар керек»\n«Мен тӧрт бала азырадым. Бу јашка јеткенче таҥкы деген неме тартпадым. ¯ч уулым, 30 јаштаҥ ашкан эрлер, бирӱзи де таҥкылабай јат—деп, «Алтайлардыҥ Курултайы» кыймыгуныҥ башчызы Мерген Теркин куучындаган.—Аракыны мен, куда-белкенчек болгондо бо, тӧрӧӧн-тууган, нӧкӧрлӧр келгенде бе, јылында ӱч-тӧрт катап амзап туратам. Эмди уулдарым амзап ийет. Шылтагы неде? Менде, балдарыныҥ кӧзинче аракы ичкен, олорго јозок кӧргӱскен мен бурулу.\nКажы ла кижи бойынаҥ баштаар керек деп, бӱгӱн чын айткан. Эдер болзо—эттим деп айдар.\nБеш-он јыл кайра, јуун-эш болгондо, мен, ак-чек кижи болуп, јылында ӱч-тӧрт катап амзап тургам деп айдып туратам. Улусты тӧгӱндебей тургам деп санангам. Эмди 4-чи јыл аракы деген немени ичпей јадым. Бир катап, јаҥы јылдыҥ алдында байрамныҥ јанып келеримде, тӱнде та ӧбӧкӧлӧрим, та Кудай келген, билбезим, ле: «Болор, уул, токтот!»—деген.\nЭмди сананзам, улустыҥ алдына чыгала, аракыны каа-јаада амзап тургам деп айдар мен кандый уйалбас болгом. Бӱдеримде, кудай мени аракы ичип јӱрзин деп айтпаган не. Кудайына болужып јӱрзин, ар-бӱткенин кичееп јӱрзин деп јайаган. Айдарда, мен аракы ичпей турум деп айдар учурым да јок».\n«20-30 јыл кайра бисти кем де аайлабас эди»\n—Бис аракы ичсеес, эзирип эмес, јӱӱле беретенис чын. Прокурор-јаргычы да бол, тегин чабан да бол—башказы јок—деп, Улаганнаҥ келген Трифон Белеев кӱрее-куучында айткан.— Бистиҥ кичинек тергеебисте тойды кажы ла јерде башка ӧткӱрип јат. Бистиҥ Улаган јеринде «белкенчек» деген неме этпей јат, куданы бир јерде јуулыжып ӧткӱрет.\nАракыдашты астадар, бойынаҥ баштаар керек дегени чын. Кижиге јӱк бойы, база кудай јаҥы аракыдашты таштаарга болужар аргалу.\n20-30 јыл мынаҥ кайра бистиҥ јерде кем-кем божогон кижиниҥ мӧҥкӱзин аракы јогынаҥ кӧдӱрер деп айткан болзо, «Ончозынаҥ сагышту неме бе сен?!»—деп ачыныжар эди. Jе Балыктујулда церкве туткан кийнинде, аракы ичиш араайынаҥ астап баштаган. Баштап улус ачынып туратан: «Бу не мындый, улустыҥ јаҥдап койгон јаҥын бузарга? Аракы не урбай турганар?…»—деп. Эмди, кижи божогондо, чыгарар алдында, ат ла эдип, бир кичинек аракы урат. Ол ло, эки-ӱч кӱнге улалган аракыдаш токтогон.\nКижи божогондо, аракылу келери база јарабас деп бодойдым. Бодозогор, сӧӧк келген 100 кире кижи кажызы ла бутылкалу келзе, бу не аайлу аракы,\nБу турган курч сурактарды биске јуулыжып, јӧптӧжип, бир аай ээжилеер керек».\n«Тӧрӧӧн јигисти оҥдобой барганыс»\nТӱӱки билимдердиҥ кандидады Вера Кыдыева ӧйлӧ кожо кубулганы керегинде куучындап, алтай калыктыҥ 1997 јылда ӧткӧн баштапкы курултайы тойдо аракыдашты астадар, кудалаар айылдардыҥ тоозын 20-деҥ ажырбас јӧп јаратканын эске алган. ²ткӧн ӧйгӧ алтай тойды ӧткӱреринде јакшы јанындӧӧн билдирлӱ солынталар болгонын билимчи темдектеген.\n«Куда тӱжӱрген айылдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни, мениҥ кӧргӧнимле, тӧрӧӧн јигисти оҥдобой турганыста—деп, Вера Якшиновна айткан.—Куданы, тӧрӧӧн-тууганы калыҥ болгонын кӧргӱзерге, тӧрӧӧн лӧ кыпту кижиге кийдирип јадылар, Эмезе, арга-чакту тӧрӧӧндӧрине куда тӱжӱрип, олордоҥ болуш болорына иженедилер.\nУчурыла, бала барган ла кийнинеҥ куда кирер керек—баланыҥ јуртта арткан кудын аларга. (Кут—кижиниҥ јуртка келип тӱшкен тыны, ол эр кижи ажыра келип јат). Кутты той эдип јаткан уулдыҥ тӧрӧӧндӧри кыстыҥ эне-адазынаҥ, јурттыҥ јаан эр улузынаҥ, кӱндӱӱ-кӱреелӱ келип, кудалап алып јат. Оныҥ учун куданы баланыҥ адазына, јаан акаларына, тӧс лӧ чыккан таайларына тӱжӱрип јат. Эјелерин, јеендерин, бӧлӧлӧрин, келиндерин ле ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧрин кудалабас—олордоҥ кут албай јат. Куданы јаҥдаган учурыла ӧткӱрзе, кудалайтан улустыҥ тоозы бойы астай берер.\nТӧмӧнги јаткан алтай аймактарда, Оҥдойдо, Кан-Оозында, Шабалинде, бала јурттаҥ чыкса, оныҥ тӧрӧӧндӧрин кудалап, оноҥ тойлоп, оныҥ кийнинде белкенчек јетирип јат. Кош-Агашта кудалайла, белкенчегин кожо кийдиреле, оноҥ тойлоп јат.\nБелкенчек деген јаҥныҥ учурын айтса, бала јурттаҥ барарда, когус јер артып калат. Оны белкенчекле шаап турган. Шаалта—«шаар» (бӧктӧӧр) деген сӧстӧҥ бӱткен. Оныҥ учун Кош-Агаш аймактыҥ улузы чын эдип јат деп айдар керек.\nКысты кӧжӧгӧлӱ не экелип турган дезе, адазыныҥ јуртынаҥ айрылала, јаҥы јурттыҥ от-очогыныҥ корузына кирбеген баланы јолдо кара неме блаап аларга ченежер. Баланы алдыртпаска, кӧжӧгӧлӧ бӧктӧп, јаҥар кожоҥныҥ алкыжыла курчап, уулдыҥ јуртына кийдирип јат. Кӧжӧгӧниҥ алдын кечпес деген јаҥ шак мыныла колбулу, оныҥ алдында кара неме барып јат.\nБаланыҥ чачын јарып, јаҥыдаҥ ӧӧргӧни, чегедек кийдиргени—тойдыҥ тӧс учурлу чӱм-јаҥдары. Бала айылга «кыс болуп кирип, ӱй кижи болуп чыгып јат».\nКалыктыҥ јаҥжыккан культуразына аракыны «актаҥ тамган байлу аш» деп кийдиргени тегиндӱ эмес деп, Вера Кыдыева айткан. Кажы ла албатыда кемјӱ деген неме бар. Оны алтай баскан кижи кижи уйатка тӱжӱп јат. Албаты јаҥын кӧндӱре бузып баштаза, калык болгон адын јылыйтат. Кӱнбадыш культурада, темдектезе, кресттӱ јаҥда мындый керектерди токтоткон кемјӱ коркыдыш болордо (кезедӱ болоры), кӱнчыгыш калыктарда—уйат. («Jеендерин уйалбай канай кудаладып турган?» эмезе, «Аракыдаҥ ичеле, уйадын јылыйткан» деп айдыжат).\nАракы кемјӱлӱ ле јеткерлӱ јаан јаан аш болгонын билип јӱрзин деп јартап, эне-адазы балазын јаштаҥ ала ӱредер учурлу.\n«Аракыныҥ ордына чеген—кымысту не кирбес?»\nКӱрее-куучында турушкан улуста «аракы ичерин алтай тойдо чек токтодор» до деген, «чӱм-јаҥдарда тузаланарга јараар» да деген улус болгон. Jе астадар дегениле ончозы јӧп болгон. Шӱӱжӱде јаҥыс та куда ла шаалта эмес, је тойдыҥ ӧскӧ дӧ чӱм-јаҥдары ла учуры, јадын-јӱрӱмистиҥ ӧҥзӱре сурактары кӧдӱрилген.\nОнойдо, «Женщины Алтая—Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Светлана Полетаева ӧскӱс балдардыҥ ла карыган улустыҥ тураларында алтай улус кӧптӧгӧнине ајару эткен. Эне-адазы эзен јӱрерде, «ӧскӱс» јӱрген балдар кӧптӧп турганыныҥ тӧс шылтагы аракыдаш болгонын ол айткан.\nБеш ичинеҥ келген Мария Быдышева тойдо јашӧскӱримниҥ башка барып байрамдаар, «катание» деген немезин токтодор суракты кӧдӱрген. «Кызыл эҥирде јаш улус аракылу байрамдап маҥтатканыныҥ бажында канча јеткерлер болуп, јаш улус та короп јат»—деп, ол айткан.\nКудалашта аракыныҥ ордына чегендӱ эмезе кымысту барар, шаалтада кайырчактап аракы тургуспай, ордына алтай аш-курсакту кирер ле ӧскӧ дӧ кӧп шӱӱлтелер кӱрее-куучында айдылган.\nАлтай јаҥдарды ээжилеп, јартап бичиген бичик керектӱ болгонын Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков кӱрее-куучында айткан. Мындый бичиктер кӧп калыктарда бар, темдектезе, Кавказта балкарлар деген јаан эмес албаты «Кодекс балкарского народа» деп бичиктӱ болгонын ол ајарган.\nАлтай калыктыҥ курултайда туткан башчызы Владимир Амургушев болуп турарда, алтай тойды ӧткӱрериниҥ ӱлекер ээжилерин белетеген болгон. Оныҥ кийнинде, калыктыҥ башчызына Борис Алушкин тудулып, бу ӱлекер бичимелдерди бичигеш эдип чыгарганын куучындаган.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачыларыныҥ шӱӱлтезиле, алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдарын, айрылышпай-бӧлӱнишпей, ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱп, ээжилеер ӧй келген.


Туулар карын серпий сибирип,\nТулаан ай кыjыраҥтыды.\nКÿбÿр карды ол себип,\nСоок салкынла каткырды.\nJер, агашты агартып,\nОйто кышты экелди…\nКушкаш, аҥды алаҥзыдып,\nТулаан соогын экелди…\nТайга, меес, аралда\nКуштар ÿни – тымыды.\nЫжык, jылу аркада\nБалазын булан коруды.\nСары таҥ келгелекте,\nСалкын булутты jайлатты.\nКÿн jÿгÿригине jеткелекте,\nJаш карды кайылтты.\nКургак агашта токулдап,\nТомуртка аркада узанды…\nJасты макту кожоҥдоп,\nКушкаштар кööрöп учкулады.\nЧаҥкыр теҥери, кöк эҥир.\nАлтын булудычакта ай эжинет.\nКöгöргöн карлу кöк эҥир.\nТуралар ыштары кöдÿрилет.\nАлтын серип – чичке ай\nJаш баладый jаҥы ай\nКеен jолында тÿс jÿзет.\nJолдош jылдызына ол кöрÿп,\nЫрап алып. Кöгöрип,\nКурч мызылдап, шымырайт:\n«Слердиҥ jердиҥ улузы\nМеге сыйын jетирген.\nРакетазын меге jÿстÿрген.\nАйдарда, соондо слер, балдар,\nМеге айылдап келигер!\nКадын суузын слер, балдар,\nСуузын эдип экелигер!»\nJаактары кызарышкан балдар\nМыны кайкап, jандылар.\nJылу айлына келдилер:\nУрокторын jазап ÿренерге,\nАйга jедерин билерге.\nТууjычыныҥ сананып тапкан\n1. Сÿÿш – кижи jÿрегиниҥ jаскы кÿни,\nJаан-jаштыҥ jÿрегин чечектедет.\nСÿÿш – кижиниҥ ару кÿÿни,\nКöгÿстÿди омок чындыкка кöдÿрет.\n2. Jашта кирген су-кадык сени батыр эдер,\nJашта кирген чындык сени кижи эдер.\n3. Чечек jаражы – öҥинде,\nКижи jаражы – jÿрегинде.\n4. Кöгÿстÿ кижи – кöс тööн кöрöр,\nКöк тенек – кийим jаар кöрöр.\n11. Мöш бÿринеҥ jааш öтпöс,\nМöҥкÿ иштиҥ jалбыжы öчпöс.\n13. Икилиниҥ ÿни jараш,\nИштенкейдиҥ ийдези jараш.\n19. Ак санаалу – кöзине айдар,\nКара санаалу – кийнинеҥ айдар.\n38. Керсÿ – ÿредип айдар,\nТенексÿ – электеп айдар.\n63. Тöрöлиҥе тийген öштÿдеҥ\nБыйан сакыба, тизеге туруп, jайым сураба.\n70. Кижиниҥ ийде-кÿчи чындыгында,\nБийик кижи билгиринде.\n79. Тенек jакшы кийим кийзе,\nJакшы jÿрÿмге jединзе,\nJаҥыс бойын кичеер.\nJетинчи ноябрьдыҥ баштапкы кÿнин бис кар jок байрамдаганыс. Демонстрацияда кÿски тонду jÿргенис. Кÿн тымык, jылу, jе булутту болгон. Туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыш теҥери öрö чип-чике кöдÿрилип чыгып турды. Салкын-эзин jок кÿнде айылдыҥ ыжы анайып кöдÿрилетенин Эмилле экÿ бис билетенис. Оны биске бистиҥ тöртинчи класстыҥ ÿредÿчизи Элина Сайдутовна айткан. Эмилге дезе мен оны айдып бергем.\nЭнирде Эмил ле мен колхозтыҥ фермазына энемниҥ бозуларын азыражарга барып jÿргенис, оноҥ айылда иште энеме болушканыс. Энем колхозтыҥ клубына вечерге jÿре берерде, би экÿ кöзнöктиҥ бозогозына наадайыс тургузып, кийиндирип ойнодыс. Туралардыҥ трубаларынаҥ ыш бурлап, öрö чип-чике тыйрындап кöдÿрилип турганын Эмил кöрÿп айтты:\n– Бис камелёкко база от салак, энем келзе, айылдыҥ ичи jылу болор.\n– Бис отты печкеге эртен тура салдыс не, энем катап салбагар деген – деп, сыйныма айттым.\n– Бÿгÿн тÿнде кар jаар – деп, Эмил, jаан кижи чилеп, бÿдÿмчилÿ айтты.\n– Оны кайдаҥ кöрÿп туруҥ? – деп, мен сурадым. Jуугында турган тура jаар уулап кöргÿзеле, Эмил оноҥ ары айтты:\n– Бу тураныҥ ыжын ла туку тураныҥ ыжын кöрзöҥ, ончозы тÿп-тÿҥей, теҥери öрö бурлагылап jат. Ыш анайып, кар jаарга турза, чыгар. Тöгÿн деп пе? Чын. Оны меге былтыр энем айткан. Кышкыда эртен тура туралардыҥ ыжы мынайып ла бурлап турарда, ол айткан: «Jе, Эмил, эҥирде кар jаайтан эмтир». Оноҥ чын ла кар jааган. Бис ол тушта энемле кажаганда бозуларда болгоныс, сен школдо болгоҥ.\nМен сыйнымла сöс блаашпадым. Энем он часта келген. Бис оноҥ озо ажанала, уйуктап калган болгоныс. Jаҥыс ла мен ойгонып, бойымныҥ тöжöгиме кöчкöм. Эмил энемниҥ тöжöгинде бек уйуктап jатты.\nЭнем отты öчÿрерге турала, айтты:\n– Jе, балдар, эртен чаналу, колчанакту байрамдайтан туругар. Кар jаап jат.\nМен уйуктап браадала, энеме кыскарта айттым:\n– Эйе, эйе, эне! Jе jакшы уйуктагар.\nЭмил ле мен эртенгизинде jети часта турганыс. Энем бисти ойгоспой, бозуларын азыраарга колхозтын фермазына таҥла jÿре бертир. Озо Эмил турган, мен оныҥ турганын уккам, оноҥ карамтыга бертирим.\n– Кöрзöҥ, кöрзöҥ, Марыш! Кыш jедип келтир! Капшай турзаҥ, Марыш! О, jаражын! Айландыра ап-апагаш! Капшай туруп, кöрзöҥ, Марыш! – деп, сыйыным сÿÿнчилÿ айтты. Кышты ол jÿрÿминде баштап ла кöрÿп тургандый болуп, кыш эмди ле ойто кача беретен неме чилеп, оны кöрдирерге мени капшайладып, кöзöктиҥ jанынаҥ орыныма jÿгÿрип келип, ийинимнеҥ, колымнаҥ тартып турды.\nЭмилдиҥ албанына чыдашпай, мен тура jÿгÿрип, кöзнöк jаар кöрдим.\n– Чындап та, jаражын! – деп кайкап айттым. – Кар калыҥ jаап салтыр.\nАйландыра турган jерди, агашты, тураныҥ ÿстин кар бÿркеп койгон эмтир.\nДеремнени чаазынга jурап койгондый, сÿреен jараш кöрÿнди. Эмди кар jаабай, токтоп калган эмтир. Теҥери булутту, кÿн кöрÿнбейт, jе айландыра сÿреен jарык, айылдыҥ ичи база jарык, айландыра шыҥ болуп калган, jаҥыс ла радио араай, jараш кожоҥдоп турды.\n«Кар jаар!» – деп, Эмил эҥирде кандый чике айткан.\nОноҥ мен сыйынымла кийинеле, айылдыҥ ичин jуунадып, печкеге от салып, курсак азып турганчабыс, тураныҥ ичи оноҥ jарык боло берди. Бистиҥ кöзнöктöр ончозы тÿштÿк jаар болгон, кÿн чыкканы билдире берди, jе булут öткÿре кöрÿнбей турды.\nБис тышкары чыгып, оок-тобыр иш эттибис. Бастыра кушкаштар ойгонып калган, таскактыҥ, потпуштыҥ jанында чуркуражып турды. Куштар азыраарыста, кушкаштар бистеҥ бир де коркыбай, куштыҥ курсагын кожо jиишкилеп турды. Бис олорды ÿркÿтпедис: кööркийлер jигилезин деп санандыс. Оноҥ бис эжик алдынаҥ карын кÿреп, алмар, потпуш, кажаган jаар jолдор jазадыс.\nТышкары ишти божодоло, айылга кирип, эжикти jаап ла ийеристе, кöзнöктöрдиҥ тыш jанында рамдарда отурган кушкаштар тиркиреде öрö учуп чыкты. Оноҥ бис кöзнöккö jууктагалагыста, бир канча кушкаштар ойто учуп келеле, кöзнöктиҥ тыш рамына отурып, чуркуражып турды. Эмил килегендÿ айтты:\n– Кушкаштар соокко тоҥуп, jылуга сурангылап jат ошкош. Кööркийлерди олорды!\n– Jок, курсак сурап jат. Курсактанар jерин кар бÿркеп койгон, тышкары эм тургуза jылу туру не – дедим.\n– Чындап та! – деп, Эмил jаҥы ла аайлады. – Эм олор ончозы канайып кыштаар? Кööркийлерди олорды, – деп, Эмил кöзнöк jаар басты. – Кöрзöҥ дö, кöрзöҥ дö, ончозы кöктийектер эмтир.\nКöктийек – кичинек кушкаш. Сыртыныҥ öҥи ногон, бажы кап-кара, килиҥ-торко ошкош, эки канады база jалтыркай-кара, тöжи сарызымак-ногон, куйругы учы jаны ап-апагаш. Чындап, бу кандый jараш кушкаш! Торт ло jаражай. Бу кушкаштардыҥ бÿдÿжин ле кылыгын Эмилле экÿ кöзнöк öткÿре кöрÿп туратаныс.\nЭнем турага кирип келерде, бис кушкаштарды ундып, энем келгенине jаан сÿÿнип, оны кучактап, оноҥ ажанарга столго аш-курсак салдыс. Энем тонын чечип, пладын jазап, айтты:\n– Jе, кыстарым, кыш тÿшти, агас тонын кийди. Эмди тышкары барзагар, кышкы тон-öдÿктÿ чыгыгар, соокко алдыртпагар.\n– Бис эмди колчанакту, чаналу jыҥылаарыс, эне! – деп, Эмил сÿÿнип турды.\nБис ажанып турганча, кушкаштар кöзнöктиҥ рамына келип отургылап турды. Эмезе кöзнöктиҥ алдында öскöн карганага, jодрого, бороҥоттыҥ jыраазына отурып, кожоҥдожот.\n– Кöктийектерге бÿгÿн ле стол эдип, кöзнöктöрдиҥ бозогозына кадап койорыс. Эмилге де соот болор, кушкаштар да ток болор, – деп, энем айтты. Ажанып отурган Эмил алакандарын чабынып, сÿÿнип айтты:\n– Бот, бот! Адам тайгадаҥ тÿшсе, бисти мактаар.\nБистин турабыс jаҥы болгон. Бис бого былтыр кÿскиде кöчкöнис. Тыт агаштаҥ эткен алтын ошкош сары öҥдÿ эки кып турабыс оромныҥ jаҥы тураларыла jергелей турды. Бастыра туралардыҥ jанында садтар. Оромдор дезе тÿп-тÿс, jалбак, узун болгон.\nБистиҥ адабыс Ада-Тöрöл учун Улу jууда туружарда гвардеец болгон, Берлин городко jедип, jеҥÿ алышкан. Ол – герой. Госпитальдаҥ 1946 jылда шыркалу jанган. Эмди ол тайгада колхозтыҥ муҥдар тоолу койлорын кабырып jат, койчылардыҥ jааны. Адамныҥ бир буды ла бир колы jок то болзо, ол иш jок, тегин отурбайтан. Ол jаҥыс ла малтала иштенип болбос, тураны дезе биске колхоз тудуп берген.Энем айылда иштиҥ кöп jанын бойы эдетен. Эмди энеме болужып jадыс. Адабыс тайгадаҥ тÿшкенде, амырап алзын деп, бис ого неме эттирбеске кичеенедис. Jе ол дезе сыҥар да колду болзо, энеме одынды бойы jарып берет, энем ле биске уур иш эттирбеске турар: «Ÿй улусты бис чеберлеер учурлу» – деп айдып турат.\nКöктийектерге столды энем бойы эделе, кöзнöктиҥ тыш jанына, бозогого кадап салды. Тураныҥ ичинеҥ ол «столдо» отурган кушкаштар иле кöрÿнип турат. Ол ло кÿннеҥ ала бис кöктийектерди кÿнÿҥ ле азырап турдыс. Jас келерде, олор чымыл, курт терерге уча берет.\nОлордыҥ, кушкаштардыҥ, кылыктары, лаптап кöрöристе, сыраҥай ла башка-башка болды.\nЭҥ баштап, бис кöзнöктиҥ jанына Эмилле экÿ базып келгенисте, олор ÿркÿп, уча бергилейтен. Олорды кöп сабазында Эмил ÿркÿдип турды. Ол эмезе чÿчкÿрип ийер эмезе jöдÿлдеп ийер. Бис оныҥ учун эмеш ачынышканыс та.\nЭмилге не болзын, кушкаштарды ба, öскö дö немелерди кере тÿжÿне де аjыктап отурар öйи бар. Ол эзенде ÿренер ине. Меге дезе урок белетеер керек, энеме болужар керек, школдо jÿзÿн-jÿÿр иш бÿдÿрер керек.\nJе кушкаштарды бис кышкы каникулда ла тыштанар кÿндерде лаптап кöрöтöнис, олор ÿркÿбезин деп, бис кöзнöктиҥ шторазын бектейле, аjыктайтаныс, кушкаштар ÿркÿп учуп чыкпазын деп, тыҥ тынбай да турганыс.\nКушкаштар ажанар столына ÿч катап келип туратан: эртен тура, тÿште, эҥирде. Кезикте тöрт-беш те катап келетен. Олор ÿÿр-ÿÿриле учкулап келип ажанатан эмтир. Jе кезиктери дезе экидеҥ, бирдеҥ келер.\n– Кöктийектер – тайганыҥ «медсестралары», эмчилери – деп, адам айтты. – Ол куштар, сÿреен кöп каршулу курттар jип, агаштарды: тытты, теректи, мöшти, карагайды, чибини, кайыҥды кöп курт ÿрееринеҥ, оныҥ бÿрин курт jииринеҥ аргадап jат. Онын учун олорды чеберлегер, балдар, – деп, адабыс биске jакыды.\n– Кöктийектердиҥ кылыгы башка-башка, олор сананып, билип jат па? – деп, Эмил сурады.\n– Куш та, аҥ да, мал да, кижи чилеп, качан да сананып болбос! – деп, энем самоварын столго тургузала, Эмил ле мен jаар кöрÿп айтты.\n– Олор канча чакка темиккени аайынча ла jÿрÿп jат ине – деп, адам кожуп айтты.\nЭмил, та аайлаган, та jок, узак сананып, кöрÿп отурала, сурады:\n– Олордыҥ jуҥын анайып jараштыра кем будыган?\nАдам сананала, Эмилдиҥ бажын сыймап айтты:\n– Кÿн будыган, балам!\nБис ажанып алала, ончобыс энемниҥ ижине болужарга чыктыбыс.\nКыш ла келзе, кижиге тузалу болгон кöктийектерди азырап турарыс деп, Эмилле экÿ jöптöжип алдыс.\nЭки кöстöҥ jаш келет.\nОл туштазын айдарда,\nJÿрегиске сыс öдöт.\nУкту байлар тужунда\nКöрдÿрбей jÿрген jогыс па.\nСÿÿтпей jÿрген jогыс па.\nАртык улус бис болуп,\n«Jеек jимекей» бис болуп,\nJÿрек кöкÿп ойнозоҥ,\nJÿрек jалыҥ суразаҥ,\nЧынды кöскö сен айтсаҥ,\nКыйын эткен кулчылар\nКан ичеечи jутпалар\nЧактыҥ- чакка jоголды.\nJарык Совет jаҥ тушта\nJаранып öсти Алтайыс.\nАкту закон колыста:\nТöрöлдÿ болды албатыс.\nБедиреп туткан кÿн – jайым,\nБерилди бистиҥ бойыска.\nЫрысту, байлык бу jÿрÿм\nJÿрÿмде келди улуска.\nСырга энези öлöрдö,\nÖскÿс артты öзöктö.\nАчу jÿрÿм келерде,\nАйылы турды тöстöктö.\nАк- Айанда тай эjези\nАлып алды айылына\nМалду- ашту бай эjези\n- Азыраган адазында\nАзар- ичер курсак jок.\nАйыл деген чадырында\nАспагыныҥ орды jок.\nИчи куру тербезен\nЭмди малым кабырды.\nТенип jÿрген кöрмöс сен\nСамтырап меге не келдиҥ\nКардыҥ тойбос jутпа сен\nJолыма ачу jÿк болдыҥ.\nАмыр jÿрген балдарым\nАмыр jоктоҥ куулгылады.\nКоо, jараш кыстарым\nКопчы болуп баргылады.\nJÿс торбогым кабырып,\nJÿзÿндеп- jоктоп бу болбос.\nМуҥ койлорым кабырып,\nJазап тоолоп бу болбос.\nКÿнÿҥ ле Бата айткылайт.\nКичинек Сырганы базынчыктайт.\nКурсак берип кылаҥдайт,\nКÿнÿҥ оны бурулайт.\n-Аскыттаҥ куркт jылыйды деп,\nБир кÿн Сырганы тинтиди.\n- Баштыкта чайым jылыйды деп,\nАкту кысты jулкуды.\nБата эмегенниҥ ÿч кызы\nКöндöлöҥ Сырганы айткылайт.\nТегин jÿрген ÿч кызы\nЭнезиле кожо кылаҥдажат.\nJаҥыс jерге jуулганда,\nБойлорыда нак болбойт.\nТорко кийимдерин чыгарганда,\nАлтын, камду блаашкылап,\nÖрö туруп керишкилейт.\nТорко, чиҥмеери блаашкылап,\nКазыр энези - бай Бата\nКыстарын улуска мактаарга\nКул кыстарды jамандайт.\nИзÿ сÿттÿ казандарды\nКичÿ кыстарга чыгартат.\nКиндиги тайкылган кыстарды\nJылаҥаш аылынаҥ ырадат.\nБатаныҥ койын кабырып,\nУс Сырга кöктöнди.\nБай кыстарын jарандырып,\nАйылдар ичин jуунадып,\nКелдинниҥ балдарын кöкÿтти.\nБалдары кейлеп ооруза,\nКööркий Сырганы айткылажат.\nКыстары келип чончыза,\nJаманыҥ jеткен деп каргажат.\n-Jаман кижи мен болзом,\nJаҥду улус слер болзоор,\nJамандабаар мени слер,\nАлтын кöмдÿрге ÿйгенигерди,\nӰзе адам эткиледи.\nШиҥмеери кÿмÿштÿ кийимдерди,\nМениҥ колым чÿмдеди.\nКöстöриниҥ jажы тöгÿлип,\nКерсÿ Сырга керишпейт.\nЧечеркеек деп истежип,\nБата тÿжине кырмалайт.\nТöгÿнчи - деп коптожып,\nКелишкенде уйатка кийдирет.\nТуйлаак уйлар ибесте,\nБата Сырганы тепкиледи.\nОчокто шуурым изибесте,\nБышкыш тудуп мергедеди.\nУй куйругына буулады.\nАҥ- тайгылды тукурып,\nТуйлак уйга сÿÿртетти.\nУй куйругы томурылып,\nJерде Сырга ыйлап jатты.\nJобогон бала арайдаҥ туруп,\nЧыккан jерине jетти.\nЧыккан öзöгинниҥ улузы\nКирелÿ jаткан улузы\nИш берер деп иженди.\nАйылдар эжигин ачканда,\n«Айылдажыс!» деп, уткугылабайт.\nЧадырлар эжигин jапканда.\nJаҥыс ла ийттерин тукургылабайт,\nСоок кöстöрлö унчуккылабай,\nСуйук чейдемин ургулайт.\nТабакка курудын чоккулабай,\nАйагын уруп тургулайт.\nБажы - кöзи кöгöргöн,\nАк- jаланга Сырга jетти.\nМал тебеледип ÿдеген\nМалчы адазына ол келди.\n- Кару мениҥ о, адам,\nКалjуга мени туттурдаар.\nЭjеге болуп,о, адам,\nÖлÿмге балаар таштадаар.\nКайран энем бар болзо,\nКары улус сокпос эди.\nКарындажым бар болзо,\nКалап – байлар кыйнабас эди.\nАдам, чыдалду болзогор,\nБу шырадаҥ айрыгар.\nАдам, jÿректÿ болзогор,\nБу аҥдарды аайлагар!\n- Тербезен болуп басканча.\nЭдÿге де, балам, иштейли,\nОостуга ла айтырганча,\nШилтиге тептирип иштейли.\nОору мени, о, балам,\nОндый немеле кмлинчектебе.\nТаай эjеҥди, о, балам,\nАртырарым деп сананба.\nТÿмен малын кабырып,\nТÿжине мала болорыҥ,\nАйыллы- jурттыҥ jуунадып,\nАшту- тусту айылды\nАчу – корон сен айтпа,\nКалjу jаҥду ол байды\nКоркудар деп санаба.\nБу алтайды бир эдип,\nЭнеҥле экÿ басканыс.\nJе, тамы эжигине бис jедип,\nЫрысту jоктуга jолыкпадыс.\nБайлар ончозы калjуда\nАлтай jайым кöрöр бö?\nТöрööн байлар ондыйда\nКары байлар килеер бе?\n-Jастыра, jастыра, о, адам,\nJайымды кайдаҥ бедиреели?\nJоктулар кыйыҥду,о, адам,\nОшкош ло, jайым бедиреели.\n-Jе , бистиҥ караҥуй jалаҥыска,\nКÿн, байла, тийер, балам.\nБатага барып иште, балам.\nАлтайдыҥ jараш чечеги\nКÿнге jайым jайылды.\nJайгы таҥда кушкаштар:\n«Jайым, jайым»- деп, кожоҥдошты.\nJараш таҥда кушкаштар:\n«Jÿрÿм!Jÿрÿм!» - деп, сыгырышты.\nБата деген таай- эjезиниҥ\nJуртына Сырга ойто келди.\nОору болгон адазыныҥ\nСырга сöзине ол кирди.\nАйылга келзе, айттырып,\nБатаныҥ койын кабырды.\nБажы- кöзи кöгöргöн,\nЧуйга Сырга jунунат.\nКабырган койлорын куjурладып,\nУчар сууга учурады.\nКара кöлгö учурап,\nАржанды Сырга таап алды.\nСызы jылыйып jазылды.\nJобоп, оорыган кыс бойы\nСу- кадык болуп калды.\nЭди- каны jаранып,\nJаранып бойы чыдады.\nИйде- санаазы кожулып,\nКöгÿстÿ болуп кыс öсти.\nОору болгон адазын\nОл аржанга баштады.\nКару jакшы адазын\nТаштабазым деп сананды.\nТегелий деген кысла\nСырга тегин jолыкпайт,\nКулга jÿрген ÿÿрезиле\nСÿунген бойы туштажат.\nЭмди койлор кабырып,\nСырга кожоҥ солыштырат.\nЭмди jÿрÿмди Сырга кайып,\nСырганныҥ öткÿн кожоҥы\nЧуй ичине jайылат.\nЭрке баланныҥ кожоҥы\nЧуй тууларына jаҥыланат.\nАйыл – jуртту мен болзом,\nБата мени базынбас эди.\nМаалду - ашту мен болзом,\nКурсактаҥ мени кыстырбас эди.\nКöк тенерилÿ Алтайым,\nКöгин байлар тепсегилейт.\nКеен санаалу албатым,\nКöк jажыҥ шуулажып,\nКöргöн шыраҥа кайкажат.\nКöл- сууларыҥ шоркыражып,\nБазынчыкты кöрÿп аҥданыжат.\nJайымду бала мен болзом,\nКöзим jажы акпас эди,\nЫрысту кижи мен болзом,\nКожоҥым албатыма айдар эдим.\nКандый батыр айрыгай не?\nКеберлÿ jараш Алтайым\nКачан седеҥ jÿргей не?\nСырга ачу кожоҥдойт,\nКеен Алтайды коолодот.\nОныҥ öткÿн jаш ÿни\nАгаш- ташка jаҥыланат.\nJайым кычырган коо ÿни\nЧуй jалаҥында торгуланат.\n-Ачу- корон кожоҥдоп,\nАл jÿрегин алдыгар.\nАлбаты шыразына комудап,\nАлып бойым ыйлаттар- деп,\nКайадаҥ Сыргага уул тÿшти.\nКеберкек бойы ÿшкÿрди\nЭки бойы таныжып\nТÿгенбес солунын айдышты\nЭки бойына jаражып,\nТуштажар болуп табышты.\nКожоҥду меести одурып,\nСырга койлорын кабырды.\nБаатырдый Тадайга jолыгып,\nТемчинниҥ малчызыла танышты.\nJас чечектеп турарда,\nJаш jÿректер jарашты.\nКоронду jÿрÿм тужунда\nКоо санаалары jарыды.\nСÿÿшкен ÿÿрелер кöстöри\nТереҥ кара кöлдöрдий,\nJаражып кöргöн кöстöри\nJарык кÿйген чолмондый.\nМал, койлор тебеелерде\nТепкиш ташка тушташкылайт.\nСÿÿшкен экÿ «теҥериде»\nКул болгонын ундугылайт.\nJараш jастыҥ куштары\nJаш улусты коолойт.\nЧуйдыҥ учар- суулары,\n-Jайымга, jайымга!- шоркырайт:\nКол тудужып кожоҥдойт.\nКоо jÿректÿ бу jаштар\nАк- санаалу малчылар\nАлдында jÿрумин санангылайт,\nАру jÿректÿ бу кулдар\nАгару сÿÿжине саарнагылайт.\nТаҥ чолмоныс, jол баштап,\nТаҥга удура баралы.\nКараҥуйды бис таштап,\nJайымга удура базалы.\nКалымга мени бай эjем,\nШокчыл- Кÿйÿнчекке садып jат.\nКарыган балазына Бата эjем\nСени кÿйÿ эдип jат.\nJайымду деп айдыжат.\nУлу орус баатырлар\nУлуска болужар - деп, айдыжат.\nАлбанла бисти айрыза,\nТургуза экÿ качарыс.\nСÿÿшкен бисти кыйназа,\nJайымды бого баштаарыс.\nКÿндий jайым боо келзе,\nБисти айрып болбос не,\nАгару чындык боо jетсе,\nБайлар мени сатпас не.\nАралда öскöн чейнедий\nЭрке Сыргам, иженип jÿр.\nМеесте чаҥкыр чечектий,\nЭрjене- ÿÿрем, кунукпай jÿр!\nJайым кÿни чалыза,\nЭкÿ удура барарыс.\nЧуй ажып, толкуланза,\nЭкÿ коштой турарыс.\nКара кöлдий сениҥ кöзиҥ\nМени бактырып кычырат.\nЭрке jараш сениҥ ÿниҥ\nJÿрегиме кÿч урат.\nСÿÿген ÿÿрем, меге бÿт:\nJÿрÿмиҥ учун öлöрим.\nJÿрегим, сööгим- муркÿт,\nАлтайыма туруп öлöрим.\nЭки сÿÿшкен кÿÿледий,\nЫрыска коштой учарыс.\nКоштой öскöн чибидий,\nJотконго кожо турарыс.\nМöҥÿн, алтын кийген бай\nСенеҥ jана тÿжÿрбес.\nШоктозо до, шокчыл бай\nСенеҥ кÿуним jандырбас!\nТеҥериде кÿйген чолмондый\nКоштой туруп jарырыс,\nАлбатызына турган баатырлардый.\nАлтайдыҥ jайымына барарыс.\nСÿÿжип jÿрген jаштардыҥ\nКожоҥы jÿрÿмине келишти.\nСÿÿнип jолвккан балдардыҥ\nJÿрÿми jайымга берилди.\nСырга кожоҥын кам угуп,\nТаай- эjезине угусты.\nБата Сырганы силкий тудуп,\nКам алдына тургусты.\nСырга кожоҥын кам каргап,\nТамы эрлигин кычырат.\nОтту турун ол талдап,\n-Тенек кырза- леп алгырат.\nКалаҥы Бата таай-эjези\nКайыш камчызын сыгыртат,\n-Курту кадыт, сени мен\nКалымга тургуза садарым!\nМынаҥ озо темичи уулы\nШокчыл- Кÿйÿнчек «кижи алар!»-деди.\n«кыстар jаражы Сырга учун,\nJаан калым берерим!»-деди.\nОноҥ бери Чуй ичине\nШокчыл- Кÿйÿнчек кöкÿп jÿрди:\n-Кыстар jаражы- jаш Сырга\nЭмди мениҥ - деп кööрöди.\nМалын кабырган Таадайды\nКырлу сöслö кöрбöс болды.\nШогын jетирип, Тадайды\nУлуска jамандап, коптоп турды.\nТадайдыҥ тапкан алузын\nÖткÿрген малдыҥ алтынын\nБаза капка тыктады.\nJööжöгö ачап Батага\nБай калымды jетирди.\nТорко кийим - балага!\nТой болор!-деп, быжулады.\nСырга эjези бай Бата\nКам, jайзаҥла табышты.\n-Шокчыл- Кÿйÿнчек деген уулга\nСырганы берер- деп тыйдылдашты.\nОмок малчы Тадайды\nЧечен аҥчы Тадайды\n-Коркок кыска эш!-дешти.\n-эки кÿнниҥ бажында\nЭки тойды эдер!-дешти.\n-Эки кулды уйатка\nУлус алдына тÿжурер- дешти.\n-Кожоҥдо байларды jамандап,\nТÿймендÿ тушта комудап,\nУлусты бистеҥ тууралатпас-\nМаказыраган кам айдат.\nМактанып тажуурын ол тудат.\nМыны уккан карыган Малчы\nКабырган малын таштап тÿшти.\n«Шыралу баламды айрыырым»-деп,\nОмок Малчы улу ÿшкÿрди,\nЭки тыттыҥ jанында\nКийис jайлу агарды,\nАтту чакылар jанында\nJоон тайгылдар ыркыранды.\nКийис айылдыҥ ичинде\nКалаган улустар отургылайт.\nJаҥы каптар тургулайт,\nТÿрген адын чакыга буулап,\nБата айылына Малчы кирди.\nБöркÿн jÿрекке тудуп уужап,\n-jакшы ба. Öрöкöндöр!..-бöкöйди\nОтургандар кару бербей,\nАлтай jаҥыла чеген урбай,\nБата калjу кыйгырды:\n-сениҥ келген адыҥ не?\nМалды артырып, тÿшкениҥ не?\nБаза jарбыкту jÿрÿҥ бе?\nКардыҥ каjырап келдиҥ бе?\n-Сырга jалчар- мениҥ балам,\nJаш та болзо, керсÿ балам.\nЭш табылза- бала кÿÿни,\nJурт тутса- ада jöби.\nСлер jабысты jабызадып туругар.\nÖскÿсти öксöдип туругар.\nJаштардыҥ jÿрÿми базылат.\nJаандардыҥ jÿреги сыстажат.\n-чыгара сибиреер бу jыду сарасты.\nТерезин сыйрыгар бу ырсайган агастыҥ\nJайзаҥ кöзи кандалып турды,\nБата мекелеп токтодып тутты.\n- Керсÿ Сыргам куурмакчыныҥ эжи болбос,\nШоокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jалчызы болбос.\n-Шоокчыл- Кÿйÿнчектеҥ артык бай jок,\nШоокчл да болзо, оноҥ jобош кижи jок.\n-Тыштынаҥ jобош, шокчылаар\nJаман кылыкту, мактабаар.\nКÿчи jок улуска ол кÿчÿркейт,\nJаман эдип, улуска кÿйÿнет.\n-«Тенексÿ» балаҥ Шокчыл- Кÿйÿнчекке барза,\nТербезен болуп jÿрбезин.\nКылыкту кижи кÿйÿÿҥ болзо,\nJокту бойыҥ шоктотпозыҥ.\nБалаҥныҥ бажында кей кожоҥ,\nТапкан эриниҥ эжигинде jаҥыс jойгон.\nМен Сырганыҥ таай- эjези,\nОныҥ jÿрÿминиҥ мен ээзи.\nЭрлерле сертежип jат.\nЭрликтерле куучындажып jат.\nШоокчыл- Кÿйÿнчек кату кижи,\nБайыырга колы эптÿ кижи.\nТенек балаҥ колго тудулар.\nТедÿ болуп иштеп турар.\n- jаҥыс балазы тармаачы бала,\nТили корон каргышчы бала,\nКайа ташка кожоҥ салат,\nКамдарды jамандап jадат.\nБайларды каргап турат,\nJер ээзин ÿркÿдип турат.\nАкту Тадайды талдап алган,\nКызыма буудак этпезим,\nШокчыл—Кÿйÿнчекти jектеп салган,\nБаламды улуска jектетпезим.\nШокчыл- Кÿйÿнчек jаман кижи,\nКылыгы туйук, уурчы кижи.\nÖзöктöрдö öскÿстердиҥ малын\nКоjойымдарга öткÿрип садат,\nJокту- jойуныҥ тоолу малын\nТаҥмалып, мензинип казнага садат.\nJобоп jаткан ÿй улусты\nУйат jоктоҥ jоткондойт,\nJаҥыс арткан öскÿстерди\nÖксöдип, кÿчин ол тонойт.\nУлуска туйка jаман эдип,\nУлу кептÿ ол jÿрет.\nАкту улуска ол кÿйÿнип,\nСакыбвс тушта шок эдет.\nJаан улусты ол коптоп,\nJакшы кижи болуп jÿри.\nJаш улусты ол jектеп,\n«Jалакай» jÿстÿ ол jÿри.\nКалjу шокчыл кÿйÿлÿ болуп,\nУлу уйатка кирбезим.\nКуурмакчынын jööжöзине болуп,\nАда болуп, адым чыгарбазым.\n- Бийдеҥ артык билееркейт,\nБайдаҥ артык табылайт.\nНении эдерин сурабазыс.\nМениҥ айылымнаҥтургуза чык,\nТайгада малыма тургуза jÿр!\n-Бийттерле незин куучындажар.\nИйттерле незин jылбыҥдажар.\nЭдегин бажына кыстайла,\nБалазын оромло бвстырар керек.\nКеjегезин ат-куйругына буулайла\nJалаҥла маҥтадар керек.\nŸчилези тыйтылдап тургулады,\nМалчыга удура баскылады.\nМалчы тÿрген отугын тутты\nоноҥ бычагынныҥ кынын тутты.\nИзигеннинеҥ терлей берди.\nСöзин айдып тескерлебеди,\nКам, jайзаҥ кылайгылабады,\nМалчыга тийерге коркугылады.\n- Кам, байлар керсÿ дешкен,\nКеjирердеҥ быjар сöстöр чыгат.\nКам, jайзаҥдар кемзинчеек дешкен.\nКемеер ле кысты быjарлап турат.\nУйат jокто кöгÿс jок.\nБай улуста кÿÿн jок.\nБата, баламды бийлебе,\nКалым алып jилбиркебе.\nАлбаты тÿймени кöйлöп jат,\nJайымду кызылдар келип jат-\nКолы- буды божой берди,\nКалjу кöргÿлеп, алаҥзыжа берди.\nБойы- бойына кöргÿледи,\nБолгоонын, малчыны сÿргÿледи.\nАй тийерде айылдаҥ чыкты,\nМалчы, jалчылар чадырына чапты.\nJуулган улус кöзине\nТадай ла Сырганы алкады,\nКелиндер айылдыҥ тöрине\nСырганыҥ бажын öргÿледи.\nЧööчöйдöҥ араjан ичкиледи.\nТал- табыш jогынан\nКÿскÿ туман кöгöрди\nОктябрьдыҥ кÿни чалыды,\nАлтайда jоктулар кöдурилди.\nЫраакта кÿкÿрт jаҥыланды.\nЛенин- деген сöс мында\nКÿн чилеп улусты тургузат.\nСовет деген сöс мында\nJайымга - улусты ойгозот.\nКöк кöстÿ омок уулдар\nJайым аларын баштагылады.\nОрус карындаш- большевиктер\nАлтайды базынчыктаҥ айрыгылады.\nАлып Плетневтыҥ гвардеецтери\nАлбатыны тонокчылардаҥ айрып турды.\nАктарды Алтайдаҥ сÿрÿп турды.\nКызылдарга барып кирерге,\nСырга ла Тадый тергенди,\nJайым учун туружарга,\nJааш сÿÿшкендер мендеди.\nСырганыҥ адазы jакшынак Малчы\nÖдöр jолды баштап берди,\nАк jÿректÿ омок Малчы\nАттар тудуп берерим»-деди.\nЭмдиги сериген тайларды,\nЧалмадап , Тадай ээртеди.\n- jектеп, шооткон байларды,\nJеҥинеҥ бис тударыс!-деди,\nШокчыл- Кÿйÿнчек сÿрÿшти,\nJе ады арып,jыгылды.\nТадай ла Сырга jеттирбеди.\nКызылдарга барып киргиледи.\nБазынчыкта алтайлар тургулап,\nТаҥ атка мингилеген,\nКожоҥду отрядтар öткулейт.\nКызыл маанызы элбиреген,\nАлтайга jайым экелгилейт.\nДеревне, öзöктöр jайымду,\nСовет jаҥын уткулады.\nСовет jаҥын таҥыткылады.\nJылдаҥ ажыра партизандап,\nТадай ла Сырга чыдагылады,\nТабылган уулчагын полк алкап,\nJууда, орус нанага артыргылады.\nБайлардыҥ бийи Колчактыҥ\nБандазы Чуйда качкылады.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jайзаҥныҥ\nАйылынаҥ jöмö тапкылады.\nТемей jурттар öртöгилейт,\nУлуста jööжö кöргöндö,\nТоноп, шоктоп, öлтÿргилейт.\nŸй улусты кинчектеп,\nБалдарын шырага таштагылайт.\nУлустыҥ малын сойгылайт.\nКöк тайгага чыкканда,\nJаан jыштар кÿйерде,\nАлтайга ыжы иргилди.\nКарыган улус карыгып,\nÖштуни сÿрерге баргылады.\nПартизан Талайдыҥ черÿзи\nКайалу Чуйды öро алды.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ бандиттери\nКапчалга Тадайды курчады.\nБеш конок тартыжып,\nБандиттер ондо кöп короды.\nАлты конок адыжып,\nТадайды олjолоп болбоды.\n- Тирÿге сени кыйнаарым!\nКызыл Сыргаҥды аларым!-деп,\nJолды билер омок Сырга\nТÿнде курчуны öдö берди.\nАдазына jеткен Сырга\nАт алып, черÿзине барды.\nСалкын,шуурганды ол ундуп,\nАрчуулы jайылып, бöкöйгöн чапты.\nАгаш шуулаганын ол угуп,\nАйлу тÿнде jол тапты.\nКарыган малчы jол кöргÿзип,\nБатаныҥ jÿгÿригин талдап берип,\nКызылдар келерине белетене берди.\nJылдыстар дезе мызылдап,\nСырганныҥ jолын баштады.\nТолы ай jаркындап,\nСырганныҥ jолын jарытты.\nАгын суулар шыркырап,\nАт тибиртин алгылады.\nАгаштар jолдо тургулап,\nБÿрлерине Сырганы jажырды.\nШырказынаҥ Тадай шыралап,\nУлузыла омок коруланат.\nАнзыраган öштÿни шыркалап,\n«Jÿрек согулганча туружар!»-деп,\nJылбыҥдуш деп jарлыкчы\nБандиттерге jаарын одурды,\n-эки коноктоҥ Тадайды\nКолго тудараар!-деп ÿрдÿрди.\nJарлыкчы Малчыга келеле,\n«Кызылдарды сакып турум!\nМеге бÿдÿгер» деп тÿлкÿленди\nСырга болгонын сезеле,\n-Барып, öзöктö jалчыларды\nИжендирейин… -деп мекеленди\nАктарга тÿрген jетти jарлыкчы,\nМалчыны мöҥÿнге садып ийди.\nКижи jÿзин jылыйтты jарлыкчы,\nКарыган Малчыны ийде салып ийди.\n-Сырганыҥ барган изи jаҥы - деп jарлыкч\nСырганыҥ кийининеҥ сÿрÿштирип ийди\nШокчыл – Кÿйÿнчекке бойыныҥ jöбин берди:\nКызылдарды тозорго jылбыҥдууш jарлыкчы\nКалjуурган Шокчыл- Кÿйÿнчек\nАлбаты сÿÿген Малчыны кыйнайт.\nJуртты коркудып Шокчыл-Кÿйÿнчек\nМалчыны улус алдына камчылайт.\nКызыл черÿге Сырга jетти.\nКызыл маанылу озо болды.\nТадайга öйинде болуш келди.\nСатунин бандиттери Чуй ичине коскорылды.\nКызылдар черузи астай берди,\nЧуй суузы кызара берди.\nЧуйдыҥ ичи куугара берди.\nКалганчы калапту jууда\nТадай ла Сырга коштой турды\nАлтайыныҥ ырызы учун ол jууда\nСÿÿшкен ÿÿрелер jÿрÿмин берди!\nСоветке турушкандардыҥ сööгин\nПартизан, Черÿ салюту jууды.\nСырга, Тадай öбöкöзин\nОлордыҥ ады ундулбас!- деп\nСовет jаҥ Чуйда турды!\nАлбаты jон сÿÿнип турды.\nОрус, алтай, казахтар\nКарындаш болуп окшожып турды!\nКайда ла болгон кöдÿриҥи jуунда\nБата база куучындайт:\n-Алтай учун бу jууда\nПартизан Сыргам öлгöн!- деп,\nАлбаты кöзине ол сыктайт.\n-Аймай берген болор бо ?- деп,\nОныҥ аайына улус чыкпайт,\n- А , тöрööндöр эртешкен болор бо?\nУлус алаҥзып, унчукпайт.\nБата малын садып,jуунып,\n- Тöрööгöндöргö!...- деп,\nКалапту, канду jуу божоп,\nУлустар сергелеҥ иштеди.\nJер, jööжö албатыныҥ болуп,\nКелер jÿрÿмин шÿÿшкиледи.\nЧуй таҥдагы jарланып,\nАлтайга jаҥы кÿн чыкты.\nЧуй ичи jаранып,\nЫрыстыҥ jолы ачылды.\nJаҥы jÿрÿмин Алтай тудуп,\nJаан кырлар ашкандый болды,\nJаан кечÿ кечкендий болды.\nКеберкек Алтай чечектеди.\nАлбатызы jайым кожоҥдоды.\nАк малын кÿнÿҥ элбеди,\nСоциализмле jÿрÿмин улус колбогылады.\nКайыҥдар элбирген Бичиктÿ-Кайада:\nТадай ла Сырга амыр уйуктайт.\nЧуйдыҥ байлык jалаҥында\nЫрысту колхозчылар нак jуртайт.\nТадай ла Сырганныҥ öскöн jуртты\nКÿнÿн- кÿнге бу jурты\nСырганыҥ баатырдый уулын öскÿргиледи.\nЧике- Таманды öтсöгöр,\nЧучурабас Чуйды кöрöрööр!\nИшмекчи Ийинде jетсегер,\nИльичтиҥ одын кöрöдööр!\nЧуй jолыла jоруктап ,\nJаштар jÿрÿмин анда уктум.\nСырга ÿÿрелерине мен айылдап,\nОмок jÿрÿмдерин эске алдым.\nСырганыҥ ÿÿрези - Тегелий\nОзогызын ыйлап айтты.\nЭмди ырысту Тегелий\nСырга jÿрÿмин меге айтты.\nЭмди öскöн jаштарга\nЧынды угуп тууjыладым.\nАлбатыда jакшынак jаштарга\nОмок jÿрÿмдерди комустадым.\nУлуска ойногоныс, топшуурым.\nОл кожоҥдор jаҥыланатан.\nОмок болгон улузында\nОт- кожоҥдор артатан.\nАлты кылду топшуурым,\nАйрылып калдыҥ сен менеҥ\nАйдып туратан кожоҥыҥ\nЫрай берди ол менеҥ…\nÖткÿн, jараш ÿндериҥ\nÖдÿп калды jÿрекке.\nМениҥ jашта кÿÿндерим\nСенле болды jÿрÿмде.\nКомус таркан сабарым,\nКомудап, шыркам айтпа, сен,\nСöслö айткан саарнажым,\nЫрыс болуп угул эм.\nЭске алзаҥ, комузым.\nКолхозтогы таҥ ижисти\nБу ÿйеге айтсаҥ сен.\nJÿрекке эбилген кожоҥым,\nТöрöлисте турганыс айтсаҥ, сен,\nКижиге чындык болгоныс,\nКижиликке айтсаҥ сен.\nШыралу jууда нöкöрис\nШыркалу jолына таштабаныс,\nКалапту jууда, Тöрöлис,\nКарындаштар коруган Тöрöлим!\nКоолоп, карындажыс, айтсаҥ сен.\nJÿрÿмин Одессага бергенин\nАжырмагы jогынаҥ айтсаҥ сен.\nСÿÿнчилÿ öйдö саарнаар?..\nОроонына ÿÿрем божогонын\nJонго незин комудаар?..\nŸзуп алзын экÿге.\nИзÿ чечектÿ кожоҥым,\nИште улуска кÿн болзоҥ.\nКызыл - торко кожоҥым,\nКыстар, уулдарга ай болзоҥ.\nКызыл, jараш чечегим,\nКöзнöктö jайыл кÿҥÿреде,\nКöп jÿрÿмдÿ чечегим,\nКожоҥыма ööрил кÿндÿде.\nАжы jуулган кÿскуде\nАжы jуулган кÿскÿде\nТеҥери алтайга мак jайды.\nАгажы койу тÿштÿкте\nТеҥериле куш кайыды.\nАжы кезилген кырада\nАлтын снаптар jергелешти.\nАлтын мажак бажында\nАк- jарыкка кекигилешти.\nМöш чачакту туудаҥ\nКÿн тамыры чалчалды.\nТеҥериде jука булуттаҥ\nJÿзÿн мааны чайпалды.\nАлтын мажак мааны,\nОмок кырачыга кекиди.\nКызыл- кÿреҥ мааны\nОйгор партияга элбиреди.\nЧаҥкыр- кызыл маанылар\nJаҥы – jер баатырын мактады.\nКÿн бÿдÿрген маанылар\nJÿрегим сÿÿндирип, jалбырады.\nКÿн jураганын кычырып,\nТеҥеридеҥ кöзим салбадым.\nКелер öйди аjарып,\nКожоҥы jок jанбадым.\nJажыл кожоҥду коо jас\nАлтын Алтайга алтады.\nJарык чечектÿ jаҥы jас\nТайга, чöлди карады.\nКöчкö öткöн jерлерде\nКöк öлöҥ кöгöрöт.\nКÿни jарык меестерде\nКöнöк чечек кööркöнöт.\nЧаҥкыр, ару теҥери!\nТытту jалаҥ тебелÿ\nКулунду беелер тыштанат.\nŸндÿ комургай шоорымды\nŸнгÿр öткÿн шоорлоттым.\nJайым jалаҥга оттотым.\nКару эне сÿÿгенде\nКеен эдет jÿрегим,\nЭjем jылу кöргöндö,\nЭрÿ эдет jÿрегим.\nЭнениҥ эрке кöстöри\nЭткен ишке кÿн ине.\nЭнениҥ изÿ сöстöри\nЭрикпей jÿрер кÿÿн ине.\nJобол келген тужунда,\nJолго энем алкады.\nJолыма буудак турарда,\nБуурайган энем jакыды:\nБуудак сеге чыдабас.\nБуурзап ого санаба.\nБуудакты чындыгыҥ jууктатпас,\nБу jоболыҥа саарнаба.\nОрооныҥа керек болгоҥдо,\nОоруҥ ундуп иште сен.\nАлбатыҥга арга болгоҥдо,\nАлып кептÿ чÿмде сен.\nСен комусчы дешкенде,\nТуу, jалаҥныҥ кооло.\nӰредÿÿм божоп иштезем,\nŸÿрелердий кожо болорыс.\nИштеҥ божоп мен келзем,\n«Jÿрÿмим!» - дейтен балаардыҥ\nJÿрегинеҥ слерге кожоҥы.\nТöрöлин сÿÿген кызаардыҥ\nТöрöлиндий слерге кожоҥы.\nАргалап öскÿрген Алмаазардыҥ\nАкту- jÿрÿм кожоҥы.\nОроонына öскöн «куучынчыгардыҥ»\nОйгортып айткан кожоҥы.\nКöлдöр jаражы Алтын-Кöлим,\nКööлмöк jаражы сениҥ кебериҥ!\nJердиҥ jаражы Алтай jерим,\nJебрен балазы сениҥ сÿмериҥ.\nМöшлö чачакту кыр-айагыҥ,\nМöҥÿн башту кайа- седеҥиҥ.\nАлтай баатырдый коо Алтын-Кöл\nАлтай алыптый коо Алтын-Кöл!\nСени кöргöндöр кöстöрин алгылабайт.\nСени сÿÿгендер кöксинеҥ салгылабайт.\nСанааныҥ кеен салы, тереҥ кöлим,\nСарнааныҥ салымы, кöстий , кöк кöлим.\nКöлгö келгемде, jаш тужым келет.\nКöлди кöргöмдö , сениҥ кебериҥ кöрÿнет.\nКöлгö келгемде, ырысту кÿнибис эбелет.\nКöлгö кöргöмдö, кöк кöзиҥ кöрÿнет…\nJаштардыҥ jери , ару кöк кöлим,\nJалтанбастардыҥ тери, jараш кöлим,\nАҥ-куштарыҥ кыймырайт, алаҥзыбайдыҥ,\nАш- кузугыҥ бышкылайт, албатыҥазырайдыҥ.\nJаштарды кычырып сен баатыр туруҥ,\nJаандарды кычырып,сен байып туруҥ.\nСеге jеткендер jÿреги оморкойт,\nСеге jÿргендер jÿреги ойгорлойт.\nJаҥы Алтай кöрÿнет jÿзÿҥде,\nJайымду Алтай кöрÿнет кÿскÿҥде\nКерептер jÿскÿлейт коммунизм таҥына,\nИльичтиҥ оды кычырат улустыҥ ырызына,\nАлтай кöрÿнген кеен кÿскÿ кöлим,\nКеен, ару кÿÿним Алтын-Кöлиме,\nКеберлеп айткан сöзим Алтын-Кöлиме.\nПоэттер тууjызына тууjым чÿмделзин,\nПоэттер ÿнине ÿним келишсин.\nJураачылар jуругына jуругым кожулзын,\nТуристтер jолына ак кÿÿним болзын.\nСпутниктер тöрöли сÿÿген орооным,\nБилгирлÿ албатылар сени кÿндÿлейт.\nОйгорлор орооны , Россиям мениҥ,\nСениҥ планеттаҥ кей jок кеен шиҥжилейт.\nАлтайдыҥ туулары кожоҥ салыштырат,\nКÿчтÿ ракетаны эткендерге\nАлтайдыҥ туулары мак jайгылайт.\nJарык мак сеге кÿндÿ орооным,\nӰргÿлjи jажыдын сен ок ачтыҥ!\nСеге, партияма, мениҥ кожоҥым!\nУулдарыҥ улу ишке сен ок кöдÿрдиҥ\nКожоҥдо Кучияк нöкöристиҥ\nКожонго алкаганын эске алдым.\n«Кожоҥчыга -jол !»-деген наjыбыстыҥ\nКол сунганын эске алдым.\nJÿректеҥ келген кожоҥды\nКöгÿстеҥ келген кожоҥды\nJаҥы jерди аҥтарып,\nТракторист терин арлады,\nТууjыга сöстöр табылып,\nТууjычы уйкузын албады.\nИзÿ ногоон jайгыда\nКойу ашка колхозчы сÿÿнет.\nОроонында jараш jаскыда\nУлуста кожоҥына кожоҥчы сÿÿнет.\nПеро ажыра карындаш кайчы\nКожоҥын тыҥдап бÿгÿн сÿÿнет.\nЧöчöкчи, jакшынак бистиҥ кайчы\nБÿгÿн оноҥ тереҥ шÿÿнет.\nАлтан jажаар келгенде,\nАлып кептÿ jÿрÿгер.\nАлтай слерди сÿÿгенде,\nАлбатаар баатырдый чÿмдегер.\nJакшынак ÿйе келгенде\nJаштар кычырып ундубазын.\nТöрöлис коммунизмге jеткенде,\nАлтай кожоҥ туружаачы болзын.\nАлтан jашту чырайаар\n«Карыдым» деп, айтпазын.\nJашта сÿÿген jÿрегер\n«Сооды» деп таппаазын.\nКÿни jарык орооныска\nБаатыр кожоҥ кожоҥдогор,\nJайымду jарык Алтайыска\nӰнеер серибей коологор.\nВАЛЯ ЛА МАРИЯ\nJаан керсÿ Валя кызычак\nАда- энезинде jаҥыс бала.\nТил- кулагы jок кызычак ада-энезине эрке бала.\nАда- энези сÿÿгенин\nКызычак кöстöринеҥ кöрöт.\nВаля кылыктарынаҥ кöрöт.\nАда-энези ончозынаҥ jакшы,\nЧындык, иштеҥкей улус.\nКолхозто олор озочыл малчы.\nОлорго кÿÿндÿ ончо улус.\nJаткан jерин Валя сÿÿйт!\nАда-энезин jериндий сÿÿйт!\nJаткан jери-агашту туулар,\nАжы койу элбек кыралар,\nТÿрген агынду ару суулар,\nМал кабырылган чечектÿ jалаҥдар.\nЭне- адазы чылабай иштейт,\nКийим, курсагы сÿлу jÿргÿлейт.\nЭнези Валяныҥ алтай кижи,\nАдазы Валяныҥ орус кижи.\nНакту, эптÿ биле болды.\nЫрысту jÿрÿмдÿ колхозчылар болды.\nЭне-адазы куучындажып турат,\nВаля jаар кöрÿп, jöптöжип турат.\nВаля оны ÿзе аайлайт,\nКуучын учурын jÿрегиле аайлайт.\nJе,сурайын дезе ол болбойт,\nСанаазын айдарга ол болбойт\nЭки кöзиле jапылдадат,\nЭкилези стихте устар\nСöзи музыкалу, олор поэттер.\nАр-бÿткен сагыш берди.\nАр-бÿткен кöгÿсти этти.\nJе кулак -тил бербеди.\nӰренип алза,ол до буудак этпеди.\n-Jакшынак школыс божотсобыс,\nКысканбазыс бис,тöрöлибиске кÿчибис.\n-бу айылыбыстаҥ ишке тарказабыс.\nСообос кÿнибис- деп\nВаля ла Валера куучындажат.\nJаҥы нöкöрлöрине айдыжат.\nJараш Алтайына барганда,\nБалдарды jурттар кÿндÿлÿ уткуйт.\nСовкоз колхозторына jанганда,\nБалдар узыла улус кöдÿрет.\nКожоҥдоор кÿÿни келгенде,\nJÿрегинде салкын чылап\nТереҥ санаалар эбилгенде,\nОлор эмди стихтерле бичигилейт.\nОйто школына келгенде,\nJаш керсÿ эмчизинеҥ сурвгылайт:\n-Бис угарыс па?\nЭмделип болорыс па?- деп,\nБилгирлÿ эмчизине амыр бергилебейт.\nШколдо jыргалду ойыны ,\nТурумкай комсомолдыҥ 40 jылдыгы\nJашöскÿримниҥ jаан байрамы.\nКулак-тили jок балдар\nКерсÿ кöстöр,тирÿ jÿректери\nОмок комсомолецти уткугылады\nАк чырайлу ÿредÿчизи\nКуучынды тилине кöчÿрет.\nКерсÿ балдар сöстöрди\nКуучын учурын ÿзе аайлагылады.\nJеҥилÿ болгон jерде\nКезигинниҥ кöстöринде jаш кöрÿнет,\nJе балдар оны арчып кемзинет.\nКомсомолдыҥ кÿч jолын ,\nКомсомолецтер ак jÿрегиннеҥ кÿндÿлейт.\nСöс jок,акту сыйлап карындаштарын\nÖрö отургызып , изÿ кÿндÿлейт.\nБис коммунизмди бÿдÿрерис»-дежет.\n«Керек болзо, Тöрöлиске\nКара кöстÿ Валера\nСабарларыла бир де сöс тÿжÿрбей,\nОтурган нöкöрлöрине ол jарлайт.\nЗалда отургандар бир сöс öткÿрбей,\nJÿректериле тудуп, jараткылайт\nБойы- бойыла укканды табышкылайт.\nТил- кулак jоктордыҥ ойыны башталды\nБалдардыҥ сöслö «хоры» кожоҥдоды.\nБарабанныҥ чокум согулганыла\nБалдар теҥ баскылады.\nӰредÿчизиниҥ колы jаҥыганыла\nБалдар оосторын бир ачкылады.\nӰн jок «хор» сöстöрин чокум айдат.\nПоэттиҥ чÿмдегенин тереҥ аайлагылайт.\nБастыра jÿрегинеҥ сöстöрди айдат.\nОноҥ кокур кожоҥдо бööлдöнип, аайлангылайт.\nКожоҥдор кожоҥды солуп турат,\nКожоҥдо партияга быйан айдылат.\nКожоҥды керсÿ ÿредÿчи öткÿрди,\nБойы угар, тилдÿ кижи эрÿ кöрди.\nОҥ колыла кожоҥды баштады,\nКичинектерге сöстöрин jартады,\nБалдар jаагын кызартты.\nПоэттиҥ jараш сöстöри\n«Бу балдар jÿрÿмди тудар!»- деп,\nОтурган улус ÿзе иженди.\n«Бу чындык jаштар jолынаҥ кыйбас!»-деп,\nБастыра улус бÿгÿн бÿткÿледи.\nЗалдыҥ ичи jарык тÿштий,\nИльичтиҥ лампазы jарыдат.\nБалдардыҥ кöзи jарык кÿндий,\nКирген кижини jылыдат.\nМында тымык, кижи jоктый,\nУлус ÿни угулбайт\nӰренчиктер бодолгон бодогондый,\nКерсÿ кöстöр jаркындайт.\nБу jарык кып музейдий,\nМында школдыҥ ижи кöрÿнет.\nБу- студия, фабрика,мастерскойдый,\nJÿзÿн иштер кöргÿзет.\n«Öнöтийин кöгÿстÿлер jуулган ба?»-деп,\nВыставка кижини сурадат.\n«Айса мында устардыҥ ижи бе?»-деп\nУс эдилген немелер алаҥзыдат.\nJуралганду фанера кезилген,\nJараш этажерка кружевадый,\nЧечектер,аҥдар тирÿдий эдилген.\nКöктöгöн кийимдер кандый jазалду,\nКызычактар билгирлÿ кöктöгöн\nКружева скатерть jараш jуруктарлу,\nМыны кöгÿстÿ художниктер бÿдÿрген!,\nМында иштер лапту, санаалу\nКандый керсÿлер мыны бÿдÿрген?\nБу иштер чÿмдÿ, табылу,\nОны чылабас кандый алыптар эткен?\nМында балдар ÿренген «тилине»,\nӰредÿчилеринеҥ кöпти билет.\nМында ÿренчиктер «тилиле»\nНаукаларды тереҥ билет.\nКойу садтар ортозында,\nКÿндÿ город ортозында\nТил- кулак jоктордыҥ школы\nБистиҥ тöрöл улусты кичеейт.\nJарык тураларда балдар ÿренип иштейт\nБалдар кийими jараш сÿрлÿ,\nJаштар курсагы ток ÿстÿ,\nСу-кадык, сÿÿнчилÿ jÿргÿлейт,\nӰреткен улузы ада-энедий,\nАк jÿректеринеҥ кичеегилейт.\nКöдÿрген улузы jуук торööндий,\nБалдарын jÿрÿмге jепсегилейт.\nJылу кöстÿ ÿй кижини\nБалдар jылу уткугылайт.\nДиректор болгон кижини\nКичинек балдар «эне»-деп, адагылайт.\nКанадын тыҥыткан кушкаштардый ,\nJаанаганча балдар ÿренгилейт.\nОноҥ канады тыҥыган мÿркÿттердий,\nБаргылап Тöрöлине туза экелгилейт.\n-Социализмдÿ бистиҥ тöрöлисте\nТил- jоктор теҥ гражданиндер.\nБазынчак jок орооныста\nКулак – тил jоктор ырысту гражданиндер-деп,\nБöс согоочы келин Мария\nМениҥ блокнодыма бичип берди.\nКулак-тил jок Мария\nЫрысту jадыннын меге кöргÿзип берди.\nАк jараш öргöлöрдö\nБöс согор машиналар jалтырады.\nБöс согор цехтерде\nӰй улус бöс соккылады.\nКеберкек jÿстÿ Мария\nӰзÿлген учукты jеҥил тудуштырат.\nКулак- тил jок Мария\nЧÿмдÿ машиназын керсÿ башкарат.\nМария база озочыл!-дешти.\nОл баатырдый иштейт!-дешти.\n-Бу бистиҥ фабрикада\nКерсÿ кемзинчеек кижи!- дешти.\nАлтын тыттыҥ тура турды.\nJаш садыныҥ аразында\nJараш кызычак куучындап туру.\nМарияны бойындый эжи уткуды.\nБалазы сÿÿнип удура jÿгÿрди.\n-Тил - кулак jок школдыҥ\nОн класстын мен божотком.\nБöс согор улустыҥ\nКемзинип бичийт Мария,\nМактанып айтпайт Мария.\nКÿндÿ кöзи сÿÿнгендÿ кöрöт.\nКÿлÿмзиренген jÿзи jÿрÿмге кööрöйт.\n- Меге Иаля - деп, кызычак келип jат.\nБöс согорына ÿренип jат – деди,jараш Мария.\nАйылчыларын ак jÿректеҥ кÿндÿлейт,jаш Мария\nЭки jаагы чийнедий,\nJоон кеjегези кара тÿндий.\nКöк теҥери кöстÿ кызычак кирди.\nОтту кöстöриле уйалып кöрди,\nВаля биjези санаама кирди:\nБаатыр - комсомол байрамында\nТабылу биjези чöйилди.\nБарабандар бирдий сокты,\nКожоҥ ритмин ол чокум укты.\nКолдорын ээлтип, ол ээлет,\nJараш кöстöриле кöргÿзет.\nУчурлу кожоҥ кожоҥдогондый,\nИзÿ санаазын ол айткандый.\nКыра кескен кижиге\nКыймыгы тÿҥей кöрÿнет.\nБöс соккон кижиге\nБастыра кебери тÿҥей öдöт.\nБиjелеген Валяныҥ бойына\nКелер öйи эбелет.\nСанаганы бойына кöрÿнет.\n«Кÿндÿ , jарык Алтайда,\nАру, jараш фабрикада,\nВалера ла Валя экÿ коштой\nСтанокторы база коштой.\nСоккон jараш бöстöри\nЧечектÿ jаскы jалаҥдый,\nВаля ла Валераныҥ кöстöри\nJолукканда , jылдыстардый.\nJарамык соккон бöстöриле\nӰредÿчилери, эмчизи jаранган.\nБыйанду, быйанду кöстöриле\nБöс согоочыларды улус уткуган».\nJараш jакшы биjени\n«Ырыстыҥ биjези!»-деп, адагылады.\nJÿрÿминде кöрбöгöм биjени\n«Кулак-тил jоктор тапкан!»-деп, айдышкылады.\nАлбаты ырызыныҥ öйи\nУкпасты да уктуруп туру!\nКöс jокты да кöрдÿрип туру!


Апрель 2021 - altaicholmon\nЗавершается прием работ на конкурс «Рисуем Победу»\nВсероссийская детско-юношеская патриотическая акция стартовала 23 Февраля и завершится 9 Мая\nВ Республике Алтай написали Диктант Победы\nПатриотическая акция прошла сегодня по всей России, а также в десятках стран мира\n«Јуу-чак ла болбойтон болзо…»\n«Тӱжензем – эмдиге ле ондо, озодо јӱрген јерлерде, уй саап, база нени де иштеп ле турарым. Эт-канга јажын-чакка шиҥилип калган иш болбой. Бистиҥ ӱйениҥ кӧргӧн шыразын айдарга да болбос…» – деп, Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында јаткан Арајан Юдиновна Иркитова куучындайт.\nЈуу-чактыҥ от-јалбыжына алдырткан салым\nБистиҥ адабыс, таадабыс, сӱӱген кижибис Николай Ефимович Янышкин ак-јарыктаҥ 101 јаштуда јӱре бергенинеҥ бери кӧп ӧй ӧтпӧгӧн. Бу јылыйтуныҥ шырказы јӱректи эмдиге ле јетире сыстадат, адабыс керегинде токыналу бичиирге де кӱч.\n«Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык акция — бистиҥ тергееде\nУлу Јеҥӱниҥ кӱни јууктап келгениле колбой ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы активисттери, «Волонтер-медиктер», «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» ла «Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык ӱлекердиҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын уткуп баштаган.\nУлустыҥ јӱрӱмин аргадаачылар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кандык айдыҥ 28-чи кӱнинде медицинада чочыдулу айалгаларды болдыртпазын јеткилдеп турган тӧс јердиҥ ишчилериле тушташкан. Ол олорды профессионал байрамыла — Тӱрген эмчилик болуш јетиреечилердиҥ кӱниле уткуган.\nЈӱсјылдык једимдери оморкодот\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ 100 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ла тергеелер ортодо «Бичик, Кычырары, Библиотека тергеениҥ культуралык јӱрӱминде» деген билим-практикалык конференция ӧтти.\n«Јаш канаттардыҥ» амадулары јаан\nМосквада кандык айдыҥ 23-25 кӱндеринде кӱӱлик школдордыҥ вокалисттериниҥ «Sounds of voice. Звуки голоса» деген IV бастырароссиялык кӧрӱ-маргааны ӧткӧн. Бу кӧрӱ-маргаанда Улаган аймактыҥ кӱӱлик школынаҥ балдардыҥ «Јаш канаттар» деген јозокту јайаан ӧмӧлиги јеҥӱлӱ туружып, јанып келди.\nАктуальные вопросы труда и занятости в современных условиях\n27 апреля по инициативе комитета по здравоохранению и социальной защите состоялся круглый стол на тему «Труд и занятость в Республике Алтай в современных условиях».


Ады-чуузы тӱӱкиниҥ јолдорында - altaicholmon\nЧаптынов – Гуркинниҥ эткен керектериниҥ улалтаачызы\nПолитиканыҥ јолын талдап алган кижиге бу jÿрÿмде андый ла јеҥил эмес, кезикте ачу-коронду да. Биске ончобыска jарт: «Иванов-Петров-Сидоров ло о. ӧ.» алтын, керек дезе, эрјине таштый да болзо, тӱҥей ле кажы бир улуска, ийде-кӱчтӱлерге олор до, ӧскӧ дӧ политиктер качан да јакшы болбос. Тӱҥей ле кӧзинде тоормош кӧрбӧстӧр ӧскӧ кижидеги чӧпти кӧргӧн турар. Орооныстыҥ ӧскӧ дӧ калыктарында чылап, бистиҥ республикада да андый. Је куучын ол керегинде эмес.\nТуулу Алтайдыҥ кӧп саба башкараачылары тергеебисти бек ле таҥынаҥ эрчимдӱ иштеер, тӧзӧлгӧлӧри бузулбас болзын деп санангандар. Бу эҥ учурлузы. Артканы ончозы – «јадын-јӱрӱмниҥ тоозыны ла кубалы». Мениҥ шӱӱлтемле, мынайда Г. И. Гуркин сананган, јарт билерим – бу кӱӱн-санаа В. И. Чаптыновто до болгон. Мыны јаҥыс ла јаҥы ӧйдиҥ улузы јаҥдаар эмес, је олордыҥ калдыгы – Алтайдыҥ јарамыкту, макка тургадый уулдары ла келер ӧйдӧ Россия-Евразияны тудаачылар улалтар деп бӱдедим.\nКалганчы јылдарда Алтайда учурлу, тӱӱкилик эки керек болгон: бистиҥ калыктыҥ атту-чуулу јурукчызы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 jылдыгы ла АР-дыҥ баштапкы башчызы В. И. Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75-чи јылдыгы толгоны. Мениҥ санаа-шӱӱлтемле, олор бойыныҥ ӧйиниҥ пассионарийлери – Алтайдыҥ кӧгӱс-байлык кемјӱзиниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Бу ундылбас керектер бистиҥ кандый јол ӧткӧнисти сананып, шӱÿп кӧргӧдий арга берет.\nМен Чаптынов керегинде кӧп бичигем, оныҥ учун катап айтпаска. База бир чокымдаарга турганым – тургуза ӧйдӧ бистиҥ калыктыҥ бирлик болоры керегинде куучын ӧдӱп турарда, политиктер «јарбынышпай», ады-чуузы јарлу улузысты бой-бойына тӱҥдештирип, удура-тедире тургуспай, политический элитала јаҥныҥ «текши системазында» эптӱ-јӧптӱ кеминде болор керек. Эҥ ле учурлузы – бойыныҥ тӱӱкизинеҥ тузалу уроктор алып, чындыктыҥ библейский «ӱренин» «тӱкӱрӱктеҥ» ле сай-кабыктаҥ арчып, чеберлеери. Бисти бириктиретенин тыҥыдып турганын ӧмӧ-јӧмӧ бедиреп, кол-колыстаҥ тудужып баралы. Онызын республика сакып јат. Гуркин ле Чаптынов биске мында јарамыкту јозок кӧргӱскен.\nТӱӱкидеги кажы ла болгобос јанынаҥ керек тегиндӱ болбой јат. Бистиҥ тÿÿкилик jолыс эҥ ле кӱч ле кызалаҥду ӧйлӧрдӧ биске бойыстыҥ угы-тöзисти кереестеп, бойлорысты билип алар, бу куулгазынду телекейде јылыйтпас арга берет.\nАлтай албаты бойыныҥ тӱӱкизинде јаан ла сӱрекей кӱч јол ӧткӧн. Бистиҥ эҥ jебрен тöзöлгöбис јоголбой арткан! Бойыстаҥ сурап кӧрӧли: нениҥ учун бистиҥ албаты ӱч муҥ јылдыҥ туркунына озогы бÿдÿмин солышпай, оныҥ учурын бÿгÿнге jетире алып чыккан? Биске öрö турган Кудайыстаҥ андый салым салылган деп бодойлы…\nАлтайдыҥ эмдиги кöгÿс öзÿми Чорос-Гуркиндий ле Валерий Чаптыновтый улуска тÿшкен деп, мен бӱдедим. Олорды алтайлардыҥ генетический коды ла бийик кеминдеги кылык-јаҥыныҥ учуры кöдÿрип апарган болор.\nБиске, Алтай Республикага, тӱӱкини чын оҥдоорына јаан ийде-кӱч, текши телкемниҥ агыныныҥ учурын јартап билер керек.\nЧорос-Гуркин, Валерий Чаптынов – бистиҥ кӱӱн-санаабыстыҥ ӱргӱлјик коручылдары. Олордыҥ jÿрÿминде алтай калыктыҥ тÿÿкилик jолы эзедилет. Анайда ок мен Валерий Чаптынов керегинде айдып тура, оныҥ адыла адалган фондты тӧзӧӧрине эрчимдӱ јӧмӧшкӧм. Шак бу фонд «Чаптынов» деп учурлу бичикти чыгарганын темдектеерин ундыбайлы. Ондо баалу тӱӱкилик материалдар бар, эмдиги ӧйдиҥ улузыныҥ эске алыныштары АР-дыҥ политико-экономикалык ӧзӱминиҥ стратегический этюдына тӱҥей. Бичик акча тӧлӧбӧзинеҥ Алтай Республиканыҥ јурттарыныҥ ла школдорыныҥ библиотекаларына таркадылган. Чаптыновтыҥ 70 јылдыгында, АР-дыҥ Государственный Јууныныҥ — Эл Курултайыныҥ председатели болуп турарымда, бис килемјиниҥ фондыныҥ јӧбин јарадып, бичикти јаҥыдаҥ чыгарар јӧпкӧ келгенис. Оны јаҥы эп-арга јанынаҥ кӧрӱп, Чаптыновтыҥ энчизин билим политико-тӱӱкилик оҥдоорына ајару эдилген. Иш јаҥы сӱрекей керектӱ материалдарла: ас учурап турган фотојуруктарла, архивтиҥ документтериле толтырылган. Ӱзеери бистиҥ парламент «Чаптынов. АР-дыҥ Баштапкы Башчызы» деп документ кептӱ фильм согор шӱӱлтени де јӧмӧгӧн. Ӱч бӧлӱктеҥ турган документальный хроникада ас учурап турган ла анайда ок сӱрекей солун кадрлар јуулган: темдектезе, Россияныҥ башкарузыныҥ председатели Виктор Черномырдинле Горно-Алтайскта тушташканы керегинде.\nБу керекке јаан ийде-кӱчин Чаптыновтыҥ болушчызы Евгений Михайлович Карпов салганын айтпас аргам јок. Чаптыновтыҥ эземине беринип, оныҥ керегине чындык болуп, бичикти чыгарарына эрчимдӱ турушкан. Ол нӧкӧриниҥ эземин бу јӱрӱмде бийик алып јӱрӱ. Ол учун јаан быйаным айдадым.\nБаза бир неме – мен санаамда Валерий Ивановичтиҥ сӱр-кеберине баштангамда, оныла коштой эш-нӧкӧрин, Антонина Иосифовнаны, кӧрӧдим. Ол эмди де эзен-амыр, баркаларын ӧскӱрип чыдадарына болужат. Бу кайкамчылу эпши керегинде эҥ ле быйанду ла учуры бийик сӧстӧр айткадый. Валерий Ивановичтиҥ энези, Александра Куйрушевна, ойгор санаа-кӱӱниле, јалакайыла јаантайын оморкоткон. Ол бистиҥ јӱрегисте алтай кижиниҥ сÿр-кебери болуп артар…\nВ. И. Чаптыновтыҥ толо јылдыгыла колбой, АР-дыҥ башкарузыныҥ баштапкы председатели Владимир Иванович Петров керегинде канайып айтпас. Бу база бескелӱ, тегиндӱ эмес кижи. Бойын ченемелдӱ политик, санаа-укаалу башкараачы, сыркынду кижи деп кӧргӱскен. Эл-јон ортодо андый улусты «јадын-јӱрӱмниҥ кижизи» дежет. В. И. Чаптыновтыҥ ла В. И. Петровтыҥ бой-бойына јаражып јӱргени бой-бойыла оҥдошконыла, тоогоныла колбулу. Ого ÿзеери курч блааш-тартыжуларга да келетен эмей. Је бу эки кижи – государстволык ишчи болуп, АР-дыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирип, государственностьты тыҥыткандар. Мыны ундыбай, кажы-бир улуска бис политикалык тӱӱкиниҥ бескезин jабызадарга бербейли!\nМен эмди де кажы-бирде ол ӧйлӧрди эске алынадым. Чаптынов ло Петров бир бек командада кожо болордо, республикада ончо неме јакшы болгон. Бирлик керек нени этпес! Ак-jарыкта ончо неме бирлик ле диалектический ӧзӱмде деп кӧрӱп ле бӱдӱп јадыс. Биске, эмдиги тегин эмес ӧйдӧ, бу јаркынду салымду улусты чындык баалап, тӱӱкинеҥ тӧс шӱӱлте эдип, эмдиги ӧйгӧ јӱрӱмде чындык, тузалу, ӱредер кӧрӱмди апарар керек.\nВ. И. Чаптыновтоҥ ло В. И. Петровтоҥ башка Алтайдыҥ тӱӱкизиниҥ јолында јарлу государственник-интернационалисттердиҥ де мактулу ады-јолы бичилген. Олор КПСС-тыҥ Горно-Алтайский обкомыныҥ баштапкы качылары болгон орустар: Нелюбин Анисим Парфенович, Антонов Фёдор Семёнович, Печенев Иван Петрович, Коломин Иван Яковлевич, Киселёв Николай Михайлович, Дорохов Роман Александрович, Лазебный Николай Семёнович, Знаменский Юрий Степанович, Гусев Владимир Васильевич, Нартов Дмитрий Егорович; Правда Михаил Степанович, Гордиенко Петр Яковлевич, Сапего Александр Игнатьевич ле Сорока Николай Иванович — украинецтер; еврейлер Новаковский Марк Борисович ле Юфит Самуил Наумович; латыш Папардэ Леонид Андреевич; алтайлар Хабаров Павел Семенович ле Кыдрашев Чот Кыдрашевич. Бу чындык интернационал эмес пе?\nЈиит ӱйе шак бу улустаҥ тем алар учурлу. Тӧрӧлине болуп иштеп, бийик амадузына бӱдӱп, Валерий Ивановичке јарым ла чак ак-јарыкка јӱрер салым келишкен. Је ол јылдар кӧп государстволык иштерле базырылган болгон. Шак ла Чаптыновко бойына бек ийде-кӱчти алынып, алтай калыкты республикан государственностько бурылтканы оныҥ ӧйиниҥ алаҥзу јоктоҥ једими.\nКелип јаткан јаш ӱйениҥ алдында сӱрекей кӱч, тегин эмес, jе андый да болзо, бистиҥ телкем орооныстыҥ российский бир бӧлӱги – Алтай Республика – ӧзöр лӧ тыҥыыр деп амаду, ийде-кӱч барына сÿрекей иженедим.\nГосударственный Думаныҥ депутады


Октябрь 2021 - altaicholmon\nКайкалга бодолду кала\nТекши Россияда јылдыҥ ла ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥжыкканы аайынча Мӧҥӱн јашту улустыҥ айлыгы ӧткӱрилет. Шак бу јакшынак айлык ӧйинде тергеениҥ ӱредӱлик системазыныҥ ветерандары Раиса Тадышева (Кан-Оозы аймактыҥ ветерандар совединиҥ јааны), Нина Тельтерекова (Кош-Агаш аймактыҥ Телеҥит-Сортогой јуртынаҥ), Светлана Иркитова (Кеҥидеҥ), Татьяна Тенгерекова (Оҥдойдоҥ), Наталья Альдашева (Јабаганнаҥ), Мария Быдышева (Горно-Алтайсктаҥ) ла Алтынай Елдошева (Кан-Оозы аймактаҥ)\nКӱӱниҥ телекейи — кайкамчылу телекей\nГорно-Алтайскта 50 јыл мынаҥ кайра 2-чи таҥмалу кӱӱлик школ ачылган. Областьтыҥ национальный школында 1971 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде балдардыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школы ачылган. Мында јетен беш бала ӱренген. Бойында таҥынаҥ тура јок болгонынаҥ улам школды јеткилдеери 1972 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 1-кы таҥмалу кӱӱлик школго молјолгон. Оныҥ баштапкы директоры Владислав Матюшин\nӰлӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ залдарында Алтай Республиканыҥ Эпшилердиҥ јашӧскӱрим палатазыныҥ 1-кы форумы ӧтти. Бу јаан керек-јарак республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгына ла алтай калыктыҥ Россия государствого бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 265 јылдыгына учурлалган. Башка-башка залдарда демографияныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ, экологияныҥ, јурт ээлемниҥ ле культураныҥ учурлу сурактары аайынча шӱӱжӱ-куучындар ӧткӧн.\nТӧрт сурак кӧрӱлген\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Государственный Јууны – Эл Курултайдыҥ јетинчи созывыныҥ ээчий эмес јирме биринчи сессиязы ӧткӧн. Парламенттиҥ спикери Артур Кохоев башкарып ӧткӱрген сессияныҥ ижинде 41 депутаттаҥ 38 депутат турушкан. Сессияныҥ ижинде анайда ок АР-дыҥ башчызы, АР-дыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, республикан башкаруныҥ турчылары, республикан комитеттердиҥ ле ведомстволордыҥ, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ Алтай Республикада\nАлтай тилдиҥ кӧдӱриҥизи — эл театрда\nКече, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, Алтай Республикада байрамдык керектер элбеде ӧткӱрилген. Тӧрӧл тилдиҥ кӧдӱриҥизи П. В. Кучияктыҥ эл театрында байрамдык кӱӱн-тапту айалгада ӧтти. «Алтай тилдиҥ байрамы учурыла сӱрекей јаан байрам болуп јат. Эл-јон, албаты бойыныҥ тӧрӧл тилин канайда чеберлеп алары керегинде чокым сурактар ла амадулар тургузып турганы — келер салымы ла ӧзӱми керегинде санааркап турганын\n1916 јылда, туй ла 105 јыл кайра, Алтайда Российский империяныҥ јаҥына удура тӱймеен болгоны ойто ло айдылбай, угузылбай, кӧргӱзилбей, ундулып калды. Алтайдыҥ тӱӱкизин алдынаҥ бойы шиҥдеп турган Александр Санович Тадыжеков алты јыл кайра ол тӱймеен элбеде не айдылбай турганын «Алтайдыҥ тӱӱкичилери, шиҥжӱчилери республиканыҥ бӱгӱнги Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой аймактарыныҥ улузы 1916 jылда инородецтерди Баштапкы телекейлик\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Шабалин јуртта Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россия Федерацияныҥ физический культура ла спорт аайынча отличниги Леонид Чильчиновтыҥ учурлу 60 јажына учурлалган кӱрештиҥ маргааны, кӧдӱриҥилӱ эҥир ле аш-курсагы аҥказынаҥ ашкан јыргал ӧткӱрилди. Грек-рим кӱрешле ӧткӱрилген маргаанда текши тооло кажы ла командада бойлорыныҥ бескелеринде кӱрешкен беш спортчыдаҥ турган Горно-Алтайсктыҥ, Майма, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш аймактардыҥ беш командазы\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, тергеебисте Алтай тилдиҥ кӱни элбеде темдектелген. Јаҥжыкканы аайынча бу кӱнде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада литературалык кычырыштар ӧткӱрилип, алтай поэттердиҥ ӱлгерлерин, прозалык бичимелдерин эске кычырары јанынаҥ республикан конкурс ӧткӱрилген. Кажы ла јыл Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилип турган јаан учурлу керектердиҥ тоозына бу кӧрӱ-маргаан кирет ле бойына сӱреен кӧп\n«Алтай тилим – эне тилим»\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнин алтай албатыга эҥ учурлу кӱн деп айдарга јараар. Тӧрӧл алтай тилистиҥ байрамдык кӱнин темдектеери быјыл јаҥжыкканы аайынча улалып, бу кӱнде тергеениҥ эл-јонына сӱӱнчилӱ ле укаалу кӧп тоолу керектер сыйлалар. Учурлу керектер јӱк Горно-Алтайскта болор эмес, онойдо ок бастыра аймактарда, јурттарда ӧткӱрилер. Байрамдык туштажуларды, куучын-эрмектерди, ойын-соотты культураныҥ, ӱредӱликтиҥ, билимниҥ ишчилери башкарар. Болотон\nПоэттиҥ кереези тӱҥей ле турар\nЭртен, ӱлӱрген айдыҥ јирмезинчи кӱнинде, алтай калыктыҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 86-чы јылдыгы толор. Республикада бу кӱн алтай тилдиҥ кӱни деп јарлалган. Шак оныҥ да учун эл-јон, анчада ла корболоп ӧскӧн јаш ӱйе, эмди бичиичиниҥ ак-јарыкка туулган кӱнин алдындагызына кӧрӧ, чик јок эл-беде темдектейт. Быјыл пандемияныҥ ӧйинде Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ алтаистика ла тюркология


Кой кайчылаарында эҥ капшуундары - altaicholmon\nКонкурсты «Малдыҥ угын јарандырары аайынча Горно-Алтайсктагы тӧс јер» тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ла иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрген.\nЭҥ артык кой кайчылаачы деп ат ададары учун Оҥдой аймактыҥ 17 кижизи маргышты. Ол тоодо 10 кижи — колло кайчылаарында, 7 кижи — машинкала кайчылаарында. Эксперттердиҥ камызы туружаачылардыҥ капшуунын, кайчылаган тӱктиҥ чыҥдыйын, койдыҥ терезин кеспегенин баалап кӧргӧн.\nМаргыжуныҥ турулталарыла јерлер мынайып ӱлештирилген.\n1-кы јер — Чейнеш Черпановна Яльчина (Кеҥиниҥ јурт јеезези)\n2-чи јер — Юрий Николаевич Тайтаков (Јолоныҥ јурт јеезези)\n3-чи јер — Георгий Александрович Чапаров (Кеҥиниҥ јурт јеезези).\n1-кы јер — Аруна Владимировна Ороева (Куладыныҥ јурт јеезези)\n2-чи јер — Лизавета Владимировна Шипулина (Караколдыҥ јурт јеезези)\n3-чи јер — Рита Викторовна Ачимова (Кӱпчегенниҥ јурт јеезези).\nЈеҥӱчилдердеҥ кӧргӱзӱлериле артып калган да болзо, је койды сӱреен јакшы ла эптӱ кайчылаганы учун кӧрӧӧчилердиҥ сыйын Борис Андреевич Едешев (Хабаровканыҥ јурт јеезези) алды.\nКой кайчылаары јанынаҥ мындый маргыжу јербойында улалып барып јатканы јакшы јаҥжыгу болуп јат.


Россия, ӧскӧ ады Россия Федерациязы (РФ) — Кӱнчыгыш Европада ла Тӱндӱк Азияда тергее. Россияныҥ текши јерлери оныҥ Конституциялык кыйулары аайынча 17 125 191 км.кв., (ӧрӧ айдылган јерлерде эл-јоны) 146 748 590 кижи (2020).\nТӧс калазы — Москва\n67 473 000 ↗100 891 244 ↗103 185 200 ↗104 932 000 ↗108 377 000 ↗110 098 000 ↗110 988 000 ↘97 547 000 ↗98 509 000 ↗99 159 000\n↗100 252 000 ↗102 067 000 ↗102 945 000 ↗104 587 000 ↗106 715 000 ↗108 430 000 ↗110 537 000 ↗112 266 000 ↗114 017 000 ↗115 665 000\n↗117 534 315 ↗119 045 800 ↗120 765 599 ↗122 406 795 ↗123 848 406 ↗125 179 206 ↗126 309 100 ↗127 189 098 ↗128 026 196 ↗128 695 994\n↗129 378 809 ↗130 079 210 ↗130 563 363 ↗131 304 497 ↗132 069 024 ↗132 799 355 ↗133 633 900 ↗134 549 101 ↗135 503 754 ↗136 455 076\n↗137 550 949 ↗138 126 600 ↗138 839 197 ↗139 603 792 ↗140 529 786 ↗141 582 615 ↗142 539 000 ↗143 527 861 ↗144 783 723 ↗145 988 334\n↗147 400 537 ↗147 665 081 ↗148 273 746 ↗148 514 692 ↗148 561 694 ↘148 355 867 ↗148 459 937 ↘148 291 638 ↘148 028 613 ↘147 802 133\n↘147 539 426 ↘146 890 128 ↘146 303 611 ↘145 166 731 ↘144 963 650 ↘144 168 205 ↘143 474 219 ↘142 753 551 ↘142 220 968 ↘142 008 838\n↘141 903 979 ↗142 856 536 ↗142 865 433 ↗143 056 383 ↗143 347 059 ↗143 666 931 ↗146 267 288 ↗146 544 710 ↗146 804 372 ↗146 880 432\n↑ 1,0 1,1 1,2 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2010AX\n↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2015CR\n↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 5,28 5,29 5,30 5,31 5,32 5,33 5,34 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1950A\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\nЈаан каталанский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Ираника · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Universalis · Швейцарский исторический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Россия&oldid=23275"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 28 кандык ай 2021, 21:29.


05.06.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nБиле, энелик, от-очок Кан-Оозы аймактыҥ Культура байзыҥында «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организация «Эпши кижиниҥ јондыкта учуры» деген суракла ӱредӱ-семинарды Г. Канитованыҥ башкартузыла ӧткӱрди.\nГорно-Алтайск каладагы 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияда гендерный класстар ачылганынаҥ бери сегис јыл ӧтти. Эҥ ле баштап Мариинский гимназиядагызына тӱҥейлелген гендерный класстар ачар деген солун шӱӱлтени тургуза ӧйдӧ мында директор болуп турган Т. Н. Шевченко айткан. Татьяна Николаевна мынаҥ озо Алтай крайда бойыныҥ тӧрӧл Алейск калазында 1989 јылдаҥ ала он јылдыҥ туркунына ӱредӱчи болгон, оноҥ база\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде 12 саатта «Владимир Путинле чике колбу» башталар. Президент 16-чы катап ӧткӱрилип јаткан чике телеэфир ӧйинде россияндардыҥ сурактарына каруулар берер. Сурактар башка-башка каналдар ажыра келет: телефон, moskva-putinu.ru деген окылу сайт, ӧскӧ дӧ социальный сетьтер ажыра, sms ла mms-јетирӱлер бӱдӱмле, анайда ок видеоформатла келет. Берилген сурактардыҥ тоозы миллионго јууктажып калган. Чике колбу


Јолдордо јеткерлӱ учуралдарды астадар - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ ГИБДД-зыныҥ јааны полицияныҥ полковниги Анатолий Косинов тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттерине олордыҥ ведомствозыныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары аайынча пресс-конференция ӧткӱрген. Бӱгӱн бу туштажудаҥ белетелген бичимелди јарлап турубыс.\nРеспубликаныҥ ГИБДД-зыныҥ јааны А. Косинов пресс-конференцияда госавтоинспекторлор ӧткӧн јылда ижине каруулу иштеген де болзо, је тергеениҥ јолдорында болгон јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы астабаган деп ајарган. Табарышкан ла аҥтарылган кӧлӱктердиҥ тоозы 12%, улустыҥ јеткерге алдырган учуралдары 18% кӧптӧгӧн. Бир сӧслӧ айтса, республикада јолдордо болгон јеткерлӱ учуралдарда божогон улустыҥ тоозы 2017 јылда болгон кеминде артып калган. Анайып, ӧткӧн јылда јолдордо окылу 308 јеткерлӱ учурал темдектелген, 36 кижи божогон ло 417 кижи башка-башка сынык-бычык алган.\nЭҥ ле кӧп улус аҥтарылган кӧлӱктердеҥ улам божогон. 11 кижи јолдо табартырган ла 9 кижи кӧлӱктиҥ алдына кирген. Бу улустыҥ бастыразы ак-јарыктаҥ барган. ДТП-ныҥ бу бӱдӱмдери кижиниҥ јӱрӱмине эҥ јеткерлӱ болуп јат. ГИБДД-ныҥ берип турган статистиказыла болзо, јеткерге кирген 36 кижиниҥ јирме тӧртӱзи ол ло тарый, алтызы тӱрген болуштыҥ кӧлӱги келип турганча, тӧрт кижини эмчиликке јетирип турганча ла сынык-бычык алган эки кижи тӧртинчи ле тогузынчы кӱндерде эмчиликте божогондор. Анатолий Васильевич журналисттерди бу тоолорло таныштырып, олорды кычыраачыларга тӧкпӧй-чачпай јетирзин деп сураган.\nЈолдо јӱретен ээжилерди бускан учуралдар керегинде аҥылап, башка айдар керек. Эҥ ле кӧп улус шак ла ээжилерди бусканынаҥ улам божоп јат. Јолдордо кызалаҥду айалгалар тогузон процент учуралдарда тискинчилердиҥ бурузыла тӧзӧлӧт. ГИБДД-ныҥ јааныныҥ айтканыла, улуска коромјы 90% учуралдарда кӧлӱктиҥ тискинчилериниҥ ајарынбас јорыгынаҥ улам эдилип јат. Јолдо удура келип јаткан кӧлӱкке удура чыкканы база јаан јеткерлӱ. Ӧткӧн јылда республикада мындый 66 учурал темдектелген ле олордо 12 кижи божогон. 106 кижи дезе башка-башка сынык-бычык алган. 2018 јылда аракы ичеле эзирик маҥтаткан 77 учурал темдектелген. 77 ДТП болгон, анда 15 кижи божогон ло 94 кижи шыркалаткан. Статистиканы ајарза, мындый ДТП-ларда кажы ла алтынчы кижи божоп јат.\nЈолго чыккан улусты чеберлеп алары алдындагы ла јылдарда чылап ок, курч ла ӧҥзӱре сурак болуп артканча. Мындый улусла колбулу 80 ДТП болгон. Он бир учуралда улус божогон ло алтан тогус учуралда улус шырка алган. Јолдо болуп турган јеткерлӱ учуралдарда кӧп лӧ сабазында улус бойлоры бурулу болгоны јарталат. Улустыҥ бурузыла болгон одус ӱч учуралда сегис кижи божогон ло јирме эки кижи башка-башка сынык-бычык алган. Алтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ јааны А. Косинов пресс-конференцияда анайда ок јолдордо балдарла болуп турган јеткерлӱ учуралдар керегинде куучындаган. Ол 2018 јылда бистиҥ тергееде балдарла колбулу 42 учурал темдектелген деп айткан. Јолдогы ДТП-да эки бала божогон ло 43 бала башка-башка сынык-бычык алган.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузы јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдарды астадарга 2018 јылда аҥылу јӧп јараткан. Бу документте 2024 јылга јетире бӱдӱретен иштердиҥ тӧс ууламјылары чокымдалып јарадылган. Ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ тӱӱкизинде бу документте баштапкы ла катап јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдарды 2030 јылга јетире јоголторы керегинде айдылган. Оныла колбой ороондо «Кӧлӱктердиҥ јӱрӱжиниҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген национальный ӱлекер-проект јарадылган. Бу ӱлекердиҥ сайлама-структуразына дезе «Јолдордо јеткер јок јӱрериниҥ» федерал ӱлекери кийдирилген. Ороон кеминдеги национальный проектте кӧлӱктерге ле улуска јолдо бастыра јанынаҥ јеткерди болдырпас айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдеер керек деген некелтелер тургузылган. Алтай Республикада тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайский Агломерацияныҥ «Јолдордогы ээлемдерге јондык некелтелер» деген паспортыныҥ тергеелик ӱлекери иштеп јат. Бу документти Алтай Республиканыҥ башкарузы госавтоинспекцияныҥ ишчилериниҥ айткан шӱӱлтелерине тӧзӧлгӧлӧнип јӧптӧгӧн.\nАнайда ок кажы ла квартал сайын башкаруныҥ комиссиязы каруулу ведомстволордыҥ, органдардыҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу улузын јууп, јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ курч сурактарына учурлалган јуундар ӧткӱрет. Јолдордо јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазын јеткилдеери јанынаҥ сурак курч артып јат.\nА. Косиновтыҥ айтканыла, ГИБДД-ныҥ ишчилери 2018 јылда «Эзирик тискинчи», «Балдардыҥ отургыжы», «Водитель-Пешеход» деген ле оноҥ до ӧскӧ аҥылу рейдтер ӧткӱргендер. Бу рейдтердиҥ ӧйинде 188 735 миллион салковой акчага турар 382 976 административный бузуштар темдектелген. Кӧлӱкле темдектелген кеминеҥ тӱрген маҥтаткан 250 000 учурал јарталган ла бойыныҥ полосазынаҥ кыйып, келип јаткан кӧлӱкке удура чыккан 600-теҥ ажыра јеткерлӱ учуралдар илезине чыгарылган. Јолдыҥ ээжилерин бусканы учун 4382 кижиге штраф салылган, эзирик 1660 тискинчи туттурткан ла 4382 кижи кӧлӱкле удостоверение-права јок маҥтаткан учуралдар јарталган.\nПресс-конференцияда бистиҥ тергееде тискинчилердиҥ 66,3% штрафтарды тӧлӧӧр тужында бежен процент јеҥилтелерди тузаланып турганы керегинде база айдылган. Мыны тискинчилерге штрафты јарымдай тӧлӧӧр јакшынак арга деп айдар керек. Бистиҥ республикада бу система јакшы иштеп јат. Ӧткӧн јылда ГИБДД-ныҥ МРЭО-зыныҥ бӧлӱктери тискинчилердиҥ 7 703 удостоверение-правазын јаҥыдаҥ солыган ла јаҥыдаҥ берген. Правага экзамендер табыштырарында тутак-једикпестер бисте јоголголок деп, пресс-конференцияда база темдектелген. Экзамендерде кажы ла экинчи кижи коомой темдек алып јат. А. Косинов автошколдор ӱредӱниҥ чыҥдыйына јаан ајару эдер учурлу деген.\nКӧлӱктерди учетко тургузарына, учеттоҥ чыгарарына ла регистрация эдерине 2018 јылда ГИБДД-га 20000 угузу-бичик келген ле јолдо јӱрер ээжилерге федерал кеминде бир кезек кубулталар эдилген. Јаҥы ээжилерле тискинчилер караҥуйда кийетен аҥылу куртка-жилеттерлу болор учурлу. Кӧлӱктер табарышканда, тискинчилер оныҥ аайына керектӱ болзо, ГИБДД-ныҥ ишчилери јогынаҥ бойлоры ла чыгар аргалу. 2018 јылда ОСАГО-ныҥ лимидиниҥ кеми дезе бежен муҥ салковойдоҥ јӱс муҥга јетире кӧдӱрилген. «Инвалид» деген таҥманы берериниҥ ээжилери база кубулган. Эмди бу темдекти медико-социальный экспертизаныҥ бюрозы берип јат. Велосипедле маҥтадып турган улустыҥ јилбӱлери ајаруга база алылган деп айдар керек. Мынаҥ ары јаҥы ээжилерле бир кезек оромдордо\n«Велосипедная зона» деген аҥылу темдек тургузылар. Јолдо јӱрер ээжилерде мынаҥ да ӧскӧ кубулталар бар.\nКӧлӱкти ӧскӧ кижидеҥ садып алала, оны бойына он кӱнниҥ туркунына бичидип аларын ундыбас керек. Је бистиҥ тискинчилер бу некелтени улай ла бузуп јадылар. Бу шылтактаҥ улам штрафтарды кӧп лӧ саба учуралдарда кӧлӱктиҥ алдындагы ээзине тӧлӧӧргӧ келижип јат. Кӧлӱктиҥ јаҥы ээзи транспортты бойына бичидип алган ба, јок по деп угарга, госавтоинспекцияга баштанар керек. А. Косинов пресс-конференцияда штрафтарды 50% јеҥилтеле тӧлӧйтӧн эп-арга јанынаҥ ӱзеери база јартамал эткен. Тискинчи бу јеҥилтеле административный јанынаҥ эдилген кезедӱниҥ јӧби чыккан ӧйдӧҥ ала јӱк ле 20 кӱнниҥ туркунына тузаланар аргалу. ГИБДД-ныҥ јааны штрафтар керегинде јетирӱлерди госјеткилдештиҥ сайтынаҥ кӧрӱп турар эптӱ арга бар деп ајарган.


Јеҥӱниҥ кӱниниҥ кайралдары — тоомјылу улуска - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты Јеҥӱ алганыныҥ 76-чы јылдыгын темдектеери бистиҥ республикада элбеде ӧткӧн лӧ бу кӱнде албаты совет солдаттардыҥ јажына ундылбас ат-нерезин эске алынган. Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында Јеҥӱниҥ кӱнине учурлай кажы ла јыл кросс-јӱгӱришле маргаандар ӧткӱрилет ле бойына 200-ке јуук спортчы јууйт.\nЈеҥӱниҥ кӱнине учурлалган быјылгы јылдагы кросс-јӱгӱришле маргаандарга ӱзеери, једимдӱ иштӱ, тоомјылу улуска кайралдар табыштырылган. Онойдо ок јуучыл-ветерандарга ајару база болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты јеҥӱ алганына учурлалган кросс Каспада ӧткӱрилип башталганынаҥ бери 11 јыл ӧдӱп калды. Бу кире ӧйгӧ ол маргаандар бир тутагы јогынаҥ кажы ла јыл једимдӱ ӧткӱрилип, јаҥжыккан маргаандар деп адалып калган. Јӱк ле былтыр, пандемияныҥ ӧйинде, маргаандар ӧткӱрилбеген болгон. Учурлу маргаандардыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи — бистиҥ республикада Олимпий комитеттиҥ башкараачызы Александр Егорович Телесов.\nБыјылгы кроссто Шабалин аймактыҥ тогус јуртынаҥ он команда турушкан. Кроссто 200 кижи турушкан. Јӱгӱрер дистанцияларда — 143 кижи. Текши тооло јеҥӱлӱ 143 медаль ойнолгон. Јеҥил атлетикала јеҥӱчилдер јараш маргаан сыйлап, улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрген. Јеҥӱчилдер тоозында: 7-8 јаштулар ортодо 400 метрге јӱгӱриште Альмира Матвеева ла Алексей Майманов (Апшыйактунаҥ) јеҥген. 9-11 јашту балдар ортодо 800 метрге јӱгӱриште јеҥӱчилдер — Шаҥкы Малчинова (Шабалиннеҥ) ле Илья Хромцов (Чаргынаҥ); 12-14 јаштулар ортодо 1500 метрге — Мария Коробейникова (Камлактаҥ) ла Аргымай Султанов (Шыргайтынаҥ); 15-17 јаштулар ортодо 2000-2400 метр дистанцияда — Анастасия Бокова (Камлактаҥ), Алексей Писарев (Камлактаҥ); 18-27 јаштулар ортодо 2000 метрге — Дарья Кагадьева (Барагаштаҥ), Данил Ойношев (Барагаштаҥ); 28-39 јаштулар ортодо 1000 метрге — Анна Боятова (Каспадаҥ), Сергей Подосенов (Улус-Чаргынаҥ); 40-49 јаштулар ортодо 800 метрге — Елена Соенова (Каспадаҥ), Федор Календов (Улус-Чаргынаҥ); 50-55 јаштулар ортодо 600 метрге — Ирина Козлова (Улус-Чаргынаҥ), Александр Какпаков (Барагаштаҥ); 60 ла оноҥ јаан јаштулар ортодо 1000 метрге — Людмила Боятова (Каспадаҥ), Вячеслав Майманов (Каспадаҥ). Текши командалар аайынча баштапкы јерди Барагаштыҥ спортчылары ала койгон, экинчи јер — Улус-Чаргы јуртта, ӱчинчи јер — Чаргыныҥ јуунты командазында.\nБыјылгы кроссты Каспа јурттыҥ јурт јеезезиниҥ, јурттыҥ школыныҥ, балдардыҥ садыныҥ, клубтыҥ, ФАП-тыҥ ӧмӧликтери тӧзӧп ӧткӱрдилер. Сыйларды ла медальдарды белетеерине Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилери болушкан. Маргаандарда јеткер болбозын аймактыҥ ичбойындагы керектер аайынча бӧлӱги ле јербойыныҥ ФАП-ыныҥ ишчилери јеткилдеген. Онойдо ок болуш-јӧмӧлтӧни аргачылар Александр Иркитов ло Эркин Иркитов јетирген.\nБу кӱн кӧдӱриҥиниҥ ӧйинде јуучыл-ветерандарга ла јурттыҥ тоомјылу улузына кайралдар кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылган. «Боевое братство» деген јуучыл-патриотикалык тергеелик биригӱниҥ башкараачызы Александр Вилисов Афган јеринде јуулашкан јуучыл-ветеран Вячеслав Амырович Маймановко (М. М. Громовтыҥ медалиле кайралдаткан), Чечен јеринде јуучыл служба ӧткӧн Эжер Николаевич Иркитовко («За доблестную рать» медальла кайралдаткан), Артур Николаевич Телесовко («Орден Славы» орденниҥ кавалери) кӱндӱлӱ темдектер табыштырган.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ адынаҥ бу биригӱниҥ башкараачызы Б. К. Алушкин јурттыҥ тоомјылу кижизи, јондык иштердиҥ туружаачызы ла граждан кӱӱн-табы бийик болгон Сергей Егорович Телесовко ветеранныҥ кӱндӱлӱ темдегин табыштырган. Онойдо ок бу кӱн Каспа јурттыҥ, Шабалин аймактыҥ тоомјылу кайралы болгон «Каспа-кайрал» деген медали тоомјылу улуска табыштырылды. Быјылгы јылда бу медальла Зоя Кергилова кайралдаткан. Ол бӱгӱн 70 јаштаҥ ажа берген, кӧп јылдардыҥ туркунына тӧрӧл јуртында ак-чек иштеген, ӧткӧн ӧйинде депутаттыҥ да ижин бӱдӱрген болгон.\nЕвдокия Егоровна Иркитова бу медальла база кайралдатты. Ол быјылгы јаста 70 јажын темдектеген. Јажына ла Каспада јаткан, јети бала азыраган тоомјылу эне. Кайралла кайралдаткан база бир кижи — Иван Тарынчакович Майманов. Бойыныҥ ӧйинде ол јуртты да башкарган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ветеран-јерлештердиҥ эземине учурлап, аллея-агаштар отургызарында јаан болужын јетирген ле эмди де јаан учурлу керектерде бир де туура калбай јат.\nРоман Николаевич Соенгошев 55 јашту. Узак јылдарга Каспаныҥ клубында иштеген, эмди таҥынаҥ ээлеминде иштеп јат. Эркин Борисович Иркитов узак ӧйлӧргӧ Россияныҥ МЧС-ында иштеген. Кӱрешчи, јакшы ижи учун МЧС-тыҥ федерал бӧлӱгиниҥ кӱндӱлӱ кайралын алган болгон.\nБу медаль тоомјылу, ак-чек, кӱӱн-табы бийик, тӧрӧл јерин сӱӱген ле оныҥ ӧзӱмине камаанын јетирген улуска берилип јат. Оныҥ учун јажы јаан да, јиит те улус ортодо келер де ӧйдӧ мындый улустыҥ тоозы кыйалтазы јогынаҥ кӧптӧӧр деп бӱдӱп јадыс.\nАдакыда, јурттыҥ улузы канча албаты јуулган бу јаан учурлу туштажуда, маргаанда иштеген, јеткер болдыртпазын јеткилдеген ле улусты азыраган бастыра каруулу ишчилерге быйан айдат. Ол тоодо ФАП-тыҥ јааны Эльза Александровна Самыковага, школдыҥ директоры Вероника Дмитриевна Иркитовага, Лариса Владимировна Иркитовага баштаткан казанчыларга.


Санитарный айалга шиҥжӱде - altaicholmon\nСанитарный айалга шиҥжӱде\nРоспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетирӱзиле, јербойындагы санитарный айалга кеминде.\nӧткӧн неделеде чычкак оорула 28 кижи оорыган, олордыҥ јирмези јажы 14 јашка јетире балдар. Улус ветряной оспага алдырткан 20 учурал болгон, бир кижи туберкулезло оорып турганы јарталган. Анайда ок 29 кижи тындуларга, 141 кижи шапшыкка тиштеткени темдектелген. Быјыл шапшыкка тиштеткен улус медболуш аларга баштанган 3223 учурал болгон, былтыр бу ок ӧйдиҥ туркунына—2978. Ол улустаҥ 56 кижи эмчиликке клещевой инфекцияларла јаттыргызылган, бу улустыҥ ӱчинчи бӧлӱги балдар. 596,7 гектар јерде акарицидный иштер ӧткӱрилген, јербойында серопрофилактиканыҥ 126 пункты иштейт. Шапшыкка тиштеткен улус тӱрген болушты ол пункттарда алар аргалу.


«Аргымак» чыгар: чыгарбас аргабыс јок - altaicholmon\nЈерлежис Михаил КУЛУНАКОВЛО талабыста кинематографтыҥ јолы, режиссердыҥ јайаандык јӱрӱминиҥ солундары ла бӱгӱнги кӱндеги «Аргымак» деген тӧс ӱлекери керегинде куучынысты јарлайдыс.\nБу јууктарда Михаилдиҥ командазы Јыбаш Каинчинниҥ куучыны аайынча «Чеден» деген кыска метражту фильм соккон. Оны согуп јазаар иштер кышкыда башталып, јайгыда тӱгенген. Фильм белен. Эмди оны киноныҥ ченемелдӱ устары баалазын деп, фестивальдарга, кӧрӱлерге чыгарары, кӧрӧӧчилерге јетирери арткан. Кино согоочылар јерлештерине удура барып, олордыҥ сураганыла тӧс тепсеҥде бу фильмниҥ баштапкы окылу эмес кӧргӱзӱзин сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде, Каланыҥ кӱнине учурлалган байрамла колбой, оромныҥ кинозыныҥ фестивали ӧйинде ӧткӱрди.\n— Михаил, Слер бистиҥ газетке берген калганчы интервьюгарда иш јанынаҥ кезикте «ачу болот» деп айттыгар. Эмди оноҥ бери эки јыл ӧткӧн соҥында айалга солынды ба?\n— Ӱзе неме ол ло бойы. Айалга, јаан ла болзо, бир миллиметрге ле оҥдолгон болбой. Јайгыда бис В. Шукшинниҥ адыла адалган бастырароссиялык кинофестивальга барып јӱрдис. Ондо Россияныҥ Кинематографисттер биригӱзиниҥ, јиит кинематографисттердиҥ тӧс јериниҥ турчыларыла «тегерик стол» ӧткӱрилди. Куучын тергеелерде киноныҥ курч сурактары, оны канайда кӧдӱрери, келер ӧйгӧ санаалар, ӧмӧ-јӧмӧ иш керегинде болды. Јаан јашту, ченемелдӱ коллегаларыс јолыс керектӱзин, чын ууламјыла барып јатканын биске айдып, ичкери алтазын деп алкадылар. 2019 јылда эрчимдӱ иштеп, ончобыс чырмайзабыс, бистиҥ де талада Кинематографисттер биригӱзиниҥ јииттериниҥ тӧс јери ачылар. Бу амадубыс бӱтсе, айалга јаранып баштаар, јаҥы аргалар ачылар…\n— Шукшинниҥ фестивалиле колбой ӧткӧн питчингте (киноӱлекерге јӧмӧлтӧ бедиреген таныштыру-кӧргӱзӱ) Слер јуулгандарды «Аргымакла» таныштырганаар. Ол керегинде куучындап берзер?\n— Быјыл јаскыда «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы аайынча кино соксо кандый деп сураган. Акча-манат, техникалык јазалдар јанынаҥ сурактарды шӱӱп кӧрӧлӧ, бу бӱтпес амаду болбой деп санангам… Је ондый да болзо, «баштап кӧрӧктӧр» дешкенис. Кыскачак таныштыру-ролик соголо, ӱлекеристи ӧрӧ айдылган фестивальга апарып, питчингте корыганыс. Оныҥ турулталарыла экинчи јерге чыгып, фильм согорында Canon компаниядаҥ техникалык болуш алар аргалу болуп калдыс.\nОноҥ ӱлекерге керектӱ акчаны албаты бойыныҥ кӱӱниле јуур, краудфандинг деген эп-аргага баштанганыс. Эм тургуза краудфандингти ӧткӱрип турган интернет-тӧзӧлмӧлӧ јӧптӧжӱниҥ ӧйи божогон, јуулган акчаныҥ кеми керектӱзиниҥ јӱк 5% болгон. Оныҥ учун бу эп-аргала акча јуурын токтотконысты ла кажы ла кижиге акчазы кайра јандырыларын угузып турубыс. Ондый да болзо, краудфандинг биске тузазын база јетирген. Оныҥ болужыла бис јерлештеристиҥ јилбиркегенин, аргазы јеткенче болужарга турганын билип алдыбыс. Канча кижинеҥ алкышту сӧстӧр уктыс, јииттер де бойыныҥ фильмге керектӱ деген јӧп-шӱӱлтелерин биске айтты. Керек дезе, бир јерлежис пиломатериалла да болужар сӧзин берген. Бу ончозы биске бийик кӱӱн-санаа кожуп, амадубысты тыҥыткан. Мынаҥ ары башкаруга, таҥынаҥ аргачыларга баштанарыс. Је кӱӱнзеген тегин улустыҥ болужынаҥ база мойнобозыс.\n— Акчаныҥ кӧп лӧ сабазы актерлордыҥ кийим-тудумын кӧктӧӧрине, белетеерине керек болбой?\n— Чын. Ол тӱӱкилик ӧйдӧгизине келиштире шидеген белен кийим јок, ӱзезин јаҥыдаҥ кӧктӧӧр, эдер керек. Аттыҥ ээр-токымына, јӱзӱн-башка јепселдерге кӧп акча ла олорды јазаарга кӧп ӧй керек болор. Онойдо ок фильмниҥ геройлоры јаткан айылдар тудар деген сурак база бар. Бу ончо айалгаларды шӱӱп кӧрӧлӧ, сценарийди романныҥ јӱк баштапкы бажалыктары аайынча бичигенис.\n— Акча-манат ла келишсе, кандый бир јаан кинокомпанияларды јӧмӧлтӧгӧ кычырып, улалганын да соккодый…\n— Керек јакшы барза, акча-манатла јӧмӧлтӧ болзо, ӱлекерди оноҥ до ары улалтарга јараар эмей. Је азиат киноло элбек кӧрӧӧчи тыҥ јилбиркебейт. Кӧп саба кӧрӧӧчилер европеецтер ине. Мындый ӱлекерлерде акчала кайра јандыру алаҥзулу болуп турган учун, јаан компаниялар, ченемелдӱ продюсерлер олорды тыҥ кӱӱнзебей јат. Темдектезе, С. Бодровтыҥ Россияда бийик баалалган, Германияла, Казахстанла биригип соккон «Монгол» деген јакшынак фильми элбек прокатта тыҥ ла акча иштеп алган деп айдып болбозыс.\nТергеелердиҥ кинозы ӧзӱп ле јат. Олордо согып, јазалган фильмдер ороондор ортодогы фестивальдарга, кӧрӱлерге (Берлиндеги, Мюнхендеги, Роттердамдагы ла о. ӧ.) чыгып, јеҥӱлер де алып баштаган. Оныҥ да учун болбой, бу ла келер јылдарда орооныстыҥ культуразыныҥ министерствозы јӧмӧлтӧ-болуш эдер ӱлекерлердиҥ тоозына таҥынаҥ «тергеелердиҥ кинозы» деген бӧлӱк кийдирер. Ол тушта тергеелердиҥ фильмдери јаан студияларлу киноло маргышпай, јӱк бойлоры ортодо эҥ артыгы акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш алар јаан аргалу болор.\n— Айалгалар јаранарыла да колбой, бойыныҥ кадрларын база ӧскӱрери керек болбой? Слердиҥ командага кандый специальность-профессиялу улус јетпей турган, кинематографла јилбиркеген јаш ӱйе нени этсе, кандый ӱредӱге барза јакшы, айдып берзеер?\n— Тургуза ӧйдӧ бис тӧртӱ: оператор – Ольга Кулунакова (эш-нӧкӧрим), звукорежиссер Ерелдей Бештинов, композитор Азулай Тадинов ло мен. Командабыста јурукчы-тургузаачы, продюсер, кийим кемјидер кижи, драматург-сценаристтер, бичиичи болгон болзо, ойын (игровое) кино согорго сӱреен јакшы болор эди. Кинематографла јилбиркегендер бар. Јууктарда биске иш аайынча министерство баштанып, кӱч айалгаларда јаткан балдарга ӱредӱлик курстар (режиссура, кинооператорство, киноныҥ тӱӱкизи ле о. ӧ.) ӧткӱрзин деп сураган. Керектӱ кып берилип, јӧптӧжу тургузылза, кӱӱнзеген башка да балдарла кожо не иштебес? Јайалтазы ла кӱӱни тыҥ болгондорын оноҥ ары ВГИК-тӧӧн, Санкт-Петербургтагы ӱредӱлӱ заведениелердӧӧн ӱредӱге аткарар, јӱрӱмдик јолго ууландырар аргалар ачылар деп иженедим. Чындап, салымын кинематографла колбоорго турган кижиде јайаандык кӧрӱм болор учурлу. Озо баштап бойыныҥ санааларын чыгара јазап айдып, куучындар чӱмдеп баштаар керек.\nБир бе эмезе бӱдӱн-јарым ба јылдыҥ туркунына бистиҥ тӧс ӱлекерис «Аргымак» болор. Баштапкы алтам бар, Москвадаҥ ајару болор… Фильмди чыгарбас аргабыс јок. Эмди кӧп неме оноҥ камаанду болор. Чыгарарыс.\nРедакциядаҥ: Бу јиит режиссерго јамылуларыс, аргачыларыс, тегин де улус ӧмӧ-јӧмӧ болужар деп иженедис. «Аргымактыҥ» маҥы кичӱ Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизиниҥ кереези болуп, тергеебистиҥ келер ӱйезине јаҥы эжиктер ачарына бӱдедис.