Кадеттер чертенди - altaicholmon\nШкол-интернаттыҥ актовый залында јуулгандарга Россия Федерацияныҥ, Алтай Республиканыҥ маанылары, Г. К. Жуковтыҥ сӱр-кебери, јӱзӱн ӧҥдӱ шарлар, Россия керегинде тӧрӧлчи учурлу кожоҥдор бир ууламјыла байрамдык ла бийик кӱӱн-санаа сыйлады. Кадет класстардыҥ ӱренчиктери келген айылчыларды удура базып, уткыгылайт. Байрамдык, кӧдӱриҥилӱ айалга, ӧкпӧӧргӧн ӱренчиктер, ӱредӱчилер, таскадаачылар. Бир сӧслӧ, узакка ундылбас тӱӱкилик учурлу јаркынду кӱски байрамды Яков Медведев, Елена Сабакова ӧткӱрди.\nКадет деген сӧс чындыкты, кандый ла керекке каруулу болорын, сӧзине турарын, јана баспазын, јалтанбазын ла турумкай, келер ӧйдӧ бийик ӱредӱлӱ, Тӧрӧлине чындык болорын керелеп јат. Бу сӧс биске тӱӱкидеҥ таныш ла јуук. Jе кезик ӧйгӧ ундылып, такып ойто бурылганы оморкодулу.\nКӧдӱриҥилӱ линейкада јаҥжыкканы аайынча школ-интернатла кӧп јылдар туркунына колбу тудуп јаткан чындык најылары, алкы бойлоры мындагы балдарга јозок кӧргӱзеечи тоомјылу айылчылар эрчимдӱ турушты. Олордыҥ тоозында Алтай Республика аайынча УФСИН-ниҥ јааны А. Чириков, Алтай Республика аайынча пограничный башкартуныҥ јааныныҥ ордынчызы С. Емелин, Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузынаҥ С. Титов, бедиреништӱ иштиҥ јуучыл-патриотикалык «Вымпел» деген тӧс јериниҥ башкараачызы А. Филиппов, Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары О. Денисенко, Горно-Алтайск каланыҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча камызыныҥ баш специализи Н. Хоменко, Росгвардияныҥ ОМОН-ыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ баш инспекторы С. Бичурин, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ «ФОРПост» деген ӧмӧлиги, Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыныҥ Алтай Республикада талалык бӧлӱгиниҥ председатели Е. Филиппова ла Россияныҥ каратэле федерациязыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ ӱренчиктери, Горно-Алтайск каланыҥ шылу бӧлӱгиниҥ башкараачызы Евгений Сайдутов ло оноҥ до ӧскӧ улус болды.\nШколдыҥ директоры Виктор Затеев кадетке кирип јаткан ӱренчиктерди олордыҥ јӱрӱминде аҥылу кӱнле, кадетке кирип јатканыла уткыды. «Кадетке кирердеҥ, черт берердеҥ озо слер су-кадыгарды тыҥыдып, ийде-кӱчтӱ болорго турумкай таскадынганыгар. Онойдо ок кадеттиҥ учурын бойоорго јартап, ӱредӱде, јӱрӱмде каруулу болуп, бу бийик атты чек ле чебер алып јӱрерге белетенгенер—деп, Виктор Геннадьевич айтты.—Кадет азый светский де обществодо болгон. Кийнинде совет ӧйдӧ военный училищелер, суворовецтер, нахимовецтер ичкери јолын алынган».\nВиктор Затеевтиҥ айтканыла, балдардыҥ ончозы кадеттер болбозы јарт. Jе јӱрӱмде ак-чек, кижи болгон адын бийик алып јӱрерге, ороонын, талазын, албатызыныҥ амыр-энчӱзин корыырга, уур-кӱчтерди кӱчсинбей ӧдӱп чыгарга ол слерге тузалу, керектӱ болор. Бӱгӱнги кӱнде кадет болорго берип јаткан черттиҥ учуры јаан ла тереҥ…\nОл онойдо ок бу аҥылу кӱнде ӧйди келиштирип, амадап келген айылчыларга алкыш-быйан айтты.\nКадеттерде азыйдаҥ бери бойыныҥ алтын ээжизи бар, Кадеттердиҥ кодекси. Ондо айдылганыла, кадет Тӧрӧлине чындык, оныҥ ӧткӧн јолыла оморкоор, Тӧрӧлин ак-чек корулап, оныҥ магын, нерезин кӧптӧдӧр.\nКадеттерди черт берип, Россияныҥ кадеди деген бийик атла ададып јатканыла А. Чириков уткыды. «Бис школ-интернаттыҥ ӱренчиктериле јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла туштажадыс. Кадетке јаҥы алылгандар кӧдӱриҥилӱ айалгада нӧкӧрлӧриниҥ, ӱредӱчилериниҥ, таскадаачыларыныҥ алдына, Россияныҥ, Алтай Республиканыҥ Гимндериниҥ ӱйдешкениле бу атты бийик апарарга чертин берет. Кадеттер јаан једимдерге једип, школ-интернаттыҥ јакшы адын јӱрӱминде каруулу апарзын»—деп айтты.\nКадеттерди аҥылу кӱнле, черт-присяга алганыла С. Емелин уткыды: «Тӱӱкиге бурылар болзо, шак ол ӧскӱс-јабыс балдарла Ф. Э. Дзержинский иштеген. Кӧп тоолу балдарга јаан јолын табарга Феликс Эдмундович болушкан. Горно-Алтайскта кадеттердиҥ клубы бар. Балдар школдоҥ ло ала кадеттердиҥ учурын оҥдоп, бу јолды талдап алганы јарамыкту».\nСергей Николаевич кадеттерге пограничниктердиҥ кереес эдимдерин ле 2018 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгына «Границы России» деген газетти бичидип, сыйлады.\n«Кадеттердиҥ чертин берери каруулу бӧлӱк. Оныҥ кийниндеги база бир учурлу бӧлӱги—Тӧрӧлин ак-чек ле чындык корулаары. Бис слерге кандый да ӧйдӧ болужарга белен»—деп, С. Титов уткуулду сӧзинде темдектеди.\nОныҥ кийнинде кадеттер черт бердилер. Кадеттерди каратэге јӱрӱп турган болчомдор уткып, каратэниҥ башка-башка бӱдӱмдериле таныштырды. «ФОРПост» деген јайаан ӧмӧлик кожоҥдорын сыйлады. Айылчыларга, ӱредӱчилерге кадеттер учурлу кожоҥдорын кожоҥдоды.\nТӱштеги ажаныштыҥ кийнинеҥ ӱренчиктердиҥ эҥ ле тыҥ сакыган ӧйи келди. Тал-тӱште кадеттердиҥ байрамы школдыҥ кеерекеде јазалган ашканазында ӧтти.\nУулчактар-баатырлар парадный кептӱ, кызычактар, јӱзӱн-јуур кӧбӧлӧктӧрдий, кӧбӱктий јайылган платьелерлӱ. Балдардыҥ чырайларында—кӱлӱмји, сӱӱнчи, јӱректеринде—кожоҥ, кӱӱ. Бу байрамды улустыҥ бойына кӧргӧдий, бичиирге бачым ӱстине сӧс тӧ табылбас. Байрамды Денис Конушев ле Вика Старикова (Майманыҥ 1-кы таҥмалу школынаҥ) ӧткӱрген.\nШколдыҥ директоры Виктор Затеев байрамныҥ туружаачыларын, айылчыларын уткыды. Ол кадеттердиҥ школыныҥ тӱӱкизи јанынаҥ элбеде айтты. Кадеттердиҥ корпустары 1701 јылда ачылган. Петр I бу ишти баштап, тӧзӧгӧзин салган. Шак ла кадеттердиҥ ӱредӱлӱ заведениелери курсанттарына јаҥыс та јуучыл ӱредӱ берген эмес. Jе онойдо ок кемиле тереҥ ле јаан граждан ӱредӱ берген. Ол Семеновский, Преображенский полктор, ады јарлу Кутузов, Нахимов ло ӧскӧ дӧ полководецтер керегинде айтты.\nБаштапкы рядтарда тоомјылу, кӱндӱлӱ айылчылар болды. Олор кадеттердиҥ кӧдӱриҥилӱ линейказында база эрчимдӱ турушкан. База АР-дыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ специализи М. Меркетова, каланыҥ администрациязынаҥ КДМ-ныҥ јааны С. Карамян туружып, школдыҥ директоры В. Затеевке администрацияныҥ адынаҥ Быйанду самара табыштырды. Jуулган айылчыларды, балдарды «Кӱнниҥ тыныжы» (худбашкараачызы Э. Хабибулина), педколледжтеҥ (башкараачызы П. Мурзалиева) бијениҥ ӧмӧликтери экпиндӱ вальсла, «Чечектиҥ бијезиле» уткыды.\nБалдар, јаш корболор… Энениҥ эркези, аданыҥ ардагы, айыл-јурттыҥ от-очогыныҥ јылузы јокко ӧзӱп јаткан болчомдор. Бу байрамда балдардыҥ ойын-каткызы, эрчими, сӱӱнчизи кижини бала тужына чӱрче ле апарып келгенине бодолду. Анчада ла школ-интернаттыҥ болчомдоры «Мазурканы» бијелеерде, айдар сӧс тӧ јок. Олордыҥ кееркемјилӱзин, эркезин, ӧкӧрин. Кажы ла бала—јайаан јайалта, бӱткӱл телекей. Наадайлардый кептӱ кызычактар, формалу уулчактар бойлорын чек, тоомјылу тудунып, буттары јерге тийип-тийбей айланыжат, бијелегилейт. Бије ажыра олор энениҥ сӱӱжин, ижемјизин айдат.\nБайрамды ӧткӱреечилер кажы ла номерди јарлап, туружарга кӱӱнзегендерди сценага кычырганда, балдар сандырап, ӧкпӧӧрип, тооноҥ артпаска јатканын кӧрӱп, сӱӱнериҥ де, јӱрегиҥ сыстап, чым эдер де. Балдар кӱӱнине јеткенче ойноды, кӧӧрӧди. Адакыда 6-чы школ-лицейдиҥ ӱренчиги Алина Тудашева јараш кожоҥ сыйлады.\nБалдарды эне-адазындый ла чылап азыраган таскадаачылар олорды сӱреен эптӱ, сӱрлӱ, ӧҥжик эдип кийиндиргени иле ле омородулу. Олорды эл-јон ортодо јакшынак улус болуп јӱрзин деп, ӱредип-таскадып јаткан ӱредӱчилер, таскадаачылар кӧдӱриҥилӱ линейкадаҥ ала кере тӱжине эрчимдӱ турушканын темдектеер керек. Олордыҥ ижи база нерелӱ де, агару да ине. Ӧскӱс-јабыс балдарды јолынаҥ тайкылбазын, астыкпазын деген амадула школ кӧнӱ иштеп јат.\nӰренчиктерди айыл-јурттыҥ, јадын-јӱрӱмниҥ ижи-тожына таскадар «Уют» деп тӧс јердиҥ качылары О. Медведеваныҥ, Н. Глебованыҥ билгир башкарганыла, јаан класстардыҥ балдары байрамдык столдорын белетеген. Кадеттердиҥ байрамы фуршетле тӱгенди.\nБӱгӱн кадеттер, келер ӧйдиҥ офицерлери, генералдары шак мындый алып-баатырлардыҥ ортозынаҥ чыгып турган ине…


Чага-Байрам — албатыныҥ текши байрамы - altaicholmon\nЧага-Байрам — албатыныҥ текши байрамы\nАлтай јылтоолош аайынча Јаҥы јыл киргенине — Чага-Байрамга учурлай чӱм-јаҥ кочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде эртен тура Горно-Алтайск калада Туу-Кайа кырда ӧткӱрилген.\nБу чӱм-јаҥда турушкан улус сӱттеҥ белетелген аш-курсакла кӱндӱлеш эткен, кыйра-јаламаларды буулаган, Алтайына бажырып, алкыш-быйанын ла албаты-јонго кӱӱнземелдерин айткан. Улус акту јӱрегинеҥ албаты-јонго амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, тӧрӧл ороонго ло албатыга турумкай ичкери ӧзӱм, кажы ла биледе не-неме јеткилинче болзын, мал-аш арбындай ӧссин деп кӱӱнзеген.\nАлбатыныҥ байрамыныҥ бу чӱм-јаҥын ӧткӱреринде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, аксакалдар ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохординниҥ айтканыла, албаты-јон бу байрамды ачык-јарык кӱӱн-санаала уткыйт, јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери улалып келген јаҥжыгулар албаты бойыныҥ тӧрӧл јерин сӱӱп, корып ла чеберлеп турганын керелейт.\nГерман Чепкинниҥ шӱӱлтезиле, Чага-Байрам албатыныҥ эҥ сӱӱген байрамдарыныҥ бирӱзи болуп јат. Улус Ак байрамла келер ӧйгӧ ижемјилерин, јадын-јӱрӱм јакшы јанындӧӧн кубуларын колбойт.\nБыјыл коронавирус деген оору-јобол таркап турганынаҥ улам, бу байрамга учурлалган керек-јарактар онлайн аайыла ӧткӧн.\nУй јылда јадын-јӱрӱмис амыр-тыш болзын, коронавирус деген оору-јобол јоголып барзын, мал-ажыс кыш-јастаҥ јакшы кӱчтӱ чыксын, улустыҥ ару амадулары јӱрӱмде бӱтсин!


Крым Республика — Википедия\nКрым Республика — Арасей Федерацияга кирип турган субъект.\n↑ Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1959AD\n↑ 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 12,18 12,19 12,20 12,21 12,22 12,23 12,24 Постійне населення - Регіон, Тип поселення, Рік, Зміст , Стать (Автономна Республіка Крим 1989-2014)\n↑ Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 6 кӱни, 2015. Архивировано сыгын айдыҥ 6 кӱни, 2015 јыл.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Крым_Республика&oldid=25861"\nПоследний раз редактировалась 27 кичӱ изӱ ай 2021 в 17:14\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 27 кичӱ изӱ ай 2021, 17:14.


Алкы кӱӱнис—ак чаазында… - altaicholmon\nОныҥ шылтактары текши јарт деп, бодойдым. Баштапкызында, балдар библиотекаларга барбайт, бичиктер кӧп кычырбайт. Алдында јылдарда автобустарда бичик тудунган улусты ас-мас та болзо, кӧрӱп туратан эдис. Эмди јӱк кулактарында наушниктерлӱ, планшет-телефондор тудунган јаш ӱйени кӧрӧргӧ келижет. Экинчизинде, ол ло Интернеттиҥ, сотовый телефонныҥ салтары эмей. Олордо сӱӱжин чыгара айдарга турган, эмезе кайда јӱргенин, нени эдип турганын јетиретен белен тексттер толо. Кӧп сананба да, Интернеттеҥ алала, сӱӱгениҥе аткарып ий. Ондый болордо, бистиҥ тилис јокту болбой, бис санаабысты да, ичистеги, јӱрегистеги кӱӱн-табысты да бойыстыҥ акту кӱӱнистеҥ айдып та, бичип те болбой браадыс.\nОнойдо ок бӱгӱнги улус ол ло сотовыйдыҥ, ӧскӧ дӧ колбулардыҥ шылтузында (чокымдап айтса, салтарында) самаралар бичишпей јадыс. Ондый болордо, база ла тилис јоксырайт, тил ажыра айдынып, кӱӱн-санаабысты јетирип болбос улус болуп браадыс. Бу ончозы улустыҥ тилди, бичик-биликти јакшы кеминде билерине јаан согулталу, коромјылу болуп турбай.\nОндый ок айалга фото согорында. Озогы фотојуруктарды кӧрӧргӧ кандый солун: ӧскӧ, ӧткӧн ӧйдиҥ улузыныҥ чырайлары, кеп-кийимдери, тудунган-кабынганы, эткен керек-јарактары чек башка. Бӱгӱнги кӱнде цифровой фотоаппараттарла соккон фотојуруктарды чаазынга кӧчӱрип албазаҥ, ӧйлӧ кожо јоголып калат.\nАйдарда, келер ӱйелерге эмдиги ӱйе нени артырар, олор бистиҥ кӱӱн-табысты, нени сананганысты, канайып сӱӱшкенисти, канайып самаралашканысты, кандый санаа-кӱӱндӱ јӱргенисти, ӧйис кандый болгонын кайдаҥ билип алар аргалу? Фотојуруктардаҥ кӧрӱп, тӱӱкибисле, бойысла таныжып болор бо? Олор эмдиги бис чылап, темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фотодокументтерин, самараларын сонуркап, кӧстиҥ јажыла јунуп, кычырар, кӧрӧр аргалу болор бо. Онойып, бойыстыҥ да, келер ӱйелердиҥ де ич-кӧксин јоксырадып јадыс.\nЭмдиги ӱйени бӱгӱнги кӱнниҥ бийик технологиялары јалкуга ӱреткен. Кандый бир солунды, јилбилӱ керектерди, билимдеги, тӱӱкидеги, экономикадагы ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде солундарды билерге, угарга, библиотекаларга барардыҥ ордына, капшай ла Интернетке карайдыс. Онызы сӱреен эптӱ ле тӱрген болгоны јарт. Jе не-неме эки учту ине.\nБу ончо керектердиҥ уч-турултазында «Тилисти билбезис, чоокыр тилле эрмектежедис»—деп, јолду комудап јӱредис. Калганчы јылдарда алтай тилле бичиктер, журналдар чыгарып турган басма-учреждениелерди собурганы неге экелген? Печатьтыҥ туразыныҥ бӱткӱл бир кадында иштеген «¯ч-Сӱмер» бичик басма «тенип» јӱреле, эмди кайра бурылып, тӧрт оогош кыпта. Аржан Адаровтыҥ шылтузында «Мир Алтая—Алтайдыҥ телекейи» деп орус ла алтай тилдерле бу ок тураныҥ бежинчи кадында чыккан альманахты база јабып салгандар. Баштапкы кадында балдардыҥ «Солоҥы» журналын база ла Бичиичилер туразына апарып, ойто кайра экелип, собурганыныҥ салтарында ол эмди эки ле кыпту болуп калды. Онойдо ок журналдарды таркадар автомобили де јок артты. «Эл Алтай» журнал кайда барды? Тургуза ӧйдӧ, јаҥы бичип темигип јӱрген балдар да, јаан да улус баштапкы ченемел иштерин чыгарар јери јок артты. Олордыҥ чӱмдемелдери—јӱк «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, балдардыҥ дезе, «Солоҥы» журналда кепке базылып туру. Акча-манат јок ло деп, отурары јаан салтарлу ла каршулу…


Чындык ла ачык јаргы - altaicholmon\nБыјыл анайда ок бойыныҥ толо јажын Кош-Агаш аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы Игорь СУХОВЕРХОВ темдектейт.\nКош-Агаш јуртта јаргыныҥ участогы 2012 јылда тӧзӧлгӧн. Игорь Владимирович бу участокто баштапкы ла кӱннеҥ ала иштеп јат. Бӱгӱн оныла ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап јадырыс.\n—Игорь Владимирович, юбилей — ол бӱдӱрген ишке кайра кӧрӱп, ӧткӧн ӧйди эске алынатан арга берип јат. Ижи-тожыгар керегинде куучындап берзегер? Слер кайда ӱренгенигер? Нениҥ учун юриспруденцияны талдап алганыгар?\n—Мен черӱниҥ кийнинеҥ Алтайдагы госуниверситеттиҥ юридический факультедине ӱредӱге киргем. Оны божодоло, Горно-Алтайскка келип, прокуратурада иштегем. Ӱч јылдаҥ адвокаттыҥ ижине кӧчӱп, бу иште 2011 јылга јетире иштегем. Бу ла јылдыҥ јаҥар айында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы мени Кош-Агаш аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызына кӧстӧгӧн. Прокуратурада ла адвокатурада иштеген ченемелим јаргычыныҥ ижинде меге јаан болужын јетирет.\n—Јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ ижи кӱч пе? Улус Слерге кандый сурактарла баштанат? Ижигер канайып башталып јат?\n—Тӧс ижим улустыҥ тӧлӱлериле, каландарла, коммунал тӧлӧмирлерле, айрылып јаткан билелердиҥ угузу-бичиктерин кӧрӧтӧн сурактарла колбулу. Иштеер кӱним административный јаҥбузуштарла колбулу документтерди, гражданский керектерди, јаргыныҥ документтерин кӧрӧринеҥ башталат. Статистикага баштанып кӧрзӧбис, бистиҥ ижис уур-кӱчиле каладагы јаргы участоктордыҥ кийнинде туруп јат. Кош-Агаштыҥ улузын эрчимдӱ деп айдарга јараар. Олор бойлорыныҥ тап- эриктерин корулаарга биске јаантайын баштанат. Јӧптӧштиреечи јаргычы айрылып јаткан билениҥ сурактарын, олордыҥ баазы бежен муҥ салковойго јетире јӧӧжӧзиниҥ сурактарын, алимент јанынаҥ керектерди кӧрӱп јат.\n—Баштапкы кӧргӧн керегеер санаагарга кирет пе?\n—Ол ӧйдӧҥ менде кӱнлик дневник арткан. Слерге интервью берер алдында кӱнликти айылымдагы архивимнеҥ алып, оны ойто катап ачып кӧрдим. Баштапкы кӧргӧн керегим айрылып јаткан билениҥ сурагы болгон эмтир. Бу керекти мен јасакка тайанып кӧргӧм.\n—Јаргыныҥ участогында Слерле кожо база кемдер иштеп јат? Кожо иштеп турган улус болужын јетирип ле турган болбой…\n—Ӧмӧликтиҥ улузынаҥ кӧп неме камаанду эмей. Јаргычылардыҥ участогында кӱӱн-санаазыла ачык-јарык улус иштеп јат. Олор кажы ла ӧйдӧ болушка келер кӱӱндӱ улус. Бис элдеҥ ле озо јасактарла башкарынып иштеп јадыс. Ирина Александровна Санина јаргычыныҥ болушчызы болуп јаргы участоктыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала иштеп јат. Тургуза ӧйдӧ јаргыныҥ јуундарыныҥ качызы болуп Асель Аманконовна Мукашева иштейт. Јаргыныҥ качызыныҥ ижин Надежда Климентьевна Петпенекова бӱдӱрет. Документтерле Марина Николаевна Чернышова иштейт.\nКадрлар јанынаҥ бисте кандый да уур-кӱчтер јок. Ӧмӧликте бойыныҥ јаҥжыгулары бар. Специалисттер дезе бойлорыныҥ иштеги молјуларын ак-чек бӱдӱрип јат. Арга болордо, олордыҥ јакшы ижин темдектеп, кажызына ла быйан айдып јадырым. Иштиҥ эҥ ле јаан јӱги элдеҥ ле озо јаргы участоктыҥ аппарадына келижип јат деп айдар керек.\n—Слер ченемелдӱ ишчи болуп јадыгар. Јӧптӧштиреечи јаргычыга иште кандый некелтелер эдилип јат?\n—Јӧптӧштиреечи јаргычы бойыныҥ керегиниҥ узы болор учурлу. Оны ӧскӧ сӧстӧрлӧ профессионализм деп айдар керек. Андый јаргычыда анайда ок кемнеҥ де камаанду јогынаҥ бойыныҥ кӧрӱм-турумы ла ак-чек кылык-јаҥ болор учурлу. Бистиҥ иште профессионал этикала башкарынганы баштапкы јерде туруп јат.\n—Игорь Владимирович, Слер бойыгарды ӧскӧ иште кӧрӱп јадыгар ба? Јаргычы болбогон болзогор, Слер кем болор эдигер?\n—Бӱгӱнги кӱнде бойымды ӧскӧ кандый да иште кӧрбӧй турум деп агы-чегин айдып јадырым.\n—Быјыл Россия Федерацияныҥ јӧптӧштиреечи юстициязына туй ла јирме јыл толуп јат. Мынча кире ӧйгӧ оныҥ тӱӱкизинде кандый кубулталар болгон? Слер акту бойор нени темдектеер кӱӱнигер бар?\n—Россияда јӧптӧштиреечи юстицияны орныктырганы ол јаргыныҥ ижин эл-јонго јууктатканы болуп јат. Оныҥ тӧзӧлгӧзинде текши демократияныҥ тап-эриктери салылган. Бу ӧйдиҥ туркунына бистиҥ республикада јӧптӧштиреечи јаргычылардыҥ чындык институды тӧзӧлгӧн. Јаргычылардыҥ участокторында бойыныҥ керегин јакшы билер јаргычылар иштеп јат. Мен кожо иштеген коллегаларымды бу јаан юбилейле уткып, бек су-кадык ла једимдӱ иш кӱӱнзеп турум.\n—Иштеҥ ӧскӧ Слерде база кандый јилбӱлер бар? Спортло тазыктырынып јадыгар ба? Јакшы иштеерге ийде-кӱчти кайдаҥ алып јадыгар?\n—Иштеҥ чӧлӧӧ ӧйдӧ билемле кожо ар-бӱткенге барып амыраарга јакшызынадым. Туулу Алтайда дезе кеен ле јараш јерлер кӧп. Балыктаарын сӱӱйдим. Бильярдла, волейболло јилбиркейдим. Кышкыда туу чанала јыҥылаарга јакшызынып јадырым. Бу јилбӱлер меге ийде-кӱч ле омок кӱӱн-санаа сыйлап јат.\n—Игорь Владимирович, јилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан быйан айдып турум. Слерди юбилейлик керек-јарактарла уткып, иште јаҥы једимдер, алкы бойоорго бек су-кадык кӱӱнзеп турум.


«Кандык чечек јайылза, катап ойто келерис…» - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртынаҥ Темеевтердиҥ «Алтын Туу» деген билелик јайаан ӧмӧлиги «Ойно, кожоҥдо…» деп адалган ойын-концертин кӧргӱсти.\nКемиле де, учурыла да алза, јараш ла тереҥ учурлу ойын-концерт болды. Олор Тӧрӧлин, јер-Алтайын, албатызын, ар-бӱткенин, чӱм-јаҥын, азыраган ада-энезин, јууктарын баалап, тооп, кожоҥдорын олорго акту кӱӱндеринеҥ коолодо кожоҥдоп, алкап-быйандады.\nОйын-концертке, бала-барказын баштап, јаан ла нак билениҥ сӱӱген энези, баркаларыныҥ кару јааназы кыпчак сӧӧктӱ Раиса (Боро) Кыпчаковна Темеева келип, јуулган кӧрӧӧчилерге, јерлештерине, эл-тӧрӧӧнине алкыш-быйан айдып, алкап салды.\nРаиса Темеева «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ чындык најызы, бичимелдери улай ла газетте јарлалат. Ол «Јӱрекке кару Экинур алтайыс» деген бичиктиҥ, «Јӱрӱмим, ырызым, байлыгым» деп адалган ӱлгерлик јуунтыныҥ авторы. Бу ла јуук ӧйдӧ «Јылдар ӧткӧн јол» деген бичиги кепке базылып чыгар, кычыраачыларына јолды табар деп айдарга јараар.\nРаиса Амыровнаныҥ эш-нӧкӧри Николай Копышевич Темеев. Олор экӱ бежен јети јыл јуртап, тӧрт уул ла бир кыс азырап, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарып салдылар. Николай Копышевич тӧп кылык-јаҥду, алкы бойы гармошка-чуранала, балалайкала ойноор, топшуур согор јайалталу. Айла Раиса Амыровнаныҥ да јанын алза, база топшуур согор, шоор ойноор, бијелеер-кожоҥдоор јайалталу улус болгон эмтир. Айдарда, бала-барказына јайаан јайалта эки јанынаҥ тӱшкен болуптыр.\nБу билениҥ јаан уулы Валера озочыл иштӱ механизатор болгон. Јаш бойында јеткердеҥ улам амырап калган. Арткан тӧрт балазы Виктор, Олег, Юрий, Анжела Абаканда кӱӱлик педколледжти једимдӱ тӱгезип, бӱгӱнги кӱнде аймактарда ла јурттарда јаш јайалталардыҥ јайалтазын чечип, кӱӱлик ойноткыларла ойноорына, кожоҥдоорына, бијелеерине таскадат. Олор бойлоры чӱмдеген јӱстеҥ ажыра кожоҥныҥ авторлоры. Темеевтердиҥ чӱмдеген кожоҥдорыныҥ кӧп јаны јӱрӱмде албатыныҥ да болуп таркаганы бар. «Алтын Туу» ӧмӧликтиҥ туружаачыларыныҥ алтын кӧмзӧзинде улус укпаган јаҥы кожоҥдор база кӧп. Поэт-бард Олег Темеевтиҥ айтканыла, олордо тургуза ӧйдӧ јирмедеҥ ажыра јаҥы кожоҥ бар болуптыр. Бу ӧткӧн ойын-концертте элге-јонго таныш, олордыҥ сӱӱген кожоҥдоры угулган болзо, је «кандык чечек јайылза, катап ойто келзес, јаҥы кожоҥдорыс экелерис» деген сӧстӧрин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткудылар. 2011 јылда Олег Темеевтиҥ кожоҥдорынаҥ, ӱлгерлеринеҥ турган «Јӱрӱм сыйлаган јас» деп јуунтызы чыккан.\nТемеевтердиҥ калыҥ јуртыныҥ келиндери Эркелей ле Лариса база Абаканда кӱӱлик колледжте ӱренген ле Кан-Оозы аймактыҥ балдардыҥ санат школында ла культураныҥ байзыҥында иштейдилер.\nАлан (Виктор Николаевичтиҥ уулы, Темеевтердиҥ баркаларыныҥ эҥ јааны) ла Айана Темеевтердиҥ ады-јолдоры элбеде јарлу. Алан Темеев Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи. Бу биле Улаганда јуртап јат, тӧрт кысту. Айана балдардыҥ «Јаш канаттар» деген ӧмӧлигин башкарат. Олордыҥ кызычагы Айдыҥай бу концертте база кожоҥдоды. Јуукта Айдыҥай јаан кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили болуп чыкканын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары јакшы билер.\nБу ойын-концертте Алан ла Айана Темеевтердиҥ коо ӱндери, кожоҥдоры сӱреен болды. Анжеланыҥ, Эркелейдиҥ ӱндериниҥ јымжагын, кеенин! Виктор, Юрий, Олег Темеевтер бастыра јанынаҥ јайалталу, јиит ӱйе јозок алатан алтай эрлер. Темеевтердиҥ «Алтын Туу» деген билелик јайаан ӧмӧлигиниҥ «Ойно, кожоҥдо» деген ойын-концертинде олордыҥ кызычактары Сурайа, Байару, Быйансу, Айсана, Айдыҥай, Сӱӱнеш бије-ойыныла кӧрӧӧчилерди сӱӱндирди. Јайаан јайалта ук-тӧзиле улалып барар дегени јолду шӱӱлте болгонын Темеевтердиҥ калыҥ јурты јарт кӧргӱсти.\nЈараш ойын-концертти Кан-Оозы аймактыҥ, онойдо ок Экинур јурттыҥ озочыл иштӱ, ӱредӱликтиҥ узы, ӱлгерчи, байлык тилдӱ Владимир (Оношко) Толоев баштап ӧткӱрди. Су-алтай тилистиҥ байлыгын, кӱӱзин, ийдезин Владимир Михайлович бийик кеминде кӧргӱсти. Албатыда Темеевтердий, Толоевтий айдар-тудар, недеҥ де туура калбас уулдар барда, тилис те, чӱм-јаҥыс та кайылбас-јылыйбас деп айдар керек. Шак ла бу Экинурдыҥ јаркынду улузынаҥ јозок алгадыйыс. Алтай албаты ойгор ӧзӧктӱ, байлык тӱӱкилӱ, ӧзӱмдӱ культуралу деген шӱӱлтени «Алтын Туу» ӧмӧликтиҥ туружаачылары, ӧткӱреечизи јарт кӧргӱсти.\nЈараш ойын-концерт чӱрче ле элес эдип ӧдӧ конды. Кӧрӧӧчилер олордыҥ кожоҥдорын орой тӱнге јетире де болзо, уккадый. Айса болзо, «Алтын Туу» јайаан ӧмӧлик келер јылда Эл Ойында таҥынаҥ бойыныҥ ойын-концертин белетеп ӧткӱрер? Олорды эртеде байрамныҥ окылу программазына кийдирип салза. Је јуук ӧйдӧ јайаан ӧмӧлик аймактарла, јурттарла јорыктап, ойын-концертин кӧрӧӧчилерге кӧргӱссе, турултазы бийик болорында алаҥзу јок. Јада-тура, «Алтын Туу» јайаан ӧмӧликке «албаты ӧмӧлиги» эмезе «образцовый» деген бийик ат кыйалтазы јогынаҥ адалар деп иженели.\nЈерлештериниҥ ойын-концертине Экинурдагы јурт јеезениҥ јааны Эжер Итпалин келип, олорды уткуп, јӧмӧп-болушканы јарамыкту керек. Калада јуртап јаткан кӧп тоолу јерлештери, темдектезе, ӱредӱликтиҥ узы ла иштиҥ ветераны Любовь Даниловна Кудачина, Артур Сабин, Айана Укачина, Эркелей Мендешева, Лариса Баина ла оноҥ до ӧскӧлӧри акту кӱӱндеринеҥ уткуп, быйанду сӧстӧрин айттылар. Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин Темеевтердиҥ ада-энезине, билезине, бала-барказына јаан быйанын айдып, бу јакшынак керектеҥ, ойын-концерттеҥ ӧскӧ дӧ улус јозок алзын деген амадула олорды ойын-концерттерин ӧскӧ дӧ јурттарда кӧргӱссин деп баштанды.\nОйын-концерттиҥ учкары нак билениҥ кару ла сӱӱген энези Раиса Темеевага јеени Зоя Содонова јаан алкыш-быйанын айдып, кереес сыйын табыштырды. Зоя јашта ла ада-энези амырап каларда, олорды, ӧскӱс балдарды, эјези-јестези Раиса Амыровна ла Николай Копышевич бойыныҥ билезине алып, балдарыла кожо ӱредип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган болуптыр.\nРаиса Темееваныҥ «Алтайды мактаганы» деген ӱлгеринеҥ алынган јолдыктары:\nАлтайыс бистиҥ алкышту,\nОйгор сӧстӧр бойыста дегени бу ойын-концертке эптӱ келижет.


23.06.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nСалымдар солыган кӱн…\n79 јыл кайра, кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде, эртен тура 4 саат киреде Германияныҥ фашист черӱзи Советский Союзка јарлабазынаҥ кенетийин табарган. Бистиҥ албатыга Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Туулу Алтайдаҥ канду јууга 42268 кижи, ол тоодо 7109 алтай эр атанган. Олордыҥ 21300 кирези, ол тоодо 4788 алтай черӱчил, Тӧрӧли учун јуу-согуштарда јеҥ јастанып јыгылган, сурузы


Сӱрее-чӧпти ылгаштыра јуур керек - altaicholmon\nКату коммунальный таштанчыларды (ТКО) јуурыла, ылгаштыра бӧлиириле, оноҥ не-немелер эдериле колбулу суракты олор бойыныҥ шиҥжӱзинде тудат. Бу кӱндерде ОНФ-ныҥ чыгартулу улузы ТКО-ныҥ переработказы аайынча Горно-Алтайсктагы цехте болгон.\nАргачы кижи улустаҥ пластиковый болуштопторды, чаазынды, картонды ла шилди садып аларын цехтиҥ јеринде тӧзӧгӧн. Керектиҥ аайы мынайда тӧзӧлгӧнин билип тура, ОНФ-ныҥ улузы јууп алган макулатураны ла пластиковый болуштопторды бери табыштырарга кожо апарган.\nАргачы Александр Нартовло Албаты фронттыҥ улузы былтыр сӱрее-чӧпти јуурын, ылгаштырарын, переработказын тӧзӧӧриле колбулу сурак јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрип турала танышкан. Бу шиҥжӱ иш ОНФ-ныҥ «Генеральная уборка» деген ӱлекери аайынча ӧткӱрилген болгон. Аргачыла калганчы туштажу 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында, качан ол ижине керектӱ кып-тура бедиреп турган тушта ӧткӧн. Оноҥ бери оныҥ ижинде бир канча солунталар болуп калтыр.\nАргачыныҥ айтканыла, ол беш кире производственный кыптарды солыйла, бу јанынаҥ курч сурагыла Горно-Алтайсктыҥ мэриязына баштанган. Болуш мэрияныҥ јанынаҥ болгон деген.\n«Бӱгӱн бис таштанчылардаҥ белен продукция — тротуардыҥ плиткаларын, бордюрларды, черепицаны, водостокторды эдип чыгарары аайынча иш ӧдӱп турганын кӧрӧдис. 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ороонныҥ бастыра тергеелери таштанчылар јанынаҥ јаҥы системага кӧчӧр учурлузын ајаруга алза, бу сӱрекей керектӱ ле јаан учурлу иш. Государствоныҥ алдында сӱрее-чӧптӧҥ не-немелер эдип чыгарарын 80 процентке јетире кӧптӧдӧр, полигонго аткарылып, анда кӧмӱлип турган таштанчылардыҥ кемин астадар деген јаан иш-амаду туруп јат. Бистиҥ республикада јаҥыс ла таштанчылардыҥ переработказыла иштеп турган эмес, је анайда ок экологиялык айалганы јарандырары јанынаҥ иштеп турган аргачылар тоолу ла» — деп, ОНФ-ныҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ турчызы Майя Шурова темдектеген.\nВторсырьеныҥ переработказыныҥ бӧлӱгинде бизнести јилбиркедерге, јӧмӧлтӧни субсидиялар ла јеҥилтелер ажыра эдер керек деп, ол айткан. «Баазы 1,5 миллион салковой јазалды кижи бойыныҥ таҥынаҥ кӧлӱгин сатканынаҥ алган акчала, банктаҥ алылган заемный акчала садып алган. Бу кижи јӱк ле бойына ла бойыныҥ аргаларына иженет. Цехтиҥ туразын јазаарына ле јылулаарына база ӱзеери акча керек болор. Бу турада керек дезе кӧзнӧктӧр дӧ јок. Jазалдарды садып аларга болуп, банктаҥ алылган акчаныҥ кандый да проценттерин тӧлӧӧрине болуш эдилген болзо, сӱрекей јакшы болор эди» — деп, А. Шурова айдат.\nТКО-ло иштеерин кӧндӱктирери, таҥынаҥ бизнести јилбиркедери јанынаҥ јуулган шӱӱлтелер тергеениҥ башкараачызына аткарылган.\nОНФ-ныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ испокомы