Jурт — ол јаан биле - altaicholmon\nJурт — ол јаан биле\nЧамал аймактыҥ Бешпелтир јуртын тӧртинчи јыл Валерий Александрович КАЛАНОВ башкарат. Бу ла јуртта чыккан-ӧскӧн кижи. Оныҥ учун кандый ла јанынаҥ алза, тӧрӧл јуртыныҥ кӧп сурактары бу кижиге алдынаҥ бери таныш.\nВ. Каланов чыккан-ӧскӧн јеринде комсомол ӧйинде эрчимдӱ иштеген, јурттыҥ школыныҥ директорыныҥ ижин бӱдӱрген. Оныҥ кийнинде, 90-чы јылдарда, јурт администрацияныҥ јаанына кӧстӧлгӧн. Бойы спортло јилбиркеп, Бешпелтир јуртта Чамал аймактыҥ балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ спортивный школын ачкан. Аймак депутаттыҥ ижиле база таныш. 2014 јылдаҥ ала катап ла јурт јеезениҥ јааныныҥ ижин бӱдӱрет. Ол тушта аймактыҥ јааны болгон Родион Борисович Букачаков јурттыҥ кӱч айалгазын кӧрӱп, Валерий Александровичти јурттыҥ башкараачызына јӧптӧгӧн.\nВалерий Александрович јурттыҥ башкараачызы болуп келеле, иштеп отурган специалисттердеҥ кемди де солыбаган. Онызы кандый ла иште ченемелдӱ ишчилер бойыныҥ ижин тӱрген-тӱкей, чыҥдый бӱдӱрерине ууламјылалган.\nИжи-тожында туштап турган айалгалар керегинде Валерий Александрович куучындады:\n«Jурт јеезениҥ јааны болуп иштеп баштайла, озо ло баштап суу алар башня јанынаҥ суракла иштегем. Ол эскизи једип, чике ле ортозынаҥ јарылып калган болгон. Бу башнянаҥ школ, балдардыҥ сады суу алат. Суунаҥ ыраак јадып турган билелерге јеҥил болзын деген амадула, јурттыҥ оромдорына колонкалар тургузып, улусты суула јеткилдегенис. Jерле колбулу сурак кайда ла курч туруп јат. Башка-башка иштерди бӱдӱрерге, акча-манатты кайдаҥ алганыс дезе, бистиҥ јурттыҥ јуугында туристтерди јилбиркедер турбазалар јок. Оныҥ учун јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ ээлериле туштажала, јерлерин рекреацияга кӧчӱрери јанынаҥ куучындашканыс. Оныҥ шылтузында баштапкы јылдарда 60-80 муҥ салковой акча иштеп алган болзоос, кийниндеги јылдарда бу тооны 480 муҥга чыгарып алдыс. Ол акча јурттыҥ ичин чыныктаарына ла јарандырарына барат.\nӦткӧн 2017 јыл кӱч ле ӧтти. Бешпелтир јурттыҥ чике ортозыла беш башка суу агып, јурттыҥ алды јанында биригип, Узнези деп адалат. Озо ло баштап кыштыҥ јаҥар айында бу кичинек суучактар кенейте јаанайла, айылдарга кирердиҥ бери јанында болгон. Бу учурал биске кӧп чыгым экелген. Бис Чамалдыҥ бир организациязыла јӧп тургузып, олордыҥ болужыла 40-50 кӧлӱк кумак-сай тартып экелгенис. Оны сууныҥ јарады сайын тӧккӧнис. Онызыла сууны ӧйлӱ ӧйинде тозуп салганыс јакшы болды. Аймактыҥ јаандары болужып та турган болзо, бойыстыҥ кӱчис, бойыстыҥ улузыс эмес болзо, мынча кире ишти кем эдер эди? А Бешпелтирдиҥ эл-јоны кандый да ишјал јогынаҥ коркышту јаан иш бӱдӱрди. Бу иш бӱдӱн-јарым ай ӧй алган. Ар-бӱткен кыш ортозында јурт јаткандарды суу кечип болбос айалгага кийдиргени Бешпелтирдиҥ улузыныҥ ӧмӧчил болгонын кӧргӱсти.\nБу ишке келгеним тегин-калас эмес деп бодойдым. Эдилген иштер кӧп. Суула јурт јаткандарды јеткилдеер иштер бӱткен. Клубтыҥ одырузы одыннаҥ таш кӧмӱрле одырарына кӧчӱрилген. Калан тӧлӧмирлер јанынаҥ сурактар кӧп учураган, оныҥ да аайына чыккан, бӱгӱнги кӱнде јуртта тӧлӱлер артпады. Кӧп иштер амыраар кӱндер јогынаҥ иштелет. Jурт јеезениҥ деп чоттолып турган јерлерле мониторинг ӧткӱрип, акча-манат иштеп алар арга тапканыс. Чокымдап айтса, садылып калган јерлердиҥ ээлери тууразынаҥ келген «карманы калыҥ» улус болгон. Кажызыла ла куучындажып, олорго кандый туза болорын јартайла, кӧп јерлерди рекреацияга кӧчӱрип салганыс.\nБашкараачы башкарып турган јуртында не болуп турганын ончо билер учурлу деп бодойдым. Оныҥ учун кажы ла ай јурттыҥ участковыйы, ветерандардыҥ биригӱзи, иштеп турган улус јуулыжып јуундайдыс. Кажы ла организация ӧткӧн айда кандый иш бӱдӱргенин куучындап, келер айга тургузылган планыла таныштырат. Jурт — ол јаан биле деп сананадым, оныҥ учун бу биле нак болзын деп санааны бӱдӱрип, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, јурт ичинде байрамдар ӧткӱредис. Анайда ок бисте 12 номинацияла маргыжар јаҥжыгу бар, кажызын ла аҥылап темдектейдис. Олордоҥ эҥ ле јаан сыйды «Jылдыҥ кижизи» алат. Эл-јон кандый ла байрам ӧткӱреринде эрчимдӱ туружып јат».\nАнайып, билгир башкараачыныҥ баштаҥкайыла, јурт администрация бир гектар јердеҥ мынаҥ озо алып турган 80 салковойдыҥ ордына 32 муҥ салковой алып баштаган. Бу сӱме јурт јеезениҥ тӧлӱлерин тӧлӧп чыгар арга берген, ӱрелгенин чыныктаар ла јаҥыларын тудар иштер башталган. Jер ӱлежер деп сурактаҥ улам кӧп улус ортодо оҥдошпостор ло јаҥга бӱтпес ӧйлӧр турган болгон. Оныҥ учун Валерий Александрович башкараачыныҥ ижине келеле, озо ло баштап улустыҥ кӱӱн-санаазын угуп, олорло јӧптӧжӧрин баштаган. Бойыныҥ бу ижи-тожы ажыра Валерий Александрович ӧскӧ улуска тем кӧргӱскен.\nСууалгыштар ойылган, јолдор јазалган, хоккей ойноор коробка база тууразында артпады. Jаан јурттарга ајару да јаан болуп јат, оогош јурттар та нениҥ де учун бойыныҥ кӱчиле ле аргаданып туратаны тӧгӱн эмес.\nАнайда ок аймак кеминде ӧткӱрилип турган ойындарда, маргаандарда Бешпелтирдиҥ адын корып барган туружаачылар јаантайын баштапкы јерлер алып јанат. Федерал, тергеелик кеминде акчаларды алары јанынаҥ база сананып, јуртты јарандырарына ууландырат. Бешпелтир јуртта клубтыҥ туразы эски бойы артканча: тургуза ӧйдӧ проектно-сметный документация белен, је ол јаҥыс ла ӧйдиҥ ле акча-манаттыҥ сурагы, база јаҥы тура тудуларына јурт јаткандар иженет.


Курс артиллерии. Том 1. Основания устройства артиллерийских орудий скачать бесплатно без регистрации\nСкачать: Курс артиллерии. Том 1. Основания устройства артиллерийских орудий


20.04.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nБилгири кӧп, ченемели јаан\nКандык айдыҥ 21-чи кӱнинде окылу государстволык байрамдардыҥ бирӱзи – јербойында башкарынарыныҥ кӱни темдектелип јат. Оныҥ тӧс учуры Екатерина II каан калаларга Жалованный грамота чыгарып, эл-јонына кӧп аргалар бергенине тайанат. Тургуза ӧйдӧ бу байрамныҥ учуры — јербойында башкарынып, демократиялык ороонныҥ ла јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедеринде ле ӧҥжидеринде.\n«Арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс…»\nДанил Кохоев Оҥдой аймакта Алтыгы Талду јуртта јурт јеезениҥ јааны болуп бежинчи јыл иштеп јат. Бӱгӱн тӧрӧл јуртыныҥ эл-јоныла јуук колбуда иштеп турган јиит башкараачыла ӧткӱрген эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n«Jуртымныҥ јоны јӧмӧп јат…»\nКош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты — республиканыҥ кӧп албаты-јонду, јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Ол иштеҥкей ле јарлу улузыла, јакшынак јаҥжыгуларыла тергеебисте јарлу. 2005 јылдаҥ бери, 13 јылга чыгара, Кӧкӧрӱдеги јурт јеезени Борис Бидинов башкарат. Ол ӱредӱзи аайынча ӱредӱчи кижи, Горно-Алтайсктагы педучилищени ле ГАГУ-ныҥ география факультедин ӱренип божоткон. Самбо кӱреш аайынча спорттыҥ узы. Ӱйи Кӧкӧрӱниҥ школында ӱредӱчи болуп


Коруланарыныҥ масказын кийбегени учун кезедӱлер катуланган - altaicholmon\nКоруланарыныҥ масказын кийбегени учун кезедӱлер катуланган\nАР-дыҥ Эл Курултайы «Алтай Республикада административный тап-эриктик бузуштар керегинде» республикан јасакка кубулталар кийдирери аайынча јасакты јараткан.\nЈасакта айдылганыла, коронавирусный инфекция таркап турганыла колбой тергеениҥ јеринде бийик кеминде белен болорыныҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрбегени учун административный каруузына тургузар. Ол ээжи-некелтелер республикан башкаруныҥ «Јаҥы коронавирусный инфекция Алтай Республиканыҥ јеринде таркаарын болдыртпазы аайынча «Бийик кеминде белен болорыныҥ» режимин кийдирери керегинде» 144-р таҥмалу јакааныла мынаҥ озо јӧптӧлгӧн болгон.\nЈасакка эдилген кубулталарла болзо, муниципал органдарга улус јондык јерлерде коруланарыныҥ медициналык масказы јок јӱрген болзо, олорго административный протоколдор тургузары, административный бузуштар керегинде протоколдорды кӧрӧтӧн административный комиссиялар аайынча ӱзеери чыдулар берилип јат.\n«Республиканыҥ јеринде бийик кеминде белен болорыныҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрбегени уголовно-кезедӱ ле ӧскӧ административный бузуштар јанынаҥ каруузына тургузарына экелбейтен болзо, мындый административный кезедӱлер эдилер: таҥынаҥ улуска ајару эдилер эмезе кеми 100 салковойдоҥ ала 200 салковойго јетире административный штраф салылар; јамылу улуска — 1500-теҥ ала 2500 салковойго јетире; аргачылык ишти юрлицо тӧзӧш јогынаҥ ӧткӱрип турган улуска — 2500-теҥ ала 5000 салковойго јетире; юрлицолорго — 5000-наҥ ала 10000 салковойго јетире» — деп, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы јетирет.\nЈыл туркунына база катап андый ок административный бузуштар эткени учун административный кезедӱлер мындый болор: таҥынаҥ улуска 200-теҥ ала 500 салковойго јетире штраф салылар; јамылу улуска — 2000-наҥ ала 5000 салковойго јетире; аргачылык ишти юрлицо тӧзӧш јогынаҥ ӧткӱрип турган улуска — 5000-наҥ ала 10000 салковойго јетире; юрлицолорго —10000-наҥ ала 15000 салковойго јетире.\nЭл-јонго баштану: бастыра ороондо чылап ок, бистиҥ тергееде улус јондык јерлерде ле текши тузаланыштыҥ бастыра бӱдӱм транспортында болзо, медицинаныҥ масказын кыйалтазы јогынаҥ кийер учурлу.


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Материалы для Республиканского конкурса «Сохраним красоту родного языка»\nМБОУ «Актёльская оош. им. М.В.Карамаева »\nМатериалы для Республиканского конкурса\n«Сохраним красоту родного языка»\nКласс: 5- Манатаев Артём,\n6- Епитова Айкуне,\n8 -Наурчаков Амаду,\n9- Чичиеков Чингис\nАдрес электронной почты: suraya.ertakova.00@mail.ru\nАктёл, 2016 год\n5 класс - Манатаев Артём,\n6 класс - Епитова Айкуне,\n8 класс -Наурчаков Амаду,\n9 класс - Чичиеков Чингис,\n9 класс – Носкова Ольга,\n9 класс – Тодукова Дарья\nОтургызып турган öзÿмдер\nКийим, кийимниҥ бöлÿктери\nКонская упряжь, конское снаряжение\nАйылдыҥ ичиндеги jööжö\nЖилище (части жилища)\nАйыл (айылдыҥ ичи-тышты)\nПриспособления для обработки кожи, шерсти\nТере, тÿк белетеер эдимдер\nJер ижиниҥ тудунганы\nМал ижинде тузаланар jепсел\nРитуальные (религиозные) предметы\nЧÿм-jаҥла колбулу эдимдер\nОбряды жизненного цикла (рождение, взрослость, старость)\nКижиниҥ јÿрÿмиле (чыкканы, орто jаш тужы, карган тужы) колбулу чÿм-jаҥдар\nТӧрӧӧн-тууган улусты темдектеп турган сöстӧр\nJер-бойыныҥ топонимдери (кырлардыҥ, суулардыҥ, öзöктöрдиҥ ле о.ö. аттары)\nАйландыра ар-бÿткен (кырлар, суулар, кöлдöр лö о.ö.)\nJердиҥ казынтылары, темир\nАр-бÿткенниҥ айалгалары (jааш, кар, салкын ла о.ö.)\nСлова, обозначающие движения человека, животных, природных явлений и т.д.\nКижиниҥ, тындулардыҥ ла о.ö. кыймыктанганын темдектеп турган сöстöр\nСлова, выражающие эмоциональное состояние (радоваться, переживать и т.д.)\nКижиниҥ ич айалгазын кöргÿзип турган сöстöр (сÿÿнер, санааркаар ла о.ö.)\nСлова, выражающие процесс говорения (беседовать, обращаться т.д.)\nКуучын-эрмекле колбулу сöстöр (куучындажар, баштанар ла о.ö.)\nСлова, выражающие межличностные отношения (надеяться, почитать и т.д.)\nУлус ортодо колбуларды кöргÿзип турган сöстöр (иженер, тоор ло о.ö.)\nБороҥот, јыду кат\nКрасная смородина, кислица\nкой јиилек, бош кӧдӧн\nКара уй јиилек\nКазраҥ кат, тожыла\nБӧрӱк: тӱлкӱ бычкак, торгы бычкак, кой терези, содон, суйман\nТере ӧдӱк,кӧм ӧдӱк, былгайры ӧдӱк, бычкак ӧдӱк\nШаајыҥ айак, чӧӧчӧй\nКӧнӧк, сабат, алгый\nБочка деревянная для чегеня\nОрын, тӧжӧк, такта\nКурсак азар кып\nЭжиктиҥ јаны, бозогоныҥ јаны\nКадыкту сарју, кодыр уул\nСабуу тӱк сабаар\nЧесалка для пуха\nАйак ла калбак мӧштӧҥ эткен\nБаланыҥ тужак кескени\nЈанаа, јаанек, јаанэне – адазыныҥ энези\nТайнек, тайэне – энезиниҥ энези\nУулда, уулдак – адазынын адазы\nТайда, таайдак, таада – энезинин адазы\nСары - Кыр\nКуран – Аткан\nКара - Којор\nАк – Кобы\nСары - Кобы\nТӧҥ, кырлак, тӧстӧк\nЧӧл, ээн чӧл, куба чӧл\nСас, ӱлји, балкаш\nКӧгӱдей – Мерген\nАлтын - Казык\nКилеер, буурзак, јалакай\nКемзинер, уйалар, эп-јоксынар\nКӱн јок, сыр албанла\nНомер материала: ДБ-003866


Билим тӧзӧгӧлӱ болзын - altaicholmon\nАлександр Матынович Палкин—Алтай Республикада фундаментальный физиканыҥ эҥ баштапкы алтай физик-шиҥжӱчизи, билимчизи. Ол национальный школдыҥ кийнинеҥ Томсктогы госуниверситетке кирип, оны једимдӱ тӱгескен. 1961-1963 јылдарда јиит специалист Новосибирскте физиканыҥ полупроводниковый заводында инженер-технолог болуп иштеген. Шак бу ӧйдӧ Академгородок тӧзӧлип турган болгон. Алтай јиит билим ишле јилбиркеп, билимге тартылган. Билгири бийик специалистти 1963 јылда РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ полупроводниковый физиканыҥ институдына ишке кычырган. Мында ол кичӱ билим ишчидеҥ баш билим ишчиге јетире ӧскӧн. 1971 јылда Александр Матынович диссертациязын једимдӱ корып алган. Ол кӧп тоолу билим иштердиҥ, онойдо ок таҥынаҥ јакылталардыҥ, ӱлекер-программалардыҥ авторы. А. Палкинниҥ Академгородоктогы билим ижи бийик бааланганын оныҥ кӧп тоолу кайралдары керелейт. Темдектезе, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Тӧргизиниҥ, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталары, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ нерелӱ ветераны, полупроводниковый физиканыҥ институдыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы. Алтайда иштеерде, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатты.\nИжинде бийик једимдерге јеткен физик-билимчи А. Палкин Академгородокто иштеп турарда, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ, билим аайынча комитединеҥ, оныҥ кийнинде ӱредӱ ле билим аайынча министерстводоҥ кычырту келген. Шылтагы дезе—республикага билим иш јанынаҥ ченемелдӱ кижи керек. Билимчи јӧбин берип, 1996 јылда республикага келген.\nОнойып, 1996 јылдаҥ ала 2000 јылга јетире Александр Матынович Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы болуп иштеген. Оныҥ кийнинеҥ, чокымдап айтса, 2000 јылда АР-дыҥ Башкарузында билимниҥ тӧс јерин тӧзӧп, јаан ла тузалу ишти баштаган.\nТӧзӧмӧлдӱ, чокым ууламјылу иш билим ишчилерге јараган, олор јӧмӧгӧн. Нениҥ учун дезе олордыҥ ижине ајару, јилбӱ боло бергенин билимчилер база јарадып темдектеген. Республикада билимниҥ тӧс јериниҥ билим тӧзӧгӧзи салынып, иш башка-башка программаларла ӧткӧн. Мында тӧзӧмӧл ишти тӱгезип, Александр Матынович кӧнӱ, тӧс ижиниҥ экинчи бӧлӱгине кӧчкӧн. Мында аҥылап темдектегедийи—билим ишке јилбӱ экијандай болгоны. Ченемелдӱ, билгири бийик билимчиниҥ, башкараачыныҥ билгир башкартузыла сӱреен солун, тузалу, республиканыҥ социально-экономикалык ла культурно-тӱӱкилик бӧлӱктериниҥ ичкери ӧзӱмин билим ишле јеткилдеер деген јаан программага кӧчкӧн. Билимниҥ јайаан ӧмӧлиги ижин мӧрлӱ улалткан деп айдар керек.\nJе оноҥ республикада билимниҥ тӧс јери јабылып, ӱредӱлик аайынча министрге билим аайынча ордынчы тургузылган. Александр Матыновичтиҥ шӱӱлтезиле болзо, ӱредӱлик министерство школдорло, билим тӧс јер дезе билимчилерле, билим ишле чике колбуда иштеер керек. Темдектезе, мындый айалгада школдыҥ сурактарын билим јуунга чыгарып болбозыҥ, билимниҥ сурактарын ӱредӱликтиҥ јуунында кӧдӱрип болбос. Бойыныҥ ӧйинде билимниҥ тӧс јери, элбек шӱӱжӱге чыгарбай, јастыра јабылганы керегинде А. Палкин де, билимчилер де бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан эди.\nАлександр Палкин 2000 јылдаҥ ала республиканыҥ башкарузында билим-технологиялык тӧс јердиҥ јааны болуп иштеген. Билим-технологиялык политика республиканыҥ ичкери ӧзӱмине тузалу, керектӱ иш деп, ченемелдӱ башкараачы јакшы билген. Билимчилерге окылу јакылта иш берилзе, олор оны ажындыра шиҥдеп кӧрӧр учурлу. Айдарда, билим ишти 2-3 јыл озо ӧткӱрери сӱреен каруулу, керектӱ иш деп, башкараачы кандый да ӧйдӧ чокымдап, аҥылап айдатан. Бир сӧслӧ, билим иш озолодо барып, сурактарга чокым, тӧзӧмӧлдӱ карууларды берер учурлу. Билимчилерле кажы ла ууламјы аайынча иштеер, чокым шиҥжӱлер, чоттомолдор эдер, тузазы, кирелтези јанынаҥ ширтемел-шиҥжӱ, белге-прогноз эдери туура салбас иш деп, Александр Матынович кожо иштеген улузына јаантайын айдып-јартап јӱретен.\nБилимчи иштеп келерде, республикада билим иш керегинде јасак болбогон. Шак оноҥ улам билим ишке бюджет ажыра акча-манат алар арга јок болгон. Ченемелдӱ башкараачыга каруулу ишти бӱдӱрерге келишкен. Билимчиниҥ айтканыла, јасак белетееринде иш кӧп ине. Ол јасак башкаруда, Эл Курултайда кӧрӱлген, јарадылган. Тургуза ӧйдӧ ол јасак эскирген. Оны эмдиги ӧйгӧ келиштире јазаары база керектӱ иш.\nБилимчиниҥ шӱӱлтезиле, бисте билим кадрларды белетеери јаан ла каруулу сурак. Анчада ла эмдиги ӧйдӧ, технический јанынаҥ бийик ӱредӱлӱ ишчилер сӱреен керектӱ.\nАды-јолы танылу билимчи А. Палкин онойдо ок алтай тилдиҥ программазыныҥ авторы деп бис билерис. Ол программа окылу комиссияда, башкаруда, Эл Курултайда јараду алып, кӧнӱ иштеген. Сегис јылдыҥ туркунына иштеген программаныҥ (2008 јылда токтогон) учуры, тузазы јаан болгон ине. Шак ол јылдарда бу программа јасак ошкош болуп јӧптӧлгӧн јаан учурлу иш болгонын темдектеер керек.\nАлександр Матыновичтиҥ темдектегениле, ол программа алтай тилдиҥ билим тӧзӧгӧзин кӧдӱретен сӱреен јаан учурлу иш болгон. Тилди ӧскӱретен, шиҥдейтен программа качан да токтобос иш. Алтай Республика болгон адыста, алтай тилдиҥ программазын иштедип, билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрзе, бисте ичкери ӧзӱм болорында алаҥзу јок.\nБойыныҥ ӧйинде Академгородокто полупроводниковый физиканыҥ институдында иштеген билимчи бистиҥ университетте иштеп тура, студенттердиҥ лабораторияларына керектӱ јепсел-приборлорды јылдыҥ ла алдыртып, болужат. Ол Академгородоктогы таныштарына баштанганда, олор кандый ла ӧйдӧ Александр Матыновичке удура келет, болужат.\nОл билим ижиле, ӱредӱчиниҥ ижиле коштой јондык иштиҥ эрчимдӱ туружаачызы деп, јаан-јаш јакшы билер. Шахматла республикан федерацияныҥ президенти Александр Палкин бу јилбилӱ ойынла нацшколдо ӱренип турала танышкан. Озо баштап уулдардыҥ ойынын лапту кӧрӱп, јаан удабай ойынга кӧнӱ кирген болуптыр. Оныҥ кийнинде Томскто университеттиҥ де чемпионы болгон, оноҥ Академгородокто до јеҥӱлӱ ойноп, бӱгӱнге јетире тыҥытту шахматчылардыҥ бирӱзи деп јолду чотолот. Совет јаҥ јайрадыларда, республикада шахматтыҥ федерациязы јоголгон. Айдарда, А. Палкин АР-дыҥ шахматла федерациязын тӧзӧп, оныҥ уставын бичип, регистрациязын эткен. Грант та бичиген, ойынга керектӱ немелерди јеткилинче садып алгандар.\nШахмат јурт јерлерде элбезин деп, федерация аҥылу маргаандар ӧткӱрет. Олор јаан ајаруны балдарды бу ойынла јилбиркеерине таскадар ишке салат. Темдектезе, јайалталу балдар јылдыҥ ла Сочиде ӧдӱп турган бастырароссиялык маргаандарда, онойдо ок Сибирь федерал округта ӧдӱп турган маргаандарда эрчимдӱ туружат.\nА. Палкин кайкамчылу, јилбилӱ, керсӱ ле тӧп, билгири бийик, байлык ченемелдӱ билимчи, ӱредӱчи, јондык ишчи. Jаш ӱйеге јозок алгадый јерлежис. Калыгына, јаш ӱйеге сӱреен тузалу, керектӱ ишти чылаазыны јогынаҥ ак-чек бӱдӱрет. Тоомјылу јерлежисти Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралыла—«Таҥ Чолмон» орденле кайралдаар деп иженери артат.


Тӧрӧл тилге ӱредериниҥ айалгазы - altaicholmon\nРоссияныҥ тургун калыктарыныҥ тилдериниҥ калыктар ортодогы јылдыгына учурлай сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде «Тӧрӧл тил ӱредӱликтиҥ эмдиги телкеминде: теориядагы ла практикадагы аҥылулары» деп тергеелер ортодогы билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияныҥ ижинде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогторы, методикалык биригӱлердиҥ башкараачылары, билимчилер, бичиичилер, методисттер ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус туруштылар. Онойдо ок конференцияныҥ ижинде Хакасиядаҥ, Кузбасстаҥ, Забайкальский крайдаҥ ӱредӱчилердиҥ делегациялары база туружып, јетирӱлер эттилер.\nКонференцияныҥ «Ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јери» автоном учреждениеде ӧткӧн пленарный бӧлӱгин ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошева ла РИПКРО-ныҥ билим-методикалык иш аайынча проректоры Айжан Иркитова башкарып ӧткӱрдилер. Јуулгандарды конференцияныҥ башталганыла, Алтай Республиканыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Родион Винокуров, тергеениҥ ветерандар совединиҥ председатели Борис Алушкин уткыдылар.\n«Тӧрӧл тил Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик системазында: ченемел ле келер ӧйдӧ ӧзӱми» деп суракла јетирӱни Ольга Болтошева этти. Министерствоныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — ол алтай тилге ӱредерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри. Алтай тилге ӱредери аайынча тергеелик нормативно-тап-эрик тӧзӧгӧ бӱгӱн федерал некелтелерге келижип туру. Алтай Республика бичиктердиҥ федерал тооломына, тӧрӧл тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱлӱ программаларыныҥ федерал келиштире тооломына кирген 7 тергеениҥ тоозына кирет. 2018 јылда 5-9 класстардыҥ «Алтай тил», «Алтай литература» бичиктерин федерал тооломго кийдирер иш тӱгенген. Ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында ӱредӱде тузаланар бичиктердиҥ јаҥы федерал тооломы јарадылган ла ого бистиҥ 10 бичик кирген.\nЈетирӱ эдеечи оноҥ ары јаҥы ӱлекерлер керегинде айдып, министерство былтыр алтай тилди корыырына ла ӧскӱрерине ууламјылу бир канча јаҥы керектер ле ӱлекерлер баштаганын чокымдады. Темдектезе, педагогический устыҥ «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп республикан фестивали, алтайлап бичип турган јиит поэттердиҥ «Амаду» деп следы, «Этнокультурный тӧс јер – балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ граждан-тӧрӧлчи таскамалыныҥ тӧзӧгӧзи» деп конкурс (ол этнокультурный ууламјылу ӱлекерлерле иштеечи ӱредӱлӱ организацияларды јӧмӧӧр амадула ӧткӱрилет), «Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп программала ӱредериниҥ чыҥдыйын бийиктедери» деп билим-методикалык ӱлекер.\nПедагогический устыҥ «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп республикан фестивали алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ эҥ артык ченемелдерин јууп, шӱӱжер площадка боло берген. Фестиваль јаҥыс ла алтай тилдиҥ ӱредӱчилери ортодо јаан јилбӱде эмес, је анайда ок этнокультурный ӱредӱ берип турган ӧскӧ дӧ педагогторго јилбилӱ болуп туру. Олор тӱӱкиниҥ, технологияныҥ ӱредӱчилери, балдардыҥ садиктериниҥ таскадаачылары.\n«Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп программала билим-методикалык ӱлекер аайынча алтай тилге ӱредеринде јаҥы методикалык эп-аргалар тузаланары ла алтай тилди билбес балдарга предметный јаҥы ууламјы берери аайынча иш башталган. Бичиктер ӱренчиктерди куучындажарына ӱредерине тӧзӧлгӧлӱ тургузылган. Бу ӱлекер узак ӧйгӧ тургузылган. 2018 јылда 2-4 класстардыҥ «Алтай тил» бичиктерине электрон кожулталар ла методикалык шӱӱлтелер белетелген. 2019 јылда 5-6 класстардыҥ бичиктерин јазаары пландалат. Текши иш дезе 2022 јылда тӱгезилер.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ школго јӱрер јажы јетпегендердиҥ 89 заведениезинде ле 127 текши ӱредӱлӱ школында «Алтай тил» ӱредӱлӱ предметтерле ӱредӱ ӧдӧт. Федерал государственный стандарттарла «Тӧрӧл тил» ле «Тӧрӧл литература» деп ӱредӱлӱ предметтер таҥынаҥ предметтер болуп, ӱредӱлӱ планныҥ кыйалтазы јок ӱредер бӧлӱгине кирет. Республиканыҥ школдорында алтай тилге 176 ӱредӱчи ӱредет. Олордыҥ 61 проценти (107 ӱредӱчи) бийик ле баштапкы категориялу ӱредӱчилер.\n«Алтай тил» предметти текши тооло 11057 ӱренчик ӱренет, олордыҥ 6857-зи алтай тилди тӧс программала, 4469-ы «Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп ӧрӧги айдылган программала ӱренедилер. Бу программала алтай тилди ӱренип тургандардыҥ (алдында – начинающие) тоозы кӧптӧп јат. Је алтай тилди билбес ле коомой билер балдардыҥ тоозы база кӧптӧп туру. 2019-2020 ӱредӱлдӱ јылда Кызыл-Ӧзӧктӧги ле Маймадагы 12-чи номерлӱ школдордо алтай тилге ӱредип турган эки класс ачылган. Кан-Оозы аймакта Јалаҥай-Бажындагы Ю. В. Антарадоновтыҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ школ ороонныҥ этнокультуралык ууламјылу ӱредӱ-таскамалду эҥ артык 500 школыныҥ тоозына кирген. Быјыл алтай тилди ӱренериниҥ айалгазыныҥ мониторингиле билелерде тӧрӧл тилиле куучындашпай тургандардыҥ тоозы кӧптӧгӧни јарталган.\n2014 јылдаҥ ала Алтай Республикада балдардыҥ садиктеринде алтай национальный группалар ачар айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ Јолдыҥ картазы бӱдӱп туру. Оныҥ тӧс амадузы – алтай тилди ӱредеринде бирлик система тӧзӧӧри. Ӱредӱниҥ «биле — балдардыҥ садиги – баштамы школ», «баштамы школ — тӧс школ», «тӧс школ – јаан школ» деген колбузын ӱспези јаан учурлу айалга болуп јат.\nТургуза ӧйдӧ алтай национальный 129 группа бар, олордо ӱредӱлӱ иш кӧбизинде алтай тилле ӧткӱрилет. Тӧс амаду: тӧрӧл тилле куучындажар айалга тӧзӧӧри. Је кӧп керек педагогтыҥ ченемелинеҥ, ада-энелердиҥ кӱӱнинеҥ база камаанду болуп туру. Бӱгӱн балдардыҥ садиктериниҥ 60 проценттеҥ кӧбизинде алтай тилге ӱредери ӱредӱ-занятиелерде, кружоктордо, факультативтерде ӧдӧт. Кадрлар белетеери, таскадаачылардыҥ квалификациязын бийиктедери јанынаҥ јаан иш ӧткӱрер керек. Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессияга такыптаҥ ӱредер институтта баштапкы ла катап алтай группаларда иштеечи таскадаачылардыҥ курстары ӧткӧн.\nМинистрдиҥ ордынчызы онойдо ок балдарга учурлай алтай кожоҥдорлу кандый видеоклиптер чыкканын, кандый мультиктер алтай тилге кӧчӱрилип ӱнделгенин, кандый бичигештер чыкканын айтты. Ӧткӧн јылда кычыраачылардыҥ алтай тилле «Тирӱ классика» деп республикан конкурсы ӧткӧн. Конкурстыҥ турултазында алтай тилле «Тирӱ классика» диск чыгарылган.\nТӧрӧл тилге ӱредериниҥ сурактарына учурлалган јетирӱлерди онойдо ок РИПКРО-ныҥ алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ јааны Жанна Амырова, Алтаистиканыҥ\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ баш билим ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаев ле ӧскӧ дӧ улус эттилер. Тал-тӱштиҥ кийнинде конференцияныҥ туружаачылары РИПКРО-ныҥ туразында ӧткӧн секцияларда, мастер-класстарда ла кӱрее-куучында туруштылар. Мындагы залда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ иштериниҥ кӧрӱлери тургузылды. Ол тоодо быјыл чыкканынаҥ ала 80 јылдыгы кирип јаткан бичиичи, эмчи Байрам Суркашевке учурлалган, ӱредӱчилердиҥ съездтериниҥ, форумдарыныҥ тӱӱкизи керегинде кӧрӱлер тургузылды. Педагогтор алты секцияга бӧлинип иштедилер.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошеваныҥ ла РИПКРО-ныҥ алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ јааны Жанна Амырованыҥ башкарганыла «Тилдердиҥ эмдиги айалгаларында тӧрӧл тилге ӱредериниҥ курч сурактары» деп кӱрее-куучын ӧтти. Кӱрее-куучында ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ, Кан-Оозы аймактыҥ Јодралудагы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талдудагы, Оҥдой аймактыҥ Бооочыдагы, Куладыдагы ла Оҥдойдогы текши орто ӱредӱлӱ школдорыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, баштамы класстардыҥ ӱредӱчилери туружып, иштеги курч сурактарды айттылар. Куучында онойдо ок РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Николай Багыров ло ӧскӧ дӧ ӱредӱчилер туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдышты.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Талдудагы школыныҥ ӱредӱчизи Сылай Тюлентина алтай тилди государственный деп ӱренип турган (алдында начинающийлер деп адалган) балдарды ӱредет. Ӱредӱчиниҥ айтканыла, бу иште курч деген баштапкы сурак — ол ада-энелерде ле ӱренчиктерде тӧрӧл тилин ӱренерге јилбӱзи јок болгоны. Олор алтай тилин билгени, ӱренгени оноҥ ары вузтарга эмезе кандый ӧскӧ ӱредӱлӱ заведениеге кирерде, кереги јок деп чотойдылар. Айдарда, ада-энелерле тӧрӧл тил, оны билгени кажы ла кижиниҥ ич-кӧгӱс байлыгы, культуразы деп айдып-јартап иштеер керек. Мында ада-энелерле иштеериниҥ бир чук программазы керектӱ деп ӱредӱчи айтты. Экинчизинде, тӧрӧл алтай тилди кыйалтазы јоктоҥ ӱренер деп чотолзо до, ӱренери-ӱренбези ада-энелердиҥ кӱӱнинеҥ камаанду болуп калган. Кезик балдардыҥ ӱренер кӱӱни бар да болзо, ада-энелер балдарын тӧрӧл тилине ӱредер јӧбин бербей јат. Онойдо ок балдардыҥ садигинде алтай тилди ӱренген балдар баштапкы класска келзе, алтай тилге ӱретпей јат. Онойып, тӧрӧл тилге ӱредеринде бир јыл јылыйып калат. Бала экинчи класста алтай тилди ӧскӧ ороонныҥ тилиндий ок ӱренип баштайт. База бир курч сурак: бала алтай тилин јӱк урокто угат, ӧскӧ јерлерде, ол тоодо айылында да ол тӧрӧл тилин укпай да, куучындашпай да јат. Онойдо ок телекӧрӱлтеде алтай тилле кӧрӱлтелер сӱреен ас. Начинающий деген балдарды јилбиркедип ӱредерге методикалык пособиелер база сӱреен ас. Алтай тилге ӱредерде, тилине јилбӱни ойгозорго, албатыныҥ педагогиказына тайанып, калыктыҥ культуразын, тӱӱкизин, фольклорын тузаланар керек.\nОндый ок шӱӱлтени Оҥдой аймакта Куладыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Антонида Тундинова чокым темдек ажыра айтты. Ол јаан класстардыҥ балдарын шӱӱнерине, сананарына, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин тӧрӧл тилиле айдарына ӱредип таскадат. Бойыныҥ ӧйинде Борис Укачин ӱредӱчиге Радловтыҥ «Из Сибири» деп бичигин сыйлаган, ондо билимчи Алтайла јорыктап кӧргӧнин-билгенин бичиген. Темдектезе, алтайлардыҥ кӱндӱзегин, бала-барказыныҥ туш-туура улус келзе, тудунып билерин (этикет), уурданар, ӧскӧ кижиниҥ јӧӧжӧзин мензинер деген јаман кылык јогын ајарган.\nӰредӱчи ӧткӧн чактыҥ 20-30 јылдардагы литератураны јурттыҥ байлык музейинде ӧткӱрип турганын куучындады. Ондо Павел Кучияктыҥ бу јуртка 1933 јылда келеле, ӱлгер кычырган фотојуругы бар эмтир. Бичиичи Куладыда улустыҥ угы-тӧзин, айылда тудунар-кабынарын бичиген, јураган, (јербойыныҥ бир кижизиниҥ портредин де јураганы бар). П. В. Кучияк Кулады ажыра Кӧксуу-Оозына да јӱрген болуптыр. Антонида Тундинова јетирӱзиниҥ учында ӱренчиктерди тилине, литературазына јилбиркедеринде кӧп не-неме ӱредӱчиниҥ бойынаҥ камаанду деп јолду темдектеди. Ол Лазарь Кокышевке учурлаган «Тирӱ классикке баштанум» деп ӱлгерин база кычырды.\nКӧп курч сурактар анчада ла алтай тилин государственный тил деп ӱренип тургандарда болуп турганын оруссып калган јурттардыҥ школдорында иштеп јӱрген ӱредӱчилер айтты. Кан-Оозы аймактыҥ Јодралудагы школыныҥ ӱредӱчизи Лариса Емельянова ада-энелер, школдыҥ администрациязы калганчы ӧйдӧ экзаменде алтай тилди талдап алгандарды «слер јакшы ӱредӱлӱ, ӧскӧ предметтер табыштырыгар, слер алтай тилди кайдарга туругар» деп булгап турганына комыдады.\nКӧп ӱредӱчилердиҥ шӱӱлтезиле, балдарды озо ло баштап тӧрӧл тилиле биледе куучындаштырар керек. Алдында оруссып калган јурттардыҥ балдары орустап ӧскӧн болзо, эмди су-алтай да јурттардыҥ билелеринде ада-энелер балдарыла алтайлап куучындашпай, алтай тилле бичиктер кычыртпай барганынаҥ ла јаштаҥ ала «Карусель» программаны кӧргӱзип турганынаҥ улам, балдар тӧрӧл тилин билбес болуп ӧзӧт. Кезик ӱредӱчилер школдо эҥирлер, туштажулар ла ӧскӧ дӧ керектерди алтай тилле ӧткӱрерге белен разработкалар, сценарийлер јок болгонын айттылар. Министрдиҥ ордынчызы ӱредӱчилердиҥ, таскадаачылардыҥ эҥ артык урокторыныҥ, сценарийлериниҥ јуунтызын чыгарар план барын айтты. Ол онойдо ок ӱредӱчилерди Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязына кирип, президенттиҥ гранттарыныҥ конкурстарында турушсын деп кычырды. Гранттар ойноп, иштегени алтай тилге јилбӱни тыҥыдар ла оныҥ тоомјызын бийиктедер база бир арга болуп јат деп, Ольга Болтошева айтты.\nКонференцияныҥ туружаачылары секцияларда иштиҥ кийнинде јуулыжып, олордо айдылган сурактарла тӱп-шӱӱлтелер јараттылар.


Биле ырысту болзын деп, нени эдер керек? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Нениҥ учун биле тӧзӧгӧн улуста кере бичик (свидетельство о браке) болор керек?\nСӱӱнчилӱ јарды Иегова айткан. Иегова — ырысту Кудай. Ол бастыра јердиҥ ӱстиндеги билелерди ырысту болзын деп кӱӱнзейт (1 Тимофейге 1:11, ЈТ). Билени Кудай тӧзӧгӧн. Эш-нӧкӧрлӧр ырысту болорго турган болзо, олор ороонныҥ јасагы аайынча алыжып, кере бичиктӱ болор учурлу. Мынайып алышканы билениҥ ончо улузына туза берет. Андый биледеги балдар ада-энезиниҥ корузында ла сӱӱжинде чыдаар. Оныҥ учун христиан улус јербойыныҥ јасактары аайынча алыжар учурлу. (Лука 2:1, 4, 5 кычырыгар.)\nКудайдыҥ кӧзинде биле кандый болор учурлу? Иегова биле тӧзӧгӧн улусты бастыра јӱрӱмине кожо јуртазын деп кӱӱнзейт. Анайда ок эмеен-ӧбӧӧн бой-бойына чындык болор јаҥду (Еврейлерге 13:4). Кудай айрылыжарын кӧрӧр кӱӱни јок (Малахия 2:16). Је эш-нӧкӧрлӧрдиҥ бирӱзи ӧскӧ кижиле конгон болзо, буру јок эжи кинчек эткен эжинеҥ айрылып, јаҥы биле тӧзӧӧр аргалу. (Матфей 19:3—6, 9 кычырыгар.)\n2. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойына канайып баштанар учурлу?\nИегова эр ле ӱй кижини бой-бойына јӧмӧшсин деп јайаган (Башталганы 2:18). Ӧбӧӧни — билениҥ бажы. Ол ӱйин ле балдарын акча-манатла јеткилдеп, Агару Бичикле билелик бажырыш ӧткӱрер учурлу. Эр кижиге ӱйине болуп, кандый бир немени артыргызарга белен болор керек. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын сӱӱп, тоор учурлу. Кажы ла кижи толо кемдӱ эмес болордо, кажыбыска ла јуук улузыстыҥ јастыраларын таштаарга ӱренер керек. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойыныҥ јастыраларын ӧткӱрижип турза, биле ырысту болор. (Ефестегилерге 4:31, 32; 5:22—25, 33; 1 Петр 3:7 кычырыгар.)\n3. Эш-нӧкӧрлӧр эптӱ-јӧптӱ јадып болбой турза, нени эдер аргалу?\nБиледе кӱчтер болуп турза, эш-нӧкӧрлӧргӧ бой-бойын сӱӱрге ӱренер керек (1 Коринфтегилерге 13:4, 5). Кудайдыҥ Сӧзи билениҥ уур-кӱчтериниҥ аайына чыгарга, капшай ла эки башка јатсын деп кӱӱнзетпей јат. (1 Коринфтегилерге 7:10—13, ЈТ кычырыгар.)\n4. Кудай балдарга нени кӱӱнзейт?\nИегова балдарды сӱӱнчилӱ јӱрзин деп кӱӱнзейт. Балдар Кудайдыҥ сӧзине уккур болзо, кӱчтерге кӧп табартпай, ырысту јӱрер. Анайда ок Кудай балдарды ада-энезиниҥ сӧзине уккур болзын деп кӱӱнзейт, нениҥ учун дезе олордо, балдарына кӧрӧ, ченемел де, ойгор до бар (Колоссыдагыларга 3:20). Бого коштой, балдар Иеговага ла оныҥ Уулына кандый бир јакшы неме эдип, сӱӱнчи алзын деп кӱӱнзейт. (Экклезиаст 11:9—12:1; Матфей 19:13—15; 21:15, 16 кычырыгар.)\n5. Ада-энелер балдарын ырысту болзын деп, нени эдер аргалу?\nАда-энелер балдарын јеткилдеер учурлу: олордо курсак, кийим-тудум ла јадатан јер болор керек (1 Тимофейге 5:8). Је балдар ырысту болзын деп, олорды Кудайды сӱӱрине ле оныҥ сӧзин угуп јӱрерине ӱредер керек (Ефестегилерге 6:4). Балдар ада-энезиниҥ Кудайга сӱӱжин кӧрӱп турза, бу олорды Кудайды сӱӱрге кӱӱнзедетен эҥ јакшы арга болор. Кудайдыҥ Сӧзи слерге балдарыгарды јакшы кылык-јаҥга ла чын кӧрӱмге ӱредип саларга болужар. (Јаҥды такыганы 6:4—7; Укаа сӧстӧр 22:6, кычырыгар.)\nАда-энелер балдарына сӱӱжин кӧргӱзип, олорды мактап турар учурлу. Је анайда ок олорды тӱзедерин ле кату каруузына тургузарын база ундыбас керек. Анайып бала јаш та тужында, јаанап та калза, каршу јетиргедий керектерге кирбес (Укаа сӧстӧр 22:15). Је балдарды кату каруузына тургузып тура, олорго ӧйинеҥ ӧткӱре кату баштанбас керек. (Колоссыдагыларга 3:21 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилери ада-энелерге ле балдарга болужарга, тоолу бичиктер чыгарган. Бу бичиктер Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт. (Сарын 19:7, 11 кычырыгар.)\nСЛЕРДИҤ БИЛЕГЕР ЫРЫСТУ БОЛОР АРГАЛУ\nКудайдыҥ јӧптӧрин тузаланзагар, билегер ырысту болор\nБу эки уур эмес суракты ундыбай турзаас, билегис ырысту болор аргалу.\nКӱчтердиҥ аайына канайып чыгар\nБилегердиҥ бек ле ырысту болоры эмезе ырыс јок болуп, чачылып калары слер экӱдеҥ камаанду.\nӰлежер Ӱлежер Биле ырысту болзын деп, нени эдер керек?\nfg 9 ур. 18—19 б.


Ӧткӧн чактыҥ школы - altaicholmon\nӦткӧн чактыҥ школы\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱрим политика, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов башкарган јуун ӧткӧн неделеде Горно-Алтайск каланыҥ 8-чи таҥмалу текши ӱредӱлӱ школында ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде ӧрӧ адалган комитеттиҥ турчылары, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерствоныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы, мэр Юрий Нечаев ле депутаттар турушкан. Олор балдардыҥ ӱренип турган айалгаларын, школдыҥ туразын шиҥдеген айас, бу школдыҥ баштамы класстарына јаҥы тура тударыныҥ сурактарын шӱӱштилер.\nОлор баштамы ла тӧс школдыҥ тураларында, онойдо ок Кучияк микрорайонныҥ Кольцевая оромында садик тударга белетелип јаткан јерде болгон. Парламентарийлер ӱренер тураларда айалга кӱч болгонын, школдыҥ тӧс туразында јаан чыныкташ иштер ӧйинде балдарга ла ӱредӱчилерге башка школдорго барып турары эптӱ эмес болгонын кӧрдилер.\n8-чи таҥмалу школдыҥ тӧс туразы 1939 јылда тудулган. Баштамы школдыҥ туразы — 1928 јылда. Бӱгӱн ондо 5 ӱренер кып, эмчиликтиҥ кыбы, библиотека ла ашкана. Ӧдӱп јаткан ӱредӱлик јылдыҥ бажында балдардыҥ текши тоозы 907 кижи болгон, олордыҥ 380-и — баштамы класстардыҥ, 527-зи — орто класстардыҥ.\nШколдыҥ тӧс туразында чыныкташту иштер 2008 јылда эдилген. Онойып, ол тушта бир кезик кӧзнӧктӧр солылган, тураныҥ тышты кезикјандай јаҥыдаҥ јабылган, баштапкы ла экинчи каттардыҥ коридорлорында плитка салылган болгон. Бу турада 40 кижи отурып ажангадый ашкана, библиотека, музей, спортзал бар.\nТургуза ӧйдӧ 8-чи школдыҥ балдарына баштамы школыныҥ туразында ла каланыҥ башка эки школында ӱренерге келижет. Эртен турадаҥ ала 8 класс (5, 9, 11), 209 бала, каланыҥ баштапкы таҥмалу лицейинде ӱренет. 7-чи таҥмалу школдо эки 10-чы класстыҥ 54 балазы ла кӱнниҥ экинчи јарымында он класстыҥ (6, 7, 8) 259 балазы ӱренет.\n11 саат 30 минуттаҥ ала ӱч класстыҥ (3, 4) 84 ӱренчиги бойыныҥ баштамы школыныҥ туразында ӱренет. Уроктор эки сменала ӧткӱрилет. Экинчи сменала ӱренип турган балдардыҥ тоозы 488 бала, ол тоодо 229 — баштамы класстардыҥ, 259 — орто класстардыҥ.\nБӱгӱнги кӱнде баазы 34 млн 883 муҥ салковой объекттиҥ ӱлекер-чоттомол документ-чаазындары белетелип, оны Алтай Республиканыҥ государстволык экспертизазы шиҥдеп, јарадып салганы јарталды. Ӧткӧн јылда 8-чи таҥмалу школдыҥ тӧс туразында капитальный ремонт ӧткӱрерине «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧгӧ АР-дыҥ республикан бюджединеҥ 20 млн салковой чыгарылган.\nБаштамы школ јанынаҥ тудум иштер керегинде суракты кӧдӱрерге, муниципал бюджеттиҥ акча-манадыла белетелген, керектӱ ээжи аайынча јарадылган, государстволык экспертизаны ӧткӧн ӱлекер-чоттомол документ-чаазындар болор учурлу.\nЈуунда школдордыҥ тураларын тудар государстволык программалар аайынча јӧмӧлтӧ эки ууламјыга барып турганы темдектелди – јурт јерлерге ле сменалап ӱредерин јоголторго. Јылында текши ороонго бу иштерге 25 млрд салковой чыгарылат. Бу сурак аайынча АР-дыҥ чыгартулу улузы бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтелерин айдып, тергеениҥ курч сурактарын федерал тӧс јердиҥ алдына тургузып турган да болзо, акча-манат неге, канайда ууламјылаларында субъекттердиҥ камааны јаан эмес.\nКаланыҥ ончого јуук школдорында балдардыҥ тоозы кӧптӧп турган учун, школдордыҥ туралары аайынча сурак јылдаҥ јылга там ла там курчыйт. Оныла колбой Заимка микрорайондо тудулып јаткан ла быјыл тузаланарына табыштырылар деген школ курч айалганы эмеш те болзо кирелендирер деген ижемји бар.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаеваныҥ айтканыла, кӧп школдордыҥ тураларына чыныкташту иштер керек, је эмди тургуза государстволык программаларда ондый иштер ӧткӱрер ууламјы кӧрӱлбей турган. Тергеениҥ бойыныҥ акча-манат јанынаҥ аргазы кирелӱ ле ончо иштерге једишпей турган учун, федерал кеминде јаҥга бу сурак аайынча баштанар керек деп шӱӱлте эдилген. Јаҥыс ла школдордыҥ јаҥы тураларын тудар эмес, је анайда ок эскилерин јазап, чыныктап, ӱредӱлик айалгалардыҥ чыҥдыйын бийиктедер керек.\nКаланыҥ алтай балдар ӱренип турган 7-чи таҥмалу школыныҥ туразыла колбулу курч сурак ондор тоолу јылдардыҥ туркунына бир де ичкери јылбай, калырууш сурак ла болуп артканча деп айдарга јараар. Канча катап јаҥ, канча башчылар ла президенттер солынган, канча документ-чаазынга колдор салылган, је «кош јеринде ле турат» — кандый да чокым иштер эдилбеген. Бӱгӱн бистиҥ тергеедеги јаҥныҥ бажына удурумга да болзо ӧскӧ кижи келди. Парламентарийлер бу суракка база аҥылу ајару эдип, јартамалдар берди. Эмди бу школго тура тударына акча-манат Россия Федерацияныҥ резервный фондынаҥ чыгарылар аргалузы јарталды. Бу фондтоҥ берилген акча-манатты тузаланарыныҥ некелтелериле, оны 2019 јылда ла тузаланып салар керек. Ӱлекер аайынча школды тударга 18 ай керек. Мыныла колбой бу акча-манатты 2 јылдыҥ туркунына тузаланарын (тудум иштерди быјыл баштап, 2020 јылда тӱгезерге) јӧптӧштирер керек. АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординге керектӱ јетирӱлер эдилгенин Ольга Валерьевна чокымдады.\nЭл Курултайдыҥ депутаттары Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла пландалган 2021, 2022 јылдардыҥ бюджедин тӧзӧӧр тушта, АР-дыҥ башкарузына 8-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарыныҥ туразыныҥ ӱлекер-чоттомол документациязын белетеерине, тудум иштерге акча-манат салары јанынаҥ баштану эдерин угусты.


Баштапкы јеҥӱ јети јаштуда келген - altaicholmon\nРосана МАМАЕВА Горно-Алтайскта баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер колледжте ӱренет. Ол алтай шатрала јилбиркеп,\nого тазыктырынат. Чыккан-ӧскӧн јери Улаган аймакта Јазулу јурт. Јети јаштуда республикан маргаандарда туружып, он јашка јетире балдар ортодо јеҥӱ алган. Росананы кычыраачылар «Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы деп оҥдоп ийген болбой. Айдарда, спортло, анчада ла шатрала јилбиркеп турган јииттерди бу кысла јууктада таныштырар кӱӱн бар.\nЈе бу јолдо бичимелди јаан эмес кире сӧстӧҥ баштаарга келижип јат. Бу учуралда јашӧскӱримниҥ газединиҥ геройлоры болотондордыҥ тоозында јаҥжыкканы аайынча јарлу кӱрешчилер, јеҥил атлетикада «Јайалталарды бедирейдим» деген солун ӱлекерде туружып турган кыстар ла спорттыҥ рафтинг аайынча бӱдӱминде телекейлик једимдерге јеткен алтай јииттер болгон. Је бу бӱдӱмдердиҥ ортозынаҥ учы-учында шатра талдалган. Нениҥ учун? Ого чокым каруу, байла, ылтам табылбас. Мында бойындыйы бойсу деген кӱӱн-тап эркидеген болбайдар. Шатра элдеҥ ле озо су-алтай ойын. Бу бӱдӱм јогынаҥ бисте бир де Эл-Ойын ӧтпӧй јат. Шатраныҥ телекейлик кемине јетире ӧзӱп, казах элдиҥ тогус кумалак бӱдӱмиле кожо теҥ-тай тура бергенин база темдектеер керек…\nБисте ады-јолдорын адап, олордыҥ једимдериле оморкойтон атту-чуулу шатрачыларыс та бар эмей. Олор: Александр Торбоков, Валентина Тобоева, Александр Сельбиков ло кӧп ӧскӧлӧри де. Эмдиги ӱйедеҥ Алексей Чокурбашевтиҥ, Урмат Чулуновтыҥ ла Сырга Бебинаныҥ ады-јолдорын адаарга јараар. Алтай шатрала республикан федерацияныҥ президенти Геннадий Лукич Ядагаев спорттыҥ бу бӱдӱмин таркадары јанынаҥ бӱгӱнги кӱнде сӱрекей јаан иш ӧткӱрип јат. «Јылдыстыкка» герой бедиреп, байа ла Геннадий Лукичке баштанарга келишкен эмей. Росана Мамаеваны шак ол адап берген. Јашӧскӱримниҥ газединиҥ кычыраачылары бӱгӱнги геройды база јарадар деп сананып турум. Чемпион дезе чемпион. Јайалта дезе јайалта. Јаражай дезе јаражай…\nРосана башкӱн педучилищеде урокторын тӱгезип, тал-тӱштиҥ кийнинде редакцияга кирип јӱрген. Ачык-јарык кылык-јаҥду кыс келер ӧйдӧ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болор. Тургуза ӧйдӧ ол школьно-алтайский бӧлӱкте экинчи курста ӱренип јат. Јиит шатрачы биледе эҥ оогош бала. Сӧӧги кӧбӧк. Аказы Азамат Улаганда, эјези Роксана Јазулуда јадып јадылар. Энезиниҥ ады-јолы Мамаева Клара Григорьевна деп кижи болор. Биледе кактанчы бала, Росана, ак-јарыкка 2003 јылдыҥ кочкор айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан. Энези оогош кызычагын јааны Роксанага тӱҥейлеп, Росана деп, акту бойы адаган болуптыр. Јиит кыс: «Ол ат энеме итальян сериалдардыҥ бирӱзинеҥ келген. Айдарда, мен јаҥыс та Алтай јериниҥ эмес, је анайда ок итальян да киноныҥ шатрачызы болорым» — деп каткырат.\nРеспубликаныҥ келер ӧйдӧги чемпионы тӧрӧл јуртыныҥ школына баштапкы класска 2009 јылда барган. Шатраныҥ ойыныла оны баштап ла эјези таныштырган. Ол ӧй керегинде Росана мынайда куучындайт: «Баштапкы классты божодып турарымда, эјем бир кӱн айылга шатраныҥ доскозын экелген. Мен клеткалар јуралган ол досконы сӱрекей соныркап кӧргӧм. Шатрага јилбӱӱ шак ол тушта башталган. «Ӱрет ле ӱрет» деп, эјемниҥ кӱӱнин алган эдим. Экинчи класста бисти школго јаҥы ла иштеп келген ӱредӱчи Лиана Сергеевна Соронокова (эмдиги ӧбӧкӧзи Тадырова) ӱреткен. Шатрала мени сыраҥай јууктада шак бу кижи таныштырган. Лиана Сергеевнада бир јылга чыгара тазыктырынып, 2010 јылда Улаган јуртта болгон республикан маргаандарда турушканым санаамда јакшы артып калды. Бу турнирде он јашка јетире балдар ортодо баштапкы јер алып, дипломло, медальла кайралдаткам. Анайып канатталып чыгып, шатрага кӧндӱгип турбай» (каткырат).\nРосана шатрага тӧртинчи класска јетире Јазулуда тазыктырынган. Бежинчи класска кӧчӧрдӧ, энези Саратан јурт јаар кӧчкӧн. Мында ол 5-9 класстарда шатрага Наталья Васильевна Мешкеевада таскадынган. Ӧрӧги адалган шатрачылар дезе национал бӱдӱмдер аайынча спорттыҥ узы Геннадий Лукич Ядагаевтиҥ ӱренчиктери болуп јат. Росана Мамаева тургуза ӧйдӧ база бу ченемелдӱ тазыктыраачыда таскадынат. Алтай Республикада элбек јол алынган шатраныҥ јаҥжыгуларын бек деп айдар керек. Ол ӧрӧги айдылган темдектеҥ иле кӧрӱнет. Спортчы кыс Наталья Мешкеевада тазыктырынып турала, Улаган аймакта ӧдӱп турган маргаандарда јаантайын 2-3 јерлер алган. Тургуза ӧйдӧ бу аймакта шатраныҥ секциялары Чибилӱ, Кара-Кујур, Саратан, Јазулу ла Паспарты јурттарда ла Улаганныҥ бойында једимдӱ иштеп јат. Јазулу јурттыҥ балдарын шатрага Росананыҥ эјези Роксана Михайловна Мамаева-Бабинасова ӱредет.\nШатрачы кыс бу туштажуда тӧрӧл аймагыныҥ јайалталу шатрачылары керегинде база јылу эске алынган. Ол мынайда айдат: «Паспарты јурттыҥ шатрачызы Руслана Манзырова јетинчи класста ӱренип турала, Эл-Ойында јеҥӱ алып, спорттыҥ национал бӱдӱмдериниҥ узыныҥ адын адаткан. Јазулуныҥ шатрачызы Алена Чалчикова бойыныҥ ӧйинде база педколледжти ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ ол ӱредӱчи болуп иштеп јат. Алена база шатрала спорттыҥ узы. Эјелӱ-сыйындулар Валерия ла Эмилия Челчушевалар шатраны база јакшы ойногылап јат. Даниил Чуу дезе былтыр јаан улус ортодо маргаандарда кӱндӱлӱ экинчи јер алган».\nРосана Саратанда тогус класска јетире ӱренеле, Горно-Алтайскта педколледжке келген. 2018 јылда экзамендерди јеҥӱлӱ табыштырып, школьно-алтайский бӧлӱкке ӱредӱге кирген. Быјыл ол экинчи курста ӱренип јат. Шатрага дезе мында ла, педколледжте, неделеде ӱч катап тазыктырынат. Баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер бу ӱредӱлӱ заведениени бир јанынаҥ алтай шатраныҥ академиязы да деп адаарга јараар. Г. Ядагаев бойы педколледжте кӧп јылдардыҥ туркунына физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеп јат. Ол тӧс ижиле кожо балдарды јирме тӧрт јылга чыгара шатрага ӱредип, олордоҥ кӧп јакшынак спортчылар ӧскӱрип чыгарган. Ады-јолдоры јаҥыс та республика ичинде эмес, је анайда ок ороон до ичинде јарлу шатрачылар Урмат Чулунов ло Алексей Чокурбашев тургуза ӧйдӧ база педколледжте ӱренип јадылар. Росана Мамаеваныҥ ады-јолы дезе олордыҥ ортозында база танылу. Бу јайалталу кыс келер ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тыштында болотон маргаандарда база једимдӱ туружар деген јаан ижемјилер бар.\nСпортчы кыстыҥ айтканыла, шатрада маргаандар 6-10, 10-12, 12-14, 14-18 јашту балдар ла јаан улус ортодо ӧдӱп јат. Национал бӱдӱмдерле спорттыҥ узын ададарга рейтинг аайынча 2500 очко јууп алар керек. Р. Мамаеваныҥ каптыргазында дезе бӱгӱнги кӱнде 2300 очко јуулган. Росанага эмди јӱк ле он алты јаш. Јаан да, оогош то маргаандарда јайалталу бу кыста мынаҥ да ары јеҥӱлер база да кӧп болор деген ижемјилер бар. Росананыҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи — шатрала спорттыҥ узыныҥ адын ададары болуп јат. Ӱредӱде амадулары оноҥ до јаан. Ол педколледжте ӱредӱзин једимдӱ божодып, Горно-Алтайсктагы университеттиҥ тюркология аайынча факультедине кирип ӱренерге амадап јат.\nРосана шатра ӱредӱде ле јӱрӱмде сӱрекей јаан болужын јетирип јат деп куучындайт. Не-немени озолондыра чоттоп ло шӱӱп, јастырбаска албаданып јадырыҥ. Ол, бир сӧслӧ, шатрада бажыҥныҥ меези јакшы иштеп јат деп каткырат. Сананып ойноор ойынныҥ учуры чындап та, байла, андый. Росана былтыр бойыныҥ арга-чыдалын баштапкы ла катап шатрала интернет ажыра болуп турган маргаандарда ченеп кӧргӧн. «Мен бу ойында јажым аайынча эҥ ле јиит туружаачы болгом. Интернетте маргаандардыҥ кайралдары учун шатраныҥ је ле деген кӱчтӱ «чараандары» тартышкан ине. Олорго мениҥ аргам канайып јетсин эди. Је мындый маргаандарда турушканым акту бойыма јаан ченемел берген» — деп, ол айдат. Јиит шатрачы интернет ажыра мындый ойындарды тӧзӧгӧни учун Александр Сергеевич Торбоковко јаан быйанын айдат. Мындый алтамныҥ шылтузында алтай шатра јаҥыс та Россия ичинде эмес, је анайда ок бастыра јер-телекейге элбеде јарлалган. Росана анайда ок Александр Сергеевичке оныҥ «Алтай шатра» деген бичиги учун база јаан алкышту јӱрет. Спортчы кыс бу бичикти кычырып, оноҥ сӱрекей кӧп тузалу шӱӱлтелер алган.\nГорно-Алтайсктагы педколледжтиҥ экинчи курсыныҥ ӱренеечизи бу ла ӱлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Јабаган јуртта Алексей Манышевтиҥ эземине учурлалган јаҥжыккан турнирде туружып, баштапкы јерге чыккан. Айдарда, оныҥ спорттогы јӱрӱминде национал бӱдӱмдерле шатраныҥ узы деген нереге јединерге база бир ичкери алтам эдилген. Андый ла болзын.


Азыраган малы су-кадык болзо - altaicholmon\nАзыраган малы су-кадык болзо\nКолхоз-совхоз ӧйинде малда иштеген јурт јерлердиҥ койчы-малчы улузы бӱгӱнги кӱнде амыралтада да болзо, ӧткӧн ӧйин, јӱрген јӱрӱмин, бӱдӱрген ижи-тожын эске алып, ӧткӧн ӧйдиҥ једимдерин-једикпестерин айдып, бӱгӱнгизиле тӱҥдештирет. Тӱҥдештиргедийи кӧп лӧ.\nОл ло эбире јылына телекӧрӱлтелерде албатыныҥ ичип-јип, ашкарынып јаткан курсак-тамагыныҥ чыҥдыйы, айалгазы јанынаҥ кӧп тоолу берилтелерди кӧрӧӧчилер ајарулу угат. Эттеҥ-сӱттеҥ белетеген курсак-тамакты экологический ару деп, јӱзӱн-башка рекламаларда тӱни-тӱжи айдат. Онойдо ок олордыҥ тыштындагы јартамалдарында бичилет.\nБу ла суракла колбой мындый айалгага ајару этсе кайдар. Азый колхоз-совхоз ӧйинде колхозтыҥ да, совхозтыҥ турчыларыныҥ да таҥынаҥ мал-ажы аҥылу ајаруда болгон ине. Мал-аштыҥ эмчилери јас, кӱс ӧйлӧрдӧ малдыҥ канын анализке эки катап алатан. Малдыҥ анчада ла бруцеллез деген оорузы сӱреен јаан ајаруда болгон. Таҥынаҥ улус мал-ажын кан алып турган јерге кыйалтазы јогынаҥ апаратан. Колхозтыҥ канча ӱӱр койлорыныҥ тӱгин кыркып, тайгаладар алдында креолиндӱ сууга кийдирер. Койлорды «купкалаган» деп айдар. Кой кырчаҥытыбас, туйгактары ӱрелип аксабас. Бу ишти малдыҥ эмчилери билгир ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген.\nКолхоз-совхозтыҥ ӧйи ӧткӧн. Ордына ӧскӧ, јаҥыртулу ӧй келген. Jурттарда малдыҥ эмчилери јоголтылган. Мал-аштыҥ су-кадыгына јарамыкту, тузалу профилактикалык иш јокко јуук. Jаскыда мал-аштыҥ јаҥы чыккан балдарын арчыдары база јаан иш. Азый малдыҥ эмчизи болгон улусты сурулап айбылап јат.\nТаҥынаҥ улустыҥ койлоры јайы-кыжы кырчаҥытып, тӱги тӱжӱп, кызыл тере де јӱрет. Ээзи керектӱ эмди алдыртып, койлорын уколдодот. Jе тургуза ла оҥдолып-јазылып турганы база билдирбес. Айса болзо, ондый малдыҥ турган кажаан-чеденин ветслужбаныҥ ишчилери (айкмактаҥ) келип, база кандый бир профилактиканы ӧткӱрер.\nАзый балдары кырчаҥытыган билелерге аҥылу не-немеле јепселген машиналу медишчилер келип, айылдыҥ ичин чейинтиле аттыртып, кийим-тудумды аҥылу печкеге сугуп туратан. Интернаттарда да мындый иш ӧткӧн ине.\nБӱгӱнги кӱнде каа-јаа јурттарда таҥынаҥ фермерлер койлорын купкалап баштаган. Айса болзо, бу иш јада-тура орныгар болор бо? Улус биригип, купканы белетеп, мал-ажын јунар… койлорды уколдойло, кезек ӧйгӧ мындый малды сойып, эдин јиирге јарабас деп айдып јат. Jе јӱрӱмде кем оны чокым ајарузында тудуп турган, чын ба? Кандый бир кижи койды садып аларга турза, ээзи кӧп сананбай ла садып ийбей.\nКалганчы јылдарда шапшык-салја кӧптӧп, малдыҥ балдарыныҥ канын арай ла тирӱге соорып салбайт. Мал база јутап јат. Агаштардыҥ бӱрин курттыҥ ал-тӱмен «черӱзи» арадап јат. Эрте јаста сууныҥ тожы јакшы тӱшкелекте эмезе тӱрген агынга алдыртып кыштаҥ коомой чыккан уй, торбок, бозу, кой эмезе јерлик тынду сууга тӱжӱп ӧлӧт. Сеги ондо ло артат, улус дезе сууны алтыгы јанынаҥ алат, курсак-тамак белетейт. Бийик ӧзӧктӧрдӧ, туйук аралдарда суудагы немени кем кӧрӧт, шиҥдейт эмеш. Jурттыҥ ичиндеги суулардыҥ јараттарын ташла туй шибеелеп саларда, кӱски, кышкы, јаскы ӧйдӧ мал сугат јок чучурайт.\nJурт јерде улус мал-ажын кичеейт. Пайга алган јерлерин аткак эмиктерле аргазы јеткенче чедендеп, каалгаларын сомоктоп, тӱлкӱӱрин бойыла кожо алат. Тегин улустыҥ саап турган уйларыныҥ отоор јерлери јокко јуук. Бӧктӱ чеденниҥ эжигине тӱжине ле турала, чӧкӧгӧндӱ эҥирде јанат. Мал кӧп, одор јерлер ас. Jаан изӱлер. Jурттыҥ јанында јерлер тас.\nJурт јердиҥ улузында сурактар кӧп. Койдыҥ тӱгиниҥ 1 килограммы 80 салковойдоҥ алганы јаан сӱӱнчи. Jе ол ло тӱктеҥ эткен эдимдери ойто кайра садуда баазы-чуузына тегин кижи чыдабас. Терелерди арай ла тегинге јуук јуубай јат. Садудагы тере тондордыҥ баазын…\nМалду, јерлӱ-пайлу улус бу јӱрӱмде алдырышпас деген шӱӱлте, байла, база јолду. Jе олордыҥ ортозында тоолузы ла ичкери јолына чыгып, барып јарткан болзо, арткандары байа јӱк ле «ӧзӧги согуп» јӱргендериниҥ салымы кандый болор, онызы санандырып-санааркадат па? Аргазы јеткенче «тебинип ле» јат, кӱскиде тоолу торбогын јаскыда кыра ӱрендеер тужында тӧлӱге алган сӱркӱштиҥ, аштыҥ баазына табыштырып берер. Балдары школго барар, ичетен-јийтен курсагы, кийетен кеби-кийими кайда. Бир јанынаҥ, кыл куйрукту малы ас-мас та болзо бары јакшы. Кижидеҥ суранып-јалынып басканча, арга-чыдалыҥ јеткенче кыймыктанган кижи кыр ажар. Малдыҥ кийнинеҥ бассаҥ, оозыҥ ӱстӱ болор деп, албаты тегиндӱ айтпаган ине.


Алтай албаты азыраган мал-ажынаҥ јӱзӱн-јӱӱр аш-курсак јазайт. Сӱттеҥ чеген, аарчы, курут, быштак, эјегей, творог, сарју, ӧрӧмӧ, тунук, кӧӧрчӧк эдет. Сӱт онойдо ок јаан тузалу, байлу эм болуп, кижиниҥ ӧзӧк-буурын јымжадат. Кажы ла јаш тынду сӱтле азыранат. Малдаҥ сааган сӱттиҥ кымызы база јаан эм-тус болот. Улус кымысты ичип, кӧп оорулардаҥ эмденет. Кижи сӱтле эмденип јат, кайнадала, изӱге ичкенде, јӧдӱлге, баштыҥ оорузына тузалу. Сӱтти ле сууны кошмоктоп, чач јунза, јымжак болор. Сӱттиҥ каймагыла јӱс сӱркӱштегенде, баалу-чуулу кремнеҥ артык болор.\nСӱтти уйдаҥ бир ле кӧнӧккӧ саар, сабаттарды солып саабас, уйдыҥ эмчеги балутып, сӧӧлтип катуланып калар. Уйдыҥ эмчегиниҥ байы база бар. Јаҥы тӧрӧгӧн уйдыҥ эмчеги тишсе, таракла јер јаар тараар. Ар-бӱткенде тегерик таш болор, ортозы ӱйттӱ болзын. Ол ташты эмчекке јаба тудуп, таштыҥ ӱйди ажыра саар. Уйдыҥ эмчеги 1-2 ле кӱннеҥ јакшы болуп калар.\nОзогы улус койдыҥ кураандарын акталаганда, «кандыгын» сабатта сӱтке салып јат. Мал-аштаҥ коромјы болбозын, јакшы турзын, арбын ӧссин, алтайды бӱркеп барзын деп алкайт.\nАк сӱтти боочыларга јаҥдаарга, јолго апарып јат. Тойго, куда-кумыйга барган ӧйдӧ «барган јолыс ачык болзын, балдардыҥ јӱрӱми ак сӱттий ару болзын, балдардыҥ јӱрӱми ырысту болзын, кийин јолыс курчуу-куйакту болзын» деп алканар.\nКудалап барза, отко ӱрӱстеп, сӱт апарат. Той болгон ӧйинде отко сӱтти јаҥдап, келинге амзадып јат. Отко сӱт амзатканы јуртка келин келгенин темдектейт, келинге амадап сӱтти амзатканы бу келген јурттыҥ балазы болгонын керелейт. Той ӧйинде келинниҥ чачын талоротзынаҥ тӱс јарып ӧрӧӧр тушта, јарган јикти сӱтле сӱркӱштеп јат. Келин болгон темдеги.\nАржан сууга апарганы аржанныҥ ээзинеҥ алкыш сурап барганы.\nУй тӧрӧзӧ, баштапкы сааган уурак сӱдин отко јаҥдап јат. Бозуныҥ бажынаҥ ала куйругына јетире уурак сӱдин сӱртӱп, бозуны алкап јат – малдыҥ бажы бол, малдыҥ учына јӱрбе. Онызы бозу уйдыҥ угын ӱспезин дегени.\nЈаҥы тура тударга турган јерге от камызып, сӱт јаҥдайт. Тӧрт ӱйелӱ бай ӧргӧӧ тӧрт ӱйези бек турзын, алтын бозогозы амыр турзын, бала-барка су-кадык ӧссин деп алкаганы. Той ӧйинде кӧжӧгӧгӧ буулайтан кайыҥга барганда, база сӱт апарып ӱрӱстеп, Алтайынаҥ алкыш сураар јаҥду. Јурты бек болзын, бала-барка азыразын деп алканып, кайыҥды алып экелер.\nТой алдында балдарга кийис базып, сӱтти ле сууны кошмоктоп јат. Балдарга базып јаткан кийис ап-ару ак сӱттий болзын, јурты чынык болзын, јойу кижи токтоп кӧрзин, атту кижи тӱжӱп кӧрзин деп алкап, кийисти базып јат. Баланыҥ койу кӧчӧзин асканда, уйдыҥ сӱдин, аскан кӧчӧзин он до конгон балага оозына сӱртип амзадып јат. Амзадала, алкап јат – ак сӱттий ару болзын, чылабазын, оорыбазын, омок-седеҥ јӱрзин.\nЭнениҥ эмчек сӱди недеҥ де баалу, эм-том аргалу. Артык болгон сӱтти мал-аштыҥ курсагына кожуп, ичирип салар, эмезе кижи баспас јерге, айылдыҥ ӱйезине ич-јанына уруп салар. Тышкары урбас, тышкары урза, кара немелер амзаар дежет. Канай-кунай сӱт тӧгӱле берзе, тӧгӱлген кижи бойыныҥ маҥдайына сӱттеҥ сӱртип, сӱдим јоголбозын деп айдар.\nКижиге сӱт берзе, кайра бойы јаар эки катап тамызып, уруп алар. Сӱт бажынаҥ барбазын деген учурлу. Сӱтти кызыл эҥирде, ай эскиде эҥирде улуска бербес, айылдаҥ сӱт чыгарбас. Ол ӧйлӧрдӧ кара немелер кӧлзӱрейт деер. Мынаҥ озо энениҥ сӱдиниҥ јандырузы, аржанга барза, мӱргӱӱлге барза, белкенчек апарза, база сӱт алары, кандый сӧӧк-эт кожо апарары керегинде бичилген учун, ол керегинде бичибей јадым. Бу ончо учуралдарда сӱт алып, алкыш сурап јат.\nМал-аш тӧрт санду, эки колдыҥ сӧӧктӧриниҥ аттары, эки буттыҥ сӧӧктӧриниҥ аттары тӱҥей.\nБаштыҥ байы. Кайнаткан баштыҥ, кӧстиҥ ордын эки кижи јибес, эки кижи ӱлежип јизе, кӧрӱшпес болуп калар. Анчада ла уйдыйын јиирге јарабас. Тойго сойгон малдыҥ бажын, јаактарын чачпас. Јабып, јабык јерде ӱч јылга тудар. Ӱч јылга балдар јакшы јуртаза, оныҥ кийнинеҥ ай јаҥыда кырга (бойыныҥ сӧӧгиниҥ байлу кырына болзо артык) барып, агаштыҥ будагына илип салар. Оноҥ ары Јайаан кудай бойы билер.\nТилдиҥ байы. Тили чыкпаган балага тилди јидирбес. Бала чыдаза, тилгерек болор. Тилдиҥ ӱстинде таҥдайды балдар јиир. Оныҥ байы — балдар кожоҥчы болор дегени.\nМойын база байлу. Койу кӧчӧгӧ мойынды омырбай кайнадар. Бӱдӱнге адазы челдеп јип јат. Баланыҥ мойны тыртыйбазын, мойны, бажы бек болзын деп байлаганы.\nЈарын сӧӧктиҥ байы. Койдыҥ, малдыҥ јарын сӧӧгин јаҥыскан челдебес, эдин јара тартып кезип, ӱлежип јиир јаҥду. Јаҥыскан јип јӱрзе, айыл-јурт тутпас болор. Јарынды куугарта челдейле, јара чабала чачар. Бӱдӱнге таштабас. Бӱдӱн болзо, кара немелер айланар. Оору-јоболду улусты јарлыктар изӱ отко кӱйдӱрген јарын кӧрӱп эмдегилейт. Озодо Экинурда Чекир деп ӧзӧктӧ Кулаков Барпаш деп кижи бастыра јӱрӱминде јаткан. Јаан оору кижини ол јарлык јарыннаҥ кӧрӱп эмдеп, јарлыктап јазып койотон дежет.\nКабыргалардыҥ байы. Сӱме кабырганы тойдо кӧжӧгӧгӧ буулап јат, тӧрдӧ кӱнчыгыш јанына, баш кайырчак турган келтейине. Айылдыҥ эпши-эне келтейинде кӧжӧгӧниҥ кайыҥына јодо сӧӧкти буулап јат. Сӱме кабырга буулаган учуры — эр кижиниҥ јурт тӧзӧп тутканы, јодоны буулаган учуры – кыс келин болуп јуртка келгенин темдектейт. Малдыҥ да, койдыҥ да сӱме кабыргазын, јодозын буулаганда, башказы јок. Јодо сӧӧктӧ чел бар, оны аштадым дейле јибес — јокту болор. Очоктыҥ ӱч будына малдыҥ казы јуузын той ӧйинде кыйрала кожо илип јат. Ол јуула оттыҥ ээзин кӱндӱлегени болуп јат.\nТӧштиҥ байы. Тӧш тепшиниҥ бажы. Эҥ талдама мал-аштыҥ семизин-арыгын тӧжинеҥ билет. Той ӧйинде озо келинниҥ алдына тӧштӱ тепши салат. Таай кижи салар, ӧскӧ дӧ кижи саларга јараар. Койдый семис болзын, койондый ак болзын, тепши јаантайын эттӱ-јуулу курсакту јатсын, куру јатпазын деп алкап јат.\nКары сӧӧкти јеенине салбас. Ол каргышту, таайы кижиниҥ кара казаны куру калар.\nЈалмаш сӧӧктӧ тамыр бар. Оны ӱспей, кодоро тартып јизе, кебинде «энемниҥ азыралы јетти» деп айдар.\nТомук сӧӧкти орустап «чашечка» деп айдар. Ол бутты бириктирген болчок сӧӧк. Оны челдӱ таштабас, куугарта челдейле чачар. Нениҥ учун дезе, кижи улайын ток-тойу јӱрер.\nСеркенектиҥ байы. Уйда, малда, койдо кыпту серкенек бар. Оны таштабас. Јинин арутап јунала јизе, акча-манатту јӱрер, кезик улус кыпту карын деп айдат.\nТуйгактыҥ байы. Малда, уйда јерге базар кату туйгак бар. Малды-уйды сойоло, туйгагын чыкту бойын таштабас. Темир печкеге от салып, туйгакты беш-алты кӱн кире печкениҥ алдына салып койор. Ол туйгактыҥ ӧзӧгинеҥ ак-боро болчок учук ӧрӧ кӧдӱрилип калар. Озогы улус оноҥ учуктыҥ быжып калганын билип ийер. Айылда отурган балдарга алкап, бир кичинектеҥ амзадып јидирер. Алкыш мындый: јерге бек туругар, туйгактый бек болугар, майчык-чойчык ӧдӱктӱ јӱрӱгер. Ол ӧйлӧрдӧ ӧдӱк табылбас кийим болгон. Ондый алкышту учукты јиген кижи бӱгӱн бар. Ол Экинурда јуртап јаткан Екатерина Бачимовна Кудачина. Алкап јидирген кижи – таайы Тектиев Тану.\nУйдыҥ мӱӱзиниҥ байы. Мӱӱс уйдаҥ тӱшсе, јалаҥда таштабас. Уйдыҥ сӱди тартылар, тӱжӱп калган мӱӱсти байланып, кургадып алар. Ӧскӱс кураандарга умчы эдип алар. Эмдиги ӧйдӧги ошкош соска бар эмес. Онойдо ок тарак эдер. Ус улус мӱӱсти јымжада кайнадар. Бир чурканы талортозынаҥ јара чаап, ортозына мӱӱсти кыстап, эки талортозын штырла тартырып койор. Мӱӱс тӱзеген бе деп кӧрӱп, тӱп-тӱс болуп калганда, кезип јат. Бир мӱӱстеҥ, ӱч-тӧрт тарак чыгып јат. Тарактыҥ мӱӱстерин, изӱ отко бычак ошкош темирди изидип, оныла эдер. Тарактарды келген тӧрӧӧндӧрине, ӧскӧ дӧ улуска сыйлаар. Узак јаш јажа, уй-мал азыра деп алкап сыйлаар јаҥду болгон. Мӱӱстеҥ эдилген тарактар ӧткӧн чактыҥ 60-70 јылдарында бар болгон. Онойып, мал-ашта таштаар бир де неме јок, јаҥыс јини ташталган эмей.


Јаманды таштап билер керек\nШколдо ӱренип турарымда, мени бир кыс ӱӱрелериле кожо јаантайын шоктоор, истежер болгон. Мени кайда-кайда кӧрӱп ле ийзе, шоодор, аҥдыжар, керек дезе ийде де салар, согуп та ийер. Мен коркып, кемге де куучындабайтам.\nШколдыҥ аттестадын алып, мен бийик ӱредӱге јеҥил кирип алгам. Јаҥы јӱрӱм башталган. Ол кыстарды мен ундып та салгам. Байла, университетте улус јаанап калган, сени јаҥыс ла тыш бӱдӱмиҥ аайынча кӧрӱп турган эмес, санааҥды, ич-кӧрӱмиҥди ле билгирлериҥди тооп јат.\nБӱгӱнги кӱнде мен — ырысту эне, эш-нӧкӧр. Ого ӱзеери башкараачы болуп иштейдим. Бир кӱн ишке улус алар деп куучын ӧткӱрип отурзам, кандидаттардыҥ ортозында школ ӧйинде мени истешкен кыс кирип келди. Озо баштап коркый бергендий болдым — ич-буурым јуурыла берди, оноҥ маказырап, ӧчимди алар кӱӱним келди. Байагы келин бир канча ӧйдӧҥ мениҥ андый кӧрӱжимнеҥ мени база танып ийгени сезилди. Ол бажын тӧмӧн тӱжӱрип, меге чике кӧрбӧй барды.\nБир ле минуттыҥ туркунына бажыма кандый ла санаалар келген болгон, је учында таныбаачы кижи болуп, эрмек-куучынды профессионал кеминде ӧткӱрип божоттым. Келген улус ортодо оноҥ артык кандидаттар болгон, је мен ишке ол келинди алдым. Та нениҥ де учун меге ол карам боло берди. Ачумды божодып ийдим… Качан бирде ол ачык-јарык куучынга келер ле болбой.\nЭш-нӧкӧрим ле менде јаан ырыс — бис бала сакып јадыс. Бу јуукта оныҥ учун эпшилердиҥ каладагы эмчилигине ӱй кижимле кожо барарга келишти. Анда мен јаҥыс эр кижи болдым. Меге солун болгон: оныҥ учун бала сакып јаткан келиндерди туйказынаҥ ајыктап, салымын-эжин сананып отурдым.\nБу ла ӧйдӧ бирӱзи очередьтиҥ учын сурады. Ого каруузын база бирӱзи коркышту кыјыраҥтып: «Мен!» — деп берди. Байагы сураган кӧӧркий кемизи айтканын аайлабай, база ла катап сурады. Каруу бергени оноҥ тыҥ чугулданып, ыркыранган ийт чылап: «Ме-е-ен дейдим!» — деп, айда салды.\nКерек јарталган. Је, мен сананзам, отурган ончо улуска та кандый да эби-јок ло јаман боло берген. «Слер нениҥ учун кижиниҥ сурагына каруузын андый ӱндӱ јандырдыгар? Слердиҥ айлыгарга келип, чаптык эткен кижи бе ол?» — деп сураарга кејирим кырлас этти. Је эжим мендӧӧн кӧрӱп, јылу кӱлӱмзиренип ийерде, токынай бердим. Чындап та, мениҥ керегим не бар?\nОл ло болгончо, талон јогынаҥ деп, бир келин келди. Онызы иштеп турган, барлу эмес деп кӧрӱнет. Очередьте талонду келиндер оны бир кижидеҥ ажыра божодор болды. Эмчиликтерде јаантайын ондый болуп турган да. Је анча-мынча ӧйдӧҥ барлу келин келди. Кандый очередь барып јатканын сурап, байагы талон јок кыстыҥ алдында кирер болуп калды. Иштӱ келин араай ӱниле айалганы јартап, «мени божодып ийгер» деп сураарда, барлузы кылчас эдип, јаман кӧрӱп, «јок!» деп кезем айтты.\nМен мыны ончозын кӧрӱп, кайкап отурдым, бу улус тил билишпес, оҥдошпос, кандый казыр ла јаман болуп калган? Бир ле кезем сӧстӧҥ ӱзе отурган улуска, бир эмеш те болзо, јаман ла эби-јок боло берген эмей. Карынду улуска ол до каршузын јетирер аргалу. Тегин јерге та не чуркуражар?\nАлаҥзып калган отурзам, эпшим колымнаҥ сыймап, санааларымды ӱсти. Удура отурган кыс мени оҥдоп, база кӱлӱмзиренди.\nЈӱрӱмниҥ оок-тобыр керектери. Је кезикте олордоҥ до кӧп неме камаанду болот.\nОнчогорго эзен! Мен слерге тоолу неме айдып берерге турум… Мен таксиде тискинчи болуп иштейдим. Иш ӧйинде кӧлӱкте отурганчам, соктырттып салган, каны аккан, бажы јарылган уул келген эки учурал болгон.\nБаштапкызы — П. Суховтыҥ оромында болгон. Пассажирди јетирип баратсам, јолго эр кижи чыгара конуп келген. Бастыра јӱзи кан. Болуш сураган. Оны кӧлӱкке отургызып, озо пассажирди јетирдим. Байагы уул эзиригине де, байла, чочыганына да болбой, оҥду неме айдып болбос, јӱк ле ӱйиниҥ телефоныныҥ номерин айтты. Ого телефон согуп, сурузын угуп, эш-нӧкӧрин јетирип бердим. Ол келин ыйламзырап, мени кучактап, быйанын айтты.\nЭкинчи учурал Кучияктыҥ оромында болгон. Тӱнниҥ ӱч саадында јакылта сакып отурзам, кӧлӱктиҥ кӧзнӧгине та кем де токулдатты. Јаан јашту эр кижи эмтир. Алар неме јок — бастыра бойы кан. Бӧс болгон, оны бердим.\nОзо баштап бу кижини туберкулезкага јетирдим, шыркаларын јунып, таҥып берер деп бододым. Је ол кижи беш ле минуттаҥ чыгып, сӱрдирип ийгенин айтты. Бу эмчи улус кандый јӱрек јок болгон… Каны агып јаткан кижини килебес. Тӱргендеп, ол кижини туку кайдагы травмпунктка јетирерге келишти. Ол ӧйгӧ таралјый берген ӧгӧӧнди колтуктап, эмчиликке кийдирип, табыштырып ийдим.\nЈерлештерге айдадым: эзирик, јошкындап јӱргендерге јӱрек јок болбогор, олор база улус ине… Мен кижини тӱбекте јаҥыскан качан да чачып болбозым.\nКыстар јуулыжып алала, нени эдет? Јадын-јӱрӱми, уур-кӱчтери керегинде куучындажат, коп-сап собурат. Мындый куучындарда уулдар бойын канай тудунып турганы, чындык эр — ол кем, ол кандый болор керек дегени аайынча кӧп лӧ шӱӱлтелер эдилет.\nОнчо уулдарга бир ле баштану эдер кӱӱним бар. Эмдиги ӧйдӧ јиит кыстар нӧкӧр талдаар тушта ончо немеге ајару эдип јат. Јӱк ле таныжып алала, кийнинде ӧйдӧ кайда-кайда јолугып, эр кижи јакшы сураганынаҥ олор кӧпти билип алат.\nЭлдеҥ озо, кандый да айалга болзо, эр кижи озолоп јакшылашса артык. Кажы ла таныш кижиле јакшылажып јӱрер керек. Јакшы сураганында бир де јаман јок. Ыраакта да болзо, кӧстӧрӧӧр јолуккан болзо, кекип те ийгер.\nКӧрбӧӧчи кижи болуп, эмезе оозынаҥ јӱк јаҥду кей чыккан уулдарды эр де деп айдар кӱӱниҥ келбес. Чындык эр кижи бажын кӧдӱрип, эбире кӧрӱп, тыҥыда, чокым јакшылажар ине.\nБилип јӱрӱгер уулдар: кажы бирӱбисти керектебей, кижиге бодобой, јакшылашпай, јеерип турган болзогор, санап јӱрген кызыгар да слерди тообос. Нениҥ учун дезе, бис ончобыс ӱӱрелер, бис ончобыс колбуда…


Каткыралы, јерлештер! - altaicholmon\nJебрен Алтайда јуртаган баатырларды эзедип, укту-тӧстӱ кайчылар тӱни-тӱжи кайлап айткан кай чӧрчӧктӧрдӧ Тастаракайдыҥ сӱр-кебери кыйалтазы јогынаҥ туштап јат. Алтай ӧзӧктӱ кажы ла кижи билер: Тастаракай — ол јаман јабаа ат минген, јебечеҥге тере тон јабынган, кандый да кезем шылтактардаҥ улам кубулып, бойыныҥ баатыр болгон акту кеберин јажырып јӱрген кезер. Jе ол бу алынган тыш бӱдӱмин тузаланып, јарабастарды јаба айдып, јажыттарды илеге чыгарып јӱрет.\nБистиҥ ӧйистиҥ Тастаракайы база каткы ажыра эмдиги улустыҥ јӱрӱмин кӧргӱзет. Айла, ол Эл Ойында Тастаракайдыҥ конкурсы тушта улус не аайлу кӧп јуулыжып келетен эди. Анда тен кӧстиҥ јажы чыкканча, ич «јыртылганча» каткы болуп турбай. Тастаракайдыҥ ролин ойногон јайалталу улустыҥ куучындарында ла кӧргӱскенинде чын ла кӱнӱҥги јӱрӱмистеҥ алылган учуралдар туштайт. Биске анда ойто ло бойысты таныырга келижет. Темдектезе, Улаган аймактыҥ эл-јоныныҥ аҥылу кылык-јаҥын, башка, је ол ок ӧйдӧ байлык ла чечен куучын-эрмегин Ирбис Акчин јакшы ойноп, кокырлап кӱргӱскен.\nОл эки Эл Ойында ӧткӧн «Тастаракайдыҥ» маргыштарында баштапкы јерлерге чыкканы оморкодулу. Тастаркайдыҥ кеберине Ирбис 2010 јылдаҥ ала келген. С. Сартакованыҥ бичимелине тайанып, «Алдырбастыҥ санаалары» деп ойын-кӧрӱзиле эл-јонныҥ санаазында узакка арткан. 2014 јылдыҥ Эл Ойыны тушта «Орустап билбес алтай уул» болгоны учун «эҥ артык актер» деп ададып, 10 муҥныҥ сертификадын алган. Оныҥ кийниндеги Эл-Ойында Иван Куюковло кожо «Абралу Абрам» деп ойыныла баштапкы јерге чыккан. Онойдо ок Таскаракайдыҥ сӱр-кеберин ӱй де улус јайалталу ойноп турулар. Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ эпшилери, ол тоодо Елена Могулчина, Мария Быдышева ла ӧскӧлӧри де канча Эл Ойындарда туружып, јеҥӱлӱ јерлерге де чыккан эмей. Кош-Агаш аймактыҥ Тастаракайлары эки јыл кайра калада ӧткӧн Эл Ойында бичиичи эпши Jергелей Маскинаныҥ «Карганай» деп куучынын сӱреен кокыр-каткылу этире ойноп, база јеҥӱ алгандар. Jе бир је бар: Тастаракай — ол баатыр, кубулып кийинген ойгор эр. Оныҥ сӱр-кеберин кӧргӱзип ойногон «артисттерге» бу аҥылуны ундыбас керек. Кезикте Таракайлар ӧйинеҥ ӧдӱп, јаман-јыбар сӧстӧр айдып, бу сӱр-кебердиҥ тереҥ учурын, ич-кӧксинде байлыгын, ойгорлыгын јаба базып турулар. Бу јаан шоуда ондый болбос деп иженедис.\nМындый јилбилӱ тушташтарды Эл Ойынды сакыбастаҥ, кажы ла јыл ӧткӱрер деген санаа-сагыштар араайынаҥ бӱдери эмди темдектелип баштады.\nОл јанынаҥ санаалар эрчимдӱ јӱрӱмдӱ ӧлӱк сӧӧктӱ алтай уул Шоҥкор Модоровто болгон. Школ ӧйинде В. Кончев башкарган уулчактардыҥ алтай студиязында кӱӱниҥ телекейине јол ачкан. Студент ӧйинде бойы КВН-ныҥ туружаачызы болгон.\n—Тастаракайларла эки јылдыҥ бажында јаҥыс катап эмес, јылдыҥ сайын не тушташпас деген санаа-сагыш Эл Ойында јӱрӱмдик учуралдарды куучынга кийдирип, јуулган улусты каткырткан Тастаракайлардыҥ кӧрӱзиниҥ кийнинде келген. Баштапкыда бу санааларды кем-кем јӱрӱмге кийдирер бе деп сакыган да болгом. Jе кыймык болбогон, оныҥ учун бойым баштапкы алтамдарды эттим. Бистиҥ јурт јерлерде Тастаракайдыҥ ролин сӱрекей јакшы ойноп, улусты тоолонгончо каткырта куучындап билер јайалталу уулдар бар болгонын ончобыс билерис. Кандык айдыҥ баштапкы кӱнинде темдектелип турган Каткыныҥ кӱнинде мындый солун тушташты не ӧткӱрип ийбес деп сананала, ӧнӧтийин Москванаҥ једип келдим. Эмди бу «Сыр каткыда» деп адалган ӱлекер аайынча иш ӧдӱп јат. Программа башка-башка бӧлӱктердеҥ турат, је оны чокымдабайын — кӧрӧӧчилерге јилбилӱ болзын. Кӧрӱ тулаан айдыҥ калганчы кӱнинде ле кандык айдыҥ баштапкы кӱнинде каладагы эл драма театрда ӧдӧри темдектелет. Мен сананзам, бу баштаҥкай мынаҥ ары јол алынар. Эстраданыҥ кожоҥдорыныҥ ла бијениҥ концерттери Тастаракайдыҥ ойын-кӧрӱзин јарандырза, кӧрӧӧчи быйанду артар эди — деп, ӱлекердиҥ авторы, продюсер Шоҥкор Модоров куучындайт.\nШоҥкор эрчимдӱ јӱрӱмдӱ јииттердиҥ «Курут» деп адалган јайаандык биригӱзиниҥ тӧзӧӧчизи. Тургуза ӧйдӧ ол Москва калада јадып, бойыныҥ нӧкӧри Равиль Лировло кожо база бойыныҥ авторлык «Аил-Лофт» ӱлекери аайынча иштеп јат. Бистиҥ тергеениҥ тӧс калазында ӧдӧри темдектелген Тастаракай-шоу «Сыр каткыда» — «Куруттыҥ» алдында тургускан иштериниҥ бирӱзи. Оныҥ амадузы — алтай тилдиҥ ӧзӱмин ле тоомјызын бийиктедери.\n—Алтай албатыга «Тастаракай-шоу» јараар деп иженип турум. Бисте јебрен чактардаҥ бери тӱӱкизин экелген мындый жанр бар болгоны алтай улуска оморкодулу болор керек. Кезик улус Тастаракай-шоуны орус калыктыҥ скоморохторына, клоундарына тӱҥейлеп турган, је мен олорло јӧпсинбейдим. Нениҥ учун дезе Тастаракай — алтай укту-тӧстӱ, ол уйкудагы баатыр. Оныҥ ойгонор ӧйи келер, ол тушта ол Алтай јерин, албатызын корыыр деп оҥдомолго јайыладым.\nТастаракайла кокыр-каткылу туштажуны ӧткӱрерин јӧмӧгӧн культураныҥ министерствозы ла культураныҥ министриниҥ ордынчызы С. Пешперовага, ГТРК-ныҥ јааны Т. Кончевага ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторы А. Кыйгасовага быйанымды јетирип турум — деп, Шоҥкор санаа-кӱӱниле ӱлешти.


Jайалталу јашӧскӱримге јӧмӧлтӧ - altaicholmon\nJаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧр сыйлардыҥ лауреаттарына дипломдор табыштырары кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бу сыйлар 2017 јылда билимде, јайаандыкта ла јонјӱрӱмдик учурлу керектерде јаан једимдерге јеткен јашӧскӱримге берилген.\nАлтай Республикада јайалталу јашӧскӱримди государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧӧри 2008 јылдаҥ ала улалат. Оныҥ тӧс амадузы—Россияныҥ јашӧскӱриминиҥ јаҥырту-инновациялык амаду-аргаларын јӱрӱмде бӱдӱрерине тӧзӧгӧ саларга јайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧри ле јилбиркедери.\nJайалталу јашӧскӱримге сыйлар берерине талдаары беш номинацияла ӧдӱп јат—јонјӱрӱмдик ле јондык иш, билим-технический јайаандык ла ӱредӱ-шиҥжӱлӱ иш, профессионал узы, кееркемел јайаандык ла спорт.\nБыјылгы конкурска республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ ла Горно-Алтайсктаҥ текши тооло 150 угузу келген.\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников бу кӧдӱриҥилӱ керекте туружып, мынайда айткан: «Jайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧри—кыйалтазы јогынаҥ Россия Федерацияныҥ, онойдо ок Алтай Республиканыҥ государственный политиказыныҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи. Бистиҥ Президент Владимир Владимирович Путинниҥ канча катап темдектеп айтканыла, государствоныҥ кереги—јиит јайалталарды бедиреери, табып, јайалталарын ачары, олорды ӧрӧ ӧзӱминиҥ эҥ баштапкы, кезикте эҥ кӱч-чӱмдӱ ӧйинде јӧмӧӧри болуп јат. Нация јӱк сагышту, кӱчтӱ, спортчы јашӧскӱрим таскадып, ӧскӱрип, ӧскӧ ороондорло теҥдежип маргыжар аргалу болор».\n—Россияныҥ келер ӧйи, Алтай Республиканыҥ келер ӧйи слердиҥ колоордо. Узак эмес ӧй ӧткӧн соҥында бистиҥ республика, бистиҥ ороон кандый ууламјыларла ӧзӧрин слер чокымдарыгар—деп, республиканыҥ Башчызы јолду темдектеген.\nБыјыл јайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧр лӧ јилбиркедер амадула берилип турган сыйлардыҥ лауреаттарыныҥ тоозы 52 кижи болгон. Бу сыйларды олор билимдеги, јайаандыктагы ла јонјӱрӱмдик учурлу керектери учун алгандар.\nАлтай Республиканыҥ Башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ сыйын мындый јашӧскӱрим алган:\nСабина Ковалева—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ студенти,\nЯрослав Черемных—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ экономико-юридический факультединиҥ студенти.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган ай сайын берилетен акча-сыйды 12 ӱренеечи ле студент алган. Ол тоодо мындый студенттер:\nАлена Бехине—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ экономико-юридический факультединиҥ студенти,\nИльдар Емендеев—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология факультединиҥ студенти,\nСерафима Сергеева—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ студенти,\nНина Ляшко—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ студенти,\nКсения Сылбакова—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ естественно-географиялык факультединиҥ студенти,\nЭркеш Челчушев—Горно-Алтайский государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология факультединиҥ студенти.\nП. А. Елбаевтиҥ адыла адалган ай сайын берилетен акча-сыйды мындый јашӧскӱрим алган:\nАрина Гуляева—Майма аймакта Кызыл-²зӧктӧги орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги,\nДмитрий Майоров—Горно-Алтайсктагы 12-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги,\nДарья Маришина—Горно-Алтайсктагы 12-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ шоклдыҥ ӱренчиги,\nМария Пяткова—Оҥдойдогы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги.\nОнойдо ок Лазарь Кокышевтиҥ адыла адалган акча-сыйды 8 ӱренчик, Павел Казанцевтиҥ адыла адалган сыйды 22 ӱренчик алган ла олорго дипломдор табыштырылган.


Ойто ло «Балдардыҥ отургыжы» - altaicholmon\nОйто ло «Балдардыҥ отургыжы»\nАлтай Республиканыҥ госавтоинспекциязы «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱрерин улалтканча.\nБу јуукта ӧткӱрилген рейдте тоолу ла частардыҥ туркунына ӱч јӱс кире кӧлӱкти токтодып, јолло јӱрӱжериниҥ ээжилерин бускансегизен эки учуралды илезине чыгарган. Ол тоодо балдарды тартып јӱрериниҥ ээжилерин бускан 16 учурал, беш тискинчи эзирик болгон.\nРейдтиҥ тӧс амадузы – ада-энезиле кожо кӧлӱктӱ јорыктап турган балдардыҥ су-кадыгын чеберлеери ле сынык-бычык, јеткер болбозын ажындыра јеткилдеери.\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый машинада балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан 40 кире учурал илезине чыгарылды.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ Ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды автомобильле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи административный јанынаҥ каруузына тургузылар.


Декабрь 2019 - altaicholmon\nТастаракай: «Јаҥы јылды кокыр-каткыла уткыйлы, кару улус!»\n«Кару јерлештер! Кара башту, кайыш курлу, кобы-јикте јуртаган, бала-барка, мал-аш азыраган, кайран калыгым! Кирип јаткан Јаҥы јылла, Чычкан јылла слерди уткып турум! Калыктыҥ јолын ӱспей, угы-тӧзӧӧрди улалтып, тазылдараарды тереҥжидип, санаа-кӱӱнигер аруталып, улу керектерге јӱткӱп јӱрӱгер! Бой-бойыгарга болужып, јакшыга јакшы кожуп, јаманды јоголтып, јӱрӱмниҥ уур-кӱчине алдыртпай, эҥке-тоҥко јуртагар! Јаҥы јылды амыр санаала уткып, јакшы ла кокырлажып,\nКультура: јаркындалган элестери оморкодулу\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин 2019 јылды Театрдыҥ јылы деп јарлаган болгоны ла бу јыл текши ороонго, онойдо ок республикага тӱӱкилик учурлу керек болуп артарында алаҥзу јок. Театрдыҥ јылыныҥ эҥ ле јаан ӱлекери бастырароссиялык Театральный марафон 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада Владивостоктоҥ башталган. Владивостоктоҥ ала Калининградка јетире ӧткӧн Театральный марафондо ороонныҥ 85 калазы\nАлтайларда ла телеуттарда он эки јылды тындулардыҥ аттарыла адаганы\nТындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык ӧскӧ ороондордогы да, бистиҥ де билимчилерди јаҥыс катап јилбиркедип соныркаткан эмес. А. Н. Самойлович «Бир кезик турк укташтарда тындулардыҥ адыла он эки јылды адаганы јанынаҥ» деп бичигинде азиат укташтарга учурлалган бу сурак аайынча бир канча литературалык тоолор кӧргӱзет, а «Турк албатыларда тындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык аайынча сурактар»\nЧычкан ла Тӧӧ\n(Чычканныҥ Јылтоолошко киргени) «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын албатыныҥ Чычкан јыл керегинде айдып салган чӧрчӧктӧриле, јарлу билимчиниҥ алтай јылдык тоо ло кӱнтизӱ керегинде сӧзиле, шӱӱлтезиле, онойдо ок Чычкан јылдыҥ белге-темдектериле таныштырадыс. Карайлап аккан суулары кайзырыкту балыкту, кӧбӱ јеҥестӱ карамтыкта ӧскӧн мӧштӧри кату сайлу кузукту Алтайда јебренде амыйтандар ортодо Јылтоолошко кирерге јаан маргаан ӧткӱрилген. —Јылтоолошко кирер\n2019 јылда јерлеш спортчыларыс бисти јаан јеҥӱлериле сӱӱндирген деп айдар керек. Республиканыҥ спорт јӱрӱминде кӧп јаркынду керек-јарактар болгонын темдектебес арга јок. 2019 јылдыҥ учкары Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председателине Олег Гурин кӧстӧлгӧн. Ол 34 јашту, дзюдоло спорттыҥ узы. АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин спорт аайынча советнигине јарлу спортчы ла политик Александр Манзыровты\nЭкономика, промышленность ло јурт ээлем тоолор ажыра\nБыјыл «Хевел» компания бистиҥ тергееде кӱнниҥ чогынаҥ иштеер база эки станцияны тудуп, тузаланарына табыштырган: Ийиндеги СЭС-тиҥ ийде-кӱчиниҥ кеми 15 МВт, Кӧксуу-Оозы аймактагы СЭС — 40 МВт. Мынаҥ озо Кош-Агашта, Кан-Оозында, Маймада, Оҥдойдо андый станциялар тудулган эди. Келер јылда Чамалдагы СЭС јетире тудулар. *** Быјыл Чуйдыҥ јолыныҥ 83 километр ӱзӱги јазалган, анайда ок ӧскӧ дӧ јолдордо\nТӧс калада алтай ортолыктаҥ эзен\nЈаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги бойыныҥ туразына киргенинеҥ ала тогус јыл болды. Ороонныҥ тӧс калазына Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јаан пресс-конференциязына ишмекчи јол-јорыкла барып, ондо тӧрӧл тергеебистиҥ кичинек ортолыгына барып келер деп шӱӱдис. Республикабыстыҥ Москва каладагы јаантайынгы элчилиги (мынаҥ ары — постпредство) АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ административный ижиниҥ башкартузыныҥ бӧлӱги болот.\nЈаҥы јылды – јаҥы байзыҥда\nШабалин аймакта Каспа јурттыҥ улузыныҥ кажы ла экинчи кижизи ӱлгерчи, кожоҥчы эмезе артист деп айдыжат. Бу јайалта ичкен аржан-тоҥмок суузынаҥ ба айса бу јерде јаткан јонныҥ озодоҥ бери ӱзӱлбей келген јаҥжыгуларынаҥ ба, кем билер… Бистиҥ республикада ла ӧскӧ эл тергеелерде ады-чуузы чыккан кӧп улус, јуук тӱӱки ӧйди де алза, Каспадаҥ чыккан, олордыҥ тоозында бичиичи Кӱӱгей\nАлтай Республикада 2019 јылда «Су-кадыкты корыыры», «Демография», «Земский доктор» ло ӧскӧ дӧ федерал национальный ӱлекерлерди, программаларды ла подпрограммаларды бӱдӱрери улалган. 2019 јылда тергеениҥ удурумга башчызы болгон Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла республиканыҥ бастыра аймактарында ла Горно-Алтайскта «Су-кадык» деп автопоезд иштеген ле кӧп јуртјаткандардыҥ су-кадыгын шиҥдеген. Автопоездтиҥ ижинде тергеениҥ јаан ченемелдӱ врачтары, ӧскӧ дӧ медишчилери турумкай турушкан. Тергеениҥ\nТергеениҥ башчызы Госсоветтиҥ јуунында турушкан\nГосударственный советтиҥ аграрный политиканыҥ сурактарына учурлалган јууны Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ башкарганыла јаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде Кремльде ӧткӧн. Оныҥ ижинде турушкандардыҥ тоозында Алтай Републиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база болгон. Јуунда тӧс сурактарла јурт јерлердиҥ 2015-2019 јылдарда турумкай ӧзӱминиҥ стратегиязын бӱдӱрерине тергеелер кандый камаанын јетиргени ле олордыҥ учуры, јурт ээлемниҥ производствозы, АПК-ныҥ бӧлӱгинде кичӱ ле


Иштиҥ кижизине мак ла тоомјы! - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева туружып, јуулган улусты бу учурлу керекле тергеениҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткыган.\nКӱндӱниҥ Доскозын јылдыҥ сайын јаҥыртары 19 јыл улалып келген, иштиҥ магыныҥ улузыныҥ тоозы бӱгӱн 402-ге јеткен.\n«Быјыл АР-дыҥ башчызыныҥ јӧбиле лауреаттардыҥ тоозы јирменеҥ 22-ге јетире кӧптӧдилген. Онызы бӱгӱн Кӱндӱниҥ Доскозында 6 медишчиниҥ ады-јолы бичилгениле, фотојуруктары тургузылганыла колбулу. Ӧткӧн јыл бистиҥ ороонго пандемияла тартыжарыныҥ јылы болгон, медишчилердиҥ эл-јон ортодо тоомјылу ижиниҥ учуры бу уур-кӱч ӧйдӧ там тыҥыган. Бӱгӱн мында турган медишчилерге баштанып, бастыра профессионал биригӱге коронавирусный инфекцияны јеҥерине камаанын јетиргени учун јаан быйанысты айдадыс» – деп, Динара Култуева уткуулду сӧзинде аҥылаган.\nКӧдӱриҥиде анайда ок Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин, АР-дыҥ профсоюзтарыныҥ организацияларыныҥ биригӱзиниҥ председатели Андрей Ищенко, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков туружып, уткуулду сӧстӧрин айткан.\nАР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Јарлыгыла 2021 јылда Кӱндӱниҥ Доскозына кийдирилген: Анюта Баграшева — Улаган аймактыҥ акушерказы, пандемияныҥ ӧйинде Акташтагы эмчиликтиҥ ковидный бӧлӱгинде иштеген; Василий Баулин – Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча ГУ-зыныҥ государственный ӧрт ӧчӱреечи службазыныҥ федерал ӧрт ӧчӱреечи службазыныҥ баштапкы ӧрт-аргадаачы отрядыныҥ ӱчинчи ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ ӧрт ӧчӱреечизи (Майма аймак); Александра Вакула – Майма јурттыҥ «Ягодка» детсадыныҥ таскадаачызы; Елена Григоренко – РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ Алтай республикан организациязыныҥ председатели; Берлик Джуманов – Кош-Агаш аймактыҥ «Јол тузаланаачы 221-чи таҥмалу предприятие» АО-зыныҥ јолдыҥ комбинированный кӧлӱгиниҥ тискинчизи; Алена Ечешева – гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ Алтай Республикада Тӧс јериниҥ серологический ле ПЦР шиҥжӱлер јанынаҥ бӧлӱгиниҥ јааны, врач-бактериолог, Пироговтыҥ ордениле кайралдаткан; Ольга Жилина – Чой аймакта «Рудник «Веселый» ООО-ныҥ обогатительный алтын табаачы фабриказыныҥ доводчиги; Лариса Иртакова – Кан-Оозы аймактыҥ јаан јашту ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан Тура-интернадыныҥ медицинский дезинфекторы; Николай Козлов – балдардыҥ туризминиҥ ле экскурсияларыныҥ Горно-Алтайсктагы муниципал станциязыныҥ ӱзеери ӱредӱ аайынча педагогы, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы, АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы; Тамара Кореневская – ФАП-тыҥ јааны, Турачак аймактыҥ эмчилигиниҥ фельдшери; Роберт Кыпчаков – АР-дыҥ эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча Тӧс јериниҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча филиалыныҥ директоры; Светлана Кыпчакова – Оҥдой аймактыҥ «Шагым» ООО-зыныҥ директоры; Александр Лобода – Турачак аймактыҥ јайаандыктыҥ ла амыраштыҥ «ЛиК» вокально-инструментальный ансамблиниҥ художественный башкараачызы, АР-дыҥ нерелӱ артисти; Александр Малчиев – Оҥдой аймактыҥ врач-анестезиолог-реаниматологы, АР-дыҥ нерелӱ врачы; Светлана Маркелова – Горно-Алтайск каланыҥ «Дорожник» АО-зыныҥ ишти корыыры аайынча специалисти; Альберт Мундусов – Шабалин аймактыҥ «Барагаш» деп производственный јуртээлемдик кооперативиниҥ председатели, АР-дыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи; Ирина Муравлева – «Ростелеком» ПАО-ныҥ «Алтай» филиалыныҥ телекоммуникациялардыҥ технический эксплуатациязыныҥ аймактар ортодогы тӧс јериниҥ Майма аймакта линейно-технический цегиниҥ Майма јурттагы универсальный технический участогыныҥ абоненттерди јеткилдеери аайынча мастери; Наталья Паутова – Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эмчилигиниҥ врачы, Майма аймактыҥ эмчилигинде коронавирусту оору улуска тӧзӧлгӧн инфекционный госпитальда ӱч ай иштеген; Галина Садучина – Кан-Оозы аймакта Јодролудагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры; Валерий Тебеков – П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш јурукчызы, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи; Александр Тепуков – «Алтын-Туу» литературно-издательского Тураныҥ «Солоҥы» журналды кепке базары аайынча бӧлӱгиниҥ редакторы, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи; Эмилия Феоктистова – Чамал аймакта Ӱзнезиниҥ Тозыяковтордыҥ биле-династиязыныҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи.


А. БЕРДНИКОВТЫ ЈАРГЫГА БЕРЕР КЕРЕК - LIS103.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nӦткӧн јылдыҥ сыгын айында республиканыҥ башчызына ла депутаттарына болгон талдаштардыҥ кийнинде алтайлардыҥ калык болгон санаа-кӱӱни ойгонып, "бис – алтайлар" деген кӧрӱм-турумы кӧдӱрилип, калыгыныҥ јилбӱлери учун тартыжары тыҥыыр деп билдирген... Је јаҥар айдыҥ бажында республикада јаҥы башкару тӧзӧлгӧни де, республиканыҥ тӧс јуртында Јаҥы јыл уткылганы да керек андый эмезин кӧргӱсти. Јарт немениҥ јартын айтса, бу кире ӧйгӧ јетире бир де алтай кижиниҥ оозынаҥ јаҥы тудулган башкаруда алтайлардыҥ тоозы астаганы, айдарда, национальный паритет бузулганы ла Горно-Алтайскта Ленинниҥ тепсеҥинде Јаҥы јыл кирип јатканына учурлалган кардаҥ ла тоштоҥ тудулган городокто баштапкы ла катап бир де алтай сӧс, темдек, учур јок болгоны керегинде окылу бир де куучын, угузу угулбады... Бу нениҥ учун мынайда болуп турган?.. Калык кемистеҥ тайкылып, јуунты болорго јатканыстыҥ темдеги бе?.. Угы-тӧзис уйадап, укмал болуп калганыстыҥ керези бе? Озодо јуунты деп кандый да јилбӱ, кандый да амаду јок, кара кардына ла (курсагына ла) јӱрген кижилерди адагандар, укмал деген сӧстиҥ бӱткенин кӧрзӧбис, мал укту, айдарда, кижи эмес, мал дегени эмес пе?..\nБӱгӱн бис, алтайлар, мындый коркышту коомой айалгага тӱшкенис учун элдеҥ ле озо бойысты бурулаар керек... Ӧткӧн ӧйисти алзабыс, бисте ӱзе болгон ло эмди де бар. Тӱӱкибисти алзабыс, теле деген тукумысты телеҥит деп эмдиге јетире алып јӱрӱс. Јебрен тӱрктердиҥ тӱӱкизи – бистиҥ тӱӱки. Јыҥыс-Каанныҥ јууларында ураҥкай болуп туруштыс. Улу каанныҥ империязы јайрадыларда, ойрот болуп орныктырдыс. Ойрот оодыларда, Бала-Каанга (Елизавета II) багынып, Арасейге (Российский Империяга) кирдис. 166 јылдыҥ бажында большевиктер јаҥды блаап, Ойрот автоном область деп орныктырды. 26 јылдыҥ бажында Ойрот автоном область адын Горно-Алтайский автоном область деп солыды. 62 јылдыҥ бажында јаҥга демократтар келип, Горно-Алтайский автоном областьты Алтай Республикага кӧчӱрди. Мынаҥ кӧрзӧ, бис – ырысту калык, Алтай-Каҥай бисти јоголторго бербеген... Тӧрӧл јеристи алзабыс, телекейдиҥ тӱрк укту ла тӱрк тилле куучындап турган 160 миллионноҥ ажыра кижилери Алтайды јебрен тӧрӧлис деп адап, биске, алтайларга, карузып јӱрет. Ар-бӱткенис кайкамјык, кейис ару, сууларыс аршаан учун телекейлик туризмде јаан јол ачылып јат. Тӧрӧл тилисти алзабыс, тидердиҥ алтай билезине јаҥыс ла тӱрк эмес, а монгол до, тунгус-манчжур да калыктардыҥ тилдери кирет. Бу кире тӱӱкини, бу кире байлыкты турулталу эттире не тузаланбай турганыс?.. Национальный кӧрӱм-турумныҥ тӧзӧлгӧзи бу эмес пе?.. Английский тилле – national idea, орус тилле – национальная идея. Кажы ла калыктыҥ национальный идеязы башка болоры јарт. Ас тоолу калык болзо, кайлыкталбайтан, кайылбайтан јолын быжулаар, автономиялу калык болзо, автономиязын толо тузаланарын кичеер, элдӱ калык болзо, элин тыҥыдар.\nКажы ла калыкка национальный идеяла кожо национальный герой болор керек. Бисте, алтайларда, бӱгӱнги кӱнге јетире национальный герой јок. Кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде республика Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ 150 јылдыгын кӧдӱриҥилӱ темдектеди. Бу кижи алтай калыктыҥ алып баатырына (национальный геройына) бастыра јанынаҥ келижип јат: автономияны тӧзӧгӧн, ороон ичинде јарлу, политикада садынбаган, јӱрӱмде јаман кылык кылынбаган... Кӧп саба калыктарда национальный идеязы кудай јаҥыла колболыжат. Бир ӧйдӧ бисте де андый болгон. 1904 јылда алтайлардыҥ национальный јайымданыжы Ак (Быркан) јаҥга тӧзӧлгӧлӧнгӧн эди...\nБисте, бӱгӱнги алтайларда, национальный идея јок деп айдып болбозыс. 1990 јылдаҥ бери бистиҥ национальный идеябыс – республиканыҥ бажына алтай кижи тургузары болгон. Алтай Республика тӧзӧлӧрдӧ, алтайлар республиказын толо тузаланган деп јартын айдар керек. Јаҥы тудулган структуралардаҥ алтайларга јамылар да келишкен, бюджеттеҥ ле ӧскӧ дӧ фондтордоҥ акчалар да келишкен. Бӱгӱн алтайлар, ол туштагызына кӧрӧ, коркышту уйадап калган. Республиканыҥ башчызыныҥ, башкаруныҥ председателиниҥ тӧрт ордынчызыныҥ јӱк ле бирӱзи алтай, он министрдиҥ јӱк ле экӱзи алтай... Айдарда, национальный идеяны бӱдӱрердеҥ болгой, бӱдӱрилип јыгылып јадыс. 2019 јылдыҥ талдаштарына башчынаҥ болгой, башчыга кандидат чыгарып болбодыс... Шылтагы – јакшыларыс (английский тилле – elite, орус тилле – элита) калыгына эмес, а Кремльге кару болгоны туру. Российский Империя, Советский Союз ла бӱгӱнги Россияны алзабыс, олорды бир эдип бириктирип турганы – аҥылу јасактарла башкарынган, адылу јеҥилтелер алган сословиелер туру. Бӱгӱнги национальный элитаныҥ алдына калык па, президент пе деп сурак турбай да јат, олор туку качан президенттиҥ јанында. Президенттиҥ јаҥы уйадаза, национальный элита барар јери јок, калыгына кайра јанар.\nЈакшыларыс биригип болбой турганыныҥ база бир шылтагы – Александр Бердников болды. Бу кижи республиканы 13 јылга башкарала, Кремльди бис, алтайлар, коркышту коомой калык деп бӱдӱмјилеп койды... Президенттиҥ администрациязы ӧткӧн јылда республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине алтай кижи кӧстӧбӧгӧни Бердниковко бӱдӱп калганыныҥ керези эмей. Оныҥ учун бу суракты, проблеманы чечери алтай калыктыҥ јуук ӧйдӧги национальный идеязы болзын. Мында тыҥ ла кӱч неме јок. Быјыл јаскыда алтай калыктыҥ курултайы (съезди) болзо, ондо Бердниковтыҥ 2017 јылдыҥ jайында бисти, алтайларды, айткылаганын, јамандаганын, јабарлаганын эске алып, «Алтай Курултайдыҥ» адынаҥ оны јаргыга берер керек. Тӧс ајаруны оныҥ эр ле ӱй кижилердиҥ алды-ӱстин тоолоп айткыланганына эмес, а "Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет", "Путинди саткан, Россияны саткан", "Путинди ашкарган", "Путинди аткарган" деп орды јок бурулаганына эдер керек. Јаргынаҥ Бердников алтайларды јабарлаган деп јӧп алып алзабыс, Кремльдиҥ алдына айдынарга, актанарга јакшы болор. Ак-чек адысты јартап алзабыс, јарлап ийзебис, ӧскӧ национальный идеяларысты бӱдӱрерге чик јок јеҥил болор...\nИнтернеттеҥ алынган јуруктарда: Кӱл-Тегин; Тӱрк Каганат.\n+2 #1 ванька 28.01.2020 10:18\nЧто говорить о бердникове! Этого никогда не будет! Ведь правду сказал бердников что алтайцы продажные. Так онои есть! Посмотрите на чинуш алтайцев!они думают только о теплых креслах! За это они спокойно продадут свой народ не моргнув глазом.\n+1 #2 за правду... 28.01.2020 16:10\nДа, надо признать генетическое низкопоклоничество, как у индейцев, перед белым царем!\n+1 #3 ванька 28.01.2020 18:46\nЗА ПРАВДУ! ТЫ ПРАВ ЧАСТИЧНО! НИЗКОПОКЛОНСТВО НЕ У ПРОСТЫХ АЛТАЙЦЕВ А У АЛТАЙЦЕВ ЧИНОВНИКОВ И АЛТАЙЦЕВ ДЕПУТАТОВ. ЯРКИЙ ПРИМЕР---НАША РЕСПУБЛИКА.


Улусла таҥынаҥ туштажулар ӧткӱрген - altaicholmon\nУлусла таҥынаҥ туштажулар ӧткӱрген\nАР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников башкӱн улусла таҥынаҥ сурактары аайынча туштажулар ӧткӱрген.\nМайма аймактыҥ ӱй кижизи јеткердеҥ улам јылыйткан ар-јӧӧжӧзин орныктырарына болуш јетирзин деген суракла баштанган. Электроэмик кӱйгенинеҥ улам кӧп балдарлу билениҥ туразында ӧрт чыккан. Болуш сурап келген кижиле кожо бу турада оныҥ балдары ла баркылары јаткан болгон. Мындый јаан тӱбекке алдырткан кижиге болуш эдип, Башчы бир катап берилип турган материальный болуш эдери керегинде јӧп чыгарган. Анайда ок Александр Бердников ол кижиге тудум ишке керектӱ кеми 100 кубический метрге јетире агашты акча тӧлӧбӧзинеҥ алар тап-эриктӱ болгоны керегинде айткан.\nМаймадагы Алгаир деген микрорайондо јадып турган ӱй кижи јолдыҥ чыҥдыйы коомой болгонына комыдаган. Александр Бердников бу микрорайон «Jурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱми» деген федерал адылу программа аайынча 2009 јылдаҥ бери бир эмештеҥ тудулып јатканы керегинде ол кижиге айткан. Тургуза ӧйдӧ ол микрорайонды јарандырары аайынча иштер темдектелген, инфраструктураныҥ ӱлекери тургузылат. Бӱгӱн мында балдардыҥ 200 јерлӱ сады тудулып калган, јуук кӱндерде врачебный практиканыҥ офиси ачылар, пландарда—школды тудары. «Ороонныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин быјыл јайгыда ӧткӧн «чике колбу» ӧдӧр тушта россиялык медицинаныҥ тӧс амадуларын темдектеген—медицинаныҥ болужын бастыра граждандар аларын јеткилдеери. Оныҥ да учун су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин, јонјӱрӱмдик ӧскӧ дӧ объекттерди улус јаткан јерлерге јууктада тудадыс»—деп, Башчы айдып, аймактыҥ јол аайынча службазы јолды јылдыҥ учына јеттирбей, јазап салар деген.\nТуштажу ӧдӱп ле турар ӧйдӧ Александр Бердников Майма аймактыҥ јааны Евгений Понпага телефон ажыра Озерное јуртта автотранспорттыҥ токтодузы јок болгоны јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӱрген. Jурттыҥ улузы ӧскӧ јурттар јаар келишкен ле транспортло, јӱрер-јӱрбес маршруткала јорыктайт деп, бу јурттыҥ старостазы темдектеген. Jуртта 300 кире кижи јуртайт, јурт јылдаҥ јылга јаанайт. Александр Бердников Майма аймактыҥ башкартузына јуртта улус транпорт сакып, јут-јулакайдаҥ ыжыктанатан токтоду павильон тутсын деп јакылта берген.\nГорно-Алтайсктыҥ кижизи олордыҥ билези табарткан тӱбекле колбулу суракла тергеениҥ Башчызына баштанган—беш јашту уулчагында злокачественный опухоль бары јарталган. Тургуза ӧйдӧ ол бала энезиле кожо Москвада эмдениш ӧдӧт. Билениҥ материальный јанынаҥ кӱч айалгазын ајаруга алып, Александр Бердников олорго акчала болуш эдери јанынаҥ јакылта берген.\nКенек балалу билеге аҥылу отургыш-коляска садып алары јанынаҥ акчала болуш эдилген. Республикан гимназияныҥ ӱренчигине Москва јаар барарга, акчала болуш эдери јанынаҥ сурак база аайлаштырылган. 7-чи класстыҥ бу ӱренчиги јиит краевед-туристтердиҥ Текшироссиялык краевед кычырыштарыныҥ финалына ӧткӧн.


01.03.2021 - altaicholmon\nАльпинисттер ирбистиҥ тоозын аларга болужар\nИрбисти корып алары аайынча специалисттер альпинисттерге бу тындуны табатаны ла олордыҥ истерин кемјиири, онойдо ок автоматикалык камераларды тургузары јанынаҥ јартап куучындаар.\n«Бастыра ченелте-јаҥыртулар бисте башталатан…»\nМен Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртына 1958 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 25-чи кӱнинде айыл-јурт тӧзӧп келгем. Мениҥ келген јуртымныҥ јаан улузы, кайындарым Кудачин Эркей Иванович ле Кара Попушевна болгон. База каргандар болгон: Елеков Попуш ла Јелеш деп улус.\nУй јылдыҥ, Ак сӱттиҥ байрамы — калада\nГорно-Алтайск калада алтай јылтоолошло кирген јаҥы Мӧҥӱн Уй јылды уткыган Чага-Байрам ӧйинде сӱрекей солун, јакшынак ойын-кӧргӱзӱ Туу-Кайаныҥ эдегинде айылда онлайн бӱдӱмле баштапкы катап ӧтти.\nОйноп ӱредер OYNOZONE\nБыјыл Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ конкурсын ойноп алгандардыҥ тоозында газедистиҥ јуук таныжы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, кӱӱчи Шоҥкор МОДОРОВТЫҤ ӱлекери база бар.\nТилдиҥ сурагы — ӧмӧ-јӧмӧ иш\nКочкор айдыҥ 25-чи кӱнинде ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгинде «Билим» деп площадка-телкемде алтай тилдиҥ курч сурактары аайынча тегерик стол ӧткӱрилди. Куучын-эрмекти ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ сопредседатель-башкараачызы Андрей Ищенко ло модератор Наталья Тадышева башкарып ӧткӱрдилер.\n«Единая Россия» кандидадын адаган\nКочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ конференц-залында «Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ одус биринчи конференциязы ӧткӧн. Конференцияныҥ ижин партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Татьяна Гигель башкарып ӧткӱрген.\n«Кем де бисти таштап, јӱре бербеген…»\nКочкор айдыҥ 24-чи кӱнинде Горно-Алтайскта садуныҥ «Ткацкий-1» деп тӧс јеринде эртен тура ӧрт чыккан. 1000 квадратный метрге јуук јер кӱйген. Карын, улустаҥ коромјы болбогон.\nШахматла ачык турнир\nТурачакта шахмат ачык турнир Тӧрӧлин корулаачыныҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилген болгон.\nСпартакиаданыҥ маргаандары ӧткӧн\nГорно-Алтайскта Комсомолка кырда туу-чанаа (слалом-гигант) аайынча маргаандар ӧтти.\nХудожественный гимнасттарыс — Россияныҥ чемпионадыныҥ призерлоры\nКочкор айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала Москвада Ирина Винер-Усманованыҥ гимнастикала ӧргӧӧзинде Россияныҥ художественный гимнастикала чемпионады ӧткӧн. Маргаандарда ороонныҥ башка-башка тергеелеринеҥ 390 спортчы туружат.