«Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу…» - altaicholmon\n«Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу…»\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет тергеебисте спорттыҥ ӧзӱми керегинде бичимелдер јарлаарын улалтат. Бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ директоры, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи ЯЙТАКОВЛО ӧдӧт.\n—Мӧҥӱнчи Яковлевич, озо ло баштап Слерди ӱренчигер Родион Асканаков јуучыл самболо экинчи катап телекейдиҥ чемпионы болгоныла уткуп јадым. Бу албатыбысты сӱӱндирген чындаптаҥ да јаан једим. Ӧдӱп јаткан јылда оноҥ ӧскӧ база кандый једимдер болгон?\n—Быйан болзын. Быјылгы јаан једимдердиҥ бирӱзи – ол Рустам Комдошевтиҥ телекейдиҥ кубогында экинчи јер алганы. База бир јаан сӱӱнчи јуучыл самболо республикабыстыҥ јуунты командазы Россияныҥ чемпионадын баштапкы катап јеҥип алганы болуп јат. Туку јетен команданыҥ ортозынаҥ јеҥӱчил болуп чыкканыс. Мынаҥ озо јылдарда ӱч катап экинчи болгоныс. Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Дагестанныҥ командалары бистиҥ кийнисте арткан. Бу ла јуукта Россияныҥ кубогына маргаандар ӧткӧн. Анда менде тазыктырынып турган Игорь Казанин, Семен Тайпинов, Эжер Енчинов бойлорыныҥ бескелеринде ӱчинчи јерлер алган. Анда ла Свердловсктаҥ бистиҥ јерлештерис Аймерген Аткунов ло Валерий Сороноков база ӱчинчи јерлер алган. Онызы тоозы ас албатыбыска тӱҥей ле јакшынак турулта деп сананадым.\nТелекейдиҥ чемпионадында једимдер — ол јаан једимдер. Родион бу маргаандарды экинчи катап ойноп алган. Республикабыстыҥ спортыныҥ тӱӱкизинде бу баштапкы андый учурал. Бу ок маргаанда база баштапкы јерге чыккан јерлежис Степан Кобенов алдында ӧйдӧ бисте, Артем Владимирович Майчиковто тазыктырынган. Эмди Новосибирскте јадып тазыктырынат. Ол айдыҥ 29-чы кӱнинде Улаганда Родионды ла Семенды уткыган.\nБаза бир јаан сӱӱнчи – ол былтыргы јылдыҥ учында, 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде, качан бис П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда самбоныҥ 55 јылдыгын ӧткӱрип турарыста, Албатылар ортодогы Олимпийский комитет самбоны спорттыҥ олимпийский бӱдӱмдериниҥ бирӱзи деп јаратканы керегинде јетирӱ келгени болуп јат. Оныҥ ла кийнинеҥ Россияныҥ президенти В. В. Путин «Россияда самбоны ӧскӱрери керегинде» јарлыкка кол салган. Анайып, ороонныҥ башкарузы кеминде тӧзӧмӧл комитет тӧзӧлгӧн. Эмди ол иштеп јат. Бистиҥ амадубыс Олимпиада эмей. Россия 2024, 2028 јылдарда ӧдӧтӧн Олимпийский ойындардыҥ программазына самбоны кийдирерге албаданып јат. Эмди ле кӱрежип турган 14-16 јашту уулчактардаҥ кемге де бу јаан маргаандарда туружарга келижердеҥ айабас. Мен ол керегинде тазыктыраачыларга айдып јадым. Быјыл телекейдиҥ чемпионадында 86 ороонноҥ спортчылар турушкан. Телекей ичинде 130 кире ороондо самболо окылу тазыктырынат. Бу Самбоныҥ албатылар ортодогы федерациязыныҥ јаан једими. Ол ло Тӱштӱк Кореяда ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадында бу федерацияныҥ президенти В. Б. Шестаковло куучындажарымда, самбоны Олимпийский ойындардыҥ программазына кийдирерге тыҥ ла кӱјӱренип тургандарын билдим. «Самбо Олимпиаданыҥ программазына кирип турганча, јажым јаандап калатан эмтир» — деп айдарымда, Россияда самбоныҥ федерациязыныҥ јааны С. В. Елисеев кокырлаган айас «а сен эмди ле 14-16 јашту уулчактарды јууп, тазыктырып башта, ол тушта кыйалтазы јоктоҥ Олимпиадада самболо ӧдӧтӧн маргаандарды кӧрӧриҥ» деген. Су-кадык ла јӱрзе, айса болзо, быјыл уулчактар јууп, Олимпиадага белетенер ишти баштаарым. Бастыра неме су-кадыктаҥ камаанду ине, јаш та кожулган.\nТазыктыраачы болуп иштеп турган јиит уулдарга Олимпийский ойындардыҥ чемпионын белетегедий стимул-јилбӱӱ боло берген. Бистиҥ республикада самбо кем јок ӧзӱм алынат. Уур-кӱчтер бар, олор јогынаҥ болбой јат. Башкару, аймактар бастыра јӧмӧзӧ, андый једимдер тӱҥей ле болор. Учурлузы – бӱгӱнги кӱнге јетире јеткен једимниҥ кеминеҥ тӱшпес керек. Тӱже берерге кӧп неме керек эмес. Ойто такыптаҥ кӧдӱрилетени кӱч эмей. Јаҥы аргалар, эп-сӱмелер табып, оноҥ ары ӧзӧр керек. Јаргычылардыҥ корпузына јиит уулдарды кийдиредис. Тазыктыраачыларысты акча-манатла јӧмӧӧргӧ кичеенедис. Ол ло Самбоныҥ ла дзюдоныҥ республикан федерациязыныҥ јааны Сурдаш Текенов бойыныҥ акчазын чыгарып болужат. Эмди бисте федерацияныҥ бажында отурган уулдар бастыра ла јиит уулдар. Мен сананзам, ол сӱреен јакшы. Не дезе, јиит уулдардыҥ јолын ачар керек. Олор ӧзӧр учурлу.\n—Уур-кӱчтер бар деп айттыгар, кандый уур-кӱчтер барын чокымдап ийген болзогор?\n—Уулдар черӱдеҥ келзе, иштеер јери јок. Бир-эки ле јылдаҥ айыл-јурт тӧзӧгилейт, билезин азыраар керек. Андый сурактар чыга берет. Бис уулдарды ишке кийдирерге база кичеенедис. Кӧп уулдар МВД-да, Росгвардияда иштегилеп јат. Олор профессиональный спорттогы уулдар. Је ол ас.\nАнайда ок ШВСМ-га чыгарылып турган акча-манаттыҥ кеми ас болгоны. Быјыл бу јанынаҥ биске кӱч јыл болгон. Не дезе, биске берилетен акчаныҥ кезигин ӧскӧ ууламјыга аткарып ийгендер ле бис куруга јуук отурып калганыс. Бис дееримде, самбо, дзюдо, грек-рим кӱреш керегинде айдып турум.\n—Президенттиҥ јарлыгыла колбой јӧмӧлтӧ-болуш эдилбей турган ба?\n—Талдаштардыҥ ӧйи боло берген учун андый айалга тӧзӧлӧ берген. Је республиканыҥ эмдиги башчызы талдаштар ӧйинде спортко болужарым дегенин бастыра бӱдӱрип јат. Чындап, быјыл кочкор айда республикан башкару самбоныҥ ӧзӱминиҥ планын јӧптӧгӧн. Эзенде јылда керектер кем јок болор деп иженедим. Спорт аайынча иштеп турган комитеттиҥ јааны кем болорын, комитет бойы болор бо деп билбезис. Кандый да болзо, спорттыҥ сурактарын айалганы јакшы оҥдоп турган кижи башкарар деп иженедис. Комитеттиҥ јаанынаҥ кӧп неме камаанду.\n—Самбоныҥ секциялары бастыра аймактарда бар ба?\n—Јаҥыс ла Чой аймакта јок. Бу аймактыҥ јааны Михаил Маргачев самболо тазыктырулар ӧткӱректер деп сурап јат. Эмди тургуза анда тазыктыраачы болгодый кижи табып болбой јадыс. Олордо ДЮСШ база јок то. Андый да болзо, Чой аймакта иштегедий тазыктыраачыны табып, ары аткарарыс.\nТазыктыраачылар керегинде айдар болзо, керек олордыҥ тоозында эмес, чыҥдыйында болор учурлу. Алдында 1980-чи јылдарда самболо иштеп баштаарыста, спорттыҥ бу бӱдӱмиле кӱрешкен ле уулды тазыктыраачы болуп иштезин деп албаданганыс. Олор, орустап айткажын, «на общественных началах» иштеген. Ол ӧйлӧрди ӧдӱп салганыс ла эмди биске профессионал уулдар керек. Аҥылу ӱредӱлӱ, бойлоры да кӱрешкен ле јакшы једимдерге јеткен, бийик једимдердиҥ спорты ол не болгонын билген уулдар. Республика ичинде самболо, дзюдоло тазыктырынып тургандардыҥ тоозы ӱч муҥ кижидеҥ кӧп. Мен бодозом, оогош тергееге бу јакшы кӧргӱзӱ. Балдар да секцияларга кӱӱнзеп келет, анчада ла спортчыларыс јаан једимдерге јеткенин кӧрӱп. Республикада эмди секцияларга келип турган балдардыҥ тоозы там кӧптӧӧр болор. Не дезе, телекейдиҥ бу эки чемпионы олорго јозок болор ло балдар бойыныҥ алдына јаан амадулар тургузып, олорго јединерге јӱткиир. Самболо телекейдиҥ чемпионадында јерлештерис канча катап экинчи эмезе ӱчинчи јерлерге чыгатан. Бу учуралда дезе эки чемпионду болуп калдыс. Тӱӱкибисте баштапкы андый учурал.\n—Мындый јеҥӱлерле колбой башкарудаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирилет пе?\n—Јӧмӧлтӧ-болуш јаантайын болгон. Ол ло А. И. Ялбаков, Ю. В. Антарадонов эзен јӱрерде, Г. П. Сумин, Г. Н. Пильтин, И. Э. Яимов ло оноҥ до ӧскӧ улус самбого јаантайын болушкан. Ол ло аймактардыҥ јаандары болгон И. С. Куюковко, Л. Д. Маиковко, С. С. Тузачиновко, М. Б. Кыдырбаевке, Ю. М. Яргаковко, М. Г. Бабаевке мен јаантайын быйанду јӱредим. Аймактардыҥ бӱгӱнги де јаандары керегинде бир де јаман сӧс айтпазым. Олордыҥ иштерин кӧрӱп јадыс, араайынаҥ болужып јат. Бу улус јаҥыс ла самбого эмес, је анайда ок спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери јанынаҥ болужат.\nМен бодозом, республикага спортты кыйалтазы јоктоҥ ӧскӱрер керек. Не дезе, ол балдардыҥ јана баспас, турумкай болор кылыгын, орустап айткажын, характерин тыҥыдат. Анайда ок культураны база ӧскӱрер керек. Мен бистиҥ кожоҥдоп турган уулдарга јолыксам: «Слер кандый бир јуучыл кожоҥдор чӱмдезеер» деп айдадым. Ол ло баатырлар керегинде, ол тушта албатыныҥ кӧгӱс-байлыгы да кӧдӱрилер ине.\nЈуучыл самбоны алактар — ол спорттыҥ сӱрекей кату бӱдӱми. Кӱнинде тӧрт-беш катап согужарга кажы ла кижи чыдажып болбос. Уулдардыҥ кӱӱн-санаазы, кылык-јаҥы бек болгон учун анайда согужып, једимдерге једип турган эмей. Алдында јылдарда спорттыҥ бу бӱдӱмиле јииттер ортодо маргаандар ӧткӱрилбейтен. Быјылдаҥ ала јуучыл самболо маргаандарда 14 јаштудаҥ ала туружарга јараар деп, Минспорт јараду берген. Спортивный самбоныҥ сегизен јылга ӧткӧн јолын јуучыл самбо он беш-он јети ле јылга јаба једип алган да. Спортивный самбо чичке ууламјы болзо, јуучыл самбого ӧскӧ кӱрештиҥ, бокстыҥ, кикбоксингтиҥ, колдомдожып согужарыныҥ, тхеквондоныҥ уулдары келет. Ол ло Степан Кобеновтыҥ Новосибирсктеги тазыктыраачызы боксло спорттыҥ узы болуп јат. Родион Асканаковты алзас, ол алдында ӧйдӧ грек-рим кӱреште кӱрешкен. Сегис јыл кайра оныҥ тазыктыраачызы Г. Ю. Бачимов менле куучындажып, Родионды самбого кӧчӱргенис. Баштап тарый ол спортивный самбодо кӱрешкен, кийнинеҥ јуучыл самбого кӧчкӧн. Эмди ол спортивный да, јуучыл да самбодо кӱрежет. Је тӧс ууламјызы – јуучыл самбо.\n—Кыстар ортодо кӧргӱзӱлер бар ба?\n—Россияныҥ, Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарында кӱрежип турган кыстар бар. Је андый јаан једимдерге јеткен спортчы кыс эм тургуза јок. Бу ла јуукта тазыктыраачылар јуулыжып, кыстарды тазыктырар ишти тыҥыдар деп јӧптӧштис. Айса болзо, Олимпиадага кыстарла тӱрген једе берерис… Оныҥ учун бу ла јаҥар айда А. И. Ялбаковтыҥ эземине учурлай ӧдӧтӧн маргаанга кыстардыҥ беш бескезин кийдиргенис, 2008-2009 јылдардыҥ балдары туружар. Кыстардыҥ ууламјызы аайынча база бир баш тазыктыраачы болор. Јазап иштезе, алтай кыстар јакшы кӱреже берер деп бодойдым.\n1983-1984 јылдарда иштеп баштаарымда, уулдар самбоны ла дзюдоны бир уунда ӧскӱректер деп айткан эди. Ол тушта мен, самбоныҥ федерациязыныҥ председатели кижи, «эки јара бӧлӱне берзес, бисте самбо до, дзюдо до болбос» дегем. Јаҥыс ла самболо иштеп баштактар, ӧзӱм алынган соҥында, дзюдоло иштеп баштаарыс дегем. Ол ӧйлӧрдӧ самболо бисте Алтайский крайдыҥ призеры да јок болгон. Јылдар ӧдӱп, самбо ӧзӱм алынган соҥында, дзюдо аайынча база иштеп баштаганыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле он јыл кире иштейдис. Турулталар база кем јок. Ол тушта кыстарды тазыктырарына јаан ајару база этпегенис. Не дезе, маргаандарга кӧп балдар апарарга акча-манат јок. Эмди дезе бу ууламјы аайынча эрчимдӱ иштеп баштаар ӧй келген. Бӱгӱнги кӱнде бастыра баш тазыктыраачылар јиит уулдар. Бастыра неме олордоҥ камаанду болотон туру. Јакшы иштегилезе, турулталар болор.\n—Мӧҥӱнчи Яковлевич, самбо аайынча иштеп баштаганарды кыскарта эске алып ийген болзогор?\n—1984 јылда мен самболо баштапкы окылу тазыктыраачы болгом. Ол тушта мени Алтайский краевой совет «Урожай» спортивный обществого ишке алган. Ол ӧйдӧ ДЮСШ-лар да јок болгон. 1985 јылда Оҥдойдо самболо баштапкы ДЮСШ ачылган. Оныҥ кийнинде аймактарда ачып баштаганыс. Уулдар бу ишти араайынаҥ баштап, балдарды јууп аларда, јамылуларга самбоныҥ бӧлӱктерин, школдорын ачарга келишкен. Ченемелдӱ спортчыларысты, спорттыҥ устарын аймактардӧӧн иштеерге аткарганыс. Анайып, араайынаҥ ӧзӱп баштаганыс. Ол тушта јурттарда тазыктыраачы болуп турган уулдарга «иштегер, слердиҥ ӱренчиктерер анаҥ бийик једимдерге једер» деп айдатам. Ол ло Юрий Яргаков, Валерий Шоҥкоров, Петр Ябыков, Слава Барбачаков, Сергей Чудаков ло оноҥ до ӧскӧлӧри аймактардӧӧн иштеп барган. Анаҥ јети-сегис јылдаҥ јаҥы ӱйе спортчыларыс чыгып келген ле 1992 јылда бис баштапкы ла катап самболо јашӧскӱрим ортодо Россияныҥ первенствозын ойноп алганыс. Ол ло тушта Эзен Семендеев, Болот Казакенов, Эрнар Океев, Амат Шлыков, Артур Яймин, Шуну Едоков јаан једимдерге јеткен эди. Ол ло јылда Артур Яймин СНГ-ныҥ чемпионы боло берген. Ороон јайрадылбаган болзо, ол СССР-дыҥ первенствозыныҥ јеҥӱчили болор эди. Оноҥ ло бери ӧзӱп баштаганыс…\n—Кӧп јеҥӱчилдер белетеген тазыктыраачыда спортчыларды тазыктырарыныҥ эп-сӱмелери, јажыттары бар ла болбой?\n—Кандый ла иште озолодо темдектелген план болор керек. Мен ол керегинде бастыра тазыктыраачыларга айдадым. Ол узун ӧйгӧ тургузылган, эки, ӱч, тӧрт јылга темдектелген болор учурлу. Анда кем, качан турулталар экелип баштаар учурлу болгоны база темдектелер керек. Спортчыны јеҥӱге араайынаҥ апарар керек. Бӱгӱн ол ойнодып турзын, је сен оны тургузылган амадуга јетирер ле темдектелген ӧйдӧ ол «адып ийер» учурлу.\nОл ло Родионды алактар, мен оны база капшайлатпагам. Маргаандарда ӱчинчи јерлерге чыгатан. Ол тушта оныҥ белен эмес болгонын оҥдогом. 2017 јылда Сочиде ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадында ол јеҥдирип ийген эди. Спортчы психологически «кӱйе берген». Кебиске чыгып келеле, оны сеспей турган да. Ол тушта ченемели ас болгон. 2018 јылдаҥ ала мен Родионды бастыра јаан маргаандарга, ол тоодо ӧскӧ ороондордо ӧткӧндӧрине, апарып баштагам. Бу ок јылда ол тизезинде бычык алган. Эки ай кире ӧйгӧ эмдегенис, тазыктыруларда јаан јӱк-нагрузка этпей. Родион јана баспас кылык-јаҥду спортчы. Оноҥ Румынияда ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадына ол психологический јанынаҥ белен болгон, кебисти сезип турган. Быјылгы чемпионатка ол бастыра јанынаҥ белен, ченемелдӱ де болгон. Алтай-Кудай да болушкан болор. Мен јаантайын айдынып јӱредим. Ол маргаанныҥ кийнинеҥ ӧскӧ ороондордыҥ тазыктыраачыларына: «Алтай албатыныҥ тоозы јӱк ле јетен муҥ кижи, а бу чемпионатта эки чемпионду болдыс» — деп айткам. Олор бисти алтайлар деп билгилеер. Нениҥ учун дезе, бис кажы ла телекейлик чемпионатта туружадыс.\n—База да кӧп јерлештеристи спортто бийик једимдерге јетирерге нени эдер керек деп сананадар?\n—Бис стадиондо залды тудуп алганыс. Эм анда тазыктырынадыс. Је ол эмдиги ӧйдӧ кичинек болуп јат. Оныҥ учун «Единоборстволордыҥ тӧс јери» деп адалган јаан зал тудар керек деп сананадым. Анда самбоныҥ, дзюдоныҥ, грек-рим кӱрештиҥ тазыктыруларын ӧткӱрер эттире, ӱч кебистӱ, трибуналарлу. Уулдар кӱрежип, оноҥ ары ӧскӱлезин деп. База бир јаан санаа – ол Олимпийский резервтиҥ училищези ачылган болзо. Бӱгӱнги кӱнде јаан сурак ол балдарды азыраары болуп јат. Ол ло педколледжте, университетте ӱренип турган студенттерде толо ажаныш јок то. Олор доширак, ролтон јигилеп јат. Андый училище болгон соҥында, олор анда ӱредӱ алгылаар, јадар јер, курсак-тамак, кийим болор. Бу сурак аайынча иштеерис, республиканыҥ башчызына, башкаруга баштанарыс.\nЭмди Россия ичинде кӧп тергеелерде Самбоныҥ ӧргӧӧлӧри тудулат. Бу ла бир канча ӧй кайра Новосибирскте самбоныҥ Сибирьдеги академиязы ачылган. Ороон ичинде самбоныҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча Россияныҥ јеткер болдыртпас совединиҥ јааныныҥ ордынчызы Рашид Нургалиев иштейт. Самбо ороонныҥ јеткер болдыртпазыныҥ программазына кирет. Оныҥ учун спорттыҥ бу бӱдӱмине јӧмӧлтӧ-болуш бар. Калганчы эки јылдыҥ туркунына телекейдиҥ чемпиондоры ла призерлоры сый акчалар алат. Тӧс спонсоры «Роснефть» болуп јат.\nМындый айалгаларды ла аргаларды тузаланып, тергеебисте «Единоборстволордыҥ тӧс јерин», Олимпийский резервтиҥ училищезин ачтырар керек деп сананадым.\n—Республикабыста самболо «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деген ат-нерелӱ канча кижи бар?\n—Родион Асканаков эмди алар, оныҥ баштапкы тазыктыраачызы Геннадий Юрьевич Бачимовко «Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деген ат-нере адалган. Мен олорды бу једимдериле уткыйдым. Самболо Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ устарыныҥ тоозына анайда ок Виталий Уин, Валерий Сороноков кирет. Амыр Бакрасовко адаары јанынаҥ чаазындар аткарылган, Степан Кобеновко берилер. Аймерген Аткуновко бу ат-нерени аларга бир эмеш ле кӧргӱзӱлер јетпей јат. Ол до оны ал согор деп иженедим.\nИжистиҥ ӧҥзӱре сурактарына бурулып, ол ло јол-јорыктарга акча-манат једишпей турганын айдайын. Мен мында республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ директоры болодым. Улус бастыра акча анда деп бодойт. Је спорттыҥ кажы ла бӱдӱмине акча берилип јат. Оныҥ кеми спорттыҥ кандый бӱдӱми кандый турулталарга једип турганына, рейтингке келиштире ӱлештирилет. Јаҥыс ла республиканыҥ башчызы, башкарузы ӱзеери акча берзе, ӱзеери акча-манат аладыс. Эмди ле Сибирьдиҥ чемпионадына барарга камык уулдарда акча јок. Бастыразы ла бедирениште. Бу маргаанныҥ ӧдӧтӧн јери Иркутск кала, база јуук эмес јер.\n—Слерди улус баштаган ижин једимдӱ апарып турган кижи деп билер. Слерде политикага барар деген санаа болгон бо?\n—Чынын айтса, меге бу суракты кӧп улус берет. Алдында, 1987 јылда, спорткомитеттиҥ председателиниҥ ордынчызына кӧстӧгӧндӧр. Мен ол тушта 25-26 јашту болгом. Јӧбимди берип ийгем ле керектӱ документ-чаазындар јазалып баштаган. Оноҥ узак сананып, калганчы ла ӧйдӧ В. И. Чаптыновтыҥ кыбына кирип: «Валерий Иванович, мениҥ областьтыҥ спорткомитединде иштеер кӱӱним јок» деп айткам. Ол «нениҥ учун?» деп сураган. «Мен тазыктыраачы болорго турум» дегем. Валерий Иванович отурган јеринеҥ туруп: «Молодец, барып иште» деген. Ол ӧйдӧ мойноп ийзеҥ, уч-турултазы коомой до болордоҥ айабас болгон. Је Валерий Иванович мени оҥдогон деп сананадым. Оныҥ да кийнинде А. И. Ялбаковло, Ю. В. Антародоновло, М. И. Лапшинле де, А. В. Бердниковло до јуук колбуда болгом. Политикага барар аргалар болгон. Је мен барбагам. Не дезе, бир катап јастыргам. 1993 јылда мен тазыктыраачыныҥ ижинеҥ чыгып, аргачылыкта иштеген болгом. Ол тушта мениҥ белетеп алган спорттыҥ он тӧрт узы бир ле јылдаҥ јылыйып калган. Бир канча јылдаҥ педколледжтеҥ, ЗВТ-наҥ ойто јаҥыдаҥ уулчактар јууп, тазыктырып баштагам. Ол тушта бойымныҥ ӱренчиктеримле самбодо эҥ бийик једимдерге једерим деп айткам. Телекейдиҥ беш чемпионын белетеер деген амаду тургускам. Тургуза ӧйдӧ тӧрт чемпион бар. Валерий Сороноков ло Амыр Бакрасов јиитттер ортодо телекейдиҥ чемпиондоры, Родион јуучыл самболо эр улус ортодо телекейдиҥ эки катап чемпионы. Телекейдиҥ чемпионаттарына ӱренчиктеримди он эки катап апарып јӱргем. Ӱренчиктерим тӧрт катап 1-кы, тӧрт катап 2-чи ле тӧрт катап 3-чи јерлер алган. Европаныҥ 11, Россияныҥ 10 чемпионын, Телекейлик кубоктыҥ 3 јеҥӱчилин белетегем. Политикага јӱре берген болзом, мениҥ јӱрӱмимде мындый чемпион ӱренчиктерим болбос эди. Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу. Мен спортто болгом, спортто ло болорым.\nБӱгӱнги кӱнде тазыктырып турган группамда уулдардыҥ эҥ оогожы 27 јашту. Айса болзо, база бир группа јууп, тазыктырып баштаарым деген санаалар келет.\n—Јарт. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын. Су-кадык јӱрӱгер, амадуларар бӱтсин деп кӱӱнзейдим.


27. јануара 2019. Saopštenja\n26. јануара 2019. Saopštenja\n25. јануара 2019. Saopštenja\n24. јануара 2019. Saopštenja\n24. јануара 2019. Lokalne vesti\n23. јануара 2019. Lokalne vesti


«Бис бери узакка келгенис...» - altaicholmon\n«Бис бери узакка келгенис…»\nКан-Оозы аймакта каруузы кирелӱ «Мясо опт» деп ӧмӧлик иштеп баштаганынаҥ бери узак ӧй ӧтпӧгӧн. Оныҥ ачылганыла колбой, аймактыҥ эл-јонына мал-ажын табыштырар јер тӧзӧлгӧн деп айдар керек.\nJуукта јол-јорыкла Кан-Оозы аймакта болуп, ӧрӧ адалган предприятиениҥ бӱдӱреечи директоры Андрей Фроловко бир канча сурактар берер арга келишкен.\n—Кан-Оозы аймакка качан келгенигер?\n—Бистиҥ предприятие Кан-Оозы аймакка 2016 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде келген деп айдарга јараар. Ол кӱннеҥ ала мындагы эткомбинаттыҥ эски туразын јазап баштаганыс, мал-аш сойор площадканы јаҥыртканыс. Эмди мында бир уунда 60 тонна эт алып тоҥырар арга бар.\nПредприятиениҥ юридический сурузы—Кан-Оозы јурт, Туганбаевтиҥ оромы, 106.\n—Айдарда, каландар аймактыҥ бюджедине барып јат?\n—Эйе, чын. Каландар јербойында артат.\n—Тоҥырган этти кайдӧӧн апарып јадыгар?\n—Эт Барнаулдыҥ садузына аткарылат. Амадуларыс јаан. Бис бери удурум ӧйгӧ эмес, јаантайын иштеерге келгенис. Предприятиебис мал-ашты сезондоп эмес, јыл туркунына алар деп амадайт. Бӱгӱн бисте кӱнине соок тумчукту 80 тын мал сойор арга бар. Оны да кӧптӧдӧргӧ турус. Jербойыныҥ эл-јонына бу јаан арга эмей, мал-ажын туура јерге апарганча, мында ла табыштырарга јараар. Оноҥ мал-ашты бирдеҥ, экидеҥ эмес, кӧптӧдӧ табыштырганы јакшы. Оныҥ да учун улусты бириксин деп сурайдыс.\nБис бери узакка келгенис деп байа айттым. Оныҥ да учун мында иштеер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн, ишчилерге јадатан јерлер јазалган.\n—²мӧликте јербойыныҥ улузы иштейт пе?\n—Эйе, иштейт. Jе мында бир сурак тура берет. Не дезе, улуста иш јок, је качан ишке алзаҥ, иштеер кӱӱндери јок турар. Мен бойым 2005-2011 јылдарда Туйактуныҥ эткомбинадында иштегем. Кийнинде 2011 јылдаҥ ала 2016 јылга јетире Шабалинде мындый ок предприятиени башкаргам. Бу ишти јакшы билерим, башкараачы иште ченемелим бар. Улусла иштеп билетени сӱрекей учурлу. Бу ӧйдиҥ туркунына мындагы эл-јонныҥ ич кӧрӱм-турумын јакшы билип алдым. Сӱрекей јилбилӱ телекейлӱ улус деп айдарым.\nУзак ӧйдиҥ туркунына иштеер јерлер јок болгонынаҥ ба, кандый, улуста иштеер тыҥ ла кӱӱн јок. Биске дезе озо ло баштап специалисттер керек. Бӱгӱн бисте иштеп турган улуска мында тӧзӧлгӧн айалгалар јарайт.\n—Ишчилердиҥ алып турган ишјалы канча?\n—Ишјал керегинде айдар болзо, ишчилерле гражданский јӧптӧжӱлер тургузылат, эткен иштердиҥ акттары аайынча тӧлӧйдис. Кем канча кире иштеген, ишјалды анча ла кире тӧлӧйдис. Кем де тӱни-тӱжи иштеер кӱӱндӱ болзо, иштезин. Ишјалдыҥ орто кеми—10-15 муҥ салковой. Оныҥ ӱстине мында ла иштеп јаткадый айалгалар тӧзӧлгӧн. Ажанатан кып, ӱч душ, мылча, јылу туалет, јадатан јерлер бар. Jуук јаткан јурттардаҥ Озернойдоҥ агалу-карындаштар, Кӧзӱлдеҥ эки кижи иштейт. Бастыра кайда да 15 кижи. Амадулар јаан деп айттым. Ишчилердиҥ тоозын кӧптӧдӧри база бу амадулардыҥ тоозына кирет. Ишке алган улусты ӱредедис. Бисте јербойыныҥ ветеринар врачтары база бар.\n—Аймактыҥ администрациязынаҥ јӧмӧлтӧ—болуш јетирилет пе?\n—Эйе, кандый бир суракла баштанзас, јӧмӧйт. Олордоҥ јылу сӧстӧр дӧ уксаҥ, ол јӧмӧлтӧ эмей. Эҥ учурлузы—бис аймакла колбулу. Бистиҥ ижисти келип кӧргӱлеген, аттестация ӧткӱрген. Бис аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзине јаантайын сӱӱнедис.\n—Мында ла эттеҥ аш-курсак белетеер јер, темдектезе ле, колбасный цех ачар деген амаду бар ба?\n—Айса болзо, кийнинде. Эмди тургуза этке суру бар тушта, этти ле сададыс. Сӧӧктӱ этти тоҥырып аткарадыс. Туулу Алтайдыҥ мал-ажыныҥ эдиниҥ чыҥдыйы, ӧскӧ тергеелерге кӧрӧ, бийик болгоны учун, улус оны јакшы алат. Ороонныҥ башкарузыныҥ јӧптӧгӧн программаларыныҥ бирӱзи јурт ээлемди ӧскӱрери болуп јат. Предприятие арендада эмес, бойыныҥ ээзи бар. Ол предприятиези кирелте экелзин деп амадайт. Мен бойым бӱткӱл јыл туркунына мында иштеерим. Бизнес планыс та анайда тургузылган. Эт алар ишти јыл туркунына ӧткӱрерис.\n—Мениҥ билеримле, слерде кӧдӱриҥилӱ ачылта да болбогон, лента да кезилбеген.\n—Эйе, кӧдӱриҥилӱ ачылта этпегенис. Бис иштеп турган предприятие, озо иштиҥ турулталарына једерис, кӧдӱриҥилӱ ачылтаны дезе кийнинде эдерис. Озо иш, байрам— кийнинеҥ.\n—Jарт. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан.


Эне-чӧлдиҥ ус эпшизи - altaicholmon\nЭре-Чуйга јол-јорык келижерде, Алтайдыҥ сӱреен ыраак бу толугында јадып, иштеп турган јаан јашту ус кижиге туштаарга келишкен. Зинаида Борокучуковна Керексибесова јаҥыс ла тӧрӧл аймагында ады-чуузы чыккан ус эмес, је онойдо ок бу ӧткӧн онјылдыктар туркунына јаан јашту кӧкчиниҥ кӧктӧгӧн чегедектери, алтай бӧрӱктери, эр улустыҥ кӧгӱспектери, белетеп-јазаган киндиктери, шаҥкылары, колтыкчылары, јарангыштары Туулу Алтай ичинде сӱреен јарлу болуп калган. Устыҥ кӧктӧгӧн, эткен кеп-кийими де, јӱзӱн-башка эдимдери де тӧрӧл јеристиҥ бастыра кемдӱ выставка-кӧрӱлеринде једимдӱ туружып келген.\nЗинаида Борокучуковна Мукур-Таркаты јуртта чыккан-ӧскӧн, иштеген. Оныҥ энези ле адазы јажына уй-малда да иштеген болзо, је бойлоры ус улус болгон. Энези јети-тас сӧӧктӱ Татьяна Васильевна Башкунова алтай тондор кӧктӧӧр, чегедектерди јаш келиндерге, јажы јаан улуска деп ылгап кӧктӧп отурар кижи болгон эмтир. Тӱӱнерин сӱреен сӱӱр болгон. Ол бойы Оҥдой аймактыҥ Ӧлӧтӱ јуртында чыккан-ӧскӧн. Адазы моол сӧӧктӱ Борокучук Черикович Башкунов јажына ла малда иштеген, је агаштаҥ узанарын сӱӱр болгон. Бош ӧйлӧрдӧ мӧш, тыт агаштардаҥ эдимдер эдип, узанып отуратан. Бу биледе он ӱч бала чыдаган.\nЗинаида Борокучуковна тоҥжаан сӧӧктӱ Николай Михайлович Керексибесов деген кижиле јурт тӧзӧгӧн лӧ тогус бала азырап чыдаткан. Качан эш-нӧкӧри бу ак-јарыктаҥ сӱреен эрте јӱре берерде, эне кижи балдарыла кожо артып калган. Јаштаҥ ала ус улустыҥ билезинде чыдап, эне-адазынаҥ јайалта да, таскамал да, иштеҥкейи де тӱжӱп калганы бу айалгада сӱреен јаан учурын ойногон.\nБӱгӱнги кӱнде ус кӧкчиниҥ балдары ончозы билелӱ, баркалар чыдап јат. Келиндерди, кӱйӱлерди, олордыҥ балдарын, баркаларыныҥ балдарын чоттоп ийзе, билениҥ улузыныҥ текши тоозы 65-теҥ ажа берер. Балдары республиканыҥ аймактарында, тӧс калада, ороон до ичинде јадып иштейдилер. Зинаида Борокучуковна бойы Кош-Агаш аймактыҥ тӧс јуртында јадат.\nЗинаида Борокучуковнаныҥ специальность-ижи мелиоратор, је ол бастыра јӱрӱминде кӧктӧнӧр, узанар иште иштеген. 1980-90 јылдарда Мукур-Таркатыда колхоз миллионер-колхозтордыҥ бирӱзи болуп, бастыра ла ууламјыларда иш једимдӱ барган: библиотека, музей, школ, Культураныҥ туразы, быттыҥ туразы… Шак бу ла быттыҥ туразыныҥ ижин Зинаида Борокучуковна билгир башкарган. Олор кӧктӧӧр ижин јаҥыс ла улустыҥ айбылары, сурактары аайынча бӱдӱрип турган эмес болгон, је онойдо ок алтай кеп-кийимдер кӧктӧп, ол тужында областьта болуп турган јаан учурлу керектерде туружып, аймактыҥ ады-чуузын корып туратандар.\n1990-чы јылдарда колхозтыҥ јааны Мураткан Бейсенович Кыдырбаев болгон. Ол тӧрӧли учун санааркаар, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ ады-чуузы учун ак-чек иштеер кижи болгон. Мураткан Бейсенович ол ӧйлӧрдӧ јурттыҥ јайалталу улузына болужып, олорды јӧмӧп, тергеелик кӧп керектерде турушсын деп амадап туратан.\nЗинаида Борокучуковна кылык-јаҥыла иштеҥкей де, омок то кижи болгон учун, байла, ол узак ӧйлӧргӧ Мукур-Таркатыныҥ орто ӱредӱлӱ школында эне-адалардыҥ комитединиҥ, эпши улустыҥ совединиҥ, кийнинде јылдарда ветерандардыҥ совединиҥ јааны болуп иштеген. Јаҥыскан кӧп балдар азыраган кижи ондый болбой. Бойы ла ошкош келиндерле кожо балдардыҥ, билелердиҥ сурактарыныҥ аайына чыгып, болужын јетирип, иштеп келген. Бастыра ла ӧйлӧрдиҥ туркунына Зинаида Борокучуковна кӧктӧнӧрин бир де туура салбаган.\nУс кижиде бош ӧй јок. Јайаандык иш кӱнӱҥ ле барып јат. Республиканыҥ культуразында, јайаандыгында болуп турган керектер эмди сӱреен байлык. Кош-Агаш аймактыҥ ады-чуузын јербойыныҥ устары бастыра кемдӱ иштерде чыгарып јадылар. Зинаида Борокучуковна јаҥыс ла тергеелик кеминде кӧрӱлерде турушкан эмес, је онойдо ок Сибирь кеминде кӧрӱ-туштажуларда туружып, јеҥӱлӱ јерлер база алган.\nЈаштаҥ ала алган таскамал недеҥ де баалу деп, Зинаида Борокучуковна темдектеген. Эне-адазыныҥ ол ӧйлӧрдӧги салынган энчизи бӱгӱнги солунталарла кожо кожымакталып, недеҥ де јараш кеп-кийим, эдимдер кептӱ «туулып» келгенин темдектебеске болбос. Јаан јашту ус чегедектер кӧктӧп, албатыбыстыҥ бу учурлу кеп-кийимин учурыла башка эдип ылгаштырат — келиндерге, јаан јашту улуска. Чегедектерге коштондыра кӧктӧп турган колтыкчылар бой-бойынаҥ база аҥыланып турган эмтир. Колтыкчылардаҥ эпши канча балалу, балдары кыс па эмезе уул ба болгоны јарт кӧрӱнип јат. Онойдо ок «киндиктер» деп адалган јараш эдим бар эмтир. Киндиктерге балдардыҥ киндиги салынат ла, кийнинде балдар јаандаза, олорго бойлорына сыйлалат.\nОнойдо ок Зинаида Борокучуковна эпшилерге јарангыштар јазайт. Баалу таштардаҥ јинјилер, сыргалар, шаҥкылар белетейт. Баалу таштарды таштар садып турган саду-јерлердеҥ алат. Јазап турган база бир јилбилӱ эдимди кайкап кӧргӧнис — коручылдар. Айыл-јуртка, јаан улуска, балдарга. Учурыла бу коручылдар база башка-башка эмтир. Је кеерекедип, алтай чӱм-јаҥдарга тайанып эдилген бу учурлу ла јараш эдимдер чын ла јилбилӱ кӧрӱнген.\nБу ӧрӧ адалган ишти Зинаида Борокучуковна 1980 јылдардыҥ учынаҥ ала бӱдӱрип келген. Ич-кӱӱни байлык, кӧкси ойгор, колы ус эпшиге бу јайаандык ижи, јайалтазы, таскамалы, иштеҥкейи сӱреен јаан болужын јетирген. Ол јаҥыс ла чике бойыныҥ алдында турган амадузын эмес, је онойдо ок текши аймагыныҥ албатызыныҥ ады-чуузын корып, јайаандык јӱрӱмин байгыскан.\nЗинаида Борокучуковнага тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде толо јаш — 65 јаш — толгон. Оныҥ учун бис јаан јашту ус эпшиге јаҥыс ла јакшыны кӱӱнзейдис.\nӦткӧн јыл культурада, јайаандыкта иштеп тургандарга эмеш кӱчке келишкен. Је бу јылда јӱрӱм кыймыктанып, ойто такып ӱренишкен кеминге бурылып јат. Айдарда, ус улустыҥ јилбилӱ ижиле таныжар, олордыҥ байлык телекейине айылдап барар аргалар база элбейт. Эре-Чуйдыҥ эне болгон чӧлдӧриниҥ јайааны элбек јайалталу узыныҥ ижиле тергеениҥ улузына таныжып алар аргалар кӧптӧӧр. Бис канча јылдарга улай алтай јериниҥ абатызын сӱӱндирген, иштенетен кӱӱни де, тебӱзи де бир де астабаган энеге, јаан јашту ус эпшиге јаҥыс ла быйан айдып, јакшылыкты кӱӱнзейдибис…


Алтайкрайстаттыҥ јааныла туштажу - altaicholmon\nИшмекчи туштажу ӧйинде тергее 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-30 кӱндеринде ӧдӧтӧн Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына белетенери јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Озолондыра темдектелгени аайынча быјыл ӱлӱрген айда ӧдӧр болгон тооалышты коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен.\nТооалышла колбулу чике ишти республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч јерлеринде 2021 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-30 кӱндеринде ӧткӱрер. Андый јерлердиҥ аҥылап тургузылган тооломына 20 јурт кирип јат, ол тоодо Турачак аймакта — 14, Улаган аймакта 6 јурт.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Алтай Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжын белетеери ле ӧткӱрери јанынаҥ чыдулар берилген, ол чыдуларды акча-манатла быжулаарыныҥ ээжизи, субвенциялардыҥ кеминиҥ чоттомолыныҥ методиказы јӧптӧлгӧн.\n«Республикан јасакберимниҥ субвенциялардыҥ чоттомолыныҥ методиказы јанынаҥ бӧлӱгине кубулталар федерал јасакберимге келиштирте эдилер, анайда ок тап-эриктерди ле молјуларды чокымдаар. Јасактыҥ ӱлекери Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јуунында кӧрӱлген ле Эл Курултайдыҥ ээчиде сессиязында кӧрӱлер» — деп, тергеениҥ јааны айткан.\nАнайда ок муниципалитеттер федерал адылу јетирӱлик системаныҥ ла адылу ээлемдердиҥ кӧргӱзӱлериниҥ актуализациязы јанынаҥ иш ӧткӱрет.\nАлтайкрайстаттыҥ башкараачызы Ольга Ситникова тооалышла колбулу јетирӱлик ӱйдежӱ јанынаҥ иш тергееде эрчимдӱ ӧткӱрилип турганын темдектеген.\n«2021 јылдыҥ кандык айында бистиҥ бастырабыска тӱӱкилик керектиҥ туружаачызы болорго келижер — Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжында туружарыс. Бис кажы ла кижи ол керегинде, анайда ок переписчик айылына келерин сакыбай, тооалыштыҥ листин Госјеткилдештиҥ порталы ажыра бойы бичип, толтырып салар аргалу болгонын билип турзын деп кичеенедис. Бу иште биске анчада ла журналисттер, башка-башка ведомстволордыҥ ла муниципал јаҥныҥ органдарыныҥ ишчилери јаан болужын јетирет» — деп, Ольга Ситникова айткан.\nАлтай Республика статистиканыҥ келер ӧйдӧ болотон керек-јарагы керегинде кӧп айдылган ла бичилген он тергеениҥ тоозына кирген. Бистиҥ тергее Росстаттыҥ пресс-туры ӧдӧтӧн тӧрт субъекттиҥ тоозына кирер, бу керекте ведомстволордыҥ ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ башкараачылары туружар. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаҥар айында ол пресс-турдыҥ туружаачылары ыраак ла једерге кӱч јурттарга барар ла Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына Алтай Республика канайда белетенип јатканын кӧрӧр.


«Кызалаҥду јылдар» И.В. Шодоевтыҥ чӱмдемели - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nXVIII чактыҥ ортозында кӱнчыгыш Сибирьдиҥ гран кыйузында, бӱгӱнги Кан-Оозы аймактыҥ јерлеринде, Цинский Кыдат ла кӧчӱп јӱрген Джунгар ханствоныҥ ортозында кӱч политикалык айалга тӧзӧлгӧн. Эки империяныҥ ортозында канду јуу башталган. Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизинде кыдат-джунгар јуу эҥ ле ӧҥзӱре ле кӱч сурактардыҥ бирӱзи.\nИван Васильевич Шодоев (1967 ј.)«Кызалаҥду јылдар» деп романында бу јууны, калыктыҥ јери учун тынын кысканбай тартышканын кӧргӱскен.\nИ.В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп чӱмдемели беш катап кепке базылган: 1967, 1973, 1984, 1999, 2019 јј. Орус тилге бу тӱӱкилик роман эмдиги јетире кӧчӱрилбеген.\nКанныҥ чӧлинде, бӱткӱлинче Кан-Оозы аймакты айландыра кырларда, ӧткӧн канду јуу керегинде кеп куучындар јаан јашту каргандардыҥ, ӧрӧкӧндӧрдиҥ санаазында эмдиги јетире арткан. Чарас сууныҥ сол колы тегиндӱ эмес Кан деп адалган, оноҥ улам Канныҥ чӧли.\nИ.В. Шодоев (1914-2006 гг.) – Кан-Оозы јуртта чыккан, Ада Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан, 1957 јылдаҥ бери СССР-диҥ журналисттериниҥ турчызы, 1969 јылдаҥ бери СССР-диҥ бичиичилериниҥ турчызы, 2004 јылдаҥ Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи.\nБичиичи тӧрӧл аймагыныҥ айландыра ӧзӧктӧрин јакшы билетен, оныҥ учун текстте бӱгӱнги кӱнге јетире бар суулардыҥ, јерлердиҥ аттарын јарт тузаланган: «Јӱс тыт», «Монголдор сӧӧги», «Јайлу бажы», «Кан Суузы» ла о.ӧ.\nКан-Оозы аймактыҥ кырларында озогыда коруланган јерлер бар, куй-таштар ичинеҥ ӧдӧтӧн ӧткӱш јолдорлу. Айландыра кырлар чӱмдемелде бу тӱӱкилик айалгала колбулу: Темир-Тайга, Ыргайлу, Топчыган, Шибее-Кодьокыр ла о.ӧ.\nАйдарда, И.В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романы тӱӱкиликте чын ла болгон керектерле колбулу. Мӧндӱр Соккондо бу чӱмдемелге учурлаган Бичиктиҥ музейи ачылган. Бу музей балдарга кичӱ тӧролиниҥ тӱӱкизин, оос тилдиҥ байлыгын, этнографиязын элбеде, тереҥжиде ӱренерге јаан болужын јетирет.


«Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар…» - altaicholmon\n«Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар…»\n«Јылдыстык» кычыраачыларын тергеебистиҥ јиит спортчыларыла таныштырарын улалтат. Бӱгӱнги эрмек-куучын самболо спорттыҥ узына кандидат саал сӧӧктӱ Сергей КАЛКИНЛЕ ӧдӧр.\n—Сергей, јаҥжыкканы аайынча озо баштап бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?\n—Мен Улаган аймактыҥ Паспарты јуртынаҥ болорым. Оогоштоҥ ала Улаганда чыдагам. Адам Армат Иванович Улаганда ГОЧС-та иштейт, энем Татьяна Юрьевна магазинде садучы болот. Кожо чыккан Радмила сыйным, Урмат ла Эркемен деген карындаштарым бар. Сыйным Барнаулда ӱренет, эки карындажым школдойт.\nМен Улаганда школго баргам, самболо база анда тазыктырынып баштагам. Баштапкы тазыктыраачым Дмитрий Николаевич Бабаков болгон. Оныҥ кийнинде Александр Сергеевич Сартаковто тазыктырынгам. Калага педагогический колледжке ӱренип келеле, Владислав Лазаревич Тайпиновто тазыктырынадым. Эмди ӱчинчи курста ӱренип тургам.\n—Самболо качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ?\n—Спорттыҥ бу бӱдӱмиле 3-чи класстаҥ ала тазыктырынып баштагам.\n—Самбо јӱрӱмиҥде канайда болужат?\n—Самболо тазыктырынып турганым јӱрӱмимде јаан болужын јетирет. Озо ло баштап дисциплинага ӱредет, су-кадыкты тыҥыдат, бойыҥа бӱдӱмјилӱ болуп јадыҥ, алдыҥда амадулар тургузып, олорго једерге јӱткийдиҥ.\n—Баштапкы ла маргаан санааҥа кирет пе?\n—Эйе. Ол Улаган аймакта Соок Таадактыҥ сыйына учурлай ӧткӧн маргаан болгон. Мен оогош класстарда ӱренип турган ӧй. Ол тушта бойымныҥ бескемде јеҥӱчил болуп чыккан эдим — 22 килограммга јетире бескеде кӱрешкем. Ол маргаанныҥ кийнинеҥ Балыктујулда маргаанда јеҥӱчил болуп чыккам, оны ээчий Горно-Алтайскта ӧткӧн маргаанды база ойноп алгам. Анайып, спорттыҥ бу бӱдӱмине тартыла бергем.\n—Тазыктырынып, ӧйлӧр ӧткӧн соҥында, јаан маргаандарда туружып баштаган болбойыҥ. Кандый јаан маргаандарда туружарга келишкен?\n—Россияныҥ первенствозында турушкам. Баштапкы катап мен 2018 јылда Владивостокто ӧткӧн мындый јаан маргаанга барып јӱргем. Ол тушта ойнодып, алтынчы јерде болгом. Кийнинеҥ база ороонныҥ первенствозында турушкам, је база ла ойнодып ийгем. Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарын ойноп аладым, је Россияныҥ первенствозына барзам, ойнододым.\n—Сен сананзаҥ, нениҥ учун анда ойнодып ийедиҥ?\n—База да тазыктырынар керек, ченемел јетпей калат деп бодойдым.\n—Сергей, сен эм тургуза јашӧскӱрим ортодо ӧдӱп турган маргаандарда туружадыҥ дезеҥ?\n—Эйе, мен 19 јашту. Оныҥ учун тургуза ӧйдӧ јашӧскӱрим ортодо маргаандарда туружадым. Бу калганчы јыл болор. Былтыр јаҥар айда Сибирьдеги федерал округтыҥ јашӧскӱрим ортодо Новосибирскте ӧткӧн маргаанды ойноп алган болгом.\n—Эмди кандый бескеде кӱрежедиҥ? Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарында канча катап јеҥӱчил болуп чыккаҥ?\n—64 килограммга јетире бескеде кӱрежедим. Бу маргаандарда тӧрт катап јеҥӱчил болгом. Је Россияныҥ первенствозында јеҥӱ аларга эм тургуза келишпейт.\n—Је келижер ле деп сананалы. Чындап, бойыҥныҥ бескеҥ канча, маргаандар алдында «беске чачарга» келижет пе?\n—Бойымныҥ бескем 70 килограмм. Оныҥ учун маргаандар алдында алты килограммды таштаарга келижет.\n—Бескеҥде кӱрежип турган эҥ тыҥ дегедий «ӧштӱлериҥ» кажы јердиҥ уулдары?\n—Россия кеминде ӧдӱп турган маргаандарды алар болзо, Москваныҥ, Тӱштӱк федеральный округтыҥ спортчылары. Сибирь кеминде маргаандарда Алтайский крайдыҥ уулдары тыҥ. Республика ичинде маргаандарда Урмат Чулунов, Алексей Шахин, Айдыс Майхиев деген уулдар јакшы кӱрежет. Је эмди олор јажы аайынча эр улустыҥ маргаандарында туружып баштаган.\n—Ӱредӱниҥ кийнинде ӧйгӧ кандый амадулар тургузадыҥ?\n—Черӱге барарым. Оноҥ ишке кирип, иштеерим. Спортло тазыктырынарын таштабазым.\n—Сергей, сен самболо спорттыҥ узына кандидат па?\n—Эйе, спорттыҥ узыныҥ нормативин эм тургуза бӱдӱргелегим.\n—Спорттыҥ бу бӱдӱми сеге озо ло баштап незиле јарайт?\n—Тазыктырулары јарайт. Мен олорды божотпоско кичеенедим. Тазыктырынган соҥында, бойыма кандый да јеҥил боло берет. Мен бойым кыймыктанарга сӱӱйдим, јаантайын кыймыгуда. Анайда ок футбол ойнооры сӱреен јарайт.\n—Эмди ле кӱн туркунына канча тазыктыру болот?\n—Кӱнинде бир катаптаҥ тазыктырынадыс. Неделеде алты тазыктыру болот. Маргаандар алдында тазыктырулар кӧптӧй берет.\nЈай ӧйинде Беш-Ӧзӧк јурттаҥ ыраак јокто лагерьге барып, эки неделениҥ туркунына тазыктырулар ӧдӧдис. Быјыл јаан изӱ айда база барарыс.\n—Келер јуук ӧйдӧ кандый маргаандар болор?\n—Бу ла айдыҥ 21-чи кӱнинде Новосибирскте јуучыл самболо маргаан ӧдӧр. Ого белетенедис.\n—Айдарда, сен јуучыл самболо база тазыктырынып тургаҥ ба?\n—Эйе, тазыктырынадым. Оогошто јуучыл самболо маргаанда турушкам, ол тушта ойноп алган болгом. Эки јыл кайра спорттыҥ бу бӱдӱмиле база маргаанда туружып, јеҥӱлӱ јерлер аларга келишпей калган. Эмди база бойымды ченеп кӧрӧйин деп.\n—Санааҥда тыҥ арткан јаан учурал бар ба?\n—Сибирьдеги федерал округтыҥ маргааны Горно-Алтайскта ӧдӧрдӧ, баштапкы јер алган учурал. Оноҥ озо республикан маргаандарда јеҥӱлерди алып туратам болгом, је Сибирьдиҥ маргаанында ойнодып ийетем. СФО-ныҥ маргаанын баштапкы катап ойноп алганым, оныҥ ӱстине ол республикабыстыҥ тӧс калазында ӧткӧн болзын, ол меге јаан сӱӱнчи болгон эди. Качан да ундып болбос сезимдер.\n—Самбоноҥ башка база неле јилбиркейдиҥ?\n—Бичиктер кычырарын сӱӱйдиҥ бе?\n—Чынын айдар болзо, бичиктерди ас кычырадым.\n—Айса болзо, кинолор кӧрӧргӧ јарап турган болор бо?\n—Эйе, кинолорды кӧрӧдим. Анчада ла фантастика, боевиктер, комедиялар јарайт.\n—Куучыныс кинолорго једерде, сӱӱген курсагыҥ керегинде сурабас аргам јок.\n—Бастыра ла курсакты јийдим. Тыҥ ла ылгаганым јок.\n—Кӱрешчи кижи этти сӱӱр эмес пе?\n—Этти јакшызынып јийдим. Је анчада ла тату курсактар јарайт.\n—Сергей, сенде кумирлер бар ба?\n—Менде дзюдоло кӱрежип турган кумирлерим бар. Олордыҥ ончозы ла јопон дзюдоисттер. Олор спорттыҥ бу бӱдӱминде јараш кӱрежет.\n—Бойыҥда спорттыҥ бу бӱдӱминде кӱрежер санаа бар ба?\n—Мен бойымды дзюдодо ченегем, је нениҥ де учун келишпейт.\n—Спорттыҥ бир бӱдӱминде јаан једимдерге једип, ойто ӧскӧзине кӧчӧлӧ, анаҥ да јаан једимдерге јеткен спортчылар бар ине.\n—Бар эмей. Ол ло мениҥ јерлежим Родион Асканаков озо баштап грек-рим кӱреште јаан једимдерге јеткен. Оноҥ јуучыл самбого кӧчӱп, телекейдиҥ эки катап јеҥӱчили болды. Ол эмдиге јетире тартыжат.\n—Эйе, Родион андый јайалталу спортчылардыҥ бирӱзи ле калыгыстыҥ оморкодузы болуп јат.\nЈаҥы кӱрежип турган уулчактарга, бистиҥ кычыраачыларыска нени кӱӱнзеер эдиҥ?\n—Спортло тазыктырынып турган, спорттыҥ кандый да бӱдӱми болзын, балдарга тазыктыруларды божотпозын, иштеҥкей болзын, тургускан амадуларына једерге јӱткизин деп кӱӱнзейдим.\nКычыраачыларга кӱӱнзегеним — спортло, физкультурала тазыктырынзын, су-кадык јӱрӱм јӱрзин.\n—Бойыҥныҥ амадуларыҥ кандый?\n—Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар. Је ого јединип болорым та јок.\n—Бек сананала, тыҥыда иштезеҥ, једериҥ. Айдарда, сеге тургускан амадуҥа једерге јолыҥ ачык болзын деп кӱӱнзейдим.\n—Алкыш-быйан, айтканыгар келзин.\nЭ. КУДАЧИНАНЫҤ фотојуругы


Ајару балдардыҥ тап-эриктерин корыырына - altaicholmon\nОныҥ туружаачылары балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ стратегический ууламјыларын ла курч сурактарын шӱӱшкен.\nJуунда Сибирь федерал округ аайынча балдардыҥ омбудсмендери, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, јаҥ ла тап-эриктер корулаар структуралардыҥ, јаҥныҥ федерал органдарыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱктериниҥ, тергеелик министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ адынаҥ јуулган улусты вице-премьер Роман Птицын уткыган.\n«Jондыкты чеберлеп аларыныҥ тӧзӧлгӧзи болуп турган билениҥ институдын тыҥыдарына ла ӧскӱрерине ууламјылалган государственный билелик политикага суру Россияда тыҥып турганы иле сезилип баштаган. Россияныҥ президенти Владимир Путин јаҥжыккан российский кӧгӱс-санааныҥ байлыктарыныҥ культуразын чеберлейтени ле ӧскӱретени национальный јилбӱлер болгонын јаҥыс катап айтпаган. Россияныҥ президентиниҥ јӧбиле 2017-2027 јылдар Бала тужыныҥ онјылдыгы деп јарлалган. Мынызы государство билеле колбой тӧзӧмӧлдӱ политика ӧткӱрип турганын керелейт» — деп, Роман Птицын темдектеген.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицын бала тужын корыыры ла чыдап јаткан ӱйени чебер алып јӱрери прокуратураныҥ органдарыныҥ ижинде тӧс ууламјылар болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, калганчы јылдарда Алтай Республикада балдардыҥ каршулу керектер эдери астаган. Анайда ок јажы эр кемине јетпегендерге эдилип турган каршулу керектердиҥ кеми база кезем астап калган.\nСибирь федерал округтыҥ субъекттеринде балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улузыныҥ координационный совединиҥ председатели Любовь Зябрева балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ стратегический ууламјылары ла курч сурактары керегинде айдып тура, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко бу учурлу керек-јаракты тӧзӧп ӧткӱреринде јӧмӧгӧни учун быйанын айткан.\n«Округтар аайынча координационный советтер эҥ курч јонјӱрӱмдик учурлу сурактарды шӱӱжерине, узак ӧйдиҥ туркунына чечилбей турган сурактардыҥ аайына чыгарына керектӱ тӧзӧлгӧн. 2018 јылдыҥ јаан изӱ айында Бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ ӱч јылдык планы јӧптӧлгӧн. Бу план балдарла колбой ӧткӱретен иштердиҥ оноҥ арыгызы болуп јат. План 15 бӧлӱктеҥ турат ла ого 131 позиция кирет. Бу планга тайанып, тергеелик программалар белетелер. Ол программаларга бӱгӱн шӱӱжетен сурактардыҥ аайына чыгатан шӱӱлтелер кирер учурлу» — деп, Любовь Зябрева айткан.\nКемеровский областьта, Бурят Республикада, Алтайский ле Забайкальский крайларда, Новосибирский ле Томский областьтарда, Алтай Республикада балдардыҥ тап-эриктери аайынча иштеп турган чыдулу ишчилер балдардыҥ психический су-кадыгын корыыр бӧлӱктеги ижи, суулу объекттерде балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы, «Jеткер јок јай» деп ӱлекер-проектти јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ченемелдериле ӱлешкен.\nАлтай Республикада кенек балдардыҥ ӱредӱ алар тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко куучындаган. Кемеровский областьта балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Дмитрий Кислицын Грозный калага барып јӱргени ле анда ӧскӱс ле ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан балдардыҥ тап-эриктерин јӱрӱмде канайда бӱдӱрип турганы керегинде куучындаган. Алтай Республикада бу айалга кандый болгоны керегинде Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министрдиҥ ордынчызы Ирина Лыкова айткан. Суулу объекттерде балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы керегинде ченемелдериле Алтайский крайда балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижизи Ольга Казанцева ӱлешкен. Анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ келген омбудсмендер куучын айдып, иштеги ченемлдериле ӱлешкендер.\nАлтай Республиканыҥ јаҥ корыыр органдары јуунныҥ туружаачыларын республикада балдарла јеткер болдыртпазы, јажы эр кемине јетпегендер ортодо каршулу керектерди болдыртпазы аайынча кандый иштер ӧткӱрилип турганыла таныштырган.\nJуунныҥ турулталары аайынча балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте нормативно-правовой тӧзӧлгӧни јетире јазаары аайынча тӱп шӱӱлтелер белетелген.


Албатызына учурлаган јӱрӱм - altaicholmon\nСовет ӧйиндеги колхоз-совхозторды билгир башкарып, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ, областьтыҥ ла текши ороонныҥ ӧзӱмине јаан камаан-ӱлӱзин јетирген улустыҥ ады-јолы калык ортодо ундылбаган. Олордыҥ бирӱзи – Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында КПСС-тиҥ XXII партсъездиниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели П. Е. Кудачин.\nПетр Еркеевич Кудачин бойыныҥ ӧйинде бу колхозтыҥ тыҥ председательдери болгон јерлештериниҥ бӱдӱрген јаан ижин улалтып, јуртты ла колхозты там јарандырып, эрчимдӱ иштеген. Ол 1939 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртында чыккан. Кӧбӧк сӧӧктӱ адазы Еркей Иванович Экинурга јууныҥ кийнинде кӧчӱп келген. Энези, Кара, кыпчак сӧӧктӱ, тӧп санаалу, айылына келген улуска кӱндӱзек, изӱ чайы белен турар, кӧкчи-ус кижи болгон. Олор эки уул азырап чыдаткан. Бу айылда онойдо ок тӧрӧӧндӧриниҥ ӧскӱс арткан балдары чыдаган. Петр Еркеевичтиҥ аказы, Владимир Еркеевич, колхозто ветврач болуп иштеген. Ол јобош кылыкту, ак-чек, кичееҥкей кижи болгон.\nПетр Экинурдыҥ школында ӱренген, баштапкы ӱредӱчизи Елена Санабаевна Такачакова мынайда эске алынган: «Петр школдо сӱреен јакшы ӱренген, керсӱ ле ӱредӱзине кичееҥкей ӱренчик болгон. «4» темдек аларын сӱӱбейтен, јаҥыс ла бештерге ӱренген». База кӧбӧк сӧӧктӱ Акчабай Санашев эске алынган: «Петрдаҥ мен јаан да болгон болзом, Ӧбӧгӧн, Сары-Кобы, Булакы, Алтын-Туу ӧзӧктӧрлӧ кожо момондогоныс. Ол ло ӧркӧ-момондоп турала, эҥир киргенин билбей калала, Кара-Учуктыҥ кӧрмӧстӧринеҥ коркып, оозы кайбайып, чилекейи чачылып, табыш болзын деп, јӱзӱн-јӱӱрди, јӱс абызынды куучындаганы эмдигенче кӧзиме кӧрӱнет. Ол Жульба ийдин ээчидип, нӧкӧрлӧриле кожо кӧп лӧ ӧркӧлӧгӧн. Ӧркӧниҥ терезин табыштырып, ордына бӧс алып, айылында улуска экелетен. Улусты сананар, кичеер кылыгы ол тушта билдирген. Оныҥ да учун, байла, колхозтыҥ председатели болуп иштеп турала, каа-јаада ишке-тошко комыдаза, айдар болгон: «Мен бойымныҥ курсагымды ӧркӧлӧзӧм дӧ азыранып ийерим».\nЈаан класстарда ол национальный школдо ӱренген. Ӱредӱчизи Татьяна Меркурьевна Кергилова, школдыҥ директоры В. К. Плакас болгон. Школды јакшы божоткондорго бийик ӱредӱлӱ заведениелерге кирер направление бериптир. Је Петрга бербеген. Айдарда, ол сураган: «Меге не бербей турганаар? Бу кыстардаҥ артык божоткон эмезим бе?» Плакас айткан эмтир: «Сен бойыҥныҥ јолыҥды таап аларыҥ, мен сеге бӱдӱп јадым. Бу балдар направление јокко ӱредӱге кирип болор бо?» Петр бойы летчиктиҥ ӱредӱзине барарга амадаган. Је футбол ойноп турала, будынаҥ бертинген учун ол бийик амадузына јетпеген. Петр Ийиндеги СПТУ јаар ӱренип барган. Јарлу механизаторлор, рационализаторлор боло берген Бабыш Кудачин, Армис Кудачин ле оноҥ до ӧскӧ јерлештериле кожо ӱренген. Ойто Экинурга келип, тракторист, комбайнер, учетчик болуп иштеген. Ол тушта оныла кожо Кӱртӱк Казакпаев, Кураан Билтешев, Торбок Санашев баштаган јаан улус иштептир. Бир кезек ӧйгӧ школдо ӱредӱчи де болуп иштеген.\n1961-1965 јылдарда ол Барнаулда АСХИ-де мехфакта ӱренген. Ӱренерге ого кӱч эмес болгон. Ол кожо ӱренген кӧп уулдарга экзамен табыштырарга болужып туратан. Олор дезе оны ол учун столовыйда азырайтан. Акча иштеп аларга, вагондордоҥ кош тӱжӱрип туратаныс, горпаркта баян да ойноп акча иштейтенис.\n1965 јылда П. Кудачин дипломын алып, тӧрӧл колхозко инженер-механик деп специальностьту иштеп келген. Ол тушта колхозтыҥ председатели Чуур Куклеевич Агин болгон. Петр Еркеевич гаражта инженер, оноҥ гаражтыҥ јааны болуп иштеген. Ол ӧйдӧ иштеген механизаторлор эске алынатан: «Ӱрелип калган машина-тракторды бис чек јазап болбой јатсаас, Петр шылтагын тӱрген табып, јазап ийер». Ол, башкараачы кижи, гаражта тегин механизаторлорло кожо теҥ-тай иштеп јӱрер болгон. Иштеҥ бастыра бойы сӱркӱш болуп калган јанар. Оноҥ оны колхозтыҥ председателиниҥ ордынчызына туткандар. 1973 јылдыҥ ӱлӱрген айынаҥ ала оны јерлештери председательге кӧстӧгӧн. Ого ол тушта 34 јаш болгон. Ол мынаҥ озо, 1970-1971 јылдарда, АСХИ-де башкараачылар белетеер бӧлӱкте ӱренген.\n«Петр Еркеевич Кудачин 17 јылдыҥ туркунына колхозты једимдӱ башкарган. Мал-аштыҥ ла техниканыҥ тоозыла, энергојепселиле, иштеп алганыныҥ кирелтезиле, эл-јонныҥ јадыныла оныҥ башкарган колхозы область та, край да ичинде эҥ артык ээлемдердиҥ бирӱзи болгон. Эмди бу колхозтыҥ јакшы адын ла магын чыгарган ишчилерди де, кереечилерди де табар арга бар. Јуртта бюджеттиҥ чодыла эмес, колхозтыҥ иштеп алган акчазыла (!) тудулган школ, ФАП, культураныҥ ла контораныҥ эки кат туралары ла ӧскӧ дӧ тудумдар эмдиге олордыҥ ижиниҥ, керектериниҥ кереестериндий турат. Экинурдыҥ школында коштойындагы оогош јурттардыҥ јаан балдары интернатта јадып ӱренген, соҥында олордоҥ јарлу улус та чыккан. Ӱредӱ берген јуртка ла школго, олор, байла, јаан быйанду јӱрген болор.\nКолхозчыларга ла бала-баркаларына спортло тазыктырынарына, культураныҥ ла искусствоныҥ байлыктарыла таныжарына, олорго ӱренерине бастыра јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн. Культураныҥ јаан ӧргӧӧзиле коштой культураныҥ ла искусствоныҥ школы (директоры ла преподаватели Анатолий Булданович Тюрункин) база иштеген. Колхозтыҥ спортчылары, албаты театрыныҥ (башкараачызы Анна Андреевна Суйманакова) артисттери аймак та, область та ичинде јарлу болгон. Колхоз культураныҥ ишчилерине ӱзеери ишјал да тӧлӧгӧн. Партияныҥ 22-чи партсъездиниҥ адыла адалган колхоз бойыныҥ ӧйинде литератураныҥ сыйына конкурс јарлаган. Јеҥӱчилдер болуп Лазарь Кокышев, Борис Укачин ле Јыбаш Каинчин чыккан ла акча-сыйла кайралдаткан эди. Колхозко, јурттыҥ организацияларына специалисттер белетеер амадула вузтарда ӱренген студенттерге колхоз стипендиялар да берген. Ӧскӧ дӧ мактулу ла оморкодулу кӧп керектер ӧткӱрилгенин албаты-јон ундыбаган.\nӦткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында «јаҥырта тӧзӧш» (перестройка) деп адалган ол кӱч ӧйлӧрди јеҥӱлӱ ӧдӱп, ээлемин башкарып келгендер ол тушта ас болгон. Петр Еркеевич билгир специалист ле јайалталу башкараачы болгоныла коштой, не-немени озолодо сезер, шӱӱр башкараачы болгон. Ол СССР-дыҥ эҥ бийик кайралыла – В. И. Ленинниҥ ордениле – калганчы кайралдаткандардыҥ бирӱзи болор. Петр Еркеевичке улус јууктаар кижи болгон. Ол јалакай, кӱӱнзек, јамыркап билбес болгон. Улустыҥ јилбӱлериле, сурактарыла кыракы иштеп јӱрген. Ӧскӧ башкараачыларга кӧрӧ, јарык кийим ле галстуктар сӱӱбеген, бойыныҥ иштеер кыбында да јамылу кижидий, башкараачыдый тудунбаган. Петр Еркеевич кырада ӱрелген трактордыҥ јанына токтоп, ару чамчалу да болзо, оны јазажа беретен.\nОл элбек кӱӱн-сагышту, оок-теектиҥ ортозында учурлузын, керектӱзин ылгап билер башкараачы болгон. Эҥ јаан кереги – ол эл-јонныҥ, јерлештериниҥ јадын-јӱрӱми, су-кадыгы болгоны база мактулу. Бойыныҥ ӧйинде улус јадар туралар тудар сурак курч турган. Алтай крайдыҥ Кулундазынаҥ баштайла, Кош-Агашка јетире эки квартиралу, болушту ээлем де тудар јайым јери јок бир тӱҥей туралар тудулган. 22-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхоз ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарынаҥ ала кажы ла кӱӱнзеген кижиге тегинге агаш берген, оны јыгарга ла тартарга колхоз болушкан, онойдо ок фондтоҥ стройматериалла, шиферле јӧмӧгӧн. Кӱӱнзеген кижи бойына таҥынаҥ тура туткан. Ол ӧйдӧ јаткан туразын приватизировать эдери Экинурда ӧткӧнин айдар керек. Колхозтыҥ туралары јаткан улуска мензинерине тегинге берилген. Је ол ӧйдӧ бу керек «јондык мензиниште ар-јӧӧжӧни ӱлегени учун» деп кату статьяга да келижер аргалу болгон. Онойып, бир јанынаҥ колхоз тураны јаткан кижиге мензинерге берип, оны јазаарынаҥ, јакшы кеминде тудар сурактаҥ јайымданган ине. Экинчи јанынаҥ, бойыныҥ туразында јаткан кижиниҥ кӱӱн-санаазы да, каруулузы да чек башка эмей. Онойдо ок колхозтыҥ мал-ажыла кожо бойындыйын тударга јарабас болордо, је Экинурда айалга база ӧскӧ болгон.\nЈурт ээлемде айалга јаҥыс ла ай-кӱннеҥ эмес, јерле, мал-ашла иштеп јӱрген койчы-малчыдаҥ, механизатордоҥ камаанду эмей. Башкараачыныҥ ижиниҥ једимдери озо ло баштап оныҥ улусла иштеп билеринеҥ, олордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде кичеемелдӱ санаа-кӱӱнинеҥ камаанду болгоны јарт. Петр Еркеевич ондый башкараачылардыҥ бирӱзи болгон. Оны бу јуртта ээзи јок, ташталган турлулар, кӧзнӧктӧрин јаба кадаган, ээн арткан туралар јок болгоны керелейт. Улуста ӧмӧликте јадар, иштеер деген кӱӱн-табы арткан, олор бойыныҥ ийде-кӱчине ле аргаларына бӱдӱп јат. Онызы јаан учурлу.\nКажы ла јурт албатызыныҥ, оныҥ јаҥжыгуларыныҥ, культуразыныҥ ла чактарла энчиленген байлыктарыныҥ коручылы, улалтаачызы болуп јат. Ол тоодо Экинур јурт, экинурчылар атту-чуулу јерлештери Сӱнӱш Иванович Туткушевтиҥ, Чуур Куклеевич Агинниҥ, Петр Еркеевич Кудачинниҥ эземин, эткен керектерин ундыбагандар.\nОНСШ-да, АСХИ-де кожо ӱренген,\nкийнинде кожо иштеген нӧкӧри


18.08.2020 - altaicholmon\nОн будет в целом регулировать аптечный рынок В законопроекте «Единой России» прописано несколько мер, которые помогут ограничить влияние на рынок крупных аптечных сетей и продвигать недорогие отечественные препараты. Об этом заявил секретарь Генсовета «Единой России» Андрей Турчак в ходе совещания с профильными министерствами и ведомствами о доступности лекарств, которое прошло на площадке партии. «Во-первых, мы предлагаем законодательно\nМонголдор: кӧчкӱндердиҥ јери\n(Башталганы 56 номерде) Калкалар Монголдыҥ ортозында jерлер Даян-каанныҥ кичӱ уулы Гересензеге келишкен. Ол jерди «калка jери» деп адап туратан. Ол сӧстиҥ учурын билимчилер «каалгаланар, бӧктӧнӧр» деп учурлу дежет. Даян-каан jадып каларда, оныҥ jети уулы Монгол jерин jети кожуунга бӧлиген. Калка jери Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш jаҥдарга бӧлинген. Кӱнбадыш Калканы jаан уулы Ашихай башкарган. Кӱнчыгыш jанын –\n«Кудайдыҥ берген јолын апарып ла јадым»\nАлтайыста бу јуукта јарлу поэт, кожоҥчы Ирина Кензина јерлежистиҥ ӱлгерлик јуунтызы чыккан. Ӧскӧ ороондо јадып-иштеп турган Ирина тӧрӧл јерине амырап келген ле бисте ого туштап, јилбилӱ куучын ӧткӱрер арга болды. Озо баштап кычыраачыларыска И. Кензинаныҥ био-графиязын кыскарта эзедип ийели. Ол Улаган аймактыҥ Саратан јуртында саал сӧӧктӱ Кензиндердиҥ сок јаҥыс кызы. Биледе Иринадаҥ башка јети уул\nЭнениҥ ырызы — балдарында\nÖткöн jылда Чаргы-Оозы jуртта Кан-Оозы аймактыҥ ончо спортчыларын jууган спартакиадада Кырлык jурттаҥ jаан jашту öрöкöнди, Бапай (Валентина) Бархатовна Аладякованы, сÿреен сонуркап аjарган эдим. Сегизен тöрт jашту öрöкöн jуртыныҥ спортчылары учун «ооруп», маргаандарда бажынаҥ ала учына jетире турушкан. Спорттыҥ ветераны ÿч кÿн улай öткöн спартакиададаҥ орой эҥирде Кырлыктӧӧн jанар, таҥ эртеледе ойто кайра Чаргы-Оозына jедип барар.\nЈербойында башкарынарына ӱренип таскаарга…\nТоолу кӱндер кайра «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекердиҥ башкараачызы, «Перспектива» фондтыҥ президенти Ольга Волосовцевала пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда онойдо ок ӱлекердиҥ ишјал албай иштеечи јондык эксперти Алена Казанцева, режиссер, баш артист, кӧп тоолу јайаан ӱлекерлердиҥ туружаачызы Ольга Володина туруштылар. Ольга Волосовцева пресс-конференцияны ачып тура, мынайда айтты: «Быјылгы јылда «Перспектива» фонд президенттиҥ\nТелекей ичин чаксырашка экелген ле муҥдар тоолу улустыҥ јӱрӱмин апарган коронавирусла тартыжу бистиҥ ороондо ло тергеебисте улалганча. Кӧп улус чогулган јерлерде аҥылу некелтелер эмдиге јетире токтодылбаган: маскалу јӱрери, бой-бойынаҥ ыраакта болоры. Алтай Республикада 63612 кижи коронавирус барына шиҥделген ле коронавирусла оорыган улустыҥ тоозы 1818 кижи. Јазылган улустыҥ тоозы 1565 кижи , божогоны – 9. Эҥ\nАлтайыс — баалу-чуулу тала\nЈараш Алтайыска туристтер чубажып, толо берерде, олордыҥ артырган сӱрее-чӧбиниҥ, јарабас кылыктарыныҥ сурагы ойто ло курчый берди. Анчада ла кезик јерлерде кыйралардыҥ ордына јӱске кийер маскалар, целлофандар ла о. ӧ. бор-кар немелер илерин јербойыныҥ улузы тыҥ јаратпайт. Бистиҥ корреспондент Клара Пиянтинова бу сурактар јанынаҥ Алтай Республикада кереестерди корыыр эл-јондык биригӱниҥ јааны Василий ОЙНОШЕВКЕ бир канча сурактарла\nАраайынаҥ чаҥкыр одыруга кӧчӧдис\nСӱӱген калабыстыҥ котельныйларын газла одырынарына кӧчӱрери аайынча иштер бир канча јыл кайра ӧткӧн эди. Оноҥ бери Горно-Алтайск чик јок ару боло берген. Алдында јылдарда кыш ӧйинде кар да карарган јадатан. Бӱгӱн айалга чек башка. Эмди котельныйлардаҥ болгой, улус таҥынаҥ тураларын газла одырат. Мынызы каланыҥ микрорайондорындӧӧн газ ӧткӱрип баштаганыныҥ шылтузында болот. 2020 јылда Горно-Алтайскта 42-чи таҥмалу\nОрганизаторы рассчитывают, что в ней примет участие миллион человек В 2020 году участники акции смогут предварительно зарегистрироваться на той площадке, где им было бы удобно написать «Диктант Победы», заявил заместитель секретаря Генсовета «Единой России», координатор партпроекта «Историческая память» Александр Хинштейн. «Такая возможность удобна и для организаторов, которые смогут рассчитать количество участников и ограничить их количество на\nИшјалда јаҥы кубулталар\n«Единая Россия» партия бюджеттеги учреждениелердиҥ ишчилерин – врачтарды, ӱредӱчилерди, культураныҥ ишчилерин – корыырына ууламјылалган бир канча шӱӱлтелер белетеген. Ол керегинде партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак «Единая Россия» партияныҥ тӧзӧп ӧткӱрген јуунында угускан. Бюджетниктердиҥ ижин тӧлӧӧрин јаҥыртары керегинде јуунда министерстволор ло профсоюзтар турушкан. Баштапкызында, партия бюджеттеги бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ ишјалыныҥ окладын бийиктедер, онойдо ок ишјалдыҥ базовый ла


Altai Guidelines — Journal of Central & Inner Asian Dialogue\nСтатьяларды/материалды белетеер ле ийер аайы\nЖурналга саларга белетелген статьяларда текстинен башка, мындый материалдар болор керек:\n• Бу бичилген иш мынаҥ озо кепке салынбаган, öскö бичик-басмаларга табыштырылбаганын керелегени, эмезе, аҥылу учуралдарда, редакторго быжу jартамал берер керек болор;\n• Алдында ойдо кепке базылып чыккан иллюстрацияларды, jуруктарды, таблицаларды ла jаан цитаталарды тузаланганы учун авторлор бойлоры каруулу болот; Алдында кепке базылган ла öскö дö авторский праволо корулалып турган материалдарды тузаланган учуралдарда бичимелдиҥ авторы редакторго такып кепке базарын jарадып турган самара бичик ийер учурлу;\n• Ас тузаланылып турган тилле бичилген бичимелдер (казах, кыргыз, моҥол, баjат, узбек ле о.ö.), академикалык jон ортодо текши тузаланылып турган тилдердиҥ бирÿзиле бичилген кош аннотациялу болор учурлу (темд., англий, немец, орус ла о.ö.), ол ок öйдö, кажы бир европей тилле бичилгенде, кош бичимел öрö айдылган тилле болор учурлу.\nТексттердин будумине некелте:\n• Статьялар ла материалдар электрон бÿдÿмдÿ алынат, emailге коштондырылган, Microsoft Word, Word Perfect или RTF форматту болор учурлу; emailды аткарардаҥ озо Слердиҥ файларда вирус jогын быжулап аjарыгар;\n• Баштамы бÿкте Слердиҥ ады-jолыгар, почтовый ла электрон адрезер бичилген болор учурлу, бойыгар керегинде кыска jетирÿ болор керек;\n• Бичимелдиҥ аннотациязы 250 сöстöҥ ашпас учурлу;\n• Бичимел 3000-6000 сöстöҥ турар аргалу;\n• Бичимелдиҥ тöс учурын электрон база данныхтаҥ эптÿ ле тÿрген бедиреерге бис Слерди 5-10 сöстöҥ турган эҥ учурлу jартамал кошсын деп сурап турубыс;\n• Керектÿ иллюстрацияларды, jуруктарды ла таблицаларды тексттиҥ аайыла ортозына салыгар, статьяныҥ учында эмес;\n• Тексттиҥ форматированиези ле сноскалардыҥ бÿдÿми Chicago стандарттарга келижер


Википедия Wiki Алтай 2022 - Study in China\nбу јайым энциклопедияда кажы ла кижи тӱзедӱ эдер аргалу. јаан изӱ айдыҥ 4 кӱни, 2022 јыл, понедельник, 12:10 UTC\nЭмди Википедияда алтай тилле 1044 бӱк.\nБастыра бӱктер ·Бастыра категориялар ·Бастыра ӱлекерлер ·\nАй — Јердиҥ спутниги. Ол јерди айландыра эбирет. Кӱнге эҥ ле јуук спутник, Меркурий ле Венерада спутник јок. Јаркындузыла экинчи јерде. Ай бойыныҥ кемиле Кӱнниҥ системазында бежинчи јерде турат, Јер ле Айдыҥ ӧзӧгиниҥ ортозы — 384 467 км (0,00257 а.е., Јердиҥ ~30 диаметри). Јердиҥ теҥеризинде Айдыҥ кӧрӱнип турар кеми — −12,71m. Айдыҥ јарыгы айаста — 0,25 — 1 лк.\nАй Јер планетаныҥ јаҥыс спутниги. Кӱнге эҥ ле јуук спутник, не дезе Кӱнге јуук Меркурий ле Венера деген планеталарда спутник јок. Ай јаркыныла экинчи јерде турат, нениҥ учун дезе ол јерге јуук. Јердиҥ јуугында Айдыҥ јылдыстык кеми 12,71m.\nАй 4,51 млрд јыл кайра бӱткен. Је мындый гипотеза база бар: «Јер ле Тейя деп планета (кеми кайда да Марс кире) сӱзӱжип, табарышканынаҥ улам оодыгынаҥ Ай бӱткен». Ай — кижи барып јӱрген јаҥыс астроном объект болуп јат.\nАлтай улуста айла колбулу кӧп куучындар, соојындар, чӧрчӧктӧр бар.\nТалдама бичимелдер (2) | Тӱзедер\nТангар-Хаор, Бангладеште суулу-састу јерлер\nАлган јери - "https:https://www.duhoctrungquoc.vn/wiki/index.php?lang=alt&q=Тӧс_бӱк&oldid=34928"\n🔥 Top trends keywords Алтай Wiki:\nТӧс бӱкВикипедия:КурултайВикипедия:ЈартамалыВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыРоссияВикипедия:Талдама бичимелдерЕкатеринбургОрус тилАлтай тилАҥылу:Свежие правкиЈопонЈаан изӱ айдыҥ 6 кӱниӰлӱрген айдыҥ 21 кӱниПутин, Владимир ВладимировичКуран айдыҥ 9 кӱниЧаган айдыҥ 1 кӱниСыгын айдыҥ 30 кӱниАйЈаан изӱ айдыҥ 2 кӱниТолстой, Лев НиколаевичЈаан изӱ айдыҥ 3 кӱниТулаан айдыҥ 26 кӱниАҥылу:Мой вкладЧаган айдыҥ 9 кӱниКуран айдыҥ 13 кӱниСанкт-ПетербургАлтай калыкФайл:Flag of Azerbaijan.svgӰлекер:Cite webЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниJыбаш Бöрÿкович КаинчинАҥылу:Моё обсуждениеКуран айдыҥ 29 кӱниАлтайдыҥ ЧолмоныСклодовская-Кюри, МарияКандык айдыҥ 19 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 17 кӱниТуружаачы:ТолушКӧмӱрТуружаачыны шӱӱжери:139.59.108.225МоскваФайл:Fyodor Dostoyevsky Signature.svgӰлекер:DocКатегория:Википедия:БолушФайл:Военный барабан.jpgКееркемелФайл:Coat of Arms of Shebalinsky District (2019).pngЭстонияЈаҥар айдыҥ 25 кӱниӰлӱрген айдыҥ 12 кӱниӰлекер:DocpageӰлекер:BigАун Сан Су ЧжиЈаан изӱ айдыҥ 22 кӱниКатегория:ВикипедияФайл:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpgСыгын айЈаан изӱ айКӱӱк айКатегория:Чаган айЈодроФайл:Pushkin Signature.svgЧаган айдыҥ 10 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 29 кӱниФайл:Baden-Baden-Lichtentaler Allee-Iwan Sergejewitsch Turgenjew-36-gje.jpgТуружаачы:Ok.sofiaКӱӱк айдыҥ 27 кӱниКуран айдыҥ 12 кӱниӰлӱрген айдыҥ 14 кӱниФайл:Flag of Shebalinsky District.pngАда-Тӧрӧл учун Улу јууТуружаачыны шӱӱжери:BakpayФайл:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svgФайл:Coat of Arms of the Russian Federation.svgОрто СайдысФайл:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.pngФайл:Flag of the Soviet Union.svgФайл:1898 Vasnetsov Bogatyrs anagoria.JPG🡆 More\nАлтай Wiki: Online encyclopedia\nТӧс бӱк - Wiki Алтай\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 2 кичӱ изӱ ай 2022, 19:13.\nTopviews Wiki Алтай


Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јууны - altaicholmon\nЭл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јууны\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла парламенттиҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧтти.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджедин шӱӱжериниҥ ээжи-аайы керегинде» деп суракты кӧрдилер. Экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитеттиҥ председатели Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧс Тӧргизиниҥ Бюджет кодекс аайынча белетеген ӱлекери 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджеди керегинде јасактыҥ јаҥы ӱлекериле иштеерин баштайт. Јасакчыныҥ чотогоныла, бюджетле иш керегинде јасакта бюджетти кӧрӧр ӧйди узатканы Алтай Республиканыҥ депутаттарына бюджетти лапту шиҥдеер ле оныла чыҥдый иштеер арга берет.\n«Јӧптиҥ ӱлекеринде парламентке Алтай Республиканыҥ башкарузыла ишти јети ишмекчи группада баштаары айдылат» — деп, парламентарий темдектеген. Профильный комитеттиҥ башкараачызыныҥ чокымдаганыла, Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ парламентке 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджедин тургузарына материалдар келген. Келген материалдар мынаҥ ары ишмекчи группаларга иштеерге аткарылар. Онойдо ок ишмекчи группалар ӱзеери эмезе чокымдаачы документтер сураар аргалу болор.\nКомитеттиҥ председатели ишмекчи группалардыҥ башкараачыларына ижин АР-дыҥ профильный государственный программаларын ла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегиялык керектери керегинде» деп 204 номерлӱ јарлыгында айдылган национальный (тергеелик) ӱлекерлерин бӱдӱрерине тӧзӧлгӧнип апарзын деп баштанган.\n«Бюджеттиҥ тӧс ууламјыларын шӱӱжерде, ишмекчи группаларга аҥылу ајаруны бистиҥ ӱнбереечилердиҥ эткен јакылталарына ла баштануларына этсин, олорды бӱдӱрериниҥ јолын табарга шӱӱлтелер ле аргалар айтсын» — деп, ол ајарган. Парламентарийдиҥ айтканыла, бюджетле иштееринде экономиканыҥ тӧс ууламјыларыныҥ бюджеттеги чыгымдарына ајару эдер керек, нениҥ учун дезе, келер јылдарга бюджеттиҥ ӱлекери экономикадагы болгон кубулталарга келижер учурлу, парламенттиҥ кереги республиканыҥ экономикада ӧзӱмин орныктырарына ончо ишти бӱдӱрери.\n«Ончо «оору» сурактарды бир уунда бӱдӱрип болбозыс деп, бис оҥдоп јадыс. Ондый да болзо, јӱрӱмниҥ тӧс бӧлӱктерине – су-кадыкты корыырына, ӱредӱликке, јолдордогы иштерге, онойдо ок аргачылыкты ла балдарлу билелерди јӧмӧӧрине — ӱзеери акча-манат чыгарары јаан учурлу» — деп, Артур Кохоев айткан.\nДепутаттыҥ айтканыла, бюджетле нулевой кычырышта иштеерде, Публичный угуштарды очный бӱдӱмде быјыл кӱчӱрген айда ӧткӱрер керек. Комитеттиҥ јааны депутаттарга келер ӧйдиҥ бюджедиле иштееринде эрчимдӱ турушсын деп баштанган.\nТӧргиниҥ јуунында «Алтай Республикада «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп национальный ӱлекердиҥ бӱдӱп турганы керегинде» толо јетирӱни республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков эткен.\nМинистрдиҥ јетиргениле, «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп национальный ӱлекерди бӱдӱргени Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги јарлыгында тургузылган адылу кӧргӱзӱлерине јединер арга берер. Ӱлекер аайынча «Јолдор», «Јолдордыҥ ээлемин ӧскӱрер текши системалык иштер», «Јолдордыҥ јеткери јогы» деп ӱч тергеелик ӱлекерди бӱдӱрери ӧдӧт.\nОлордыҥ ортозында «Јолдор» деген тергеелик ӱлекер тӧс ӱлекер болуп јат, 2019 јылда ого 728 448,47 муҥ салковой чыгарылган. Ӱлекерле эмди келген 689 488,2 муҥ салковой — федерал бюджеттеҥ, ол тоодо 130 000 муҥы — Горно-Алтайсктыҥ агломерациязына, тергеелик учурлу объекттерге – 559 488,2 муҥ салковой. Тергеедеҥ софинансированиеге 38 960,3 муҥ салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ – 1 326,4 муҥ салковой чыгарылган.\n2019 јылда тергеелик учурлу 30 объектте иштер эдилген, ол тоодо јербойыныҥ Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ – 15-инде. Иштер бӱткӱлинче эдилген, текши тооло 66,2 км јол јазалган, ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ — 9,2 км, тергеелик јолдор – 56,8 км. «Ончо бу иштердиҥ шылтузында коомой јазалду, јеткерлӱ јолдордо јеткерлер болоры астаган» — деп, докладчик айткан.\n«Јолдор» деп тергеелик ӱлекерле быјыл кӧлӱктер јӱрер тергеелик учурлу ла Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ јолдоры узадылары темдектелген. Тергеелик учурлу јолдорды јазаарын бӱдӱргениниҥ шылтузында тергеениҥ узуны 155,621 км јолдоры чыныкталган. Ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ — 8,8 км, тергеелик учурлу – 146,821 км јолдор» — деп, ведомствоныҥ башкараачызы темдектеген.\nШӱӱжӱде депутаттар: Владимир Тюлентин, Владислав Рябченко, Артур Кохоев, Аскар Тулебаев, Асет Заргумаров, Сергей Тимошенский ле ӧскӧлӧри де туружып, сурактарын берген.\nДепутаттарды, темдектезе, торг-садулардыҥ турулталары, акча-манатты кымакайлаарыныҥ тузазы, Артыбашка јетире јол качан јазалары, «Кайас» микрорайонныҥ эл-јоны школдыҥ ла јаҥы садиктиҥ јанында јолдорды јазаарын узак сакыыр ба, быјыл Амур јурттагы сууда кӱр јазалар ба, Верх-Бийка јурттыҥ јанында садуныҥ јакшы рядтары тургузылар ба, Кызыл Каалганыҥ јолын јазаары канайда пландалат деген ле ӧскӧ дӧ сурактар кӱйбӱредет.\nМинистр Олег Пьянков депутаттардыҥ ончо сурактарына толо каруулар берерге чырмайган. Министрге каруулар берерге, «Горно-Алтайавтојолдыҥ» башкараачызы Константин Зорий болушкан.\nЈуунныҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикинниҥ ле Алтай Республиканыҥ «Государственный кадастровый баалаштыҥ тӧс јери» государственный бюджеттеги учреждениезиниҥ директоры Михаил Еграшевтиҥ «Алтай Республиканыҥ јерлериниҥ государственный баалажы керегинде» деп јетирӱлерин уккандар.\nТӧрги Алтай Республиканыҥ башкарузына Алтай Республиканыҥ улус јаткан тураларыныҥ фондыныҥ объекттериниҥ кадастровый баалажын 2021 јылда такыптаҥ ӧткӱрзин деген шӱӱлте эткен. Ол 2016 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱниндеги «Государственный кадастровый баалаш керегинде» деп 237-ФЗ номерлӱ федерал јасак аайынча олордыҥ кадастровый баазын чокымдап аларга керектӱ болуп туру.\nДепутаттар кадастровый службаныҥ ижи тергеениҥ кажы ла кижизине ле бӱдӱретен сурактарыныҥ јаан учурлузын ајаруга алып, бу ишти аҥылу шиҥжӱзинде тударга тургандарын угускандар.


"АДАЙЫМ" – ДЕГЕН АЛТАЙ ТИЛИМ, "ЭНЕЙИМ" – ДЕГЕН ЭРКЕ ТИЛИМ - LIS94.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n"АДАЙЫМ" – ДЕГЕН АЛТАЙ ТИЛИМ, "ЭНЕЙИМ" – ДЕГЕН ЭРКЕ ТИЛИМ\n(Учы, башталганы 47 №-лӱ газетте)\nТил – калыкты калыктардаҥ, кижини кижилердеҥ эҥ ле аҥылаган темдектердиҥ бирӱзи. Оныҥ учун кажы ла кижи, кандый ла калык тӧрӧл тилин баалаар ла байлаар учурлузын айтпазабыс та, ончобыска јарт... Јаш тужымда меге тӧрӧл тилим јыҥкыс этпес јылым кайадый, кечеги муҥ јылдыктарда болгон, бӱгӱн бар ла эртенги муҥ јылдыктарда болгодый деп билдирген. 1969 јылда Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школына кирип, баштапкы класстаҥ ала бежинчи класска јетире бастыра предметтерди алтай тилле ӱренгенис. Бежинчи класстаҥ ала алтай тил ле алтай литература тереҥжиде ӱредилген. Ол ӧйлӧрдӧ алтай литературный тилдиҥ ӧзӱми сӱреен тыҥ болгон. "Алтайдыҥ Чолмоны" газет неделеде беш катап чыгатан, алтай бичиктер садуда ла библиотекаларда толо болгон. Поэттер ле бичиичилер јаантайын јоруктагылап, кычыраачыларыла јурттарда, турлуларда туштажатандар. База алтай тил ле алтай литература кидим шиҥделген. Шиҥжӱчилер бӱгӱнги алтай литературный тилдиҥ тӧзӧлгӧзи јебрен тӱрк диалекттер болгонын ла бӱгӱнги алтай литературный тил алтай билениҥ тӱрк группазыныҥ кыпчак-кыргыс подгруппазына кирип турганын окылу јарлагандар.\nКалыгыстыҥ сӱӱген поэди Лазарь Кокышевтиҥ "Алтай тилиме" деп адалган ӱлгеринде //Јаманыҥ сениҥ сеспедим мен/ Јаражыҥды шиҥдеп кӧрбӧдим мен// деген јолдыктар бар эди. Тӧрӧл тилимди ӧнӧтийин шиҥдебеген де болзом, 1992 јылдаҥ бери журналист болуп, алтай тилдиҥ аҥызына ајарбас аргам јок болгон. Экинчизинде, јаан энемниҥ, энемниҥ ле адамныҥ озогы су-алтай сӧс-эрмегин угуп чыдаган кижиге албаты-јонго айдатан шӱӱлтем бар деп бодойдым. Јаан энем коболы сӧӧктӱ Борбуева Убай (бодоштыра 1880 јылда чыккан) Беш ичиниҥ кижизи болгон. Энем ле адам 1918 јылда чыккандар, энем Еришева Мӧҥӱндей Экинурдыҥ тодошторынаҥ, адам Танытпасов Кулун Арынурдыҥ кыпчактарынаҥ болгондор. Јаан энем орус тилди чек билбес болгон, а энем оноҥ-мынаҥҥ, талт-малт куучындажатан, оныҥ учун булар экӱ биске, бала-барказына, су-алтай тилин бергендеринде кайкал јок. Поэттиҥ ол ло ӱлгериндеги //Албатымныҥ айткан сӧзи – сен,/ /Амадап јӱргенде – кожоҥы сен./ /Адамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,/ /Энемниҥ берген энчизи – сен.// деген јолдыктар тӧрӧл тилистиҥ јаҥыс ла учурын ла укаазын эмес, а тӱӱкизин де керелейт деп бодойдым. Бӱгӱнги алтай тил, чындаптаҥ ла, јебрен тил болгонын кӧп сӧстӧр керелейт. Темдектезе, бӱгӱнги алтай тилде "кумран ӧй", "кумран чактар" деген оҥдомол бар. Кижиликтиҥ тӱӱкизин алзабыс, Кумран деп Мертвый талайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаказында ла Иордан сууныҥ кӱнбадыш јарадында јерди адайдылар. Кумранда јаан јурт бистиҥ эранаҥ озогы 134-104 јылдарда тудулган ла бистиҥ эраныҥ 68 јылында римляндар оны бузуп салган деп чотолот. Бу јердиҥ телекейге јарлалганы элдеҥ ле озо оны айландыра куй-таштардаҥ пергаментте ле папируста еврей тилле бичилген 900-ке шыку тӱрбектер табылганыла колбулу туру. "Кумран колбичинтилер" деп адалган бичиктер бодоштыра чотогондорыла бистиҥ эранаҥ озогы III чактаҥ ала бистиҥ эраныҥ I чагына јетире бичилген. Кӧп билимчилердиҥ шӱӱлтезиле, ол ӧйдӧ Кумран еврейлердиҥ ессей деген сектазыныҥ тӧрӧли болгон. Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ кумран чактары ла Кумранныҥ ессей еврейлери ортодо кандый колбу болгонын бӱгӱн биске кем де айдып бербези јарт. Је ол ок ӧйдӧ алтай ла еврей кумрандардыҥ ортодо кандый да колбу јок деп айдар кижи база табылбас. Еврейлер ле алтайлардыҥ ортодо болгон колбуны керелеп турган экинчи јаан темдек – Ада ла Эне (алтайлап), Адам ла Ева (еврейлеп) болуп јат. Еврейлер Адам ла Ева деп Кудайдыҥ јайаган баштапкы кижилерин адагандар, ол керегинде иудаизм ле христианствоныҥ агару бичиктеринде чокым айдылган, алтайлар дезе бу аттарла тын берген, јӱрӱм берген кижилерин адайдылар. Алтайлардыҥ ада-энези кижиге јӱрӱм берген болзо, еврейлердиҥ Адам ла Евазы кижиликке јӱрӱм берген туру. Озогы тӱрк те, бӱгӱнги алтай да диалекттерде "в" танык "м" ла "н" таныктарга солынып турганы элбеде јарлу. Темдектезе, Кууны, Бийди јакалай јаткан јон "кемени" "кеве" деп эмдиге айдыжып јат ине, "ебе", "ебечек" деп јаан јашту ӱй кижини адайдылар. Оныҥ учун еврей "Ева" ла алтай "ебе", "эне" тазылы ла да, учуры ла да бир сӧс болгоны јаан ла ачылта эмезе јажыт эмес. Мында табышкак болуп таптырбай турган бир сурак – сӧсколбуны, оҥдомолды кем кемнеҥ алынганы болуп јат. Айса болзо, христианствоны тапкан, Библияны јазаган сӱмелӱ еврейлер бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ортозында јӱрӱп, Адам ла Еваны ада-энедеҥ келиштирген, айса болзо, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кижиликтиҥ ада-энезин алтай кижиниҥ ада-энези эткилеп алгылаган?.. Айдарда, баштапкы муҥјылдыктыҥ кижизи Иисус Христос "адайым" деген алтай тилисти, "энейим" деген эрке тилисти бойыныҥ Библиязына кийдирген болзо, экинчи муҥјылдыктыҥ кижизи моҥол-тӱрк калыктарды, каандыктарды бириктиргени учун орус тилле "Чингиз-хан" деп бай ат алган јуучыл Темичин бӱгӱнги алтай тилди билер болгоны сезилет. Бӱгӱн улу каанды бойыныҥ деп чотоп турган моҥол, бурят, калмык, казах калыктарды алзабыс, олордыҥ бирӱзи де "Чингиз-хан" деп бай аттыҥ учурын бойыныҥ тилиле јартап болбойдылар. Олор телекейде јаҥжыгу болуп калган Чингиз-хан деп атты бойлорыныҥ тилдерине келиштире (темдектезе, казахтар Шынгыс-хан деп) адагылап та алза, сӧстиҥ учурын, укаазын, оҥдомолдыҥ байаназын тапкылабай јат. Эмеш ле келиштире оҥдогондоры Теҥис деген сӧслӧ колбогоны туру. Је сууныҥ јааны Теҥисти каандардыҥ кааны деген бай атла тапташтырып болгылабайт... Айдарда, олордыҥ бӱгӱнги тилдеринде јердиҥ јаанын темдектеген Јыҥыс деп сӧс тузаланылбай јат... Бисте, алтайларда, бу сӧс бар, ол јаҥыс ла кай чӧрчӧктӧрдӧ, соојыҥдарда, кеп-куучындарда тузаланылып турган эмес, Јер-Јыҥыс деп бистиҥ каргандар бу ла јуукка јетире эрмектежип отургылайтан. "Јер" деп сӧсти бӱгӱнги тӱрк калыктар канайда айдып тургандарын шиҥдезебис, ол башка-башка угулат: темдектезе, јер, йер, чер, жер... Је ол ок ӧйдӧ олордыҥ тилинде бӱгӱнги алтай тилдеги "јыҥыс" ла орус тилдеги "материк" деген оҥдомол јок. Оныҥ учун олор 1206 јылда Онон сууныҥ јарадында моҥол-тӱҥк уктардыҥ бийлери, каандары курултайга јуулыжып, Темичинге "Јыҥыс-каан" деп бай атты не бергенин аайлагылабай јат. Чынын айтса, јаҥы каанга јаҥы атты јӱк ле Јер-Јыҥысты јуулап алзын деп эмес, а Јер-Јыҥыска амыр-энчӱ јурттайтан, элкем-телкем јадатан аай тургуссын деп кӱӱнзегендер. Бу ла Јыҥыс-Каанла колбулу тӱӱкиде "нукер" деген солун сӧс, оҥдомол бар. Бӱгӱн нукер деп сӧс кӧп сабада "јуучыл" деп кӧчӱрилет. Је сӧстиҥ чын учуры, чын аайы, "нӧкӧр" деген чын оҥдомолы база јӱк бӱгӱнги алтайлардыҥ эмдиги тилинде артып калган. Керектиҥ чынын алза, Боорчы Темичинди бий деп эмес, нӧкӧр деп јӧмӧгӧн ине. Каандар керегинде куучын боло берерде, орустардыҥ баштап ла "князь великия всея Руси" деп ат адаткан Иван Калитаны алзабыс, тӱӱкилик јетирӱлерде "прозвище "Калита" князь Иван получил, предположительно, очень рано. "Калитой" называли большой кошель, который носили на поясе. Иван Калита получил возможность собирать дань для Орды в других русских княжествах" деп айдылат. Бӱгӱнги алтайларда "калта" деп таҥкы алып јӱретен баштыгын адайтандар.\nОзодо алтайлар орустарды "оҥор" деп адагандар, каргандарыс бу ла јуукка јетире оҥор деп куучындагылайтан. Мындый атты, баштапкызында, бӱгӱнги "оҥоры-тескери" деген сӧсколбула колбогодый, чек башка культуралу кижилер келерде, бойлорынаҥ башкалагылаган туру, экинчизинде, ада-ӧбӧкӧлӧрис орустарды "оҥор" эмес, а "коҥыр" деп адагылаган болордоҥ айабас. Бӱгӱн "коҥыр ат", "кызыл-јеерен ат" деп аттарды ӧҥиле адап јадыбыс ине. Јебренде гректер орустарды "русиос" деп адагандары база бар, озогы грек "русиосты" бӱгӱнги алтай тилге кӧчӱрзебис, "кызыл" дегени болор. Озогы казалаҥду ӧйлӧр, бой-бойлорыла јуулажары алтай кеп сӧстӧрдӧ чокым артып калганы солун. Темдектезе, ол ло коҥыр деп адаткан, Арасейдиҥ каандыгын тӧзӧгӧн ло тыҥыткан кызыл-јеерен чачту ла сагалду јуучылдар керегинде "кӧчӧҥди ичеле, кӧзиҥе сайып ийер" деп айткан кеп сӧс бар, кытайларды алзабыс, олор керегинде "јакшы аттыҥ сӧӧги Чан јеринде калар, јакшы эрдиҥ сӧӧги јуу јеринде артар" деп айдылат, "кардыҥ бажын кар алар, казахтыҥ бажын чокпор алар" деген кеп сӧс карындаш казахтар ла да јуулажып, тоножып турган ӧйлӧр болгонын керелейт... Тӱрк ук-тукумысты эске алынзабыс, алтай тилде эр де, ӱй де кижилердиҥ бала табар органдары "кут + ак" ла "бул + ак" деп бӱгӱнги кӱнге јетире артып калгандары, алтай тил, ӧскӧ тӱрк тилдерге кӧрӧ, јебрен болгонын недеҥ де артык керелейт. "Кут" деп јебрен тӱрк сӧсти бӱгӱн бис "тын" деп кӧчӱрип те алган болзобыс, тӱҥей ле "кудым чыкты" деп айдып јадыбыс ине. "Булак" деген јебрен сӧслӧ бӱгӱн кезик тӱрк ле моҥол калыктар тоҥмок сууны адайдылар, а бисте, алтайларда, озогы "кутак" ла "булак" бӱгӱн айдылыжы эмеш солынып, эмеш катузымак угулар болуп калган.\nБӱгӱнги алтай тилде ајаргадый, шиҥдегедий сӧстӧр, оҥдомолдор сӱреен кӧп. Ол ло "акча" деп сӧсти алзабыс, ол бӱгӱн бисте эки учурлу ине. Баштапкызында, акча деп бис, байа бир орустап айтса, "денежная масса" дегенин айдып јадыбыс, экинчизинде, бир акча, эки акча, ӱч акча, беш, он, јирме, бежен акчалар деп оок акчаларды адаганыс. Тӱӱкилик јетирӱлерле болзо, "акча" деп XIV-XIX чактарда Осман империя ла оны айландыра турган элдерде тузаланылган оок мӧҥӱн акчаларды адайдылар. Бӱгӱнги тӱрк телекейди алзабыс, бистеҥ башка тӱрк калыктардыҥ бирӱзинде де акча деп сӧс окылу адалбай јат... Чындап та, алтай тилде шиҥдегедий темалар сӱреен кӧп. Темдектезе, алтай тилде монголизмдерди не шиҥдебес?.. Монголизмдерди јаанада алала, тереҥжиде шиҥдезе, бу сӧстӧр, тил бистиҥ тилге јуук ӧйдӧ киргилген бе эмезе бис прототӱрк, протомонгол укту калык па – јарталар ине?.. Укаа сӧстӧристи, кеп сӧстӧристи шиҥдеерин, ӱренерин ӧй некеп јат. Калыгыска ой берер, кӧксин кеҥидер, ӧзӧгин бектеер, ичкери јолын быжулаар стратагемалар кеп ле укаа сӧстӧристе эмес пе?.. "Тил – ӧскӱрер, тил – ӧлтӱрер" эмезе "салым санааны ээчир, санааны сӧс апарар" деп ада-ӧбӧкӧлӧрис не айткан?.. Јарт немениҥ јартын айтса, бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ билимчилерине шиҥдейтен иш талайдаҥ јаан ла тайгадаҥ бийик...\nАк-јарыктыҥ алдына келеле,\nАйлу-кӱндӱ јеримди кӧрӧлӧ:\n"Адайым" – деген алтай тилим,\n"Энейим" – деген эрке тилим...\nЭне Алтайдыҥ эдеги алдынаҥ\nЭрке ӱнденип, сен чыккан эдиҥ.\nТаштаҥ чыккан тандалай чечектий,\nТаҥ алдынаҥ сен ӧскӧн эдиҥ.\nКоркышту чактарда тепсеп салганда,\nКорболоп сен ойто ӧзӱп келетеҥ.\nАс та болзо, алтай јонымныҥ\nАйылдары сайын шулурып јӱретеҥ...\nКерсӱ јонымныҥ чӱми јок кожоҥын\nКелишкенче сен кееркедип беретеҥ,\nАлбатым јуунаткан алтай тилим,\nАарчызы јытанган алтай тилим!..\nӦскӧ албаты тилиле сен\nӦӧркӧшпӧй, эптӱ таныжып јӱретеҥ.\nЈайымды сӱӱген јакшынак уулдардыҥ\nЈалбышту сӧзи сен болотоҥ.\nСени јокту, эби јок дешкилеп,\nСедеҥдеген немелер ундып салгылайт...\nКалыктыҥ алдына каткыга тӱжеле,\nКатап сени эске алгылайт.\nЭјелер меге чӱмдеген тилим,\n"Эш-нӧкӧрим" деген эрке тилим,\nЈаманыҥ сениҥ сеспедим мен,\nЈаражыҥ шиҥдеп кӧрбӧдим мен.\nКайда да јӱрзем, канайып та јӱрзем,\nКанымнаҥ сени айрып болбозым.\nЭнейим деген эрке тилимди\nЭр-јажына ундып болбозым!..\nАлбатымныҥ айткан сӧзи – сен,\nАмадап јӱргенде – кожоҥы сен.\nАдамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,\nЭнемниҥ берген энчизи – сен.\nЫйлаган тушта эрикчил тилим,\nЫрысту тужумда чечеркек тилим...\nАЛТАЙ ТИЛИМЕ БИР ЈАҤАР\nМениҥ тилим уйан да эмес,\nМениҥ тилим улу да эмес,\nМениҥ тилим макты сӱӱбес,\nӦскӧ тилдерге кӱйӱнип билбес.\nУткучы ла омок, јалакай да тилим,\nУткачы ла чечен, учурлу да тилим,\nЈӱрӱмди, кизиреп, Орхондо уткыгаҥ,\nЈӱрӱмге кестиртип, је чике алтагаҥ.\nСен алкыш, аласташ јогынаҥ бек эмей,\nСен – ыйык сӱмерлер музындый мӧҥкӱ!\nСен – чӧлдӧрдиҥ салкынындый јайым!\nСенде – чактардыҥ эрјинедий тыны!\nКајуда ӧзӧтӧн алып мӧштӧрдиҥ\nКожоҥы сенде, тӧрӧл тилим,\nКӱркӱреп агатан алтай суулардыҥ\nКӱчи сенде, тӧрӧл тилим.\nКАЛЫГЫМ ТИЛИ, JАРКЫНДАЛ\nАйлану сӧcтӧр арjаннаҥ\nАлбатым учун берилген.\nЭдилген энчи салымнаҥ\n«Эреҥис jоктоҥ айт» деген.\nJоным учун jакару –\nJободым деер аргам jок.\nJолым кату, аткакту,\nJарбын jектеер jаҥым jок.\nСӱрлӱ сӧсти мен бойым\nСӱмелен табар эмезим.\nСӱре ле jӱрзе мен – jоным,\nСурт этпезеҥ, элезим.\nЭне тилим, ырызым.\nӦчпӧй ӧзӧр ол куды,\nJонноҥ алган jаркыным\nJонго болгой jарыткыш.\nКудай берген ол алкыш.\nСолоҥыдый jаркын ал,\nСонуркада айдыл кал.\nКачангыга сен кайкал,\nКалыгым тили, jаркындал.\nСӧгӧ сокты каалгады.\nТулбар аттый ойлоды.\nJалкын кептӱ jалт эдип,\nJоткон чылап куйулат.\nКезек ӧйгӧ ол тымып,\nКенем ойто кубулат.\nКӧс ачтырбай ол шуурат –\nКӧрӧр алдым арга jок.\nКийик кептӱ ол туйлайт –\nКиреленер кире jок.\nТеҥ туружып, ол атты\nТемдей тудуп болгойнем?\nJорго эдип алгайнем?..\n17:08 11/12\t728\t1\n17:01 11/12\t94\t0\n17:00 11/12\t108\t0\nванька (16:55 11/12):\nМолодец НИНА ДУМНОВА! ИЗ ВСЕХ ПАРТИИ ОППОЗИЦИИ ТОЛЬКО ОНА ОТСТАИВАЕТ ИНТЕРЕСЫ НАРОДА. ПОЖЕЛАЮ ЕЙ ...


Сӱӱген калабыстыҥ ӧзӱмине... - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ 2018 јыл туркунына ӧткӱрген ижиниҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнинде ӧтти.\nГорно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ле «Блогерлердиҥ школы» деп ӱлекер-проекттиҥ туружаачыларына јыл туркунына эткен иштиҥ турулталары, мынаҥ ары кандый иштер темдектелгенин куучындаган ла берилген сурактарга каруулар јандырган.\nЮрий Нечаев каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ чыгарган тӧс јӧптӧри, территориальный јондык бойы башкарынарыныҥ ӧзӱми (ТОС), чыгартулу органда структурный кубулталар керегинде куучындап тура мынайда айткан: «Јылдыҥ ла, тулаан айдаҥ ала кӱӱк айга јетире, он округтыҥ бастыразында депутатский корпустыҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ эткен ижи аайынча отчеттор ӧдӧт. Эл-јонло ӧткӱрилген мындый туштажуларда бис Ольга Александровнала кожо јыл туркунына кандый иштер эдилгенин, кандыйлары темдектелгенин куучындайдыс. Аайына чыкпаган сурактар эмди де бар, бис оныла јӧп. Темдектезе, калада 70 ором эмдиге јетире тӧс сууӧткӱшке колболбогон. Јолдор јок эмезе јолдорыныҥ чыҥдыйы коомой участоктор бар. Кандый да оромдордо јарыткыштар једишпейт. Бу сурактардыҥ бастыразын каланыҥ администрациязы билер ле депутаттарла кожо олордыҥ аайына чыгат. Бюджетке акча салынат ла келер јылдарда ол сурактардыҥ кӧп сабазыныҥ аайына чыгарыс».\nОльга Сафронова каланыҥ администрациязыныҥ ӧдӱп јаткан јылда эткен ижиниҥ турулталары керегинде айдып тура, учурлу дегедийлерин аҥылап темдектеген. «Калада јакшынак айалга тӧзӧӧр» деген программа аайынча кӧп квартиралу он эки тураныҥ јанында јерлерде јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Тренажерлор тургузылган, тротуарлар јазалган. Культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында экстрим-парк јазалган. 2018 јылда бу программага 52,5 миллион салковой акча чыгарылган. 2019 јылда бу ууламјыда иш оноҥ до ары улалар.\n«Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ текши тузаланар автомобильный јолдорын јакшы айалгада тударына акча чыгарылат. Ол тоодо јолдордо јеткер болдыртпазы аайынча керек-јарактарга ӧдӱп јаткан јылда 81,5 миллион салковой чыгарылган. Бу акчага јолдорды, тротуарларды ла каланыҥ тӧс телкемдерин јакшы айалгада тудары аайынча иштер ӧткӱрилет. Анайда ок јаскы суулардыҥ кийнинеҥ суулар агызар кюветтерди арчыыр иштер эдилген.\nГорно-Алтайск калада автомобильный јолдорды јазаарына текшилей 33,03 миллион салковой чыгарылган. Бу акча Дубовый роща, Чорос-Гуркинниҥ, Поселковый оромдордо асфальтобетон саларына, Ленинниҥ оромында автопарковка јазаарына, Јеҥӱниҥ паркыныҥ јанында Коммунистический проспекттеҥ ала автомобильный кӱрге јетире јолды јазаарына ууламјылалган.\n2019 јылда Горно-Алтайсктыҥ «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деп тергеелик ӱлекерде туружары темдектелет. Ол ӱлекер аайынча каланыҥ 14 автомобильный јолдорында (Промышленный, Строительдердиҥ, Чаптыновтыҥ, Улагашевтиҥ, Октябрьский, Эркемен Палкинниҥ, Советский, Маяковскийдиҥ, Григорий Чорос-Гуркинниҥ, Ленинниҥ, Борис Головинниҥ оромдорындагы јолдор, Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо 35-чи таҥмалу тураныҥ, анайда ок 23-чи таҥмалу тураныҥ јанында проездтер). Бу јазал иштерге 2019 јылда 97 миллион салковой чыгарылары темдектелет.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны кӧп квартиралу текши кеми 40,5 муҥ квадратный метр 16 турада капитальный јазал иштер ӧткӱрилгенин база айткан. Бу тураларда 1607 кижиниҥ јадар айалгалары јарандырылган. Капитальный ремонтко чыгымдалган акчаныҥ текши кеми 60,9 миллион салковой. 2008 јылдаҥ ала текши кеми 755,1 муҥ квадратный метр 132 тура јазалган эмтир. Мынызы каладагы кӧп квартиралу туралардыҥ текши тоозыныҥ 56,4 проценти болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда текши кеми алты километр сууӧткӱш салынган. Калада улус јадып турган туралардыҥ бастыразы электросетьтерге колболгон.\nТӧгӱндеткен дольщиктерле колбулу суракты чечери аайынча иштер ӧдӧт. Чаптыновтыҥ ла Строительдердиҥ оромдорында кӧп квартиралу эки тура тудар тушта дольщиктердиҥ тӧгӱндеткени керегинде газедис бичиген ле эди. Республикан башкаруныҥ јӧмӧлтӧзиле, Чаптыновтыҥ оромында тудулып јаткан тура 90 процентке бӱткен ле эзенде табыштырылар. Строительдердиҥ оромындагы тура 50 процентке белен. Оны келер јылдыҥ кӱзинде табыштырары темдектелет.\nОльга Сафронова пресс-конференцияда турушкан журналисттерге республиканыҥ тӧс калазын газка кӧчӱрери аайынча иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде, анайда ок ӧткӧн неделеде каланыҥ депутаттар Соведи јӧптӧгӧн јаҥы документтердиҥ учуры керегинде айткан. Градостроительный ӱлекер-проектированиениҥ јербойыныҥ нормативтери, Горно-Алтайскта јерди тузаланарыныҥ ла тудум иштердиҥ ээжилерине кубулталар кийдирери керегинде бу документтер администрацияга кӧп квартиралу туралар тударына керектӱ јерлердиҥ комплексный ла турумкай ӧзӱми аайынча иштерди баштаар арга берер. Не дезе, бӱгӱн калада кӧп кат туралар тударына керектӱ бош јерлер јокко јуук.\nБӱгӱнги кӱнде 3 јаштаҥ ала 7 јашка јетире балдарды садиктерле јеткилдеериниҥ сурагы чечилген деп айдарга јараар. Јӱк ле калганчы беш јылдыҥ туркунына тудулган ла јаҥыртылган садиктердиҥ тоозы – 10. База да јаҥыларын тудары ла јаҥыртары темдектелет.\n2018 јылда муниципал ӱредӱлик организациялардыҥ материально-технический јеткилдежине 50 миллион салковой чыгымдалган.\nТургуза ӧйдӧ «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде бир канча социальный объекттер тудулат. Олорды 2019 јылда табыштырарга темдектейдилер. Анайып, келер јылда Оконечный, 5/1 оромдо 100 бала јӱрер, С. С. Каташтыҥ адыла адалган оромдо 125 бала јӱрер, Коммунистический проспектте 141/1 таҥмалу тураныҥ јанында 100 бала јӱрер садиктер, «Заимка» микрорайондо 275 бала ӱренер текшиӱредӱлӱ школ ачылар.\n2019 јылда А. Н. Ленкинниҥ адыла адалган 8-чи таҥмалу орто текшиӱредӱлӱ школдо капитальный ремонт ӧткӱрилер. Бу ишке республикан ла муниципал бюджеттердеҥ 34 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nКанча јылдарга куучын болуп келген 7-чи таҥмалу школды тудары керегинде Ольга Сафронова мынайда айткан: «Бу школды тудары керегинде сурак туруп јат. Оны 2020-2021 јылдарда тудуп баштаар болорыс».\nГорно-Алтайскта кажы ла јыл јаҥыс ла культураныҥ муниципал учреждениелери 500-теҥ кӧп керек-јарактар ӧткӱрет. Ары келип турган улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы ӧдӧр. Бу база јакшынак турулта деп айдар керек.\nЈыл туркунына 130-таҥ кӧп спортивный маргаан ӧткӱрилген.\nОльга Сафронова «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱми керегинде айдып тура, депутатский корпустыҥ айалгаларды оҥдоп турганы учун, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында тургузылган амадулар бӱдет деген.\nЮрий Нечаев ле Ольга Сафронова журналисттердиҥ берген сурактарына каруулар јандырган.\nАдакыда каланыҥ мэри ле администрациязыныҥ башчызы муниципал јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижин турулталу деп баалагандарын темдектеп, калага кӧп тузалу иштер эдер кӱӱндӱ болгондорын угускандар. Каланыҥ администрациязы акча-манатла ӱзеери јӧмӧлтӧ алар конкурстарда ла программаларда мынаҥ да ары эрчимдӱ туружар.\nГорно-Алтайсктыҥ эл-јонын келип јаткан Јаҥы јылла уткып, эки башкараачы «эл-јон јаҥыс ла некеер эмес, је керектӱ болгондо, биске болушка келип турза, оноҥ до кӧпти эдер арга болор» деген.


Май 2020 - Страница 5 из 13 - altaicholmon\nТурбизнес јай ӧйинде канай иштеер?\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде туристический бӧлӱктиҥ чыгартулу улузыла јуун ӧткӱрген. Анда быјыл коронавирус деген југуш оору таркап турган айалгаларда турбизнестиҥ јай ӧйинде ижи керегинде сурактарды шӱӱшкендер. Республиканыҥ башчызы коронавирусла колбой аҥылу ээжилер кийдирери аайынча јакаан јӧптӧлгӧнин ле ол јакаан аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире коночылыктарга, туристический базаларга ла\nЭл Ойын келер јылга кӧчӱрилген\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јеринде коронавирус оору таркабазын јеткилдеери аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Башчыныҥ јуунда айтканыла, коронавирусла оорып турган улус бистиҥ тергееде кажы ла кӱн илезине чыгарылып турган, лабораторный шиҥжӱлер улайынча ӧткӱрилет, карантиндеги кӧп тоолу улус медишчилердиҥ ширтӱзинде. Тергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов бистиҥ тергеениҥ јериндӧӧн кирип јаткан улустыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы шиҥделет,\n«Известия» узнали о плане смягчить условия по досрочному выходу на пенсию\nВ России могут смягчить условия для выхода на досрочную пенсию. Об этом сообщают «Известия» со ссылкой на свой источник. Такое предложение, как утверждается, содержится в плане по восстановлению экономики России, который Минэкономразвития направило в правительство. Ведомство предложило до конца 2020 года отправить на пенсию россиян, которым до выхода на отдых остается три года. В соответствии


04.12.2020 - altaicholmon\nИван Белеков поможет многодетной семье в получении жилья\nДепутат Госдумы, член фракции «Единой России» Иван Белеков провел прием граждан в формате горячей линии в рамках декады приемов, посвященных 19-летию партии «Единая Россия»\nЕдинороссы проверили ход работ по строительству детских садов\n«Единая Россия» проводит мониторинг реализации нацпроектов на территории Республики Алтай.\nСейчас, во вторую волну эпидемии, по СМИ, соцсетям и мессенджерам гуляет множество пугающей информации, — про то, что в больнице не хватает врачей и коек, про то, как теряют конечности и умирают люди, про то, что скоро это всё не закончится и будет еще хуже. Людям становится тревожно и страшно, кому-то — до паники.\nО согласовании проведения разработки недр с местными жителями\nГлава территориальной общины Николай Кандараков от имени малочисленных коренных народов, традиционно проживающих на территориях сел Чуйка, Сов-Байгол, Курмач-Байгол, Бийка Турочакского района, обратился в адрес Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай.\nЗолотодобытчики продолжают загрязнять реки\nВ ходе проверки соблюдения законодательства об охране окружающей среды Горно-Алтайская межрайонная природоохранная прокуратура выявила факт загрязнения воды в реке Чулта (Турочакский район) взвешенными веществами и нефтепродуктами.\nСитуацию с задолженностью по заработной плате и страховым взносам обсудили в правительстве региона\nЗаседание межведомственной комиссии по легализации трудовых отношений, ликвидации задолженности по выплате заработной платы, уплате налоговых платежей и обязательных страховых взносов в государственные внебюджетные фонды состоялось в Правительстве Республики Алтай.\nАт-нерези ӱргӱлјикке арткан\nЈууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастангандарга учурлай Ады-јолы јарталбаган солдаттыҥ кӱни 2014 јылдаҥ бери јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде темдектелет. Бу бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде эземге кирген јаҥы Кӱн. 54 јыл кайра бу кӱнде Кремльдиҥ стенезиниҥ тӧзине чӱмдӱ кееркедим-мемориал тургузылган.\nКижиге јеткерлӱ оору-јоболло тартыжу\nТергеебисте коронавирус југуш оорула тартыжары аайынча иштер улалат. Јуукта республикан эмчиликте ле кожно-венерологический диспансерде ковидке ПЦР-тесттерди шиҥдеери аайынча лабораториялар иштеп баштаган.\nЭкспортко элбек јолдор ачып\nАлтай Республикада «Кичӱ ле орто аргачылыкты ла таҥынаҥ аргачылык баштануны јӧмӧӧри» деген эл ӱлекер аайынча «Мой бизнес» деген тӧс јердиҥ ижи, ӱлекерлери керегинде тергеениҥ «Туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери» государстволык бюджет учреждениезиниҥ директоры Айдар МЫЗИНЛЕ куучындаштыбыс.\nЈӱрӱм ол — тартыжу\nЈаҥар айдыҥ 1-10 кӱндеринде бистиҥ республикада јаҥжыкканы аайынча кенектердиҥ онкӱндӱги ӧдӱп јат. Быјыл оныла колбулу керек-јарактар тергееде кандый айалгаларда ӧдӱп турганы керегинде кенектердиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јондык организациязыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Людмила РЫСПАЕВА куучындайт


04.12.2018 - altaicholmon\nСъезд Общероссийского народного фронта прошел в Москве при участии главы государства, лидера ОНФ Владимира Путина. Из всех регионов страны на мероприятие съехались эксперты ОНФ, активисты и «народные контролеры», волонтеры, журналисты, финалисты конкурса «Лидеры России» и доверенные лица президента. Республику Алтай представила на съезде делегация в составе сопредседателей регионального штаба ОНФ и руководитель исполкома регионального отделения\nАгару кӱӱниле — балдарга\nНина Баштыковна Бельчекованыҥ лириказын кычырганда, эпши кижиниҥ öткöн jÿрÿми керегинде карык санаалар сезилет. Jе ол карык-кунук öткöн öйлöрдö артып, автор тургуза öйлö теҥ алтап, келер öйлöргö баштанат: Араай jÿре берерим jÿрÿмнеҥ, jÿткÿлдеҥ, jарыштаҥ, тартыштаҥ… Арттарда мöштöр барбайар, jаранар, jажарар jаантайын. Аркада агуна куш кожоҥдоор, комыдаар, кычырар, кыйгырар… Алкышту суу болуп, Агару jерди кучактап, Артабас мениҥ\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӱчӱрген айдыҥ 22-23 кӱндеринде балдарга ла јашӧскӱримге учурлалган ойын-кӧргӱзӱлердиҥ «Торко чачак» деген 1-кы талалык байрамы ӧтти. «Единая Россияныҥ» «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деп партийный ӱлекери аайынча Алтай Республикада баштапкы катап ӧткӧн «Торко чачак» деп театрал байрамда Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Майма, Чой, Турачак аймактардыҥ ла каланыҥ ӱренчиктери, јашӧскӱрими\nЈӱрӱмде кижи кандый ла айалгага туштаар аргалу. Је кандый ла кӱч айалгадаҥ чыга берер эп-арга тӱҥей ле табыла беретенин база ундыбас керек. «Чеберленгенди Кудай чеберлеер» деп сӧс тегиндӱ айдылбаган. Бӱгӱнги јӱрӱм чын да башка-башка чочыдуларла толо немедий. Ол тоодо ВИЧ-инфекцияга табартканда, кижи бойын канайда тудунары, нени эдери јанынаҥ СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай, каладагы «СПИД-ле\n«Теҥериниҥ темдеги», «Чингисханныҥ темдеги», «jалмаштагы кайрал», «Аллахтыҥ тажыганы» — кажы ла кара албатыда öрöги бичилген темдек башка-башка адалат. Jе олорды ончозын бу темдектиҥ jажытту учурлу болгоны бириктирет. Телекейде кандый јажыттар јок деер… Канча билимчилер азыйдаҥ бери куулгазынду јажыттарда кӧп лӧ ачылталар эдет. Је шиҥделбегени, учына јетире јарталбаганы эмди де кӧп. Ол тоодо кезик улустыҥ терезинде\nКӱлер «Орфей» jаҥы jеҥӱлерге кычырат\nРоссияныҥ «ТЭФИ-регион» деген конкурсыныҥ телевизионный кайралыла «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ла јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ ӧмӧлик ижи — «Изгородь» деген фильм кайралдаткан. Кӱлер «Орфейле» кайралдаткан «Изгородь» деген фильмниҥ продюсери Татьяна Кончевала, режиссеры Михаил Кулунаковло кӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде пресс-конференция ӧтти. Татьяна Кончева пресс-конференцияны ачып тура, бисте бӱгӱн јаан байрам деп айтты. Нениҥ учун дезе биске јайалталу\nАргалар кӱӱннеҥ база камаанду\nКӱчӱрген айдыҥ 20-23 кӱндеринде бистиҥ ороонныҥ тӧс калазында кенек улус ла су-кадыгыла аргалары киреленгендер ортодо профессиональный ижи, узы јанынаҥ «Абилимпикс» деген IV Национальный чемпионат ӧтти. Россияныҥ 83 тергеезинде ӧткӧн талдаштарлу маргаандарда 9 муҥнаҥ ажыра ӱренчиктер, студенттер ле специалисттер турушты. Олордыҥ эҥ артыктары, 1367 кижи, Москвадагы чемпионатта јуулдылар. Маргаандар 57 тӧс лӧ 16 таныштыру ууламјыла ӧткӧн.\n90 jыл ӱредӱликке чыҥдый ишчилер белетейт\nГорно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледж Горно-Алтайск калала јажыт ӱредӱлӱ заведение болуп јат. Тогузон јылдыҥ туркунына ол тергеениҥ ӱредӱ системазына тереҥ ле бастыра јанынаҥ билгирлерлӱ специалисттер белетеп, оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Бу кӱндерде ӱредӱчилер белетеер колледж 90 јылдыгын темдектейт. Ольга Григорьевна Облецова, педагогикалык билимдердиҥ кандидады, педколледжтиҥ директоры: – Туулу Алтайда орто профессионал педагогикалык ӱредӱниҥ тӱӱкизи 1928\nТелекейде озочыл jерлерге чыгар\nКӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады Родион Букачаков ло јурт ээлемниҥ министри Андрей Цыгулев турушкандар. Тергеениҥ башчызы Александр Бердников: «Јурт ээлем бисте экономиканыҥ јаан\nСовет черӱ Афганистаннаҥ чыкканыныҥ 30 jылдыгына\nСовет черӱни Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 30 јылдыгыныҥ алдында «Тӱӱкилик эзем» деген партийный ӱлекердиҥ координаторы, Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель республиканыҥ школдорына афган јууныҥ ветерандарын кычырып, «Нерениҥ урокторын» ӧткӱрер баштаҥкай эткен. «Афганистанныҥ ветерандарыныҥ российский союзы» деген республикан организацияныҥ јетирӱлериле, бистиҥ тергееде тургуза ӧйдӧ Афганистанда интернационал молјузын бӱдӱрип, јуучыл керектерде турушкан 225 кижи