09.02.2021 - altaicholmon\nЭдилген иш кӧп, эдетени оноҥ кӧп\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразыныҥ актовый залында Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, аграрный политика аайынча камыстыҥ турчызы Родион БУКАЧАКОВТЫҤ пресс-конференциязы ӧтти.\nАрчын јытту Алтайыста амыр турзын Уй јылыс\nЧага — Јаҥы јыл кумран чактардаҥ ала јылыйбай келген ле албатыныҥ эҥ ле сакылталу, учурлу, чӱмдӱ ле кӧдӱриҥилӱ байрамы. Чаганыҥ алкыштарын «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет јылдыҥ ла Јаҥы јыл кирер алдында элбеде јарлап турганын кычыраачылар јакшы билер.\nКаланыҥ мэриниҥ кубогы учун\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде туу-чанала Горно-Алтайсктыҥ мэриниҥ кубогы учун болгон маргаандардыҥ ачылтазында турушкан.\nИйнектиҥ ле Аттыҥ маргааны\nТымык эҥири койылза, јылдыстары јажытту суркурашкан, карарган боочыныҥ ӱстинде беш толынду Ай-Буркан эриккен Алтайда јебренде Ийнек ла Ат Јылтоо-лоштыҥ курдунына кирер деп, экӱ маргаан эткен. Маргаанныҥ баштапкы урмады* — байгага озо једери. Экинчи урмады — јеҥӱчилди керелеген аржан суудаҥ амзап ичери. Бу эки урматты кем озо јеҥӱлӱ бӱдӱрер, ол Јылтоолошко кирип, оныҥ курдуны деп кӱндӱлӱ\nКату оорулу улусты јӧмӧп\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Рак (кату) ооруларла тартыжарыныҥ телекейлик кӱни темдектелген. Оныла колбой тергеебисте Онкологиялык оорулардыҥ айлыгы ӧдӧт.\nКӱлӱмји сыйлаган эмчиниҥ телекейлик кӱни\nКочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде Стоматологтыҥ албатылар ортодо кӱни темдектелет. Бу байрам баштапкы катап 1984 јылда ӧткӱрилген ле эмди ол улайын темдектелет.\nАлтайыстыҥ тоомјылу алып-баатырына — 75\nКочкор айдыҥ баштапкы кӱнинде Туулу Алтайдыҥ алып-баатыры, РСФСР-дыҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ кавалери, СССР-дыҥ спортыныҥ узы, бастырароссиялык национальный категориялу јаргычы Мадий Каланакович КАЛАНАКОВ 75 јажын темдектеди.\nЈакшылык акчалу болор учурлу\nӦткӧн чаган айда Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары кӧрӱлген. Бу конкурста Алтай Республикадаҥ он сегис ӱлекер јеҥӱ алган.\nМал-аштаҥ иштеп алган продукцияны канайда кӧптӧдӧр…\nБу јуукта республикан парламентте башкаруныҥ чазы ӧткӧн. Анда депутаттар тергееде мал-аштыҥ угын јарандырар ишти тӧзӧӧри керегинде суракты шӱӱшкен.\nАлтай тилдиҥ сурактары шӱӱжилди\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ башкартузыла алтай тилдиҥ совединиҥ јууны ӧтти.


Агашты туйказынаҥ кезери бир эмеш астаган - altaicholmon\nJуунда Алтай Республиканыҥ казенный ла автоном учреждениелериниҥ директорлоры ла специалисттери турушкан. 2017 јыл Россия Федерацияда экологияныҥ јылы деп јарлалган, оныҥ учун ар-бӱткенди чеберлеериниҥ сурактары аҥылу ајаруда болор јаҥду.\nБыјыл баштапкы кварталда агашты корыычы инспекторлор Алтай Республиканы аркаларында ла тууларында 875 рейд ӧткӱрген, бу кӧргӱзӱ 2016 јылдыҥ баштапкы кварталында ӧткӱрилгенинеҥ 3 катапка кӧп.\nТап-эрикти корыычы органдарга агашты тузаланары керегинде јасактарды бускан 73 материал аткарылган, 67 уголовный керек ачылган.


Jажыттар ла булгактар эмди де кӧп... - altaicholmon\n1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде НКВД-ыныҥ Кӱнбадыш-Сибирь край аайынча башкартузыныҥ «тройказы» Г. И. Чорос-Гуркинди, Н. Ф. Меджит-Ивановты, И. С. Алагызовты, С. С. Сафроновты, П. С. Хабаровты, М. А. Борисов-Кочубеевти адып ӧлтӱрер деп јаргылаган. Јаргыныҥ јӧбин бӱдӱрген ӧй ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни деп чотолот. Адалган улусты кайда ӧлтӱргени, олордыҥ мӧҥкӱ сӧӧги кайда јуулганы керегинде јетирӱлер эмдиге јетире јок. Ол ӧйлӧрдӧ Ойрот автоном область Кӱнбадыш-Сибирь крайдыҥ тергеезине кирген, крайдыҥ тӧс калазы Новосибирск болгон. НКВД-ныҥ крайдагы башкартузы база Новосибирскте иштеген. Оныҥ учун Алтайыста ады јарлу бу улусты Новосибирск јаар апарып јаргылаган ла ондо ӧлтӱрген деп чотолот.\nЈе бу јуукта Горно-Алтайск калада јаткан 85 јашту Егор Баштыков Гуркинди Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуугында ӧлтӱргени керегинде куучындаган.\nГригорий Иванович Чорос-Гуркинди Алтайында адып ӧлтӱрген, мӧҥкӱ сӧӧги Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуугындагы кобылардыҥ бирӱзинде јаткан болордоҥ айабас.\n–Бу керегинде мен 1955 јылда Тӱдрешев Байатыш деген кижидеҥ уккам – деп, ол айткан. –Байатыш биске тӧрӧӧн јиктӱ кижи болгон. Мен 1955 јылда черӱдеҥ 10 кӱнге отпускага келгем. Чопоштӧӧн энемге барбай, Байатыштыҥ айылында јаткам. Оныҥ айтканыла, Гуркинди Кызыл-Ӧзӧк јурттаҥ Горно-Алтайск јаар келип јатса, оҥ јанында экинчи кобыда адып ӧлтӱрген. Оныла кожо база тӧрт кижини. Јолдоҥ ыраак јок, 40 метр кире јерде. Ол кобыныҥ бери јанында таш, ары јанында јымжак јер деп айткан эди.\n–Ол Байатыш деген кижи мыны кайдаҥ билер?\n– Кантаев Алексей деген уулла кожо оро казып, аткан улусты олор кӧмгӧн деген. Бу 1937 јылдыҥ кӱзинде болгон деп айткан. Байатыш та, Алексей де Бешпелтирде Ӧлӧҥдӱ деген јурттыҥ улузы. Олорды эмди калада јаткан Людмила Николаевна Штанакова билер керек. Алексейдиҥ адазы Эркемей деген кижи, оны мен кичинекте энемниҥ айылына айылдап келерде кӧрӱп туратам. Бир казан картошконы бир ле отурала јип салар сӱрекей курсакчыл кижи болгон.\n–Ӧлӧҥдӱниҥ улузы деп айдарарда, олор калада нени эдип турган болгон? Аткан улусты кӧмӧр ороны нениҥ учун олорго кастырган?\n–Бого келип, акча иштеп турган не. Кузук садып, тура тудуп… Погондулар олорды тудала, иштеттирткен не. Бойлоры не казатан? Бастыра јаҥ олордыҥ колында болгондо.\n–Аткан улустыҥ бирӱзи Гуркин деп кайдаҥ билген?\n– Олор Гуркинди билер болгон до. Јурукчы Оносто јаткан, је Куйумда, Бешпелтирде, Чопошто улайын болуп туратан. Оныҥ учун бу јерлердиҥ улузы оны јакшы билер болгон. Энем де Гуркинди јакшы билгем деп айдып туратан.\n–Ӧлтӱрткен ӧскӧ улус кемдер болгонын таныган ба?\n–Билбезим. Облисполкомныҥ јаан ӧгӧӧндӧри деп уккам. Ончозын јаҥыс јерде кӧмгӧн деп айткан. Бу реабилитация болбогон ӧй не. Јазап сурабагам. Аткан улус орус улус, кӧмгӧни алтайлар болзын деп, айса болзо, ӧнӧтийин эткен.\nОл ло 1937 јылда Байатыш Тӱдрешевти ле Алексей Кантаевти, јолго акчадаҥ береле, Алтайга 10 јылга келбезин деп аткарып ийген. Кандый да јаргы-эш јогынаҥ. Тӱрмедӧӧн дӧ, ссылкадӧӧн дӧ эмес. Орустап айтса, выселили. Байла, кӧргӧнин кемге де айтпазын, куучын-эш чыкпазын деп.\nБайатыш Кемероводо 10 јыл јӱреле, јанып келген. Сайдыстаҥ кижи алган. Эки тура туткан, бирӱзин уулы алган. Экинчи туразы калада Белинский оромдо болгон. 76-77 јаштуда мында божогон. Мен оныҥ сӧӧгинде болгом.\nКантаев Алексей кайда да Тӱндӱкте, Нижнеудинск калада узак јаткан. Оноҥ орус ӱйлӱ келген. Чопошто кичинек тура садып алала, бир јыл јаткан. Оноҥ ойто Тӱндӱктӧӧн јӱре берген, мында јарабаган ошкош.\n–Слер бу керегинде мынаҥ озо кемге-кемге куучындаганар ба?\n–Гуркинниҥ реабилитациязы 1956 јылда болуп, оны актап саларда, Владимир Эдоковко куучындагам. Ол пединститута иштеп турган болгон. Керектебеген. Гуркинди актап та саларда, ады-јолы адалбайтан, совет јаҥ јаратпаган не.\nГуркин керегинде куучын ӧдӧрдӧ, база бир мындый учурал куучындап берейин. Чопошто, мениҥ энемниҥ айлыка коштой, Кайгородова Авдотья деп јаанак јуртаган. Ол 17 јашту тужында Оносто Гуркиндердиҥ айлында казан-айак азар, ӧскӧ дӧ айыл ижин эдер болушчы болуп иштеген. Кижиге барбаган ошкош, не дезе, оныҥ аказы база Кайгородов деп ӧбӧкӧлӱ болгон.\nАвдотьяныҥ Гуркин јураган јиит туштагы јуругы бар, альбомында чыккан ошкош эди. Ол јаанак энемле кожо ӱӱрелер болгон. Энемниҥ кӧзин эмдеп туратан. База Чевалков деп кижи болгон. Мӱӱстеҥ тарак эдип, алтай деремнелерде садып туратан. Јурукчы Чевалков эмес. 1930-1950 јылдарда бийт деп неме коркышту болгон не.\nБир катап Авдотья јаанак мени погребтӧӧн капусталу бочкозын тӱжӱрип бер деп айбылаган. Јаан эмес, 3 литрдиҥ бочкозы. Оноҥ тураныҥ ӱстинде бор-ботко немени тӱжӱр деген. Мен чыксам, тоозын-тобрак коркышту, эски-саскыны базырып салган. Казынып турзам, фанерада јуралган бир этюд чыккан: Кадынныҥ јарадында кумакта ойногон ӱч кызычак јуралган јурук. Оноҥ казынып турала, база эки этюд тапкам. Гуркин колын салып койгон јуруктар. Тураныҥ ӱстинеҥ тӱжеле, Авдотья јаанактаҥ Гуркин керегинде сураарымда, ол сӱӱнген ле бӧскӧ јурап салган узуны орынныҥ сыны, тууразы јарым метр кире кебис кӧргӱскен. Бойы јураган бу кебисти Авдотьяга Гуркин сыйлаган эмтир.\n–Гуркин керегинде јаанак нени-нени куучындаган ла болбой…\n–Сурагам. Сӱрекей кату кылык-јаҥду кижи болгон деп айткан. Јалчылар тутпаган, ончо немени айлында бойы эдетен. Кӧлди казарга, чеден-садан тударга улус јалдаганда, акчала тӧлӧйтӧн.\n–Ол этюдтар јаанакта арткан болгон бо, Егор Эркелеевич?\n–Керектебей турарда, мен алып алгам. Ковер ондо ло арткан болгон. Ковер керегинде Владимир Эдоковко куучындаарымда, оны садып аларга акча јок деген.\n1961 јылда мен Куйустыҥ школында ӱредӱчи болуп иштегем. Кӱскиде ӱренчиктердиҥ футболло Чамалда ӧткӧн маргаандарына балдар экелип, Эликманарда конгоныс. Ол тушта аймактыҥ тӧс јери Эликманарда болгон. Мындагы конор турада Иван Кудинов деген бичиичиле таныжып, ого Гуркин керегинде куучындагам. Бисле кожо школдыҥ физругы болуп иштеген Михаил Кабакчинович Чечегоев болгон.\nАлтайдыҥ бичиичилериниҥ јааны ба кандый, тыҥ кижи болуп турарда, этюдтарды ого берип ийгем. Авдотья јаанакта коверды база куучындагам. Ол бу ла јорыкта Чопошко барып, кебисти садып алган. Кийнинде мен Барнаулда иш аайынча болуп, ого јолугып болбой, «Гуркинниҥ этюдтарын ла коверын музейге табыштыр!» деп записка артырган эдим.\nОл кижи эмди божоп калган. Этюдтар ла ковер кайда барганы јарты јок. Барнаулдыҥ эмезе кандый бир ӧскӧ музейде јок болзо, балдары керектебей, таштап ийген болордоҥ айабас. Иван Кудинов «Цветы на камнях» деген бичик бичиген, ондо Гуркинниҥ этюдтары керегинде куучындар бар. Бу бичик бистиҥ республикан библиотекада болор керек.\nӦткӧн неделеде «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ фотографы Евгений Бутушевле кожо Е. Э. Баштыковты кӧлӱкке отургызып алып, оныҥ куучындаган кобызын кӧрӧргӧ бардыс. Егор Эркелеевич бойы бу кобыны кӧрбӧгӧн, Байатыш Тӱдрешев деген кижидеҥ 1955 јылда јӱк уккан эмтир. Кызыл-Ӧзӧк јурттаҥ оҥ јанында экинчи кобы эмди Бочкаревка деген, бажына чыгара туралар тудулып калган јер. Кызыл-Ӧзӧк јурт бойы да јаанап, элбеп ӧскӧн. 81 јыл мынаҥ кайра бу јердиҥ аайы та кандый болгонын билерге кӱч. Оныҥ учун шак бу јер керегинде куучын ӧткӧн деп быжу айдар арга јок …\nКӧп јылдарга областьтыҥ национальный школында ӱредӱчи, таскадаачы болгон Людмила Николаевна Штанаковага база јолыгып јӱрдим. Ол меге азыйда Бешпелтирдиҥ јурт Соведине кирген Ӧлӧҥдӱ јурттыҥ эш-нӧкӧри Николай Айбысович Штанаков эзен јӱрерде јураган схема-јуругын кӧргӱскен. Николай Айбысович бу јерде чыккан-ӧскӧн кижи болгон. Јурукта Тӱдрешев Байатыштыҥ да, Кантаев Алексейдиҥ адазы Эркемейдиҥ де туралары база јуралган. Је Людмила Николаевнаныҥ айтканыла, бу кижиниҥ ӧбӧкӧзи Оськин болгон. Айса болзо, уулдары энезиниҥ ӧбӧкӧзиле бичилген болор деп, Людмила Николаевна айдат. Байатышты да, Алексейди де кӧргӧни оныҥ сагыжына кирбейт, оогош болгон. 1955 јылда Байатыш 50 јаштаҥ ажып калган кижи болгон деп, Егор Эркелеевич айдарда, билбей турганы јарт. Је Оськин Эркемейдиҥ кандый да уулы Мурманскта јатканын укканын Людмила Николаевна эске алган.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотекада Иван Кудиновтыҥ «Цветы на камнях» деген бичигежи бар болтыр. Ол 1961 јылда Барнаулда кепке базылып чыккан. Бу бичикке кирген кыска куучындар ла новеллалар эки бӧлӱкке бӧлинген. Баштапкызы «Лесной царь» деп адалат ла ого кирген беш куучын Г. И. Чорос-Гуркинниҥ Петербургта ӱренген, Оносто јаткан ӧйлӧриле колбулу. Ӱч куучын («Украденный этюд», «Ручеек», «Тайна старого леса») Гуркинниҥ этюд-јуруктарына учурлалган. Бичиктиҥ кире сӧзинде Иван Кудинов Г. И. Гуркинниҥ јӱрӱмин ле јайаан ижин шиҥдеп, Петербургка ла Оносто јурукчыныҥ јаткан ла иштеген јерине барып јӱргени бичилген. Куучындарды мен јилбиркеп кычырдым, бичилген тили јеҥил, јурукчыныҥ јӱрӱми јылу кӱӱнле чӱмделген.\n1937 јылдыҥ кӱзинде Кызыл-Ӧзӧктиҥ тӱрмезинде Г. И. Гуркин отурганы керегинде меге Ефим Степанович Бакиянов куучындаган. Бу кижиниҥ билезиле бис 20 јыл кире бир турада јатканыс ла айылдажып, оныҥ айдуда јӱрген ӧйлӧри керегинде куучындарын улайын угуп туратаныс. Ефим Бакияновты 19 јаштуда арестовать эдип, «албатыныҥ ӧштӱзи» деп бурулаган. Кызыл-Ӧзӧктиҥ тӱрмезинде отурган кыйын-шыралу ӧйлӧринде ол Иван Толтокко туштаганын эске алып туратан. Комсомолдыҥ јарлу ишчизи, поэт Иван Толток «албатыныҥ ӧштӱзи» деп актуга буруладып, 1937 јылда ӧлтӱрткен. «Тӱрмеде Гуркинди кӧргӧнин таайым Иван Толток айткан. Меге буруҥды бир де алынба деген, бурулу мен деп колыҥды салзаҥ ла, адып салар деп». Ефим Степанович 10 јыл айдуда болуп, Алтайына јанып келеле, 90 јашты ажып божогон. Оныҥ кызы Светлана Ефимовна Полетаеваныҥ айтканыла, Ефим Бакиянов ло Иван Толток бир аданыҥ уулдары, энелери башка.\nБайатыш Тӱдрешевтиҥ куучындаганы чын болзо, Г. И. Чорос-Гуркинле кожо аттырткан улус Никита Федорович Меджит-Иванов, Иван Савельевич Алагызов, Павел Семенович Хабаров, Сергей Сергеевич Сафронов болордоҥ айабас. Ойрот областьтыҥ облисполкомыныҥ председательдери болуп Меджит-Иванов (1923-1924 јылдарда), И. С. Алагызов (1924-1930 јылдарда), П. С. Хабаров (1930-1932 јылдарда), С. С. Сафронов (1933-1935 јылдарда) иштеген. Олордыҥ кийнинде 1936 јылда облисполкомныҥ председатели болуп Иван Савельевич Пьянков ло 1937 јылда Андрей Александрович Сыркашев иштеген. Кезик јетирӱлерле, олорды база 1937 јылда адып ӧлтӱрген.\nЈе бу улустыҥ божогон јылдары керегинде јетирӱлер булгакту. Темдектезе, Н. Ф. Меджит-Ивановты Гуркиндерле кожо ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде ӧлтӱрген деп чотолот. Коштой ло, ол кижи ӱлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде ӧлтӱрткен деген јетирӱ туштайт. Интернеттиҥ Ойротияда репрессиялар керегинде јетирӱлеринде облисполкомныҥ политикалык истежӱге кирген башкараачыларыныҥ фотојуруктары ла јӱрген јылдары керегинде фотогалерея јарлалган. Ондо бичилгениле, Меджит-Иванов 1943 јылда божогон. С. С. Сафроновтыҥ божогон јылы 1936 деп бичилген. И. С. Пьянковты 1937 јылда арестовать эткен ле ол ӧйлӧрдӧ јарлу 58-чи статьяла бурулаган ла адып салган деп чотолгон. Кезик јетирӱлерле, оны Архангельский область јаар айду-тӱрмеге апарган ла ондо сурузы јок јылыйган. Иван Пьянковтыҥ бала-барказы таадазы Вельс деген калада јажаганча јадып, мӧҥкӱзи ондо јуулган деп бичийдилер.\nГуркинле кожо аттырткан улустыҥ бирӱзи А. А. Сыркашев ошкош деп, Байатыш Тӱдрешевтиҥ айтканын Егор Эркелеевич Баштыков эске алган. 1899 јылда эмдиги Шабалин аймактыҥ Мыйту јуртында чыккан Андрей Сыркашев керегинде бис ас билерис. Бу кижи иштеер јолын Айулу јуртта ӱредӱчи болуп баштап, кийнинде областьтыҥ јамылу башка-башка јерлеринде иштеген, ол тоодо «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы ла Ойрот областьта ӱредӱ бӧлӱктиҥ јааны болгон. А. А. Сыркашевти 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 2-чи кӱнинде арестовать эткен ле 1938 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде адып ӧлтӱрген. Бу керегинде Мыйту јурттыҥ библиотекари Марина Курносова бичигени бар.\nАрхив-кӧмзӧлӧрдиҥ јетирӱлериле, 1937 јылдыҥ куран айыныҥ 16-чы кӱнинеҥ ала 1938 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 25-чи кӱнине јетире НКВД-ыныҥ «тройкаларыныҥ» јӧбиле бистиҥ областьта 1 637 кижи аттыртып божогон. Бир канча муҥ улус ГУЛАГ-тыҥ лагерьлерине айду-тӱрмеге барган.\n1937 јылдыҥ јаҥар айында Горно-Алтайск каланыҥ јаказында ӧткӧн казнь-ӧлтӱриштерде 301 кижи, ӱлӱрген айда – 268 кижи ле јаҥар айда ӧткӧн 23 ӧлтӱриште 404 кижи корогонын архивтер јетирет.\nНКВД-ныҥ «тройкалары» кӧп учуралдарда бурулаткан кижини кӧрбӧй дӧ, улусты адары, тӱрмелеери, айдаары керегинде јӧптӧрин «заочно» чыгарганын 30-чы јылдардыҥ политикалык истежӱлерин шиҥдеген билимчи-шиҥжӱчилер бичийт. Мыны ајаруга алза, Г. И. Гуркинди, оныла кожо бурулаткан улусты Алтайынаҥ апарбаган да, мында ла јаргылап, адып салган болордоҥ айабас.\nОроондо башталган јаҥырта тӧзӧштиҥ ӧйлӧринде, КГБ-ныҥ архив-кӧмзӧлӧри эл-јонго ачылып башталган тушта, 1989 јылда бистиҥ тергеениҥ бир бӧлӱк улузы Г. И. Гуркинниҥ ле оныла кожо бурулаткан улустыҥ шылу керектерин кӧрӧргӧ Барнаулда КГБ-ныҥ архив документтериле танышкан. «Гуркинниҥ чыккан кӱни табылды деп, Владимир Кыдыев биске јурукчыныҥ автобиографиязын кӧргӱскен» – деп, бу иш-јорыкта турушкан Владимир Торбоков эске алып куучындаган. Бу ӧйгӧ јетире бис Гуркинниҥ чыккан кӱнин де билбес болгоныс.\nЈаргыныҥ јӧбин качан ла кайда бӱдӱргени керегинде документтерди ол тушта алтай јондыктыҥ адынаҥ барган элчилер кӧрбӧгӧн. Олорды кӧрӧргӧ бербеген де болор, бистиҥ улус дезе сураарын сананбаган. Канча јылдарга јажыт болгон берилген де документтер ачылта ла кайкал болгон ине.\nПолитикалык истежӱниҥ ӧйлӧриниҥ јартына чыгатан, эмдиги бар булгактарды тӱзедетен иш алдыста эмди де кӧп болгонын бу ла тоолу темдектер керелейт.


Литерат кычырыш | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nМуниципальное казённое общеобразовательное учреждение «Бельтирская средняя общеобразовательная школа»\n«Родная литература »\nРабочая программа составлена на основе программы К.К. Пиянтиновой, Н.Б. Тайбориной прграмма по алтайскому языку\nдля 1-4 классов 2012 года,\nСоставитель данной учебной программы:\nМКОУ «Бельтирская СОШ»\nМалчанова Д. В.\nс. Новый Бельтир, 2016 год\nЛитературалык кычырышла иштеер программа «Об образовании в РФ» Федерал jасакка (№ 273–ФЗ, 29.12.2012), Федерал эл-тергеелик яредя стандартка (№373, 6.10.2009 г.), «Иштеер программаны тургузар некелте-ээжи (положение)»-ге (№96, 26.08.2014) тайанып, Н.Б.Тайборинанын тургускан программазы «Литературалык кычырышла иштеер программалар (1-4 класс)» аайынча тургузылган. Литературалык кычырыш баштамы класстарда тос предметтердин тоозына кирет. Берилген предметте уренчик кандый jедимдерге jeткенинен оско предметтердин камаанду болор. Кычырарынын урокторында jеткен jeдимдep jaныc ла кееркедим литератураны кычырарына керекту болбой, оско до предметтердин тексттерин кону кычырарына ла оны ондоорына, анайда ок уренчиктердин текши билгирин, когус-корумин теренжидип, кокси элбек улус болорына таскадат.\nБаштамы класстарда литературалык кычырыштын тос амадулары: - текстти чокым-japт, кону кычырып, кычырганын когуске аларга уренери; - эрмек-куучыннын бастыра будумдерин онон ары теренжидип, ол аайынча билгирлерин элбедип, башка-башка будумду тексттерле иштеерге уренери; бичиктерле jилбиркеп, кычырарын суурине таскамал алары; башка-башка бичиктерди jилбиркеп корорине ле ол бичиктердин ортозынан бойына керектузин талдап аларына уренери; - кееркедим jaйaaндык jайалтазын ачарына, кандый ла немени jилбиркеп корорине уредери; кееркедим произведениелерди кычырганда, ондо айдылган керектерди jypeги ажыра откурип, килегенин, japaтпай турганын чыгара айдарга уренери; соско сескир ле кееркедим произведениеде не керегинде айдылганын ондооры; - кееркедим литература ажыра jaкшы кылык-jaндy кижи болорына таскап, килeмjи, наjылык, чындык ла кандый ла немени учына jeтиpe эдип турарына тазыктырары; торол калыгынын туукизиле, чум – jандарыла, кеендигиле (исскуство) jилбиркеерге, анайда ок Россиянын ла оско до ороондордын калыктарынын jурумиле, кеендигиле jилбиркеерге тазыктырары; - торол ло орус, анайда ок оско до укту калыктардын балдарга учурлаган литературазыла таныштырып, уренчиктерди кееркедим литератураны куунзеп кычырарына jилбиpкeдepилe коштой, Торолине, калыгына тузазын jeтирерге амадаар куун-санаа таскадары. Литературалык кычырыш баштамы класстарда уренер тос предмет болуп турганыла коштой, jурумдик таскамал (воспитание) аларында суреен jaaн камаанын jeтирет.\nБаштамы класстарда уренчиктердин jaжынa келижип турган чумдемелдерди кычырганы олорго ак-чек санаалу, турумкай, jaкшы кылык-jaндy кижи болуп озорине болужат. Чумдемелдерде геройлордын эткен керектери, эрмек – куучыны ажыра бойынын кылык-jaнын ондоп, эрмек-куучынын тунейлеп, олордон тем аларга эмезе олорго туней болбоско таскамал алат. Школдын бичиктеринде берилген чумдемелдерди кычырып тура, оско до бичиктерди куунзеп кычырарына ла эрмек-куучыннын башка-башка будумдериле тузаланарга уренет. Бу уроктордо кееркедим чумдемелди кону, чокым-japт, бойында эмезе унле тыныда кычырарга уренип алганы оско до уроктордо керекту болот. Курсты jeдимдy откони тургускан амадуга келиштире диалог, монолог эрмек-куучын тургузарына, кычырганы аайынча бойынын куун-санаазын чыгара айдарына ла башка-башка будумду тексттерле, бичикте берилген кош материалдарла иштеерге, башка-башка будумду созликтерден, энциклопедиялардан керекту jeтиpyлep табарына суреен jaaн камаанын jeтиpeт. Кычырарынын урокторында уренчиктер бичикчи кычыраачылар болорго уренет: jaaнтайын билгирлер аларга амадаары (танынан jaны бичиктер кычырары), башка-башка будумду кычырыштарды jaныc ла урокто эмес, анайда ок оско до учуралдарда тузаланарга, кычырган эмезе уккан jeтирулерди ле чумдемелдерди ондоп, ондо не керегинде айдылганын куучындаарга, танынан бойы керекту бичиктерди талдап аларга.\nБичиктерде берилген произведениелерди кычырып тура, баштамы класстардын уренчиктери кееркедим чумдемелдердин тилине ajapy салып уренет: кандый бир учуралды коргускенде, автор кандый состор ажыра кычыраачыны кородошко, суунчиге, килемjиге ле оско до айалгага экелип турганын шиндеерине таскамал алат. Берилген программа мындый бичик-комплектке тайанган:\n1. Н.Б.Тайборина, М.А.Барантаева, А.Б.Тадырова. Литературалык кычырыш. Уреду бичик 2 класс. Горно-Алтайск, 2012\n2. Н.Б.Тайборина, А.Б.Тадырова. 2 класста литературалык кычырыштын урокторын откурери аайынча методика ууламjылар. Горно-Алтайск, 2012\n3. Е.Д.Чандыева, С.В.Абысова Электрон приложение. Литературалык кычырыш 2- 4 класс.\nПРЕДМЕТТИН (КУРСТЫН) ТЕКШИ ААЙЫ\nЛитературалык кычырыш 1-кы класста Таныктости уренип божогон кийнинде башталат. Кычырар тексттердин тематиказы. Алтай, орус ла оско до калыктардын оос чумделгези: чорчоктор, кожондор, табышкактар, coojындap, модop ло кеп состор; алтай ла оско до укту поэттердин кычырарга состори эпту ле эске уренерге jeнил кочурмелери; 1 класстын уренчиктеринин jажына келижип турар ада-энелердин ижи, Тороли, ар-буткени ле тындулары, балдардын jypyми, кижи, улус ортодо колбулар, нajылык, нокор, чындык, jaкшы ла jaмaн деген ондомолдорды коргузип турган чумдемелдер ле торол калыгынын чум-jaнын, корум-шуултезин, тилинин jаражын, байлыгын сескедий кееркедим кеми бийик алтай бичиичилердин чумдемелдери, уренчиктердин jaжынa, озумине (психологиязына) келишкедий калыгынын туукизи керегинде тексттер, каткымчылу куучындар ла оско до чумдемелдер. Кычырар тексттердин жанрлары: чорчок (албатынын, автордын), табышкактар, кожондор, модор состор, кокырлар, кеп состор, алкыш состор, тооломоштор, куучындар, улгерлер, баснялар. Уренчиктер коп бичиктердин ортозынан керектузин бойы талдап табарына уренет. Кычырган чумдемелдер ажыра оско ороондордо бойына кубар балдардын jypyми керегинде, омоликте бойын канайда тудунарга, jaaн да, jaжыт та, бойынан оогош то улусла канайда куучындажарына, кандый ла ишти куунзеп эдерине ле онон до оско jaкшынак кылык-jaнгa таскамал алып, Тороли, эбире ар-буткен, телекей керегинде билгирлер алат. Эрмек-куучыннын будумдери ле кычырары. Берилген болукке эрмек-куучыннын ла кычырарынын бастыра будумдери (кычырары, угары, куучындаары ла бичиири аайынча билгирлер), башка- башка будумду тексттерле иштеери кирет. Болук баштамы класстын уренчиктери эрмек-куучыннын культуразы ла коммуникатив таскамал аайынча билгирлер аларына ууландырылган. Болукте тос jepде кычырары туруп jaт. Торт jылдын туркунына кычырарынын некелтелери солынып, jенилинен уурына кочот. Баштапкы ойлордо уренчиктер состорди, сосколбуларды узуктебей, буткулинче кычырып уренген болзо, онон ары состорди бириктирип, унле эрмектерге курмеп коргузерге уренет. Кажы ла класста кычырарынын кеми бийиктеп, ун joгынан бойында кычырып уренгениле коштой, текстте не керегинде айдылганын башка-башка будумде (токпой-чачпай буткулинче, кыскарта, талдап) куучындаары кирет. Текстти кону, чокым-japт кычырарыла коштой, ондо не керегинде айдылганын ондооры ла ол аайынча текши ле тос шуулте чыгарарга уренер. Уренчиктердин оос эрмек-куучынын тазыктырары (эрмек- куучынды угуп ла куучындап билери) кычырарыла коштой барар учурлу. Кемнин – кемнин кычырганын эмезе куучындаганын успей, jaзan тындап угала, ол аайынча сурактар берерге эмезе бойынын шуултезин чыгара айдарга уренер. Уредуде эмезе оско до ойдо одотон айалгага келиштире алтай элдин эрмек-куулынынын этикеди аайынча диалог эрмек-куучын тударына таскамал алар. Торол калыгынын эрмек-куучын откуреринин этикеди керегинде билгирлерди бичикте берилген фольклор ло авторлордын чумдемелдери ажыра билип алар. Монолог эрмек- куучынды тазыктырарын автордын чумдемелине тайанып эмезе кандый бир темага келиштире берген jакылта ажыра откурер. Мындый иштер будургенде, уренчиктердин тили байып, укканын-коргонин эмезе кычырганын толо, кыскарта, талдап куучындаарга тазыгат. Программада кееркедим чумдемелдерле иштеерине анылу ajapy эдилген. Литературалык кычырыштын урокторында тексттердин будумдери керегинде jурамал, jeтиpy, шуултелу) jетирулер берилет. Уренчиктер кееркедим, уредунин (учебный), окылу (деловой), билим тексттерди ылгаштырып, тексттердин бажалыктары содержаниелерине (темазына, тос сурагына) келижип турган ба, joк по деп, тунейлештирип корорине, текстти болуктерге болиирине, олорго ат адаарына, план тургузарына, чумдемелде тургузылган тос ло кош сурактарды ылгаштырарына уренет. Программада литературоведческий ондомолдорго ajapy салынган. Кееркедим литературалык чумдемелдер, онын жанрлары (куучын, улгер, чорчок (автордын); фольклордын жанрларын (чорчок (албатынын), кеп куучын, кеп сос, табышкак, тооломош); кееркедим чумдемелдердин тос темазы, тос шуултези, литературный герой, персонаж, портрет, сюжет, композиция. Тос герой, геройдын сур-кебери, ар-буткеннин jурамалы (пейзаж) керегинде баштапкы jeтиpулep алат. Герой керегинде эмезе чумдемелде айдылган керектер аайынча автордын ла бойынын куун-санаазын чыгара айдары. Jaйaлтaзын ачарына ууландырган иштер. Уренчиктердин jажына келижип турган текст аайынча изложение бичиир, кычырып алган кееркедим литературанын чумдемелине jaaн эмес сочинение бичиир. Калыктын оос чумделгезине тунейлеп, чорчок, табышкак, каткырмалар чумдеп бичиир, каталог тургузар. Кычырган произведение аайынча диалог тургузар эмезе оны сценада коргузер. «Чумделге jайааны». «Jайаандык иш» jайалтазын ачатан эп-аргалар ажыра уренчиктерге кееркедим чумдемелдерди терен ондоорына болужып, олордын чумдеер jайалтазын ачар иштер откурер. Кееркедим чумдемелдерди кычырганда, уренчиктердин jурумдик ченемелине тайанар. Урокто кандый бир чумдемелди (узукти) алып, автордын бергенине тайанып, оны оос эрмек-куучын ажыра jypaдып, jузундерле (по ролям) кычыртып уреткенде эмезе онон до оско будумду иштер откургенде, олордын чумделге jaйaaны ачылат. Олор изложение, сочинение, улгер, чорчок бичигилеп, кееркедим соско jилбузи тыныйт.\nУРЕДУНИН ТОС ПЛАНЫНДА УРЕДУ ПРЕДМЕТТИН (КУРСТЫН) JЕРИ\n«Литературалык кычырыш» деген курска 135 час берилген. Литературалык кычырыш 1- кы класста «Таныктос»-ти уренип божоткон кийнинде башталат, текши 33 час берилген, (неделеде 1 час). 2-4 класстарда 1 частан (34 неделенин туркунына).\nПРЕДМЕТТИ (КУРСТЫ) ОТКОНИНИН ТУРУЛТАЛАРЫ\nПрограмма баштамы класстын уренчиктерин jеткилдейт: уренчиктин бойынын турултазы, кижилик jедимдери (личностные результаты), метапредметный турулталар, предмет аайынча турулталар (предметные результаты).\nУренчиктин бойынын турултазы 1) торол калыгынын, Торолинин туукизиле оморкоп, башка- башка эл jypтaгaн тергееде оско укту албатыны тооп, олорло нак болоры; 2) кееркедим чумдемелдер ажыра ак – jарыктын устинде башка- башка ар-буткенду jерлер бар, ондо jузун-башка калык jypтaйт, олордын чyм – jaндары, тилдери, тыш будумдери башка да болзо, je ончо калыктардын амадулары, санаа -куундери туней деп билгирле jeткилдeepи; 3) кычырган литературалык чумдемелдерди угуп, улгерлерди эске уренип, ондо берилген тил кееркедер эп-аргалар ажыра тилдин japaжын, ээлгирин сезери; 4) ачык-japык, оско улуска киленкей куун-тапту, улустын ачу- коронын ондоор кижи болуп озори; 5) кандый ла кижинин шуултезин тооп угарына, башка укту элдин туукизиле, кеендигиле jилбиркеп, олорло нак jypyn, ондоорго чырмайар улустар болуп озори; 6) омоликте jypepинин баштапкы ченемелин алып, школдо ло оско до jepлepдe бойын канайда тудунарын билери; 7) jурумде уренчик кижинин тос амадузын чике ондоорго, уредуде jакшынак jедимдерге jeдep куун-тапту болоры; 8) jypyмдe эткен кажы ла кереги учун бойы каруулу болгоны, эл ортодо japaбac кылык этпеске тазыктырары; 9) jypyмдe кандый ла учуралдарда бойыла кубар да, jaaн да улусла текши тил табарга, jаантайын бойын колго тудуп, улусла нак jурерине тазыктырарыла коштой, литературалык геройлордын эткен керектерин бойынын кылык- jаныла тунейлештирип, jaкшы ла jaманды ондоп турар кижи болуп озори; 10) калыгынын ар- jоожозин, когус-корум шуултезин, торолинин ар-буткенин корулаары; 11) jурум кажы ла кижиге jaныс катап берилген, кандый ла куч учуралда jурумди чеберлеп, уур-кучтерди бийик куун-тапту турумкай одори.\nМетапредметный турулталар 1) уредунин тос сурактарын ла амадуларын терен ондоп, оны будурер аргаларды билгир тузаланары; 2) тургузылган сурактарды кажы ла jанынан шиндеп коруп, чумделге jайаандыгын тузаланып будурери; 3) берилген ишти тургускан амадуларга ла будургедий айалгаларга келиштире пландап, турултазын шиндеп коруп, бийик турулта аларынын jолын табары; 4) jaкшы эмезе коомой уреду болуп турганынын шылтагын шиндеп коруп, уредунин кеми jaбыc та учуралдарда чын шуулте чыгарып, керектин аайын тузедерге албаданары; 5) кандый бир берилген бичик керегинде jетируни ол аайынча мынан озо откон текши темдек-символдор тузаланып билип алары; 6) jaны билгирлер аларга, коммуникатив амадуларга jeдepгe эрмек-куучын тударынын эп-аргаларын элбеде тузаланары; 7) уреду аайынча билгирлерди башка-башка созликтерден, энциклопедиялардан ла узеери литературадан бедреери; 8) кычырган тексттин учурын ондоп, берилген коммуникатив амаду аайынча когуске алып, эрмек-куучынньнг оос ло бичиир будумдерине келиштире тексттер тургузары; 9) тундештирип, ылгап, бириктире коруп, кандый темдектериле туней эмезе башка болгоны аайынча шуулте чыгарары; 10) эрмектежип турган кижинин айтканын успей, учына jeтиpe угуп, кажы ла кижи бойы шуултелу болор аргалу, ол сенийинен башка да болзо, оны тооры керегинде билери; 11) омолик иште кем кандый иш будурери jaнынан бой-бойы ортодо jоптожип, будурген иштин турултазын коруп, иш будеринде омоликте онын ла осколоринин кандый камааны эмезе салтары jеткенин тунейлештирип, бойына шуулте чыгарары. Предмет аайынча турулталар 1) кеендиктин оско будумине коро, литература телекейлик jурумди, кажы ла калыктын чум- jанын ла онын баалап, корып турган ондомолдорын состин болужыла коргузип турганын ондооры;\n2) бичик кычырганы – бойынын билгирин бийиктедери, Тороли ле ондо jypтaгaн улустар керегинде, олордын ижи-тожы, jypyми, jедимдери, айландыра ар-буткен, ак-japык, килемjи, оштожу, наjылык, ак-чек ле чындык деген ондомолдорды билип алары; бичиктерди jаантайын куунзеп кычырары; 3) кычырарынын кемин онон ары бийиктеткени текши эрмек- куучыннын озумине камаанын jетирет, japтын айтса, литературоведениенин ондомолдорын тузаланып, кееркедим, билим ле уредунин оско до тексттерин ун чыгарбай, бойында эмезе тыныда кычырып ылгаары; 4) кычырарынын башка-башка будумдерин тузаланары (учурын ондоорго, талдап, бедреп «поисковое»); башка-башка тексттердин учурын когуске алып, олордын башказын ондооры, олор аайынча куучын откондо, туружып, тос геройлордын эткен керектери, кылык – jаны аайынча бойынын шуултезин чыгара айдары; 5) jилбиркеген тема аайынча чумдемелди бойы бедреп, ол аайынча керекту jетирулерди кыскачак аннотация тургузып, оско литератураларла иштеери; 6) баштамы класстарда откон литературоведениенин баштапкы билгирлерин тузаланып, башка-башка будумду тексттерди ылгаары: керек кандый шылтактан улам болгонын, чумдемелдин тос учурын, текстти болуктерге болиири, олорго ат адаары, план тургузары, тил кееркедер эп-аргаларды табары, чумдемелди куучындаары; 7) башка-башка будумду тексттердин темдектерин табары (билим, кееркедим ле оско до уредулу). Бичиир эрмек-куучыннын кеберлерин билери (jemupy – берилгенине тунейлеп, текст тургузары, шуултелу – сурак аайынча каруу берери, jурамал геройлордын кылык –jанын коргузери). Кычырган произведение аайынча бойынын куун-санаазын бичиири; 8) кееркедим чумдемелге эмезе бойынын ченемелине тайанып, чумдемелге учурлаган ла оско до тема аайынча берилген jypyк аайынча бойы кандый бир чумдемел бичиири.\nПРЕДМЕТЛЕ УРЕНЧИКТЕРДИН БИЛГИРИ УЧУН ТУРГУЗАР ТЕМДЕКТЕРДИН КЕМИ\n2-4 класстарда уренчиктердин кычырыжын кажы ла кун уроктордо балдарды кычыртып, шиндеп кычырган тексттин учурын jартап ылгаганына тайанып откурер. Уренчиктердин кычырыжы учун темдекти тургусканда, ajapyгa алар: уренчик кычырганын канча кире аайлап турганын, кычырганда, состорди чын, japт, чокым айдып турганын, тексттеги токтой тужер темдектерди буспай, керекту унле кычырып ла кычырганын jакылталар аайынча ылгап билерин.\nКычырарынын кеми: 1 класс 25-30 сос (экинчи jарым jылда);\n2 класс 40-50, 50-60 сос;\n3 класс 60-65, 65-70 сос;\n4 класс 75-80, 80-90 сбс (экинчи тоолор экинчи japым jылды коргузет).\nБойында кычырары: 2 класс - 60-70 сос; 3 класс - 75-80 сос; 4 класс - 90-110 сос. Экинчи класста уренчиктердин кычырыжын шиндегенде, ajapyгa буткул состорло, сосколбуларла кычырып турганын алар; кычырганынын текши учурын аайлаганын; керекту унле тос геройлордын кандый бир анылу кылык-jaнын коргузип, токтой тужер темдектерди буспай кычырып билерин.\n«5» темдек тургузар, качан: а) уренчик баштапкы japым jылда кыска состорди буткулинче, структуразы куч состорди уйелеп, минутта 50 состон ас эмес, экинчи japым jылда буткул состорло минутта 60 состон ас эмес кычырганда; б) кычырыжы japт, чокым, логический согулталарлу, jaaн эмес текстти болуктерге болип, тос шуултезин анылап билгенде, кычырганын куучындап билер ле куучын-эрмегин грамматиканын некелтелерин буспай тургусканда;\nв) текстте состордин учурын аайлап, улустын кылык jанын, ар-буткенди jypaгaн узуктерди, состорди, сосколбуларды болуш joгынан бойы таап билгенде; г) улгерди эске бир де jacтыра joгынан керекту унле кычырганда. «4» темдек тургузар качан: а) уренчик текстти когуске алынып, керекту унле, буткул состорло (уур учуралдарда уйелеп), баштапкы japым jылда минутта 40 состон, экинчи japым jылда 45 состон ас эмес 1-2 jастыралу (логический согултага) кычырганда; б) текстти болуктерге болииринде эткен jaaн эмес бир-эки jастыразын сезип, бойы тузеткенде; в) кычырганынын тос шуултезин билер, je оны japтаганы бир эмеш jедикпестерлу болгондо; г) улгерди эске билер, je кычырганда, кезик состорди катап айдып эмезе олордын ортозында узак токтоду эткенде. «3» темдек тургузар, качан: а) уренчик коп сабазында уйелеп, кезикте ле буткул состорло минутта 30, экинчи japым jылда буткул состорло минутта 35 состон ас эмес кычырганда, кычырыжында бир эмеш jастыралар бар (таныктарды солый эмезе божодып, эмезе состорди jeтиpe айтпай); б) кычырганын толо, колбулу куучындап, текстти уредучинин jaкылтaзы аайынча болуктерге болип бергенде; «2» темдек тургузар, качан уренчик уйелеп, токтой тужер темдектерди ajapбaй, баштапкы japым jылда минутта 20, экинчи japым jылда 25 состон ас эмес кычырганда, кычырыжында 6 jacтыpaнан коп, кычырганын бойы танынан да, уредучинин jакылтазы да аайынча japт куучындап болбой текстти учуры аайынча болуктерге болиирин кучсинип, тос шуултезин japтап болбогондо;\nЛИТЕРАТУРАЛЫК КЫЧЫРЫШ ПРЕДМЕТТИН СОДЕРЖАНИЕЗИ\nJурумнин jолы – эн артык уреду\nК.Э.Тепуков керегинде. Jаны бичикле таныжары. К.Э.Тепуков «Билгирдин куни», «Туш». Чумдемелдин тос геройы. А.Я.Ередеев «Пенал». Чумдемелге план тургузары. А.В.Тозыяков «Оок балдарга». Бойынын jедимдерин баалаары\nч А.Адаров «Куски салкын», Л.В.Кокышев «Кус». Эпитет. С.К.Манитов «Кус» («Арана» деп повестьтен алган узук) И.Б.Шинжин «Уулынын ырызы». Бойынын jедимдерин баалаары\nКалыктын оос чумделгези\nАлтай албатынын кожондоры. Алкыш состор. Укаа ла кеп состор. Табышкактар. Модор состор. Поэттердин бичиген модорлоры. К.Кошев «Арал кара таралду» Чорчоктор. «Керик бака», «Чай ла сымда». Диалог. Класста эмес кычырары. Сооjын «Ийнек ле ан». «Солоны» журналды кычырып\nОско калыктардын фольклорынан\nТулку ле турна (орус чорчок) Айу ла корук (хакас чорчок) Чычкан ла булан (якут чорчок) Jокту обоон кастын эдин улегени (татар чорчок)\nАлтайым, албатым, туукибис\nА.О.Адаров «Албатым». В.И.Соёнов «Алтай jерибис. Туукибис» С.С.Суразаков «П.В.Кучияктын jуруминен». П.В.Кучияк «Jаны Алтай» Тундештиру. И.В.Шодоев «Школдо» («Баштапкы алтамдар» деп повестьтен алган узук) Класста эмес кычырары. А.Я.Ередеев «Кой jыл керегинде jетиру», «Алтай jылтоолош», «Кара калаш».\nБ.К.Суркашев «Кыш тужет». J.М.Кыдыев «Jылдык обогоннин ус балдары» (чорчок). Планды эки эп – аргала тургузары. Э.М.Палкин «Тийин». К.Э.Тепуков «Соок – Таадакка самара». Чумдемелдин темазы.\nТорол jеримнин ар – буткени, аны – кужы\nА.Я.Ередеев «Коктийек», «Токпок jаак» И.П Кочеев «Кичинек биледе» («Шулмузак» деп куучыннан алган узуктер) И.П.Кочеев «Пыйма одукту куш» J.М.Кыдыев «Кара агаш ортозында» К.Ч.Толосов «Ирбис».\nЫрыс эрчимду иште\nА.О.Адаров «Ишмекчи кижи» Ч.А.Чунижеков «Ырыс эрчимду иште» К.Э.Тепуков «Куштардын оштузи ле наjызы», Т.Б.Шинжин «Кижи сумелу» А.Я.Ередеев «Малтага мак!», «Баштапкы болуш»\nП.Т.Самык «Jас келгени», К.Ч.Толосов «Jастын темдеги». А.О.Адаров «Эне», Э.М.Палкин «Эне», Ч.А.Чунижеков «Эне». Уйгаштыру Класста эмес кычырары А.Я.Ередеев «Адарунын кожоны», Ш.П.Шатинов «Jас»\nОско калыктардын литературазынан\nА.С.Пушкин «Кыш». А.П.Гайдар «Уйат» Л.Н.Толстой «Ёж ло койон». Басня – литературалык жанр.\nЭ.М.Палкин «Jай келди», .Э.Тепуков «Jай» К.Д.Кошев «Наjылык», А.Я.Ередеев «Аргымак».\nТекши яредя эдилгелер\nJурумнин jолы – эн артык уреду - 4 час\nJаны бичикле таныжары. К.Э.Тепуков «Билгирдин куни»\njаны билгирлер алар эдилге:- яредя бичикте бойы аайланып билери; - бяткял бцлякти цтсц, кандый билгирлер аларын билери, нени билбезин темдектеери; - таныш эмес материалла иштеерин пландаары; колбу тударынын эдилгези:- уроктордо ло jярямде диалог куучында туружары, цскц улустын эрмек-куучынын ондооры, бойынын санаа- шяялтезин чыгара айдары.\nК.Э.Тепуков керегинде. К.Э.Тепуков «Туш». Чумдемелдин тос геройы.\njаны билгирлер алар эдилге:- таныш эмес материалды яренеринде кандый язеери jетиря керек болорын темдектеери; бойын башкарынар эдилге:- яредяде бядярер иштердин учурын ла керектязин ондоп бядярери; колбу тударынын эдилгези:- уроктордо ло jярямде диалог куучында туружары, цскц улустын эрмек-куучынын ондооры, бойынын санаа- шяялтезин чыгара айдары.\nА.Я.Ередеев «Пенал». Чумдемелге план тургузары.\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- улусты аайлаар, тоор, ачык-jарык, киленкей кяян таскадар; колбу тударынын эдилгези:- уроктордо ло jярямде диалог куучында туружары, цскц улустын эрмек-куучынын ондооры, бойынын санаа- шяялтезин чыгара айдары.\nА.В.Тозыяков «Оок балдарга». Бойынын jедимдерин баалаары\njаны билгирлер алар эдилге:- таныш эмес материалды яренеринде кандый язеери jетиря керек болорын темдектеери; яренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- бойынын билезин, тцрццн-туугандарын сяяп, тооп jярери, Тцрцлин, албатызын тооры, цскц калыктарды тооры; колбу тударынын эдилгези:- блааш-тартышту куучында бойынын шяялтезин бядямjилеп билери;\nКус - 3 час\nБолукле таныжары. А.Адаров «Куски салкын», Л.В.Кокышев «Кус». Эпитет.\njаны билгирлер алар эдилге:- яредя бичикте бойы аайланып билери; - бяткял бцлякти цтсц, кандый билгирлер аларын билери, нени билбезин темдектеери; - таныш эмес материалла иштеерин пландаары; яренчиктин кцгяс - кцрямиле, цзямиле колбулу:- улусты аайлаар, тоор, ачык-jарык, киленкей кяян таскадар;\nС.К.Манитов «Кус» («Арана» деп повестьтен алган узук)\njаны билгирлер алар эдилге:- яренчиктин аргаларын ачар jарамыкту айалга тцзццри; - сананып билерине, сананарынын операцияларына, логиказын темиктирерин jаантайын теренжидер; бойын башкарынар эдилге:- яредя ижинин планын тургузары; колбу тударынын эдилгези:- блааш-тартышту куучында бойынын шяялтезин бядямjилеп билери;\nИ.Б.Шинжин «Уулынын ырызы». Бойынын jедимдерин баалаары\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- бойынын билезин, тцрццн-туугандарын сяяп, тооп jярери, Тцрцлин, албатызын тооры, цскц калыктарды тооры; бойын башкарынар эдилге:- яредяде бядярер иштердин учурын ла керектязин ондоп бядярери;\nКалыктын оос чумделгези – 5 час\nАлтай албатынын кожондоры. Алкыш состор.\njаны билгирлер алар эдилге:- jетиря информацияла иштеп билерин, башка-башка источниктерден jетируни канайда бедреп табарын таскадар; яренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- ижинин турултазын баалаганы объективный болоры;\nУкаа ла кеп состор. Табышкактар.\nбойын башкарынар эдилге:- бядяретен иштин амадузынан улам иштеер jерин бойы белетеп билери;\nМодор состор. Поэттердин бичиген модорлоры. К.Кошев «Арал кара таралду»\nКласста эмес кычырары. Сооjын «Ийнек ле ан». «Солоны» журналды кычырары\njаны билгирлер алар эдилге:- jетиря информацияла иштеп билерин, башка-башка источниктерден jетируни канайда бедреп табарын таскадар; яренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- ижинин турултазын баалаганы объективный болоры; бойын башкарынар эдилге:- урокто уреду иштин амадузын тургузып билери;\nОско калыктардын фольклорынан – 2 час\nТулку ле турна (орус чорчок) Айу ла корук (хакас чорчок)\njаны билгирлер алар эдилге:- яренчиктин аргаларын ачар jарамыкту айалга тцзццри; - сананып билерине, сананарынын операцияларына, логиказын темиктирерин jаантайын теренжидер; бойын башкарынар эдилге:- яредя ижинин планын тургузары;\nЧычкан ла булан (якут чорчок) Jокту обоон кастын эдин улегени (татар чорчок)\njаны билгирлер алар эдилге:- яредя бичикте бойы аайланып билери; - бяткял бцлякти цтсц, кандый билгирлер аларын билери, нени билбезин темдектеери; - таныш эмес материалла иштеерин пландаары; яренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- эбире телекей ар- бяткенле, албатыларла,олордын культураларыла, кудай jаныла бирлик колбуда турганын айлаар кцрямдя болоры; - jакшыга тартылар, jакшыны баалаар, сезер кяян таскадары;\nАлтайым, албатым, туукибис – 4 час\nБолукле таныштырары. А.О.Адаров «Албатым». В.И.Соёнов «Алтай jерибис. Туукибис»\nяренчиктин когус-кцрямиле, цзямиле колбулу:- алдынан бойына яредя кандый учурлузын, билбезин билерине амадаары, яредязинин jолын (маршрудын) талдаары; колбу тударынын эдилгези:- группала иштеп, бой-бойыла jцптцжип билери. Цмц jцмц иш неге экелерин озолодо шяяри;\nС.С.Суразаков «П.В.Кучияктын jуруминен». П.В.Кучияк «Jаны Алтай» Тундештиру.\njаны билгирлер алар эдилге:- башка-башка бядямдя jетирулерден (текст, таблица, схема, экспонат, модель) керектязин табары; колбу тударынын эдилгези:- уредуде ле jурумде учураган айалгаларда бойынын санаа-шяялтезин оосло до, бичип те айдары; -бойынын айтканына ширтяля (критичный) болоры; бойын башкарынар эдилге:- пландап, ченеп ле темдек тургузып билери;\nИ.В.Шодоев «Школдо» («Баштапкы алтамдар» деп повестьтен алган узук)\nколбу тударынын эдилгези:- цскц улус санаа-шяялтезин чыгара айтканын тоомjылу угарына яренери; jаны билгирлер алар эдилге:- экялеп, цмцлц, алдынан бойы, проектле иштегенинин чындыйы ла турултазы бийик болорын баалар;\nКласста эмес кычырары. А.Я.Ередеев «Кой jыл керегинде jетиру», «Алтай jылтоолош», «Кара калаш».\njаны билгирлер алар эдилге:- башка-башка бядямдя jетирулерден (текст, таблица, схема, экспонат, модель) керектязин табары; бойын башкарынар эдилге:- бядяретен иштин амадузынан улам иштеер jерин бойы белетеп билери;\nКыш – 3 час\nБолукле таныжары. Б.К.Суркашев «Кыш тужет».\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- эбире телекей ар- бяткенле, албатыларла,олордын культураларыла, кудай jаныла бирлик колбуда турганын айлаар кцрямдя болоры; - jакшыга тартылар, jакшыны баалаар, сезер кяян таскадары; бойын башкарынар эдилге:- бойынын ижинин турултазынын бядерин, бятпей турганын кцряп билери;\nJ.М.Кыдыев «Jылдык обогоннин ус балдары» (чорчок). Планды эки эп – аргала тургузары.\nбойын башкарынар эдилге:- яредяде бядярер иштердин учурын ла керектязин ондоп бядярери;\nЭ.М.Палкин «Тийин». К.Э.Тепуков «Соок – Таадакка самара». Чумдемелдин темазы.\njаны билгирлер алар эдилге:- яредя бичикте бойы аайланып билери; - бяткял бцлякти цтсц, кандый билгирлер аларын билери, нени билбезин темдектеери; - таныш эмес материалла иштеерин пландаары; бойын башкарынар эдилге:- урокто уреду иштин амадузын тургузып билери;\nТорол jеримнин ар – буткени, аны – кужы – 4 час\nА.Я.Ередеев «Коктийек», «Токпок jаак»\njаны билгирлер алар эдилге:- таныш эмес материалды яренеринде кандый язеери jетиря керек болорын темдектеери;\nИ.П Кочеев «Кичинек биледе» («Шулмузак» деп куучыннан алган узуктер) И.П.Кочеев «Пыйма одукту куш»\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- улусты аайлаар, тоор, ачык-jарык, киленкей кяян таскадар; бойын башкарынар эдилге:- урокто уреду иштин амадузын тургузып билери;\nJ.М.Кыдыев «Кара агаш ортозында», К.Ч.Толосов «Ирбис\nяренчиктин кцгяс - кцрямиле, цзямиле колбулу:- улусты аайлаар, тоор, ачык-jарык, киленкей кяян таскадар;\nКласста эмес кычырары «Тенеринин текези» (албатынын куучынынан). Бойынын jедимдерин баалаары\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- бойынын билезин, тцрццн-туугандарын сяяп, тооп jярери, Тцрцлин, албатызын тооры, цскц калыктарды тооры; колбу тударынын эдилгези: - блааш-тартышту куучында бойынын шяялтезин бядямjилеп билери;\nЫрыс эрчимду иште – 3 час\nБолукле таныжары. А.О.Адаров «Ишмекчи кижи» Ч.А.Чунижеков «Ырыс эрчимду иште»\nбойын башкарынар эдилге:- амадуга jедер jолды, ол jолдо туштап турган уур-кячтерди цдцрин, курч сурактардын аайы-бажына чыгарына яренер;\nК.Э.Тепуков «Куштардын оштузи ле наjызы», Т.Б.Шинжин «Кижи сумелу»\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- бойынын билезин, тцрццн-туугандарын сяяп, тооп jярери, Тцрцлин, албатызын тооры, цскц калыктарды тооры; колбу тударынын эдилгези:- блааш-тартышту куучында бойынын шяялтезин бядямjилеп билери;\nА.Я.Ередеев «Малтага мак!», «Баштапкы болуш»\njаны билгирлер алар эдилге:- таныш эмес материалды яренеринде кандый язеери jетиря керек болорын темдектеери; бойын башкарынар эдилге:- яредя ижинин планын тургузары;\nJас – 3 час\nП.Т.Самык «Jас келгени», К.Ч.Толосов «Jастын темдеги».\nА.О.Адаров «Эне», Э.М.Палкин «Эне», Ч.А.Чунижеков «Эне». Уйгаштыру\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- эбире телекей ар- бяткенле, албатыларла,олордын культураларыла, кудай jаныла бирлик колбуда турганын айлаар кцрямдя болоры; - jакшыга тартылар, jакшыны баалаар, сезер кяян таскадары;\nКласста эмес кычырары А.Я.Ередеев «Адарунын кожоны», Ш.П.Шатинов «Jас»\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- алдынан бойына яредя кандый учурлузын, билбезин билерине амадаары, яредязинин jолын (маршрудын) талдаары; колбу тударынын эдилгези:- группала иштеп, бой-бойыла jцптцжип билери. Цмц jцмц иш неге экелерин озолодо шяяри;\nОско калыктардын литературазынан - 2 час\nА.С.Пушкин «Кыш». А.П.Гайдар «Уйат»\nяренчиктин кцгяс- кцрямиле, цзямиле колбулу:- алдынан бойына яредя кандый учурлузын, билбезин билерине амадаары, яредязинин jолын (маршрудын) талдаары;\nколбу тударынын эдилгези:- группала иштеп, бой-бойыла jцптцжип билери. Цмц jцмц иш неге экелерин озолодо шяяри; бойын башкарынар эдилге:- бойынын ижинин турултазынын бядерин, бятпей турганын кцряп билери;\nЛ.Н.Толстой «Ёж ло койон». Басня – литературалык жанр.\njаны билгирлер алар эдилге:- башка-башка бядямдя jетирулерден (текст, таблица, схема, экспонат, модель) керектязин табары; колбу тударынын эдилгези:- кожо куучындажып турган кижини угуп билерин, оныла jцптцжцрин, бойынын санаа-шяялтезин jцмццрине кычырары; - яредя диалогто бойын тудунарынын ээжилерин бядярери;\nJай – 1 час\nБолукле таныжары. Э.М.Палкин «Jай келди», К.Э.Тепуков «Jай»\njаны билгирлер алар эдилге:- таныш эмес материалды яренеринде кандый язеери jетиря керек болорын темдектеери; бойын башкарынар эдилге:- урокто уреду иштин амадузын тургузып билери;\nТекстле иштеери Уренчик нени билип алар:\n1. Тексттин темазын, тос шуултезин эмезе учурын чокым ондооры; - тексттен керекту шуултени бедреп (талдап) билери, тексттин шуултезине келиштире бажалык сананып табары; - тексттин тос шуултезин japтaгaн кыска jартамал (тезис) бичип билери; - тексттин бажалыгына, бойынын билгирлерине тайанып, текстте не керегинде айдыларын темдектеери; - тексттин тургузылган аайын japтaп билери; - текстте берилген ле текстке кирбей турган болуктерди тундеери. Башка-башка jуруктардын, таблицалардын, схемалардын учурын japтaары.\n2. Тексттен керекту jетируни табары;\n3. Текстти теренжиде ондоп аларга, jaны билгир аларыла, таскамалла колбулу уреду амадуларды будурип билери: - башка-башка будумду тексттердин учурын jартаары; - текстти кычырып тура, чокым амаду тургузып, керекту jeтируге ajapy салары; - тексттин тос ло коштой темаларын japтaп билери; - текстте не керегинде айдыларын эртеден шууп билери; - кандый бир тема аайынча башка-башка тексттерден jетируни табып, тундештирери; - кандый бир шуултени будумjилеерге, текстке тайанып, чокым темдектер берери; - чумдемелдин персонажтарынын куун-санаазын, ич-корумин ондоп, олорго килеп, олорло кожо суунип, санааркары;\nАнылу билгир: - текстти кычырып, угуп, учурын ла шуултезин japman тура, уренчик бойынын куун- санаазына, куун-табына ajapy салып билери. Текстти оскортип, jeтиpyни japтап билери\nУренчик нени билип алар: - текст тургузып билери (бажалык, бук, ссылка эдип билери, чын бичилгенин корори, текстте таблицалар, jypyктap тузаланып билери); - jeтиpyнин башка-башка будумдерин (схемалар, графиктер, диаграммалар, таблицалар) тузаланып, текстти оскортип билери; - текстти japтaп билери;\n- текстте jyзyн-jyyp jeтиpyни тундештирип ле удурлаштырып билери; - тексттен кандый бир jартамалды будумjилеер чокым jетиру табары; - туп шуулте чыгарып билери; - тексттин тос учуры аайынча эмезе автордын шуултези аайынча туп шуулте чыгарып билери.\nАнылу билгир: тексттен иле эмес jemupyнu чыгарып билери (текстти ле иллюстрацияны myндen, кееркедер эп-аргаларды ылгап, тургузылган аайын шиндеп ). Текстле иштеп, jетируни ылгап билери Уренчик нени билип алар:\n1.Тексттен алынган jетируни оско тексттерден алынган билгирлерле колбоп билери; - текстте айдылган шуултени бойынын корумиле тундеери; - бойынын шуултезин будумjилеер темдектер табары;\n2. Тексттин будумине ajару салары.\n3. Уренчик бойынын билгирлерине, ченемелине тайанып, текстте берилген jeтиpyгe аланзып, jacтыpa берилген jeтиpyни табып билери.\n4. Бир канча текстле иштеп, удурлаш берилген jетируни чокымдаары.\n5. Jeтиpy аайынча эмезе кычырган чумдемел аайынча бойынын шуултезин айдары. Анылу билгир:- japm эмес эмезе удурлаш jemupyнu чокымдап, быжулап билери: - башка-башка jemupy ортодо чын jemupyнu ылгап билери.\n2 – чи класстын уренчиктеринин билгирлери\nУренчиктер билер учурлу:\n- текстти буткул состорло 1 минутта 60 состон тыныда чокым- jарт кычырып;\n- jаан эмес тексттерди ун чыгарбай бойында 1 минутта 70 состон кычырып;\n- кычырган произведениени берилген план аайынча толо куучындап;\n- эске 8- 10 чумдемелди уренер (ол тоого кирер: улгерлер, алкыш состор, тооломоштор, модор состор, сооктор керегинде согуштер); - чумдемелде геройдын эткен керектери, кылык – jаны керегинде бойынын шуултезин айдып;\n- башка – башка тексттерде тос геройлордын кылык- jанын тунейлештирип;\n- программада эске уренерге берген улгерлерди чокым – jарт унле коргузип, эске айдып;\n- танынан бичиктин эмезе чумдемелдин адын, авторын билип ле айдып;\n- созликтерле, онон до оско керекту бичиктерле тузаланып;\n- керекту бичикти танынан бойы бедреп, табары.\nJЕТИРУ КЕПТУ ЛЕ МЕТОДИКАЛЫК JЕТКИЛДЕШ\n3. Н.Б.Тайборина. Литературалык кычырышла иштеер программалар (1-4 класс). Горно- Алтайск, 2012\n4. Чандыева Е.Д., Шокшиланова А.С. Алтай тил ле литературанын урокторында текши уреду эдилгелерди темиктирери. Горно-Алтайск, 2012. 4. Е.Д.Чандыева, С.В.Абысова Электрон приложение. Литературалык кычырыш 2-4 класс.\n5. Баштамы класстарда алтай тилле уренчиктердин билгири учун тургузар темдектердин кеми. К.К.Пиянтинова, Горно-Алтайск, 2004\n________________ З.В. Тадырова\nУВЦ «Начальная школа»\nМКОУ «Бельтирская СОШ»: ___________У.М. Диятова\nЛит.кычырыш 4 класс\n1четверт литерат 4 кл\n4 класс олимп по литерат\n← Литерат игра по фонвизину Механизм государственного воздействия на предпринимательскую деятельность и экономику страны →


Март 2019 - altaicholmon\nЈаан кӧрӱ, съезд — јурукчылар отогында\nЈурукчылардыҥ јайаан иштериниҥ «Россия-XIII» деп адалган бастырароссиялык кӧрӱзи Москвада јурукчылардыҥ тӧс туразында кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Текши ороонныҥ јурукчыларына сӱреен учурлу кӧдӱриҥи деп айдарга јараар. Јурукчылардыҥ туразында санаттыҥ башка-башка бӱдӱмдеринде иштеп јаткандар (живопись, графика, скульптура ла о. ӧ.), бойлорыныҥ јайаан ижиниҥ устары јык толо јуулды. Шак бу кӧрӱ јаан кӧрӱлер аайынча «Россия»\nФедеральный статус – дороге к Телецкому озеру\nВременно исполняющий обязанности главы Республики Алтай Олег Хорохордин в рамках рабочей встречи обсудил с руководителем Федерального дорожного агентства (Росавтодор) Андреем Костюком перспективы развития дорожного хозяйства региона. В обсуждении актуальных вопросов развития дорожно-транспортной инфраструктуры региона также принял участие начальник Управления строительства и эксплуатации автомобильных дорог Андрей Шилов. Руководитель Росавтодора отметил, что благодаря системной и комплексной работе\nКалабыстыҥ ӧзӱми кубулталар некейт\nБистиҥ республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайск јылдаҥ јылга јаранып, кобы-јиктерле элбеп, кырларла ӧрӧлӧп, јаандап туру. Је оныҥ ӧзӱмин буудактап турган курч сурактар толо, ол тоодо јаҥы туралар, ӧскӧ дӧ объекттер тудар јерлердиҥ ле каланыҥ ичиле ӧдӱп турган јолдыҥ курч сурактары база турат. Бу сурактардыҥ аайына чыккадый эп-аргалар керегинде эрмек-куучын каланыҥ депутаттар Совединиҥ депутады Игорь ЯИМОВЛО ӧдӧт.\nАмадаган «Аргымак» экранга чыксын\nБу јуукта јарлу бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ «Чеден» деген чӱмдемели аайынча режиссер М. Кулунаков тургускан кинофильм Россияныҥ «ТЭФИ-регион» деген конкурсыныҥ бийик кайралыла кайралдаткан. Оныҥ кийнинеҥ бу ла режиссер јарлу бичиичи Иван Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы аайынча фильмди согорго белетенет. Кычыраачыларга бу јайаан ижи јанынаҥ ол мынайда куучындады: —Ады-јолы јарлу бичиичи Иван Васильевич Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар»\nСценада – јаҥы ӱйениҥ јайалталары\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јери тулаан айдыҥ 26-27 кӱндеринде балдардыҥ театральный кӧргӱзӱлериниҥ Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган «Театр школдыҥ сценазында» деп адалган талалык ачык байрамын кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӱрди. Театрдыҥ јылында таланыҥ ӱренчиктериниҥ театральный кӧргӱзӱлериниҥ байрамы мынаҥ озо аймактарда бийик кеминде ӧткӧн. Школдордыҥ сценаларында ӱренчиктер ӱредӱчилериниҥ јӧмӧлтӧ-болужыла солун ойындар тургускан, кӧрӧӧчилерге кӧргӱскен. Эҥ артыктары,


Прокуратураныҥ солундары - altaicholmon\n8 ишчи каруузына тургузылган\nМайма аймактыҥ прокурорыныҥ јасак аайынча некелтелерин бӱдӱрбегени учун сетевой организацияныҥ филиалыныҥ 8 ишчизи (ол тоодо директоры) каруузына тургузылган.\nМайма аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалы – Горно-Алтайсктыҥ электрический сетьтеринде шиҥжӱ ӧткӱрген. Шиҥжӱ аймактыҥ прокурорыныҥ некелтелери аайынча ӧткӱрилген. Аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалына јасакты бускан учуралдарды тӱзетсин деген некелтелерди кӧп катап эткен. Электројеткилдештиҥ объекттерин технический колбоор ӧй, граждандардыҥ баштануларын кӧрӧр ӧй, электролинияларды јаҥыртарында электројазалдарды кондырар ээжилер бузулганыла, прокурордыҥ эткен некелтелери бӱтпегениле колбой юрлицо ло башкараачылары административный каруузына тургузылган.\nАнайда ок филиалдыҥ башкараачызы јасакты бускан учуралдарды тӱзедери аайынча кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде јетирӱни прокуратурага ӧйинде бербегени јарталган.\nСетевой организация јасактыҥ некелтелерин бускан кӧп тоолу учуралдар болгонын, филиалдыҥ башкараачызы олорды јоголторго нени де этпей турганынаҥ улам эл-јон ортодо тал-табыш чыгып турганын ла Майма аймактыҥ јеринде социально-экономический айалганы оҥдолторына буудагын јетирип турганын ајаруга алып, Майма аймактыҥ прокуроры «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ (Красноярск кала) генеральный директорыныҥ адына представление эткен.\nПредставлениениҥ турулталары аайынча филиалдыҥ директоры дисциплинарный каруузына тургузылган, ого выговор эдилген ле ээчий квартал учун премия тӧлӧлбӧгӧн. Выговорлор анайда ок база 7 ишчиге эдилген.\nКош-Агаш аймактыҥ прокурорыныҥ некелтези аайынча јойу улус јол кечер переходтордо оромдогы јарыткыштар орныктырылган.\nКош-Агаш аймактыҥ прокуратуразыныҥ «Трансстрой» МКУ-ныҥ директорына эткен представлениези аайынча «Кош-Агаштыҥ јурт јеезези» МО-ныҥ ӱредӱлик организацияларыныҥ јанындагы јойу улус јолддорды кечер јерлерде оромдогы јарыткыштар орныктырылган.\nӦткӱрилген шиҥжӱ ӧйинде 2007 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Россия Федерацияда автомобильный јолдор ло јолдогы иштер, Россия Федерацияныҥ бир кезек јасакберим акттарына кубулталар кийдирери керегинде» 257-ФЗ таҥмалу федерал јасактыҥ 13, 17 тизимдеринде айдылган некелтелер јанынаҥ бузуштар болгоны јарталган.\nПрокуратураныҥ эткен представлениези аайынча керектӱ иштер ӧткӱрилген, организацияныҥ бурулу кижизи дисциплинарный каруузына тургузылган.\nАргачы ээжилерди бусканы јарталган\nАлтай Республиканыҥ Арбитражный јаргызы Турачак аймактыҥ прокурорыныҥ таҥынаҥ аргачыны административный каруузына тургузары керегинде угузузын јараткан.\nТурачак аймактыҥ прокуратуразы 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында таҥынаҥ аргачыныҥ пекарнязын шиҥдеген. Бу шиҥжӱ иш аргачы Таможенный союзтыҥ «Аш-курсакла јеткер болбозы керегинде» технический регламентин ајаруга алып турган ба деп эдилген. Шиҥжӱ ӧйинде калаш быжырар тушта бу регламенттиҥ некелтелери бузулганы јарталган.\nМыныла колбой аймактыҥ прокуроры Алтай Республиканыҥ Арбитражный јаргызына ол таҥынаҥ аргачыны административный каруузына тургузары керегинде угузу аткарган.\nОныҥ турулталары аайынча јаргы таҥынаҥ аргачыга 30 муҥ салковой кеминде штраф салары керегинде јӧп јараткан. Прокуратураныҥ шиҥжӱзиниҥ шылтузында таҥынаҥ аргачыныҥ эткен бузужы тӱзедилген.\nЈаргыныҥ јӧби ийдезин алынгалак.\nМайма аймактыҥ прокуратуразыныҥ баштаҥкайыныҥ шылтузында моторный сӱркӱш садып турган садучы административный каруузына тургузылган.\nМайма аймактыҥ прокуратуразы јербойында моторный сӱркӱш садарында јасакберим бузулбай турган ба деп, шиҥжӱ ӧткӱрген.\nАндый товар саткан садучылардыҥ бирӱзи ижин товардыҥ чыҥдыйын керелеген сертификат јогынаҥ ӧткӱрип турганы илелелген. Шиҥжӱниҥ турулталары аайынча аймактыҥ прокуратуразы каруузы кирелӱ ӧмӧликке административный бузуш керегинде керек ачкан. Бу керекти кӧргӧн АР-дыҥ Арбитражный јаргызы байагы ӧмӧликке ајару эткен.\nПрокуратураныҥ ижиниҥ шылтузында бузуштар тӱзедилген.\nАР-дыҥ прокуратуразыныҥ јетирӱлери аайынча


Агаш белетеечилерле јуун ӧткӧн - altaicholmon\nJуунда министерствоныҥ башкартузындагы учреждениелердиҥ башкараачылары, участковый лесничийлер, агаш участоктордыҥ арендаторлоры турушкан. Jуунда агаш байлыкты чеберлеериле, билгир тузаланарыла, агаштаҥ не-немелер эдип чыгарарын јербойында тӧзӧӧриле колбулу сурактар кӧрӱлген. Министр агаштыҥ переработказыныҥ таштанчыларын јоголторго, котельныйларда агаш такпай-јарчаала одырар котелдор тургузар керек деп шӱӱлте эткен. Курч деген сурактардыҥ тоозында агаш белетеер јерлердӧӧн јолдор јок болгоны, андый јолдор тудар тушта керектӱ документтер белетеериле колбулу уур-кӱчтер деп, бу министерствоныҥ пресс-службазы јетирет.


Jайрадылбай иштеер амадулу - altaicholmon\nJайрадылбай иштеер амадулу\nКан-Оозы аймакта јаан ла озочыл јуртээлемдик ӧмӧликтердиҥ бирӱзи — «Јабаган» СПК. Анда уй кабыраачылардыҥ бригадири болуп мундус сӧӧктӱ Александр Тайтаков иштейт.\nОл бу ишке 1989 јылда келген. «Јабаган» СПК уйларын бӱгӱн тӧрт башка турлуда тудат. Ӱчӱзинде јӱс уйдаҥ болзо, тӧртинчи турлуда јӱс бежен уй. Александр Бербешевич шак ла ол турлуда иштейт. Оныҥ айтканыла болзо, азыралды бойлоры да, СПК да белетейт. Быјыл ӧлӧҥ эмеш ас белетелген. Саранча деген неме табылганы коомой салтарын јетирет. Техника јеткил, бойындыйы да, СПК-дыйы да бар.\n— Кышка азыралды аргабыс јеткенче ле белетегенис. Мал-ашты чеденде азыраарын баштап ийдис. Комбикорм алып, кышты чыгарыс деп иженедим. СПК да болужар – деп, Александр айткан.\nУй кабыраачылардыҥ бригадириниҥ айтканыла, јеҥил эмес иш учун алып турган ишјалыныҥ кеми ас эмес. Турлу јурттаҥ он километр ыраакта турат. Кыш ӧйинде кӱртеп салганда, ары јаҥыс тракторлу једерге келижет. Керектӱ кажаан-чеден бастыразы бар. Ээлем 100 уйдаҥ 80-82 бозудаҥ алат. Темдектелген планды бӱдӱрип турганы учун «Јабаган» СПК-ныҥ уй кабыраачыларыныҥ бригадири Александр Тайтаков Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, сый-акчала кайралдаткан.\n«Јабаган» СПК-да аҥ да, кой до, јылкы да бар. Ӧскӱрип турган койлоры укту болгонын темдектеер керек.\nАлександр Бербешевичтиҥ балдары калада јадып иштеп турган эмтир. Бӱгӱн кӧп тоолу СПК-лар јайрадылып турарда, «Јабаган» СПК-ныҥ ишчилери, бастыра ла јербойыныҥ улузы, тӧрӧл ээлемин јайратпай, иштеер амадулу.\nАдакыда Александр: «Аймакта эки ле СПК арткан, бойыстыйын јайрадарга бербей, иштеерис» – деп айткан.


Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кирип јаткан 100 јылдыгыла колбой тӱӱкилик јетирӱлерди, бойыныҥ ӧйинде типографияныҥ директоры болгон Владимир Дементьев белетеген справканы кӧрзӧбис, 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Улу Октябрьдыҥ 5 јылдыгына учурлалган байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ базыдын колдорына јаҥы чыгарган алтай ла орус тилдерлӱ «Ойротский край» газетти тудунган Улалуныҥ типографиязыныҥ ӧмӧлиги баштаптыр. Оныҥ учун 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнин јаҥыс ла алтай журналистиканыҥ эмес, је анайда ок алтай полиграфияныҥ да тӧзӧлгӧн кӱни деп айдарга јараар. Алтай тилле чыккан баштапкы бичиктерди алзабыс, кудай јаҥыныҥ «Земная жизнь Господа нашего Иисуса Христа» и «Беседы готовящемуся к святому крещению: об истинном Боге и истинной вере» деген ӱредӱлери алтай тилле 1865 јылда Санкт-Петербургта, М.В. Чевалков, адай Макарий ле билимчи Н.И. Ильминский белетеген баштапкы алтай букварь 1868 јылда Казаньда кепке базылган.\nБаштапкы типография Улалуга Горно-Алтайский уездтиҥ тӧс јери болгон Алтайское јурттаҥ 1921 јылдыҥ сыгын айында кӧчӱрилген. Баштапкы директоры Поликарп Ефимович Кочетов болгон ло ӧмӧлик сегис ишчидеҥ турган. Олордыҥ тоозында Ӱзнези јурттаҥ алтай укту Варя Кульбенова иштеген. «Кызыл Солун табыш» алтай тилле чыгарда, баштапкы кӧчӱреечилер ле каруулу улус С.Я. Кумандин ле И.В. Аргоков, алтай текстти терген баштапкы наборщиктер В. Кульбенова, А. Телеков ло Л. Эдоков болгондоры керегинде јетирӱ бар. Немецкий коммунистический партияныҥ ла телекейлик Интернационалдыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тулаан айдыҥ 8-чи кӱнин Ӱй улустыҥ телекейлик байрамы деп jарлаган еврей революционер Клара Цеткинниҥ ады типографияга 1927 јылда адалган.\nАлтай полиграфияныҥ 100 јылдык тӱӱкизин алзабыс, Улалуда алдынаҥ бойы иштеп баштаган типография Ойрот-Турада ла Барнаулда тӧзӧлгӧн издательстволорго ӱч-тӧрт катап коштырылган ла ойто айрылган. Бир ӧйдӧ типографияны Новосибирсктеги Полиграфтрестке де берерге санангандар.\nТипографияныҥ тӱӱкизинеҥ эҥ солун деген јӧптӧрди алзабыс, 1939 јылда большевиктердиҥ бастырароссиялык коммунистический партиязыныҥ Ойрот обкомыныҥ комиссиязы типографияда шиҥжӱ, ширтӱ ӧткӱрип, «типография национальный издательствоныҥ национальный литература чыгарар тематический планын текшилей ле ӧйинде бӱдӱрип болбойт» деген тӱп-шӱӱлтеге келген. Иштеги једикпестерди комиссия «1 муҥ шрифттӱ типография «ӧ» лӧ «ҥ» таныктардыҥ литерлери јок учун бир ле ӧйдӧ 3-4 печатный листти кепке базып болбойт. Учебниктер, полиграфический ле ӧскӧ дӧ литература чыгарарга башка-башка ла кӧп-кӧп шрифттер керек, је мындый шрифттер типографияда јок» деп темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ архивтеринеҥ Горно-Алтайсктыҥ типографиязы керегинде јетирӱлерди 1962 јылдыҥ кийнинеҥ таап болбозыгар. Керектиҥ аайы мындый болгоны областьтыҥ типографиязы бу јылда Алтай крайдыҥ полиграфиялык башкартузына бириктирилгенин керелейт. Ол ок ӧйдӧ типографияныҥ 1962 јылдаҥ бериги тӱӱкизи Алтай крайдыҥ архивтеринде толо бар деп айдарга болбос. Аалга јердиҥ керектерин кем архивтейтен эди.\nГорно-Алтайсктыҥ типографиязында алтай улустаҥ окылу полиграфический ӱредӱлӱ баштапкы специалист Елизавета Карманчиновна Манышева болгон. Типографияныҥ директорлоры болуп 100 јылга текши тооло ондор тоолу улус иштегендер. Горно-Алтайсктагы типографияныҥ директоры болуп 1984 јылга јетире иштеген Валентина Ивановна Запрудаеваныҥ энези алтай кижи болгон. Валентина Ивановна — партийный, советский, ээлемдик иштерде иштеген јарлу башкараачы, эш-барааны јайалталу јурукчы, портретист Владимир Запрудаев.\nСу-алтай алтай улустаҥ типографияны Эдуард Васильевич Бабрашев 1984 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире башкарат. Бу кижиге типографияны сӱрекей јаан солунталардыҥ ӧйинде башкарарга келишкен. СССР јайрадылып, Россия Федерациязы тӧзӧлгӧн, социализмди капитализм солыган, Горно-Алтайский автоном область Алтайский крайдаҥ айрылып, национальный республикага кӧдӱрилген ӧйлӧр. Анчада ла политикада јарты јок, экономикада аайы јок туш. Је ол предприятиезин јайратпай, производствозын буспай, бир кезек ӧйгӧ государствоныҥ алдынаҥ иштеер унитар предприятиези болуп, бӱгӱн јарымдай каруулу ӧмӧлик деген кеп алынган. Ӧмӧликтиҥ генеральный директорыныҥ ишмекчи биографиязыла таныжарымда, сагыжыма эҥ ле озо алтай калыгыстыҥ «Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка» деген кеп сӧзи кирген…\nМундустар алтай сӧӧктӧр ортодо јаҥыс та јастыраны «јастыра» деп, јарабаганын «јарабады» деп айдып ийериле эмес, је анайда ок сананып, шӱӱп алганын учына јетирериле аҥылангылайт. Кыскарта айтса, јарт немениҥ јартын јаҥыс ла айдар эмес — тӱзедер улус. Кезик улуска мындый кылык-јаҥы буудак та болор, је Эдуард Васильевичке, карын да, болуш, јӧмӧлтӧ болгон. «Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка» дегени чындаптаҥ ла мында.\nОл ак-јарыкка ол тушта Шабалин аймактыҥ болгон, эмди Чамал аймактыҥ болуп турган Бешпелтир јуртта чыккан. Областьтыҥ национальный школын божоткон. Полиграфист болорго амадаардаҥ болгой, сананбаган да. Ол журналист болорго амадаган, журналистке јаҥыс ла Московский государственный университетте ӱренерге кӱӱнзеген. Је ол ӧйдӧ МГУ-ныҥ журналист факультедине экзамендер табыштырарга кыйалтазы јогынаҥ экијылдык стаж керек болгон. Школды божоткон јиит эки јыл стаж иштеер деп, кандый ишке кирерин сананып, шӱӱп јатканча, школдыҥ завучы Н.П. Федорова «эки јылды тегин ле јылыйтарыҥ», «черӱге сени апарар» деп, Омсктогы государственный политехнический институттыҥ «инженер-технолог полиграфического производства» факультедине ӱренерге кирзин деп сӱмелеген, целевой направление берген. Горно-Алтайскта табыштырган экзамендердиҥ турултазы «4» лӧ «5» темдектер болуп, ол ӱредӱге јеҥил кирип алган. Бийик ӱредӱни ол база једимдӱ божоткон, билгири бийик болгоныныҥ ӱстине јуранар јайалтазыла, чанала јӱгӱрериле институттыҥ талдама студенттериниҥ тоозына кирген.\nЭдуард Васильевичте Горно-Алтайсктыҥ типографиязын айланбай, ӧскӧ јерлердиҥ типографияларына иштеп барар арга эки катап келишкен. Је ол Алтайынаҥ барбаган. Баштапкызында, ӱредӱзин божодорго јаткан студентте Ленинградта (бӱгӱн Санкт-Петербург) государственный практика ӧткӧн «Печатный Двор» типографияда артып калар аргалар болгон. Оны ӱредӱниҥ кийнинде келип иштезин деп јаҥыс катап айтпагандар. Бу типография ол тушта СССР ичинде газет-журналдар чыгарар эҥ јаан, эҥ тыҥ предприятиелердиҥ бирӱзи болгон. Экинчизинде, Горно-Алтайскта типографияда иштеп, квартира алып болбой јӱрерде, Новосибирскте јуртээлемдик билимниҥ В.И. Ленинниҥ адыла адалган текшисоюзный академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Академгородоктогы типографиязына директор болзын деп кычырту болгон. Эки јаш балалу јиит биле квартирага болуп, Новосибирсктӧӧн кӧчӧргӧ дӧ сананган. Је типографияныҥ директоры Валентина Ивановна Запрудаева партияныҥ обкомыныҥ ла облисполкомныҥ ортозына базып, алылбай турган квартираны јыл туркунына аларга јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Оноҥ ло бери Эдуард Васильевич типографияда чылаазыны јок иштейт.\nБир ӧйдӧ бисле кожо бирлик тергее болгон Алтай крайды алзабыс, оныҥ эҥ јаан полиграфиялык предприятиелери болгон «Полиграфист» ле «Алтайская правда» бӱгӱн јайрадылып калган. Рубцовсктогы типография база јок. Оныҥ учун, сананып шӱӱзеҥ, Эдуард Васильевичти журналисттиҥ ордына полиграфист болзын деп, полиграфияда дезе Ленинградта, Новосибирскте эмес, а Горно-Алтайскта иштезин деп, та кем де, та не де уулагадый, баштагадый болот. Ук-тукумы ба эмезе ӧскӧ та не де… Кудайынаҥ курчулу, Алтайынаҥ алкышту деп айткадый кижи.\nАда-энези, ук-тукумы јанынаҥ айдар болзо, Эдуард Васильевичтиҥ энези ле эјези (адазыныҥ сыйны) 1934 јылда Ойрот-Тураныҥ типографиязында машинисткалар болуп ишке киргилеген болгон. Је јаан удабай ла коп болуп, олорды «байдыҥ, ӧштӱниҥ балдары» деп, иштеҥ чыгаргылап ийгендер. Экинчизинде, Эдуард Васильевичтиҥ энези Алтай ичинде ады чыккан којойымдардаҥ, байлардаҥ Тобоктордоҥ таркаган. Оныҥ учун таайларыныҥ аргачылык јайалтазы ого тӱшкенинде алаҥзу јок.\nБӱгӱн чаазынныҥ ла электроэнергияныҥ баалары коркышту бийик болгоны ла јаан производствоныҥ чыгымдары да јаан учун, бичик чыгарары кӱч айалгада болгонын ончо улус оҥдоп јат. Горно-Алтайстагы типографияга 1938 јылда кезик производствозын Чамал јаар кӧчӱрерге де келишкен. Нениҥ учун дезе, Чамалда электроэнергия јеткил ле баазы јеҥил болгон. Бӱгӱн Алтай Республика јаҥыс ла Сибирьде эмес, бастыра Россияда да электроэнергиязы эҥ баалу тергеелердиҥ тоозына кирет. Чаазынныҥ баалары јанынаҥ айдар болзо, Россия Федерацияда бойыныҥ да чыгарган чаазыныныҥ баазы импортныйыныҥ баазыла тӱҥей. Агажы да, ишмекчилери де толтыра ороондо нениҥ учун мындый болуп турганын аайлаар арга јок… Республиканыҥ ла аймактардыҥ газеттери Бийсктеги типографияда чыгарылып турганыныҥ шылтагы – бойыныҥ ӧйинде республика типографияга ӧҥдӱ газеттер чыгарар јаҥы јазалдар алып бербегениле колбулу. Ол туштагы унитар предприятиеде 128 миллион салковойго турар јазалдарды алар аргалар болбогон.\nБӱгӱн Алтай Республикада полиграфия-ныҥ эҥ јаан предприятиези «Горно-Алтайская типография» ООО деп адалып, колдорын бош салынбай, полиграфиялык продукцияла бастыра республиканы јеткилдейт. Јыл туркунына текши тиражла 50 муҥнаҥ ажыра экземпляр бичиктер, альбомдор, каталогтор чыгарат. Олорго ӱзеери рекламалар, плакаттар, календарьлар, буклеттер, бланктар, этикеткалар база белетелип чыгарылат.\n2022 јылдыҥ кочкор айыныҥ 6-чы кӱнинде Горно-Алтайсктагы типография 100 јылдыгын темдектеер.


Кубулталар, jаҥы ӱлекерлер ле некелтелер... - altaicholmon\n«Единая Россия» политический партияныҥ XVIII съезди јаҥар айдыҥ 7-8 кӱндеринде Московский областьтыҥ Красногорск калазында ла Москвада ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ јаан делегациязы база турушкан. Ол тоодо АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ политсовединиҥ турчызы Александр Бердников; Эл Курултайдыҥ председатели, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентин; Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ политсовединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Михаил Терехов; партияныҥ Генеральный совединиҥ турчызы, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин; АР-дыҥ депутады, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы Константин Криворученко; Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели, партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ Алтай Республикада јондык приемныйыныҥ башкараачызы Наталья Никитенко; Шабалин аймактыҥ јааны, партияныҥ Шабалиндеги бӧлӱгиниҥ качызы Эрчим Сарбашев; партияныҥ исполкомыныҥ качызы Эмиль Тюхтенев; Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ депутады, тергеелик политсоветтиҥ турчызы Андрей Ялбаков; Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова; Госдуманыҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков; Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев.\nЈаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде съездте турушкан бир канча делегаттар журналисттерле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрдилер. Владимир Тюлентин пресс-конференцияны ачып, партияныҥ съездинде тергеелик бӧлӱктердиҥ делегаттары, РФ-тыҥ башкарузыныҥ ла Федерация Совединиҥ, Госдуманыҥ башкараачылары, чыгартулу улузы, кычыртула келгендер: текши тооло 3.5 муҥ делегат турушканын темдектеди.\nСъездтиҥ баштапкы кӱнинде дискуссияныҥ — ӱч, экинчи кӱнде тӧрт площадказы иштеген. Бистиҥ делегация бастыразында турушкан. Съездтиҥ баштапкы кӱнинде «Јаҥырту», «Ачык болоры» ла «Лидерство» деген площадкалар иштеген. Экинчи кӱнде «Ӧзӱмниҥ экономиказы», «Јӱрӱмниҥ чыҥдыйы», «Городтыҥ тыш бӱдӱми ле ару ороон» ло «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деген площадкалар иштеген. Онойдо ок туружаачылар партияныҥ јаҥы ӱлекерлериле танышкан. Съездтиҥ пленарный јуунын Генеральный советтиҥ јууныла јаба партияныҥ председатели Дмитрий Медведев ӧткӱрген. Ондо ӧткӧн јылдыҥ турулталары кӧрӱлген ле келер јылга пландар, керектер шӱӱжилген. Онойдо ок партияныҥ генсовединиҥ тӧргизинде јаан кубулталар эдилген. Оноҥ 15 кижи чыгарылган, је ойто 14 кижи кийдирилген. Генеральный совет 40% јаҥыртылган ла турчылардыҥ тоозы 170 болуп јат. Бистиҥ тергеедеҥ ого Шабалин аймактыҥ јааны, партияныҥ аймакта бӧлӱгиниҥ башкараачызы Эрчим Сарбашев тудулган.\nОл онойдо ок «Јуртээлемдик јерлердиҥ ӧзӱми» деп площадкада турушканын куучындады. Ондо јашӧскӱрим јурттарда артпай турганына ајару эдилген. Јурт јерлерде квартиралардыҥ, иштеер јерлердиҥ аайына чыгар сурак курч турат. Јурттарда јонјӱрӱмдик объекттер ас тудулат. Сергей Неверовтыҥ айтканыла, «Јуртээлемдик јерлердиҥ ӧзӱми» деп программада кажы ла јурт бойын кӧрӧр учурлу – кайда, качан, кандый объект тудуларын. Бир билеге кредиттиҥ кемин бийиктедип, процентин јабызадып, ӧйин узадып берзе, биле јадар тура ла ӧскӧ дӧ тыҥ керектӱ јӱрӱмдик не-неме садып алар аргалу болор деген шӱӱлте база айдылган.\n«ЕР» партияныҥ республикан парламенттеги фракциязыныҥ башкараачызы Михаил Терехов баштапкы кӱнде партияныҥ јасакчы органдардагы фракцияларыныҥ совединиҥ јуунында турушканын куучындады. Јуунда бу советтиҥ башкараачызы, Госдуманыҥ вице-спикери Сергей Неверов, «ЕР» партияныҥ председатели Дмитрий Медведев, тергеелик јасакчы органдарда фракциялардыҥ башкараачылары турушкан. Јуунда јылдыҥ турулталары ла келер јылдыҥ керектери кӧрӱлген, онойдо ок советте кубулталар эдилген.\nЭкинчи кӱнде «Ӧзӱмниҥ экономиказы» деген площадканыҥ ижи ӧткӧн. Ондо Госдуманыҥ бюджет ле каландар аайынча комитединиҥ председатели Андрей Макаров, РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, акча-манат аайынча министр Антон Силуанов, экономиканыҥ ӧзӱминиҥ министри Максим Орешкин, бистиҥ тергеедеҥ РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова турушкан.\nА. Силуановтыҥ эткен докладында национальный ӱлекерлерди акчала јеткилдеери керегинде айдылган. Экономикада айалга нефтьтиҥ баазыныҥ кубуларынаҥ камаанду болоры токтогонын ол темдектеген. Калганчы алты јылга ӧзӱмге јакшы тӧзӧгӧ салылган ла ороонныҥ ВВП-зыныҥ кемин 3,7% јетирер амаду тургузылган. Каландар јанынаҥ јаан кубулталар болгон. Докладчик онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктыҥ акча-манадын ороонныҥ экономиказын ӧскӱрерине инвестировать эдерин айткан. Ороондо экономиканы ӧскӱрер бастыра аргалар бар, је федерал тӧс јердиҥ, тергеелердиҥ ле аргачылыктыҥ ийде-кӱчин бириктирип, ууламјылап иштедер керек. Силуановтыҥ айтканыла, јонјӱрӱмдик јеҥилтелер эдерин аайлу-башту ӧткӱрер керек, шиҥжӱ иштер коомой тӧзӧлгӧн. Полицияныҥ ла шиҥжӱлӱ органдарда коррупция бар. Канча јылдарга тӧс јер тергеелердеҥ јӱк некеген, је шӱӱлтелерле болушпаган. Тергеелер таҥынаҥ бойлоры јӧптӧр, ӱлекерлер јарадар аргаларын јылыйткан, акча-манаттыҥ министерствозынаҥ камаанду болуп калган.\nМаксим Орешкин куучынында РФ-тыҥ субъект-тергеелериниҥ, олордыҥ башкараачыларыныҥ ижине баалар берериниҥ 14 ууламјызын айткан. Кара ла ак бичиктер болор керек, коомой иштӱлери кара бичикке, јакшы баа алгандары ак бичикке бичилер деген.\nКуучын айткандар онойдо ок аргачылыкта шиҥжӱлерди, каландарды астадары, иштеп алган продукцияны садарын тӧзӧӧри, кичӱ ле орто аргачылыкка ӧскӧ ороондордыҥ рыногына јол ачары, ас проценттӱ кредиттер берери јанынаҥ ајару эткен. Онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктардыҥ чодында 29,1 трлн салковой јадат, олорды ороонныҥ экономиказына инвестировать эдериле иштеери айдылган. Тергеелерге јаан акча-манат чыгарылат, је оны турулталу тузаланарын шиҥжӱде тудары керектӱ. Федерал тӧс јер, тергеелер, муниципалитеттер ле аргачылык јаба иштеп, турулталарга јединер учурлу. Ростовский областьтыҥ губернаторы Николай Любимов куучын айдып, национальный ӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын партия ла парламенттер шиҥжӱзинде тудар учурлу деген. Тургуза ӧйдӧ ороондо 12,5 муҥ объект јетире тудулбаган. Президенттиҥ тургускан керектериниҥ 60% тергеелердиҥ каруузында ла 40% федерал органдардыҥ каруузында деп, ол айткан.\nЈакшы амадулар јӱрӱмде јетире бӱтпей турганы, каландар астадылган да болзо, аргачылык каландар тӧлӧӧр кӱӱни јогы, јылдыҥ учына јетире тергеелерде тузаланылбаган акча-манатты кайра федерал бюджетке јандырбай, тергеелерде артырары керегинде айдылган.\nОльга Сафронова «Ӧзӱмниҥ экономиказы» площадканыҥ ижинде турушканын куучындады. Ондо куучын аргачылыктыҥ ижин эрчимделтерге, јаҥныҥ муниципал, тергеелик ле федерал органдарыныҥ, аргачылыктыҥ аргаларын бириктирип иштеерин тӧзӧӧри керегинде ӧткӧн. Национальный ӱлкерлерди, Президенттиҥ кӱӱк айдагы јарлыгында керектерди муниципалитеттерде канайда турулталу бӱдӱрерин кичееп, олордыҥ алдына амадуны чын тургузып, јӧптӧрди бӱдӱрерин јаба кичеер керек. Албатыныҥ јӱрӱмин јарандырарына ууламјылу иштеп, эл-јонныҥ некелтелерин тоор керек деп айдылган.\nКонстантин Криворученко «Ачык болоры» деген площадкада Госдуманыҥ депутады Сергей Боярский партияныҥ ижи-тожын јондык организациялардыҥ, волонтерлордыҥ ижи ажыра, талдаштарда иштеерде ачык эдерине ајару эткен. Партияныҥ Уставында кубулталар эдилген. «Единая Россия» турчыларына чокым этикалык ээжилер тургузып, олорды Уставына кийдирген. Ол тоодо эл-јонго, олордыҥ курч сурактарына, тап-эриктерин корыырына тоомјылу болуп, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына киргендерге болужар учурлу. Онойдо ок партияныҥ этика аайынча аҥылу комиссиязы тӧзӧлгӧн лӧ ого јаан тоомјылу 12 кижи кирген.\nЭкинчи кӱнде Генеральный советтиҥ качызыныҥ ордынчызы Ольга Баталина куучын айдып, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын чыгарылган акча-манаттыҥ кемиле эмес, кижиге эдилип турган јеткилдештердиҥ чыҥдыйыла, јӱрӱми канча киреге јаранганыла кемјиир керек деген. «Каланыҥ тыш бӱдӱми» ӱлекерге јаҥы керектер кийдирилет. Ол тоодо ӱредӱлӱ заведениелерде бассейндер тудары. Бу да ӱлекер, «Эски тура» деген де ӱлекер мынаҥ да ары улалар. Кижиниҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйы озо ло оныҥ јаткан јериниҥ тыш бӱдӱминеҥ башталат. Туразыныҥ тыштында балдардыҥ садиги, школ ло ӧскӧ дӧ керектӱ учреждениелер ыраак јокто болор учурлу.\nНаталья Никитенко «ЕР» партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ јондык приемныйларыныҥ башкараачыларыныҥ јууны керегинде айткан. Ондо приемныйлардыҥ он јылдыҥ туркунына ижи-тожыныҥ турулталары кӧрӱлген. Кажы ла тергееде јондык приемный иштеген. Баштапкы, 2008 јылда, приемныйларга текши тооло 9 муҥ 694 кижи баштанган болзо, 2018 јылда бу тоо 8 млн болгон. Кажы ла јыл эл-јонныҥ приемныйларга баштанары кӧптӧп туру. Улус таҥынаҥ бойлорыныҥ да, тергеелериниҥ де курч сурактарыла баштанып јат. Партия, тергеелик организациялар олордыҥ аайына чыгарга иштейт. Наталья Никитенко јуунда партияныҥ председателиниҥ Алтай Республикада јондык приемныйыныҥ јакшы ижи темдектелгенин айдып, бу једимде тергеелик бӧлӱктиҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ јаан ӱлӱзи барына ајару этти.\nЭкинчи кӱнде «Јӱрӱмниҥ чыҥдыйы» площадкада јонјӱрӱмдик волонтерство, кату ооруларла тартыжары керегинде куучын ӧткӧн. Волонтерлордыҥ јылында иштиҥ кеми кӧрӱлген, јакшы једимдери кӧп болгоны темдектелген. Бу ооруларла тартыжары јанынаҥ ӱлекер иштейт, јӱрӱмге јаан чочыдулу ӧскӧ дӧ ооруларла тарыжар службаныҥ ижине ајару эдилген.\nЭмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла, 18-чи съезд јаҥыртуларыла аҥыланган, ончо стенелерде партияныҥ ӱлекерлери илилген. Партияныҥ ижи электронный бӱдӱмге кӧчӱрилип, электронный партия деп оҥдомол угулган. Съездте президент В. В. Путин туружып, куучын айткан. Ол пенсияныҥ реформазы партияныҥ оппозициязына јарамыкту да болгон болзо, «ЕР-диҥ» ороондогы рейтинги 47% болуп јат деген.\nБаштамы организацияларга гранттар ажыра јӧмӧлтӧ эдилер. Бойыныҥ ӱлекериле конкурста јеҥӱ алган организацияларга 200 муҥ салковойдыҥ гранты берилер. Онойдо ок партияныҥ кадрлар белетеер бийик школы «Политический лидер» деп адалар. Јаҥда туружып, ороонныҥ ӧзӱмине иштеерге тургандарга ол јонјӱрӱмдик арга-лифт аайлу болор.\nДмитрий Гордеев тергеедеги «Јиит гвардия» партияныҥ бийик школында, баштамы организациялардыҥ ӱлекерлеринде, олордыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарында, наставничествоны ӧскӱреринде эрчимдӱ туружар деди. Тӧс амаду «Јиит гвардияныҥ» турчылары кажы ла јуртта иштеери болуп јат деп, ол айтты.


«Ӱнбереечилеримниҥ јакылталарын ӱзе бӱдӱрдим» - altaicholmon\nФедерал политик бу туштажуныҥ тӧс амадузы – «Единая Россия» партияныҥ удабас ӧдӧтӧн праймеризиле колбой ого ууламјылалган «анда коомой иштегеҥ», «мында уйан турушкаҥ» деген јарбыныштарга, бурулаштарга ачык-јарык каруулар берери ле калыгыстыҥ ӧҥзӱре сурактары аайынча санаа-шӱӱлтелериле ӱлежери болгон деп јетирген.\nТуштажуга окылу кычырылган улустыҥ кӧп сабазы келгилебеген де болзо, депутат јуунды ӱспей, куучынын федерал башкаруныҥ председатели Госдуманыҥ депутаттарына эткен отчедынаҥ баштады. Михаил Мишустинниҥ куучынынаҥ ол «экономикалык айалгазы уйан 10 таланыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программалары бир де акчага астадылбаганы ла текшилей олордыҥ јӧмӧлтӧзине 50 миллиард салковой акча чыгарылары» керегинде айтканын темдектеп, бистиҥ республикада ӧзӱмниҥ таҥынаҥ программазы аайынча Алтын-Кӧлдӧ арутаар јазалдар тургузыларын, аш-курсактыҥ ла агаштыҥ тереҥ переработказын ӧткӱрер ле кӱнниҥ чогыла иштеер энергетика иштеерине керектӱ јазалдар чыгарар промышленный парк тӧзӧлӧрин угусты.\nГосдумадагы ижи аайынча куучынын депутат региональный неделелерде улайын ӱнбереечилерле туштажып, олордыҥ јакылталары аайынча федерал јасактарга кубулталар, кожулталар, јаҥыртулар кийдирери керегинде кӧп ӱлекерлер јазаганынаҥ баштап, кезик ӱлекерлер федерал башкаруныҥ «акча јок» деген шылтагын ӧдӱп болбой, јасак болуп јарадылбаган да болзо, чӧкӧӧри јок, экономиказы ӧзӱмдӱ элкем-телкем ӧй келзе, олор до јол алынар деп јетирди. Госдуманыҥ бу VII созывыныҥ тӧс ижи јасактар јазаары деп јарлалып, алдындагы созывтардыҥ депутаттарына чылап, ӱнбереечилериниҥ јакылталарын бӱдӱрерге 40 миллион салковойдоҥ акча чыгарылбаста, олорго кӧрӧ, иштеерге эмеш кӱч болгоны јарт… Је андый да болзо, албадандым, иштедим, оныҥ учун улустыҥ кӧзине кӧрӱнерге уйатту эмес деп айткан.\nМуниципалитеттердиҥ ле талалардыҥ ӧзӱмине јаан акчалар чыгарыларын Госдума да, башкару да туку качан баштап-уулап койгон, муниципалитеттерге ле талаларга бу акчаларды аларга јакшы пландар тургузып, јарамыкту ӱлекерлер белетеп, олорды Москвада чыҥдый корулаар керек деп угускан. Темдектезе, 2021-2025 јылдарда Россия ичинде 1910 школ тудулары јарадылган, Алтай Республика ас ла салза, бу программадаҥ 5-6 школды не ала сокпос?..\nР. Б. Букачаков калыгыстыҥ ӧҥзӱре сурактары аайынча куучынында Госдуманыҥ депутадына оны текши республика да талдаган, ол калыгыстыҥ ӧҥзӱре сурактарынаҥ бир де кыйышпаганын угусты.\n«Јердиҥ сурагы калыгыстыҥ ӧҥзӱре сурактарыныҥ бажына чыкканы Алтайыста туризм ӧзӱм алынарга јатканыла колбулу болгоны јарт. Јондык биригӱлер бу суракты кату ајару-каруузына алып, Алтайыста туризм ӧскӱрери јондык экспертизалар ӧдӧрин ле кандый да айалгада ар-бӱткенге де, албаты-јонго до каршузын јетирбезин кичеегилейт. Бу ууламјыда федерал да, республикан да јасактар ла јӧптӧр бузулбазын ширтегилейт. Мындый иш ӧткӱргилеп тургандары учун бу улуска јаҥыс ла быйан ла алкыш айдылар учурлу. Је ол ок ӧйдӧ биске јерлер муниципалитеттердиҥ, госагашфондтыҥ ла таҥынаҥ улустыҥ деп ӱч категорияга бӧлӱнгендерин јаантайын башта тудар керек. Темдектезе, таҥынаҥ улусты јериҥди сатпа деп кем де токтодып албас, муниципалитеттер тыш јанынаҥ инвестициялар јогынаҥ ӧзӱм алынып болбос, а госагашфондтыҥ јерлерине корулта керек. Ол ло Чамал аймактыҥ «Каракольские» деп адалган кӧлдӧрин алзабыс, ондо элитный туризм тӧзӧӧр иш мен аймактыҥ башчызы болуп турарымда башталган. Вертолетту учуп, кайда, нени тударын пландап, муниципалитетке кандый кирелтелер кирерин чоттоп туратаныс. Бӱгӱн кӧп саба улус кӧлдӧр јаар јол тударына удурлажат. Је мениҥ санаа-шӱӱлтемле, кӧрӱмимле болзо, јакшы јол, амырайтан, сӱрее-чӧп чачатан токтодуларлу јаан јол керек. Бӱгӱн ле «јерлик» туристтер ол кӧлдӧрди айландыра канча тонна сӱрее-чӧп таштап койгонын кем билер? «Јерлик» туристтерди кӧлдӧргӧ јетирген вездеходтор канча кире јерди ӱрегенин кем айдар? Јаан кош тартар кӧлӱктердиҥ бадалган јерлери эзенде јылда тереҥ-тереҥ ырыктар болуп калгандарын кижи кӧрӱп ле турбай. Амырап та, аҥдап та јӱрген јерлер эмей.\nАлтай тилди ӱредерин элбедери керегинде, темдектезе, су-алтай школдордо баштамы класстарда бастыра предметтерди алтай тилле ӱредери аайынча суракты алзабыс, федерация кеминде мынайда эдерге јарабас деген јасак та, јасак алдындагы јӧп тӧ јок. Айдарда, мында «разрешено все, что не запрещено законом» деген ээжи-принцип иштеер учурлу.\nУлус пенсияга чыгар јаштыҥ кемин бийиктеткени јанынаҥ айдар болзо, бу государстволык учурлу ӱнбериш болгон. Јаҥжыгып калган советский пенсионный система демографиялык кызалаҥга туштажарда, государство јонјӱрӱмдик молјуларын бӱдӱрип болбой барган. Ороонныҥ Пенсионный фондына пенсия тӧлӧӧрине једишпей турган 4 триллион салковой акчаны федерал бюджеттеҥ аларга келишкен. Меге бойыма быјыл 58 јаш кирер, пенсияга чыгарга, алдындагызына кӧрӧ, 5 јылга кӧп иштеерге келижер, је мен бойымныҥ јилбӱмди государствоныҥ јилбӱзинеҥ бийик тургузар аргам јок… Экономика тыҥып, акчалар табылып, аргалар ачыла берзе, пенсиялар јанынаҥ јаҥыртулар эдилери јарт. Бӱгӱн Госдумада пенсиялардыҥ сурагы коркышту курч туруп јат» — деп, депутат айткан.\nАдакыда Родион Борисович Госдуманыҥ сыгын айда болотон талдаштарына ла «Единая Россия» партияныҥ праймеризине туружып јатканын айдып, ӱнбереечилер оны јӧмӧзӧ, озогызынаҥ он катап артык иштеер санаа-кӱӱнин угусты.


14.01.2022 - altaicholmon\nОни помогут выполнить программу в установленные сроки – до конца 2022 года Владимир Путин в ходе совещания с Правительством 12 января поддержал предложения по реализации программы социальной газификации, которые озвучил секретарь Генсовета «Единой России»  Андрей Турчак. В первую очередь – чтобы главы субъектов стали руководителями региональных штабов по газификации.  «Тема социальной газификации вошла\nВолонтёры «Единой России» помогли с уборкой снега пенсионеру Зима в Сибири щедра не только морозами, но и снегом. Не смотря на всю красоту и белизну снега, обильные снегопады могут образовать непролазные снежные завалы. Особенно сложно в этот период времени приходится пожилым людям. Активисты «Единой России» активно уже не первый год проводят различные мероприятия по оказанию\nВ Республике Алтай прошла донорская акция\nАктивисты волонтёрского центра «Единой России» совместно с «Молодой гвардией» провели донорскую акцию Свои первые рабочие дни партийные активисты начали с добровольческих акций, где может принять участие каждый желающий. Донорство – одно из постоянных и актуальных мероприятий РИК партии «Единая Россия». В мероприятии приняли участие как новые доноры, так и те, кто постоянно уже сдаёт кровь.\nВстреча Владимира Шаманова со Степановым Кириллом в рамках акции для детей с ОВЗ «Время мечтать» Новогодние чудеса продолжаются. Сегодня сбылась мечта Кирилла Степанова. На этой неделе в рамках акции #времямечтать Степанову Кириллу был подарен настольный хоккей. Подарок был вручен лично Генералом-полковником ВС РФ, Депутатом Государственной Думы Федерального собрания Российской Федерации Владимиром Анатольевичем Шамановым. Акция #времямечтать\nДаяна Бойдоева: база бир алтын јеҥӱ\nЭре-Чуйдыҥ кызы, јайым кӱрешле спорттыҥ узы Даяна Бойдоева чике ле јаҥы 2022 јылдыҥ алдында база бир јаан једимге једип, бастырароссиялык маргаандарда алтын јеҥӱни ойноп алды. Јаҥар айдыҥ 18-19 кӱндеринде Хакасия Республиканыҥ тӧс калазы Абаканда Н.Г. Булакинниҥ адыла адалган спорткомплексте 21 јашка јеткелек јииттер ортодо јайым кӱрешле бастырароссиялык маргаандар ӧткӧн. Бу јаҥжыккан маргаандар СССР-дыҥ ла Россияныҥ\nУлаганныҥ чоокыр аттары\nПазырыктаҥ табылган аттыҥ ээри – телекей ичинде эҥ ле јебрен Јебрен ӧйлӧрдӧҥ ала Алтайыстыҥ ак сӱмерлерлӱ тууларын, салкынныҥ эзини токтогон кобы-јиктерин, телкем чӧлдӧрин јайымды сӱӱген јылкы мал ээлеген. Эки-јарым муҥ јыл кайра, бистиҥ јылдык тооалыштаҥ озо V-III чактарда, алтайлар јаҥыс ла арка-сыны јабыс монгол укту јылкы мал азыраган эмес. Орто Азияныҥ ороондорынаҥ минерге экелип турган\nСалым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кирип јаткан 100 јылдыгыла колбой тӱӱкилик јетирӱлерди, бойыныҥ ӧйинде типографияныҥ директоры болгон Владимир Дементьев белетеген справканы кӧрзӧбис, 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Улу Октябрьдыҥ 5 јылдыгына учурлалган байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ базыдын колдорына јаҥы чыгарган алтай ла орус тилдерлӱ «Ойротский край» газетти тудунган Улалуныҥ типографиязыныҥ ӧмӧлиги баштаптыр. Оныҥ учун 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи\nКӱӱни — бийик, ӧзӧги — ӧктӧм\nАктер Александр Маймановтыҥ јайаандык салымы театрда иштеп баштаганынаҥ ала ырысту болгон. Кӧрӧӧчилер оныҥ геройлорын кӧп јылдардыҥ туркунына сӱӱп ле баалап јат. Ол алкы бойы јалакай ла ич-телекейи байлык артист. Бӱткен бӱдӱмиле, куучыныла, ӱниле, кылык-јаҥыла сӱрекей ачык-јарык, онызы дезе оныҥ ойногон сӱр-кеберлерин аҥылу, танылу болгоныла јилбиркедет, бойына тартат. Актердыҥ ӧзӧгиниҥ, ич-телекейиниҥ кеени, јарыгы оныҥ база бир\nЧаган айдыҥ 12-чи кӱнинде улу јерлежис, атту-чуулу јурукчы, политик ле јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 152-чи јыл кирди. Бу кӱндеги кереестик керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча оныҥ кереезине чечектер саларынаҥ ла кӧдӱриҥилӱ митингтеҥ башталган. Тал-тӱште Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында кӧп эл-јон јуулды. Кажы ла кижиниҥ колында кып-кызыл гвоздикалар. Нениҥ учун дезе кӧп калыктарда бу чечектер тӧгӱлген


Бу телекей кемниҥ колында?\nКЫЧЫРАР Papel абакнон абе абуи австралий жестовый австрий жестовый агуаруна адангме аджиё адола адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амусго (Герреро) амхар английский ангол жестовый антанкарана араб араб (Марокко) араб (Тунис) араб (аҥылу) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) армянский жестовый аруако ассам ассирий атье ауинг аукан африкаанс аханта ачи бакоко балий бамана банджарский баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле бафиа башкир белиз креол белорус бенгал бете бецимисарака (тӱндӱк) бецимисарака (тӱштӱк) биак бикол бислама блэкфут болгар болгар жестовый боливий жестовый боому босний брибри британ жестовый буджа букар-садонг булу буши бушонг ва ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау веджева везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф выру вьетнам га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый гонконг жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуамбиано гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гуро гэл шотландский дагара дамара дари дат дат жестовый даяк ахе даяк нгаджу даяк томун деху дживака дигор динка диола дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу иааи ибан ибанаг ибинда иврит игбо икигусии илокан инакеанон индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан ишиль йемба йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кабувердьяну кадазан казах казах (араб шрифт) каланга (Ботсвана) каланга (Зимбабве) камайо камбера кана канканаэй каннада канхобаль каонде каракалпак карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кейский кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Каньяр) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кечуа (уалья-уанка) кечуа (чибулео) кикамба киконго киконго я лета кикуйю килуба кимбунду кинамванга кинанде кинарай'а киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго конголезский жестовый конкани (деванагари) конкани (латиница) кора корей коса костарикан жестовый кпелле креол Торресова проливтиҥ кри (кӱнбадыш-сас, латиница) кри (чӧл, латиница) крио крым-татар (кириллица) куаньяма куна курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) курд сорани куррипако кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ладин (гарденский) лакота ламба ламбья лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лендже лимбум лингала литва литва жестовый ловари лози лома ломби ломонго лувале луганда лугбара лунда луо люксембург маврикий креол мадур майо майтхили майя майя (мопан) мака макасаи македон маконде макуа макуши малагаси малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбаи (эрмера) мамбуе-лунгу мангарева манджак манинка (кӱнчыгыш) манипури манипури (латиница) мано маор (латиница) маори мапуче маратхи маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) масатек (Уаутла) масауа маянгна мбала мбо мбукушу мбунда мегрел медумба мексикан жестовый менде ментавей меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Коста) миштек (Тилантонго) миштек (Тлахьяго) миштек (Уахуапан) мнонг (центральный) могамо мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо нама науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбака нгбанди (тӱндӱк нгомбале ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга невари немец немец жестовый ненгоне неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нивакле нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) отоми (Мехико штат) памона панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пемон пенсильван немец перс перуан жестовый пеуэнче пиароа пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) пилага поляк поляк жестовый померан понапе попти португал португал (Португалия) португал жестовый пулар рапануи раротонга реюньон креол ровиана ротума руманьо румын румын жестовый рунгус руньянкоре саам самоан самоанский жестовый язык сангир санго сантали (деванагари) сантали (латиница) сапотек (Вилла Альта) сапотек (Истлан) сапотек (гевеа) сапотек (дель-Валье) сапотек (истмус) сапотек (киавикусас) сапотек (киатони) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сенуфо (сенари) сепеди сепулана серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама силхетский (бенгальский алфавит) сингал словак словак жестовый словен соли сомали сонгомено сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан суригаоский сусу тагал таджик таити тай тай жестовый тальян тамил тангхуль тандруй тараскан тарахумара татар тви теке (Конго Киншаса) телугу тесо тетум (Дили) тетум (белу) тиграй тии тиревуху тлапанек тоабаита тоарипи тоба ток-писин токелау тонганский тораджа тотонак тохолабал тсонга тувалу тукуна тумбука тупури турк туркмен тӱндӱк оджибве (латиница) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа уаб мето узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (кириллица) украин умбунду урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фаталуку фефе фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра фриз фульфульде (Камерун) футуна (кӱнчыгыш) хаву хайа харачыы хехе хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хопи хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Веракрус) хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь центральноаляскинский юпик цоциль цутухиль цыган (Аргентина) цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Германия) чабакано чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (зотунг) чин (куки) чин (мара) чин (тиддим) чин (фалам) чин (хака) чинантек (Охитлан) чинский (мату) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чонталь (Оахака) чонталь (Табаско) чопи чуабо чуваш чух шаванте швед швед жестовый швейцар немец жестовый шипибо-конибо шитсва шона шуар шугнан эве эвондо эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эмбера (чами) эстон эстон жестовый этон эфик юпа яван яванский (восточный) яки якуба ямайский жестовый янси яо мьен јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nТелекей кемниҥ колында...\nбаза кемниҥ де бе?\nАГАРУ БИЧИК НЕНИ АЙДАТ\n«Телекей дезе бӱткӱлинче јаманныҥ табында» (1 Иоанныҥ 5:19, Јаҥы Кереес. Агару Бичик).\n«Кӧрмӧстиҥ [Сатананыҥ] керектерин бузарга Кудайдыҥ Уулыныҥ ачылганы ол» (1 Иоанныҥ 3:8).\nБУ СЛЕРГЕ КАНДЫЙ ТУЗА БЕРЕР АРГАЛУ\nТелекейдеги кӱчтердиҥ шылтагын чокум јартап берет (Ачылта 12:12).\nБистиҥ телекейдеги айалга јаранар деп, бек бӱдӱмји берет (1 Иоанныҥ 2:17).\nАГАРУ БИЧИКТИҤ АЙДЫП ТУРГАНЫНА БӰДЕРГЕ ЈАРААР БА?\nЭйе, бого бӱдериниҥ кезик шылтактары:\nСатананыҥ башкарузы јоголып калар. Иегова Кудай Сатананыҥ кижиликти колго тудуп алган јаҥын айрып алар деп, бек шӱӱп алган. Ол «кӧрмӧсти... јоголтойын деп», оныҥ башкарузыныҥ јаман салтарын јоголторым деп, сӧзин берет (Еврейлерге 2:14).\nКудай телекейдиҥ башкараачызы эдип Иисус Христосты кӧстӧп салган. Иисус Христос — бу телекейдиҥ калју ла јаҥыс бойын сананар башкараачызына кӧрӧ чек башка. Кудай Иисус керегинде мынайып айткан: «Сениҥ каандыгыҥныҥ кӱчи — чынныҥ кӱчи болгой. Сен чынды сӱӱдиҥ, јарамасты јаман кӧрдиҥ» (Еврейлерге 1:8, 9).\nКудай качан да тӧгӱндебейт. «Кудайдыҥ тӧгӱндеер аргазы јок» деп, Агару Бичик јарт айдат (Еврейлерге 6:18). Иегова Кудай нени де эдерим деген болзо, Ол оны эдип салган деп бодоорго јараар! (Исаия 55:10, 11). «Бу телекейдиҥ кааны чыгара сӱрӱлер» (Иоанн 12:31).\nБу телекейдиҥ башкараачызын јайлаткан кийнинде телекейде айалга кандый болор?\nАгару Бичик бу суракка карууны САРЫН 37:10, 11 -де ле АЧЫЛТА 21:3, 4-тӧ берет.\nПубликацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар\nАудиобичимелдерди чыгаратан эп-аргалар\nАгару Бичикти нениҥ учун ӱренер керек?\nБиблия — слерге ол кандый бичик?\nКелер ӧйди слер кандый болор деп кӧрӧдӧр?\nБилеге ырысту болорго не керек?\nБожоп калган улус ойто јӱрер бе?\nКыйын-шыра јоголор бо?