«Оору кӧптӧбӧзин деп ончобыс каруулу» - altaicholmon\nӰлӱрген ай ла кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозы бистиҥ республикага коронавирус оору јанынаҥ сӱреен кӱчке келишти деп айдарга јараар. Кӧп улус оорыган, оорып јат. Бу оорунаҥ улам јада калган улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧйт. Текши тоолорло болзо, бистиҥ тергеениҥ коронавирус оору аайынча кӧргӱзӱлери бӱдӱн ороондо эҥ баштапкы јерге једиже берген. Бу айалгада окылу јаҥдар канайда иштейт, нени эдет?\nКӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов тергеениҥ СМИ-лерине республикадагы эпидемиялык айалга керегинде куучындаган ла сурактарга каруулар берген.\nСурак: Леонид Васильевич, бӱгӱнги кӱнде республикада эпидемиялык айалга кандый?\nКаруу: Алтай Республикада 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айы ла кӱчӱрген айдыҥ баштапкы јарымызы сӱреен кӱчке келишти деп айдар керек. Коронавирус деген инфекцияла оорыган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧгӧн. Јӱк ле ӱлӱрген ай туркунына республикада 4147 кижи оорыган. Качан јастаҥ ала ӱлӱрген айга јетире тоолор 3682 болордо, бир ай туркунына оору 111 процентке кӧптӧгӧн! Ӧткӧн неделениҥ туркунына 968 јаҥы учурал темдектелген. Ковидтеҥ улам внебольничный пневмонияла оорып турган улустыҥ тоозы кӧптӧп јат. Ӧткӧн неделе туркунына мындый 186 учурал темдектелген. Бу тоо, оноҥ озо болгон неделеге кӧрӧ, 17,7% кӧп (158 учурал). 68,8% учуралдарда оору орто кеминде ӧткӧн, 11,2% учуралда — кӱч кеминде, 12 учуралда улус божогон. Бастыразына јуук учуралдарда оору айыл-јурттардаҥ башталганы јарталган. Оору улустыҥ 67% айылында оору улусла кожо болгонынаҥ улам југушкан (260 очаг-айыл).\nОорыган улустыҥ тоозынаҥ 37,32% эр улуска келижип јат, ол эмезе — 3325 учурал, 62,6% эпши улуска келижет, ол эмезе 5583 учурал. Алты јашка јетпеген балдардыҥ ортозынаҥ оорыган учуралдар 5,25% (468), јетинеҥ он тӧрт јашка јетире балдар — 8% (717), он беш јаштаҥ ала он јети јашка јетире балдар — 3% (272). Бӱгӱнги кӱндеги тоолорло болзо, оорыган улустыҥ эҥ ле кӧби 30-49 јашту (38,3%), 50-64 јаштулар — 23,5%, 65 ле оноҥ јаан јаштарга 10,7% (988 учурал) келижип јат.\n827 учуралда (9,28%) «активно-клиническая симптоматика» дегени јок болгон. 5636 учуралда (63,2%) ОРВИ-ниҥ симптомдоры болгоны темдектелген. 297 учуралда (3,3%) пневмонияныҥ темдектери јарталган. 6014 кижи (67,51%) ковид ооруныҥ јеҥил бӱдӱмиле оорыган. 1983 кижиде (22,2%) ооруныҥ орто кеми темдектелген, 84 кижи (0,9%) ооруныҥ кӱч бӱдӱмиле оорыган.\nБу кире ӧйгӧ тергеебисте ковид оорунаҥ 70 кижи јада калган. Ол 100 муҥ кижиге 31,0% келижет. «Летальность» деген тоо — 0,76%. Божогон улустыҥ 53% 65 јаштаҥ ашкан улус, 36,7% — 50-64 јашту. Олордыҥ ортозынаҥ 35-зи эр улус, 33-зи эпши улус.\nСурак: Алтай Республиканыҥ Роспотребшиҥжӱзи коронавирус оору кӧптӧбӧзин деп, кандый иштер ӧткӱрет ле бӱгӱнги кӱнге јетире кандый кезем алтам-дар эдилген?\nКаруу: Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери коронавирусла оорыган улустыҥ иштеп турган јерине предписание-документ јазайт. Бӱгӱнги кӱнге јетире эдилген мындый документтердиҥ тоозы 4,5 муҥга јеткен. Эпидемиологтор оору улусла колбуда болгондорды јартап, олордыҥ ортозынаҥ ишке, ӱредӱге јууктатпастарын аҥылап јадылар. Мындый улустыҥ ады-јолдоры јаткан-иштеген јерлериндеги эмчиликтерге аткарылган кийнинде, олорды шиҥдеери ле эмдеери башталат. Оорунаҥ улам иштеҥ тууралаттырткан улуска больничный листтер берилет. Кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнине јетире эмчилер 950 кижиниҥ су-кадыгын ајаруда туткан. Бастыра ӧйдиҥ туркунына 15546 кижи мындый ајарулу шиҥжӱни ӧткӧн. Кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнине јетире Роспотребшиҥжӱ мындый 16755 постановление-јӧп јӧптӧгӧн.\nТергееде ковид оорула колбой эпидемиялык айалга керегинде бастыра јетирӱлерди Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери оперштабка кажы ла кӱн јетирет. Эпидемиялык айалганы оҥдолторго ууландырылган бистиҥ бастыра јӧптӧристи оперштаб јӧмӧп лӧ бӱдӱрип јат. Онойып, тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире 65 јаштаҥ јаан јашту иштеп турган улустыҥ самоизоляцияда иштеген ӧйи больничный листтерле јеткилделген. Россия Федерацияныҥ Государственный баш санитарный врачыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 31 номерлӱ јакааны аайынча, иштеп турган 65 јашту ла оноҥ јаан улус бӱгӱнги кӱнде самоизоляция деп режимде иштейдилер. Полиция ла јер-бойыныҥ јаҥдары бу айалганы ајаруда тудуп јат.\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала Горно-Алтайск калада тӱнде иштеер клубтардыҥ, дискотекалардыҥ, улус ажанып турган јерлердиҥ ижи тӱнниҥ он чазынаҥ ала эртен тураныҥ сегис чазына јетире токтодылган. Ӱлӱрген айдыҥ туркунына мындый иш бӱдӱрип турган аргачылардыҥ ижин полицияныҥ ишчилери, јербойы-ныҥ јаҥыныҥ ишчилери ајаруда туткан ла олордыҥ ортозында бу јакаанды бускан аргачылар илезине чыгарылган.\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинеҥ ала Алтай Республиканыҥ башкарузы иштеп турган улустыҥ 30 процентин дистанцион эп-аргага кӧчӱрер деп јакару јӧптӧгӧн. Јербойыныҥ окылу јаҥыныҥ бӧлӱктери улустыҥ суракта-рын дистанцион эп-арга аайынча кӧрӧр ишке кӧчкӧн.\nӰлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде школдордогы каникулдар башталган ла 1-9 класстардыҥ балдары кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнине јетире амыраган. 10-11 клас-стардыҥ балдары ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнине јетире амырагылаган.\nКӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде тергеениҥ 69 школында ӱредӱ очный режим аайынча башталган. 109 школдо 5-9 класстардыҥ ӱренчиктери дистанцион ре-жимде ӱренип баштаган. Муниципал ла государстволык јеткилдеш улуска эртедеҥ бичиткени аайынча јетирилип јат.\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала маска јок улусты магазиндерге, аптекаларга, кӧп улус јӱрер бастыра јерлерге, текши транспортко (автобустар, такси) кийдир-бези ле олорло иштебези башталган. Мындый некелте керегинде јакаруны Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база јӧптӧгӧн. Оныҥ учун ӱлӱрген айдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире «масочный режим» деген некелте аайынча бастыра улустаҥ маскалар некелип јат. Оныҥ учун бӱгӱн 90% улус маскалу јӱрет.\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала ишчилерди ижи аайынча ороон ичиле, гран ары јаар командировка-јорыктарга ийери токтодылган. Балдарды эне-адазы јокко улус јӱрер текши јерлерге кийдирери база ајару-га алынган. Ондый да болзо, ӧткӱрилген рейд-иштерде балдар текши улус јӱрер јерлерге эне-адазы јок барып турганы, јажы эр кемине јетпеген балдар орой ӧйдӧ мындый јерлерде јӱргени илезине чыгарылган ла эне-адазыла кезедӱлӱ иштер ӧткӱрилген.\nРоспотребнадзордыҥ ишчилери эпидемияга удура иштер ӧткӱрип, ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда тергеениҥ 667 объект-предприятиезинде шиҥжӱлӱ иш ӧткӱрген. Бу иштиҥ уч-турултазы болуп 153 протокол тургузылган ла 18 керек јаргыга аткарылган. Олордыҥ бир канчазы, ол тоодо «Аникс» ООО 100000 салковойго штрафтаткан. Ӱлӱрген айда оорыган улус керегинде предписание-документтер јанынаҥ јетирӱлер орой келгени учун административный јаҥбузуш аайынча протоколдор (республикан эмчилик, Маймадагы аймак эмчилик, Оҥдойдогы аймак эмчилик, Кӧксуу-Оозындагы аймак эмчилик, Чамалдагы аймак эмчилик аайынча) тургузылган. Роспотребнадзордыҥ тургускан предписание-документтери кажы ла кӱн шиҥделет. Ӱлӱрген ай туркунына 178 предписание-документ тургузылган ла сегис башкараачы каруузына тургузылган.\nРоспотребнадзор Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына «Об административных нарушениях Республики Алтай» деп адалган 69-ЗЗ номерлӱ Јакаанына тӱзедӱлер кийдирери јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан. Кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде парламенттиҥ ээчиде сессиязында бу тӱзедӱлер ле кожулталар шӱӱжилер.\nТергееде эпидемиялык айалганы кӧргӧндӧ, ооруныҥ элбеде јайылып турганыныҥ шылтактары деп эпидемиялык айалгага удура нени эдер керек деп јарлап койгон некелтелерди јӱрӱмде улус бӱдӱрбегенин, кӧп улусту мероприятие-керектерди токтодор дегенин укпаганын, бу кӱч айалгада улусла канайда иштеер керек деп некелтелерди окылу јаҥдар бӱдӱрбегенин адаар керек.\nСурак: Нениҥ учун тесттер јанынаҥ кӱч боло берген ле оору улусла колбуда болгондордоҥ нениҥ учун тесттер алылбай барган?\nКаруу: Кӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнине јетире республикада текши тооло коронавирус ооруны јартаарга 126635 тест алынган ла шиҥделген. Тесттер аайынча тоолорло тергее ороон ичинде 15-чи јерде туруп јат. Иштеп турган ӱч лаборатория ковид оору аайынча бир кӱнге бир муҥ материал шиҥдеп јат. Ол ло ок ӧйдӧ иштеп турган эмчилердиҥ ле лабораториялардыҥ тоозы кӧптӧбӧгӧнин темдектеер керек. Республикада тесттердиҥ тоозы кажы ла кӱн кӧптӧп турганы, шиҥдеер аргалар ол ло бойы артканы – анализтердиҥ белен болотон ӧйин узадып турган шылтак ол. Лабораториялар бойлорыныҥ аргаларын 200 процентке кӧп иштедип јат.\nБӱгӱнги кӱнде тергееде ӱч лаборатория иштейт: «Центр гигиены и эпидемиологии в Республике Алтай» деп ФБУЗ-та, «Алтайская противочумная станция» деп АПЧС-та, «Центр по профилактике и борьбе со СПИД» деп БУЗ-та. Бу лабораториялар ончозы Горно-Алтайскта иштейт. Коронавирус оорула оорып турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп турарда, тергееде анализ-тесттер шиҥдеер, ПЦР-шиҥжӱлер ӧткӱрер аргаларды тыҥыдар керек деп курч сурак туруп јат. Роспотребнадзор бу суракты су-кадыкты корыыры аайынча министерствоныҥ, оперативный штабтыҥ алдында канча катап кезем тургускан. Кайда да ӱч неделедеҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерстводо база бир лаборатория иштеп баштаар. Бир Амплификатор алынган, база экӱзи тендерлерди ӧдӧрин сакып јат. Бӱгӱнги кӱнде Роспотребнадзор бастыра лабораториялык шиҥжӱлердиҥ 85% бӱдӱрет.\nОору улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп, айалга курчып турарда, эмчилер эҥ ле озо коронавирус деп чокымдап койгон улустыҥ тесттерин шиҥдеп турганын, оноҥ — COVID-19 деп диагнозту улусла колбуда болгон ло ооруныҥ симпомдоры бар болгон улустыҥ анализтери кӧрӱлип турганын, оноҥ — «внебольничная пневмония» деп диагнозту улустыйы кӧрӱлип турганын темдектейдис.\nСурак: Слер иштеп турган предприятиелерде, ӧмӧликтерде эпидемияга удура кандый иш ӧткӱрип турганын шиҥдеп кӧргӧнӧр деп айттыгар. Оныҥ уч-турулталары кандый?\nКаруу: Роспотребнадзордыҥ ишчилери эпидемиялык айалганы шиҥдеп, иштеп турган предприятиелерде, ӧмӧликтерде ооруны болдыртпазына ууландырылган некелтелерди канайда бӱдӱрип турганын ајаруда тудуп јат. Ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда Алтай Республикада 667 объекттиҥ ижи шиҥделген ле олордыҥ уч-турулталары аайынча 153 протокол тургузылган. Кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозына јетире ӧткӱрилген рейдтерди кӧрзӧбис, «Туулу Алтай» ГТРК, Эл Курултай, «Россияныҥ почтазы» деген окылу ӧмӧликтерде некелтелерди бусканы јарталган ла олордыҥ јаандарына бу јастыраларды тургуза ла тӱзетсин деп јака-рулар берилген.\nКоронавирус оорула оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧп турарда, Роспотребнадзорго телефон согуп турган улустыҥ тоозы база кӧптӧп јат. Оору улус больничный листтерин алары јанынаҥ уур-кӱчтер бар болгоны ке-регинде сурагылайт. Эмчилерди айылына кычырары, тӱрген медболушты алары, тесттерди канайда, кайдӧӧн табыштырары керегинде сурагылап јат. Мындый сурактар ла айалга јаҥыс ла бистиҥ республикада эмес, бастыра ороондо болгонын темдектеер эдим. Оору улустыҥ тоозы кӧп болуп, эмдейтен аргалар бу тооны «ажып» болбой турганынаҥ улам, бӱгӱн мындый кӱч айалгага келгенис.\nАлтай Республиканыҥ Роспотребнадзоры эпидемиялык айалганы болдыртпазы ла оҥдолторы аайынча иштеп турганын база катап темдектейдим. Оору улуска больничный листтерди берери-бербези, аптекаларда эмдердиҥ бары-јогы, оору улусты кандый эмдерле эмдеери — бу сурактарга карууны Роспотребнадзор берер ле оору улусты эмдеер ишке кирижер учуры јок. Тӱрген болуштыҥ ижи, эмчилердиҥ баштаныжы, эмдер аайынча сурактар, эмдеништиҥ кеми — бу сурактар аайынча Росздравнадзор ло су-кадыкты корыыры аайынча министерство иштеп јат деп чокым темдектейдим! Слерге тӱрген болушты, керектӱ медболу-шты јетирбеген болзо, Росздравнадзорго (тел: 8800-550-9903), су-кадыкты корыыры аайынча министер-ствого (8913-691-0220) телефондогор. Бу телефондорго телефон соксогор, сурактарга каруулар берилер учурлу.\nРоспотребнадзордыҥ ишчилери слерди ончогорды тургузылып калган некелтелерди бӱдӱрип, бойыгардыҥ ла коштой јӱрген улустыҥ су-кадыгы керегинде сананзын деп кычырып туру! Бу кӱч ӧйдӧ кӧп улусту, садулу јерлерге кӧп барбаска албаданыгар. Ооруныҥ симптомдоры табылып ла келзе, айылда отурып, эмчилерди кычырыгар. Бу ок ӧйдӧ иштеп турган јерге телефон согуп, башкараачыгарга эртедеҥ айдып койор керек. Онойдо ок бастыра биле айылда отурар учурлу. Эмчи келип, оноҥ ары нени эдетенин јартап берер учурлу. Эмчилер айылдарга барып, мазоктор албай јат! Оору улусла колбуда болгондордоҥ анализтер тургуза ла эмес, 8-10 кӱн ӧткӧн кийнинде алынып јат.\nБастыра бар сурактарды кемнеҥ, кайдаҥ сурайтанын байа айдып койдыс! Тергеениҥ бастыра улузын сурап јадым: ајарыныгар ла чеберленигер, бойоордыҥ ла эбире улустыҥ су-кадыгына ајарыҥкай болугар! Су-кадык ончогорго.


Компьютерге ӱрен, пенсионер - altaicholmon\nӰредӱ 28 частыҥ туркунына аҥылу программа аайынча ӧткӱрилер. Каргандар бу ӧйдиҥ туркунына государствоныҥ услугаларыныҥ порталыла иштеерине, социальный сетьтерде бедиренерине, акча-манат ла кредит аайынча учреждениелердиҥ аргаларын тузаланарына, электрон почтаны аткарарына, фото-ло видео материалдарла иштеерине ӱренер деп, Алтай Республиканыҥ иш, социальный јеткилдеш ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ сайтында айдылат.\nJаан јаштуларды компьютерле иштеерине ӱредетен программаны «Ветерандардыҥ, кенектердиҥ ле пенсионерлердиҥ ассоциациязы» деп јондык организация белетеген.


Кочкор айдыҥ 18 кӱни — Википедия\nКочкор айдыҥ 18 кӱни\n← Кочкор ай →\nКочкор айдыҥ 18 кӱни (орустап 18 февраля) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 49 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 316 кӱн арткан (високосный јылда 317 кӱн).\nКочкор айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кочкор айдыҥ 5 кӱни болгон.\nБорис Укачинович Укачин (кочкор айдыҥ 18 кӱни 1936, Кайырлык ― јаҥар айдыҥ 25 кӱни 2003) ― поэт, прозаик, публицист, кӧчӱреечи. СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1964), Алтайдыҥ Ленин комсомол премиязыныҥ лауреады (1980), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1993). Сӧӧги — тӧӧлӧс.\n↑ Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 76—78.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кочкор_айдыҥ_18_кӱни&oldid=31803"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 21 чаган ай 2022, 03:48.


< Wp | alt(Redirected from Wp/alt/Алтай тили)\nWp > alt > Алтай тил\nТӱштӱк Алтайлар (Алтай кижилер) Кадын сууны јараттай јуртагылайт, Телеҥиттер Чуй ла Башкуш сууларды јараттай, Телеҥеттер Бачат сууны јараттай (Кемеровская область). Телеҥиттер ле телеҥеттер (телеӱттер) 2002 јылдаҥ ала башка албаты болуп чоттолот. Н.А.Баскаковтыҥ классификациязыла Тӱштӱк алтай тил тӱрк тилдерниҥ Кӱнчыгыш-хун айырызыныҥ кыргыс-кыпчак бӧлӱгине кыргыс тилле кожо кирет.\n1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчÿрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген "Грамматика алтайского языка" . Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о.Макарий.\nАлтай тил орус албаты Сибирьге келгенинеҥ ала шиҥделип башталган. XVIII чактагы баштапкы экспедицияларда Д.-Г.Мессершмидт, И.Фишер, Г.Миллер, П.Паллас, Г.Гмелин деген улустарла алтай тилле сӧстӧр лӧ тексттер бичилген. Алтай тилдиҥ шиҥжӱзине јаан ајару эткен кижи В.В.Радлов. Ол 1863-1871 јылдарда Алтайла јорыктап тексттер јууган. Соҥында ол тексттерди "Фонетика" (1882-1883) ла "Словарь тюркских наречий" (1888-1911) деген бичиктеринде тузаланган.\nСовет ӧйдӧ алтай тилди жиҥжӱге алган улус Н.П.Дыренкова "Грамматка ойротского языка" , ла Н.А.Баскаков. Тӱӱкиниҥ тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайский научно-исследовательский институды тӧзӧлгӧниниҥ кийнинеҥ алтай шиҥжӱчилер де табылган: Т.М.Тощакова, В.Н.Тадыкин, Е.Н.Чунижекова, М.Ч.Чумакаева.\nКалганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М.И.Черемисина, А.Т.Тыбыкова, Н.А.јайым, Л.Н.Тыбыкова, Н.Д.Алмадакова, Т.Е.Орсулова, Н.Н.Тыдыкова, Н.Р.Байжанова, А.А.Озонова, А.Р.Тазранова, С.Б.Сарбашева, А.Э.Чумакаев ле о.ӧ.\nАлтай тил С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Горно-Алтайск), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.\nТӧс[edit | edit source]\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/alt/Алтай_тил&oldid=4844260"


(Башталганы 56 номерде)\nМонголдыҥ ортозында jерлер Даян-каанныҥ кичӱ уулы Гересензеге келишкен. Ол jерди «калка jери» деп адап туратан. Ол сӧстиҥ учурын билимчилер «каалгаланар, бӧктӧнӧр» деп учурлу дежет.\nДаян-каан jадып каларда, оныҥ jети уулы Монгол jерин jети кожуунга бӧлиген. Калка jери Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш jаҥдарга бӧлинген. Кӱнбадыш Калканы jаан уулы Ашихай башкарган. Кӱнчыгыш jанын – ӱчинчи уулы Ноонох. Ноонохтыҥ уулы Тӧбӧттӧги Далай-ламанаҥ каанныҥ адын алып, бойын Тушэту-каан деп аданган. Ол бастыра монголдордыҥ кааны болбогон, jе бойы алдында каан боло берген.\nШолой, Гересензениҥ барказы бойын Сэцен-каан деп аданган. Удабай Ашихайдыҥ уулы бойын Засагту-каан деп аданган. Онойып, Калкада бир ӧйдӧ ӱч каан боло берген. Эмдиги Кыдаттагы Ич Монгол бой-бойлорынаҥ камааны jок каандыктарлу болуп калган: Хорчин, Ордос, Тумат, Чахар. Тӧрт ойрот база бӧлине берген. Jарлу монгол тӱӱкичи Саган-сэцэн ол ӧйлӧр керегинде мынай бичиген:\n«Караҥуй 500 jылдык jууктап келгени учун Даян-каанныҥ бала-барказы бойыныҥ бӧлинип калган каандыктарында бой-бойлорыла тил табыжарга, кайкамчылу солынталарга удура чыгарга албаданып турган. Jебрен чӧрчӧктӧ айдылгандый болуп турган: «Каан ачынза элде не сынбас, Jаан (слон) ачынза, калада не сынбас…».\nОнойдо, ол ӧйдиҥ Монгол jери биригип болбозы иле. Качан да монголдор бойыныҥ кӱӱниле бирикпеген, кӱчле бириктирерге ондый кӱчтӱ кижи де артпаган.\nXVII чактыҥ бажында Кыдаттагы Мин династия аҥтарылган. Бийик каландар, ар-бӱткенниҥ jеткерлери албатыны кунураткан, тӱймеендер кӧдӱрилип, Пекинге jеткен. Тӱймеенчилердиҥ черӱзи jууктап келерде, император бууга салынган. Кыдаттыҥ тӱжӱметтери тӱймеген албатыны токтодорго, манjыларды кычырган. Манjылардыҥ черӱзи келип, тӱймеенди токтоткон, онойып Кыдатта манjылардыҥ Эjен (Цинь) династиязы jаҥга келген. Манjылар ол кемдер? Бу кӧчкӱн албаты, Енисей суунаҥ ала Камчаткага jетире jадып турган болгон, ук-тӧзиле эвенк албатыга jуук, бичигин монголдордоҥ алган. Ол ӧйлӧрдӧ манjыларды Нурхачы кааны башкарган. 1624 jылда Нурхачы Кӱнбадышта jаткан монголдорды бактырып, бойыныҥ эл-тергеезине кошкон. Нурхачыныҥ уулы Абахай jаҥга келерде, манjылардыҥ эли тӱштӱкте Кыдаттаҥ ала, тӱндӱкте Уссури сууга jетире, кӱнчыгышта Кореянаҥ ала кӱнбадышта монголдорго jетире болгон. 1631-1632 jылдарда Абахай-каан тӱштӱк монголдорды jуулап алган, Кубулай-каанныҥ таҥмазын мензинип алган, тӱштӱк монголдордыҥ 16 аймагы Абахайды бойыныҥ кааны деп jӧптӧгӧн. 1644 jылда манjылар Пекинди jуулап алган, удабай ла бастыра Кыдат олордыҥ колында болуп калган. Онойып, олор бастыра аjарузын калка-монголдор ло ойротторды jуулар деп умзана берген.\nМанjылар Кыдаттыҥ бажында болуп, бойыныҥ jаҥдарын кийдирип баштаган. Бастыра Кыдатта эр улус саамайларын тазада кырып, тӧбӧзинде кеjеге эдер болуп калган. Манjылар, олордыҥ тоозы кыдаттарга кӧрӧ, jӱс катапка ас деп билип тура, олордыҥ ортозында кайылып калбаска, манjылар кыдат кыстарды албас деп jӧптӧп салган. Манjыларга саду эдерге, колло узанарга, jер таарарга jарабас болуп калган, jаҥыс ла башкарар учурлу болгон. Jе Кыдаттый jаан ороонды башкарарга, манjыларда ӱредӱлӱ улузы ас болгон, манjылар эҥ jаан jамыларда отурза да, башкаруныҥ ижин бӱдӱрер улус кӧп сабазы кыдаттар болгон. Манjылар 200 jылга кыдаттар ортодо jоголып калган да болзо, эҥ бажында олор эл-тергеени колдо бек туткан.\nМонголдордо буддизм jайылганы\nМанjылар тӱштӱк монголдорды jуулап алган да болзо, ойротторды jууларга олорго 100 jылдаҥ кӧп ӧй керек болгон. Монголдор бой-бойыла тартыжып та турган болзо, манjылардыҥ черӱзи олорго чыдабай турган, оныҥ учун кӧп jылдардыҥ туркунына манjылар кыдаттыҥ мекеленижин ле тӧбӧттӧрдиҥ буддизмин тузаланган. Узак ӧйлӧргӧ олор монголдорды башкарарга, Пекинде бӱткӱл ӱредӱ тӧзӧп салган.\nТӧбӧттиҥ буддизми ол не? Тӱндӱк Индияда jадып турган кӧчкӱн албаты, jокту ла казыр ар-бӱткендӱ, бийик эмес цивилизациялу тӧбӧттӧргӧ буддизмниҥ ӱредӱзи кошту уур болгон. Jебреннеҥ бери монголдор бойын бӧрӱнеҥ бӱткен деп бодоп турарда, тӧбӧттӧр бойын мечиннеҥ бӱткен деп бодоп туратан.\nVII чакта буддизм тӧбӧттӧрдиҥ фольклорына кирген, тӧбӧттӧрдиҥ эки ӧбӧкӧзи буддизмниҥ аттарын алынган: jобош мечин Авалокитешвара (Далай-лама оныҥ кубулганы деп чотолот) ла алмыс Тара. Онойып, тӧбӧттӧрдиҥ каандары ол jаҥды албатызына кийдирген, тӧбӧттӧрдиҥ бойлорыныҥ бон деп jаҥын узак ӧйдиҥ туркунына буддизм кайылтып, бойына кийдирип салган. Ондый ок айалга кийнинде Монгол jеринде де болуп калган, монголдордыҥ кам jаҥы буддизмнеҥ кӧпти алынган, буддисттер кам jаҥныҥ атрибуттарын база алган.\nМонгол каандар ортодо кезиги буддизм jаҥды jакшы кӧрӱп, ӱредӱзиле сонуркап тургандары да болгон. Буддисттер монголдорго келип, бойыныҥ jаҥына ӱредип туратан, христиан, мусульман ла ӧскӧлӧри чылап. Кубулай-каан jаш тужында буддизмди ӱренген, кийнинде Кыдаттыҥ императоры болуп каларда, буддизмди бойыныҥ эл-тергеезинде кийдирерге сананган, Пекинге камык ламаларды кычырган, олор монголдорго jаҥын ӱредерге аҥылу тӧрттолук бичик сананып тапкан. Jе олордыҥ бичиги де, ӱредӱзи де ол ӧйдӧги монголдор ортодо тыҥ jайылбаган. Буддизм Пекинниҥ монголдорынаҥ ыраак барбаган да болзо, Кубулай-каанныҥ кийнинде де 100 jыл кире ламалар келип туратан. Юань династия аҥтарылган кийнинде монголдордо буддизм де токтоп калган. Ол ӧйдӧ Тӧбӧттиҥ бойында буддист секталар бой-бойлоры ортодо кырлу jуу баштаган. Jаан ламалар акчага болуп, улусты тӧгӱндеп, тарма эдип туратан, онойып jаҥныҥ учуры тӱжӱп баштаган. Онойып, Цонкапа деп лама табылып, буддизмде jаҥыртулар баштаган. Ол тушта Кыдатта ла Тӧбӧттӧ католиктер кӧп болгон, олордоҥ ӱренип, Цонкапа ламаларды тӱҥей кийимге кийиндирген. Кезик тӱӱкичилердиҥ айтканыла болзо, Цонкапа католиктердеҥ jаҥныҥ бажында туратан Далай-лама керегинде ӱредӱни, кубулганды талдап табатанын ла оноҥ до ӧскӧ кӧп элементтерди алган. Цонкапа улусты ӱч бӱдӱмге бӧлиген, тегин кижиге буддизмниҥ тереҥ ӱредӱзине кирижерге керек jок, ламаларга кӧдӧп jӱрзе ле аруталар. Цонкапаныҥ ӱредӱзи тегин улустыҥ ортозында jакшы jайылып турган да болзо, ӧскӧ секталарды jеҥерге, оныҥ Гелукпа деп сектазына черӱ ле jепсел керек болгон. Онойып Гелукпаныҥ ламалары монголдорго баштанган.\nБӧлинип алала, бой-бойлорыла jуулажып турган монгол каандар база бир кудай jаҥын керексиген, бойыныҥ эл-тергеезин орныктырар деп амадулу. Тумат Алтын-каан Гелукпа буддисттердиҥ jаанын бойына кычырып, ого Далай-лама деп монгол нерезин берген. Цагаан Сэцэнниҥ бичигинде ол керегинде мынайып бичилген:\n«Каан-тааjы Сэцэн Алтын-каанга мынай айткан: «Ойротторды аҥтарар керек, jаҥды колго алар керек. Ойгор улус айдат, эҥ керектӱзи – ол кудай jаҥы деп. Цаст (Тӧбӧт) деп ороонноҥ улус кычырар керек, биске ӱредӱзин берзин деп, ол солун болор бо?». Алтан-каан оныла jӧпсинген».\nОнойып келген Гелукпа деп сектаныҥ jааны лама Сонам Гьяцо Далай-ламаныҥ адын алган, Алтын-кааннаҥ алтын таҥма алган. Ондо ло ол чахар-монголдордыҥ кааны Тумэнзасагт-каанла тушташкан, ол Далай-ламаны база кӱндӱлеген. Эмди бастыра тӱштӱк монголдор буддизмге кирген. Jе ол jӱк ле башталганы болгон, ойроттордыҥ Кара-Кула-кааны ламаларды бойына база кычырган, монгол каандар ортодо Тӧбӧттиҥ jаҥы учун маргаан боло берген.\nМонголдордоҥ болуш алынган III Далай-лама Сонам-Гьяцо оныҥ сектазына монголдор кийнинде де болушсын деп, божоор алдында «Монголдо кубулып чыгарым» деп айткан. Онойып, Алтын-каанныҥ бир барказын Далай-ламаныҥ кубулганы деп адап, IV Далай-лама эдип койгондор. Jе ол узак jӱрбеген, Тӧбӧткӧ келеле, монгол Далай-лама 28 jаштуда ӧлтӱрткен. Чындаптаҥ болзо, тӧбӧттӧргӧ ол jӱк ле монголдорды бойыныҥ jаҥына тартып аларга керек болгон, олорго бойыныҥ бажында ӧскӧ укту кижини кӧрӧр кӱӱндери jок болгон.\nАвтай-каан Калкада эҥ озо бу jаҥды кийдирген. Озогы Кара-Корумныҥ jеринде, Оркон сууныҥ jарадында ол Эрjине-Дзу деп дацан туткан. Кам jаҥын jоголторго албаданган, озогы jаҥла туулардыҥ, суулардыҥ ээлерине бажыратанын jоголтып болбой, оны буддизмге кийдирип салгандар. Тӧбӧттӧҥ камык ламалар келип, монголдорды бойыныҥ jаҥына ӱредип баштаган. Онойып, Монгол jеринде Индия ла Тӧбӧттиҥ культуразыныҥ jедимдери jайылып баштаган.\nКыдаттар Мин династиянаҥ бери монголдор ортозында буддизмниҥ jайыларына болужып туратан, кийнинде келген манjылар ол политиканы улалткан. Кыдат тӱжӱметтериниҥ бирӱзи Мин Вань Чунгу манjы каанга мынай темдектеп туратан:\n«Ламаизмде кан тӧгӧргӧ, тындулар ӧлтӱрерге jарабас, ол кинчек деп чотолот, jобош ло унчукпас болзын деп ӱредет. Бис сары jаҥ (буддизм – А.А.) кӧчкӱндер ортозында jайылзын деп jӧмӧжӧр учурлу».\nУлалганы келер номерлерде


Алтай албатыныҥ тоозы керегинде… - altaicholmon\nАлтай албатыныҥ тоозы керегинде…\n2020 јылда Россия ичинде эл-јонныҥ текши тооалыжы ӧдӧр. Келип јаткан тооалыш алтайлардыҥ эҥ ӧҥзӱре деген сурагын кӧдӱрип јат: калыктыҥ тоозы. Алтай калык байлык тӱӱкилӱ, чӱм-јаҥду да болзо, је тоозы ас болгоны калыктыҥ аргаларын чек тӧмӧн тӱжӱрип јат. Ас тоолу албатыда ийде-кӱчи де ас, ороон ичинде учуры да јабыс. Оныҥ учун кезик улустыҥ санааркажы јарт: «Алтайларда келер ӧйи бар ба?», «Алтайлар качан јӱс муҥга јеткей не?» — деген сурактар угулып ла туру. Ӧткӧн ӱч чактыҥ тооалыштарына ла тӱӱкилик јетирӱлерге тайанып, бу сурактарга каруулар берип кӧрӧли.\nАрасейге кирген ӧй\n(1756-1763 јј. јетирӱлери)\nОйрот каандык јоголып каларда, кечеги ойрот јайзаҥдар улузыла кожо јӱрӱмин, ар-јӧжӧзин аргадап, Арасейдиҥ гран-кыйузына јууктап, суранып, Ак-каанныҥ ороонына кожулып баштадылар. Ол ӧйдӧ Колываньнаҥ ала Кузнецскийге јетире турган орус шибеелердиҥ јанында 13 муҥ кире ойрот билелер (кибиткалар) аргаданып токтогон. Бодоштыра алза, ол 40 муҥ кире кижи болор. Је бу ончо улусты алтайлар деп адаарга эрте, нениҥ учун дезе ол ӧйлӧрдӧ «алтай калык» деп оҥдомол болбогон. Тӱӱкилик јетирӱлерде ол тужындагы алтайларыҥ ада-ӧбӧкӧлӧрин орооны аайынча зенгорлор (джунгарлар), калмыктар, ойроттор деп, эмезе угын керелеп урянхай, телеут (телеҥит), тӧӧлӧс лӧ оноҥ до ӧскӧ аттарла адагылайт.\nОл 40 муҥ кижинеҥ кӧбизи кыдат-манјыларга кырдырган, Эдил сууга, калмыктарга кӧчӱрилген, хакастарга кожулган, крестке тӱжӱп кайлыкталган, казахтарга олјолоткон, кӧп улус оору-јоболдоҥ, тороноҥ божогон. 1763 јылдагы тооалышла Туулу Алтайда 2700 кижи артып калган деп јетирӱ бар. Је бу тоо, байла, јастыра: јуу-чактаҥ кобы-јиктерге јажынган кӧп улус ол тооалышка кирбеген. Чын тоозы 5-8 муҥ кижи – олор алтай калыкты тӧзӧгӧн ада-ӧбӧкӧлӧрис.\nКаан тужындагы ӧй\n(1792-1912 јј. јетирӱлери)\nКаан јаҥ ӧйи алтайлардыҥ тоозына јарамыкту ӧй болгонын темдектеер керек. 1792 јылдыҥ тооалыжыла Алтайдыҥ ӧс калыгыныҥ тоозы: 4 500 кижи (чынга јуук тоо). Ол ӧйдӧҥ бери алтайлардыҥ тоозы эрчимдӱ ӧзӱп баштаган. Бир чак бажынаҥ, 1912 јылдыҥ тооалыжыла болзо, алтайлардыҥ тоозы 43 800 кижи боло берген. Айдарда, 1792-1912 јылдарда алтай улустыҥ тоозы 9-10 катапка ӧскӧн.\nОрус калыкты алзабыс, олор Туулу Алтайда 1816 јылда јӱк 600 кижи болгон (кӧп сабазы јаржактар), 1832 јылда – 1100, 1859 јылда – 1800 кижи. Крепостной правоны Россияда јоголткон кийнинеҥ Туулу Алтайда орустардыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧп јат. 1897 јылдыҥ тооалыжыла 9500 кижи; 1912 јылда – 28 900. Камык улус кӧчӱп келип, алтайларды мал-ажын кабыратан јерлеринеҥ кыйыктап баштаганынаҥ улам, јердиҥ сурагы сӱрекей кызалаҥ боло берген ӧй. Ол ло јердиҥ сурагы, алтай ла орус калыктар ортодо ӧӧн-бӧкӧн кӱйдӱрип, Алтайда Граждан јууныҥ тӧс шылтагы болуп калар.\n(1917-1921 јј. јетирӱлери)\nГраждан јуу башталгалак, 1917 јылда Туулу Алтайда 80 муҥ кире кижи јуртаган. Олордыҥ 50 муҥы – алтайлар, 30 муҥы – орустар, ӧскӧ уктулары — 2 муҥ кире. Граждан јуу тӱгене берерде, Горно-Алтайский ревкомныҥ јер аайынча бӧлӱгиниҥ 1921 јылда докладында алтайлар јӱк 30 муҥ артып калган деп айдылат («јарандырып» салган тоо до болордоҥ айабас). Айдарда, алтай улустыҥ тоозы 1917-1921 јылдарда ас ла салза, 20 муҥ кижиге (40 %-ке) астаган.\nАлтайда Граждан јуу башталып турарда «актар-кызылдар» деп бӧлӱнип јуулашканы – ол, чынынча айтса, тургун ла кӧчӱп келген албатылардыҥ тартыжузы болгон. Кӧп саба алтайлар ла јаржактар «Кара-Корумды» тӧзӧп, «актар» боло берерде, олорго удурлашкан јаҥы кӧчӱп келген орус крестьяндар «кызыл партизандар» деп адангылаган. Россияда «ак кыймыгу» јеҥдиртип аларда, бистиҥ «актар» (алтайлар) база јеҥдиртип ийген. Граждан јууда «актар»-«кызылдар», «бандиттер»-«кызылдар» деп јуулажып, јеҥ јастангандары, тонодып-сӱрдирип, оору-јоболдоҥ, тороноҥ божогондоры, Моҥол-Тыва јерине кайра јанбай качкандары – бу ончозы 20 муҥ јылыйып калган алтай улус. Бу ончо керектер Л. П. Маметтиҥ «Ойротия» деп бичигенде јазаптыра бичилип салган. (Ол 1917 јылдыҥ 50 муҥ деп тоозына алтайлар јӱк алтан јыл бажынаҥ, 1979 јылда, јеткен).\nАйдарда, Россияга киргенинеҥ ала алтайларга эҥ коромјылу-карыкчалду ӧй – ол Граждан јуу. Оныҥ кийниндеги репрессиялар, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу база јаан каршузын јетирген де болзо, је Граждан јуу алтайлардыҥ тоозына эҥ јаан согулта болгон деп айдар керек.\nГраждан јууда «актар» јеҥдирткениле колбой, Алтайда орус улус алтайларды тоозыла акалай берди: 1912 јылда алтайлар – 43,8 муҥ, орустар – 28,9 муҥ; 1926 јылда алтайлар – 36 муҥ, орустар – 52 муҥ. Совет јаҥ ӧйдӧ политикалык айалгалардаҥ улам Алтайда Граждан јууныҥ чын тӱӱкизи јажытту болуп арткан.\nСовет јаҥ тӧзӧлгӧни\n(1926-1939 јј. јетирӱлери)\nГраждан јууныҥ кийни, Совет јаҥ тургузылган ӧй алтайларга база јеҥил эмес болгонын темдектеер керек. 1926-1939 јылдарга алтайлардыҥ тоозы јӱк 3 муҥ кижиге кӧптӧгӧн: 36 муҥнаҥ ала 39 муҥга јетире. Оныҥ шылтактары мындый: Граждан јууныҥ кийиндеги тӱреҥи, јоксыраш-торо ӧй; кӧчкӱн албатыны деремнелерге јууп, колхозтор тӧзӧп, ӧскӧ јӱрӱмге темиктиргени; аргалу-чакту улусты («кулактарды») ла национальный интеллигенцияны айдуга апарганы.\nОныла коштой ол ло 20-30 јылдарда Алтайда орус калыктыҥ тоозы сӱрекей кӧптӧп јат. 1917 јылда – 30 муҥ болгон болзо, 1939 јылда – 114 муҥ. Арай ла тӧрт (!) катапка эмес. Мыныҥ шылтагы: колхоз-совхозтор, артельдер, промышленный объекттер тӧзӧлип турган ӧйдӧ камык ишчилер, специалисттер Туулу Алтайга токтоду јогынаҥ кӧчӱп келгени.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуунаҥ ала эмдиги ӧйгӧ јетире\n(1941-2010 јј. јетирӱлери)\nУлу јууныҥ 1941-1945 јылдарында Туулу Алтайдаҥ 42 268 кижи јууга атанган. Олордыҥ јарымызы, 21 299 кижи јууда божогон. Бу улустаҥ канчазы орус, канчазы алтай болгонын керелеер окылу јетирӱ јок. Је ол тужындагы эл-јонныҥ тоозын алып, орус ла алтай улустыҥ пропорциязын алза, 5-7 муҥ алтай ла 14-16 муҥ орус јуучылдар јууда божогон деп тоо чыгат. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу Алтайда јаткан орус та, алтай да калыктарга јаан јылыйтулар экелгени элбеде јарлу.\nБу јууныҥ кийнинеҥ бистиҥ оогош тергееде демографиялык айалга билдирлӱ солынып баштады. Туулу Алтайда јаткан орус калыктыҥ тоозы јуунаҥ озо јылдардыҥ кирезине ойто једип, ӧзӱмин токтодып салган. Темдектезе, 1939 јылдыҥ тооалыжыла болзо, Алтайда 114 муҥ орус укту улус јуртап јат, 1959 ј.– 110 муҥ, 1979 ј.– 109 муҥ, 1989 ј.– 115, 2002 ј.– 117, 2010 ј.– 115 (1939 јылдыҥ ла кеми). Бу айалганыҥ шылтагы, байла, орус улус деремнелердеҥ городторго кӧчкӧниле колбой, азырап-чыдаткан балдарыныҥ тоозы астаганы. Тургуза ӧйдӧ Россия тергеезинде орус калыктыҥ тоозы ӧспӧй, чала астап турган деп, окылу јетирӱлер кӧргӱзет.\nОлорго кӧрӧ, Улу јууныҥ кийнинеҥ алтай калыктыҥ тоозы токтобой, орто кеминде ӧзӱп баштаганын темдектеер керек. Баштапкы јылдарда араайынаҥ, кийниндеги јылдарда там ла там билдирлӱ. 1959 јылда алтайлар 38 019 кижи болуп калды. 1979 јылда (1917 јылдыҥ кемине једе берген) – 50 203 кижи. База он јылдаҥ (1989) арай ла болзо он муҥга кӧптӧбӧди – 59 130 кижи. Экономика јанынаҥ кату 90-чы јылдарда да алтайлардыҥ тоозыныҥ ӧзӱми токтобогон: 2002 јылда – 66 923 кижи (1989 јылга кӧрӧ, 7793 кижиге кӧп). 2010 јылда јеткен тообыс: Туулу Алтайда – 72 841 алтай кижи; бастыра јер-телекейде 74 459 алтай кижи јурттап јат!\n2010 јылдыҥ тооалыжында башка чоттологон кумандыларды ла байаттарды кошсо, тоо 80 800(!) кижи боло берет.\nБу ончо јетирӱлерди алып, статистикала колбозо, келер ӧй алтай калыкка јарамыкту ла болор. «Коэффициент естественного прироста» деген кӧргӱзӱле (туулгандардыҥ тоозынаҥ божогондорды айрыганы) Алтай Республика Россия ичинде 5-чи јерде. Ӧрӧ ӧзӱмиле бистеҥ озо јӱк Чечня, Ингушетия, Тыва ла Дагестан.\nБаза бир кӧргӱзӱле бис база јармыкту айалгада – ол бир ӱй кижиге канча туулган бала келижип турганы (2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча):\n— Ингуш келиндер – 3,6 бала;\n— Цыган келиндер – 3,5 бала;\n— Чечен келиндер – 3,1 бала;\n— Тува келиндер – 3,0 бала;\n— Авар келиндер – 2,9 бала;\n— Алтай келиндер – 2,7 бала;\n— Бурят келиндер – 2,5 бала;\n— Хакас келиндер – 2,4 бала;\n— Казах келиндер – 2,4 бала;\n— Башкир келиндер – 2,2 бала;\n— Калмык келиндер – 2,2 бала;\n— Армян келиндер – 2,1 бала;\n— Татар келиндер – 1,9 бала;\n— Орус келиндер –1,8 бала;\n— Еврей келиндер – 1,5 бала.\nДемография билим аайынча, албатыда бу кӧргӱзӱ 2,2 баладаҥ ас болзо, албаты ӧспӧй, астап јат. Айдарда, бу јанынаҥ алтайлардыҥ айалгазы база кем јок.\nАлтайкрайстаттыҥ јетиргениле, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы 218 063 кижи деп темдектелген. Тооалыш аайынча, 2010 јылда улустыҥ тоозы 206 168 кижи болгон. Ӧткӧн 8 јылга Туулу Алтайда улустыҥ тоозы 11 895 кижиге кӧптӧгӧн. Ӧрӧги айдылган айалгалардаҥ улам, бу 12 муҥ кижиниҥ кӧп сабазы, 8-9 муҥ кирези – алтайлар. Айдарда, тургуза ӧйдӧ алтай калыктыҥ тоозы Алтай Республикада 81 муҥ кижи болор керек, јер-телекейде 83 муҥ, (кумандыларла, байаттарла кожо – 89 муҥ кижи!). Оныҥ учун «Алтай калыкта келер ӧйи бар ба?» деп суракка алаҥзу јокко «бар!» деп каруу келижет.\nЭкинчизи, «Алтайлар качан јӱс муҥга јеткей не?», деген сурактыҥ каруузы мындый. Јуу-чак болбозо, экономикалык јаан јеткерлер табарбаза, алтай калык бӱгӱнги ле кӱнниҥ экпиниле ӧрӧ ӧссӧ, 15-25 јылдаҥ алтайлардыҥ тоозы 100 муҥды ажа берер, ол 2034-2044 јылдар.\nОныҥ учун аргалу-чакту јӱрӱгер! Кӧп бала-барка азырагар! Су-кадык болугар! Ол тужында 100 муҥды ажатан ӧй јууктап та келеринеҥ айабас.\nБу бичимелде иш бедиреп, ӧскӧ талаларга атанган алтай улустыҥ тоозы ла олордыҥ келер ӧйи керегинде бичилбеген. Ол сурак башка шиҥжӱ иш болор керек.


Инфоурок / Другое / Рабочие программы / Рабочая программа по алтайскому языку\nМБОУ «Алтыгы – Талдунын тӧс текши ӱредӱлӱ школы»\nЭкинчи класста алтай тилле\n(баштамы текши ӱредӱ)\nК.К. Пиянтинованын, Н.Б. Тайборнинанын «Алтай тилле иштеер программалар (1-4 класс)» программазына, ФГОС — тын айалгаларына тайанып тургузылган\nТургузаачы: баштамы класстардын\n«Алтай тил» ӱредӱ курс текши ӱредӱде баштамы школдордын Федерал эл – теергелик ϳаны стандарты ла Россиянын гражданининин кӧгӱс кӧрӱмин тыныдып ӧскӱрери ле таскамал береринин Концепциязы аайынча тургузылган.\nБаштамы школдын алдында турган тӧс амадулар: 1-4 класстардын ӱренчиктеринин граждан ла кӧгӱс кӧрӱминин тӧзӧлгӧзин тӧзӧп тыныдары; ӱренерге керектӱ ишти ле бойын бойы башкарып билеринин тӧзӧлгӧзин тӧзӧӧри; ӱренчиктердин кӧгӱс санаазын ӧскӱрери ле ϳакшы кылык – ϳанга таскадары.\nТӧрӧл тили – баштамы класстардын ӱренчиктерине бастыра ӱредӱнин тӧзӧлгӧзи, укаа – санаазына, ϳайалтазына ӧзӱм берер ле албатызыла, ϳӱрӱмле таныжар арга. Улу педагог К.Д. Ушинскийдин айканыла, бала оны эбире улустын кӧгӱс байлыгыла ада – энезинин тили ажыра таныжат, эбире телекей дезе балага бойынын камаанын ойто ок ада – эненин тили ажыра ϳетирет.\nТӧрӧл тилин баштамы школдо ӱредеринин амадулары:\n- ӱренчиктерди тил билимнин тӧс ондомолдорыла таныштырары ла шӱӱп сананарына ӱредип – таскадары;\n- ӱренчиктердин коммуникатив билгирлерин: оос ло бичилген эрмек – куучынын ϳарандырары, диалог, монологло тузаланарына таскадары;\n- ϳастыра ϳок бичиирине керектӱ билгирлер берери.\nКурстыҥ ÿредÿ планда јери.\nНеделеде 3 час, 35 ӱредӱ неделе, бастыра – 105 час.\nЭкинчи класста «Алтай тил» деп ӱредӱ предметле ӱренчиктер нени билип алары\nЭкинчи класстын ӱренчиктери фонетико – графический билгирлерле онон ары таныжат, баштапкы класста ӱренгенин катап кӧрӱп быжулайт. Ӱренчиктер экинчи класста таныжат:\n- алтай танмалыкта таныктардын турган аайыла, аттарыла;\n- ӱндӱ ле туйук табыштардын анылу темдектериле;\n- эжерлу туйук табыштарла;\n- узун ӱндӱ табыштарла;\n- сӧсти ϳолдон ϳолго кӧчӱрер ээжилерле;\n- куучын – эрмектин болӱктериле (адалгыш, глагол, ϳарталгыш), эрмектин тӧс члендериле (баштаачы, айдылаачы), эрмектин эчени члендериле (термин ϳогынан).\nӰренчиктер текстти, эрмектерди, сӧстӧрди ϳастыра ϳок, каллиграфически чын бичиирге; бичигенин текстле тӱндештирерге; сӧстӧрди табыш – таныктары аайынча ылгап, ӱйелерге бӧлиирге, ϳолдон ϳолго кочӱрерге; ӱндӱ табыштарды кату ба, ϳымжак па, узун ба, туйук табыштарды ӱнгӱр бе, тунгак па деп ылгаштырарга, табыштар ла таныктардын тоозын тӱндештирерге; сӧстӧрди бӱдӱмиле ылгаарга; улустын ады – ϳолын, тындулардын чоло аттарын, ϳурттардын, суулардын аттарын ϳаан таныктан бичиирге;\nсӧс ло эрмекти ылгаштырарга, эрмекте сӧстӧрдин колбуузын табарга, кениткен ле кенитпеген эрмектерди таныырга, эрмекте баштаачыны ла айдылаачыны табарга; берген схемала тема аайынча эрмектер тургузарга;\nэрмекти ϳаан таныктан бичиирге, учында точка, кый темдек эмезе сурак темдек тургузарга;\nтекстти таныырга, онын темазын, тӧс шӱӱлтезин ылгаарга, текстке бажалык берерге, ϳурамал, куучын ла шӱӱген тексттерди ылгаштырарга, ӱредӱчинин болужыла эрмек – куучынды бӧлӱктерге бӧлиирге, учуры аайынча олордын колбузын тургузарга;\nкуучын – эрмектин бӧлӱктерин олордын текши учурына, сурактарына тайанып ылгаштырарга, ӧс лӧ текши адалгыштарды ылгаштырарга; адалгыштын тоозын (ϳаныс, кӧп) ылгаштырарга; кӧп тоодо турган адалгыштар бӱдӱрерге;\nтазылы тӱней сӧстӧр табарга, бир тазылду ла онон до ӧскӧ сӧстӧрдин тазылын табарга; сӧстин чике ле кӧчӱре учурын, синонимдерди ле антонимдерди ылгаштырарга; эрмек – куучынында быйанын айдарга, сурак берерге, эзендежип ϳакшылажарга керектӱ сӧстӧрди чын тузаланып билерге;\n35-45 сӧстӧн турган текстле изложение бичиирге, ӱредӱчинин болужыла берилген эмезе бойы талдап алган темала, ϳурукла оос, бичиир тексттер тургузарга таскайдылар.\nЭкинчи класста «Алтай тил» деп ӱредӱ предметле ϳединетен турулталар\nЭкинчи классты божодып ϳаткан ӱренчиктер Федерал эл – теергелик ϳаны стандарт аайынча бир кезек турулталарла ϳединер учурлу.\nӰренчиктер бойы танынан ӧзӱминде (личностный) турулталары\nБойынын Тӧрӧлиле, албатызыла, Россиянын тӱӱкизиле оморкоор кӱӱн – санаа таскадары; бойынын албатызын, угын билери, Россияда башка – башка ук албатыларды баалары; эбире улуска, телекейге ачык кӱӱнду, ϳакшы ла ϳаманды ылгап билер кижи таскадары.\nЭбире телекей ар – бӱткенле, албатыларла, олордын культураларыла, кудай ϳаныла бирлик колбуда турганын айлаар кӧрӱм таскадары.\nӦскӧ албатылардын тӱӱкизин, культуразын, ӧскӧ кижинин санаа – шӱӱлтезин тооп ϳӱрерине таскадары.\nӦзӱп, кубулып ϳаткан телекейде (ϳӱрӱмде) ϳылыйбай, ого ӱренижип темигерине керектӱ билгирлер таскадары.\nӰренип турган кижи эл – ϳоннын алдында каруулу, некелтелу деп билери ле ϳӱрӱмде ӱредӱ алар иштин учурын, ӱредӱ онын бойына не керектӱзин аайлаары, оныла башкарынары.\nJакшы кылык – ϳаннын ээжи – некелтелерин ле ϳӱрӱмде ончо улус тен, ϳайым дегенин аайланы аайынча, бойын бойы башкарарга, бойынын кылык – ϳаны учун каруулу болорына таскадары.\nJакшыга тартылар, ϳакшыны баалаар, сезер кӱӱн таскадары.\nУлусты аайлаар, тоор, ачык – ϳарык, киленкей кӱӱн таскадары.\nJаан улусла, кура балдарла кожо нак иштеер, ачынышту айалга тӧзӧбӧс, блаашту керекти токыналу ϳартап ийер билгир таскадары.\nАк – чек ϳӱрер, эдинер – тудунар не – немени, кӧгӱс байлыкты сезер, чеберлеер кӱӱн таскадары.\nРегулятивный текши ӱредӱ эдилгелер темиктиреринде\nӰредӱлу иштин амадузын, задачаларын бойына алынар ла ого ϳединерге болушту эп – арганы таап билерине таскадары.\nӰредӱлӱ ишти онын задачазын, бӱдӱрер айалгазын адарып, пландаар, шиндеер ле турултазын кӧрӧр билгирлерле таскадары, болушту аргаларды талдап билери.\nJетирӱни эдеринде темдек – символдорды тузаланары.\nКоммуникатив ле билгир аларынын задачаларын бӱдӱреринде эрмек – куучыннын эп – аргаларын ла аргаларды эрчимду тузаланары.\nКеректӱ ϳетирӱни табарга, дуурга, шиндеерге, бириктире кӧрӱп, керектӱзин талдап, келиштире ϳазап, белетеерге бар аргаларды (справочниктерди) тузаланып билери.\nБичилген марыла, жанрыла башка тексттерди тургузылган амаду, задачалары аайынча кӧгӱске алынып кычырарына темигери; бойынын айдарга турганын эрмек – куучыннын задачазына келиштире ϳарт тургузар ла тексттерди оосло, бичип тургузарына таскаары.\nЛогический действиелерле тузаланып билери: тӱндештирери, шиндеери, бириктире кӧрӧри, тӱп шӱӱлте чыгарары, бӱдӱм темдектери аайынча бӧлиири, не неден улам (ненин учун) болгонынын шылтагын табары, шӱӱри, таныш ондомолдорго кожоры.\nТекши амаду тургузып ла ого ϳединер аргаларды темдектеп билери; бирлик иште кем нени эдерин ӱлежип, ϳартажып ϳӧптӧжӧри; бой – бойынын эткенин шиндеп билери, бойынын кылык – ϳанын ла ӧскӧ улустыйын кӧрӱп билери.\n«Алтай тил» деп предметтитн ӱренер материалы ажыра эбире ϳӱрӱмде ӧдӱп ϳаткан кубулталар, процесстер, не – неме керегинде бойынын ӧзӱмине келиштире билери.\nПредметтин ле ӧскӧ дӧ предметтер ортозындагы тӧс ондомолдорло таныжып, не – неме ле процесстер ортозында колбуларды билери.\nАлтай тилле ӱренер материал аайынча баштамы школдо бичиктерле, ӧскӧ дӧ ϳетирӱ алар аргаларла (онойдо ок ӱредӱ модельдерле) иштеп билери.\nБилгир алар текши ӱредӱ эдилгелер темиктиреринде\nӰредӱлӱ иштин амадузын, задачаларын аайлаар ла ого ϳединер (ӱредӱчинин башкарганыла эмезе танынан);\nКеректӱ ϳетирӱни бичиктен, болушту литературанан (справочниктерден, Интернеттин аргаларын тузаланып) табар ла олорды ӱредӱлӱ ϳакылталарды бӱдӱрерге тузаланар.\nСхема – таблицаларда берген ϳетирӱлерди аайлаар ла олорды ϳартап билер.\nКычырыштын бӱдӱмдерин тузаланып билер.\nБашка – башка бӱдӱмдӱ тексттердин (кееркемел, билим) учурын аайлаар ла керектӱ ϳетирӱни анылап билер, оны оосло эмезе бичип, ϳетирӱ эдер.\nТекстти структура – бӱдӱми, тили ϳанынан шиндеер, анда бар кӧргӱзӱ материалдардын учурын аайлаар.\nБойынын санаа – шӱӱлтезин оосло эмезе бичип билер; нӧкӧрлӧринин алдына ϳаан эмес ϳетирӱлерле куучындаар, белетеген сурагын керектӱ материалдарла (ϳурукла, презентацияла) ϳеткилдеп билер.\nБичикте бар болушту материалдарла, сӧзликтерле тузаланып билер.\nӰренип турган суракка тилдин керекту темдектерин таап билер.\nТилдин темдектерин ӱренип турган сурак аайынча шиндеп, бириктире кӧрӱп, тӱндештирип, бир аай классифицировать эдип билер; сурак аайынча шӱӱр, шылтак – колбуларды табар, тӱп шӱӱлте чыгарар ла о.ӧ.\nКоммуникатив текши ӱредӱ эдилгелер темиктиреринде\nЭрмек – куучыннын ӧдӱп турган айалгазын, амадузын адарып, бойынын кӱӱн – санаазын, сескенин литературный тилдин, эрмек – куучыннын ээжи – некелтелери аайынча (чокым, ϳарт, шӱӱлтелу) айдып эмезе бичип билер.\nДиалогты ӧткӱрип ле куучындажып турган кижини угуп билер, бойынын сананганын айдып, айтканын керелеп, керектин (иштин) ϳедим – ϳедикпезин ϳартап билер, кажы ла кижиде бойынын шӱӱлтези болор аргалу ла бар деп билери.\nJӧп эмес сурактардын аайына токыналу, эки ϳанынын ϳилбӱлерин адарып чыгары.\nБойынын кӱӱн – санаазын эрмек – куучыннын амадузын адарып айдып билер; эрмектежип куучындажары ϳанынан алган билгирлерин ϳӱрӱминде тузаланар.\nПредметти ӱренеринин турулталары\nРоссия кӧп тилдердин ле культуралардын орооны деп билип алары; тил – албаты бойын албаты деп сезеринин тӧзӧлгӧзи деп билери.\nТил – албатынын национальный культуразы ла улус бой – бойыла куучындажар арга деп аайлаары; орус тил Россия Федерациянын окылу тили, башка – башка ук албатылардын бой – бойыла куучындажар аргазы деп билери.\nОос ло бичилген ϳакшы эрмек – куучын кижинин текши культуразынын ла гражданский позициязынын кӧргӱзӱзи деп билери.\nАлтай тилдин ээжи – некелтелериле (орфоэпиянын, лексиканын, грамматиканын, орфографиянын, пунктуациянын), эрмек – куучыннын этикет ээжилериле танышкан кеминче тузаланып билери.\nКуучыннын амадузын, задачаларын, тузаланар аргаларын ла айалгаларын ылгаштырып билер ле ϳаан эмес монолог эмезе текст тургусканда, коммуникатив задачага ϳединерге олорды тузаланар темигӱ берери.\nJастыра ϳок бичиш кижинин культуразынын база бир ϳаны деп ондоор ло бойынын тургускан эрмектерин, текстин бичигенде, орфографиянын керекту ээжилериле тузаланып билери, токтой тӱжер темдектерин чын тургузары. Бичигенин шиндеп билери.\nТилдин единицаларыла иштеер ӱредӱлӱ иштин аайын билери, алган билгирлериле практический, коммуникатив задачалардын аайына чыгарга тузаланып билери.\nАлтай тилдин системазы, структуразы керегинде билим ϳетирӱлерле таныжар: фонетика ла графика, лексика, сӧстин бӱдери (морфемика), морфология ла синтаксис; тилдин тӧс единицалары ла темдектери, олорды эрмек – куучында тузаланары.\nТилдин тӧс единицаларын ла темдектерин таныыр, олорды шиндеер, эрмек – куучыннын айалгазына келиштире тузаланып билери.\nЎредеринде методикалык ла материально – техникалык\nјепселдер тузаланарыныҥ јартамалы\nК. К. Пиянтинова, А.В. Белякова Алтай тил 2 класска, Г-А., 2012\n- алтай тилдин таблицалары\n- ÿредÿнин столдоры;\n- предметный јуруктар;\nБелякова А.В. «Алтай тил» (2 класс) Ӱреду бичикке иштеер тетрадь – Горно – Алтайск, 2012\nКонцепция ФГОС начального общего образования. – 26 октября 2009 г\nКонцепция духовно – нравственного развития и воспитания гражданина России\nПиянтинова, К.К., Тайборина, Н.Б. Алтай тилле иштеер программалар ( 1- 4 класстар).- Горно – Алтайск, 2012- 153 с.\nПиянтинова, К.К. Алтай тилдин урокторын ӧткӱрер аайынча методикалык ууламϳылар (2 класс) .- Горно – Алтайск, 2012- 63 с.\nПиянтинова К.К., Белякова А.В. Алтай тил – Горно – Алтайск, 2012\nАлтай тилле тематикалык план. 2 класс.\nБистин эрмек – куучыныс.\nЭрмек – куучын кандый болор?\nӰренип алар: кижинин ϳӱрӱминде эрмек – куучыннын учуры керегинде шӱӱлте чыгарарга\nРегулятив: ϳаны бичикле, оныла иштеер аайыла таныштырар;\nБилгирдин (познавательный): берилген темдектерди адарып, бичикле иштеерин билип алар;\nКоммуникатив: ϳӧптӧжип, бирлик шӱӱлтеге келерге ӱренип алар\nКижинин эрмек – куучыны нени кӧргӱзет?\nJӱрӱмнен алынган темдектер ажыра ӱренчиктерге кижинин эрмек – куучыны кижи керегинде ϳетирӱ берер аргалузын кӧргӱзер\nРегулятив: ӱренчиктер ϳӱрӱмде эрмек – куучыннын учуры керегинде тӱп шӱӱлте эдерге ӱренип алар;\nБилгирдин (познавательный): ӱредӱлӱ проблеманы «кӧрӧргӧ» лӧ тургузарга ӱренип алар; шиндеерге, тӱп шӱӱлте чыгарарга ӱренер;\nКоммуникатив: ӱредӱ амадуларды бӱдӱрерине нӧкӧрине, ол эмезе ӱредӱчиге баштанып билери\nОрток куучынды монологтон канайда ылгаштырар?\nДиалог (орток куучын), монолог деп терминдерле таныштырар; орток куучынды бичиирге (оформлять) ӱредер\nРегулятив: ӱренчиктер орток куучын ла монологты ылгаштырып ӱренер;\nБилгирдин (познавательный): бойынын билерин керелеер;\nКоммуникатив: ӱредӱлӱ задачаны ончозы кожо бӱдӱрерге темигер\nТекст. Тексттин темазы, тӧс шӱӱлтези\nӰренип алар: тексттин темдектерин катап кӧрӧр; балдарды тексттин темазын ла тос шуултезин таап билерге\nРегулятив: ӱредӱ амадуны бӱдӱрерине эдилгелер;\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер бир ле бир канча эрмектерди ылгаштырып билер;\nКоммуникатив: бойынын каруузын, сананганын (билерин) керелеп, ϳартап билер\nТексттин бажын, тӧс бӧлӱгин, учын табарга ӱренер\nРегулятив: ӱренчиктер тексттин бӧлӱктерин таап ӱренип алар;\nБилгирдин (познавательный): керекту темдектерле керелеп каруу берерге, бойынын шӱӱлтезин чокым ϳартаарга ӱренип алар;\nКоммуникатив: ϳартап алар суракты (проблеманы) ӱредӱчиле кожо таап ла оны тургузып (формулировать эдип) билип алар\nЭрмек. Эрмек дегени не?\nЭрмек керегинде билерин, эрмектин учында токтой тӱжер темдектерди эске алындырар\nРегулятив: ӱренчиктер эрмекти ле бӧлӱк сӧстӧрди ылгаштырарын, эрмекти бичиир ээжилерин билип алар;\nБилгирдин (познавательный): чокым ϳартамалду каруу берерге, бойынын шӱӱлтезин керелеерге ӱренип алар;\nКоммуникатив: бойынын санаа – кӱӱнин чыгара айдары\nСӧстӧрдӧн эрмекти канайда тургузар?\nСӧстӧрдӧн эрмектер тургузарга, эрмекте тӧс сӧсти табарга ӱредер\nРегулятив: уч – турулталарды шиндеери;\nБилгирдин (познавательный): эрмектер тургузарга, оны чын кычырарга, учур согултаны чын тӱжӱрерге, шиндеерге, тӱндештирерге, тӱп шӱӱлте чыгарарга;\nКоммуникатив: бой-бойы ортодо куучындажып билерине\nJетирӱ эдер ле суракту эрмектер\n«Jетирӱ эдер эрмек» деп терминле таныштырар, ϳетирӱ эдер ле суракту эрмектерди таныыр, суракту эрмектерде сурактын бӱдер эбин, эрмектердин учында тургузар темдегин билип алар\nРегулятив: ÿредÿчинин болужыла уроктын амадузын тургузар;\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер ϳетирӱ эдер ле суракту эрмекти керектӱ ӱнле айдарга, учында токтой тӱжер темдегин тургузарга ӱренип алар; толо каруу берерге, бойынын шӱӱлтезин керелеерге ӱренип алар;\nКоммуникатив: ÿредÿчинин айтканын угар ла ондоор\nКыйгылу ла кыйгылу эмес эрмектер\nКыйгылу ла кыйгылу эмес эрмектер кандый эрмектер деп билип алар, кыйгылу эрмектерди учурыла ылгаштырар, керектӱ темдекти чын тургузып билер\nРегулятив: ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар; урок туркунына иштегени учун кажы ла ӱренчик бойына темдек тургузар;\nБилгирдин (познавательный): кыйгылу эрмектерди таап, чын кычырып, кыйгылу эрмектерди учурыла ылгаштырып, суракка толо каруу берип, бойынын шӱӱлтезин керелеп;\nКоммуникатив: алтай тилдин нормазына келиштире бой-бойыла куучындажып билери\nЧенелте иш «Ӧскӱс чаап»\nТанынан иштеп, эрмекти, узун ӱндӱ табышту сӧстӧрди чын бичип билерин кӧрӧри\nРегулятив: ӱренчиктер танынан сӧсти шиндеп, чын бичилерин ϳартап ӱренип алар;\nӱредӱчинин текст аайынча берилген сурактарына каруу берер;\nДиктанттын ϳастыраларыла иштеери\nJастыраларды тӱзедерге ӱредер; ϳастыра ϳок бичиирге кӧргӱрин таскадар\nРегулятив: ӱренчиктер танынан сӧсти шиндеерге, чын бичиирин таап аларга ӱренер;\nтоло, ϳарт каруу берерге ле бойынын шӱӱгенин керелеерге ӱренип алар;\nЭрмектин тос члендери (тозогози)\nЭрмектин члендери, эрмектин тӧс члендери деп терминле таныштырар, эрмектин тӧс члендерин ле онын тӧзӧгӧзин табарына ӱредер\nРегулятив: ÿредÿчинин болужыла уроктын амадузын тургузар, бӱдӱрип билер;\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер эрмектин тӧзогӧзин ле эчени члендерин таап, суракка толо каруу берип, билерин керелеп ӱренип алар;\nКоммуникатив: сурактар берерине, толо каруу айдарына ӱренер\nЭрмектин эчени члендери.\nЭрмектин эчени члендери деп терминле таныштырар, эчени члендерди табарга ӱредер\nРегулятив: урокко тургускан амадулар ла онын уч-турултазы келишкен;\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер эчени члендерди таап ла эрмектин тӧзӧгӧзин эчени члендерле кенидип ӱренип алар; сурактын каруузын темдектерле керелеп билерге ӱренип алар;\nБаштаачы ла айдылаачы – эрмектин тӧс члендери\nБаштаачы ла айдылаачы деп терминдерле таныштырар; эрмектен баштаачы ла айдылаачыны табар алгоритмди шӱӱжер\nРегулятив: урокко тургускан амадулар ла онын уч-турултазы келишкенин анылап айдып билер;\nБилгирдин (познавательный): баштаачыны ла айдылаачыны ылгаштырып, эрмектерден табарга, эрмектин эчени члендерин табып, шӱӱлтезин керелеп чокым ϳартаарга; толо каруу береге, тӱндештирерге, тӱп шӱӱлте эдерге;\nалтай тилдин нормазына келиштире бой-бойыла куучындажып билери\nКениткен ле кенитпеген эрмектер. Эрмекте состордин колбузын канайда табар.\nКениткен ле кенитпеген эрмектер деп ондомолло таныштырар; эрмекте баштаачы ла айдылаачыны табарга ӱредер\nРегулятив: урокко тургускан амадулар ла онын уч-турултазы келишкенин анылап айдып билер\nБилгирдин (познавательный): кениткен ле кенитпеген эрмектерди ылгаштырып, сурактын каруузын темдектерле ϳартап, шӱӱлтезин керелерге;\nКоммуникатив: алтай тилдин нормазына келиштире бой-бойыла куучындажып билери.\nЭрмек – куучынды таскадары. Jурукла ӱредӱ учурлу сочинение бичиир: И.Ортонулов «Кызыл энир»\nБойынын санаа – шӱӱлтезин бичиирге ӱредер\nРегулятив: уроктын темазына ла бичикте берилген текстке тайанып, ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар, бойынын билгирин шиндеп, ϳедимдерине темдек тургузар;\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелдин тӧс шӱӱлтезин ле керекту сӧстӧрди табар; керектердин ээчий – деечий барганын анылаар; эрмектерди чын тургузарга, санаазын бичиирге; шиндеерге, шӱӱлте эдерге, тӱндештирерге ӱренер;\nКоммуникатив: берилген сурактарга каруу берер; текст аайынча ӧткӱрген куучында туружып, бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nЧенелте диктант «Чертишке»\nОрфограммаларлу сӧстӧрди бичип билерин кӧрӧр\nРегулятив: бойынын билгирин шиндеп билерине ӱредер;\nБилгирдин (познавательный): орфограммаларлу сӧстӧрди «кӧрӱп» ле олорды чын бичип; шиндеп, шӱӱлте эдип, тӱндештирип ӱренер;\nКоммуникатив: бойынын санаа-шӱӱлтезин чыгара айдары\nJастыраларды «кӧрӧргӧ», тӱзедерге, бир аайлап бӧлиирге ӱредер\nРегулятив: сӧстӧрди орфограммалары аайынча анылу группаларга бӧлип билерине амаду тургузар\nБилгирдин (познавательный): ϳастыраларды шиндеерге, шӱӱлте эдерге, тӱндештирерге ӱренер;\nКоммуникатив: бойынын санаа-шӱӱлтезин чыгара айдары, бичип билери\nТабыштар ла таныктар. Алтай танмалык.\nТабыш ла таныкты ылгаштырарга, сӧсти табыштары ла таныктары аайынча тӱндештирерге\nРегулятив: ӱренер материал аайынча таблицала иштеп билери;\nБилгирдин (познавательный): схема – таблицада берген ϳетирӱлерди айлаар ла олорды ϳартап билер;\nКоммуникатив: парада ла группада иштеп темигер, диалогты откурип ле куучындажып турган кижини угуп билер, бойынын санаганын айдып, айканын керелеп, иштин ϳедим – ϳедикпезин ϳартап билер, кажы ла кижиде бойынын шӱӱлтези болор аргалу ла бар деп билери\nJаан таныктан бичилер сӧстӧр\nӰренип алар: кижинин ады – ϳолын, чоло аттарды ла эрмекте баштапкы сӧсти ϳаан таныктан бичиир ээжини тузаланарга, ϳаан ла кичинек таныктарды сӧстӧрдӧ тузаланган учуралдарды тӱндештирерге\nРегулятив: уроктын темазына ла бичикте берилген текстке тайанып, ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар; бойынын билгирин шиндеп, ϳедимдерине темдек тургузар;\nБилгирдин (познавательный): логический действиелерле тузаланып билери: шиндеери, тӱндештирери, бӱдӱм темдектери аайынча бӧлиири;\nКоммуникатив: эрмек – куучыннын ээжи – некелтелери аайынча (чокым, ϳарт, шӱӱлтелу) айдып, эмезе бичип бирери\nЭрмек – куучынды таскадары. Ӱредӱлу учурлӱ изложение «Jайгыда»\nТанынан иштеп, эрмекти, сӧстӧрди чын бичип билерин кӧрӧри, кычырганын толо бичиирине темиктирери\nРегулятив: бойынын тургускан амадузын бӱдӱрип билер, текстте айдылганын сурактардын болужыла куучындап билер;\nБилгирдин (познавательный): тексттен керектӱ темдектер таап, тексттин темазын, тӧс шӱӱлтезин ϳартааары, текстте чике айдылбаган колбуларды, шылтактарды таап, тексттин планын тургузып, толо бичип, ӱренген орфограмаларды табып билерине ӱренер;\nКоммуникатив: сурактар сурап, бойынын шӱӱлтезин ϳарт чыгара айдарга\nӰндӱ табыштар ла таныктар\nӰренип алар: сӧстӧрдӧн ӱндӱ табыштарды табып, олордын анылузын ϳартап билерге, ӱндӱ табыштар ла олорды темдектеп турган таныктарды ылгаштырарга\nРегулятив: уроктын амадуларын чыгара айдып, бӱдӱрип билери, куучын-эрмегин эдип турган керектерине тузаланары;\nБилгирдин (познавательный): бойынын ижин ле онын турултазын быжулап билери ле темдектеери;\nКоммуникатив: бой-бойын угуп билери\nКату ла ϳымжак ӱндӱ табыштар\nӰренип алар: кату ла ϳымжак ӱндӱлерди чын айдып ла бичип билерине, ылгаштырарына\nРегулятив: ÿредÿчинин тургускан амадузын бÿдÿрип билер;\nБилгирдин (познавательный): ӱренип турган суракка сӧстин керектӱ таныктарын таап билер;\nÿредÿчинин айтканын угар ла ондоор\nТуйук табыштар ла таныктар\nӰренип алар: сӧстӧрдӧн туйук табыштарды табып, олордын анылузын ϳартап билерге, туйук табыштар ла олорды темдектеп турган таныктарды ылгаштырарга\nРегулятив: улустын айтканын угар ла ондоор;\nБилгирдин (познавательный): сурактардын ла каруулардын болужыла бойынын ижинин турултазын озолондыра айдып билери;\nКоммуникатив: ϳанында отурган ӱренчикти угуп, куучындажып билери\nӰнгӱр ле тунгак туйук табыштар\nӰренип алар: ӱнгӱр ле тунгак туйуктарды чын айдып ла бичип билерине, ылгаштырарына\nРегулятив: уроктын амадуларын айдып, иштеер план тургузып, оны бӱдӱрер\nБилгирдин (познавательный): тургускан амадуларды бӱдӱрерге башка – башка эп-аргалар тузаланар, уч-турултазын кӧрӧр;\nКоммуникатив: сурактар берип, бойынын кӱӱн-санаазын айдып билери\nЭжерлу ӱнгӱр ле тунгак туйук табыштар\nӰренип алар: эжерлӱ ӱнгӱр ле тунгак туйуктарды чын айдып ла бичип билерине, ылгаштырарына\nРегулятив: бойынын ижин ле онын турултазын быжулап билери ле темдектеери;\nБилгирдин (познавательный): берилген схемаларды, модельдерди айлаары, керектӱ ϳетирӱни бедиреп билери;\nКоммуникатив: нӧкӧрин угуп билерине, парада ла группада иштеп билери, диалогты ӧткӱрип ле куучындажып турган кижини угуп билер, бойынын санаганын айдып, айканын керелеп, иштин ϳедим – ϳедикпезин ϳартап билер, кажы ла кижиде бойынын шӱӱлтези болор аргалу ла бар деп билери\nЭрмек – куучынды таскадары. Чӱмдемел иш «Менин сӱӱген тындуум»\nРегулятив: уроктын темазына тайанып, ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар;\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелдин тӧс шӱӱлтезин ле керекту сӧстӧрди табар; керектердин ээчий – деечий барганын анылаар; эрмектерди чын тургузарга, санаазын бичиирге; шиндеерге, шӱӱлте эдерге, тӱндештирерге ӱренер; Коммуникатив: берилген сурактарга каруу берер; текст аайынча ӧткӱрген куучында туружып, бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nСӧстин ӱйези. Согулта.\nӰйе бир тынышла айткан единица деп билери, алтай тилде согултанын анылузыла таныштырар\nРегулятив: текши амаду тургузып ла ого ϳединер аргаларды темдектеп билери;\nБилгирдин (познавательный): керектӱ ϳетирӱни бичиктен ле таблицанан табар, олорды ӱредӱлӱ ϳакылталарды бӱдӱрерге тузаланар;\nКоммуникатив: эрмектежип куучындажары ϳанынан алган билгирлерин ϳӱрӱминде тузаланар\nСӧстӧрди ϳолдон ϳолго кӧчӱрери\nСӧстӧрди ϳолдон ϳолго кӧчӱреринин ээжилериле таныштырар\nРегулятив: тургускан амадуларды бӱдӱрери;\nКоммуникатив: бой-бойыла диалог тудуп, нӧкӧрлӧриле куучындажып, угуп билери, бойынын сананганын айдары\nУзун ӱндӱ табыштар\nӰренип алар: узун ӱндӱ табышту сӧстӧрди чын айдарына, узун ӱндӱ табыштар сӧстин учурын бӱдӱрер деп билип алар, сӧстӧ табыштар ла таныктардын тоозын тӱндештирерге\nРегулятив: бойынын тургускан амадузын бӱдӱрип билери;\nКоммуникатив: сурактар сурап, бойынын шӱӱлтезин ϳарт чыгара айдары\nЭ (е) танык.\nӰренип алар: алтай сӧстордӧ э ле е таныктардын чын бичилер ээжилериле таныштырар, тӱп -шӱӱлте эдер\nРегулятив: бой – бойынын эткенин шиндеп билери, бойынын кылык – ϳанын ла ӧскӧ улустыйын кӧрӱп билери;\nБилгирдин (познавательный): бичикте бар болушту материалдарла, таблицаларла тузаланып билер;\nКоммуникатив: бойынын кӱӱн – санаазын эрмек – куучыннын амадузын аϳарып айдып билер\nОрус тилден кирген ӱндӱ таныктар. Е, Ю, Я таныктарлу сӧстӧр.\nӰренип алар: алтай тилдин сӧзлиги байыыр аргалар керегинде ϳетирӱ эдип, орус тилден киген сӧстӧрлӧ тӱндештирип, бар башказын билип алар\nРегулятив: логический действиелерле тузаланып билери: тӱндештирери, шиндеери, бириктире кӧрӧри, бӱдӱм темдектери аайынча бӧлиири;\nКоммуникатив: эрмектежип куучындажары данынан алган билгирлерин ϳӱрӱминде тузаланар\nВ, Ф, Х, Ц, Щ таныктарлу сӧстӧр\nӰренип алар: орус тилден кирген туйук таныктар кандый сӧстӧрдӧ бичилип турганын билип алар, олорды сӧстӧрдӧ чын бичиирине\nРегулятив: ӱредӱлӱ ишти онын задачазын, бӱдӱрер айалгазын адарып, пландаар, шиндеер ле турултазын кӧрӧр билгирлерге таскадары, болушту аргаларды талдап билери;\nБилгирдин (познавательный): бойынын санаа – шӱӱлтезин оосло эмезе бичип билер;\nКоммуникатив: билип алганы аайынча бойынын тӱп – шӱӱлтезин ϳайым чыгара айдары\nJымжак темдек (ь) ле кату темдек (ъ) таныкту сӧстӧр\nӰренип алар: ϳымжак темдек (ь) ле кату темдек (ъ) таныкту сӧстӧр ϳӱк ле орус тилден кирген сӧстӧрдӧ бичилерин\nРегулятив: бойынын тургускан амадузын бӱдӱрип билер;\nТанынан иштеп, эрмекти, узун ӱндӱ табышту сӧстӧрди чын бичип билерин, орус тилден кирген сӧстӧрдин чын бичилерин кӧрӧри\nJетирӱ эдер текст\nБалдарды ϳетирӱ эдер текстле таныштырар, берилген темала ϳетирӱ текст тургузарына, текстке берилген сурактын каруузын бичиирине ӱредер\nРегулятив: коммуникатив ле билгир аларынын задачаларын бӱдӱреринде эрмек – куучыннын эп-аргаларын ла аргаларды эрчимду тузаланары;\nБилгирдин (познавательный): башка – башка бӱдӱмдӱ тексттердин учурын аайлаар ла керектӱ ϳетирӱни анылап билер;\nКоммуникатив: текст тургузарга бойынын аайлаганын, кӱӱн – санаазын ϳетирӱ тексттин ээжи – некелтелери аайынча айдары\nСос. Состин учуры\nСӧстин лексика учуры\nБалдарды сӧстин лексика учуры деген ондомолло таныштырар\nБилгирдин (познавательный): сӧстин лексика учурын ϳартап; бойынын шуултезин керелеп; шиндеп, тӱндештирип, тӱп шӱӱлте эдип ӱренер;\nБир учурлу ла кӧп учурлу сӧстӧр\nКӧп учурлу сӧстӧр деп ондомолло таныштырар, ӱренчиктердин эрмек – куучынын таскадар, сӧзлигин байыдар\nРегулятив: бойынын тургускан амадузын бӱдӱрип билер\nБилгирдин (познавательный): бир учурлу ла кӧп учурлу сӧстӧрди ылгаштырып, бойынын шӱӱлтезин керелеп; оосло, бичип ϳетирӱлер эдерге, шиндеерге, тӱндештирерге, тӱп шӱӱлте чыгарарга ӱренер;\nКоммуникатив: сурактар сурап, бойынын шӱӱлтезин ϳарт чыгара айдарга, экӱлеп иштеп билери\nСӧстин чике учуры ла кӧчӱре учуры\nСӧстин чике учуры ла кӧчӱре учуры деп ондомолдорло таныштырар,\nӱренчиктердин эрмек – куучынын таскадар, сӧзлигин байыдар\nУчуры ϳуук ла учуры удура сӧстӧр. Синонимдер.\nӰренип алар: учуры ϳуук ла учуры удура сӧстӧрди ылгаштырып, чын бичип, эрмек – куучынында тузаланарга\nРегулятив: ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар; бойынын билгирин шиндеп, ϳедимдерине темдек тургузар;\nБилгирдин (познавательный): созлик сӧстӧрлӧ таныжар;\nКоммуникатив: бойынын кӱӱн – санаазын эрмек – куучыннын амадузын айдып билер\nУчуры ϳуук ла учуры удура сӧстӧрди ылгаштырып, чын бичип, эрмек – куучынында тузаланарга ӱредер, оос тилин байыдар\nРегулятив: ӱредӱлӱ иштин амадузын, задачаларын бойына алынар ла ого ϳединерге болушту эп – арганы таап билерине таскадары;\nБилгирдин (познавательный): керектӱ ϳетирӱни, сӧстӧрди бичиктен, болушту литературанан (сӧзликтен) табар ла олорды ӱредӱлӱ ϳакылталарды бӱдӱрерге тузаланар;\nСу – алтай ла ӧскӧ тилден кирген сӧстӧр\nБалдарды су-алтай ла ӧскӧ тилден кирген сӧстӧрлӧ таныштырар, эрмек – куучынында тузаланарына ӱредер\nЭрмек – куучын таскадары. Jурукла ӱредӱлӱ учурлу сочинение бичиир (146 бук)\nТанынан иштеп, эрмекти, синонимдерди ле антонимдерди, ӧскӧ тилден кирген сӧстӧрди чын бичип билерин кӧрӧри\nРегулятив: ӱредӱлу ишти онын задачазын, бӱдӱрер айалгазын адарып, шиндеер ле турултазын кӧрӧр билгирдлерге таскадары;\nБилгирдин (познавательный): ӱредӱлӱ иштин амадузын, задачаларын аайлаар ла ого ϳединер;\nДиктанттардын ϳастыраларыла иштеери\nСӧстин тазылы ла кожултазы\nСӧстин тазылы ла кожултазы деген ондомолдорло таныштырар, тексттен, сӧстӧрдӧн тазылы ϳаныс сӧстӧр табарына таскадар\nРегулятив: ӱренчиктер билерин ϳаны айалгада тузаланарга таскаар;\nБилгирдин (познавательный): керелеп каруу берерге ле аайлаганын ϳартаарга таскаар;\nКоммуникатив: аайына чыгар проблеманы ӱредӱчиле кожо таап, тургузып ӱренер\nТазылы ϳаныс сӧстӧр\nӰренип алар: тексттен, сӧстӧрдӧн тазылы ϳаныс сӧстӧр табарына таскадар, тазылы ϳаныс сӧстӧрди ле синоним, антоним сӧстӧрди, омоним сӧстӧрди ылгаштырарына ӱредер\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер тазылы ϳаныс сӧстӧрди ӧскӧ сӧстӧрдӧн ылгаштырып билер;\nСӧстин тазылы токтогон тунгак туйук ӱнгӱр эжерине кӧчӧри\nӰренип алар: сӧстин тазылы токтогон тунгак туйук ӱнгӱр эжерине кӧчӧ берерин\nӰренип алар: сӧстин тазылы токтогон тунгак туйук ӱнгӱр эжерине кӧчӧ берерин, сӧстӧрдин тазылын тапканда, шиндеер, тӱндештирер, бириктире кӧрӧр аргаларла тузаланарга таскадар\nБилгирдин (познавательный): керелеп кару берерге ле аайлаганын ϳартаарга таскаар;\nЭлес ӱндӱ табыштар\nЭлес ӱндӱ табыштарла таныштырып, олордын сӧстӧрдӧ чын бичилеринин ээжизин тузаланып билерине ӱредер\nРегулятив: ӱредӱ амадуны бӱдӱрерине эдилгелер: элес ӱндӱлерлӱ сӧстӧрдин чын бичилерин шиндеп, ϳартаары;\nБилгирдин (познавательный): ӱренип турган суракка тилдин керектӱ темдектерин таап билер;\nПроект. Самара бичийдис.\nКандый бир ӧзӱмди, тындуны ϳурап, эмезе ϳурукла ϳурамал текст тургузарына, оны шиндеерине ӱредер\nРегулятив: ӱренчиктер танынан текстти шиндеп, ϳурамал текст деп ϳартап ӱренип алар;\nАдалгыш деп ондомолло таныштырар, лексика учурына, сурагына тайанып, куучын – эрмектин бӧлӱктеринин ортозынан адалгыштарды табарына, оны шиндеерине ӱредер\nӱредӱлӱ иштин амадузын, задачаларын аайлаар ла ого ϳединер;\nӦс лӧ текши адалгыштар\nӦс лӧ текши адалгыштарды ылгаштырарга ӱредер; текши адалгыштар ӧс адалгыштарга кӧчӧр учуралдарды шиндеерине, бойы андый темдектер табарына таскадар\nРегулятив: ӱренчиктер ӧс лӧ текши адалгыштарды шиндеерге, чын бичиирине ӱренер;\nАдалгыш ϳаныс ла кӧп тоодо турары\nАдалгыштардын тоозын ылгаштырарына, кубултып билерине (кӧп тоого тургузып, кӧп тоонон ϳаныс тоого) ӱредер\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер даныс ла коп тоодо турган адалгыштарды таап; суракка толо каруу берип, билерин керелеп ӱренип алар;\nАдалгыш. Билерин ченеп кӧрӧри\n«Адалгыш» деп темала ӱренчиктердин билерин ченеери ле бир аайына экелери (систематизировать эдери), адалгыш эрмекте кандый член болгонын ϳартаар\nБилгирдин (познавательный): ӱренчиктер адалгыштарды таап ла нени темдектеп турганына ӱренип алар; сурактын каруузын темдектерле керелеп билерге ӱренип алар;\nJарталгыш деп ондомолло таныштырар, лексика учурына, сурагына тайанып, куучын – эрмектин бӧлӱктеринин ортозынан ϳарталгыштарды табарына, оны шиндеерине ӱредер\nБилгирдин (познавательный): ϳарталшыштарды табып, сӧско сурак тургузып; сурактын каруузын темдектерле ϳартап, шӱӱлтезин керелеерге; Коммуникатив:\nэкинен иштеерине туружар, диалогты ӧткӱрип ле куучындажып турган кижини угуп билер, бойынын сананганын айдып, айканын керелеп, керектин ϳедим – ϳедикпезин ϳартап билер, кажы ла кижиде бойынын шӱӱлтези болор аргалу ла бар деп билер\nЭрмек-куучында jарталгыштардын учуры\nТемдектерге тайанып, ϳарталгыштар предметтин кандый темдектерин кӧргӱзип турганын ϳартаар; адалгыштын башка – башка темдектерин кӧргӱзер ϳарталгыштар табарына таскадар\nРегулятив: сӧстӧрди темдектери аайынча анылу группаларга бӧлип билерине амаду тургузар;\nБилгирдин (познавательный): бойынын шӱӱлте – санаазын оосло эмезе бичип билер;\nШӱӱген учурлу текст.\nЭрмек – куучынды таскадары. Ӱредӱ учурлу изложение «Ӱкӱ» (191 б.)\nШӱӱген учурлу текстти таныырына, бойы андый текст тургузарга (оосло, бичип) ӱредер; текстле иштеп, онын бӱдӱмин танып, темазын, тӧс шӱӱлтезин ϳартап, болӱктерин табарына, болӱктеп бичиирине таскадар\nБилгирдин (познавательный): Башка – башка бӱдӱмдӱ тексттердин учурын аайлаар ла керектӱ ϳетирӱни анылап билер, оны оосло эмезе бичип билер, тургузар;\nГлагол. Глаголдын текши учуры.\nГлагол деп ондомолло таныштырар, лексика учурына, сурагына тайанып, куучын – эрмектин бӧлӱктеринин ортозынан глаголдорды табарына, оны шиндеерине ӱредер\nГлагол ло адалгыштын колбожоры.\nЭрмектен, (тексттен) предметтин эдилгезин темдектеген сӧстӧрди табарына таскадар, глаголдын грамматикалык темдектерин: кандый суракка каруу берип турган, эрмекте кандый член болуп турганын билип алар\nБилгирдин (познавательный): эрмектерден глаголдорды табып, сурак тургузып, нени темдектеп турганын билер;\nКуучын – эрмектин бӧлӱктери\n«Куучын – эрмектин бӧлӱктери» деп темала ӱренчиктердин билерин ченеери ле бир аайына экелери (систематизировать эдери), адалгыш эрмекте кандый член болгонын ϳартаар\nБилгирдин (познавательный): схема – таблицаларда берген детирулерди аайлаар ла олорды ϳартап билер;\nКоммуникатив: парада ла группада иштеп темигер, диалогты ӧткӱрип ле куучындажып турган кижини угуп билер, бойынын сананганын айдып, айканын керелеп, керектин ϳедим – ϳедикпезин ϳартап билер, кажы ла кижиде бойыные шӱӱлтези болор аргалу ла бар деп билер\nТанынан иштеп, эрмекти, башка – башка орфограммаларлу сӧстӧрди чын бичип билерин кӧрӧри\nJыл туркунына ӱренгенин катап кӧрӧри\nТема аайынча текст тургузар, онын бӧлӱктерин анылаар; тексттен керектӱ бӧлӱктер анылаар; кычырган эмезе тургускан тексттин содержаниезин оосло куучындаар\nНомер материала: ДБ-005116\nПрезентация занятия на тему: "Если хочешь быть здоров"


Инфоурок › Другое › Конспекты › "Маадай-Кара" деп кай чӧрчӧк аайынча уроктыҥ технологический картазы\nОйынныҥ авторы – Сарина Анна Васильевна. Болушчылар - 9 «Г» класстыҥ ӱренчиктери.\n1 раунд Темалар\tСурактардыҥ баазы\t1.Кай ла кайчылар\t10\t20\t30\t50\t70 2. Баатырлар 10\t20\t30\t50\t70 3. «Маадай - Кара»деп кай чӧрчӧк аайынча\t10\t20\t30\t50\t70 4. Калыктардыҥ эпозы 10\t20\t30\t50\t70\n1. 10 балл. Сурак: алтай улус кай чӧрчӧкти кандый ойноткыларла ойноп кайлайт? Каруу: икили, топшуур\n1. 20 баллов. Сурак: Таныгар – бу кем? Бу кижи 1861 jылда тулаан айда Сары-Кӧпши ӧзӧктӧ Кам-Тыт деп jерде чыккан, 7 jаштаҥ ала jалчы болгон, 16 jаштуда кӧжӧгӧ оорудаҥ кӧрбӧсболуп калган. Каруу: Николай Улагашевич Улагашев\n1. 30 баллов. Сурак: кай чӧрчӧктиҥ тӧзӧлгӧзине кандый айалгалар салынган? Каруу: тӱӱкилик ӧй, албатыныҥ салымы, jуу-чак, jайым учун тартыжу\n1. 50 балл. Сурак: алтай кай чӧрчӧк кандый ӱйеликтеҥ (стройдоҥ) башталып келген? Ответ: Jебрен патриархально-родовой ӱйеликтеҥ\n1. 70 балл. Сурак: «Немени» ары jанынаҥ сезип, айлаткыштап отурар кайчыны канайда адаар? Ответ: ээлӱ кайчы\n2. 10 баллов. Вопрос: Кан-Jабаганда jуртаган сары иркит сӧӧктӱ баатырдыҥ ады кем болгон? Ответ: Ирбизек\n2. 20 баллов. Сурак: ол Алтайдыҥ сууларыныҥ онту-калагын угуп, чыдажып болбой, Кадынныҥ jолын арчыган. Уулына ла келдине тыҥ иженген, jе олор ого болушпаган. Оныҥ чачкан тажы эмди де бар дежет… Каруу: Сартакпай баатыр\n2. 30 баллов. Вопрос: Таныгар – бу кем? Кандый кай чӧрчӧктӧҥ? Ответ: Алтын-Тууjы\n2. 50 балл. Сурак: Баатырдыҥ антыгарлу наjызы - ? Каруу: Оныҥ ады\n2. 70 балл. Сурак: КожоҥчыАлексей Тадыкин кандый каан керегинде кожоҥында айдат? Каруу: Караты-Каан\n3. 10 баллов. Сурак: Кӧгӱтей – Мергенниҥ ада-энезиниҥ адын адап беригер. Каруу: Маадай-Кара ла Алтын- Тарга\n3. 20 балл. Сурак: «Апшыйак» ла «абакай» деп сӧстӧрдиҥ учурын jартап беригер Каруу: Апшыйак - ӧбӧгӧни, абакай - эмегени\n3. 30 балл. Сурак: кай чӧрчӧктӧ 3 телекейдиҥ колбузын темдектеген кандый агаш бар? Каруу: Мӧҥкӱ терек\n3. 50 балл. Сурак: Теректе амыр-энчӱни корыган кандый аҥ-куштардыҥ сӱр-темдеги бар? Каруу: эки тӱҥей кӱӱк, эки тӱҥей кара мӱркӱт, эки тӱҥей кара тайгыл, Карыш-Кулаш калтар ат\n3. 70 баллов. Сурак: куучын не керегинде айдылат? «… тогузон кырлу таш ӧргӧӧдиҥ эжиги алты, тогус кырлу … бар болуптыр, алтыы учы алтыы ороон – Айбыстанныҥ бу чадааны, Устии учы ӱстии ороон – Уч – Курбустан темдеги… » Каруу: Мӧҥӱн чакы\n4. 10 балл. Сурак: орус албатыныҥ баатырлык эпозын не деп айдар? Каруу: Былины старины глубокой\n4. 20 баллов Храпя летели кони в сторону заката. Огню и Слову поклонялись поколенья. Молчание хранит Гэсэриада О тайнах своего происхожденья. Но всадников потомки помнят мудро, Откуда льется свет добра старинный: Великий голос кочевого утра, Уста бессмертные улигершина. Сурак: Бурят албатыныҥ кай чӧрчӧги ле кайчылары кем деп адалат? Ответ: улигер ле улигершин\n4. 30 баллов. Сурак: Манасчылар деп кандый эпосты куучындап турган улусты айдар? Каруу: Кыргыс эпос «Манас»\nСарина Анна Васильевна\nНомер материала: ДВ-113383\nИндивидуальный план самообразования по теме: "Изучение особенностей развития внимания детей с нарушением интеллекта"\nЗадания для проведения рубежного контроля по дисциплине по учебной дисциплине "Правоохранительные и судебные органы" специальность 40.02.02 Правоохранительная деятельность курс 2


Июль 2020 - Страница 3 из 13 - altaicholmon\nПрокуратура: иштиҥ турулталары кӧрӱлет\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин АР-дыҥ прокуратуразыныҥ коллегиязыныҥ јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында турушкан. Ондо ведомствоныҥ бу јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ӧткӧн иштиҥ турулталары кӧрӱлип, экинчи јарымјылдыкта эдетен иштер темдектелген. Коллегияныҥ јуунында Алтай Республиканыҥ прокуроры Анатолий Богданчиков, Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, АР-дыҥ Государстволык Јууны — Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман\nТаланыҥ башчызыныҥ ајарузында\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ хирургиялык корпузыныҥ экинчи бӧлӱгиниҥ тудулып јаткан аайын кӧргӧн. Бу иш «Су-кадыкты корыыры» деген нацӱлекер аайынча ӧдӧт. Шак бу объект тӧрт јылдыҥ туркунына јетире тудулбай турган. Ӧткӧн јылда бу объект нацӱлекерге кийдирилген ле иш ойто орныктырылган. Бӱгӱнги кӱнде мында строительно-монтажный иш учына јууктажа\nМолодогвардейцы Республики Алтай провели субботник\nАктивисты «Молодой Гвардии Единой России» на минувших выходных провели экологическую акцию по очистке «Тропы здоровья», которая находится на горе Комсомолка в Горно-Алтайске. Мероприятие проводилось при поддержке партийного проекта «Единой России» «Чистая страна». Несмотря на дождь и ветер, молодогвардейцы, вооружившись перчатками и мусорными пакетами, собрали весь разбросанный мусор. Всего было собрано 15 мешков мусора по всему маршруту


Шаалта « Свадебный портал Республики Алтай\nШаалтаны кыстыҥ ада-энези, куда тÿжÿрген тöрööндöри кудалардаҥ шаап јат. «Шаап» турганы дегени — кудалардаҥ кандый бир немени сураганы. Кыстыҥ тöрööндöриниҥ ол сурагы јакылтала тÿҥей болот, нениҥ учун дезе шааган немени кыйалта јогынаҥ табып, сыйлар керек.\nШаалтаныҥ азыйдагы учуры\nАлдында, кысты качырганынаҥ ла той ойногонына јетире бир јылга јуук öй болгон. Куданыҥ кийнинеҥ, уулдыҥ тöрööндöри кыстыҥ ада-энезине тÿк, тере, бöстöр ле о.ö. неме јетирет. Кыстыҥ улузы ол экелген неменеҥ кийис базып, орын-тöжöк, јуркандар кöктöп, јииттерге белетейт. Анайда, уулдыҥ јанынаҥ — јеткилдери, кыстыҥ јанынаҥ — белетери болгон (орустап айтса, сырье и переработка сырья; добыча, обеспечение и создание).\nЭмди бу јаҥныҥ кубулганын кöрзöбис, база ого јуук болот. Уулдыҥ јаны кыстыҥ јанына шаалта берет. Куда туткан, шаалта шааган улус кыстыҥ јööжöзин јуурга болужат. Баалу неме шааган кижи, јöжöгö дö кöп берет. Ол јööжö јииттердиҥ билезине барат. Шаалтаны куда јетирип келзе, кудаларла эрмек-куучын болгон кийнинеҥ куда тÿшкен айылдыҥ јааны шаап јат. Шаалтаны алтай той башталардаҥ озо јетирет.\nКалганчы öйлöрдö кöп учуралдарда, айылдаш казак албатыга тÿҥейлежип, кыстыҥ энезине алтын сырга-јÿстÿк шаагылап јат. Шаалтага баалу-чулу неме шааган улус кыстыҥ јööжöзине анайда ок баалу-чулу неме берерге турганыс дегени. Је андый да болзо, учурлу шааганын «сааганы» этпес керек. Кудаларды алтай улус тöрööннöҥ јуук дежет. Оныҥ да учун, шаалта шааганда, онызын ундыбас керек, кудаларды тооп, јииттердиҥ узак јадар јÿрÿмин сананып, бойын тÿжÿрбей, шаар керек.\nБу шаалтаныҥ учурын санаага алып јÿрзес, байла, бÿгÿнги јÿрÿмнеҥ алынган та кем де айгыр мал, öскöзи јÿзÿн јÿÿр аракы, бычкак бöрÿк шааган деп эби-јок «анекдоттор» токтор болор бо?\nШаалтага суузындар, суйук неме шаабас деп шÿÿлте бар. Анайда ок, шаалтага аракы шааганы — бойын уйатка тÿжÿргенине јуук деп санаа база бар. Кезем ээжилер jок, jе айтканын чокымдап ийзе, jарабастар:\nöткÿре баалу немелер: мал, алтын (кыстыҥ энези эмес болзо), ла о.ö.\nТой-jыргалыгар акшы болзын, jииттерди билези ырысту болзын!


Призывниктиҥ кӱни калада - altaicholmon\nПризывниктиҥ кӱни калада\nПризывниктиҥ кӱни Горно—Алтайск калада «Спартак» стадиондо ӧтти.\nБу ла кандык айда Горно-Алтайсктаҥ черӱге 67 уул аткарылар. Призывниктиҥ кӱнинде туружаачыларды каланыҥ черӱге атандырыш аайынча камызыныҥ председатели, каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы С.Тюхтенев, Россия Федерацияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ кадрлар аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Д.Прокопьев, погранслужбаныҥ ветерандарыныҥ «Рубеж» деп јондык организациязыныҥ президенти Г.Хабиев, ДОСААФ-тыҥ јербойындагы организациязыныҥ председатели Э.Татин туружып, уткуулду сӧзин айттылар.\nСтадиондогы керектерде 12-15 јылдаҥ черӱге баратан балдар база турушкандар.


Аҥылу балдардыҥ салымы — аҥылу ајаруда - altaicholmon\nКалыктар најылыгыныҥ туразында «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына једимдӱ иштеткен ле тӱгескен «Перезагрузка» деген баштапкы јондык ӱлекериниҥ турултазы аайынча пресс-конференция ӧтти.\nПресс-конференцияда СМИ-лердиҥ журналисттери, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, профессионал ӱредӱлик организациялардыҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты.\n«Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы Сергей Адлыков «Перезагрузка» јондык ӱлекердиҥ турулталары аайынча туштажуныҥ туружаачыларын уткуп, јаан учурлу бу иште олорды јӧмӧп болушкан, иштеген улуска јаан быйанын бойыныҥ ла ӧмӧликтиҥ адынаҥ айтты. Оныҥ айтканыла, ӱлекерди иштедип, учына чыгып, олордыҥ бу ууламјыдагы сурактардыҥ аайы-бажына чыгатан, чечетен аргалары бар. Јӧмӧлтӧ-болуш та, ченемел де артыгынча болды. Онызы бистиҥ мынаҥ арыгы ижисте сӱреен керектӱ, тузалу деген.\nПресс-конференция «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Наталья Манышеваныҥ башкарганыла ӧткӧн. Ол «Перезагрузка» ӱлекердиҥ тӧс турулталары јанынаҥ элбеде айтты.\n««Перезагрузка» ӱлекерди јӱрӱмде иштедери јанынаҥ шӱӱлтениҥ ээзи «Звезда Алтая» газеттиҥ ол туштагы баш редакторы болгон Алена Казанцева. Ол бу ууламјыда билгири тереҥ, байлык ченемелдӱ специалист. Тургуза ӧйдӧ ол Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады — деп, Н. Манышева чокымдады. — Оны учына јетирерге бисте аргалар да, ийде-кӱч те табылды. Ӧткӧн јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде ӱлекер јаан јолына чыгып, бу јылдыҥ кандык айыныҥ 30-чы кӱнинде тӱгенди.\nӰлекерди јӱрӱмде бӱдӱреринде бир эмеш уур-кӱчтер де болгон. Чокымдап айтса, башкарту солынган, талдаштар ӧткӧн, оныҥ кийнинде темдектелген кӧдӱриҥилерди ӧткӱреринде коронавирусла колбой кирелендириштер болгон. Бис бу ижисте кемиле, учурыла сӱреен јаан кӧдӱриҥилер белетегенис, је олордыҥ 14-зин ле ӧткӱрерге келишкен. Је кезиктерин, байа солун керек-јарактарга келижип тургандарын ӧткӱргенис, олор керегинде газетте чыккан. Олор окылу ла бир канча айлардыҥ туркунына ӧткӱрилген.\nӰлекердиҥ турултазы аайынча таныштыру-презентация белетелген. «Перезагрузка» ӱлекер талада јуртап ла аҥылу балдар (су-кадыгы, аргалары кирелӱ, кенек) таскадып јаткан билелерге, ада-энелерге болужарына ууламјылалган. Амадузы — аҥылу балдарлу билелерге окылу јаҥла, обществоло, эл-јонло колбуларын бектештирери деп айдар керек. Ӧткӱрилген иштиҥ турултазынаҥ кӧргӧндӧ, тургузылган амадубыс бӱткен.\nӰлекердиҥ туружаачылары «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы С. Адлыков ло бӱткӱл ӧмӧлиги, бухгалтериязы. Онойдо ок бис бу иште волонтерлорло ӧмӧ-јӧмӧ эрчимдӱ иштегенис. Волонтерлорды јашӧскӱримниҥ ле јаан улустыҥ ортозынаҥ белетегенис. Бу ӱлекерде бойыныҥ аҥылузы бар. Оныҥ учун эмеш кӱчке келишкен. Онойдо ок ӱренеечилердеҥ волонтерлор болгон ло ӱзеери волонтерлор болуп ӱредӱлик организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты. Олор бӱгӱнги кӱнде башка-башка учрежденилерде, темдектезе, каланыҥ 5-чи таҥмалу детсадында, аргалары кирелӱ балдардыҥ реабилитационный тӧс јеринде иштегилеп јат.\nТекшилей алар болзо, ӱлекерде 88 специалист, 45 партнер-организация, 62 ада-эне ле балдардыҥ детсадтарыныҥ таскадаачылары эрчимдӱ турушты.\nЈаанада, элбеде ӧткӱрген таныштыру ӧйинде темдектелген иш, тургузылган амаду, јеткен једимдер, турулталар јанынаҥ элбеде айтканыс.\nТемдектезе, беш кӱнниҥ туркунына Сускуда «На Шумах» деген туркомплексте «Јайгы школды» белетеп ӧткӱрдис. Кажы ла аймактаҥ балдарыла кожо ада-энелериниҥ бирӱзин кычырганыс. Онойдо ок эксперттерди, специалисттерди бу иште турушсын деп кычырдыс. Мында биске јаан болужын школды божоткон ло сегис јаштаҥ ӧрӧ балдарла иштеп турган специалист Юрий Кац, Барнаулдаҥ аутист балдарла, олорло иштеп турган таскадаачы Светлана Рахно сӱрекей јаан болужын јетирген. Светлана Владимировнада бойыныҥ аҥылу методиказы бар. Ол бӱгӱнги кӱнде аутист балдардыҥ бастырароссиялык организациязыныҥ ассоциациязыныҥ јааны.\nБу ла ӧйдӧ ада-энелер јаҥыс та ӱредӱ-семинарларда, мастер-класстарда турушкан эмес. Олордыҥ кажызы ла таҥынаҥ болуш-консультация алган. Мында логопед-дефектологтор, психологтор иштеп, кажы ла бала аайынча тузалу јӧп-сӱмелер айткан. Сӱреен тузалу, турулталу, керектӱ иш ӧткӧн.\n«Јайгы школ» деген семинарда 13 ада-эне ле 14 бала турушты. Маймадаҥ игис уулчактарлу эне болгон, болчомдор экӱлези аутисттер. Ӱч балалу кижи болгон — јааны оогошторын кӧргӧн. Ӱредӱ-семинарда ченемелдӱ эксперттердиҥ ле тогус волонтердыҥ командазы иштеген. Онойып 8 ӱредӱ-семинарды, кӱрее куучындарды ла ада-энелерге таҥынаҥ 42 болуш-консультацияны ӧткӱргенис.\nВебинар јанынаҥ айдар болзо, олор башка-башка аймактарда ӧдӧтӧн учурлу болгон. Је ондый да болзо, ӱредӱ ӧткӧн, мында јонјӱрӱмдик корулаштыҥ органдарыла иш ӧмӧ-јӧмӧ, јакшы ӧткӧн».\nНаталья Васильевна туружаачыларга ӱлекердиҥ башка-башка ууламјылары аайынча, темдектезе, «Встреча с семьями», «Публикации в газете», «Работа в Интернете», «Фотоконкурс» ла о. ӧ. аайынча айтты.\nКилемји јанынаҥ база куучындады. Редакцияныҥ ишчилери магазиндердеҥ јаан улуска дезсредство, колго керектӱ антисептик, кийим јунар порошок ло керектӱ оноҥ до ӧскӧ немелер јууп, балдарга јайаан јайалтазына ла бош ӧйгӧ тузалу пакеттерди табыштырган. Акция ӧйинде редакцияныҥ ишчилери волонтерлор болуп, адылу пакетти кажы ла билеге јетирген.\n«Бис «Перезагрузка» ӱлекердиҥ калганчы, уч-турулталу кӧдӱриҥизи эдип электрон брошюраны белетеп чыгарарга ченештис. Ондо педагогторго до, ада-энелерге де тузалу ла керектӱ јетирӱлерди чуктап салдыс.\nӰлекер озо ло баштап редакцияга тӱӱкилик учурлу деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе 2022 јылда бистиҥ газедистиҥ 100 јылдыгы темдектелер.Бу ӧйдиҥ туркунына мындый иште бир де катап турушпаганыс.\nЈаан учурлу ӱлекер бойыныҥ ичкери јолына чыккан деп айдарга јараар. Аҥылу балдарлу ада-энелерле, билелерле, коммерциялык эмес организацияларла колбу, текши тил табылган, иштиҥ тайанып улалатан тӧзӧгӧзи бар. Редакция јаан ченемелдӱ болуп, јаҥы шӱӱлтелерге ачык кӱӱндӱ, иштеерге белен» — деп, Н. Манышева айткан.\nПресс-конференцияныҥ туружаачызы, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Ирина Лыкова редакцияга баштап алган ижин мынаҥ да ары улалтсын деп кӱӱнзеди:\n—Бис, мында јуулгандар, ончобыс бу ӱлекерге де, аҥылу балдарлу билелерле ӧткӱрилип турган ишке де јуук инебис. Темдектезе, ӱредӱ аайынча министерство, ӱредӱлик учреждениелер бу ла ишле база колбулу. Иш аайынча министерство база бу улусла, онойдо ок балдарла кӧнӱ, чике колбуда иштеп јат. Биске кирип турган подведомственный ла јонјӱрӱмдик учреждениелер база тыҥытту туружат. Темдектезе, ондый билелерди илелеп, колбуларды тургузары база јаан иш.\nСускудагы туркомплексте ӧткӧн семинар сӱреен јакшы, јылу, ачык-јарык айалгада ӧткӧнин темдектеер керек, эҥ ле јарамыктузы ада-энелер ачык, кӱӱнзек, јаҥыртуларга, кубулталарга белен болгоны иле. Бӱдӱреечи јаҥныҥ органдары окылу айалгада ӱлекерди иштеткенде, ондо ончо неме документле-ээжилерле ӧткӱрилет — деп, И. Лыкова куучындаган.\nОл онойдо ок бӱгӱнги кӱнде јаҥныҥ органдарына јаҥыскан кандый бир сурактыҥ аайы-бажына чыгарга кӱчке келижет, је качан ондый ишке социальный органдарды јаба тартканда, ӱлекер јолын алынар арга болот деп айтты.\n«Перезагрузканыҥ» эҥ ле јарамыкту јаны — керектӱ кӧп јетирӱлер улуска јеткен ле улус кӧстӧҥ кӧскӧ куучындажып, бары-јогын угушканы.\nТемдектезе, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ чукталган тӧс јериниҥ јааны Нина Тадыровада социальный аргачыларды белетееринде ченемели јаан, байлык. Ол аргачылык јанынаҥ сӱреен јакшы јетирӱ эткен. Темдектезе, эне улуска айылда отурып, бойына керектӱ ишти табары, бойлорыныҥ аргалары, аргачылык керегинде кӧп јакшы шӱӱлтелер эткен. Социальный аргачылыкла јилбиркеп, бойыныҥ јилбӱлерине келиштире јерин табары база каруулу керек.\nДистанционный бӱдӱмле иштеерине јилбӱ бар да болзо, је бистиҥ ыраак јурттарды ајаруга алза, бойыныҥ уур-кӱчтери бар. Кезик билелерде эмеш уур-кӱчтер де болот. Айдарда, ол сурак келер ӧйдиҥ деп айдарга јараар.\nНаталья Манышеваныҥ темдектегениле, олор јаҥы ӱлекерле иштеерин темдектеп, Москвада ол ло килемјиниҥ «Абсолют Помощь» фондына угузу-бичик бичиген. Фонд дезе кӧп лӧ јаны ајаруны иштиҥ дистанционный бӱдӱмине эдет.\nТаланыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ специалисти Ульяна Попова Сускуда ӧткӧн ӱредӱ-семинардыҥ аймактардаҥ келгендерге тузазы јанынаҥ айтты. Аймактаҥ келгендер айылдарына јанып, туружып болбогон ада-энелерге кӧп солун јетирӱлер эткени јарамыкту.\nТаланыҥ Горно-Алтайсктагы «Аутист балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болужатан «Кожо» деген тӧс јери» деп јондык организацияныҥ јааны Ольга Рогозина Сускуда ӧткӧн ӱредӱ энелерди бириктирген, балдарды школго белетеери јанынаҥ сӱреен јакшы билгир, јетирӱ бергенин аҥылап темедктеди.\nПолитехнический колледжтеҥ Татьяна Белецкая јетирӱзинде бу ӱлекерле иштеп турган улуска јаан быйанын айтты: «Аҥылу балдарды ӱредерге јараар. Бистиҥ ӱредӱлик организацияларда аҥылу айалганы тӧзӧп, ӱредер арга бар. Темдектезе, талада 2016 јылдаҥ ала 2 профессионал ӱредӱлик организация — педколледж ле политехнический колледж «базовый» деген чыду алган. Шак ла бу эки организацияда су-кадыгы кирелӱ, кенек балдар ӱренер аргалу. Тегин онойдо олордо ӧскӧ дӧ орто аҥылу ӱредӱлӱ организацияларда, университетте ӱренер аргазы бар ла. Је ӧрӧ адалган эки базовый профессионал организация ӧскӧлӧрине де аҥылу айалганы тӧзӧӧргӧ болужар аргалу.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ ончо профессионал ӱредӱлӱ организацияларда аргалары кирелӱ аҥылу балдар ӱренет (быјыгы ӱредӱлӱ јылда 46 бала болгон). Оноҥ башка аҥылу балдар ӱч профорганизацияга ӱредӱге кирер аргалу. Бӱгӱн кӧп ада-энелерди аҥылу балдарын кайда ӱредер деген сурак санааркадат.\nАда-энелерге јартамал: су-кадыгы кирелӱ балдар политехнический колледжте ӱренип, малярдыҥ ла кӧкчиниҥ ӱредӱзин алар аргалу. Маймада јуртээлемдик колледж садоводторды белетеп јат. Кӧксуу-Оозындагы отраслевой технологиялардыҥ техникумы кухонный ишчилерди белетейт.\nЫраак аймактардыҥ су-кадыгы кирелӱ балдары оноҥ ары јакшы, керектӱ профессия алар аргалу. Ӧй тӱрген ӧдӧт. Онойдо ок дистанционный ӱредӱ база тӱрген кӧндӱгет. Мында бойыныҥ аҥылулары бар. Су-кадыгы, аргалары кирелӱ балдарга дистанционный эп-аргала ӱренерге јараар».\nТалалык «Абилимпикс» деген кыймыгуныҥ башкараачызы Татьяна Белецкая бу кыймыгуныҥ учуры, амадузы јанынаҥ айтты: «Бис 2016 јылдыҥ јазынаҥ ала бу кыймыгуныҥ эрчимдӱ туружаачылары. Быјыл јаскыда 5-чи талалык чемпионат ӧдӧтӧн учурлу болгон. Је айалга кубулганыла колбой чемпионатты бодоштыра кӱске, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӱрилери темдектелет.\nЧемпионат јӱк ле кенек ле су-кадыгы, аргалары кирелӱ улуска ӧткӱрилет. Амадузы — јаҥыс та ӱредӱ алар эмес, је алган профессиязы, специальнозы аайынча ишке кирер арга бар. Мында мониторинг ӧткӱрилет. Туружаачылар ӱч категорияга бӧлӱнет: ӱренчиктер 14 јаштаҥ ала ла оноҥ ӧрӧ; студенттер ле оноҥ ӧрӧ; 65 јашка јетире специалисттер. Ӱренчиктердеҥ ала профессия аларга јетире улус туружар аргалу. Бис Минишле ондый улуска, балдарга ишке кирерге ӧмӧ-јӧмӧ болужадыс. Оныҥ учун бу чемпионат керегинде јар сайтта бар».\n«Перезагрузка» деген баштапкы јонјӱрӱмдик ӱлекер јаан учурлу ишти баштаарда, кӧп тоолу организациялар бирлик ууламјыла, бирлик амадула турулталу иштеп јатканын ӧткӧн пресс-конференция лапту кереледи.\nВ. СУХОВТЫҤ фотојуругы


«Бу мениҥ кижим деп, ол качан да айтпаган» - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ады-јолы элбеде јарлу политик ле јондык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалган эҥир ӧткӧн.\nМихаил Карамаев 1929 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Кумжулу јуртта чыккан. Бу јурт Камлактаҥ он тӧрт, Шабалиннеҥ бежен километр ыраагында туруп јат. 1925 јылда Кумжулуда сегизен кижи јаткан. Ол тоодо Сабашкиндердиҥ, Кокышевтердиҥ, Дедеевтердиҥ, Штанаковтордыҥ ла Абрамовтордыҥ билелери. Келер ӧйдиҥ јарлу башкараачызы он ӱч јашка јетире Акјолдыҥ школында ӱренген. Бу Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кату јылдары болгон. Колхозто улус једишпей турарда, оогош Мишага школдо ӱредӱни артыргызып, јаан улуска болужарга келишкен. Колхозто јылкы кабыраачыныҥ, агаш белетеечиниҥ ле учетчиктиҥ ижин бӱдӱрген. Јууныҥ кату јылдары оны иштеҥкей ле турумкай кижи болорына таскаткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу божоордо, ӱредӱзин Шабалинде улалткан. Јажы једерде, черӱге барган. Оныҥ кийниндеги јылдарда комсомолдо, партийный ла советский органдарда иштеп, областьтыҥ башкараачызына јетире ӧскӧн.\nМихаил Васильевич јирме јылга шыдар Туулу Алтай автоном областьтыҥ ол ӧйдӧги бӱдӱреечи јаҥыныҥ — облисполкомныҥ председатели болуп иштеген. Бу кижи бистиҥ тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱмин тыҥыдарында эрчимдӱ ле чылаазыны јогынаҥ иштеген. Михаил Васильевич анчада ла јаан ајаруны јонјӱрӱмдик сурактарга эткен. Оныҥ башкараачы болуп иштеген јылдарында областьта кӧп школдор, эмчиликтер, культураныҥ туралары, клубтар ла улус јадатан туралар тудулган. Чой, Паспаул, Јоло, Барагаш, Шабалин ле Огневка јурттарда јаҥы школдор, Горно-Алтайскта ла Маймада профессионально-технический училищелер тудулып табыштырылган. Калада дезе пединституттыҥ (тургуза ӧйдӧ университет) јап-јаҥы туразы тудулып башталган.\nМ. В. Карамаев эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр сурактарга база јаан ајару эткен. Оныҥ баштаҥкайыла Шабалинде ле Оҥдойдо эмчиликтер тудулган. П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театр база Карамаевтиҥ иштеген ӧйинде тудулып, једимдӱ иштеген. Ол анчада ла јайаан иштӱ улусла — јурукчыларла, бичиичилерле, артисттерле јуук колбу туткан. Культурада иштеген интеллигенцияныҥ эрчимдӱ турушканыла автоном областьта баштап ла јурукчылардыҥ биригӱзи тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган ат-нерелӱ јерлештердиҥ эземин кереестеп, Јеҥӱниҥ паркында мемориал тудулган. Горно-Алтайсктагы аэропорттыҥ самолеттор отурар јол-полосазы база элбедилген. Мында тудум иштер ӧткӱрилген кийнинде, ЯК-40 самолеттор учуп баштаган. Анайда ок Барнаул, Новосибирск, Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы ортодо кейле учар колбулар тӧзӧлгӧн.\nОроондо текши јайрадылыш ла косколоҥ болордо, бистиҥ аэропорт база јемирилип ӱрелген. Кийнинде ол ойто орныктырылган. Эмди бис јаар орто ыраагына учатан самолеттор учуп јат. Колбулар да элбеген. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктагы аэропортко Москвадаҥ, Новосибирсктеҥ, Красноярсктаҥ ла Екатеринбургтаҥ учуп келген самолеттор отурат. Јада тура ӧскӧ јерлерле кӧнӱ авиарейсттер там кӧптӧӧри билдирет. База бир кезек ӧйдӧҥ бистиҥ аэропорт телекейлик те учур алынардаҥ айабас. Ондор јылдар кайра Алтай Республиканыҥ кейдеги каалгазыныҥ тӧзӧлгӧзинде шак ла Михаил Васильевич Карамаев турганын библиотекада ӧткӧн туштажуныҥ туружаачылары база эске алынып куучындагандар. Бу ла ӧскӧ дӧ эске алыныштарыла облисполкомныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болуп иштеген Владимир Иванович Петров бу эҥирде ӱлешкен.\nВладимир Иванович мындый эҥирди тӧзӧп ӧткӱрип јатканы учун библиотеканыҥ ишчилерине јаан быйанын айдып, оныҥ директоры Светлана Штанаковага бичиктер сыйлаган. Ол М. В. Карамаевти албатыла сӱрекей јуук колбуда иштеген башкараачылардыҥ бирӱзи деп темдектеген. Владимир Петровтыҥ айтканыла, бийик јамыда иштеген облисполкомныҥ председатели кемди де ылгабаган ла ӧскӧлӧбӧгӧн. Ондо «бу мениҥ кижим» деген кылык-јаҥ качан да болбогон. Ол суракла, комыдалла баштанган бастыра улуска јакшыны јетирген. Михаил Васильевич эмес болзо, Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥ јолы тудулбас та эди. Бу јол облисполкомныҥ председателиниҥ ат-нерелӱ ле ойгор кӱӱн-табыныҥ шылтузында тудулган. Областьтыҥ бӱдӱреечи органыныҥ башкараачызы јурт ээлемниҥ сурактарына база јаан ајару эткен. В. И. Петровтыҥ айтканыла, ол ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ агрокомбинады телкем орооныстыҥ он беш тергеезиниҥ ортозында эҥ баштапкылардыҥ тоозында тӧзӧлип ачылган. Бу сурактыҥ аайына байа ла облисполкомныҥ председатели таҥынаҥ бойы чыккан. Ол тушта областьта агрокомбинат иштеп баштаарда, јурт ээлемде эт ле сӱт иштеп аларыныҥ сурактарын једимдӱ бӱдӱрер јаан аргалар ачылган.\nУзак јылдардыҥ туркунына Шабалинде аймакисполкомныҥ председатели болуп иштеген Иван Амырович Охрин дезе бойыныҥ эске алыныжында ол Михаил Васильевичле экӱ тоҥжаан сӧӧктӱ карындаш улус болгонын темдектеген. Ол анайда ок Карамаевтиҥ РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ сессиязында Туулу Алтай автоном областьты Алтайский крайдаҥ айрыыры керегинде айткан куучынын эске алынып, бу суракты јаҥыс ла јалтанбас ла кичӱ Тӧрӧлин сӱрекей сӱӱген тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи айдар аргалу болгон деп ајарган. Иван Амырович М. В. Карамаевтиҥ ӱлгерлер бичиир јайалтазын база аҥылап темдектеген. Ол залда отурган улуска јаан јамылу башкараачыныҥ оныҥ бежен јажына учурлап бичиген јап-јакшынак ӱлгериниҥ колбичимелин кӧргӱскен.\n«М. В. Карамаев: јӱрӱми ле ижи» деген бичиктиҥ баш редакторы, тӱӱки билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдыныҥ директоры Н. В. Екеев дезе бу бичик аайынча иш канайда ӧткӧни керегинде элбеде куучындаган. Бу тапту јаан ла калыҥ бичик быјыл Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧби аайынча М. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай чыккан. Оны белетееринде ӧрӧлӧй айдылган институттыҥ билим ишчилери эрчимдӱ турушкан деп темдектеер керек. Атту-чуулу јерлежистиҥ сыйнызы Зоя Васильевна Карамаева акту бойыныҥ ла тӧрӧӧн-туугандарыныҥ адынаҥ оныҥ аказыла кожо иштеген тоомјылу ветерандарга јаан быйанын айткан.\nМ. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай ӧткӧн бу эҥирде Степан Тюхтенев, Владимир Сабин, Укмет Альпимов, Борис Алушкин, Анатолий Чичинов, Константин Иванов ло кӧп ӧскӧ дӧ тоомјылу ветерандар туружып, Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде тереҥ ис артырган бу ойгор башкараачы керегинде кажызы ла јылу сӧстӧр айткан. Атту-чуулу јерлежистиҥ ады-јолы албаты ортодо качан да ундылбас. Бу туштажу оны база катап јакшы кереледи. Оныҥ адыла Шабалин аймакта Акјолдогы школ, Горно-Алтайскта, Улаган ла Кош-Агаш јурттарда оромдордыҥ ады адалган. Быјыл дезе чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай Горно-Алтайсктагы баштапкы таҥмалу лицейге ойгор санаалу, тереҥ кӧгӱстӱ јерлежистиҥ ады адалган.


«Кӱӱлик колбуда мен он jылдаҥ ажыра» - altaicholmon\nБистиҥ тергеебисте jайалталу jииттер сӱрекей кӧп. Олор бойыныҥ jолын талдап, билгирин бийиктедип, бӱдӱрип турган ижин тереҥжиде апарат. Jииттер бойын башка-башка ууламjыларда ченеп, узын тыҥыткылайт. Ондый улустыҥ тоозында — кӱӱ чӱмдеечи Сергей Домашних. Јииттиҥ ады-јолы бу jуукта анчада ла кожоҥчы улустыҥ ортозында элбеде jарлу боло берди.\nСергей бойыныҥ ӧбӧкӧзи керегинде «Домашних деп ӧбӧкӧлӱ улус республикада эки ле кижи, оныҥ учун ӧскӧ ат аданбадым. Керек дезе, Интернетте де адым jайым бичилет ле табылат» деп јартады.\nКӱӱ чӱмдеечи уул 25 jашту, угы-тӧзи Чой аймактаҥ. Ондо ло чыккан, jаш тужы база ол аймакта ӧткӧн. Тургуза ӧйдӧ ол билезиле калада jадат. Кӱӱниҥ телекейиле Сергей он jылдаҥ ажыра бек колбуда. Jайаандык jолыныҥ баштапкы алтамдары керегинде мынайда куучындайт: «Jилбилӱ јолым энем-адам јаҥы jылдыҥ байрамына кӱӱлик синтезатор сыйлап бергенинеҥ башталган. Бир-эки jылдаҥ мен баштапкы кожоҥымды микрофонло бичийле, караокеге салгам. База бир jыл кирезинеҥ баштапкы катап сценага чыккам. Каланыҥ тӧс тепсеҥинде jииттердиҥ ойын-jыргалы болгон эди. Ээчиде каладагы кӱӱлик сургалда ӱренгем, оны ӧйинеҥ озо ӱренип божотконым учун ӱредӱчим Светлана Улужаевнага jаан быйанымды айдадым».\nОл кӧп jылдардыҥ туркунына кӱӱлер чӱмдеп, Интернеттеги бӱктерине jарлаган, улустыҥ сураганыла бойыныҥ кӱӱзиле кожоҥдор кеелеген. Jе Сергей иштиҥ чыҥдыйын jабыс деп сезип, оноҥ ары ӱренер деп бек шӱӱген. Бистиҥ ороондо кӱӱлик режиссерлордыҥ, саунд-продюсерлердиҥ ӱредӱзин алар jерлер ас. Онойдо ок јаҥы ууламjы текши, јаан јол алынбаганынаҥ улам, jиит уул орооныстыҥ jарлу кожоҥчыларыла иштеп турган улустыҥ таҥынаҥ программазыла ӱренип баштаган. Улустыҥ сурагын бӱдӱрип, кӱӱлер чӱмдеп, акча чогуп, ол программаларды садып алып, оныла тузаланып, Сергейдиҥ кӱӱлик ижи тыҥыган. Ол программаларды белетеп бичиген улус Филипп Киркоровло, Тиматиле, Валерияла, Егор Кридле ле о.ӧ. артисттерле иштеп турган кӱӱлик ӱредӱчилер болуптыр.\n«Качан јирме jажым толордо, мен бойымныҥ студиямды ачкам. Jаҥы кӱӱлик jепселдерди бойымныҥ иштеп алган акчамла садып алгам. Ондо баштапкы айылчыларымла иштеп баштагам. Баштапкы jыл сӱрекей кӱчке келишкен: јакылта эдеечи улус ас, ишjал jокко jуук. Jе мен сананганымды бӱдӱрерге чырмайар кижи, баштаган керегимди jол ортозында качан да таштабайдым. Нениҥ учун дезе школдыҥ кийнинде мен юристке ӱренип jадала, кӱӱни талдап, ӱредӱмди таштаган ӧй база болгон. Оныҥ учун кӱч ле дейле, колдорымды бош салар арга jок болгон.\nБир-эки jылдаҥ кожоҥдор бичидер улус кӧптӧй берген. Онойдо ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ интернет колбу ажыра баштанулар келери кӧптӧгӧн. Кӱӱниҥ башка-башка жанрларыла иштейдим: рок, поп, этникалык, албатылык, кинолорго до кӱӱ чӱмдегем. Мениҥ санаамла, менде эҥ ле jакшы келижип турган ууламjылар – ол поп ло EDM. Ижимде эҥ ле кӱчи – ол ишти такыптаҥ тӱзедери, вокалдарды, нотаны, ритмдерди талдаары. Эҥ ле jилбилӱзи деп jаҥы ишти баштап турган ӧйимди айдар эдим. Сӱрекей ле jарлу иш эткем деп, мен тургуза ӧйдӧ айдып болбозым. Jе мен jайалталу кӧп улусла таныжып, иштеп турганымла оморкойдым. Темдектезе, Добрыня Сатинле оныҥ эки альбомын бичидис. База Алексей Тазрановко, Эдуард Согоноковко бир альбомноҥ чыгардыс. Онойдо ок «АСМ» ӧмӧликле, Елена Тахтаевала, Галина ла Эмиль Толкочековторло jаантайын иштейдис».\nСергейдиҥ кӧп саба ӧйи кӱӱлик ижине барат. Је онойдо ок кӧлӱктерле база тыҥ jилбиркейт. Качан бирде кӱӱлик ижин токтотсо, ол автоууламjыла иштеер кӱӱндӱ-амадулу. Онойдо ок футболды кӧрӧргӧ јакшызынат. Чындап, оныҥ сӱӱген ӧмӧлиги — «Зенит», айдарда, jаантайын ол учун «оорыйт». Јииттиҥ шӱӱлтезиле, «Зенит» качан да, кандый да ӧйдӧ — «чемпион»!\n«Jӱрӱмде бийик jедимдерге jедерге турган болзоҥ, кӧп-кӧп иштеер керек. Тӱн де болзын, амыраар да кӱн болзын иштенерле керек. Кижи бойыныҥ кӱчине бӱдер, качан да ичкери ле јӱткиир керек, jана баспай. Меге «Чыдамал ла иштеҥкейиҥ ончозына чыдаар» деген орус кеп сӧс jарайт. Эртелей беди, соҥдой беди, једимдер иштеҥкей кижиге тӱҥей ле келет» — деп, Сергей куучынын бийик кӱӱн-тапла тӱгезет.\nЧындап та, бу jиит чымалыдый иштеҥкей, турумкай. Мен бу јылда Сергейле кожо «Танго» ло «Кожоҥдо» деп кожоҥдорымды бичидим. Экинчизиниҥ кӱӱзин озо баштап jарлу кӱӱчи Сергей Санашкин бичиген, је ойто jаҥырта jиит аранжировщикле чыгардыс. Мениҥ jерлештерим, темдектезе, Кристина Тайтыкова, Виктория Чулунова, Сергейле база кӱӱлик иштерин чӱмдегендер.\nКелер ӧйдӧ Сережаныҥ студиязы jааназын, јайаан иштери албатыга jаразын, угаачылары кӧптӧзин деп кӱӱнзейдим!


Каланыҥ тал-ортозы кандый болор? - altaicholmon\nОндый јуун куран айдыҥ 9-чы кӱнинде каланыҥ администрациязыныҥ актовый залында 15.00 саатта башталар. Ондо Коммунистический проспект, «Динамо» стадион, Улагашевтиҥ ле Пятницкийдиҥ адыла адалган оромдор кирезинде келер ӧйдӧ кандый туралар ла объекттер тудулары, кубулталар эдилери јанынаҥ эл-јонныҥ шӱӱлтелери угулар.\nКаланыҥ генеральный планында темдектелгениле, бу райондо 4-12 кат туралар, јондык ла спортивный учурлу объекттер тудулары пландалат.


22.08.2017 - altaicholmon\nИндекси орто кеминде\nАлтай Республикада тузаланаачы баалардыҥ сводный индекси јыл башталганынаҥ бери 3 процент кире болды.\nКӱс, куудаҥ ӧлӧҥ, ӧрт\nСеспей де каларыс—эртен-соҥзыннаҥ ла кӱреҥ кӱс келер, кудаҥ кургак ӧлӧҥ там ла кӧптӧӧр. Ӧрт чыгарына јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр.\nБаза катап кӧрзин деп…\nАлтай Республиканыҥ кадастровый палатазы јердиҥ участогын мензинип турганы керегинде јетирӱлер бар ба, јок по деп база катап кӧрзин деп, эл-јонго кычыру эдип туру.\nАлтайдыҥ ээзиниҥ сӱӱген аҥы\nТооргы алтай калыктыҥ озодоҥ бери байлу-чуулу аҥдарыныҥ бирӱзи болгон. Оны Алтайдыҥ ээзиниҥ сӱӱген аҥы дежер.\nJилбӱлерди федерал кеминде корыыр\nJашӧскӱримниҥ сурактары, јилбӱлери кайда да болзо, аҥылу ајаруда болуп јат. Олордыҥ келер ӧйи, ижи-тожы, једимдери керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда јеткилинче айдылат.\n22 миллион салковой чыгарылган\nЈаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире тоолу кӱндер артты. Јай туркунына республиканыҥ школдорыныҥ кажызында да капитальный, кажызында да косметический дейтен јазал иштер ӧткӱрилген.