Таскадаачыныҥ кӱни ӧтти - altaicholmon\nАймактыҥ јааны Понпа бу кӱнде школго јӱргелек балдардыҥ учреждениелериниҥ бастыра тазыктыраачыларын, бу иштиҥ ветерандарын байрамла уткып, олорго ижинде бийик једимдер, ырыс, су-кадык кӱӱнзеди.\nМайма аймакта бӱгӱн балдардыҥ 11 садиги (олордыҥ таскадаачыларыныҥ тоозы 150), билелик 6 садик, школго јӱргелек болчомдордыҥ 5 группазы ла балдарды кыска ӧйгӧ алатан 1 группа иштейт.\nОлордыҥ бастыразында балдарды таскадарына ла ӱредерине јарамыкту айалга тӧзӧлгӧн.


Полицияныҥ јаанына уголовный керек ачылган\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча бӧлӱгиниҥ јаанына бу јуукта РФ-тыҥ УК-зыныҥ 286 статьязыныҥ 1 бӧлӱги аайынча уголовный керек ачылды. Ондый јетирӱни Россияныҥ шылучы комитединиҥ Алтай Республика аайынча башкартузы этти.\nПрезидент ајару этти\nӦткӧн неделеде Россияныҥ Президенти В. Путин јуун ӧткӱрип, јеҥилтелерди тузаланып турган улусты акчазын тӧлӧтирбейтен эмдерле јеткилдеер ишти кезем јарандырарына ајару эдип, бу ишле колбулу башкараачыларга ла ведомстволорго јакылта берген.\nЭки муҥнаҥ кӧп бала амыраган\nРеспубликан эмчиликтиҥ специалисттери калганчы кӱндерде Горно-Алтайск каланыҥ амырадаачы 14 лагеринде, анайда ок «Черемушка» лагерьде балдардыҥ су-кадыгын шиҥжӱде тудары аайынча иштер ӧткӱрген.\nАмыраар кӱндерде аракыны сатпас?\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер ле сертификация аайынча «Русский Регистр» деп ассоциацияныҥ генеральный директоры А. Владимирцев јӧптӧжӱге кол салдылар.\nJаш улусты јаба тартканы учун\nАлтай Республиканыҥ полицейскийлери јаш улус административный јанынаҥ јасактарды бускан 1296 учуралды илезине чыгарган деп, бу јуукта АР-дыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда темдектелди.\n… 77 78 79 80 81 82 83 84 …


Россияда тооалыштардыҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nСеменов-Тян-Шанский эл-јонныҥ тоозын алар санаага келген эҥ баштапкы кижи деп айдарга јарабас. Эл-јонныҥ тоозын ла олордыҥ ар-јӧӧжӧзин тоого монгол-татарлар алган, оноҥ XVI ла XVII чактарда каанныҥ бичикчилери ле подъячийлери талдашту тоо-алыштар ӧткӱрген. Соҥында Петр I каан эки тооалыш ӧткӱрзин деп јакарган. 1710 јылда ол кажы ла деремнеде канча эр кижи барын чотко алзын деп јакару берген. Эр улусты экинчи катап 1716-1717 јылдарда тоого алгандар.\nБу тооалыштар текшилей ӧткӱрилбейтен, јетирӱлерди статистикага јуубаган. Айыл-јурттарды ла ар-јӧӧжӧни — подать јуурга, эр улустыҥ тоозын јуучыл амадула алатан. Айдарда, амадулары бӱгӱнги статистикадаҥ ыраак болгон.\n1897 јылдыҥ тооалыжы текши болгон, Россия каандыктыҥ јеринде јуртаган ончо эл-јонды чотко алгандар. Тургузылган сурактардаҥ ороонныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык «чырайын» кӧрӧр арга болгон: ижи ле ӱредӱзиниҥ кеми, јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы ла ӧлӱмниҥ кеми. Статистиктер ар-јӧӧжӧ керегинде јетирӱлер јуубаган ла калан тӧлӧӧчилерди чотко алар амаду тургуспаган. Бу јанынаҥ текши тооалыштар Семенов-Тян-Шанскийдиҥ ӧйинеҥ бери кубулбаган.\nБилим ле статистикалык амадулу чын тооалыштыҥ баштапкы ченелтезин билимчи Санкт-Петербургта ӧткӱрген. Ол мынайда бичиген: «Эмдиги тооалыштыҥ ӧткӧн тооалыштардаҥ јаан башказы – ол домовой тооломдорго баштанбай, кварталдарла ӧткӱрилип, айылдарда, билелерде тирӱ улуска баштанганы».\n«Тирӱ улустыҥ» текши тооалыжы Россия каандыктыҥ бастыра тӱӱкизинде ондый сок јаҥыс болуп арткан ла ол ӧй керегинде јетирӱлердиҥ сок јаҥыс летописи болгон.\nСеменов-Тян-Шанский тооалышты билимниҥ једимдерине тайанып белетеген. Ончо телекейде тооалыштар ӧткӱрериниҥ ээжилерин 1853 јылда Брюссельде ӧткӧн калыктар ортодогы статистикалык конгрессте шӱӱшкендер. Керек тӱрген болбогон: эл-јонды канай тоолооры јанынаҥ суракта јӱк 1872 јылда ээчидеги статистикалык конгрессте јӧпкӧ келгендер.\n1885 јылда Россияда «Россия каандыктыҥ эл-јоныныҥ текши тооалыжы керегинде ээжи» јарадылган. Ончо бар эл-јонныҥ тоозын алар јӧпкӧ келгендер. Сурактар кӧп болбогон: толо ады-јолы, эр бе, ӱй бе кижи болгоны, кенек-бычык бар ба, айыл-јурттыҥ ла билениҥ јааны кем болгоны, айылду ба, кандый сословиениҥ, кайда чыкканы, кайда пропискалу ла кайда јадып турганы, кандый мӱргӱӱл јаҥду, бичик билери ле тӧрӧл тили, тӧс лӧ коштой ижи.\nТооалышты тӧзӧп ӧткӱрери јаан ла чокым иш некеген: телекейдиҥ эҥ јаан ороондорыныҥ бирӱзиниҥ эл-јоныныҥ бир кӱндик айалгадагы тоозын алар иш эдер керек болгон. Россия каандыктыҥ эл-јоныныҥ тоозы тооалыш ӧйинде 125,6 млн кижи болгон, бӱгӱнги Россияныҥ јеринде 67,5 млн кирези кижи. Тооалыштыҥ јетирӱлерин 1905 јылга јетире аайлаштырып тапташтырган. Белен статистиканы эки томдо јарлаган, губернияларла, областьтарла јетирӱлер керегинде дезе 119 выпуск эткен.\nЭл-јонныҥ ээчий тооалыжы 1920 јылда ӧткӧн. Ол статистиканыҥ јаан учурлу кереги болгон: 1920 јылда эл-јонныҥ тоозын алганыла коштой јуртээлем тооалыш ӧткӱрер ле промышленный предприятиелерди тоого алар деп јӧпкӧ келгендер. Ороондо граждан јуу ӧткӧн, оныҥ учун эл-јонныҥ јӱк 75% чотко алар арга болгон — кезик тергеелер тӧс јаҥныҥ шиҥжӱзине киргелек болгон. Тооалышты ӧткӱрерге ороонныҥ бар ончо ийде-кӱчин кӧдӱрген: 11204 специалист. Калаларда тооалыш бир неделеге ле ӧдӱп калган, јурттарда – эки неделеге.\nБаштапкы Бастырасоюзный тооалышты 1926 јылда јаҥы организация — СССР-дыҥ Тӧс статистикалык башкартузы — ӧткӱрген. Россияныҥ эл-јоны 100,9 млн кижиге јетире билдирлӱ кӧптӧгӧни јарталган, олордыҥ 17,2% калаларда јуртаган.\nТурулталардаҥ баш айланган\n1937 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталары ороонныҥ башкарузына чек јарабаган. Статистиктер СССР-да јӱк 162 млн кижи деп тоологон, је окылу јетирӱлерле 1934 јылда ороондо 168 млн кижи јуртаган, ӱч јылдаҥ дезе ороонныҥ эл-јоны кӧптӧӧр лӧ 170 млн кижидеҥ ас эмес болор деп ижемји болгон. РСФСР-да 1937 јылдыҥ тооалыжы 104,9 миллион кижи јуртаганын чотко алган. 1939 јылда тооалышты ӧскӧ улус ӧткӱрген, алдындагы ЦСУ-ныҥ турчыларын репрессировать эткендер, тооалыштыҥ чаазындарында сурактарды тыҥ кыскарткандар. Темдектезе, мӱргӱӱл јаҥ керегинде сурак јоголгон. Кайкаар неме јок: 1937 јылдагы «једикпестӱ» тооалыштыҥ турулталарыла 16 јашты ашкан улустыҥ 56,7% кудайга бӱдӱп турганын угускан.\n1939 јылдыҥ чаган айында эл-јонныҥ тооалыжы калаларда 7 кӱнге ӧткӧн, јурттарда – 10 кӱнге. Тооалаачылар баштапкы ла катап бойлорыныҥ участокторын озолодо керий базып, ончо улуска качан тоо алып келерин айдып салгандар. Прописказыла јуртаган, је тооалыш тушта јок болгон улуска баштапкы катап контрольный бланк бичилген.\nБу тооалыштыҥ јетирӱлерин бӱткӱлинче аайлаштырып-тапташтырар ишке Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу буудагын јетирген. Је оныҥ јетирӱлерин тӱҥей ле пландарда тузаланар арга болгон.\nБастырасоюзный ээчийги тооалышты јӱк ле 20 јылдаҥ 1959 јылда ӧткӱрер арга болгон. Бу тооалыш статистиканыҥ технологиялык једиминиҥ болужыла ӧткӱрилген. Тооалыштаҥ эки јыл озо машинала чоттоор станция тӧзӧгӧндӧр, ондо 50 специалист иштеген. Олор ижинде коштырар 10 ло чоттоор 12 машина тузаланган. Тооалышка јетире ас ӧй артарда, чоттоор электромеханический перфорационный машиналар — табуляторлор – јазалган. Перфокарталардагы јетирӱлерди эмеш оогош электрический машинкалардыҥ болужыла шиҥжӱлегендер. Тооалыштыҥ турулталары 17 том болгон ло 1962-1963 јылдарда јарлалган.\n1970 јылдыҥ тооалыжыныҥ алдында рекламалу иш кайнаган. Плакаттар, лекциялар, јурт клубтарда куучындар, газеттерде ле журналдарда бичимелдер, радиодо ло ТВ-да берилтелер, агитациялу автомаҥтадыштар ла керек дезе, кино! «Центрнаучфильм» студия «Бис канча?» деген кыскаметражту билим фильм соккон, оны текши ороонныҥ кинотеатрларында кӧргӱскен.\nТооалыш бӱгӱнги тилле айтсабыс, инновациялык болгон. Материалдарды «Минск-32» ЭВМ-да тапташтырып аайлаштырган, турулталары таблица бӱдӱмдӱ чыгарылган. Статистика алдындазынаҥ тӱрген ле чокым боло берген. 1979 јылда тооалыштыҥ бланктарын тургуза ла ЭВМ-га кийдирип тургандар.\nАчык статистика ас боло берген: 1970 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталарын 7 томло элбеде чыгарган болзо, 1979 јылдыйыла јондык ла специалисттер јӱк бир бичикте таныжар аргалу болгон. Тооалыштыҥ турулталары бичилген арткан 18 бичик «для служебного пользования» болуп калган.\nСтатистиктер канча ла кирези толо ло башка-башка јетирӱлер аларга чырмайган. Темдектезе, 1989 јылдыҥ Бастырасоюзный тооалыжыныҥ чаазындарында јадар айалгалары керегинде сурактар болгон, ӧскӧ сурактарды база элбеткен ле ӱзееризин кошкон. Турулталарлу јетирӱлерди ЭВМ-га «Бланк» деп кычырар оптический јазалдыҥ болужыла кийдиргендер. Бу калганчы совет тооалыш болгон.\nЈаҥы Россияда јӱк ле эки тооалыш ӧткӧн. 2002 јылдагы тооалышты ООН-ныҥ ла статистиканыҥ калыктар ортодогы организацияларыныҥ шӱӱлте-ээжилерин ајаруга алып ӧткӱргендер. Россияда баштапкы ла катап јӱк тооалыштыҥ ӧйинде ороондо болгондорды эмес, је ӧскӧ ороондордо узакка командировкаларда улусты, онойдо ок Россияда бир јылга јетире ӧйгӧ јӱрген иностранецтерди чотко алган.\n2010 јылдыҥ тооалыжы калыктар ортодогы ончо стандарттарга ла методикаларга келишкен, эҥ толо ло чокым статистикалык јетирӱлердиҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Статистиктер демографияда ла экономикада белге-прогнозторды оныҥ јетирӱлерине тайанып эдет. 10 јылга јӱрӱм канай кубулганын келер Бастырароссиялык тооалыш кӧргӱзер. Баштапкы ла катап ол цифровой болор.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2021 јылдыҥ кӱс ӧйинде цифровой технологиялардыҥ болужыла ӧдӧр. Келер тооалыштыҥ эҥ учурлу јаҥыртузы – ол Россияныҥ эл-јоны госјеткилдештердиҥ (Gosuslugi.ru) порталында тооалыштыҥ электрон чаазынын бойлоры толтырар аргалу болгоны. Тооалаачылар тураларды айланар тушта аҥылу программалу планшеттер тузаланар. Онойдо ок тооалыштыҥ участокторында, ол тоодо кӧпфункциялу тӧс јерлердеги «Мои документы» ажыра тоого кирер арга бар.


Солун кӧрӱ — музейде - altaicholmon\nКӧрӱниҥ туружаачыларын каланыҥ администрациязыныҥ јетирӱлик политика ла јондыкла колбулар аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Алена Усольцева, Бийсктеги кӧрбӧстӧрдиҥ «Центр реабилитации слепых» деген бастырароссиялык биригӱзиниҥ филиалыныҥ директоры Артем\nАстанин, кӧрбӧстӧрдиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јербойындагы организациязыныҥ јааны Андрей Петрушин, Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова уткудылар. Кӧрӧӧчилерге Абакум Енчиновтыҥ башкарып турган «Белая трость» деп јайаандык ӧмӧлиги кӱӱлик сый этти.\nПавел Минин Кудайдыҥ православный сӱр-кеберлерине бойыныҥ јӱрӱминиҥ одус јылга шыдар ӧйин учурлаган. Шак бу јылдарда јурукчы Россияла, гран ары јанындагы ороондорло кӧп јорыктап, кӧрӱлерин кӧргӱзет. П. Минин 1990 јылда баштап ла кудайдыҥ сӱр-кебериле — Кудайдыҥ энезиниҥ сӱриле (Корсунский образ Божьей Матери) иштеп баштаган. Јурукчы сӱр-кеберге бойындыйын кийдирген, темдектезе, славян ууламјыны (вязь). Ол Јебрен Русь живописьтиҥ чӱмдемелдерин кыракы шиҥдеп-шиҥжӱлейт. Бойыныҥ ченемелин, билерин јаҥы кемине чыгарат. Онойып, бир канча ӧйдӧҥ оныҥ јайаандык иштери чокым, чындык ла композициязы јанынаҥ керектӱ кемине чыгат.\n«Прикосновенный образ» деген ӱлекердиҥ шӱӱлтези 2015 јылда чыккан. Шак бу ӧйдӧ Омсктыҥ јурукчылары Госдумада кӧрӱзин тургускан. Кӧрӱниҥ ачылтазында Госдуманыҥ кӧрӱни белетеген депутады Олег Смолинге јурукчы кезип-кеелеп белетеген сӱр-кеберлер аайынча экскурсияны ӧткӱрген. Шак ла ол тужында Кудайдыҥ сӱр-кеберлериниҥ авторы кӧзи коомой кӧрӱп турган ла чек кӧрбӧй турган улуска јарамыкту, тузалу сӱр-кеберлердиҥ учурын јарт оҥдогон. Бу мындый кӧрӱ олорго санат телекейине јол баштаачы болуп јатканын јурукчы Павел Минин билген. Онойып јурукчы аҥылу кӧрӧӧчиге ууламјылу кӧрӱни белетеп ӧткӱрер шӱӱлтеге келген. 2017 јылда амаду-шӱӱлте таҥынаҥ «Прикосновенный образ» деген кӧрӱ ле ӱредӱ учурлу ӱлекер болуп, јӱрӱмде иштеп баштаган. Ӱлекердиҥ амадузы — кӧстӧҥ коомой улусты Кудайдыҥ сӱр-кеберин колыла сыймап, тудуп куучындажарга ӱредери, таскадары.\nБу ӱлекерле иштеп тургандарга эҥ ле учурлузы — кӧрӧӧчилер јербойыныҥ, Сибирьдиҥ, кӧгӱс байлык энчизине ајару салзын. Сибирьдиҥ епархиязыныҥ чыгартулу улузыла кӧп тоолу туштажулар-консультациялар болгон. Сибирь тергеезиниҥ агаруларыныҥ ӧткӧн јолы, јадын-јӱрӱми кыракы шиҥделген ле 12 агару улустыҥ сӱр-кеберин кезип-кеелеери чокумдалган. Онойып, кӧрӱге Кудайдыҥ Сибирьдиҥ бирлик ӧргӧӧ-храмыныҥ јууп белетеген јети сӱр-кебери чыгарылган.\nКӧрӱ эки јылдыҥ туркунына Омский областьтыҥ јеринде ӧткӧн. Экспозицияныҥ тоозына Сибирь федерал округтыҥ тергеелеринде эҥ ле јарлу агару сӱр-кеберлер кийдирилген.


17.04.2020 | Чемальский вестник\nВрачи свою работу выполняют качественно\n→" data-title="Врачи свою работу выполняют качественно" data-url="http://chemvest.ru/%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8/vrachi-svoyu-rabotu-vypolnyayut-kachestvenno/" class="it-share-f1a90dc0ceadaf309353e03d7c5ab56b-7694_2 horizontal left">\nВидео можно прислать на электронную почту… Читать далее →\nВторая мировая война, длившаяся с 1 сентября 1939 по 2 сентября 1945 гг., явилась противостоянием двух мировых военно-политических коалиций, приведшая к крупнейшим вооружённым конфликтам в истории человечества. В ней участвовали 62 государства из 73, то есть 80 % населения Земного шара. Боевые действия велись на территориях Европы, Азии и Африки, а также в водах всех океанов. Это единственный мировой конфликт за всю обозримую историю человечества, в котором было применено ядерное оружие. 1 сентября 1939 года нацистская Германия напала на Польшу.Началась Вторая мировая война. В неё было вовлечено 72 государства. Было мобилизовано до 110 млн. человек. В ходе… Читать далее →\nАлтайыска jас келди,\nКарлу jааштар табырады,\nКöкти сӱрип кой сунды.\nКар алдынаҥ кандыктыҥ бажы\nТумтуйып, кызарып кöрӱнди.\nКандык айда кӱн jылып, ойто сооп, калыҥ эттире карлап, удабай jаҥмырлап та турса, кар кайылып, jердиҥ ӱстиле суучактар шоркыража берет. Айдыҥ канча ла катап кубулыжына мал-аш кӱчин ычкынып, арыктай берет. Кеткин куштар узун jолдорын öдӱп, тöрöл jерине jангылап, тӱн-тӱш кожоҥдожот. Jыл jылу болзо, кандык айдыҥ учы jаар кöк кöрӱне берер. Таҥ борорып ла келзе, куштардыҥ чуркуражына jер-Алтайыс jаҥыланып, сӱӱнип jадар. Кырларда, кайаларда аҥырлар тӱжине ле учкулап, айланыжып, кайаларга конгылап, табыштангылайт. Састарда туруйналар кыйгырыжат. Олор сууны jакалай аралдыҥ ӱстиле буттары сырайып калган, ары-бери учканы кöрӱнет. Кырлардыҥ ӱстиле кара-чилен эҥирги таҥдактыҥ ичинде чöрчöк jериндедий, бир де талбынбай сӱреен jараш кайыганы кöрӱнет.\nКандык айдыҥ учунда кöк кöскö илинип кöгöрöр. Кöк-тамандар ла кандык карды эдектей кырлактай чыгып, öзӱп келер. Кандык айда мал тöрöйтöн учун, бу айды Ат jылдыҥ деп темдектеп койгон. Кӱнниҥ аайы ары кыш тööн бурулып, сооп, карлап арлыкталар, ойто кöрзöҥ, jас тööн айланып jылып, jаҥмырлапбериликтелер. Бу айдыҥ кебеези – кöктиҥ jыды. Кöк öлöҥ, jажыл бӱр. Кандык айда суу калганчы тошторынаҥ айрылат. Суу кöпчип, jарадынаҥ ажынып, jалаҥдарла jайылып, агат. Бу öйдö оныҥ jарадына барып комус ойнозо, сууныҥ Ээзи оны jакшызынып, кулактары талбайып калган угуп отурала, кööрöжи араайынаҥ öчӱп, суу ойто кичинектейт.\nТанытпас эjештиҥ куучынынаҥ\nРайонный конкурс «О войне и Победе»\nМБУ «Центр культуры и спорта Чемальского района» объявляет районный конкурс поэтической декламации (чтение стихотворений наизусть), посвященный 75-летию Великой Победы.\nВидео можно прислать на электронную почту kultura_chemal@mail.ru с пометкой «Районный конкурс «О войне и Победе» или чрез мобильное приложение WhatsApp: тел. 8-903-074-13-79. Видеорлики, присланные в рамках конкурса, будут опубликованы на официальной странице… Читать далее →\nД.В. Манеев: «Всё будет зависеть от дисциплинированности людей»\n→" data-title="Д.В. Манеев: «Всё будет зависеть от дисциплинированности людей»" data-url="http://chemvest.ru/%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8/d-v-maneev-vsyo-budet-zaviset-ot-disciplinirovannosti-lyudej/" class="it-share-f1a90dc0ceadaf309353e03d7c5ab56b-7672_2 horizontal left">\nРайонный конкурс «Голос Победы!»\nМБУ «Центр культуры и спорта Чемальского района» совместно с Чемальским домом культуры объявляет районный вокальный конкурс посвящённый 75-летию Великой Победы! К участию приглашаем всех желающих.\nВидео можно прислать на электронную… Читать далее →


Страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыыры керегинде - altaicholmon\nКалганчы ӧйлӧрдӧ улус страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыган учуралдар кӧптӧп баштады. Бир тергееде јадып, ӧскӧ тергееде темдектелген страховой медицинский тӧзӧлмӧгӧ солыганы салтарлу деп јартаар керек. Мындый учуралдар бистиҥ де јерде учурап јат. Бу шылтактаҥ улам «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы Алтай Республиканыҥ кыйалтазы јогынаҥ медицинский страхованиениҥ территориальный фондыныҥ каруулу ишчилеринеҥ јартамал алган.\nАндый тап-эрик бисте бар. Је таҥынаҥ кижи тӧзӧгӧн страховой медицинский тӧзӧлмӧлӧрдиҥ сӧзине ајарыҥкай болор керек. Бис олордыҥ эрмегин угуп, ӧскӧ тергееде тӧзӧлгӧн тӧзӧлмӧгӧ қӧчӧ берзебис, ол јердиҥ «кижизи» боло бередис. Байа Горно-Алтайск калада, ол эмезе аймактарда јаткан кижи оорый бергенде, су-кадыгын корыыр болушты ол ӧскӧ тергееде темдектелген тӧзӧлмӧниҥ јеринеҥ алар учурлу. Мындый айалга оору кижиге сӱрекей качалаҥду. Оноҥ ӧскӧ тергееге јорукла слер јаантайын барып болбозыгар. Бойыгардыҥ јеригерде план аайынча диспансеризация база ӧдӱп албазыгар. «Хронический» деген ооруларлу улуска јаантайын врачтарга јӱрер керек. Ал-камык анализтер табыштырары кайда. Оны бир кӱнле ӧдӧри база алаҥзулу. Оныҥ учун медицинский страхованиениҥ Территориальный фонды јербойыныҥ улузын таҥынаҥ кижи тӧзӧгӧн страховой медицинский тӧзӧлмӧлӧрдиҥ сӧзиле јӧпсинбезин деп сурап туру. Кандый бир суракла јартамал аларга, акча тӧлӧбӧзинеҥ бу телефондорго согугар:\n—8-800-550-96-68, «Капитал Медицинское Страхование» ООО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, ол эмезе 8-800-100-8102 (тӱни-тӱжи, федеральный номер);\n—8-800-770-0799, 8 (388-22) 2-33-77; «Страховая группа «Спасские ворота-М» АО-ныҥ Алтай Республикада филиалы;\n—8-800-100-55-40 Алтай Республиканыҥ Кыйалтазы јогынаҥ медицинский страхованиениҥ территориальный фонды.\nТергеелик ОМС-тыҥ программазыла кажы ла эмчиликке эмезе поликлиникага бӱдӱретен чокым иштиҥ кеми тургузылган. Бӱгӱнги кӱнде кандый бир эмчилик оору кижини эмдеер аргазы јок болгондо, ол тушта оору кижини тергее ичинде ӧскӧ эмчиликке аткаргылаар учурлу. Мында страховой медицинский тӧзӧлмӧ солыыр керегинде эрмек-куучын ӧтпӧс.


Улалу — Википедия\n1932 ј. ала — Улала\n1948 јетире — Ойрот-Тура\n↗64 505 кижи (2021)\nалтайлар, орустар, казактар\nправославие јаҥдап турган кижи, алтай кам јаҥ, будда јаҥ, мусульмандар\nорус.: горноалта́ец, горноалта́йка, горноалта́йцы, алт.: алтай эр кижи, алтай ӱй кижи, алтайлар, алтай калык\nУлалу (орустап Горно-Алтайск) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи болуп, тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск кала деп адалат. Улалу республиканыҥ тӧс калазы ла каланыҥ округына кирет. Кӱнбадыш Сибирдиҥ алты јанында јадат.\n3 Физико-географиялык темдектери\n3.3 Каланыҥ куштары\n6 Статузы ла башкарузы\n12 Мӱргӱӱл ӧткӱрер јерлер\n15 Јарлу улузы\nУлалу — гидроним, мында агып јаткан Улалу деп сууныҥ адын алган јер.\nМайма сууга Улалу деп атту суу кирип турган јерде болгон кичинек алтай јурт. 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлӧрдӧ, Улалу јурт оныҥ тӧс јери боло берген. 1928 јылда Улалуга каланыҥ статузын берген. СССР ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча 17 јаан изӱ айда (04.07.) 1932 јылда каланыҥ ады Ойрот-Турага солынган. 1948 јылда тургун эл-јонды ойроттордыҥ ордына алтайлар деп адайла, Ойрот автоном областьты Горно-Алтайская автономная область деп солыган кийнинде каланы Горно-Алтайск деп адаган. Озодо Алтайга келген абыстар ла казактар јурттыҥ адын јастыра бичип, Улала деп айдып ла бичип баштагандар. Узак јылдырдыҥ туркунына окылу чаазындарда Улала деп бичигилеп турган болгон. 1948 јылдаҥ ала каланыҥ окылу ады солынбаган.\nУлалу Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Майма аймактыҥ јериле кыйулажат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 270—305 метрге бийик. Айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес Туукайа, Комсомолка, Татанак, Сӱӱремей, Боочы-Арка, Байат, Кайас, Јыланду деп ӧзӧктӧрлӱ кырлар, Майма сууга Улалу суу киргенинде турат. Майма дезе Кадынныҥ Ӱч-Сӱмерде башталганынаҥ тӱндӱктей 250 км ого кожулат. Јаан чӧл-јалаҥдар јок учун кала кырлардыҥ ортозында кысталгандый турат. Кала турган ӧзӧк састу јер. Суујакалай тал, кайыҥ, аспак ла јӱзӱн-јӱӱр јыраалар, тайалар ӧзӧт. Майма сууны јараттай ла кырларда кӧп сабазы карагай, јойгон агаш ӧзӧт. Кырды кырлай садтарда Алтайдыҥ климадына јарагадый јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, вишня, слива ла о.ӧ. Каланыҥ ичинде јолдорды јакалай терек, кайыҥ агаштар ла декоративный јыраалар отургызылган.\nУлалуга Чуйдыҥ трагы кирбей, кӱнбадыш јаныла Майма аймактыҥ јериле ӧдӧ берет. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Артыбаш — Турачак — Чоо — Улалу деп јол, тӱндӱктеҥ Новосибирск — Барнаул — Јаш-Тура деп јол, тӱштӱктеҥ Кош-Агаш — Туйакты — Шабалин — Улалу, Кӧксу-Оозы — Кан-Оозы — Нефтебаза — Майма — Улалу, Чамал — Себи-Оозы — Майма — Улалу.\nУлалунаҥ Москвага јетире 3641 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ темирјолыныҥ эҥ јуук Јаш-Турада токтодузына јетире 100 км.\nВысота над уровнем моря: минимальная — 250 м, максимальная — 1205 м, средняя высота — 456 м.\nКлимады орто-континентал. Алтайдыҥ тӱштӱкте аймактары ла Сибирдиҥ климадына кӧрӧ, калада јымжак климат. Јай кыска, јылу-изӱзи +13 °С..+20 °С ала +30 °С..+35 °С јетире, сутказына температура кенейте ле солунып турар аргалу. Јаан изӱ айга кӧп саба кӱкӱрттер келижет, кураан айга олордыҥ тоозы астай тӱжет.\nИзӱниҥ ӱстӱги бажы: +40,2 °С;\nСооктыҥ алтыгы учы: —48 °С.\nКайдаҥ алынган: «Кызыл-Ӧзӧк» метеостанция (1981—2010 јј).\nКаланыҥ куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУлалу јажыл кала, мында ӧзӱмдердеҥ јӱзӱн-јӱӱр агаштар, тайалар, ӧлӧҥ-чӧп, чечектер артыгынча учун кӧп тоолу куштар јайы кыжы мында јӱрет. Каргаа, саҥыскан, кӱӱле, борбыйак, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, томуртка ла о.ӧ.\nКаланы айландыра койу агаштар курчайт, олорды јууныҥ кийнинде студенттер ле ӱренчиктер таркада отургыскан, нениҥ учун дезе бастыра агаш јууныҥ кӱч ӧйинде одыру болуп кезилип калган болгон. Каланыҥ оромдорын керий терек, кайыҥ, беле, аламаныҥ агаштары, толоно, јодро, каргана агаштар ла кӧп јараш чечектер кееркемјилӱ тарылган.\n5691 ↗8471 ↗11 763 ↗24 045 ↗27 534 ↗29 000 ↗32 000 ↗34 413 ↗37 000 ↗40 296 ↗46 436 ↗47 800\n↗48 300 ↗52 200 ↗53 100 ↗53 538 ↘53 500 ↘52 800 ↗53 100 ↗53 700 ↗54 314 ↗55 180 ↗56 933 ↗59 720\n→59 720 ↗60 828 ↗61 420 ↗62 309 ↗62 861 ↗63 295 ↘63 214 ↗63 845 ↗64 464 ↗64 505\nСтатузы ла башкарузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЭл Курултай АР\nАлтай Республиканыҥ башкарузы\nАрхитектуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1935 јылда Ойрот-Турада јаҥы туралар тудулып баштаган: Дом Советов, стадион Спартак, Дом специалистов 1936 јылда бӱткен, баштапкы благоустроенный тура болгон. План аайынча обкомныҥ туразыныҥ алдында сквер, Ойротский оромдо бульвар, облбольницаныҥ јанын ла Улалу сууныҥ јарадын јажыл ӧзӱмдерле јарандырары темдектелген. 1936 јылда алтынчы школдыҥ ла кинотеатрдыҥ фундаменттери салынган. Педучилищениҥ туразы (эмдиги ӧйдӧ бу госуниверситет) ла Горькийдиҥ кинотеатры, эткомбинат ла мебельный фабрикалар тудулып башталган. Оноҥ ары калада јылдыҥ ла јаҥы туралар тудулып, кала там ла элбеп, јаанадо ӧзӱп баштаган. 1969 јылда администрацияныҥ туразы, 1985 јылда Эл Курултайдыҥ туразы, Кинотеатр Голубой Алтай, каланыҥ дом культуразы, стадион Динамо, садулу-базалар: Байтерек, Панорама, Весна, Ткацкий, Горный.\nКалада оромдордыҥ ортозында эҥ ле узуны Коммунистический проспект, ол Санкт-Петербургта Невский проспекттеҥ 2 км-га узун. Калада тӧс тепсеҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган. 1958 јылда бу тепсеҥде кӱлер кереес памятник тургузылган «В. И. Ленин». Скульптураныҥ авторлоры Т. Мамедов ло О. Эльдаров, кереестиҥ бийиги постаментиле кожо 11 м. Ондый ок кереес памятник Ригада тургузылган болгон, је 1991 јылда оны јоголткондор. Эмди Арасей ичинде мындый памятник бир ле.\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистика институт;\nСО РАН-ныҥ бӧлӱктери Горно-Алтайскта јуртээлем филиал;\nГорно-Алтайскта ботанический сад (филиал ЦСБС СО РАН);\nГАГУ, 7 факультет ле јуртээлем колледж кирет;\nГорно-Алтайсктыҥ педагогикалык колледжи;\nГАТК, технологический колледж;\nГАККиИ, колледж культуры и искусства;\nГАМК, медицинский колледж.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган республикан алтай јондык театр (1936 јылда обдисполкомныҥ јӧбиле јондык театральный студия ачылган, ол 1971 јылда јондык театр боло берген, 1977 јылда јаҥы тудулган театрга кӧчкӧн);\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган республикан јондык музей;\nАУ РА «Госфилармониязы» 1986 јылдаҥ ала иштейт (1962 јылда облисполкомныҥ јӧбиле ачылган «национал концертный группа» болгон);\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан эл библиотека;\nКалада культура туразы, иштеп турган ӧмӧликтер: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз»; мында улай ла јондык байрамдар ӧдӧт: Масленица, Наурыз, Чага-Байрам, 1913 јылда Эл-Ойын байрам республикан статус алган;\nКалада 5 библиотека, 2 библиотека республикан учурлу.\nТелевидение ле радиовещание\nМӱргӱӱл ӧткӱрер јерлер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТуукайада тагыл, байлу јер;\nСвято Макарьевский храм (калада тӧс храм);\nСерафим Саровскийдиҥ храмы;\nСтарообрядческий храм иконы Пресвятой Богородицы Одигитрии (РПСЦ);\nЛенинниҥ памятниги(Тӧс сквер, 1958)\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары-јерлештерге Јеҥӱниҥ 25-чи јылдыгына учурлаган кереес (Социалистический ором)\nСовет јаҥ учун тартышкан јуучылдардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Социалистический ором)\nМактыҥ мемориалы (Јеҥӱниҥ паркы)\nН.У. Улагашевтиҥ бюсты (Коммунистический проспект / Валерий Чаптыновтыҥ оромы)\nРепрессиялардаҥ корогон улуска кереес темдек 1937-1938 јј, (гардинно-тюлевый фабриканыҥ јанында)\nЛенинге кереес (район Медицинского городка, 1958, утрачен?)\nС.С. Суразаковтыҥ мӧҥкӱзи (јаҥы сӧӧксалгыш)\nП.В. Кучияктыҥ мӧҥкӱзи (јаҥы сӧӧксалгыш)\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ кереези (2006)\nА. С. Пушкинге кереес ( ГАГУ-ныҥ јеринде, скульптор З. Церетели, 2013)\nБодунов којойымныҥ јурты (краевед музейдиҥ туразы);\nБодунов којойымныҥ туразы (Социалистический ором, 6);\nТобоков којойымныҥ лапказы (электротовары деп магазинниҥ туразы) (Социалистический ором, 34);\nПалеолитическая стоянка «Улалинская» (юго-восточная окраина города, на левом берегу р. Улалинки)\nТуукайа — байлу туу;\nТегенектӱ кыр (орустап гора Комсомольская).\nУлалу, Тегенектӱ кыр (орустап гора «Комсомольская»), ар-бӱткенниҥ кереези\nРеспублика Алтайдыҥ Јондык театры\nУлалуныҥ кӧӧшпӧк тӧҥи: Горно-Алтайсктыҥ кӱнчыгыш јаны\nАлтай кайчы – Николай Улагашевке кереес\nТобоков којойымныҥ лапказы\nГорно-Алтайскта государстволык университеттиҥ агробиостанциязы\nЧорос-Гуркин, Григорий Иванович (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.\nЧаптынов, Валерий Иванович — Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы башкараачызы, 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире,\nГоман А. М. (1931 јылда тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде — 2008 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде) — хирург, Народный врач СССР-дыҥ эл эмчизи, Заслуженный врач РСФСР, Заслуженный врач РФ-ныҥ нерелӱ эмчизи, здравоохранениениҥ отличниги, Горно-Алтайск каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи.\nПлакас, В. К. (30.01.1905–28.10.1964) — ӱредӱчи математик, РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Московский Всесоюзный государственный киноинститутта ӱренген (1929—1932), кийнинде Туулу Алтайга ӱредӱлик ишке аткарылган, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1942-1945), областьтыҥ рабфагыныҥ ӱредӱчизи (1945-1949), ОНСШ-тыҥ башкараачызы (1950-1965).\nТабакаев, Ю.В. (14.03.1945) — философиялык билимдердиҥ докторы, профессор, Горно-Алтайский государственный университеттиҥ баштапкы ректоры. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады (2000), РФ-ныҥ бийик ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи (1999), «За заслуги перед Отечеством II степени» деп медалин алган (2006), орденом «Таҥ Чолмон» («Утренняя звезда») деп орденле кайралдаткан.\n↑ Горно-Алтайск (Улалу)\n↑ Топографическая карта Горно-Алтайск, высота, рельеф\n↑ 6,0 6,1 Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1931I\n↑ 15,0 15,1 15,2 Республика Алтай в цифрах. 2009 (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.\n↑ 16,0 16,1 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2008A\n↑ НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова\n↑ ФГБНУ Алтайский НИИ животноводства и ветеринарии в составе ФГБНУ «Федеральный Алтайский научный центр агробиотехнологий»\n↑ Алтайский филиал Центрального сибирского ботанического сада Сибирского отделения Российской академии наук «Горно-Алтайский ботанический сад» (АЛТФ ЦСБС СО РАН)\n↑ Карточка объекта (041410327390005) в ЕГРОКН\n↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348\n↑ Объекты культурного наследия (0230019000)\n↑ Карточка объекта (041410058560005) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0200000275)\n↑ Карточка объекта (041410057170005) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0200000267)\n↑ Объекты культурного наследия (0200000272)\n↑ Объекты культурного наследия (0200000271)\n↑ Карточка объекта (041710876170005) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0230021000)\n↑ Объекты культурного наследия (0200000273)\n↑ Объекты культурного наследия (0200000274)\n↑ Памятник Гуркину Г.И.\n↑ Новости Горного Алтая/В Горно-Алтайске открыт бюст Пушкина работы Церетели\n↑ Карточка объекта (041410067410005) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0200000276)\n↑ Приказ Министерства культуры Республики Алтай № 82-п от 28.03.2016\n↑ Карточка объекта (041410057420005) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0200000277)\n↑ Объекты культурного наследия (0200506000)\n↑ Карточка объекта (041540298210006) в ЕГРОКН\n↑ Объекты культурного наследия (0210061000)\nОкылу сайт «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова»\nОкылу сайт «Горно-Алтайский государственный университет» (ГАГУ)\nОкылу сайт «Горно-Алтайский ботанический сад»\nОкылу сайт «Горно-Алтайский НИИ сельского хозяйства»\nЈаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн)\nGND: 4660044-9 · VIAF: 775150325564610090008 · WorldCat VIAF: 775150325564610090008\nтӧс кала Улалу\nАдминистрациялык јерлерин бӧлӱгени\nКаланыҥ јон јаткан јерлери\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Улалу&oldid=33657"


Тӧрӧл университетке — 70 - altaicholmon\nТӧрӧл университетке — 70\nБыјыл Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектейт. Јыл туркунына университетте толо јылдыкка учурлай башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет. Је эҥ јаркындузы ол, байла, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱниндеги керектер болгон.\nЈаҥжыкканы аайынча ГАГУ-ныҥ кӱни кӱӱк айдыҥ калганчы пятница кӱнинде темдектелет. Онойып, јастыҥ быјылгы калганчы кӱнинде таҥ ла эртен тура эҥ јалтанбас дегендер Туу-Кайа кырга чыгып, кӱнниҥ чыгарын уткыгандар. Олор тӧрӧл университедин уткып ла калазына сый эдип, Туу-Кайага ак эдип будулган таштарла «ГАГУ-70» деген бичимел салдылар.\nТал-тӱште университеттиҥ тыштында студенттер, преподавательдер ле айылчылар кӧдӱриҥилӱ линейкага турдылар. Университеттиҥ ректоры Валерий Бабин јуулгандарга баштанып, ончозын байрамла уткып, бийик једимдер кӱӱнзеп, «ГАГУ-ныҥ тыштында кӧк чибилерде де юбилейге учурлай кыскылтым барбак ийнелер јайылган» деп темдектеди. Јаҥжыкканы аайынча ондо эҥ артык, эрчимдӱ дегендерге грамоталар, Быйанду самаралар ла башка да кайралдар табыштырылды. Линейканыҥ учында факультеттердиҥ, колледжтиҥ ле институттыҥ маанылары кӧдӱрилди: бу тап-эрик беш факультеттиҥ эҥ артык ӱренеечилерине берилди. Онойдо ок ӧйдиҥ капсулазы салынды — келер ӧйдиҥ ӱренеечилерине ле преподавательдерине, 100 јылдыкты ӧткӱретен ле темдектейтен ӱйелерге јетирӱ.\nБашка-башка керек-јарактар оноҥ ары университеттиҥ тӧс туразыныҥ площадказында улалды. Јашӧскӱримдик Open Air ле культуралар ортодогы фестиваль, јуучыл-тӧрӧлчи «Барс» клубтыҥ курсанттарыныҥ колдомдош кӱрежи ле кошмок эстафета. Онойдо ок факультеттердиҥ площадкалары иштеди. Аграрный колледжтиҥ ӱренеечилери кӱӱнзегендерге ийттерле фото-сессия, тракторло маҥтадарыныҥ мастер-класстарын ӧткӱрди. Физико-математикалык ла инженерно-технологиялык факультет бойыныҥ амтанду солун аш-курсагыла кӱндӱледи, тӱӱкилик-филологиялык факультетте ӱлгерлик сӧгӱш ле оноҥ до кӧп башка јилбилӱ керектер јуулгандарды соныркатты.\nБайрамга учурлай университеттиҥ ветерандарыла јылу туштажу ӧтти. Бу тоомјылу улус 70 јыл кире ГАГУ-ныҥ тӱӱкизин бичиген, ижинде турушкан. Олорго Быйанду самаралар табыштырылган. Кожоҥдоор «Консонанс» ӧмӧлик јаандарына кӱӱлик сыйлар эткен.\nОныҥ кийнинде кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары јаҥжыкканы аайынча колоннага туруп, байрамды каланыҥ тӧс тепсеҥине улалтты.\nТергеениҥ окылу улузы уткуулду сӧстӧр айткан, эҥ артык ӱредӱчилер ле ӱренеечилер кайралдаткан. «Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик атла математиканыҥ, физиканыҥ ла информатиканыҥ доценти Андрей Тетенов, «Алтай Республиканыҥ спорттыҥ албатылык бӱдӱмдериниҥ узы» деген тоомјылу атла спортивный кӱрешле баш тренер-тазыктыраачы Александр Тӧлӧсов адаттылар. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ӱредӱлик иш аайынча проректор Татьяна Куриленкого, математиканыҥ, физиканыҥ ла информатиканыҥ доценти Иван Давыдкинге, тап-эриктиҥ, философияныҥ ла социологияныҥ кафедразыныҥ башкараачызы Вера Крашенининага табыштырылды. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тӱӱкиниҥ ле археологияныҥ доценти Надежда Тадина кайралдатты. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу кижизи «БАРС» деп јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ курсанттарына ла башкараачызы Сергей Полюдовко Быйанду самаралар табыштырды.\nГорно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ ректорыныҥ сыйыныҥ лауреаттары болуп 2019 јылдыҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечилери Ефим Бочкарев (618 гр., ФМИТИ, «Билимдик једим» номинацияда), Валентина Макарчева (1118 гр., ППФ, «Спорттогы једимдер»), Роман Назармухамедов (628 гр., ФМИТИ, «Јайаандык једимдер»), Анастасия Гассельбах (238 гр., ЕГФ, «Эрчимдӱ јӱрӱмдик јол»), Дарья Радионова (В18 гр., АК, «Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрери») чыктылар.\nОнойдо ок Валерий Бабин канча јылдарга университетле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган партнерлорго Быйанду самаралар табыштырды.\nСтуденттердиҥ јайаандык ӧмӧликтери байрамга јуулгандарга јакшынак концерт кӧргӱзип, бийик кӱӱн-санаа сыйлады. Байрам јаркынду салютла тӱгенди.\nТӱӱкидеҥ: Тергеедеги бийик ӱредӱниҥ заведениези 1949 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы ады ӱредӱчилердиҥ институды болгон. Баштапкы экзамендердиҥ кийнинде институтка 131 кижи кирген. Орус тилдиҥ ле литератураныҥ бӧлӱгине — 58 кижи, физиканыҥ ла математиканыҥ бӧлӱгине — 45, естествознаниениҥ ле географияныҥ бӧлӱгине — 28. Ол тоодо 98 орус, 32 алтай ла бир немец укту ӱренеечилер болгон.\nБаштапкы ӱредӱлик јыл туркунында ӱренер кыптар ла лабораториялар тӧзӧӧри аайынча иштер ӧткӱрилген. Бичиктер јанынаҥ айалга кӱч болгон. 1160 бичикти Барнаулдагы педагогикалык ла Бийсктеги ӱредӱчилердиҥ институттары берген. Облисполкомныҥ јакааныла тергеедеги вузка онойдо ок Либкнехттиҥ адыла адалган Москвадагы педагогикалык институттаҥ арткан библиотеказы берилген. Бичиктер једишпей турганынаҥ улам библиотека тӱнниҥ 11 саадына јетире иштеп турар болгон, экзамендер ӧйинде — 12 саатка јетире.\nБаштапкы јылда физкультурала тазыктырынарга козел, турник, чаналар ла оноҥ до ӧскӧ јепселдер алылган. Кӱӱле, кожоҥдоорыла ӱредӱ ӧткӱрерге пианино ло баян алынган. Институтка акча-манат јанынаҥ јеткилдеш јӱк 1950 јылда, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эдилип башталган.\n1949 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала ГАУИ-ниҥ ректоры болуп Юрий Васильев кӧстӧлгӧн.\n1949 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала ректордыҥ ӱредӱлик ле билимдик иш аайынча ордынчызы болуп, Таисья Тощакова кӧстӧлгӧн. Јаҥар айда бу јамыда оны Михаил Бороданов солыган.\n1953 јылда Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилердиҥ институды педагогический болуп ӧскӧртилген. Пединституттыҥ баштапкы курстарына 160 кижи алынган, ол тоодо 70 алтай укту студент.\n1991 јылда вуз јаҥы типовой тура алып, бойыныҥ материальный базазын јарандырган. 1992 јылда ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ факультедин ачып, английский ле немецкий тилдердиҥ ӱредӱчилерин белетеери башталган.\n1993 јылда Горно-Алтайсктагы педагогикалык институт ла Горно-Алтайсктагы јурт ээлем техникумныҥ базазында Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧн.\nБӱгӱнги кӱнде ГАГУ-да аграрный колледж, естественно-географический факультет, тӱӱкилик-филологиялык факультет, психолого-педагогикалык факультет, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди, физико-математикалык ла инженерно-технологиялык институт, экономико-юридический факультет иштейт. Олордо беш муҥнаҥ ажыра студенттер ӱренет. Јылдыҥ ла тӧрӧл ГАГУ-да баштапкы курстыҥ 700 кире студенттери ӱредӱдеги јолын баштайт.


Олонхо кай чӧрчӧктиҥ тойук јаҥары - altaicholmon\nОлонхо кай чӧрчӧктиҥ тойук јаҥары\nАлтай Республикада тоолу кӱндер кайра ӧткӧн калыктар ортодогы театроведческий форум ӧйинде Саха (Якутия) Республиканыҥ «Олонхо театрыныҥ» кайчы Н. П. Бурнашевтиҥ «Кыыс Дэбилийэ» деген кай чӧрчӧги аайынча режиссер Андрей Борисовтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзи ӧтти.\n«Кыыс Дэбилийэ» деген ойын-кӧргӱзӱде культура ла санаттыҥ Арктический институдыныҥ 4-чи курсыныҥ он эки ӱренеечизи ойноды. Ойын-кӧргӱзӱни кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткыдылар. Оныҥ кйининде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи, режиссер Андрей Борисов, курстыҥ ченемелдӱ ӱредӱчизи, сценадагы кыймыгу аайынча јаан ус Мария Маркова мастер-класс ӧткӱрди. Мастер-класста онойдо ок ойын-кӧргӱзӱде ойногон јииттер эрчимдӱ турушкан.\nАндрей Саввич кӧрӧӧчилерге баштанып, «Олонхо театрдыҥ» учуры ла ӧткӧн ойын-кӧргӱзӱ керегинде куучындады: «Биске, «Олонхо театрга», ӱндӱ кожоҥдоп тургандар (вокал) келет. Бистиҥ театрда актер кажы ла кыймыгула кожоҥдоп јат. Је ондый да болзо, бу театр озо ло баштап тойукла кожоҥдоп турганыла аҥылу. Бис озо ло јаҥы декорацияларды, кеп-кийимдерди сананып табадыс. Је оноҥ лапту кӧрӧр болзо, тӧс јерде актердыҥ узы, оныҥ сценадагы кыймыгы болуптыр. Меге онызы јаан ачылта болгон.\nБу ойын-кӧргӱзӱде Настя Алексеева ла Алиса Ларионова тойукла кожоҥдоп јат. Кыстарды Россия Федерацияныҥ албаты артизи, профессор, калыктыҥ тойук кожоҥы аайынча ӱредӱчи Степанида Борисова ӱредет. Ол јииттерле мастер-класстар, кожоҥныҥ «Тойук» деген урокторын ӧткӱрет.\n«Олонхо театрдыҥ» тӧс учуры, эп-аргазы тойук. Тойук јогынаҥ театр јок. «Олонхоныҥ» кӧргӱзетени, чыгара айдатаны Олонхоныҥ сӧзи. Мынызы јаҥыс та литературный куучын-эрмек эмес, је онойдо ок сӧс лӧ кай чӧрчӧктиҥ, Олонхоныҥ сӧзи. Мында чек ӧскӧ учур бар. Озо ло баштап бӱткӱл тексттеҥ ӧскӧ, башка кеми, онойдо ок кажы ла сӧстиҥ кийнинде сӱр-кебер, кечире айткан учур. Слер, бу залда отурган улус, ол сӧсти укпай јадыгар. Је якут кӧрӧӧчилер оны јакшы угат. Кӧскӧ, кӧгӱске ӱзеери Орчылаҥныҥ јуругы эбелет.\nБаза бир јаан учурлузы – јаҥып, имдеп кӧргӱзери. Кажызы ла јарт болор учурлу. «Олонходо» јаҥыганы, имдегени чек башка. Темдектезе, кезикте кандый бир кижи колыла јаҥып, кӧзиле имдеп кӧргӱскени учына јетире јарт эмес болот. Онойып, тойукта бек ӱч тазыл-тамыр, ӱзӱлбес ӱч бӧлӱги бар. Эмезе тойукты јажытту јетирӱ деп айдарга јараар.\nОл јажытту јетирӱ кижиниҥ тамагында, якут тилле кылысахта. Тамакта табыш, кӱӱ јажынат, сыраҥай ла чипте ошкош. Мен бистиҥ јарлу тойукчыдаҥ тамактагы табышты-кӱӱни туура алып салза, не болор деп сурагам. Ол мениҥ сурагыма: «Бу учуралда кожоҥ угулар» деп каруузын јандырган эди. Бу јииттердиҥ ортозынаҥ экӱзи ле кылысахла јаҥарлайт».\nОноҥ ары куучынды Мария Маркеловна улалтты: «Чындап та, јаҥыганы, имдегени, јымжак кыймык база керек. Бис эҥ ле озо Олонходоҥ алган ӱзӱктерле иштегенис. Бисте «Сценадагы фехтование» деген предмет бар. Бис ондо европей шпагала иштегенис. Оноҥ бис ол шпагаларды туура салып, Олонходоҥ јаан јуу-согуш ӧдӱп турган ӱзӱктерди алганыс. Озо бажында бисте башка-башка оогош этюдтар, ӱзӱктер, база колдомдошкон јуу-согуш болгон. Кӧп лӧ бедиренгенис, ченегенис. Онойып ла турала, бис ойын-кӧргӱзӱниҥ јаҥы кемине чыктыс.\nБелетеп алган ӱзӱкти кафедрабыста кӧргӱстис. Андрей Саввич дипломный иш эдип, «Кыыс Дэбилийэнди» алып, ойын-кӧргӱзӱ тургуссын деп айтты. Бис мында ла автордыҥ куучын-эрмегин таштабас деп јӧптӧжип, кай чӧрчӧктиҥ театрыныҥ эп-аргазына баштанганыс.\nОнойып, сакыбаган јанынаҥ бир јерде, бир ӧйдӧ болгон актер тургуза ла ӧткӧн ӧйдӧ боло берет. Бу ла ӧйдӧ ол автордоҥ сӱр-кеберге (персонаж) сӱреен тӱрген кӧчӧр учурлу. Мынызы актердыҥ бойыныҥ узыныҥ кеминеҥ камаанду болуптыр.\nСлер кай чӧрчӧктӧрди, тексттерди билерер, ондо ончозы бар: сӱр-кебердиҥ ээлгир-јымжак јуругы ла сӱр-кеберди-геройды баалаганы, оныҥ куучын-эрмеги, кӧргӧн кӧрӱжи, бир сӧслӧ, актердыҥ узы аайынча ӱредер бичик-пособие деп айдарга јараар.\nШак ла бу ээжилерге тайанып, ичкери барза, јилбилӱ јол ачылат. Темдектезе, бис ойынчыктарды, батасини, туура таштап, чичке, тулку, јеҥил агаштарды талдап, баштарын курчыдып, ижис баштаганыс.\nАктерлор сӱреен кӧп башка-башка бичиктер кычырат. Темдектезе, Андрей Саввич биске Агафья Захарованыҥ «Архаическая символика народов саха» деген бичигин берген. Автор бойыныҥ бичигинде Олонхоныҥ персонажтарыныҥ сӱр-кеберлериниҥ байагы јаҥыганыныҥ, имдегениниҥ учурын ла актердыҥ кыймыгын толо кӧргӱзип јартайт. Бис ижисте бу бичикке тайанадыс, улай ла тузаланадыс. Темдектезе, баатырдыҥ ачынганын шиҥдеерге јилбилӱ. Кай чӧрчӧктӧ айдылганыла, оныҥ сол кӧзи оҥ јаны јаар тӧмӧндӧй тӱжет. Оҥ кӧзи дезе солјаны јаар кӧчӱп, саҥ ӧрӧ чыгат…».\nАндрей Саввичтиҥ айтканыла, олорго Кокитами деген индийский театр келген. «Ондо бир эпши актриса баатырды ойногон. Билереер бе, 600 якут кӧрӧӧчи 3 сааттыҥ туркунына актриса бойыныҥ ойынында баатырды кӧстӧриле, јӱзиле кӧргӱскенин кӧргӧн. Бир ле јӱстиҥ-кебердиҥ театры бар болуптыр. Кайкамчылу театр… Је бу учуралда мени бистиҥ кӧрӧӧчи кайкаткан. Бодозор до, јебрен ӧйдӧҥ ала бистиҥ кӧрӧӧчиде јӱс-оостыҥ, кабактыҥ кыймыгын кычырар-кӧрӧр сезим салынганы кайкамчылу» — деп, ол айткан.\nМария Маркеловна Андрей Саввичтиҥ куучынын улалтты: «Бис јӱс-чырайга тийбегенис. Је мынаҥ ары јӱстиҥ гимнастиказын эдип баштаарыс. Байагы баатыр ачынза, чачы атрайа тура берет, токынай бергенде, чачы бойы ла јада берет. Кай чӧрчӧктиҥ театрында артист чачыныҥ учынаҥ ала колы-будыныҥ сабарларына јетире иштеер учурлу. Мынызы сӱреен учурлу. Ишке кирип, кӧндӱгип баратсаҥ, јолыҥ там ла ичкери ачылып јадар».\n«Олонхо театр» Пекинниҥ театрында ойногон. Јуук ӧйдӧ јолысты Индия јаар тударыс. Оноҥ ары Кореяныҥ Пиатсори театры. Онойып, бис Олонхо јаар ичкери барадыс» — деп, А. Борисов айтты.\n«Мен бӱгӱнги кӱнде театровед, критик Елена Борейша-Покорскаяга быйанду јӱредим. Ол мениҥ јайаан ижимниҥ чике бажында турган. «Олонхо театрдыҥ» баштапкы алтамдарында јаан болужын јетирген. «Олонхо театрдыҥ» туразы чек башка болор. Бу бистиҥ турган сцена — коробка. «Олонхо театрга» ӧскӧ сцена керек. Бис, кӧрӧӧчилер, јопондордыҥ НО театрында чылап, эбиреде отурарыс. Театрыбысты тудуп алзабыс, ол кӧскӧ лӧ коробка эмезе амфитеатр болуп кубулар. Эмезе НО театр болуп кубулар. Эмезе эбире јер бойы кубулып турар. Ӧдӱп јаткан иш санаттыҥ «Олонхо театрына» учурлалат» — деп, ол куучындаган.\nАндрей Саввич јииттерге баштанып: «Келер јылда бис јаҥы курска балдар аларыс, кӱӱнзеген јииттер биске келзин, ӱрензин» деп айтты.\nРежиссердыҥ амадузы «Олонхо театрды», темдектезе, Японияныҥ, Индияныҥ, Кореяныҥ, бир сӧслӧ Телекейдиҥ јарлу театрларыныҥ кемине чыгарары.


Ајаруда - аймактардагы эмчиликтердиҥ ижи - altaicholmon\nЧаган ай – республиканыҥ су-кадыкты корыыр медицина учреждениелериниҥ 2018 јылдагы ижи-тожыныҥ турулталарын шӱӱжер ле јылдык отчетторын табыштырар ӧй. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозында\nбӱткӱл айга улай мини-коллегиялар болуп, ведомствоныҥ башкараачылары ла баш специалисттери аймактардыҥ тӧс эмчиликтериниҥ ле республикан медицина организацияларыныҥ ижин кӧрӱп баалары ӧдӱп туру.\nШабалиндеги тӧс эмчилик\nБаштапкы мини-коллегия АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Анатольевич Макинниҥ башкарганыла чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн лӧ ондо Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ ижи шӱӱжилген.\nШабалин аймактыҥ эмчилиги јылды кандый турулталарлу тӱгескени керегинде јетирӱни оныҥ баш врачы Наталья Владимировна Каврига эткен. 2018 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына аймакта 179 бала чыккан, онызы 1000 эл-јонго 14,2 болгон – республикан кӧргӱзӱдеҥ (15,4) јабыс. 2017 јылдыҥ бу ӧйинде 190 бала чыккан болгон. Улустыҥ текши ӧлӱминиҥ кеми 1000 эл-јонго 11 болгон, тооло 138 кижи, олордоҥ 35 кижи иштеер аргалу улус болгон. Баш врачтыҥ темдектегениле, ӧлӱмниҥ тӧс шылтагы – кан айланар системаныҥ оорулары, калганчы ӧйдӧ бу кӧргӱзӱ астаган да болзо.\nАймакта онкологиянаҥ божооры астаган, 2018 јылда чемет оорудаҥ кижи божобогон. Аймак балдардыҥ диспансеризациязын ла флюорографияныҥ планын једимдӱ бӱдӱрген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ штатта эмес специалисттери бу аймактыҥ эмчилигиниҥ ижи јанынаҥ шӱӱлтелерин айткан. АР-дыҥ баш хирургы Игорь Владимирович Вострокнутов аймактыҥ хирургия службазыныҥ ижин јакшы деп айткан. Баш психиатр-нарколог Ирина Ивановна Карпова наркотиктердеҥ камаанду ла олорды тузаланып тургандардыҥ тоозы кӧп болгонына ајару эткен. Наркологтыҥ шӱӱлтезиле, бу кӧргӱзӱ ондый улусты илезине чыгарар иш јакшы тӧзӧлгӧниле колбулу.\nБаш пульмонолог М. М. Чекурашева ӧкпӧлӧринде удаган обструктивный оорулу улусты илелеерин эрчимделтерине кычырган ла Шабалин аймакта бу сурак курч турат деген.\nРеспубликаныҥ медицинский јетирӱ-аналитикалык тӧс јериниҥ директоры Федор Федорович Федотов Шабалин аймакта су-кадыкты корыырына информатизацияны кийдирери керегинде айткан. Тургуза ӧйдӧ участковый эмчиликтерди ле јурт врачебный амбулаторияларды интернетке колбооры ӧдӧт. 2019 јылда ого Чаргыдагы ла Барагаштагы эмчиликтер, Ильинкада јурт амбулатория колболгон.\nЈуунныҥ учында су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Валентина Юрьевна Мунатова аймактагы су-кадыкты корыырын текшилей кӧрзӧ, турумкай иштейт, је аайына чыккадый сурактар бар, олордыҥ бирӱзи медицинский кадрлар једишпей турганы деген.\nШабалин аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 13 735 кижи. Шабалиндеги тӧс эмчилик коногына иштеер 52 ле тӱште јатыргызып эмдеер 15 орынду, поликлиника сменада 250 кижи кӧрӧр аргалу. Аймакта Барагашта ла Чаргыда участковый эки эмчилик, Ильинкада врачту амбулатория ла 17 фельдшерско-акушерский пункт иштейт.\nЧамалдагы тӧс эмчилик\nЧамалдагы тӧс эмчиликтиҥ ижи керегинде баш врач Дмтирий Валентинович Манеев куучындаган. Ӧткӧн јылда балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи 1000 кижиге 14,6 болгон. Ӧлӱмниҥ текши кеми 1000 кижиге 10,6 болгон. Иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми республикадазынаҥ ас ла 1000 кижиге 4,6. Аймакта канныҥ айланар системазыныҥ оорузынаҥ, онкологиядаҥ, ДТП-даҥ ла аракыла корондолгонынаҥ улам улус божооры кӧптӧгӧн. Тынар системаныҥ органдарыныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктаҥ ла јеткердеҥ улам божооры республикан кӧргӱзӱдеҥ јабыс.\nЧамал аймакта јаан јаштулар кӧп учун, мында геронтологиялык службаны ӧскӱрери пландалат. Врач-геронтолог ӱредӱни ӧткӧн лӧ сертификатты алган, ончо белетеништӱ иштер тӱгензе, ол иштеп баштаар. Онойдо ок јуук ӧйдӧ паллиативный болуштыҥ специализи иштеер.\nӦткӧн јылда тӧс эмчиликте реабилитацияныҥ 9 орынду бӧлӱги иштеп баштаган, ондо нервный системазында, арка-сӧӧгинде оорулу, арказына операция эткен пациенттерге болуш јетирилет. Мынаҥ ары меезинде кан айланары кенетийин бузулган улусты реабилитировать эдери пландалат. Эндоскопический јепсел бар, хирургияныҥ бӱгӱнги эп-аргалары эрчимдӱ тузаланылат.\nБаш психиатр-нарколог И. И. Карпованыҥ айтканыла, Чамал аймакта наркомания ла аракыдаш јанынаҥ сурак курч турат. Ол коллегаларын бу ууламјыда ишти јонјӱрӱмдик службаларла, тап-эрик корыыр органдарла јаба эрчимделтерине ајару этти. Баш онколог А. А. Сараевтиҥ темдектегениле, аймакта былтыр онкологияла баштап ла орыыры кӧптӧгӧн, онызы оору улусты илелеери јаранганыла колбулу. Баш специалист-фтизиатр Татьяна Маратовна Ткач аймактыҥ фтизиатр службазыныҥ ишчилерин эрчимдӱ ижи учун мактаган. Оныҥ айтканыла, 2018 јылда аймакта чемет оорула баштапкы катап оорыыры астаган, је таркаары ол бойы артканча ла специалисттерге иш эмди де бар.\nМинистрдиҥ ордынчызы Татьяна Владимировна Поносова Чамалдыҥ эмчилигиниҥ башкараачызына ајарузын акушерско-гинекология службаныҥ ижине, гинекология ооруны јаанагалакта табары јанынаҥ иштеерине, эл-јонло јартамалду иш ӧткӱрерине этти. Баш специалист-инфекционист Наталья Юрьевна Рау Чамал аймакта айалга улустыҥ ВИЧ-инфекцияла оорыыры јанынаҥ коомой болгонын айдып, эл-јонло бу оору аайынча јартамалду ишти ле ВИЧ-теҥ шиҥжӱлеерин эрчимделтерине ајару этти.\nВ. Ю. Мунатова јуунды учап, Чамал аймак јылды кем јок божоткон, је аайына чыккадый сурактар бар деген.\nКош-Агаштагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи керегинде јетирӱни баш врачтыҥ ижин бӱдӱреечи Жанаргуль Семенова эткен. Аймак – Алтай Республикада јаш балдар чыгарында баштапкылардыҥ бирӱзи. 11 айдыҥ туркунына 1000 кижиге 22,3 болгон, текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи – 6,4, онызы республикадазынаҥ јабыс. Аймакта кӧбизи јиит улус јуртайт. 2018 јылда иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми кӧптӧгӧн, тӧс шылтактардыҥ тоозында – сынык-бычык, корондолыш, јеткерлер.\nАймакта чемет оорулар астаган. Кош-Агаш аймакта улус, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чемет оорула ас оорыйт. Ӧткӧн јылда чеметтеҥ божогондор јок. Калганчы јылдарда аймакта онкология ооруны эртеледе илелеер иш эрчимдӱ ӧдӧт. Эл-јонныҥ диспансеризация аайынча план јеҥӱлӱ бӱткен. Эмчиликте шиҥжӱлердиҥ чыҥдыйыныҥ анализи ай сайын ӧткӱрилет.\n2018 јылда эмчиликте аттестация ӧткӧн врачтардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Быјыл акушер-гинеколог ло дерматовенеролог иштеп келер. Эмчилик јылды кредитор тӧлӱ јок тӱгескен.\nЈуунныҥ уч-турултазында В. Ю. Мунатова аймактыҥ эмчилиги тӧс кӧргӱзӱлерди јарандырып, јакшы иштегенин темдектеп, је иштейтен сурактар эмди де барын айткан. Сынык-бычыктарга, корондолышка ла јеткерлерге экелип турган аракыдашты астадарына ууламјылу ишти тыҥыдарына ајару эдилген. Јаш балдардыҥ ӧлӱмин астадар амадула барлу келиндерге аҥылу ајару эдип, кӱч јӱргендерин Республикан перинатальный тӧс јерге аткарарына ајару салар керек деген.\nОҥдойдогы тӧс эмчилик\nАймактыҥ медучреждениезиниҥ ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде јетирӱни баш врач Виктор Васильевич Убайчин эткен. Балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи – 1000 кижиге 16,0. Текши ӧлӱмниҥ кеми 1000 кижиге 10,8 болгон, онызы јолдыҥ картазынаҥ ла республикан кӧргӱзӱдеҥ ашпай јат.\nАймакта иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми республикан кӧргӱзӱдеҥ бийик. Тӧс шылтактары – сынык-бычыктар, корондолыш ла јеткерлер. Кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер, ӧткӧн јылга кӧрӧ, кӧптӧгӧн, је јолдыҥ картазында кеминде артат. Онкология, чемет оорулардаҥ, тынар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер астайт.\nБир канча јылдарга улай эмчилик кредитор тӧлӱлер јок иштейт. Аймактыҥ эмчилиги отчет табыштырганы учун «јакшы» темдек алган. Баш врачка јуугуш ла јуугуш эмес оорулар јанынаҥ профилактикалу ишти тыҥыдып, ведомстволор ортодо ишти тӧзӧӧрине ајару эдилген.\nКан-Оозындагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ ӧткӧн јылдагы ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде баш врач Тимур Михайлович Сазанкин јетирӱ эткен. 11 айдыҥ туркунына балдар чыгарыныҥ коэффициенти – 1000 эл-јонго 16,6 болгон ло бу тоо республикан кеминеҥ бийик. «Кан-Оозы аймакта балдар чыгары јанынаҥ јаантайын јакшы кӧргӱзӱлер болгон, је эмди эмеш астаганын кӧрӧдис», — деп, Т. М. Сазанкин айткан.\nТекши ӧлӱмдердиҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 11,5 болгон, шылтактардыҥ ортозында баштапкы јерлерде – јаан јаштулардыҥ јӱрек-тамырыныҥ оорулары, сынык-бычык, корондолыш ла јеткерлер ас эмес. Калганчылары иштеер аргалу улусты «апарат». Кан айланар ла тынар системалардыҥ ооруларынаҥ, тыш шылтактардаҥ божоры, республикан кӧргӱзӱлердеҥ бийик артат, онкологиядаҥ ӧлӱмдер астап јат.\nБаш специалисттер аймактыҥ эмчилигиниҥ ижин јакшы деп темдектегендер. Баш врачка кадрларла јеткилдеерине ле эл-јон ортодо профилактикалу ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nМаймадагы тӧс эмчилик\nАймактагы эмчиликтиҥ ижи ле демографиялык айалга керегинде баш врач Сергей Коваленко јетирӱ эткен. 2018 јылдыҥ 11 айында балдар чыгары 1000 кижиге 11,5 болгон ло Россия Федерациядагы кӧргӱзӱле тӱҥей арткан (11,4). Улустыҥ текши ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи 1000 кижиге 8,9 болгон ло текши республикадазынаҥ јабыс (10,0). Ӧлӱмниҥ шылтактары ортодо 1-кы јерде – кан айланар системаныҥ, 2-чи једе – онкология оорулар, 3-чи јерде – сынык-бычык алганы, корондолгоны ла јеткерлер. Иштеер аргалу улустыҥ, јаш балдардыҥ ӧлӱмдери, онкологиядаҥ ла тыш шылтактардаҥ божооры текши республикадагы кӧргӱзӱлердеҥ јабыс. Је кан айланар ла тынар системалардыҥ ооруларынаҥ ла чеметтеҥ улам ӧлӱмдер текши республикадазынаҥ бийик.\nШтатта эмес баш специалисттер чемет оорула, койдонышканынаҥ јуугужар инфекцияларла, эндокринный ооруларла, внебольничный пневмонияла оорыыры кӧптӧгӧнин темдектеген. Эмчиликтиҥ башкараачыларына баштамы звеноныҥ ижин тыҥыдарына, профилактикалык ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nМедучреждениени акушерско-гинекологиялык службада, онкология ооруларла тартыжарында турулталу ижи учун мактагандар. Министрдиҥ ордынчызы В. Ю. Мунатова 2019 јылда эмчиликке профилактикалык ишти тыҥыдып, эмчиликти медицина кадрларла јеткилдеери, кредитор тӧлӱни тӧлӧӧри јанынаҥ иштезин деп ајарды.\nТурачактагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи-тожын баш врачтыҥ ижи керегинде бӱдӱреечи Мария Тришина јетирӱ эткен. Турачак аймакта јаш балдар ас чыгат, калганчы ӧйдӧ бу кӧргӱзӱ јабызап туру. 11 айда бу кӧргӱзӱ 13,4 промилле болгон. Текши ӧлӱмниҥ кеми балдар чыгарынаҥ јабыс – 13,1 промилле.\nИштеер аргалу улустыҥ ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи бийик (6,8) артат ла текши республикан кӧргӱзӱдеҥ (5,2) бийик. Је алдында јылдаҥ ол јабыс.\n1993 јылдаҥ бери аймакта баштапкы ла катап иштеер аргалу улустыҥ кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ божооры астаган. 2018 јылда аймакта 4 тромболизис эдилген, аймактыҥ 20 кижизине республикан эмчиликте јӱректиҥ тамырларын стентировать эдер операциялар эдилген.\nӦткӧн јылда аймакта онкологиядаҥ ла чеметтеҥ ӧлӱмдер бйииктеген, је тынар системаныҥ ооруларынаҥ божооры сезимдӱ астаган. Сынык-бычыктардаҥ, корондолыштаҥ ла јеткерлердеҥ ӧлӱмдер, 2017 јылдазына кӧрӧ, бир эмеш кӧптӧгӧн, је јолдордо транспорттыҥ јеткерлеринеҥ божооры астаган.\nЈыл туркунына специалисттер абортторды астадарыла јаан иш ӧткӱрген ле турултазында аборттор астаган. 2018 јылда ЭКО-го 5 келин аткарылган. Аймактыҥ эмчилиги эл-јонныҥ диспансеризациязыла, флюорошиҥжӱле пландарын бӱдӱрип салган.\nӦткӧн јылда аймактыҥ эмчилигинде 26 кижиге лапароскопический эп-сӱмеле операция эдилген. 2018 јылда эмчиликке врач-нарколог, психиатр, стоматолог, 5 медсестра ла 1 акушерка, Дмитриевкада ФАП-ка фельдшер иштеп келгендер. Онйодо ок медучреждение тӱрген болуштыҥ јаҥы 3 автомобилин алган.\nМинистерствоныҥ штатта эмес баш специалисттери Турачактагы эмчиликтиҥ ижин текшилей јакшы деп, бир кезик сурактарга ајару эткен. Кредитор тӧлӱни тӧлӧӧри, профилактикалу ишти тыҥыдары, барлу келиндерди шиҥжӱде тудары јанынаҥ ајару болгон. Јылдыҥ отчедын табыштырганы учун «јакшы» темдек алган.\nТурачак аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 12 389. Медучреждениелердиҥ тоозында аймактыҥ эмчилиги, Иогачтагы участковый эмчилик, 14 ФАП.\nЧойдогы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде баш врач Роланди Кириякович Зделов јетирӱ эткен. 11 айда аймакта балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 13,0 болгон, текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 12,1 болгон. Иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи республикан кӧргӱзӱле тӱҥей – 1000 эл-јонго 5,0 (АР-да – 5,2).\nЧой аймакта кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктаҥ ла јеткерлердеҥ улус божооры республикан кӧргӱзӱлердеҥ бийик. Республикан кеминеҥ јабыстары – чемет ле тынар системаныҥ ооруларынаҥ, онкологиядаҥ ӧлӱмдер.\nШтатта эмес баш кардиолог Галина Койтпоковна Санабасова кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер кӧптӧгӧнине ајару эткен. Эмчиликтиҥ баш врачын бу кӧргӱзӱни јабызадары јанынаҥ профилактикалык ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nБаш хирург аймактыҥ хирургия службазыныҥ ижин текшилей јакшы деген. Чойдогы эмчилик – республикада аймактардыҥ медучреждениелериниҥ ортодо кыйманыҥ ректоскопиязын эдип турган сок јаҥыс эмчилик деп ол мактаган. Баш фтизиатор-нарколог И. И. Карпованыҥ айтканыла, аймакта наркология ла хронический аракыдаш јанынаҥ коомой айалга деп, бу јонјӱрӱмдик тӱбектерле тартыжар бир чук керектер ӧткӱрер керек.\nОнкология службаныҥ ижине ајаруны баш онколог А. А. Сараев эдип, оору улусты илелеерин, статистикалу отчетты чыҥдый эдерин јарандырарын ајарган.\nСу-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ ордынчызы Т. В. Поносова акушерско-гинекологиялык слжубаныҥ ижине ајару эдип, гинекологиялык ооруларды ӧйинде табарын, профилактикалык ла барлу ӱй улусты шиҥжӱде тудар ишти тыҥдарына ајару эткен.\nКӧксуу-Оозындагы тӧс эмчилик\nБу ыраак аймактыҥ эмчилигиниҥ јылдык ижи керегинде баш врач Светлана Альбертовна Адыбаева јетирӱ эткен. Балдардыҥ чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи – 1000 кижиге 15,8, текши ӧлӱмниҥ кеми республикан кӧргӱзӱни ашкан – 1000 кижиге 12,0 (республикада – 10,0). Иштеер аргалу улстыҥ ӧлӱми 1000 кижиге 7,0, онызы текши республикан кеминеҥ (5,2) бийик.\nӦлӱмниҥ шылтактарыныҥ ортозында кан айланар системаныҥ оорулары, сынык-бычык, корондолыш ла јеткерлер. Кан айланар системаныҥ оорузынаҥ улус божооры аймакта бийик артат. Минсу-кадыктыҥ штатта эмес баш кардиологы Г. К. Санабасованыҥ айтканыла, бу аймактыҥ эл-јоныныҥ ортозында кӱч ооруларга экелетен сахарный диабетле, артериальный гипертензияла оорулу улустыҥ тоозы кӧп. Эл-јонныҥ профшиҥжӱзин, профилактикалу ишти эрчимделтер керек. Специалисттиҥ темдектегениле, тӧс эмчиликте тамырлары оору пациенттерге тромболитический терапия јакшы ӧткӱрилет, 2018 јылда 20-неҥ ажыра тромболизис ӧткӱрилген.\nБаш онколог А. А. Сараевтиҥ јетирӱзиле, аймакта онкология оору јанынаҥ айалга турумкай – онкологиядаҥ ӧлӱмдер республикан кеминеҥ јабыс. Онкология јанынаҥ профшиҥжӱлер кӧптӧгӧн, онызы рак ооруларды эртеледе табарына камаанын јетирет.\nБаш фтизиатор Т. М. Ткачтыҥ темдектегениле, аймакта, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чеметле эҥ ас оорып турулар, је аймактыҥ ичинде бу оору кӧптӧйт. Ол медицинский ишчилер улайын шиҥжӱлетпей ле эмдетпей јӱрген, ӧскӧ улусты јуугуштыргадый чемет оорулу улуска аҥылу ајару этсин деген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ ордынчызы Т. В. Поносова ӱй улустыҥ су-кадыгын корулаарына ла барлу улусты шиҥжӱге аларына ајару эткен. Ол гинекология ооруларды эртеледе табарына, барлу келиндердиҥ мониторингин электронный программала апарарына ајару база эткен.\nУлаганда ла Акташта эмчиликтер\nБу ыраак аймактагы эмчиликтердиҥ ижи, демографиялык ла экономикалык кӧргӱзӱлери керегинде баш врач Юрий Васильевич Мечушев јетирӱ эткен. 11 айдыҥ туркунына аймакта јаш балдар чыгары кӧптӧгӧн – 1000 кижиге 20,8, онызы текши республикан кеминеҥ бийик. Текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 10,0. Ӧлӱмдердиҥ шылтактарында 1-кы јерде кан айланар системаныҥ оорулары ла тыш шылтактар барып јат, олор республикан кӧргӱзӱлерди ажып туру. Онкология оорулардаҥ ӧлӱм астаган ла ондый ооруларды илелеери јаранган. Чемет оорулар республикан кеминеҥ астаган ла баштапкы катап оорыгандар астаган. Је чемет оорудаҥ ӧлӱмдер кӧп бойы артат. Онойдо ок койдонышканынаҥ јуугужар оорулар, ол тоодо сифилисле оорыыры, кӧптӧгӧн.\nАймакта аборттор эдери астаган ла ЭКО-ныҥ планы бӱткен – 32 келин ЭКО-го аткарылган. Јаан улустыҥ ла балдардыҥ диспансеризациязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн, эл-јонныҥ флюорографиязыныҥ планы 99,7% бӱткен.\nУлаганда ла Акташта эмчиликтердиҥ јаандарына баштамы звеноны кадрларла јеткилдеер, профилактикалу ишти эрчимделтер, акушерско-гинекологический службаныҥ ижин ле балдардыҥ иммунопрофилактиказын јарандырар ишти тыҥыдарына ајару эдилген.


Wp/alt/Алтай тил - Wikimedia Incubator\n< Wp | altWp > alt > Алтай тил\nАлтай тил - алтай калыктыҥ тили. Алтай Республикада окылу тил деп чотолот. Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 55720 кижи. Алтай тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.\nАлтай тил тӱштӱк ле тӱндӱк бӧлӱктерге бӧлӱнип јат: тӱштӱк бӧлӱкке Тӱштӱк Алтай (Тӧӧлӧс), Телеҥит (Телеҥӱт) ле Телеҥет (Телеӱт; Монгол тил: Телеүт; Орос тил: Телеуты, Теленнет; Ойрот-Алтай «ӱ» = Ӧӧрд Монгол «ү» → Халха Монгол «ү» = Орос тил «у») диалекттер кирет. 1948 јылга јетире олордыҥ тили ойрот тил болуп чотолгон. Тӱштӱк Алтайлар (Алтай кижилер) Кадын сууны јараттай јуртагылайт, Телеҥиттер Чуй ла Башкуш сууларды јараттай, Телеҥеттер Бачат сууны јараттай (Кемеровская область). Телеҥиттер ле телеҥеттер (телеӱттер) 2002 јылдаҥ ала башка албаты болуп чоттолот. Н.А.Баскаковтыҥ классификациязыла Тӱштӱк алтай тил тӱрк тилдерниҥ Кӱнчыгыш-хун айырызыныҥ кыргыс-кыпчак бӧлӱгине кыргыс тилле кожо кирет.\nТӱндӱк Алтай тилге Куманды, Туба ла Чалканду диалекттер кирет. Кумандылар Бии сууны јараттай, чалкандулар Куу сууны, Туба кижилер Бии сууныҥ сол јарады ла Алтын кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јарадында јуртагылайт. Бу албатылар 2000 јылда Россияныҥ ас тоолу албатыларыныҥ тоозына кирген. Тӱндӱк алтай тилдер тӱрк тилдердиҥ уйгур-огуз бӧлӱгине кирет.\n1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчÿрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген "Грамматика алтайского языка" . Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о.Макарий. br />\nАлтай тил ле литератураны алтай школдордо ло Горно-Алтайск каланыҥ университединиҥ алтай тил ле литература бӧлÿминде ÿредет. Алтай тилле «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда», «Ӧйдиҥ ÿни» деген газеттер, «Эл Алтай», «Кан Алтай» ла балдардыҥ «Солоҥы» деген журналы чыгат. Радио ло телевидениеде алтай тилле берилтелер ӧдӱп јат.\nБаштапкы алтай бичиичи, бойыныҥ јÿрÿмин бичиген М.В.Чевалков. Онойдо ок Совет ӧйдиҥ јайалталу бичиичилери ле поэттери: П.Кучияк, баштапкы алтай романныҥ тӧзӧӧчизи Л.В.Кокышев, И.Шодоев, Б.Укачин, Э.Палкин, А.Адаров, Д.Каинчин, К.Тӧлӧсов.\nАлтай тил орус албаты Сибирьге келгенинеҥ ала шиҥделип башталган. XVIII чактагы баштапкы экспедицияларда Д.-Г.Мессершмидт, И.Фишер, Г.Миллер, П.Паллас, Г.Гмелин деген улустарла алтай тилле сӧстӧр лӧ тексттер бичилген. Алтай тилдиҥ шиҥжӱзине јаан ајару эткен кижи В.В.Радлов. Ол 1863-1871 јылдарда Алтайла јорыктап тексттер јууган. Соҥында ол тексттерди "Фонетика" (1882-1883) ла "Словарь тюркских наречий" (1888-1911) деген бичиктеринде тузаланган. Совет ӧйдӧ алтай тилди жиҥжӱге алган улус Н.П.Дыренкова "Грамматка ойротского языка" , ла Н.А.Баскаков. Тӱӱкиниҥ тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайский научно-исследовательский институды тӧзӧлгӧниниҥ кийнинеҥ алтай шиҥжӱчилер де табылган: Т.М.Тощакова, В.Н.Тадыкин, Е.Н.Чунижекова, М.Ч.Чумакаева. Калганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М.И.Черемисина, А.Т.Тыбыкова, Н.А.јайым, Л.Н.Тыбыкова, Н.Д.Алмадакова, Т.Е.Орсулова, Н.Н.Тыдыкова, Н.Р.Байжанова, А.А.Озонова, А.Р.Тазранова, С.Б.Сарбашева, А.Э.Чумакаев ле о.ӧ. Алтай тил С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Горно-Алтайск), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/alt/Алтай_тил&oldid=4785620"


Чага – алтай кижиниҥ учурлу байрамы | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nБистиҥ улус јаҥжыккан чӱм- јаҥду кезик озогы байрамдарын, оныҥ керектӱ јаҥын ундыырга једе берген, ундылып, чек јоголгоны да бар. Олордыҥ јоголгонында кем бурулу? Кату ӧйлӧр, кызалаҥду јылдар, Совет јаҥ ба? Бу ӧйдӧ Чага байрамныҥ мӱргӱӱли де, алкышту јаҥарлары да, албатыныҥ ӧскӧ дӧ айалгалары тудуулу болгон.\nАлтын сулук суксын деп,\nАтты Быркан јайаган.\nАк-јарыкка јӱрзин деп,\nБисти Быркан јайаган.\nКӱмӱш сулук суксын деп,\nКӱреҥди Быркан јайаган.\nЈер ӱстинде јӱрзин деп,\nТемдектезе, мындый сӧстӧрлӱ кожоҥдордыҥ учурлузын јаҥы јаҥ оҥдобогон. Оны оҥдоорго, аайлаарга ченешпеген де, билерге албаданбаган да. Алтай улустыҥ оозын јабып, истежип, јаргылап туратан. Олордыҥ тоозында М.В. Мундус-Эдоков, П.А. Чагат-Строев, Алтаяк Толток, Алексей Чоков, Аргымай Эдоков ло о.ӧ. Мындый тереҥ кӧгӱстӱ сӧстӧрлӱ ӱлгерлер учун айдадып, катуныҥ јерине божогон улус та бар.\nЧуй ичинде саҥ салары Совет јаҥ тӧзӧлӧр тушта да болгон. Је Чага болор ӧйдӧ бир јерге кӧп улус јуулыжып ийер арга кӱч болуп, тереҥ истежӱ јол алынган. Туйказынаҥ, јажытту тагыл таштарына саҥ салып, мӱргӱп турган болтыр. «Кӧрӱп, угуп ийбезин» деп токыналу эдетен иштерди бачымдап, чала-была байланып, ойто коркып-ӱркип, айлы-јуртына јангылайтан. Мындый шылтактаҥ улам, тегин де чачыҥы, ӧзӧк сайын јаткан албаты Чага байрамныҥ мӱргӱӱлин де, алкыш јаҥарларын да, ойындарын да араайынаҥ ундылтып, јӱк ле билениҥ байрамы болуп, билдирбезинеҥ ӧткӱретен.\nАлтайдыҥ тӱрк калыгы озодо эки-ӱч јӱс јыл кайра Джунгар каандыкта болуп, јаткан јери элбеде јайылган. 300 јылдыҥ туркунына монголдор бисти кулданганы ла Кобдо бистиҥ Алтай болгоны бу сӧстӧрдӧҥ кӧрӱнет.\nКомыргайла кӱр салып,\nКобдо сууны кечелик.\nКожоҥ была чыгаралык.\nТӱӱкиниҥ бу тужын билер улус тилисте монгол сӧстӧр киргенин, јаҥдаганыска да салтары тӱшкенин аайлап турган. Тургуза ӧйдӧ чылап, чокым кыйу да болбогон, чокым јасактарла да башкарынбаганыс. «Оныҥ учун Чага байрамды Монголдыҥ деп бис айдып, јерийтен учурыс јок». (Н. Ялатов). Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис Кӱнчыгышта албатыла кӧп немелер колыжып калганы јарт, ол ло јылтоолошты да алзабыс. А кайда баратан 300 јылдыҥ туркунына. Эмди ӧйдӧ бир јылдыҥ туркунына не болгонын улус ундып салат. Мӱргӱӱлдиҥ кӧп сӧстӧри Сакузын, Эрекен, Јалаа, Јеле, Очур деген сӧстӧр Монголдоҥ келген дежер. Монголдордоҥ, Тӧбӧттӧрдӧҥ бис алган эмес, кӧп немени олор бистеҥ алган деп айдар керек. Чактар тӱбинеҥ келген Чага байрамыстыҥ чӱм-јаҥдарын, јӱзӱн-башка солун алкыштарын јууп, ойындарын санаа-кӧгӱске алып, Јаҥы јыл алтын бозогоны алтап киргенине Саҥ салып, мӱргӱп, байлу байрамыс деп, уткып јӱрзеес, јакшы ба, айса, сӧс блаажып чугулдашканыс јакшы ба? Кеп-кийимисти кийип, аш-курсагысты јазап, јайаан иштерисле оморкоп, байрамныҥ кӧрӱлеринде турушканы јакшы эмей. Айландыра ӧскӧ укту албатылар кӧрӱп, угуп јӱрзин. Бис, ас кичӱ эл-калык, нак јӱректер! «Бӧлингенин – бӧрӱ јиир, айрылганын – айу јиир» деп тегиндӱ айтпаган.\nКышкыда Кудайдыҥ кулагы туйук, кӧзи јумук деп кем кӧргӧн? Кудай качан да уйуктабай јат. Кӧк айазыс јаантайын сескир сезимде, кӧргӱр айлуда.\nОзодо бу байрамга улус бир-эки айдыҥ туркунына белетенетен. Айылдарыныҥ ичи-тыштын кир-тордоҥ арутап, арчып јуунадатан. Ончо кийим-тудумдарын, тӧжӧк-јастыктарын кактап, сергидетен. Кажы ла биле бойыныҥ одын арутаар, тагылду јерлерин арчып јазаар. Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызын арчып, озолондыра сӱтле ӱрӱстеп, арчынла аластаар болгон. Кирип јаткан јылда чыккан улус бойына јаҥы кеп-кийим кӧктӧӧр, айдынып, карга аҥданар. Карга аҥданганы јаан учурлу. Кижиниҥ эски јылдагы киринеҥ, каразынаҥ, јаман кылыгынаҥ ла шок-јеткерлӱ санаазынаҥ айрылатаны эмтир. Јаҥы чыккан балдарга бу јаан байрамга учурлап, Чага, Чагат, Чагаш, Чагаан, Чагал, Чагаачы, Чагар деп аттар адаар болгон.\nОнчо јаман барзын деп,\nЈыҥылап, кырдаҥ тӱжерис\nСын-кеберис сергизин деп.\nБалдар колчанакла, туулактарла кыр бажынаҥ шуҥудып јыҥылаары орто јашту улуска да сӱреен јарап туратан.\nКочкор айдыҥ корон соогы\nКоркыштанып, ӧдӱп јат.\nТуу кырлардаҥ јыҥылайт.\nОйындардаҥ кажыктарла маргыжарга, уйдыҥ тӱгин болчоктоорын, армакчы тартышты, тебек тебип ойноорго белетенетен болгон. Койдыҥ кажыктарын, эчкиниҥ кажыктарынаҥ эткен тизӱ-шалтрак, кажык-кекпейектер јуур, балдар олорло айыл тудуп ойнойтон. Јер-јерлер кажыкла ойноор бӱдӱмдерди башка-башка адап јат. Темдектезе, кажык, шагай, бого деп айдыжат. Олорды чӧбрӧлӧ будып јат. Тебек деген ойынды бутла тееп ойноор. Бу ойынныҥ тебегин јазаарга бир кӱн јӱре берет. Корголјынды кайылтып, агашты тегерийте ӱйттеп, аттыҥ, уйдыҥ тӱгин болчоктойло, ортозына отургызып, изӱ корголјынды айландыра араайынаҥ урар. Тӱктиҥ ӱстине урбас. Корголјын соозо, тебек ойынчык белен. Байрамда туулак эдим база јаан учурлу.\nТуулак – ол алтай кижиниҥ теренеҥ эткен баштапкы тӧжӧги. Айыл тутса, кабайга салатан баланыҥ туулак тӧжӧгин јазайтан.\nЧаҥкыр Алтайым бар эди,\nКайра јанып, тыным аларым.\nАгаш-тажын мен керип,\nЈолымды арутап аларым.\nЈашта ӧскӧн турлуума\nЧылаган бойым амыраарым.\nТуулак јайган айлыма\nТӱнеп амырап аларым.\nТуулакты аттыҥ, уйдыҥ, бозуныҥ, эликтиҥ, чардыҥ, эчкиниҥ, ийттиҥ, кураанныҥ, койонныҥ терезин кере тартала, кургадар. Олорды орынга тӧжӧк, јерге буттыҥ алдына јайар, стенеге илип турар да эмтир. Онойдо ок, туулактыҥ ӱстине чык албазын деп, ширдектер, кебистер, тон-ӧдӱк те салатан. Аҥчы улус, койдыҥ курааныныҥ терезин јыт јок эттире јунуп уужайла, ӧдӱгиниҥ конычына кыстап, тозуулга барза тӧжӧнӧтӧн.\nЈаш баланыҥ тӧжӧнӧтӧн туулагы эчкиниҥ тас терези, уулактыҥ терези болот. Баланыҥ су-кадыгына јакшы салтарын јетирип турган учун. Чыкты бойына тартат, баланыҥ эди де, чуузы да кургак болор. «Озодо бай јайзаҥдар аттыҥ терезинеҥ туулагын эр јанына јерге де јайып, орынныҥ кийнине де илер, эр кижини корулаар дежер. Ӱй улус ары баспас та болгон» — деп, алдында энем куучындаган эди. «Озодо улус сӱреен тапкыр санаалу, сӱмелӱ, билери кӧп. Ӱй улустыҥ тын эди, бӧӧрӧктӧри, куугы, эр улустыҥ колы-буды, ӱйе-сӧӧктӧри оорыза, јаш ӧлӧҥниҥ аайыла (кандый ӧлӧҥ, неге тузалу) оны кезип, јулуп, тӧжӧнип турган туулагын јыжып, ого уйуктаар болгон. Туулакка јышкан ӧлӧҥниҥ суузы кижиниҥ эди-канын изидип, ончо оору-јоболды туулак тартып алар». Туулак керегинде база бир мындый куучынды кӱйӱмниҥ энези, кудагай Савина Караҥдуш ӧрӧкӧн эзен-амыр јӱрерде, куучындаган.\nАлдында уйдыҥ да, бозуныҥ да болзын терезин ӧҥ-ӧҥдӧп, олорды јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзин, ол эмезе кызыл талды кезип, оны оогош кертип, изӱ сууга бир эмеш кайнадала, ого ару терелерди салып, јымжадып, кургадып, уужар. Јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзи ле кызыл талдыҥ короны тыҥ эмтир, оныҥ учун кижи терезиниҥ кычыткак, балу оорузыла оорыза, ол туулактарла јабынар, тӧжӧнӧр. Кычу оору кижиниҥ эт-терезинеҥ ырап, јазылар эмтир.\nТооргыныҥ, бӧрӱниҥ, аҥныҥ, айуныҥ терезинеҥ эткен туулактар јайары — айылдыҥ ээзи аргалузын, аҥчызын кӧргӱскени. Мындый туулактар тил-оостыҥ, кара кӧрмӧстиҥ эбели тийбезин, су-кадыгын бектеери дежер. Олордыҥ јыдын чыгарарга бир канча эр улус агын сууга јунатан. Алдында улус бой-бойына туулакты сыйлап та берер.\nТуулганыҥ ак болзын,\nТӧжӧнгӧниҥ туулак болзын.\nЈастанганыҥ кӧбӧҥ болзын,\nЈабынганыҥ тере болзын.\nТастаракай керегинде кычырзар, талбрайган да, салбрайган да болзо, туулагы јаантайын кожо. Ол эмезе «Алтай баатырларда» камду-албааныҥ терезин уужайла, баланыҥ алдына тӧжӧйтӧни керегинде кӧп айдылган. Кичинек аҥдардыҥ терезиниҥ тӱги јымжак.\nКамду аҥныҥ терезин\nКабыра тудуп, тӧжӧй салды.\nУужай тудуп чууга эдет.\nЧуу јазап, эмди кайтты.\nЈетен чардыҥ терезинеҥ\nЧулгак эдип, бу кайтты.\nАлтын-Моҥустыҥ баатыр уулыныҥ чуу-туулагы. Туулак јаҥыс тӧжӧккӧ керектӱ эдим эмес, оны бистиҥ улус кӧчкӱндезе, чанак эдип, тӧжӧк-јастыгын ла нек-сагын јуунадып, балдарын ого отургызып, тартып, кӧчӧр эмтир.\nКырдаҥ јыҥылаза, тудунчак болзын деп, тереде колы-будыныҥ бычкактарын кеспес, бу малдыҥ терезине бир канча балдар отургылап, бычкактардаҥ тудунып, тӧҥди бе, кырды ба тӧмӧн шуҥуп јыҥылайтаны балдардыҥ јилбилӱ ле сӱӱнчилӱ ойыны.\nЧаганы ӧткӱретен ӧйди, јыл качан кирерин, Ӱлкер јылдыс Айды качан, канайда ӧдӧринеҥ кӧрӱп айдатан. Озогы јаандардыҥ айдыжыла, ол чаган айдыҥ учы јаар, эмезе кочкор айдыҥ бажына келижер. Кош казанду кочкор айда кӱн чай кайнадым кожулып калар. Улус ӱӱченеҥ кӱскиде белетеп салган эт-јуузын чыгарып, аарчы-курудын, быштак-сарјузын, эјегей, талкан курсагын алып, кыйра буулап, ак сӱтле Алтай кудайын ӱрӱстеп, алкыш-быйанын сурап, эски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып, ак курсагынаҥ амзадар. Эл-тӧрӧгӧндӧрин кӱндӱлеер, су-кадыгын угужып, бой-бойына амыр-энчӱ кӱӱнзеер.\nӦрӧ кӧк айастаҥ келген мӱргӱӱлдӱ тӧрт байрам: Чага, Јылгайак, Сары, Јажыл бӱрдиҥ байрамдары.\n«Чын Чага деп, јастыра деп, угушпайдыс сӧзисти» деп Ратмир Танытпасовтыҥ кожоҥдогонынаҥ бери 25 јыл кире ӧдӧ берген болзо, бис эмдиге јетире бӧлӱнип, айрыланып, ол бистиҥ эмес деп турганчас, алтай балдар байрамдарысты билбес те, билер де аргазы јок болуп калар. Бистиҥ балдар ол јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде Јаҥы јылды, Татьянин день, День Святого Валентина ла оноҥ до ӧскӧзин чотозо, јӱске јуук байрамдарды школдордо, кеендиктиҥ туразында кӱӱнзеп ӧткӱргилейт. «Бистиҥ, алтайлардыҥ, ӧҥдӧйип, ӧзӱп болбой јаткан шылтактыҥ бирӱзи – тӱӱкибисти билбезистеҥ деп бодойдым» — деп, Б.Бедюров айткан.\nАдакыда бойымныҥ айдар сӧзим мындый:\nКалык болуп, калыҥ јӱрӱгер,\nЭл болуп, ээлӱ јӱрӱгер.\nЈон болуп, јолду јӱрӱгер.\nУлус болуп, ойгор болыгар.\nАлбаты болуп, аайлу јӱрӱгер,\nБирлик болуп, нак јадыгар!\nОныҥ учун Чага байрамды алаҥзыш јоктоҥ ӧткӱрип, мӱргӱӱлин ӧрӧ кӧдӱрип јӱректер.\nКажы ла кирген јылда чыккан кыстардыҥ ла уулдардыҥ (1-6 јаш кирзе) белиниҥ шалтрактарына јаҥы тана, топчы кожуп јазаар. Шалтракты баланыҥ бир јажына экче теренеҥ кӧктӧп јат. Шалтрак баланыҥ колго-бутка турганыныҥ, кин кирбигиниҥ коручылы. Оныҥ сай тӧзинде баш тӧс тана, топчы, јинји тагар. Кандый бӱдӱмдӱ болоры уул ла кыс баланыҥ башкалары бар. Шалтрак шымырактыҥ (шыҥырактыҥ) эҥ баштапкы тӧс коручыл јарангыжы. Шалтракка ӱйезиниҥ темдегин кулја салар. Кулја – ол бистиҥ тууларыс, аржан, агын талайларыс, ар-бӱткенис ле Јер-Энебис. Бу бичилген байды кажы ла кижи канайда салатанын аайлап, бойы билип салганы да јакшы. Шалтракка бир тӧс тостокты, топчыны, тананы јажын кӧргӱзип тагар. Оноҥ јылдыҥ ла топчызын 6-7 јашка јетире кожор. Кезик јерлерде бала 7 јашка јетире тагынат. Тӧш шалтрак бистиҥ улуста база болгон, оны јаан байрамдарда, баатырлар јуу-согушта турушса, куйагы болгоны керегинде чӧрчӧктӧрдӧ бичилип салган.\n«Тӧжинде чолмондый алтын куйагы\nКӧс кылбыгар јылдыстый кӱйет»…\nТӧш шалтрак ла кийин шалтракты колбоп салат. Атка артай салган арчымактый бу эдимдер јаҥыс алтайларда болгоны јарталды.\nЭнези эткен ич куйагы-\nКара сӧстӧҥ айрызын.\nАдазыныҥ эткен јес куйагы –\nБир јашту балага чӱрмеш арттыргызып, таайы бажыныҥ тӧрт таланыҥ јолын ачып, маҥдайынаҥ, саамайларынаҥ ла јиткезинеҥ (кезик јерлерде, јиткезинеҥ кеспей јат) бир тилимнеҥ чач кайчылаар. Чӱрмешти нениҥ учун арттырат? Чӱрмеш баланыҥ кебери де, коручылы да. Маҥдайын бӧктӧп, јаман кӧстӧр, не-немениҥ јаманы, ӱзӱттер јуукпазы болуп јат. Баланыҥ алды јанын кичеер, кийни јанын шалтрагы кичеер. Јаш баланыҥ јӱзи јаар ајарбай, чӱрмежи јаар ајарып кӧрӧтӧн эмтир. Кижиниҥ эҥ ле кору јери – ол јӱзи. Ӱй улустыҥ јӱстӱгинеҥ, јинјизинеҥ, сыргазынаҥ јаман ајарган кӧрӱш тайкыла берер, а баланыҥ коручылы чӱрмеш болор.\n6-7 јаштаҥ ала баланыҥ сай тӧбӧзинде чачын кичинектеҥ арттыргызар. Оноҥ 12 јажы кирзе, баланыҥ тӧбӧзинде чачын кејеге эдип ӧрӧлӧ, сӱтле ӱрӱс эдер. Озодо кыйра буулар болгон. Кејегениҥ учуры мындый эмтир: кижиниҥ тӧбӧзинде ийнече ӱйт бар, бу Ӧрӧ турган Кудайла тудуш дежер. Бу јолдыҥ ӱйдин кејегеле бӧктӧп байлайтан эмтир. Кижи тыҥ оорыганда, јарлык улуска барза, «эне-адазыныҥ элен-чакка јадар јери јаар јанарын» ол ӱйттеҥ кӧрӧр болтыр. «Бажы туйук эмтир» деп айтканы бар. Оныҥ учун эзен јӱрер кижиниҥ ол јолы ачык болотон эмтир деп, алдында энем куучындаган. Чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, куучындарда да, чын болгон керектерде де баатыр эр кижи кејегезиле ӧштӱни јыга согуп салар болгоны сӱрекей кайкамчылу.\nКыс балага чӱрмеш база артыргызар, чачы узундап ӧссӧ, ого бууш (лента, учук) эдип, јинји-таналар тагып, шымырак эдип, чачыла кожо ӧрӧр. 6-7-8-9 јаштарда баланыҥ чачын сырмалдап ӧрӧр. Сырмал – баланыҥ чачын келтейинеҥ јарып, чачыныҥ койузынаҥ 3, 5, 7, 9, 11 кејегеге јетире чачтарды айрып, тулуҥаштарды ӧрӧр. Кожо алтын, мӧҥӱн учуктарла кееркедип, учына шыҥырак кӱзӱҥи, јыламаштар тагар. Сырмалда јыламаш эжерлӱ болбос, кажы ла буушта јаҥыстаҥ. Эмдиги ӧйдӧ кичӱ шалтракты 10 до јаштаҥ ала кийет. 12 јаштуда шаҥкы тагар. Шаҥкы сӱрекей байлу. Шаҥкыны баштаза, тӧс тосток, ол эмезе тӧс теречек эдер. Шаҥкыны ай јаҥыда айдынып, ак санаалу тизип јат. Бу кееркемелге ак, кӧк айас, јылдыстар, ай, кӱн, солоҥы, Јер-эне, ар-бӱткен, алу аҥдар ла суулар кирет. Мен онойдо узанып тизедим. Шаҥкы ак јинјинеҥ башталат. Оноҥ Јер-эне ак јинјиле учына јыламаштарла тизип божодор. Јинјилерди анаар ла чоокырлабас, јинјилердиҥ ӧҥи бир аай, ӧрӧ айдылган аайыла тизилет. Јер-јериле башка да эдилет. Сырай ӱстинде ак јинји, кӧк, чаҥкыр (кӧк айасты темдектеп), оноҥ сары, кызыл (кӱн, от очок), јажыл (ӧзӱм), чаҥкыр (ар-јӧӧжӧ), учында јыламаш (коручыл).\nБу ла тушта јыламашла кожо аҥылу кур курчайт. Ол кур учында чачактарлу. Бу курдыҥ ады «шаҥкы кур» деп айдар. Шаҥкы курдыҥ алдына тагынар. Шаҥкыны эдип берзе, 12 катап кийер. Оноҥ кийбезе, айылдыҥ ичине илип салар, коручыл болуп јӱрер. Чага, Јылгайак байрамдарда ӱй улус база јарангыштарын кийет. Эки тулуҥдарына кере тарткыш илинти буушка јинјилер тизип, бириктирер. Чинче (чаачыш) јаајыш деп айдар, оны јинјилерле улалтып, бир тӱҥей ӧҥлӧ тизер, кажы ла учуктыҥ учында јыламаш тагат. Јажы јаанай берген ӱй улус тулуҥын таналап, кажагайлап ӧрӧр.\nСудьба блокадницы »


02.04.2018 - altaicholmon\nКурган для луноликой\n«Годы, люди и народы Убегают навсегда, Как текучая вода» В. Хлебников До недавнего времени хунну — создатели первой в Центральной Азии кочевой империи — были известны лишь по китайским хроникам. Лишь в начале прошлого столетия в Северной Монголии обнаружены богатейшие погребения хуннской знати.\nБыть готовым к возможному осложнению обстоятельств\nНынешняя зима, к сожалению, не оставила жителей нашего региона без «сюрпризов». По данным Горно-Алтайского гидрометцентра, опасения вызванные сильным промерзанием почвы во всем регионе, оправдались. Промерзание почвы в 2018 году сравнимо с 2010 годом и значительно больше, чем в 2016 -2017 годах. В целом высота снега в текущем году на большей части территории ниже, чем в\nСплоченность, сила и единение\nПожар в Кемерово потряс всю Россию. 28 марта в стране был объявлен национальный траур: были приспущены флаги, культурные учреждения и телеканалы отменили развлекательные программы, а в городах прошли траурные акции. Не осталась в стороне и столица Республики Алтай.\nТастаракай: «Каткырып алалы!»\nКандык айдыҥ 1-кы кӱни – кокыр-каткыныҥ кӱни. Анайда ок бу кӱнди «Тенектердиҥ кӱни» деп база айдыжат. Бу кӱнде кокырлажып, бой-бойын тӧгӱндежер јаҥжыгу јаҥыс ла бистиҥ ороондо эмес.је анайда ок ӧскӧ дӧ кӧп толу ороондордо бар. Тӱӱкичилердиҥ айтканыла, окылу байрам деп темдектелбеген де болзо, је јӱрӱмдик јол алган бу кӱн канча чактар кайра табылган. Кезик јетирӱлерле.\nЭҥ артыгы — тӱҥей ле Люда!\nНТВ телеканал ӧткӱрген «Ты — супер» деген берилтеде бистиҥ тергеенеҥ Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртынаҥ 12 јашту кызычак Люда Кудачина туружып јӱрген. Бу кӧрӱниҥ туружаачыларыныҥ тоозына кызычактыҥ киргени — јаан сӱӱнчи, једим туру, нениҥ учун дезе угузу бичик ийген 3000 баладаҥ јӱк ле 82 бала талдалган. Ӧкпӧӧриштӱ баштапкы турдыҥ кийнинеҥ 53 туружаачы арткан. Оныҥ кийнинде 20\nКларнет ӱни — јӱткиген кӱӱни\nJайаандыкты ширтеп кӧрзӧ, ол андый кӧп ууламјы-јолду, кайкамјык ла саҥ башка куулгазынду телекей. Кезик улустыҥ јайалтазы јаштаҥ ала иле кӧрӱнер, кем де јаанаган сайын амыры јок бедиренип, тӱҥей ле јайаандыкка јӱреги ачылар.\n«Тазыктырынар кӱӱн керек…»\nКалганчы ӧйдӧ Алтай Республикада окјаачылар Сибирь кеминде ӧдӱп турган маргаандарда јеҥӱлӱ јерлер алар боло берди. Бир сананзаҥ, мында кайкаар неме јок. Не дезе, спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ тӧс эп-сӱмелери калыгыстыҥ канында салынган болуп јат. Кай чӧрчӧктӧрди кычырган улус алтай баатырлардыҥ окјаадаҥ чеченине ле ыраагына адарына маргышканын билер эмей. Ада-ӧбӧкӧлӧрис окјааныҥ шылтузында јерлик аҥдарга аҥдап, азыранган да\nАбитуриентке јарамыкту јартамал\nБыјыл школды божоткон јииттерди аккредитациялу 1100 вуз ла филиал сакып јат. Jуук јылдарда кандый ууламјылар суруда болор? Кандый ӱредӱни јастырбай, талдап алар керек? Шак бу сурактар ӱредӱзин тӱгезип јаткан уулдарга, кыстарга амыр бербей јат.


куҥарап - это... Что такое куҥарап?\nСмотреть что такое "куҥарап" в других словарях:\nАрап, Максим Георгиевич — У этого термина существуют и другие значения, см. Арап. Максим Арап … Википедия\nДругие книги по запросу «куҥарап» >>


24.05.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\n«Алтай Республика – эптӱ-јӧптӱ јадарыныҥ јери»\nРеспубликаныҥ башчызы Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкла болуп, «Алтай Республика – эптӱ-јӧптӱ јадарыныҥ јери» деп адалган республикан конференцияныҥ ижин ачкан.\nТергеениҥ башчызы кадеттерди уткуган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 4-чи таҥмалу школдыҥ кадетский батальоныныҥ кӧдӱриҥизинде турушкан.\n24 мая — старт предварительного голосования\nВ ходе процедуры определятся кандидаты в депутаты Госдумы от «Единой России»


Тергеениҥ јааныныҥ Чой аймакла ишмекчи јол-јорыгы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ишмекчи јол-јорыкла культураныҥ Чойдогы объекттерин, аймакта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын, сӱттеҥ курсак-тамак эдер комплексти ле ӧскӧ дӧ объекттерди тудар ишти шиҥжӱлеген.\nОлег Хорохордин 1250 кижи јуртап јаткан Паспаул јуртта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеген. Онойып, Паспаулда 1981 јылда тудулган орто ӱредӱлӱ школдо «Ӱредӱлик» ӱлекер аайынча спортзалды јаҥыртар иштер ӧдӧт. Мында полдор солылат, ичин јарандырары, электропроводкаларды солыыры, стенелерди јылулаары ӧдӧт. Онойдо ок ӱзеери тамбур тургузары, уштынар кыпты ремонтооры ла эжиктерди солыыры пландалат.\n«Иштерди ӱредӱлӱ јыл башталардаҥ озо тӱгезер керек. Сыгын айда 200-теҥ ажыра ӱренчик ончо ээжилерге келиштире јаҥыртылган турадагы спортзалда тазыктырынар аргалу болор. Графиктеҥ соҥдош јок» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nБу объектте иштерге бастыра кемдӱ бюджеттердеҥ текши тооло 2 млн. салковойдоҥ кӧп акча-манат чыгарылган деп, башчы кошкон.\n«Јадар јер ле калада айалга» деп нацӱлекерле јуртта спорттыҥ площадказы јарандырылат. Мында куран айдыҥ учына јетире айландыра чедендеери ле јарандырары, аҥылу јер салары, тренажерлор ло ӧскӧ дӧ спорт јепселдер садып алала тургузары пландалат.\nПаспаулда онойдо ок јербойыныҥ эл-јоныныҥ кӧп баштануларыла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгында «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» программа аайынча Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына јаҥы кереес тургузылат. Ол бийиги алты метр эки стеладаҥ турар.\nМемориалда јууныҥ јалаҥдарында јыгылган ла јуудаҥ јанган, је Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына јетире јӱрбеген 630 јуучылдыҥ ла офицердиҥ аттары бичилер. Кереес куран айдыҥ ортозы јаар тургузылып калар учурлу.\nСӱтле иштеер комплекс тудулат\nБашчы онойдо ок Чойдо тудулып турган сӱттеҥ курсак-тамак эдер комплексти кӧргӧн. Ол «Народный» деп јуртээлем кооперативтиҥ государстводоҥ Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозы ажыра алган акча-јӧмӧлтӧгӧ тудулат. Объекттиҥ баазы 29 млн. салковой, олордыҥ 80% госјӧмӧлтӧниҥ акчазы.\n«Мында тудум ла монтаж иштер тӱгенип јат. Заводтыҥ продукция эдип чыгарар ийдези – коногына 6 муҥ литр сӱттеҥ курсак-тамак иштеери. Мында кӱскиде сӱттиҥ ле сӱттиҥ кычкыл продукциязын, ол тоодо сырды да эдип чыгарары пландалат. Јаан учурлузы – ол аймактыҥ јуртээлем ишчилери бери сӱдин табыштырар аргалу болуп, республиканыҥ коштой аймактарына ла ӧскӧ дӧ јерлерге сырьезын апарбазында» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nОл онойдо ок сӱттиҥ продукциязы тергеениҥ школдорына, балдардыҥ садтарына ла эмчиликтерине јетирилерин темдектеген. Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ министри Андрей Цыгулевтыҥ айтканыла, эмди аймактыҥ тӧрт предприятиези сӱтле иштеп туру. Јуук ӧйдӧ республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыла 200 уйлу сӱт саар јаҥы ферма тудулары пландалат.\nАгаштыҥ таштанчылары тузаланылат\nГусевка јуртта Олег Хорохордин суйудылган газла иштееринеҥ агаштыҥ таштанчыларына кӧчӱрилген котельныйды кӧргӧн. Јылу берер бир сезондо ол одыру аларына 5 млн. салковойды кымакайлаар аргалу.\n«Котельный агашла иштееринеҥ аймакта сӱреен кӧп арткан-калганыла иштеерине кӧчкӧн. Мынаҥ озо олорды тузаланар јер табылбай турган. Эмди аргачыларда таштанчыларын тузаланарына берер, аймактыҥ бюджедине сезимдӱ кымакайлаш эдер арга табылган. Онойдо ок котельныйды бистиҥ регистрациялу аргачы тургузып јат, онызы ӱзеери калан келери ине» – деп, Чой аймактыҥ јааны Михаил Маргачев куучындаган.\nОл онойдо ок Каракокшодо С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган школдыҥ котельныйында иштерле танышкан. Бу котельный јербойыныҥ инвесторлорыныҥ чодыла таш кӧмӱрдеҥ агаштыҥ таштанчыларына кӧчӱрилген. Тергеениҥ башчызы бу ӱлекерди бийик баалап, оны ӧскӧ объекттерде тузаланарга ижин лапту шиҥжӱлеер шӱӱлте эткен.\nМында ок газла заправка эдер автозаправкалу јаҥы станцияны кӧргӧндӧр. Тургуза ӧйдӧ оны иштедерине јазаары ӧдӧт, ӧйинде барып јаткан ишти быјыл куран айда ла тӱгезери пландалат. Михаил Маргачевтыҥ чокымдаганыла, аймактыҥ ончо муниципал транспортын газ одыруга кӧчӱрери темдектелет.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јол-јорык тушта Чой-Сейка-Ыныргы јолдо ишти кӧргӧн. Оны ремонтооры «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп нацӱлекерле ӧткӱрилет.\nЭмди јолдыҥ сегис километр бӧлӱгинде иш башталган. Иштер мында соок регенерацияныҥ технологиязыла ӧдӧт, јер сассымак учун, јолды бектеерге асфальтка тӧзӧгӧ салылат. Оныҥ кийнинде асфальт салылар. Подрядчикле тургузылган контрактла, организация иштер божогон до кийнинде тӧрт јылга бу јолды јазап турар учурлу.\n«Куран айда Чой-Сейка-Ыныргы јолдыҥ 12 км. бӧлӱгин ремонтоорына ӱзеери контракт тургузары пландалат. Эмди торгтор ӧткӱрилет. Нацӱлекер аайынча аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ала Сейка јуртка јетире 20 км. ажыра јол бӱткӱлинче ремонтолор учурлу» – деп, Олег Хорохордин чокымдаган.\nРеспубликаныҥ башчызы јол-јорыгында волластонит-тиҥ алдындагы фабриказында ачылган предприятиениҥ щебень эдер ижиле танышкан. Кичӱ изӱ айда мында дробилка тургузылган ла иштедилген болгон. Бӱгӱнги кӱнде ондо бир саатта 2,5 тонна материал эдилет.\n«Фабриканыҥ туразы 10 јылдаҥ ажыра тегин турган. 2020 јылдыҥ кандык айында аукционныҥ турултазыла «Родники» ООО-ло оныҥ бир бӧлӱгин арендага алары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган. Учреждение мында щебень эдер ишти баштаган. Эдилген продукция Чой-Сейка-Ыныргы јолды тударында јакшы тузаланылат. Келер ӧйдӧ ол Алтын Кӧл јаар федерал јолды ремонтоорында база тузаланылар учурлу» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nПредприятие келер ӧйдӧ фабриканыҥ кыптарын ла бар аргаларын толо тузаланарга туру. Онойдо ок суруда болгодый болзо, база асфальтка кожотон минеральный ымтак эдерин баштаары пландалат.\n«Јаҥы инвестор аймакка – јаҥыс ла јаҥы иш эмес, је иштеер јаҥы јерлер берер, мында јербойыныҥ 20-деҥ кӧп улузы иштейт» – деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nКМН-ныҥ айылында ла библиотекада\nКаракокшо јуртта Олег Хорохордин ас тоолу тургун калыктардыҥ айылын кӧргӧн. Ол былтыр «Чой аймактыҥ 2019-2024 јылдарга экономиказыныҥ ла аргачылыгыныҥ ӧзӱми» деп муниципал программа аайынча тудулган. Кичӱ изӱ айда мында айландыра јерди јарандырар иштер башталган, олорды јайдыҥ учы јаар тӱгезери пландалат. Келер ӧйдӧ айылды туризмниҥ тӧс јери этирте тузаланары темдектелет. Ондо амырап јӱрген улус ас тоолу тургун калыктардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмиле таныжар, национальный аш-курсакты амзаар аргалу болор.\nОлег Хорохордин ишмекчи јол-јорыгында јурт јеезелер ортодогы Чойдогы библиотечно-јетирӱлик тӧс јерде болгон. Ондо 2019-2020 јылдарда капитальный ремонт ӧткӱрилген. Мында экинчи кат тудулып, ондо библиотека ла кинозалга операторский ижин баштаган. 250 јерлӱ залдыҥ јепселдери «Культура» нацӱлекерле алынган. Шиҥжӱниҥ ӧйинде Олег Хорохордин тӧс јердиҥ директорыныҥ библиотеканыҥ ижи аайынча ордынчызы Лариса Чашникованы юбилейиле уткыган.\nТергеениҥ башкараачызы онойдо ок јашӧскӱримниҥ эрчимдӱзи Анна Шестаковала тушташкан. Ол тузалу аш-курсак јиири ле энелик јанынаҥ бойыныҥ блогын апарат. Башчы школдыҥ ла тӧрӧл јуртыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турган ӱренчик Вадим Власкинле база тушташкан.


Алтай тилле бичилген билборд эмезе бюллетень кӧгӧн кижи бар?.. - LIS134.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай


23.01.2018 - altaicholmon\nБюджетке 5 миллиард салковой кире акча\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире алынган кӧргӱзӱлерле, Алтай Республиканыҥ консолидированный бюджедине 5 406,5 млн салковой акча (калан ла калан эмес кирелтелер) кӧчӱрилген.\nКӱнӱҥ ле – алты јӱс звоноктоҥ\nАлтай Республикада «112» номерге кӱнӱҥ ле 600 кире звонок келет деп, МЧС-тыҥ республикан башкартузы јетирет. Анчада ла јай ӧйинде улус тлефон согоры кӧптӧйт.\nАҥчылардыҥ федерал бӱдӱм-кептӱ биледин государстволык ла муниципал јеткилдештиҥ Бирлик порталы ажыра алар арга бар деп, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы база катап эске алындырат.\nJаҥы чыккан јасак аайынча черӱге барарынаҥ кыйышкан улус 10 јылдыҥ туркунына государстволык службаныҥ организацияларында иштеп болбос.\nБӱдӱмјизи тереҥ јурт\nКрест јаҥдулардыҥ сакылталу ла учурлу байрамдарыныҥ бирӱзи Иисус Христостыҥ крестке тӱшкенин эске алган кӱн болуп јат. Ол јылдыҥ сайын чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде темдектелет.


Абитуриенттердиҥ ӧйи келди - altaicholmon\nКӧп балдар ӧскӧ калалар јаар барып, бийик ӱредӱлӱ заведениелерге бойыныҥ арга-кӱчиле кирип, једимдӱ ӱренип јадылар. Jе ыраак, јаан ла таныш эмес калага баштапкы ла катап барып јаткан баланыҥ јолында кандый ла буудактар, уур-кӱчтер туштаар эмей. Анчада ла эмдиги ӧйдӧ јӱзӱн-базын куурмакчылар, улусты тӧгӱндеп, уурдап-блаажар эп-аргаларын тузаланып кӧндӱктирип ийген кӱлӱктер кӧп.\n²скӧ талага келген, арып-чучураган, чочып-ӱркӱген улусты кара санаалулар тӱрген илелеп ийет. Олордыҥ ортозында вокзалдардыҥ јанында иштеп турган таксисттер де болордоҥ маат јок. «Кӱӱнзеген јеригерге јеҥил баала јетирерим» дегенин кулактыҥ кырынаҥ ӧткӱригер. Jӱк ле јондык транспорт, ол эмезе окылу такси. Эмдиги ӧйдӧ Интернет деп неме бары—јаан арга эмей. Ондо бастыра керектӱ бичимелдерди, јетирӱлерди таап алар арга бар. Кем куурмакчы, кем чын ишчи болгонын—мындагы сайттарда «отзыв» дейтен бичимелдердеҥ тургуза ла билип ийерге јараар.\nКайдаар ла барарга, нени ле эдерге турзаҥ, сеге болуш—карманыҥда акча. Андый да болзо, тургуза ла акчакапка колыҥды кийдирип, болгон ло кижиге акча берерин токтодор керек. ¯редӱге кирер јерге једип, мында да ајарыҥкай болуп, не-немени сурап-јартажып, аайлу-башту сананып јӱрзе, куурмакчылар слерге «јапшынбас» ине.\nБилип јӱрӱгер, «¯редӱ керегинде» деп јасак аайынча бастыра государственный ВУЗ-тарда, ол тоодо акча тӧлӧп тӧ ӱренетен заведениелерде, документтерди алганы, экзамендерди табыштырганы—акча тӧлӧбӧзинеҥ болор учурлу.\nКандый бир «акча јуур керек», «канцелярияныҥ чыгымдарын толтырар керек» деген куучындарга бӱтпегер. Государственный эмес ВУЗ-тарда экзамендер учун тӧлӧмирлер окылу јӧптӧжӱде бичилер учурлу.\nШколды јаҥы ла божоткон балдар ла олордыҥ ада-энелери—куурмакчыларга јаан сӱӱнчи. Слерге «приемный камыста бойыстыҥ кижи бар, акчаны бис ажыра тӧлӧп ий, сеге болужып ийзин деп оныла куучындажарыс» деген улустыҥ јанына јуук та баспагар.\nАда-энелер балазыныҥ аргазына алаҥзып, јарлар ажыра таныш эмес улусла таныжып, олорго «тӱрген белетенер курстарга» балазын бичидет, «экзамендердиҥ сурактарын кайдаҥ да» садып алат. Учында бу «заказтардыҥ» турултазы—чикелеп айтса, чукурук. Оныҥ учун бу каруулу ӧйдӧ кӧп неме јаҥыс ӱредӱге кирип јаткан баладаҥ эмес, оныҥ ада-энезинеҥ база камаанду. Слер балагарга алаҥзыбай, ого бӱдӱп, келишпегенде, ачынбай, токыналу јӱрзегер, балагарга да јеҥил ле токыналу болор. Бу кӱндерде слер баланыҥ эҥ јаан јӧмӧлтӧзи, акчала эмес, алкыштараарла, бӱдӱмјигерле. ¯редӱге кирип јаткан уулдар ла кыстар, бойыгардыҥ арга-кӱчигерге, санаагарга иженигер. Кӱӱнигерге кирген профессияны алаҥзыш јогынаҥ талдап, студенттиҥ каруулу ла јилбилӱ јӱрӱмине алтагар. Слердиҥ алдыгарда— эҥ артык ла сӱӱнчилӱ ӧйлӧр, ачылталар ла байлык билгирлер.


10.08.2017 - altaicholmon\nШилдерди ойто ло табыштырарыс па?\nЛенинградский областьтыҥ депутады В. Петров Россияда куру шилдерди садуныҥ организацияларына садатан озогы јаҥжыгуны орныктырары керегинде баштаҥкай эткен.\nШколдордыҥ шоферлорыла тушташкан\nJаҥы ӱредӱлӱ јыл башталар алдында автоинспекторлор Турачак аймактыҥ школдорында иштеп турган тискинчи-шоферлорло тушташкан.\nБаштапкы јарымјылдыкта 1700 бала\n2017 јылдыҥ алты айыныҥ туркунына Алтай Республикада ак-јарыкка 1701 бала чыккан. ²ткӧн јылдыҥ бу ӧйинде бу кӧргӱзӱ 1964 болгон.


Калыктар ойгорлыгын тӧрӧл тилисле - altaicholmon\nБу кӧрӱ-маргаан былтыр школдор ло калада јуртап јаткандар ортодо ӧткӧн болзо, быјыл дезе республикан кеминде ӧткӧниле аҥыланган. Быјылгы туружаачылардыҥ текши тоозы јетен тогус болгоны бичикке, классикага, кӧчӱрмеге јилбӱ јаан болгонын лапту кӧргӱсти. Ады јарлу алтай бичиичилер, ӱлгер чӱмдеечилер, кӧчӱреечилер алтай кычыраачыны, ӧзӱп јаткан јаш ӱйени јер-телекей ӱстинде канча тӱмен албатыныҥ чӱмдемелдериле таныштырар амадула бастыра ӧйдӧ олорды тыҥытту кӧчӱрген. Темдектезе, Михаил Чевалков, Аржан Адаров, Эркемен Палкин, Лазарь Кокышев, Паслей Самык, Бронтой Бедюров, Jыбаш Каинчин, Сазон Суразаков, Кӱлер Тепуков, Борис Кортин, Токшын Торбоков ло оноҥ до ӧскӧлӧри. Тирӱ классиканы алтай тилле эске кычыргандарга, темдектезе, јопон, немец, француз, итальян, онойдо ок орус, якут, бурят, тыва, казах ла оноҥ до ӧскӧ тилдерле чӱмделген чӱмдемелдер ажыра калыктар ортодогы најылыкла, олордыҥ культуразыла, тӱӱкизиле, јаҥжыгуларыла јууктада таныжар арга болот. Алтай тилдиҥ байлыгы, ийдези кӧчӱрилген чӱмдемелдерде јӱзӱн ӧҥдӧрлӧ ойноп, угаачыларга ундылбас элестер сыйлап јат деп айдарга јараар.\nИйделӱ сӧстиҥ байрамында јайаан јайалталар И. Крыловтыҥ, А. Пушкинниҥ, М. Лермонтовтыҥ, Н. Гогольдыҥ, А. Чеховтыҥ, Л. Толстойдыҥ, Ш. Перроныҥ, А. Де Сент-Экзюпериниҥ, Л. Кэрролдыҥ, Э. Распэниҥ, Ч. Айтматовтыҥ, К. Отаровтыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ чӱмдемелдеринеҥ алынган ӱзӱктерди кычырды.\nКӧдӱриҥиниҥ ачылтазында режиссер М. Кулунаковтыҥ тургускан видеоролигиле таныштылар. Алтай Республиканыҥ ла Тыва Республиканыҥ нерелӱ артизи Амаду Мамадаков А. Пушкинниҥ «Цветок» деген ӱлгерин алтай тилге «Чечек» деп адап, Л. Кокышевтиҥ кӧчӱргениле кычырды.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ министерствозыныҥ баштаҥкайыла, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери деген программазы аайынча ӧткӱрилип јаткан кӧрӱ-маргаанныҥ ачылтазында ӱредӱчилер, ӱредӱчилер-башкараачылар, айылчылар кӧп лӧ болды. Учурлу сӧстиҥ байрамыныҥ туружаачыларын культураныҥ министриниҥ ордынчызы Светлана Пешперова, ӱредӱ ле билим аайынча министрдиҥ молјузын удурумга бӱдӱреечи Ольга Болтошева уткыды.\n«Алтай тилле ӧткӱрилип јаткан баштапкы талалык кӧрӱ-маргаанда аймактардыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ туружып јатканы сӱӱндирет, оморкодот—деп, О. Болтошева айтты. —Бу јаан учурлу ӱлекер ажыра бис алтай тилдиҥ учурын, тоомјызын кӧдӱредис. Кандый да ӧскӧ эп-аргалар, Интернет бар да болзо, је бичик бистиҥ јӱрӱмисте јаантайын тӧс јерде турган ла турат».\nКӧдӱриҥиде С. Пешперова, О. Болтошева кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачылары јылдаҥ јылга кӧптӧзин, бичик-биликке јилбӱлери элбезин деп кӱӱнзедилер.\nОныҥ кийнинде кӧрӱ-маргаан туружаачылардыҥ јаштары аайынча ӱч бӧлӱкле ӧтти: 1-кы бӧлӱкте — 5-8 класстардыҥ ӱренчиктери; 2-чи бӧлӱкте — 9-10 класстардыҥ ӱренчиктери; 3-чи бӧлӱкте — јашӧскӱрим ле јаан улус.\nОкылу жюриде РФ-тыҥ ла АР-дыҥ нерелӱ артизи Ираида Охрина, АР-дыҥ нерелӱ артизи Игорь Тодошев, П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ режиссеры, АР-дыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Николай Паштаков, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Николай Багыров, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баш специализи Екатерина Чандыева, ИПКРО-ныҥ методизи Олеся Иркитова, АР-дыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааныныҥ ордынчызы Людмила Варванец, республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурттыҥ директоры Татьяна Туденева, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ директорыныҥ ордынчызы Марина Алушкина иштедилер.\nТоомјылу жюриниҥ турчылары база узак ла шӱӱшкен. Онойып, 1-кы бӧлӱктиҥ јеҥӱчилдери:\n1-кы јерде — Андрей Ильмеков (Jабаганнаҥ, 5 класс), Макс Саланханов (кала, 13-чи школ, 5 класс);\n2-чи јерде — Снежана Самыкова (Каспа, 7 класс), Сергей Ильмеков (Jабаган, 7 класс);\n3-чи јерде — Максим Тукупов (Шабалин, 6 класс), Айдыҥай Иташева (кала, 7-чи школ, 8 «А» класс).\n2-чи бӧлӱктиҥ јеҥӱчилдери:\n1-кы јерде — Эркемен Чурмешев (Jоло, 10 класс);\n2-чи јерде — Елизавета Челбакова (Барагаш, 10 класс);\n3-чи јерде — Эзендей Балбин (культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечизи).\n3-чи бӧлӱктиҥ јеҥӱчилдери:\n1-кы јерде —Снежана Топчина (орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Паспарты јурт);\n2-чи јерде — Наталья Тайленкумова (баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи, Ортолык јурт);\n3-чи јерде — Вера Кармакова (алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат).\n«Тирӱ классиканы алтай тилле кычыралы» деген талалык кӧрӱ-маргаанныҥ 2-чи ле 3-чи бӧлӱктериниҥ туружаачыларына эл театрдыҥ актеры Айдар Унатов мастер-класс ӧткӱрди. Сценага чыгып, кӧрӧӧчилерге сӱӱген чӱмдемелин эске кычырып јаткан ӱренчик актер ине. Jайаан јайалтазы, јилбӱзи, амадузы бойын јайым, бош тудунып, кычырып јатканын, ондо айдылганын, та кижиниҥ, та тындуныҥ сӱр-кебери эмезе онойдо ок ӧскӧзи болзын, ол бойыныҥ ээлгир кыймыгыла, чырайыла кӧргӱзер учурлу. Онойдо чын ла актер чылап, ойногон кептӱ иштеерге куучынныҥ эмезе ӱлгердиҥ ӧзӧгин бойына алар керек. Кажы ла сӧстӧ кандый учур, онызын ӱнле, кыймыкла кӧргӱзери сӱреен керектӱ. Эрмекти, сӧсти јарт айдарга таскаар. Куучынды бойы ажыра ӧткӱрер ле ондо болгонына бойыныҥ кӧрӱми болор керек. Алтай тилге јилбӱ јаан болгонын, темдектезе, орус балдар чӱмдемелди алтай тилле кычырып јатканы база оморкодулу болды.\nКайралдаш ӧйинде жюриниҥ турчылары балдарга мынаҥ да ары эске кычырарын таштабай, таскадынары јанынаҥ тузалу шӱӱлтелер айдып берген. Угаачыларга автордыҥ, бичиичиниҥ тӧс шӱӱлтезин јетиргизери, кӧксин чечери каруулу ла јилбилӱ јайаан иш деп, олор балдарга јарт эдип айдып бердилер.\nКӧрӱ-маргаанды белетеп ӧткӱрген эл библиотеканыҥ ӧмӧлиги Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына акча-манатла јӧмӧп болушканы, онойдо ок туружаачыларга эрчимдӱ турушканы учун быйанын айтты. Кӧрӱ-маргаан мынаҥ да ары улалар, нениҥ учун дезе калыктар байлыгыла танышканы билгири элбеерине, тили байып, јаранарына јарамыкту.