Jайыктыҥ учуры | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nJайык — ол алтай кижиниҥ тӧс курчузы, айылдагы улустыҥ ээзи. Оттыҥ ээзи ле Jайык сӧӧктӧрдиҥ тӧзи, кору-курчузы кожо турар эмтир. Jайык ээзиниҥ тынын, јӱзӱн-базын кара кӱчтердеҥ, оору-јоболдоҥ корыйтан. Азыйда Алтайды кӧдӱрер, оноҥ Jайыкты кӧдӱрип чӧктӧӧр эмтир.\nОзодо эр киндиктӱ кижи кижи баспаган јердеҥ, кӱнчыгыш јанынаҥ, Алтайдыҥ ээзи ачынбазын деп, кыйраны буулайла, от салып, сӱт ӱрӱстейле, аш-курсагынаҥ амзадала, мен мындый кижи эдим, сӧӧгин айдар, келген керегин айдар. Кайыҥды кӱн эбиртӱ экелип, айылыныҥ тӧрине тургузар.\nОзо ӧйлӧрдӧ кайыҥныҥ ортозына буулаарга ак тӱктеҥ кадып койгон, ол эмезе аттыҥ јалынаҥ ӧрӱп салган бууны јеле эдип тартат. Узуны 150-160 см. Алдында јелеге буулаган кыйралар кижиниҥ сыны да кире болор, је эмдиги ӧйдӧ 80 см. Озодо 3-теҥ ала 9-ка чыгара буулайтан эмтир. Кайыҥдарды эки јанында чачакту јалбактары бир карыштаҥ ак байры бӧстӧр буулалган. Jеледе буулалган кыйралардыҥ ӧҥдӧри: ак, сары, јажыл, кӧк.\nАк ӧҥ — Ак-айаска, ак ийдеге, ак санаага, ак иштерге учурлап буулалат.\nСары ӧҥ — Jер-Энеге, изип чыккан Кӱн-Бырканга, Алтайдыҥ алтын сындарына.\nJажыл ӧҥ тӧскӧ учурлалат, Jер-Сууныҥ ээзине, бала-барканыҥ ӧзӱмине, јайаачыны, аҥ-кушты, байана агаштарды темдектейт.\nКӧк-чаҥкыр — Солоҥылу Теҥери-Бырканга — кӧк айаска, кӧк теҥистерге, Алтайдыҥ ару кӧлдӧрине, аржан-кутук сууларына.\nАйылда ак јайык турар. Ак јайык тӧрдӧ оҥ јаны јаар илилет.\nСары јайык кичинек Алтайга учурлалган. Бу јайык тӧрдӧги ак јаан јайыкты каранаҥ корулайт.\nКойонныҥ терезинеҥ эткен ак койон јайыкты јелениҥ оҥ јанына илип салат.\nАйылдагы тӧс кереде турат. Оныҥ кулактарына, алын-кийин буттарына, куйругына эки ӧӧлӱ, ӧҥдӱ јаламалар буулаган.\nОнойдо ок бу јаламалар јелеге база буулалган. Бу койонды кийис баштык-таарычакка сугала, оозын буулап, тӧрдӧ турган керегеге илип салгылайт. Мӱргӱӱл тушта койонныҥ терезин таарычактаҥ чыгарар болуптыр.\nСары јайык эжиктиҥ эпши јанында илилет. Эки экче бӧскӧ кажызына ла ӱч наадайычакты јаба кӧктӧйлӧ, илип салган. Наадайычактар — теҥериниҥ кыстары. Ак јайыкты корулаар кыстарды кӧргӱскени. Нениҥ учун ак койон јайык дегенин «Алтай кеп-куучындар» деп бичиктеҥ кычырып алыгар.\nӦскӧ турага кӧчсӧ, јайыгын арттыргыспас. Кӧчӧ берген улустыҥ јайыгы артып калза, бойыныҥ одына кӱйдӱрбес. Кижи бар болзо, келип алзын деп айттырар. Jок кижиниҥ јайыгын неме билер кижиле кожо тышкары чыгып, эптӱ, кижи баспас јерде айдынып, алканып ӧртӧп салар эмтир.\nТӧрдӧги ак јайыкты кезик улус ак ӧткӱш бӧслӧ бӧктӧп тӧ салат. Бу јабынты бӧс ачылып калза, тӱрген ле бектеп јабала, билер-угар јарлык кижи экелип, јайыкты аластадып, арутадып, ак сӱтле јаҥдап салар. Ол коомой, оныҥ учун керексинбей отурбагар» (Арбаева А.).\nМен кам укту кижи јайыгына мӱргӱгенине туштап, кожо бажырдым. Мӱргӱген кийнинде 4-7 кӱнге бай тудар.\nJаҥы айыл туткан балдардыҥ айлына јап-јаҥы јайык тургузар. Jайыкты неме билер кижиге јазадар, эмезе айылдыҥ ээзи эр кижи бойы да эдер аргалу, је јарлык кижиниҥ баштаганыла тургузар. Бу кӱнде бир ле ак јайык илетен эмтир, оноҥ јылдаҥ јылга тӧрӧӧндӧр келзе, јаан мӱргӱӱлдер болзо, Сары бӱр, Jажыл бӱр, Чага, Jылгайак байрамдарда јаламалар кожуп илер. 3 јылдыҥ бажында јунуп арутаар, теејизин салып чӧктӧӧр.\nАйылга кирип келзе, ээзи јок то болзо, јайыктарла јакшылажар, ойто чыгып барза, эҥчейип мӱргӱӱр.\n«Айылдыҥ ичинде тӱнӱк јаан учурлу ла байлу. Ол Ӱч-Курбустанныҥ кеези — ӱч толыкту — јакшыга јакшылу, јаманга удура јаманду барар».\n«Тӱнӱк — очоктыҥ ыжы чыгатан ла Алтай-Кудайдыҥ ийдези тӱжетен айылдыҥ бажыныҥ тӧбӧзи. Айылдыҥ ыжы оныҥ бажыныҥ тӧбӧзинеҥ алтай эрлердиҥ тӧбӧзинеҥ тӱжӱрген кејегедий, Теҥери јайаанга ууланат ла Алтайыска јайылат» (З. Тырысова).\nАлтай кижиниҥ айлы эки бӧлӱкке: сол јаны эр ле оҥ јаны эпши — деп бӧлинет.\nЧадыр ичи эжерлӱ,\nЧактаҥ чакка улалган:\nЭпши јаны — энеге,\nЭр келтейи — адага.\nЭпши јаны – эш казанга,\nАда јаны – јепселге,\nАда јаны – јарынга\nӦрӧ айдылган укаа сӧстӧ ончо јаҥды јартап айдып салган. Эр јаны байлу. Алтай улустыҥ айыл-јуртыныҥ бажы эр кижи болор. Эр кижи, качан да болзо, тоомјыда јӱрӱп, айыл-јуртын, билезин кичееп, кеп-кийимин јаантайын кийип, ээ болуп јӱретени учурлу. Оныҥ да учун эр кижи јанында ончо эдинген-кабынган эдимдери байлу, эпши кижи олорго тийбес, алтабас, келин кижи эр јанында турган орынга тийбес, отурбас јаҥду. Кайныныҥ одыныҥ бажын алтабас, кечпес.\nТой, белкенчек тушта ӱй улус эр јанына отурбас. Бу јаан јастыра кылык болуптыр. Мындый байрамдарда келиндер эр јанына отурза, курчу-куйагы јоголор. Бу ӱй улус той эдип јаткан улусты тообой, чӱм-јаҥын бузуп, кирелеп турган деп чотолот.\n«Эр јанында јаан кайырчактар, эр кижиниҥ ле баланыҥ орындары. Орынныҥ ӱстинде ле јанында илмектер, ондо мылтыгы, арчымактары, отыктары, кынду бычагы ла о.ӧ. эдимдери илилген, орынныҥ учында ээр-токым салар. Jаҥыртык агаш ӱстинде илмекте ӱйген-нокто, чылбыр илер, јаҥыртыктыҥ алдында эр кижиниҥ узанар-тудунар јазалдары јадат.\nЭпши јанында ӱй кижиниҥ эдинер-кабынары. Баш кайырчак, орын, кабай турат. Орынныҥ будында база кайырчак, ондо ӱй кижиниҥ кӧктӧнӧтӧн ийне-учуктары, кайчызы. ӱстинде кичинек кайрычагашта тана-топчылар, јинјилер јадар. Оноҥ ары тажуурлар, борбуйлар, бортоголор, аркыт, кӱп тургулайт. Айаксалгыш агаш эдимдер. Ажанатан јер» (Б. Кушкулин).\nКайын ада балдарыныҥ айлына кирзе, эпши јанына отурбас, уулы келдиниҥ, кызыныҥ тӧжӧгине отурбас, уйуктабас. Айыл ичин арутаза, озо эр јанын, оноҥ эпши јанын јаҥдаар.\nОтту очоктоҥ јаан ыраак јокто, очоктыҥ сыраҥай ла тӧринде, тӧр чакызы турат. Айылдыҥ тӧр чакызы база байлу, учурлу казык. Ӧрӧ турган Кудай, бу чакыга, ару ийде тӱжӱрет, айыл-јуртка амыр-энчӱ, ырыс кийдирет.\n«Тӧрдиҥ чакызыныҥ алдында кӱрее таш (тагыл) јадар. Бу тагылдыҥ ӱстинде арчын ла курсак, ого балдардыҥ кинин кӧктӧгӧн шикширге, камчы, акталаган кураандардыҥ коконокторы, имдеген малдыҥ кулактарыныҥ учын тизеле, сойгон кой-малдыҥ кажыктарын чӱмдеп тизип, тӧр чакыга јараштыра илер болгон» («Алтай айылдыҥ ичи» Б. Кушкулин).\nКеремниҥ тӧр чакызын кандый ла кулјаларла чолологон болзо, сӱрекей јараш кӧрӱнер эди. Тӧр чакыныҥ ла очоктыҥ ортозыла кемге де базарга, онойдо ок сӧйкӧнӧргӧ, артыларга, чыгарга јарабас. Оноҥ ары чакыга коштоп, от-очоктыҥ ӱстиле ӧткӱрип, эжиктиҥ ӱстине јаба кадаган эки агаштыҥ ады керем болор. Ого артпак салат. Артпакка курут, быштак, эт салып, ышка кургадат. Артпакты (аткысты) качан да куру тургуспас. Ӧлӧҥдӧрдиҥ, чечектердиҥ тазылын да кургадат.\nТӧр — ол алтай кижиниҥ эҥ кӱндӱлӱ, байлу ла учуры јаан јери. Тӧрдиҥ бажы јайаанду, байлу, чӱм-јаҥду, байрамду, алкыш-быйанду.\n«Jурттыҥ тӧринде эр кижи — ээзи отуратан јаҥду. Jок болуп та калза, ӧскӧ, туш эр кижиниҥ отурар јаҥы јок. Jуртта арткан јааны отурар». (С. Сартакова)\nАдазы божогон биле, јылын ӧткӱрип ийеле, јаан уулыныҥ адын адап, јайыкты јаҥыртар јаҥду, онойдо ок адазыныҥ ордына, тӧргӧ дӧ отурар јаҥду.\nӦскӧ айылга кирип ле барала, тӧр јаар отурбас. Тегиндӱ айтпаган:\n«Ийт јаманы — ӱйзек,\nКижи јаманы — тӧрзӧк»,\nОл эмезе «Ӧлгӧн деп, айу бажын алтабас,\nБожогон деп, айыл ээзин адабас».\nТӧр — ол кӱндӱлӱ јер. Айылдыҥ ээзи кирип келген айылчыны тӧрдиҥ бажына отургызар ба, отургыспас па — оныҥ кӱӱн-санаазы. Тӧргӧ кӱндӱлӱ эр кижи: таайы, јаан абалары, адазы, аказы, је бойыныҥ јерине ээзи бойы отурар учурлу.\nЫраак јердеҥ келген ӧскӧ укту элдиҥ айылчыларын кӱндӱлӱ уткыыр. Аҥылу јерге отургызар. Тӧрдӧ бойы отурар учурлу.\nТой эмезе јаан байрамдарда аксакалдарды аҥылу тӧр јерде отургызар. Олордыҥ тепшизине ӧскӧ улус киришпес. Бала-барка јаан улустыҥ алдын кечпей, табыштанбай, тоомјылу куучындарын тыҥдап отурар деп ӱредер.\nЧелдеген јарынды чачпай, айылдыҥ тӧрине кыстап салар. Баланыҥ бир кирзе, мойынныҥ тудуш сӧӧгин кыра челдебей, оноҥ-мынаҥ арттырып, чадыр айылга кыстап салар.\nТӧргӧ кӧп балдарлу эр кижини отургызар, кӱндӱлеер. Кӧп балалу эне-ада чын јерде уткуулда, тоомјыда јӱрер эмтир.\nАйылдыҥ эжиги ле бозогозы јаан учурлу. Эжик ол айылдыҥ ичин корулап јат. Эжиктиҥ јабынтызы кӱнчыгыш јаар болор. Ол сӱрекей байлу ла ээлӱ. Алтай улус эжигиниҥ бажын јабыс эдет. Айылга кирзе, от-очокло, јайыкла, айылдыҥ тӧриле, чакызыла јакшылажып, бажын эҥчейгени болуптыр. Солун айылга кирзе, эжиктиҥ јанына турбас, ачык јол-јорык болбос. Ачынала, эжикти чачарга јарабас, буды-колы оорыыр. Эжиктиҥ бажынга селмектенбес.\nӦскӧ јурттыҥ эжиги-бозогозы байлу коручылду, оныҥ учун тӱнде от кӱйӱп турган айылга токылдадып, эжигин тееп, токпоктоп кирбес.\nЭжиктиҥ јаагы ла кулагы бар. «Бу эжик нени кӧрбӧгӧн деер» деп айдат. Эжик кӧрӧр дӧ, угар да, каргаар да эмтир. Эжиктиҥ јаагы сынык, койрык-тейрик болзо, ырыс-кежиги јӱре берер. Тегиндӱ айтпаган:\n«Энези јаманныҥ балазыла јурт тӧзӧбӧ,\nЭжиги јыртыгыныҥ тӧрине отурба».\nЭжиктиҥ јаак-кулагы ала кӱнге келип тӱшсе, јаманга, коромјыга дежер.\nЭжик кӱнчыгышка удура болзо, кӱнниҥ чогы от-очокко, ак јайыкка, тӧргӧ тийер учурлу.\nКызыл эҥирде эжикте кыйгырбас, ары-бери калбаҥдадып ойнобос.\nЭжикти ачала, бозогоны алтабай, бажын чыгарала куучындашпас. Эжиктиҥ бозогозы база байлу, учурлу. Ол эжиктиҥ алдында кечире салган байлу агажы. Бозого — кижиниҥ кийдире, чыгара алтап базар јолы.\n— «Бозого јалчыныҥ јери. Бозогого кижи отурбас, ол байлу. Бозогоныҥ байын бузарга јарабас. Бозого бӧк, куйак. Кудайдаҥ ийген курчуу. Бозогозы јок јурт болбос. Бозоголу јурт — бай јурт. Бозого бийик болбос, јабыс болбос» (Токоекова А.).\n— Эжиктиҥ бозогозына малтала, маскала неме чаппас, кадабас, оотпос, айылыныҥ курчуузы чечилер. Бозого ажыра јакшылажарга јарабас, неме беришпес.\n— Айылдаҥ чыгып барып јадала, эжикке неге-неге илинип калза — ойто келериниҥ белгези.\n— Бала тыҥ ыйлап турза, айылдыҥ эжигинеҥ чыгарбас, ыйын мекелеп токтодоло чыгарар.\n— Кирип келген кижини эжикке тургуспас, отургыспас. Айылчы кижи эжикке кысталыжып турбас. Айылдыҥ бозогозын алтаган кижини чыгара сӱрерге јарабас. Айылдыҥ эжигин ачып, айылчы болуп кирген кижи айылдыҥ ээлерине јарабай да турган болзо, ого кыйгастанбас, талабас, айткылабас, ӱнин бийиктетпес.\n— Айылчы кижи бозогого баспай, алтап кирер. Айылчы кижи келзе, отургызар, чеген уруп, бар-јогын салып кӱндӱлеер јаҥду. Чай урза, баштапкы айакты — чайдыҥ бажын — айылчыга урбас, айылдыҥ ээзине, эр кижиге урар. Айылдыҥ ээзи јок болзо, бойына уруп алар.\nКижиниҥ эдип алган аш-курсагыныҥ бажын айылдыҥ ээзи амзаар учурлу. Ӧскӧ кижиге амзатпас. Аш-курсактыҥ бажында айыл-јурттыҥ ырыс-кежиги, тејизи бар. Оны ӧскӧ кижиге бербес.\nТепшиге айылдыҥ ээзи кирген кийнинде јаан кижи кирер. Айылчы кижи, ажанган кийнинде, «Тойгон ток» деп айдар. Онызы «айлыгарда јаантайын бай курсакту јадыгар, колдорор кокту болзын» деп айтканы. Айылдыҥ ээзи айылчы кижиниҥ алкыжын алып, «Толу куруй, ток санаа» деп каруузын алкап јандырар. Бу кӱндӱлеген кижиниҥ санаазы ак, тойу-ток, амыр болзын, курут-сӱтле, сарјула ӱрӱстейдим, алкыш айдып, бу ак курсак слерде толу, куруй болзын дегени.\nАйылга баштапкы катап кирген балага кыйалта јоктоҥ сый берер учурлу. Сый бербезе, баланыҥ коручылдары айылдыҥ кежигин кожо апарар эмтир. Jаш бала бар болзо, чек куру кирбес, калаш, чай да болзо, алып алар учурлу. Кичинек бала айылга кирзе, тумчуктыҥ бажын кӱлле сӱртӱп ийер. Бала ойто келзе, оттыҥ ээзи танып уткыыр эмтир.\nКандый ла кижи алтай кижиниҥ айылчызы болор. Айылга ӧскӱс-јабыс та кижи, кенек-бычык, санаазы тутак улус кирип келзе, кыйгастанбас, шоотпос, кӱндӱлеп салар. Кӱндӱӱ-кӱрее јок чыгарып ийзе, айылдыҥ ырыс-кежиги база кожо чыгала јӱре берер.\nАйылчы таныш эмес болзо, айылдыҥ ээзи јакшылажып таныжар: ады-јолын, сӧӧгин, јаткан јерин, не керектӱ келгенин сураар.\nМениҥ энем Чычаш Кырачиновна Атарова јаштаҥ ала јӱрӱминиҥ учына јетире малчы кижи болгон. Ол сӱреен санаалу, ачык-јарык, кокырчы, кожоҥчы, чӱм-јаҥдарды сӱрекей јакшы билер, не-немени билип, улустаҥ укканын бичип алатан.\nМынайда јакыганы санаама кирет: «Кижиде кандый ла тӧрӧӧн-тууган: оору-јоболду да, ачу ашты амзаар да, шулмус та, чыйрак та, кей-кебизин де, шалыр да, чимирик-чилекейлӱ де болор. Jе ол — кижи. Кижини јаман кӧрбӧй јӱреер, балдарым. Айлаарга слерди тооп келгени ол. Чайладып, куучындажып, ӱйдежип салыгар. Оноҥ канайып та калбазаар».\nАйылчыныҥ экелген аш-курсагынаҥ отко эштеп салар.\nЧайынаҥ уруп, чайлаш ажыра кӧп керектер шӱӱжилет, болуш сурап келген болзо, болужып-јӧмӧп тӧ берер. Бу алтай кижиниҥ эҥ учурлу јалакай кылык-јаҥы.\nАда-эне айылында јок болзо, балдарын айылчыны канайда уткыырына ӱредип салар учурлу.\nАйылчы келзе, оны јаҥыскан кӱндӱлебес, айылдаштарын, тӧрӧӧн-туугандарын айттыртып, олорды таныштырар. Курсагынаҥ амзадып, куучын-кумыйды ӧткӱрип, ӱйдежер, кур курчаар.\nКурды анаар ла курчабас. Оныҥ чӱм-јаҥын билер учурлу. Кур курчаары — ол байлу чӱм-јаҥ, ол кижиниҥ јол-јорыгыныҥ ачык кӱндӱ-кӱреезин керелеген сый-темдек. Нениҥ учун јол-јорык? Бастыра керектер јол ажыра бӱдӱп јат: јаҥы чыккан бала јӱрӱминиҥ јолына чыгат, айылчы улус јол ажыра амадузын бӱдӱрип, кандый ла јолды ӧдӱп келет, уул ла кыс бала јаан јӱрӱмниҥ јолын ачат, кудалар јол ӧдӱп, тӧрӧӧн-туугандарды табат.\nАлтай кижиниҥ курлаа јеринде сӱнези јӱрер, оныҥ да учун алтай улус тонын курлаа јок чӱмдейт. Кӧндӱре эдип кийет. Ӱй кижиниҥ чегедегин де кӧрзӧӧр, курлаазын тӧмӧн эдип бычыыр. Курлаа јери байлу. Оныҥ учун кижи бойыныҥ курын ӧскӧ кижиге бербес. Курчугарды ӧскӧ кижиге берип ийеригер.\nКур курчаза, курчузы тыҥыыр, киндигин бӧктӧп бектеер эмтир. Кайын адазы келдине кур курчабас, јарабас, тойлоп келген улуска база кур курчабас.\nКурды кемге курчаар?\n— Алтай кижиниҥ айылына амадап айылдап келген кижиге.\n— Айылына бир де кирбеген эл-тӧрӧӧнине (јаан акаларына, таайларына, абаларына, јеҥелерине).\n— Белкенчек экелип, балдарды айылдаткан улуска чик јок курчаар.\n— Баланыҥ бир јажы кирзе, чач тооргон таайына.\n— Курды курчаганы улустыҥ тӧрӧӧн-туугандарыла јажына курчу-куйагыла ӱлежип, курчузын берип, алып, айылдажып јӱргенин кӧргӱзет. Курлар јарык, јараш чечектӱ болор керек.\n— Айылчыларды кӱндӱлеп, курды алкыш сӧс, јаҥар айдып курчаар. Озодо јаҥыс курдыҥ бойын курчабас, кожо айак, чай, курут, быштак, баштыкта талкан да болзо, о.ӧ. не-немелер салып буулаар.\n— Кичинек уулчактарга курла кожо ок-тары, корголјын, о.ӧ. эдимдер болот. Кыс балага — јинји, топчы, тана ла о.ӧ.\nАркаҥда мылтык јӱктенген\nАйу адар баатыр болоор,\nАрка-сынаар бек болзын,\nАлкы бойоор су-кадык јӱреер.\nАры кӧрзӧ ай кеберлӱ,\nБери кӧрзӧ кӱн кеберлӱ,\nИштеҥкей јаражай болоор,\nКӧгӱс-белигер бек болзын.\nТорко курды курчайдыс,\nБел-аркагар бек болзын,\nАк торконы курчайдыс,\nАрка-сынаар бек болзын.\nЈаҥы айыл туткан балдарга курчаза, «Алып эдерге бала отурып ажанзын, кийик эдерге мал балазын одотсын, су-кадыгы бек болзын!» деп айдар.\nКижиниҥ айылы — ол амыр-энчӱзи, токыналу јӱрӱми, айылдыҥ тыш јанында табыштаҥ корулаар энчизи.\nКажы ла кижиниҥ айыл-јуртына эр кижи отуратан деп, кудай ӱлӱзин берген. Кудай кажы ла кижини айыл-јуртту болуп, аш-курсагын бедиренип јӱрзин деп јайаган. Оныҥ учун эр кижи — айылда ээ. Салымыла јурт туткан болзо, Кудайым, Алтайым, албатым деп байланып јӱрер керек. Ӱй кижиге сӱмелӱ санаа берилген, эр кижи дезе бу сӱме-санаага тайанып, бала-баркам, эжим деп, јолын ачып болужатан.\nАй јаҥыда эр кижи ӧрӧ турган Кудайыла, Ай-Кӱниле јакшылажып, ӧскӧн-чыккан Алтайына, сӧӧгиниҥ ыйык тайгаларына мӱргӱп, айыл-јуртын, бойын, билезин аластаар учурлу.\nБу јаан чӱм-јаҥныҥ кийнинеҥ эр кижи тоомјылу јӱрер керек.\n«Айылдаҥ чыгып, мал-ажым деп,\nАйылга кирип, эжим, бала-баркам» деп укаа сӧсти тегиндӱ айтпаган.\n«Эр кижи алтай кижи болуп, мӱргӱп, Алтайым, кудайым, албатым деп бажырып, айыл-јуртына табыш этпей, одыла урушпай, отко сӱрее-чӧп салбай, мал-ажын сокпой, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрзе, эр кижиниҥ јурты ырысту болор» (Д. Алексеева).\n— Аржан сууга барып јатса, озолондыра айылдыҥ ичи-тыштын арутаар, аластаар. Айылдаҥ амыр-энчӱ, јол-јорыгы ачык болзын деп атанар.\n— Кайдаар, кайдаар кӧчӱп браатса, јурт ару болор учурлу, јуртка тырмакту тынду артыргыспас. Jайлунаҥ кыштуга да кӧчсӧ, обоо кӱлинеҥ алып, от-очогына апарып, от камызып, чакызыла, келген јериле јакшылажып, кажаан-чеденин арутап аластаар.\n— «Тураны бузуп кӧчӱрзе, тӧзинде тӧс агаштарын албас, артыргызып салатан учурлу. Jурттыҥ ӱстине качан да јурт тутпас. Эски јурттыҥ ээзи јаҥы јуртка амыр бербес, табышту, оору-јоболдоҥ чыкпай, мал-ажы ӧспӧс дежер. Jурт туткан јерди блаажып, чугаан-кериш чыгарбас. Блаажып алган јер јурт болбос.\n— Айыл-јурт ээзи јок артып калган болзо, ол айылга, турлу да болзын, кирбес, тимиренбес, уурданбас. Ээленип калган каралар бар, ого туттурза, коркышту коомой болор: оорыыр, санаазы тутаар, божоордоҥ до айабас» (Атарова – Малташева Ч.К.).\n— Озогы алтай кижи агаш айылына качан да сомок деп неме илбеген. Эжигин чондоктойло јӱре берзе, ӧскӧ кижи бу айылга кирер јаҥы јок болгон. Кандый бир кижи бу ээжини бускан кийнинде, ол јажына уйатка тӱжер, бу айылдыҥ ээзи ачуурканар дежер.\n— Чыккан-ӧскӧн јерим, турам дейле, тураныҥ ичине аҥданарга чек јарабас. Оныҥ каразын алып, оору-јоболдоҥ чыкпас, је айдып берген јерге от салып, арчын, сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагын амзадып, айдынала аҥданатан неме эмтир. Бу ӱзе айалгаларды айдыҥ јаҥызында ӧткӱрер.\n— Jерге аҥданган кижи база бай тудар. Ачу аш ичпес, улуска айдып сӱӱнбес, бу ончо јажытту. Jердиҥ байы бузулар эмтир.\n— Алтай кижиниҥ айылыныҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ ортозында кеп-кийими, кийистеҥ эткен тӧжӧк-јастык кыйалта јоктоҥ болор учурлу. Баш кайырчак, агаш айак-казан, эр кижиниҥ эдими (аргымактыҥ ээр-токымы, ӱйген-ноктозы, арчымак, камчы, отык) болотон. Эр кижиниҥ эдимин ӱй кижи алтабас. Айылында эзирик јыгылып калган эр кижини качан да алтабас.\n— Ачу ашты айылына узак ла кӧп тутпас, кара немелер, јеткер јуулар эмтир. Эр кижи айлыныҥ айак-казанын оотпос, чачпас, калайлатпас, чачкыланып аш-курсакла урушпас.\n— Эҥирде, тӱнде, ай эскиде айылдаҥ сӱт чыгарбас, малдыҥ кежиги, ӧзӧтӧн аргазы чыгар. Мӧҥкӱ чыккан айылдаҥ кӱндери ӧтпӧгӧнчӧ сӱт албас, байланар учурлу.\n— Тӱнде айылдаҥ сӱрее-чӧп, јайынты тӧгӧргӧ, неме кактаарга јарабас.\n— Айыл ичине сыгырбас. Столды куру колло арчыбас — кол куру, акча-неме једикпей јӱрер, онойдо ок чаазынла арчыбас — ачыныжар.\n— Айылына јанып клееткен ат бышкырза, јакшыга, кучкаш айылдыҥ кӧзнӧгине согулза, јаман солун угар.\n— Кайындары келип јатса, келинге билдиртип ийетен, тыҥ табыштанып, јӧдӱлдеп ийер.\n— Айылыныҥ ичине таранза, чачын болгон ло јерге чачпас, полдоҥ до болзо, јууп алар. Ол јерге барза, эҥ ле озо чачын сураар, айса болзо, кайда чачкан кылдарын сӱнези бедиреп јӱрер эмтир.\n— Тырмакты кезеле, от јаар чачпас, оттыҥ ээзи јескинер, айылдыҥ ээзиниҥ буды-колын оорыдар. Тырмакты полдыҥ јырыгына салбас, ол јерге барза, јаткан улуска чаптык болор, туразы табышту, чычкандар кемирип турган неме чилеп, пол табыштанар.\n— Эртен тура туруп ла келеле, орын-тӧжӧгин јуур керек, оноҥ ӧскӧ кере тӱжине уйкузырап јӱрериҥ.\n— Jаҥы јерге кӧчсӧ, айак јунган бӧсти ӱй кижи чачпас-ол айыл ичиниҥ тејизи, ырызы. Ӧртӧп салар керек.\n— Аш-курсагыҥ ас та болзо, айак-казаныҥ изӱ турзын.\n— Арыганды амырадатан, аштаганды азырайтан.\n— Айыл алкы-јӧӧжӧзиле бай эмес, аш-тузыла бай.\n— Кара сананып, бозого ажыра алтаба.\n— Кӧлзӧӧндӱ јуртта кӧрӱмјилӱ неме јок.\n— Jаман куш уйазын таштаар, јаман кижи јуртын таштаар.\n« Воспитатель как садовник…


Вы здесь: Домашняя страница Религия Христианство Алтай албатыныҥ, алтай кижиниҥ адаанын кем алар, кем корыыр!?\nАбысла аайлашпайтан турус дейле, jaнып ийдим. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ ӱч-тӧрт ай ӧдӱп калган. Мен ол керегинде ундып та салгам.\nБир кӱн, 26 июльда, бистиҥ участковый Урчимаев А. «абыс сени крест сындырып салган деп угузу бичик бичип салган, Оҥдойдӧӧн шылууга барарыҥ, машинага отур» деди. Оҥдойго jeдип, Урчимаев А. «Крестти сен не ооткоҥ?» - деп, шылап баштады. ”Мен оотпогом” - дезем, «Joк, сен ооткоҥ” – деп, албаданып ла jaт. Абыс «А.Т Табаевтеҥ ӧскӧ крестти кем де сындырбас» - деп, айткан эмтир. Оныҥ учун Урчимаевтиҥ албаданып јатканы ол болтыр. .\nЭкинчи кӱн, 27 июльда, Урчимаев А. ойто ло келди, база катап шылууга апарар деп. Мениҥ ӱйим «Сен кандый да доказательство joгынаҥ бу кижини не бурулап тургаҥ? Кем кӧргӧн, Олег крест сындырып ]атканын?» - деп, сураарда Урчимаев А.: «абыс амыр бербей jaт, бу крест учун религиозный jyy башталарга jaт» - деп, каруузын берди.\nОҥдойго апарала ойто ло «Крестти не сындыргаҥ, канай сындыргаҥ, кайдӧӧн чачкаҥ?» - деп ле, оноҥ до ӧскӧ сурактар берип баштады. «Мен кандый да крест оотпогом, jopыктaп jӱpeлe ыраактаҥ кӧргӧм, ондо крест турганын ол ло, ӧскӧ айдар немем joк» дезем, бӱтпес. Онойып эҥирге jeтиpe туткылады. Аймактыҥ полициязыныҥ jaaны Шадрин А.Б.: «бир будыҥа отурып ий (приседание) божодып ийерим деерде, сынган будым jacтыpa бӱдӱп калган, отурып болбозым дееримде, айса, камерада кондыра отурарыҥ» деди.\nӰчинчи катап 20 августта база катап келерде, мениҥ ӱйимниҥ «эмди не боло берди?» - деген сурагына «ойто ло Коробейников С.Н.-ҥ угузузыла келдис» деди. Оҥдойго апарып Урчимаев А. шылап турала «крестти мен оотком деп бойыҥа алынып ийзеҥ, cere не де болбос, коркыба» деп албадаган. Мен, анда болбогон кижи, этпеген немени канайып алынатам, мойноп ийдим.\nМени актуга jaбapлaп, камерага кондыра туткан учун абыс ла участковый Урчимаевке удура угузу бичик бичип, Оҥдой jypттыҥ japгызынa табыштырып бердим.\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде 9 ч. эртен тура japгы ӧткӱрилген. Japгыгa абыс ла Оҥдой аймактыҥ полициязыныҥ jaaны майор Шадрин А.Б. келгиледи. Судтыҥ алдында секретарьдыҥ экелип берген документтерин ачып кӧрӧлӧ, кайкап отурып калдым. Абыстыҥ «Табаев А.Т. угрожал разрушить крест» деп, ады-јолымды чокым japт бичиген угузу бичигинде мениҥ ады-јолымды joгoлтып, ойто «неизвестное лицо совершил кражу могильного креста» деп кубултып салтыр. Эмди кӧрӧр болзо, участковый Урчимаев А. мени, крест учун эмес, эзирик болгон деп, Оҥдойдӧӧн тарткан эмтир. Айла, кажы ла протоколдо мениҥ учун та кем де кол салып койтыр. Онойып, japгы мениҥ угузу бичигимдеги некелтелердеҥ мойноп салганын угусты.\nJapгы jӧп чыгарарга белетенип jӱpe берген ӧйдӧ абыс биске «слер алтайлар эмезеер, калмыктар, слер Алтайда алдынан бери jaтпаганap» деп japтады. Абыс Коробейниковтыҥ бу сӧстӧрин канайда оҥдоор? Алтай албатыны бойыныҥ кудай jaҥы joк эделе, эмди дезе тӧрӧли joк артырарга турган ба? Мындый шӱӱлтени эдерге ол, байла, бистиҥ атту-чуулу бичиичи алтай интеллигенциябыстыҥ «алтайлар Кыдаттаҥ келген» деп бичигендерине тайанып турган ба, айса, база кайдаҥ да кандый да jeтирӱлеp алып турган ба, онок ӧскӧ ого андый санаа кайдаҥ келет эмеш.\nСыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Кӱпчеген jypттa сходко 62 кижи турушты. Оҥдойдоҥ РОВД-ныҥ jaaны Шадрин А.Б., абыс Коробейников С.Н., jepдиҥ сурагыла комитеттиҥ jaaны А.О. Амыев ле о.ӧ. болдылар. Јурт-бойыныҥ сурактары кӧрулген кийнинеҥ абыс Коробейников С.Н. сӧс алып, Кара-Сууныҥ оозында тургузылган крест керегинде куучындап, анда Чуйдыҥ joлын ӧткӱрип турар ӧйдӧ божогон улустыҥ ортозында абыс кижи болгон деди. Jypттыҥ улузы крест тургузарын japaтпай, абысла jӧп эмезин угусты. Кӱпчеген jypттыҥ эмдиги башчызы, Мандаев В.П. бойыныҥ куучынында Алтайыстыҥ байлу ажузы Чике-Таманда кайа-таштарда туристтердиҥ ады-јолдоры бичилгенин japaтпaй турганын угузып, ол кайа-таштар арчылып калган болзо, jaкшы болор эди деген кӱӱнземелин абыска јетирди.\nЧуйдыҥ joлын тударда кӧп улус божогоны jaжыт эмес. Олордыҥ ортозында jaҥыс ла абыс эмес, ӧскӧ дӧ кудай jaҥын jaҥдаган ла башкарган улус болгон.\n0 #28 Third Grade Homework 13.02.2018 00:00\nwrite essays for me essay questions for interview essays george orwell persuasive essays\n0 #27 Rick 06.02.2018 19:28\npills that work: http://regimenforfeit.com/\n0 #26 Payday Loans 02.02.2018 21:11\n0 #25 Easy Payday Loan 02.02.2018 19:58\npersonal loans online emergency loans no credit check personal loans poor credit loans online\n0 #24 Personal Loans 02.02.2018 09:55\npayday usa personal loans with bad credit personal loans with bad credit bad credit loans\n0 #23 Online Payday Loan 02.02.2018 01:25\n0 #22 Payday 01.02.2018 15:16\npayday loan payday loans near me open now faxless payday loan faxless payday loans\n0 #21 Direct Lender Loans 31.01.2018 20:32\n0 #20 Online Payday Loans 31.01.2018 02:36\nsame day loans private lender loans without a credit check loan today\n0 #19 Shonda 04.10.2017 08:43\nHere is my webpage; How to Write a Thesis in LaTeX pt\nУ Вас финансовые проблемы? - http://bit.ly/2oQUzUu Выдача займа онлайн на карту за 20 мин. Получить здесь ...


Инфоурок / Другое / Конспекты / Конспект урока по теме: В.Самык стихотворение "Санук"\nМОУ «Мендур-Сокконская СОШ» Ефтифеева Наталья Кучалаевна\nТема: В.Т.Самыковтын «Санук» деп улгеринде алтай jуучыл кыстын сур-кебери.\nАда-Торол учун Улу jуу ойинде jииттердин куч салымы керегинде билип алары;\nУренчиктерди лирикалык улгерди ылгаарына тазыктырары;\nТоролине ле jууда турушкандарга кару ла буурзак болорына таскадары;\nУроктын будуми: jаны тема jартаары\nСлайдтарга салынган jуруктар;\nМагнитофондо «Священная война» деп кожон;\nJерлеш jуучылдардын фотоjуруктары;\n2. Уренчиктер, бу кожон кандый jуунын кожоны болгонын, слер билерер бе, укканар ба?\nИйе, балдар, бу уккан кожон 1941 jылда Ада-Торол учун Улу jуунын баштапкы ла кундеринде чумделген кожон. Бу кожонло албаты Торол Россиязын корулаарга туруп чыккан. Ада-Торол учун Улу jууга jаныс ла Арасей ичинин албатызы ла алтай jииттер туруп чыккан. Темдектезе, Мондур-Соккон jурттан jууга ___ кижи атанган, ойто кайра jанганы jук ле ____. Jууга уйдежерде канчын jиит уулдар ла кыстар ойто кайра jанарда колы-буды сыныкту, чырайлары арыган-чылаган келгендер.\nJууда турушкандардын тоолу ветерандарынын jуруктары:\nII. Jаны теманы jартаары.\nБугун урокто бис В.Т.Самыковтын «Санук» деп улгериле таныжарыс.\nУредучинин чокым кычырыжы.\nСанук Сакылова, Алтай керсу кыс,\n- Орус солдат олjого кирбес!-\nКара косту кызын\nОлjого олор алып болбогон.\nКалапту Алтай кыс\nТайганын кызы деп\nКожондый, санаадый Jурет деп бодойдым.\nА) Улгерден слер, балдар, нении билип алдыгар?\nБ) Автор Санук деп кыстын сур-кебери ажыра кемди коргускен?\nВ) Алтай jуучыл кыс ненин учун бойын «орус солдат» деп айдат?\nГ) Поэт улгерде «агуна», «турналар», «тайганын кызы» деп состор айдат.\n- сындар сакыган\n4. Уренчиктердин танынанкычырыштары;\nIII. Урокты быжулаары.\n1. Балдар, слер бу jуралган jурукка бистин тылда иштеген jаш корбо балдар, каргандар ла уй улус Jенунин кундерин jууктадарга нени эткендер?\nЭкинчи «виноградтын сабына» jуунын jаланында jуучылдар Jенунин кунин\nJууктадарга нени будургендер?\nДоского чыгып, уренчиктер бичип jадыгар.\nУредучинин урокты быжулаар куучыны.\n- Ада-Торол учун Улу jуу бистин торолиске кажы ла jанынан jаан коромjы экелген. Тоозы jок заводтор ло фабрикалар ижин jуу jанына баштандырган.\nТылда арткан каргандар ла оок балдар, келиндер колхоз-совхозтордын уур\nижин будургендер. Ончо ишти jенунин кундерин турген jууктадарга будур-\nгендер. Эмдиги ойдо jууда турушкандардын тоозы сурекей ас артты. Jуунын\njылдарында балдар болгондор ол ойди туш jринде болгондый куучындайдылар. Ондый канду jууны кижилик бу jeруминде корбогон до болор. Амыр-энчу jурум бистин ончогыска керек.\nДоскодо берилген jуруктардан слер нени кородигер, куучындап беригер.\nВ.Т.Самыковтыҥ «Санук» деп ӱлгеринде jуучыл алтай кыстыҥ\n(5 класска алтай литератураныҥ урогы)\nалтай тил ле литератураныҥ\nӱредӱчизи Ефтифеева Н.К.\nВасилий Тордоевич Самыковтын\nдеп 5 чи класска алтай литературанын урогы.\nалтай тил ле литературанын\nуредучизи Ефтифеева Н.К.\nМОУ «Мендур –Сокконская СОШ» Ефтифеева Н.К.\n1. Атыков Карындаш\n2. Бохтин Атрат\n16. Карманов Пойт\n17 Кулдин Пок\n18. Кудирмеков Балбык\n20 Кандыков Багайчы\n21. Кадятин Суксек\n22. Колзонов Айдар\n23. Кадин Болчок\n25. Келюев Куча\n26. Матин Николай С.\n29. Матин Кузьма\n30. Матин Чадак\n31. Махалин Карман\n32. Майманов Бурчук\n34. Ойношев Оту\n36. Ороев Сайгак\n40. Самыров Карчага\n41. Сапышев Иженбей\n42. Сугенов Jолдубай\n44. Тапазаров Акчабай\n45. Тантыев Jелик\n46. Тайтыков Jоргун\n47. Чабачаков Кару\n49. Чендыев Карагыс\n50. Чичканов Jапай\n51. Чичканов Пелей\n53. Шодоев Бобой\n54. Шодоев Игнатии\nБистин jурттын тылда иштеген ветерандары\n1941- 2009 9 майга jетире:\nБакова Тана Кыпчаковна\nБаина Корбой б/о\nБачиков Байлу Байлагасович\nКучукова Урмат Багаевна\nКолиева Торко Арчишевна\nКокшунова Каралдай Шымдыевна\nКолиев Амырбай Арчишевич\nИшмин Табар Чурупович\nМатина Ижен Петровна\n10.Махалин Николай Карманович\n11.Мамина Кучук Тушпековна\n12.Такысова Суден б/о\n13.Чичмина Анна Яковлевна\n14.Чундушева Jелечи Ештушевна\n15.Чунжекова Анастасия Степановна\n16.Чендыева Jылым Иркитовна\n17.Шодоева Клара Васильевна\nФронттын эдегине jеткен энелер!\nАда-Торол учун Улу jуунын\nэн jиит jуучылы Кадышев Айдар Леонтьевич\nКызыл черуге 1945 jылдын кочкор айында атанган. Баштап темир jол карулдар коручыл частьта турган. Онон Карелияда 7 jыл черучил молjузын будуруп, 1953 jылда Алтайына jанып, бала-барка азырап, коп jылдарга колхозто иштеген.\nКан – Оозы.\nМахалин Николай Карманович,Бохтин Jалбадай Тодошевич, Ишмин Табар Чурупович,Бакова Тана Кыпчаковеа,Мендешева Эшту Уячиновна,\nЕлеков Адар 9класс,Тайтыкова Н.Т., Матина О.С., Шодоев Н.А., Махалина С.М.\nСталинградты корулаган jуучыл\nОкин Михаил Иркитович\nЛенинградты корулаган jерлештерис\nЕфтифеева Наталья Кучалаевна\nНомер материала: ДБ-399716


ГОСДУМАНЫҤ ДЕПУТАДЫНЫҤ САЛЫМЫ А.БЕРДНИКОВ ЛО И.БЕЛЕКОВТОҤ КАМААНДУ - LIS53.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n«Јӱрӱмниҥ Јолы» газеттиҥ редакторыныҥ санаа-шӱӱлтезиле, Алтай Республика кирип турган бир мандатту округка ла текшифедерал списоктыҥ Кемеров облазы, Алтай край ла Алтай Республика кирер округына Алтай Республиканаҥ кемдерди кӧстӧӧри бӱгӱн Москванаҥ да эмес, а Александр Бердников ло Иван Белеков деп эки кижинеҥ камаанду. Бу эки кижи бастыра немениҥ бажына jӱк бойлорыныҥ jилбӱлерин тургузатандарыныҥ ӱстине тӧгӱнчи болгондоры учун, Москвада не болуп турганын бодоштыра да белгелеер арга јок. Темдектезе, Белеков «праймеризти мен jеҥип алгам, бир мандатту окрургка мени кӧстӧгӧр» деп тӧгӱнденердеҥ айабас, а Бердников дезе, «алтайлар – биригип болбос албаты, оныҥ учун Москванаҥ кижи кӧстӧӧр керек» деп, бойыныҥ ойынын ойноор аргалу. Бу оныҥ јаан талдаштардаҥ јаан акчалар иштеп алар калганчы аргазы болгонын айтпаска болбос. Темдектезе, Башкарунаҥ чыгып турган «дийттерле» болсо, ол Москвадагы элчиликтиҥ башчызыныҥ јамызын Марина Деминага јаан акчага садып ийеле, эмди ол кижини элчиликтиҥ бажына тургуссын деп мени Вячеслав Володин сураган деп айдат. База удабастаҥ ол Владимир Полетаевти Федерация Совединеҥ jайладып, оныҥ ордына Марина Деминаны отургызар ла анайып ол сенатордыҥ бир ле jерин эки катап садып ийерге турган деп айдыжадылар?\n«Единая Россия», чындаптаҥ ла, Алтай Республикадаҥ депутатту болорго турган болсо, олорго бир мандатту округка Родион Букачаковты кӧстӧӧр керек. Баштапкызында, праймеризти чын jеҥип алган кижи ол (Иван Белеков бойына 2 муҥнаҥ ажыра ӱндерди «jурап алган»). Экинчизинде, «Единая Россиядаҥ» Р. Букачаков барза, ӧскӧ партиялардаҥ алтайлар талдаштарга чыкпас деген ижемји бар. Москва И.Белековтыҥ тӧгӱнине бӱдӱп, оны кӧстӧзӧ, ого удура jӱк алтайлардаҥ ӱч-тӧрт кандидат чыгып келердеҥ айабас. Ол тушта jок jердеҥ jеҥӱни Виктор Ромашкин эмезе Мария Демина алгылап айабас. Москванаҥ јаан акчалу кандидат келип, садынчак алтайларды бойына jаба тартып ийер болор деген чочыду, серемjи база бар. Ӱчинчизинде, Иван Итулович Белековты албатыныҥ адынаҥ бир мандатту округла Родион Букачаковты jӧмӧп, текшифедерал списокло бойы барзын деп сурайдыс.


В. К. Плакаса (2015), Положении о рп фгос\nжүктеу 318.03 Kb.\nөлшемі 318.03 Kb.\nКалыктыҥ чӱмдӱ сӧзинеҥ (7 ч.)\nРабочая программа составлена на основе ООП ООО РГ им. В.К.Плакаса (2015), Положении о РП ФГОС (2016) и «Программ по алтайской литературе. 5-11 классы» Киндиковой Н.М., Текеновой У.Н. (2012). В программе отражены планируемые результаты, содержание курса, прилагается календарно-тематическое планирование.\nОдной из важнейших задач современной школы является воспитание функционально грамотных людей. Поэтому алтайская литература наряду с русской литературой и языком является одним из основных предметов, где обучающимся даётся возможность научиться различным видам речевой деятельности и культуре общения.\nОсновной целью уроков алтайской литературы – формирование читательской компетенции, умения частично анализировать тексты различных жанров; воспитать человека, у которого есть стойкая привычка к чтению, сформирована душевная и духовная потребность в нём как средстве познания мира и самопознания. Это человек, владеющий техникой чтения, приёмами понимания прочитанного, знающий книги и умеющий их самостоятельно выбирать. Достижение этой цели предполагает решение следующих задач:\n2) введение учащихся через литературу в мир человеческих отношений, нравственно-этических ценностей; воспитание личности со свободным и независимым мышлением; формирование эстетического вкуса;\n3) развитие устной и письменной речи, обогащение словарного запаса; овладение речевой и коммуникативной культурой; развитие творческих способностей;\n4) приобщение детей к пониманию художественного текста, элементов анализа текста, ознакомление с отдельными теоретическими понятиями.\nПо окончании курса учащиеся должны в основном научиться различать жанры произведений, определять актуальную и перспективную цели чтения, создавать собственный текст различного характера, работать с разными источниками информации. Учащимся даётся возможность научиться сравнивать литературные произведения разных народов, устанавливать между ними связи, проводить параллели, стать квалифицированным читателем с определённым эстетическим вкусом, расширить кругозор в области тюркологии, литературной истории, создавать собственную интерпретацию прочитанного текста.\nВ учебном плане на изучение алтайской литературы в 5 классе отводится 34 часа – 1 час в неделю.\nАлтай литературала иштеер программа\n«Алтай литература» деп курсты ӱренеринде јединетен турулталар\n«Алтай литература» деп ÿредÿ предметти ӱренип, ӱренчиктердиҥ јединетен турултазы федерал эл-тергеелик ӱредӱ стандарт аайынча ӱч бӱдӱмдӱ болот: ӱренчиктиҥ ӧзӱмиле колбулу (личностный) турулталар, текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар, предметле колбулу турулталар.\nӰренчиктиҥ ӧзӱмиле колбулу турулталар:\n- ÿренчиктердиҥ кöгÿс санаазын байыдары ла эстетический кӧрӱмин элбедери;\n- ӱренчиктер бойыныҥ угы-тӧзи керегинде билери, ӧс (этникалык) кӧрӱмин элбедери;\n- алтай элдиҥ ӧс литературазын, тӱӱкизин, культуразын билери;\n- Россия ичинде элдердиҥ байлыгыла, культуразыла колбулу билгирлерле таныжып, текшикижилик учурын jартап билери;\n- ÿренчиктиҥ тöрöлине чындык кÿÿнин таскадары, тöрöл литературазын билери ле алтай бичиичилерле оморкооры;\n- öскö калыктардыҥ литературазын билип, учурын оҥдооры;\n- jаҥы билгирлер аларына белен, jилбиркек ӱренчик таскадары;\n- башка-башка jетирӱлерле иштеп билери (сӧзликтер, энциклопедиялар, интернет-ресурстар).\nТекши ÿредÿ эдилгелерле колбулу jедимдер:\n- ӱренчик бойыныҥ алдына ӱредӱ амаду тургузып, ого jединер аргаларды темдектеп билери;\n- чӱмдемелде кöдÿрилген сурактыҥ каруузын табып, берилген материалды чокым оҥдооры;\n- кандый бир айалга керегинде келиштире эртедеҥ шÿÿлте (гипотеза) айдып, ол шÿÿлтени темдектер ажыра быжулаары;\n- тÿп шÿÿлте чыгарып билери;\n- бойыныҥ ижин чокым пландаары, jилбÿзин jарт билери;\n- башка-башка бӱдӱмдӱ бичиктерле таҥынаҥ иштеп билери;\n- ылгап, текши шÿÿп билери;\n- бӱдӱрген ишке чокым темдек тургузып, бойыныҥ аргаларын чокым билери.\nПредметле колбулу jедимдер:\n- алтай литератураныҥ чÿмдемелдерин билери;\n- чӱмдемелдердиҥ тематиказын, тургузылган курч сурактарын, литератураныҥ теориязын, алтай литератураныҥ ÿйеленгенин билери;\n- чÿмдемелди ылгаары, тÿҥдештирÿ иш öткÿрери;\n- чÿмдемелдер аайынча бойыныҥ кöрÿмин айдары, кееркедим чÿмдемелди бойы jартап билери; автордыҥ кÿÿнин jартап билери;\n- литератураныҥ бÿдӱмдерин ылгаштырып билери, текстке jуук куучындап билери, текстле иштеери, куучын тургузып билери ле о.ö.;\n- кееркедим чӱмдемелди ылгаарында бичилген ӧйиле колбоп, тексттиҥ текшикижилик ле элдик учурын аҥылап билери;\n- кееркедим чӱмдемелде сюжеттиҥ бӧлӱктерин ылгаштырары, композицияны, кееркедим эп-аргаларды, олордыҥ текстте учурын јартаары;\n- кееркедим чӱмдемелди ылгаарында литературалык оҥдомолдорды билери (школдыҥ кеминде).\n«Алтай литература» деп ӱредӱ курстыҥ содержаниези\nКире сӧс. Фольклор ло литератураныҥ учуры ла колбузы.\nТабышкактардыҥ бӱдӱми, учуры ла чӱмделген эп-аргалары.\nКеп, укаа, чечен сӧстӧрдиҥ маргааны\nЧӧрчӧктӧр. Куулгазын чӧрчӧктиҥ тургузылган бӱдӱми, учуры ла тӧс шӱӱлтези. А. Калкин «Алтын-Кажык».\nЈадын-јӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр. Тургузылган бӱдӱми, учуры ла тӧс шӱӱлтези. «Сынару».\nКай чӧрчӧктӧр. «Ӧскӱс-Уул» деп кай чӧрчӧк.\nЈебрен тӱрк литературанаҥ (VI-XII чактар) (1ч.)\nТаш бичимелдер керегинде jетирӱ берери.\nГ.П. Самаев «Тӱрк элдиҥ јадын-јӱрӱми».\nАлтай литературанаҥ (25 ч.)\nМ.В. Чевалков «Сыгырган была jалку Бака». М.В. Чевалков — кӧчӱреечи. И.А. Крылов «Куу, чортон ло рак».\nГ.И. Чорос-Гуркин «Кара-Кӧл».\nМ.В. Мундус-Эдоков. «Айу», «Аҥ ӧйи», «Элик».\nП.А. Чагат-Строев «Кӱӱктин ӱни».\nБойыныҥ автобиографиязын бичиир\nЧ. И. Енчинов «Аргымак».\nА.Ф. Саруева «Серӱӱн аралда».\nК.Ч. Тӧлӧсӧв «Таныбаган».\nА.О.Адаров «Кичинек jурукчы».\nЛ.В.Кокышев «Алтай тилиме».\nП.Самык «Тӧрӧлиме jаҥар», «Мениҥ најыларым».\nЭ.М.Палкин «Сары киштейт»\nБ.Я.Бедюров «Эр-Адучак баатыр».\nН. Б. Бельчекова «От ло Карганак».\nА. Я. Ередеев «Кӱлӱмjи»\nК.Ч. Тӧлӧсӧв «Тамчы».\nА. Я. Ередеев «Энезиниҥ јайлузында»\nJ.Б.Каинчин «Кызычак ла кураанак».\nКире сӧс. Фолькор ло литератураныҥ учуры ла колбузы.\nАмаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Группада иштеер: фольклор ло литература чӱмдемелдердиҥ аҥылузын шиҥдеп кӧрӧр; кееркедим cӧсти тегин эрмек-куучынла тӱҥдеер; фольклордо туштап турган сӱр-кеберлер керегинде куучындаар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер. Сӧзликтерле, справочниктерле, јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алган билгирин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\nКалыктыҥ чӱмдӱ сӧзинеҥ.\nТабышкак керегинде јаҥы билгирлер алар. Табышкак керегинде јартамалды кычырып, тӧс шӱӱлтени чыгарар. Табышкакты чокым айдып, јажынган учурды табар. Табышкактыҥ тургузылган аайын шиҥдеп ылгаар. Јайым орток куучын ӧткӱрип, сурактар тургузар. Бӧлӱктерле, эжерлеп иштеер. Бӱдӱрген ишти чокым јартаар. Бойыныҥ бӱдӱрген ижин бойы шиҥдеп, баалаар.\nПрактикалык иш. Табышкак чӱмдеер.\nКуучын-эрмекте кеп сöстöрди, табышкактарды тузаланып билер. Алтай ла орус албатыныҥ кеп сӧстӧрин ылгап, тӱҥейи ле башказы\nаайынча бойыныҥ шӱӱлтезин чыгара айдар. Билип алганын таскамал иш ажыра чыныктаар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алган билгирин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар. Ижин баалап билер.\nКеп, укаа, чечен сӧстӧрдиҥ маргааны.\nЧӧрчӧктиҥ бӱдӱмдери. Аҥ-куштар керегинде ле куулгазынду чӧрчӧктӧр. Баатырлык ла jадын-jӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр.\nКуулгазын чӧрчӧк. А. Г. Калкин «Алтын-Кажык».\nЧӧрчӧк деп оҥдомолды јартап алар. Чӧрчӧктиҥ бӱдӱмдерин ылгаштырар. Аҥ-куш керегинде чӧрчӧктӧрди сӱр- кеберлериле тӱҥдеер. Сӱр-кеберлерди бириктирип турган темдектерди табар. Билип алганын таскамал иш ажыра чыныктаар. Группада эмезе эжерлеп иштеер. Бойыныҥ шӱӱлтезин бӱдӱмјилеер. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер. Туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Текши шӱӱлтеге келер. Санаа-шӱӱлтезин оос ло бичилген эрмек-куучын ажыра айдып ла бичип билер.\nЧӧрчӧкти ӱнле аҥылап кычырар. Чӧрчӧктиҥ сюжедин куучындаар. Чӧрчӧктӧҥ јаҥжыккан кееркедим эп-аргаларды табар. Тӧс герой керегинде куучын ӧткӱрер. Куулгазын чӧрчӧктиҥ темдектерин јартаар. Тексттеҥ куулгазынла колбулу ӱзӱктерди табып, толо куучындаар. Ӧскӧ ӱренчиктердиҥ каруузын угуп, ол керегинде шӱӱлте айдар.\nГеройлордыҥ кылык-јаҥы керегинде куучын ӧткӱрер. Бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ӱредӱ бичиктеҥ керектӱ јетирӱни табар. Бирлик шӱӱлтеге келер. Ижин баалаар.\nТест «Чӧрчӧктӧрдиҥ бӱдӱмдери»\nКуулгазынду ла јадын-јӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧрди тӱҥдештирер иш.\nJадын jӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр. «Сынару». Сынаруныҥ сӱр-кебери.\nРольдорло ӱлежип, ойын кептӱ кычырар, талдап кычырар, тӧс сӧстӧрди темдектеер, модель тургузар. План тургузып, текстти куучындаар. Јарт эмес сӧстӧрдиҥ учурын сӧзликтеҥ табып билерине ӱренер. Чӧрчӧктиҥ геройлоры керегинде шӱӱлте айдар. Кычырган чöрчöкти текстке jуук куучындап билер. Текстле иштеп билер. Группаларла иштеер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бӱдӱрген ижин ченеер.\nСурактарга толо, чокым каруу јандырып билер. Амаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Јӱрӱмдик ле кижилик ээжилерге келижип турган јакшы ла јаман айалгаларды јартаар. Ӱредӱ бичиктеҥ керектӱ јетирӱни табар. Анализ эдип, айалгаларды, учуралдарды ылгап, јартап, шӱӱлте чыгарып билер. Билип алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\nКай чӧрчӧктӧр. Н.У.Улагашев «Ӧскӱс- Уул».\nКай чӧрчӧкти тегин чӧрчӧктӧҥ ылгаштырар. Кай чӧрчӧктиҥ темдектерин табар. Кай чӧрчӧктиҥ геройлоры керегинде куучындаар. Баатырдыҥ сӱр-кеберин тексттеҥ табып, тыш кеберин турумкай јолдыктар тузаланып јураар. План тургузар. Кай чӧрчӧктиҥ јараган ӱзӱгине јурук јураар, оны корыыр. Кай чӧрчӧктиҥ ӱлгерлик кеми. Кай чӧрчӧктиҥ тургузылганы. Баатырдыҥ сӱр-кебери јуралган кееркедим аргалары керегинде таҥынаҥ ширтеер.\nӰредӱ иштиҥ амадузын тургузар, оны канайда бӱдӱрерин пландаар. План аайынча ижин башкарар. Тексттиҥ кажы ла ӱзӱгин, эрмегин ширтеер, тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Кычырарыныҥ башка-башка бӱдӱмдерин тузаланар (учурын оҥдоорго, талдап, бедреп «поисковое»). Чӱмдемелде геройлордыҥ эткен керектерине баа берип, санаа-шӱӱлтезин айдар. Тӱп-шӱӱлтеге келер. Бӱдӱрген ижине баа берер.\nКай чöрчöктöги тартыжу.\nКай чӧрчӧктиҥ учуры ла тӧс шӱӱлтези.\nКычырганына анализ эдип, оҥдогонын бириктирип, куучындап берерине темигер. Чӱмдемелде айдылганы керегинде бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин чыгара айдып, геройлордыҥ эткен керектерине баа берип, тӧрӧл тилиниҥ байлык эп-аргаларын тузаланып, таҥ алдынаҥ кӧнӱ куучынын темиктирер.\nТекстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар. Кай чӧрчӧктиҥ тӧс шӱӱлтези ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Ижин баалаар.\nЈебрен тӱрк литературанаҥ.\nVI-ХII чактарда бичилген чӱмдемелдер. Г.П. Самаев «Тӱрк элдиҥ jадын-jӱрӱми».\nТаш бичимелдер керегинде jетирӱ алар. Фольклордыҥ камаанын ширтеп кӧрӧр. Кереес бичимелдерде геройлордыҥ сӱр-кебери, тематиказы керегинде текши јетирӱ эдер. «Jебрен тÿрк литература» тÿрк элдердиҥ литературазыныҥ тöзöлгöзи деп јетирӱге келер.\nЈебрен тӱрк бичимелдердиҥ табылган јерлериниҥ картазын тургузар.\nМ. В. Чевалков – кӧчӱреечи. И.А. Крылов «Куу, чортон ло рак».\nМ.В.Чевалков «Сыгырган была jалку Бака».\nСӧзликтерле, ӱредӱ бичикле, јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алтай кӧчӱрмениҥ аҥылузын шиҥдеер. Басня деп жанрдыҥ аҥылузын кӧрӧр. Басняныҥ ÿредÿ учурына ајару эдер. Аллегория деп терминле таныжар. М.В. Чевалковтыҥ кӧчӱрмезин орус бичиичи И.А. Крыловтыҥ «Куу, чортон ло рак» деп баснязыла тӱҥдеер. Берилген бичиктердеҥ бедренип, бичиичилер керегинде кичинек јетирӱ белетеер. Бӧлӱктерле иш. Алтай басняда сӱр-кеберлердиҥ кылык-јаҥы башка болгоны керегинде куучын ӧткӱрер. Басняны эске, ÿнле аҥылап кычырар. Кыска ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрер ӱлекер белетер.\nАмаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Басняныҥ кееркедим кеми: тургузылган аайы, сюжеди, тöс шÿÿлтези. Аҥ-куштардыҥ сӱр-кебери ажыра кижиниҥ кылык-jаҥын кӧргӱскенин кӧрӧр. Басняныҥ ÿредÿ учурын (мораль) билип алар. Басняныҥ ӱредӱ учуры керегинде, тексттеҥ темдектер табып быжулаар. Автордыҥ басняларыныҥ аҥылузын шиҥдеер.\nГ.И.Чорос- Гуркин «Кара-Кӧл» .\nЈурукчы ла бичиичи деп jетирÿ белетеер.\nГ.И. Чорос-Гуркинниҥ бÿткÿл чÿмделгези бирлик тӧзӧлгӧлӱ болгонын темдектеер.\nГруппада иштеер бӧлӱктер: 1. Ар-бӱткенниҥ jурамалын сезимjи ажыра чокту ӧҥдӧрлӧ тындандыра jypaганы. Алтайдыҥ тууларында эҥирги айалга кееркеде јуралганы. 2. Алтайдыҥ сÿр-кебери. 3. Автордыҥ тузаланган кееркедим эп-аргалары.\nАлтайда эҥирги айалганы эске алынып, чӱмдемелде берилгениле тӱҥдеер. Алтайдыҥ сÿр-кебери jуралган кееркедим эп-аргаларды табып, чыгара бичип алар. Чӱмдемелде ле јурукта кандый кӱӱн-тап кӧргӱзилгенин јартаар.\nМ.В.Мундус-Эдоков «Аҥ ӧйи», «Элик».\nИжин пландаар. Куучындарда ар-бӱткенниҥ айалгазы јуралганын јартаар. Куучындарда кӧргӱзилген сӱр-кеберлерле куучын ӧткӱрер. Куучындардыҥ ӱредӱ учурына ајару эдер. Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар.\nП.А. Чагат-Строев «Кӱӱктиҥ ӱни».\nЛирикалык чӱмдемелле иштеерине темигер. Ар-бӱткенниҥ јурамалы. Ӱлгер ажыра јетирген лирикалык кӱӱн-тап, кӱӱн-санаа. Лирикалык\nгеройдыҥ сӱр-кебери. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар. Поэт фольклор сӱр-кеберди тузаланганын шиҥдеер. Совет ӧйдиҥ литературазыныҥ аҥылузына ајару эдер.\nФольклордо кӱӱктиҥ сӱр-\nкеберин кееркедим чӱмдемелде\nберилгениле тӱҥдеер иш.\nП.В.Кучияктыҥ «Адыjок» деп романыныҥ ӱзӱги «Соок».\nБичиичи керегинде јаҥы јетирӱ алар. Справочниктерле, јетирӱ-информацияла, ӱредӱ бичикле, интернет-ресурстарла иштеп билер. Бойы бедренер, табар, ижин башкарар.\nГруппала текстле иштеер. Чӱмдемелде баланыҥ телекейи кӧргӱзилгенин билип алар. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларына ajapy эдип, чӱмдемелдиҥ кееркедим кемин баалаарына темигер. Чÿмдемелдиҥ тöзöгöзинде бичиичиниҥ бала тужы салынганына ајару эдер. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар.\n«Jас». Алтай улустыҥ озодогы jадын-jÿрÿми.\nАлтай улустыҥ озодогы jадын-jӱрӱмин шиҥдеп, ӱлекер белетеер. Чÿмдемелдеҥ цитаталар алып, план тургузар. Ижин башкарар. Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\n«Алтай элдиҥ тӱӱкизи» деп ӱлекер тургузаары.\nӰлекердиҥ турултазы — кичинек бичигештер (буклет), јетирӱ-\nТекстле иштеерине темигер. Јууныҥ темазын поэт фольклор сӱр-кебер ажыра ачканын билип алар. Ӱлгерде аргымак деп сӱр-кебердиҥ учурын кӧрӧр. Поэт кай чӧрчӧктӧрдӧ туштап турган турумкай јолдыктарды тузаланып, сӱр-кебер ачканын ширтеер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-табын, сезимдерин кӧрӧр. Алтай ӱлгерлеш керегинде јетирӱни башка-башка источниктердеҥ (билим иштер, ӱредӱ бичик, справочниктер, интернет-ресурстар) табар, шиҥдеер. Ижин башкарып билер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бӱдӱрген ижин ченеер.\nКай чӧрчӧктӧ аттыҥ сӱр-кеберин ӱлгердиҥ\nПоэттеса ӱлгер ажыра кандый сезимди јетирет деп сурак аайынча шӱӱлтелер айдар. Автордыҥ ӱлгерлежиниҥ аҥылузы аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрер.\nИ.В.Шодоев «Ирбизек». («Jаскы сӱӱнчилер ле кородош»).\nИрбизектиҥ сӱр-кебери. («Табы jок кемзиниш»).\nАмаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Чӱмдемелдиҥ сюжединиҥ тӧзӧлгӧзинде калыктыҥ бӧкӧзи керегинде кеп-куучындар салынганын билип алар. Текстле иштеер: чӱмдемелдиҥ темазы, тӧс шӱӱлтези-калыктыҥ ады учун тартышканы, баатырдыҥ jеҥӱзи – ат-нерелӱ керек. Ирбизектиҥ сӱр-кебери: кылык-јаҥы, тыш кебери, эткен керектери. Автордыҥ тузаланган эп-аргалары. Шӱӱлтелер айдар. Јартамал берер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ижин баалаар.\nАчык куучын ӧткӱрер. Геройдыҥ сӱр-кеберин, кылык-јаҥын, сезимдерин кӧргӱскен сӧсколбуларды, эрмектерди таап, олордыҥ кӱӱн-санааларын јартаар.\nКееркедим чӱмдемелдиҥ фольклор тӧзӧлгӧзи.\nБайлар ла jайзандардын ортозындагы «маргаандар». («Маргаанду кӱрештер»).\nТекст аайынча план тургузар. План аайынча иштеер. Кееркедим чӱмдемелдиҥ тематиказын, кӧдӱрилген сурактарды јартап алар. Чӱмдемелдиҥ тургузылган аайын, композицияныҥ аҥылузын темдектеер. Текстти ылгаар. Ачык куучын ӧткӱрип, чӱмдемелде персонажтардыҥ кӱӱн-санаазын, ич-кӧрӱмин шӱӱжер. Тӱп шӱӱлте чыгарар.\nК.Ч. Тӧлӧсӧв. «Таныбаган».\nУулчактыҥ ижемjизи ле сакылтазы.\nАмадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Тексттиҥ бажалыгына, бойыныҥ билгирлерине тайанып, текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\nЧӱмдемел аайынча ачык куучын ӧткӱрер. Ада-Тӧрӧл учун Улу jyyныҥ темазы ачылганы. Чӱмдемелдиҥ сюжеди, геройлоры. Чӱмдемелде\nуулчактыҥ cӱр-кебери: тыш кебери, кылык-јаҥы, сезимдери (бӱдӱмјизи), кӱӱн-табы кӧргӱзилгени. Чӱмдемелде автордыҥ кӧрӱми. Ачык куучында тилдиҥ аргаларын тузаланып, не-немени јартаар ла бӱдӱмјилеер. Ӧскӧ улустыҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле јилбиркеп, сурактар берерине ӱренер. Башка-башка кӧрӱм-шӱӱлтелерди шӱӱжип, бирлик кӧрӱмге келер.\nКуучынныҥ темазы ла тӧс шӱӱлтези.\nТекстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, тӱп шӱӱлте чыгарар. Чӱмдемелдиҥ тӧзӧгӧзинде салынган тӧс шӱӱлте ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Ижин баалаар.\nТекстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Јуу ӧйинде балдар уур-кӱчтерди турумкай ӧткӧни, најылыктыҥ учуры керегинде билип алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, тӱп шӱӱлте чыгарар. Чӱмдемелдиҥ тӧзӧгӧзинде салынган тӧс шӱӱлте ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Буурзак, килеҥкей кӱӱн-тапту болорына јединер. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\nТöс геройлордыҥ сÿр-jуругын тексттеҥ\nтабып, учурын jартаар.\nЧӱмдемелдиҥ «Эрjине» деп адалганы.\nТекстле иштеер. Повестьте геройлордыҥ сӱр-кеберлерин јартап алар. Кылык — тӧс литературалык герой болгонын керелер. Тӧс сӱр-кеберди јураар эп-аргаларла иштеер (тыш кебери, эткен керектери, ӧскӧ геройлордыҥ шӱӱлтези). Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеер.\nБилип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер.\nӰлгердиҥ тӧзӧгӧзинде салынган сезимди, кӱӱн-санааны кӧрӧр. Ӱлгерде сӱр-кеберлердиҥ учурын јартап алар. Лирикалык геройдыҥ кӧрӱми ле кӱӱн-санаалары аайынча куучын ӧткӱрер. Ӱлгердиҥ тӧс шӱӱлтезин, темазын кӧрӧр. Поэт ӱйелер колбузы деп темага баштанганына ајару эдер.\nӰлекер тургузар. Поэт тӧрӧл тилдиҥ учуры деп темага баштанганын кӧрӧр. Алтай тилдиҥ сӱр-кебери ӱлгерде башка-башка кееркедер эп-аргалар ажыра ачылганын ширтеер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-табын; ӱлгердиҥ тӧс шӱӱлтезин ајарар. Лирикалык геройдыҥ сӱр-кеберин јартаар. Сурактарга каруу берер. Ӱлгердеҥ темдектер табып, автордыҥ шӱӱлтезин чокымдаар. Алтай тилдиҥ учуры керегинде шӱӱлте айдар.\nтилдиҥ јажыттары» деп темага сӧстиҥ учуры аайынча ӱлекер\nП.Самык «Тӧрӧлиме jаҥар».\nАмаду тургузар. План тургузар ла оны бӱдӱрер. Бойыныҥ ийде-кӱчин акту кӱӱн-табыла бийиктедер, уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ белен болор. Бичиичиниҥ Тӧрӧлин алкап ӱлгерлегенин кӧрӧр. Kaлык ла тӧрӧл (jep) бирлик деп шӱӱлтеге келер. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларын шиҥдеер. В.Т. Самыктыҥ ла Л. В. Кокышевтиҥ ӱлгерлериниҥ тӧс шӱӱлтезин чыгарып, тӱҥдештирер.\nӰлгерди ӱнле аҥылап кычырар. Лирикалык чӱмдемелле иштеер. Кееркедим эп-аргаларды табар. Автор нениҥ учун тузаланганын, нени темдектеерге сананганын јартап алар. Кижи ле ар-бӱткенниҥ колбузын, ончо ло тынар-тынду кижиниҥ наjылары болгонын кӧрӧр. Ӱлгердиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар.\nВ.Т. Самыктыҥ «Мениҥ наjыларым» ла\nБ. Брехттиҥ «Форточка ажыра кышкы куучын» деп ӱлгерлери аайынча\nЭ.М.Палкин «Сары киштейт».\nАмадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Кӱски ар-бӱткенниҥ кеендик jypyгы jypaлганын, лирический геройдыҥ кӱӱни, ӱргӱлjик санаалары ар-бӱткенниҥ jурамалы ажыра jeдимдӱ кӧргӱзилгенин јартап алар. Автордыҥ ӱлгерлежин, тузаланган эп-аргаларын кӧрӧр. Ӱлгердиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Ӱлгерле иштеерине темигер, тӧс учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларын шиҥдеер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бирлик шӱӱлтеге келер. Ижин баалаар.\nФонетикалык ӧткӧниш керегинде јетирӱ. Аллитерация, ассонанс.\nЭнеге учурлалган ӱлгердиҥ учурын, тӧс шӱӱлтезин јартап алар. Лирикалык геройдыҥ сӱр-кеберин ачар. Ӱлгерде кееркедим эп-аргалардыҥ учурын кӧрӧр. Билип алганына анализ, синтез эдип, ӱлгердиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар.\n«Эне» деген jурамал бичиирине белетениш\nӰлгерле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Кижиниҥ jӱpeги jaманга ла jaкшыга cepгeлeҥ болгонын јартап алар. Калыгы учун кажы ла кижи jалтанбас ла турумкай болорын билер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-санааларын јартаар. Ӱлгерде Эр-Адучак баатыр деп сӱр-кебердиҥ учурын кӧрӧр.\nАмадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Тексттиҥ бажалыгына, бойыныҥ билгирлерине тайанып, текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Куучында карганактыҥ ла оттыҥ сӱр-кеберлерин јартаар. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Куучынныҥ тӧс шӱӱлтези-јаҥдаган јаҥдарды ӱйедеҥ ӱйеге улалтып апарары деп шӱӱлтеге келер. Ӧзӱп jаткан ӱйениҥ санаа-укаазында тӧзӧмӧл кӧрӱм-шӱӱлтелер болорына экелер. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.\n«Алтай калыктыҥ байланыштары ла бис»\nдеп шиҥжӱ иш ӧткӱрер.\nА. Я. Ередеев «Кӱлӱмjи».\nЛитературный чӧрчӧк лӧ тегин\nЛитературалык чöрчöктиҥ темдектерин шиҥдеер. Чӱмдемелдиҥ темазын, сюжедин, ӱредӱ учурын кӧрӧр. Аллегорияныҥ болужыла чӱмдемелдиҥ тӧс шӱӱлтези јарталганын билип алар. Билип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер.\nБашка-башка тексттерле иштеп, олордыҥ аҥылузын шиҥдеер. Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Тӱп-шӱӱлте чыгарар.\nлитературный чöрчöк керегинде кычырым бичиир.\nАмадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар.\nКуучында кичинек уулчактыҥ телекейи кӧргӱзилген эп-аргаларга ајару салар. Ӧлӧҥ ижинде оок балдардыҥ ижине ајару эдер. Эбиреде телекейдиҥ jаражын ачканын, кайкал ла сӱӱнчиниҥ тереҥин кӧргӱскенин ајарар. Куучынныҥ адын јартаар. Тамчыныҥ сӱр-кебериле иштеер.\nА.Я Ередеев «Энезиниҥ jайлузында».\nТекстле иштеер. Эркеш ле Мерген деп уулчактардыҥ сӱр-кебериле иш ӧткӱрер. Геройлордыҥ кылык-јаҥын эткен керектери ажыра ачар. Иштеҥкей, ар-бӱткенге ajapыҥкай, энезине ле улуска килеҥкей болоры керегинде таскамал алар.\nТекстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп алар. Куучынныҥ сюжедиле иштеер. Билип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудар.\nТӧс сӱр-кеберди јураар эп-аргаларла иштеер (тыш кебери, кылык-јаҥы, эткен керектери). Кызычактыҥ иштеҥкейин, килеҥкейин, буурзагын керелегенин тексттеҥ табар. Баланыҥ телекейин автор јураганын кӧрӧр. Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар.


Кудайга канайып јууктаар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай ончо мӱргӱӱлдерди угат па?\nКудай улусты ого мӱргӱӱл ажыра јууктазын деп кӱӱнзейт (Сарын 65:2). Је ол кезик мӱргӱӱлдерди укпай јат. Темдектезе, ӱйине јаман баштанып турган эр кижиниҥ мӱргӱӱлдери каруу јок артардаҥ айабас (1 Петр 3:7). Јебрен ӧйдӧ Израиль албаты кедерлеп, јаман керектер эдип турарда, Кудай олордыҥ мӱргӱӱлдерин база укпай барган. Је ол кинчегин алынып турган улустыҥ мӱргӱӱлдерин угарга јаантайын белен. Оныҥ учун Кудайга мӱргӱӱрин сӱреен тыҥ баалап турар керек. (Исаия 1:15; 55:7 кычырыгар.)\n«Кудай ончо мӱргӱӱлдерди угат па?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Канайып мӱргӱӱр керек?\nБис јӱк ле Иеговага мӱргӱӱр учурлу, нениҥ учун дезе ол бистиҥ Јайаачы ла сок јаҥыс чын Кудай (Матфей 4:10; 6:9). Је биске, ончобыс кинчектӱ болгоныстаҥ улам, Иисус Христос ажыра мӱргӱӱр керек. Нениҥ учун дезе ол бистиҥ кинчектерис учун јӱрӱмин берген (Иоанн 14:6). Је Иегова бисти ӱренип алган мӱргӱӱлдерле эмезе белен мӱргӱӱлдер кычырып мӱргӱзин деп кӱӱнзебей јат. Карын мӱргӱӱлдеристе ого бойыстыҥ санааларысты ла сезимдеристи айтсын деп кӱӱнзейт. (Матфей 6:7; Филиппыдагыларга 4:6, 7 кычырыгар.)\nБистиҥ Јайаачыбыс бойыстыҥ ичисте де мӱргӱгенисти угуп јат (1 Самуил 1:12, 13). Кудайга кандый ла ӧйдӧ мӱргӱӱрге јараар. Темдектезе, эртен тура, эҥирде, ажанар алдында, кӱчтер тушта мӱргӱзе јакшы болор эди. (Сарын 55:22; Матфей 15:36 кычырыгар.)\n3. Христиандарга нениҥ учун кожо јуулыжып турар керек?\nКудайга јууктаарга јеҥил эмес, нениҥ учун дезе бис Кудайга бӱтпей, јерде рай болорына каткырыжып турган улустыҥ ортозында јададыс (2 Тимофейге 3:1, 4; 2 Петр 3:3, 13). Оныҥ учун биске јуундагы ака-эјелерле јуулыжып, бой-бойысты оморкодор керек. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\nКудайды сӱӱп турган улусла куучындашсаас, бис Кудайга јууктаарыс. Иегованыҥ Керечилериниҥ туштажулары — Кудайга бӱткенисти тыҥыдатан сӱреен јакшы арга. (Римдегилерге 1:11, 12 кычырыгар.)\n4. Кудайга канайып јууктаар?\nАнайда ок слер Кудайдыҥ Сӧзинеҥ билип алганаарды шӱӱп сананзаар, Иеговага јууктаарыгар. Оныҥ учун Кудайдыҥ керектерин, јасактарын ла айткан сӧстӧрин шӱӱп сананып туругар. Шӱӱп сананганы Иегованыҥ улу сӱӱжин ле ойгорын баалап турарга болужар. (Иисус Навин 1:8; Сарын 1:1—3 кычырыгар.)\nЈӱк ле Кудайга бӱдӱп турган кижи ого јуук болор аргалу. Кудайга бӱдерин ӧзӱмге тӱҥейлеерге јараар: канайып ӧзӱм ӧссин деп, оны јаантайын сугарар керек, анайып ла Кудайга бӱдеристи јаантайын тыҥыдар керек. Оныҥ учун библиялык кандый бир ӱредӱге нениҥ учун бӱдӱп турганысты шӱӱп сананып туругар. (Матфей 4:4; Еврейлерге 11:1, 6 кычырыгар.)\n5. Кудайга јууктаганы кандый туза берет?\nИегова, оны сӱӱп турган улусты кичееп јат. Бистиҥ бӱдеристи бузуп, ӱргӱлји јӱрӱмге ижемјибисти айрып салатан не ле немедеҥ Иегова бисти корулап јат (Сарын 91:1, 2, 7—10). Анайда ок су-кадыгыска каршу јетиретен ле бистиҥ сӱӱнчисти айрыйтан јӱрӱмнеҥ база корулайт. Айдарда, Иегова биске јӱрӱмниҥ эҥ јакшы јолыла јӱрерге болужат. (Сарын 73:27, 28; Иаков 4:4, 8 кычырыгар.)\nКудайга канайып мӱргӱӱр керек?\nБис Кудайга мӱргӱп турзаас, ол бисти угат па? Бу суракка каруу берерге, Агару Бичикте мӱргӱӱл керегинде не айдылганын билип алар керек.\nӰлежер Ӱлежер Кудайга канайып јууктаар?\nfg 12 ур. 24—25 б.


Јаан јӱкти кӧдӱрип чыккан башчыбыс - altaicholmon\nЈаан јӱкти кӧдӱрип чыккан башчыбыс\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде каланыҥ тӧс тепсеҥинде, улус амыраар кӧрӱмјилӱ ле эптӱ јерде (паркта) Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизине ле баштапкы башчызына, В. И. Чаптыновко, тургузылган кереестиҥ ачылтазы ӧткӧн.\nБу бистиҥ бӱгӱнги јӱрӱмисте јаан учурлу керек. Сӱрекей оморкодулу ла тӱӱкилик учурлу керекти баштаган ла кереести белетеп тургускан улус алтай албатызыныҥ бийик амадузын ла кӱӱн-санаазын јӱрӱмде бӱдӱрген деп айдар керек.\nКерееске учурлалган кӧдӱриҥилӱ ачылтада В. И. Чаптыновтыҥ эш-нӧкӧри Антонина Иосифовнаныҥ айтканыла болзо, элдеҥ ле озо бу кыймыгуны баштап апарган кижи ол Александр Поликарпович Манзыров. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин акча-манатла болуш јетирбеген болзо, бу јакшынак баштаҥкай тӱрген тебӱ алынбастаҥ да маат јок болгон.\nКереести јазаган ла јерине тургускан јиит скульптор Арчын Баданов. Оныҥ чыккан-ӧскӧн јери Кӧкӧрӱ јурт. Ол Красноярск калада бийик ӱредӱ ле таскамал алган. Ого\nВ. И. Чаптыновтыҥ сӱр-кеберин темирге-ташка кӧчӱрери, байла, јеҥил эмес иш болгон, је јиит скульптор уул јалтанбай иштеер деп молјонгон.\nМен јурукчы-скульптордыҥ ижин кайкап кӧрдим, бийик бааладым. Анайда ок ондо јуулган улус база текши бийик темдек бердилер.\nАлтай албатыбыста јайалталу ла билгири бийик уулдар чыдап, ченемел алынып јатканы сӱрекей оморкодулу. Арчынга бу каруулу ла јеҥил эмес иште Амыр Кыдыев ле кожо ӱренип, нӧкӧрлӧжип јӱрген бурят укту уулдар болушкандар. Јиит скульптордыҥ айтканыла, олордыҥ болужы јогынаҥ кереести јерине экелип тургузары айдары јок кӱч болор эди.\nЧындыкты, јакшыны да, јаманды да ӧй кӧргӱзер дегени чын. Бийик кӱӱн-санаа, агару јӱрӱм, эткен керектер ӧй ӧткӧниле чокум ла јарт кӧрӱнет.\nБу шӱӱлте албатызын, тӧрӧлин сӱӱген баштапкы башчыбыс В. И. Чаптыновтыҥ јӱрӱмине келижет.\nБашчы да болзын, тоомјылу, јаркынду кижи де болзын, эзен-амыр јӱрерде оныҥ эткен керектерин тереҥжиде аайлап баалаары, байла, тегин эмес, је кижи ак-јарыктаҥ ыраай бергенде, тӱҥдештириш, ачуурканыш, јоктош тыҥый берет.\nВалерий Иванович эзен јӱрерде, бис коручылду, алтай албатызы учун сӧс айдар, бийик керек эдер башчылу болгон эмей.\nКереестиҥ ачылтазында айдылган куучындар јӱрекке тыҥ томулган. Алтай крайдаҥ келген айылчы Лев Коршуновтыҥ (губернатор болгон) тереҥ учурлу куучыны мени сӱрекей оморкотты. Оныҥ айтканыла, В. И. Чаптыновтый улус ас, ол чындап та аҥылу бӱткен кижи, алтай албатызына сӱрекей кару ла буурзак, бойыныҥ кыска јӱрӱмин албатызына учурлаган. Ичкери кӧрӱмдӱ, чокум-чечен тилдӱ, кокурчы кижи болгон. Ол алтай албатыныҥ јылдарга кӱӱнзеген амадузын бӱдӱрген. Алтай Республика В. И. Чаптыновтыҥ туулган балазы деп айдарга јараар.\nАлтай албаты бойыныҥ чындык уулыла оморкоор учурлу. Валерий Иванович јӱрӱмнеҥ эрте јӱрӱп калганы јаҥыс ла алтай албатыга эмес, је онойдо ок республикада јаткан ӧскӧ дӧ албатыларга сӱрекей јаан јылыйту деп, Лев Коршунов темдектеген.\nВ. И. Чаптыновтыҥ кожо чыккан сыйны Валентина Ивановнаныҥ шӱӱлтезиле болзо, аказы эненеҥ чыгарда, ары јанынаҥ аҥылу, «ийделӱ» болуп чыккан. Орустап јартаза, аҥылу миссиялу, јайалталу. Алтай-Кудай ого албатызыла тудуш болор салым берген, ол јериле јаан колбуда болгон. Бу ончо сӧстӧр чынга келижет. Айдылган шӱӱлтелерди бириктирип кӧрзӧ, чында ол республика тӧзӧӧр јарамыкту ӧйдӧ јаҥда болуп, перестройканыҥ айалгазын тузаланып, јаан керек бӱдӱрген. Бу бийик амадуга једерге, ого Алтайы ары јанынаҥ ийде-кӱч берген, бойыныҥ эп-сӱмези, эпчили, санаа-укаазы болушкан. Ол айдары јаан јӱкти кӧдӱрип чыккан. Алтай крайдаҥ башкаланып айрылары јеҥил ле керек эмес: керектӱ куучын айдар улус табары, чокум јасактар јӧптӧӧри, удурлашкандарла чын, ачыгынча куучындажып билери, јаҥыс кӱнниҥ, айдыҥ кереги эмес болгон.\nЈе ӧйлӧр ӧткӧн кийнинде кезик улуска ол буудак јок, суу чылап аккандый билдирердеҥ маат јок. Је мен ол тартыжуларды кӧрӱп те, угуп та јӱргем, оныҥ учун бу ӧткӧн јолдыҥ кӱчин аайлап јадым. Ӧзӱп јаткан бала-баркага айтпаза, олор оны билбес те аргазы бар.\nЈердиҥ ӱстинде ас та, кӧп тӧ тоолу албатыларда аҥылу кӧрӱмдӱ, тереҥ шӱӱлтелӱ, јайаан јайалталу улусты тоолоп, бажына чыкпас эмей. Је кереес јӱк ле аҥылуларына тургузылат. Бистиҥ республикада бу экинчи кереес, баштапкызы Г. И. Чорос-Гуркинге тургузылган. Бу, байла, аҥылу темдек.\nБӱгӱн бис јеҥил эмес ӧйдӧ јададыс, је ондый да болзо, республика бар учун акча-манат кӧндӱре федерал казнанаҥ келет, араайынаҥ ӧзӱм алынадыс. Јолдор, кӱрлер тудулат, чыныкталат, школдор, ФАП-тар ачылат, аэропорт ачылган, самолеттор учат. Јӱрӱм јаҥыс јерде турбайт. Албатыга јарамыкту јасактар алар арга бар, је ол арганы јетире тузаланбай турганыс бистиҥ чыгартулу депутаттарыстаҥ камаанду сурак.\nВ. И. Чаптыновтыҥ баштап койгон јолыла барып, јадын-јӱрӱмисти оноҥ ары јарандырары јаан учурлу керек. Бистиҥ албатыда ондый тереҥ кӧгӱстӱ кижи табылар ба?! Башка-башка ук-тӧскӧ бӧлӱнип јатсабыс, республикабысты мынаҥ ары корулап аларыс па?!\nАлтай Республиканы тӧзӧгӧн лӧ башкарган В. И. Чаптыновтыҥ кереги ончобыска тузалу ла једимдӱ болгоны бӱгӱн иле кӧрӱнет. Анчада ла јаан тузаны Улаган ла Кош-Агаш аймактар алган дезем, јастыра болбос. Јасак аайынча олор эрте пенсияга чыгар аргалу, ишјалына ла пенсиязына кожулта эдилет, сертификатла тура алар арга тӧзӧлгӧн. Је олордоҥ быйанду сӧс, мактулу куучын-эрмек угулбай јат, керееске чечек салганы кӧрӱнбейт.\nМен сананзам, ӧрӧ айдылган једимдерди сананып, бу аймактардыҥ улузына јакшы баштану эдип, Акташ кирезинде В. И. Чаптыновко кереес тургузар керек. Бу анчада ла ӧзӱп јаткан јашӧскӱримге керек.\nКыска салымду, тузалу јӱрӱмдӱ башчыбыс бистиҥ ортобыстаҥ эрте јӱре бергенинеҥ улам керектӱ сӧстӧр, быйаныс ӧйинде айдылбаган. Је керееске келер јол кемге де бӧктӱ эмес.


38. Метизы: крепеж, болты, гайки. Покупайте ÐÐ¾Ð»Ñ Ð12Ñ\n38 - низкие цены быстрая доставка! - AvtoAll.Ru


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №15 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №15


09.10.2020 - altaicholmon\nУлу јурукчыга учурлалган арт-объект\nЈарлу алтай јурукчы Григорий Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай Горно-Алтайскта 7-чи таҥмалу алтай школдыҥ туразыныҥ стенезинде јуралган «Возвращение мастера» деп адалган јурук-росписьтиҥ ачылтазы ӧткӧн.\n36 миллионноҥ ашкан\nКоронавирус деген оору табылганынаҥ ала кечеги кӱнге јетире телекей ичинде 36 миллионноҥ кӧп кижи бу југуш оорула оорыган.\nКадровый проект партии «ПолитСтартап» показал свою эффективность и будет расширен: накануне выборов в Государственную Думу он впервые пройдёт во всех регионах страны. Такое решение озвучил сегодня Председатель «Единой России» Дмитрий Медведев.


Кижи ижиле мактулу - altaicholmon\nТурна куштыҥ учужы бийик,\nТурумкай кижиниҥ ижи бийик.\nШак бу сöстöр Кан-Оозы аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгинде кöп јылдардыҥ туркунына иштеп келген Нина Маевна Ороевага учурлалат.\nНина Маевнаныҥ ченемели јаан. Ол ижине чындык болоры јанынаҥ јакшынак јозок кöргÿзип, ÿредÿликте 45 јылдыҥ туркунына иштеп келди. 2010 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилерин башкарып келген. Аймак кеминде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериле öмö-јöмö иштеп, ÿредÿниҥ калганчы солынталарын, јаҥыртуларын јакшы билип, бойыныҥ ижинде эрчимдÿ тузаланып, олордыҥ бийик једимдерге јеткенинде Нина Маевнаныҥ ÿлÿзи база бар. Оныҥ башкарганыла Кан-Оозы аймакта алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери бийик једимдерге јеткен дезебис, јастыра болбос. Аймак эмезе республикан кеминде олимпиадаларга белетензебис, «балдарды чыҥдый, јазап белетегер» деп јаантайын айдат. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ олимпиадаларына белетенип, марын табып, иштеп јадыбыс. Калганчы öйлöрдö олимпиадала једимдер јылдыҥ ла болот, ол једимдерге база сÿÿнип јÿредис. Кан-Оозы аймактаҥ «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи» деп республикан кӧрӱ-маргаанда кöп јеҥÿчилдер ле призерлор чыккан эди. Анайда ок Москвада бастырароссиялык мастер-класстарда Чабачакова Валентина Андреевна, Быева Ирина Чыгымовна, Токова Чийне Николаевна, Теркишева Айсура Кимовна деген ÿредÿчилер турушкан.\nМындый једимдер – кÿнÿҥ сайын, јылдыҥ јылга öдÿп турган иштиҥ, ÿредÿчилердиҥ бийик узыныҥ уч-турулталары. Ол кӧрӱ-маргаандардыҥ кажы ла туружаачызы учун санааркап, Москва јаар барып јаткан ӱредӱчини калага јетире јаантайын ÿйдежип, јылу сöстöрин, алкыжын айдып, алкап салатан. Кӧрӱ-маргааннаҥ јанганда, анайда ок јылу уткуйтан. Бир јанынаҥ – некелтелÿ башкараачы, керек тушта кезем де айдып салар. Экинчи јанынаҥ, кижиниҥ öзöк-буурын оҥдоор, тузалу јöп-сÿме, јалакай сöс айдып билер кижи. Оныҥ јöп-сÿмезин угуп, «акыр, оны мынайда этсе кайдар» деп айтканы эптÿ келижип калган турар.\n2010 јылдарда Нина Маевнаныҥ баштаҥкайыла бис база ла јуулыжып, аймак тӧзӧлмӧниҥ автобузына отурып, Чамал јаар амырап та јÿрген эдис. Ол јилбилÿ јол-јорык керегинде эмдигенче ле јылу сананып јÿредис. Ол тушта аймак методбиригÿниҥ јааны болуп Кызылова Эльвира Робертовна иштеген эди.\nНина Маевна чынды бедиреп, сананган санаазын кöстöҥ кöскö айдатаныла, омок-седеҥиле, јалакай јÿрегиле аҥыланат. Кайда да иштезе, ижине некелтелÿ, анчада ла иштиҥ чыҥдыйына јаан ајару салар, иштиҥ кажы ла сурагыныҥ аайына чыгар кижи. Иштеҥкей кÿÿн-тапту, ачык ла ичкери кöрÿмдÿ бойы эмди де ак-чек иштеп, улус ортодо јаан тоомјыда јÿрет.\nОныҥ једимдерин, ак-чек бÿдÿрген ижин баалаганын Россия Федерацияныҥ, Алтай Республиканыҥ кöп тоолу кÿндÿлÿ грамоталары, быйанду самаралары чындык керелейт.\nАктӱ кӱӱнинеҥ ак-чек иштеген кижи албатыда бир де ундылбас деп тегиндÿ айдылбаган ине. Бис оныҥ учун Нина Маевнага јаантайын быйанду јÿредис. Кан-Чарастыҥ алтай тилдиҥ ÿредÿчилериниҥ адынаҥ ченемели јаан башкараачыбыска мынаҥ да ары бийик ле јайым јайаандык ла кöгÿс учуштар, öчпöс ару кÿÿн-санаа ла кайылбас су-кадык кÿÿнзейдис.\nЫрысту јымжак салымду,\nУчурлу јараш јÿрÿмдÿ,\nАлбатыдаҥ алкышту јÿрер!\nКан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методбиригÿзиниҥ ÿредÿчилери


18.05.2021 - altaicholmon\nУлу јаан алкышты кӧрӧргӧ јараар\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кандык айдыҥ 28-29 кӱндеринде Алтай Республиканыҥ ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государстволык эл театрыныҥ (тӧзӧӧчизи РФ-тыҥ нерелӱ артисти Айана Шинжина) јаан байрамдык ойын-концерти ӧтти.\nАлтайда – скифтердиҥ ээлӱ ийдези\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде «Алтайдыҥ скифтери. Ийделенгени» («Скифы Алтая. Пробуждение») деген кӧрӱ кандык айдыҥ 30-чы кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nТӧрӧл газедибис керегинде Тӧгӱн эмес тӧрт сӧзим\nМен тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти ол чакта, 1948 јылда, Бут деп ыраак кышкы турлуда баштапкы катап кӧрӱп, кычырып баштагам. Экинчи газеттиҥ ады «Јаҥы јол», онызы аймактыҥ болуптыр.\n«Албатыга тузалу иш кӧндӱгет»\nАлтай Республика јуртээлемдик тергее болордо, кӧп саба улус јурт јерлерде јуртайт. Оныҥ учун јурт јердиҥ эл-јоныныҥ јӱрӱми керегинде куучынысты улалтып, бӱгӱнги бӱгисте Јабагандагы јурт јеезениҥ јааны Карчага ЕЛТОКОВЛО ӧткӧн куучын-эрмекти јарлайдыс.\nКӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл театрында Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Јондык сыйдыҥ ээчий лауреадыныҥ ады-јолы адалып, оны табыштырар кӧдӱриҥи ӧткӧн.\nНа старте летней оздоровительной кампании начинает работать кешбэк за путевки в детские лагеря


венгерлап Andrea Mia Ghez\nкичӱ изӱ айдыҥ 16 кӱни 1965(0006-16-1965) (56 јаш)\nастроном, преподаватель университета\nМак-Артурдыҥ сыйы[d] (2008)\nЭнни Кэннонныҥ астрономияла сыйы[d] (1994)\nБейкеровская лекция[d] (2016)\nМария Гёпперт-Майердиҥ сыйы[d] (1999)\nКрафордтыҥ астрономияла сыйы[d] (2012)\nНобельдиҥ физикала сыйы[d] (2020)\nАндреа Миа Гез (английлап Andrea Mia Ghez; 1965 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде Нью-Йоркто чыккан) — американ билимчи-астроном, астрофизикада билимчи, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады (2020). Философияныҥ докторы (1992), Лос-Анджелесте калифорний университеттиҥ профессоры, 1994 јылдаҥ ала ондо иштейт. США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы, Американ философия биригӱниҥ турчызы (2012). Мак-Артурдыҥ стипендиады, Крафордтыҥ лауреады.\nСюзен Гезтиҥ билезинде чыккан (кыс ӧбӧкӧзи Гейтон, 1937), Ирландияныҥ католиктеринеҥ, адазы Джильберт Гез (1938—2015) — Римде чыккан еврей кижи. Джильберт Гезтиҥ ада-энези Эльзи Маркс ла Генри Гез де Кастельнуово Италиядаҥ качып кӧчкӧндӧр. Рассалык јасакты јуу ӧйинде јӧптӧӧрдӧ, Андреаныҥ билези Нью-Йорк јаар кӧчкӧн.\nЈаш тужы Чикагодо ӧткӧн, оыҥ адазы Рузвельттиҥ университединде, бизнестиҥ школында экономиканыҥ профессоры болгон, энези дезе — Чикагодо университетте ренессанстыҥ бирлигинде художественный музейдиҥ башкараачызы болгон. Озо баштап Андреа Гез математикага ӱренген, је ойто физика деп специальностько кӧчкӧн. 1987 јылда ол Массачусетстиҥ технологиялык институдында физикала бакалаврдыҥ адын алган. 1992 јылда Гез Калифорнийский технологический институтта философияныҥ докторы боло берген. Эмди ле ол Лос-Анджелесте Калифорний университеттиҥ физика ла астрономияныҥ кафедразында иштейт, 1994 јылдаҥ ала Американ кеендик ле билим академиязыныҥ турчызы.\n1998 јылдаҥ ала Райнхард Генцель башкарган астрофизикалык группазы ла Андреа Гез, кажызы ла алдынаҥ бойы шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱргендер (бой-бойынаҥ камааны јок) олор тузаланган технологияларында Јердиҥ атмосферазы кыйыжып турганын тӱзедери јанынаҥ болгон, технология ажыра бистиҥ галактикада чике ортозында јаан Кара Ойык бар болгонын тапкан, ол Кара Ойык Кӱннеҥ 4 миллион катап јаан. Андреа Гез Кектиҥ Гаваиде обсерваториязында шиҥдеер иштер ӧткӱрген, Райнхард Генцель дезе Европейский тӱштӱк обсерваторияда (ESO), база Ла-Силья деп обсерваторияда, Чилиде. Бу шиҥжӱ иштери учун ол Нобельдиҥ физикала сыйын алган — «Бистиҥ галактиканыҥ ортозында сӱрекей јаан объект тапкан учун», Райнхард Генцель, Роджер Пенроуз деп улусла кожо бу сыйды алган. Нолбельдиҥ сыйын бу билимчилерге «Кара Ойыктардыҥ бӱткени текши теория относительностинеҥ табылганыныҥ ачылтазы учун берилген». Андреа Гез јӱс кире рецензиялык иштердиҥ авторы. Андреаныҥ эжи — Том Латуретт, геолог, «RAND (корпорация) RAND» деп корпорацияныҥ ишчизи. Олор эки уулду — Эван (2001 јылдыҥ), Майлз (2005 јылдыҥ) Андреа Гез јӱзерге сӱӱйт.\nЭнни Кэннонныҥ сыйы (1994);\nПаккардтыҥ стипендиязы (1996);\nНьютона Лэйси Пирстиҥ сыйы (1998);\nДисковер деп журналда 20 кижиниҥ тоозына кирген: 20 Young Scientists to Watch «Discover» (2000);\nМакАртурдыҥ стипендиязы (2008);\n[Крафордтыҥ сыйы (2012);\nНобельдиҥ физикала сыйы (2020);\nАндреа Гезтиҥ ӧмӧлигиниҥ формулалу плакады, 2009\n↑ Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences (англ.). NASA. Дата обращения: тулаан айдыҥ 20 кӱни, 2004. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни, 2004 јыл.\n↑ 3,0 3,1 Gilbert Ghez Obituary\n↑ Linda Copman. Zeroing in on Black Holes (англ.) (недоступная ссылка). "W. M. Keck Observatory". Дата обращения: сыгын айдыҥ 23 кӱни, 2009. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2011 јыл.\n↑ The Nobel Prize in Physics 2020 (англ.). NobelPrize.org. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱни, 2020.\n↑ 11,0 11,1 Annie J. Cannon Award in Astronomy (англ.). American Astronomical Society. Дата обращения: тулаан айдыҥ 20 кӱни, 2008. Архивировано кочкор айдыҥ 28 кӱни, 2008 јыл.\n↑ Packard Fellows – Sorted by Award Year: 1996 (англ.). University of Virginia. Дата обращения: тулаан айдыҥ 20 кӱни, 2008. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни, 2007 јыл.\n↑ 20 Young Scientists to Watch (англ.). "Discover Magazine". Дата обращения: тулаан айдыҥ 6 кӱни, 2008.\n↑ UCLA astronomer Andrea Ghez named a 2008 MacArthur Fellow (англ.). UCLA. Дата обращения: сыгын айдыҥ 23 кӱни, 2008. Архивировано сыгын айдыҥ 24 кӱни, 2008 јыл.\n↑ The Crafoord Prize in Mathematics 2012 and The Crafoord Prize in Astronomy 2012 (англ.). Crafoord Prize. Дата обращения: чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012. Архивировано јаҥар айдыҥ 27 кӱни, 2012 јыл.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Гез,_Андреа&oldid=25660"\nКичӱ изӱ айдыҥ 16 кӱнинде чыккандар\n1965 јылда чыккандар\nВикипедия:Викиданныйлардагы кол салбаган элементке тайантылу статьялар\nВикипедия:Јуругы јок бӱктер (указано в Викиданных: P373)\nВикипедия:Јуругы јок бӱктер (тип: человек)\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кичӱ изӱ ай 2021, 22:55.


Эҥ артыгын талдаарга—газетке бичидер - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан 120 номеринде учурлу сыйдыҥ лауреадына башка-башка организациялардыҥ, биригӱлердиҥ, ӧмӧликтердиҥ кӧстӧгӧн 6 кандидаттыҥ ады-јолдоры адалды, иштеп јаткан ижи-тожы керегинде јетирӱ јарлалды. Олордыҥ ады-јолдорын база катап адап ийели: Аржан Кухаев, Игорь Катонов, Алена Санаа, Кӱзелеш Яданова, Андрей Ялбаков, Эркемен Ядагаев.\nБылтыр, 2016 јылда, «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра ӧткӧн эҥ кӧп ӱнберишле лауреат болуп Радмила ла Эмил Теркишевтер чыккан. Спорттыҥ улузы Ай-Мерген Аткуновты адап, ӱнин берген. Онойып, бис бирлик јӧплӧ Jондык сыйдыҥ 2 лауреадын адаганыс. Кандидаттарды јайаан ӧмӧликтер, јондык огрганизациялар, биригӱлер, Jондык сыйдыҥ учредительдери адаар аргалу деп, Оностогы кӱреениҥ јааны Аржан Иташев оныла ӧткӧн «Jондык сыйга—талдама јерлештеристи» (19.10.2017 јыл. ¹104) деп эрмек-куучында јартамал эткен эди.\nБылтыргы ӧткӧн ӱнбериштиҥ ээжилерин кычыраачылар јакшы билер. Ӱнбериш јӱк ле јарлалган купон (оригинал) аайынча ӧдӧр. Купон јаҥар айдыҥ (2017 јыл) учына јетире газеттиҥ редакциязында алынар. Кажы бир кандидаттыҥ учун эл-јонныҥ адынаҥ, олордыҥ колын (подпись) салган баштанулар, кычырулар ајаруга алылбас, ондый ишти тегин калас ӧткӱрбес. Ӱнбериште јӱк ле «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти бичидип, алып турган кычыраачылар туружар аргалу.\nАйдарда, кӱндӱлӱ эл-јон, кайыш курлу, кара башту албаты, кем де кандый бир шылтактаҥ улам «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке бичитпей, соҥдоп калган болзо, тургуза ла бу кӱндерде тӱрген ле газетке кыйалтазы јогынаҥ бичидер керек. Оноҥ ӧскӧ ӱнберишке керектӱ купонды кайдаҥ алатан. Кайдаҥ да алар арга јок. Нениҥ учун дезе мында, газеттиҥ кажы ла номерин алар, кычырар, кӧрӧр керек. Керектӱ купонды божотпоско чырмайгар.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетке («Родник» деп коштончы газетле кожо) почта ажыра бичитсе, баалар мындый:\n6 айга—803 салковой 76 акча;\n3 айга—401 салковой 74 акча;\nJеҥилтелӱ улуска—691 салковой 02 акча.\n1 айга—133 салковой 96 акча.\nГорно-Алтайск калада јадып турган улус «Алтайды Чолмонын» редакциядаҥ бойлоры келип алза, баазы мындый болор:\n6 айга—240 салковой;\nКорпоративный бичидиш—350 салковой;\n1 айга—40 салковой.\nСлер 2017 јылдыҥ јаҥар айына бичиткен айас, јол келижерде, бир ле аай 2018 јылдыҥ јарымјылдыгына бичидип алзар, база эптӱ болор эди. Нениҥ учун дезе «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јаҥыјылдык номеринде 2018 јылга ӧҥдӱ кӱнтизӱ болорын ундыбагар.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына кандидаттардыҥ ады-јолы ээжиле ӱнбериш јӱк ле јарлалып јаткан купонло ӧдӧр деп, чокымдап айдадыс.\nКӱндӱлӱ кычыраачылар, газетке бичидерге меҥдегер, айса болзо, ӱнбериште слердиҥ ле ӱнигер јетпей калардаҥ маат јок.


Спикер jарлу спортчыларла тушташкан - altaicholmon\nСпикер jарлу спортчыларла тушташкан\nКӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Горно-Алтайсктагы медицинский колледжтиҥ јаан залында Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча органыныҥ 2018 јылдыҥ III кварталындагы ижине учурлалган јуун ӧтти.\nРоссу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча органыныҥ јааны Ирина Нонукова башкарган јуунда эмдердиҥ эбирӱзин шиҥдеери, олорды чыгарып, садып турган тӧзӧлмӧлӧрди эмдердиҥ эбирӱзин шиҥдеери јанынаҥ федерал государстволык јетирӱлик системага кийдирери (Федеральная государственная информационная система мониторинга движения лекарственных препаратов/ ФГИС МДЛП), су-кадык аайынча ла фармацевтический тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ижи јанынаҥ 2018 јылдыҥ III кварталында шиҥжӱ иштердиҥ турулталары ла о. ӧ. сурактар кӧрӱлди. Јуунда турушкандардыҥ тоозында АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ јааны Н. Никитенко, су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы В. Мунатова, прокуратураныҥ, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ, су-кадыкты корыыры аайынча ла фармацевтический тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, ороон кеминдеги ле јербойындагы јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы болды.\nРоссиядагы эмдердиҥ эбирӱзин шиҥдеер автоматизированный система аайынча ӱлекер ижин улалтат. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россиядагы эмдер кыйалтазы јогынаҥ аҥылу марка-темдектӱ болор учурлу деп, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ јербойындагы органыныҥ специализи М. Сабина јетирди. Бу иштиҥ шылтузында јастыраларлу, чыҥдыйы јаман эмдер улустыҥ су-кадыгына каршузын јетирери астаар, кажы ла эмниҥ кеми, јеткили-јетпези јаантайын ајаруда тудулар. Бӱгӱнги кӱнде тергееде су-кадыкты корыыры аайынча ла фармацевтический 160 кире тӧзӧлмӧдӧҥ јӱк бежӱзи јаҥы системага кирип алган. Арткандарына ӧдӱп јаткан кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнине јетпей, бу системага кирзин деп јакару берилди.\nЭмдердеги марка-темдекти телефондо программа аайынча кычырып, ол керегинде толо јетирӱни билип аларга јараар болор.\nЭмдигештеҥ ле бу маркировка-темдектердиҥ болужыла јаҥыс та бисте эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ јерлерде «боро» эмдер илезине чыгарылып башталган. Бистиҥ тергееде бу јуукта 3 млн салковойго турар «боро» эмдердиҥ партиязы тудулган.\nСу-кадыкты корыыры аайынча ла фармацевтический тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ижин автоматизация јанынаҥ јеткилдеп турган специалисттердиҥ айтканыла, ФГИС МДЛП системага киреринде кӱч неме јок. Башкараачыныҥ электрон колсалыжы ла программный јеткилдеш јанынаҥ тоолу некелтелер бар ла болзо, системага јарым сааттыҥ туркунына кирип аларга јараар.\nРоссу-кадыкшиҥжӱниҥ тергеелик органыныҥ бӧлӱгиниҥ специализи Е. Меткечекованыҥ јетиргениле, 2018 јылдыҥ III кварталында 31 тӧзӧлмӧдӧ лӧ таҥынаҥ аргачыларда 53 шиҥжӱ иш ӧткӱрилген. Олордыҥ тоозында озолондыра темдектелгени — 8. Анайда ок 45-и — планда темдектелбеген, олордыҥ 18-зи улустыҥ баштанганы аайынча ӧткӱрилген. Шиҥжӱ иштердиҥ турулталарыла 230 муҥ салковой акчага штраф салынган.\nМайма ла Чой аймактардыҥ эмчиликтери шиҥжӱ иштерге каруулу белетенип турганы темдектелди. 2017 јылдыҥ бу ла ӧйине кӧрӧ, быјыл улустыҥ Россу-кадыкшиҥжӱге баштанып турганы чик јок кӧптӧп калган (2017 јылда 152 баштану болгон, 2018 јылда — 195). Анчада ла јеҥилтелерлӱ улуста эмдерле јеткилделери аайынча сурактар кӧптӧгӧн (2017 ј. — 46, 2018 ј. — 62). Эл-јон анчада ла стоматолог, балдардыҥ неврологы, эндокринолог врачтарга талондор алары кӱч болгонына, Интернеттеги порталдыҥ ижине, анайда ок регистратураныҥ телефоны ажыра приемго бичидип алар арга, аймактарда специалист-врачтар, сахарный диабетле оорыгандардыҥ школдоры јогына ла о. ӧ. тутак-једикпестерге комыдаганы айдылды.\nАдакы сӧзинде И. Нонукова ФГИС МДЛП деген јаан программаныҥ ижиле коштой, Россу-кадыкшиҥжӱге «контрольная закупка» эдерин јарадар јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлип турганын айтты. Ол бу эп-аргалардыҥ болужыла шиҥжӱ иштер оноҥ до эрчимдӱ болорын темдектеди. Алтай Республика ичинде јаҥы чыккан балдар ла олордыҥ энелери ортодо ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱлерин јабызадарына ајаруны тыҥыдары, оноҥ башка су-кадыкты корыыры јанынаҥ айалга кирезинде болгоны темдектелди.\nЈуунга ижи аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген тӧзӧлмӧлӧр кычырылганы келер ӧйдӧ олордыҥ ижинде јастыралар болдыртпазына јарамыкту болгонын Н. Никитенко темдектеди. Парламентарийдиҥ шӱӱлтезиле, бу јуунда кӧрӱлген јаҥырту, эмдердиҥ эбирӱзи аайынча система тӧзӧгӧни јаҥыс ла кажы ла кижиге эмдердиҥ чыҥдый эдилгенин билип аларга эмес, је онойдо ок фармацевтический рынокто чындык конкуренция болорына тузалу. «Онойдо ок келиштире органдарга бастыра Россия Федерация ичинде эбирӱге чыҥдыйы коомой эмезе туура јерде јасакты бузуп чыгарган эмдер киргенин тургуза ла илезине чыгарып, олорды эбирӱдеҥ уштыыр арга берер. Бу системаныҥ болужыла эмдерди эбирӱге «такып кийдирери» јанынаҥ јарабас иштиҥ аайы да бузулар» — деп, И. Никитенко ајарды.\nСистема ончо јанынаҥ иштеп баштаза, ол јылына 6,5 млрд кап эмдер шиҥдеер ле эм эдип чыгарар 1000 кире производительдерди, 2500 оптовый тӧзӧлмӧлӧрди ле су-кадыкты корыырыныҥ ла аптекалардыҥ эмдер берер 350000 кире јерлерин ајаруда тудар аргалу болор.\nБу ӱлекердиҥ иштерин бӱдӱреринде учурлу јерде Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, Россу-кадыкшиҥжӱзи, промышленный саду, акча-манат, колбулар ла элбек коммуникациялар аайынча министерстволоры турат.


Адиман аткыр, јӱгӱрик, базыткыр… - altaicholmon\nБыјыл чаган айдыҥ 8-чи кӱнинде бир канча улус Аскатта Чаҥкыр кӧлдӧргӧ барып јӱргенис. Бис Аскатта токтоп, оноҥ ары јолды јойу басканыс. Кӧлдӧргӧ једип барзаас, ондо чаган айдыҥ иштебес кӱндеринде кӧп туристтер келип калган, кыймыражып турган. Эмеш тыштанып, эҥ јаан кӧлдиҥ бӱрӱҥкий чаҥкыр суузынаҥ буу чыгып јайылганын, айландыра агаштар кӧлдиҥ буузынаҥ, байла, мӧҥӱн тошло бӱркелип, куулгазын чӧрчӧк јериндедий мызылдажып турганын кӧрӱп басканыс. Кӧлгӧ эки-ӱч кижи кирип ийеле, јылу турачакка јӱгӱре бередилер. Бу ӧйдӧ јуунак бӱдӱмдӱ алтай келин сууга база кирген. Ол сууга база эки катап кирген. Бис алтай келинле оморкоп то, ого кайкажып та туруп калганыс. Бистиҥ ортобыста бой-бойыла таныш эмес те улус болгон. Бир канча улус келинге «Адиман! Адиман!» деп кыйгырыжып турганын угуп, солун адын база кайкаган эдим.\nБала јашта – аш кылгада\nМениҥ бичимелимниҥ тӧс геройы Людмила (Адиман) Коргинала мен онойып танышкан эдим. Оныҥ кийнинде угуп јӱрер болзом, ол полиатлонныҥ спортчызы эмтир. Ада-энези, ӧскӧн-чыккан јери керегинде сурап угар болзом, бойымныҥ јерлежим, Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ кижизи, болуп калган. «Мениҥ сӧӧгим кыпчак, ада-энем Петр Шуруевич ле Александра Манатовна Шкаковтор. Мен он баланыҥ алтынчызы. Бистиҥ ортобыста архитектор, врач, строитель улус бар. Акаларым колы ус, техниканы јакшы оҥдоор, билер улус. Јада калган Тон акам маҥтап брааткан машинаныҥ табыжынаҥ ла оныҥ «оорузын» билип ийетен. Тискинчиге кандый јерин кӧрӧрин, јазаарын эмезе солыырын айдып беретен. Ол божоп каларда, Экинур јурт не аайлу јоксынган эди… Адам бастыра јӱрӱминде колхозтыҥ гаражында иштеген, энем кире-чыга колхозтыҥ ижинде турушкан, бисти азырап чыдаткан. Мен чыйрагымла, эрчимимле энемди тӧзӧгӧм деп бодойдым. Энем энезиниҥ сок јаҥыс кызы болгон, адазы јууда сурузы јок јылыйган. Энем кӧп балдар азыраарга амадаган. Бистиҥ Булакыдагы ӧлӧҥ эдип турган јерисле коштой ӧлӧҥдӧгӧн улустыҥ эске алынганыла, энем ӧлӧҥгӧ велосипедтӱ барар. Олор эҥирде абралу јанып клеетсе, энем покосто ло иштенип јӱрер. Оноҥ абралу улусты велосипедиле јаба једижип, акалай берер. Мен эҥирде энеме чай кайнадып койзом, энем сӱреен сӱӱнетен эди. Мени энем эчки дейтен. Школдо сӱӱген урогым физкультураныҥ болгон» – деп, Адиман (мен оны алтай адыла адайын) куучынын баштаган.\nКыстыҥ школдо физкультурала ӱредӱчилери Анатолий Акмаевич Аламчин, Николай Куйукович Бабин, Алексей Давыдович ле Серафима Анатольевна Итушевтер болгон. Ол аймак кеминде маргаандарда јеҥил атлетикала, волейболло, конекло туружып туратан. Физкультурала баштапкы ӱредӱчи-тазыктыраачызы Анатолий Акмаевич чыйрак ла эрчимдӱ балдарды ајарып, олорды кӧпкӧ тазыктырган. Кыс школдыҥ ӧйинде спортзалдаҥ ла стадионноҥ чыкпайтан дезе, јастыра болбос.\nАдиман деп солун атла кем адаган деп сурагыма ол каткырып куучындаган: «Мени бала табар турадаҥ экелерде, эки јашту акам келип кӧргӧн эмтир. Адам ады Людмила болзын деген. Уулчакка улус «Люда, Люда» деп, айт дежерде, ол колын јаҥып, «А-а, јаман!» – дейле, база берген. Онойып, мениҥ алтай адым Адиман болуп калган. Школго мен 5,5 јаштуда баргам. Энемди јайнап туруп, школго керектӱ ончо не-немени алдырткам. Је школдо ӱредӱчи мениҥ јажымды сурайла, «Люда, сен јан, школго эзенде кел» деп, јалакай айткан. Мен сыр ыйда јанып келгем, тӱниле ыйлагам. Айылда улус барзын, бир неделедеҥ кӱӱнине тийе берзе, бойы токтоп калар дешкен. Је мен школды таштабагам, он классты божотком».\nСалымы болгон, ӱредӱ берген ӧйи\nАдиманныҥ тегин эмес, турумкай кылыгы јаштаҥ ала сезиле берген. Ол Экинурдыҥ школын божодоло, Новосибирскте колбуныҥ институдына кирип барган, је бир балл јетпеген. Институтта ого справка береле, оны бу ла калада колбуныҥ техникумына аткаргандар. Соҥында Адиман иштеп јӱреле, институтты база божодып койгон. Техникумда спортты сӱӱген кыс тазыктырынарын таштабаган. Кар јок јурттаҥ келген кыс чанала јӱгӱрип, бассейнде јӱзӱп ӱренип алган. «Чӧҥӱп туруп ӱренгем. Бир катап чӧҥӱп браадарымда, мени тазыктыраачы узун агашла чыгара тартып алган. Тазыктыраачы спортко кӱӱндӱ, јайалталу кысты ајарып, Адиманды чанала тазыктырып, техникумныҥ командазына кийдирген. Онойып, ӱч јыл бештерге ӱренеле, колбуныҥ техниги деп специальность алган. Јакшы ӱренген кыска иштеп барар јерин талдап алар арга берилген.\n«Је мен кылыкту ла кижи база – деп, Адиман каткырат. – Иштеп баргадый јерлер кӧп болгон: Горно-Алтайск, Кош-Агаш, Майма, Оҥдой ло ӧскӧ дӧ. Мен дезе, ӧчӧжип туруп, орус он выпускниктиҥ Барнаулдагы блаажып турган беш јериниҥ бирӱзин алып алгам. Барнаулда калалар ортодогы станцияда иштегем. Ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарында Барнаулда нациялар ортодо айалга коомой болгон. Бир јыл иштейле, мында не арткам деп, санааркаар болгом».\nАдиман иштеп те јӱреле, тазыктырынарын ундыбаган. Ол јылдыҥ јылу ӧйинде ыраак јокто јуртээлем институттыҥ стадионына барып, волейбол до ойноп туратан. Мында ол салымына туштаган. Черӱниҥ кийнинде пединституттыҥ физкультура бӧлӱгине кирерге келген, абитуриент уул футбол ойноп келетен. Эркешке капшуун алтай кыс јарай берген. Эки јиит јӱрек јаражып, ол ло јай айыл-јурт тӧзӧгӧн. «Ӧскӧ кижи абитуриентке эмес, выпускникке барар не – деп, Адиман каткырат. – Бис айылду бололо, Барнаулда јатканыс. Мен иштеп туруп, Эркешти ӱредип алгам. Биске јиит биле деп, общежитиедеҥ кып берген, ондо уулду болгоныс. Квартиралу болотон эки арга болгон, је Эркеш јанатам деген. Онойып бис Алтайыска јанганыс. 90-чы јылдар, перестройка, акча да, не де јок. Карын, «Сибирь-Телекомноҥ» акциялар берген болгон. Баазы кӧдӱриле берерде, акчазын алып алгам. Ол акчала Горно-Алтайсктаҥ эски болчок туралу јер садып алганыс. Бу јердеҥ он кирези машина сӱрее-чӧп чыгара тартканыс. Арга-кӱчис келишкенче ле тура тутканыс. Уулыс чыдаган. Ол Голицынский пограничный институтты божоткон, офицер. Эмди Бурятияныҥ ла Туваныҥ гранында Закаменский деп заставада турат. Москвада ӱренип јӱреле, бурят бала экелген. Той эдеристе, бу алтай айылды тутканыс. Эмди олор кыс азырап јат. Баркам меге тӱҥей».\nЈаҥы бӱдӱмдерле кожо маргаандар, јеҥӱлер кӧптӧйт\nЧындап, бистиҥ куучын Адиманныҥ јайла кожо јаҥы ла кӧчкӧн јылу ла јараш алтай айылында, амтанду ла тамзык алтай талкан-сарјулу, теертпектӱ тепшизин айландыра ӧткӧн. «Калада мен «Ростелекомдо» эҥ кӱч, коммерческий бӧлӱкте иштегем, тӱнде јанатам, спорт то ундылып баштаган. Оноҥ технический бӧлӱкке кӧчӧлӧ, беш сааттаҥ ала тазыктырынар арга боло берген. Алтайлардыҥ волейболло командазында педколледжтиҥ спортзалында ойноп туратаныс, бис эмдиге ле ойноп јадыс. Эмди мен республиканыҥ волейболло командазында туружып турум. Полиатлонло ишмекчи ӧмӧликтер ортодо маргаандарда кажы ла јыл туружадым. Полиатлонго мылтык адары, гимнастика, отжимание, чанала јӱгӱрери, јайгыда јеҥил атлетика кирет. Республиканыҥ полиатлонло маргаандарында бойымныҥ јажымда улайын ла баштапкы јерлер аладым. Полиатлонло Раиса Язарова база јакшы кӧргӱзӱлерлӱ, ол эмди Улаган аймагы учун маргыжат. Мен Кан-Оозы аймак учун база туружар эдим. Је ондо мениҥ јажымда спортчылар јок, полиатлон командала туружатан бӱдӱм ине. Бистиҥ башкараачыбыс ГАГУ-да физкультураныҥ ӱредӱчизи, полиатлонист, рафтинист Вера Алексеевна Водолеева».\nӰч јыл кайра Адиман ок-јаадаҥ адарыла јилбиркеп баштаган эмтир. Бир катап баштапкы јер де алган. Тургуза ӧйдӧ ол јаҥы ок-јаа садып алган ла оны Ойбокто ӧдӧтӧн Эл Ойында ченеп кӧрӧргӧ туру. Тӧрӧл Кан-Чарас алтайы спортчы кызына болушкай!\nБылтыргы, пандемияныҥ кӱч ӧйинде, ончо спортзалдар, стадиондор, бассейн бӧктӧлип, улус айылдарына отура берерде, кыймыгуга, тазыктырынуга темигип-ӱренип калган спортчыларга кандый кӱч болгоны јарт. Адиманныҥ айтканыла, бастыра эт-кан ӱренишкениле тыҥ кыймыгу, тартыжу некеген ӧйдӧ ол таныжы Наталья Кушеровага туштаган. «Мен бистиҥ республикада тӱндӱк базыттыҥ бӧлӱгин ачып јадым, кел!» – деп, ол кычырган. Онойып, Адиманныҥ спорт јилбӱлерине тӱндӱк базыт кожулган ла база бир сӱӱген бӱдӱми боло берген. Ол мында да маргаандарда јеҥӱчилдердиҥ тоозында ададат. Јуукта республиканыҥ Камлакта ӧткӧн «Сема» кубогында 10 км базытта баштапкы јер алган. Быјыл Адиман онойдо ок каланыҥ ишмекчи ӧмӧликтери ортодо јӱзӱшле ӧткӱрилген маргаанда турушкан, баштапкы јер алган. Онойдо ок кышкыда конекло јӱгӱрип, база баштапкы јерге чыккан.\nАйылдыҥ бир стенезинде илилген кӧп тоолу медальдардаҥ кижиниҥ кӧзи кылбыгатан эмтир. Олор Адиманныҥ ла эжиниҥ, база спортчы-футболист Эркештиҥ, башка-башка ӧйдӧги ле кемдӱ маргаандардагы једимдерин керелейт. Олордыҥ ортозында маргаанда туружаачы спортчыныҥ тӧжине илетен темдекте «Manul trail» деп бичилген. Адиманныҥ јартаганыла, ол 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында Сайлукемниҥ заповеднигинде ӧткӧн јӱгӱриште турушкан. Ӱч боочы ажыра 21 километрге јӱгӱриште ороонныҥ 250-неҥ ажыра спортчылары келип турушкан. Адиман ондо ӧйине келижип, финалга јеткен.\n«Эркеш Горно-Алтайсктыҥ футболло командазында ойногон болгон. Бу команда кӱчтӱ, ченемелдӱ, улайын баштапкы јерде болуп турган. Эркеш тӧрӧл Кан-Оозы аймагыныҥ ветерандарыныҥ командазын тазыктырып, канчанчы јыл улай оны баштапкы јерге чыгарып туру. Футболисттер бойыныҥ акчазыла келип јат, ойноп јат. Маргаан тушта мен олорго курсак азып, кӱндӱлеп јадым. Јанары јанып јат, коноры конуп калат» – деп, Адиман эш-нӧкӧри керегинде куучындады. Спортчы кижи спортчыларды оҥдоп турбай…\nЧаҥкыр кӧлдӧрдӧ сууга киргени керегинде сурабай калбадым. Адиманныҥ куучыныла, ол эжиле кожо јылдыҥ кандый ла ӧйинде тазыктырулардыҥ, маргаандардыҥ кийнинде јанып келеле, сууны јаҥду ла јылыдып, мылчада јунунып алат. Оныҥ учун олор соок суудаҥ коркыбайдылар.\nАдиманныҥ јуук ӧйдӧ амадуларыныҥ бирӱзи – ол куран айдыҥ бажында тӱндӱк базытла, кырларла јӱгӱришле Кумжулуда ӧдӧтӧн маргаандарда јӱгӱриш бӱдӱмде туружары. Амадузы бӱтсин, јеҥӱ алзын деп кӱӱнзейли!\nФотојуруктар билениҥ альбомынаҥ


Билим телекейинде ады-јолы танылу - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады Р. А. Палкинаныҥ 80 јажына учурлалган јайаандык эҥир ӧтти.\nЈарлу билимчиниҥ ады-јолы Сибирьдиҥ литературоведениезинде алтай, тува ла хакас литератураларды шиҥжӱлегениле бек колбуда. Раиса Атвасовна 500-теҥ ажыра билим ле 50-неҥ ажыра билимдик учурлу ла јаан јилбӱде бичимелдердиҥ авторы, 2 бичиктеҥ турган «История алтайской литературы» деген ӧмӧлӱ иштиҥ баш редакторы, једимдӱ ле ак-чек ижи учун «За заслуги перед Оте-чеством» деген орденниҥ II степеньдӱ медалиле кайралдаткан.\nТоомјылу ла байлык ченемелдӱ билимчини учурлу јажыла најылары, кожо иштеген улузы бу эҥирде акту кӱӱндеринеҥ уткып, јылу кӱӱнземелдерин айттылар. Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны В. Н. Уханов Раиса Атвасовнаныҥ билимдеги јеткен једимдерин, алтай калыктыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ ӧзӱмдӱ јолына тузалу, јарамыкту ижин бийик баалады. Јайаандык эҥирде јылу сӧстӧрин АР-дыҥ эл кайчызы, бичиичи, фольклорчы Т. Б. Шинжин, ӱредӱчилердиҥ билгирлерин бийиктедер ле такыптаҥ ӱредӱ берер институттыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразыныҥ јааны Ж. И. Амырова, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ ишчилери У. Н. Текенова, М. С. Дедина, Т. М. Садалова айттылар. Тамара Михайловна тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ билим-шиҥжӱлӱ институдын (эмдиги Алтаистиканыҥ институдын) 1997-2002 јылдарда башкарган. Раиса Атвасовна мында тӧртӧн јылдаҥ ажыра иштеген.\nАды-чуузы ыраак-јуук талаларда, билим телекейинде элбеде јарлу билимчиниҥ ӱренчиги, культура ла тӱӱки аайынча тӧс јердиҥ башкараачызы С. Ш. Катынова ӱредӱчизиниҥ, таскадаачызыныҥ билимде аҥылу учуры јанынаҥ айтты.\nГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ кафедразыныҥ јааны М. П. Чочкинаныҥ айтканыла, «бӱгӱнги кӱнде Интернеттиҥ ле плагиаттыҥ ӧйинде тыҥытту, сӧзи чындык, кӧрӱми, кӧкси тереҥ билимчилер сӱрекей ас. Олор сӧстиҥ учурын да, баазын да билер. Шак ондый билимчилердиҥ бирӱзи — Раиса Атвасовна».\nЭл библиотеканыҥ ишчизи литературовед Э. П. Чинина Раиса Атвасовнаны библиотеканыҥ чындык најызы, кычыраачызы деп аҥылады. Ол английский классический литератураны јилбиркеп кычырат. Калганчы ӧйдӧ эмдиги ӧйдиҥ азербайджан бичиичи-прозаиги Чингиз Абдуллаевтиҥ јайаандык ижи соныркадат.\nЈайаандык эҥирде сӧс айткандар Р. А. Палкинаныҥ ару, ак санаазын, јӱрӱмдик кӧрӱми чокым, ичкери болгонын аҥылап темдектедилер. Ол бир де кӱчсинбес, јорыктаарын, јаҥы јерлерле, јаҥы улусла таныжарын јакшызынар. Оныҥ учун Раиса Атвасовна ӧскӧ ороондорло до јорыктайт, кӧп тоолу билим конференцияларда эрчимдӱ туружат.\nЭл библиотеканыҥ краеведение ле национальный библиография бӧлӱгиниҥ ишчилери Раиса Атвасовнаныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолына учурлалган солун кӧрӱни белетеген. Кӧрӱде билимчиниҥ иштери, газеттерде јарлалган бичимелдери, ӱредер-методикалык пособиелери ле ӧскӧ дӧ иштери јуулган улуска јилбилӱ болды.\nРаиса Атвасовна јарлу алтай бичиичи Эркемен Палкинниҥ эш-барааны. Билимчи, чындык эш-нӧкӧр Эркемен Матыновичтиҥ эрјинедий энчи байлыгын кӧстиҥ чогындый чеберлеп, јерлештери бу байлыкла јууктада таныжып, кычырып, кӧксине салзын деп јаан ишти турумкай бӱдӱрет. Р. А. Палкина бойыныҥ угы-тӧзине, тазыл-тамырына сӱреен каруулу, ого карузып, оныла оморкоп јӱрет.\nЈайаандык эҥирдиҥ туружаачылары оныҥ ӧзӧргӧ, билерге кӱӱн-табы, амадузы, иштеҥкейи, бекем ӧзӧги јиит ӱйеге јозок болорында алаҥзу јок деген тӱп-шӱӱлте эттилер. Билимчиниҥ јӱрӱми, иштеген ижи билимде јолын јаҥы ла баштап јаткан билимчилерге сӱреен керектӱзин бу туштажу лапту кереледи.