Бийик кеминде белен болорыныҥ аайында кубулталар - altaicholmon\nБийик кеминде белен болорыныҥ аайында кубулталар\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ башкарузыныҥ бийик кеминде белен болорыныҥ режимин тергеениҥ јерине кийдирери керегинде јакаанына кубулталар эткен.\nОл документтеҥ тергеениҥ јериндеги ӱредӱлик организацияларга ӱренчиктер барарын токтодор ло олорды ыраагынаҥ ӱренериниҥ аайына кӧчӱрери керегинде пункт, анайда ок дежурный детсадтарды чокымдаары керегинде пункт јоголтылган. Школдоҥ озо ӱредӱлик учреждениелер сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, бастыра санитарно-эпидемиологиялык некелтелерди бӱдӱрип, толо кеминде иштеер.\nБалдар тӱни-тӱжи болуп турган ла АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ башкартузына кирип турган учреждениелерде вахтовый режимле иштеп тургандарда ОРВИ-ниҥ темдек-симптомы бар болзо, олорды кыйалтазы јогынаҥ коронавирусный инфекцияга шиҥдеп кӧрӧриниҥ ээжизиниҥ ӧйи ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнине јетире узадылган. Ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школы јайдыҥ ӧйинде шак бу режимле башкарынып иштеген болгон, эмди ол алдындагы аайыла иштеер.\n65 јашту ла оноҥ јаан јашту улус самоизоляцияныҥ режимиле сыгын айдыҥ 18-чи кӱнине јетире башкарынзын ла јондык јерлерде болорын кирелендирзин деп шӱӱлтелер эдилген.\nАнайда ок тергеениҥ башкараачызы Кош-Агаш аймактыҥ јеринде кирелендириштӱ керектер керегинде јакаанга кубулталар кийдирген: муниципал тӧзӧлмӧниҥ јериндӧӧн мында регистрациялу улустаҥ ӧскӧ улуска барарга ла ол јердеҥ чыгарга јарабас. Бу пункт эмди аймактыҥ јеринеҥ ӧскӧ јерлерде ӱренип турган ӱренеечилерге ле олорды ӱйдежип јӱрген улуска таркадылбас.\nТергеениҥ јеринде кыйалтазы јогынаҥ маска кийериниҥ режими иштейт. Каланыҥ эл-јоны ла айылчылары таҥынаҥ коруланарыныҥ эп-аргаларын текши тузаланышту транспорттыҥ бастыра бӱдӱмдериле, ол тоодо таксиле, јорыктаза, аптекаларда, магазиндерде, автовокзалдарда, аэропорттордо, бастыра бӱдӱм транспорттыҥ токтодуларында, текши тузаланыштыҥ јерлеринде, јаҥныҥ органдарында болзо, тузаланар учурлу.


04.10.2019 - altaicholmon\nАйткан сӧзи недеҥ де баалу…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына башка-башка ӧйлӧрдӧ кӧп улус бичиген. Олордыҥ јербойынаҥ бичиген солун бичимелдери, калык ортозынаҥ эткен јетирӱлери јогынаҥ газет кӧпти јылыйтар эди. Онойдо ок тӧрӧл газедиске су-алтай тилле кӱӱн-санаазын, ӧскӧ дӧ солун керектерди бичип турган улус јылдаҥ јылга астап турган айалгада ондый авторлорыс недеҥ де баалу ла мактулу. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ ала газетке\nБеш Богда — Беш Кудайдыҥ туузы\nЈакшылыкту кӱнле, мениҥ најыларым! Бойымныҥ солун јол-јорыгым керегинде бичип ийерге турум. Мениҥ ада-энем мӱргӱп туратан: «О, Алтайым! О, мениҥ агару Алтайым — Телекейдиҥ јӱреги! О, улу мениҥ байлу кудайлык тууларым: Беш Богда, буурыл Мӧҥӱн-Тайга! Теҥериниҥ ле Јердиҥ ээлери, о, мениҥ Алтайым — Јер-телекей! О, кӧк јерим — Теҥерим! О, Ӱргӱлјик чаҥкыр теҥери!»… Ада-энем ар-бӱткенге акту\n«Бу мениҥ кижим деп, ол качан да айтпаган»\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ады-јолы элбеде јарлу политик ле јондык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалган эҥир ӧткӧн. Михаил Карамаев 1929 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Кумжулу јуртта чыккан. Бу јурт Камлактаҥ он тӧрт, Шабалиннеҥ бежен километр ыраагында туруп јат. 1925 јылда Кумжулуда\nЭл Курултай: баштапкы сессия ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јетинчи тудуузыныҥ баштапкы сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧтти. Эл Курултайдыҥ Регламенти аайынча, оны јажыла эҥ јаан депутат, Алтай Республиканыҥ депутадына КПРФ-тыҥ тооломы аайынча тудулган Еликпай Аманчин ачкан. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак, Федерация Совединиҥ\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болуп окылу иштеп баштаганын керелеген чӱм-јаҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, айылчылар ла кычырган ӧскӧ дӧ улус турушкан. Олег Хорохордин, јасакталган ээжиле, Алтай Республиканыҥ Конституциязына колын салып, алтай ла орус тилдерле


15.03.2019 - altaicholmon\nСельский туризм: продолжение диалога…\nВ парламенте республики состоялся круглый стол на тему «Развитие профессионального сообщества НКО и их партнеров в сфере сельского туризма» на территории Республики Алтай на примере Чемальского района. Депутаты, представители власти и бизнес сообщества обсудили проблемы и перспективы развития сельского туризма. В мероприятии приняли участие депутаты, представители заинтересованных ведомств, органы власти Чемальского района, туристического бизнеса и\nРеспублика в пятерке самых малонаселенных регионов России\nФедеральная служба государственной статистики (Росстат) опубликовала предварительную оценку численности населения в Российской Федерации на 1 января 2019 года и в целом за 2018 год. Численность населения Республики Алтай, по данным Росстата, составила 218 858 человек. Население региона увеличивается: в прошлом году цифра составляла 218 063 человека. В то же время, как сегодня отметил ряд изданий,\nСела Шебалинского района изменят свои границы\nГраницы населенных пунктов Шебалинского района будут расширены для обеспечения земельными участками льготных категорий граждан. Это позволит уже в текущем году существенно сократить очередь среди многодетных семей. Данная работа выполняется по поручению главы Республики Алтай Александра Бердникова. «Многодетные семьи должны получать все меры поддержки, которые им может обеспечить государство. Несмотря на демографическую яму 90-х годов, из-за\nЈӱрӱминде байлыгы — калык чӱмделгези\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында филологиялык билимдердиҥ кандидады К. Е. Укачинаныҥ 80 јажына учурлалган «Јӱрегимде — калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары» деп адалган билим кычырыштар ӧтти. Ады-јолы элбеде јарлу фольклорчы-билимчини учурлу јажыла бу институттыҥ јааны Николай Екеев, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ адынаҥ Марина Стафурская, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, культура аайынча\nЛицей М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган\nГорно-Алтайск калада 1-кы таҥмалу лицейге Туулу Алтайдыҥ јарлу государстволык ла политикалык ишчизи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ ады адалганы керегинде кереес досконыҥ ачылтазы бу кӱндерде ӧтти. Кӧдӱриҥини ачып, Горно-Алтайсктыҥ мэри Виктор Нечаев бу школ каланыҥ тӱӱкизинде јаантайын эҥ артык школдордыҥ бирӱзи, тӧрӧл јериниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген Михаил Васильевичтиҥ балдарыныҥ салымы оныла бек колбуда болгонын темдектеди. АР-дыҥ\nКан-Оозы аймактыҥ јурт ээлемдери кыштаҥ канай чыгып јатканы ла олордыҥ јаскы иштерге белетенижи керегинде аймактыҥ јааныныҥ јурт ээлемниҥ сурактары аайынча ордынчызы Алла БРЫШКАКОВА јетирди. Аймакта 20 јурт предприятие, 326 крестьян-фермер ээлем ле улустыҥ 5800-теҥ кӧп таҥынаҥ болушту ээлемдери. Олор быјылгы кышка текши тооло 119000 тын мал-ашту кирген болгон, ол тоодо уйлар — 70 муҥ, койлор\nСтуденттердиҥ Красноярскта ӧткӧн Телекейлик кышкы универсиадазы јаҥыс ла спортчыларга ла оныҥ туружаачыларына эмес, је анайда ок бистиҥ телкем орооныстыҥ ла гран ары јаныныҥ албатыларына јаан байрам болды. Универсиаданыҥ маргаандарын кӧп тоолу кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧргӧн, олор јаан сакылтада болгон. Онызын трибуналар кӧрӧӧчилерле јык толо болгоны керелеген. Алдында јылдарда ӧткӧн Универсиадаларга кӧрӧ, быјылгызына билеттер чик јок озо\nАлбатызыныҥ чындык уулын эзедип…\nТулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде республикабыстыҥ тӧс калазында Горно-Алтайский автоном областьтыҥ јарлу государственный ла политикалык ишчизи, алтай албатыныҥ чындык уулы Михаил Васильевич Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарактар ӧткӧн. Бу юбилейге учурлай Горно-Алтайсктыҥ государственный университединде «ХХ чактыҥ 40-90 јылдарында Сибирьдиҥ ле оныҥ јанында јерлердиҥ политикалык ла јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱми» деп адалган бастырароссиялык билим конференция ӧткӧн.\nКӧрӧӧчилерге де, актерлорго до сӱӱнчи сыйлаган\nАлтай Республикага Бастырароссиялык театрал марафонныҥ сӱр-темдегин Хакас Республика кӧдӱриҥилӱ айалгада тулаан айдыҥ 9-чы кӱнинде П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда табыштырды. Эл театрдыҥ художественный башкараачызы Светлана ПЕШПЕРОВА тӱӱкилик учурлу кӧдӱриҥи, онойдо ок театрдыҥ јыл туркунына бӱдӱретен јайаан ижи јанынаҥ мынайда куучындады: —Бистиҥ республика тулаан айдыҥ 9-12 кӱндеринде театральный јӱрӱмниҥ тӧс јери болгонын кычыраачылар, байла, сескен


Сессияда—АР-дыҥ Башкарузыныҥ ижи - altaicholmon\nОндо кӧрӱлген тӧс сурактардыҥ бирӱзи—Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ 2016 јылдагы ижиниҥ турулталары керегинде АР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ отчеды болгон.\nРеспубликада иштеер јерлер тӧзӧӧри, тергеелик ле јербойындагы учурлу јолдорды јазаары, электричество учун тӧлӧмирлерди јабызадары аайынча АР-дыҥ Башкарузыныҥ ӧткӧн јылда эткен иштери керегинде ле депутаттардыҥ ӧскӧ дӧ сурактарына АР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ каруулары Эл Курултайдыҥ окылу сайтында эртеледе јарлалган. Олорло кӱӱнзеген кажы ла кижи таныжар аргалу.


Jӧптӧжӱниҥ некелтелерин чике бӱдӱрет - altaicholmon\nJуунда бюджеттеги дисциплинаныҥ ла 2017 јылдагы бюджеттер бӱдӱп турганыныҥ сурактары шӱӱжилген.\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы 2018 јылдагы бюджетный кредиттердиҥ структуразын бир эмеш кубулткан деп, вице-премьер куучындаган, Республикалар, крайлар, областьтар, округтар бойлорыныҥ социальный молјуларын, ол тоодо ишјалды тӧлӧӧриле, оны бийиктедериле колбулу молјуларын РФ-тыҥ Президентиниҥ кӱӱк айдагы јарлыктарына келиштире бӱдӱрер учурлу.\nСоциальный молјуларды, ол тоодо ишјалды тӧлӧӧриле, оны бийиктедериле колбулу сурактар Алтай Республикада Россияныҥ Президентиниҥ кӱӱк айдагы јакылталарыныҥ некелтелерине келижип јат.\nРеспубликаныҥ государствого тӧлӱзиниҥ кеми бюджет аайынча јасактарда айдылганынаҥ ашпай јат.


Кӧмӱр — Википедия\nКемеровский область — Кузбасс\nкала ичинде 5 аймак\n1918 јылга јетире — Щеглово јурт, Кемерово деремне\n1924 јылга јетире — Щеглов\n1932 јылга јетире — Щегловск\n282 ± 1 квадратный километр\n↘552 546 кижи (2021)\nорустар, татарлар, украиндер ле о.ӧ.\nправославие, католицизм, протестантизм ле ислам\nкемеровча́ниндер, кемеровча́не; ке́меровец, ке́меровцы\nЈаан изӱ айдыҥ 12 кӱни\nКузбасстыҥ тӧс калазы,\nСтолица Шахтёр кырайдыҥ тӧс јери\nКӧмӱр орустап Кемерово — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) ло Искитим суулардыҥ јараттарында турган кала. Кузбасстыҥ Кемеров областьиниҥ ле Кемеров аймактыҥ (муниципал округ) администрациялык тӧс јери. Аймакка (округка) кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ Россияда эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥнаҥ кӧп калаларыныҥ ортозында 30-чы јерде, текши јери 100 квадратный километрдеҥ јаан калалардыҥ ортозында 50-чи јерде турат.\n5 Каланыҥ символдоры\n6.1 Экономиканыҥ структуразы\n6.2 Эл-јонныҥ кирелтези\n7.1 Јондык транспорт\n7.2 Темирјол транспорт\n7.3 Кейде транспорт\n7.4 Кӧӧлик транспорт\n8.1 Текши орто ӱредӱ\n8.2 Орто специал ӱредӱ\n8.3 Бийик ӱредӱ\n11.1 Музейлер ле галереялар\n11.2 Театрлар ла филармониялар\n12.1 Парктар ла скверлер\n12.2 Газеттер ле журналдар\n14 Карындаштык кала\n16 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nКӧмӱр — алтай тилдеҥ кӧчӱрзе, орустап уголь. Мурзаев В. Э. кемер деп сӧс тӱрк тилдердеҥ орустап «обрыв, берег, утёс» деп кӧчӱрилет деп јартайт. Каланыҥ ады Кемерово деп јурттыҥ адынаҥ ары барган, кӧчкӱн кижиниҥ Кемеров деп ӧбӧкӧзиле адалган јурт болгон, — -ово деп кожулта кижиниҥ адынаҥ топонимический болуп кӧчкӧн деп Э. М. Мурзаев бодоштырат. Јурттыҥ адыла јанында Кемеровский рудник адалган. 1925 јылда Кемерово ло Щеглово деп коштой турган јурттардаҥ Щегловск деп кала тӧзӧлгӧн, 1932 јылда кала Кемерово деп рудниктиҥ адыла адалган. Бу калада јаткандарды: кемеровча́нин, кемеровча́не деп айдадылар.\nКӧмӱр кала — Кемеровский областьтыҥ администрциялык тӧс јери, Москвага јетире кӧндӱре 2997 км, кӧӧлик јолдорло 3601 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Кузнецкий котловинаныҥ шак ла ортозында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууны экијараттай туруп јат. Кала Том сууныҥ орто агынында, ого Большая Камышная, эмезе Искитимка деп суу киргенинде турат.\nКӧмӱр каланаҥ ала кӧӧлик јолдорло јуугында ӧскӧ калаларга јетире\nТом-Тура ~ 218 км Берёзовский ~ 33 км\nЈаш-Тура ~ 469 км Ленинск-Кузнецкий ~ 70 км\nАба-Тура ~ 218 км\nКаланыҥ Том сууныҥ эки башка јараттарында турган бӧлӱктери бой-бойыла эки кӧӧлик кӱрле колболот: Кузнецкий кӱр ле Кузбасский кӱр, ого коштой бир темирјол кӱр.\nКаланыҥ јери тӱндӱк јанында увалисто-холмистый Кузнецкой котловинада, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейиниҥ чӧлдӱ-агаштарлу (лесостепной) јанында\nКӧмӱр каланыҥ климады кезем континентал.\nКузбасстыҥ тӧс калазында кышкы соок ӧй календарный кышка кӧрӧ 1,5 айга узун. Ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала кейдиҥ ортоайлык температуразы нольдоҥ тӧмӧн тӱжет, калганчы кышкы соок кӱн кандык айдыҥ 9 кӱнине келижет. Јай јетире ле јылу, чыкту болот, кезикте сӱреен изӱ де болот. Климатический јайдыҥ орто кеми Кӧмӱр калада кайда да 80 кӱн (ортоайлык температуразы +15 градустаҥ бийик кӱндерлӱ). Јай кайда да кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱнинеҥ ала башталат, куран айдыҥ 23 кӱнинде јай божойт.\nКалада 2013 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде тӱште кар тӱшкен, тӱнде дезе кейдиҥ температуразы −2,8 °C болгон.\n2014 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде кар-јут бастыра региондо јааган. Эҥ ле јаан карды синоптиктер Белово ло Тисуледе темдектеген, бу јон јаткан јерлерде кар јети миллиметрге јетире јааган.\nКайдаҥ алынган: «Климат ла ай-кӱн»\nКалада химический, машиностроительный ла кӧмӱр промышленностьтыҥ предприятиелери бар, олор айландыра ар-бӱткенге коомой салтарын јетирип јат\nРудничный аймакта кирлӱ кей\nОкылу берилтелерде калганчы 4 јылдыҥ туркунына предприятиелердиҥ јайган каршулу кейи астаган деп темдектелет, је ойто кӧӧликтердиҥ кӧптӧгӧниле кожо олордоҥ каршулу кей база кӧптӧйт. Је бу керегинде окылу тоо јок. Каланыҥ администрациязы јартайт: кейде ыш, кирлӱ туман бир кезикте каланыҥ ӱстинде салкын јок кӱндерде турат (орустап роза ветров, безветренная погода).\nКӧмӱр калада кейдиҥ киртигени\nКирлу кей јайып турган стационар объекттердиҥ тоозы, единицалар\nАтмосферага стационар источниктердеҥ јайылган кирлӱ веществолор, муҥ. тонна\nКӧмӱр кала сууны Том суунаҥ алат, онойдо ок Пугачёвский водозабордоҥ; Кедровка ла Боровой сууны јердиҥ алдынаҥ алат.\nКӧмӱр каланыҥ эл-јоны 2021 јылда — 552 546 кижи.\n2010 јылда калада кӧп сабазы орустар — 94,6 %, онойдо ок татарлар — 1,3 %, украиндер — 0,7 %, армяндар — 0,6 %, немецтер — 0,5 %, ӧскӧлӧри — 2,3 %.\nЗнаменский собор. Кӧмӱр кала\nОус православный серикпе, Кемеровский епархия, Новокузнецкий епархия, Мариинский епархия. Кузбасский митрополияга кирип јат 2012 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 26 кӱнинеҥ ала;\nРимско-католический серикпе, Церковь Непорочного Сердца Пресвятой Девы Марии (Кӧмӱр кала);\nЦерковь Иисуса Христа Святых последних дней. Офисы Кировтыҥ калазында, 27;\nИслам, Мунирдиҥ мечеди (Кӧмӱр кала).\nЭмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде озогы јон јаткан јердиҥ ады баштапкы катап 701 јылда бичилген. «Хорографическая чертёжная книга Сибири» деп тобольский топограф ла географ Ремезов Семён Ульяновичтиҥ бичигени керелейт, «Чертеж земли Томского города» деп ижинде Щеглов деп јурт Томныҥ оҥ јарадында кӧргӱзилген. Россияда иштеген билимчи немец Д. Г. Мессершмидттиҥ дневнигинде Кӧмӱр деп јон јаткан јер баштапкы катап кандык айдыҥ 28 кӱни (кӱӱк айдыҥ 9 кӱни) 1721 јылда бичилген. Бу документ јон јаткан јердиҥ «Комаров», «Кемеров», эмдиги «Кӧмӱр» каланыҥ ады адалганы тӱӱкиге кирген.\nТом суула Кузнецк, Том-Тура јаар 1734 јылда кӱскиде тӱшкен С. П. Крашенинников јолдо бичиген журналында јартайт: Кемерово јурт Щеглаков јурттаҥ 1 беристе јерде туратӰлекер:Cquote\n1734 јылдыҥ ӱлӱрген айында Г. Ф. Миллер Кӧмӱр јуртты Томныҥ Акаев деп кош суузыныҥ јанында деп чотойт: "Кемерово острогтоҥ 8 беристеде, кӱнчыгыш јаратта турат.\nXIX чакта эмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде бир канча орус јурттар болгон: Усть-Искитим (Щеглово) јурт ла Кӧмӱр, Евсеев, Давыдов (Ишанов), Боровая, Красный Яр, Кур-Искитим (Плешки) деп јурттар. Октябрьский революцияныҥ кийнинде 1918 јылдыныҥ кӱӱк айыныҥ 9-17 кӱндеринде ишмекчилердиҥ, крестьяндардыҥ ла солдаттардыҥ Совединиҥ Щегловто съезди ӧткӧн, ондо Щеглов јуртты Щеглов деп уездный кала эдип јаанада тудары јӧптӧлгӧн. Је 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Щегловскта јаҥды белочехтер колго алган. 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 4 кӱнинде Удурум Сибир правительство советский учреждениелердиҥ декреттерин јоголткон.\nЈаҥы Јаҥга Щегловсктыҥ статусын ойтодоҥ кӧрӧргӧ келишкен. 1918 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде Томский губернияныҥ јер управазы Щегловский волостной земствоныҥ баштанузын кӧргӧн, Сибирский башкару кала ла уездтиҥ статузын јӧптӧзин деп. Губернский Земский собрание јаан изӱ айдыҥ 11 кӱнинде 'Щегловский уезд тӧзӧлгӧн деп јӧптӧлгӧн, 1919 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде база катап јӧптӧгӧн. 1919 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде база катап јӧптӧлгӧн, је Удурым Сибир правительстволо эмес, Верховный правитель А. В. Колчактыҥ министрствозыныҥ соведы јӧптӧгӧн.\n1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ учында Щегловскты Кызыл Черӱ колго алган. 1920 јылдыҥ бажында года калада ревком тудулган, которому также пришлось заниматься вопросом о городском Щегловсктыҥ статусын ревком ойто ло катап кӧргӧн. 1920 јылда кандык айдыҥ 27 кӱнинде ревкомныҥ јуунында «О восстановлении постановлений Советской власти, состоявшихся в 1918 году по поводу переименования села Щеглова в город» деп сурак кӧрӱлген. Губревкомды тӧс јерле колбу тудуп, Щеглов јуртты кала эдип јӧптӧӧрин сураган. 1920 јылда кӱӱк айда 14-16 кӱндеринде Щегловск калада Советтерге талдаштар ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 23 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездиниҥ соведи ле баштапкы съезди иштеп баштаган. 1920 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездный совединиҥ ишмекчилердиҥ, крестьяндар ла красноармейский депутаттардыҥ съезди 1918 јылдыҥ съездниҥ јӧбин ойто катап шиҥдейле, Щеглов јуртты Щегловск кала деп јӧптӧгӧн.\n1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15 кӱнинде ВЦИК «Положение о городских и сельских поселениях» деп јӧпти чыгарган. Щегловск каланыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны јурт ээлемде иштеген учун Положениениҥ некелтелерине келишпей турган (25 % кӧп эмес), оныҥ учун кала деп статус келишпей турган, уездный статусын айрыткан. Је, Щегловск кала деп статузын корулап алган. 1925 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧбиле ол Сибирдиҥ калаларыныҥ тоозына кийдирилип, Сибирский крайдыҥ Кузнецкий округыныҥ администрациялык тӧс јери боло берген.\nЈе ондый да болзо, Щегловсктыҥ кала деп статусын артырар ба деп сурак јоголбой, турганча ла болгон. Бу статусты корулап аларга, каланыҥ јаандарына ишмекчилердиҥ тоозыныҥ процентин кӧдӱрер керек болгон. Олор Кӧмӱр деп јуртка ајару эткен, не дезе суу кечире јаткан бу јуртта рудник иштеген, ого коштой ондо темирјол јаан станция бар болгон. 1928 јылдыҥ чаган айыныҥ 23 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧби Кӧмӱр јуртты ишмекчи поселок эдип категориязын солыган, јуртсовет тударга комиссия тудулган. Је, 1928 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 12 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јаҥы јӧби аайынча «алдындагы Кӧмӱр јурт, Томский темирјолдыҥ станциязы, химический завод ло ондо поселок, Кемеровский рудник ле ондо поселок» Щегловск калага кожулган. Кӧмӱр јурт таҥынаҥ статусын јылыйткан, айдарда Кемеровский аймак база јоголгон. Сибкрайисполкомныҥ президиумыныҥ 1929 јылда кочкор айыныҥ 6 кӱнинде чыккан јӧби аайынча оныҥ јерлери бӱдӱнге Щегловский аймакка кирген.\nБу ла ӧйдӧ окружной тӧс јердиҥ адын солыыр деп сурак кӧдӱрилген. Нениҥ учун дезе: округ Кузнецкий болордо, окружной тӧс јер — Щегловск болгон, оныҥ јанында темирјол станция дезе — Кӧмӱр деп атту болгон. 1927 јылда ӱлӱрген айдыҥ 24 кӱнинде года каланыҥ соведи Щегловск кала ла Кӧмӱр станцияны деп адаар деп јӧп чыгарып, ВЦИК ле окрисполком бу јӧпти јаратсын деп сураган. Је бу суракты Томский темирјолдыҥ башкарузы кезем јаратпаган, не дезе ондый ла «Кузнецк» деп атту база эки станция бар болгон, кош јетиреринде булгалыштар болуп јат деп јетирген.\n1930 јылда Щегловск каланыҥ Кӧмӱр (орустап Кемерово) деп адын солыыр деген јӧп чыккан. Бу суракты тергеениҥ башкарузыла јӧптӧӧргӧ јылдаҥ артык ӧй ӧткӧн. 1932 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде ВЦИК-тиҥ Президиумы Щегловск каланы Кӧмӱр кала эдип адын солыыр деп јӧптӧйлӧ, СССР-дыҥ Президиумына аткарган. 1932 јылда тулаан айдыҥ 27 кӱнинде Президиум ЦИК Союза ССР тургускан: ВЦИК-тиҥ президиумыныҥ баштанузын јарадар, Кӱнбадыш-Сибир кырайдыҥ Щегловск калазын Кӧмӱр (Кемерово) кала деп адын солыыр.\n2012 јылда Текшироссиялык «Самый благоустроенный город России» кӧрӱниҥ турултазыла Кӧмӱр кала ӱчинчи јерге чыгып, Россия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ III степеньдӱ дипломын алган.\nРоссийя Федерацияныҥ президентиниҥ Јасагы аайынча 2021 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10 кӱнинде Кӧмӱр калага «Иштиҥ магыныҥ калазы» (орустап «Город трудовой доблести») деп нере адалган.\nКаланыҥ символдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКебедели[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧмӱр каланыҥ кебедели\nКӧмӱр каланыҥ кебедели француз бӱдӱмдӱ геральдикалык куйакка тӱҥей. Куйак эки бӧлӱктеҥ кызыл ла кара ӧҥдӱ. Куйактыҥ ортозында — химической реторттыҥ стилизованный јуругы, јурук шестерня ла мажактардыҥ ӱстинде. Куйактыҥ ӱсти јанында каланыҥ ады — Кӧмӱр. Стилизованный химический реторттыҥ јуругы , шестернялар химический ле машиностроительный промышленностьтыҥ отрасльдарын керелейт — каланыҥ ӧзӱминиҥ тӧс промышленный ууламјылары. Аштыҥ мажактары јердиҥ тӱжӱмин керелейт, каланыҥ химический предприятиелеринде эдилген минерал удобрениелерди тузаланарыла тудуш.\nТузаланган ӧҥдӧр база башка учурлу. Кызыл — јалтанбас, державность, мак, тӧрӧли учун тӧгӱлген кан, энергия,кӱч. Кара — ташкӧмӱрди керелейт, областьтыҥ байлыгыныҥ тӧс јери Кӧмӱр кала. Сары (алтын) — байлыктыҥ , килеҥкейдиҥ, јалакайдыҥ, турумкайдыҥ, бӧкӧниҥ кереези.\nТӧрт толукту эки катту бӧс тууразы ла сыны 2:3, воспроизводящее фигуры из герба города Кӧмур каланыҥ кебеделиниҥ ӧҥдӧрине тӱҥей кызыл, кара, сары ла ак.\nЭмблема[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧмӱр каланыҥ эмблемазы 2004 јылда јӧптӧлгӧн. Бу эмблема кузнецкий кӧмӱрди озо тапкан Михайло Волковко учурлалган кереестиҥ јуругы, 1968 јылда Кӧмӱрде рудниктиҥ 50 јылдыгына учурлаган байрамда XVIII чакта сибирде руда табаачы кижиниҥ тепсеҥинде тургузылган. Волковтыҥ скульптура постаменти кайа эдип стилизовать эткен, кийни јанында ӱчтолык кӧмӱр терриконды керелеген. Ӱчтолык эки ӧҥдӱ — кара (ӱчтолыктыҥ алды, сол јаны) ла јажыл. Ӱчтолыкта диагональла сол јанынаҥ «Кӧмӱр» деп бичилген. Ӱчтолыктыҥ кара јанында каланыҥ тӧзӧлгӧн јылы — «1918».\n2013 јылда Кӧмӱр кала «Бизнесте эҥ артык 30 кала» (орустап «30 лучших городов для бизнеса») деп рейтингте 8-чи јерде турат, Forbes деп орустап чыккан журнал бичийт.\n2017 јылда Кӧмӱр каланыҥ коштой Лесная Поляна деп спутник-кала Россияда комплексный ӧзӱмниҥ тадама проекти деп адалган.\nКӧмӱр калада јакшы конкурентность, бу айалга инвесторлорго јарамыкту болот: бойыныҥ акча-манадын, материал ла интелектуал ресурстарын эптӱ тузаланары. Калада инвестиционный политиканыҥ амадузы инвестицияларды Кӧмӱрдиҥ экономиказына, предприятиелерине салары, производствоныҥ модернизациязына, товарлар ла услугаларга, калыктыҥ доходторын, каланыҥ бюджедин кӧптӧдӧргӧ. Инвестиционный политиканыҥ ла Кузбассттыҥ предпринимательствозыныҥ департаменти инвестицияларды каланыҥ экономиказыныҥ кирелте тӧс экелер айалга деп чотойт, тӧс фондторды јаҥыртары, иштенер айалгаларды оҥдолторы, товарлардыҥ чыҥдыйын кӧдӱрери\nКаланыҥ администрациязыныҥ тӧс амадузы: инвестиционный климатка јарамыкту айалга тӧзӧӧри, инвесторлор ло башкару, надзорный организациялар, бӱдӱрер јаҥ, федерал јаҥла колбуда иштеери. Кӧмӱр калада јаан орус компаниялардыҥ штаб-квартиралары бар: «Кузбассразрезуголь», «Кузбасская топливная компания», «Сибирский цемент», «Сибирский деловой союз», «Промстрой», «Кемеровогражданстрой», «РегионМарт».\nКӧмӱр каланыҥ финансовый рыногында федерал банктар: Сбербанк, оныҥ 24 бӧлӱги, ВТБ, оныҥ 10 бӧлӱги, Газпромбанк, ӱч бӧлӱктӱ ле о.ӧ. Онойдо ок калада 100-теҥ артык ӧскӧ региондордыҥ банктарыныҥ представительстволоры.\nКалада 2 регионал банк бар:\nКузбассхимбанк Кӧмӱр кала, Юрий Двужильныйдыҥ калазы, 12\nТайдон Кӧмӱр кала, Молодёжный проспект, 5\nЭкономиканыҥ структуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧмӱр каланыҥ экономиказыныҥ структуразында сфера услуг јаан јерде, ол общественный сектор (ӱредӱлик, эмчилик, госбашкару). Бого коштой обрабатывающий производстволор јакшы кеминде, бу тоодо курсак промышленность, химический промышленность, кокстыҥ производствозы.\nКӧмӱр калада экономикалык иштиҥ структуразы, текши тооноҥ иш јерлердиҥ проценти:\nЭкономический иштиҥ бӱдӱмдери\nЈурт ээлем, аҥдаш ла агаш ээлем 0,2 0,2\nТузалу ископаемыйларла иш 1,9 1,8\nОбрабатывающий производстволор 13,0 12,6\nКурсактыҥ производствозы, суузындар ла таҥкы 2,1 1,8\nКокстыҥ производствозы, нефтепродукттар 1,4 1,3\nХимический производство 4,5 4,4\nЭлектроэнергияны эдери ле таркадары, газ ла сууны 5,0 5,4\nОптовый ла розничный саду; кӧӧлик транспортты јазаары, мотоциклдерди, бытовой эдимдер ле улус тузаланар эдимдер 8,2 10,2\nКонор туралар ла ресторандар 1,6 1,2\nТранспорт ло связь 8,8 8,4\nСвязь (таҥынаҥ) 2,9 2,3\nФинансовый иш 4,5 4,5\nНедвижимый имуществоло иш, аренда ла услугалар эдери 7,1 9,4\nГосударстволык башкару военный безопасностьти јеткилдеери; социал страхование 13,4 12,4\nӰредӱлик 14,7 13,4\nЭмчилик ле социал болуш јетирери 13,6 13,2\nОноҥ до ӧскӧ коммунал, социал ла персонал болуш јетирери 4,4 4,3\nБойыныҥ производствозыныҥ товарларын кош эдип аткарганы, Кӧмӱр каланыҥ промышленностиниҥ предприятиелеринде бойыныҥ кӱчиле эдилген иштер ле услугалар (кичӱ аргачылыктыҥ болужы јокко)(миллион салковойлорло):\nТузалу ископаемыйларды казары\nЭлектроэнергияны эдери ле таркадары, газ ла суу\nЭл-јонныҥ кирелтези[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧмӱр калада јаан ла кичинек организациялардыҥ ишмекчилериниҥ ортоайлык номинал ишјалы:\nИнвестициялар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӧмӱр калада организациялардыҥ тӧс капиталга эдип турган инвестициялары (кичӱ аргачылыктыҥ болужы јокко):\nАвтобус № 93 маршрутта, Ленинниҥ проспекти Кӧмӱр кала\nТрамвай № 10 маршрутта, Логовой шоссе Кӧмӱр калада\nЈондык транспорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Seealso Кӧмӱрдиҥ транспортный ээлеминде 72 автобусный маршрут (ол тоодо 8 — сезонный), 63 — пригородный (ол тоодо 35 — сезонный), 29 — таксомоторный маршруттар, 5 — трамвайный ла 8 троллейбусный маршрут.\nКӱнӱҥ сайын калада 686 транспортный единица иштейт, ол тоодо:\n201 автобус каланыҥ ла оны јакалай јерлерде маршруттарда;\n364 маршрутный такси;\nЈондык транспортто билеттиҥ баазы — 30 салковой наличный акчала, 25 салковой безналичныйла тӧлӧзӧ (2022 јылда тулаан айдыҥ 1 кӱнинде). Кӧмӱрдиҥ трамвайларында пассажиропоток кӧптӧдӧргӧ тӧлӧмир јок Wi-Fi иштейт.\nТемирјол транспорт[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Seealso Калада трамвайлар јӱрет. Кӧмӱрде Кӱнбадыш-Сибирский темирјолдыҥ станциязы бар. Мында каланыҥ тӧс темирјол вокзалы бар.\nӰлекер:Seealso Кӧмӱр каланаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде 2,5 километр киреде Кӧмӱрдиҥ аэропорты, бир взлётно-посадочный полосалу, искусственный покрытиелӱ класса «Б» узуны 3200 метр. Аэропорт орус лётчик-космонавт Алексей Леоновтыҥ адыла адалган, оныҥ тазыл-тамыры Кузбасстаҥ. Аэропортко јетире эки автобусный маршрут — 101 ле 126.\nӰлекер:Seealso 2006 јылда ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱниинде Кӧмӱр калада эксплуатацияга Кузнецкий кӱр кирген — Сибирде эҥ јалбак кӱрлердиҥ бирӱзи (40,5 м), Коммунальный деп эски кӱрдиҥ ордына. Оныҥ узуны 634 м. Оны 1990 јылдыҥ кӱзинде тудуп баштаган болгон, је оноҥ токтоп калган. 2005 јылдыҥ кӱчӱрген айында кӱрди ойтодоҥ тудуп баштаган, эки јылга тударга сананган кӱрди 11 ле айга бӱдӱрген. Оноҥ ӧскӧ, Кӧмӱрде Том сууны кечире экинчи кӱр бар — Кузбасский. Ол ажыра федерал трасса Ӱлекер:Табличка-ru одӱп јат. Келер ӧйдӧ каланыҥ Кӱнбадыш јанында ӱчинчи кӱр тудулары темдектелет, бу кӱр каланыҥ магистральдарын когызадып, Кемеровский кольцевой кӧӧлик јолыла биригер.\nКӧмӱрдиҥ тӧс аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар:\nИскитимский кӱр, Ленинниҥ проспектинде, кӱрле кӧӧликтер, трамвайлар ла троллейбустар эки јаны јаар јӱрет, кӱрде јойу улус базар јолдор јазалган.\nКрасноармейский кӱр, Красноармейский оромныҥ учында, кӱрле кӧӧликтер ле троллейбустар маҥтайт,\nУниверситетский кӱр, Советский проспекттиҥ учында.\nКӧмӱрдиҥ Заводский аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар — Сибяряк-Гвардеецтердиҥ оромында, Автозаводской ло Камышинский оромдордо.\nКӧмӱр калада јондык транспортко бойыныҥ алдынаҥ јӱрер јолдор темдектелген Ленинниҥ проспектинеҥ ала Соборный ором ло Строительдердиҥ бульварына јетире. Онойдо ок велојолдор бар — олордыҥ узуны 11 км кӧп, сол јараттаҥ оҥ јарат јаар база велојолдор тудар деп пландар бар. 2015 јылда калада Советский проспектте Октябрьский проспекттиҥ бажынаҥ Красный оромго јетире реверсивный движение ачылган.\nРоссияныҥ беш регионы ортодо 2013 јылда «Росгосстрах» компания ӧткӱрген Соцопрос аайынча Кӧмӱр кала эҥ артык јолдорлузыныҥ ортозында баштапкы јерде турат, тискинчилердиҥ айдыжыла мында беш јылдаҥ артык ӧйгӧ јакшы јолдорлу айалга. Кӧмӱр калада 2008 јылда «јолдор јакшы ба» деп суракка кару берген улустардыҥ 87 % (рекордный процент) колдорды мактаган.\nКӧмӱр калада бастыра светофор стойкалар јаркынду-кыскылтым ӧҥдӱ, јолдордо јеткер болбозын деп амадулу мындый јаркынду ӧҥлӧ будулган. Светофорный стойкалардаҥ ӧскӧ, калада јолдо јеткер болбозын деп јондык транспорты база табынча мындый ӧҥдӱ болуп барат.\nТекши орто ӱредӱ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nШколдор, лицейлер, ол тоодо РАН-ныҥ опорный школы, гимназиялар.\nОрто специал ӱредӱ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСибирдиҥ политехнический техникумы (алдында: Сибирский политехнический колледж);\nКӧмӱрде кӱӱлик колледж (алдында: Кемеровское музыкальное училище);\nКӧмӱрде культура ла искусствоныҥ областной колледжи;\nКӧмӱрде профессионально-технический техникум (алдында: Кӧмӱрдиҥ профессионально-технический колледжи);\nКузбасста архитектура, геодезия ла строительствоныҥ техникумы;\nКӧмӱрде педагогический колледж;\nКӧмӱрде областной медицинский колледж;\nГ. П. Левинниҥ адыла адалган Кӧмӱрде аграрный техникум (алдында: Кемеровский совхоз-техникум) — Металлплощадка;\nКӧмӱрдиҥ технический техникумы (алдында: Кемеровский технический колледж, Ленинский комсомолдыҥ адыла адалган Кӧмӱрдиҥ химический техникумы);\nКӧмӱрде областной художественный колледж;\nКӧмӱрде кооперативный техникум;\nКӧмӱрде горно-технический колледж (алдында: Горный Техникум) -Кемеровский горнотехнический колледж;\nВ. И. Заузелковтыҥ адыла адалган Кӧмӱрде коммунально-строительный техникум;\nКӧмӱрдестатистика, экономика ла информационный технологиялардыҥ колледжи;\nЈондык Кӧмӱрдепромыселдердиҥ губернаторский техникумы;\nКӧмӱрде Государственный профессиональный образовательный учреждение;\nКӧмӱрде индустрия питания ла сфера услугтыҥ техникумы;\nКӧмӱрде президентский кадетский училище.\nКӧмӱрде государстволык университет;\nКӧмӱрде государстволык медицинский университет;\nКӧмӱрде государстволык сельскохозяйственный институт;\nКӧмӱрде государстволык институт культуры;\nТ. Ф. Горбачёвтыҥ Кузбасста государстволык технический университеди;\nСибирский НИИ междисциплинарных исследований;\nСибирдиҥ профессионально-педагогический институды.\nКӧмӱр ле углехимияныҥ федерал билим шиҥжӱзиниҥ тӧс јери. РАН-ныҥ Сибирде бӧлӱгиниҥ;\nНИИ КПССЗ СО РАМН Научно исследовательский институт комплексных проблем сердечно-сосудистых заболеваний сибирского отделения российской академии медицинских наук;\nВостНИИ, Научный центр ВостНИИ по безопасности в горной промышленности.\nКалада бюджетный ла таҥынаҥ эмчилик учреждениелер бар:\nОбластой клинический больница (алдында — № 1)\nМ. А. Подгорбунскийдиҥ адыла адалган Тӱрген Эмчилик Болуштыҥ Кузбасста Клинический Больницзы (алдында ГКБ № 2, ГКБ № 3)\nКалада клинический больница № 11\nГорбунованыҥ больницазы № 1\nКалада балдардыҥ клинический больницазы № 5\nКалада инфекционный клинический больница № 8\nКӧмӱрдиҥ областной офтальмологический больницазы\nКӧмӱрде Решетованыҥ адыла адалган областной перинатальный тӧс јер\nКӧмӱр аймактыҥ тӧс больницазы\nКаланыҥ клинический больницазы № 4\nКаланыҥ больницазы № 13\nКӧмӱрдиҥ областной клинический психиатрический больницазы\nАкадемик Л. С. Барбараштыҥ адыла адалган Кӧмӱрде областной клинический кардиологический диспансер\nКаланыҥ јеринде културалык энчиликтиҥ 126 объекттери бар: федерал учурлу 4 кереес, 47 — регионал ла 75 — муниципал. Бу архитектуралык ла градостроительствдо, монументал кеендикте, тӱӱкиде ле археологияда кереестер.\nКӧмӱрде государстволык университеттиҥ «Археология, этнография ла Сибирдиҥ экологиязы» деп музеи;\nЈурук искусствоныҥ Кӧмӱрде областной музей;\n«Красная Горка» деп музей-заповедник с монументом Эрнста Неизвестного «Память шахтёрам Кузбасса»;\nГеологический музей КузГТУ;\nКузнецкийде Православиениҥ музейи;\nКузбасстыҥ физкультура ла спортыныҥ музейи;\nТемирјол техниканыҥ музейи (ачык теҥериниҥ алдында);\nАлексей Леоновтыҥ адыла адалган космонавтиканыҥ музеи(аэропорт);\nТехнопарк деп Горно-геологический музейи.\nБ. Т. Штоколовтыҥ адыла адалган Кӧмӱрдиҥ государстволык областной филармониязы\nКӧмӱрде Луначарскийдиҥ адыла адалган областной драма театры\nКӧмӱрде Аркадий Гайдардыҥ адыла адалган куклалардыҥ областной театры\nКузбасста А. Бобровтыҥ адыла адалган кӱӱлик театр\nБалдар ла јииттердиҥ театры\nКӧмӱрдиҥ «Ложа» деп театр-студиязы\nКӧмӱрдиҥ государстволык цирки\nКӧмӱрде В. Д. Фёдоровтыҥ адыла адалган областной билим библиотека\nКӧмӱр каланыҥ культураныҥ муниципал автоном учреждениези «Муниципальная информационно-библиотечная система»\nБалдар ла јииттердиҥ Кӧмӱрде областной библиотекзы\nКӧмӱрде кӧс јоктулардыҥ ла коомой кӧрӱп тургандардыҥ областной специальный библиотеказы\n«Москва», 1937 јылда ачылган. 2014-чи јылда кинотеатр удурумга јабылган;\n2020 јылда «Аврора» деп кинотеатрдыҥ ордына ачылган «Starmax cinema» деп кинотеатр. Эки кинозал: «Maxima» — 292 јерлӱ, «Christi» — 205 јерлӱ;\n«Космос», 1961 јылда ачылган;\n«Юбилейный», 1967 јылда ачылган. 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 15 кӱнинде реконструкцияга јабылган, 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 5 кӱнинде ойто ачылган;\n«Кузбасскино», 2012 јылда ачылган;\n«Планета кино-1», 2006 јылда ачылган, «Променад-2» деп саду ӧдӧр јерде турат;\n«Планета кино-2», 2009 јылда ачылган, «Променад-3» деп саду ӧдӧр јерде турат;\n«Восток», открыт в 2008 јылда ачылгангоду, «Гринвич» деп саду ӧдӧр јерде турат;\n«5D», 2012 јылда ачылган;\n«7D», 2013 јылда ачылган;\n«Зимняя вишня», 2013 јылда ачылган. «Зимняя вишня» деп саду ӧдӧр јерде 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25 кӱнинде ӧрт чыккан, тудум бӱдӱмге јоголтылган;\n«Рио Синема», 2018 јылда ачылгангоду, «Рио» деп саду ӧдӧр јерде турат.\nПарктар ла скверлер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКарагайлу агаш аразы. Том сууныҥ оҥ јарадында Рудничный аймактыҥ јеринде карагайларлу арал. 1970-чи јылдарда Јеҥӱниҥ паркы деп адалган, је ады артпаган. Карагайлу аралда беш бӱдӱм аҥычактар ла тогус бӱдӱм ӧзӱмдер Кӧмӱр областьтыҥ Кызыл бичигине кирген. Онойдо ок мында тийиҥ, бӧрӱк, јоонмойын, сарас, койон јӱрет.\nКайыҥдарлу агаш аразы. Два парка и лесной массив в каланыҥ Кировский аймагында эки парк ла агаш аразы «Берёзовая роща» деп адалат. Кала тудулгалакта мында ӧскӧн кайыҥдарлу агаш аразы парк эдип јазалган.\nКайкамчыктыҥ паркы (орустап Парк чудес). Каланыҥ ортозында турат, эски ады «Горсад». Амыралтаныҥ паркында аттракцион, концертный площадкалар, кафе ле о.ӧ.\nСквер «Орбита». Јаан эмес сквер каланыҥ ортозында јадат, «Орбита» деп радиотелевизионный тӧс јерди айландыра. Кезикте мында јӱзӱн-јӱӱр митингтер ле манифестациялар болот.\nГеоргий Константинович Жуковтыҥ адыла адалган Јеҥӱниҥ паркы. Парк в Центральном районе города на левом берегу реки Искитим (Томныҥ кош суузы) сууныҥ сол јарадында каланыҥ ортозында турат. Паркта советский военный техниканыҥ экспозициязы 1950—1980 јылдардаҥ ала турат.\n«Антошка» деп парк. Искитим сууныҥ сол јарадында каланыҥ ортозында турат. Паркта јерлик суугуштар кӧп, олор Искитим сууда јылды айландыра јӱрет. 2014—2015 јылдардыҥ кыжында суугуштардыҥ тоозы 1200 болгон.\nВера Волошинаныҥ паркы. Парк каланыҥ ортозында. База бир ады «Комсомольский парк».\nКузбасский парк. Парк каланыҥ Ленинский аймагында.\nАгаш аразыныҥ чӧрчӧги. Парк Лесная Поляна деп кала-спутникте.\nВасилий Дмитриевич Фёдоровтыҥ скверы. Сквер каланыҥ ортозында, јанында областной библиотека.\nПлощадь Волковтыҥ тепсеҥи. Сквер каланыҥ ортозында, јанында Кузбасский государственный технический университет|КузГТУ]], удура областной библиотека.\nАнгелдердиҥ паркы. Сквер каланыҥ ортозында. Кӱйӱп калган «Зимняя вишня» деп саду ӧткӱрер јердиҥ ордында.\nГазеттер ле журналдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСМИ-ниҥ рейтингинде Россияныҥ 75 јаан калаларыныҥ ортозында Кӧмӱр 44-чи јерде (неделе сайын чыгар общественно-политический печатный СМИ-ниҥ (378 650 экземпляр) тиражтары аайынча), «доступность негосударственных СМИ» — 44-чи јерде. Лидерлердиҥ ортодо бизнес керегинде федерал журнал «СТАНДАРТ КАЧЕСТВА» темдектелет (2005 јылдаҥ ала).\n«Лазурный» деп губернский универсальный спортивный комплекс\n285 муҥнаҥ артык кижи Кӧмӱр калада физкультура ла спортто туружат, каланыҥ кажы ла экинчи кижизи. Јылдыҥ ла калада муҥнаҥ артык маргаан ӧткӱрилет, ол тоодо: 20-неҥ артык всероссийский маргаандар; 25-теҥ артык маргаандар Сибирский федеральный округтыҥ; 65-теҥ артык областной маргааандар; 690-наҥ артык каланыҥ ла аймактыҥ маргаандары.\nМаргаандарда 90 муҥнаҥ артык улус туружат. Калада спорттыҥ 81 бӱдӱми, ол тоодо 21 бӱдӱм олимпий программала. Кӧмӱрде спорттыҥ бӱдӱмдериле 54 федерация иштейт. Спортинвентарьдыҥ 40 пункты иштейт, 5 стадиондо тӧлӧп тудунар, 30 клубта тӧлӧбӧй тудунар инвентарь.\nКӧмӱр калада :\nГубернский универсальный спортивный комплекс «Лазурный». 2021 јылдыҥ куран айыныҥ 25 кӱнинде реконструкцияныҥ кийнинеҥ ачылган;\nСпортивный стадион «Химик» — ачык стадион;\nСпорттыҥ губернский тӧс јери, бого јабык тош арена кирет, искусственный тошту;\n«Шахтёр» деп стадион;\n«Кемерово» деп тош арена;\n«Арена» деп спорткомплекс;\nКӧмӱр калада мячту хоккей тыҥ. Башка-башка уровеньдӱ маргаандар ӧдӧт. 2007 јылда мячту хокейле телекейлик чемпионат болгон;\n«Кузбасс» деп спорттыҥ тӧс јери — Россияда Уралдаҥ ары ӱсти јабык јаан спортивный комплекстердиҥ бирӱзи;\n«Кузбасс» деп Тош ӧргӧӧ ичине 6000/10000 кижи бадар (2021 ачылган);\nВолейбольный комплекс «Кузбасс арена», 6000/10000 кӧрӧӧчи бадар (2021/22 јылдарда тудулып ачылган).\nСпортивный тӧс јерде 11 спортивный зал: трибуналарлу универсал спортивный зал 1300 јерлӱ:\nхудожественный гимнастиканыҥ залы;\nхореографияныҥ 3 залы;\nобщефизический белетештиҥ залы;\nбаштамы белетештиҥ залы.\nКалада спортивный клубтар:\n«Кузбасс» (хоккейный клуб)— Чемпионат России по хоккею с мячом;\n«Кузбасс»(волейбольный клуб) — Чемпионат России по волейболу среди мужчин;\n«Кузбасс» деп ӱй улустыҥ футбольный клубы — Первенство России по футболу среди женских команд Первого дивизиона зоны «Сибирь».\nКарындаштык кала[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Флаг Венгрии Шалготарьян, Венгрия. 1979 јылда Шалготарьян калага, кузбасско-венгерский најылыкка учурлай Кӧмӱрде квартал адалган — Шалготарьян. Венгерский ишмекчилерге (Ноград, медье) учурлай Кӧмӱр каланыҥ ортозында Ноградская деп ором адалганӰлекер:Нет АИ.\nЛеонов А.А. (30.05.1934) — летчик-космонавт СССР, авиацияныҥ генерал-майоры, Советский Союзтыҥ эки катап геройы, ачык космоско чыккан баштапкы кижи, Ленинский комсомол ло Государстволык премияныҥ лауреады, «Союз-19» деп космический корабльдыҥ башкараачызы, орбитада корабльдардыҥ стыковказы аайынча советско-американ билим экспериментте турушкан (1975). Технический билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы, космический пейзажтыҥ узы. Кӧп тоолу кайралдар алган, ол тоодо орден «За заслуги перед Отечеством» III ле IV степеньдӱ, Ленинниҥ эки ордени, Најылыктыҥ ордены, орден Красной Звезды.\n↑ 3,0 3,1 Левашов Е. А. Географические названия. Прилагательные, образованные от них названия жителей. Словарь-справочник. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2000. — С. 245.\n↑ 4,0 4,1 Почтовые индексы г. Кемерово (орус.). delovoigorod.ru. Дата обращения: куран айдыҥ 14 кӱни, 2013.\n↑ Устав города Кемерово (орус.) (недоступная ссылка). kemerovo.ru (24 кичӱ изӱ ай 2005). Дата обращения: куран айдыҥ 14 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Мурзаев Э. М., Словарь местных географических терминов. — М.: Госиздат географической литературы, 1959. — С. 108.\n↑ 12,0 12,1 Расстояние между городами (орус.). whoyougle.ru (2013). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни, 2013. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 15,0 15,1 Погода и Климат\n↑ Илья ВЛАСОВ. В Кузбассе выпал снег (орус.). kem.kp.ru (2 кичӱ изӱ ай 2014). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2021.\n↑ 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 18,13 18,14 18,15 18,16 18,17 18,18 18,19 18,20 18,21 18,22 18,23 18,24 18,25 18,26 База данных показателей муниципальных образований (ја. эм.). Федеральная служба государственной статистики (3 кандык ай 2015). Дата обращения: кандык айдыҥ 3 кӱни, 2015.\n↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1926BL\n↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Города Кемеровской области (число жителей - оценка на 1 января 2008 года, тысяч человек) (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни, 2016. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/2014BG\n↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года на территории Кемеровской области. Национальный состав населения (орус.) (pdf) (недоступная ссылка). kemerovostat.gks.ru (14 ӱлӱрген ай 2010). Дата обращения: сыгын айдыҥ 10 кӱни, 2013. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 16.12.2013 № 2371-р ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации (ја. эм.). publication.pravo.gov.ru. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2021.\n↑ Администрация города Кемерово (орус.). kemerovo.ru. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 6 кӱни, 2020.\n↑ 30 лучших городов для бизнеса — 2013 (орус.). forbes.ru (30 кӱӱк ай 2013). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2013. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Город-спутник Лесная Поляна признан лучшим в России проектом комплексного освоения территории - Пресс-релизы - Сибирский федеральный округ - interfax-russia.ru (орус.). www.interfax-russia.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 26 кӱни, 2017.\n↑ 70,0 70,1 Инвестиционный портал Кузбасса (ја. эм.). keminvest.ru. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2021.\n↑ 72,0 72,1 Федеральная служба государственной статистики. Территориальный орган по Кемеровской области. Социально-экономическое положение Кемеровского городского округа. 2014. — Кемерово: январь 2015.\n↑ 73,0 73,1 Федеральная служба государственной статистики. Территориальный орган по Кемеровской области. Социально-экономическое положение Кемеровской области. январь 2015. — Кемерово: февраль 2015\n↑ Кемеровский областной краеведческий музей (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кандык айдыҥ 7 кӱни, 2010. Архивировано тулаан айдыҥ 16 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Музей изобразительных искусств (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кандык айдыҥ 7 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 12 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Виртуальный геологический музей КузГТУ (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: чаган айдыҥ 5 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 15 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Музей истории Православия на земле Кузнецкой (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: куран айдыҥ 23 кӱни, 2013. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Музей физкультуры и спорта Кузбасса (ја. эм.). Официальный сайт Департамента молодёжной политики и спорта Кемеровской области.\n↑ Экскурсии в Областной музей кино (ја. эм.). Интернет-портал «Музеи России».\n↑ В Кемерове появился музей железнодорожной техники (ја. эм.). Информационный портал «Газета Кемерова».\n↑ В кемеровском аэропорте открылся музей космонавтики (ја. эм.). Информационный портал «Новости Сибири, Урала и ДВ».\n↑ 35 млн лет в камне: в Кузбасском технопарке открылась выставка минералов (ја. эм.). Интернет-журнал «СибДепо».\n↑ Владелец кинотеатра "Москва" признан банкротом (ја. эм.). gazeta.a42 (22 чаган ай 2014). Дата обращения: сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2014.\n↑ Сосновый бор в Кемерово получит статус заповедника (ја. эм.). Газета Кемерово (14 кочкор ай 2014). Дата обращения: кандык айдыҥ 4 кӱни, 2015.\n↑ В Кемерово на Искитимке посчитали уток (ја. эм.). Газета Кемерово (20 чаган ай 2015). Дата обращения: кандык айдыҥ 4 кӱни, 2015.\n↑ Slon.ru Рэнкинг «Свобода слова на бумаге» (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кочкор айдыҥ 25 кӱни, 2010. Архивировано кочкор айдыҥ 24 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Спорт (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный сайт администрации города. Дата обращения: кочкор айдыҥ 18 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 19 кӱни, 2019 јыл.\n↑ Почетные граждане. Леонов А.А.\nЈаан каталанский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Гранат\nGND: 4249366-3 · LCCN: n81059015 · NKC: ge570880 · VIAF: 134876459 · WorldCat VIAF: 134876459\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кӧмӱр&oldid=33656"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 тулаан ай 2022, 02:05.


Вы здесь: Домашняя страница Ӱредӱ Национал гимназия «Алтай гимназияга келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класска балдарды аларыс».\nОноҥ јуун ӧткӱрип турган школдыҥ администрациязы кӱӱнзеген эне-адаларга сӧс бергилейтен. Санаамга кирет, кажы ла јуунда кем-кем нени-нени мынайда этсин деп, бойыныҥ санаазы јеткенче, школдыҥ ӱредӱчилерин јастыра-мыстыра ӱредип ле јадатан. Келген эне-адалардыҥ кезиги конор јерлери јок болзо, интернатта балазыныҥ кыбында да конотон, интернатта балазы јадып турган эне-адалар балдарыныҥ интернатта кыптарында кыйалтазы јогынаҥ болгылайтан. Учы јаар воспитательдер бистиҥ эне-адаларысла таныш улус болгылап калатан. Бӱгӱн бастыразы јеҥил јорыкту кӧлӱктӱ улус Кан-Оозыннаҥ, Оҥдойдоҥ 3-4 часка јуунныҥ алдына ла једе конып келип, отурып ийеле јана бередилер. Алдында эне-адалар бир кӱн озо келгилейтен, келип калган улус кайда барар, балдарыныҥ урокторына отурып, интернатта узак болып, ӱзе немениҥ аайына чыгып туратандар.\nКӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде алтай гимназияда эне-адалардыҥ јууны ӧтти. Алдында ӧткӧн јуунда ӱредӱниҥ министриниҥ эки ордынчызы О.Н. Бондаренко ло А.А. Курматов, алтаистиканыҥ институдыныҥ директоры Н.М. Екеева ла оноҥ до ӧскӧ бийик сайыттар болгон болзо ло О.Н. Бондаренко «эмди гимназияныҥ јуундарында јаантайын мындый кӧп каруулу улус туружар» деген болгон.\nБу јуунда тууразынаҥ бир де сайыт болбоды. Бондаренконыҥ ол сӧстӧрин алдында, ол јуунныҥ кийнинде, бир јыл кайра мен бичимелимниҥ бажалыгына тургузып, газетке бичиген болгом, ӧнӧтӧйин, ол сайыттар ундыгылабазын деп. Ундыгылап салды, биске, меге де болгой ло, чычып берди. Оныҥ шылтагы мындый болгодый. Алдында олор гимназияныҥ интернадыныҥ бир кадын айрыырга, лицейге берерге турарда эне-адалар тӱймеп чыккадый, коркымчылу болгон. Эмди берип салган, алтайларга тӱҥей ле эмтир, коркыыр неме јок эмтир, база да бир катты айрыза, эмезе гимназия ла лицейди бириктирип те салза, коркыыр неме јок. Олор оны билип алган. Алдында директор Марков А.А-ке сурактар болып туратан, эмди оны солып салган, база коркыыр неме јок. Башкаруныҥ шӱӱлтелерин корыйтан амвросийлер керек јок боло берген.\nОл келер ӱредӱлӱ јылда «гимназияныҥ интернадыныҥ база бир кадын лицейге берер», «гимназия ла лицейди бириктирер» деген сурактарды берер кижи јок болды. Гимназияныҥ директорлоры ондый сурактарга «бис оны билбезис, биске бистиҥ тӧзӧӧчигис, ӱредӱниҥ министерствозы нени айдар, оны ла бӱдӱредис» деп, каруулар јаантайын бергилейт. Директор Л.К. Манатова «келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класстарга балдар алылар ба?» деген суракка карууны мынайда јандырды: «јӱк кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде јарталып, биске айттылар, 5-чи класстарга балдарды аларыс. Ол керегинде газетке јар тургызарыс. Бойор билерер, калганчы болгон керекле колбой, бу сурак курч турган. Бейин келип турган балдар эне-адаларынаҥ башка јадарга белен эмес болгылайт. Биске экинчи психологтыҥ ставказын берген, ол алып јаткан балдарла эмди психологтор тыҥыда иштеер».\nЈуунда кӧрӱлетен сурактар мындый болды: ӱредӱлӱ 2012-2013 јылдыҥ турулталары ла ӧскӧ ороондордыҥ тилиниҥ кафедразыныҥ каруулу куучыны. Бу сурактарды шӱӱжери ле башка-башка сурактар. Јуун башталарда председатель эдип 10-чы класстыҥ балазыныҥ энезин Тюхтеневаны председатель ле качы эдип база бир энени, гимназияныҥ ӱредӱчизин туттылар. Гимназияныҥ эмди ийделӱ уставы ла гимназияны башкарар советтиҥ положениези аайынча гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунын ол советтиҥ председатели ӧткӱрер учурлу. Ол советтиҥ председателине Ю.В. Антарадоновтыҥ башкарганыла, Э.В. Бабрашевтиҥ болужыла лицейдиҥ ӱредӱчизин, алтай тил билбес Е.Д. Сортыяковты Марков А.А. тургузып ла корып алган болгон. Кийнинде Сортыяков Е.Д. гимназияныҥ директорыныҥ јерине албаданып, конкурста туружып, ӧдӱп албай калала, эмди эне-адалардыҥ јуунына да келбей барды. Кандый бир тоомјылу шылтакла келбеген болзо, ол керегинде директор Л.К. Манатова јуунда айдар учурлу болгон, эмезе Сортыяков Е.Д. олорго бӱгӱн керек јок боло берген.\nГимназияныҥ јанына јер алдыныҥ агаштарын - чибилерди Антарадонов Ю.В. улус баштап отыргысканы, кӱӱк айдыҥ байрамдарында алтай гимназияныҥ байрамдык лозунгтары јаҥыс ла орус тилле чийилгени ле балдарды калганчы звонок кӱн байрамдадып, «Галактика» апарып јатканы керегинде орус тилле «Листок» газеттиҥ кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде чыккан номеринде кыскарта чийген болгом. Бу јуунныҥ кийнинде артып куучындажарыста эне-адалардыҥ чыгартулу улузы бу бичимел аайынча Антарадонов Ю.В. ле Гусельникова Н.В. јолыгып јӱргендер, Галактика баратанын олорло јӧптӧп салгандар, јаҥыс «17 муҥга садып алган ӱч кӧк чибилерди эмди бис кайда эдерис?» деп, сурагылап турдылар. Олорго кем де каруузын бербеген… Јаҥыс ла ол Листоктыҥ сайттына база чыккан бичимелимниҥ алдына Айташев Амыр, «удабас Кудирмековтыҥ уулы гимназияны божодып салар, чыдажып ийер, оноҥ ол бичижин токтодып салар» - деп комментарий тургузып, маказырайт. Бир јанынаҥ бу чын да болор, мени јуундарына божотпой до баргылаардаҥ маат јок. Оныҥ учун бу бичимелди бичигенимниҥ тӧс шылтагы – эмди балдары ӱренип турган ла балдары келер ӧйдӧ ӱренер эне-адаларга баштанып чийедим.\nЭне-адаларга айдатан тӧс шӱӱлте – бу гимназия ла гимназияныҥ ӱредӱчилериле слер канайда куучындажарар, олор слерге оной ло каруузын берер. Ӧскӧ сӧслӧ, олорго јалканчып, олор кандый ла јастыралар этсе, унчыкпай ӧткӱрип турзагар, олор слерди мынай ла бокко до бодобой тургылаар. Мында јаҥыс ла керижип јатсын деп айтпай јадым. Эне-адалар туткан гимназияныҥ башкарар совединде иштеп турган эне-адалар бойыныҥ балазыныҥ клазыныҥ параллельный класстарыныҥ эне-адаларыныҥ јуунына, эмезе база бир мындый текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунында Советте эткен ижи керегинде каруулу куучындарын айдып турар учурлу. Совет тоомјылу иштезе, гимназияныҥ администрациязы эне-адаларды база текши тоор. Мен бу советте тӧрт јыл бололо, ондогы эне-адалар советтиҥ јуунына база келбес, ӱредӱниҥ министерствозыныҥ кижизи тӧрт јылга бир де катап келбеди, Марков А.А. оны бисле кожо кайкаачы болуп турды. Бис кӧп сабазы јӱк ле ӱредӱчилердиҥ ишјалына кожулталарды квартал сайын јӧптӧп турдыс. Ӧскӧ сурактар кӧрӧк дезеҥ, эне-адалар келбей турган советте администрацияныҥ улузы кӧп бололо, олорго чаптык сурактарды олор повесткага кийдирбей јадылар. Оноҥ советке кирер эне-адаларды олор база ажындыра талдап, јарамыкту улус кийдирет. Бистиҥ алтай улус «олорло тартышканы бойыҥа ла шоор болор, ары кедери эт» деп, Советке кирбейдилер, кирип алганы салкын кайдаар согор оноор кӧрӧт, эмезе ижинде турушпайдылар. Бис каланыҥ алтайларыныҥ Курултайыныҥ бӱдӱреечи кӱреези ле Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн гимназисттиҥ адазын Брысов В.И-ти, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш бухгалтерин, ол советке јондыктаҥ деп кийдирип болбодыс. Арт учында Сортыяковтыҥ балазы гимназияны божодып та саларда, «Антарадонов база ла ойто кийдирзин деген, сурактар болзо Антарадоновко баштанзын деген» деп, Марков А.А. ойто ло Советке кийдирип оныҥ председателине кӧстӧп салгылады. Отырган эне-адалар, «је Антарадонов айткан болзо, канайдар, кийдиректер» дештилер.\nБир, кезикте эки јылда бир катап болып турган текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунына бир катап келеле, улус гимназияныҥ администрациязыныҥ докладын угала, бойлоры нени де айтпай, тӱрген ле чыгып јӱргӱлей бергилейт. Ол јуунга эне-адалардыҥ тал ортозынаҥ ас улус келгилейт. Мениҥ уулым ӱренген класста класстыҥ да, гимназияныҥ да эне-адаларыныҥ јуундарына 24 кижинеҥ јӱк 4-5 кижи келет. Калганчы јуунда ойто ло тӧрт кижи турушты. Оноҥ эне-адалардаҥ каа-јаа ла улус сурактар бергилейт. Бу јуунда бир эне «балдарга бир кӱнде сегис урок тургузып јадылар, ӱредӱниҥ кийнинде балдар ажанарга столовыйга келзе, олорго слер кайда болдыгар, порциялар божоп калган дешкилеп, азырабай јадылар. Ол порциялар кайда барып турган?» деп суракка, директор Л.К. Манатова «слер меге не телефон сокпогонор, мениҥ телефонымныҥ номери кӧп улуста бар» деп удура тап этти, је бойыныҥ телефоныныҥ номерин тургуза ла трибунанаҥ эне-адаларга айтпады. Бир јанынаҥ бистиҥ алтай балдар кемзинчек, кажы ла азырабаган учурал керегинде эне-адаларына коптонып телефон сокпос. Экинчи јанынаҥ, бистиҥ алтай эне-адаларыс база кемзинчек, коркынчак, туку директордыҥ бойына телефон соготоны аҥылу јаан керек, база телефон сокпос. Анайдарда, ондый учуралдар кӧп болуп турган…\nЭмдиги текши амвросийлердиҥ, ол тоодо гимназияныҥ администрациязыныҥ јастыразы, ол эне-адаларла олорды бойына теҥ кӧрӱп, ачык-јарык куучындашпай турганында. Сурак берген кижи бурулу болуп калат. А ол столовыйда балдарды сегис уроктыҥ кийнинде азырабай, порциялар јоголып калып турган учуралдарды директор, ол этпезе ӱредӱниҥ министерствозы, шиҥдеп, бурулу улусты кату каруузына тургузар учурлу. Бу бичимелди ӱредӱниҥ АР-ныҥ министерствозы олорго баштанган угузу бичик деп бодозын ла бичимелде темдектеген једикпестерди ӱзезин ајаруга алып, јастыраларды тӱзедип, бурулу улусты каруузына тургуссын деп сурайдым. Је бу ижениш калас болор, меге кем де каруузын бербес деп сананадым. Алдында канча кире алтайлап чийген бичимелдер куру јерге баргандый, ыҥ-шыҥ. Орустап чийзеҥ, сайыттар эмес те болзо, алтайлар јӱгӱрӱшкилеп турар, орустардаҥ коркып турган болор. Оныҥ учун орустап бичип, бастыра улус, орустар бистеҥ чик јок кӧп, ол алтай бурулу сайыттар, јӱк ол орус таныш улустарынаҥ, орус начальниктердеҥ уйалзын, орус начальниктер алтай амвросийлерди каруузына тургуссын деп орустап чийер кӱӱниҥ келер. Је ондый да болзо бичимелимди ӧнӧтӧйин алтайлап чийдим, орустардаҥ канчазын уйалар алтайларыстыҥ аамайына. «Бу аамай ла аркычы немелерге мындый баалу, јараш гимназияны нениҥ учун тудуп бергилеген? Орус балдар кайда ӱренер?» - деп, кыйгылар угулат. Антарадонов јуун болордо «дописались» - деп, кыйгырат. Онызы олордыҥ јастыралары керегинде бичибезин дегени, бичибезеҥ олорго ол ло керек, јӱӱлгилеп отырарга.\nБӱгӱнги гимназисттердиҥ эне-адалары ӱзеге јуук бойлоры бийик ӱредӱлӱ, арга-чакту, кӧлӱктерлӱ ле каладагы улустаҥ артык, јырс ла этире кийинген улус. Кудайга баш болзын, ондый ла болзын! Бу јуунныҥ кийнинде гимназияныҥ директоры 20-25 кире гимназисттердиҥ эне-адаларына быйанду грамоталар берип, олорды сценага кычырды. Олордыҥ чик јок кӧп сабазы јуунда јок болгоны јарталды, грамоталарды ойто кайра пачкага салып, туура јылдырып салдылар. Онызы классный руководительдер эне-адалардыҥ јуунга келери јанынаҥ иштебегенин, келген улусты директор учетко албаганын, јуунга јакшы белетенбегенин кӧргӱзет. Јуунда јок улусты не кычырар? Ол грамота берерге сананган эне-адалардыҥ кӧп сабазы јуунда јок болордо, онызы олордыҥ јуундарга јаантайын келбей турганын кӧргӱзет. Је ондый да болзо, ол эне-адаларды гимназияныҥ администрациязы нениҥ де учун бийик баалаган? Олор спонсорлор болор бо? Текши гимназияны тообогон улусты, директор нениҥ учун бийик балаган? Улуска ӱлеген грамоталарда ӱзезинде бир ле тӱҥей текст бичилген болгон. Мен бодозом, ол јастыра. Кажы ла эне-аданы аҥылап, олорго ол грамота нениҥ учун берилип јатканын грамотага чийип салар керек. Кырлардаҥ јаантайын гимназияныҥ эмезе класстыҥ јуунына келип албай да турган болзо, чабан кижиге оныҥ балазы јаҥыс ла беш темдектерге ӱренип турганы учун берген деп чийгей. Эмезе бу эне кижи акту бойы ончо бар кӱчиле, акту бойыныҥ ӧйин карамдабай, текши таскамал иште туружып турган деп чийгей. Эмезе, темдектезе, Алтай-Резоттыҥ директоры Текенов Сурдаш Эдуардовичке, гимназияга спонсор болуп турганы учун деп чийгей. Алдында «Алтайэнергобанктыҥ» управляющийи болгон, гимназияныҥ бастыра ӱредӱчилерине канча јылдарга экинчи ишјал тӧлӧгӧн Иванова Раиса Ильиничнага мындый грамота берилген бе? Берилбеген болзо, ол јастыраны тӱзедер керек. Онойып эдерге гимназияныҥ администрациязына не јетпей турган? Ӧй? Эне-адаларла иштеери ле ачык јӱрек? Балдарды ла эне-адаларды тооры?\nКӱндӱлӱ гимназисттердиҥ эне-адалары! Гимназияныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып туругар. Јуундарда унчыкпай отырбагар. Ол ӱредӱчилер слердиҥ балдарарды ӱредип турганы учун иштӱ, ишјалду. Гимназияныҥ администрациязына јаман сананбайдым. Јуундар ӧткӱрзер, улуска сурак бердирип эмес, кем сӧс айдарга турган, айдыгар деп, куучынга улусты кычырып туругар. Бой-бойысты тооп јӱректер.\nВ. Кудирмеков, ОНСШ-ныҥ ӱренчиги, гимназисттиҥ адазы.


Аҥылу кöрÿмдÿ бичиичи - altaicholmon\nАҥылу кöрÿмдÿ бичиичи\nКан-Оозы jуртта jадып турган, тоомjылу öрöкöн Николай Андреевич Шодоев –Мöндÿр-Соккон jуртта этнографический музейдиҥ тöзööчизи, jайалталу ÿредÿчи ле алтай билик керегинде кöп тоолу бичиктердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы. Бис аҥылу кöрÿмдÿ бичиичиле туштажып, jÿрÿми, бÿдÿрген ижи керегинде куучын-кумый öткÿрдибис.\n– Николай Андреевич, бойыгардыҥ ада-энегер, чыккан-öскöн jеригер керегинде куучындап берзегер?\n– Мен 1934 jылда Кан-Оозы jуртта иркит сööктÿ Бапыйтка ла Баай Шодоевтердиҥ билезинде чыккам. Айлыс бу ла jурттыҥ Октябрьский оромында турган эди. Адам эрте jада калган. Jаш öйис сыраҥай ла Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ öйине келишкен. Бойым кураа балдарла кожо jаан улусла теҥ-тай иштегенис. Колхозтыҥ ады «Экинчи бешjылдык» деп адалган. Карган энемле торбоктор кабырганыс, эҥир кирзе энемге уй саап, бозу кийдирип болужарым. Кышка одын, мал-ашка азырал белетейтенис. Эҥирлер сайын айылда оды jалбыраган очоктыҥ jанында «Алтай баатырлар» кай чöрчöктöр кычырарын сÿÿйтенис, карган энем Темеш öрöкöн кандый кöп сооjындар, кеп-куучындар билер болгон! Сÿреен соныркап угатаныс. Jаандарыстыҥ алтай албатыныҥ jÿрÿми, тÿÿкизи, айлаткыш кöрÿми керегинде куучындары, jаҥдаган чÿм-jаҥы, оос-чÿмдемели меге jаштаҥ ала «шиҥип», кийнинде бичиген бичиктеримниҥ тöзöлгöзине салынды.\nКан-Оозыныҥ школыныҥ тöрт клазын божодып, Экинур jурттагы jетиjылдык школго ÿренип барганыс. Мында Моты-Оозы, Келей, Кан-Оозы, Кырлык, Мöндÿр-Соккон jурттардыҥ балдары ÿренгендер. Jуу öйиниҥ кийнинде курсак-тамак, кийим-тудум уйан öй. Интернаттагы jÿрÿм, ÿредÿ ончозы öйи öйинде öдöр, бош jайымга ÿренген балдардыҥ кöп сабазы чыдашпай, ÿренбей, айылдарына jанып туратан. Jе кандый да кÿчтер болзо, кажы ла кижиниҥ бала öйи сыраҥай jаркынду, jажу, баштак öйи эмей. Интернатта jаткан jылдарда болгон кöп каткымчылу учуралдар санаамда эмдиге артып калган. Экинур jурттыҥ школыныҥ jети клазын божоткон соҥында, национальный школго ÿренип баргам. Мында областьтыҥ ончо аймактарынаҥ балдар ÿренип келгендер. Ӱредÿниҥ некелтези бийик, ÿредÿчилердиҥ балдарга берген билгири чыҥдый. Кару Иванович Тюков, Екатерина Павловна Кучияк, директор В. К. Плакас ла оноҥ до öскö ÿредÿчилер балдарга сÿреен бийик билгир берген. Бу баштапкы jууп ÿреткен балдардыҥ кöбизи ады jарлу бичиичилер, эмчилер, политиктер болуп чыккан эмей.\n– Школдо ÿренген öйлöр кижиниҥ санаазында jаркынду öй болуп артып калат. Слердиҥ санаагарда кандый учуралдар артып калды, куучындап берзегер?\n– Кожо ÿренген нöкöрлöр, ÿредÿчилер кижиниҥ санаазында, чындап та, jаандаганча артып калатан эмтир. Кажы ла ÿредÿчимниҥ урогы jилбилÿ öдöтöн, кажызы ла керегинде узак куучындагадыйым. Школдыҥ директоры В. К. Плакас сÿреен тоомjылу кижи болгон. Качан да кемди де арбанганын укпагам. Кандый бир кылык кылынзас, унчукпас, jÿк кандый да токыналу кöрÿжиле бистӧöн кöрÿп салар. Бис бу ла кöрÿштеҥ бойыстыҥ jастырганысты билип, эби jоксына берерис. Бу школдо мен бойымныҥ эжиме Александра Григорьевнага jолуккам. Школ керегинде киножурнал соготон деп корреспонденттер келген эди. Балдарды бирдеҥ доского чыгарып, куучындадып, киного согуп тургандар. Элдеҥ ле озо кыскачак сынду, ак чырайлу öкöр кызычак куучындап чыккан. Кöзиме эмдиге кöрÿнип туру ол кÿн. База бир учурал – ол öйдö школдо акробатика кружок öткÿрилип туратан. Емельянов деп акробат ÿредÿчи балдарды ÿреткен. Бир катап байагы ла öкöр кызычак эки колын чöйип, ÿредÿчиниҥ jардында тÿп-тÿс турганын соныркап кöргöн эдим. Бу учурал база ла санаамда артып калган. Кийнинде педучилищеге ÿредÿге кирип алган öйдö класска баштап ла кирип келзем, класста толтыра балдар, jе канча балдар ортодоҥ озо ло кöскö кöрÿнгени – байагы ла ак чырайлу кызычак. Бу Максимова Шура болгон. Бастыра jÿрÿмимде кожо jуртаган кару эш-нöкöрим. Александра Григорьевнала экÿ бой-бойысты jарадып, 1955 jылда айыл-jурт тöзöгöнис, быjыл 64 jыл болды оноҥ бейин. Эмди де бой-бойысты тооп, кичеежип отурыс.\n– Слер узак öйдиҥ туркунына ÿредÿчи болуп иштегенигер. Ӱредÿчиниҥ ижин талдап, бу jолго канай келдигер?\n– Александра Григорьевнала ÿредÿни божодып, Экинур jуртка иштеп келгенис. Jатсын деп биске кичинек эски тура бергендер. Jабынтызыныҥ ээлентизи jеткен турачакта jааш jааза, тамчылап jадар. Бичиктеристи орынныҥ алдына салып, кичееп турарыс. Jаан удабай, черÿге ийгендер, черÿнеҥ келип, ÿредÿчи ижимди бу ла Экинур jуртта улалттым. Иштеп тура, Горно-Алтайсктагы институттыҥ география бöлÿгин божоттым. Он бир jыл Экинурда иштеген соҥында, Кöзÿл jурттыҥ школыныҥ директорыныҥ ÿредÿ аайынча ордынчызына, эки jылдаҥ Мöндÿр-Соккон jурттыҥ школыныҥ директорына кöстöдилер.\nШколдо иштеп турган öйдö саҥ башка шÿÿлтелер келип турар болды. Школдыҥ кажы ла предмедин алтай айлаткыш, албатыныҥ озодоҥ бейин билген билигиле тудуштап ийер аргалузын аjардым, билип баштагам. Мынайып, ÿредÿчилерди ÿреткен предмедин алтай билик ажыра кöрÿп, урокторына солун таап берзин деп некеп баштадым. Кезик ÿредÿчилер айдынар болды, программада ондый неме jок деп, jе кöп сабазы карын jилбиркеп, бедиренип, таап, алтай биликти ижине тузаланып баштады. Эмди сананзам, ондый некелтени, айса болзо, кийдирбес те керек болгон, айса болзо, бир эмеш jастыргам, ÿредÿчилердиҥ ижи тегин де кÿч ине. Jе ол öйдö мен, байла, урокторды jилбилÿ болзын, балдар албатызыныҥ билигин билип jÿрзин деп сананган болорым. Бойым да ары jанынаҥ келип турган санааларымды, шÿÿлтелеримди бичип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке кепке берип баштагам. Бÿгÿнги кÿнде газетте чыккан бастыра бичимелдеримниҥ тоозы jÿс беженге jеткен.\n– Мöндÿр-Соккон jуртта краевдческий музей ачканар албатыга jаан энчи болды…\n– Школдо директор болуп иштеп турала ÿредÿчилерле краеведение, тÿÿки аайынча кöп материал jууганыс, бу jаан иш болды. Мынайып, jуртта краеведческий музей ачылды. Музейге келип турган улустыҥ тоозы jылдаҥ jылга кöптöп, ыраактаҥ, öскö ороондордоҥ келген туристтер соныркап келер болды. Алтай улустыҥ чÿм-jаҥыла, тудунган-кабынган эдимдериле сÿреен jилбиркейдилер. Мен албатыныҥ айлаткыш кöрÿмин, алтай билик керегинде куучындаганымды келген улус соныркап угуп турдылар. Москванаҥ философияла лекциялар кычырып турган билимчи Ищенко алтай философия кöрÿм керегинде куучынымды баалап, бичилген бичимелдеримди бичик эдип чыгарарга jаан jöмöлтöзин jетирди. Кийнинде ÿч бичигимди чыгарарга болушкан кижи – Мамыев Даниил Иванович – 2014 jылда ак-jарыкка «Ак jаҥ – аҥылу энчи» ле 2016 jылда «Алтай билик» деп бичиктер ле 2018 jылда «Улалунский билик. Сакральная идеология Кан-Алтая» деп бичик кепке базылып чыкты. «Билик – корни народной мудрости России» деп бичик немецкий, английский ле турк тилдерге кöчÿрилген. Бастыра jаба ак-jарыкка чыккан бичиктеримниҥ тоозы он jети. Эмди де чыгартуга белетеп салган бичиктерим бар.\n–Слердиҥ кезик бичиктерерде автордыҥ ады Н. Меҥдеш деп бичилген. Нениҥ учун?\n– Ийе, мениҥ карган адам Меҥдеш деп кижи болгон. Карган адамныҥ адын энчилеп, бу атты псевдоним эдип алган эдим.\n– Биле – кижиниҥ ырызы, куйагы. Билегер керегинде куучындап берзегер?\n– Эш-нöкöрим Александра Григорьевна бастыра jÿрÿминде ÿредÿчи болуп иштеди. Эткен керегимди jöмöп, болужып jÿрген кару эжим. Jаан быйанымды айдадым. Ӱч уул ла эки кыс азырап чыдаттыс. Эмди бис он барканыҥ, он тогус баркаштыҥ кару таадазы ла jааназы. Балдарыс биске болужып, тооп jÿредилер. Улайын айылыска келедилер. Мынаҥ артык кижиге бу jÿрÿмде не керек?\n– Николай Андреевич, jилбилÿ куучын учун jаан быйан. Толуп jаткан сегизен беш jажыгарла акту jÿрегистеҥ уткуп, бек су-кадык, ырыс, билегерге амыр-энчÿ кÿÿнзейдис.


106 кожоҥ «Сӱӱштиҥ тӱжӱмин ӧскӱредис» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский араб армян атье аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар болгар жестовый боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гаитян креол галисий ган гарифуна гереро гитонга гокана гомала грек грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала замбий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит ивуарий жестовый игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго конкани (латиница) корей коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд норвег нсенга нсенга (Мозамбик) ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби (шахмукхи) папьяменто (Кюрасао) перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) пхимби раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тай жестовый тальян тамил тараскан тарахумара татар тви теве телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фин жестовый фон француз фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хунсрюк цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван якуба ямай креол яп јопон\nСӱӱштиҥ тӱжӱмин ӧскӱредис\n(1 Коринфтегилерге 13:1—8)\n1. Иеговага бис айдынадыс:\n«Сеге тӱҥей болорго јадыс».\nЭҥ уур ишти бӱдӱрет сӱӱжи,\nАгару тынныҥ ол тӱжӱми.\nЈайалталу кижи сӱӱш јокко\nТегин, куру табышту коҥко.\n«Сӱӱжис изӱ ле ару болзын»,—\nБис мӱргӱӱлисте сурап јадыс.\n2. Сӱӱш арбынду берерге кӱӱнзейт,\nӦскӧлӧрин сананып јӱрет.\nКалју, кара санаа кичеебейт,\nОл јаражар эбин бедирейт.\nСӱӱжис кӱйӱп турзын јӱректе,\nКӱӱнзеп болужып бис јӱреектер.\nСӱӱш — эҥ јаан сый болгон кийнинде,\nОл ончоны чыдажып јӱрет.\n(Иоанн 21:17; 1 Кор. 13:13; Гал. 6:2 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Сӱӱштиҥ тӱжӱмин ӧскӱредис\nСӱӱштиҥ тӱжӱмин ӧскӱредис (106 кожоҥ)\nsjj 106 кож.


24.12.2020 - altaicholmon\nИтоговое заседание коллегии в Минсельхозе Республики Алтай\nМинистр сельского хозяйства Республики Алтай Андрей Цыгулев провел итоговую коллегию, где в связи с празднованием 100-летия со дня основания органа управления сельского хозяйства Горного Алтая, были вручены юбилейные медали\nИтоговые изменения в республиканский бюджет\nУ спасателей и пожарных МЧС новая техника\nБастыра јӱрӱми тӧрӧлине, ижине учурлалган\nКан-Оозы аймактыҥ Кӧзӱл јуртыныҥ јаан јашту ӧрӧкӧни Игнатий Павлович МОДОРОВ кӱчӱрген айда 90 јаштыҥ бийик ажузын ажып, учурлу чыккан кӱнин темдектеди.\nWWF кӱн-айдыҥ айалгазы солунып турганын шиҥдейт\nЈерлик ар-бӱткенниҥ Телекейлик фонды (WWF) кӱн-айдыҥ јылдыҥ ла солунып турганыныҥ шылтактарын шиҥдеер ишти онјылдыктарга улай улалтып јат. Россияныҥ WWF-ныҥ ишчилери бу ууламјы аайынча билимдик иш ӧткӱрип, јетирӱлерди јууп, тӱп-шӱӱлте эдип, келер ӧйдӧ кӱн-ай кандый болоры керегинде прогноз-шӱӱлтелерин айдадылар.\nПрофессионал байрамда јаан учурлу кайрал\nЈаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде орооныста энергетиктиҥ профессионал байрамы темдектелген. Бу кӱн Алтай Республикада электромобильдерге баштапкы зарядный станцияныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Ол «Россети Сибирь» компанияныҥ, «Солнечная энергия +» ООО-ныҥ ла республикан башкаруныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ачылган.\nАнна Балинада – «Алтын маска»\nАнна Балина РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» («Утренняя Звезда») орден тагынган, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган литература ла санат бӧлӱгинде Государственный сыйдыҥ лауреады, Россия Федерацияныҥ театральный ишчилериниҥ «Золотая маска»\nЭлектромобильдерге баштапкы станция\nЈаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде энергетиктиҥ профессионал байрамы темдектелет. Бу кӱн «Россети Сибирь» компания «Горно-Алтайск» аэропорттоҥ ыраак јокто «Амза» деп агропарк тудулып јаткан јерде электромобильдерге керектӱ баштапкы зарядный станцияныҥ (ЭЗС) кӧдӱриҥилӱ ачылтазын ӧткӱрген.


Мукур-Тархаты — Википедия\n49°59′24″ с. ш. 88°32′20″ в. д.HGЯOL\n↘755 кижи (2021)\nМукур-Тархаты (орустап Мухор-Тархата) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.\nМукур-Тархаты — мукур дегени кемјӱ (ус сабар ла јаан сабардыҥ ортозы), кыска, кичинек деген учур бар.\nТаркаты дегени экинчи ӧзӧктиҥ ады, монгол сӧс дежер-баатырдыҥ ады.\nМукур ла Таркаты деп ӧзӧктӧрдиҥ бириккенинде учун јурт анайда адалган.\nЈурт Туулу Алдайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуй чӧлдиҥ тал ортозында турат. Јаан ыйыктары – Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱ, Тӱҥкелӱ, Ак-Кобы,Мукур, Туйук-Јарык, Текелӱчи, Чыҥ-Бажы, Таркаты Бажы,Кӧк-Ӧзӧк деген тайгалар јуртты эбирет. Бир јанынаҥ Кӧк-Ӧзок деп суу, экинчи јанынаҥ Саҥысканду деп суу агат. Бу суулар Чуйдыҥ суузына кожулат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1738 метрге бийик.\nКош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, аҥыр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..\nЈуртта 9 ороом: Јеҥӱниҥ 60 јылдыгы, Бухаровтыҥ, Казагачевтиҥ, Керексибесованыҥ, Кольчикованыҥ, Маскановтыҥ, Окулич-Казаринаныҥ, Самтаевтиҥ, Тӧлӧсованыҥ.\nКош-Агаш — Мукур-Таркаты деп регионал учурлу кӧӧлик јол.\nМухур-Тархаты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 13 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ 13 км\nЈурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ, 1930 јылда, мында «Мукур Таркаты» деп јаан колхоз тӧзӧлгӧн. Бого 116 кижи кирген, јокту ла орто јаткан улус. Баштапкы башкараачызы Тымтышев Сурбай деп кижи болгон, оны 1937 јылда актуга бурулап, айдайла, Кызыл-Ӧзӧктӧ адып салган.\nЈуртта баштапкы школды 1932 јылда ачкан. Баштапкы ӱредӱчи Аюбаев Белеубай бухгалтер-чотобот кижи болгон. Колхозчы Эликпаев Сакыл деп кижи эки кыпту саман тураны тудала, школго сыйлап берген. Колхоз тӧзӧлип турарда малдыҥ тын тоозы\nкой-эчки 3250 тын\nјылкы мал 278 тын\nтӧӧлӧр 30 тын.\n910 ↗913 ↘868 ↘829 ↗840 ↘816 ↘807 ↗811 ↘783 ↗788 ↘765 ↘755\nЈуртта телеҥиттер, алтайлар, казахтар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ 85% алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон .\nМал: јылкы, соок тумчукту, сарлык ла оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.\nВ.И. Ленинниҥ бюсты (1960 јылдардыҥ бажында)\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (Кольчикованыҥ оромы, д.2А).\nЈурттыҥ јанында тӱӱкилик јерлер.\nКудай-Таш. Байлу јер. Кӧкӧзӧк деп јерде, Мукур-Таркаты јурттаҥ 2 км кӱнбадыштай, Чуйдыҥ суузыныҥ коштончызы (приток) Кӧкӧзӧк сууныҥ јанында (2188);\nИрбистӱ. Мӧҥкӱсалгыш комплекс. Мукур-Таркаты јурттаҥ 20 км тӱштӱк-кӱнбадыштай , Ирбистӱ сууныҥ оҥ јарадында (2055-2071).\nМасканов, Солтон Амырович (1940 јылдыҥ) – «СССР-дыҥ 50-јылдыгы» деп колхозтыҥ эчкичизи, Социштиҥ Геройы, Мактыҥ ордениниҥ 3 катап кавалери.\nМасканов, Мантылай Амырович (1927-2007) – «Кызыл-Мааны» колхозтыҥ председатели.\nОчурдяпова, Анисья Михайловна (1946 јылдыҥ тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинде - 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде) — здравоохранениениҥ эмчи-организаторы , РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ эмчизи.\n↑ 1,0 1,1 Мухор-Тархата\n↑ 2,0 2,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 19,0 19,1 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348\n↑ 20,0 20,1 http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf\n↑ 21,0 21,1 21,2 Ойношев В.П., Урбанова С.Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Мукур-Тархаты&oldid=26940"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 10 куран ай 2021, 20:41.


Cӱрлӱ кӱнле!(Сыгын айдыҥ 15-чи кӱни)\nCӱрлӱ кӱнле!(Сыгын айдыҥ 14-чы кӱни)


Ада-энелердиҥ јууны ӧтти - altaicholmon\nАда-энелердиҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министри А. Бондаренко «АР-дыҥ јеринде 2018 јылда государствоныҥ турулта-аттестациязын тӧзӧп ӧткӱрери керегинде» сурак аайынча ада-энелердиҥ јуунын ӧткӱрди. Jуун кӧрӱконференция аайлу ӧткӧн.\nОныҥ шылтузында бу керекте бастыра аймактардыҥ ада-энелери туружар аргалу болды. Jуунныҥ туружаачылары государствоныҥ турулта-аттестациязын 9-чы ла 11-чи класстарда ӧткӱрериниҥ тӧс некелтелериле танышкандар, психологтор дезе, бу аттестацияны белетенериниҥ сурактарыла таныштырдылар.\nКӧп саба ада-энелерди ЕГЭ-ни табыштырар тушта предметтерди талдап аларыла, аргазы ас улустыҥ школдорын божоткондор экзамендерди табыштырарыныҥ аҥылуларыла, анайда ок аттестацияны аларга эҥ ас канча балл алатаныла колбулу сурактар јилбиркетти.


Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Биске нениҥ учун башкарту керек?\nЈӱрӱм — Кудайдыҥ сыйы деп айдылган принцип бисти неге кӱӱнзедет? (САРЫН 36:9).\nЈайаачы Иегова бистеҥ канча киреге ойгор. Сӱӱштӱ Ада Кудайыс бисти уур-кӱчтердеҥ айрып саларга кӱӱнзейт. Бого коштой, Кудай бисти Оноҥ камаанду эдип јайаган (Иеремия 10:23). Темдектезе, канайып кичинек балага ада-энезиниҥ болужы керек болот, анайып ла бистерге де Јайаачы Кудайдыҥ ойгор башкартузы керек болот (Исаия 48:17, 18). Библиялык принциптер — јӱрӱмге берилген башкартулар. Олор Кудайдыҥ биске сыйы. (2 Тимофейге 3:16 кычырыгар.)\nИегованыҥ јасактарыныҥ ла принциптериниҥ тузазы эмди де бар, је келер ӧйдӧ дезе, олор ӱргӱлјиге јӱретен арга берет. Бисти Кудай јайаган болордо, биске оныҥ башкартуларын бӱдӱрип, олорды баалаар керек. (Сарын 19:7, 11; Ачылта 4:11 кычырыгар.)\n2. Библиялык принциптер ол не?\nАгару Бичикте јасактар да, принциптер де бар. Јасактар — кандый бир учуралда нени эдерин эмезе нени этпезин чике кӧргӱзип турган ээжилер (Јаҥды такыганы 22:8). Принциптер дезе, јӱрӱмниҥ кандый ла јанына тузаланатан тӧс чындыктар. Кандый бир учуралда принципти канайып тузаланатанын оҥдоорго, јазап шӱӱп сананар керек (Укаа сӧстӧр 2:10—12). Темдектезе, Агару Бичикте айдылганыла болзо, јӱрӱм — Кудайдыҥ сыйы. Бу принцип биске јӱрӱмди кичеейтен ээжилерди ижисте де, айылыста да, амырап та јӱрзеес ундыбаска болужар. (Апостолдордыҥ ижи 17:28 кычырыгар.)\n3. Эҥ јаан учурлу кандый эки принцип бар?\nИисус эҥ јаан учурлу эки принцип бар деп айткан. Баштапкы принцип, јӱрӱмниҥ учурын кӧргӱзет: Кудайды билери, оны сӱӱри ле оныҥ чындык ишчизи болоры. Бу принципле, тӱп-шӱӱлте эдер тушта, јаантайын башкарынып турар керек (Укаа сӧстӧр 3:6). Анайып јӱрген улус Кудайдыҥ најылары болуп, ӱргӱлјиге ырысту јӱрер. (Матфей 22:36—38 кычырыгар.)\nЭкинчи принцип биске улусла јакшы колбуларлу артарга болужат (1 Коринфтегилерге 13:4—7). Бу принципти тузаланарга, Кудай улуска канайып баштанып турганынаҥ тем алар керек. (Матфей 7:12; 22:39, 40 кычырыгар.)\n4. Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу?\nБиблиялык принциптер биледе сӱӱш болзын ла биле бек болзын деп ӱредет (Колоссыдагыларга 3:12—14). Кудайдыҥ Сӧзинде билелерди тыҥыдып турган база бир јаан учурлу принцип бар. Агару Бичикле болзо, тӧзӧлгӧн биле качан да чачылбас учурлу. (Башталганы 2:24 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ принциптериле јӱрзеес, эҥ керектӱ неме јогынаҥ да артпазыс, јӱрегис те амыр болор. Темдектезе, ишке кӧп сабада тӧгӱндебес ле иштеҥкей улусты алат (Укаа сӧстӧр 10:4, 26; Еврейлерге 13:18). Анайда ок Кудайдыҥ Сӧзи бисти не барысла болорзынып јӱрерге ле Кудайла најылажарын кандый ла акча-јӧӧжӧнӧҥ артык баалап јӱрерге ӱредет. (Матфей 6:24, 25, 33; 1 Тимофейге 6:8—10 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ принциптери су-кадыкты кичеерге болужат (Укаа сӧстӧр 14:30; 22:24, 25). Темдектезе, Кудайдыҥ Сӧзи аракыдаарын јаратпай јат. Бу јанынаҥ Кудайдыҥ айтканын угуп турзаас, ӧлӱмге экелгедий ооруларга да табартпазыс, јеткерлӱ айалгаларга да туштабазыс (Укаа сӧстӧр 23:20). Иегованыҥ кӧрӱмиле, аракыны ичерге јараар да болзо, је ӧйи-кемин билер керек (Сарын 104:15; 1 Коринфтегилерге 6:10). Анайда ок Кудайдыҥ принциптери бисти јӱк ле керектеристи эмес, је санааларысты да ајаруга алзын деп ӱредет (Сарын 119:97—100). Чындык христиандар Кудайдыҥ нормаларын јӱк ле тузалу болуп турганы учун эмес, је Иегованы мактаарга тузаланат. (Матфей 5:14—16 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилерин слерге јолугып ийзин деп сурагар\nИегованыҥ Керечилериле Агару Бичикти шӱӱжигер эмезе Агару Бичикти акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱренерин баштагар.\nӰлежер Ӱлежер Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу?\nfg 11 ур. 22—23 б.


Алтайдыҥ тӱӱкизине јаан учурлу табынты | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтайдыҥ тӱӱкизине јаан учурлу табынты\nБорис Киндиков бистиҥ аймакта танылу кижи. Јайалталу кайчы, кожоҥ чӱмдеечи, јирме јылдаҥ ажыра Оҥдойдо «Балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јеринде» ӱредӱчи болуп иштейт. Канча јылдардыҥ туркунына камык балдарды јуранышка, агашла кееркедим эдимдер эдерине ле алтай кайга ӱреткен. Јашӧскӱрим алтай калыктыҥ кӧгӱс-байлыгын ундыбай јӱрзин деп, албаданып иштеп турган кижи.\nЈе Борис Михайлович анайда ок билимчи-шиҥжӱчи болгонын кӧп улус билбес болбой. Бу кижиде билимдик јамылар јок то болзо, је таап алган табынталары, бичиген иштери јаан учурлу ла билимдик телекейде јаан «бескелӱ» болгонын темдектеер керек.\nӦткӧн 2016 јыл Борис Михайловичке сӱреен тӱжӱмдӱ јыл болуп калды. Кӧп јаҥы ачылталар эдилген, кӧп бичиктер табылган. Ол тоодо Алтайда эҥ узун (кӧп таныктарлу) јебрен тӱрк бичик табылганы. Ол бажынаҥ бистиҥ куучын-эрмегис ӧтти.\n— Борис Михайлович, биске озо ло баштап бу таап алган бичик керегинде куучындап берзегер.\n— Ӧткӧн 2016 јылда беш кире јаҥы бичик табылган эди. Олордыҥ ортозында эҥ аҥылузы — бу бичик болуп јат. Бис оны кӱскиде нӧкӧримле, Чекурашев Айбекле кожо Бичиктӱ-Боом јурттыҥ јанында таап алдыбыс. Улустыҥ ӧдӱп турган јолынаҥ ыраак јок, кайанаҥ оодылып тӱшкен бичик. Јерде јаткан ташта озо баштап согуп јуралган аҥныҥ сомын ајарып ийгенис, оноҥ лаптап кӧрзӧбис, таныктар кӧрӱне берген. Тоолу таныктар кырылып, оодылып та калган болзо, је тӱҥей ле кычырып ийер арга бар. Бодоштыра айтса, бичик 6-7-чи чактарга (јебрен тӱрк ӧйлӧргӧ) келижет.\nБу сӱрекей аҥылу табынты. Бичик 68 кире таныктаҥ туруп јат. Бу Алтайда табылган јебрен тӱрк бичиктердиҥ эҥ узуны. Оныҥ учун бу јаҥыс бистерге, алтайларга, Алтай Республиканыҥ улузына эмес, а бастыра тӱрк калыктарга јаан учурлу табынты деп айтса, јастыра болбос.\nБичиктиҥ учурын табатан иш јетире божобогон. Бедирениш эмдиге ле јетире ӧдӱп јат. Је бӱгӱнги кӱнниҥ турулталарын айтса, мындый сӧстӧр чыгып јат ошкош: «Мӧҥкӱ кайага чийе тартып, бичип јадым. Јердиҥ ээлеринеҥ эзен-мӧҥкӱлик јӱрӱм сурап јадым». Је бу кӧчӱрилиш чокум эмес. Иш барып ла јат…\nМен мынаҥ озо бу табынты керегинде кайда да јарлабагам, айдарда, «Ажуда» газеттиҥ кычыраачылары баштапкы угаачылар.\nЭмди јылулар башталза, кар кайылза, бу таш кажы кайанаҥ тоолонып тӱжип келгенин бедирерис. Оноҥ бичикти јазаптыра кӧчӱрер керек. Бу таштыҥ оноҥ ары салымы бистиҥ Оҥдой јурттыҥ, ол эмезе республиканыҥ музейиле колбулу болор деп сананып турум.\n— Бу бичик јебрен ӧйлӧрдиҥ бе, айса озогы бичиктерге тӱҥейлеп јуралган јаҥы бичик пе деп, билер аргабыс бар ба?\n— Оны ылгап ийерге кӱч эмес. Тургуза ӧйдӧ бисте јебрен бичиктерди јазап аайлап турган улус ас. Оныҥ учун бу ууламјыга тереҥжиде кирип ле алган билимчилер аайлар аргалу. Бичиктиҥ чындыгын кӧп тоолу темдектерле кӧрӱп јат. Темдектезе, бичиктиҥ ӱстинде јеҥестиҥ ӧскӧниле, чийӱлердиҥ бӱдӱжиле, тузаланган таныктарыла ла оноҥ до ӧскӧлӧриле. Ол јанынаҥ алаҥзыш јок.\n— Слер качаннаҥ ала јебрен бичиктерле јилбиркеп баштаганар?\n— Алдында Куладыныҥ музейин јазап турала, кобыларла базып, таштарда јебрен јуруктарды кӧрӱп, јаҥы бичиктер табып, соныркап баштадым. Оноҥ ло бери бош ӧй болзо, кайа-таштарла базып, бедиренип јадым.\nБичиктер — ол јуруктарга кӧрӧ јебрен ӧйдиҥ кӱӱн-санааларын чокум айткан кереечилер. Оныла колбой, бичик-билик бар болгоны — ол бистиҥ ӧбӧкӧлӧристе јаан кӧгӱс-байлыкту ороондор болгоныныҥ темдеги. Бичик бар тушта, улус бой-бойлорыла бичижип, билимдерин чокум јууп баштагылайт. Мен сананзам, бистиҥ кажы ла кижи бу табынтыларла оморкоор керек, сӱӱнер керек.\n— Айдарда, бистиҥ республикада мындый бичиктер кӧп табылган ба?\n— Бистиҥ республикада мындый јуруктар кӧп сабада бистиҥ аймакта табылат. Јодыранаҥ, Калбак-Таштаҥ алала Каракол-ӧзӧккӧ, Кайрылыкка јетире алза, алтан кире бичик бар болгонын билерим. Ол јебрен тӱрк, уйгур, тӧбӧт, монгол, ӱзӱк (ойрот) бичиктер болуп јат. Амаду бар: Оҥдой аймакта табылган ончо јебрен бичиктерди јууп, альбом этире чыгарарга. Быјыл ол керек келижер ле болбой.\n— Бистиҥ Алтайда табылып турган бичиктерле гран-кыйу ажыра билимчилер база јилбиркеп турганын уккам…\n— Эйе, бисте табылып турган бичиктерге бастыра тӱрк телекей ајару эдип турган дезе, јастыра болбос. Турк, казак, кыргыс билимчилер бистиҥ табынтыларла јилбиркейт. Германиянаҥ да улус келип јат. Ол бажынаҥ мениҥ алты-јети ижим Астанада кепке базылган, билимдик јуунтыда да чыккан эди.\n— Слер билимчи болуп, јебрен бичиктердеҥ ӧскӧ кандый ууламјыла иштеп јадыгар?\n— База бир сонуркап иштеп јаткан ууламјым — ол топонимика, јерлердиҥ, суулардыҥ аттарын јууп, олордыҥ учурын, тӱӱкизин бедиреери. Темдектезе, Оҥдой јуртты айландыра турган кӧп саба јерлердиҥ аттарын таап алдым. Эмди Караколдоҥ алала Куладыга јетире иштеер керек. Бу иште солун немези — ол јерлердиҥ аттарында казынып баштазаҥ, канча-канча ӧйлӧрдиҥ истери чыгып келгени. Бир ле јерде гунн, тӱрк, монгол, ойрот ӧйлӧрдиҥ аттары чыгып келер аргалу.\nБу ла Каракол ӧзӧкти алзабыс, Караколдоҥ алала Ӱч-Сӱмерге јетире суулардыҥ аттары башка-башка. Ӱстӱги Ак-Јул ла Алтыгы Ак-Јул бар. «Јул» дегени, кӧрӧр болзо, јебрен тӱрк тилле «суу» дегени. Кайыҥныҥ јулугы деп эмдиге јетире айдып јадыбыс. «Кем», «Сай», (Курсай Куладыда), «Кожого», «Коол» деген сӧстӧр ончозы суула колбулу. Бистиҥ Урсул «Ару-суу» деп сӧстӧрдӧҥ бӱткен арга база бар.\nОл эмезе Оҥдойдо «Бастион» деген јер бар. Оны шиҥдеп баштаарымда, кӧрӧр болзо, чын ады «Бестӱ-Айан» эмтир. Оҥдой јурттыҥ бойыныҥ адын алзабыс, кӧп улус оны «оҥ јаны», ол эмезе «он кудай» деп кӧчӱрет. Је алдындагы бичимелдерде алтайлар Оҥдойды Коҥгодой деп адап турганы темдектелген. А Коҥгодой — ол Хунтайджи дегени. Ойрот каандыктыҥ каандарына мындый ат берип туратан. Айса болзо, мында Ойрот-Каанныҥ турлузы да болгон болор.\nБу јанынаҥ иш база кӧп лӧ. Кажы ла сӧсти тереҥжиде казып баштазаҥ, кӧп ачылталар чыгып јат.\n— Јарт. Кеендик ижер јанынаҥ айтса, слер бойыгардыҥ кӧрӱ-выставкагарды белетеп јатканар деп уккан эдибис. Ол качан ӧдӧр?\n— Выставканы мен кочкор айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей ӧткӱрер болорым. Табылган бичиктерди, бойымыҥ графический, абстрактный јуруктарымды кӧргӱзерим. Оҥдой јурттыҥ выставочный залында ӧдӧр. Айдарда, ончо улусты выставкага кычырып јадым. Чокум качан болотонын удабас јарлап ийерим.\n— Је, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан! Билимдик ижер јанынаҥ ачылталар база да кӧп болзын! Кеендик ижигерде база да кӧп једимдер болзын деп кӱӱнзеп јадыбыс!\n— Јаан быйан!\nС. Тугудин куучындашкан\n« О возможности открытия карт платежной системы «МИР»\nКелер ӧйди сананып… »


Программада берилген темаларла куучын ӧткӱрип тура, ӱренчиктерге кижиниҥ куучын- эрмеги эрмектердеҥ, эрмектер сӧстӧрдӧҥ, сӧстӧр табыштардаҥ турат деп јартаар. Онойдо ок су-алтай табыштарлу сӧстӧрди чын айттырып, эрмек- куучынында тузаланарына темиктирер\nЧедоева Алена Артемьевна\nПрограмманыҥ тӧс темалары: «Школ», «Јылдыҥ ӧйлӧри. Кӱс. Кыш. Јас. Јай», «Мениҥ билем, тӧрӧӧн- тугандарым», «Јаҥы јылдыҥ байрамы», «Алтай јылтоолош», «Айылда. Аш – курсак, казан – айак, тон – ӧдӱк», «Алтайыстыҥ ар – бӱткени, аҥ- куштары», «Тӧрӧл Республикабыс», «Алтай албатыныҥ оос чӱмделгези», «Алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдеринеҥ».\nбалдарды тӧрӧл тилиле кӧнӱ куучындаарына, не-немениҥ адын алтайлап билерине, оос куучын- эрмегин темиктирерине ууландырылган.\nПрограммада берилген материал баштамы школдыҥ ÿренчиктерине тил, тилдиҥ бÿдÿми (структуразы) керегинде эҥ баштапкы билгирлерди берер амадулу тургузылган. Тӧрӧл тилиниҥ чын бичиириниҥ, токтой тÿжер темдектерди тургузарыныҥ ээжилериле таныжары ла эрмек – куучыннын таскадары практический задачаларга кирет


Аккем-Кӧл — Википедия\n49°54′25″ с. ш. 86°32′48″ в. д.HGЯOL\nорус. Аккемское озеро\nАккем-Кӧл (орустап Акке́мское озеро) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кадын-Бажы (орустап гора Белуха) сын-тайганыҥ тӱндӱк эдегинде, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2050 метрге бийик јерде јадат. Аккемниҥ мӧҥкӱ тожы кайылганынаҥ бӱткен. Тӱштӱк јанынаҥ кӧлгӧ эки суу кирет: Ак-кем ле Ак-Ойык, тӱндӱк јанынаҥ Ак-Кем деп суу чыгара агат. Суузыныҥ кеми — 0,004207 км³. Текши јери— 0,5388 км². Талайдыҥ кемјӱзинеҥ — 2050 мертге бийик.\nАк-кем орустап белая вода.\nАккем-Кӧлгӧ тӱштӱк јанынаҥ Ак-Кем (Кадынныҥ кош суузы) ла Ак-Ойык деп суулар кирет, тӱндӱк јанынаҥ дезе, Ак-Кем суу чыгара агат. Аккем-Кӧлдиҥ суузы боромтык, сур, ак-боро ӧҥдӱ. Кӧлдиҥ суузы тереҥине бир ле метр кире ару, оноҥ тереҥинде кайылган тошло кожо агып кирген боромтык, ол учун мында балык јок. Јӧлдиҥ тӱбин тошту-балар туй алган (ледниковый ил). Айас кӱнде, колдиҥ ӱстинде толку јок болзо, ап-ак мӧҥкӱ тошту кыр кӧлдиҥ кӱскӱзинде јап-ӱарт кӧрӱнет. Кӧлдиҥ суузыныҥ температуразы +4,5 °C ӧрӧ јылыбайт. Кӧлдиҥ орды эки кырдыҥ ортозында тоскуур ошкош јикте мӧҥкӱ-тоштыҥ орды (орустап трог ледника). Кӧлдиҥ јараттары тошту-шӱлӱ кар, јеҥес ле кыска тундра-кайыҥдарла бӱркелген. Аккем-Кӧл тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар чӧйилген, оныҥ узуны 1350 м. Тууразы — 610 м. Јарады кайыр, эҥ тереҥ јери 15 метрге шыку, кӧл тереҥ. Орто тереҥи — 7,8 метр. Аккем-Кӧлдиҥ тӱндӱк јаны чала чичке, Јарлу деп суу экелген таш, сай ла кумактаҥ улам кӧл чичкере берген (орустап конус выноса реки Ярлу), јараттар јабызак, је кӱнбадыш ла кӱнчыгыш јанында јараттары бийик ле кайыр тытла мӧшлӧ туй ӧзӱп калган. Кӧлдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш јаны гранит, гнейстер ле метаморфический сланцыла бӱркелип, тытла туй ӧскӧн. Аккемский метеостанция (тӱндӱк јаны) турган јарат бек. Тӱштӱк јараттыҥ конфигурациязы кубулып турар. Аккем-Кӧлди айландыра ар-бӱткенниҥ кереес јерлери бар: Ак-Ойык ӧзӧктӧ кӧлдӧр, Јарлу сууныҥ коолы, Кара-Ойык деп ӧзӧктӧ кӧлдӧр.\nАйландыра тайгалары аҥдык, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген тындулар бар: ирбис, манул, тооргы. Је кӧлдӧ балык јок, мӧҥкӱ тоштоҥ кайылып тӱшкен суу кӧлдиҥ тӱбинде барыҥкуй ак-боро ӧҥдӱ. Кӧлдиҥ јараттарында тыт, мӧш, чиби агаш ӧзӧт.\nКӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде «Аккем» деп метеостанция бар. Бу метеостанция — Алтайда эҥ баштапкылардыҥ бирӱзи. Мында шиҥжӱ иш 1932 јылдаҥ ала ӧдӧт. Координаттары: 49°55′ с. ш. 86°32′ в. д. Синоптический индекси: 36443. Метеостанцияныҥ шиҥдегениле (бу ӧзӧктӧ агаштыҥ јаказында) јаан изӱ айда орто температура — 8,3 °C. Кышкыда чаган айдыҥ соокторы −30 градус С једип, тулаан айда −4 °C соок болот. Метеостанциянаҥ ыраак јок вертолет площадка бар. Кӧлдиҥ сол јарадында альплагерь «Белуха» турат, онойдо ок Алтай Республиканыҥ Поисково-спасательный службазыныҥ, МЧС-тыҥ базазы бар. 4 «бочки»: 1-кызы — кижи јадар, сторож; 2-чизи — кают-компания; 3-чизи ле 4-чизи — кижи јадар.\n1997 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Алтай Республикада «Белуха» ар-бӱткен парк ачылган, текши јери деп 131337 га. Аккем-Кӧл ар-бӱткенниҥ кереези болуп, национал парк «Белухага» кирип јат. Бери Кујурлуныҥ кӧли база кирет, ого Аккем-Кӧлдӧҥ боочылар Карајӱрек, (Буревестник ле Рига турист) ажып, јойу ба, атту ба једер арга бар.\nАккем-Кӧлди метеостанциянаҥ кӧрзӧ\nӰч-Сӱмер тайга Аккем-Кӧлдӧ кӱскӱленет\nАккем-Кӧлдиҥ тӱндӱк јаны. Эҥирги туман\nКатегория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ кöлдöри\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Аккем-Кӧл&oldid=26885"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 9 куран ай 2021, 20:29.


07.09.2017 - altaicholmon\nБашкартуныҥ јаҥы башкараачызы\nСыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде шылучы республикан комитетте оныҥ јаҥы башкараачызыла, Эдуард Францевич Новаковскийле, таныштыратан чӱм-јаҥ ӧтти.\nИнтернетке акча тӧлӧбӧзинеҥ…\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ баштаҥкайыла, «Ростелеком» каланыҥ кӧп улус амыраачы јерлеринде эмик јок иштейтен Интернет (Wi-Fi) тургускан.\nАрендаторлорло кожо јуундашты\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ специалисттери агаш-ташту јерлердиҥ арендаторлорыла Турачакта јуун ӧткӱрген.


03.07.2017 - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVII Jайгы олимпиадазы ӧткӧн.\nАр-бӱткенди чеберлеечилердиҥ быйанду ижи\n«Ару боочы» деп адалган экологиялык акция Кӧксуу-Оозы аймакта Кадындагы биосферный заповедниктиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген.\nУчарсууныҥ јанында јер аруталган\nАлтайдагы заповедниктиҥ ле «Алтайдыҥ ирбизи» деген компанияныҥ ишчилери «Водоскат Учар» деген эколого-ӱредӱлик маршрутты турсезонго быжу белетеп салган деп, бу заповедниктиҥ пресс-службазы јетирет.\nБанктардыҥ быжулаштарын электрон бӱдӱмле\nАлтайдагы таможня тышэкономикалык иштиҥ туружаачылары банковский гарантияларды эмди јаҥыс ла чаазын бӱдӱмле эмес, је анайда ок электрон документ бӱдӱмле база эдер аргалузы керегинде јетирет.\nЭл-јонды каршулу керектердеҥ корыырга\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников наркотиктерле тартыжар республикан камыстыҥ јуунын ӧткӱрди деп, Башкаруныҥ сайтында јарлалган.\nБашчы јуунда турушкан\nОроонныҥ башкараачызыныҥ јарлыктарын бӱдӱрери аайынча камыстыҥ РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ башкартузыла ӧткӧн јууныныҥ ижинде АР-дыҥ Башчызы Александр Бердников база турушкан.\nНациональный парк «Сайлюгемский» и редакция республиканской газеты «Алтайдын Чолмоны» выпустили совместный номер: приложение издания на русском языке «Родник» №25 от 30 июля 2017 года посвящен деятельности природоохранного учреждения.


Алтайыстыҥ байлыгы – аҥ-кужы, балыгы - altaicholmon\n–Сууныҥ аҥын сыймап тутпай… кӧӧркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кӧксинеҥ тудуп албай… – оноҥ кенетийин, тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кӧгӧртӧ тиштенип ийди –в-в, в-в, ых-х!…\nКарабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кӱнниҥ чогына, мӧҥӱн чилеп, суркурап, jаратта койу jыраалардыҥ ортозына барып тӱшти…\nКарабаш кеден торбычказын ийини ажыра салынып ийеле, jырааныҥ ортозында октолып jаткан балыкты бажынаҥ тудала, торбычкага кийдире таштап ийди…\nЛ. Кокышев, «Туулардаҥ келген балдар»\nБалыктардыҥ алтай аттары\nАлабука – окунь\nСуртай – елец\nКумар, сары балык–осетр\nБакабаш, бактамаш – широколобка\nКызык – сиг\nТыран – лещ\nЧодрак – сибирский голец\nТоҥбос балык – карась\nӰркене — икра\nБел – таймень\nАзыбаш – карп\nОсман, боской – стерлядь\nСыла – судак\nКорты – налим\nКара балык – линь\nБитӱрген – пескарь.\n…Ӧлӧ-чоокыр канаттарлу кызыл-кӧк чараган jалтырт эдип, балыктардыҥ алдына чыга конуп, сурады:\n–Jуунга ончогор jуулдыгар ба? Келген болзоор, ачар керек.\n–Ачар, ачар! – деп, аткыстый тизилип калган балыктар айдышты. Олор чакпынга араай jайканыжып турулар.\n–Jе бат – деп, байагы ӧлӧ-чоокыр кӱдӱреш кӱлӱк куучынын баштады. –Бис бӱгӱн jаан сурак шӱӱжип jадыс. Кӧлдиҥ суузы артап jат. Улай ла айры бутту кокымай кӧлиске кара неме чачат. Ол jастыкса, сӱреен кӧп нӧкӧрлӧрис кырылат…\nА. Ередеев, «Ажуда балыктар»\n…Айулар ончолоры ичегенде кыштабай турганын аҥчы кӧслӧ кӧрӱп, туштап та јӱрген. Кузукту јылда айу кар тереҥжигенче аркадаҥ айрылбас. Оны ла јиир болуп, айланыжып јӱрер. Оноҥ тереҥ кыштыҥ бойы тӱшсе, кажы бир мӧштиҥ тӧзинде кӱбӱрге казынып алала, узак уйкузына атанып калар…\n…Быјыл кар да тереҥ тӱшкен, јемит те ас, албаа да база андый ла эди. Jол-јорыгыҥ та кандый ла болбогой…\nКылганы килтирегенинеҥ ле беретен болзо, ол агас-сарасты бойым билерим – деп, Тийиҥчи талканду баштыгын сыймалады…\nАҥдардыҥ алтай аттары\nЭлик – косуля\nКуран – самец косули\nКерекшин – самка косули\nЧаап – косуленок\nМыйгак – самка марала\nТугуш – мараленок\nБулан – лось\nЭнкен, тижи булан – лосиха\nБуланныҥ бозузы – лосенок\nАк кийик – северный олень\nЧоокыр аҥ – пятнистый олень\nJеерен – дзерен\nJердиҥ текези – горный козел\nАркар, кочкор – архар (дикий баран)\nJуҥма – дикая коза\nТооргы, табыргы – кабарга, мускусный олень\nКакай, jердиҥ чочкозы – кабан, дикая свинья\nКойон – заяц\nJеекен – росомаха\nБорсык – барсук\nТарбаган – сурок\nМӧндӧлӧ – детеныш сурка\nӦркӧ, jумуран – суслик\nАк-којоор – крупный суслик с белым животом\nКумдус – бобр\nАйу, мајалай – медведь\nАрчы, кызыл бӧрӱ – красный волк\nШӱлӱзин, чокондой – рысь\nМааны – манул (дикая кошка)\nТийиҥ – белка\nБабырган, кее куш – белка-летяга\nКӧрӱк – бурундук\nJалман – тушканчик\nСыгырган – пищуха, сеноставка\nМомон, тескери таман – крот\nКушкулы, солоҥой, калазак – колонок\nКамду – выдра\nАгас, јолос – горностай\nСуузар – куница\nКиш, албаа – соболь\nТоктонок – ласка\nТорос – мамонт\nКаракула, арслан – лев\nБар – тигр\nJарганат – летучая мышь\nТӧӧчинек, тӧӧчычкан – бурозубка\nКӱскинек, jерчычкан – мышь-полевка\nJараа, jаракан, кирпин – еж\nМечин, кижи-кийик – обезьяна.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ишчилери белетеген


24.10.2017 - altaicholmon\nИш аайынча стажтыҥ эҥ јабыс кеми\nИнтерфакстыҥ јетиргениле, јаҥда отургандар иш аайынча стажтыҥ пенсия аларына керектӱ эҥ јабыс кеминг бийиктедери керегинде сананат.\nШколдордо — бирлик урок\nБыјыл ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Россияныҥ текши ӱредӱлӱ бастыра организацияларында Интернет ажыра јеткер болбозыныҥ бирлик урогы ӧткӱрилер.\nГенеральный консулла тушташты\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер Корея Республиканыҥ Иркутсктагы генеральный консулы Ом Ки-Ёнло АР-дыҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында тушташкан.\nКӱрлер јаҥыс та кечӱлер эмес—экономиканыҥ тамыры\nКӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱр јурттыҥ јанында кӱрлер тудулганын кычыраачылар билер. Бу јаан учурлу керектердиҥ бирӱзи башталганы болуп јат.