КЕЛЕР ӰЙЕЛЕРГЕ КЕРЕЕС - Календарь событий и мерприятий\nКогда: 01.09.2015 — 24.12.2015Где: Организаторы:\nКЕЛЕР ӰЙЕЛЕРГЕ КЕРЕЕС\nБылтыр республикабыстыҥ эл-јоны атту-чуулу алтай бичиичи Аржан Адаровтыҥ 80 јылдыгын текшилей темдектеген. Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп Байсыҥ-Јурт бу керектеҥ база туура калбай, Башкару јӧптӧгӧн юбилейле колбулу иштерде бичиичилер Отогыла теҥ-тай эрчимдӱ турушканына ӱзеери, А. Адаровтыҥ «Кан-Куурай» деп бичигин ак-јарыкка чыгарган.\nЈайалталу бичилген документ кептӱ кееркедим очерктердеҥ јуунадылган бу бичик — 1986-88, 91 јылдарда бӱдӱп калган иш. Оныҥ редактурасын А. О. Адаровло јӧптӧшкӧни аайынча туку ол тушта Б. Я. Бедюров бӱдӱрип койгон, је эмдиги бистерге јарт эмес кандый да шылтактардаҥ ла буудактардаҥ улам ол бойыныҥ ӧйинде, бичиичи эзен јӱрерде, таҥынаҥ бичик болуп кепке базылардаҥ болгой, ӱзӱктелип те јарлалбаган. Шак оныҥ учун бичикке јилбӱ јаан, ол эмдигештеҥ ала кычыраачылар ортодо суруда боло берди.\nМындый бичикти ак-јарыкка чыгарып, келер ӱйелерге кереес эдип артырар баштаҥкайды ол ӧйдӧ Куурайдыҥ чӧлиндеги Кызыл-Таш јуртта колхозтыҥ председатели болгон, Эре-Чуйда, Кан-Куурайда эли-јонын тоомјылу башкарган алтай алып-кӱлӱктердиҥ бирӱзи, «Алтайым, албатым, тилим, јаҥым» деген патриот, алмат сӧӧктӱ Петр Јӧбӱрович Кордоев эдип, бичикти бичип берзин деп, колхозтыҥ башкартузы адынаҥ А. Адаровко јаан суракту баштанган. Бичиичи, кӱнӱҥ сайынгы ижи кӧп тӧ болзо, бу јаан учурлу ишти бӱдӱрер болуп јӧбин берген. Кожо ӧскӧн кубарлаштарына, карган-тижеҥдерге, јаҥы ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге, јерлештерине баштанып, бичиктиҥ кире сӧзин П. Ј. Кордоев бойы бичиген. Ол тӧрӧл јери керегинде, ат-нерелӱ иштеген, ак-чек јӱрӱм јӱрген улузы керегинде быйанду сӧс артырарга амадаган.\nАржан Адаров Чуйдыҥ Кызыл-Таш јуртыныҥ колхоз туштагы тӱӱкизин Совет јаҥ ӧйинеҥ ала элбеде кӧргӱзип, окылу архив документтерге тайанган, јаан јашту ӧрӧкӧндӧрлӧ озогызын ойгорткон, ыраак турлуларга јӱрӱп, койчы-малчылардыҥ јадын-јӱрӱмиле, иш-тожыла танышкан, јербойыныҥ кӧп тоолу ӧскӧ дӧ улузыла туштажып куучындашкан. Автор олордыҥ ады-јолын тӱӱкиге кийдирип, келер ӱйелер ада-ӧбӧкӧлӧрин унутпай, олорго алкыш-быйанду јӱрзин деп амадаганы јарт. Бир бичикте колхозтыҥ бӱткӱл тӱӱкизин, ончо улустыҥ јӱрӱмин, ады-јолын толо бичиир арга јок. Је јаан јаштулардыҥ, колхозты тӧзӧӧчилердиҥ ижи, јӱрӱми, салымы керегинде јылу ла чын бичилген бӱктер кӧп. Ол Тазымай Кордоеваныҥ, Маак Абулованыҥ, Мариÿ Каланакованыҥ, Иван Мараловтыҥ, Кӱдӱҥ Санаеваныҥ, Јамануул Токоековтыҥ, Токтомыс ла Кенје Толоевтердиҥ ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ јӱрӱмин, кайкамчылу ла уур ӧйлӧрди Аржан Адаров чын кӧргӱскен деп айдар керек. Бу бичиктеҥ анайда ок алтай албатыныҥ јӱрӱмин, салымын там тереҥжиде билип алар арга бар. Куурайдыҥ улузына учурлай бичикте јарлалган кӧп ӱлгерлер сӱӱген поэдибистиҥ јайаандыгыныҥ база бир солун келтейин ачып, кычыраачыларды да, литература шиҥдеечилерди де јазымы јок јилбиркедер.\nЈылдар јылыжып ӧдӧр, оныҥ агынын кем де, не де токтодып болбос. Је бичикте элес эткен јӱрӱм артып калар, оны улус там кайкап, там јилбиркеп кычырар. Айса болзо, бир јирме-одус јылдыҥ бажында кем-кем Аржан Адаровтыҥ ижин улалтар. Ондый кижи Кан-Куурай алтайдыҥ бойында табыларында алаҥзу јок\nреспубликаныҥ чӱмдӱ бичик кепке базар\n«Алтын-Туу» деп Байсыҥ-Јуртыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны.


03.04.2018 - altaicholmon\nПервый республиканский конкурс детских рисунков «Мой родной Алтай»\nJайаан ижи, јилбӱлери бириктирет\n«Кӱскӱ» деген клубтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала беш јылдыгына учурлалган кӧрӱ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде окылу айалгада ачылды.\nТуулу Алтайда тӧрӧлин тапкан\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ краевед бӧлӱги поэт, журналист, публицист, кӧчӱреечи Константин КОЗЛОВТЫª чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлай поэзияныҥ «Jалтанбастыҥ, бийик кӱӱн-санааныҥ кожоҥчызы» («Певец мужества и романтики») деген эҥирин белетеп ӧткӱрди.\nАдаларыс Тарас Бульбадый болгон болзо…\nJарлу археолог Д. Савинованыҥ шӱӱлтезиле болзо, јебрен тӱрктердиҥ арттыргызып салган археологиялык кереестериниҥ кӧп сабазы Туулу Алтайда, Тывада ла Монгол јериниҥ Кобдинский аймагында болуптыр. Тӱрктердиҥ тӱӱкизиле тереҥжиде таныш билимчи В. Горбуновтыҥ темдектегениле, Туулу Алтай тӱрктердиҥ јеезелӱ јурты болгон. Тӱрктердиҥ государствозы тужында јерис-алтайыс олордыҥ тӧс очогы-турлузы болгон деп айдар керек.\nJӱрӱмди кӧргӱскен кӱскӱ…\nТӧӧлӧс сӧӧктӱ јиит алтай актер Айдар Унатов баштапкы катап Горно-Алтайск каладагы П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ сценазына чыгып, актердыҥ јилбилӱ јолына келгенинеҥ ала тогузынчы јыл барып јат. Бу ӧйдиҥ туркунына ол одуска јуук рольдор ойноп салды. Айдардыҥ јайалтазын ајарган режиссерлор оны бойыныҥ спектакльдарына кычырып турганы бу јиит актердыҥ профессионал ӧзӱмин керелейт. Бу јууктарда эл\nJылыйган јоло кужыс — Сайлугемде\nJаан куш удура турган јылым кайадаҥ учуп чыгала, ӱстибисле араай айланып, кырды ажа берген. Ак-сур ӧҥиле, канадыла бир де талбынбай кайыганыла ол самолетко тӱҥей болгон. Jоло куш!.. Jоголып калган, ады јӱк чӧрчӧк-куучында арткан деп сананган кайкал куш. Оны кӧрӧр ырыс келижер деп кем бодогон…\n«Мениҥ тӧрӧл Алтайым»\n2018 јылда баштапкы ла катап балдардыҥ јуруктарыныҥ «Мениҥ тӧрӧл Алтайым» деген республикан конкурсы ӧткӧн. Jаан бу конкурсты ӧткӱрер баштаҥкайды Г. И. Чорос Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ генеральный директоры А. Н. Ялбаков эткен ле акча-сыйын конкурсты тӧзӧӧрине, ӧткӱрерине ле сыйлардыҥ фондына берген. Конкурсты тӧзӧп ӧткӱреринде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык фонды, «Алтайдыҥ\nКиловаттар, јолдор, иштеер јерлер керегинде…\nРоссия Федерацияныҥ Госдумазыныҥ депутады Родион БУКАЧАКОВ тергееде иштеер неделе ӧйинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду, Амур, Корумду, Ӱстиги-Оймон, Тихонькое, Чендек, Карагай ла Ак-Сас јурттарыныҥ эл-јоныла бир канча туштажулар ӧткӱрген. Оныҥ јол-јорыгында аймактыҥ јааны Олег Акимов турушкан.\nЭлитный бӧлӱктердиҥ бирӱзи\nТулаан айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган республикан эл театрда Национальный гвардияныҥ черӱлериниҥ кӱнине ле Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ СОБР-ыныҥ 25 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.


Бир муҥ кире ада-эне каруузына тургузылган - altaicholmon\nБир муҥ кире ада-эне каруузына тургузылган\nАлтай Республиканыҥ полицейскийлери јаш улус административный јанынаҥ јасактарды бускан 1296 учуралды илезине чыгарган деп, бу јуукта АР-дыҥ МВД-зыныҥ пресс-службазы јетирген.\nОныла колбой 990 ада-эне, јаш улусты аракы ичерине јаба тарткан 56 кижи, анайда ок садуныҥ 11 объегиниҥ ишчилери административный јанынаҥ каруузына тургузылган.\nJаш улус тап-эриктерди бузуп турганын астадарга, озо ло баштап билелердеги айалгаларды оҥдолторына, анчада ла чугаанду билелерди шиҥжӱде тударына, јартамалду ла таскадулу иштерди тыҥыдарына ајару эдер керек деп, јетирӱде айдылат.


Август 2018 - altaicholmon\n«Ак Талай Маргаан-2018»\nБу кӱндерде Оҥдой аймакта Кадын сууда рафтингле «Ак Талай Маргаан» деп адалган јаҥжыгып калган фестиваль ӧдӧт.\nСамая чистая почва на Алтае\nБолее 300 тысяч образцов почвы по всей России проверили в прошлом году специалисты Роспотребнадзора. Оказалось, что во многих регионах почва не соответствует гигиеническим нормативам, в ней содержится марганец, свинец, ртуть, пестициды.\nВсемирный конгресс оленеводов на Алтае\nС 20 по 25 августа в Белокурихе проходит VII «Всемирный конгресс оленеводов». Участниками международного форума стали эксперты мирового уровня в области пантового оленеводства.\nJӱрегиниҥ байлыгы — јуруктарында «Башпарактыҥ» кычыраачыларын јурукчы Саяна ТЕМЕЕВАЛА, онойдо ок алтай албатыныҥ «Агас ла койон» деген чӧрчӧгиле, јурукчыныҥ чӧрчӧккӧ јураган јуруктарыла таныштырадыс.\n«Jӱрӱмге сӱӱнип, быйанду јӱрӱгер»\nМениҥ колымда кӧк кадарында Алтайдыҥ кеен ар-бӱткени јуралган бичик. Бу бичикти ачып, мен ондогы ӱлгерлерди јилбиркеп кычыра бергем. Ол Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында јуртап јаткан ӧрӧкӧн Раиса Амыровна Темееваныҥ јайаан иштериниҥ јуунтызы.\nРеспубликаныҥ ӱредӱчилери јаҥы ӱредӱлӱ јылдыҥ алдында куран айда јаҥжыкканы аайынча текши ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ сурактарын шӱӱжет. Ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ быјылгы јууны башкӱн, куран айдыҥ 22-чи кӱнинде, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган театрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Тергеениҥ башкарузы конференцияны Россия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ Кӱнине учурлай ӧткӱрген. Jуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр


13.08.2019 - altaicholmon\nЧӧрчӧк јерине айылдаары јаш та, јаан да кижиге теҥ сӱӱнчилӱ, учурлу ошкош. Чӧрчӧктӧр калыктардыҥ да деп чотолзо, олорды та кем де, качан да чӱмдеген ине. Олор чактарла оостоҥ ооско, ӱйелердеҥ ӱйелерге айдылып келген учун, байла, калыктыҥ болуп артат. Ижим аайынча Најылыктыҥ туразында чӧрчӧктиҥ телекейине айылдаар эки сӱӱнчи, ырыс келишти. Ондо «Алтын-Туу» бичик чыгартуда тургузылган ла\nБистиҥ адабыс Борис Укачинович Укачин ӧткӧн чактыҥ 1970-1980 јылдарында алтай тилди, культураны, санатты корып, чеберлеп алары керегинде ас эмес бичиген. Тӧрӧл культуразы учун поэттиҥ јӱрек-ӧзӧги оорып-сыстаган, чочыган. Шак оныҥ учун ол кӧгӱске, јӱрекке табарар ӧдӱҥи, курч публицистикалык бичимелдерин бичиген. Ол ӧйдӧ оныҥ от-калап бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кемиле јаан бӱктеринде јарлалатан. Кем де јӧмӧгӧн,\nУур-кӱч јылдарда Алтайыс мында јаткан эл-јонын аҥ-кужыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, кузугыла аргадаган да, эмди де аргадап јат. Быјыл кузук база јакшы бӱткен. Айдарда, удабастаҥ ла арка-јыштарыс кузукчыларла толо берер. Ӧдӱп болбос јыш. Је ол баштапкы ла кӧрӱштеҥ анайда билдирет. Бир канча алтам ичкери бастыҥ ба, кӧзиҥниҥ алдында палаткалар, кӧлӱктер, кузукту таарлар тура берер, анда-мында кузуктаган улус\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекерди бӱдӱрерге быјыл Алтай Республикада ончо бюджеттердиҥ кеминеҥ 728,4 млн салковой акча чыгарылып јат. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 689,4 млн салковой. Бу акчага узуны 86,95 км јолдор јазалар. Олордыҥ 78,03 км — тергеелик учурлу јол-трасса, артканы — јербойыныҥ јолдоры. Чыныкташту иштер тергеелик учурлу 11 јерде ле Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ 15\nЭкс-премьер Владимир Петров тергеени ӧскӱрер Тӧс јердиҥ ижинде туружып баштаганы калганчы ӧйдӧ јаан политикалык кайкал-ачылталарыныҥ бирӱзи болгон. Бу Тӧс јер республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Алдында башкаруныҥ председатели болгон кижини јӧмӧп турган улус оноҥ андый алтамды сакыгандар ба, ого мындый санаа кайдаҥ келген? Јарлу политикле куучын-эрмек шак бу сурактаҥ башталган. Владимир Иванович берилген\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Горэлектросетьтердиҥ» ишчилериле, каланыҥ микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Каланыҥ ла республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелерди јууры улалганча. Олег Хорохордин «Горэлектросети» деген муниципал учреждениениҥ диспетчерскийинде болгон. Тургуза ӧйдӧ бу учреждениеде 140-нӧҥ кӧп кижи иштейт, ол узуны 550 километрдеҥ кӧп электросетьтерди јеткилдейт. Удурумга башчы ишти јарандырары ла электројылыйтулардыҥ кемин астадары аайынча бир\nКажы ла калыктыҥ јиген-ичкен аш-курсагы оныҥ тӱӱкизиниҥ, культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ ла чӱм-јаҥыныҥ база бир байлык бӧлӱги болуп јат. Бу байлыкла тергеениҥ айылчыларын ла башка-башка укту эл-јонын таныштырар амадула «Эне Јер. Алтай 2019» деп гастрофестиваль Горно-Алтайскта тӧрт кӱнге улалды. Гастрофестиваль удурумга башчыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилди. Куран айдыҥ 8-9 кӱндеринде фестивальдыҥ окылу ачылтазы ла кӱрее-куучын ӧткӧн. 10-11 кӱндерде тӧс


Тооолостор кайдан келген\nпо теме «История родоплеменного разделения алтайского народа»\nВыполнила ученица 8 «В» класса Адатова Настя\nРуководитель Сарина Анна Васильевна\nс. Онгудай, 20011 г.\nАлтай улус озодон бери ук-тозинен бек тудунган. Албатыбыстын куучыныла болзо,«кийик болзо, тӱктӱ болор,кижи болзо, сӧӧктӱ болор» деп айткан. Таныш эмес улусла тушташса, алтай улус jакшылажала, эн ле озо сӧӧгин суражар.\nАлтай эл-jон алдынан ла бери сӧӧктӧргӧ бӧлинген. Бисте тоозы кӧп тӧ,чек jоголып брааткан сӧӧктӧр бар. Темдектезе, мӱркӱт, чагат, jабыр сӧӧкту улус чек туштабай да барган.\nБистер кемдер, угы-тӧзибис кайда, ак-jарыкка не керектӱ туулганыс деп сурактар кӧп улусты санандырган. Бистиҥ ӧйдӧ албатылар кожулып, кӧп сабазы тилин, угы-тӧзин билбей, керекке албай jӱргени сӱрекей ачымчылу.\nСӧӧктӧрдиҥ учурын бийиктедип, оныҥ тӱӱкизин билип алары ла кижи болгон атты тӱжӱрбей jӱрерине ууламjылаар керек. Кажы ла сӧӧк бойыныҥ алдында тӧстӱ, байлаган туулу, таҥмалу, jайыкту, атпас-тутпас тындулу болгонын кӧп ӱренчиктер билбей тургулайт. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтайлардыҥ кӧрӱм-шӱӱлтези ар-бӱткенле колбулу, оныла jаҥыс jиликтӱ деп бодоп jӱрген.\nБайлу агаштарын, тындуларын, jайыгын, тӧстӧрин билип алар керек. Бир эмеш неме билер jаандарыс jада калза, оны кайдаҥ билерис? Онын учун бу ӧйлӧрдӧ бар немени бичип алар керек. Мыны билип jӱрзебис - кижи адын jылыйтпазыс.\nИшти ӧткӱреринде мындый курч сурактарга туштаганыс:\nКезик ӱренчиктер бойыныҥ сӧӧктӧрин билбес\nКезик балдар ончо немени каткы-шоодылганду айдат\nКӧп саба алтай балдар «мен метис» деп бойын адангылап jат, сӧӧгин, угы-тӧзин улалтып апарарына jаан аjару салбайт\nӦскӧ талалардаҥ келген ӱренчиктер ( узбектер, кыргыстар, дунгандар, чечендер, таджиктер) угы-тӧзин, сӧӧктӧрин чек билбес эмезе та неден де улам jажырып айтпай турган.\nОго удура су-алтай тилле куучындап турган балдардаҥ угы-тӧзин сураза, сӱӱнип угар каруулар база болгон. Ӱренчиктер сӧӧгин айдып, байлу тайгазын, агажын, тындузын, танмазын кожо адагылайт. Ол мындый ӱренчиктер: Ойноткинова Карина – 11 А класс, Мойнина Байана – 5 В класс, Шарапиев Валера – 9 В класс, о.ӧ.\nМениҥ ижимниҥ тӧс амадузы:\nАлтай ичинде бар сӧӧктӧрдиҥ jебрентик тӱӱкизин шиндеп, алтай уренчиктерди угы-тозин билерине, туукизин тооп ло билип jурерине, сооктордин учурын кодурерине ууламjылаар.\nБугунги куннин уйези угы-тозин, туукизин керексибей, ундып салза, алтай болуп буткен адыс та jер уситинде кайылып калардан маат jок. Берилген темала школдын программазы аайынча частар jокко jуук.\nАйдарда, иштин тос темзы – алтайлардын соокторини туукизин шиндеери, ол ок бистин школдо копнациональный школ болуп адалып тура, ссокторин уренчиктер билер бе, jок по деп суракла башкарынгам. Ижимнин бажында сооктор шиндеерин jузун-башка материалдар jуунадып, туукинен баштап турум.\nСойондор керегинде ле олордын туулганы керегинде «Алтайдын Чолмоны» газетте В.Ойношевтин статьязында мынайда бичилет: «…орус казактар баштапкы ла катап Туулу Алтайдын сойондоры керегнде 17 чактын ортозында керсагалдардан уккан. Мынын аайы-тоойине чыгарга Кузнецк каланын воеводазы Ш.Яковлевке баштаткан отрядты Кадынды оро ийген, казактар Ерутой jайзанга баштаткан сойондорго туштап, олордон киштин терезиле калан алгандар, jанып jаткылаарда, ойто табару эткилеген. Сойондордын jуртаган jери Чуй суу башталган Мекешjери деп озок болгон эмтир. Эjен-каан Алтайды jуулап келерде, эн ле озо оштуни сары сойондор уткыган, олорго болуш эдип Алтайдан база болуш барган, jе албатыны тубектен ле кырылыштан корып аларга мындый jайзандар:Буктуш Кумеков. Мамукай Малаев, Омбо Моймоков, Кучухай, Тархан Батыров, Намчыл Тымчыкаев, Манчылак Тысов, Бузуку, Боокол Субояков, Емзынак Кубашев, Кучелей Оксунов самара бичигендер. Шак ла бу ойдо сойондордын Емзынак деп jайзаны jада каларда, ордына Кокшин деп уулы тудулган. Ору каанга бичилген jетиру аайынча Кокшынды 27 jуучылыла кожо Кении ичинде олтурген. Онон ло бери 230 jылдын туркунына сойондордо jайзан jок болгон.\nТооолостор кайдан келген?\nТоолостордин байаназы – Абакан, Бактыкан, Улген\nТос тайгалары – Абакан, суулары – Алтын-Кол, колдин jанындагы аржандар\nJайыгы – койон\nМаанызы – ан, аткыр кара сыгын,\nТанмазы – ай, кеjегелу ай, сыргалу ай\nОзо-озо чакта бир кыс jуртаган. Jуу- чактан качып, арка-тайгала jуруп, аштап-суузап jурген болтыр. Тенеринен мондур тужуптир . Ол кыс 2 чаракты jип алган. Онон ол игис уулдарлу болгон, кижиге барып, база бир уул бала тапкан, уулдар jаанап келерде,олорго иш улештирген: бирузи кой кабырзын, экинчизи тоокутсин,учинчизи адазына одын-суу тажызын деди. Балдар jаанап келерде кой улешкен, jыныс муусту кой арттты. Оны кем де албай турды. Олоро оны сойып jип алар деп jоптошкон, бир уулы сок jаныс муузин сындырып ийди. Ого кочкор-мундус деп соок берилген. Ол тушта jаныс тоо алган уулды тоо артыгын алган\nТоолос укту болзын – деген.\nУчинчизи – чулум деп ат аданып, ук улалткан.\nАлматтар – тоолостордин карындаштары.\nТоолостор. Алтайдын эн jебрен соокторинин бирузи. Олор керегинде баштапкы jетирулер Орхоннын таш бичимелдеринде бар. Ондо адалган толис деп укту соокко бодоштырып jат. Озогы бистин таш бичиктеристи шиндеп коргондо, кандый бир каан бойын «толис-шад» деп аданган учуралдар бар . Jебрен созликтерден коргожин, «шад» дегени кааннын черу башкарган уулын адайтан. Кул- Тегин «тардуш-шад» деп аданган болзо, тоолостордин jааны Мойун-Чур – «толис-шад» деп бичилет. Jебренде олор бору башту кок маанылу сурекей jуучыл улус болгон. Олор аттарына да бойына ла чылап темирден кеп эдип берер, малы олзо « эн jуук нокорим божоды» деп ыйлаар, кижи божозо, «салымы мындый, чакта jыгылган » деп айдыжар болгон.\nКобок улустын угы jарынак деп атту кижинен тарап барган. Мурад Аджин ин бичигениле, кыпчактардан кумыктар, карачайлар, малкарлар, казахтар, татарлар, чуваштар, якуттар, гагаузтар ла оско до коп калыктар тарап-таркап барган. Карындаш сооктори: алмат, толос, сары моол, кара моол, jытас. Кобоктор бойлоры – ак кобок, кара кобок, сары кобок, тас кобок деп болинген. Кобок кижинин байлу тындузы – муркут. Оны олтурерге jарабас, байлаган агажы – арчын, чиби база деп айдылат. Танмазы – саракай.\nКыпчактар тоозы алдынан бери сурекей коп болгон. Jебрен Кыдат бичимелдерде кыпчактар деп 3 чакта бичилеген. 9-10 чактарда олор кымак деп албатыла биригип,jаан каандык тозогон . Эн jебрен бичиктерди кычырза, олор эмдиги ойдин Змеиногорск кала турган jерде jуртагылаган. «Костори олордын кок. Чырайлары ак, базыды jараш. Сындары коо, чичке, узун улус болгон дежет». Бугунги кунде Кыпчак деп атту коп jерлер бар. Андижанда Узбекистанда Кыпчак деп деремне бар. Ондо улустын коп саба сооктори кыпчак . Азербайджанда база Кыпчак деп атту кичинек jурт бар. Ол ло jерден коп кыпчактар Грецияга jетире чачылган. Текшилей коргондо, кыпчак соокту улус ончозынан коп, нак, jуучыл улустардын бирузи болгон. Бугунги кунде кыпчак сооктулер Кан – Оозы, Ондой,Кош – Агаш jерлерде коп. Кергилдердин туку jебрен ойдон бери jуртаган jери – чанкыр тууларлу Алтай. Олор алтайда темир согор, ус улус болгон. Улду, кылыш, коо-куйак jепселдерден башка олор алтын-монуннен jараш кееркемелдер jазап, кайыннан, моштон, чибинен jакшынак тепшилер jазап билгилейтен. Кергилдер агаштан айылдар чаап, малтаны колдон божотпос болгондор. Карындаш сооктори – кыпчак, мундус, толос.\nТодоштор. Тодоштор - jебрен алтай соок. Эмдиги Монол jеринде туштаган таш бичиктерди корор болзо, 6-8 чактарда тодоштор улу турк каандыкты баштап туткан. Турктердин jуучыл башчызы Кул-Тегин черузин тодоштордон jууп баштаган. Тодоштордын буткени оскус уул Батлайдан башталган. Ол кожончы уулдын кожоны суреен jараш болгон, ол 9 уулду болгон, Эртиштен бери Алтайга тарап келгендер. Тодоштордын болингени: кара, манjы, сары, кыдат. Карындаш сооктор – каал, очы, чагандык, чапты, тонжаан, jус, саал, байлагас, кожоо сооктор болор. Байлу туулары – Алтайский крайда Белокуриха jаар Кача, Ой-Барааан деп кырлар, онон Бабырган – ол эмезе осколоп Эн-Учук. Jайыгы – ак койон. Агажы – кайын, кулjазы – сулук, jаа, сырга. Танмазы – тоскуур.\nКаалдар. Бу бистин Алтайда ас тоолу соок болуп чотолот. Олордын коп сабазы Чамал аймакта jуртап jат. Каал соокту улус керегинде мындый кеп куучын бар: олордын ортозында кезикте канатту улус чыгып jат, олордын колтыгынын алдында терелу улус болор. Бир таштын устине мыкынданып турала, экинчи ташка калып учуп чыгар улус дежет.\nСаал сооктулер. Саал соокту албаты бистин республиканын кажы ла аймагында бар. Коп ло дегени Улаган аймакта, Акташта, Кокоруде, Белтирде, Курайда коп. Саал сооктулер озогыда коп улус болгон, сындары jабызак, коп неме керексибес улус деп «АЧ» статьязында А.Санин бичийт.\nАлтайлардын угы-тозин корорго озо ло баштап сооктор кайдан табылганын, олордын туукизин шиндеп корор керек. Суреен солун туукилу соок – jети сары болот. Бу соокти Улаганда jытас дежер. Кеп куучынла болзо, озо чактарда тоjлос соокту кижи андап барала, буды сынып, тайгада алмыс кижиле jуртаган. Олордон чыккан jаан уулын Алмат деп адаган, эн кичинегин Jети сары деп адап койгон. В.Ойношевтин айтканыла болзо, саал сооктулер сындары узун, базыттары мендебес, сарызымак улус болгон.\nМаймандар керегинде. Майман укту улус бойынын туукизин Боор деп кижинен баштап jат. Боор бойы алтай кижи , Боордын адазы Солтон, Эрчиш бажында Таш-Сокы деп jерде jуртаган. Ол анда бичикке 17 jыл уренген. Ол ойдо jуу-чак баштала берерде, ас-мас албатызын ээчидип, ол тоодо Cолтоннын беш уулдары: Бултаачы, Боор, Ак-Билек , Апчы, Урат качып чыккылаган. Эзеннин уулы Чадак «Не улус бар?» - деп сураарда, Солтоннын беш уулы бар деп айдып берген, онон ло бери 5 уулды ошту истеп, маймандар соокти jоголторго сананган. Маймандар олjого кирип, курчадып ийген. Солтон 4 уулын качырып, «Бектен, Тыктан, Кач, Бар»- деп олорго jакарган. Кыдаттар Солтонды туткулап чыгара сууртейле, чакыга jаба буулап, уулдарынды келзин деп jакарзын деп айттылар, jе Солтон унчукпаста, оны кой чылап озоп, кыйнап олтурип салгандар. Солтоннын уулдары Алтайга келген. Алтайда Боочы-Оозына токтогондор. Онон ло Россияга багарында эрчимду турушкандар. Боор карындаштарын ла ас-мас улузын башкарып, мургуул эткен, Алтайды такыган. Боордын уйи Чайнамкынын кызы болгон. Уулдары Конко ло Чокон. Уулдарына мал айрып, башка jурт тутсын деп мынайда алкаган :\n« Тар jерде чойо айдатан\nJалан jерде jайа айдатан\nКоп малду болыгар\njакшы jайым jуртагар»\nКарындаштары Айбилек, Апчы , Урат Алтай ичиле тарап, маймандар угын улалткан, амыр jада бергилеген. Боор немени айлаткыштап, Судур- Бичик кычырып билер кижи болгон эмтир, онон башка ойгор до кижи болгон. Ол ойдо болотон немени мынайда айдып салган:\n« Jаныс малдын кылындый эмикле куучындажараар\nТененринин тубиле темир куш учар\nАлтайга толтыра мал азырараар\nОны да jип болбозоор\nКал уйе келип jат\nКапшай олор керек….»\nБоор 108 jаштуда божогон, олор алдында ол мынайда айткан: « Менин бичигим кемге де керек jок эмтир, бичигмди де, бойымды да ортогор».\nБоорды ортогон jер Ак-Коодо, Алтынду-Боочы деп jерде. Эмди ол jер байлу jер – кижи чыкпас, агаш кеспес, андап-куштабас. Кийнинде оскон бала-барказына jайалта тужер, кубулгазы келер деп айдыжат.\nКергилдер. Jебрен бичиктерде кереиттер кергинде оско до jебрен Китай, Персид бичиктерден, летопистерден кычырар арга бар. Кереиттер керегинде баштапкы ла jарт бичиктер 11 чактын башталганында бичилген. Олордын турган тос jерлери Орхон суунын jарадында Хедун каланын jанында болгон эмтир. Ол эмдиги Байкал ла ары jаны кереиттердин jери болор. Jан учун тартыджуда хамаг-монол Чингис-Кан джатжират соокту Джамухала кожо кергил соокту каанла биригип, Селенгиде меркит укту улусты jуулаган. Кереиттер Чингис - Кааннын ойинен озо кандый тилду болгонын аттары чыккан билимчилер – Н.А.Аристов, Х.Ховорс шуушкилеп, бир санаага эмдиге келгилебеген. Мындый сооктор узбек, казах, ногай, калмык, кыргыз укту улуста бар.\nКергилдердин този – Бай Улген, байлу туулары - Карчыт, Чаптыган, байаназы – Тас, jайааачызы – корым аспак, танмазы – куш, саракай темдек. Бу сооктор керегинде jарлу ученый В.В.Радлов «Из Сибири» деп бичигинде база бичиген 17 чактын бичиктериле кергилдердин турган jери – Энесайдын, Абаканнын суулары оро озокторло jаткылаган.\nИркиттер jаман чактын учында Улу-иркит одузы jаан-Кемнин ичинде болгон jуу-согуштан качкылап, jук ле 40 ороко улустарын ээчиткенче, толу малын айдаганча, сары сыгын айдын учында одын-суулу Алтайдан Кадын ичине келип, тергее тынын корып, быйан сурап келген. Онон ло бери бу jерди олор Jажыл-Каан деп адагылаар болды. Jайаачызы – муркут, олорго jаманды jууктапай, аргадайтан аргачызы болот. Иркиттердин ада-обокози ыргай, онын учун иркиттер угын Улу-иркит деп кижинен баштап, Алтайга келип, карыыр ойинде божогон эки уулы учун база бир Ирки деп атту уулду болгон. Онон ло бери амыр jуртай бергендер. Ады jарлу улустан Кан -Чарас алтайдан кара иркит сооктулерден И.В.Шодоев болгон.\nЭмди бистин ижистин экинчи болугинде jузун-башка сооктордин танмаларын корорис, онын учуры незинде, туукизи неден башталган деп санаа- сагыш коп улуска амыр бербей турганы jарт. Калганчы ойдо коп сооктор бойынын байрамдарын откурип jат - бу база бир ойдин некелтези. Бис не улус, угы- тозибис кайдан келген деп сурактар jаныс ла jаан улусты эмес, школдо уренип турган уренчиктердин де ич-сагыжында болор керек деп сананып турум. Танмалар башка-башка ла учуры jаан эмтир деп санаа аланзу jок. Кезик танмалар jер-jериле башка да болор аргалу. Мынайда корзо, В.Ойношев «Сооктордин аттары ла танмалары» деп бичигинде бичийт:\n« Беш ичинин кара тодошторынын танмазы кара тоскуур, манjы тодоштордын кулjа, очылардын оймок, сары иркитттредин jуректу ай, кара иркитттердин куйрукту ай, ол ойдо Коксу-Оозында тодоштордо, очыларда база да оско танмалар бары маат ооок.\nЭмдиги ойдо улус мындый танмалардын болужыла уй-малын анылагылап jат, соокторго бойынын мааанызында коргузерге jараар.\nШинделген тема сурекей jилбилу, алтай улустын jурумиле,туукизиле, келер ойиле бек колбуда. Ондойдын орто уредулу школында кандый соокту балдар бар, олордын тоозы канча кире, кандый сооктор кандый класстарда эн коп, кандыйлары ас, jокко до jуугы бар ба деп сурактарла башкарынып , мындый шинжу иш откурдибис.\nИшти откуреринде мындый курч сурактарла иштегенис:\nКезик уренчиктер бойынын соокторин чек билбес\nКезик балдар ончо немени каткы-шоодылганду айдат, угы-тозин билбес\nКоп саба алтай балдар «мен метис» деп бойын адангылап jат, соогин улалтып апарбай jат\nОско талалардан келген уренчиктер ( узбектер, кыргыстар, дунгандар, чечендер, таджиктер) угы-тозин, соокторин чек билбес эмезе та неден де улам jажырып айтпай турган.\nАнайда ок су-алтай тилле куучындап турган уренчиктерден угы-тозин сураза, база сан башка айалга jуралат. Балдар соогин айдып, байлу тайгазын, агажын, тындузын, танмазын кожо адагылайт. Ол мындый уренчиктер: Ойноткинова Карина – 11 А класс, Мойнина Байана – 5 В класс, Шарапиев Валера – 9 В класс. Мындый топ карууларды угарга да jакшы.\nТаблицага аоарып коргондо, [5 стр.прил.№1] коп толу соокту балдар – ол маймандар эмтир. Кезик уренчиктер оарт бойлорын кара, когол, сары деп билгилеер, кезиги jук ле текши адын адагылайт.маман сооктулер ончо класстарда бар эмтир, олордын тоозы 43 кижи болот.\nЭкинчи оерде тоолостор - олордын тоозы 25 кижи. Кажы ла класста 2-3 кижинен бар эмтир.\nОнон ары тоны тодоштор улалтып, тоозы 19кижигке чыкты. Мынан коргондо, 5 кижи бир ле класста – 6 В .\n11, 12, 13, 16 кижиден – кергилдер, чаптылар, тонжаандар, кыпчактар. Кажы ла класста 1-2 кижиден чотко кирген.\nАлтай сооктордон эн ас тоолулары – 2 моол соокту балдар – ол Шалданов Сумер ле Иванова Чийне ( 7 кл), 1 байлагас соокту кижи – 6 В кл.уренчиги Кантырова Айкуне, jытас деп соокту бала чек учурабады, 2 кижи комдош соокту – Кузлеков Рома – 8 Г класста ла Чедоев Вася – 7 В класстын уренчиги, jус соокту сок jаныс кижи – ол чеконов Алеша – 8 А класста уренет, сан башка каал соокту кыс бала – ол Мендиекова Саша 11 Б класста уренип оат. Оско калыктын сооктори – даулет соокту Тинибаевтер, сагалдак деп соок казах албатынын деп арталган, наймандар деп давган укту кыстар jарталды, каргаа – шор укту соок – Курдакова Вероника – 10А класста уренет , анайда ок кузен соокту – Шахов Батыр 8 Г класстын уренчиги, соогинин туукизи керегинде сурекей jакшы билериле кижи оморкогодый.\nТекшилей коргондо, эмдиги уйеге коп jартамал иштер откурер керек, кал болуп озуп, оско албаты ортодо кайылып, оско культурага, тилге багып, jебреннен бери байлап келген jаныбыс та, угы-тозибис те ундылып калар. Онын учун алтай кеп сос то бар эмес беди: «Агаш тазылы jок чириир, кижи угы jок чириир».\nКалганчыда бу иште алтай танмалар керегинде башка куучын откурер керек деп сананып турум.\nОлор сан башка ла коп болтыр: [6 стр.прил.№2]:\nай – тура ай, кый ай, jуректу ай, куйрукту ай, кулjалу ай, сулукту ай, айдын сегис jанызы, эскизи\nсулук, катай сулук,jуректу сулук, куйрукту сулук, кулjалу сулук, jасакту сулук\nкулjалар: тура, кыйа, конкоро, айа\nтоскуур:тура, кыйа, туректу, куйрукту, кулjалу, сулукту\nчорго: jуректу, куйрукту, сулукту,кулjалу,\nкун, jаа, касс, саракай, тегерик, jулкуур, jыракы\nмындый танмалар бугунги де кунде аттардын камчы согор jанында корунет.\nАнайда ок соокторло колбулу темдектерди адап ла коргузип саладыс [7 стр.прил.№3]\nАнайда ок кезик сооктордин танмаларын адап jадырыс:\nКыпчактар – карындаш сооктори мундус, кергил, тоолос. Този – Бай-Улген, 6jайыгы – бору, агажы – кайын, танмазы – сулук.\nИркиттер – танмазы – ок-jаа, карындаш сооктори – коболы ла сойон. Тайгазы – Кок-Монку, агажы – ыргай, байлу кужы – муркут. Иркиттерди муркуттин jымыртказынан буткен дежет.\nМаймандар – сары, когол,коко, кара маймандарга болинет. Карындаш сооктори – jарык, jабак, jабыр, меркит. Тайгазы – Себи бажынын тайгалары, Jал-Монку, байлаган агаштары – кайын, jайыгы – ийт, танмазы башка-башка, jе коп сабада – чорго. Маймадар суреен jуучыл албаты болгон.\nМундустар – тайгазы – Кара-Айа, танмазы – сегис jаны ай, jайыгы – бука, карындаш сооктори – кыпчак, тоолос, кергил.\nТоолостор – тос тайгазы – Абакан, Бактыган, ТОту-Байан, суузы – Алтын-Колдин jанында аржандар, jайыгы – койон, танмазы – шире, карындаштары – кобоктор, алматтар, jабактар, танмазы – аткыр кара сыгын.\nАрткан сооктордин танмалары кергинде слер [7 стр.прил.№4] деп ссылканан короригер.\nМынайда текшилей коргондо, кажы ла соок – ол башка jайзан jанду суверинитет деп айдарга jараар. Алтайлардын ла турк укту калыктын ортодо сооктор jанынан коп jарабастар болгон до, эмди де бар. Темдектезе, эн jаан чум-jан – ол jаныс соок кижи албазы. Ол тушта карындаштар деп чотолып, jурт тутпас jанду болуп jат. Ол керегинде шинжучи С.Швецова, В.В.Радлов, Ч.А.Чунижеков, Анохин, Вербицкий, Потанин ле оско до шинжучилер бичиген.\nБичилген иш учун Сарлаева Лидия Борисовнага jаан быйан айдар керек, ненин учун ишти баштаар ууламjыны бис бу кижинен алганыс.\nМен сананзам, иш сурекей jилбилу, солун, онын учун мынан ары шижу ишле jилбиркеп, копти таап, шиндеер керек. Jетире ачылбаган сурактар келер ойдин амадузы болуп база артып калды.\nМынайда бис шинжу ижисти тугезип турубыс.\nАлтай сооктордин туукизин шиндегени.\nАлтай танмалар ла темдектер.\nОндойдын орто уредулу школынын уренчиктеринин соокторин чотко алып, шинжу иш откургени.\nАлтай танмаларды чокымдаганы.\n«Сооктордин аттары ла танмалары», В.Ойношев, АЧ, 20.12.1990 j.\n«Алтай сооктор», Г-А, 1991 j\n«Тоолостордин угы-този», Э.К. Ямаев, Ондой, 1998 j.\n«Брачные и семейные отношения алтайцев и киргизов», С.Швецова, Казань, 1998 г.\n«Солоны». Балдарга учурлалган журнал №2, 2001 j., №5, 2002 j, № 6, 2009 j.\n«Кобоктордин байланганы», Т.Енчинов, АЧ, 30.07. 1997 j.\n«Саал сооктулер», АЧ, А.Санина, 12.02.2003 j.\n«…старообрядцы были кипчаками?», Листок, №38, 28.05.2001 г.\n«Jети сарынын jажыттары», В.Ойношев, АЧ, 25.03. 2003 j.\n«Устав – Кергил-Бирлик»\nВ.В.Радлов «Из Сибири», хрестоматия для 9 классов.


Росавтодор: јол јазалары јеткилделер - altaicholmon\nРосавтодор: јол јазалары јеткилделер\nРоссия Федерацияныҥ транспорт аайынча министриниҥ ордынчызы, јол аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Андрей Костюк ла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ортодо ишмекчи туштажу ӧдӧрдӧ, тергееде јол колбуны ӧскӱрери јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн.\nТуштажуныҥ башталганында Олег Хорохордин айткан: «Автомобильный транспорт Алтай Республикада тузаланып турган тӧс транспорт болуп јат. Транспорттыҥ альтернативный бӱдӱмдери — темир јолдыҥ ла сууныҥ — тергееде јок. Онызы республиканыҥ географический аҥылузыла колбулу. Оныҥ да учун Алтай Республиканыҥ текши тузаланар тергеелик ле јербойында учурлу автомобильный јолдорын тудары ла јаҥырта јазаары — тергеениҥ 2024 јылга јетире тургузылган тӧс амадуларыныҥ бирӱзи».\nТергеениҥ башчызы Алтын-Кӧл јаар тергеелик јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ кӧчӱрери јанынаҥ јӧп тӱрген јарадылганы учун Андрей Костюкка быйан айткан. «Бу јаҥыс ла јербойыныҥ улузы эмес, је анайда ок айылчылар база тыҥ керексип турган јол болуп јат. Кажы ла кӱн бу јолло кӧп тоолу кӧлӱктер јӱрет, је бу ок ӧйдӧ ол чек ӱрелип калган, јолдо јеткер-неме болбозын јеткилдеерге, јазашту иштер некелет» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЭки полосалу, узуны 140,3 километр Горно-Алтайск — Артыбаш деген јол Р-256 таҥмалу «Чуйдыҥ јолы» деген јолдыҥ бӧлӱги болуп, соҥында Туулу Алтайдыҥ эҥ јараш јерине јакшынак айалгада једип барарын јеткилдеер. Алтын-Кӧл — Тӱштӱк Сибирьдиҥ эҥ јаан кӧлдӧриниҥ бирӱзи, Россияныҥ эҥ тереҥ кӧлдӧриниҥ тоозына кирет. 1998 јылда ол ЮНЕСКО-ныҥ Телекейдиҥ ар-бӱткендик энчизиниҥ тооломына кийдирилген.\nЈолды федерал јӧӧжӧгӧ кӧчӱрер тушта оныҥ јӱк ле 37 километр ӱзӱги, эмезе 30 проценттеҥ азы, нормативный некелтелерге келижип турган болгон. Росавтодордыҥ башкартузына кирип турган «Упрдор «Алтай» ФКУ јолдыҥ кезик бӧлӱктерин јазаарын баштап ийген. Ого ӱзеери, 2020 јылда тергееде текши јазаштыҥ кийнинеҥ 10,7 километр јол тузаланарына табыштырылар, јазаштыҥ кийнинеҥ — 78,3 километр јолдор.\nНовосибирск — Барнаул — Горно-Алтайск — Монголияла гран-кыйу деген јолдыҥ Майма јуртты тууралай ӧдӧтӧн бӧлӱгин тудары ла јаҥырта јазаары јанынаҥ ӱлекерлик ле шиҥжӱ иштерди јуук ӧйдӧ учына јетирери пландалат. Бу јолдыҥ ӱлекериле болзо, Майма јуртты тууралап барар јолдыҥ узуны 11,4 километр болор, ол тӧрт полосалу экинчи категориялу параметрлер аайынча тудулар.\nАнайда ок туштажу ӧйинде кӱрлерди јазаарыла колбулу сурак јанынаҥ куучын база ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, тергеелик ле јербойында учурлу јолдордогы јазашту иштер некеп турган кӱрлердиҥ тоозы 297, олордыҥ кӧбизи јербойында сууны кечер сок јаҥыс арга болуп јат.\n«Јаан изӱ айда јаан јут-јулакай болордо, Кош-Агаш аймактыҥ јериндеги бир канча кӱрлерди кӧпшиген суу бузуп эмезе ӱреп салган. Ол кӱрлер јербойыныҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу иш-керектер ӧткӱрериле колбулу, оныҥ да учун олорды орныктырар керек. Бу ӱлекер аайынча Росавтодордыҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ болорына иженип турум» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары ол сурактарды аайлаштырарына федерал бюджеттеҥ акча-манат чыгарар арга јанынаҥ куучын ӧткӱрген.\nРеспубликада «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча иштер ӧдӧт. 2020 јылда текши кеми 890 муҥ квадратный метр јолдор јазалары темдектелген, тургуза ӧйдӧ иштердиҥ 51 проценти бӱткен.\nОл нацӱлекер аайынча быјыл Алтай Республикага федерал кеминде јӧмӧлтӧ эдип 1436,34 млн салковой чыгарары темдектелген, ол акчадаҥ 1306,34 млн салковойы — нефтепродукттарга акцизтердеҥ алылган кирелте, 130 млн салковойы калада јолдорды нормативке келиштирте јазаарына чыгарылган. Анайда ок республикага бюджеттер ортодо ӧскӧ трансферттердиҥ кеми 65 миллион салковой.


22.03.2019 - altaicholmon\n17 марта Тюхтеневу Степану Сузановичу, депутату Горно-Алтайского областного Совета народных депутатов 12-ти созывов, «Заслуженному деятелю Республики Алтай», «Заслуженному работнику культуры РСФСР», первому председателю Избирательной комиссии Республики Алтай, кандидату юридических наук, профессору кафедры Горно-Алтайского государственного университета исполняется 90 лет со дня рождения. Решил написать о годах работы юбиляра в Кош-Агачском районе. Наше знакомство со Степаном Сузановичем\nНа повестке нацпроект «Экология»\nРеализация национального проекта «Экология» должна решить вопрос сохранения уникальной природы России на последующие десятилетия — об этом заявила председатель Совета Федерации В. И. Матвиенко во время встречи с министром природных ресурсов и экологии РФ Дмитрием Кобылкиным, проходившей 18 марта в формате «открытого диалога» в Совете Федерации. По мнению спикера Верхней палаты, это один из\n«Хоккейдиҥ јылы јабылды, је бу ойын улалар…»\nАлтай Республикада јарлалган Хоккейдиҥ јылыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазына ла јылдыҥ турулталарын кӧрӧрине учурлалган јуун јаҥыртылган «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрда ӧтти. Анда хоккейди сӱӱген јаан да улус, јаш та хоккейчилер јуулыштылар. Јуунда Алтай Республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ органдарыныҥ јаандары, министрлер ле аймактардаҥ келгендер база туруштылар. Россия Федерацияда ла Алтай Республикада хоккейди ӧскӱрерине јаан јӧмӧлтӧзин јетиргени учун\nЈылдарым мениҥ — байлыгым мениҥ\nКабайда токтобос тоҥжоон эр 1929 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде Эликманар аймактыҥ (эмди Чамал аймак) Уйтӱшкен јуртында тоҥжоон сӧӧктӱ Сузан Салковичтиҥ ле мундус сӧӧктӱ Меже Мыклаевнаныҥ билезинде уул бала чыккан. Ого кандый ат адаар? Оноҥ озо до, кийнинде де чыккан балдардыҥ кӧп сабазы оору-јоболдоҥ улам јада калган, ол тушта эмчилер болгон эмес. Азыйда кандый\nВрио главы Республики Алтай стал Олег Хорохордин\nПрезидент России подписал указ о назначении Олега Хорохордина временно исполняющим обязанности главы Республики Алтай. До этого новый руководитель региона был председателем совета некоммерческого партнерства «ГЛОНАСС» и заместителем руководителя секретариата вице-премьера России Аркадия Дворковича. Напомним, Александр Бердников, руководивший регионом с 2006 года, подал заявление об отставке по собственному желанию. Его полномочия истекали в сентябре. Олег\nАлександр Бердниковтыҥ Алтай Республиканыҥ албаты-јонына баштанузы\nТоомјылу јерлештер, кӱндӱлӱ најылар! Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында чыдуларымныҥ ӧйи тӱгенгениле, ӧскӧ ишке барып јатканымла колбой, мен Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путинге бу јамыдаҥ бойымныҥ кӱӱнимле ӧйинеҥ озо отставкага барарга турганым керегинде угузу бичик табыштыргам. Отставка бойымныҥ кӱӱнимле эдилип јатканын аҥылап айдып турум. Озо ло баштап бистиҥ ороонныҥ Президентине албаты-јоны јакшы мындый јаркынду ла


25.04.2017 - altaicholmon\nВ ГАГУ откроют кафедру следственной практики\nРуководитель Следственного управления Следственного комитета Российской Федерации по Республике Алтай Александр Стариков и ректор Горно-Алтайского государственного университета Валерий Бабин подписали договор о создании и организации деятельности кафедры следственной практики.\nПервая волна паводка прошла спокойно\nСпорттогы магын кӧдӱргени учун\nГорно—Алтайсктыҥ администрациязында каланыҥ спотчыларыныҥ активиниҥ јууны ӧткӧн. Ондо Кӱндӱниҥ доскозына кийдиретен спортчылардыҥ ады чокымдалган:\nУзак ӧй артпады\nJай келип, балдарды лагерьлерде амырадатан ӧйгӧ јетире кӧп ӧй артпады.\nКарым алганы учун буруладат\nГорно—Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јӧӧжӧ лӧ јердиҥ сурактары аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Дмитрий Алейниковко уголовный керек ачылды.\n«Иеговтыҥ керечилериниҥ» ижи токтодылган?\nРоссия Федерацияныҥ ¯стиги јаргызы Россияныҥ Минюстыныҥ искин јарадып, «Управленческий центр свидетелей Иеговы в России» экстремист организация деп јарлайла, оныҥ ижин Россияда токтодоры керегинде јӧп чыгарды.\nГосдуманыҥ депутады И. И. Белеков Иорданияда болуп, Россияныҥ бу талада јуртап јаткан улузыныҥ талалык XI конференциязында турушты.


07.09.2021 - altaicholmon\nАктивисты поблагодарили коллектив Центра лечебного питания за их труд и доставили воду для пациентов ковид-госпиталя\nПолитехнический колледжте – јаҥы мастерской-кыптар\n2021 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государстволык политехнический колледжте ӱренетен јаҥы мастерской-кыптардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. «Јиит профессионал-устар» деп адалган мастерскойлор Россияныҥ ВОРЛДСКИЛЛС деп стандарт-некелтелерине келижип, ороонныҥ «Ӱредӱлик» деп адалган национальный ӱлекери аайынча иштеп баштаган. Эмди колледжтиҥ студенттери «Электромонтаж», «Электроника», «Обследование и ремонт оборудования линейной защиты и автоматики», «Сварочные технологии»,\nСыгын айдыҥ 6-10 кӱндеринде Алтай Республикада «Неделя бизнеса — 2021» деп адалган форум ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев ле Россия Федерациязыныҥ башкарузыныҥ экономикалык ӧзӱм ле јурт ээлем аайынча министрлериниҥ ордынчылары турушкан јаан форум Майма јурттыҥ јанында «Амза» агропарктыҥ ачылтазынаҥ башталган. Албаты-јоныныҥ 70 проценттеҥ кӧби јурт\nВ настоящее время бесплатное пребывание в стационаре с родителями предусмотрено только для детей до четырех лет Дети-инвалиды вынуждены с определенной периодичностью проходить курсовое лечение в стационарах, но не у всех родителей и близких таких детей есть средства, чтобы оплачивать свое пребывание в медучреждении или в гостинице, пока ребенок находится на лечении, отметил один из авторов\nТил аайынча билим-практикалык конференция ӧткӧн\nСыгын айдыҥ 2-3 кӱндеринде Горно-Алтайскта «Алтайский язык в XXI веке: сохранение и развитие» деп адалган талалар ортодогы билим-практикалык конференция ӧткӧн. Мындый јаан учурлу конференцияныҥ тӧзӧӧчилери ЮНЕСКО-ныҥ «Информация для всех» программазыныҥ российский комитеди, Алтай Республиканыҥ культура министерствозы, Россияныҥ талалар ортодогы библиотекалар биригӱзиниҥ тӧс јери ле Алтай Республиканыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы болгондор. Конференцияда\nКӱстиҥ бажы – Кӱреҥ каан Алтайына быйанду\nКан-Оозы аймактыҥ Келей јуртыныҥ јуугында Кичинек Сары-Кобы ӧзӧктӧ 1997 јылдыҥ сыгын айыныҥ 5-чи кӱнинде Сары Бӱрдиҥ мӱргӱӱли ӧткӧн. Алтайга учурлалган мӱргӱӱлди очы сӧӧктӱ алкышчы акабыс Эчиш Нӧкӧрович Тоедов баштап ӧткӱрген. Элге-јонго быйанду ӧрӧкӧн 1933 јылда Келей јуртта чыккан-ӧскӧн. Кӱреҥ кӱсте, Сары Бӱрде ӧткӧн мӱргӱӱлде билимчилер В. М. Гацак, Лаури Харвилахти, З. С. Казагачева, Т. М.


Инфоурок › Другое › Рабочие программы › Рабочая программа по алтайской литературе\nЭкинчи класста литературалык кычырышла\nН.Б. Тайборнинанын «Литературалык кычырышла иштеер программалар (1-4 класс)» программазына, ФГОС — тын айалгаларына тайанып тургузылган\nКотнова Аля Байрышевна\nУсть - Мута\nЭкинчи класста литературалык кычырыштын урокторын ӧткӱрери аайынча методика ууламϳылар ФГОС – тын некелтелерине тайанып тургузылган. «Литературалык кычырышла иштеер программалар» аайынча ϳыл туркунына предметти ӧткӱрерине 70 час берилет (неделеде 2 час).\nӰредӱ бичикте чӱмдемелдер 2-чи класстын ӱренчиктерине келишкедий 10 бӧлӱктен турат. «Jӱрӱмнин ϳолы – эн артык ӱредӱ», «Кӱс», «Калыктын оос чӱмделгези», «Алтайым, албатым, тӱӱкибис», «Кыш», «Тӧрӧл ϳеримнин ар – бӱткени, ан – кужы», «Ырыс эрчимдӱ иште», «Jас», «Ӧскӧ калыктардын литературазынан», «Jай».\nКажы ла бӧлӱкти ӱренип баштаар тушта, берилген эпиграфла иштеер, сонында темаларды ӱренгенде, ого база катап аϳару эдерге ϳараар. Кажы ла четвертьте бир часты класста эмес кычырарына берер.\n2 класста «Литературалык кычырыш» деп предметтин методика тӧзӧлгӧзи\n2 класста «Литературалык кычырыш» деп предметтин тӧс амадузы – ӱренчиктерди кееркедим литература ажыра, чӱмдемелде айдылган керектерди ле ондогы геройлордын кылык – ϳанын, эткен керектерин ϳӱрегине ϳуук алып, бойынын кылык – ϳаныла тӱнейлеп, келер ӧйдӧ ϳаман ла ϳакшы керектерди ылгаштырып билер, Тӧрӧлин эрчимдӱ сӱӱген ле корыган улус тазыктырары. Чӱмдемелди кычырып тура, ӱренчик мындый суракка каруу алар: «Менин тӧрӧлим Алтай, тӧрӧл ороонымда элимнин ϳӱрӱми ϳаранзын деп, келер ӧйдӧ мен кандый кижи болор учурлу?»\nБерилген предмет 2 класстын ӱренчиктерин кееркедим чӱмдемелдерле айдылганын терен ондоп, шӱӱп, кажы ла болуп турган керектерди бойы ажыра ӧткӱрип, оны ϳакшы ϳаны ϳаар эбиртер улус таскадарына ууламϳылаар. «Литературалык кычырыштын» урокторында ϳӱрӱмге таскадарына (воспитательная работа) учурлаган иштер кажы ла урокто ӧткӱрилер учурлу. Баштамы класстарды божодып ϳаткан ӱренчик бойын алтай кижи деп билип, ӧскӧ калыктардан незиле аныланып турганын сӱреен ϳакшы ондоп алар учурлу.\nФГОС - тын некелтелериле, ӱренчиктерди алган билгирлерди ϳӱрӱминде тузаланып билерине ӱредип салары.\n2 – чи класстын ӱренчиктери чокым, ϳарт кӧндӱре, бойында эмезе ӱнле тыныда текстте токтой тӱжер темдектерди кӧргӱзип, кычырарына ӱренет.\n1 бӧлӱк. Кычырардан озо текстле иштеери.\nТекстте не керегинде айдылганын озолондыра айдары (антиципация). Мында ӱредӱчи башка – башка эп – аргалар тузаланып (кӱӱ, ϳурук, куучын ажыра), ӱренчик текстле баштапкы катап таныжарда, кандый кӱӱн – санаага келгени керегинде куучын ӧткӱрип ϳат. Кычырардан озо текст не керегинде болоры аайынча айтканы тексттин содержаниезине (ондайына) келижип турган ба, ϳок по деп кӧрӧр.\nТекстти катап кычырары.\nБӱткӱл текстти эмезе онын кандый бир ӱзӱгин такпазынан ондо не керегинде айдылганын кӧгӱске алып кычырар. Башка – башка эп – аргалар тузаланып, текстти ылгаар: текст ажыра авторло куучын ӧткӱрип, кычырганын ϳартап (комментирование), тӱлкӱӱр сӧстӧр талдап, кычырганы аайынча куучын ӧткӱрер. Тексттин кажы ла бӧлӱгине сурак тургузар.\nБӱткӱл текст аайынча куучын ӧткӱрери.\nКычырганы аайынча бириктире айдып, сурактар тургузып, олорго каруу берер. Керекту учуралдарда текстке баштанып, онон темдектер табып, чокым, ϳарт кычырып, бойынын каруузын керелеер.\n3 бӧлӱк. Текстти кычырган кийнинде ӧткӱрер иштер.\nТексттин учуры аайынча куучын ӧткӱрери.\nБӱткӱл классла кычырганы аайынча куучын ӧткӱрер, кажы ла ӱренчикке текст аайынча нени сананып турганын чыгара айдар арга берер. Автордын кӧрӱм – шӱӱлтези (позиция) ле ӱренчиктин (кычыраачынын) кӧрӱм –шӱӱлтези келижип турган ба, ϳок по деп кӧрӧр. Тексттин тӧс шӱӱлтезин чокымдап чыгарар.\nӰредӱчи бичиичинин ϳӱрӱми керегинде куучындап, балдардын ϳажына келижип турган бичиктерди ӱренчиктерге кӧргӱзер.\nЧӱмдемелдин бажалыгыла, ϳуругыла иштеери.\nЧӱмдемелдин ады содержаниезине келижип турган ба, ϳок по, ненин учун анайда адалганы керегинде куучындажар.\nJайаандык иш ӧткӱрери.\nӰренчиктердин кычыраачы ченемелине тайанып, олордын ϳайаанын ачар иш ӧткӱрер. Jайаандык иштерге геройдын адынан куучындаары, текстти онон ары улартары, текстте керектин ээчий – деечий турганын солып, онон улам не болгонын бойы чӱмдеп куучындаары, чӱмдемелге ϳурук ϳураары ла о.о. иштер кирет.\n2 – чи класста текстти ылгаары\n2 – чи класста текстти ылгап тура, ӱренчиктер чӱмдемелде берилген тӧс герой ло ондо ӧдӱп турган керектер керегинде бичиичинин бойынын кӧрӱм – шӱӱлтезин чыгара айдарына ӱренип ϳат. Мыны чыгара айдарга ӱренчиктер текстте не керегинде айдылганын кӧгӱске алып, такпазынан шиндеген бӱдӱмдӱ кычырышла кычырар учурлу. Текст ажыра авторло диалог ӧткӱрип, ылгаганы ϳедимдӱ. Мындый иш эки бӧлӱктен турат: 1 – текстти кычырардан озо иш, 2 – текстти кычырып тура иш. Баштапкы бӧлӱкте ӱренчиктерге мындый амаду тургузар: «Текстти кычырала, авторло орток куучын (диалог) ӧткӱрип, кычырардан озо айтканысты кӧрӧрис». Экинчи бӧлӱкте текстле баштапкы катап танышкан кийнинде, экинчи катап кычырып ϳадала, такпазынан кычырып, авторло орток куучын канайда тӧзӧлӧрин кӧргӱзер.\nТекстти кычырып тура, авторло орток куучын ӧткӱреринин аайы:\nТексттен автордын чике тургускан ла чике эмес тургускан сурактарын табар.\nӰренчиктердин чӱмдемел ϳайаанын камызар: берилген ӱзӱкте эмезе бӱткӱл текстте айдылганы мынан ары канайдар, керек неле божоор?\nКычырып тура, ӱренчиктер авторго бойлоры сурак тургузар. Мындый сурактардын каруузы, кыйалтазы ϳоктон, текстте болуп ϳат, ϳе ол каруулар чикезинче берилбей, бӱткӱл тексттин содержаниезинде салынат: Эмди не боло берер? Ненин учун андый болор? Оны канайда ϳартаар? Ол кем?...\nБу кӧдӱрилген сурактарга карууны ӱренчиктер база ок текстти кычырардан озо берип, онон ары текстти кычырып, ондо айдылганыла тӱнейлеп кӧрӱп ϳат.\n2 класста кычырарынын урокторында ФГОС – тын некелтелериле ӱредӱде ϳаны ϳедимдердин турулталары\n1)\tбойынын Тöрöли, онын тÿÿкизи, алтай албаты учун оморкооры, баалаар ууламјыларын билери;\n2)\tлитературный чÿмдемелдердин эп – аргаларынын болужыла ар - бÿткеннин, улустын, культуранын, кудайга бÿдеринин бирлигине текши кöрÿмдÿ болуп чыдаары;\n3)\tэстетикалык кÿÿнин таскадары, јурамал литературанын чÿмдемелдерин угар ла эске ÿренер тöзöгöзине тайанып, сезимдер таскадары;\n4)\tбойын тудунып билер, јакшы кÿÿнзеер, улуска килеер, кожо санааркаар сезимин темиктирер;\n5)\töскö улустын кÿÿн – санаазын, тÿÿкизин, культуразын тоорына ÿренери, башка укту улусла тен – тай јÿрери;\n6)\tшколдын јÿрÿминин, öмöлигинин ортодо иштеер темигÿлер алары;\n7)\tÿредÿге ууламјылаары;\n8)\tблааш – тартышту учуралда эп таап билери, литературный чÿмдемелдин геройынын керегин ле бойынын керегин тÿндеп билери;\n9)\tчÿмдемел ишле јилбиркеери, су – кадык јÿрÿмге ууламјы алары.\n1) ÿредÿнин амадузын тургузып, оны бодоор эп- арга бедиреерин билип алары;\n2) јайаан ла бедиреер кептÿ иштин эп- аргаларын табары;\n3) амадузына ла айалгазына келиштире ÿредÿ эдилгелерди пландап билери, артык эп- аргаларды темдектеери;\n4) ÿредÿ иштин једикпестерин табары;\n5) бичиктер керегинде темдек- символ эп – аргалар тузаланганы;\n6)коммуникативный ла познавательный амадуларды бодоорго тилдин артык эп- аргаларын тузаланганы;\n7) сöзликтерден, справочниктерден ÿредÿ јетирÿ табарында башка – башка эп – аргалар тузаланганы;\n8) речевой айдынышты чын тургусканы;\n9) тÿндештирÿ, анализ, синтез, такып кöрöри, шылтак колбу деп эдилгелер эдип билери;\n10) коштой кижини угуп билери, диалог тургузары;\n11) кожо иштеер иште јöптöжип билери, бой – бойына темдек тургузары, бирлик амадулар тургузары;\n12) блааш – тартышты эки де јанынын јилбÿлерин керекке алып бодоорго белени.\n1) литератураны телекейлик ле национальный культуранын кебери, јанжыгуларды корыыр эп- арга деп ондооры;\n2) кычырарынын учуры кижинин бойынын öзÿми деп ондооры. Тöрöл, улус, айландыра ар - бÿткен, культура, јакшы, јаман, најылык, чындык керегинде ондомолдор билип алганы;\n3) тилдин текши темигÿзин билери: тыныда ÿнле, ÿн чыгарбай алдында кычырары, кееркедим тексттин эн јенил эп – аргаларын билери;\n4) кычырарынын башка – башка бÿдÿмдерин тузаланары ( учурлу, талдаш, бедиреш кептÿ); тексттин ылгамалында туружары, геройлордын кылык – јанын баалаары;\n5) танынан бойы јилбиркеп турган литератураны талдап алары, ондоорго ло толо јетирÿ аларга справочниктер тузаланары;\n6) тексттердин ылгамалын эдери: шылтагын, тöс шÿÿлтезин табар, текстти бöлÿктерге бöлиир, бажалыктаар, тегин план тургузар, текстке јуук куучындаар;\n7) башка – башка кептÿ тексттерле иштеп билер, билим, ÿредÿ ле јурамал кептÿ чÿмдемелдердин анылу башказын табар. Праактикалык кеминде бичиир тилин темиктирери ( куучындаары – ондый ок текст тургузып бичиир, рассуждение – суракка бичип каруу берери, јурамал – геройдын јурамалын бичиир). Кычырганын чÿмдемелге отзыв бичиир;\n8) Кееркедим – jайаан келтейин темиктирери, чÿмдемелге тайанып, јурукка тайанып, бойы текст тургузарын билери.\n2 – чи класстын ӱренчиктеринин билгирлери\nӰренчиктер билер учурлу:\n- текстти бӱткӱл сӧстӧрлӧ 1 минутта 60 сӧстӧн тыныда чокым – ϳарт кычырып;\n- ϳаан эмес тексттерди ӱн чыгарбай бойында 1 минутта 70 сӧстӧн кычырып;\n- эске ӱренер 8-10 чӱмдемел (ол того кирер: ӱлгерлер, алкыш сӧстӧр, тооломоштор, модор сӧстӧр, сӧӧктор керегинде сӧгӱштер);\n- чӱмдемелде геройдын эткен керектери, кылык – ϳаны керегинде бойынын шӱӱлтезин айдып;\n- башка – башка тексттерде тӧс геройлордын кылык – ϳанын тӱнейлештирип;\n- программада эске ӱренерге белен ӱлгерлерди чокым – ϳарт ӱнле кӧргӱзип эске айдып;\n- танынан бичиктин эмезе чӱмдемелдин адын, авторын билип ле айдып;\n- сӧзликтерле, онон до ӧскӧ керектӱ бичиктерле тузаланып;\n- керектӱ бичикти танынан бойы бедреп табып.\nН.Б. Тайборина, М.А. Барантаева, А.Б. Тадырова Литературалык кычырыш 2 класска, Г-А., 2012\n- алтай бичиичилердин фотоϳуруктары\nТайборина Н.Б., Барантаева М.А., Тадырова А.Б. «Литературалык кычырыш» (2 класс), 2012\nТайборина, Н.Б. Литературалык кычырышла иштеер программалар ( 1- 4 класстар).- Горно – Алтайск, 2012- 55 с.\nТайборина Н.Б., Тадырова А.Б. Литературалык кычырыштын урокторын ӧткӱрер аайынча методикалык ууламϳылар (2 класс) .- Горно – Алтайск, 2012- 55 с.\nЛитературалык кычырышла тематикалык план. 2 класс.\nТекши уредулу эдилгелер\nJӱрӱмнин ϳолы – эн артык ӱредӱ\nК.Э. Тепуков. Билгирдин кӱни\nӰренип алар: бичикле тузаланып, кычырар тушта чын отурарына\nРегулятив: «Литературалык кычырыш» деп бичикле тузаланып билерине;\nБилгирдин (познавательный): ӱренип аларга, ару – чек болорына ϳӱткиирине;\nКоммуникатив: сурактар берерине ле олорго каруу айдарына.\nК.Э. Тепуков керегинде. К.Э. Тепуков. Тӱш\nӰренип алар: чокым – ϳарт, кӧнӱ, ӱнле кӧргӱзип кычырар, билип алганын тӧкпӧй – чачпай эмезе талдап куучындаар, чӱмдемелде берилген геройлордын кылык – ϳаны аайынча бойынын шӱӱлтезин чыгара айдар, чӱмдемелдерди талдап эмезе ϳӱзӱндеп кычырар, К.Э. Тепуков керегинде билип алар\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелди ылгап, тӧс шӱӱлтезин анылаар;\nКоммуникатив: чӱмдемелдин учында ла ӱредӱчинин берген сурактарына каруу берер, текст аайынча ӧткӱрген куучында туружып, бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nА.Я. Ередеев. Пенал\nКилемди, ӧштӧжӱ, наϳылык, ак – чек ле чындык деген ондомолдорды билип алар; чӱмдемелдерди талдап эмезе ϳӱзӱндеп кычырар; А.Я. Ередеевле таныжар\nРегулятив: ÿредÿнин амадузын тургузып, оны бодоор эп- арга бедиреерин билип алары;\nБилгирдин (познавательный): ϳаны билгирлер аларга, коммуникатив амадуларга ϳедерге эрмек – куучын тударынын эп-аргаларын элбеде тузаланары;\nКоммуникатив: коштой кижини угуп билери, диалог тургузары\nА.В. Тозыяков. Оок балдарга. Бойынын ϳедимдерин баалаары\nӰнле кӧргӱзип, кӧнӱ, ϳарт кычырарга танынан белетеери; бӧлӱк аайынча бойынын билгирин ченеп кӧрӧр; А.В. Тозыяков, Л.В. Кокышев керегинде билип алар\nБилгирдин (познавательный): тÿндештирÿ, анализ, синтез, такып кöрöри, шылтак колбу деп эдилгелер эдип билери;\nКоммуникатив: нӧкӧрлӧрин угуп билери\nКӱс. А.О. Адаров. Кӱски салкын. Л.В. Кокышев. Кус. Эпитет.\nКычырган чӱмдемелден куучын – эрмек кееркедер эп – арганы, эпитетти, табып, олордын учурын ондоорына ӱредер; ӱнле кӧргӱзип, кӧнӱ, ϳарт кычырарга танынан белетеери; А.О. Адаров керегинде билип алар\nРегулятив: уроктын амадузын тургузып ла айдып билери;\nБилгирдин (познавательный): тургускан амадуларга келиштире иштеп билери;\nС.К. Манитов. Кӱс («Арана» деп повестьтен алган ӱзӱк)\nӰренип алар: ϳаныскандыра, парала, ончозы ϳаба кычырарына, эрмектерди толо, кыскарта, кениде айдарга; С.К. Манитов керегинде билип алар\nРегулятив: берилген ишти тургускан амадуларга ла бӱдӱргедий айалгаларга келиштире пландап, уч – турулталарды шиндеери;\nБилгирдин (познавательный): эдилгеннин уч – турултазын ылгаштырары;\nИ.Б. Шинжин. Уулынын ырызы\nӰренип алар: бӱткӱл сӧстӧрлӧ ϳастыралар ϳогынан чокым – ϳарт кычырар; чӱмдемелде геройлордын тыш бӱдӱмин, кылык – ϳанын кӧргӱскен ӱзӱктерди анылаар\nРегулятив: уроктын темазына ла доскодо берилген тортϳолдыкка тайанып, ӱредӱчиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар; урок туркунына иштегени учун кажы ла ӱренчик бойына темдек тургузар;\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелде не керегинде айдылганын озолондыра шӱӱр; текстти ылгап, тӧс шӱӱлтезин анылаар; тургускан план аайынча кычырган тексттин содержаниезин толо куучындаар;\nКоммуникатив: чӱмдемелдин учында ла ӱредӱчинин берген сурактарына каруу берер; тӧс лӧ ӧскӧ дӧ геройлордын эткен кереги, кылык – ϳаны аайынча бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nАлтай албатынын кожондоры. Алкыш сӧстӧр\nАвтордын ла албатынын оос чӱмделгезинин чӱмдемелдерин ылгаштырарына ӱредер; олордын учурын кӧгӱске алып, бойынын шӱӱлтезин чыгара айдары\nРегулятив: ÿренген материал аайынча бойынын санаа - шÿÿлтезин айдаар;\nтекстке, jурукка берилген сурактарга каруу берер;\nКоммуникатив: парада ла группада иштеп темигер\nУкаа ла кеп сӧстӧр. Табышкактар\nРегулятив: амадузына ла айалгазына келиштире ÿредÿ эдилгелерди пландап билери, артык эп- аргаларды темдектеери;\nбойы танынан познавательный амадуларды чыгара айдар;\nМодор сӧстӧр. Поэттердин бичиген модорлоры. К.Кошев. «Арал кара таралду…».\nӰренип алар: ϳаныскандыра, парала, ончозы ϳаба кычырарына, эрмектерди толо, кыскарта, кениде айдарга; балдардын тили чокым – ϳарт болорына таскадар\nӱзеери литературадан модор сӧстӧр бедреери;\nЧорчоктор. Керик бака. Чай ла сымда. Диалог\nБаштамы класстарда ӧткӧн литературоведениенин баштапкы билгирлерин тузаланып, башка – башка бӱдӱмдӱ тексттерди ылгаары: керек кандый шылтактан улам болгонын, чӱмдемелдин тӧс учурын, текстти болӱктерге болиири, олорго ат адаары, план тургузары, чӱмдемелди куучындаары\nберилген сурактарга келиштире каруу берип билери;\nКоммуникатив: эрмектежип турган кижинин айтканын ӱспей, учына ϳетире угуп, кажы ла кижи бойы шӱӱлтелу болор аргалу, ол сенийинен башка да болзо, оны тооры керегинде билери\nКласста эмес кычырары. Соодын. Ийнек ле ан. «Солоны» журналды кычырып.\nӰренип алар: тӱлкӱӱр сӧстӧр не дегенин; тӱлкӱӱр сӧстӧрдин болужыла чӧрчӧктин ондайын билип аларга; текстти учуры аайынча бӧлӱктерге бӧлип, кажы ла бӧлӱктин тӱлкӱӱр сӧстӧрин чыгара бичип, ол аайынча куучындаарга\nТӱлкӱ ле турна (орус чӧрчӧк). Айу ла корук (хакас чорчок).\nӰренип алар: кӧнӱ кычырар, кычырганын сананып алар, чокым – ϳарт куучындаар; санаа – шӱӱлтезин чыгара айдар\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелдин тӧс шӱӱлтезин ле керекту сӧстӧрди табар; керектердин ээчий – деечий барганын анылаар; план тургузар; сӧзлик сӧстӧрлӧ таныжар;\nКоммуникатив: чӧрчӧктӧрдин геройлорына характеристика берер; берилген кеп сӧсти эмезе табышкакты чӧрчӧктин текстле колбоор; берилген сурактарга каруу берер; текст аайынча ӧткӱрген куучында туружып, бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nЧычкан ла булан (якут чӧрчӧк). Jокту обоон кастын эдин улегени (татар чорчок).\nӰренип алар: текстти учуры аайынча бӧлӱктерге бӧлийле, кажы ла бӧлӱктин тӱлкӱӱр сӧстӧрин чыгара айдарга; чокым – ϳарт, литературалык некелтеге келиштире ӱнле, эмезе ӱн чыгарбай кычырып, кычырганын ондооры\nтӱндештирип, ылгап, бириктире кӧрӱп, кандый темдектериле тӱней эмезе башка болгоны аайынча шӱӱлте чыгарары;\nКоммуникатив: геройлордын эткен кереги, кылык – ϳаны аайынча бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nБӧлӱкле таныштырары. А.О. Адаров. Албатым.\nВ.И. Соёнов. Алтай jерибис. Туукибис.\nӰренетен бӧлӱкле таныжар; ӱлгерде айдылган кӱӱн – санааны ӱнле анылап кычырып тура, ӱн чыгарбай, араайынан бойында кычырар; чӱмдемел аайынча санаа – шӱӱлтезин чыгара айдар\nРегулятив: амадузына ла айалгазына келиштире ÿредÿ эдилгелерди пландап билери, артык эп- аргаларды темдектеери\nБилгирдин (познавательный): ӱзеери литературадан Алтай Республикада, телекейде тӱрк укту кандый эл-ϳон ϳуртаганын билер;\nКоммуникатив: Тӧрӧл ϳери , албатызы, онын тӱӱкизи керегинде бойынын санаа-шӱӱлтезин чыгара айдары\nС.С. Суразаков. П.В. Кучияктын ϳӱрӱминен. П.В. Кучияк. Jаны Алтай. Тӱндештирӱ\nБичик кычырганы – бойынын билгирин бийиктедери, Тӧрӧли ле ондо ϳуртаган улустар керегинде, олордын тӱӱкизи, ϳӱрӱми деген ондомолдорды; С.С. Суразаков керегинде билип алары\nБилгирдин (познавательный): бойынын ижин ле онын турултазын быжулап билери ле темдектеери; ӱзеери литературадан алтайлардын озогы ϳӱрӱми керегинде билип алары;\nИ.В. Шодоев. Школдо («Баштапкы алтамдар» деп повестьтен алган ӱзӱк)\nКычырган чӱмдемелде автор нени айдарга сананганын, тӧс учурын билип алар; И.В. Шодоевле таныжар\nБилгирдин (познавательный): тÿндештирÿ, анализ, синтез, такып кöрöри, шылтак колбу деп эдилгелер эдип билери (озогы ла эмдиги школдорды тӱнейлештирери);\nКоммуникатив: кожо иштеер иште јöптöжип билери, бой – бойына темдек тургузары, бирлик амадулар тургузары\nКласста эмес кычырары. А.Я. Ередеев. Кой ϳыл керегинде ϳетирӱ. Алтай ϳылтоолош. Кара калаш.\nБашка – башка бӱдӱмдӱ тексттердин темдектерин табарга (билим, кееркедим, ӧскӧ дӧ ӱредӱлӱ), кычырарынын кемин онон ары бийиктеткени текши эрмек – куучыннын ӧзӱмине камаанын ϳетирерин ондоор\nБилгирдин (познавательный): бойынын ижин ле онын турултазын быжулап билери ле темдектеери; ӱзеери литературадан ϳылдар керегинде ϳетирӱлер табары;\nБӧлӱкле таныжары. Б.К. Суркашев. Кыш тӱжет\nБилгирдин (познавательный): ӱренер лирикалык чӱмдемелдерден уйгаштыру, эпитет, тӱндештирӱ табар; чӱмдемел неге учурлалганын анылап, ϳартаар;\nКоммуникатив: кычырган чӱмдемелдин темазы аайынча шӱӱлтезин толо чыгара айдар; тексттин учында ла ӱредӱчинин берген сурактарына каруу берер\nJ.М. Кыдыев. Jылдык ӧбӧгӧннин ус балдары (чӧрчӧк). Планды эки эп – аргала тургузары\nӰренип алар: текстти бӧлӱктерге бӧлиирге, олорго ат адаарга, планды эки эп-аргала тургузарга\nРегулятив: уроктын амадуларын айдып, иштеер план тургузып, оны бӱдӱрер;\nЭ.М. Палкин. Тийин.\nК.Э. Тепуков. Соок – Таадакка самара. Чӱмдемелдердин темазы\nӰренип алар: самара бичиир ченемелин онон ары улалтар, чӱмдемелдин темазы деген ондомолды билип алары\nКоммуникатив: нӧкӧрин угуп билерине, парада ла группада иштеп билери\nТорол jеримнин ар-буткени, аны-кужы\nА.Я. Ередеев. Кӧктийек\nӰренетен бӧлӱкле таныжар; текстти бӧлӱктерге бӧлип, олорго ат адап, план тургузып, тил кееркедер эп-аргаларды табар, чӱмдемелди куучындаар\nРегулятив: уроктын амадуларын чыгара айдып, бӱдӱрип билери, куучын-эрмегин эдип турган керектерине тузаланар;\nБилгирдин (познавательный): ӱзеери литературадан ϳетирӱни бедиреп, анылап билери;\nКоммуникатив: сурактар берип, болуш сурап билери\nИ.П. Кочеев. Кичинек биледе. («Шулмузак» деп куучыннан алган ӱзӱктер), И.П. Кочеев. Пыйма одукту куш.\nӰренип алар: ӱзӱкке ат адап, тӱлкӱӱр сӧстӧр чыгара бичип, ондайын (содержаниезин) куучындап берерге\nБилгирдин (познавательный): геройдын тыш бӱдӱмин ле кылык – ϳанын кӧргӱскен ӱзӱктерди тузаланып, ол керегинде куучындап билери;\nКоммуникатив: бой-бойыла диалог тудуп, нӧкӧрлӧриле куучындажып билери\nJ.М. Кыдыев. Кара агаш ортозында. К. Ч. Толосов. Ирбис.\nӰренип алар: кӧнӱ кычырар, кычырганын сананып алар, чокым – ϳарт куучындаар; санаа – шӱӱлтезин чыгара айдарга, нӧкӧриле кожо альбом эделе, ого тындулардын ϳуругын, олор керегинде ϳараган куучындар ла ӱлгерлер ϳуурга\nРегулятив: тургускан амадуларды бӱдӱрерип билер;\nБилгирдин (познавательный): ӱзеери литературадан бойынын сӧӧги, онын байлу ан-кужы, ӧзӱм агажы керегинде билип алар;\nКоммуникатив: бой-бойыла диалог тудуп, нӧкӧрлӧриле куучындажып, иштеп билери (нӧкӧриле кожо альбом ϳазаар)\nКласста эмес кычырары. Тенеринин текези (албатынын куучынынан)\nБойынын jедимдерин баалары.\nбашка – башка бӱдӱм литературанан керектӱ материалды табып, онын тӧс шӱӱлтезин табары; Коммуникатив:\nБӧлӱкле таныжары. А.О. Адаров. Ишмекчи кижи\nЧ.А. Чунижеков. Ырыс эрчимду иште.\nӰренетен бӧлӱкле таныжар; ӱлгерди чокым – ϳарт кычырып, тӱндештирӱлер табарга, кеп сӧстӧрдин учурын ϳартаарга ӱредер\nБилгирдин (познавательный): А.О. Адаровло кыскарта таныжар; ӱлгердин тӧс шӱӱлтезин анылаар;\nКоммуникатив: иш, иштин учуры, кижинин ϳӱрӱмине камааны, эне – адазынын ижи керегинде бойынын санаа – шӱӱлтезин куучындаар\nК.Э. Тепуков. Куштардын ӧштӱзи ле наϳызы\nТ.Б. Шинжин. Кижи сумелу.\nТекстле бастыра класс иштегенде, нӧкӧрлӧринин берген каруузын угуп, текстке тайанып, ого ϳӧмӧлтӧ эмезе тӱзеду эдери\nРегулятив: берилген ишти тургускан амадуларга ла бӱдӱргедий айалгаларга келиштире пландап, турултазын шиндеп кӧрӱп, бийик турулта аларынын ϳолын табары;\nБилгирдин (познавательный): чӱмдемелдин тӧс шӱӱлтезин ле керектӱ сӧстӧрди табар; керектин ээчий – деечий барганын анылаар; план тургузар;\nКоммуникатив: блааш – тартышты эки де јанынын јилбÿлерин керекке алып бодоорго белени\nА.Я. Ередеев. Малтага мак! Баштапкы болуш\nӰренип алар: ӱлгерди чокым – ϳарт, ӱнле кӧргӱзип кычырарга, такып айдылган сӧстӧрди поэт ненин учун тузаланганын, олор ӱлгерге кандый кӱӱн – тап бергенин билер\nРегулятив: ÿредÿ иштин једикпестерин табары;\nБилгирдин (познавательный): чумдемелдин тӧс шӱӱлтезин ле керектӱ сӧстӧрди табар; керектин ээчий – деечий барганын анылаар; план тургузар;\nБӧлӱкле таныжары. П.Т. Самык. Jас келгени\nК.Ч. Толосов. Jастын темдеги.\nӰренип алар: ӱнле кӧргӱзип, конӱ, ϳарт кычырарга; ӱлгерден куучын – эрмек кееркедер эп – аргалар (тӱндештиру, эпитет), уйгаштыру табарга\nБилгирдин (познавательный): ϳаны билгирлер аларга, коммуникатив амадуларга ϳедерге эрмек – куучын тударынын эп – аргаларын элбеде тузаланары;\nКоммуникатив: берилген сурактарга каруу берер; ӱлгер аайынча куучында туружып, бойынын кӱӱн – санаазын ϳайым чыгара айдар\nА.О. Адаров. Эне.\nЭ. Палкин. Эне.\nЧ.А. Чунижеков. Эне.\nӰренип алар: бир жанрла бичилген чӱмдемелдердин анылу эмезе тӱней темдектерин анылап билерге (тилинин анылузы, композициязы, ар – бӱткенди канайда кӧргӱзип турганы)\nБилгирдин (познавательный): ӱренер лирикалык чӱмдемелдерден уйгаштыру, эпитет, тӱндештиру табар; чӱмдемел неге учурлалганын анылап, ϳартаар;\nКласста эмес кычырары. А.Я. Ередеев. Адарунын кожоны. Ш.П. Шатинов. Jас\nӰренип алар: ӱлгерлерди чокым – ϳарт кычырып, текстти тузаланып, поэт эрмек – куучын кееркедер кандый эп – аргалар тузаланганын\nБилгирдин (познавательный): лирикалык чӱмдемелдерден уйгаштыру, эпитет, тӱндештиру табар; ӱлгерлик чӱмдемел неге учурлалганын ϳартаар;\nА.С. Пушкин. Кыш.\nА.П. Гайдар. Уйат.\nӰренип алар: ӱренетен бӧлӱкле таныжар; ӱлгерде айдылган кӱӱн – санааны ӱнле анылап кычырып тура, ӱн чыгарбай, араайынан бойында кычырар; чӱмдемел аайынча санаа – шӱӱлтезин чыгара айдар; А.С. Пушкин керегинде кыскарта билип алар\nЛ.Н. Толстой. Еж ло койон. Басня – литературалык жанр\nКееркедим литературанын чӱмдемели – басняла таныштырары, онын ӱредӱлӱ сӧзин (мораль) чыгара айдып анылаарга, басняга келиштире кеп сӧстӧр табарга ӱренип алар\nРегулятив: ϳакшы эмезе коомой ӱредӱ болуп турганынын шылтагын шиндеп кӧрӱп, ӱредӱнин кеми ϳабыс та учуралдарда чын шӱӱлте чыгарып, керектин аайын тӱзедерге албаданары;\nБилгирдин (познавательный): кычырган тексттин учурын ондоп, кӧгӱске алып, тӧс шӱӱлтезин чыгара айдар; Л.Н. Толстойло таныжар;\nКоммуникатив: автор койон ажыра кандый кылыкту улусты кӧргӱскени аайынча бойынын санаа – шӱӱлтезин чыгара айдар, ϳанында отурган нӧкӧрин угар\nЭ.М. Палкин. Jай келди.\nК.Э. Тепуков. Jай.\nӰренип алар: ӱренетен бӧлӱкле таныжар; ӱлгерде айдылган кӱӱн – санааны ӱнле анылап кӧргӱзер, поэт ӱлгерде кандый кееркедим эп – аргалар тузаланганын табарга\nПроект тургузары. Менин сууген бичигим.\nНомер материала: ДБ-005119


Кажы ла бала садикке јӱрер - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы балдардыҥ садтарыла колбулу сурактарла каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья АНИСИМОВАГА баштандыс.\nБӱгӱнги кӱнде калада балдардыҥ 16 муниципал ла таҥынаҥ 4 сады иштейт. Муниципал садтарга јӱрӱп турган балдардыҥ тоозы тӧрт муҥнаҥ ажыра, таҥынаҥ садтарга эки јӱстеҥ кӧп бала јӱрет.\nБалдарын садтарга јӱргӱзерге турган улустыҥ очереди бар. Је мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, ол ас деп айдар керек. Јасак аайынча садтарга балдарды 3 јажы толгон кийнинде аладылар. Каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузы кажы бир учуралда (балдар башка јерге кӧчӧ бергени, садикке јӱрбей барганы ла о. ӧ.) бош боло берген јерлерге очередьте ээчиде турган балдарды алып, бу суракты ай сайын ајаруда тудат. Онойып, бир айда кайда да 30-40 кире јерлер боло берет.\nОроонныҥ президенти јуук јылдарда садиктерге очередьтерди јоголторы јанынаҥ јакылта берген. Бу јакаанла 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдарга јерлер јеткилинче болор керек. Тургуза ӧйдӧ садиктерге бичиткен мындый балдардыҥ тоозы бистиҥ калада 3 муҥ кире. Бӱгӱнги кӱнде 16 муниципал садикке 4 муҥ бала јӱрет деп ӧрӧ айдылган эди, ого ӱзеери 3 муҥ баланы јерлерле јеткилдеерге, бодоштыра кӧрзӧ, база да 16-га јуук садик керек. Бу сӱрекей ӧҥзӱре сурак. Је ондый да болзо, каланыҥ администрациязыныҥ специалисттери кӧп сабада садиктерге 1,5 јаштаҥ ала 2 јашка јетире балдар јӱрер деп бодойдылар. Ада-энелер государство бала 1,5 јашка јетире чыдаганча акча-манатла јӧмӧжип турганын тузаланарына база иженер керек.\nБу балдарды садиктерде јерлерле јеткилдеерге олордыҥ јаҥы туралары тудулар ла эм тургуза иштеп тургандарыныҥ баштапкы каттарында ясельный группалар ачылар.\n—Озолодо пландаганыла, Горно-Алтайск калада 2018-2021 јылдарда бастыра јаба 6 јаҥы садик тудулар. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ ӱчӱзиниҥ керектӱ ӱлекер чаазын-документтери белетелип, шиҥжӱ ӧткӱрилип, тудум иштери башталып калган ла 2019 јылдыҥ туркунына олор тузаланарына табыштырылар. Бу садиктердиҥ экӱзи 100 бала јӱрер јерлерлӱ (гардинно-тюлевый фабрика болгон микрорайондо Оконечный оромдо 5-1 таҥмалу тура ла Коммунистический проспектте 16 таҥмалу садиктиҥ јанында тура). Тудулып јаткан ӱчинчи садик — Заимка микрорайондо Каташтыҥ оромында, ондо 125 бала јӱрер аргалу болор.\nБаза 3 садикти тударына керектӱ ӱлекерлер, чаазын-документтер белетелет (Социалистический, Гастеллоныҥ ла Кольцевой оромдордо). Олор 100, 255 ле 55 јерлӱ болоры ла тузаланарына 2021 јылдыҥ учына јетире табыштырылары пландалат.\nТудум иштердиҥ кӧп јаны садиктерде јерлер тӧзӧӧр программа аайынча федерал бюджеттеҥ келип турган акча-манатла, онойдо ок республикан ла каланыҥ бюджединеҥ чыгарылганыла ӧткӱрилет.\nЈаҥы садиктер бӱгӱн иштеп турган-дарынаҥ тыҥ ла аҥыланбас деп айдар керек. Башказы јӱк ясельный группалар тӧзӧӧриле колбулу болор. Темдектезе, эҥ оогош болчомдор јӱрӱп турган группалар кыйалтазы јогынаҥ баштапкы катта, санитар ээжилерле оогош балага берилген јердиҥ кеми, јаан группаныҥ балазыныйына кӧрӧ, эмеш јаан болор учурлу. Онойдо ок ясельный группаларда јылу полдор болор.\nБайа айдылган 55 бала јӱрер садикте 2 айлу балдар јӱрер бир группа тӧзӧлӧр. Ондо энелер келип, балдарын эмчектеп турар кып јазалар, манеж, баланы чуулаар столдор болор, ончо керектӱ айалгалар тӧзӧлӧр. Онойдо ок бу балдардыҥ аҥылу курсактажына јаан ајару эдилер.\nЈаҥы садиктерди специалисттерле јеткилдеери, ондо ясельный группалар болор учун, анчада ла јаан учурлу. Калганчы ӧйдӧ республика да, ороон до кеминде мындый группалар ас болгонынаҥ улам, ченемел ундылып калган деп айдар керек. Каланыҥ башкартузына бу сурак анчада ла каруулу, учурлу. Тургуза ӧйдӧ кадрлар белетеери јанынаҥ Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжиле јӧптӧжӱлер ӧткӱрилет. Онойдо ок бу ӧйгӧ јетире иштеп келген специалисттерди јаҥырта белетеери јанынаҥ сурак кӧрӱлет. Таскадаачыныҥ ижине кирерге тургандарга некелтелер ол ло бойы артар. Аҥылу медицинский ӱредӱлӱ специалисттер балдардыҥ садына јӧптӧжӱ аайынча республикан эмчиликтеҥ келип турат.\nКаланыҥ администрациязыныҥ тура-зыныҥ баштапкы кадында кажы ла кӱн 10 сааттаҥ ала 12 саатка јетире иштеп турган «Бирлик кӧзнӧккӧ» келип, балдарды садикке бичидип алар арга бар. Ӱредӱлик аайынча башкарту ада-энелер керектӱ чаазындарын, угузузын табыштырып јаткан ӧйдӧ балазы канча јаштуда садикке јӱрӱп баштаарын кӱӱнзеген чике ӧйин айдып берип турзын деп баштанат. Ол тушта кандый ӧйдӧ канча балага садикте јер керек болгоны чокым-јарт болор.\n«Государство 2 айлу баланы садикке јӱргӱзер арга берген де болзо, энелер, адалар албаданып, эмчек балдарын кичееп, аргазы јеткенче олордоҥ узакка ыраабай, ада-эне болгонына сӱӱнип, јакшызынып јӱрзин. Балдар чӱрче ле ӧйгӧ ӧзӱп калар ине» — деп, Наталья Алексеевна айтты.


Јайгы эҥирдеги кӱӱлик элестер - altaicholmon\nТеатрдыҥ сценазы ачылып, Алтай Микстиҥ артисттери кожоҥын баштады. Олордыҥ кажызы ла сӱрлӱ, јаркынду кеп-кийимдӱ — кӧрӧргӧ кӧзиҥ сӱӱнер. Анчада ла Нина Колондинаны. Ол јаантайын мызылдууш сыргаларлу, чачын эптӱ јуунадып эмезе јайып алат. А кызыл ӧҥ ого кандый јакшы келижип јат! Ол кӧрӧӧчилерле колбу тудуп, олорды колчабыжуга кычырат.\nВладимир Попошевтиҥ ле Батыр Тодошевтиҥ номерлери јаантайын бијелӱ, сценаны толо алып турган кыймыгулу. Владимир танылу шляпазын кийип чыкса, сценада ыш јайыла берзе, туруп чыгала, кожо бијелеп ийер кӱӱниҥ келер. База ок шляпа кийип, бијеге кычырган кожоҥдорын ӱлекерде баштапкы катап Алия Кеберекова сыйлады.\nКазах калыктыҥ культуразыла концертте аҥылу баритон ӱндӱ Азамат Есимов таныштырды. Алексей Жданов «Малиновый звон» кожоҥыла сӱӱндирди. Куманды тилле кожоҥ ӱренип, кӧрӧӧчилерди Элина Божко кайкатты. Коо ӱниле Улаганныҥ улу тууларына угаачыларды Эдуард Согоноков апарып келди. Оныҥ тӧрӧл јуртына учурлалган «Кара-Кујур» деп кожоҥы сценадаҥ баштапкы катап угулды. Солун атту, чичке јараш ӱндӱ Жанетта Тонова быјыл албатылар ортодо «Ступень к успеху» деген конкурстыҥ баштапкы степеньдӱ лауреады болуп чыккан. Бу ӱлекерде ол кӧрӧӧчилерге «Солнышко» ло «Астыккан јӱрек» деп кожоҥдор сыйлады.\nЭҥ ле тыҥ колчабыжулар Муслим Магомаевтиҥ «Синяя вечность» деп кожоҥына учурлалды ошкош. Бу кожоҥ јарлу кожоҥчыныҥ јайаандыгыныҥ эҥ артык кожоҥдорыныҥ бирӱзи болгон. Ондый ок ӧткӱн, ийделӱ эдип оны Алтайыстыҥ јайалталу уулы Арслан Абудов кожоҥдоды.\nАлтай Миксте баштапкы катап Роман Сандяев турушты. Јиит уул быјыл тергеениҥ медициналык колледжин божоткон. Роман сценага ап-ак алтай кеп-кийимдӱ чыгып, бойы чӱмдеген «Алтын кӱс» деген кожоҥын кожоҥдоды. Ого кӧрӧӧчилер база тыҥ колчабыштылар.\nЭпидемиологиялык кирелендириштерле кожо эл-јон бир эмеш «тоҥуп» калган деп билдирди — «Браво!» деген кыйгы, оноҥ тыҥ колчабыжулар јетпей турды. Ого ӱзеери јанымда отурган спортивный кийимдӱ јиит уулга бир эмеш кыјыраҥтыдым деп чынын айдайын. Не дезе, тергеебистиҥ сок јаҥыс театрына, мындый јараш јерге келип јадала, бир эмеш те болзо јаранып, јазанып, байрамга чылап келгем не. Андый да болзо, залдаҥ јакшы санаа-кӱӱндӱ, та кандый да јаҥы тыныш алынгандый чыктым.\nАлтай Микс ӱлекердиҥ бу јаҥы сезоны Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 ла алтай албаты бойы-ныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 265 јылдыктарына учурлалган. Оныҥ концерти тӧс калабыстаҥ башталды. Коронавирус југуш оорула айалга мынаҥ ары оҥдолып, сӱӱген артисттерис јурт јерлерде де јаркынду концерттер берер деп иженедис.


Иштеҥкейдиҥ колы кокту - altaicholmon\nКажы ла јиит кижи, ӱредӱзи божогондо, ада-ӧбӧкӧзиниҥ јерине јанып, эне-адазына болужып, бойы таҥынаҥ јолын ачат. Аржан Алексеевич ол ӧйлӧрдӧ јӱрӱмниҥ солынып турганына тӱрген ӱренижип, јаштаҥ ала мал туткан айылда ӧскӧн кижи 1993 јылда бир де алаҥзыш јогынаҥ крестьян-фермердиҥ ээлемин тӧзӧгӧн. Jаҥы тӧзӧлгӧн ээлемдерге ол тушта государствоноҥ јакшы јӧмӧлтӧ эдилип туратан, ол тоодо кредиттер ас проценттерле берилетен. Акча миллиондорло чоттолып турган туш. Ол ло ӧйлӧрдӧ ээлемниҥ иштерин бӱдӱрерине тузаланарга алылган трактор ло кош тартар кӧлӱк эмдигенче иштеп туру.\nМал-ашты јаҥыскан кижиге алып јӱрерге арай ла кӱч, оныҥ учун Аржан Алексеевичте болушчы иштейт. Бош ӧй келишкенде, бала-барказы адазыныҥ турлузына кыйалта јогынаҥ једип, болужып ийерин ундыбайт. Анайда ок малды кичееп, ветеринарный јанынаҥ ишти бӱдӱрери Аржан Алексеевичтиҥ эш-нӧкӧри Чечек Аккатьевнага келижет.\nМынайып таҥынаҥ ээлемдӱ улуска государстволык болуш эдилип турганы база да арга. Не дезе, јылдыҥ ла сайын дотациялар берилет. Тӱндӱкке тӱҥдештирилген аймак деп аҥылап, малга азырал белетеерине керектӱ ӱрен, сула алган акчаныҥ проценттери кайра јандырылат. Аймактаҥ ла республикадаҥ кичинектеҥ де болзо, јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nJурт јерде иш јок деп отурбай, канча кире кӱчи јеткенче чырмайып, мал-аш азыраза, ол тӱҥей ле бойыныҥ ижин актап салат деп, ченемелдӱ фермер айдат. Калганчы јылдарда ар-бӱткен башкарып, кӱн-ай солынганы мал-аштыҥ ӧзӱмине база салтарын јетирген эди. Jе кижиниҥ колынаҥ, кичеежинеҥ малдыҥ кӱчи кирип, ӧҥдӧйип келери јарт.\nАржан Алексеевич фермазында јылкы ла уй мал азырайт. Малла иштеп турган кижиде амыраар кӱндердеҥ болгой, тӱнде де амыр јок болоры јарт. Кажаан-чуланда кӱзӱрӱм-ӧтӧк јаантайын болор керек, малдыҥ балазын да корып алатаны сӱрекей каруулу иш. Jурт јерде ӧзӱп чыдаганы кижини кандый ла ишке тазыктырып салат. Оныҥ учун јаҥы да ӧйдиҥ јииттерине мал-аш ӧскӱреринеҥ кыйбас керек деп, Аржан Алексеевич айдат.\nКезикте малдаҥ алган кирелтениҥ кеми кабинетте отурала иштеген кижиниҥ ишјалынаҥ чик јок ажа беретени чын. Канча кире иштеп, канча кире мал ӧскӱрип аларыҥ, анча ла кире кирелте болор. Кӱч јылдар база туштап јат — кар јаан болор, сооктор тыҥыза, мал чыдабай барар. Кыш туркунына јылкыны да азыралда тудатаны кирелӱ иш эмес. Оныҥ учун кезикте чыгым да јаанай берет. Jай ӧйи база кубулган: ӧлӧҥ ӧзӱп болбос кӱйгектер турары кӧптӧгӧн, ол эмезе кезилген ӧлӧҥди јуунадарга бербей, јаҥмырлар канча ӧйгӧ улала беретени кайда.\nАйыл-јуртты Аржан Алексеевич ле Чечек Аккатьевна 1990 јылда тӧзӧгӧн. Jаан уулы Адучы адазына баштапкы тайак, болушчы болуп јӱрет. Кыстарыныҥ јааны Анжела каланыҥ 6-чы таҥмалу школ-лицейинде психолог болуш иштейт, Суркура культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ студенти. Эҥ оогош кызычагы Айана тӧрӧл јуртыныҥ школында 6-чы класста ӱренет. Бӱгӱнги кӱнде Чечек Аккатьевна ла Аржан Алексеевич тӧрт баланыҥ јааназы ла улдазы.\nJуртта ла аймакта ӧткӱрилип турган кандый ла маргаандарда ла байрамдарда Аржан Алексеевичтиҥ билези эрчимдӱ туружат. Анчада ла Аржан Алексеевич бойы. Кызы Суркура јаштаҥ ала бијечи бала болгон. Эмди ол јӱрӱмин бијеле ӱредӱзи де аайынча колбоды. Оныҥ да учун Суркура аймактыҥ культурала колбулу јӱрӱмин ээлгир бијезиле јарандырып јӱрет.


18.06.2019 - altaicholmon\nТирӱ јӱректӱ јаанак\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ јаҥылгазы јайылганынаҥ бери 75-чи јыл барып јат. Бала тужы ол ӧйлӧргӧ келижип, јууныҥ јылдарында јӱзин кӧстиҥ ачу јажыла јунган улустыҥ бирӱзи – Раиса Кулеева. Раиса Сӱремеевна Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында 1934 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 8-чи кӱнинде чыккан. Биледе ӱч уул, ӱч кыс чыдаган. Энези Анна Нӧкӧровна Кулеева, коболы сӧӧктӱ.\nАзыйгызы мындый деп айдып берген энейим\nJайым куштыҥ эткени Jаш агашка томылгай, Jаандарыстыҥ айтканы Jаш jӱрекке арткалгай. Кару энем Пӧтӱш Ајысовна Сумешева Какай јыл чыгып, кӱӱк ай jууктап келерде, ак чечектӱ алтайына, ада-ӧбӧкӧлӧрине jана берди. Кычыраачыларды энемнеҥ укканымла таныштырган айас, кайран энем керегинде јӱректеҥ келген сӧстӧрлӧ таныштырадым. Бӱткен jерим бӱдӱн алтын, чыккан jерим чын алтын Угы-тӧзим, ада-ӧбӧкӧм туку Кадын ичинеҥ келген\nXVIII чактыҥ беженинчи јылдарында Кыдаттыҥ черӱзи, албатызын саткан Амыр-Санаага баштадып, кеен Алтайга табарган. Алтай албатыны ӱзеге шыку кырып, Алтайды ээнзиредип салган. Тоолу ла алтай ӧрӧкӧ аба-јышка, капчал корумдарга барып, коруланып артып калган. Качан алтай ичинде јыт јыбар арчылып, токуналу ӧйлӧр келерде, алтайлар бирдеҥ-экидеҥ биригижип баштаган. Телкем кобы-јиктерге отоктор тӧзӧгилеп, јӱрӱмди улалткылап ийген. Ондыйлардыҥ тоозында Кан-Јабаган\n«Алтайым ийде-кӱч берет»\nКичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде солун кӧрӱ-выставка ӧдӧри элбеде јарлалган. Ондо јиит јурукчы Аржан Ютеевтиҥ јуруктары тургузылар. Кычыраачыларыс јайалталу јерлежиниҥ једимдери керегинде бичимелди газедистиҥ бӱктеринеҥ бир јыл кайра кычырган ла болбой. Ӧткӧн амыралта кӱнде Аржан иштеп турган Красноярск каладаҥ Алтайына самолетло учуп ла келеле, бисле туштажарга јӧпсинди. Оныҥ ижи,\nБайрам јӱректе башталат\nЭмчилер качан да амырабайт ошкош. Је профессионал байрам су-кадыкты корыырыныҥ бастыра ишчилерине учурлу болгонын, оны олор сакып ла ого белетенип турганын темдектеер керек. Не дезе, ол коллегаларла туштажып, куучындажар јакшынак арга берет. Кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы јарымы медицина бӧлӱгиниҥ ишчилерине кӧдӱриҥилӱ толкуда, кайда да јӱректе башталып турган байрам болор сакылтала ӧткӧн. Оноҥ ло уткуулдар келген,\n«Мен сӱӱйдим сени, Россия!»\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс калазында — Горно-Алтайскта Россияныҥ кӱниниҥ байрамы элбеде темдектелгени ле ол баштапкы ла катап тӧс тепсеҥде эмес, «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында ӧткӧни керегинде бис мынаҥ озо бичиген эдис. Мындый јаҥырту быјылгы байрамга јаҥы ууламјы ла јаҥы бӱдӱм-кебер берген деп айдар керек. Калада јаткан эл-јон\n…Јай бажында Јажыл каан, Јас бажында јараш каан…\nОзодо Алтайды эки катап кӧдӱретен: кичӱ изӱ айда, кызу јайгыда, теҥери унчугып, ӧлӧҥ ӧзӱп, агаштыҥ бӱри јайылган кийнинде ле оноҥ коҥыр кӱскиде, агаштыҥ бӱри саргарган кийнинде. Алтай улус азыйдаҥ бери Јажыл бӱрдиҥ ле Сары бӱрдиҥ мӱргӱӱлдерин ӧткӱрет. Кычыраачыларды Јажыл бӱрдиҥ алкыштарыла таныштырадыс. Алтай улус сабаны белетеер чÿм-jаҥ 1995 jылдыҥ jай öйинде Оҥдой аймакта Алтыгы\nЭрjинедий мал-ажыска аjару\nКÿстиҥ сыгын айында öдöтöн Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Эл Курултайыныҥ талдаштары экилези jаан учурлу. Jе кöп улустыҥ санаазыла, тергеениҥ башчызын талдаганы баштапкы jерде турар учурлу. Башчы ла ого башкартып турган бÿдÿреечи jаҥ ал камык jÿрÿмдик сурактардыҥ аайына чыгары ла jÿрÿмде бÿдÿрери учун каруулу. Бÿдÿреечи jаҥ деп бис jаҥыс республиканыҥ башкарузын, министерстволорды ла ведомстволорды эмес, jе\nАру оромдор учун ӧмӧ-јӧмӧ иштейли\nАлтай Республикада јаткандардыҥ тергеениҥ удурумга башчызына Интернеттеги јондык сетьтер ажыра эҥ ле кӧп баштанып турган сурактары улус ла предприятиелер сӱрее-чӧпти јарабас јерлерде тӧгӱп турганыла колбулу. Бу јуукта таланыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыла видеоконференция ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин шак ол ишмекчи јуунныҥ турултазыла аймактардыҥ јаандарына јакылта берген. Оныҥ темдектегениле, јербойында бу иш учун\n«Туу-Кайа» парк: ӧзӱмниҥ јаҥы јолдоры\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрген Олег Хорохордин быјыл Туу-Кайада каланыҥ панорамный паркы тудулар јерде болуп, бу ӱлекерге чыгарылган акча-манатты тузаланарын аҥылу шиҥжӱде тударын јакыган. Каланыҥ «Туу-Кайа кыр» деген паркын тӧзӧӧр ӱлекер былтыр Кичӱ калаларда эл-јонго јадар јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр текшироссиялык конкурста јеҥӱчил болуп чыкканын ла ол аайынча кандый иштер эдилип турганын Горно-Алтайсктыҥ


Ат-нере ӱргӱлјикке артар - altaicholmon\nАт-нере ӱргӱлјикке артар\nТуулу Алтайдыҥ бичиичилериниҥ, поэттериниҥ кӧбизи бойыныҥ јайаандык ижинде тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизине, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ темазына јаан ајару эткен. Олордыҥ бу тема аайынча чӱмдемел иштери эмди бистиҥ албатыныҥ классиказы болуп калган деп айтса, бир де јастыра болбос. Ол тема јанынаҥ чӱмдегендердиҥ кезиги јууныҥ балдары болгон: јуу-чактыҥ кызалаҥду ӧйин, ченелтелерин олор кӧргӧн, бойлоры ченеп ӧткӧн. Бӱгӱн бис олордыҥ кезигиниҥ тоолу ӱлгерлерин кычыраачыларыстыҥ ајарузына салып јадыс: бу тема ӧйлӧ кожо качан да оҥбос, албатыныҥ ӧзӧгинде ол ӱргӱлјикке артар.\nалтай уул јылыган¾\nкышкы јабыс кӱн\nJе ӧлӧрдӧҥ озо\nалтай уул айткан:\nслер ыраак, ыраак!..\nјуу деп сураар?..»\nJе ачана аҥды\nӱй кижи турган,\nОл ыраак талада\nОл эки бутту,\nJе јаҥыс колду.\nОл эки колду,\nJе јаҥыс бутту.\nЭрик јоктоҥ —\nОлордыҥ шырказы —\nJангаксып кайтсын —\nМен качан да адам деп кыйгырбагам,\nМен качан да адам деп ыйлабагам.\nА бӱгӱн та кайттым болбогой,\nУур тӱштерге бастырып,\nКарыкчало санааларга улаарып,\nЧек ӧскӧ ороон тӱбинеҥ,\nСысту бала јӱрегимнеҥ\n«Адам, адам, адам!»\nТӱжимде ӧртӧлгӧн город кӧргӧм,\nJуучылдар шеренгалары турган.\nМен олордыҥ алдыла јӱгӱргем,\nКыймык јок чырайларды ајыктап,\n«Адам, адам!» — деп кыйгыргам.\nӰн јок колонналар экчелип,\nЫшту ыраактарга ууланган.\nОл колоннаныҥ бирӱзинде\nМен ого једижип,\nJеҥинеҥ бек туткам.\n«Адам, адам тирӱ!» — деп\nОныҥ чырайы соок,\nБазыды сӱрекей тӱрген.\n«Ӱч ле минутка\nОройтыдыҥ, балам» — деген.\n«Качан јанараар, ада?» — деп\n— Колонна кандый јерге\nУуланган? — деп кайкагам.\n— «Бис кайра келбезис — деп,\nАдам ӱнденген. —\nӰч ле минутка\nОл качан да келбезин\nМен кенете сескем,\n«Эй, адам! Адам!»\nМен јаар олордыҥ\nКемизи де кӧрбӧгӧн.\nJӱрегимде сыс арткан¾\nБу улу ӧйлӧргӧ\nТа мениҥ амадуум барган,\nТа айлаткышла айланып јӱреле,\nАдамныҥ калганчы сӧзи\nУйкулу тӱнде јӱрегимди чочыткан.\nОйгонып келеле, уйуктабай,\nКӧстӧрим кургабай отурдым.\nАвтоматтыҥ стволын туткандый,\nоройтыдым, ада» — деп\nЫрады јуулар кӱзӱрти,\nСлер эмди кайда, најылар?\nБоро шинелигерди уштыйла,\nКайда бардаар, јуучылдар?\nУур шырканы ундыйла,\nУлу иштерге барганаар.\nБерлинди алган баатырлар.\nАмыр иште јуудадый\nJана болбос солдаттар.\nАрыырын билбес адалар.\nБилерис, ӧй ӧдӱп,\nСлер јӱрӱмнеҥ ырайдаар.\nКажы ла јыл астап јат,\nJуудаҥ јанган солдаттар.\nJеҥӱниҥ байрамы келгенде,\nJергележип слер базадаар.\nӦчӱрбей корыган адалар.\nБӱгӱнги јайым кӱн учун\nАлкыш слерге, солдаттар.\nМӧҥкӱликке тирӱ алтаган\nӦлӱми јок јуучылдар.\nJууныҥ уур јолдорын ӧткӧн\nАлтай уулдар, алтай уулдар,\nСлер ортодоҥ кӧп најылар\nJеҥ јастанып јыгылдылар,\nТӧрӧл јердеҥ ыраак арттылар.\nӦткӧн јуу-чакты ундыбаар.\nӦскӱске арткан уулдары\nАдалардаҥ эмди јаан,\nЭр болуп ӧзӱп чыдаган.\nJуу-чакту јердеҥ јанбаган\nАдаларын олор солыган.\nСлерге иженген адалар.\nСлерге эмди де јеҥил эмес,\nАлтай уулдар, алтай уулдар.\nАдалар јолын ундыбаар,\nОлорго чындык болыгар,\nУурлардаҥ слер јана баспагар.


Депутаттар туулык текени корулаарыныҥ сурагын шӱӱштилер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јуунында «Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ туулык текезин корулаар керектер керегинде» сурак тӧс ајаруда болгон.\nВидеоколбу ажыра ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министриниҥ ордынчызы Елена Ялбачева, АР-дыҥ аҥ-кужын корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ председатели Андрий Куданов, АР-дыҥ ар-бӱткенди корыыр аймактар ортодогы Горно-Алтайский прокуратуразыныҥ про-\nкуроры Юрий Куханов, АР-дыҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Юлия Юркина, экологияныҥ Алтайский тергеелик институдыныҥ директоры Наталья Берегошева, Сайлукемдеги национальный парк ФГБУ-ныҥ директоры Денис Маликов, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Николай Малчинов, эколог Василий Манышев турушкан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла\nар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јааны Владислав Рябченко јуунды ачып, соцсетьтерде текеге аҥдаганыныҥ фотојуруктары ла видеозы Алтай Республиканыҥ эл-јонын тыҥ кӱйбӱреткен деп темдектеген. «Алтай Республика экология јанынаҥ ару тергее\nдеп чотолот, оныҥ учун аҥ-кушты ла ӧзӱмдерди корулаары эҥ баштапкы государственный политика болуп јат» —\nдеп, комитеттиҥ председатели чокумдаган.\nШӱӱжилген суракла тӧс докладты Андрий Куданов эткен. Оныҥ темдектегениле, Сибирьдиҥ туулык текези кӧбизинде тӧрт муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде јӱрет: Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Улаган ла Оҥдой аймактарда. Докладчик Сибирьдиҥ туулык текезиниҥ тоозы канайда кубулып турганыла таныштырган. Ӧткӱрилген чоттошту иштердиҥ турулталарыла, 2015 јылда текениҥ тоозы 8462 болгон болзо, 2021 јылда бу тоо 3761-ге јетире астаган. 2016-2017 јылдарда текениҥ тоозы эҥ ле тыҥ астаган (7916-даҥ 4978-ке), специалисттердиҥ темдектегениле, оныҥ шылтактарыныҥ тоозында јӱк ле јасакты бузуп аҥдаганы эмес, је ар-бӱткенниҥ айалгазы: јаан карлу соок кыштар. Текелердиҥ Алтай Республикада кӧп јӱретен јери Кош-Агаш аймак болуп јат, комитеттиҥ ле ар-бӱткенди корулаар јерлердиҥ чыгартулу улузыныҥ шӱӱлтезиле мында олордыҥ текши тоозыныҥ кайда да 80 % јӱрет. Андрий Кудановтыҥ эзеткениле, 2021-2022 јылдардыҥ аҥдаарга јараар ӧйинде 133 теке адарына јараду берилген.\nДепутат Михаил Терехов 2016 јылдаҥ ала туулык текениҥ тоозы астап турганын билип тура, нениҥ учун оны аҥдаарына јараду берилери улалганы керегинде сурак берген. Калганчы јылдарда ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ айалгазы кубулганыла, текениҥ јӱрген јерлеринде азырал астаганыла колбой, онойдо ок коммерческий аҥдаштарда эҥ ле кӱчтӱ текелер адылат, онызы дезе текши генофондко салтарын јетирет – бу ончозы текелердиҥ тоозы орныгарына буудагын јетирет деп, докладчик темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, орныгарга ас ла болзо, ӱч јыл керек. Је озо мониторинг, билим шиҥжӱлер ӧткӱрер, чокум программа тургузар керек. Сайлукемдеги национальный парктыҥ директоры Денис Маликовтыҥ ајарганыла, корулаар чокум иштер ӧткӱрбезе, текелер чек јоголып калардаҥ айабас.\nЈарлу эколог Василий Манышевтиҥ эзеткениле, 30 јыл кайра республикада эҥ баштапкы јарадылган јасактардыҥ тоозында АР-дыҥ «Аҥ-куштыҥ телекейи керегинде» деп јасагы тегиндӱ јарадылбаган. Оныҥ айтканыла, «коммерческий аҥдаш» јанынаҥ јасактар јарадар керек. Айдарда, анализ эдип, коммерческий аҥдашка лицензия берерин аайлаштырып турган нормативный акттар јарадар керек. Елена Ялбачеваныҥ темдектегениле, туризмниҥ бӱдӱми болуп турган коммерческий аҥдаш каланныҥ чодына кирбей, туура барат. Је текелерге аҥдаарын кирелендиргенинеҥ улам, бистиҥ эл-јон јажытту аҥдашка кӧчпӧс пӧ? Депутат Денис Шубин Елена Ялбачеваныҥ бу шӱӱлтезин база јӧмӧшкӧн.\nПарламентарийлер Борис Бидинов, Ержанат Бегенов, Самат Кагарманов, Радмила Пекпеева, Айдар Мызин, Айдар Тазрашев, прокурордыҥ болушчызы Юлия Юркина, Кош-Агаш аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Санаш Дидунов, Оҥдой аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Адучы Тысов туулык текениҥ тоозын орныктырарга ого аҥдаарына 3-5 јылга мораторий кийдирер керек деген шӱӱлтелерин айткандар. Айдар Тазрашевтиҥ шӱӱлтезиле, аҥдаарын јаҥыс ла текеге эмес, буланга, тооргыга ла аҥга аҥдаарын база токтодор керек. Еликпай Аманчин коллегаларын јӧмӧп, ар-бӱткенди корулаар прокуратураныҥ учурын тыҥыдар шӱӱлтезин айткан.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ чыгартулу кижизи Николай Малчинов Сибирьдиҥ туулык текезине аҥдаарына мораторийди текши республикада кийдирзин деген суракла баштанган. Григорий Пильтинниҥ айтканыла, бу суракла јӧп чыгарардаҥ озо специалист-эксперттердиҥ шӱӱлтезин угар, оныҥ кийнинде токтодулу керектер ӧткӱрерин кӧрӧр керек. Айдар Мызин Сибирьдиҥ туулык текезиниҥ тоозыныҥ астаганы озо ло баштап кижидеҥ камаанду болгон, айдарда, 2022 јылдаҥ ала аҥдашты токтодып, коштой текени шиҥдеер билим иштер ӧткӱрер керек деген. Ол онойдо ок эл-јон ортодо текеге аҥдаарын кирелендиргени текелердиҥ тоозы кӧптӧӧрине экелери керегинде јартамалду иш ӧткӱргениниҥ јаан учурлу болгонын темдектеген. Аскар Тулебаевтиҥ шӱӱлтезиле, керектӱ јӧп јарадардаҥ озо бу суракты бастыра јанынаҥ шиҥдеер керек. Оны парламентарий Сергей Ложкин јӧмӧп, озо баштап јондык шӱӱжӱлер ӧткӱрер керек деген.\nРеспубликан парламенттиҥ спикери Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, бу сурак бӱгӱнги кӱнниҥ курч ла оору сурагы, эл-јондык текеге аҥдаарын токтодорын некейт. Оныҥ учун јербойыныҥ эл-јоныныҥ кӱӱн-санаазын ајаруга алары учурлу, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ дезе јондык шӱӱжӱлер ӧткӱрер керек. Онойдо ок эксперттердиҥ, специалисттердиҥ шӱӱлтелерин угар ла јаҥныҥ чыгартулу улузыныҥ ла эл-јонныҥ ортодо текши јӧпкӧ келери јаан учурлу. Биске јербойыныҥ улузыныҥ шӱӱлтези јаан учурлу болуп јат деп, ол чокумдаган.\nАдакыда парламентарийлер аймактардыҥ депутаттарына эл-јонло кожо текени корулаары јанынаҥ иштеери керегинде суракты шӱӱшсин деп баштанар деген јӧпкӧ келгендер. Владислав Рябченко профильный комитеттиҥ ээчий јуунында муниципалитеттердеҥ келген шӱӱлтелерди кӧрӧр лӧ тергеениҥ башкарузында кӧрӧрине текши шӱӱлтелерди кийдирери керегинде айткан.


18.01.2021 - altaicholmon\nТӱн ӧҥӧлӧп, араайынаҥ кирген сайын, караҥуй јерди там ла бийлеп, јердиҥ ӱстинде не-немелер бу караҥуйда кайылып, телекей ӱстине јӱк ле сомдорын артырып, бастыра бойлоры ич-кӧксине шиҥе бергендий тургылайт.\nЈуунты: Г. И. Чорос-Гуркин ле эмдиги ӧй\nТуулу Алтайда јураар санаттыҥ тӧзӧӧчизи, јарлу јондык ла политикалык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган «Г. И. Чорос-Гуркин ле эмдиги ӧй» деп адалган конференцияныҥ материалдарыныҥ јуунтызы кепке базылып чыкты.\nАлтайыныҥ ла албатызыныҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ уулы\nАлтай Республиканыҥ ӱч созывыныҥ (2-4) депутады, «Знак Почета», Калыктар најылыгыныҥ, «Таҥ Чолмон» ордендердиҥ кавалери, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи В. К. САБИНГЕ чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде 80 јажы толор эди.\nРоссияныҥ Шылу комитеди (СК) ижин, 2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде уголовный јаргыпроизводствоныҥ бӧлӱгинде чыдуларын РФ-тыҥ јасактары аайынча бӱдӱрип турган ла таҥынаҥ федерал государственный орган болуп, баштаган.\nАлтай Республикада Балдардыҥ килемјилик фонды ӧткӱрип турган «Кажы ла балага јаҥыјылдык сый» деп адалган акция тӱгенген. Бу керек-јарак пандемияныҥ уур-кӱч ӧйинде ӧткӱрилген де болзо, кажы ла балага сый керек болгонын ла ол оны коркышту сакып турганын бис јакшы оҥдогоныс.


Тергеениҥ башчызыныҥ ишмекчи јол-јорыгынаҥ - altaicholmon\nТергеениҥ башчызыныҥ ишмекчи јол-јорыгынаҥ\nРосагашээлемниҥ башкараачызыла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада ишмекчи јол-јорыкта јӱрӱп, Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министриниҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Сергей Аноприенколо тушташкан.\nТуштажуда олор «Экология» национальный ӱлекердиҥ «Агаштарды корыыры» деп федерал программа-зыныҥ тергееде бӱдӱп турганын, агаш ээлемди ӧскӱрериниҥ, агаштарды ӧрттӧҥ корулаарын јеткилдеериниҥ сурактарын шӱӱшкендер.\nБыјыл Алтай Республикага бу ӱлекерге федерал бюджеттеҥ 67,7 млн салковой чыгарылган, оноҥ 52 млн салковой агашты ӧрттӧҥ корулаар техника ла јепселдер аларына чыгарылган. Артканы јаҥы чаалдар отургузар јерлердиҥ кемин элбедерине, тергеениҥ лесничестволорын агашээлем техникала ла јепселдерле јеткилдеерине, ӱрендердиҥ кӧмзӧзин тӧзӧӧрине учурлалган.\nАгаш аразында ӧрттӧрди ӧчӱрер ишти тыҥыдарга јыл башталарда тергее ӧрт ӧчӱрер 16 техника ла јепсел алган, олорды јылдыҥ учына јетире экелери јанынаҥ контракттар тургузылган. Былтыр тергееге 60 техника ла јепселдер келген. Онойдо ок Алтай Республикада агаш корулаар бойыныҥ авиациялык техниказы бар, ол вертолетторло, ӧрттӧр ӧчӱрер эп-аргаларла јепселген. Агаш аразында ӧрт ӧчӱрер группалардыҥ ижиниҥ шылтузында республиканыҥ јеринде јаан ӧрттӧр болбогон, онойдо ок Сибирьдиҥ ӧскӧ тергеелерине болужар арга болгон. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ ӧрт ӧчӱрер десантниктериниҥ тӧрт группазы Красноярский крайда ӧрттӧр ӧчӱреринде турушкан.\nФедерал ӱлекерди бӱдӱрер тушта республикада чаалдар отургузар јерлер элбедилген, агаштары кезилген ле чирип-оорып ӱрелген ончо јерлерде јаҥыдаҥ отургузарга ӱрендердиҥ кӧмзӧзи тӧзӧлгӧн – быјыл чаалдар отургузар иштер 530 га јерде ӧткӧн. Агашты искусственный аргала отургузарыныҥ кӧргӱзӱзи 300 гадаҥ ашкан, онызы 110% кӧп. Агротехнический кичееш 1300 га јерде ӧткӧн. 4 га јер ӱренделген. Онойдо ок кӱске ӱрендер белетеери, јаҥыдаҥ јерлер ӱренделери пландалган.\nРосагашээлемниҥ башкараачызы Сергей Аноприенко Алтай Республиканыҥ агаш аразында ӧрттӧр болдыртпазы ла олорло тартыжары јанынаҥ турулталу ижин темдектеген. Ол онойдо ок агаш ээлемниҥ башка-башка бӱдӱмдерин ӧскӱрери јанынаҥ тергеениҥ јаан аргаларын темдектеп, бу ууламјыда республикала колбулу иштерди улалтарын айткан.\nАгробиотехнологияларды ӧскӱрери шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россия Федерацияныҥ билим ле бийик ӱредӱлик аайынча министри Валерий Фальков Москвада ишмекчи јол-јорык ӧйинде туштажуда агробиотехнологиялык кластердиҥ ӧзӱминиҥ бӧлӱгинде јаба иштеерин шӱӱшкендер.\nОлег Хорохордин республиканыҥ Майма аймагында «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылыкта ишти јӧмӧӧри» деп нацӱлекерле тергееде баштапкы агропарк тудулып јатканын куучындаган. Сыгын айда ла мында сырьеодоҥ продукция иштеп алары башталар. Бери 2024 јылга јетире резиденттердиҥ ле инвесторлордыҥ 500 млн салковойдоҥ ажыра инвестицияларын тартары пландалат, јылдыҥ ла продукцияныҥ кеминиҥ кӧптӧӧри 10% болор.\n«Агропаркта бис агробиотех-нологияларды, ол тоодо јуртээлем продукцияны тереҥжиде иштеп, эдериниҥ технологияларын ӧскӱрерге турубыс. Бу бӧлӱкте бистиҥ аргаларыс јаан. Инновациялык јӧптӧр, билим иштер, технологиялардыҥ трансферин јеткилдеери керектӱ болоры ла онызы ведомстволор ортодо колбулу иштеерин некеери јарт» – деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nОлег Хорохординниҥ ајарганыла, эл-јонго сырьезынаҥ јербойында продукция иштеп алганы, ӱзеери баазын тергееде артырып, экология јанынаҥ ару ла белен продуктын бойы садары јаан учурлу.\nОнойдо ок тергееде сок јаҥыс вузты, Горно-Алтайский государственный университетти (ГАГУ), ӧскӱрер сурак база ајаруда болгон.\n«ГАГУ-ны ӧскӱрери ле јӧмӧӧри субъектти бӱгӱнги кӱнде суруда профессионал кадрларла, јиит специалисттерле јеткилдееринде тыҥ керектӱ» – деп, Валерий Фальков чокымдаган.\nМинистр Россияныҥ ӱредӱ ле билим айынча министерствозы тергееле билим-производственный ууламјыны ӧскӱреринде мынаҥ да ары колбулу иштеерин улалтарын айткан.\nКоронду таштанчылардыҥ ла шоҥкорлордыҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада Россияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ ла экологияныҥ министри Дмитрий Кобылкинле база туштажуда болгон.\nТӧс сурак тергееде «Экология» нацӱлекерди бӱдӱрери керегинде болгон. Олег Хорохординниҥ јетиргениле, Россияда экология јанынаҥ ару деген субъекттердиҥ бирӱзи Туулу Алтайда Акташта алдындагы туулык-металлургический предприятиениҥ ртутьту таштанчыларын јоголтор сурак узактаҥ бери туруп јат.\n«Мындый чӱмдӱ объекттерди јоголтор иштер сӱреен чыгымду. Республика олорды чыгара тартарга айландыра ар-бӱткенге экологиялык каршулу, тыҥ јеткерлӱ объекттерди јоголторына федерал субсидиялар чыгарары аайынча конкурста туружарга пландайт» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nТуштажуда онойдо ок Сайлукемде нацпаркта Кызыл бичиктеги балобан-шоҥкорлорды ӧскӱрер питомник тӧзӧӧри шӱӱжилген. Парк канча јылга улай јерлик ар-бӱткенде бу шоҥкорлорды орныктырары аайынча программада туружат. Ол аайынча Москваныҥ питомниктеринде ӧскӱрген азатпайларды шоҥкорлордыҥ уйаларына отургузып турулар.\n«Качан да бу солун куштардыҥ тоозы Алтай Республикада ороон ичинде арай ла болзо эҥ ле кӧп болбогон. Бис јоголорго јеткен бу бӱдӱм куштарды орныктырарында болужар учурлу — деп, Олег Хорохордин чокымдаган. – Парктыҥ јеринде питомник тӧзӧгӧни бу иштиҥ турултазын тыҥ бийиктедери јарт».