Энениҥ капиталы — 2020 јылда - altaicholmon\nОроонныҥ Президенти В. В. Путин 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде Федерал Јуунга баштанузында энениҥ капиталыныҥ программазын элбедери керегинде јарлаган болгон. «Россия Федерацияныҥ энениҥ (билениҥ) капиталын тузаланарыла колбулу сурактар аайынча бир кезик јасакчы акттарына кубулталар кийдирери керегинде» деп адалган федерал јасакты РФ-тыҥ Государственный Думазы быјыл кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде, РФ-тыҥ Федерация Соведи кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде јараткан. Россия Федерацияныҥ Президенти В. В. Путин бу федерал јасакка колын быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде салган.\nЈаҥыртулар ла кубулталар\nРоссия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путин кол салган бу јасак энениҥ капиталыныҥ программазыныҥ иштеер ӧйин 2026 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнине јетире узадып, оныҥ кемин баштапкы балага 466 617 салковой эдип, экинчи бала ла оны ээчиде балдар тапканда эмезе балазынганда оны 616 617 салковойго јетире кӧптӧдип турган.\nАлдында јылдарда энениҥ капиталын јылдыҥ ла индексировать эдери јасакла јарадылган болгон. Је экономикада кӱч айалгаларла колбой, ол 2015 јылдаҥ ала индексировать эдилбеген. Эмди јаҥы јылдаҥ ала баштапкы балазын тапкан эмезе азыраарга балазынган болзо, энениҥ капиталыныҥ кеми кӧптӧдилген ле ол 466 617 салковой болды. Онойдо ок 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнине јетире (калганчы кӱнле кожо) ондый тап-эриктӱ боло бергендерге энениҥ капиталы база ок 466 617 салковой болуп јат.\nБаштапкы балага 466 617 салковойды ада кижи база алар аргалу: ада баланы азыраарга алган сок јаҥыс кижи болуп турган ла јаргыныҥ азыраарга алганы керегинде јӧби 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала чыду алынган болзо. Экинчи ле оны ээчий бойыныҥ эмезе азыраарга алган балдарын јаҥыскан чыдадып турган адалар 616 617 салковойды база алар тап-эриктӱ.\nРФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, энениҥ капиталына сертификат берери Россияда автоматически эдилетен баштапкы ла јонјӱрӱмдик госјеткилдеш болор.\nКандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала сертификат проактивный ээжиле берилер. Билелердиҥ кӧбизи оны аларга угузу бербес аргалу.\nПенсионный фонд ончо керектӱ јетирӱлерди бойы ведомстволор ортодогы колбулары ажыра алар аргалу. Бала чыккан кийнинде Гражданский айалганыҥ акттарыныҥ бичимелдериниҥ (ЗАГС) бирлик тооломынаҥ (ондо бала ла оныҥ ада-энези керегинде ончо јетирӱлер бар) Пенсионный фондко јетирӱлер келип јат. Эне кижи госјеткилдештиҥ порталында регистрация этпеген болзо, ол портал ажыра эмезе Пенсионный фондтыҥ бӧлӱктеринде, МФЦ-да таҥынаҥ бойы угузу берер аргалу. Пенсионный фонд сертификатты берерине буудакту кандый бир шылтактар барын шиҥжӱлеп јат. Јок болзо, сертификат јазалат.\nЭмди энениҥ капиталына угузулар кӧрӧр ӧй 30-таҥ он кӱнге јетире астадылган. Энениҥ капиталына государственный сертификатты јазаарыныҥ, айдарда, акча аларыныҥ ӧйи 15 кӱннеҥ беш кӱнге јетире астадылган.\nБилениҥ капиталын кайда тузаланарга јараар\nЭнениҥ 466 617 салковой капиталын тегин ле чыгымдаарга јарабас. Јасактыҥ тӧс учуры — ол балдарга туза экелеринде болуп јат. Оныҥ учун государствоныҥ бу акча-манадын кандый керектерде чыгымдаарыныҥ тооломы бар.\nЭҥ элбеде тузаланылып турган баштапкызы — јадар айалгаларын јарандырары. Энениҥ капиталын тура садып аларына, ипотечный кредитти јабарына, јадар тура тударына ла јаҥыртарына ла ӧскӧзине де чыгымдаарга јараар. Энениҥ капиталыныҥ акча-манадын эмди садтардыҥ участогында тура тударына эмезе јаҥыртарына чыгымдаарга јараар.\nБилениҥ капиталын чыгымдагадый экинчи керек — ол балдардыҥ ӱредӱзи. Программаны кӧп катап кубултканыныҥ кийнинде 2020 јылда куучын јаҥыс ла бийик ӱредӱ керегинде эмес, је анайда ок школдоҥ озо ӱредӱ керегинде база ӧдӧт. Энениҥ капиталыныҥ акчазын баланы айылда кичееп турган няняныҥ (ол окылу иштеп турган болзо) эмезе балдардыҥ ӱредӱлӱ тӧс јерлериниҥ јеткилдеш-ижи учун тӧлӧӧргӧ јараар.\nАкча-манатты чыгымдаар ӱчинчи керек — энениҥ накопительный дейтен пенсиязы. Энениҥ капиталы накопительный пенсия јаҥы ла ӧзӱм алынып турган ӧйдӧ јарадылган. Бӱгӱнги кӱнде бу программа јокко јуук. Је јасакта ол арткан ла энениҥ капиталын онойдо тузаланары јарадылат.\nТӧртинчи, аҥылу, је кезик билелерге сӱреен керектӱ ууламјы бар. Кенек баланыҥ су-кадыгын орныктырарына чыгымдаарга јараар. Энениҥ капиталына башкаруныҥ тургускан тооломындагы су-кадыкты орныктырарыныҥ јепселдерин алар арга берилет.\nАкча-манатты кыйалтазы јоктоҥ јӱк бир ле керекке чыгымдаар эмес — јасак оны бир канча керектерде тузаланарын јарадат.\nАкчазыла алып, тузаланарга јараар ба\nЈарабас, башкаруныҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱги билениҥ капиталын јиирге јарабас деп канча јылдарга айдып туру. Је эмди оны кезик учуралдарда колго алары окылу јарадылат.\nЭки балалу билелердиҥ кирелтези чокымдалган кеминеҥ јабыс болзо, олор билениҥ капиталынаҥ ай сайын тӧлӧмир алар аргалу. 2020 јылда кажы ла кижизине эки прожиточный минимумнаҥ (олордыҥ јуртаган тергеезиндеги) ас кирелте келижип турган билелерге энениҥ капиталынаҥ ай сайынгы тӧлӧмир јазадып аларга јараар. Ол тӧлӧмир баланыҥ прожиточный минимумына келижет — ороондо орто тооло ол 11 муҥ салковой.\nМындый тӧлӧмирди энениҥ капиталы јазалган балага ӱч јаш толгончо аларга јараар. Је тӧлӧмирди экинчи балазы 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала чыккан билелер алар.\nТулаан айдыҥ 26-чы кӱнинде президенттиҥ коронавирусла колбой эткен баштанузында айдылганыла, энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ ончо билелерге кандык айдаҥ ала кажы ла балага 3 јашка јеткенче ай сайын 5 муҥ салковойдоҥ тӧлӧлӧр.\n2020 јылда база болгодый кубулталар\nЭмди тура программага чокым кубулталар эдилбеген. Јӱк ле 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала энениҥ капиталынаҥ ай сайын акча алар кӱӱндӱ билелердиҥ тап-эригин чокымдаары айдылат. 2018-2019 јылдарда билениҥ кажы ла кижизине ол бӱдӱн-јарым прожиточный минимум болор деп ээжи болгон, 2020 јылда ол ээжи эки прожиточный минимум боло берген. Онызы энениҥ капиталын ай сайын колго алатан билелердиҥ тоозын кӧптӧдӧр.\nГосударствоныҥ башчызы энениҥ (билениҥ) капиталыныҥ программазын элбедери керегинде јаҥыс катап эмес айткан. Темдектезе, кӧп билелер энениҥ капиталын автомобиль аларына чыгымдаарын јаратсын деп сурайт. Государство российский автопромды јӧмӧӧри аайынча программаларды улайын јарадат. Энениҥ капиталын тӧрӧл јаҥы авто садып аларына чыгымдаарын јараткан болзо, автосалондордо саду эрчимделер эди. Је эмди тура…\nПрограммага јаҥы кубулталар, байла, 2020 јылдыҥ туркунына эдилер болор. Эмди тура энениҥ капиталын индексировать эдерин орныктырар дегени јакшы солун. Башкару оны јылдыҥ ла индексировать эдерге туру.\nТергеебисте база программа иштейт\nТӧртинчи ле оны ээчиде балдарга берилип турган энениҥ капиталыныҥ кеми 50 муҥ салковой. Энениҥ республикан капиталын алар тап-эрик 2021 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 31-чи кӱнине јетире берилет.\nГорно-Алтайскта игис ӱч ле оноҥ кӧп балдар чыкканда, бир катап 115 муҥ салковой тӧлӧлӧт.\n2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥар айыныҥ 31-чи кӱнине (калганчы кӱнле кожо) јетире ӱчинчи эмезе оны ээчиде балдар чыкканда (азыраарга алылганда) ай сайын 10 259 салковой тӧлӧлӧт.\nАй сайынгы тӧлӧмирди аларга билениҥ бир кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми эки прожиточный минимумнаҥ кӧп болбос учурлу. Ол 2019 јылдыҥ 4-чи кварталында чоттолгоныла 20 760 салковой. Ай сайынгы тӧлӧмир ӱчинчи ле оны ээчидеги чыккан бир ле балага ол ӱч јашка јеткенче берилер.\nЭнениҥ (билениҥ) капиталын тӧртинчи ле оны ээчиде балазын чыгарган (азыраарга алган) (ол тоодо бир эмезе ээчидеги бир канча бала божогон ло олордыҥ чыкканы регистрациялу болзо), алдында капиталдыҥ сертификады берилбеген тушта, эне кижи алат.\nЭр кижи тӧртинчи эмезе оны ээчиде балдардыҥ сок јаҥыс усыновители болзо, ол керегинде јаргыныҥ јӧби 2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱниниҥ кийнинде чыду алынган (ол тоодо бир эмезе ээчидеги бир канча бала божогон ло олордыҥ чыкканы регистрациялу тушта), алдында капиталдыҥ сертификады берилбеген болзо, билениҥ капиталын алат.\nӰй кижи энениҥ республикан капиталын алар тап-эригин јылыйткан болзо, капиталды адазы (усыновитель) алып јат.\nЭнези эмезе адазы энениҥ (билениҥ) капиталын алар тап-эриктерин јылыйткан болзо, капиталды 23 јашка јетпеген бала алат эмезе балдар теҥ-тай ӱлежип јат.\nЭнениҥ капиталын мындый керектерге чыгымдаарга јараар: јадар айалгаларын јарандырарына; баланыҥ (балдардыҥ) ӱредӱзине. Тӧртинчи баланыҥ ла оны ээчиде балдардыҥ чыкканынаҥ ала (азыраарга алганынаҥ ала) ӱч јыл ӧткӧн соҥында энениҥ капиталы берилет.\n(Электрон СМИ-лердиҥ јетирӱлериле белетелген)


02.04.2019 - altaicholmon\nОос чӱмдемелдерге тайанып, бийик кемине јеткен\n1959 јылда Горно-Алтайский автоном областьта Бичиичилердиҥ биригӱзи тӧзӧлгӧн. Ол алтай национальный литератураныҥ ла Туулу Алтайдыҥ јайаан јӱрӱминиҥ ӧзӱминде јаан учурлу болгон. Је Бичиичилердиҥ биригӱзи тӧзӧлӧрине јетире алтай литература јаан јол ӧткӧн. Алтай литератураныҥ ӧзӱминиҥ тӱӱкизи узун. Алтай тилле бичиири XIX чактыҥ 40-50 јылдарында тӧзӧлгӧн. Баштапкы чӱмдемел бичик 1860 јылда чыккан, оныҥ авторы телеуттардаҥ алтай поэт,\nЈасактарга кубулталар ла талдаштар керегинде јӧптӧр јарадылды\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ 41-чи сессиязы спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧтти. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, республикан комитеттердиҥ ле ведомстволордыҥ, федерал службалардыҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ, јондык биригӱлердиҥ башкараачылары ла чыгартулу улузы, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле депутаттар Советтериниҥ јаандары туруштылар. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат\nЈаантайын сергелеҥде ле беленде\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 26-чы кӱнинде Горно-Алтайскта драманыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында Росгвардияныҥ профессионал байрамына учурлай ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда туружып, олорды Россия Федерацияныҥ Национальный гвардиязыныҥ кӱниле уткыган. Театрдагы бу кӧдӱриҥинеҥ озо Росгвардияныҥ бистиҥ тергеедеги черӱзи турган јерде кӧдӱриҥилӱ построение ӧткӧн, анда јиит черӱчилдер черт бергендер,\nТӧрӧл Алтайыс балдардыҥ јуруктарында\nБалдардыҥ јуруктарыныҥ «Мениҥ тӧрӧл Алтайым» деп конкурсыныҥ уч-турулталары тулаан айдыҥ 29-чы кӱнинде анайда ок адалган кӧрӱниҥ ачылтазында јарлалган. Байрамга јиит јурукчылар, эне-адалар, кӱндӱлӱ айылчылар јуулды. «Мениҥ тӧрӧл Алтайым» деп кӧрӱниҥ ачылтазына јуулган уулчактарга ла кызычактарга, јаан улуска бу кӱн байрам кептӱ болды. Кӧдӱриҥиге келген балдарга конкурстыҥ тӧзӧӧчилери јилбилӱ программа белетеген. Эл музейдиҥ залдарында солун мастер-класстар\nАдылу ӱредӱниҥ јаҥы ээжилери јӧптӧлгӧн\nРоссияныҥ башкарузы бийик ле орто ӱредӱлӱ заведениелерде келер ӧйдиҥ специалисттерин адылу ӱредериниҥ јаҥы ээжилерин јӧптӧгӧн деп, министрлердиҥ кабинединиҥ сайты јетирет. Ээжилерди јӧптӧгӧн јӧптӧ адылу ӱредӱ (целевое обучение) керегинде јӧптӧжӱ тургузарыныҥ ла оны токтодорыныҥ ээжилери, иштеер јерин чокымдаарыныҥ ла кубултарыныҥ айалгалары, јӧптӧжӱде айдылган молјулардаҥ јайымдаарыныҥ аайы ла тӧзӧлгӧлӧри, јӧптӧжӱниҥ айалгаларын бусканы учун акча тӧлӧӧриниҥ аайы јӧптӧлгӧн.\nО. Хорохордин тергеелик МЧС-тыҥ чемпионадын ачкан\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ функциональный ӧрт-аргадаачы многоборье (кроссфит) јанынаҥ чемпионадыныҥ ачылтазында турушкан. Чемпионатка јуулган улусты уткып тура, Олег Хорохординниҥ темдектегениле, Россияныҥ президенти Владимир Путин граждандарла јеткер-тӱбек болбозын јетикилдеери тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болот ло бу ишти бӱдӱреринде МЧС-тыҥ учуры јаан деп айтканын эзеткен. «Алтай Республикада


Президентис, орооныс учун оморкойдыс - altaicholmon\nПрезидентис, орооныс учун оморкойдыс\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников:\n—РФ-тыҥ Президенти Владимир Путинниҥ инаугурациязында турушканым јаан тоомјылу керек деп бодойдым.\nАнда бистиҥ национальный лидердиҥ куучынын угуп, калганчы ӧйлӧрдӧ болгон бастыра иш-керектерди ле једимдерди эске алып, Владимир Владимирович чындап та тыҥ лидер деп чикезинче айдар аргам бар. Ол бойы албатынаҥ чыккан, ол учун кӧгӱс-јӱрегиле оорыйт, бастыра јӱрӱмин Россияныҥ ӧзӱмине учурлаган. Бу иш-керегин ол оноҥ до ары улалтар.\nПрезиденттиҥ бастыра телекейге јарлалган сӧстӧринде бистиҥ улу ороонныҥ албаты-јонына чындык болгоны јарт айдылган. Россияныҥ ийде-кӱчин тыҥыдарга, оныҥ ӧзӱмин эрчимделтерге, ороонныҥ албатызы ого эткен бӱдӱмјиге турарга, ол чындап та бастыра ийде-кӱчин берер.\nJаан текшинациональный иш-амадулар ла кӱнӱҥ сайынгы курч сурактар ортодо колбу бар болорын Владимир Владимирович аҥылап темдектеген. Онызы ороонныҥ башкараачызы бистиҥ телкем орооныстыҥ кажы ла кижизиниҥ айтканын угуп ла ундыбай јӱргенин, кажы ла кижи јаан учурлузын ајаруда тудуп турганын керелейт.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин:\n—Владимир Путин РФ-тыҥ Президентиниҥ јамызына киргенине учурлалган кӧдӱриҥини телекейлик кеминде јондык-политический керек деп айдарга јараар.\nБистиҥ ойгор албаты ороонды тӧртинчи катап башкарып јаткан Владимир Путинниҥ шылтузында Россия телекей кеминде ийде-кӱчтӱ, озочыл ороон болуп калганын јакшы оҥдоп јат.\nОрооныс бу кӱндерде ӧзӱмниҥ јаҥы бӧлӱгине кирип јат. Президент инаугурацияда јадын-јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде ичкерлеш болоры, тӧс ууламјы јаҥыртуларга эдилери керегинде чокым айткан. Ичкери ӧзӱм кажы ла кижинеҥ, ол кайда иштеп турганынаҥ, кандый укту ла мӱргӱӱл јаҥду болгонынаҥ, кандый партияны јӧмӧп јӱргенинеҥ камаан јогынаҥ, камаанду болор деп бодойдым.\nМеге анчада ла бистиҥ ороонныҥ јаражы ла ийде-кӱчи оныҥ аҥылузында ла бирлик болгонында, бойыстыҥ јилбӱлеристи корып аларына ӱренип алганыста, Тӧрӧлис учун оморкудуны орныктырганыста, бистиҥ јаҥжыккан байлыктарыста ла једимдеристи бӱгӱн чеберлеп, ичкери ӧзӱмниҥ јолыла оноҥ ары барар керек деп айтканы сӱрекей јараган.\nБистиҥ ороонго учурлай ӧмӧ-јӧмӧ иштеерис, нениҥ учун дезе бӱгӱнгидий Россиядый Тӧрӧлис бисте јок ло база качан да болбос.\nФедерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель:\n—Ӱнбереечилердиҥ 80 процент кирези ӱндерин РФ-тыҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде Владимир Путин учун бергени ого бӱдӱмји јаан болгонын керелейт.\nОроонныҥ башчызыныҥ инаугурацияда куучынында телекей ичинде амыр-энчӱ болорын ла орооныстыҥ албатызыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйы бийиктеерин јеткилдеери керегинде айтканы тӧс шӱӱлте болуп темдектелген.\nӰнбереечилерим меге инаугурацияны кӧргӧнис деп аткарган sms-јетирӱлери јаан учурлу. Олор бойыныҥ орооны, Президенти учун оморкоп турганын бичиген.\n«Шабалин аймак» МО-ныҥ јааны Эрчим Сарбашев:\n—Инаугурация — јаан учурлу керек. Бӱгӱн анаҥ јаҥы политикалык ӧй-бӧлӱк, јаҥы јаҥыртуларды ла јаан учурлу јӧптӧрди сакыыры башталып јат. Владимир Путин бойыныҥ куучынында тӧс ајаруны ороонныҥ ичбойындагы сурактарына эткен. Албаты орооныс кызалаҥнаҥ канайып чыгарын билерге амадайт — келер ӧйдӧ кандый иштер ӧдӧрин, бистиҥ бала-баркабыстыҥ келер ӧйи кандый болорын, кандый јонјӱрӱмдик быжулаштар јӱрӱмде бӱдерин.\nОҥдой аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Эдуард Текенов:\n—Бис 1990-чы јылдардагы кызалаҥдарды качан да ундыбазыс. Оноҥ Владимир Путин ороонныҥ башчызы болуп келерде, текши айалга јакшы јанындӧӧн бир эмештеҥ кубулып башталган. Кӱнбадыш ороондор бис качан да колго-бутка туруп болбозыс деп сананган, је олордыҥ андый санаазы калас керек болуп калды. Бӱгӱн де кызу тартыжу ӧдӧт. Бистиҥ государство телекейдиҥ эҥ тыҥ деген ороондорыныҥ бирӱзи болуп калганында бӱгӱнги Президенттиҥ ле оныҥ командазыныҥ канча јылдардыҥ туркунына бӱдӱрип келген ижиниҥ уч-турултазы.


Кырайдыҥ јеринде 51 Ар-бӱткенниҥ кереези, ар-бӱткен парк «Ая», Тигиректе заповедник ле 35 заказник: Ӱлекер:Кол\nӰлекер:Конец кол Корулу јерлердиҥ текши площади 725 тыс. га, кырайдыҥ јериниҥ 5 %-ти, (телекейлик стандарт: регионныҥ текши јериниҥ 10 % -ти болор учурлу), текшироссиялык кӧргӱзӱ аайынча бу ас, биосферада ландшафтно-экологический равновесиени тударга.\nАлтай Туулу округПравить\nXIX-чи чактыҥ ала эмдиги Алтай кырай ла Республики Алтай Томский губернияныҥ јерине кирген.\nРоссияда 1917 јылдыҥ Революциязы ла Граждан јуу Алтайда Совет јаҥды тургускан. июле 1917 јылдыҥ јаан изӱ айында Алтайская губерния тӧзӧлгӧн, тӧс јери Барнаулда, 1925 јылга јетире болгон. 1925 јылдаҥ ала 1930 јылга јетире Сибирский кырайга кирген (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала), 1930 јылдаҥ 1937 јылга јетире Западно-Сибирский кырай (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала). 1937 јылда Алтай кырай тӧзӧлгӧн (тӧс јери — Барнаул кала).\nЈууныҥ кийнинде јаҥы техника ла технологияларды текши тузаланары башталган. Кырайдыҥ промышленностиниҥ ӧзӱми ороон ичиндеги кӧргӱзӱлердеҥ бир канчага бийик болгон. Онойдо, «Алтайский тракторный заводто» 1950-чи јылдардыҥ ортозында СССР-да баштапкы салдаа эдер автомат-линия тургузылган, Бийский котельный завод тӱӱкиде баштапкы катап котлостроениеде котелдордыҥ барабанын эдер поточный линия тургускан, Барнаульский механический пресстердиҥ заводы јаҥы конструкция тургускан: чеканочный пресстер, давлениези 1000—2000 тонн. 1960-чы јылдардыҥ бажында кырайда РСФСР-да эдимдердиҥ ортодо 80 % -теҥ артык трактордыҥ салдаалары ла 30 %-теҥ артык кош тартар вагондор ло паровой котелдор чыгарып турган.\nОл ло тушта, 1950—1960-чы јылдарда кырайдыҥ кӱнбадыш келтейинде целинна јер кӧдӱрери деп иш башталган. Бастыра јаба 2,9 млн гектар јер кыралалган, 78 јаан совхозтор тӧзӧлгӧн. Бу јаан масштабту ишке туружарга Алтайга тоолу ла јылга 350 муҥга шыдар улус ороонныҥ башка-башка јерлеринеҥ (Москва, Ленинград, Украина, Урал, Кубань) кӧчӱп келген, ол тоодо 50 муҥ. јиит специалисттер комсомол-путёвкала келген. 1956 јылда регион рекорд-тӱжӱм берген: 7 млн тоннадаҥ кӧп аш, ол учун кырай Ленинниҥ ордениле кайралдаткан. Ленинниҥ экинчи орденин Алтай кырай 1970 јылда алган.\n1970—1980-чи јылдарда алдынаҥ бойы иштеп турган предприятиелер ле отрасльдардын ордына территориально-производственный комплекстер: аграрно-промышленный узлелдер, производственный ла производственно-билим биригӱлер тӧзӧлип баштаган. Рубцовско-Локтевский, Славгородско-Благовещенский, Заринско-Сорокинский, Барнаульско-Новоалтайский, Алейский, Каменский ле Бийский агропромышленный комплекстер ачылган. 1972 јылда строительство Алтай коксохимический завод тудулып баштаган, 1981 јылда баштапкы Каменноугольный коксты алган.\n1991 јылда Алтай кырайдаҥ Горно-Алтайская автономная область чыгала, алдынаҥ бойы преобразованная в самостоятельный субъект Россия Федерацияныҥ субъекти: Республику Алтай боло берген.\nАлтай кырайдыҥ башкарузыныҥ јааны болуп (глава администрации края) губернатор турат. Алтай кырайдыҥ — исполнительный органы, крайисполкомныҥ ордына турган.\nӰлекер:Main Алтай кырайдыҥ кебедели 2000 јылда јӧптӧлгӧн. Бӱдӱми француз кгеральдика куйакка тӱҥей, тӧзи бийигиниҥ сегис тогустыҥ бӧлӱги, куйактыҥ алды јаны сӱӱри. Алдында толыктары тегерийтилген. Тал тууразында чийӱ эки тӱҥей бӧлӱкке бӧлийт. Кебеделдиҥ ӱсти јанында оошкы фондо ыжы чоргып турган XVIII чактыҥ доменный печкези Алтайс кырайдыҥ тӱӱкилик темдеги. Кебеделдиҥ алдында кызыл фондо колыван вазалардыҥ кааны јажыл ӧҥдӱ ваза, эмди тергеелик Эрмитаж музейде. Кебеделдиҥ куйагын айландыра алтын аштыҥ веногы салынган. Венок оошкы лентала буулалган.\nАдминистрациялык јерин бӧлӱгениПравить\nХимия ла нефтехимия тыҥ ӧзӱм алынбаган отрасльдар. Тӧс јерде Кучуксульфатный комбинат пгт.Степное Озеродо турат, ол сульфат натрия эдип јат, оныҥ кезигин сернистый натрий эдет, цветной металлургия ла јеҥил промышленностьто тузаланадылар, онойдо ок ФКП «Бийский олеумный завод» промышленный ВВ чыгарат, олеум, серный кислота ла электролиттер, дизельге присадкалар, бетонго модификатор.\nБийск кала ӧзӱминде инновационный стратегиялу билимград оборонный тӧс јерлӱ, нанатехнологияларлу учун, мында , Алтайский биофармацевтический кластер бар, тӧс инновационно-стратегический амадузы тергееге импортло келип турган эмдердиҥ ордына бойындыйин эдери.\nКырайдыҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине электроэнергетика јаан салтарын јетирет. Јаан учурлузы, тӧзӧлгӧзи тепловой электростанциялар: Барнаулда: Барнаульская ТЭЦ-2 ле Барнаульский ТЭЦ-3, Бийскте: ТЭЦ, Рубцовскта: ТЭЦ озогы тракторный заводтыҥ. Олор ташкӧмӱрле иштейт, Кузнецкий месторождениениҥ, Нерюнгриниҥ месторождениезиниҥ таш кӧмӱриле, Канско-Ачинскийдиҥ, котельныйлар дезе мазутла иштейт. Ар-бӱткенниҥ газы келгениле, кезик котельныйлар газ-одыруга кӧчкӧн (Барнаул — Бийск — Белокуриха деп линияла).\nАлтай кырайда темирјолдор бар. Олордыҥ текши узуны 1803 км. 866 км — темирјол промышленный предприятиелердиҥ. Революциядаҥ озо ӧйдӧ Барнаул — Семипалатинск деп узуны 650 км, Барнаул — Бийск узуны 150 км деп темир6олдор болгон. 1945 јылга јетире Славгород — Кулунда — Павлодар ла Локоть — Усть-Каменогорск деп магистральдар тудулган, јууныҥ кийнинде јылдарда — тӱштӱк-сибир участокто (Кулунда — Барнаул — Артышта) ло ортосибирский (Барнаул — Камень-на-Оби — Карасук) деп направлениелер ачылган.\nКырайдыҥ эҥ узун темирјолы — Турксиб, бу јолло транзит кош Россияныҥ кӱнчыгышјанынаҥ Орто Азия јаар барат. Тӱштӱк-Сибир магистральла транзит кош Россияныҥ кӱнбадыш јанына ла Казакстанныҥ ортозына једет. Эҥ јаан темирјол станциялар: Алтайский, Барнаул, Бийск, Кулунда, Рубцовск, Алейский. Бийск — Горно-Алтайск деп темирјол тудуларга темдектелет.\nКӧӧлик јолдордыҥ узуны 15,5 муҥ км. Бастыра аймактардыҥ тӧс јерлери Барнаулла кӧӧлик јолдорло колбу тудат. Кырайдыҥ јериле федерал трассалар ӧдӧт: Р-256 «Чуйдыҥ трагы» Новосибирск — Бийск — Монгол јериле тергеелик кыйу, А-322 Барнаул — Рубцовск — Республика Казахстанла тергеелик кыйу. Эл-јон транспорт 78 % јон јаткан јерлерге јӱрет. Трамвай ла троллейбустар Барнаулда иштейт ( Барнаульский трамвай, Барнаульский троллейбус), Бийскте (Бийский трамвай), Рубцовскто (Рубцовский троллейбус). Автоперевозканыҥ рыногында 12,5 муҥ (2006) предприятие иштейт, 886 маршрутту, 220 — калада, 272 — калага коштой јерде, 309 — јон јаткан јерлер ортодо. Ого коштой, 8 автовокзал ла 47 улус отурар станциялар.\nБарнауда аэропорт ороонныҥ 30 калазыла колбу тудат. Бийсктеги аэропортты орныктырар деп план бар. Бӱгӱнги кӱнде Рубцовский аэродром иштебейт деп јетирӱ бар.\nКерептер јӱрер линиялардыҥ узуны 650 км, (2020 јылда)ол сууда јолдордыҥ 450 км-и улай ла иште. Кырайдыҥ алтынчы бӧлӱги суу-транспортло јеткилделет, кайда да 1 млн кижилӱ. Судоходство развито по рекам Оп ло Бий сууларла керептер јӱрет (Бийскке јетире), Кадынла (Шульгинкага јетире). 1950-чи — 1980-чи јылдарда кичӱ-судоходство Чумышла (Тальменкага), Чарышла (Калманкага) Алейле (Усть-Алейкага) иштеген. Коштыј бӱдӱми: строиматериалдар ла ташкӧмӱр. 1990-чы јылдардыҥ ортозына јетире сӱреен кӧп аш тартатань болгон, онойдо ок агаш. Сууларда пристаньдар ла суу-вокзалдар (Барнаул, Камень-на-Оби) бар. Тӧс порттор: Бийский ле Барнаульский. 2020 јылда керектиҥ аайыла 30 буксирный кереп иштеп јат (тип РТ).\nБилим ле ӱредӱликПравить\nБийскте Алтайская государственная академия образования имени В. М. Шукшина (АГАО) иштейт, Бийский технологический институт АлтГТУ, Институт проблем химико-энергетических технологий Сибирского отделения Российской академии наук (ИПХЭТ СО РАН]]). Эмдиги ӧйдӧ бу кала Россия Федерацияда эҥ ле јаан (улустыҥ тоозыла) наукоград болуп јат. Калага Российский Федерацияныҥ наукограды деп статусты Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ от 21 ноября 2005 јылда кӱчӱрген айда чыккан јӧби аайынча (№ 688) берилген, 2011 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29 кӱниниҥ № 216 темдектӱ јӧбиле уулалткан. Бийск Барнаулла теҥ тай кырайдыҥ јаан учурлу научно-образовательный тӧс јери болот. Мында билим потенциал јуулган: бийикквалифицированный кадрлар, эмдиги ӧйдиҥ технологиялык ла экспериментал базазы, социально-производственныя инфраструктура. Калганчы беш јылга каланыҥ бийик ӱредӱлӱ заведениямелери 197 инновационный проект бичиген орустап «касающихся разработки боевых частей обычного снаряжения, развития и синтеза высокоэнергетических соединений, лекарственных и биологически активных субстанций, создания новых материалов, в том числе композиционных, теплоизоляционных, полимерных композиций, микромодифицированных нанодисперсными фазами, получения сверхтвёрдых материалов в кавитирующих средах и др».\nЈаҥжыккан национал кӱӱ-культура тӱштӱк аймактарда куманды калыктыҥ кӱӱзинде, онойдо ок орус кӧчкиндердиҥ кӱӱлеринде кӧрӱнет. Барнаулда Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии ле государственная филармония Алтайского края иштеп јат.\nБийский драматический театр (оҥ јанында)\nКӧп саба театрлар Барнаулда. Крупнейшие из них, Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии, Алтайский краевой театр драмы им В. М. Шукшина, государственный молодёжный театр Алтая. Јииттердиҥ экспериментал театры — «Калейдоскоп» деп театр-студия, студенческий театр «Пристройка» ла Театром теней. Бийскте 1939 јылда тӧзӧлгӧн Бийский городской драматический театр иштейт. Рубцовскта драматический театр 1937 јылда ачылган.\n1976 јылдаҥ ала Барнаулда, Бийскте ле Сростки јуртта «Шукшинские чтения» деп фестиваль бичиичиниҥ, актёр ло режиссёрдыҥ эземине учурлалган, јаҥжыгып ӧткӱрилет.\n2006 јылдаҥ ала Верх-Обское јуртта (Смоленский аймак) , Бийсктиҥ јанында јылдыҥ ла Евдокимов Михаил Сергеевичтиҥ эземине учурлаган межрегиональный албатылык фестиваль ады «Земляки», (1992 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире культурно-спортивный байрамды Михаил Евдокимов бойы ӧткӱрген). 2009 јылдаҥ ала фестиваль текшироссийский статусту.\nАлтайдыҥ спортсмендеринеҥ Котова Татьяна Владимировна (кӱлер приз Јайгы Олимпий ойындар 2000 ла Јайгы Олимпий ойындар 2004, узунына калыыры), Клевченя Сергей Константинович (мӧҥӱн ле кӱлер приз Кышкы Олимпий ойындар 1994 конькобежным спорт), Алексей Тищенко (алтын медаль Јайгы Олимпий ойындар 2000, бокс)о.ӧ. Бастыра ӧйгӧ 1952 јылдаҥ 2008 јылга јетире кышкы ла јайгы олимпиадаларда Алтай кырайдыҥ Спортсмендери 8 алтын ла, 10 мӧҥӱн, 4 кӱлер медаль ойноп алган.Кӧп саба спортивный инфраструктура регионныҥ јаан калаларында: Барнаулда Дворец зрелищ и спорта имени Г. С. Титова, Обь (спортивный комплекс), стадиондор, спортзалдар, эжинер бассейн, Алтай краевой ипподром, чанаа базалар, Тирлер (стрельбище); Славгородто (Россия), Заринскте ле Бийскте спорткомплекстер ле јаан эмес футбол стадиондор.\n↑ 30,0 30,1 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: сыгын айдыҥ 12 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтай_кырай&oldid=26137"\nПоследний раз редактировалась 13 јаан изӱ ай 2021 в 04:29\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 13 јаан изӱ ай 2021, 04:29.


Ас та болзобыс, танылу, саракай таҥма маанылу - altaicholmon\nБистиҥ республиканыҥ калганчы одус јылга тӱӱкизин кайра ајарып кӧрзӧбис, алтай сӧӧктӧрдиҥ курултай-туштажуларын ӧткӱрериниҥ эҥ ле эрчимдӱ ӧйи 1990-чы јылдарга ла 2000 јылдардыҥ бажына келижет. Эске алынзабыс, ол ӧйлӧрдӧ кажы ла «бойын тоогон» сӧӧк курултайын ӧткӱрип, јайзаҥ-башчыларын кӧстӧгӧн.\nКалганчы ӧйдӧ бу кыймыгу токынай берген деп айдарга јараар. Оныҥ да учун бу ла кӱндерде кӧӧжӧ укту эл-јон Шашыкман јурттыҥ одожында јуулганы јаан солун болды.\nБистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын бу јуун-курултайды ӧткӱрерге тӧзӧмӧл иштерди башкарган кӧӧжӧ сӧӧктӱ Андрей КУЧИНОВЛО.\n—Андрей Тайгылович, мениҥ билеримле, Слер бу байрамды ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкай эдип, тӧзӧмӧл иштерди ӧткӱрерине кӧп ӧй лӧ арга-кӱчеер барган. Бу јуун-курултайды белетеери јанынаҥ баштапкы алтамдар керегинде куучындап берзегер?\n—Је, мындый јуун-курултай ӧткӱрер санаага келгеним удай берген болгон. Ол ло 90-чы јылдарда маймандар, кыпчактар, тӧӧлӧстӧр лӧ оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу сӧӧктӧр бойлорыныҥ курултайларын ӧткӱрген болзо, бистиҥ кӧӧжӧ оток-тазыл кыймыктабаган. Нениҥ учун дезе бис ас тоолу албаты, ол јаан сӧӧктӧргӧ кӧрӧ, бис чик јок ас. Је андый да болзо, санаа болгон ло – ас та болзо, танылу, саракай таҥма маанылу бис. Бой-бойыс јолыгып, бой-бойысты билип-эзендежип јӱрзебис, коомой болбос деп сананып туратам. Эки-ӱч јылга ол санааны башка тудала, былтыр кӱскиде амадумды бистиҥ јаан улуска – Петр Иженерович Шокшуловко ло Гаврил Тохнонович Ешовко чыгара айткан болгом. Олорло куучындажып, «Менде мындый санаа бар, оны ӧткӱректер бе?» — деп сурадым. «Је ӧткӱректер» — деп, јаандар јӧпсиндилер. Онойып, келер кӱсте, ӧлӧҥ-чӧп иштер тӱгене берзе, туштажуны ӧткӱрер деп јӧптӧдис.\nӰлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде туштажар деп темдектейле, јарлаганыс. Јуулатан улус кӧп болгон. Мениҥ санаамла, 300-ке шыдар кижи келер болгон, ол ло тоого аш-курсакты белетегенис. Ончо ло улусты айттырганыс – тил-оосло, телефонло, аймак ичинде ле республикан газеттер ажыра. Мен сананзам, укпаган улус јок болор. Је кем де келип болбогон, кемниҥ де келер кӱӱни болбогон болор. Ончозы келген болзо, јакшы ла болор эди. Келген улустыҥ тоозы сакыганынаҥ јарымы ла болды, мениҥ чоттогонымла, 150-ге јуук кижи. Орустап айтса, «первый блин всегда комом» — оныҥ да учун баштапкы катап бу кире улус јуулганына мен оморкоп ло сӱӱнип јадым. Нениҥ учун дезе бис ас тоолу да болзобыс, бой-бойысты билишпей јадыбыс. Ол Кан-Оозыныҥ, Кадын ичиниҥ улузыла билишпей тура, бу Урсул да ичиниҥ кӧӧжӧлӧрин ончо билбезибис.\nЭмди јуулып, чогылып келеристе, бой-бойыстыҥ тазыл-угысты билип баштадыс. Кӧӧжӧлӧрдиҥ ол ло чаазында јуралган тазыл-угында мен бойымныҥ јуук улузымды, ака-карындаштарымды биле тура кӧргӱзип салдым. Је кижиде јастыралар да болуп турбай, бастыразын билер арга јок – јетире бичилбегени, јастыралузы бар. Оныҥ учун алтыгы јанында кожулталар эдип, јастыраларды тӱзедигер деп бичип салдым.\n—Курултай ӧткӱрерин оҥдоп, удура алтам эдип, белетениш иштерде эрчимдӱ болужын јетирген улусты аҥылаар арга бар ба?\n—Баштапкызында, ол мениҥ бойымныҥ бала-баркам: Мерген ле Эркин уулдарым, Сырга кызым. Ада-энези кыймыктанза, олорго кем озо ло болужар? Бала-барказы болушпай! Ӧскӧ дӧ карындаштардыҥ болужы јеткен – Ешовтордыҥ, Јаҥар угынаҥ Кучиновтордыҥ ла Саниндердиҥ, Моолчы уйазынаҥ Чедушевтердиҥ ле Буйдышевтердиҥ, карындаштар Байзуновтордыҥ. Бойыныҥ билгириле, шулмузыла Кабар Укасович, Валентина Укасовна, Галина Укасовна Бачимовтор јакшы болушкандар. Эјелер јогынаҥ неме болбос – мениҥ бойымныҥ эјем Фаина Тайгыловна Тебекова культура јанынаҥ јӧмӧлтӧзин јетирген. База бир эјем Раиса Сергеевна Сабагашева Бичиктӱ-Боом јуртта канча јылга библиотекарь болуп иштеп келген. Бот бу улус Бачимовторло кожо сценарийди бичип белетеген. Сценарий керегинде айтса, бис бу мындый јаан байрам ӧткӱрерге турубыс деп, болуш сурап, Тожыла Енчиновко баштанганыс. Олор Раиса Сергеевнала кожо, профессионал јайалталу улус, культуралык программа јанынаҥ јаан болужын јетирген. Оныҥ учун олорго газет ажыра јаан быйанымды айдадым. Кӱйӱлерим, јеендерим база келтейинеҥ болушкан ла. Олордоҥ аҥылаарга турган кижи – Петр Александрович Идубалин. Бу кижиде бойында бош јок то болзо, ол туура калбай, келип, биске болушкан. Казанчылардыҥ каруулу ижин бӱдӱрген јестебис Алексей Анатольевич Тебековко ло кӧӧжӧлӧрдиҥ јеени Григорий Янышевич Ачимовко ончо туружаачылардыҥ адынаҥ јаан быйаныс.\nКӧӧжӧ сӧӧктӱлердиҥ байрамы качан да болбогон, бу баштапкы ла ондый туштажу. Курултай деп айтканы, мен сананзам, эмеш кӧӧркӧмӧл аайлу. Оныҥ учун јуун-курултай деп айтсабыс, чын болор болбой. «Јуундап, туштажып-таныжып, кабыра кучактажып, бой-бойысты кӧзибистеҥ кӧрӱжип ийектер» — дегени. Байрамнаҥ озо кӧп улусты олор кӧӧжӧлӧр деп мен билбес те болгом. Эмди кӧрӱп турар болзо, кезик улусла бис јуук тазылдаҥ чыккан эмтирибис. Темдектезе, Санзаровтор, Куйруковтор, Сабагашевтер. Ол ло «Кӧӧжӧ агаш» деген јурукты слер јаҥы ла кӧрдигер. Бистеҥ јайылган Кӱчигеш, Јалга, Эчеш, Толмор, Куча. Кучанаҥ таркаган беш карындаш – Саадак, Јаҥар, Јурук, Моолчы, Кинес. Кинестеҥ Сабагашевтер, Кучиновтор таркаган. Моолчынаҥ јайылып барган улус – Буйдышева Римма Табачиновна, Вера Табачиновна, олордыҥ энези Моолчы уйазынаҥ барган. Јаҥар деп база бир тазыл барган – олор Шашыкманныҥ бир кезек Кучиновторы. Саадак деп кижинеҥ барган Јырыш деп эр кижи фронтто сурузы јок јылыйган. Менде база бир амаду бар – ол кижиниҥ сурузын бедиреп табары. Оныҥ фронттогы фотојуругын мен кӧргӧм – ондо ол лётный бӧрӱктӱ, алдында самолет јурап койгон. Ол фотојурукты јеендери алала, јылыйтып койгон.\n—Мен сананзам, кӧӧжӧлӧрдиҥ јуун-курултайы талдама кеминде ӧткӧн. Эмди биске бу туштажуныҥ тӧс турулталары керегинде куучындап берзегер.\n—Јуун-курултайдыҥ амадузын мен айдып бердим – ол јолыгып, таныжып, эрмектежери, бала-барканы бой-бойыла таныштырары. Турулталарын айтса, бис текши јӧп чыгарар деп куучындашканыс.\nБаштапкызында – бистиҥ тергеебисте ле ӧскӧ талаларда јуртап јаткан кӧӧжӧ тӧрӧӧндӧрлӧ колбу тудуп, олорды чогоры. Оныла кожо база бир солун кижи санаама кирди, ол Магаданнаҥ Кучинов Алексей Сергеевич. Адазы мынаҥ барган, ондо божоп калган. Сегизен јылдардыҥ бажында барала, ол јурт тӧзӧп, уулду болгон. Бот оныҥ Алексей деп уулы биске телефон согуп, колбу тутты.\nЭкинчизинде – кӧӧжӧлӧрдиҥ эткен јакшынак керектерин, кӧгӱс-байлыгын ӱйедеҥ ӱйеге артырып, оноҥ ары байыдары. Ӱчинчизинде – кӧӧжӧлӧрдиҥ тӱӱкизин бичип, оноҥ ары улалтары. Тӧртинчизи – бой-бойына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер, аҥылу акчаныҥ фондын тӧзӧӧри. Кандый ла албатыда, кажы ла сӧӧктӧ аргалу-чакту да, аргазы кирелӱ де улус бар, толо до уктар бар, ӧскӱс-јабызы да бар. Мен бойым ӧскӱс чыдаган кижи јетпестиҥ шылтагын јакшы билерим. Оноҥ, јӱрӱмде кандый ла учуралдар болуп јат. Ал-камык тӧлӱге де кирген улус бар, тӱбекке де табартып јат. Ондый улуска каа-јаа да болзо, бир де катап болужып турза, јакшы болор эди деп сананып турум.\nОноҥ, эјем Раиса Сергеевна эткен база бир кожулта бар. Оныҥ учуры мындый – бистиҥ балдар бой-бойын сӱӱжип, бой-бойын јединижип, ада-энениҥ айылына экелердеҥ озо, угы-тӧзин суражып турар керек. Нениҥ учун дезе бу јӱрӱмде бис, алтай калык, бу ла тергеебистиҥ ичинде чук јуртап јадыбыс, калганчы ла ӧйдӧ бис ӧскӧ талалар јаар јорыктап баштаганыс. Ол бажынаҥ бистиҥ балдар кезикте јуук канду бой-бойыла јурт тӧзӧп, бала-барка азырайдылар. Оныҥ јаман салтарлары – кан колышканынаҥ улам, оору балдар туулып јат. Оныҥ учун бистиҥ тӧрӧӧн-туугандарга ондый јартамал эдип јадыбыс — кийнинде биледе ле укта уур-кӱчтер болбозын деп.\nБаза бир айдарга турганым – ол тил јанынаҥ, бу эмдиги ӧйдӧ бистиҥ калыктыҥ оору сурактарыныҥ бирӱзи. Тилдиҥ сурактарын кӧп улус оҥдоп, башкараачылар аайлап, јакшы ууламјы алынат деп сезимел бар. Сананзабыс, тил – ол бистиҥ тӧзӧлгӧ тазыл-чакыбыс, орустап айтса – «стержень». Тилис јоголып, бастырабыс оҥорлонып калзабыс, бистиҥ алтай бӱдӱжибис те араайынаҥ јылыйып калар. Оныҥ учун кӧӧжӧлӧр ажыра јаан алтай сӧӧктӧргӧ баштанарга турганым мындый – «тилди корыыр керек, тил учун тартыжар керек, бу суракты бийик кӧдӱрер керек!».\n—Андрей Тайгылович, бу јуун-курултайда Слерге кӧӧжӧ тӧрӧӧндӧрӧр јаан бӱдӱмји эдип, Слерле ижемјилерин колбоп, сӧӧктиҥ јайзаҥы эдип кӧстӧгӧн. Мен Слерди бу јаан јамыла уткып турум. Келер ӧйгӧ кандый амадулар тургузадыгар?\n—Быйан. Је, чынынча айтса, меге јайзаҥ деген сӧс качан да ӧзӧгиме кирбеген. Ол јаан сӧӧктӧр тогузон јылдардыҥ јайым толкуларлу ӧйлӧринде бойыныҥ курултайларын ӧткӱрип, јайзаҥдар тудуп, кӱреелер тӧзӧп турарда, мен тууразынаҥ чала алаҥзулу кӧрӱп туратам. Јайзаҥдардыҥ сӧӧктӧр ортодо иштеерине мен бӱтпегем, эмди де бӱтпей јадым. Ӧй кӧргӱскен – бистиҥ јайзаҥдардыҥ јамызы, орустап айтса, представительский ле болуп, «свадебный генералдар» деп адаткан. Мойныма јаан јондык «кош салган» учун тӧрӧӧндӧриме быйан, је јайзаҥ деп адабай, «сӧӧктиҥ јааны» деп айдып турза, келижер эди. Бу ишти алынган кийнинде, бир де комыдабай, чике апарар керек деп сананадым…\nУчында кӱреелей отурып, куучындажып турарыста, кезик улус мынайда сураган эди – бу курултай база качан-качан болор бо? Мениҥ јок деп айдар аргам јок. Канча кире јажым јаанаганча, канча кире јӱргенче, мен оны јӧмӧп, кӧӧжӧлӧр деп сананып ла јӱрерим. Улустаҥ меге баштану болды – база ӱч јылдыҥ бажынаҥ мында ла јуулактар деп. Мен «је» дедим. Мынай ла сананза, ол Бачым уйазында, Кинес уйазында, ол Јаҥар, Моолчы уйаларында, бистиҥ де Јурук уйада кӧгӱстӱ, санаалу карындаштар, эје-сыйындар, јеҥелер, келиндер, јеендер кӧп. Оныҥ учун бу байрам бистиҥ баштапкы болгон, ӱч јылдыҥ бажында база такып ӧткӱрзебис, јаман болбос деп сананып јадым.\n—Айдарда, Андрей Тайгылович, кӧӧжӧлӧрдиҥ ченелтелӱ баштапкы јуун-курултайы ӧткӧниле слерди уткып турубыс. Мынаҥ ары бу јакшынак баштаҥкай јол алынзын деп кӱӱнзейдибис!\nА. АТАРОВ куучындашкан


Апрель 2018 - Страница 6 из 11 - altaicholmon\nБаштапкы ӱредӱчиге учурлалган\n«Баштапкы ӱредӱчиге учурлалган кереес» деп адалган эҥ талдама эскизный ӱлекер аайынча конкурстыҥ уч-турулталарын аҥылу камыс кӧргӧн. Камыстыҥ турчыларыныҥ тоозында Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы болгон. Шӱӱжӱге тӧрт ӱлекер чыгарылган.\nЭнениҥ эркезин сыйлаган…\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јурты албатызыла, азыраган малыла бай, иштеҥкей уулдар, кыстар чыдаган, тургун улузы кӧп, элкем-телкем јурт. Jакшы табышка сӱӱнип јадар, јаман табышка карыгып, кунуга тура берер јуртыс. Ӧткӧн тулаан айда Экинур јурттыҥ ветерандарыныҥ ӧмӧлигине, јаан јаштуларына јаан јылыйту болгон. Байрыш (Варвара) Баштыковна Саданова ак-јарыктаҥ эне-адазыныҥ ак чечектӱ алтайына јана берди.\nУндылбас јылдар эзелет\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Улу Jеҥӱниҥ учурлу кӱни 73 јыл кайра бӱткӱл совет ороондо баштапкы катап темдектелген. Jаш ӱйе ол канду ла кату јылдарды ундыбазын, јеҥӱ экелген таадаларга ла улдаларга быйанду јӱрзин деп, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал иш бистиҥ де тергееде, текши ороондо чылап ок, элбеде ӧдӧт.\nКелер ӧйдиҥ тӱжӱмин јеткилдеерге\nТургуза ӧйдӧ аграрийлерди јаан иш сакыйт — јаскы кыра ижи. Кажы ла јыл, алдындагы јылдагызына кӧрӧ, ар-бӱткенниҥ айалгалары аайынча аҥыланат. Оныҥ да учун ай-кӱн кандый турганынаҥ бу иш канайда ӧдӧри база камаанду болот.\nТекши ишке ӱлӱзин јетирип\nШабалин аймакта «Оленевод» ООО кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп келген ээлемдердиҥ бирӱзи. Тургуза ӧйдӧ мында уй-мал, аҥдар ӧскӱрилет. Нак ла иштеҥкей ӧмӧликтиҥ кажы ла кижизи оныҥ ижинеҥ текши уч-турулталар камаанду болуп турганын јакшы оҥдоп јат.\nСу-кадыктыҥ кӱни—Билениҥ скверинде\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазында, Билениҥ скверинде, кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде су-кадыктыҥ кӱни ӧтти.\nЧындыкты орныктырып, ӱргӱлјиге артырар\nТуулу Алтайдыҥ XX чактыҥ башталганында политикалык башчыларыныҥ бирӱзи, РКП(б)-ныҥ сегизинчи съездиниҥ делегады, облисполкомныҥ 1924 јылдаҥ ала 1930 јылга јетире председатели, «Ойротский край» газеттиҥ редакторы болгон Иван Савельевич Алагызовтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде толуп јат.\nНајыбыска алкыш-быйаныс јетсин\nБойыныҥ ишмекчи јолыныҥ кӧп саба ӱзӱгин бистиҥ газетте ӧткӧн тоомјылу улустыҥ бирӱзи Тамара Тимофеевна Ерленбаева (Тулаева). Оны газеттиҥ јажы јаан кычыраачылары ортодо билбес кижи јок то болбой: оныҥ албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу сурактар аайынча бичиген кӧп тоолу бичимелдери јарлу да, уч-турулталу да болгон. Ол бичимелдердеҥ бӱткӱл јуунты да белетеп, чыгарарга јараар.


Заповедниктердиҥ ле эл парктардыҥ кӱниле! - altaicholmon\nЈылдыҥ ла чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱни темдектелет.\nБу окылу байрамды 1997 јылдаҥ ала темдектеп баштагандар. Шак ла 1997 јылда «Јерлик ар-бӱткенди корыыр тӧс јер» ле «Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик фонды» деген организациялар јылдыҥ ла Россия Федерацияда «Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱнин» темдектеер баштаҥкай эткен. Чаган айдыҥ 11-чи кӱни тегиндӱ талдалбаган. Не дезе, 1916 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинде Российский империяда баштапкы государственный заповедник (Баргузинский заповедник, Бурятияда) тӧзӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ Россияда 12 муҥга јуук аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер (ООПТ) бар. ООПТ-ныҥ системазына федерал учурлу 102 государственный ар-бӱткендик заповедниктер, 42 нацпарк ла 71 государственный ар-бӱткендик заказниктер кирет. 2020 јылга јетире база да јаҥы 11 заповедник, 20 нацпарк ла федерал учурлу 3 заказник тӧзӧӧри темдектелет.\nАлтай Республика Россия Федерацияда аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлери кӧп тергеелердиҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ текши јериниҥ 25 проценти шак ла андый аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлерге кирет.\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткендик заповедный фондына эки государственный ар-бӱткендик биосферный заповедниктер (Алтайский ле Кадындагы), Сайлугемниҥ национальный паркы ла ботанический сад кирип јат.\nАҥылу јерде тергеелик ООПТ-лар турат. Олор: ар-бӱткенниҥ 4 паркы («Ӱч-Сӱмер», «Тымыктыҥ јери Ӱкек», «Ӱч-Эҥмек», «Ак Чолушпа»), 2 государственный ар-бӱткендик заказниктер («Сумультинский» ле Шавланыҥ), ар-бӱткенниҥ тергеелик учурлу 42 кереези.\nАлтайдыҥ ар-бӱткендик байлыктары телекейлик энчи деп тегиндӱ айдылбай јат. Тергеебистиҥ ар-бӱткениниҥ беш объеги — Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Алтайский ле Кадындагы биосферный заповедниктер, «Тымыктыҥ јери Ӱкек» деп ар-бӱткендик парк «Алтай – Алтын туулар» номинацияга кирип, бастыра јер- телекей ичине јарлалган.\nТургуза ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бастыра ар-бӱткендик парктары, тергеелик заказниктери ле ар-бӱткендик кереестери Алтай Республиканыҥ аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлериниҥ дирекциязыныҥ башкартузы алдында бириктирилген. Тергеелик учурлу ООПТ-лардыҥ јерлериниҥ текши кеми 1239,9 муҥ гектарга једет.\nК. ЯШЕВ белетеген


31.05.2021 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nАлтайда — «Et Cetera» театр\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Москвадаҥ «Et Cetera» деген театрдыҥ (худ. башкараачызы РФ-тыҥ албаты артизи, Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ председатели Александр Калягин) јаан гастролине учурлалган пресс-конференция ӧтти.\nНа прошлой неделе две добровольные помощницы навестили Лилию Юрьевну Кыстаубаеву из Горно-Алтайска.


Ӱч аймак озочылдардыҥ тоозында - altaicholmon\nJуунда ӱч аймактыҥ—Шабалин, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ экономикалык једимдери темдектелди. Бу муниципалитеттер јуртт ээлемде, аргачылыкты ӧскӱреринде, инвестицияларды тартып аларында ла ишјоктордыҥ тоозын астадарында коомой эмес једимдерге јеткен.\nӦй тургускан задачалардыҥ аайына чыгарында јербойыныҥ аргаларын толо ло чике тузаланарыныҥ сурактарына јуунда јаан ајару эдилди.


Категория: Новости\t Опубликовано 20 Май 2020\t Просмотров: 36\nРейхстагта адын бичиген jуучыл.\nМениҥ адам Белеев Егор Дмитриевич Улаган аймакта Чибилÿ jуртта 1919 jылда чыккан. 1939 jылда Черÿге ле барала, jууга кирген, ойто jÿк 1946 jылда jанган. 1940 jылда финдерле jуу башталарда, адамныҥ полкы черт алып, jууга атанган. Jе фронтко jеткелекте jуу токтогон. Адамныҥ jуулашкан 5-чи танковый бригадазы Тÿштÿк-Кÿнбадыш фронтко кирген.\nБаштапкы ла кÿннеҥ ала Украинаныҥ калаларын коорулаган. Изÿ тартыжулар Харьков учун болгон эмтир. Бу jаан плацдарм болгон, оштÿниҥ колына киргени Кызыл Черÿге комой салтарын jетирген. Öштÿниҥ кÿчи де тыҥ, техника да jакшы, бистиҥ черÿ тескерлеп турала, курчуга кирген. Де адамныҥ полкы курчуны ÿзе согуп, уштулып чыккан. Бир муҥ эки jÿс он бир jуучылдаҥ 155 ле кижи, 14 танктаҥ 5 танк арткан. Арткан-калган jуучыл ийде-кÿчтер öскö частьтарга кожулып, Украинаныҥ калаларын корулаган. Öштÿни кÿнчыгыш jаар божотпой, тыҥ ла jуулашкандар.\nАдамныҥ эске алынганынаҥ: «Керчьти корулаар jуу-согуштар калапту болгон. Фашисттер казырланып, туни-тÿжи бомбалар чачып, талайчылардаҥ турган десанттар ийген. Канча кÿн тартышканыс. Jер ле теҥери биригип калгандый, тÿни де, тÿжи де билдирбес. Буттыҥ алдында jер тирÿ немедий, кыймыктанып, jылыжып jадар. Кулактарыс тунуп калган, бой-бойысты угужып болбозыс, не де кöрÿнбес болгон. Бис ондо тыҥ тартышканыс. Эки jанынаҥ jаан коромjылар болгон. Бу Керчь jарымортолык эки катап фашисттердиҥ колына кирген, совет черÿ ойто айрып алган. Фашисттер jарымортолыкты колго алып алза, олорго нефтьту Кавказ jаар jол ачылар эди. Нефть jогынаҥ совет черÿниҥ айалгазы коомойтыыр. Грозный, Баку, Волга – олордын амадузы болгон. Фашисттер бу ууламjыга талдама ийде кÿчтерин ийген. Мында тöрöл jерине jанбай, кöп ле jуучылдар jеҥ jастанган. Бу канду jуунан чыгып, Темрюк калага келип, ойто ло jуу-jепселдерле, техникала jеткилденип, jаҥы jуучылдар кожуп, Азов талайдаҥ ыраак jокто, Дон сууныҥ ол jанында токтогоныс».\nБу тушта адам алтай кижиге, Jоло jурттаҥ Василий Айланович (Андреевич) Саданчиков деп jуучылга туштаган. Экÿ коркышту сÿÿнип, алтайлап куучындажып, экÿ jаҥыс ротада, взводто «Максим№ деп пулеметторлу jуулашкан. Василийдиҥ бöлÿгин Николаев кала jаар аткарган. Онойып алтай jуучылдардыҥ jолдоры ыраашкан.\nСталинград каланыҥ jанында айалга уур-кÿч боло берерде, адамныҥ 40-чи гвардейский стрелковый дивизияныҥ 119-чы гвардейский стрелковый полктыҥ 1942 jылдыҥ куран айында Сталинградский фронтко чачкан эмтир. Адамныҥ дивизиязы ол тушта «обстрелянные» деген чоло атту болгон. Адамныҥ эске алынып куучындаганынаҥ: « Совет jуучылда ачык jерде турган. Баштап бисте jÿк коруланар арга болгон. Кезик дивизиялардыҥ алдында болгон jуу-согуштарда туружып, чагы чыгып калган. Бистиҥ де дивизия Одессаны, Керчьты коорулап, талбырап калган. Jаҥы ла училище божоткон оогош офицерлерде jуулажар ченемел де jок. Jуу jепсел де öйинде jетирилбес, курсак-тамак та комой. Немецтер бастыра ийде-кÿчтерин jууп Паулюстыҥ черÿзин быжулайла, Сталинград jаар ийген. Тÿштÿк-Кÿнбадыш фронттор ÿч jанынаҥ арадап туруп, Паулюстыҥ черÿзин эки jара бöлö соголо, олjого алганыс. Бистиҥ jуучылдардыҥ jалтанбазыла, коркубазыла, ат-нерезиле, тынын да кысканбазыла бу jууны алып чыктыс».\nСталинградтыҥ кийнинде адамныҥ полкы «Ростовская» деп ичкерлейтен jуучыл операцияда турушкан. Бис Интернеттеҥ jилбилÿ jакару таап алганыс. Ол jакаруда 2-чи стрелковый батальонныҥ стрелковый бöлÿгиниҥ командири Белеев Е.Д. 1942 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 30-чы кÿниниҥ тÿнинде Обливская станцияга табару эдерде, станцияныҥ куйнында баштапкы кирип, jуу-согушта 25 гитлеровецти, бир jуучыл точканы jоголтконы учун «За отвагу» медальла кайралдаары керегинде айдылган. Бу станция учун 15 кире jуучыл база кайралдаткан эмтир. Мында адам jаан шыркаладып, Шахты калада узак эмденген. Госпитальдан чыгып, 1-кы Белорусский фронттыҥ 5-чи черÿзине кожулган.\nАдамныҥ куучынынаҥ: «Бистин 1038 полкко немецтиҥ коруланганын ÿзе соголо, Кюстрин деп станцияны колго алзын деп jакару болгон. Одер сууны кечирбес болуп, немецтер тыҥ ла тартышкан. Мен экинчи пулемтчик болгом. Jуу-тартыжуда баштапкы пулеметчиктиҥ щидин оодо согуп, пулеметчикле кожо jок эдип салгандар. Немецтер атакага там ла jууктап келерде, мен jылып барала, щит jок пулеметко jаҥыдаҥ патронду коробка тургузып алала, келип jаткан öштÿлерге пулеметтоҥ патрондор божогончо аткылай ла бердим. Ыҥ-шыҥ боло берерде, кöрзöм, немецтердиҥ атаказы токтоп, öштÿлер качкылап jаткан эмтир. Jуу-согуш токтогон кийнинде командирлер келип мактагандар. Кюстрин станцияны колго алар тушта мен шыркалаткам. 3-чи степеньдÿ Мактын орденин меге госпитальда табыштырган. Jеҥÿ керегинде табышты база госпитальда уккам. Шыркалу jуучылдар сÿÿнгениске ыйлажып турганыс».\nАдам алтайына 1946 jылдыҥ кÿÿк айында эзен-амыр jанып келген. Уулу Jенÿниҥ кÿнинде кийетен костюмыныҥ тöжинде Мактыҥ 3-чи степеньду, Ада-Тöрöл учун jуунын 1-кы степеньду ордендери, «За отвагу», «За взятие Берлина», «За победу над Германией», «За оборону Сталинграда», «За освобождение Варшавы» медальдар jалтырыжып туратан.\nАдам Берлинге jедип, Рейхстагтыҥ стенезине «Белеев Егор Дмитриевич» деп колын салган.\nМундусова, Н. Рейхстагта адын бичиген jуучыл / Н. Мундусова // Алтайдыҥ Чолмоны. – 2015. - № 93. – С. 5.


03.06.2021 - altaicholmon\nБу jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына газет-журналдарга бичидер иш учына jедерге бир айдаҥ ас öй артты. Почта ажыра олорды алдыртарга бичидеринде оноҥ до ас кÿндер бар деп чоттоорго келижет.\nӰредӱчи дегени — тоомјылу\nӰредӱчи деген сӧс биске кандый да јуук деп билдирет. Кӧзиске албаты ортодо тоомјылу, сагышту, билгирлӱ кижиниҥ кебери кӧрӱнет.\nКоронавирус ойто кӧптӧйт\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин коронавирусла тартыжар республикан оперативный штабтыҥ јуунын кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде видоконференцколбуныҥ бӱдӱм-аргазыла ӧткӱрген.


Тӧрӧл газедибис керегинде Тӧгӱн эмес тӧрт сӧзим - altaicholmon\nЭмди отурып сананза, мениҥ кычыраачы болгоным јетен јылдаҥ ажа конгон эмтир. Ол ӧйлӧрдиҥ туркунына тӧрӧл газедистеҥ бир де кӱӱним јанбады деп чокымдап салайын. Кӧстиҥ чогындый сок јаҥыс газедисти кандый улус кычырбай турган деп айдарыс. Ады јарлу билимчи-шиҥжӱчилердеҥ баштайла, кобы-јиктерде койдо-малда јӱрген улуска јетире кычырып, кажы ла кижи бойыныҥ шӱӱлтезиле, кирезиле кемјип јат. Кемге не керектӱзин кычыраачы оны бойына алып-кӧрӱп јат. Чынын айтса, «Алтайдыҥ Чолмоны» јаҥыс ла газет учурлу эмес. Биске, алтайларга, оныҥ учурын тӧрт јанынаҥ кӧрӧр керек. Эҥ ле баштап – ол бистиҥ тӱӱкибис. Ӧткӧн ӧйисти ле јӱрӱмисти кӧргӱскен кереечибис болор. Кажы ла онјылдыктарды ээчий-деечий салып, кӧргӱзер арга бар (20-чи јылдар – совет јаҥ келгени, 30-чы јылдарда колхозтор тӧзӧлгӧни, 40-чи јылдар Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйи, 50-чи јылдар чактаҥ јайрадылган ороонысты орныктырарын једимдӱ улалткан ӧй лӧ о. ӧ.).\nТӧрӧл газедис – ол бистиҥ кереезис: ады-чуузы чыккан поэттеристиҥ эҥ баштапкы јолдыктары «АЧ-да» кепке базылып, јаш јӱректерди кӧкӱдип, јарашка јайылган јолын ачкан болуп јат. Ол ло поэттерис ӱренип алып, келип иштеген тӧрӧл газедис бӱгӱн биске, бистиҥ ӱйеге керееске тӱҥей билдирет. Л. В. Кокышев газетте иштеп тура, ары-бери јорыкташ ортодо кӧргӧнин сатира-шоодылганга салып ийетен јок беди. Јурттарыста једикпестер ол ӧйдӧ анчада ла кӧп учурап туратан. Б. У. Укачин газетте, радиодо иштеп, областьтыҥ толыктарында јаткан койчы-малчы улус керегинде очерктер, поэмалар бичиген. Э. М. Палкин газетте баш редактор болуп иштеген ӧй болгон. Тӱӱкилик романдардыҥ авторы И. В. Шодоев ӧрӧкӧн узак јылдарга газетте баш редактор болуп иштеген ветеран.\nУлу јууныҥ кийнинде тӧрӧл газедисте калапту јууда мылтык туткандар журналисттер болуп иштеген. Ол тоодо И. В. Шодоев, И. К. Качкышев, А. И. Тодошев, Н. Т. Барантаев – баш редактор до болгон, сӱрекей керсӱ кижи деп узак ӧйлӧргӧ ундылбай артып калды. Ол ло ӧйдӧ «АЧ-да» мениҥ јерлежим В. С. Кыпчаков иштеген. Бу кижи бир катап бойы керегинде куучындап, кандый да улустыҥ ады-јолын адап сураган эди. «Мен андый улус билбезим» деп каруу берген эдим. Јылдар ӧткӧн кийнинде угар болзо, Василий Санович мениҥ айдуга барган таайларымды сураган болуптыр. Бир ӧйдӧ бисте сӧӧк, тӧрӧӧн-туугандар да јок болуп јӱргенис…\n«Алтайдыҥ Чолмонында» иштеген улус јаҥы ӱлгер чӱмдеп тургандарга сӱрекей јаан ајару эдер болгон. Андый улусты сӧскӧ јууктадып, семинарларга ла туштажуларга кычырып туратан. Гаврил Долматович Калкин самаралар бӧлӱкте иштеп, јилбилӱ материалдар келзе, олордыҥ авторлорына мындый суракла бичигер деп ајарулу самара ийетен болгон. Анайып газеттиҥ најылары кӧптӧп, јурткорлор ӧзӱп туратан.\nГазетте улайын бичип турган бойыныҥ авторлоры бар. Олор башка-башка иштӱ, професиялу улус. Кӧп улустыҥ бичимелдери кӱр-кӧгӱсте тереҥ шиҥип, артып калатан. Јирме јыл мынаҥ кайра «АЧ-да» Јазулу јурттаҥ Э. А. Чалчикова «Карган терек» деп јаан эмес бичимелин јарлаган эди. Анда айдылган баланыҥ јӱрӱмин бир де ундыыр арга јок.\nОл ло Улаган аймактаҥ Ю. И. Адыкаев кокырмаларыла кижини канайып кайкадатан эди. Тил, сӧс, сӧстиҥ учуры дегени, байла, ол болор эмес пе? К. А. Бидиновтыҥ «Куйагым болгоҥ, сен Аркыт» ла оноҥ до ӧскӧ бичимелдери ундылбайт. Ӱлгер керегинде айтса, Кара-Кујурдаҥ В. Сагалов деп кижиниҥ ӱлгерлери кайкаткан болгон. Ол, байла, чын-чике ады эмес деп оҥдодым.\nКалганчы ӧйлӧрдӧ бир сӱӱнип, кайкап кычырганым Арам Кыпчаковтыҥ тӱӱкибис керегинде солун јетирӱзи болды. Келер ӧйдиҥ ачылталары Монгол-Тибетти лаптап билер шак андый улустаҥ тыҥ камаанду болор деген јаан ижемји бар. Совет јаҥ тужындагы билимчилердиҥ шиҥдеген иштери јаҥыс орус тилле бичилген бичимелдерге тайанып, идеологияныҥ јаан салтарында болгонын айдарга келижет. Ӧткӧн ӧйди ӧткӱре шибеелеер аргабыс јок. Канайып јӱрген, иштеген ле бӱдӱрген керектерис — тӱӱкибисте ис артар. Је эмдиги ӧйдиҥ алтамын кӧрӱп, улу Кӱнчыгыштыҥ тилдери јогынаҥ чындыкка једип алары кӱч керек деп оҥдойдыс.\nОл јаҥыс ла газет эмес\n«Алтайдыҥ Чолмоны» дегени не?» — деп, кӧп таныш-кӧрӱш кычыраачылардаҥ сурадым. «Алтайдыҥ Чолмонын» јаҥыс сӧслӧ газет деп айдар арга јок. Мениҥ сурагыма башка-башка каруулар болды. Край Адарович Бидиновтыҥ айтканы: «Алтайдыҥ Чолмоны» — алтай тилле чыгып турган сок јаҥыс газедис. Газет тилдиҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирет. Анайда ок алтай јаҥжыгулардыҥ ла культураныҥ сурактарын кӧдӱрип јат. Тилис бар тушта, газедис те болор, газедис бар тушта, тилис те болор учурлу».\nАймактыҥ газет ишчизи: «Меге ӧткӧн ӧйдӧги «АЧ» јарап турган. Је ондый да болзо, улай ла кычырып, кӧрӱп јадым…».\nӰредӱчи А. М. Мекечинова: «АЧ» газет алтай тилдиҥ ӱредӱчизине сӱрекей керектӱ, тузалу болгонын темдектейдим. Алтай газет айылда болзо, бала кӱнӱҥ сайын кӧрӱп, оныла јилбиркей берер аргалу. Ол келер ӧйдиҥ кычыраачызы ине».\nГазетке јаантайын бичип турган автор Р. К. Казакпаева: «Газет биске солундар экелип јат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырбай турган улусты мен чек кайкап турар боло бердим…».\n«АЧ» газеттиҥ 90 јылдыгында Оҥдой јуртта туштажуда Н. В. Ямановтыҥ айтканын эзедип ийейин: «Мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырбазам, тӱниле суузап, уйкум келбес!». Кандый эптӱ айдылган сӧс, кожор до, айрыыр да эмес. Газедисти кычыраачы кандый бийик баалап турганын кӧрӧдис: газет суудый, газет кейдий керек!\n«АЧ» газетти узак јылдарга кычырып јӱрген улуска ол эҥ јуук тӧрӧӧндий болуп јат. Келбей барза, јоктоорыҥ, кычырбай барзаҥ, кунугарыҥ. Айастан Чынат деп јаркынду, је јӱрӱмнеҥ эрте барган поэт айткан эди: «Менде артык јӧӧжӧ јок, је эки-ӱч чемоданга толтыра эски «АЧ» газеттер бар. Оны кайда апарар, билбей јӱрӱм…».\nБаштапкы айдынган сӧзим…\nЭҥ учында «Алтайдыҥ Чолмоны» ол сеге не?» деген суракты бойыма бердим. Јӱрегимде чым эдип, мындый каруулар бередим:\n—«Алтайдыҥ Чолмонын» јаҥыс сӧслӧ газет деп айдар арга јок деп база катап чокымдайдым. Ол тӧрӧл тилле кепке базылган тӧрӧл сӧс. Тӧрӧл сӧс дегени – ол ӧскӧн јериҥ, айткан сӧзиҥ, баштапкы алтамыҥ, эмген сӱдиҥ, тӧрӧӧндӧриҥ ле эҥ јуук најыларыҥ. «Алтайдыҥ Чолмоны» — мениҥ ӱйемниҥ, 60-чы јылдардыҥ улузыныҥ јӱзи болор. Азыйда алтайлар калада ас болгон, оныҥ учун оромло баратсабыс, бисти «Алтайдын Чалмоны» деп шоодып туратандар. Айдарда, кижи јӱзин канайып кубултып ийер.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ ӱйемниҥ иженчилӱ шибеези болгон (ол керегинде мен «Ол ӧй» деп колбичимелде бичип салдым). «АЧ» — бистиҥ ӱйениҥ јалбышту очогыс. Эбиреде отурып, оныҥ јылузын алып, јӱрегинде ӧчпӧс чокту улус болуп, јаан јӱрӱмде јолын ачкандар болуп јат. «АЧ» — ол бистиҥ кӧрӱмис: јӱрӱмде нени билеристи, нени ачыгынча айдар аргалу текши эл-газедисте эмей.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» — ачык трибуна болуп, текши јонды бойына тарткан болуп јат. Улус сӱӱнгенин, јӱрекке батпас ачу-коронын бу тӧрӧл газедине јетирип туратан. Олор газеттиҥ чындык авторлоры. «АЧ» — ол бистиҥ кӧрӧтӧн кӧзистиҥ каразы, ол јогынаҥ канайып кӧрӧрибис. «АЧ» — ол бистиҥ солундар, угатан сескир кулагыс: эҥ јараш ӱлгерлердиҥ толыктары, тоомјылу улустыҥ солынбас кӱӱн-санаазы. «АЧ» — ол бистиҥ јӱрӱмистиҥ элебес кӱскӱзи болуп, кӧргӱзип апарат. «АЧ» — суузыныс, эмдӱ-томду кара суучагыс.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» бистиҥ келер ӱйеге кереестеп артыратан сок јаҥыс сыйыстыҥ — тӧрӧл тилистиҥ тӧзӧлгӧзи болуп артар учурлу. Тӧрӧл тилдиҥ амтаны, јулугы, тереҥи ле јарыгы – ончозы бу кепке базылган сӧстӧрдӧҥ иле кӧрӱнип сӱӱндирер, кӧкӱдер, кайкадар ла кычыртар аргалу. «АЧ» — ол бистиҥ бийик кӱӱнибис ле тӧрӧл сӧскӧ тартылган јӱрек болор учурлу. Кажы ла сӧс јӱрек ажыра тизилип, кычыраачыларга једип, алкыш-быйанын јетирер аргалу. «АЧ» — ол СӦС. Ак-јарыкта сӧстӧҥ баалу, учурлу ла ийделӱ не бар?\nМениҥ бойыма «АЧ» эҥ баштапкы айдынган сӧзим (1964 јылда «Бистиҥ јӱрӱмис» деп бичимелим кепке базылган). 1966 јылда эҥ баштапкы «Адам» деп ӱлгерим кепке базылган, сӱӱндирген, кайкаткан газедим болор. Оноҥ бери мен кайда да иштезем, нени де бӱдӱрзем, тӧрӧл газедиме бичип туратам. Алтай тилдиҥ ӧзӱми ле оныҥ курч сурактары аайынча база бичип, јӧптӧжип туратаныс. Алтай литератураныҥ јаҥы чыккан бичиктерин ылгап, сӱӱндиргенин база ла тӧрӧл газедис јетирип турбай.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» — јайаан иштӱ улустыҥ мӧҥӱн тайагы болгон, эмди де болор деп иженер кӱӱндӱ јӱредис. Ол келер ӧйгӧ, јаш ӱйеге учурлу сӧзисле удура базатан газедис болор. Оныҥ учун мында Л. В. Кокышевтиҥ сӧстӧрин эзедип ийели:\nЧеберлеп јӱреер айткан сӧзисти,\nЧек тудыгар баскан јеристи….\nМария КУДАЧИНОВА, ветеран ӱредӱчи


Jондык сыйдыҥ јаҥы лауреаттары — энергетиктер - altaicholmon\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады-јолы адалды. Олор—Горно-Алтайсктагы университеттиҥ преподаватели Эркемен Ядагаев ле «Солнечная энергия» деген ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков.\nСыйды табыштырар кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Чамал аймактыҥ Онос јуртында, улу Чоростыҥ јуртаган ла иштеген айыл-јуртында ӧткӧн.\nМынаҥ озо јылдарда бу сыйды республиканыҥ јайаан, билим ле спорт бӧлӱгинде иштеген улус: билимчилер, кайчылар, кожоҥчылар, ӱлгерчилер, артисттер, албаты устары ла спортчылар алып туратан болзо, баштапкы ла катап сый экономика бӧлӱкке иштеген улуска берилген. Эркемен Ядагаев ле Андрей Ялбаков — ӱредӱзи аайынча энергетика бӧлӱктиҥ специалисттери.\nКайкамчылузы не дезе, бистиҥ тергееде ӧткӧн чактыҥ учында эҥ јаан јондык кыймыгу Кадында ГЭС-ти туттуртпазыла колбулу болгон. Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенин, туулган-бӱткен бӱдӱмин корып алар бу кыймыгуны ол ӧйдӧ СССР-дыҥ атту-чуулу билимчилери ле бичиичилери, кӧп тергеелердиҥ улузы јӧмӧгӧн. Кадында јаан ГЭС-ти тутканыла колбой јериске кӧп улус кӧчӱп келер ле ӧс калыктыҥ јуртаган јери чичкерер, айалгазы коомойтыыр деген чочыдузын алтай јондык биригӱлер айткан эди.\nКӱнниҥ ийдезиле иштеер электростанцияларды јаҥыс та Алтайыста эмес, је Россия тергеезинде тудуп баштаган кижи быјыл Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреады болуп чыкканында, айса болзо, кандый да учурлу темдек бар. Республикабыс јака јерде јадып, электроэнергия учун тӧлӧгӧн акчазы јаан болгонын, тергеебисте бу эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи болгонын канай эске албас. Энергетика бӧлӱкте иштеген јайалталу јиит улусты аҥылап ла кӧдӱрип, јондык бу ууламјыга ајару эдер керек деп, табыш јетирип турган болор бо?\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова јуунда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйын табыштырар ээжилер калганчы јылдарда јаҥыртылганын јуулган улуска јетирген. Онойдо, 1991 јылдаҥ ала 25 јылдыҥ туркунына бу сыйдыҥ тӧзӧӧчилери «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет ле аргачылар болгон. Jе ӱч јыл мынаҥ кайра Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» деген коммерциялык эмес кӧмзӧ тӧзӧлгӧн. Jондык сыйдыҥ јеҥӱчилдерин талдаар ла оны табыштырар ишти эмди ол ӧткӱрет. Бу кӧмзӧниҥ бӱдӱреечи директоры Алтай Республиканыҥ депутады Аржан Иташев, Попечительский совединиҥ јааны Александр Манзыров болуп јат.\n«Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ јеҥӱчилдери кем болорын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары талдап јат — деп, Айсулу Кыйгасова куучындаган. — Бис ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында бу сыйды алгадый кандидат деп адалган 6 кижи керегинде јетирӱлерди газетте јарлаганыс. Оныҥ кийнинде газеттиҥ јаҥар айда чыккан ӱч номеринде купондор јарлалган, кемди јӧмӧп турганын улус ол ажыра јетирген. Ӱндерди јаҥар айдыҥ 28-чи кӱнине јетире берер керек болгон. Келген купондорды чоттоорыста, кычыраачылардыҥ эҥ кӧп јӧмӧлтӧ-ӱндерин технический билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Эркемен Ядагаев алган».\nЧорос-Гуркинниҥ адыла адалган кӧмзӧ бойыныҥ јанынаҥ кӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанцияларды тергеебисте ле орооныста эҥ озо тудуп баштаган, республикада јӱстеҥ ажыра улусты јаантайын ишле јеткилдеген, кандый ла јондык керектерге, уур-кӱч айалгага кирген таҥынаҥ улуска јаантайын јӧмӧлтӧ-болуш јетирген аргачы Андрей Ялбаковты Гуркинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреады деп адаарын јӧптӧгӧн.\nБу эки кижи бойыныҥ ӧйинде Новосибирсктеги технический университетти божотконы, Андрей Эркеменнеҥ 4 јашка јаан болгоны солун. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ јаҥы лауреаттарына кере бичиктерди Аржан Иташев табыштырган.\n«2009 јылда университетте ӱредӱмди божодып турарымда, иштеп барар ба, айса билим иш бичиир бе деген сурактар алдымда турган. Диссертация бичиирге 4 јыл отурар керек, оны корып алары база кӱч керек, билимчи болуп алзаҥ, иш те кандый болор деген алаҥзыштар болгон. Jе билгир тӱҥей ле керек болор деп санангам» — деп, Эркемен Ядагаев куучындаган. Аргачылар ортодо мӧрӧй-конкурстарда туружып, јеҥӱлер алган, «Горно-Алтайсктыҥ эҥ артык аргачызы», Россияныҥ јиит аргачылары ортодо «Эҥ артык аргачы» деп адаткан Андрей Ялбаков Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады болуп чыкканы ого сакыбаган-сананбаган сый болгонын кӧдӱриҥиде айткан. «Бойыҥныҥ ижиҥди билер болзоҥ, ол улуска туза экелип турза, иштеерге јеҥил, албаты-јон сени бойы кӧдӱрип јат — деп, ол айткан. — И. Чорос-Гуркин тергеебистиҥ ӧзӱмин 100 јылга ичкери кӧргӧн кижи болгон. Биске оныҥ амадаганын јӱрӱмде бӱдӱрер, байгызып, элбедип, оноҥ ары апарар керек».\nАлган јондык сыйды јайалталу балдар ортодо конкурс ӧткӱрерге тузаланар кӱӱнин Андрей Ялбаков угускан. «Бу кандый конкурс болорын шӱӱп, бис кийнинде јарлап ийерис» — деп, ол айткан.\n«Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧ быјыл Алтай Республика тӧзӧлӧрине, оныҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген улуска «Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Jондык кӧмзӧниҥ нерелӱ турчызы» деп ат адаар баштаҥкай эткен. Jондык кӧмзӧниҥ Кӱндӱлӱ турчызы болгон нерелӱ ат Вера Федоровна Тозыяковага ла Даниил Иванович Табаевке адалып, кере бичиктер табыштырылган.\nВ. Ф. Тозыякова Чорос-Гуркинди эзен јӱрерде кӧргӧн эмдиги ӧйдӧ сок јаҥыс кижи. Быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ого 94 јаш толор. Иштиҥ ветераны, краевед, ол бойыныҥ тӧрӧл Ӱзнези јуртында Тозыяковтордыҥ билелик музейин тӧзӧгӧн, јондык керектерде эрчимдӱ турушкан, санаа-сагыжы эмдиге курч кижи. Даниил Иванович Табаевти бистиҥ јерлештерис база јакшы билер. Ол Алтай Республиканыҥ Конституциязын, баштапкы тӧзӧлгӧ јасактарын белетееринде кӧнӱ турушкан кижи. Бу улус бастыра јӱрӱминде јондык керектерде эрчимдӱ туружып, Алтайы, калыгы учун јӱрген улус.\n«Эдетен, бичийтен иш эмди де кӧп. Су-кадык ла ӧй лӧ једетен болзо…» — ӧрӧкӧндӧрдиҥ айтканына канай кайкабас, мындый улусла канай оморкобос.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреаттарына тӧжине тагынып јӱрер темдек ле «Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧниҥ Кӱндӱлӱ турчыларына тагынып јӱрер медаль кеберлӱ темдектер табыштырганы—ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда база бир солун болгон. Мӧҥӱн-алтыннаҥ эткен бу темдектерди Россияныҥ албаты узы, Россия Федерацияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Аржан Кухаев белетеген.\nJондык кӧмзӧниҥ аҥылу темдектерин белетеер ишти орооныстыҥ мындый темдек-кайралдар белетеген аҥылу јерине де, јаан калаларда иштеген устарга да јакыыр арга болгон деп, кӧмзӧниҥ Попечительский совединиҥ јааны, АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ јурт ээлем министри Александр Манзыров јуунда айткан. «Jе бу ишти Алтай Республиканыҥ устары бӱдӱрер учурлу деп бис сананганыс. Оны Аржан Кухаев јеҥӱлӱ бӱдӱрип чыкты. Jондык кӧмзӧ Аржан Кухаевке «Оностогы кӱреениҥ» адылу узы» деген ат адап јат. Анайда ок кӧмзӧниҥ мындый темдектерин мынаҥ ары јӱк Аржан Вячеславович белетеер тап-эриктӱ болор — Jондык кӧмзӧ мындый јӧп чыгарган».\n«Оностогы кӱрее» анайда ок Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јаткан ла иштеген јерин јаҥырта јазаар ишти бӱдӱрген устарга — Михаил Шагаевке, Валерий Ойношевке ле Родион Ойношевке Быйанду самаралар табыштырган.\nВера Федоровна Тозыякованыҥ эске алганыла, 1932-1935 јылдарда олор, оогош балдар, Кадынды кемеле кечип, Гуркинниҥ айыл-јуртында ойноорго келип туратан. «Бистиҥ билелер најылажып јӱрген. Jурукчыныҥ јаткан јери сӱрекей јараш болгон: мында јӱзӱн чечектер ӧскӧн, суучак, кӧӧлмӧк болгон, ондо куулар эжинип туратан. Садын канай кичееген… Гуркинди 1937 јылда айдай берген. 1938 јылда мен Ӱзнезидеги баштамы школды божодып, Оносто школго ӱренерге келгем. Jурукчыныҥ айыл-јуртын кӧрӧргӧ коркышту болгон: ончо јер казылган, туралар бузулган, кайда ла кирпич, агаш. Гуркинниҥ јаткан туразын интернат эдип јазап турган ла балдарды агаш кестирип, кирпич тажыдып иштеткен…»\nАлександр Манзыровтыҥ јуунда айтканыла, эки јылдаҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгы темдектелер. Ол ӧйгӧ јетире јурукчыныҥ јаткан айыл-јуртыныҥ јерин элбедип, кӧлӱктер турар эптӱ јер јазап, јанындагы садты јаҥыдаҥ ӧскӱрер ле о. ӧ. иштер темдектелген. АР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников ӧткӧн јылда Оносто болуп, Чорос-Гуркинниҥ айыл-јуртын кӧргӧн лӧ мында ӧткӱретен иштер јанынаҥ јакылталар берген.\n«Тургуза ӧйдӧ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгын темдектеери аайынча АР-дыҥ Башкарузыныҥ јӧби белетелип јат — деп, Александр Манзыров айткан. — Ӧй ас арткан. Биске ончобыска бу иште эрчимдӱ туружар керек. Чорос-Гуркинниҥ јаткан ла иштеген айыл-јурты республиканыҥ тӱӱкилик-ӱредӱлик тӧс јери ле јорыкчыларга јилбилӱ јер болор ончо аргалар бар».\nОносто ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда ук-калыктардыҥ колбулары аайынча Россия Федерацияныҥ Президентиндеги советтиҥ турчызы, «Россияныҥ калыктарыныҥ ассамблеязы» деген текшироссиялык јондык биригӱниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Гульвайра Куценко туружып, јондык сыйдыҥ лауреаттарына, кайрал алган улуска, ончо туружаачыларга уткуулду сӧс айткан.\n«Алтай албатыныҥ государственнозын тӧзӧӧрине айдары јок јаан јӧмӧлтӧзин јетирген, ижиле, јӱрӱмиле тӧрӧл јериниҥ ле калыгыныҥ магын чыгарган Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнин јылдыҥ ла темдектегени сӱрекей учурлу —деп, ол айткан. — Ол эмдиги ӱйеге ӧдӱп келген јолысты, эмдиги једимдеристиҥ тӧзӧгӧзинде турган улусты эзедет. Гуркинниҥ амаду-санааларын, Алтайда јаткан калыктардыҥ кӧгӱс-ой энчизин корыыр ла ӧскӱрер ишти јаҥы ӱйелер улалтып апарат. Ук-калыктардыҥ РФ-тыҥ Президентиндеги совединиҥ, Россияныҥ калыктарыныҥ ассамблеязыныҥ адынаҥ слердиҥ Алтайаарга, мында јаткан албаты-јонго ӧзӱмдӱ јол кӱӱнзейдим».\n«Многонациональная Россия» деген текши федерал ӱлекер аайынча бойыныҥ калыгыныҥ культуразыныҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧзин јетирген улус керегинде альбом-бичик белетегенин Гульвайра Куценко куучындаган. Ого Алтай Республикадаҥ В. Ф. Тозыякова ла Б. Т. Байрышев кирген ле бистиҥ јерлештеристиҥ фотојурктары бичиктиҥ кадарына чыкканы бу улус чыннаҥ јаркынду улус болгонын керелейт» — деп, ол айткан.\nБолот Байрышев Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 1993 јылдагы лауреады болгон.\n«Ол ӧйлӧрдӧ акчаныҥ реформазы ӧткӧн. Сыйга 100 миллион салковой акча алган эдим — деп, Болот эске алат. — Ол миллиондор кӧрӧр-тударга јетпей, јоголып калган. Jе мен Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреады болгонымла оморкоп јӱредим ле, кайда да јӱрзем, кожоҥымла, ӱлгерлеримле тӧрӧл калыгым, Алтайым керегинде айдадым».\nАР-дыҥ «Алтын-Туу» деген бичик чыгартузыныҥ башкараачызы, «Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧниҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи Татьяна Туденева Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды тӧзӧӧринде турушкан улусты: Владимир Кыдыевти, Александр Манзыровты, Геннадий Тайборинди эзедип, 25 јылга бу сыйды акчала јеткилдеп, бойыныҥ колыла табыштырган кижи Юрий Васильевич Антарадонов болгонын айткан. Алтайыстыҥ база бир нерелӱ бу уулыныҥ эземине учурлап чыгарган бичикти ол јондык сыйдыҥ јаҥы лауреаттарына сыйлаган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда уткуулду ла учурлу сӧстӧрин анайда ок АР-дыҥ парламентиниҥ комитединиҥ јааны Василий Манышев, АР-дыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ директоры Римма Еркинова, АР-дыҥ тӱӱки-культуралык агентствозыныҥ јааны болгон Василий Ойношев ле ӧскӧ дӧ улус айткан.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» деген јондык кӧмзӧниҥ Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине јӧмӧгӧн, јайалталу улуска болушкан ижи ӧзӱп ле элбеп барганына бис сӱӱнедис. Аржан Иташевтиҥ айтканыла, Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйга кандидаттар јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Олорды озолодо талдаар эксперттердиҥ кӱреезин тӧзӧӧр шӱӱлте, ӧскӧ дӧ кӧп санаа-амадулар бар.\nДаниил Табаевтиҥ айтканын јӧмӧп, бис «Оностогы кӱрееге» ачык јол, быйанду ижинде јаҥы једимдер кӱӱнзейдис.


Айткан сӧзи недеҥ де баалу... - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына башка-башка ӧйлӧрдӧ кӧп улус бичиген. Олордыҥ јербойынаҥ бичиген солун бичимелдери, калык ортозынаҥ эткен јетирӱлери јогынаҥ газет кӧпти јылыйтар эди. Онойдо ок тӧрӧл газедиске су-алтай тилле кӱӱн-санаазын, ӧскӧ дӧ солун керектерди бичип турган улус јылдаҥ јылга астап турган айалгада ондый авторлорыс недеҥ де баалу ла мактулу. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ ала газетке бичимелдерин Елизавета Юрьевна Кучияк экелип баштаган ла бӱгӱнги кӱнге јетире ол автор болуп, 25 јылга улай газетле колбу тудат.\nЕлизавета Юрьевна јӱрӱминде сӱреен јилбиркек, эрчимдӱ ле јайалталу кижи болуп јат. Оныҥ јаш тужындагы талдаган јолын да, јаандап-јажап келеле, эткенин-тутканын кӧрзӧбис — бу тегин кижи эмес. Газетке бичиген баштапкы бичимелдери ортодо оныҥ јаш ӧйи керегинде сӱрекей јилбилӱ статьязын аҥылаар керек. Ол «Алтайыма тартылып…» деп атту чыккан эди. Туулу Алтайыстыҥ ол тушта Шабалин аймактыҥ болгон, эмди Чамал аймактыҥ Ӱстиги-Куйум јуртында чыккан кыс јирмезинчи чактыҥ јетенинчи јылдарында бойыныҥ кӱӱниле черӱге барган. 1979-1981 јылдарда Балтийский флотто радиотелеграфист болуп, јуучыл молјузын бӱдӱрген. Е. Ю. Кучияк Јуучыл-талайчы флоттыҥ ветераны, Балтийский флоттыҥ запастагы старший матросы болгоныла јолду оморкойт. Бу статья да, оныҥ кийнинде де бичилгендери автордыҥ соныркагын, не-немени лапту кӧрӧр-угарын, ич-кӱӱниниҥ тереҥин, јилбилӱ этирте бичиир аргазын кӧргӱзет.\nӰредӱзиле алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елизавета Юрьевнаныҥ бичигенинеҥ, бӱдӱрген керектеринеҥ, ӧткӧн јолдорынаҥ кӧрзӧҥ, оныҥ јилбиркебей, соныркабай турганы, байла, јок деп, јолду сананарыҥ. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алты јыл кайра кепке базылып чыккан «Аргымак-2» деп куучынла кычыраачылар соныркап танышкан болор. Озодо олјого барган уулчак јаанайла, аргымакка минип, Алтайына бурылганы текши јарлу. Је ол олјого јӱрӱп, азыраган адалу, айылданган ӱйлӱ болгоны, ойто кайра барганы ла ондо божогоны керегинде карыкчалду кеп-куучын айдылбаган. Ол керегинде Елизавета Юрьевнаныҥ ӱренчиги Алексей Суразаков Апшыйактуда јааназынаҥ укканын ӱредӱчизи ле ӱренчиги газетке бичигендер.\n«Монгол баатыр кыс Вера» деп атту эске алынышта Е. Кучияк талайчы черӱде тужында Москвадагы аэропортто солун туштажузы керегинде бичиген. Оныҥ бастырага јуук бичимелдери кепке базыларга белетелген бичикте чыгып јаткан учун, олордо не керегинде айдылганын такыптаҥ айтпайын. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде монголдор Кызыл Черӱге сӱреен кӧп болужын јетирип, гран ажыра аш-курсак, кеп-кийим экелгендер. Монгол кыстыҥ Совет Союзта чыкканы ла мындагы солун салымы керегинде кычырарга јилбилӱ болуп јат. Автордыҥ јӱрӱмде болгон чын учуралдар керегинде очерк кептӱ бичигени, ого ӱзеери оныҥ бойыныҥ геройлорыныҥ салымын, ич-кӱӱнин јуук алынып, чындык ла јакшы бичигени кычыраачыныҥ јӱрегине тыҥ томулат. Мында, байла, геройдыҥ јӱрӱмин, санаа-кӱӱнин автор бойыныҥ кажы ла сӧзин ич-кӧгӱстиҥ јылузыла тирилтип бичигени јаан камаанду туру.\nЕлизавета Юрьевна јерлештери керегинде јылу ла кӧӧрӧм сӧстӧр таап, база бичиген. Ӱлгерчи ӱредӱчи Татьяна Чанчибаева, јайалталу бијечи-хореограф Айана Шинжина, бойыныҥ ӧйинде институтта кожо ӱренген озочыл ӱредӱчи Маҥылай Тодошева, талайчы флотто кожо турган ӱӱрелери керегинде бичимелдери јӱректиҥ јылузыла, ару кӱӱнле бичилгениле аҥыланат, кычыраачыны соныркадат. Ол ӱредӱчи ижиндеги фольклорды ӱредеринде, балдарды кычырарына јилбиркедеринде ченемелиле де газеттиҥ бӱктеринде ӱлешкен.\nЕлизавета Юрьевнаныҥ тирӱ јӱректӱ, соныркак, су-алтай ла чечен тилдӱ журналист болгон јайалтазыла коштой ӱлгер бичиир јайалтазын темдектеер керек. (Журналист деп ӧнӧтийин чокымдадым: Елизавета Кучиякка ондый ат окылу адалбаганы јӱк ӧйдиҥ сурагы деп бодойдым…). Оныҥ ӱлгерлери акту, ару кӱӱнинеҥ, јӱрегиниҥ кычырузыла бичилгениле аҥыланат, кычыраачыны онызыла бактырат. «Алтай баатыр Польшада» деп ӱлгерин карган энези Камдачак Марчиновнаныҥ јаан уулы Сеулеков Макит Малаевичке учурлаган. Макит Малаевич Европаны фашисттердеҥ јайымдап, Польшаныҥ јуу-чакту јалаҥында јеҥ јастанып јыгылган. Автордыҥ карган энези ак-јарыктаҥ барардыҥ барганча, уулын сакыган, кӧстиҥ јажын кӧп тӧккӧн. Елизавета Юрьевна карган энезиниҥ ачузын тереҥ сезип, оҥдоп јӱрген ле соҥында бу ӱлгерин чӱмдеген. Ол «јажыл бӱткен» Алтайыныҥ келер ӧйи, «кара башту» албатызыныҥ салымы керегинде санааркап, сананып јӱргенин «Алкыш сӧс», «Сагышла болбос, салымла болор» ло ӧскӧ дӧ ӱлгерлеринде ачык айдат. Ол ок ӧйдӧ Елизавета Кучияк ич-кӧрӱмиле, јӱрген јӱрӱмиле интернационалист болуп артат ла онызын кӧп бичимелдери керелейт…\nЕ. Ю. Кучияк бир кезек ӧйгӧ редакцияга кирбей, кӧскӧ кӧрӱнбей барган. Угар-кӧрӧр болзо, ол Барнаулда ич-кӧгӱстиҥ семинариязында тӧрт јылга ӱренип барган болуптыр. Бистиҥ ортобыста кажы ла кижи кудайлыктыҥ јолына бурылып, ич-кӧгӱс бедирениште јӱрбей јат. Байла, ондый тыҥ кӱӱн-тап база да тегин кижиге келбей јат. Елизавета Юрьевна онойып, кудайдыҥ сӧзиле орус та тилле, алтай да тилге кӧчӱргениле лапту танышканы сезилет. Ол кудайлык бичиктерде јаҥыс ла кудай керегинде, бу ӱредӱ керегинде билип алган эмес. Олордо тӱӱкилик, филологиялык ла кижилик учурлу байлыктар база барын ол тереҥ сезип бичийт.\nЕлизавета Юрьевна јаҥыс ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке бичиген эмес. Оныҥ јилбилӱ ле јакшынак бичимелдери «Звезда Алтая» газетте ле Чамал аймактыҥ «Чемальский вестник» газединде јарлалган. Ол орус та, алтай да тилдерле теҥ-тай мӧрлӱ бичинип туру. Бистиҥ газеттиҥ јайалталу авторын, газеттиҥ редакциязыла јирме беш јылдыҥ туркунына колбу тудуп, јилбилӱ бичимелдер бичип турганы учун, кычыраачылардыҥ ла ӧмӧликтиҥ адынаҥ акту јӱректеҥ уткуп, база да кӧп солун бичимелдер кӱӱнзейдис! Билезине, бала-барказына ырыс-кежик, амыр теҥери кӱӱнзейдис!\nФОТОЈУРУКТА: Елизавета Юрьевна барказыла


Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Хорохординле таныштыру - altaicholmon\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Хорохординле таныштыру\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Алтай Республиканыҥ госоргандарыныҥ башкараачыларын ла депутаттарын АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта таныштырды.\n«Олег Леонидович Хорохординде јаҥныҥ башка-башка кеминде органдарында иш јанынаҥ јаан ченемел бар. Ол башкарту иштиҥ кадровый резервиниҥ ӧзӱминиҥ программазыныҥ туружаачызы. Мынаҥ озо\nТӧс федерал округтыҥ чыдулу чыгартылыгы-ныҥ аппарадында, РФ-тыҥ башкарузыныҥ аппарадында иштеген. Оныҥ профессионализми, эрчими-энергиязы ла ишке каруулузы уур-кӱч айалгаларда турумкай болорына болужарына, Россияныҥ Президентиниҥ каруулу јакылталарын једимдӱ бӱдӱрерине камаанын јетирерине алаҥзыбайдым» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nОл анайда ок республикада турумкай ӧзӱм јанынаҥ јаан аргалар бар болгонын, ол аргаларды билгир тузаланганы бастыра эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер арга берерин аҥылап темдектеген. Оныҥ айтканыла, јаҥыс ла партийный структуралардыҥ, граждан обществоныҥ институттарыныҥ чыгартулу улузы ла депутаттар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында Россияныҥ Президентиниҥ јакылталарын једимдӱ бӱдӱрер арга болор.\nОлег Хорохордин Александр Бердниковко республикада ижи ле бастыра јеткен кӧргӱзӱлер учун быйан айткан. Оноҥ арыгы иштиҥ тӧс амадузы улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болор деп темдектеген.\n«Алтай Республикада туризмниҥ ӧзӱми јанынаҥ јаан аргалар бар деп бодойдым, олорды инновационный ла инфраструктурный јаҥыртуларла кожо тузаланып, јӱрӱмде бӱдӱрер керек. Бастыра улусты ӧмӧ-јӧмӧ ишке кычырадым. Мен бери иштеерге келгем» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nСергей Меняйло ого једимдӱ иш кӱӱнзеген ле чыдулу чыгартылыктыҥ аппарадыныҥ јанынаҥ кандый ла јӧмӧлтӧ болор деген.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкараачызын Александр Бердников уткып, јаҥы јамыда једимдер ле республиканыҥ ӧзӱминде бийик кӧргӱзӱлер кӱӱнзеген.\n«Ӧй ӧдӱп јат, государствоныҥ башкараачызы јаҥы иш-амадулар тургузат. Олорды јӱрӱмде бӱдӱрерине јаҥы, јиит ле эмдиги ӧйдиҥ айалгаларына келижип турган ийде-кӱчтер керек. Мен сананзам, Олег Леонидович шак ла андый ийде-кӱчтерлӱ кижи. Бойымныҥ јанынаҥ кичӱ Тӧрӧлимниҥ јилбӱлерине кайда ла иштеерине мен белен» — деп, Александр Бердников айткан.\nРоссия Федерацияныҥ президенти Олег Хорохординди Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председате-линиҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерине, бу јамыга кижи тудуларына јетире, тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде кӧстӧгӧн.\nОлег Леонидович Хорохордин 1972 јылдыҥ кандык айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай крайда Косихинский райондо Глушинка јуртта чыккан. 1999 јылда экономиканыҥ ла тап-эриктиҥ Алтайдагы академиязыныҥ экономикалык факультедин, 2000 јылда — бу ок академияныҥ государственный ла муниципал башкарту аайынча кафедразын, 2003 јылда госслужбаныҥ Россия Федерацияныҥ президентиндеги Российский академиязыныҥ очный аспирантуразын божоткон. Социологический билимдердиҥ кандидады. Башкарту иштиҥ кадровый резервиниҥ ӧзӱминиҥ программазыныҥ экинчи потогыныҥ туружаачызы. Ишмекчи јолын 1989 јылда Алтайдагы моторный заводто баштаган, анда 2-чи разрядту слесарь-ремонтник болуп иштеген. Черӱчил молјузын 1990-1992 јылдарда бӱдӱрген.\n1992-1997 јылдарда ол башка-башка коммерциялык организацияларда иштеген, 1997-2002 јылдарда «Алтайэнергострой» Саду тураны башкарган. 2002-2006 јылдарда Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Тӧс федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ Аппарадында иштеген. 2006-2011 јылдарда Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ичбойындагы политика аайынча Башкартузыныҥ референти, департаментиниҥ советниги, баш советниги, департаменттиҥ јааныныҥ ордынчызы болгон. 2011-2012 јылдарда — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ болушчызы. 2012 јылда «ГЛОНАСС» деген коммерциялык эмес партнерствоныҥ соведин башкарып баштаган, ол ок јылда Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызыныҥ качылыгыныҥ башкараа-чызыныҥ ордынчызы боло берген. 2013 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ качылыгы-ныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы. Ол Россия Федерацияныҥ II классту действительный государственный советниги. О. Л. Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ Быйаныла темдектеткен.\nФотојурукта: (оҥ јанынаҥ) С. Меняйло, О. Хорохордин\nАР-дыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы\n«Соцсетьтерди эрчимдӱ ле республиканыҥ эл-јонына тузалу ӧткӱрерим»\nОлег Хорохордин РБК-га бойыныҥ баштапкы блиц-интервьюзында Алтай Республиканыҥ башчызы болгон Александр Бердниковло качан танышканы, туризмниҥ ӧзӱми аайынча пландар ла республиканыҥ јеринде ӧткӱрген бойыныҥ амыражы керегинде куучындаган.\n—Слер АР-дыҥ башчызы болгон Александр Васильевич Бердниковло таныш па?\n—Александр Васильевич Бердниковло мен 2006 јылдаҥ ала таныш. Ол тушта мен РФ-тыҥ президентиниҥ Администрациязында иштеп баштагам. Бойымныҥ ижим аайынча бир канча тергеелерде болгом, ол тоодо Алтай Республикада.\nКайда да тӧрт јыл кайра, качан мен башкаруда иштеп турарымда, бис биотехнологиялар аайынча јаан конференция ӧткӱргенис. Ол тушта мениҥ башкартумда бир канча тӧзӧмӧл сурактар болгон. Оныҥ кийнинеҥ Алтайдагы госуниверситетте инжиниринговый тӧс јердиҥ ачылтазы ӧткӧн. Анда федерал профильный министерстволор, «Сколково» деген фонд, Российский венчурный компания турушкан. Бис Александр Бердниковло кожо бу ла делегацияныҥ составыла Майма јуртта «Биотехнологияныҥ» заводыныҥ ачылтазын ӧткӱргенис. Заводто шроттоҥ (кӱнкузуктыҥ ӱзиниҥ производствозыныҥ таштанчылары) белокторы кӧп протеиновый азырал кошмоктор эдип чыгарарыныҥ технологияларын тузаланып баштаган.\n—Слер А.В. Бердниковты Федерация Соведине кӧстӧӧрин пландап туругар ба?\n—Бу иште иштеерин мен јаҥы ла баштап јатканымды слер билеригер, оныҥ учун керек-јарактарды меҥдетпези јаан учурлу деп бодойдым. Бӱгӱн ол керегинде куучын ӧткӱрери арай ла эрте.\n—Тергеениҥ башчызы болгон кижиниҥ командазын солыраар ба?\n—Чынынча айдайын: команданыҥ улузыныҥ кӧбизиле мен таныш эмес, оныҥ учун кандый да белге-шӱӱлте эдери эмезе кадрларла колбулу кандый да јӧптӧрди јарлаары арай ла эрте.\n—Алтай Республикадаҥ сенатор Владимир Полетаев РБК-га айтканыла, Слер бойыгардыҥ отпуск ӧйигерди республикада ас эмес ӧткӱрип јадыгар.\n—Мен Туулу Алтайды сӱӱп јадым, бойымныҥ чыккан-ӧскӧн јерим одоштойындагы Алтай край. Мен республиканыҥ јерине келбеген бир де јыл болбогон. Школдо ӱренип турар тушта каникулдардыҥ, кийнинде јылдарда отпусктыҥ кезик бӧлӱгин мында ӧткӱрип туратам. Школдо ӱренип турала, Чамал аймактыҥ јеринде археологический казынтыларда студенттерле, јаан класстардыҥ абитуриент болотон ӱренчиктериле кожо турушкам. Ол сӱрекей јилбилӱ иштер болгон.\n—Алтай Республиканыҥ ла одоштойындагы Алтай крайдыҥ улузы ортодо «негласное соперничество» бар дежет. Республиканы Алтай крайдыҥ кижизи башкарып турганыла јӧпсинишпестер болорын сакып туругар ба?\n—Алтай крайдыҥ башкартузыла колбуларым јакшы — бӱгӱнги башкараачызы Виктор Томенколо до, губернатор болгон Александр Карлинле де. Кандый да удурлажу-соперничество, мениҥ кӧрӱм-шӱӱлтемле, болбос керек. Бис эки башка таҥынаҥ субъекттер, биске не де ӧмӧ-јӧмӧ једимдӱ, экијандай тузалу иштеерине чаптыгын јетирбейт. Јаҥыс ла Алтай крайла эмес, је анайда ок одоштойындагы ӧскӧ дӧ тергеелерле — Кемеровский областьла, Тувала, Хакасияла.\n—Алтайдыҥ тергеелерин бириктирери аайынча шӱӱлте јанынаҥ нени сананып јадыгар?\n—Тергеелерди бириктирери аайынча теманы, мениҥ билеримле, бир канча јылдар кайра јабып салган (президент Владимир Путин јаан пресс-конференция ӧйинде). Бу сурак федерал да повесткада, мениҥ башкараачы болгон ижим аайынча пландарымда да јок.\n—Политологтор республиканы кӧп тоолу курч сурактарлу соҥдоочы тергее деп адап јадылар. Ол курч сурактарды канайда аайлаштырарын пландап туругар?\n—Тӧс курч сурактар — албатыда иштеер иш јок ло эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кеми јабыс болгоны. Ол ок ӧйдӧ Алтай Республикада туризм јанынаҥ ла рекреационный арга-байлыктар сӱрекей јаан. Олорды инновационный ла инфраструктурный јаҥыртуларла кожо ӧскӱрерин улалтар керек. Оныҥ шылтузында иштеер јерлер тӧзӧӧр, бюджеттиҥ кирелте бӧлӱгиниҥ кемин кӧптӧдӧр, тергеениҥ дотационный кемин бир эмештеҥ астадар арга болор.\nАҥылу ајару эдип турум: республиканыҥ ӧзӱми ар-бӱткенниҥ јараш объекттерине, экологияга ла Алтайдыҥ байлу јерлерине салтарларын јетирбестеҥ ӧдӧр учурлу. Мен туризм аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Зарина Догузовала тушташкам. Ростуризмде ороонныҥ ичбойындагы туризминиҥ комплексный ӧзӱми аайынча јаан пландар бар, ол пландарда Алтай Республика баштапкы јерлерде турат. Бис туризм аайынча стратегияны кыйалта јогынаҥ тургузарыс, анда инвесторлорды тартып алары ла ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ бӧлӱктей турган планы болор.\n—Бу јуукта Сбербанктыҥ предсе-дателиниҥ ордынчызы Станислав Кузнецовтыҥ адынаҥ республиканыҥ јаҥдарыныҥ ла слердеҥ озо башчы болгон кижиниҥ адына «Манјӱрек» туучаналык курортты тудар иштерди ле турсезонды ӱскени јанынаҥ критика болгон. Мыныҥ аайына канайда чыгарыгар?\n—Онызы мениҥ ээчиде туштажу-ларымныҥ бирӱзи болор. Бис Сбербанктыҥ правлениезиниҥ председатели Герман Грефле таныш. Бу сурактыҥ аайына токыналу, эмоция-неме јогынаҥ чыгар ла ӱлекерди учына јетирер керек. Строительство качан учына једери керегинде айдарга мен бӱгӱн белен эмес, је бу курч сурактыҥ аайы-бажына бис чыгар учурлу.\n—Слердиҥ биографиядаҥ кӧрзӧ, Слерде публичный политика јанынаҥ ченемел јаан эмес. Онызы јаҥы јамыдагы ижигерге буудагын јетирбес пе?\n—Онызы јӱрӱмдик ченемелле кожо келер. Публичность менде јок, нениҥ учун дезе мениҥ мынаҥ озогы ижимде андый неме болоры некелбеген. Онызы курч сурак болбос: јуук ӧйдӧ соцсетьтер јанынаҥ иштеп баштаарым, олорды эрчимдӱ ӧткӱрерим деп сӧзим берип турум. Эҥ ле учурлузы — республиканыҥ албаты-јонына ол тузалу болзын деп.


Монголдор: кӧчкӱндердиҥ јери - altaicholmon\nОл ӧйдӧ Орус каандык бастыра Сибирьди jуулап алала, Тымык теҥиске jедип келген. Орустардыҥ казактарыныҥ черӱлери jуулаган jерлерде шибеелер тудулып таркаган. Бай-кӧлгӧ jеделе, ондогы монгол-дорды бойына бактырып, орустар олорды бурят деп адап салган. Удура тартышкан монголдор Калка jерине сӱрдирткен. 1689 jылда Кыдат ла Орус ороондор орто-до Нерчинскте баштапкы jӧптӧжӱ тургузылган. Ол jӧптӧжӱле болзо, манjылар орустарга монголдордыҥ керектерине киришпезин, саду ӧткӱрбезин деп jакарып салган. Онойып jаҥы ӧйдиҥ тӱӱкизи башталат. Озодо кӧчкӱндер Кыдатка табару эделе, удура jуулашса, тӱндӱк jанында коруланып туратан, эмди ондый арга jоголып калган. Орус каандык jаҥы jерлерине бойыныҥ албатызын кӧчӱрип баштаган.\nМонголдордоҥ орустарла эҥ ле озо колбу туткандар – ол ойроттор. 1607 jылда Том-турага ойроттордыҥ элчизи келген. 1643 jылда Эрjине-Батыр-каан-тааjы орус каан Михаил Федоровичке баштапкы элчи аткарган. Ол ӧйдӧ ойротторды чорос сӧӧктӱ Кара-Кула-каан ла оныҥ уулы Эрjине-Батыр-каан-тааjы бириктирерге чырмайлаган. Олорло jӧпсинбей, качкандар да болгон. 1636 jылда ойроттордоҥ торгоуттардыҥ тааjызы Коо-Ӧрлӧк лӧ хошууттардыҥ тааjызы Кӱнделен Эдил сууныҥ jараттарына кӧчӱп барган. Ол орустардыҥ jанына кӧчӱп барган монголдорды калмыктар деп адаган. Ойроттор jаҥыс та орустарга кӧчкӧн эмес. Турубайху нойон эмдиги Кыдаттагы Кӧк-нуурга кӧчӱп барала, бойын Гуши-каан деп аданган. Ол кӧчӱштер jаҥыс та чоросторло тартыжулар учун эмес, кӱйгек-кургактардаҥ улам одорлор астаганы учун болгон.\nУдура тартышкандар кӧчӱп барарда, ороондо амыр боло берген, одорлор до кӧптӧгӧн. Мындый эптӱ айал-гада Эрjине-Баатыр-каан-тааjы бойыныҥ эл-тергеезин тӧзӧп салган. Тӧрт ойротты бириктирип, манjыларга удура тартыжар арга боло берген, jе калкаларла амыр jӱрер арга ойроттордо эмди jоголгон.\nБаатыр-каан-тааjы орооныныҥ кӱчин тыҥыдып тур-ган ол ӧйлӧрдӧ, Тӱштӱк Монголды манjылар jуулап алганын угуп, jаан jеткер келип jатканын оҥдогон, калкаларла биригер арга бедиреген. 1640 jылда Тар-багатай Улан Бараа деп jерде калкалардыҥ ла ойроттордыҥ каандары ла нойондоры jуундашкан. Ондо Засагту-каан Субадай, Тушэту-каан Гомбодорж, Сэцэн-каандыктыҥ улу нойондоры, Эрjине-Баатыр-каан-тааjы, Гуши-каан ла оноҥ ӧскӧ бийлер, ол тоодо Кӧк-нуурдагы нойондордыҥ ла Эдилдеги торгоуттардыҥ чыгартулу улузы. Бастыразы – 28 нойон. Бу jуунда канча-канча бӧлӱктерге айрылган монголдор бирлик jасак тургускан, ойроттор ло калкалар ортодо оҥдошпосторды аайлаарын шӱӱшкен. Мында jӧптӧгӧн «Их цааз» («Улу jасак») деп jуунты аайынча мындый сурактарды башкарынар болгон:\nКалка ла Ойротко тууразынаҥ табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.\nОйрот ло Калка ортодо албатызы ортодо кол-булар тударына тутак этпези.\nЫраактагы тоозы ас албатылу ороонго табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.\nӦштӱлердиҥ тууразынаҥ табарузына удура ӧмӧ-jӧмӧ тартыжары.\nJуулар тужында канайып колбу тудары ла jӧптӧжӧри.\nОнойдо ок билениҥ, каршулу керектердиҥ аайына чыгар ла кудайлык jон jӱрӱми керегинде сурактардыҥ аайына чыгарга база чырмайлаган.\nЭрjине-Баатыр-каан-тааjы jадып калганныҥ кий-нинде каанныҥ ордына оныҥ jаан уулы отуратан jаҥ jоголып калган: 1665-1671 jылдарда Ойрот каандыкты энезиниҥ болужыла оныҥ бежинчи уулы Сенге башкарган. Ол учун тартыжулар башталып, Сенге учы-тӱбинде ӧлтӱрткен. Оныҥ Тӧбӧттӧ Далай-ламада ӱренип турган 27 jашту карындажы Калдан ӱредӱзин таштап, каандыкты башкарган. Бойыныҥ 12 уулыныҥ бирӱзин, Калданды, 7 jаштуда Эрjине-Баатыр-каан-тааjы Лхасага аткарган, Зая-Панjытаныҥ jанына. Сенгени ӧлтӱрип саларда, ойроттордыҥ нойондоры Калданды кычырып, ширееге отургыслаган, Тӧбӧттӧҥ болушка иженип. Тӧбӧттӧр бойлоры манjыларга кыстыртып, Ойроттыҥ болужына иженгилеп турган болгон. Сенгени ӧлтӱреле, Калданга удура болгон ойрот нойондор Кӧк-нуурга качып, Гуши-каанныҥ баркаларыла бириккен. 1673 jылда манjылардыҥ черӱзи Кӧк-нуурдыҥ jанында jерлерди jуулап алган, онойып Калданныҥ ӧштӱлери биригип, тыҥый берген. Је Калдан jайалталу кижи болгон, бастыра ӧштӱлерин jеҥип чыккан. 1678 jылда оныҥ эл-тергеези Кӧк-нуурдаҥ ала Сибирьге jетире jайылган.\nКӱч алынып, jиит каан тергеезиниҥ тыштында jерлерге табарулар эдип баштаган. Баштапкы табару Ойрот каандыктыҥ тӱштӱк jанындагы Кӱнчыгыш Туркестанга келишкен.\nОл ӧйдӧ Исмаил-каан ла Ходжа Аппак бойлоры ор-тодо jаҥ блаажып, тартыжып тургулаган. Ходжа Далай-ламанаҥ болуш сураган, онызы Калданга самара бичи-ирде, Калдан черӱзин кӧдӱрген, Кулjа деп каланы jуулап алала, Исмаил-каанды сӱрген, Ходжаны башка-раачы эдип салган. Учында бастыра Уйгурстан Ойрот каандыкка баккан. Кӱнбадыш Туркестанныҥ калалары ол ӧйдӧҥ бери Калданга jылына 100 муҥ таньга (бир тонна мӧҥӱн – А. А.) калан тӧлӧп баштаган. 1686 jылга jетире Калдан Хами, Турфан, Кашгар, Сайрам, Бухара, Самарканд калаларды jуулаган, бастыра 1200 кире оогош калаларды jуулап алган, Тӧс Азияда эҥ кӱчтӱ каан болуп калган.\nОрус ла Кыдат каандыктарла саду ӧткӱрип, элчилер аткарган. 1678 jылда ойрот садучылар Москвага келип, 6000 рубльга (1,2 тонна мӧҥӱн – А. А.) саду ӧткӱргилеген. Jебрен Торко jолды колдоп алганы ой-ротторго jакшы айалга тӧзӧгӧн. Кӱнбадыш ла Кӱнчыгыш jандарыла саду тыҥыган.\nБу ла ӧйдӧ манjылардыҥ Эjен-кааны Канси 1678 jылда Калданга каанныҥ нерезин берген. Калдан Да-лай-ламала база тудуш болгон, Далай-ламада, Тӧбӧттӧ лӧ олордыҥ кудай jаҥында Калдандый коручыл качан да болбогон. 1679 jылда Далай-лама бойыныҥ ӱренчиги ле коручылы Калданга Бошогту (быйанду де-гени – А. А.) деп нере берген, онойып Калдан тӱӱкиде Калдан-Бошогту-каан деп jарлу болгон. Мынайып, ойроттордыҥ кааны кӱч алынып, бир jанынаҥ бастыра монголдорды бириктирер деп амадулу, экинчи jанынаҥ Эjен-каандыктаҥ коруланарга деп, 1688 jылда 30 муҥ черӱлӱ Калкага jуулу барган. Калкалар ла ойроттор ортодо канду jуулардыҥ ӧйи башталган.\n(Амыр АЙТАШЕВ кӧчӱрген)


Кажы ла балада — кӱн - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Волгоград калада «Јылдыҥ ӱредӱчизи-2020» деген бастырароссиялык конкурстыҥ финалы ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ адынаҥ ондо конкурстыҥ тергеедеги бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили, Кӱпчегенниҥ школында физиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи Дергелей БУЛТУШЕВА турушты.\nАлтай Республикада бу ла ӧйдӧ јаҥжыкканы аайынча школдогы ӱредӱликтиҥ профессионалдарыныҥ конкурс-маргыжузы ӧдӧт. Дергелей Анатольевнала колбуга чыгып, оны бу конкурс керегинде куучындап, шӱӱлтелериле ӱлежип, келер ӧйдӧ мындый јаан маргыжуда туружар јерлештериске јӧп-сӱмелер айдып берзин деп сурадыс.\nӰредӱчиниҥ ижине Д. Бултушева Горно-Алтайсктагы государстволык университетте ӱренген. Ишмекчи јолын 2009 јылда тӧрӧл Кӱпчеген јуртында баштаган. 2011 јылда аймак ортодо јиит ӱредӱчилер ортодо «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деген маргыжуда баштапкы катап туружып, јеҥӱ алган. Оныҥ кийнинде ӱредӱчилердиҥ Дмитрий Зиминниҥ фондыныҥ дистанционный аайыла ӧдӱп турган «Династия» деген бастырароссиялык конкурсында туружып, база јеҥӱчил болуп чыккан. 2020 јылда Дергелей Анатольевна «Јылдыҥ ӱредӱчизи» конкурстыҥ ончо бӧлӱктерин једимдӱ ӧдӱп, ороон кеминде финалга чыкты. Эпидемиялык кӱч айалгадаҥ улам финалдыҥ маргыжузы 2021 јылдыҥ бажына кӧчӱрилип, бу јуукта ӧткӧн.\n—Бастыра 85 тергеедеҥ ӱредӱчилер турушкан јаан маргыжу канча-канча бӧлӱкле ӧткӧн. Мен оныҥ очный бӧлӱгине барып, эки ченелте ӧттим. Ол — методикалык мастерской ло урок.\n85 туружаачыдаҥ 15 призер талдалган. Олор орто-до мастер-класс, класстыҥ чазы ӧткӱрилген ле оныҥ турулталарыла 5 финалист чыккан. Финалисттердиҥ тоозынаҥ абсолютный јеҥӱчил талдалган.\nМындый јаан конкурста турушканым меге сӱрекей оморкодулу, ол меге јаҥыс ла профессионал јанынаҥ эмес, је онойдо ок јӱрӱмдик јанынаҥ база јакшынак ченемел болды. Ондо мен Россияныҥ башка-башка толыктарынаҥ келген кӧп тоолу ӱредӱчилерле таныштым. Эмди мен бӱткӱл ороон ичинде нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым деп айдарга јараар.\nВолгоград кала бисти сӱреен јакшы, јылу уткыган. Меге оныҥ эл-јоны кӱндӱзек, буурзак, јалакай ла ачык-јарык деп билдирди. Профессионал ӧзӱм јанынаҥ учурлу конкурста турушканымла коштой атту-чуулу герой-кала Волгоградта болгоныма сӱӱнедим. Биске јакшынак экскурсиялар ӧткӱрилген, «Варшавская мелодия» деген спектакль, симфонический оркестрдиҥ концерти кӧргӱзилген. Је эҥ ле тыҥ јӱрекке тийгени — ол кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде, Сталинградтагы канду јуу-согуштардагы јеҥӱниҥ кӱнинде, конкурстыҥ јабылтазы тужында бис, ончо ӱредӱчилер, Мамаев курганга барып, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ нерезине бажырып, чечектер салганыс. Јаанду-јаштулар ончозы билер: Мамаев курган — ол телекейде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлалган эҥ ле јаан кереес. Ол каланыҥ чике ортозында, Волга сууныҥ јарадында турат. Шак бу кӱнде андый учурлу јерде болуп, амырыс учун јӱрӱмин берген ончо јерлештериске јабыс эҥчейип, быйаным айтканым меге недеҥ де баалу болды. Мениҥ санаамла, бу тушта мен кичӱ Тӧрӧлимниҥ ончо эл-јоныныҥ адынаҥ бажырып айдынганымдый болгон.\nМаҥзаарышту бу конкурста туружып, элдеҥ ле озо, кижи бойы бойы ла болор керек деп шӱӱлтеге келдим. Ӱредӱчи бойыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрип турза, ол балдарына, ӱренчиктерине ончо билгирлерин амадап берет. Ол ок ӧйдӧ кандый да предметле ӱредип, класстыҥ башкараачы ӱредӱчизи болбой до турган болзо, ӱредӱчи балдарла ачык-јарык, јалакай ла тоомјылу куучындажып, олорго јозок болот. Бис ӱренчиктериске эҥ ле јакшы кылык-јаҥысты кӧргӱзип, олорго тем болор керек. Кажы ла балада кӱн бар ине, бис, ӱредӱчилер, оныҥ јаркынын тыҥыдар учурлу.\n85 туружаачыныҥ кажызында ла бойыныҥ аҥылузы болды. Је бисти ончобысты ӱренчиктериске, бӱдӱрген ижибиске, орооныска, албатыбыска ла тӧрӧл тилиске сӱӱжис бириктирген.\nМениҥ методикалык мастерскойым физиканыҥ урогында этнокультуралык јанын тузаланып турганымга учурлалган болгон. Бу ченемелимле ончо јаргычылар ла туружаачылар тыҥ јилбиркеген деп темдектеер керек. Ол кажы ла албаты бойыныҥ аҥылузын, тилин, культуразын чеберлеп ле тооп турганын кереледи. Конкурс кӧп албатылар бойыныҥ тилин ундып јатканын иле кӧргӱсти. Мен тӧрӧл тилимди билеримле оморкодым, оны ӱренчиктериме, балдарыма энчилеп берер аргалу болгоныма сӱӱнедим.\nБыјыл бу конкурстыҥ јол-јорыгына тергеебистеҥ баштапкы катап јӱк бир кижи эмес, эки кижи барар арга болды. Бистиҥ директор Эрке Владимировна Папыеваныҥ ижиниҥ шылтузында мениле кожо математиканыҥ ӱредӱчизи, бу конкурстыҥ 2015 јылдагы јеҥӱчили, бийик категориялу ӱредӱчи Наталья Леонидовна Мандаева барып јӱрди. Ол меге јаан јӧмӧлтӧ берди. Кажы ла јол-јорык акча-манат јанынаҥ чыгымдарлу болуп јат. Бу сурак јанынаҥ јаан болужын Оҥдой аймагыстыҥ јааны Андрей Александрович Мунатов јетирди. Бу улуска јаан быйаным айдадым.


Уу, бу мениҥ јакшымды... - altaicholmon\nЭчиш эмеген болчок туразында јаҥыскан. Бала-барка чыдаган, айыл-јурту болгон, канча јер сайын таркаган. Оноҥ бу башкыјыл оныҥ јаан уулы Текемей: «Эне, слер бу бистердеҥ эмеш амырап алыгар» — дейле, ого бу болчок тураны садып берген. Чындап та, канча балдардыҥ канча сурактарына канчазына кирижер, канчазын аайлажар. Кӧргӧнчӧ, кӧрбӧзӧ торт, билгенче, билбезе торт деп бодогон. Jе ондый ла эмес эмтир: бу ла кӧрзӧ, балдарына једип барган турар. Jе ондый да болзо, эмеген јаҥысканга эмештеҥ темигип ле туру.\nБӱгӱн эртен тура ол уйын саар деп, сабадын ала койсо… Сабаттыҥ тӱбинде ӧлӱ кире суу болгон, ол сууга кара та не де тӱжӱп калтыр.\n— Ит-татакай! Чычкан! Айла тирӱ ошкош. Кӱрӱмди-и, кӱрӱмди… Эм мыны канайдатан?..\nЭчиш эмеген чычканнаҥ чала јескинип турар кижи. Туку јаш тужында мажак терип јӱреле, бир кӱлтени аҥтара казып ийерде, тобракла кожо чычканныҥ тас балдары кызыс-кызас чыга конгылаган. Jылгажактай бергилеген. «Ы-ыйт!»… Эмди ол јескиниш удап, ундылып та калган болзо, је чычкандардаҥ чала јалтанып јӱрер кижи.\n«Ээ, тышкары соок! — дейле, эмеген керек дезе сӱӱне берди. — Суузыла катай тӧгӱп ийетен турум ине. Ӱлӱш таҥма канча удаар».\nЭчиш эмеген шак ла онойдо этти. Тышкары чыгала, чычканду сууны кренестезинеҥ ле шайт тӧгӱп ийди.\n«Бат сеге, сурууҥ ол! — деп маказыранды. — Сенеҥ болкый, бу мындый соокто бозу чарчап калар». Jе санаазында нениҥ де учун јама-ан болды. Jама-ан керек эдип ийгендий.\nЧычкандар потполјыда кыжыла кӧптӧгӧн. Кӱпӱлдеген де дезе кем јок. Тӱниле чыҥырыжып, не ле болгылап тургулаар. Кижиниҥ санаазына тизиреде јӱгӱрижип, баштактанып турган балдар кирер.\nЧычкандар кӧптӧбӧй дӧ база. Потполјы толтыра картошко. Эчиш эмеген моркобын чычкандар јип болбос этире темир ушатка бектеп койгон. Jе картошконы чеберлеер арга јок. Канайдар, јигилегей. Jип једер эмес… Киске тудайын дезе… Ол киске деп тындуны оныҥ ада-ӧбӧкӧзи тутпаган, эмди Эчиш те тутпас. Анчада карган энези: «Мый! Ол бистиҥ тынду эмес!» — тен силкинип ийетен.\nJе чычкандарга тоҥ ӧткӱре базаладарга болбос. Эчиш эмеген коштой јаткан Коргол эмегенниҥ кискезин экелетен. Ол киске потполјыныҥ алдында эки-ӱч конып ийзе, чычкандардыҥ табыжы сыҥырап калатан. Тижи киске. Кӧк-боро киске. Jааны ӧткӱре јаан. Jылына та канча тӧрӧйтӧн болбогой. Коргол эмеген бу ла кӧрзӧ, кискениҥ балдарын эдер јерин таппай, санааркашка једе берер. «Тен ал, балам, ал» — деп, јуртты бастырага шыку айланып келер. Jе айылдажына, Эчиш эмегенге айтпас. Туку качан чӧкӧп калган.\nОл Коргол эмеген бойы да кискезинеҥ уйан эмес. Башкӱн эҥирде айылдап келеле, балкаш печкеге коштой отурып алган. Ого ло отурала, он кире чычканды ӧлтӱрип ийген. Коргол эмеген отурганча, печкениҥ алдында ӱйттеҥ чычкан чыгып келер. Эмегенниҥ колы карбас ла эдер. Кӧрӧр болзоҥ, чычканды кап тудып алган болор. Айла, чек ле чике јиткезинеҥ кабар. Мойнын сый тудала, «кискеме» дейле, кара жакедине карманданып алар. Коргол эмеген та канай оной мерген тудатан? Колы та кандый ондый тӱрген кижи? Сарбас ла этсе… Бӱткен бӱдӱзи ле ондый туру. Эмди санан јӱрер болзо, ондый учун туру ине. Уулдары ончозы боксорлор, кӱрешчилер. Ончозы чемпиондор. Керек дезе кыстары да.\nЭчиш эмеген уйын саайла, кренестезиниҥ јанына токтой тӱшти. Байагы чычканды, шак тоҥуп калган таҥманы, чеденниҥ тышты јаар таштап ийер деди. Jе кӧрди-кӧрди, онызы… јогыла. «Байла, ийт-куш тиштене берген болбой» — деп сананды.\nТурачагына кирип келер болзо… «Бу неме атазы! Бу јаткан кара неме не?!» Кӧрӧр болзо, бозогоныҥ алдында чычкан јатты. Байагы ла кӧк мелт чычкан! Тирӱ! Бу чын эмеш пе?! Сир-сир этире тыркырап јатты. «Бу кӱрӱм бого канай келген?! Канай кирген?! Канай чарчабаган?!»\nЧычканды тудала, ойто тышкары таштап ийейин дезе… Тирӱ кӧрмӧсти кижи јескинбей, канай тудар. «Ы-ы – деп, санаазына кирип келди. — Коргол эмегенниҥ кискези! Эмди ле…»\nЭчиш эмеген Корош эмеген эшке кийдире јӱгӱреле, орында уйуктап јаткан кискени тӱрген ле кучактанды. Сурабады да. Jӱк ле кол јаҥып койды. Сӱрекей меҥдеп турганын улус оҥдоп ийбей.\nЭмеген кренестезине чыгара калып, эжигин ача тартып, турачагына — калт — кирди. Кискени тӱрген ле божотты. Jе чычкан кайда?!. Бу ла бозогоныҥ алдында болды ине! Ээ, кӱрӱм бу јыртык дӧӧн јылгажактай берген туру ине.\nКиске дезе… Jааны коркушту, јоон, тижи киске… Ол тилин јаланып, куйругыла јалканчыйт. «Мау, потполјыҥды ач! Мау-у» — деп, амтажып калган таҥма эмегенниҥ будына јапшынат, сӧйкӧнӧт.\nЭчиш эмеген тура-тура, кенете санаа алынды.\n«Jок, јок!» — дейле, эмеген кискени ойто кучактанды. Коргол эмеген-эш јаар јӱгӱре базып ийди. Койнында киске ачууркана тырлаҥдайт.\nЭэчиш эмегенниҥ базыды јеҥил. Арка-сыны тӱзелип, ол омокшырап калган. Санаазында да јеҥил. Ол сӱрекей чын, сӱрекей јакшы керек эдип турган ошкош.\n— Уу, бу мениҥ јакшымды…\nЧаган ай, Улуу (2012) јыл, Улалу.