Баланыҥ алтай ӧзӧк-байлыгы оогошто салынат - altaicholmon\nАлтай Республикада алтай тилге ле литературага ӱредериниҥ сурактары курчып, јылдаҥ јылга некелтелӱ иш ӧдӱп јатканын кӧрӱп јадыс. Тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ, улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат деген сурак алтай бойысты санааркадат. Је ол ло ок ӧйдӧ су-алтай аймактарда ла јурттарда тӧрӧл тилге, литературага ла фольклорго ајару бир де астабай турганын, карын да, бу ууламјыла иш једимдӱ барып јатканын база ундыбас керек. «Бала – јашта, аш – кылгада» деген кеп сӧстиҥ учурын ајарзабыс, балага эҥ ле баштапкы таскаду-ӱредӱни ясля-садтарда таскадаачылар берет.\nБу јуукта газеттиҥ ишчилериниҥ јол-јорыгы келижерде, Кырлык јурттыҥ балдар јӱретен садында болуп, ондо иштеп турган таскадаачылардыҥ ижиле таныштыс.\nКырлыкта балдардыҥ садыныҥ тӱӱкизи сӱрекей байлык. 2019 јылда оныҥ ӧмӧлиги бойыныҥ 90 јылдыгын темдектеген эди. Бу кире ӧйгӧ јурттыҥ бастыра балдары бу ясля-садтыҥ «колы» ажыра барган эмей. Бойыныҥ ӧйинде эҥ ле оогош болчомдорло сӱрекей јайалталу таскадаачылар, ӱредӱчилер иштеген. Олордыҥ тоозында С.И. Шатина, М.П. Мишкина, З.И. Бахрамаева, Л.Т. Ажанарова, С.К. Кеденова, О.С. Карманчина, Л.Т. Едекова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бӱгӱнги кӱнде садтыҥ ижин орто јашту, ижине каруулу ӱредӱчи Алтынай Геннадьевна Туткушова башкарат. Ол бойыныҥ иштеги јолын бу ок детсадтаҥ баштаган болгон, оноҥ школдо иштеген, јурт јеезени база башкарган. 2019 јылда ойто тӧрӧл детсадында иштеерге келген.\nӦмӧликте иштеп турган таскадаачылардыҥ бастыразына јуугы бийик ле баштапкы категориялу таскадаачы-ӱредӱчилер. Темдектезе, туй ла 31 јылдыҥ туркунына методист болуп Айана Ивановна Ойношева иштеп келди. Ол балдарла иштеериниҥ методикалык ууламјыларын сӱрекей јакшы билер, бастыразына јуугын бойы шиҥдеп-тургускан. Эҥ ле тыҥ ајаруны алтай тилге, фольклорго, албатыныҥ культуралык энчизине эдип турганыла аҥыланган Айана Ивановна аймактыҥ да, тергеениҥ де кӧрӱлеринде туружып, башка-башка јылдарда јеҥӱчил болуп канча катап чыккан. Онойдо ок аймакта ӧткӱрилип турган «Јылдыҥ таскадаачызы» деп адалган кӧрӱде турушкан А.С. Абраимова, Н.М. Карманова, М.Д. Дешева, И.Б. Октошева экинчи јерлерди база алган. Ӱредӱчи-таскадаачылар «Школдоҥ озо ӱредӱлик» (дошкольное образование) деген ууламјыла аймак, тергее ичиндеги ӧткӱрилип турган мониторинг-кӧрӱлерде база турушкылайт ла једимдӱ кӧргӱзӱлерге једет.\nБӱгӱнги кӱнде детсадта тӧрт группа балдар бар. Эҥ ле оогош бӧлӱкте 16 бала јӱрет, оогош группа-бӧлӱкте – 18, орто группада – 14, јаан балдардыйында – 13. Кажы ла бӧлӱкте иш ӱредӱликтиҥ темдектеп салган программазы аайынча барып јат. Ајаруга алгадыйы – алтай тилге, литературага, фольклорго јаан ајару эдилип турганы. Балдар алтай ӱлгерлер, кожоҥдор ӱренгилейт, алтай чӧрчӧктӧрди ӱренип, олор аайынча кичинек пьеса-ойындар тургузат. Чӧрчӧктӧр айынча јуруктар јурагылайт.\nКырлыктагы балдардыҥ садыныҥ ижи бастыра некелтелердеҥ артпай, ичкери барып јатканы керегинде кажы ла группа-бӧлӱктиҥ ӱредӱлӱ кыптары айдып јат. Оогош болчомдордыҥ јуруктары, фотојуруктары, текши алза, једимдери ачыгынча кӧргӱзилген. Балдар эҥ ле оогош группа-бӧлӱктеҥ ала јаан группага јетире детсадтыҥ культуралык текши јӱрӱминде туружып јадылар. Јажы башка-башка болчомдорло канайда иштейтени методисттиҥ байлык ченемелиле, билгириле јазалган программалар аайынча ӧдӧт. Мында таскадаачылар ойто ло такып Айана Ивановнаныҥ билгирин баалап, бу ӱредӱчи бойыныҥ ижин сӱреен сӱӱгенин темдектейдилер. Эҥ ле јиит ӱредӱчи-таскадаачыларга – Айгуль Тайтаковага ла Эмилия Бухешевага – ченемели јаан ӱредӱчилериниҥ болужы сӱрекей баалу ла учурлу.\nОйнойтон, уйуктайтан, ӱренетен, кӱӱлик кыптар сӱрекей эптӱ јазалган. Детсадта бойыныҥ музейи де бар. Анда алтай албатыныҥ чӱм-јаҥына, энчизине, јӱрӱмине учурлалган эдимдер туруп јат. Онойдо ок балдардыҥ ойын-концерттерде турушкан ӧйинде кийетен кеп-кийими база мында чеберлелет. Таскадаачылар бойлоры да кажызы ла алтай кеп-кийимдӱ. Албатыбыстыҥ бастыра эл байрамдары балдардыҥ садында темдектелет. Бу байрамдарда эне-адалар акту кӱӱнинеҥ туружадылар. Чындап, алтай албатыныҥ Чагаа-Байрамыныҥ алдында оогош группа-бӧлӱк балдар «Теертпек» деп чӧрчӧк аайынча ойын белетеп јаткан болгон.\nБойыныҥ ӧйинде детсад «Айучак» деп јараш су-алтай атту болгон. Бис эмди балдардыҥ бу оогош ӧргӧӧзине «Айучак» деп ады кайра бурылар деп иженедис.\nАлтынай Геннадьевна бойыныҥ ӧмӧлиги, ижи, балдар керегинде мынайда куучындаган: «Бистиҥ ӧмӧлик нак, мында иштеҥкей, ижи-тожына каруулу, ижин чыҥдый, эрчимдӱ бӱдӱрер кылык-јаҥду улус иштейт. Ӱредӱзи бийик таскадаачыларыс ижинде jедимдерге jедет. Эне-адаларла колбулар јуук болзын деп амадап иштеп jадыс. Эмди алтай тилиске jаан аjару эдерге, балдар тӧрӧл тилин јакшы билзин, сӱӱзин деп, кӧп ууламјыларга аjару эдедис. Бистиҥ балдарыс јуртта, аймакта, тергееде ӧткӱрилип турган кӧрӱлерде једимдӱ туружып jат. Мен ченемели јаан таскадаачы-ӱредӱчилер јиит таскадаачыларга болужын јетирип, ижинде јӧмӧжип турганын баалап, олорго быйан айдадым. Келер ӧйдӧ бӱдӱрип јаткан ижисте једимдер, ӧмӧлигисте бирлик болзын деп кӱӱнзеп турум. Эне-адалар балдарын јӧмӧп, детсадыстыҥ бастыра керектеринде акту кӱӱнинеҥ туружып турганын база баалайдым. Келер ӧйдӧ бистиҥ кыптарыстаҥ ӧзӧк-бууры су-алтай, алтай тилин тоогон ло сӱӱген балдар ӧзӱп чыксын деп кӱӱнзейдим».\nЧындап та, Чагаа-Байрамды Кырлыктыҥ оогош болчомдоры бийик кеминде ӧткӱрген. Алтай тилле кожоҥ, ӱлгер јаҥыланган. Алтай кеп-кийимниҥ, алтай аш-курсактыҥ кӧрӱзи једимдӱ ӧткӧн. Кан-Чарастыҥ јаан алтай јурттарыныҥ бирӱзинде мындый чокум ууламјылу таскадулу иш барып јатканы сӱӱндирет. Келер ӧйдӧ јаан учурлу бу иш, бу амаду оноҥ эрчимдӱ болзын, Кырлыктыҥ балдарыныҥ сады бойыныҥ јаҥжыгуларын оноҥ ары чебер улалтсын деп кӱӱнзейдис.


испандап Lucila María Godoy Alcayaga\nиспандап Lucila de María Godoy Alcayaga\nкандык айдыҥ 7 кӱни 1889(0004-07-1889)[…]\nВикунья[d], Эльки[d], Кокимбо[d], Чили[d]\nчаган айдыҥ 10 кӱни 1957(0001-10-1957)[…] (67 јаш)\nХемпстед[d], Нассо[d], Нью-Йорк[d], США[d]\nӱлгерчи, дипломат, ӱредӱчи, бичиичи\nЧилиниҥ литературала национал сыйы[d] (1951)\nЛуси́ла де Мари́а дель Перпéтуо Сокóрро Годóй Алькая́га, кыскарта Лусила Годой Алькаяга, (1889 јылдыҥ кандык айыныҥ 7-чи кӱнинде Викунья, Чили — 1957 јылдыҥ чаган айыныҥ 10-чы кӱнинде Нью-Йоркто, США). Јарлу ады (кош ады — псевдоними) Габрие́ла Мистрáль — чилий ӱлгерчи, просветитель, дипломат, ӱй улустыҥ тап-эритиери учун тартыжаачы, 1924 јылдаҥ ала Италияда дипломатиялык иште болгон, 1933—1935 јылдарда — Испанияда, 1935—1937 јылдарда — Португалияда, 1938—1946 јылдарда — Бразилияда, США-да; Лига Нацийде ле ООН-до (1946) иштеген. Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады.\nПабло Неруда, Висенте Уидобро, Пабло де Рокала кожо Габриела Мистраль «Јаан чилий ӱлгерликтиҥ тӧртинчи кижизи» болот Габриела Мистраль 16 јаштаҥ ала ӱредӱчи болуп иштеген. Габриела 1903 јылда баштапкы ӱлгерлерин кепке базып чыгарган. Јӱрӱминде кату айалгалардаҥ улам Мистраль «Ӧлӱмниҥ сонеттери» (орустап «Сонеты смерти») (1914) деп бир тизим кунукчылду сонеттер бичиген. «Санаага алдырыш» (орустап «Отчаяние») (1922) деп бичигинде ӱлгерчиниҥ јажытту санаа-кӱӱни, кӧксинде сезимдери керегинде болгон. Мистральдыҥ «Тала» деп атту экинчи ӱлгерлик јуунтызы (1938) Латин Американыҥ канча миллион тегин улустарыныҥ ӧкпӧӧриген кӱӱн-санааларыла тудуш. Континентте ол баштапкылардыҥ ортозында индеецтердиҥ јӱрӱмге аҥылу кӧрӱмин ајарат. Испан ӱлгерликтиҥ јаҥжыгуларын ла солун ла јажытту јерлик сезимдерди бириктирет. Габриеланыҥ калганчы јуунтызы «Балбарыш» орустап «Давильня» (1954).\n1945 јылда Габриела Мистраль Нобельдиҥ литаратурала сыйыныҥ лауреады болот, «Поэзияда чындык кӱӱн санаалары учун бастыра Латин Американыҥ калыктарыныҥ идеалы боло берген».\nЧилий ӱлгерчи кош адын (орустап псевдоним Фредерик Мистраль деп кижиге учурлай алган. Јилбилӱзи неде дезе, ол поэт 1904 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын база алган болгон.\nГабриела Мистраль Дорис Дана деп кыс кижини сӱӱген, олордыҥ самаралары кепке базылган. Габриеланыҥ ӱлгерлик чӱмдемелдери јарлу болгон: «Ӧлӱмниҥ сонеттери» (Sonetos de la Muerte, 1914); «Санаага алдырыш» (Desolación, 1922);Lecturas para Mujeres (1923);«Эрке» (Ternura, 1924);Nubes Blancas y Breve Descripción de Chile (1934);«Агаштар кезиш» (Tala, 1938);Antología(1941);«Балбарыш»(Lagar, 1954);Recados Contando a Chile (1957);Poema de Chile (1967, јада калган кийнинде кепке базылган). Кунукчыл кудай, Рудомонодо бичиктиҥ тӧс јери, (2018) бу бичимел орус тилге кӧчӱрилген. Ӱлгерчиге учурлалган кереестер:2010 јылда Сантьягодо Мистральдыҥ адыла Культуралык тӧс јер адалган (Centro Cultural Gabriela Mistral — GAM); Габриела Мистральдыҥ адыла Меркурий планетада кратер «Мистраль» деп адалган.\nГабриела Мистраль, јаш тужы, Инь-Инь, 1930 јылдар киреде\nГабриела Мистраль, тӱӱкилик архивтеҥ, 1923\nГабриела Мистраль, медаль, Сантьягоныҥ муниципалитеди,1995\n↑ 2,0 2,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Габриела_Мистраль&oldid=25656"\nКандык айдыҥ 7 кӱнинде чыккандар\n1889 јылда чыккандар\nЧаган айдыҥ 10 кӱнинде божогондор\n1957 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кичӱ изӱ ай 2021, 22:32.


17.07.2018 - altaicholmon\nКайкал болгон Кайыҥчым, катап ойто јаранар\nОҥдой аймактыҥ јеринде Кайыҥчы (экинчи) мениҥ чыккан-ӧскӧн алтайым. Jуртаган эл-јонына алкышту-быйанду јер. Эмди ле кӧзимди јуҥуп ийзем, чӧрчӧк јериндий јуртым эбелет. Кобы-јиктеринде кайыҥ, тайгаларында тыт агаш јай ӧйинде шуулаган, јайканган турар. Эбире курчаган туулары-кырлары шибеедий, јажыл-кӧк арчыны онойдо ло јайылган кару тӧрӧл јерим. Алтайыстыҥ байлу, агару суузы Кадын бистиҥ эки Кайыҥчыныҥ ортозыла агат.\nJӧптӧштиреечи јаргычыныҥ јаргы участогы ачылган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Чамал аймактыҥ јӧптӧштиреечи (мировой) јаргычызыныҥ јаргы участогыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nӰлекер элбек јол алынган\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта туралардыҥ јанын јарандырары аайынча иштер «Городская среда» деген ӱлекер аайынча ӧдӱп јат.\nГазла јеткилдеш: тудум иштер улалганча\nКалганчы он јылдыҥ туркунына, Горно-Алтайск калада газификация башталганынаҥ ала, 1500-теҥ кӧп туралар газораспределительный сетьтерге колболгон.\nУлус каткырза, јӱрӱм јаранар\n«Кайдаҥ келген тас эдиҥ?»… «Тастаракай» деп кӧрӱ-маргаан Эл Ойында јаркынду тартыжулардыҥ бирӱзи болуп, кӧп улусты јилбиркедет. Быјыл кокыр-каткылу маргаанда талабыстыҥ ончо аймактарынаҥ 15 ӧмӧлик келип турушкан.\nГТО: алтын темдекке табыштырган\nГТО-ныҥ текшироссиялык физкультурно-спортивный комплексиниҥ алтын темдегиниҥ нормативтерин быјыл 194 кижи бӱдӱрген деп, физический культура ла спорт аайынча республикан комитет јетирет.\nӰлекер баштапкы кычырышла јарадылган\nРФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутаттары ӱредӱлик керегинде јасакка тӱзедӱлер эдери аайынча ӱлекерди баштапкы кычырышла јараткан. Россияныҥ республикаларыныҥ государственный тилдерине ӱренчиктер бойыныҥ кӱӱниле ӱренер деген ээжи ӱлекерде бичилген. Парламентарийлердиҥ айтканыла, экинчи кычырышка бу ӱлекер учына јетире јазалып калар — олор Россияныҥ албатыларыныҥ тилдерин федерал государственный ӱредӱлик стандарттардыҥ кыйалтазы јогынаҥ бӧлӱгине кийдирерге турган.\nТилин сӱӱрине ӱредер керек\n(«Энемди мен канай сӱӱр учурлу: «акту кӱӱнимле бе» айса «кыйалта јогынаҥ ба» ?!) Шак мындый сӧстӧрлӧ Алтай Республиканыҥ адынаҥ Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» деп федерал јасакка кубулталар кийдирери баштапкы кычырышта кӧрӱлер тушта парламентарийлерге баштанган. Кӧп јанындай бу шылтактаҥ улам бис Иван Итуловичти бу јеҥил эмес сурак аайынча бойыныҥ санааларын айдып\nБайлык ченемелдиҥ тузазы јаан\nРоссия Федерацияныҥ Театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (СТД) Алтайдагы республикан биригӱзи таланыҥ эрчимдӱ иштӱ јондык организацияларыныҥ бирӱзи деп чотолот. Бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс санат аайынча билимдердиҥ кандидады, ӧрӧ адалган организацияныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала башкараачызы Светлана ТАРБАНАКОВА.\nЧуйдыҥ јолы јаранат\nБистиҥ тергеениҥ тӧс јолы болуп турган Чуйдыҥ јолын јарандырар элбек кемдӱ иштер јылдыҥ ла ӧдӧт. Быјыл Р-256 таҥмалу «Чуйдыҥ јолы» деген федерал учурлу автојолдыҥ Майма ла Оҥдой аймактардыҥ јерлериндеги бӧлӱктеринде јазаш-тудум иштер ӧдӱп туру. Бу јолдыҥ Майма аймакта Карлушка јуртка одоштой бӧлӱгинде ӧдӱп турган кеми јаан иштердиҥ баштапкы уч-турулталары кижиниҥ кӧстӧрин сӱӱндирет. Мындый бӱдӱм-схемалу јол


24.12.2019 - altaicholmon\nКыдат тилле јайым, кӧндӱре куучындайт…\nБӱгӱн бис Китайдыҥ тӧс калазы болуп турган Пекинде јадып, ӱренип турган тӧӧлӧс сӧӧктӱ Байару Баграшева керегинде кычыраачыларга куучындап берерге турус. Байару Улаган аймактыҥ Саратан јуртында чыккан. Энези Алёна Пантелеевна — орус тилдиҥ ӱредӱчизи, адазы Байрам Баграшев МЧС-та иштейт. Байару 5-чи класстаҥ ала В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда ӱренген. Мында ол тӱӱкиле, математикала, тилдерле\nЈирме биринчи чактыҥ школы јаҥыртулу јолында\nКулады јурттыҥ орто текши ӱредӱлӱ школыныҥ директоры Солоҥы МАТОВА «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына башкарып јаткан школыныҥ ӧткӧн јолы, бӱгӱнги једимдери, келер ӧйгӧ амадулары јанынаҥ куучындады: —Бистиҥ Кулады јурттыҥ орто текши ӱредӱлӱ школыныҥ ӧткӧн тӱӱкилик јолы байлык, једимдӱ ле турулталу деп айдарга јараар. Бу ла ӧдӱп јаткан Какай јылда тӧрӧл школыс тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгын\nКышкы эҥирде кокыр-каткыдаҥ изӱ болзо…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына ла Ӧс калыктардыҥ тилдериниҥ телекейлик кӱнине учурлай ойын-кокырдыҥ «Тастаракай» деген баштапкы талалык маргааны ӧтти. Ойын-кокырдыҥ «Тастаракай» деген кӧрӱ-маргааныныҥ окылу ачылтазында туружаачыларды, кӧрӧӧчилерди культураныҥ министриниҥ ордынчызы Елена Шатина уткуды. Оныҥ айтканыла, солун кӧрӱ-маргаан тала кеминде баштапкы катап ӧткӱрилет. Мында республиканыҥ\nЈайалтазы, тӧрӧл тили – бек канады…\nАлтай Республиканыҥ јурукчылары кӱчӱрген айдыҥ 17-27 кӱндеринде Тӱндӱк Кипрдиҥ Тӱрк Республиказыныҥ тӧс калазы Лефкошидеги (эмезе Никосия) Јууккӱнчыгыш университединде ӧткӧн арт-конференцияда туруштылар. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Амыр УКАЧИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучын солун јол-јорыкка учурлалат. –Амыр Борисович, Кипр јаар болгон јайаандык јол-јорыкты сакыбаган јанынаҥ болгон деп айдарга јараар ба? Айса болзо, Слерге\nЈылдыҥ учындагы јаҥжыккан кӱрее-куучын\nГосударственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузы (Алтайкрайстат) јаҥжыкканыла республикан СМИ-лердиҥ журналисттериле “Республика статистиканыҥ кӱскӱзинде” деп суракту кӱрее куучын ӧткӱрди. Оныҥ амадузы – статистикала таныштырары, Алтайкрайстаттыҥ окылу чыгармаларында јонјӱрӱмдик-экономикалык керектерди кӧргӱзери, јуунтыларла таныштырары, Алтай Республиканыҥ СМИ-лериле колбулар тудары. Јуунты статистикалык иштердиҥ ле Горно-Алтайскта акча-манаттыҥ статистиказыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Галина Адыбасова журналисттерди\nБалдарга јаҥыјылдык сый — технопарк\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта «Ӱредӱлик» деген нацӱлекер аайынча балдардыҥ «Кванториум-04» деген баштапкы технопаркыныҥ окылу ачылтазы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Балдардыҥ «Кванториум-04» деп адалган паркы ачылганы республика кеминде тӱӱкилик учурлу керек деп айдарга јараар. Технопаркта бийик ӱредӱлӱ, ченемелдӱ, тереҥ билгирлӱ специалисттер балдардыҥ билгирин, аргаларын јарамыкту, эптӱ айалгада таскадар, ӱредер. Келер ӧйдиҥ улузыныҥ ич-телекейиниҥ байлыгын, јайалтазын чечип,\nНацӱлекерлерди бӱдӱрери ајаруда тудулат\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧтти. Јуунда баштапкы суракла «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекерди Алтай Республикада јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ тӧс эп-аргалары керегинде» сурак кӧрӱлген. Бу сурак аайынча јетирӱни су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ молјуларын бӱдӱреечи Сергей Коваленко эткен. Оныҥ айтканыла, РФ-тыҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде кол салган «Россия\nТазылы јок агаш, тили јок калык болбойт…\nАлтай Республиканыҥ башчызында алтай тил аайынча советтиҥ ээчий јууны Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ башкарганыла ӧтти. Јуунда алтай тилдиҥ совединиҥ быјыл јаан изӱ айда ӧткӧн јуунында айдылган ајарулар ла шӱӱлтелер ӱредӱликте, культурада, СМИ-де ле ӧскӧ дӧ ведомстволордо канайда бӱткени ле бӱдӱп турганы керегинде сурактар кӧрӱлди. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин јуунды ачып,\nТӧс иштердиҥ акчазы быжулалган\nЭл Курултайдыҥ јаҥар айдыҥ 20-зинчи кӱнинде ӧткӧн сессиязында тергеениҥ акча-манат аайынча тӧс јасагы – Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла планду 2021-2022 јылдарга бюджеди јӧптӧлгӧн. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Федерация Совединиҥ конституционный јасакберим иш ле государстволык строительство аайынча комитединиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Владимир Полетаев, Государстволык Думаныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков,\nЈуртта јаҥы тудумдар ачылган\nАлтайыста јаан јолдордоҥ тууразында турган кичинек Апшыйакту јурт Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыккан-ӧскӧн јери болгоныла јарлу. Јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртында јаҥырта јазалган школдыҥ ла јаҥы ФАП-тыҥ ачылтазы болгон. Мыныла колбой ӧткӧн кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин турушкан. Апшыйакту солун тӱӱкизиле, мынаҥ чыккан ла бу јерде


Jасактар белетеер иштиҥ айалгазы шӱӱжилген - altaicholmon\n—11 јылдыҥ туркунына, кажы ла јылдыҥ бажында, бис парламенттиҥ эҥ јаан учурлу керек-јарактарыныҥ бирӱзин — јасакчы иштиҥ турулталарын кӧрӧдис. Бу учуралда — «Алтай Республикада јасактар белетеер иштиҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде» јуунды ӧткӱредис. Алтай Республиканыҥ јасакберим иш-ченемелиниҥ турулталарын элбеде јартаганы эл-јоныстыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууламјылалган, тергеедеги јӱрӱмниҥ эҥ учурлу экономикалык, јондык ла политикалык ууламјылары болгон иштерди кӧргӱзет. Олор толо бӱткен бе, јасакберимле ӧйинде аайлу-башту белетелген бе, тузалу ба деп баалаарга керектӱ болуп јат. Шак мынызы Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ мониторингиниҥ тӧс амадузы болуп јат — деп, парламентарий темдектеген.\nСпикер јасактар белетеер иште ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧлгӧлӱ иш учун Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковко, Алтай Республиканыҥ прокурорына, юстицияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузына, јербойында бойы башкарынарыныҥ чыгартулу органдарына быйанын айткан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской депутатский корпуска ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйанын айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, мындый јуундар јаҥыс ла јасакберимниҥ айалгазын эмес, је анайда ок келер ӧйгӧ ууламјыларын чокымдап алар арга берет.\nАнатолий Михайлович бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ мынаҥ да ары бирлик айалгада иштеерине бӱткенин айткан. Jаҥыс ла ол тушта, президенттиҥ майский јарлыктарында ла баштанузында тургузылган амадуларды бӱдӱрип, тергеебис ичкери ӧзӧр деп, ол темдектеген.\nАлтай Республика јасакберимниҥ мониторингин ӧткӱрип баштаган баштапкы тергеелердиҥ тоозында болгонын Госдуманыҥ депутады Иван Белеков айткан. 2008 јылда ӧткӧн баштапкы мындый јуунда Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Александр Торшин ле аналитика аайынча башкарарыныҥ аппарадыныҥ јааны Геннадий Бурбулис, анайда ок Федерация Совединиҥ эксперттериниҥ Михаил Гнездиловко баштаткан группазы турушкан. АР-дыҥ парламентарийлериниҥ јасактар белетеер ченемелин элбеде јартаганы ла олорды Федерация Соведи кеминде кепке басканы туштажуныҥ турултазы болгон. Ол бичик РФ-тыҥ субъекттериниҥ бастыра јасакчы органдарына таркадылган.\nИван Белеков: «Мынайып, бисте АР-дыҥ Эл Курултайы РФ-тыҥ субъекттериниҥ јасактар белетеер бӧлӱгинде мониторинг ӧткӱрер деген баштаҥкай эткен парламент болуп јат деп айдар аргабыс бар».\nТергеебистиҥ јасактар белетеер ижин јарандырарында ӧткӱрилген јеҥил эмес иш учун республиканыҥ депутаттарына, профильный комитеттердиҥ председательдерине, Эл Курултайдыҥ аппарадыныҥ ишчилерине, юридический башкартуга ла Владимир Тюлентинге быйанын айдып, Иван Белеков эки шӱӱлтезин айткан.\nБаштапкызында, башкаруныҥ частарыныҥ турулталары аайынча кыйалтазы јоктоҥ јакаан јӧптӧӧр керек.\nЭкинчизинде, јаҥныҥ бӱдӱреечи органыныҥ баштаҥкайыла белетелген јасактыҥ ӱлекерлерине, баштапкы кычырыштыҥ кийнинеҥ калганчызына јетире, кыйалтазы јоктоҥ јасак алдындагы акттардыҥ планын, анайда ок олорды тузаланарыныҥ планын кӧргӱзер керек.\n—Бу јаҥыс Владислав Володинниҥ баштаҥкайы эмес, јасактарды мынайда белетеерин РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев те, ороонныҥ президенти Владимир Путин де јӧмӧйт – деп, Иван Белеков темдектеген.\n« Алтай Республикада јасактар белетеериниҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде» тӧс докладты Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов эткен. Бӱгӱн бу доклад јасак белетеечиге ла оныҥ тузаланаачызына эткен иштиҥ турулталарында кубулталарды ла Алтай Республикада јондык колбуларды аайлу-башту эдер јасакберим системаныҥ мониторингиниҥ турулталарын кӧрӧр арга берет.\nДокладтыҥ тӧс амадуларыныҥ тоозында граждан јондыктыҥ институдыныҥ ла Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ чыҥдыйы керегинде шӱӱлтелерди ајаруга алары ла бириктирери болгонын Михаил Терехов темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, республикан јасакберимниҥ шак мындый мониторинги јаҥныҥ башка-башка органдарыныҥ «ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ ачык площадкаларын», Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ республикан парламенттиҥ јӧптӧп турган јасактары јанынаҥ шӱӱлтезин тӧзӧӧр арга берет.\nПарламенттиҥ јасакберим ле национальный политика аайынча комитединиҥ председатели Виктор Ромашкин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ республикан башкарула, прокуратурала, юстицияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла ӧмӧ-јӧмӧ ижи керегинде сурактарга токтогон. Ол Иван Белековтыҥ башкаруныҥ частарыныҥ турулталары аайынча кыйалтазы јоктоҥ јакаан јӧптӧӧр, јасак алдындагы кыйалтазы јоктоҥ акттардыҥ планын, анайда ок олорды тузаланарыныҥ планын тургузар керек деген шӱӱлтезин јӧмӧгӧн.\nФедерал ла республикан јасакберимди тузаланары јанынаҥ прокуратура 2017 јылда ӧткӱрген шиҥжӱ иш аайынча мониторинг, тап-эриктиҥ сурактары ла олорды Алтай Республикада тузаланары керегинде республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын куучындаган.\nАлтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председателиниҥ ордынчызы Валерий Сарбашев тергеелик јасакберим јербойында канайда тузаланылып турганы аайынча јетирӱ эткен.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик учурлу сурактарды аайлу-башту эдип турган јасакберим јаҥыртылып турганы керегинде АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председателиниҥ ордынчызы Андрей Ищенко айткан.\nJуунда айылчы болуп турушкан Алтайский крайдыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы — аграрный политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ председатели Сергей Серов јуунныҥ туружаачыларын уткып тура, Алтайский крайда јасакберимниҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде куучындаган.\nРФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бирлик правовой пространствоны јеткилдеер бӧлӱгиниҥ иш-чыдулары 2017 јылда канайда бӱткени керегинде башкартуныҥ јааны Наталья Веретенникова айткан. Оныҥ темдектегениле, бирлик правовой пространствоны јеткилдеери аайынча иште учурлу болгоны — јасактыҥ ӱлекерлери белетелер тушта башкартуныҥ Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыла ӧмӧ-јӧмӧ ижи. Jасакчы органла ӧмӧ-јӧмӧ иш бу башкартуныҥ специалисттери ле башкараачылары Эл Курултайдыҥ ишмекчи группаларыныҥ ла комитеттериниҥ јуундарында, сессияларда турушканы ажыра ӧдӧт.\n2017 јылдыҥ талдаштарын белетеп ӧткӱрген федерал јасакберимдеги кубулталар керегинде Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов куучындаган. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ талдаштар ла референдумдар керегинде јасакберими, оны тузаланганы, ол тоодо 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштарда, республикан јасактар федерал јасакберимге келижип турганын кӧргӱскен.\nАлтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезине Алтай Республиканыҥ Конституциязыла јасакберим баштаҥкай эдери јанынаҥ берилген тап-эрикти ӧйинде ле толо тузаланарга болуп, бу кӱрее Государственный Думага ууламјылалып јаткан јасактардыҥ ӱлекерлерин шиҥдеери аайынча ишти улалтат.\nТӧс докладчиктердиҥ кийнинеҥ јуунныҥ туружаачылары санаа-шӱӱлтелериле ӱлешкен.\nАлтай Республиканыҥ депутады Аскар Тулебаев «Ӱнбереечилердиҥ јакылталары керегинде» республикан јасакты јӧптӧӧри аайынча ишти орныктырар керек деген шӱӱлтезин айткан. Бу јасак јӧптӧлгӧн соҥында, депутаттардыҥ округтардагы ижиниҥ турулта-тузазы бийиктеер эди. Ол анайда ок јаш ӱйени ишке таскадары керегинде јасакберим баштаҥкайды Госдума кеминде ӧткӱрер иш арай барып јатканына ајару эткен.\nАлтай Республиканыҥ депутады Михаил Федькин тергеебиске келип турган 2 миллион туристтеҥ каландар коомой јуулып турганын аҥылап темдектеген. «Республикан бюджетке 100 миллионго јуук салковой келет. Кажы ла туристтеҥ бир муҥ салковойдоҥ алзаас, республикан казнаны билдирлӱ толтырып ийер эдис» — деп, депутат айткан. Парламентарий анайда ок депутаттыҥ тоомјызын бийиктедери керектӱ болгонына ајару эткен. Оныҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республиканыҥ бир кезек јасакберим акттарына эдилген кубулталар депутаттардыҥ тоомјы-имиджине «иштебейт».


27.08.2019 - altaicholmon\nАлтай кино болор!\nКалганчы јылдарда мен Тывада, Бурятияда ла Саха-Якутияда болуп, Сибирьдиҥ бу республикаларындагы культура ишчилерге ичимде кӱйӱнип туратам. Бистиҥ Алтай Республикада кеендиктиҥ ле санаттыҥ улузына, олордо чылап, јарамыкту айалга база да узак ӧйгӧ болбос деп кородоп сананатам. Кӧзисче ле театрыс саду-кӧрӱ ӧткӱретен тӧс јер болуп баратканы, театрыс керек дезе секонд-хендтиҥ тондорын ла кийимин садар јери боло бергени


«Бисте де операныҥ ла балеттиҥ театры болор» - altaicholmon\n«Бисте де операныҥ ла балеттиҥ театры болор»\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн, ыраак ла јуук талаларда ады-јолы јарлу, танылу, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинала «Лицом к лицу» деп адалган јайаандык эҥир ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деп эл театрыныҥ художественный башкараачызы, калыктар ортодогы ла бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандардыҥ лауреады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, балдардыҥ бије санадыныҥ «Алтам» школ-студиязыныҥ тӧзӧӧчизи ле башкараачызы Айана Шинжина алтай албатыныҥ јаркынду, тоомјылу, сӱӱген ле оморкогон кызы деп билерис. Јайааннаҥ јайылып тӱшкен јайаандык јайалталу А. Шинжина бир канча бичиктердиҥ, бичимелдердиҥ авторы. Ол алтай бијеге ӱредери аайынча теорияныҥ ла методиканыҥ тӧзӧгӧзин салган ла бу ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ, бийик кеминде бӱгӱнги кӱнге јетире једимдӱ улалтат.\nБијениҥ узы, билгири бийик режиссеры, ӱредӱчи-балетмейстер бойыныҥ ӧйинде Кыргызстанныҥ Государственный хореографический училищезин (Фрунзеде, балеттиҥ артизи), Россияныҥ Театрал санадыныҥ академиязын — ГИТИС-ти (Москвада, бијениҥ режиссеры), государственный службаныҥ Сибирьдеги академиязын (Новосибирскте) једимдӱ ӱренип тӱгескен.\nЈайаандык эҥирде театрдыҥ јаан залында кӧрӧӧчилер, анчада ла јашӧскӱрим јык толо болды. Олордыҥ кажызы ла бу эҥирге амадап келген. Нениҥ учун дезе олор Айана Ивановнаны кӧп-кӧп јылдардыҥ туркунына јакшы билер. Алкы бойы да, јайаан ижи де калык ортодо јаан тоомјыда, јилбӱӱде болгонын шак бу туштажу лапту кереледи.\nАйана Ивановна бойы јалакай кӧрӱмдӱ, укаа-санаалу, кеберкек ле јаркынду эпши. Ич ле тыш телекейиниҥ байлыгын сценада, кӧрӱде тургузылган ӧҥжик, јик табылбас, эптӱ, јараш кеп-кийимдери толо, чындык эдип кӧргӱсти. Шак ла бу солоҥыныҥ ӧҥдӧриле ойногон кеп-кийимдерин кийип, Айана Ивановна телекей кеминде санат телекейин баалап билер јаанды-јашты олјологон. Бијениҥ јаан јолына јаҥы ла чыккандарга байлык ченемелдӱ, билгири бийик ӱредӱчи, таскадаачы, јирме јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ол сценада једимдӱ иштеген ле бӱгӱнги де кӱнде чындык кӧрӧӧчилерин узыла, јайалтазыла, ичкери јӱткӱмелиле, турумкайыла кайкадат.\nОл оогоштоҥ ала бијелеген. Бијеге јайаан јайалтазы эне угыла келген. Энези тӧӧлӧс сӧӧктӱ Зоя Шагаевна Шинжина (Малчиева) бойыныҥ ӧйинде национальный школды божоткон. Ӱредӱчи, бичиичи, бичинерине јайалтазы база ла ада-энезинеҥ тӱшкен. Энези Зоя Шагаевна бойы баштамы класстардыҥ байлык ченемелдӱ ӱредӱчизи, кийнинде одус јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайсктагы бичик басмада чӱмдемел литератураныҥ редакторы болуп ак-чек иштеген. Адазы Таныспай (Иван) Боксурович Шинжин јаан класстарда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп једимдӱ иштеген ле кӧп јылдардыҥ туркунына Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында иштеген. Калык чӱмделгезиле јуук колбулу бичиичи, билимчи-фольклорист, кайчы Таныспай Шинжин јирме бичиктиҥ, кӧп тоолу монографиялардыҥ, ӱч јӱстеҥ ажыра билим статьялардыҥ авторы. Јайаан иштеринде калык чӱмделгезиниҥ, кайдыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ, кайчылардыҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Јаҥыс та алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ энчи байлыгы аайынча иштеген эмес, је онойдо ок тӱрк калыктардыҥ тӧс сурактарын база кӧдӱрген, бичиген. Јарлу кайчы кай чӧрчӧктӧрдиҥ, ӱлгерлик јуунтылардыҥ, куучындардыҥ ла повестьтердиҥ авторы болуп јат. Телекейдиҥ кӧп ороондорыла јорыктап, алтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла, јаҥжыгуларыла, тӱӱкизиле, калык чӱмделгезиле таныштырган. Онойдо ок «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте оныҥ бичимелдери кӧп јылдардыҥ туркунына јарлалган ла јарлалат.\n«Горно-Алтайск јаар бис качан мен бир јаштаҥ эмеш ажарымда кӧчкӧнис — деп, Айана куучындады. —Кайкамчылу бала тужымныҥ куулгазын элестери јаантайын менле кожо. Мениҥ јаан акам Мерген меге сӱреен кару болгон: кайда ла барза, кожо алатан. Акамныҥ јанында мен кӧпкӧ ӱренгем. Акам кандый да ӧйдӧ мениҥ коручылым болгон, эмди де ол мени јаантайын јӧмӧп, болужып јӱрет. Мерген акам јети баланыҥ кару адазы. Кичинек карындажым Эркин база керсӱ, јымжак. База бијелеп туратан. Билелӱ, балдарлу.\nМен оогошто сӱрекей шулмус, ач-амыры јок, омок бала болгом. Ада-энеме эмеш кӱчке келишкен. Олор экӱ бӱгӱн мында, залда. Биске бастыра јӱрӱмиске јозок болуп артат. Мен эрте базып баштагам. Је јӱк ле 4 јаштуда тилим чыккан. Унчыкпай јӱреле, куучындап баштаарымда, мени токтодор арга јок болгон. Шак ол ӧйдӧҥ ала мен артист болорым деп, бойымда бек сананып алгам. Айылда колго не кирер — штора, тюль, наволочка болзын, мен олорды эптештирип, чӱрче ле јаранып ийетем. Озо ло баштап айылда бијелеерим, ӱлгерлер кычырарым. Оныҥ кийнинде јон ортозына чыгып баштагам.\nКаланыҥ базарынаҥ ыраак јокто фотосалон болгон. Совет ӧйдӧ кӧп билелер фотого тӱжерге бого келетен. Анчада ла амыраар кӱндерде мында улус кӧп јуулатан, јаан очередь болотон. Мен дезе бу ла ӧйдӧ бойымныҥ «концертимди» кӧргӱзерим. Кӧрӧӧчилер дезе колчабыжар. Эҥ ле баштапкы кӧрӧӧчилерим олор болгон.\nОныҥ кийнинде кӱӱн-санаам кӧдӱрилип, кӧӧрӧп, бијелеерге бойыма эжер бедирегем. Акам баштапкы «партнерымды» — јаан айучакты комургайдаҥ белетеп берген эди. Айучакла экӱ бистиҥ кухняда бијелегенис. Бијелеш малинадаҥ кайнаткан вареньелӱ тазтыҥ јанында ӧткӧн. Је бијениҥ учкары айучак шак бу тазка тӱшкен эди…\nМен кӱӱни угарга, јуранарга сӱӱйтем. Агаштар, чечектер, ар-бӱткен, эбире кӧргӧним керегинде кожоҥдор чӱмдеерге јакшызынатам. Эҥирлер сайын адам меге Алтайдыҥ ээлери, калыктыҥ чӱм-јаҥы керегинде, албатыныҥ чӧрчӧктӧрин куучындаарын энчикпей сакыйтам. Алтай кай чӧрчӧктӧрлӧ, туујыларла ойын ажыра таныжатам. Адам, бир кӧрзӧҥ, баатыр боло берер, база кӧрзӧҥ — эрјине ат.\nОл мени ойын ажыра тӱӱкилик јолыстыҥ чике тӱбине апаратан. Мен кӧзимле кӧрӱп, кӧксиме салганым кайдаҥ да келген сӱр-кеберлерле эптӱ биригетен. Шак ол сӱр-кеберлер меге бӱгӱнги кӱнде сценада јаҥы бӱдӱмдерди, јуруктарды табарга, олорго јӱрӱм, тын, ийде берерге болушкан ла болужат.\nМерген акам мени бијеге алты јаштуда экелген. Пионерлердиҥ туразындагы кружокто ӱредӱчи болуп РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, кату сыркынду ла некелтелӱ Вера Николаевна Тозыякова иштеген. Тегин јӱрӱмде ол сӱреен јымжак, керсӱ кижи болгон. Удабай ла јаҥыс кружок меге ас болгонын оҥдоп ийгем. Оныҥ учун ӱредӱчимниҥ кийнинеҥ салбай ла баскам. Ол кайда балдарды бијелеерине ӱреткен — мен ондо. Коштой ло 1-кы таҥмалу кӱӱлик школдо фортепиано класста ӱренгем. Ӱредӱчим Ольга Ивановна Близнюкова болгон. База сӱреен тыҥ ӱредӱчи.\nБӱгӱнги кӱнге јетире мен бу ӱредӱчилериме быйанду јӱредим. Јолымда мындый јакшы улус учураганы база јаан ырыс ине. Јӱрӱмимде, ижимде тузалу ӱредӱни шак бу улус берген…\nБу ла ӧйдӧ школдогоным кайда. Ӱренер бичиктерди тыктаган рюкзагымды јӱктенип, колымда дезе ноталарды, бијениҥ кеп-кийимин чебер тудуп, билгирдиҥ телекейине меҥдегем.\nБир ӧйдӧ мен самбого до јӱргем, чанала да јыҥылагам, керек дезе барабанщиктердиҥ кӧрӱ-маргаанында турушкам. Бот, ондый, ач-амырын билбес, омок ло јилбиркек кызычак болгом.\nОнойып, он јаш кирезинде бойымда артист болорым деген чаҥкыр амадуумга токтодым. Оноҥ јаан удабай, Фрунзедеги кӱӱлик-хореографиялык училищеге ӱренерге Горно-Алтайский автоном областьтаҥ баштапкы наборло меге кураа 12 бала атанганыс. Энем мени ӱч кӧрбӧгӧн сӱреен ыраак талага ӱйдежип тура ыйлаган: «Кызым, балам, айса болзо, мында ла артып каларыҥ. Ондо сегис јыл ӱренер керек!». Је мен сӧскӧ, мекеге кирбедим: «Эне, айлыҥа јан, оогош уулчагыҥ сени сакып јат!» — деп каруузын јандырдым (билебисте оогош карындажыс Эркин чыккан тужы).\nӰредӱниҥ сегис јылы бир кӱндий элес эдип ӧдӧ конды. Ӱредӱ эртен тураныҥ сегис саадынаҥ орой эҥирге, сегис саатка, јетире улалатан. Эртен турагы эмезе эҥирги ажанышка оройтызаҥ (шылтагы – эртен тура комнатаны јунуп-арутаганынаҥ эмезе эҥирдеги уроктордоҥ улам) биске курсак бербейтен. Је мындый учуралга бисте кандый да ӧйдӧ азык болотон. Тилимдеп кескен калашты бис таскадаачылардаҥ јажырып, батареяларда кургадатаныс. Јылдыҥ ла ӱредӱзин таштап, кӧп балдар кайра јанып туратан. Кемге де ӱредӱ кӱчке келижетен, кем де кату ээжи-некелтелерге чыдашпайтан. Бис он эки бала барганыс, је ӱредӱни јӱк ле беш кижи божотконыс.\nУчилищеде бисле кожо тыва балдар ӱренген. Олорго аҥылу адылу авиарейс те учуп келетен. Тываныҥ окылу башкараачылары республиканыҥ ичкери ӧзӱми, келер ӧйи учун тӧзӧмӧлдӱ иштеген. Јиит бијечилер амыраар ӧйдӧ гастрольдордо эрчимдӱ турушкылайтан. Олор бойлорын кичӱ Тӧрӧлине керектӱ деген оҥдомолло турумкай ӱренген деп сананадым. Бӱгӱнги кӱнде Тыва Республикада профессионал балет санат бийик ӧзӱмдӱ болгоны тегиндӱ эмес.\nБиске областьтыҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи де келбегени карамду. Училищени божодып јадарыста, јеристе бисти ундып салгандый санаа болгон эди. Госэкзамендерди табыштырып турарыста, училищениҥ башкартузы кайкаган кептӱ сурайтан: «Нениҥ учун Туулу Алтайдаҥ чыгартулу улус јок?». Училищениҥ берген направлениези аайынча мен Якутия јаар иштеп барар учурлу болгом. Је ада-энем: «Ылтам јериҥе јан, бойыҥныҥ культураҥды ӧскӱрер керек» — деп, меге бир ӱнле айдышты».\nУчилищени једимдӱ тӱгезип, јиит кыс бойыныҥ алдына база бир јӱрӱмдик, јайаандык амадузын тургускан. Билгирин тереҥжидерге, театрал санаттыҥ Москвадагы государственный институдына кыйалтазы јогынаҥ кирер, ӱренер керек болгон. Је мында автордыҥ бойыныҥ таҥынаҥ јайаандык ижи керек болуптыр.\nСакыбаган јанынаҥ 1986 јылда бистиҥ областьта «Алтай» деген јайаан ӧмӧлик тӧзӧлгӧн. Айана Шинжина мында бойыныҥ ӱредӱзи аайынча иштеп баштаган, ойын-концерттерде, гастрольдордо эрчимдӱ турушкан. Бир канча ӧйдӧҥ јиит хореограф бойын бијелер тургузып ченеген. Эҥ баштапкызы алтай албатыныҥ «Кӱрее јаҥар» деген бијези болгон. «Бу бијени гастрольдор ӧйинде Улаганныҥ, Оҥдойдыҥ залда отурган јаанактары кӧрӱп, ыйлаган эди — деп, Айана Ивановна эске алат. –Концерттиҥ кийнинеҥ олор меге келип, «бистиҥ јаш тужыстыҥ ойын-бијезиле такып ойто тушташтыс» деп айтканы качан да ундылбас».\nШак ла бу учурал оныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык кӧрӱмин солыган, јаҥы учур берген. Ол алтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥын орныктырар, калыктыҥ бијезиниҥ тазыл-тамырын, ӧзӧгин шиҥдеп, санаттыҥ бу ууламјызын јаҥы кемине чыгарар учурлу деп, јӱрегиле сескен.\nАйана Ивановна культураныҥ кӧп тоолу ишчилериле кожо иштеп, эл театрдыҥ ойын-кӧргӱзӱлеринде туружып, алтай бијениҥ теориязын ла методиказын тӧзӧӧр ишти баштаган. Калыктыҥ чӱмделгезин, чӱм-јаҥын, кам јаҥын, кайа-таштардагы бичиктерди, Тастаракайдыҥ јажыдын, учурын, кыймыгын, тилин шиҥдеген. Темдектеп алган јайаан ижине јайалталу, профессионал бијечилер керектӱзин ол јакшы билген. 1990 јылда Кыргызстанныҥ областной училищезине ӱренери јайаандык ӧмӧликти тӧзӧӧр амадула бир бӧлӱк (баштапкы набор) балдар аткарылган. Бу балдар јаҥы тӧзӧлӧтӧн ӧмӧликтиҥ эҥ баштапкы туружаачылары болгон.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государственный театры 1997 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ художественный башкараачызы бистиҥ таланыҥ ГИТИС-ти божоткон баштапкы профессионал балетмейстери Айана Шинжина деп кычыраачылар билер. Јайаан ӧмӧликтиҥ репертуары сӱреен байлык. Мында телекейдиҥ албатыларыныҥ бијелери, бальный, хореография, классикалык бије, театральный ойын-кӧргӱзӱлер ле бӱгӱнги кӱнниҥ ууламјылары.\nЈе ондый да болзо, тӧс јерде алтай албатыныҥ бијелери. Јайаандык туштажуныҥ туружаачылары «Алтам» театрдыҥ су-алтай ӧзӧктӱ бијелерин изӱ колчабыжула уткыдылар. Айана Шинжинаныҥ тургускан бијелеринде кӱӱлик ойноткылар эмезе куштар, ар-бӱткен ле оноҥ до ӧскӧлӧри алтай ӧзӧктӱ, ийделӱ. Байлык ченемелдӱ режиссер, балетмейстер једимдерине болорзынбас, ол јаантайын бедирениште, јаҥыны табары, ченеери оныҥ јӱрегинде.\nАйана Ивановна туштажу ӧйинде балдардыҥ бије санадыныҥ «Алтам» деген школ-студиязыныҥ ижи ле једимдери јанынаҥ база айтты. Ады јарлу студия 1999 јылда бойыныҥ ижин баштаган. Школ-студияныҥ эҥ баштапкы ӱренчиктери ӧскӱс балдар ла каланыҥ балдары болгон. Оноҥ ары студияныҥ учуры да, кеми де јаанаган. Бу школды каланыҥ, республиканыҥ кӧп-кӧп уулчактары, кызычактары једимдӱ божодып, талдама дегендери Россияныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелеринде ӱренет. Хореографияныҥ режиссеры, ӱредӱчи-балетмейстер А Шинжинаныҥ ырызы јаҥы ӱйениҥ јайаан јайалталарында деп айдарга јараар.\nАйана Ивановнаныҥ јӱрӱмдик јолында уур-кӱчтер кӧп лӧ болгон. Је ол качан да, кандый да ӧйдӧ ичкери јӱткиген. Уур-кӱчтер оны ичкери ӧзӧргӧ, бекем ӧзӧктӱ болорго ӱреткен ле таскаткан. Кандый да айалгадаҥ, керектеҥ ол оныҥ јакшызын, тузазын алатан.\nАйана Ивановнаныҥ угы-тӧзи су-алтай. Угыла улалып келген ырыс-кежиги бӱгӱнги кӱнде оныҥ нак билезин курчулап-куйактап, корулап јӱрет. Оныҥ јанында чындык эш-нӧкӧри Байрам Курдяпов, эрке-торко балдары Ак-Ай ла Јаҥар, ада-энези, эл-тӧрӧӧндӧри. Јаан аказы Мергенниҥ уулы Ай-Ханныҥ ады-јолы кеендикте, бије санадыныҥ телекейинде база јарлу. Бӱгӱнги кӱнде Ай-Хан ла Ак-Ай је ле деген хореографтар. Олордыҥ концертин кӧрӧӧчилер энчикпей сакыйдылар. Кандый да ӧйдӧ «Алтам» кӧрӧӧчилерге сӱреен јараш байрамды сыйлап, јаан-јаштыҥ кӱӱн-санааларын кӧдӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ СТД-зыныҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ (јааны С. Тарбанакова) белетеп ӧткӱрген «Лицом к лицу» деген эҥиринде Айана Ивановна республикада база јирме эмезе бежен јылдыҥ бажында бойында операныҥ ла балеттиҥ театры кыйалтазы јогынаҥ болор деген јаан амадузын айтты. Ол онойдо ок бӱгӱнги кӱнде талада бойыныҥ бије санадыныҥ критиктери, аналитиктери, аҥылу бийик ӱредӱлӱ специалисттери јок болгонын темдектеди.\nЧындап та, республикада јайалталу балдар сӱреен кӧп. Бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры таҥынаҥ башка ӧргӧӧлӱ болуп, театрда балдардыҥ школ-студиязы иштеген болзо, балеттиҥ училищези ачылган болзо, бу јаан ла керектӱ ууламјыда таланыҥ башкарузы јӧмӧлтӧ-болуш эдип, ишти ӧткӱрген болзо… Ӧҥзӱре сурактар сӱреен кӧп. Айана Ивановна ол јанынаҥ бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин айтты.\nЈайаандык туштажу ӧйинде А. Шинжинага кӧп тоолу улус быйанду сӧстӧрин айдып, ижинде бийик једимдер кӱӱнзеди.


Су-кадыктыҥ кӱни—Билениҥ скверинде - altaicholmon\nТал тӱш киреде башталган бу байрам су-кадыктыҥ бастырателекейлик кӱнине учурлалган. Каланыҥ эл-јоны ла оныҥ айылчылары «Республика» деп спортивный клубтыҥ тазыктыраачыларыла, спортчыларыла кожо фитнес-разминкада туружып, спорттыҥ площадкаларында чыйрагы ла эпчили јанынаҥ маргышкандар деп, мэрияныҥ сайтында айдылат.\nСу-кадыктыҥ тӧс јериниҥ кардиологторы ла терапевттери байрамныҥ туружаачыларыныҥ сурактарына каруулар берип, олрдыҥ каныныҥ тебӱзин, сынын ла бескезин кемјигендер.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдерине кереес сыйлар табыштырылган.


Салым берген курсагыс - altaicholmon\nАлтай аш-курсакла колбулу бир канча кожулта сӧс\nБис ышту курут јип, талкан булгап, чеген ичип ӧскӧн ӱйе – јуудаҥ, чактаҥ тирӱ арткандардыҥ балдары. Оҥду курсак-тамак, кийим-тудум једишпегениниҥ ӱлӱзи биске де једишкен. Кааза-чобра јапкан содон чадырда чайлаарга, тӱн кирзе – ышка кӧстӧрди јидиртип конорго келишкен. Кере тӱжине аштаганча ойноп јӱреле јанганда, керемде курут, кайнаткан сӱттиҥ каймагы (ӧрӧмӧ), талкан бар болзо – эҥ ле јаан сӱӱнчи, тойу-ток јӱрӱм!\nЈаантайын аргадап турган курсак талкан болгон. Капшай ӱстине чегенге де булгап ажанып аларыҥ.\nТалкан-кӧчӧ – учуры эҥ јаан курсак эмей.\n«Карагай агаш энези,\nКайыҥ агаш – балазы,\nАк јалаҥныҥ арбазы,\nАктап эткен кӧчӧзи –\nАлбатыныҥ кӱндӱӱзи» – деп айдыжатан.\nТалкан-кӧчӧ эдетен арба бары јаан арга, тойу јӱрериниҥ учуры.\nСары бӱрлӱ сары агаш\nСалкын келзе – јуулагыс.\nСаганакту сары арба\nСалым берген курсагыс.\nМӧҥкӱ бӱрлӱ мӧш агаш\nМӧндӱр келзе – јуулагыс.\nБӧлӱнип бӱткен сары арба\nМӧҥкӱ јашка курсагыс.\nБу јаҥар кожоҥды энем айдып јӱретен.\nБу ӧйдӧ ӧскӧн балдар эмди јажы јаан улус – таадактар, јаанактар. Озогы алтай аш-курсакты эдип билерис, је јадын-јӱрӱм кубулганыла колбой, балдарыс мындый аш-курсакты белетеерин билбес. Байла, јадын-јӱрӱм јаранаганыныҥ темдеги болбой.\nБир канча кожулта аш-курсактыҥ бойына\nАйылга айылчы келип, јанып јатса, баштык бол, айак-казан бол, куру јандырбас, тӱптеер керек. Энем айдатан: чек неме табылбаза, койдыҥ корголын да болзо, салатан јаҥду. Оноҥ ӧскӧ куру јандырылган айак-казан каргаар: «Мындый ла куру болзын» – деп.\nБаза укканым: той-јыргал тушта, белкенчек келзе, оныҥ сыранагын ада-энези айрып, бойы челдеер, чачпас, айылдыҥ тӧр эпши јанына кыстап койор.\nТой, койу кӧчӧ, ӧскӧ дӧ байрамдарда тепшини учурлап салары\nТӧс тепши байрам учурлалгандардыҥ алдына салылып јат. Ондо арка, кабырга, ол тоодо сӱме кабырга, тӧш (тепшиниҥ ӱстине чалкойто) салылат.\nБайрам ӧдӱп турган ӧйдӧ айыл ээлери, јуук улузы јуулган улустыҥ јаан јаштуларына, оогош балдарга, солун айылчыларга баркы беретен јаҥ бар. Баркы эдип, бӱдӱн, челдебеген болчок эт берилет. Баркыны алган кижи айылындӧӧн апарып јат.\nБаркы ла бойы башбилинип алганы – чек башка!\nБистиҥ јаандарыс байын чек туткан, балдарын ол аайынча таскаткан. Чӱм-јаҥысты, бай тудатанын улалтып, јаш ӱйеге бис јетиретен турус.


Јуучыл-талайчы улдабыс – биске јозок - altaicholmon\nЈуучыл-талайчы улдабыс – биске јозок\nТӧрӧлин коручылдыҥ кӱнинде бистиҥ кару ла тоомјылу улдабыс — оргончы сӧӧктӱ Михаил Николаевич Тондоев чыккан кӱнин темдектеп јат.\nКарган адабыс, улдабыс 1949 јылда Улаган јуртта чыккан. Адазы Николай Александрович Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ јер-алтайына эзен-амыр јанып, јол јазаачы болуп ак-чек иштеген. Энези Мария Кирилловна Госбанкта бухгалтер болгон. Бистиҥ улдабыс нак биледе балдардыҥ јааны ла эки сыйынду ла тӧрт карындашту чыдаган-ӧскӧн.\nБала, јаш тужы тӧрӧл јурты Улаганда ла ӧткӧн. Школды бу ла јуртында божоткон. Ӱредӱзиле коштой, чӧлӧӧ ӧйдӧ боксло, гимнастикала, јеҥил атлетикала, футболло јилбиркеп тазыктырынган. Улдамныҥ эске алынганыла, оогош тужында ӧскӧ уулдарла согужарга-јудуруктажарга та келижип туратан. Нениҥ учун дезе уулчакты «байдыҥ балазы», «албатыныҥ ӧштӱзиниҥ барказы» деп јабарлап туратандар. Улдамныҥ улдазы Александр Иванович Тондоев алкы бойы аргалу-чакту, чыйрак ла јурты бек болгон учун 1930-чы јылдарда айдаткан.\nТӧрӧл школын једимдӱ тӱгезип, улдабыс Михаил Николаевич бойыныҥ ӧйинде Барнаулдагы Алтайский институтка ӱренерге кирген. Ондо эки јыл ӱренип, Улаган аймактыҥ Чодро јуртында метеонаблюдатель болуп иштеген.\nОл черӱчил молјузын Владивостоктогы 22-151 таҥмалу јуучыл бӧлӱкте 1968 јылда кӱӱк-куран айларында бӱдӱрип баштаган. Улдам оноҥ ары Северодвинскте (Архангельский область), Эстонский ССР-да, Мурманский областьтыҥ Гаджиево јуртында, Комсомольск-на-Амуре, Большой Камень ле Павловск калаларда черӱде болгон. Оныҥ кийнинде Камчаткада Јуучыл-талайчы флотто иштеп арткан. Анайып, бистиҥ оморкодубыс, јана баспас ла турумкай улдабыс СССР-дыҥ јуучыл черӱзинде сууныҥ алдында јӱзер атомный кемелердиҥ стратегический ракеталарын башкарар системалардыҥ приборлорыныҥ командазыныҥ старшиназы деп специальность аайынча 18 јылга шыдар Камчатканыҥ јуучыл флотилиязыныҥ Кызыл Мааныла кайралдаткан 15-чи эскадразыныҥ 8-чи дивизиязында турган. Улдам бир катап сууныҥ алдында јӱзер кемеде болгон аварияныҥ салтарын јоголтор иште турушканы керегинде биске куучындаган эди. Ол черӱчил молјузын 1986 јылда тӱгезип, кичӱ Тӧрӧлине јанып келген.\nУлдабыс јаанабыс Анна Николаевна Мамаковала 1975 јылда амыралтага келеле танышкан. Олор 43 јыл эптӱ-јӧптӱ јуртап, эки уул ла бир кыс азырап чыдаткан. Тургуза ӧйдӧ олордо 7 кару ла сӱӱген баркалары бар. Улдабыс биске сӱреен кару, чӧлӧӧ ӧйдӧ јӱзӱн-башка таскаду-упражнениелер кӧргӱзер, бичиктер, чӧрчӧктӧр кычырар, кожоҥдоор. Анайда ок ол бисти спортко, бичик-биликке, кычырышка таскадып, текши билгирге јилбӱни кӧндӱктирген. Кандый ла сурагыска улдабыс толо ло јарт каруулар берет.\nБистиҥ улдабыс Михаил Николаевич сууныҥ алдында јӱрер јуучыл службаныҥ, иштиҥ, јуучыл керектердиҥ, аҥылу чочыдулу айалгалардыҥ бӧлӱгиниҥ ветераны (ол атомный станцияларда авариялардыҥ ликвидаторына тӱҥейлелген), Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи.\nУлдабыска Тӧрӧлин коручылдыҥ ла чыккан кӱнинде су-кадык, учуктый узун јӱрӱм, јаан ла нак билезине амыр-энчӱ, ырыс кӱӱнзейдис. Кару бистиҥ улдабыс, Слер биске јозок, бис Слердеҥ кӧпкӧ ӱренедис. Тӧрӧлине, албатызына чындык болуп, учураган уур-кӱчтерди турумкай, једимдӱ ӧдӧрине Слердеҥ јакшынак тем аладыс.


Талайчылардыҥ кереези — Јабаганда - altaicholmon\nЈабаган јуртта кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде тергеелик учурлу керек-јарак ӧткӧн. Јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ чике јанында Россияныҥ Јуучыл флодына учурлалган кереестиҥ ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде СТОФ-то — Северо-Тихоокеанский флотто талайдыҥ алдында јӱзер керепте јуулашкан ла талайчы-радист болгон Аладякова Луиза (Јыламаш) Бархатовнаныҥ эземине учурлалган мемориал-темдектиҥ ачылтазы ӧткӧн.\nОл кӱн айас, јылу кӱн турган. Јабаган јуртта талайчылардыҥ ат-нерезине учурлалган кереес-памятниктиҥ јанына кӧп улус јуулган. Олордыҥ ортозында — јербойыныҥ албатызы, ВМФ-тыҥ Алтай Республикада ветерандары, јурттыҥ талайчы-ветерандары, Луиза Бархатовнаныҥ бала-барказы, тӧрӧӧн-тууганы, аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилери, јондык ишчилер.\nКереести ле мемориал-темдекти окылу ачарында талайчы-ветерандардыҥ Алтай Республикадагы тергеелик биригӱзиниҥ башкараачызы Алексей Петрович Адуков, аймактыҥ јааны Рустам Кокушев, талайчы-радисттиҥ кызы Светлана Александровна Чабачакова-Енчинова, талайчылардыҥ Јабаган јуртта биригӱзиниҥ јааны Аржан Самаев турушкан. Кереестиҥ ачылтазы талайдагы јуучыл бастыра ээжилер аайынча ӧткӱрилгенин темдектеер керек. Ол канду јылдарда сууныҥ ӱстиле де, сууныҥ алдыла да јӱзер бастыра керептерди талайга чыгар алдында абыс аластап-алкап туратан болгон. Анчада ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында бу ээжилер јаан учурын ойногон. Канча айларга талайга јӱрӱп јаткан талайчыларга абыс кижиниҥ — Кудайга јуук кижиниҥ — алкышту сӧстӧри јаратка тирӱ јанып келерге ийде ле ижемји берген. Талайчылардыҥ кереези ачыларда, бу кереести Кан-Оозы аймакта Николай Чудотворецтиҥ адыла адалган храм-церквениҥ иерейи Георгий Ковтун алкаган ла байлу суузыла ӱрӱстеген. Оноҥ кереестердиҥ јанына от-кызыл чечектер салылды…\nОныҥ кийнинде јуулган албаты-јонго уткуулду сӧстӧрин аймактыҥ јааны Рустам Кокушев, Јабагандагы јурт јеезениҥ башкараачызы Карчага Елтоков, талайчы-ветерандардаҥ Алексей Петрович Адуков, солдаттардыҥ ла матростордыҥ энелериниҥ Алтай Республикада комитединиҥ јааны Надежда Качина, јондык биригӱлердиҥ аймактагы совединиҥ башкараачызы Александр Айдынович Матыков, депутаттардыҥ аймак Совединиҥ депутады Аржан Бакрасов, талайчы-ветеран Владимир Владимирович Полетаев, Светлана Александровна Чабачакова-Енчинова, Луиза Бархатовнаныҥ сыйнызы Валентина Бархатовна айттылар. Угулган сӧстӧрдиҥ учуры јаҥыс болгон — эзем јаантайын артар учурлу.\nА. П. Адуков Јабаган јуртта бу кереести ачар иште јаан болужын јетирген талайчыларга Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырды. Олор — Сергей Николаевич Борбуев, Валерий Михайлович Тижимеев, Сергей Альчиевич Чурупов, Юрий Михайлович Епишкин, Сергей Маевич Суйманаков, Сергей Тюкешев ле Аржан Александрович Самаев.\nНадежда Викторовна Качина јуулган улусты бу учурлу туштажула, Улу Јеҥӱниҥ 76 јылдыгыла уткып, эҥ ле артык кӱӱнземелдерин айткан. Л. Б. Аладякованыҥ ӱйезиниҥ ол каршулу јуудагы нерезин эске алып, кем де качан да ундылбас учурлузын темдектеген. Талайчыларга тургузылган кереести белетеер иште турушканы учун ол ветеран-талайчыныҥ кызы С. А. Чабачакова-Енчиновага, сыйнызы\nВ. Б. Аладяковага, јеени Т. Н. Четовага, барказы Г. В. Манышева-Енчиновага Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырган.\nБу кӧдӱриҥиде республиканыҥ талайчы-ветерандарыныҥ јондык биригӱзиниҥ турчылары, Россияныҥ Флоттогы Ийде-Кӱчтериниҥ канча кайралдарыла кайралдаткан ветерандары база турушкан. Олор —\nВ. М. Березиков, А. С. Мезин, А. А. Штыков, К. С. Кабылов, А. Н. Колосков, В. А. Чичкаков ло о. ӧ. Олордыҥ адынаҥ сӧсти В. В. Полетаев айдып, бойыныҥ угы-тӧзи Јабаган јурттаҥ чыкканын, оныҥ да адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулажып, бойыныҥ ӱлӱӱзин Јеҥӱ учун кӱч јуу-согуштарга јетиргенин куучындаган. Мында Владимир Владимирович Алтай Республиканыҥ адынаҥ сенатор болуп турган Владимир Полетаевтиҥ адазы болгонын темдектеер керек. Сенатор Владимир Полетаев мынаҥ озо јылдарда Јабаган јуртта Јеҥӱниҥ мемориалын орныктырарга сӱреен јаан болужын јетирген болгон.\nКӧдӱриҥиде «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык биригӱниҥ башкараачызы Светлана Ефимовна Полетаева, бу биригӱниҥ Кан-Оозы аймакта бӧлӱгиниҥ јааны Галина Тодошевна Канитова акту кӱӱнинеҥ туружып, уткуулын айдып, бу иште јӧмӧлтӧзин јетирген. Бу јондык биригӱниҥ баштаҥкайыла 2016 јылда Л. Б. Аладякованыҥ јӱрӱмине, јуучыл јолына учурлалган конференция-јуун Кырлык јуртта ӧткӧнин темдектеер керек. Талайчы-радист болгон ветеран-эпшиге эдилген баштапкы јаан ајару бу тужында болгон.\nКереестердиҥ ачылтазында кӱӱлик сыйларын Кан-Оозы аймактыҥ культура бӧлӱгиниҥ кожоҥчызы Мадий Калкин, ветеран-талайчыныҥ барказы Асия Чабачакова сыйлап, кожоҥдодылар. Асияныҥ кожоҥы «Карган энемге» деп адалган ла ол 2016 јылда бичилгенин темдектеер керек. «Јуучылдарга» деп ӱлгерди база бир барказы Альбина Куйкина кычырган. Асия ла Альбина — Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиктери. Јуулган улуска кожоҥын база сыйлаган кожоҥчылар — Јабаган јурттыҥ «Кӱн-Каајы» деп адалган фольклорлык ӧмӧлиги. Бу ӧмӧлик 2008 јылда тӧзӧлгӧн лӧ ого 20-50 јашту кожоҥчы эпшилер киргилейт. Ӧмӧликти јербойыныҥ Культура туразыныҥ художественный башкараачызы Алтынай Абулова билгир башкарат.\nБу кӱн байрамдык сыйды Экинур јурттыҥ «Ӱӱрелер» деп јайаандык ӧмӧлиги база сыйлаган. Вокал-фольклор бу ӧмӧликтиҥ артисттери кожоҥ-бијезин, ӱлгерлерин сыйлады. «Ӱӱрелер» ӧмӧлик бойыныҥ ижин «Алтайдыҥ эпшилери» деп тергеелик јондык биригӱле кожо апарып јаткан учун, бу кӱн олор кожоҥдорын Луиза Бархатовна Аладяковага учурлаган. «Ӱӱрелерди» беш јылдыҥ туркунына једимдӱ башкарып келген кижи Россияныҥ Эпшилериниҥ бирлигиниҥ кӱндӱлӱ медалин тагынган иштиҥ ветераны, РФ-тыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи Зинаида Чербыевна Тордошева.\n«Јуучыл-геройлор ундылбас учурлу!»\nБу сӧстӧрди А. П. Адуков талайчылардыҥ кереестери јаҥы ла белетелип турарда айткан. Алексей Петрович јуучыл молјузын ВМФ-та башка-башка ӧйлӧрдӧ ӧткӧн тергеениҥ бастыра ветерандарын бириктирген јондык биригӱниҥ ижин чокымдап, эҥ ле тӧс амаду — талайда јуулашкан, черӱчил службазын ӧткӧн кажы ла ветеран ајару јок артпас учурлузын темдектеген. Алтай Республикада талайчылардыҥ јондык биригӱзи тӧзӧлгӧнинеҥ бейин тӧртинчи јыл барып јат. Бу кире ӧйгӧ тергееде кӧп иш эдилген. Талайчылардыҥ јеҥӱлӱ јуучыл јолдоры керегинде куучындар школдордо, ӱредӱлӱ заведениелерде ӧткӱрилген. Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркында талайчылардыҥ кереес-мемориалы база тургузылган. Аймактарда герой-јерлештериске кереестер, мемориал-темдектер тургузар иш улалып барып јат.\nЈабаганныҥ талайчылары Л. Б. Аладякованыҥ кереезин тургузар ишти јӧмӧп, башкарып, 9 Майдыҥ байрамына јетпей једимдӱ тӱгезип салганы учун Алексей Петрович јербойыныҥ талайчы-ветерандарын башкарган А. А. Самаевке јаан быйанын айдат. Јабаганныҥ талайчыларыныҥ, јербойыныҥ администрациязын башкарган Карчага Петрович Елтоковтыҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында јаан учурлу керек бийик кеминде бӱдӱп калган. Онойдо ок культураныҥ ишчилери, «Алтайдыҥ эпшилери» бирликтиҥ башкараачылары јӧмӧгӧни јакшы. Л. Б. Аладякованыҥ бала-барказы, тӧрӧӧндӧри база јаан јӧмӧлтӧзин јетирген.\nЛуиза (Јыламаш) Бархатовна: радист болгон талайчы-эпши\nКачан бу учурлу иш ӧдӱп каларда, нениҥ учун кереес Јабаган јуртта тургузылган, нениҥ учун тӧрӧл Кырлык јуртында тургызылбаган деп кӧп тоолу куучындар, сурактар урулып келген. Мында Луиза Бархатовнаныҥ јӱрӱмдик јолы керегинде тоолу сӧс айтса, бастыра сурактарга каруулар јартала берер деп бодоп турум.\nЛуиза Бархатовна јууныҥ алдында јылдарда Кан-Оозы аймактыҥ јурт Соведин башкарган Бархат Аладяков деген кижиниҥ ортон кызы болгон. Јыламаш деп јараш алтай атту кыс эјезиле, сыйнызыла сӱреен эрте эне јок артып калган. Энези јада каларда, адазы Бархат ӧскӧ кижи алып, ортон кызын, ӱч јашту Јыламаш-Луизаны, ӧскӱстердиҥ Ойрот-Турада интернадындӧӧн аткарып ийген. Јыламаш мында ла чыдап, ӱренип, школдыҥ кийнинде ӱредӱчилер белетеер училищеге ӱредӱге кирген. Училищени једимдӱ божотконы керегинде кере бичикте «1941 јыл, кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱни» деп бичилген. Ӱредӱниҥ кийнинде, байла, адазы кайда, ары ла барарга келишкен. Јиит кыс Јабагандагы школдо иштеп баштаган. 1942 јылда ол бойы ошкош кыстарла кожо черӱге атанган. Олорды, он кире кысты, Советская Гавань калада радисттерге ӱреткендер. Оноҥ башка-башка јуучыл часть-бӧлӱктерге аткарып ийгендер.\nЛуиза (Јыламаш) Бархатовна сууныҥ алдыла јӱрер кереп-лодкага учураган. Олор талайла узак ӧйгӧ јӱзӱп туратан. Америка, Јопон јери — ороонныҥ кӱнчыгыш гран-кыйуларында кажы ла кӱн јуу башталар аргалу болгон. Торпеда-миналарлу керептер, кемелер кӱнӱҥ ле табарып туратан. Тымык теҥис јанынаҥ чочыдуны токтодып аларга, ороон Тымык теҥистеги флотко ӱзеери Тӱндӱк-Тымык теҥистиҥ флодын тӧзӧгӧн. Бу флотко сууныҥ алдыла јӱрер кемелер, каруулчык керептер, торпедалу катерлер, сууныҥ алдыла јӱзер кемелер тозуп турган аҥчы-керептер, авиация кирген. Луиза Бархатовна СТОФ-тыҥ сууныҥ алдыла јӱрер кемезиниҥ 28-чи командазында, СТОФ-тыҥ ФПЭ-зиниҥ 3-чи командазында јуулашкан. 1944 јылдыҥ орой кӱзинде јаан шырка алып, ол Владивостокто госпитальда јаткан. 1945 јылдыҥ кыжында јанып келген.\nОору, кӱч јок, барар јери, болужар кижизи јок јиит талайчыныҥ јӱрӱминде сӱреен кӱч јылдар болгон. Оору-јоболду, арга-чыдалы ас кижи кемге де керек јок болгон. Је Луиза Бархатовна эмденип, колго-бутка туруп, комсомолдо, аймактыҥ газединде, школдордо, библиотекада једимдӱ иштеген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны деп бастыра кайралдар, ол тоодо медальдар, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ экинчи степеньдӱ ордени ого табыштырылган деп темдектелет. Ол ыраак јылдарда ол база коммунист, фронтовик болгон Александр Васильевич Енчинов деген јиитле кожо биле тӧзӧгӧн. Бу кижи Кырлыктыҥ школында бир кезек ӧйгӧ директор болуп иштеген. Билезин база ла јаан шырказы учун јылыйткан. Ондый да болзо, балдарын азыраган, баркаларын кӧргӧн. Луиза Бархатовна јаан оорудаҥ улам 1998 јылда 75 јаштуда јада калган.\nАдакыда айткадыйы, Луиза Бархатовнаныҥ бала-барказы, тӧрӧӧндӧри болушкан улуска, анчада ла Аржан Самаевке, Алексей Петрович Адуковко, Карчага Елтоковко, Јабаган јурттыҥ эл-јонына тӱӱкини баалап ла тооп билери, јерлештериниҥ ат-нерезин ундыбай турганы учун јаан быйанын айдат. Тоомјылу ветеран Александр Айдынович Матыков Луиза Бархатовнаныҥ адыла Кырлык јурттыҥ библиотеказын адаары јанынаҥ шӱӱлте айткан.


Jайаандыктыҥ ишчилерине быйанду сӧстӧр - altaicholmon\nКультураныҥ ишчилерин профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников уткыган. Ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде аҥылап айтканыла, Россияныҥ президенти Владимир Путин ороонныҥ јер-телекей ичинде аҥылузын ла јаҥжыгуларын чеберлееринде, оныҥ тоомјызын кӧдӱреринде культураныҥ учуры сӱрекей јаан болгонын јаҥыс катап эмес темдектеген. «Алтай Республикада бирлик кӧгӱс байлык тӧзӧлгӧн, онызына јаан камаанын культураныҥ бӧлӱгинде иштеп тургандар јетирген. Бис бойыстыҥ јайаандык ӧмӧликтерисле, артисттерисле оморкойдыс. Олор бойыныҥ јайалтазыла јаҥыс ла республиканыҥ кӧрӧӧчилерин эмес, је анайда ок оныҥ тыштында да јадып турган калыктарды сӱӱндирет. Бистиҥ јайалталарыс јылдыҥ ла текшироссиялык, албатылар ортодогы кӧрӱлерде ле фестивальдарда јеҥӱчилдер болуп, кӧп тоолу сыйларла кайралдадат» — деп, башчы айткан. Республиканыҥ јайалталарыла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ кӧрӧӧчилери таныш болгонын темдектеер керек.\nБашчы культураныҥ бӧлӱгиниҥ ветерандарына база јаан быйан сӧзин айткан. Оныҥ темдектегениле, шак ла ол улус Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ кӧгӱстик байлыгын тӧзӧӧриниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат.\n«Бастыра ӧйлӧрдӧ бистиҥ тӧрӧл Алтайыс тергее де, ороон до кеминде культураныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген улусла бай болгон. Бӱгӱн де бистиҥ јайалталарыстыҥ тоозы сӱрекей кӧп. Олордыҥ јайаандык јайалтазы бисти байыдат, айландыра телекейди кееркедет. Онызын бис баалап, олорды јӧмӧп јӱрер учурлу. Ижигер учун, кезикте, чынынча айтса, ол слердиҥ ле эрчимигерге тӧзӧлгӧлӧнӧт, јаан быйанымды айдарга турум» — деп, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ спикери Владимир Тюлентин айткан.\nJаҥжыкканы аайынча культураныҥ ишчилерин профессионал байрамыла анайда ок тергеениҥ министерстволорыныҥ ла ведомстволорыныҥ чыгартулу улузы база уткыган.\nАлтай Республиканыҥ тӱӱки-культурный энчилигин чеберлеп аларына, музейдиҥ иш-керектериниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргени ле кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ баш билим ишчизи Сергей Киреевке РФ-тыҥ Федерал Jууныныҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ адынаҥ быйанду сӧс јарлалган. «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат балдардыҥ Горно-Алтайсктагы 1-кы таҥмалу кӱӱлик школыныҥ преподаватели Елена Кендзорго, балдардыҥ Горно-Алтайсктагы 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ преподавательдери Людмила Михеевага ла Юлия Товаровага, Оҥдой аймакта Коргобы јурттыҥ клубыныҥ јааны Алефтина Савинага адалган.\nАлтай албатыныҥ кӧгӱстик энчилигин чеберлеерине, ӧскӱрерине ле албатылар ортодо таркадарына јаан камаанын јетиргени учун Алтай Республиканыҥ литератураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱги аайынча Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйы АР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јааны Бронтой Бедюровко табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан улустыҥ тоозында: «Россияныҥ јурукчыларыныҥ биригӱзи» ВТОО-ныҥ Алтай тергеелик бӧлӱгиниҥ турчызы Владимир Ельников, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрдыҥ художественный башкараачызы Эмма Иришева, Майма аймактыҥ культура аайынча тӧс јериниҥ ле ЦБС-ыныҥ баш библиотекари Светлана Капитонова, балдардыҥ искусствозыныҥ Чойдогы школыныҥ директоры Виктор Лазарев, Чой аймактыҥ администрациязыныҥ культура аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ качызы Светлана Субботина, балдардыҥ искусствозыныҥ Улагандагы А. Г. Калкинниҥ адыла адалган школыныҥ преподаватели Суркура Танзаева, балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ баш библиотекари Зоя Чичинова, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национальный библиотеканыҥ ведущий библиотекари Валентина Чукина.\nАнайда ок АР-дыҥ башкарузыныҥ сый-акчазы культураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱгинде бийик једимдерге јеткен бир бӧлӱк ишчилерге табыштырылган. Кеми 50 муҥ салковой бир катап берилип турган сый-акча ветерандардыҥ «Печки-лавочки» вокал группазыныҥ солисти Виктор Евсеевке, балдардыҥ искусствозыныҥ Кош-Агаштагы школыныҥ преподаватели Ерболат Нуримановко, Чамал јурттаҥ јурукчы, поэт, кожоҥчы, композитор Алексей Тадиновко, кийистеҥ эдимдер эдери аайынча ус Айдана Тадыкинага, балдардыҥ искусствозыныҥ Шабалиндеги школыныҥ преподаватели Алла Терешевага табыштырылды.\nКультураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱгинде једимдери учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ тергеениҥ јайалталу балдарына ла јашӧскӱримине деп адалган кеми 20 муҥ салковой сый-акчазыла балдардыҥ искусствозыныҥ Кош-Агаштагы школыныҥ ӱренеечизи Алима Аменова, балдардыҥ јайаандыгыныҥ Оҥдойдогы тӧс јериниҥ ӱренеечизи Карина Крачнакова кайралдаткан.\nКультураныҥ бӧлӱгинде једимдери ле кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла јеезелер ортодо библиотечный системаныҥ јетирӱлик-технический ле программный јеткилдеш аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сабыржан Абизиев, культураныҥ Шабалин аймактагы тӧс јериниҥ режиссер-тургузаачызы Татьяна Архипова, Чамал аймакта Эликманардагы Культураныҥ туразыныҥ методисти Евгений Горночаков, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ артист Ольга Ковтун, Кӧксуу-Оозы аймакта Катанду јурттагы Культураныҥ туразыныҥ јааны Елена Козлова, Чой аймакта Паспал јурттагы Культураныҥ туразыныҥ јааны Светлана Мартьян, Шабалин аймактыҥ культура аайынча тӧс јериниҥ директоры Елена Тахтаева, Кош-Агаш аймакта Мукур-Таркаты јурттагы Культураныҥ туразыныҥ јааны Динара Чилбаева кайралдаткан. Анайда ок республикан парламенттиҥ спикериниҥ Быйанду самаразы албатыныҥ јайаандыгыныҥ Шабалин аймакта Чаргы јурттагы туразыныҥ художественный башкараачызы Сергей Порсевке табыштырылган.\nБайрамныҥ кӧдӱриҥизинде јакшынак ойын-концерт болгон.


Jакшы айылчы келзе, ээзи тойор - altaicholmon\nJакшы айылчы келзе, ээзи тойор\nЭл Ойыныс керегинде табыш телекейле там ыраада барып јат. Байрамыска ӧскӧ ороондордоҥ келип турган айылчыларыстыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт. Jердиҥ ӱстинде кыдаттар эҥ кӧп тоолу албаты да болзо, је ороондор ортодо куучындажар текши тил — английский. Онойып, Эл Ойынга келген кореецтердиҥ, французтардыҥ, американецтердиҥ, туроктордыҥ ло о. ӧ. кезиктериле английский тилле билерис аайынча куучындажарга келишти.\nКореец карындаштарла ангийскийди билерис бир кеминде болды. Чынынча айтса, бистиҥ билгирлерис олордыйынаҥ эмеш артык деп билдирди. Мыныла колбой олордыҥ коркыбазын кайкадыс. Тӱштӱк Кореядаҥ бери тилмеш јок келгенис деп, Лин Чун айтты. Байла, туристтердиҥ Интернетте карталарын тузаланып турган болбой деп санандым. Оныҥ ӱӱрези Ци Хе Хан деген кеберкек кыс Оҥдойдыҥ јиит јурукчызы Айару Иванованыҥ чадырдаҥ куулгазынду ыш чыгып јаткан јуругын садып алтыр. Байрам коркышту јарап турганын олор такып-такып айтты (кореец нӧкӧрлӧргӧ лӧ биске ангийский тилге тургуза ла тыҥыда ӱренер керек деп шӱӱдим).\nФранцуз укту студент Джоаким кӧптӧдӧ куучындады. Нениҥ учун дезе, ол орус тилди јакшы билер эмтир. Москвада ла Омскто јайгы ӱредӱге јӱрӱп, орооныстыҥ тилине ӱренип, эмди Россияла јаҥыскан јорыктап турганы бу. Мынаҥ озо ол Монголияда, Китайда бир ай јӱргенин куучындады. Бу узун сынду, јымжак чырайлу француз јиит оперный кожоҥчыга ӱренип турган эмтир. Ого анчада ла албатылык кӱӱлер јарайт. Алтай кайды јилбиркеп уккам деди. Онойдо ок ол эки кӱн улай Кӧк Бӧрӱ ойынды божотпой кӧргӧн. Бистиҥ ойынды Джоаким бойыныҥ тӧрӧлинде атту регби ойноп турганыла тӱҥейледи.\nФранцуз таныжыс мынаҥ ары Казахстан, Киргизия барарга јазанат. Бис ого база да кӧп јилбилӱ кӱӱ уксын деп кӱӱнзедис. Джоаким кӱндӱзек албатылу, јараш ар-бӱткендӱ Алтайыска база катап келерим деп айтты.\nАлтай культурабысла таныжарга тыҥ кӱӱнзеп, Элиаф Америкадаҥ бери 2017 јылдыҥ сыгын айында келген. Ол ГАГУ-да английский тилге ӱредет. Эл Ойында јараганын орустап куучындап, јаҥыс кандыйы јараганын чокымдабады. Ончозы башка ла солун деди: кӧрӱ-выставкалар, спорт маргаандар, ойын-кӧргӱзулер… Анчада ла кӧп алтай нӧкӧрлӧрлӱ болгонын темдектеди. Кожоҥчылардыҥ эҥирдеги концертинде нӧкӧрлӧриниҥ сӱӱнгенине јӧмӧжип јӱргенин, албаты сӱӱген алтай кожоҥдордоҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаа алганын куучындады. Илья (Элиафтыҥ мындагы ады), кижи бодозо, бу кыска ӧйгӧ Алтайдыҥ бастыра аймактарын эбирип келтир. Улаган олордыҥ калганчызы болгон. Эмди ол бӱткӱл республиканы кӧрӱп салгам деп айтты.\nАйылдаш Монголиядаҥ Улаганга эки јиит кӱӱчи Бассыҥ ла Тулга келип, концертте турушты. Тил билбестиҥ бажынаҥ, бис јӱк кожо фотојурукка тӱжӱп, Интернетте бӱктеристиҥ сурузыла ӱлежип алдыс. Олорды баштап экелген јерлежи Самбалхундэв Хаш Эрдене профессор, социологияныҥ докторы, Монголияда губернатордыҥ Орхон аймак аайынча советниги. Ол бу кӱндерде Jаан Алтайдыҥ энчизин корулаарыныҥ сурактары аайынча Барнаулда ӧткӧн ороондор ортодогы јаан јуунда турушкан. Республикабыска келип, А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ 100 јылдыгына учурлалган керекте турушкан. Эл Ойында профессор Самбалхундэв Хаш Эрдене баштапкы катап. Ол бастыра јӱрӱмине албатызыныҥ ӱредӱзиниҥ, билиминиҥ ӧзӱмине иштеп, культуразы, ар-бӱткени учун «оорып» јӱрген кижи эмтир. Байрамысты бийик баалап, монголдор ло алтайлар бир тазылду болгонын ат јарыш, кӱреш ле башка да тӱҥейлер керелеп турганын темдектеди. Jылдыҥ ла јаан изӱ айдыҥ 11-13 кӱндеринде олордо Наадам мынайда ла элбеде ӧдӧт. Профессор Монголияда байрамга алтай карындаштар база кычырылган деди. Эки албаты мынаҥ да ары нак иштеп, айылдажып, кажызы ла бойыныҥ аҥылузын јылыйтпай, тӱҥейин билип јӱрерине иженип турганын угусты.\nСары чачту, ак чырайлу бир келин сценада кӧргӱзӱнеҥ айрылбай, јууктада туруп, фотого согуп турарда, оны журналист деп бододым. Таныжып куучындашсам, ол Новокузнецкте тегин ле офисте иштеп турган эмтир. Еленаныҥ айтканыла, ол нӧкӧриле кожо кӧп сананбай, 800 км јолды кӱчсинбей, Улаганга једип келгенине айдары јок сӱӱнет. Мындагы байрамнаҥ, улустаҥ, алтайлардыҥ ла башка уктулардыҥ ойын-кӧргӱзӱлеринеҥ, теҥеринеҥ келген ошкош кӱӱдеҥ, агару ар-бӱткеннеҥ олор јӱректерине келер јылга јетире толо јаркынду томулта, ийде-кӱч алып алганын темдектеди. Бу улус, ӧй келишсе ле јорыктайт. Бистиҥ Алтайыста олор канча катап болгон эмей. Бу экӱге јӱк ле ар-бӱткен эмес, је анайда ок мында јаткан улустыҥ тили, кеп-кийими, культуразы, кожоҥдоры, чактарла јаба барып јаткан тӱӱкибис јилбилӱ эмтир.\n(Солун айылчылардыҥ ады-јолдорын чын ла бичиирге чырмайдым, кайда-кайда јастырган болзом, олор тарынбазын деп сурайдым).\n«Эл Ойындарга амадап келедим…»\nАды-јолым Зафер Йӱджел болор. Мен Турцияныҥ Стамбул калазынаҥ келгем. Бойым алтай культурала, алтай тилле јилбиркейдим. Меге слердиҥ тилер де, культурагар да сӱреен јарайт. Оныҥ да учун бу Эл Ойынга амадап келгем. Алтай албатыныҥ јакшынак мындый байрамына ӱчинчи катап келип јадым. Мынаҥ озо 2012 ле 2014 јылдарда ӧткӧн Эл Ойындарга база келип јӱргем.\nАлтай тил тӱрк тилге эмеш тӱҥей. Анчада ла Турцияныҥ Анадолу тергеезинде јадып турган улустыҥ куучындашканын слердиҥ тилге кайда да 30-40 процентке тӱҥей деп айдарга јараар. Алтай албатыныҥ ар-бӱткенле колбулу чӱм-јаҥдары, јаҥжыгулары меге сӱрекей јарайт. Бойым врач болорым. Амыралтамды јай ӧйине келиштирип, Алтайга келип барарын јакшызынадым. Эл Ойын меге сӱрекей јарап јат. Мынаҥ озо бу байрам бир јерде ӧдӱп турган болзо, эмди кӧчӱп баштады. Оныҥ учун быјыл ол Улаганда болуп јатканын угуп, коркышту ла амадап келгем. Сӱреен јарады, јаҥыс ла тоозынду болды.\nСедрик ле Пая, Франция\n—Бис Францияныҥ Реймс калазынаҥ келгенис. Jолой Санкт-Петербургта, Москвада, Екатеринбургта, Казаньда, Иркутскта, Байкалда болуп, Новосибирск ажыра Алтайга јеттис. Ар-бӱткени сӱрекей јараш јер эмтир. Тил билбестеҥ улам јербойыныҥ улузыла эрмектежип болбойдыс. Jе бисте Лена нӧкӧрис бар, ол бисти бу байрамга экелген. Алтайлар ачык-јарык, јымжак кылык-јаҥду улус эмтир. Канча катап болуш керексиген ӧйлӧр болгон. Кем де «јок» деп айтпады.\nБайрамныҥ ойындарынаҥ эҥ јилбилӱзи аттардыҥ јарыжы деп кӧрдис. Ӧскӧлӧрин ӱзӱги јоктоҥ кӧрӧргӧ келишпеди, ипподром ыраакта учун, анда ла једип алган айас, отурып калдыс. Аттар французтарда база бийик баалалып јат. Кандый ла укту малды јарандырып, талдап, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис јарышка саларын сӱӱр улус болгон. Ол ло маҥыла јарлу болоньез, арден, першерон, французкий рысак деп аттар телекейге Франциянаҥ таркап барган. Бӱгӱнги кӱнде Францияда 300-ке јуук ипподром. Анда талдама аттар јарышка чыкканда, кӧп улус ставкаларла акчага ойногылайт. Бис мында бир билени кӧрдис: адазы ла уулдары башка-башка аттарга ставка тургузып, јарыштыҥ учына јетире «оорыгандарын». Уулчактар 10-12 јашту болгодый, је аргымак аттыҥ талдамазын сӱрекей јакшы оҥдоп турды.\nБаза бир бисти јилбиркеткени — агаш айыл. Туйук турада эмес, агаш айылда уйуктаарга, бис токтогон айылдыҥ ээзин сураганыс. Тӱниле тыҥдаланып, тайга јердиҥ серӱӱн кейин тынары сӱрекей јарады. Лена биске курут амзаткан, јакшызы сӱрекей, база ла јип ле отургадый. Чындап, байрамныҥ баштапкы кӱнинде јалаҥда јергелей тургузылган агаш айылдарла соныркаганыс. Эптӱ ле јуунак айылдар, кажызына ла кирзеҥ, удура кӱндӱлеер эмтир. Чеген де ичтис, ачу ажын да канайып азып турганын кӧрдис. Кажы ла албаты бойыныҥ культуразыла аҥыланат. Алтай албаты ӧскӧ албатылардаҥ бир де артпай турганы мактулу.\nЭмди бис 2-3 кӱнге мында тыштанып, ойто кайра јанатан јол-јорыгысты Алтын Кӧл ажыра улалтарыс. Эзенде амыраарга, катап ла Алтайга келерис деп сананып турубыс.\nМ. ЯБЫКОВА бичип алган


Ичкери, јаҥы јеҥӱлерге! - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазы ачылды.\nОлимпиаданыҥ ачылтазынаҥ бир канча ӧй озо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин кӱрешчилердиҥ «Спартак» стадиондогы залында бастыра аймактардыҥ чыгартулу улузыла, тазыктыраачыларыла, спортчыларла тушташты.\nБу туштажуда ол јуулган улустыҥ кӧп тоолу сурактарына каруулар берип, физкультураны ла спортты республика ичинде оноҥ ары ичкери ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ-болушты чыдал јеткенче јетирерим, кожо јаба иштейли деп кычыру этти. «Бойымныҥ да бастыра јӱрӱмим спортло колбулу, оныҥ учун спорттыҥ курч сурактарын билип ле оҥдоп јадым» – деп, ол айткан.\nАгару амадуус кӱкӱртке туштабас,\nКожоҥ чӧйилип, калык jыргазын!\nАру санаабыс айаста карарбас,\nАйылчы алкыжы jайылзын!\nJаркынды jылдыстаҥ, ай-кӱннеҥ аларыс,\nJоныстыҥ, jеристиҥ алкыжын угарыс.\nОйын-сооjынын калыгыс тыҥдагай,\nОмок jыргалын эл-jон уткыгай!\nОзо баштап јуулгандарды јиит кӱрешчилердиҥ, волейболчылардыҥ, футболчылардыҥ, гимнасттардыҥ, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдердиҥ спортчыларыныҥ кӧргӱзӱлӱ ойындары кайкаткан. Кӧрӧӧчилер олорды изӱ колчабыжуларла уткыгандар. Оныҥ кийнинеҥ спортчылардыҥ парады башталды. Эҥ озо јаргычылардыҥ колонназын бу олимпиаданыҥ баш јаргычызы Артем Майчиков баштап апарган.\nКаланыҥ ла ончо аймактардыҥ командалары тӧс каалгадаҥ стадионныҥ ортозы јаар ээчий-деечий уулангылайт. Кажы ла командада мактулу, ады-чуузы текши јарлу спортчылар кӧп. Олордыҥ ады-јолдорын парадты башкараачылар орустап-алтайлап адагылайт. Јуулган кӧрӧӧчилер кажы ла команданы изӱ колчабыжуларла уткыгандар. Айла, бу учуралда улус отурар трибуналар толтыра болды.\nОнчозын Оҥдой аймактыҥ јуунты командазы баштаган. Онызы да јолду, јаан республикан учурлу керектер де, маргаандар да шак бу аймакта табылган. Ол тоодо Эл-Ойын, Кӧк-Бӧрӱниҥ маргаандары, мында телекейлик классту спортчылар да, спорттыҥ устары да толтыра. Эҥ артыктар: спорттыҥ нерелӱ узы Ойгор Тайпинов, самболо телекейлик классту устар — Амат Шилыков, Эмиль Меркитов, Олег Качашев, Владислав Тайпинов, Ай-Мерген Аткунов, Амыр Чадин, грек-рим кӱреште — Арунат Кучинов, чой кӧдӱреринде — Вячеслав Ельдепов. Јуунты команданы аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Михаил Тебеков баштады.\nЭкинчи келгени Кан ичиниҥ јуунты командазы. Шак ла мында туку 1980 јылда, Москвадагы Телекейлик олимпиадага учурлай, ол тушта Горно-Алтайский областьтагы эҥ артык спортчылардыҥ баштапкы Олимпиадазы јолын алынган. Оноҥ бери бӱгӱнге јетире Алтай Республиканыҥ тоозыла 18-чи Олимпиадазы каланыҥ тӧс стадионында ачылды.\nКӧдӱриҥилӱ парадта кажы ла аймак керегинде мактулу кӧп сӧстӧр айдылды. Майма аймакта — ветерандар, полиатлонло телекейдиҥ чемпионы Виктор Архипов, спорттыҥ узы Валентина Жук, спорттыҥ кӧп тоолу устары. Олорды ээчий Шабалин, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Чамал, Турачак, Чой аймактардыҥ командалары ӧткӱлейт. Кажы ла аймакты бойыныҥ јараштыра кӧктӧлгӧн кеп-кийими аҥылайт.\nГорно-Алтайсктыҥ командазы спортчыларыныҥ тоозыла эҥ кӧп болгоныла аҥыланды ошкош. Олор калганчы олимпиадаларда ӱзӱк јогынаҥ канча катап текши јеҥӱлер алган эмей. Мында да тыҥ кайкагадый неме јок. Республиканыҥ тӧс јери, тӧс калазы болгон адында, андый јеҥӱлер болор учурлу эмес пе? Је спортто кӧп јылдарга улай иштеп келгендердиҥ айдыжыла, алдында калада спорт база тыҥ «аксаган». Олор керек дезе экинчи де, ӱчинчи де болгон ӧйлӧрди эске алынарга јараар. Эмди де Эл-Ойындарды алза, каланыҥ командазы анда јеҥӱлерди ас алат. Је ол ӧскӧ куучын.\nКалганчы јылдарда јаан республикан учурлу байрамдарды Горно-Алтайскта ӧткӱрери база јаҥжыгу болуп бараадыры ошкош. Незин јажырар, бу да 18-чи Олимпиаданыҥ ӧткӱретен јери озо баштап Кӧксуу-Оозында темдектелген болгон. Оноҥ бу керек Турачакка бӱдӱмјилелген. Је анда башкараачылар солынып, аайлашпастар боло берерде, каланыҥ јаандарына баштангандар. Олор мойношпогон. Анайып каланыҥ улузы спорттыҥ бу јаан байрамын улай ла кӧрӧр аргалу боло берди.\nОлимпиаданыҥ программазын алар болзо, ого мындый бӱдӱмдер кийдирилген: футбол, волейбол, гандбол, столдогы теннис, јеҥил атлетика, кӱрештиҥ башка-башка бӱдӱмдери, полиатлон. Бастыра 11 бӱдӱм. База 7 бӱдӱмде республиканыҥ чемпионаттары ӧткӱрилген. Олордыҥ турулталары Олимпиаданыҥ зачедына кирген. Олор – шахмат, бокс, ок-јаадаҥ адары, атла јарыжары, городоктор, чой кӧдӱрери ле спорт ориентирование.\nПарадтыҥ кийнинеҥ Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи О. Л. Хорохордин Алтай Рес-публиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазыныҥ ачылып јатканы керегинде јарлаган. Оныҥ кийнинеҥ Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ гимндерин ончо улус бут бажына туруп уктылар. Республиканыҥ јааныныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи јуулгандарды јылу сӧстӧрлӧ уткыган. Оныҥ айтканыла, республиканыҥ спортчыларыныҥ Сибирьде, ороон ичинде ле телекейде бийик једимдерге једип турганы јакшынак јаҥжыгу болуп келеедири. Бу керектерди оноҥ ары улалтарга, бистиҥ башкару оноҥ до ары албаданып иштеер деп, Олег Хорохордин чертенген айас айткан. Оноҥ ол Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ, Алтай Республика-ныҥ башкарузыныҥ кайралдарыла эҥ артык спортчыларды, спорттыҥ ишчилерин кайралдады.\nБу ок ачылтада «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп кӱндӱлӱ ат спорттыҥ ветераны, кӧп јылдардыҥ туркунына республикан спорткомитетти башкарган Альберт Николаевич Толкочековко адалды.\nУткуулду сӧзин Горно-Алтайск каланыҥ мэри Юрий Нечаев айткан.\nАлтай Республикада Олимпий советтиҥ јааны А. Телесов спорттыҥ бу байрамыла јуулгандарды уткып, ончо спортчыларга бийик једимдер ле јеҥӱлер кӱӱнзеди. Ол Россияныҥ Олимпий комитединиҥ, республиканыҥ Олимпий совединиҥ адынаҥ «Россияныҥ олимпий кыймыгузын ичкери ӧскӱреринде јеткен једимдери учун» деп кайралды Кош-Агаштаҥ Кирилл Власович Бойдоевке ле Улаганнаҥ Владислав Иванович Тадыкинге табыштырды.\nОноҥ Олимпий отты камызары республиканыҥ эҥ артык спортчыларына бӱдӱмјилелди. От камызарында турушкандар – Денис Голубовский, Владимир Белобородов, Марина Друшлякова, Батыр Бултаев, Эжер Енчинов.\nМында ок ончо спортчылардыҥ адынаҥ черттӱ сӧзин јуучыл самболо телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Игорь Казанин, јаргычылардыҥ адынаҥ — республиканыҥ нерелӱ јаргычызы Айабас Яйтаков айттылар.\nОлимпиаданыҥ ачылтазыныҥ учында јербойыныҥ кожоҥчыларыныҥ кожоҥдоры стадион ичинде узак чӧйилген, анайда ок акробат спортчылардыҥ кӧргӱзӱлӱ программазын кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧрдилер.


Кӱчӱрген ай — Википедия\n← Кӱчӱрген ай →\nКӱчӱрген ай орустап ноя́брь, (латиндап November — тогузынчы) — григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ он биринчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, кӱчӱрген ай јылдыҥ тогузынчы айы болот. 30 кӱндӱ тӧрт айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында кӱстиҥ калганчы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, кӱчӱрген ай — јастыҥ калганчы айы.\nЈебрен славяндар кӱчӱрген айды *listopadъ (лістапад; украиндеп листопад; чехтеп listopad; поляктап listopad) деп адайтан, бу айда јалбырактар тӧгӱлер ӧй. Је, кӱчӱрген айда јалбырактар јылу јерлерде тӱжет, (Тӧс, Кӱнчыгыш ла Тӱштӱк-кӱнчыгыш Европада); соок климатту Россияда дезе, кӧп саба агаштар ӱлӱрген ле айда бӱрин таштап ийет.\nБистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнине јетире Кӱн Весы созвездиеде, кӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала 29-чы кӱнине јетиреСкорпион созвездиеде болот, кӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала Змееносец созвездиеде (по другим данным — 22 ноября и 30 ноября соответственно).\n↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — С. 289. — ISBN 978-83-08-04191-8. (поляк.)\n↑ Šaur V. Které názvy měsíců jsou již praslovanské? (pl) // Dzieje Słowian w świetle leksyki. — 2002. — S. 184.\n↑ Ӱлекер:Книга:Календарь и хронология\nЈаан норвежский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Новый · Britannica (онлайн) · Brockhaus\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кӱчӱрген_ай&oldid=29234"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 сыгын ай 2021, 18:03.


Октябрь 2019 - altaicholmon\nСвыше 233 тысяч жителей России и зарубежья подали заявки на участие в конкурсе управленцев «Лидеры России», из них 320 человек – из Республики Алтай. В рейтинге регионов России по доли участников в сравнении с общей численностью населения субъекта Республика Алтай заняла 23-ю строчку и третью строку в рейтинге среди регионов Сибири. Напомним, старт заявочной кампании\nМ. Кильчичаков ло алтай бичиичилер\n(Хакас поэттиҥ ле драматургтыҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына) Хакас поэт ле драматург М. Е. Кильчичаковтыҥ јӱрӱми ле јайаан ижи хакас литератураныҥ тӱӱкизинде, хакас литературоведтердиҥ, ол тоодо Н. С. Майнагашевтиҥ иштеринде толо бичилген. Бичиичи эзен тужында алтай бичиичилер керегинде куучындаганын бу бичимелде јетиредис. Алтай бичиичилердиҥ ӧскӧ тергеелердиҥ бичиичилериле колбулары јайаан ишчиге эмезе национальный республикалардыҥ бичиичилерине учурлалган\nЭне эмди бала-барказына сӱӱнип јӱрет\nШабалин аймактыҥ Камай јуртында Раиса Бабановна АЙМАНОВА деген јаан јашту ӧрӧкӧн јуртайт. Бала-барказы бу кижини Эне дежер. Мындый бай атту Раиса Бабановна он бир баланыҥ энези, 24 барканыҥ јааназы. Баркаларыныҥ балдары онноҥ ашкан. Раиса Бабановна Камайдаҥ ыраак јокто Агайры деген јерде чыккан. Азыйда анда јурт болгон эди. Энези Јыланду јурттаҥ Мария Прокопьевна Кайгородова, адазы\nЧӱмдӱ сӧстиҥ байрамы – текши калыкка\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалып «Учурлу јаштары кирген бичиичилер» деген VIII краевед кычырыштар ӧтти. Ӧдӱп јаткан Какай јылда таланыҥ ады-јолдоры элбеде јарлу кӧп тоолу бичиичилериниҥ учурлу толо јаштары кирген. Айдарда, быјылгы Кычырыштар онноҥ ажыра бичиичиге, ийделӱ сӧстиҥ устарына, олордыҥ јайаандык энчи-байлыгына учурлалды: —алтай драматургияныҥ чике бажында турган, XX чакта\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Алтай Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, режиссер, сценарист, ӱредӱчи Лариза ЛЕБЕДЕВАНЫҤ јайаандык эҥири кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Јайаан јайалталу, байлык ченемелдӱ Лариза Лебедева одус беш јылдыҥ туркунына эл-јондык байрамдардыҥ ла ойын-концерттердиҥ программаларыныҥ, ӱлекер-проекттериниҥ ады-јолы јарлу режиссеры болуп јат. Ченемелдӱ режиссердыҥ иштеп јаткан ижинде бойыныҥ аҥылу јажыды бар. Онойдо\nАдазынаҥ уулында улалзын\nАлтай албаты алдынаҥ бери ар-бӱткенин тооп, кӧдӱрип, алкап, кичееп, оныҥ байлыктарыла аайлу-башту тузаланып јӱрген. Аҥдаарыныҥ јебреннеҥ келген јаҥжыгуларын адаларыс эмди де буспай, байланып турат. Озодо уулдар мылтыкты кӧдӱрерге ле јетсе, јаандары олорды ээчидип, араайдаҥ ӱредип турар болгон. Уулчактар бойлоры да оок аҥ-кушка тузак, баспак тургузып аҥдагылайтан. Эмдиги јасакла болзо, 18 јашка јеткен кийнинеҥ аҥдаарга јараар.\nИрбисти корыырын – бирлик амадула\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱни телекейде Ирбистиҥ ороондор ортодогы телекейлик кӱни деп темдектелет. Ирбистиҥ ороондор ортодогы кӱнин темдектеери 2013 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде јоголордыҥ чочыдузында болгон бу аҥды корыырына учурлалган Калыктар ортодогы баштапкы форумда јӧптӧлгӧн. Тергеезинде ирбис јӱрген 12 ороонныҥ (Афганистанныҥ, Бутанныҥ, Индияныҥ, Казахстанныҥ, Киргизияныҥ, Китайдыҥ, Монголияныҥ, Непалдыҥ, Пакистанныҥ, Россияныҥ, Таджикистанныҥ, Узбекистанныҥ) чыгартулу улузы ирбисти\nӦктӧм лӧ јиит јӱректӱ ӱредӱчилер — Кӧкӧрӱде\nБӱгӱн бистиҥ, Эре-Чуйдыҥ, Кӧкӧрӱ (Кӧк Ӧргӧӧ, Кӧк Шибее) деген јакшынак јурты бойыныҥ школыныҥ 95 јылдыгын темдектеп јат. Текши тала, аймак кеминде бу јаан тӱӱкилик учурлу байрам. Тӱӱкиге бурылып, 1924 jылда Кӧкӧрӱ jуртыс кандый болгонын кыскарта эзедип ийели. Ол тушта бӱгӱнги турган је ле деген јуртыстыҥ јери ээн болгон. Эл-jон ончозы кобы-jик сайын — Уландырык-Шибетинеҥ, Jӱс-Тыттаҥ,\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱни – Кӧксуу-Оозы аймакта\nАлтай Республикада Аҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱни баштапкы катап темдектелген. Ол Кӧксуу-Оозы аймакта ӧткӧн. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республика аҥ ӧскӱрип туткан ээлемдериниҥ тоозыла Россияда баштапкы јерде турат, анайда ок бис белетеп јазаган (консервированный) ла гран ары јаар саткан мӱӱстер јанынаҥ ороондо тӧс тергее болуп јадыбыс ла туткан аҥдардыҥ тоозыла федерацияда озочыл јерде турадыс. Россияныҥ тергеезинде азырап туткан\nАлтай вектор Евразий биригÿде\nРФ-тыҥ Государственный Думазында телекейлик кемдÿ «Алтайский вектор евразийской интеграции» деп кÿрее-куучын öткöн. Ондо парламентарийлер, РФ-тыҥ ведомстволорыныҥ ла бир канча министерстволорыныҥ чыгартулу улузы, ӧскӧ ороондордоҥ, культураныҥ, ÿредÿликтиҥ ле билимниҥ ишчилери, эксперттер турушкан. Форумныҥ уч-турулталары керегинде санаа-шÿÿлтезиле ÿлешсин деп, Государственный Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразий интеграция ла jерлештериле колбулар аайынча комитединиҥ турчызы Иван БЕЛЕКОВТЫ сураганыс. Депутаттыҥ санаа-шÿÿлтелериле кычыраачыларды


«Иш кижини кӧдӱрер...» - altaicholmon\nТергеебистиҥ эҥ јаан јуртээлемдик ӧмӧликтериниҥ бирӱзи «Меркит» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик болор. Анда кӧп тоолу улус иштейт. «Меркит» те, оныҥ ишчилери де республикан кеминде ӧдӱп турган мӧрӧйлӧрдиҥ јеҥӱчилдериниҥ тоозына јаантайын кирет. Быјыл бу ӧмӧликтеҥ јакшы ижи учун Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ тӧшкӧ тагар «Алтай Республиканыҥ АПК-зыныҥ профессиязы аайынча эҥ артык» деген темдекле, анайда ок сый-акчала механизатор Ирбизек Санашев кайралдаткан.\nИрбизек Иванович — бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс.\nБайлагас сӧӧктӱ Ирбизек Санашев республикабыстыҥ су-алтай јурттарыныҥ бирӱзи, иштеҥкей эл-јонду Экинурда чыккан, ӧскӧн.\n«Ада-энем колхозто ло иштеген улус. Энем уй саачы болуп иштеерде, адам уйлар, койлор кабырган. Биледе бис ӱч карындаш. Ортон ло оогош карындаштарым маска, малта тудар, тудум иштер эдер улус. Олор бу ла јуртта јадат, темир-тести де јакшы оҥдойт. Ӱчӱ јуулыжып, ада-энебиске чӱрче ле болужып ийедис » — деп, Ирбизек Иванович айдат. Ол тӧрӧл јуртындагы школды ӱренип божодоло, черӱге барган, орооныстыҥ тӧс калазы Москвада турган эмтир. Черӱчил молјузын бӱдӱрген соҥында, јиит уул Экинур јуртына јанып, «Меркит» ӧмӧликке ишке кирген. Иштеп турала, бир кезек ӧйгӧ иштеҥ барган да учурал болгон. Јӱре-јӱре, ойто ишке кирген. Эмди «Меркитте» ле иштейт.\nИрбизек оогоштоҥ ло ала темир-тесле уружарга, кӧлӱктердиҥ, тракторлордыҥ тискинин тударга албаданган. Байла, оныҥ да учун, јаандап келеле, тракторист механизатор болуп иштейт.\nЭмди Ирбизек Иванович билелӱ, эш-нӧкӧри балдардыҥ садында таскадаачы болуп иштейт. Олор уул ла кызычак чыдадат. Угын улалтар уулы Горно-Алтайскта педколледжте ӱренип турган болзо, эрке кызычагы садикке јӱрет.\nТӧс геройыс быјыл 350 тонна кату азырал јуунадып, эҥ артык механизатор деп адаткан.\n«Азырал белетеп, уй-малды азырап, иштеп ле јадыс. Былтыр кукуруза деген ӧлӧҥ-чӧплӧ «согуштым»» — деп, Ирбизек каткырат. «Меркит» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик былтыр витамини кӧп кукурузаны отургызып баштаган эмтир. Былтыр јакшы тӱжӱм алынган болзо, быјыл недеҥ де улам ол коомой бӱткен. Бистиҥ ар-бӱткендик айалгаларга чала јарабай турган ошкош.\nИрбизек Ивановичтиҥ темдектегениле, оныҥ иштеп турган ӧмӧлигинде тракторлор, ӧскӧ дӧ техника бастыра јаҥы. «Бистиҥ ӧмӧликте уйан ла трактор јок деп айдар керек. Бастыра ла јаҥы. Меге калганчы келгени берилген».\nӦмӧлик ишчилерине база болужып ла турган эмтир. Ишјалдыҥ кеми кем јок, ӧйинде тӧлӧлип јат. Кӱскиде ӧлӧҥ берип јат. Ишчилериниҥ бойлорына ӧлӧҥ эдер ӧй јок болгонын билип јат. Смета аайынча берилген одынды белетеп аладылар.\n— Ӧмӧликте техника ӱрелген деп бир де турбай јат. Кандый бир темирин солыыр керек болды ба, јаҥыдаҥ алып берет. Техника чыҥдый болзо, производствоныҥ кеми де бийик болор не – деп, Ирбизек Санашев куучынын улалтат.\nМениҥ «Канча гектар јерде иштейдеер?» деген сурагыма ол мындый каруу јандырган: «Быјыл јӱк ле кукурузаны 1200 гектар јерге отургысканыс. «Меркит» ӧмӧлик текши 15 муҥ гектар јердеҥ азырал белетейт». Оныҥ айтканыла, быјылгы кышка азырал јеткилинче белетелген. Уулдар албаданып иштенип ле јат. Јаскы-кӱски иштер ай-кӱннеҥ камаанду. Ирбизекле кожо иштеп турган најылары јутту кӱндерде амырап, айас кӱндерде ишке чыгат.\n— Ӧмӧликтиҥ ижин тӱрген божодып, бойыҥа да иштеп ийер деген јилбӱ бар. Оныҥ учун ишти тӱрген ле чыҥдый эдерге албадангылайт. Кыш ӧйинде бир неделе турлуда, бир неделе айылда болорго келижет. Байа бир вахтовый иш деп айдарга јараар. Отпускной акча, Белокурихадӧӧн путевкалар берилип јат.\nСанашевтердиҥ билези бойыныҥ мал-ажын база тудат. Иштеҥкей биле мал-ажын ӧскӱрип, уулын айылду-јуртту эдер, кызын ӱредер амадулу.\n— Иш кижиниҥ ырызы деп јӱрер керек эмтир. Кижи јаандаган, јоондогон сайын бажына санаа кирет. Алдында јылдарда ачу аш амзап ийер болгом. Је соҥында аракычы кижидеҥ кандый да туза болбой турганын оҥдоп, албаданып иштеп баштагам. Ӧмӧликтиҥ башкараачылары, байла, мыны кӧрӱп, меге јаҥы трактор бергилеген. Албаданып иштезеҥ, иш кижини кӧдӱрип јат. Оны эмди бойым билип баштадым. Онойдо ок иште башкараачыларла ачык-јарык, тӧгӱнденбей јӱрер керек. Ол тушта олор до сени оҥдоп ийетен эмтир. Јадын-јӱрӱмдик сурактарыҥды оҥдоп, керек болзо, болужып та ийер – деп, Ирбизек айдат.\nТӧртӧн јашты ажа берген, этсе эдер, тутса тудар бу алтай эрдиҥ јажы керегинде каткырып айтканы мындый болды:\n— Тӧртӧн јашту бололо, јиит уулдарга базып келзеҥ, карган дежер, каргандарына барзаҥ, оок неме дегилеер.\nАчык-јарык, иштеҥкей Ирбизек Иванович Санашевти аларга јазанган кайралыла уткып, айса болзо, кычыраачыларыска кандый бир кӱӱнземелдерер айдарар дееримде, мынайда айткан:\n— Кижиниҥ јӱрӱми эки јанду эмтир. Оныҥ ак ла кара јаны бар. Ак јанында — иш, биле, бала-барка. Кижи байа ак јанына тартылза, кижиге ырыс бойы келетен эмтир. Кара јанында дезе — ачу аш, таҥкы, јалкуурыш. Бу јанын талдаган улус неме болбос, неге де јединбес. Айса болзо, мынайда айтканымды кычырган улустыҥ кемизи де сананар. Јаанды јаан деп тооп јӱрер керек. Ак јанында ла јӱрерге албаданган кижи кижи болор. Бу јӱрӱмде јалкуурбас керек эмтир. Јалкуныҥ тӧрӧгӧндӧри – ол не де једишпей турганы, јокту болгоны. Иштеҥкей кижиде дезе бастыразы болор.\nМынайып, Экинур јуртта јаткан Ирбизек Санашевле таныштыс. Тергеебисте Ирбизек чилеп иштеп јӱрген уулдар кӧп. Иш кижини кӧдӱрер деген сӧстӧрдиҥ тереҥ учурын билип јӱрели.


Тӱӱкини улус эдет - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги, оныҥ ижи-тожы, ишчилери керегинде газедистиҥ бу јуукта номеринде бичиген эдибис. Бу бичимелде оныҥ канча јылдарга јааны болуп келген Ирина ЛОЗОВАЯЛА ӧткӧн куучынды элбеде јарлайдыс.\nБичимелистиҥ бажында оныҥ биографиязыныҥ кезик элестерин эзедип ийели. Ирина Петровна Москва калада 1966 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде чыккан. Бийик ӱредӱ аларга ол Бастырасоюзный заочный инженерно-строительный институтты талдаган. 1989 јылда оны божоткон. Ого ӱзеери 2005 јылда ол государстволык службаныҥ Россия Федерацияныҥ Президентиндеги Российский академиязын тӱгескен. 1984 јылда ӱредӱзиле коштой ишмекчи јолын баштаган. 1992 јылда Алтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги таҥынаҥ тӧзӧлмӧ болуп иштеп баштаарда ла, Ирина Петровна, ол тушта Абрамова (ада ӧбӧкӧзи), оныҥ баштапкы специалисттериниҥ тоозына кирген. 27 јылдыҥ туркунына ол баш специалисттеҥ ала башкараачыга јетире ӧзӱп, јӱрӱминиҥ кӧп саба ӱлӱзин Туулу Алтайдыҥ Москвадагы элчилигине берип јат.\nЭлчиликтиҥ тӱӱкизи, текши ижи керегинде И. Лозовая мынайда куучындады:\n—Јирме јети јыл кайра элчиликтердиҥ ижи јаҥы ла башталып турарда, кажы ла тергеениҥ специалисттерине Малая Дмитровка оромдо турада бир кыптаҥ берилген болгон. Ончо элчиликтер ижин тапчы кыптарда баштап, араайдаҥ бойына башка туралар, кыптар табып, таркай берген.\nБистиҥ тергеебис јаан дотация-болуш алып турган ла акча-манат јанынаҥ айалга кӱч болгон учун, республиканыҥ элчилиги бойына тура садып, кӧчӧ берер арга јок болгон.\nМен канча јылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ ончо башчыларыла јуук колбуда иштегем. Олордыҥ кажызыныҥ ла алдында постпредстводо таҥынаҥ тура болзын деген амаду турган болгон.\nОнойып, амадаган тура 2010 јылда табылган ла элчилик оны арендага алып, ары кӧчкӧн. Элчилик кӧчӱп келген бу тура 1836 јылда тудулган. Совет јаҥ ӧйинде мында библиотека болгон. Бис оны специалисттер иштеер кыптарлу, республикадаҥ командировкага, айылдап келген улуска амыраар кыпту эдип, ичин эмеш солыганыс. Текши алза, алты ай кире ӧйдиҥ туркунына јаан чыныкташ-јарандырышту кӧп иштер ӧткӱргенис.\nТогус јыл кайра бу турага ончо алтай чӱм-јаҥдарла кирген эдис, айдыҥ јаҥызында Иван Итулович Белеков (ол тушта Эл Курултайдыҥ јааны болгон) сӱт ӱрӱстеген. Онойдо ок элчиликке архимандрит Каллистрат, горно-алтайский епископ келип, тураны орус албатыныҥ јаҥыла аластаган.\n2016 јылда Москваныҥ мэри Сергей Собянин бу тураны биске сыйлап берер деп јӧптӧгӧн.\nБу јер биске ончо јанынаҥ келижип, ижис мында јакшы, ачык јолду деп чотойдым.\nЈылдар јылыжып, ӧйдиҥ ӧдӱжиле коштой иштиҥ некелтелери де солынган деп айдар керек. Баштап тарый окылу чаазындарды бир јерде бичип, колго алып, керектӱ јерге јетирер керек болгон. Эмди дезе документтердиҥ электрон эбирӱзи бар. Оныла колбой постпредстводо иштеп турган кажы ла специалист компьютерле иштеер јакшы билгирлерлӱ. Ого ӱзеери элчиликтиҥ ишчилери башка-башка ууламјыларла иштеп билер, кандый ла арга-јайалталарлу јииттер деп темдектеер керек.\nОлор федерал тӧс јерде Алтай Республиканыҥ јилбӱлерин корулап иштейдилер. Калганчы ӧйдӧ ижистиҥ база бир јаан ууламјызы ол тергеениҥ имиджин кӧдӱрип, ичкери апарары болот.\nМосквага Алтайдыҥ культуразы, чӱм-јаҥдары сӱрекей јилбилӱ боло берген. Элчиликке јаантайын башка-башка јерлердеҥ, тӧзӧлмӧлӧрдӧҥ, балдардыҥ библиотекаларынаҥ, тергеелер ортодогы форумдардаҥ таныштыру ӧткӱрзин деп кычыртулар келет. Бу јаантайын болуп турган керек-јарактарда кажы ла катап тергеениҥ бойынаҥ улус алдыртарга келишпей турат. Оныҥ учун мында иштеп турган јииттер тӧрӧл тергеезиниҥ тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын, аҥылузын јакшы билери мындый учуралдарда анчада ла јарамыкту болот.\nМындый туштажулардыҥ кийнинде билимчилер де, тӱӱкичилер де, тегин де улус меге бистиҥ јииттердиҥ билгирлерин, ойгорын кайкап, мактаганын айтпас аргам јок. Чындап та, республиканыҥ јашӧскӱрими ӱредӱ јанынаҥ тыҥ деп чотойдым.\nБӱгӱнги кӱнде ороонныҥ тӧс калазында јыл туркунына албаты-јонды јууп турган 350 кире башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет — арай ла болзо кажы ла кӱн эмес. Бис олордыҥ кӧбизинде туружадыс. Ӧскӧ тергеелердиҥ эҥ артык, талдама деген ченемелдерин кӧрӱп, јанчыкка салып, бойыска алынып тузаланадыс.\nКажы ла јамылуныҥ, окылу јаҥныҥ ишчизиниҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — ол албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырары, эҥ ыраак јуртта јадып турган кижиниҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтери, оныҥ курч сурактарын аайлаштырары. Элчиликтиҥ ишчилери эҥ артык ченемелдердиҥ бойыныҥ тергеезине тузалузын илелеп база иштейдилер.\nЭлчиликтиҥ туразыныҥ цокольный кадында кӧрӱ-кып јазап алганыс. Ондо республиканыҥ эҥ артык продукциязы тургузылган. Калганчы ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бренди бийик баалалып, тергее Россияныҥ эко-тӧс јери болуп калганы оморкодот. Санаабыста келер ӧйдӧ постпредствоныҥ площадказында мындый кӧрӱ-кӧргӱзӱлер аайынча иштерди элбедер пландар бар, Алтайдыҥ туризм јанынаҥ аргаларын агенттерле, туроператорлорло ӧмӧ-јӧмӧ јарлаар иштер ӧткӱрилер.\nМен бойым, постпредствоныҥ тӱӱкизиниҥ башталганында турган кижи, иштиҥ уур-кӱчин билерим. Мында иштеп турган јииттер база кӧп ченелтелер ӧткӧн улус болуп јат. Мен, Москвада чыккан-ӧскӧн кижи, тӧрӧл каламда ла иштеп турган болзом, олор ончозы тергеениҥ бойынаҥ келген. Јаан каланыҥ ла кичинек республиканыҥ јӱрӱминиҥ аайы, маҥы чек башка эмей, ого темигери тегин ле керек эмес. Ӱзеери мында квартира-туралардыҥ баазы сӱрекей бийик. Бистиҥ специалисттер квартира учун тӧлӧп јадат. Аш-курсактыҥ да, ары-бери јорыктаганыныҥ да баазы — ончозы бийик. Ишјал, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр јанынаҥ дезе постпредстводо айалга тыҥ эмес деп айдар керек. Је ӧйлӧ кожо бу да айалга јакшы јанындӧӧн солынар деп иженедис.\nМен мынаҥ ары тӧс калада иштеп, башка-башка структураларла колбу тудар, куучын-эрмек ӧткӱрер ченемелин ӧскӱрип алган бу јииттер тӧрӧл тергеезинде де, федерал кеминде де тузалу, керектӱ ишчилер болорына алаҥзыбай јадым. Бистиҥ јииттер анчада ла федерал министерстволордо иштеер деп иженедим. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ Государстволык Думаныҥ депутады Родион Букачаковтыҥ болушчызы болуп иштеп турган Эмилия Дмитриева постпредстводо иштеп баштаган, ченемел-јолы мынаҥ кӧндӱккен. Ишмекчи јолын постпредстводо баштаган кӧп јииттер эмди республикада каруулу иштерде иштейт. Эжер Челоков, Виталий Кичинеков, Айдар Мызин онойдо ок постпредстводо иштегендер.\nИрина Петровна куучынын «јаҥы ӱйе таскадып, ӱредип, јайалталу јииттерди јылыйтпай, олорды ичкери ӧскӱрер керек, тӱӱкини улус эдип турган ине» деп тӱгести.


14.05.2019 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јеринде кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде Билениҥ кӱнине учурлалган «Јылдыҥ билези» деген талалык кӧрӱ-маргаанныҥ очный бӧлӱги кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. «Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары мынаҥ озо аймактарда ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ турушкан. Солун кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ, Чамал, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ 10 биле турушты. Олордыҥ кажызы\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Јеҥӱниҥ кӱни алдында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны Мария Ивановна Ждановага барып, оны бу байрамла уткыган. «Кош-Агаш аймакта болгон јеткер керегинде јетирӱ јӱрӱмниҥ кандый бортык болгонын ла бой-бойысты чеберлеп јӱрер керек болгонын биске такып кӧргӱсти. Мынызы анчада ла Улу Јеҥӱниҥ байрамыныҥ алдында јакшы сезилет. Оныҥ да\nГорно-Алтайскта Улу Јеҥӱниҥ 74-чи јылдыгына учурлай ӧткӱрилген кӧдӱриҥилӱ митингти Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ачкан. Јеҥӱниҥ кӱнин темдектеерге келген фронтовиктерди ле тылда иштеген ветерандарды, јуу-чактыҥ јылдарында кӱч иштерде иштеген оогош балдар болгондорды ла јуулган улусты ончозын ороондо учуры јаан байрамла уткып, Олег Леонидович айтты: «Бис бӱгӱн тӱмен тоолу јӱрӱмниҥ баазыла берилген Јеҥӱни\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱни, эртен тура сегис те саат јеткелек. Горно-Алтайскта 1931 таҥмалу автоколоннаныҥ јанында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јуук улузыныҥ фотојуруктарын таккан транспоранттар тудунган улус кӧптӧйт. Ӱргӱлјик полк базыдын бистиҥ калада 9.30 саатта баштаар болгон. Улус ачу таҥнаҥ ала белетенип, келип турганы, ондо турушкандардыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧп турганы бу акция кажы ла\nКӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин республикада кызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Олег Хорохордин јуунныҥ ижин баштап, бойыныҥ куучынында мынайда темдектеген: «Калганчы он јылдыҥ туркунына Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јаан ӧрттӧр болоры кӧптӧп турганы темдектелет. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине качалаҥын\nБу јуукта республикан эл театрдыҥ ӧмӧлиги Чой аймакла гастрольдо болгон. Аймактыҥ Кара-Кӧпши ле Сӧӧй (Сейка) јурттарын наадайлардыҥ «Торко чачак» деген спектакли айылдады. Бӱгӱн јарлалып јаткан бу бичимел театралдарла кожо бу јол-јорыкка барып, кӧргӧн-укканым керегинде. Ишле колбой бир ле јерде узак отурып, кандый бир јол-јорык келишсе, кижи кӧп сабада амадап барып јадар: јаҥы јер де кӧрӱп\nЈолдорды – ӧйдиҥ некелтезине келиштирте\n«Чыҥдыйдыҥ кӱни». «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ сурактарына учурлай Горно-Алтайскта кандык айдыҥ учында ӧткӧн јуун шак мынайда адалган. Ондо јолдордыҥ башкартузыныҥ «Алтай» деген федерал учреждениезиниҥ, јолдор јазаган организациялардыҥ, ГИБДД-ныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан. «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери Россияныҥ президентиниҥ 2018 јылдыҥ\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн, ыраак ла јуук талаларда ады-јолы јарлу, танылу, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинала «Лицом к лицу» деп адалган јайаандык эҥир ӧтти. Алтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деп эл театрыныҥ художественный башкараачызы, калыктар ортодогы ла бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандардыҥ лауреады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ