24.09.2019 - altaicholmon\n«Чуйдыҥ таҥдагы»: јайаандык јол улалат\nСыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде Кош-Агаш аймактыҥ «Чуйдыҥ таҥдагы» газеди тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40 јылдыгын темдектеген. Бу юбилейлик керек-јаракла колбой, журналист коллегаларысты уткыырга, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ, анайда ок аймактардыҥ газеттериниҥ чыгартулу улузы Кош-Агашка једип бардыс. Јылу, најылык айалгада ӧткӧн бу юбилейлик керек-јаракта «Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ ӧмӧлигин аймактыҥ администрациязыныҥ, депутаттардыҥ Совединиҥ, башка-башка учреждениелердиҥ\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ быјыл куран айдыҥ 13-чи кӱнинде чыккан номеринде иштеги ченемели јаан јурукчыларыстыҥ бирӱзи Амыр Борисович Укачинниҥ алтай тил керегинде бичимели «Шӱӱлтелердиҥ белтиринде» деген рубрикалу чыкты. Оныҥ адазы Борис Укачинович шак мындый курч сурактарды кӧп кӧдӱрип туратан. Је оныҥ сананып тапкан рубриказы «Бойыстаҥ камаанду сурактар» болгон эди. Эмди ӧй ӧскӧ ине. Улустыҥ да сагыжы\nТӧрӧл тилге ӱредериниҥ айалгазы\nРоссияныҥ тургун калыктарыныҥ тилдериниҥ калыктар ортодогы јылдыгына учурлай сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде «Тӧрӧл тил ӱредӱликтиҥ эмдиги телкеминде: теориядагы ла практикадагы аҥылулары» деп тергеелер ортодогы билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияныҥ ижинде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогторы, методикалык биригӱлердиҥ башкараачылары, билимчилер, бичиичилер, методисттер ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус туруштылар. Онойдо ок конференцияныҥ ижинде Хакасиядаҥ, Кузбасстаҥ, Забайкальский крайдаҥ ӱредӱчилердиҥ\nБурканчыларды актаган јаргыда Д. А. Клеменцтиҥ учуры\nТуулу Алтайда буркан јаҥы – бурханизм туулып, оны јаҥдагандарды 1905 јылдыҥ кичӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде тоскурган ӧйдӧҥ бери быјыл 115 јыл толгон. Је эмдиге јетире ол кыймыгу керегинде шиҥжӱ иштер кӧп эмес. Бурканчыларды јаргылаган јаргыда, олордыҥ адаанын алып, орус интеллигенцияныҥ ичкери кӧрӱмдӱ улузы турушкан. Олор керегинде бистиҥ билерис сӱрекей ас. Јаргыда алтайлардыҥ мӱргӱӱл јаҥы аайынча\nПротезно-ортопедический тӧс јер ачылган\nБу јуукта Горно-Алтайскта протезно-ортопедический «Алорто» деген тӧс јер ачылды. Алтай Республикада сок јаҥыс бу тӧс јердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱктиҥ чыгартулу улузы, Россия Федерацияныҥ јонјӱрӱмдик страхование аайынча фондыныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ специалисттери турушкан. Анайда ок бу керек-јаракта АР-дыҥ эмчилик-јонјӱрӱмдик экспертизазыныҥ, Кенектердиҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ, METIZ Компаниялардыҥ группазыныҥ (Москва кала) чыгартулу улузы турушты. «Алорто»\nКӱрее-куучын: «Энеге ле балага чыҥдый ла јеткери јок медболуш»\nСыгын айдыҥ 17-чи кӱнинде Росздравнадзордыҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органы «Энеге ле балага медициналык болуш јетирериниҥ чыҥдыйы ла јеткер јок болоры» деп суракла кӱрее-куучын ӧткӱрди. Ондо Росздравнадзордыҥ тергеелик органындагы пациенттердиҥ тап-эриктерин корыыры аайынча јондык совет, «Алтайдыҥ эпшилери» деп тергеелик јондык организация ла ӧскӧ дӧ јондык биригӱлер туруштылар. Кӱрее-куучын Пациенттиҥ јеткер јок болорыныҥ телекейлик кӱнине учурлалган.\nЦифровой берилтеге текшилей белетениш\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ эл-јонын цифровой берилтеге кӧчӧрине белетеери аайынча координационный штабтыҥ јуунын ӧткӱрди. «Аналоговый телевизионный берилтени токтодорына јетире кӧп ӧй артпаган, «цифрага» текшилей кӧчӱш быјыл ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде болор. Эмди арткан бу кыска ӧйдиҥ туркунына биске тӧс ууламјылар аайынча эрчимдӱ иштеер керек, ол тоодо улустыҥ айыл-јурттары аайынча адылу иш ӧткӱрип. Мында\nАймак 95 јылдыгын једимдерле темдектеген\nШколдордыҥ ачылталары Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин сыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы јурттыҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школыныҥ јаҥыртылган туразыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. Орто ӱредӱлӱ школдыҥ эски туразы 1996 јылда тудулган, оны јаҥырта јазаары туку качаннаҥ бери керектӱ болгон. Јаҥырту-тудум иштер ӧйинде школдыҥ ӱч туразыныҥ јабынтылары солылган, стенелери ле фундаменти тыҥыдылган, јаҥы кӧзнӧктӧр


148 кожоҥ «Иегова — бистиҥ Јайымдаачыбыс» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский араб армян аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гавай гавайский пиджин гаитян креол ган гарифуна гереро гитонга гокана гомала грек гренланд грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибинда иврит ивуарий жестовый игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго корей коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя мака македон макуа малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче марий маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо мискито михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд норвег нсенга нсенга (Мозамбик) ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан папьяменто (Кюрасао) пенсильван немец перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тальян тамил тараскан тарахумара татар тви теве телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фон француз фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хунсрюк цельталь цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эвондо эдо эквадор жестовый эстон этон эфик яван якуба ямай креол яп јопон\nИегова — бистиҥ Јайымдаачыбыс\n(2 Самуил 22:1—8)\n1. Иегова, Сен јаҥыс чындык, тирӱ Кудай.\nТӧгӱн кудайларга эл-јон бажырат,\nЈе бис коркыбазыс.\nИегова чындыктарды аргадап јат.\nОл калыгына чактардаҥ-чакка Кайа.\nАгару адыҥды јарлаарыс,\n2. Мени курчап алды ӧлӱм кӧлӧткӧзи.\n«Сени мен јайнайдым,\nТыныҥ ийде берзин.\nМӱргӱӱлимди угуп, Сен меге келзеҥ,\nЈайым меге берзеҥ!»\n3. Кӱкӱрттий ӱниҥ теҥеридеҥ угулар,\nАдыҥ агару эдип сен саларыҥ,\n(Сар. 18:1, 2; 144:1, 2 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Иегова — бистиҥ Јайымдаачыбыс\nИегова — бистиҥ Јайымдаачыбыс (148 кожоҥ)\nsjj 148 кож.


Экологиялык тӧлӧмир арга болор - altaicholmon\nЭкологиялык тӧлӧмир арга болор\nАлтай Республикада турист сезон кӧндӱгип калган. Туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱми ле курч сурактары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ туризмниҥ ӧзӱми, аргачылык, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей ТИМОШЕНСКИЙ айдат.\n—Бистиҥ республикага кӧп тоолу туристтер келип турганыла колбулу курч сурактар керегинде калганчы ӧйдӧ соцсетьтерде кӧп бичигилейт. Кезик улус бистиҥ тергеениҥ бастыра экологиялык уур-кӱчтерин бери келип турган айылчылардыҥ тоозы кӧп болгоныла колбойт. Бастыразын бир јерге чогуп турганыла јӧпсинбейдим. Тургруппаларла иш јанынаҥ ченемел менде бар учун, амырап турган улустыҥ кӧбизи бистиҥ Алтайды тооп турганы, сӱрее-чӧп чачпай, алдамыш кылык-керектер этпей турганы керегинде чикезинче айдарга турум. Оныҥ да учун кезикте «туристтер — бистиҥ тӱбегис» деп бичигенин кычырып, ачынып јадым.\n—Сергей Константинович, байла, турист туристтеҥ аҥыланып јат, оныҥ да учун олорды ылгаштырып турар керек…\n—Эйе, мында Алтайда туризмниҥ ӧзӱминиҥ тӧс аҥылуларын ајаруга алар керек. Озо ло баштап, бисте туристический сезон кыска. Экинчизинде, аайы уур-кӱч логистика, кеми кирелӱ инфраструктура (јолдор кӧп айрыланып барып турганы, улус јазап туруп амыраарына керектӱ јерлер бары-јогы, олордыҥ чыҥдыйы ла баалар ӧскӧ тергеелерде бааларга кӧрӧ, кандый болгоны). Бастыра бу ууламјылар бой-бойлорыла колбулу. Јартап айтса, ол уур-кӱчтер бой-бойлорыла канайып та чиймелип калган. Оныҥ да учун шак ла государственный инвестициялардыҥ чодыла олорды чечер, аайлаштырар арга бар.\nТургуза ӧйдӧ турбизнестиҥ кӧп саба јаны «кӧлӧткӧдӧ». Онызын бир канча шылтактарла јартаарга јараар: государствого бӱдӱмји јок; экинчизинде, оҥдобой јадылар — «кӧлӧткӧдӧҥ» нениҥ учун чыгатанын. Бу уур-кӱч сурак, је кӧп јанында ол государственный јаҥнаҥ камаанду. Тергее-территорияны јеткилдеери ле чыгарып турган акча-манаттыҥ кеми эл-јонныҥ тоозыла колбулу болгонын оҥдоп јадыс. Качан туристтердиҥ тоозы кӧптӧй берзе, антропогенный јӱктиҥ кеми ондор катапка кӧптӧйт. Оныҥ да учун эл-јонныҥ тоозы аайынча акча-манатла јеткилделип турган коммунальный службага бастыра бу јӱк-кошты алып чыгарына ийде-кӱч јетпей јат. Мынаҥ улам коллапс тӧзӧлӧт, онызы јербойыныҥ албаты-јонын кӱйбӱредет ле келип турган айылчыларды чочыдат.\n—Онызы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јерлерин јеткилдеериле колбулу болзо, Слердиҥ шӱӱлтегерле, бу курч сурактарды аайлаштырарга нени эдер керек?\n—Куучынды улайынча шӱӱжилип турган ла тергеениҥ албаты-јонын тыҥ кӱйбӱредип турган темадаҥ баштайын — сӱрее-чӧпти јууры ла јоголторы, јерлерди арутаары ла кичеери. Бу сурак турист сезон кӧндӱккен ле соҥында тыҥ курчый берип турганына бастыра улус ајару эткен болбой. Коммунальный службаларга, Алтай Республиканыҥ операторлорына кеми он катапка кӧптӧй берген антропогенный јӱкти алып чыгарына ийде-кӱч јетпей барат. Коммунальный службаларга тӧлӧмирлер эл-јонныҥ тоозы аайынча эдилип турганын база катап темдектеп ийерге турум. Ол службалардыҥ счетторы ла тарифтери эл-јонныҥ олордыҥ јеткилдештери јанынаҥ орто керексиништерине келиштирте тӧзӧлӧт, эл-јонныҥ тоозына тӧзӧлгӧлӧнӧт.\nЈартап айтса: јуртта 100 кижи мында пропискалу јадып турган болзо, темдектезе, коммунальщиктер сӱрее-чӧп јуурына ӱч бак једер, сӱрее-чӧпти неделеде 1-2 катап чыгара тартар керек деп чотойт. Андый чоттош чын да болордоҥ айабас. Је туристический сезон мындый чоттомолды ӱзе булгап салат. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ окылу јетирӱлерин ајаруга алза, јайгыда биске келип турган айылчылардыҥ тоозы 2 миллионго јуукташ. Бу ок ӧйдӧ республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы 200 муҥнаҥ бир ле эмеш кӧп.\nТурсезон кӧндӱккен соҥында, республиканыҥ јерине келип турган кажы ла айылчы кеми канча да кире болзо сӱрее-чӧп чачат, је онызы озолондыра чоттолгонынаҥ канча-канча катапка кӧп: сӱрее-чӧптиҥ 3 кӱнге толтырылатан бак-контейнери 3 ла сааттыҥ туркунына толуп калат — мынаҥ бис нени аладыс? Эл-јонныҥ јанынаҥ ачыныш, айылчылардыҥ јанынаҥ чочыш…\nБу сурактарды чечери јанынаҥ бир канча аргалар бар. Озо ло баштап, таҥынаҥ мини-коночылыктарды, «јажыл тураларды» кӧлӧткӧдӧги бизнестеҥ ак-јарыкка чыгарарын темдектеерге турум. Је анай эдерге, биске јериле јарлу турист маршруттар ӧдӱп турган јурт администрациялар тузазын сескедий калансалыштыҥ системазы керек.\n—Слердиҥ коллегалар, республиканыҥ парламентарийлери «экологиялык сбор» јанынаҥ шӱӱлтелерин айткан. Слер ол шӱӱлтени јӧмӧп јадар ба?\n—Эйе, је «экологиялык тӧлӧмирди» јӱк ле государствоныҥ турушканыла кийдирер арга бар. Онызы ар-бӱткенге эдилип турган јӱкле колбулу курч сурактардыҥ кезигин аайлаштырып салар арга берер. Је мында сӱрекей ајарыҥкай болор керек, эҥ ле учурлузы — «абра аттаҥ озо барбас учурлу». Озо баштап айалгалар тӧзӧӧр керек: тӧзӧлгӧ структураны (ару ла акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланар туалеттер, сӱрее-чӧптиҥ контейнерлериле јеткилдеш (улус текшилей тузаланатан, сӱрее-чӧпти ылгаштыра салгадый эдип), јарамыкту парковкалар, улус айландыра јерлерди ширтеп кӧргӧдий јакшы площадкалар, јетирӱлик јӧмӧлтӧ. Мындый айалгаларды тӧзӧп лӧ бастыра объекттерди јеткилдешке алып, туристтерге ол не-немелерди тузаланганы учун турист кеми јаан эмес тӧлӧмирлер тӧлӧӧри јанынаҥ суракла баштанар аргалу болорыс: кӱнине 20 салковойдоҥ ала 100 салковойго јетире.\nМениҥ шӱӱлтемле болзо, турист андый јеткилдештерди бастыра тергее ичинде алып турза, андый тӧлӧмир кийдирилгенине удурлашпас та эди. Бис андый јаҥы тӧлӧмирди канайда кийдирериниҥ бастыра айалгаларын быжулай шӱӱп кӧрӧр учурлу — бу керекте туружатан инстанциялардыҥ тоозы канча ла кире ас болзын деп. Тӧлӧмир окылу аргалар ажыра ӧтсӧ, ачыгынча ла «кӧлӧткӧдӧ» иштеп турган турбизнес ортодо ӱзӱктелиш илезине чыгып келер, ачыгынча иштеп турган турбизнесте баалар бийиктей берер аргалу.\nБу системаны кийдирер тушта видеокамераларды ла Москвада иштеп турган «Сагышту кала» деген цифровой системаны тузаланганы јарамыкту болор эди деп сананадым. Ол тушта тӧлӧмирди тӧлӧӧри автомобильдиҥ регистрационный номериле колбулу болор ло тӧлӧмир калан бӱдӱмдӱ келер — ӱзеери тӱрген башкарту некебестеҥ. Мындый јӧп чыгарар алдында бастыра айалгаларды быжулай шиҥдеп кӧрӧр керек — јарамыктузын ла јарамыкту эмезин ылгаштырып.\nЈе мынызы андый эп-арганы тузалангадыйы јанынаҥ мениҥ јӱк ле шӱӱлтем, мен сананзам, бастыра бу керек автоматически ӧдӧр керек — темдектезе, калан чылап, оноҥ ӧскӧ ӱзеери тӧлӧмир кийдиргениле колбой, биске ӱзеери структура тӧзӧӧр керек болор. Ол шиҥжӱ ӧткӱрзин эмезе акча-тӧлӧмирди јуузын деп — онызы јарамыкту эмес. Мындый эскирип калган ууламјы-кӧрӱмле барзас, бис коммунальный системаныҥ ижин јарандырбайтан, јӱк ле ол тӧлӧмирди јеткилдейтен тӧлӧмир тӧзӧп саларыс — онызынаҥ туза јок. Мынаҥ кӧргӧндӧ, мениҥ шӱӱлтемле, «экологиялык тӧлӧмирди» кийдирери тергеениҥ «бытовой» деген курч сурактарын чечеринде ле айылчыларга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧринде јилбилӱ ле чындык керек болор. Бу суракты кӱскиде комитеттерде шӱӱжип кӧрӧрис.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы


Балдар терроризмге удура | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nШашыкман jурттыҥ клубында терроризмле тартыжуга учурлалган «Мы против терроризма» деп куучын – ойындарды 4 ле 5- чи класстыҥ ӱренчиктериле кожо јурттыҥ библиотеказы ӧткӱрген.\n14 jыл кайра, Сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Тӱндӱк Кавказта Беслан городтыҥ баштапкы таҥмалу школында баштапкы кӱзӱҥиниҥ байрамына jуулган ӱренчиктерди, эне – адаларды, ӱредӱчилерди террористтер олjолоп, кыйнап ӧлтӱргендер. Бистиҥ балдарга бу канду кӱнде болгон керектерди куучындап, jартадыс. Бӱгӱнги кӱнде амыр – энчӱ jуртаарга турган болзобыс, терроризмге удура тартыжар керек деп балдар оҥдогон. Бу кӱнде божогон улусты эзедип, олор бир минут унчукпай турдылар.\nОноҥ ары балдарга «Слер тӧрӧлистиҥ коручылы болор кӱӱнигер бар ба?» деп, сурак бердибис. Балдар jаҥыс ӱнле бойыныҥ кӱӱнин колын ӧрӧ кӧдӱрип кӧргӱстилер. «Тӧрӧлистиҥ коручылы болорго кандый болор керек?» деп суракка балдар: «Коручыл болорго кӱчтӱ, jалтанбас, jӱгӱрик, кандый ла айалгадаҥ чыга берер сӱмелӱ болор керек» — деп айдып бердилер.\nТерроризм керегинде куучынныҥ кийнинде балдар эки командага бӧлиндилер. Баштапкызы –«Кӱничек», экинчизи «Чолмон» деп адандылар. Капитандар Ямангысов Айат ла Челбаков Кайрат. Баштапкы ченелтеде командаларга «миналу јалаҥды» бир кижиниҥ изиле бастыра команда бир де туура баспай, ӧдӧтӧни болды. Экинчи ченелтеде капитандар маргыштылар. Обручты кийип, бойыныҥ командазында кажы ла баланы бирдеҥ обручка кийдирип, темдектеп салган jерди ӧткӱрер керек болды. Аргадаачы — спасатель болуп турган капитандар анайып бойыныҥ командазыныҥ балдарын кечирип ойнодылар. Бу ойындар балдарга сӱреен jараганы балдардыҥ эрчимдӱ туружып турганынаҥ билдирлӱ болды.\nОноҥ ары эки командага таныктар ӱлеп, «Мы против экстремизма и терроризма» деп эрмек тургуссын деп сурадыс. Мынайып балдар таныктарды талдап, коркышту капшай бу эрмекти тургузып ийдилер.\nОйындар ажыра балдар бойыныҥ коркыбазын, кӱчтӱзин, капшуунын, jалтанбазын, Тӧрӧлиниҥ коручылдары болорго белетенип тургандарын кӧргӱстилер. Бу ойындарда эки команда теҥ – тай тартыжып, учында наjылык jеҥген деп айттылар.\nБалдардыҥ jӱрӱминде мындый королтолу, коронду учуралдар болбозын, Алтайыстыҥ ӱстинде амыр – энчӱ jӱрзин деп кӱӱнзейдибис. Балдарла кожо туштажубыс «Пусть всегда будет солнце» деген кожоҥло тӱгенди.\nТебекова Ф. Т.,\n« Айылым — байлыгым, јӱрӱмим!\n25 сентября проводится Всероссийский «Единый день пенсионной грамотности» »


Май 2018 - altaicholmon\nӰредӱде кӱч — черӱде јеҥил…\nАлтай Республиканыҥ муҥнаҥ ажыра ӱренчиктери Тӧс јуучыл округтыҥ зенитно-ракетный биригӱзинде палаткаларда јадып, јуучыл сбор-јуунтыда кӱӱк айдыҥ учына јетире туружар. Бу лагерь Сибирьде уулдар беш кӱнге јалаҥда јадып, ӱредӱ, белетениш ӧдӧр аргалу сок јаҥыс лагерь. ²скӧ тергеелерде дезе, балдар јӱк тӱште келип, ӱренип турулар.\nОроонныҥ гран-кыйулары бек коруда\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн Россияныҥ погранчерӱзиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥиде турушты.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары\nЭл Курултайдыҥ кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн XXXIV сессиязында кӧрӱлген тӧс сурак — Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылда ижиниҥ турулталары керегинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ отчеды болгон. Бӱгӱн бис АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ сессияда эткен јетирӱзин јарлайдыс.\nJаскы кӱн јылды азырайт\nАлбаты ортодо јаскы кӱн бӱткӱл јылды азырайт деп тегиндӱ айдылбаган. Jаскыда нени, канай, кандый јерде отургызарыҥ, кӱскиде ондый ла тӱжӱмди јуунадарыҥ. Тергеебистиҥ ээлемдеринде бӱгӱнги кӱнде кыра иш «кайнап» јат деп айдарга јараар. Ай-кӱн быјылгы јылда ээлемчилерди јылу-айас кӱндериле сӱӱндирбей де турган болзо, је јурт јаткандар кӱнниҥ кажы ла саадын баалап, билгир тузаланат. Эҥ ле баалузы\nОйынныҥ тазылдары «Алтайдыҥ Чолмонында»\nJаан учурлу политикалык ла јондык ас эмес керектер бистиҥ газеттеҥ башталган деп айдар керек. Ол тоодо «Эне Тил» деген јондык кыймыгу, быјыл одузынчы јылдыгы толуп јаткан Эл Ойын. Албатыныҥ ойындары «Алтайдыҥ Чолмоныла» айрылбас колбулу. Бу кыймыгу ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарында газеттиҥ јиит корреспонденттериниҥ баштаҥкайынаҥ башталган.\nКурч каламду јерлежистиҥ эземи\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында Алтайыстыҥ ады јарлу журнализи, јондык ишчизи болуп, эрчимдӱ иштеген јерлежис Василий Айачинович Тоеновтыҥ ару-јаркынду эземине, 80 јажына, учурлалган, эске алынышту эрмек-куучындарлу, јылу туштажу ӧткӧн. Jайалтазы јаан, айтканы јаан учурлу, бичимел сӧзи бескелӱ, каламынаҥ чыккан курч чӱмдемелдери калык-јонныҥ ӧзӧк-буурын ӧйкӧй согор, јӱректерин кӱйбӱредер јерлежис Василий Айачинович ончо јанынаҥ јайалталу кижи болгон.\nЭл-јонныҥ су-кадыгы ајаруда\nАлтай Республикада Jондык албатылык фронттыҥ «Социальная справедливость» деген талалык ишмекчи бӧлӱгиниҥ эксперттери тоозыла 2 муҥга чыгара улус јуртап јаткан јерлерде јетирилип турган медициналык болуштыҥ чыҥдыйы эл-јонго јуук болгоны аайынча мониторинг ӧткӱрген.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников балдардыҥ јайгы амыралтазына белетеништӱ ишке учурлалган јуун ӧткӱрген. Балдардыҥ јайгы амыралтазы кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱндеринде башталар.\nӦЙ ЛӦ БИЧИИЧИ\nАлтай чӱмдӱ сӧстиҥ телекейине Гӱзел Элемова јиит кыс ӧйлӧринде быжу алтап кирген ле эмдиги ӧйгӧ јетире танылу солун ӱниле, јаркынду кӧгӱс телекейиле кычыраачыга солун болуп артат.\nКереес — пограничниктерге\nКӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада черӱчил молјузын гран-кыйуда бӱдӱрген пограничниктерге учурлалган кереес-памятниктиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӱрилди. Пограничниктер керегинде кӧп бичилген, кинолор согулган. Олордыҥ јалтанбазын Афганистан, Таджикистан, Тӱндӱк Кавказ эмдиге ундыбаган.


Ишјалдыҥ эҥ ас кеми бийиктеер - altaicholmon\nИшјалдыҥ эҥ ас кеми эмди айына 7 800 салковой, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ол 9 489 салковой болор. 2019 јыдаҥ ала МРОТ јадын-јӱрӱмге керектӱ акчаныҥ јылдыҥ экинчи кварталындагы эҥ јабыс кемине јетире бийиктедилип турар.\nРоссияныҥ иш аайынча министерствозыныҥ јааны Максим Топилинниҥ кӱӱк айда айтканыла, бюджеттеги организациялардыҥ ишчилериниҥ ишјалыныҥ эҥ јабыс кемин јадын-јӱрӱмге керектӱ акчаныҥ эҥ јабыс кеминиҥ 90 процентине јетире бийиктедерине 55,7 млрд салковой акча керек.


Ак малын азыраган албтыга мак! - altaicholmon\nАк малын азыраган албтыга мак!\nJурт ээлем аайынча республикан министерствоныҥ комиссиязыныҥ јӧби аайынча јабыстай зонаныҥ аймактары ортодо «АР-дыҥ эҥ артык бригадазы» деп «Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод» СПК-ныҥ Буландыктагы фермазыныҥ бригадазы адалган.\nБу СПК-ныҥ једимдӱ ижи арткан да ээлемдерге тем болуп, јаан једимдерге јеткени канча јылдарга улай улалып барып јат. Буландыктагы ферма бу СПК-га кирип турган ӱч ферманыҥ бирӱзи. Кеҥиде ле Шибееде уй-малдаҥ ӧскӧ аҥ ӧскӱрилип турган болзо, бу ферманы ээлемниҥ уй-мал ӧскӱрер тӧс јери деп айдарга јараар. Бӱгӱн мында уй-малла иштеп турган 6 бригада, јылкычылардыҥ бир бригадазы ла койчылардыҥ эки бригадазы бар.\nЭҥ ле аҥылузы—бу ээлемде јаҥыс ла укту уй-мал ӧскӱрилип турганы. Уйлар, торбоктор, букалар, аттар, койлор—бастыразы јажы, угы, су-кадыгыныҥ кеми аайынча башка-башка турлуларда ӧскӱрилет. Ферманы јербойыныҥ јиит кижизи Дмитрий Васильевич Уланкин экинчи јыл башкарат. Ӧткӧн ӧйдӧ ол механизатор болуп иштеген. Бу ла јуртта чыдаган-ӧскӧн, јурт ээлемде иштеген Дмитрийге тӧрӧл јериниҥ, ээлеминиҥ сурактары да, ижи де сӱреен јуук.\nОроондо ло тергееде јурт ээлемниҥ ижин эрчимделтерине ууландырылган «Откормочные площадки» деген программаныҥ ижин ле турулталарын бу ферманыҥ ижинеҥ јарт кӧрӧр арга бар.\nДмитрийдиҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде ээлемде кӧпјандай јиит улус (35-45 јаш) иштейт. Улуска иштеерине бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн—јадар јери, ишјалы, одын-суула јеткилдеери јанынаҥ. Jурттыҥ улузы бойыныҥ да мал-ажын арбындай азырап јат. Кажы ла турлуны алза, ондо колы ус, ижине каруулу малчылар иштеп турганын кӧрӧрӧр. Алты турлуныҥ кажызында ла бойыныҥ таҥынаҥ ижи улалып барат.\nФермада «Казахская белоголовая» деп укту уй-мал башка-башка јерлерде, чедендерде азыралып јат. Олорды канайда, кандый азыралла азырайтанын зоотехниктер тургузат. Малдыҥ су-кадыгыныҥ айалгазын ветеринарлар ајару-шиҥжӱде тудат. Текши алза, кажы ла бозу чыкканынаҥ ала бескезин кӧптӧдип јаандаганча аҥылу ајаруда болот. Су-кадыгы, ӧҥи, кӱчи кеминде болгон мал садуга аткарылат. Мынайып јайы-кыжы улалган јаан учурлу ла каруулу иш бӱдӱрген бригада-ӧмӧликтиҥ ижин Алексей Яковлевич Толкочаков канчанчы јыл башкарат. Оныла кожо уулы Илья Толкочаков ло Иван Серебряков иштейт.\nВыставка-кӧрӱлерде туружатан уй-мал аҥылу «Выставочный» дейтен турлуда азыралып кичеелет. Бу малды база аҥылу программа аайынча азырап, ороон кеминде кӧрӱлерге тарткылап јадылар. Эҥ ле артык дейтен койлор, јылкы мал, уйлар, букалар кӧп кӧрӱлерде турушкан ла јеҥӱчилдер болгон.\nКӧрӱлерде туружып турган малды Павел Михайлович Тайтаков, Ессенгали Таджимуратов, Николай Николаевич Губин азырайт ла кичеейт.\nJылкы мал кабырып турган Нурлан Аселбаевич Сертаев, Айдар Валерьевич Пупыев бастыра пландарын бӱдӱрип, кулундарды 100 процентке корып алгандар.\nБуландык деп ӧзӧктӧ уйлар тӧрӧткӧн ӧмӧликти Василий Александрович Канысов башкарат. Бу ӧмӧлик бозуларды 100 процентке чеберлеп алган.\n²лӧҥ белетеген ӧмӧликти алза, он тӧрт кижинеҥ турган мехбригада быјыл кӱсте планын јӱс проценттеҥ ажыра бӱдӱрип салган. Эҥ артык механизатор деп јиит тракторист Илья Чатушкин адаткан. Илья Васильевич бу ок Буландык јурттаҥ. Ол билелӱ, уул бала чыдадып јат. МТЗ-82 таҥмалу тракторыла быјыл кыра сӱрӱп, аш салар, ӧлӧҥ јуунадар иштерде эрчимдӱ турушкан ла јаан једимдерге јеткен. Оныҥ тракторы, салдазы ла ӧлӧҥ пресстеер техниказы сӱреен јакшы айалгада болгоны Илья техниказына чебер болгонын керелейт.\nБыјыл ээлемде 800 гектар јер сӱрӱлген, зеленка, кожымакту ӧлӧҥдӧр (кормосмеси) салылган ла јуунадылган. 250 гектар јердеҥ узак јылдарга чыгып турган ӧлӧҥ јуунадылган. Бӱгӱн ферманыҥ мал-ажы ӧлӧҥлӧ ажындыра јеткилделген.\nБуландыктагы ферманыҥ ижин кӧргӧндӧ, алдындагы ӧйлӧрдиҥ совхоз-колхоз деген бӱдӱми јайрадылбай артып калганы иле кӧрӱнип јат. Кеҥидеги СПК-ныҥ јааны Владимир Георгиевич Шадринниҥ шылтузында улус таҥынаҥ ээлемдерге бӧлӱнбей, бир јаан ээлем болуп артып калган ла текши ижин апаргылап јат. Оныҥ да учун канчанчы јылга улай бу ээлемниҥ кӧргӱзӱлери јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је онойдо ок ороон до ичинде јаан једимдӱ. Укту уй-мал ӧскӱрип, албаты-јонын азыраган ээлем арткан ээлемдерге тем болуп артканча.


Аҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱни – Кӧксуу-Оозы аймакта - altaicholmon\nАлтай Республикада Аҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱни баштапкы катап темдектелген. Ол Кӧксуу-Оозы аймакта ӧткӧн.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республика аҥ ӧскӱрип туткан ээлемдериниҥ тоозыла Россияда баштапкы јерде турат, анайда ок бис белетеп јазаган (консервированный) ла гран ары јаар саткан мӱӱстер јанынаҥ ороондо тӧс тергее болуп јадыбыс ла туткан аҥдардыҥ тоозыла федерацияда озочыл јерде турадыс. Россияныҥ тергеезинде азырап туткан аҥныҥ тоозы 90 муҥ кире болзо, олордыҥ 55 муҥнаҥ ажыразы – Алтай Республикада.\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ республикада кӱни Кӧксуу-Оозы јуртта «Алтай Республикада аҥ ӧскӱрер иштиҥ тӧзӧлгӧни ле ӧскӧн јолы. Келер ӧзӱмниҥ јолдоры» деген билим-практикалык конференция ӧткӧниле темдектелген. Конференцияныҥ ижинде аҥ ӧскӱрер бӧлӱкте иштеген 80-неҥ ажыра улус, ол тоодо Кан-Оозы, Шабалин, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой аймактарда аҥ азыраган ээлемдердиҥ башкараачылары, ветерандары ла ишчилери, тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јурт ээлемниҥ башкартуларыныҥ јаандары турушкан.\nЈуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧсти Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Вячеслав Таханов айдып, аҥ ӧскӱрер бӧлӱктиҥ республикада эмдиги айалгазы ла ӧзӱми керегинде куучындаган.\nТургуза ӧйдӧ республикада аҥ ӧскӱрери аайынча башка-башка бӱдӱмдӱ 82 ээлем иштейт, олордыҥ туткан аҥыныҥ текши тоозы 55,3 муҥ тын деп, Вячеслав Таханов айткан. Бу ээлемдер јылдыҥ ла садуга чыгарар 40 тоннадаҥ ажыра мӱӱс белетейт. 2019 јылда аҥ ӧскӱрип туткан ээлемдердиҥ ижин јӧмӧӧргӧ, федерал бюджеттеҥ 22 млн салковой кире государстволык јӧмӧлтӧ-акча чыгарылган, олордоҥ 8 млн салковой аҥныҥ угын јарандырар иштерге берилген.\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱрери јанынаҥ иштеп турган ээлемдериниҥ калганчы беш јылга ижиниҥ турулталары ла Россия Федерацияда аҥ ӧскӱрер ишти билим кеминде јеткилдеери керегинде јетирӱлерди конференцияда «ВЭПО АСОХРА» ООО-ныҥ генеральный директоры Владимир Мещеряков ло агробиотехнологиялардыҥ Алтайдагы билим федерал тӧс јериниҥ директорыныҥ ордынчызы Василий Луницын эткендер.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузы республиканыҥ јурт ээлемине гран ары јаар саткан продукцияныҥ кемин 2024 јылга јетире 25 млн долларга јетирер тӧс амаду тургускан, 2018 јылда бу кӧргӱзӱ 13,5 млн доллар болгон. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ «экспортный акчакабыныҥ» 97 проценти аҥныҥ продукциязынаҥ турганын ајаруга алза, аграрный комплексте бу ууламјыга ајару јаан.\nРеспубликаныҥ аҥ ӧскӱрип турган ээлемдериниҥ ассоциациязыныҥ башкараачызы Владимир Мещеряковтыҥ конференцияда темдектегениле, федерал башкаруныҥ тургускан планын темдектелген ӧйдӧ бӱдӱрип чыгары кӱч керек. Ороондогы ончо аҥдардыҥ 80% бистиҥ тергееде. Олордоҥ алган продукцияны кӧптӧдӧр аргалар бар. Темдектезе, сыгындардыҥ тоозын ээлемде 45-50% јетирзе, онызы јылына 10 200 кг чий мӱӱс иштеп алар арга берер. Бӱгӱн бу кӧргӱзӱ 890 килограмм — 1 тоннага јетпей јат. Азырал тӧзӧлгӧни јарандырганы бир сыгыннаҥ алган мӱӱстердиҥ бескезин эмдиги 4,8-5,3 килограммнаҥ эҥ бийик ишмекчи кемине – 8,5 килограммга јетирер арга бергедий. Мынайда, јӱк бар аҥдарды билгир тузаланып, республикадаҥ гран ары јаар садылган продукцияны башкару темдектеген кӧргӱзӱге јетирер арга бар. Је аҥ тударында 50 јыл иштеп келген аҥ ӧскӱреечилердиҥ шӱӱлтезиле, бу бӧлӱктиҥ ӧзӱми тургуза ӧйдӧ «токтоп» калган. Аҥ ӧскӱрерин 1978-1992 јылдарда иштеген ээлемдер кеминде апарар аргачылар ла јилбиркеген улус јок. Республикада аҥ ӧскӱрип, турулталу иштеген ээлемдер тоолу ла.\nЈуунда аҥ ӧскӱреечилер ижиниҥ ле келер ӧзӱминиҥ бу ла ӧскӧ дӧ ӧҥзӱре сурактарын шӱӱшкен.\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱниле колбой конференцияда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ аҥ ӧскӱрип турган ээлемдерине укту аҥ ӧскӱргенин керелеген бичиктер табыштырылган. Мындый кере бичиктерди «Абайский», «Амурский» ле «Кайтанак» деген јуртээлемдик кооперативтер алган. Анайда ок кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Быйанду самараларыла “Нижне-Уймонский” СПК-ныҥ тракторизи Юрий Сатушев, «Кайтанак» ОАО-ныҥ аҥ ӧскӱреечилери Андрей Кудрявцев, Сергей Кудрявцев ле Сергей Понамарев, аҥ ӧскӱреечи Андрей Усольцев (ГКФХ Карякина А.Ф.) кайралдаткандар.\nБир аҥнаҥ эҥ јаан бескелӱ мӱӱс алганы учун Гран-при сыйды Оҥдой аймактыҥ укту мал ӧскӱрген Кеҥидеги СПК-зы алган. Јеҥӱчил болуп чыккан эҥ јаан мӱӱстиҥ бескези 23,8 кг болгон.\nРеспубликада бир аҥнаҥ иштеп алган орто кӧргӱзӱ аайынча баштапкы јерге «Марал-Толусома» ООО чыккан, 2019 јылда олордыҥ орто кӧргӱзӱзи 8,45 кг болгон.\nБу кӧргӱзӱ аайынча экинчи јерде «Фирма Курдюм» деген ЗАО, бу ӧмӧликтиҥ 2019 јылда бир аҥнаҥ иштеп алган мӱӱстиҥ орто кӧргӱзӱзи — 8,3 кг. Ӱчинчи јерде – А. Н. Егузековтыҥ 7,13 кг алган таҥынаҥ крестьян-фермер ээлеми.\nНовосибирский областьтыҥ «Агропарк» деп управляющий компаниязыныҥ директоры Константин Зайцев конференцияда јеҥӱчилдерге аҥдарга беретен витаминно-минеральный концентратты садып алар сертификаттар табыштырган: «Марал-Толусома» ООО-го — 300 муҥ салковойдыйын, «Фирма Курдюм» ЗАО-го – 200 муҥ салковойдыйын ла А. Н. Егузековтыҥ КФХ-зына – 200 муҥ салковойдыйын.\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ кӱни Алтай Республикада јылдыҥ ӧткӱретен керек болор. 2020 јылда ол Шабалин аймакта ӧдӧри темдектелет.


Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер | Кудайдыҥ сӱӱжи\nКЫЧЫРАР австралий жестовый адангме азербайджан азербайджан (кириллица) албан алтай алтыгынемец американ жестовый амхар английский антанкарана араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (тоба) бауле башкир бенгал бикол бислама болгар бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский везу венгер венда венесуэл жестовый га гаитян креол гарифуна гвинея-бисау креол грек гренланд грузин гуарани гуджарати дат деху дуала занде зулу ибан ибанаг иврит игбо илокан индонезий исланд испан испан жестовый итальян жестовый йоруба йулу кабре казах какчикель (центральный) каннада карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Куско) кикамба кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго корей корей жестовый коса косрае крио куаньяма куна курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос литва ломби луганда луо маврикий креол македон макуа малагаси малай малаялам мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи масатек (Уаутла) мбунда мексикан жестовый мизо михе мьянма науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец неосоломоник нзема нидерланд ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) перс перуан жестовый поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) раротонга ротума румын руньянкоре руторо самоан санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) свати себуан сейшел креол сена сепеди серб серб (латиница) сесото (Лесото) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили таджик таити тай тамил тараскан татар тви тетум (Дили) тив тиграй тлапанек тотонак тохолабал тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фарер фиджи фин фин жестовый хауса хилигайнон хинди хмонг (белые) хорват цельталь цоциль чабакано чех чибемба чили жестовый читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чуабо чуваш швед шитсва шона эве эквадор жестовый эстон эфик јопон јопон жестовый\nОнчо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\n«Ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (ЕВРЕЙЛЕРГЕ 13:18).\n1, 2. Тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганыска Иегова нениҥ учун сӱӱнет? Тем куучындап беригер.\nЭНЕЗИ уулчагыла магазиннеҥ чыгат. Уулчак кенетийин токтой тӱжӱп, ал санаага тӱжет. Кӧрӧр болзо, колына ойынчык тудунып алтыр. Ол оны ойто јерине саларга эмезе энезин садып берзин деп сураарга ундып салган эмтир. Уулчак ачуурканып, ыйлай берет. Энези оны токунадып, магазиндӧӧн кайра апарат. Ол ойынчыкты кайра берип, јаманын таштазын деп сурайт. Балазыныҥ мындый кереги учун энези уулыла оморкоп, тыҥ сӱӱнет. Нениҥ учун?\n2 Балдардыҥ тӧгӱндебей јӱрерге ӱренип турганы ада-энелерди сӱреен тыҥ сӱӱндирет. Анайып ла теҥеридеги Адабыс, «чындыктыҥ Кудайы», керегинде айдарга јараар (Сарын 31:5). Ол ич-кӧгӱзистиҥ тыҥып турганын кӧрӱп, тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганыска тыҥ сӱӱнет. Оныҥ учун Кудайды сӱӱндирерге ле Оныҥ сӱӱжинде артарга турганыстаҥ улам, бис, элчи Павел чилеп, «ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (Еврейлерге 13:18). Эмди, тӧгӱндебей јӱрерге анчада ла кӱч болуп турган јӱрӱмниҥ тӧрт јанын кӧрӱп, тӧгӱндебей јӱрери кандый алкыштар экелет деп, шӱӱжип ийеектер.\nБОЙЫН ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n3—5. а) Бойысты мекелеери канча киреге каршулу болгонын Кудайдыҥ Сӧзи канайып кӧргӱзет? б) Бойысты мекелебеске не болужар?\n3 Баштапкызында, бойын тӧгӱндебей јӱрерине ӱренип аларга кӱч болот. Биске, кинчектӱ улуска, бойысты мекеге кийдирерге узак эмес. Темдектезе, Лаодикиядагы христиандар бойлорын тӧгӱндеп, бойлорын бай деп бодогон. Је чынынча, олор ич-кӧгӱс јанынаҥ «тӱреҥи, сокор ло јылаҥаш» болгон деп, Иисус айткан. Кижиниҥ ичи ачыыр айалга! (Ачылта 3:17). Олор бойлорын мынайып мекелегенинеҥ улам, айалга там кӱч боло берген.\n4 Анайда ок Иаковтыҥ сӧстӧрин эске алып ийерге јараар: «Кемигер бойын кудайзак деп сананып, је тилин тудунбайт, ол јӱрегин мекелейт, оныҥ кудайзагында туза јок» (Иаковтыҥ самаразы 1:26). Бис тилисти тутпай, Иеговага јараар эдип бажырар аргалу деп сананып турган болзоос, бойыстыҥ јӱрегисти мекелеер эдис. А бистиҥ ижис калас ла туза јок болор эди. Мындый каршулу айалга болбозын деп не болужар?\n5 Бу ла ӱзӱкте Иаков Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты кӱскӱге тӱҥдештирет. Ол бисти Кудайдыҥ толо кемдӱ јасагына кӧрӱнип, керектӱ солынталар эдерине кӱӱнзедет. (Иаковтыҥ самаразы 1:23—25 кычыр.) Агару Бичик бисти бойысты мекелебезин деп ӱредет ле неде солынар керек деп кӧргӱзет (Иеремияныҥ ыйы 3:40; Аггей 1:5). Анайда ок Иегова бисти шиҥдеп, кандый ла каршулу једикпестеристи табып, тӱзедерге болушсын деп, бис Ого мӱргӱӱр аргалу. (Сарын 139:23, 24). Тӧгӱндеери — сӱмелӱ јаман кылык, оныҥ учун мындый кылыкка бистиҥ кӧрӱмис теҥеридеги Адабыстыҥ кӧрӱминдий болор учурлу. Укаа сӧстӧр 3:32-де мынайып айдылат: «Куурмакчы кижи Иеговага јескинчилӱ, је тӧгӱндебес улусла Ол јакшы колбуларлу». Иегова биске андый ла сезимдерлӱ болорго ло бойыска Оныҥ кӧзиле кӧрӧргӧ болужар аргалу. «Чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» — деген элчи Павелдиҥ сӧстӧрин ундыбагар. Бӱгӱнги кӱнде толо кеминде болор аргабыс јок то болзо, је бис акту кӱӱнистеҥ тӧгӱндебей јӱрерге кӱӱнзейдис ле албаданадыс.\nБИЛЕДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\nТӧгӱндебей јӱрери јажытту керектер этпеске болужар\n6. Эш-нӧкӧрлӧр нениҥ учун бой-бойын тӧгӱндебей јӱрер учурлу ла мынайып олор кандый каршулу керектердеҥ кыйат?\n6 Тӧгӱндебей јӱрери христиан билениҥ аҥылу јаны болор учурлу. Оныҥ учун эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын тӧгӱндебей, ачык-јарык болор учурлу. Христиан биледе мындый каршулу керектер болбос учурлу, темдектезе: эш-нӧкӧри эмес кижиле ойногоны (флирт), эмезе кем-кемле интернет ажыра јажынып куучындашканы ла кандый ла бӱдӱмдӱ порнография кӧргӧни. Билелӱ кезик христиандар мындый керектерди эш-нӧкӧринеҥ јажырып эдедилер. Је мынайып эдери тӧгӱндегени болот. Кудайдаҥ айап туратан Давидтиҥ сӧстӧрине ајарып кӧрзӧӧр дӧ: «Мен тӧгӱнчи улусла отурбагам, чын јӱзин јажыргандарла јӱрбегем» (Сарын 26:4). Сен эш-нӧкӧрлӱ болзоҥ, ӱйиҥнеҥ эмезе ӧбӧӧниҥнеҥ чын јӱзиҥди јажырарга кӱӱнзеткедий керектерди качан да этпей јӱр!\n7, 8. Балдарды тӧгӱндебей јӱрерине ӱредип аларга, Агару Бичиктиҥ кандый темдери болужар?\n7 Ада-энелер балдарына Агару Бичиктиҥ темдериниҥ болужыла тӧгӱндебей јӱрериниҥ тузазын кӧргӱзип турза, ойгор болор. Темдектезе, јаман темдер кӧргӱскен улустыҥ учуралдарын тузаланарга јараар: уурдаганын јажырарга албаданган Аханныҥ; акчага болуп тӧгӱндеген Гиезийдиҥ; акча уурдап туратан ла Иисусты ӧлтӱрерге болуп, калју тӧгӱндеген Иуда Искариоттыҥ темин (Иисус Навин 6:17—19; 7:11—25; Каандардыҥ 2-чи бичиги 5:14—16, 20—27; Матфей 26:14, 15; Иоанн 12:6).\n8 Јакшы темдер кӧргӱскен улус: Иаков, ол уулдарыныҥ таарларында табылган акчаны кем де јастыра салып ийген деп сананганынаҥ улам оны кайра берип ийзин деп кӱӱнзеткен; Иеффай ла оныҥ кызы, ого Кудайга адазыныҥ берген сӧзин бӱдӱрерге кӧп немени артыргызарга келишкен; Иисус, Ол судур сӧсти бӱдӱрерге ле најыларын коруп аларга, атыйланып калган улустыҥ алдында Бойын Иисус деп аданарга коркыбаган (Башталганы 43:12; Јаргычылар 11:30—40; Иоанн 18:3—11). Бу ада-энелерге Агару Бичиктиҥ эрјинелерин билип аларга ла балдарын тӧгӱндебей јӱрерин сӱӱп ле баалап јӱрзин деп ӱредип аларга болужатан темдердиҥ јӱк ле кезиги.\n9. Ада-энелер балдарына тӧгӱндебей јӱреринде јакшы тем болорго турган болзо, олорго нени этпес керек ле нениҥ учун мындый тем керектӱ болот?\n9 Је мынайып балдарды ӱредери ада-энелердиҥ јаан молјузы болот. Элчи Павел сураган: «Анайдарда, ӧскӧ улусты ӱредип, бойыҥды бойыҥ ӱретпейдиҥ бе? „ууры этпе“ деп јарлап, бойыҥ уурданып јадыҥ ба?» (Римдегилерге 2:21). Кезик ада-энелер балдарын тӧгӱндебей јӱрерине ӱредип тура, бойлоры тӧгӱндеп јат. Темдектезе, уурданып ийет эмезе тӧгӱнденип ийет, оноҥ: «Кӧп улус тӧгӱндеп јат» эмезе «Бу јаан ла кинчек эмес» — деп актанып јадылар. Учы-учында балдар алаҥзып, канайып чын эдерин билбей јадылар. Је чынынча болзо, јаан неме уурдабаганы тӱҥей ле уурданыш болот, канча да кире тӧгӱндегени тӱҥей ле тӧгӱндениш болот *. (Лука 16:10 кычыр.) Балдар эки јӱстеништи капшай билип ийет, мынаҥ улам олор бойлоры да эки јӱстенип баштаардаҥ айабас (Ефестегилерге 6:4). Је качан балдар ада-энезиниҥ тӧгӱндебей јӱрген теминеҥ ӱрензе, олор јаанап келеле, бу калју телекейде Иегованы макка кӧдӱрер болор (Укаа сӧстӧр 22:6).\nЈУУНДА ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n10. Ака-эјелеристи тӧгӱндебей јӱрерге, кандый јӧптӧрди ундыбас керек?\n10 Ака-эјелерисле куучындажып турзаас, тӧгӱндебей јӱрерине ӱренип аларга кӧп аргалар болот. 12-чи бажалыктаҥ кӧргӧнисле, сый эдип берилген куучынданатан аргабысты, анчада ла јуунныҥ ортозында, чын тузаланар керек. Тегин ле куучын каршулу коп, керек дезе јабарлаш та болуп калардаҥ айабас! Уккан ла немени, чын ба, јок по деп бӱдӱмјиленбей јадып улуска куучындап турзаас, тӧгӱнди јайып баштаардаҥ айабазыс, оныҥ учун артык неме куучындабаза торт болор (Укаа сӧстӧр 10:19). Анайда ок уккан неме чын деп бӱдӱмјиленип те алган болзоос, оны куучындаарга јараар деп сананбас керек. Темдектезе, бу бистиҥ керегис эмес эмезе бу керегинде куучындаары сӱӱжисти кӧргӱспей турганы болот (1 Фессалоникадагыларга 4:11). Кем де кату-кезем сӧстӧр айдарын, чынды јажырбай айтканы деп бодойт, је бистиҥ сӧстӧрис јаантайын јалакай ла јымжак болор учурлу. (Колоссыдагыларга 4:6 кычыр.)\n11, 12. а) Уур кинчек эткен кезик христиандар бойыныҥ кӱч айалгазын канайып там уурладат? б) Уур кинчектер керегинде Сатана не деп тӧгӱндейт ле оныҥ тӧгӱнине бис канайып кирбес аргалу? в) Иегованыҥ организациязыныҥ алдына бис неде тӧгӱндебес учурлу?\n11 Анчада ла кӧстӧлгӧн акаларга тӧгӱндебей јӱрери јаан учурлу. Уур кинчек эткен кезик христиандар кинчегин јажырарга албаданып, аксагаладар сурак берип турза, чынын айтпай, бойлорыныҥ кӱч айалгазын там уурладат. Андый христиандар јӱк тыштыла Иеговага чындык, је чынынча олор јаан кинчектиҥ јолында, анайып олор эки јӱрӱм јӱргилейт. Мынайып эдип турган кижи тӧгӱндебей јӱрӱп болбой јат (Сарын 12:2). Кезиги аксагалдардаҥ керектӱ немени јажырып, бастыра чынды айтпай јат (Апостолдордыҥ ижи 5:1—11). Улус мынайып Сатананыҥ тӧгӱнине бӱткенинеҥ улам эдет (« Уур кинчектер керегинде Сатананыҥ тӧгӱни» деген рамканы кӧрӱгер.)\nУУР КИНЧЕКТЕР КЕРЕГИНДЕ САТАНАНЫҤ ТӦГӰНИ\nСатана сени уур кинчектер јанынаҥ оныҥ каршулу тӧгӱнине бӱдӱп калзын деп тыҥ кӱӱнзейт. Је бистер, христиандар, «кӧрмӧстиҥ куурмакту керектерин» билерис (Ефестегилерге 6:11). Сатананыҥ ӱч мындый тӧгӱнин кӧрӱп ийеектер.\n«Кинчектерди айтпаска јараар». Је чынынча болзо, Иегова бистиҥ бастыра эдип турган керектеристи кӧрӱп јат. «Оныҥ кӧзи алдында ончозы јылаҥаш ла ачык. Оныҥ алдына каруу берерис» (Еврейлерге 4:13). Иегова ӱзе немени кӧрӱп турган болордо ло бис Ого каруу беретен болзоос, тегин де бурулу бойыс, уур кинчегисти Оныҥ јердеги ишчилеринеҥ не јажырарыс? (2 Самуил 12:12-ни база кӧрӱгер.)\n«Аксагалдарга бӱдерге јарабас, оныҥ учун олорго нени де айтпа». Калју Ахав каан Ильяны бойыныҥ ӧштӱзи деп айткан (Каандардыҥ 1-кы бичиги 21:20). Илья Израильде Иегованыҥ судурчузы болгонынаҥ улам Ахавка кинчегин алынарга болушкан. Иисус христиан јуундарга сый эдип аксагалдар берген (Ефестегилерге 4:8). Аксагалдар толо кемдӱ эмес те болзо, «олор... [бистиҥ] јӱрӱмисти сананып, кӧс јумбайдылар», ӧскӧртӧ айтса бистиҥ кӧгӱс су-кадыгыс јакшы болзын деп, кӧп иш эдедилер (Еврейлерге 13:17). Олор бистиҥ ӧштӱлерис эмес, карын Иегованыҥ берген болушчылары.\n«Најыҥныҥ кинчегин кемге де айтпазаҥ, ого болужып јадыҥ». Је чынынча болзо, најыбыстыҥ кинчегин айтпай турганысла ого јаан каршу эдедис. Уур кинчектер ич-кӧгӱстиҥ уйадап калганын кӧргӱзет; андый кинчектерди јажырганы јаан ооруны эмчинеҥ јажырып, айтпай турганына тӱҥей (Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Кинчек эткен кижи Иегованыҥ алдына кату каруузына турарынаҥ коркып турган болор. Је Иегова оны кату каруузына тургузып, Бойыныҥ сӱӱжин кӧргӱзет, керек дезе андый кижиниҥ јӱрӱмин де аргадайт (Укаа сӧстӧр 3:12; 4:13). Анайда ок оноҥ ло ары кинчек эдип турган кижи јуунныҥ улузына каршузын јетирердеҥ айабас. Сен андый кижиниҥ кинчек эдерине экелген јастыра кӧрӱмин таркадарга јӧмӧжӧриҥ бе? (Левит 5:1; 1 Тимофейге 5:22). Кинчек эткен кижи бойыныҥ јастыразын јуунныҥ аксагалдарына куучындап берзин деп албадан.\n12 Анайда ок, Иегованыҥ организациязында кандый бир документтер де бичип јатсаас, тӧгӱндебес керек. Темдектезе, јарлаар ишке канча кире турушканысты чын бичиир керек. Ого ӱзеери, агару иштиҥ кандый бир бӱдӱмине туружарга анкета бичизеес, су-кадыгыс керегинде эмезе ӧскӧ дӧ неме керегинде тӧгӱн јетирӱ бичибес учурлу. (Ефестегилерге 4:25 кычыр.)\n13. Ишле колбулу сурактарда бис ака-эјелеристи канайып тӧгӱндебей јӱрер аргалу?\n13 Ишле де колбулу сурактарда ака-эјелериске тӧгӱндебей јӱрер керек. Кезикте христиандар кожо иштеп јат. Мындый учуралдарда олор ишле колбулу сурактарды Каандыктыҥ Туразында эмезе јарлаар иште болзо, Кудайга бажырарыла булгабас учурлу. Темдектезе, бир христиан кижи — иште башкараачы болот, та кем де — оныҥ ишчизи болот. Ака-эјелеристи ишке алган кийнинде, бис олорды тӧгӱндебес учурлу: ишјалды ӧйинде тӧлӧӧрис, анайда ок озолодоҥ куучындашкан эмезе јасакла тургузылган льготалар берерис (1 Тимофейге 5:18; Иаковтыҥ самаразы 5:1—4). Эмезе бис ака-эјеге ишке кирген болзоос, берилген ишти јазап бӱдӱрерис (2 Фессалоникадагыларга 3:10). Башкараачы бистиҥ ака эмезе эје болгондо, ӧскӧ ишчилерге кӧрӧ, биске јакшы баштанып, артык амыраар кӱндер эмезе кандый бир льготалар берер деп сакыбас керек (Ефестегилерге 6:5—8).\n14. Христиандар кожо иштейтен кандый бир керек ачарга турза, кандый алтамдар этсе, ойгор болор, нениҥ учун?\n14 А кандый бир христиан кижи акала эмезе эјеле кожо тӧлӱге акча алып эмезе коштырып, бизнес ачкан болзо, нени эдер керек? Агару Бичикте керектӱ ле тузалу јӧп берилет: бастыра немени чаазынга бичип эдигер! Темдектезе, Иеремия јер садып алып јадарда, документти керечилер кӧзинче эки чаазынга эдип јазаган. Анайда ок Иеремия, документтер јакшы кичеелип калзын деп кичеенген (Иеремия 32:9—12; Башталганы 23:16—20-ни база кӧрӱгер). Качан бис ака-эјелерисле кожо иш ачарга јӧптӧжӱ тургузып турзаас, кол салылган, керелелген ле јазап белетелген документте ончо јетирӱлерди чокум бичип јадыс. Бу алтамдар бой-бойына бӱтпей турганын кӧргӱспей јат, карын оҥдошпостордоҥ, ачыныштардаҥ, керек дезе бӧлӱништерге экелип турган ӧӧн-бӧкӧннӧҥ дӧ кыйарга болужат. Христиандар јуунныҥ амыры ла ака-эјелеристиҥ бирлиги баштапкы јерде турат деп, ундыбас учурлу (1 Коринфтегилерге 6:1—8) *.\nБУ ТЕЛЕКЕЙДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n15. Ишле колбулу керектердиҥ тӧгӱнине Иегова канайып кӧрӧт лӧ бу телекейде таркадылган тӧгӱнге христиандар кандый кӧрӱмдӱ болор учурлу?\n15 Христиан кижи јӱк ле јуунда тӧгӱндебей јӱрер учурлу эмес. Павел бичиген: «Ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (Еврейлерге 13:18). Бистиҥ Јайаачыбыс, кожо иштеп турганыста бой-бойысты тӧгӱндебезин деп тыҥ кӱӱнзеп јат. Укаа сӧстӧрдиҥ бичигинде беске чын болор учурлу деп тӧрт катап бичилген (Укаа сӧстӧр 11:1; 16:11; 20:10, 23). Јебрен ӧйлӧрдӧ акчаны ла садып алган не-немени бескениҥ ле гиряныҥ болужыла бескелеер керек болгон. Тӧгӱнчи садучылар неме садып аларга турган улусты тӧгӱндеерге, эки башка гиряларлу ла јастыра кӧргӱзип турган бескелерлӱ болгон *. Иегова мындый керектерди кӧрӧр кӱӱни јок! Оныҥ сӱӱжинде артарга, бис ишле колбулу сурактарда јӱзӱн-јӱӱр тӧгӱннеҥ кыйып јадыс.\n16, 17 Бӱгӱнги кӱнде улус канайып тӧгӱнденет ле чындык христиандар нени эдерге бек шӱӱп алган?\n16 Бис тӧгӱнниҥ элбеде таркап калганына бир де кайкабай јадыс, нениҥ учун дезе бу телекейле Сатана башкарат. Кажы ла кӱн бисте тӧгӱндеп ийер кӱӱн келердеҥ айабас. Улус ишке кирерге, резюме бичип јатса, бойы керегинде рекомендацияны ла ченемели керегинде јетирӱни кӧпчиде бичип салат. Анайда ок иммиграционный, налоговый, страховой эмезе ӧскӧ дӧ бланктар бичиир тушта, улус тӧгӱн јетирӱлер бичийт. Школдо ӱренип турган балдар ла студенттер контрольный иштер, рефераттар ла сочинениелер бичиир тушта, база канайып ла сӱмеленип јат. Темдектезе, олор интернеттеҥ та кемниҥ де ижин табып алала, бойлорыныҥ адынаҥ эдип табыштырып ийет. Улус јаҥда отурган куурмакчылардаҥ неме аларга болуп, карын (взятка) бергилейт. Бу телекейде кӧп саба улус «јаҥыс бойын сӱӱр, акчага ӱстӱгер... јакшыны јаман кӧрӧр» болуп калганына кайкабай јадыс (2 Тимофейге 3:1—5).\n17 Чындык христиандар мындый керектерде турушпас деп бек шӱӱп алган. Је кезикте тӧгӱндебей јӱрерге кӱч болот, нениҥ учун дезе бӱгӱнги телекейде тӧгӱндеп јӱрген улус јакшы јӱрет, керек дезе бийик једимдерге де јединет деп билдирет (Сарын 73:1—8). Бу ок ӧйдӧ, христиандар акча-манатка јединбей турардаҥ айабас, нениҥ учун дезе «ончозында» тӧгӱндебеске албадангылайт. Мынайып јӱреринде туза бар ба? Тузазы сӱреен јаан! Је нениҥ учун тӧгӱндебес керек? Тӧгӱндебес улусты кандый алкыштар сакыйт?\nТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИНИҤ АЛКЫШТАРЫ\n18. Тӧгӱндебей јӱрген кижиниҥ јакшы ады-јолы нениҥ учун сӱреен баалу болуп јат?\n18 Тӧгӱндебес ле бӱдӱмјилӱ кижиниҥ ады-јолы јӱрӱмде баалу болуп турган немелердиҥ тоозына кирет. (« Мен бир де тӧгӱндебей тургам ба?» деген рамканы кӧрӱгер.) Сананып кӧрзӧҥ дӧ, кажы ла кижи јакшы ат-јолду болор аргалу! Јакшы ат-јолду болоры кижиниҥ јайалтазынаҥ, бай болгонынаҥ, тыш бӱдӱминеҥ, угы-тӧзинеҥ эмезе ӧскӧ та незинеҥ де камаанду болбой јат. Је андый да болзо, кӧп улуска јакшы ат-јолду болорго келишпей јат. Андый улустыҥ тоозы ас (Михей 7:2). Сениҥ тӧгӱндебей јӱрӱп турганыҥа кезиги каткырыжар болор, је кезиги бу јакшы кылык-јаҥыҥды баалап, сени тоор ло сеге бӱдер. Кӧп саба Иегованыҥ Керечилери, тӧгӱндебей јӱрери акча јок артып калбаска болушкан деп, ајаруга алган. Не дезе тӧгӱнчи улусты иштеҥ чыгарып ийерде, олор ижин јылыйтпаган, эмезе ишке тӧгӱндебей турган улус керек болордо, иштӱ болуп калгандар.\nМЕН БИР ДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ТУРГАМ БА?\nПринцип: «О-о Иегова, Сениҥ байканыҥда кем айылчы болор? [...] Јек јок, чындык јӱрген ле јӱрегинде чынды айдып турган кижи» (Сарын 15:1, 2).\nШӱӱп сананатан сурактар\nМен нениҥ учун јаантайын чынды айдар учурлу? (Укаа сӧстӧр 6:16, 17).\nЈӱзӱн-јӱӱр бланктарды: школдогы экзамендердиҥ чаазындарын, налоговый декларацияларды ла оноҥ до ӧскӧ документтерди мен канайып тӧгӱндебей, толо бичиир аргалу? (Исаия 28:15; Матфей 22:17—21; Римдегилерге 13:1—7; Ефестегилерге 4:25).\nМен иште сӧстӧ лӧ керекте тӧгӱндебей јӱредим бе? (Укаа сӧстӧр 11:1; Ефестегилерге 4:28; Колоссыдагыларга 3:9, 10).\nАкчаны сӱӱп баштаганым тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганымга кандый каршу јетирер болор? (Сарын 37:21; 1 Тимофейге 6:9, 10).\n19. Јӱрӱмниҥ кандый ла јанында тӧгӱндебей јӱргени бистиҥ уйадыска ла Иеговала колбуларыска кандый камаанын јетирет?\n19 Сенде бого тӱҥей учуралдар болбозо до, тӧгӱндебей јӱрери јаан алкыштар экелип турганын оҥдоп аларыҥ. Сениҥ уйадыҥ да ару болор. Павел бичиген: «Санаабыс [уйадыс, ЈТ] ару деп, бӱдӱп јадыс» (Еврейлерге 13:18). Ого ӱзеери, тӧгӱндебей јӱргениҥ теҥеридеги сӱӱштӱ Адабыстыҥ кӧзинеҥ туура калбас, Ол тӧгӱндебей јӱрген улусты сӱӱп јат. (Сарын 15:1, 2; Укаа сӧстӧр 22:1 кычыр.) Чын, тӧгӱндебей јӱрери сеге Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга болужар. Бу эҥ јаан кайрал болот. Је эмди бу темала колбулу ӧскӧ теманы — ишке Иегованыҥ кӧрӱми кандый болгонын кӧрӱп ийеектер.\n^ 9 абз. Христиан кижи улуска каршу эдерге, ӧнӧтийин тӧгӱн сӧстӧр айдарга темигип калган болзо, мындый кылыкты јаргыныҥ комитеди кӧрӧрдӧҥ айабас.\n^ 14 абз. Кожо иштееринде кандый бир уур-кӱчтер боло берзе, нени эдери керегинде Кожултаныҥ «Јадын-јӱрӱмле колбулу блааш-тартышту сурактардыҥ аайына канайып чыгар» деген јӧрмӧлинеҥ кӧрӱгер.\n^ 15 абз. Кезик гирялар неме садып аларга, кезиги немени садып ийерге тузаланылган. Анайып садучылар качан да кирелте јок артпас болгон. Анайда ок улусты тӧгӱндеерге, олор бескениҥ бир јанын узундадып эмезе уурладып салатан болгон болор.\nӰлежер Ӱлежер Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\nlv 14 баж. 160—170 б.\n1-КЫ БАЖАЛЫК Кудайды сӱӱп турганыс недеҥ кӧрӱнет\n2-ЧИ БАЖАЛЫК Уйадыс ару болзын деп, нени эдер керек?\n3-ЧИ БАЖАЛЫК Кудайдыҥ сӱӱп турган улузын сӱӱгер\n4-ЧИ БАЖАЛЫК Јаҥды нениҥ учун тоор керек?\n5-ЧИ БАЖАЛЫК «Телекейдеҥ эмес» болорго, канайып чеберленер\n6-ЧЫ БАЖАЛЫК Тузалу соот-јыргалдарды канайып талдаар\n7-ЧИ БАЖАЛЫК Слер јӱрӱмди Кудай ла чылап, баалайдыгар ба?\n8-ЧИ БАЖАЛЫК Кудай ару албатыны сӱӱйт\n9-ЧЫ БАЖАЛЫК «Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\n10-ЧЫ БАЖАЛЫК Биле — сӱӱштӱ Кудайдыҥ сыйы\n11-ЧИ БАЖАЛЫК Билелӱ болгон улус бой-бойын тооп јӱрзин\n12-ЧИ БАЖАЛЫК Айткан сӧзигер тузалу болзын\n13-ЧИ БАЖАЛЫК Кудайга јарабай турган байрамдар\n14-ЧИ БАЖАЛЫК Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\n15-ЧИ БАЖАЛЫК Эткен ижиҥе јакшызынып јӱр\n16-ЧЫ БАЖАЛЫК Кӧрмӧстиҥ куурмакту керектерине удура туругар\n17-ЧИ БАЖАЛЫК Агару бӱдӱмјигерди тыҥыдыгар\nКОЖУЛТА Јууннаҥ чыгарылган кижиге канайып баштанар керек\nКОЖУЛТА Башты качан ла нениҥ учун јабар керек?\nКОЖУЛТА Мааныга бажырары, ӱн берери ле черӱниҥ ордына иш (альтернативная служба)\nКОЖУЛТА Канныҥ фракциялары ла канды тузаланатан медицинский процедуралар\nКОЖУЛТА Мастурбация. Бу јаман кылык-јаҥнаҥ канайып айрылар?\nКОЖУЛТА Агару Бичик айрылыш ла башка јадары керегинде нени айдат\nКОЖУЛТА Јадын-јӱрӱмле колбулу блааш-тартышту сурактардыҥ аайына канайып чыгар\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»\nӰлежер Ӱлежер «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»


Октябрь 2018 - Страница 5 из 10 - altaicholmon\nЭнезиниҥ айтканын кызы јӱрӱмде бӱдӱрген\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда кӧп јылдардыҥ туркунына алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп ак-чек иштеген, Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, педагогикалык иштиҥ ветераны Зоя Васильевна КАРАМАЕВАНЫҤ ады-јолы республикада јарлу. Ӱреткен ӱренчиктери ороондо, телекейде ичкери јолын таап, једимдӱ иштеп јатканы ӱредӱчизиниҥ оморкодузы.\nКалан саларыныҥ патентный системазы элбедилер\nРФ-тыҥ Госдумазы ӧзӱмдер ле мал-аш ӧскӱрерин аргачылык иштиҥ калан саларыныҥ патентный системазы тузаланылып турган бӱдӱмдерине кожоры керегинде јасактыҥ ӱлекерин баштапкы кычырышла јаратты. Бу јасактыҥ ӱлекеринде темдектелгениле, РФ-тыҥ субъекттерине ӧзӱмдер ле мал-аш ӧскӱреринде аргачылык ишти бириктирер тап-эрик берилер: ол тоодо иштиҥ калан саларыныҥ патентный системазын тузаланар аргалу болор бу бӱдӱмдеринде јеткилдештерди. Ӱлекерде темдектелгениле, куучын таҥынаҥ аргачыныҥ\nСыйлар ырысту кычыраачыларда\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ редакциязы 2018 јылдыҥ экинчи јарымына бичидер ӧйдӧ кычыраачылардыҥ ортодо сыйлардыҥ ойын-лотереязы ӧдӧрин јарлаган эди. Ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде, текши республикабыста Алтай тилдиҥ кӱниле колбой керек-јарактар ӧдӱп турарда, ойын-лотерея ӧдӱп калды.


20.02.2018 - altaicholmon\n10 муҥга јетирер арга болгой не?\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӱӱкизин кӧрзӧбис, башка-башка јылдарда оныҥ тиражы база башка болгон. Керек дезе, бир јылдыҥ айларында да башка тиражтар болгоны кайкадат.\nЧындык колбулардыҥ тӧзӧгӧзинде — «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис\nТаланыҥ текши јӱрӱминде «Алтайдыҥ Чолмоны» газет аҥылу тӧс јерде турат. Бӱгӱнги кӱнде алтай тилдиҥ тӧс јери, очогы деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязын айдарга јараар. Су-алтай тилдӱ газедисти кычыраачылар 95 јылдыҥ туркунына кычырып јатканы агару керек. Окылу јаҥда, башкараачы иштерде, ведомстволордо, учреждениелерде ле оноҥ до ӧскӧ организацияларда иштеп јаткан улус јылдыҥ ла алтай тилдӱ газедине бичидип,\n«Кызыл Ойротко» до бичитсин деп кычыру болгон\nМен «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јаантайынгы, байлык «стажту» кычыраачызы болорым. Бӱгӱнги айалганы кӧрзӧм, алтай газедистиҥ салымы, айалгазы, аргалары, онойдо ок оныҥ кычыраачыларыныҥ тоозы, тиражы керегинде сурактар мени база санандырат, санааркадат.\nТелекейде танылу алтай кӱӱ\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада Россия Федерацияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ Башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ лауреады Владимир Кончевтиҥ кӱӱлик лекторийи ӧтти.\nБилгирлер чыныктаган байлык ченемел\nКочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде «Ӱредӱниҥ устарыныҥ неделезиниҥ» јабылтазы эл драмтеатрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Тӧрт кӱнниҥ туркунына 74 ӱредӱчи 68 мастер-класстарды ла ачык урокторды, 2 кӱрее куучынды, ченемел ӱлежер 8 презентацияны, ӱредӱ программалар ла ӱлекерлер тургузар ченелтелерди ӧдӱп чыкты.\nОк-јаага сӱӱжи — ӱренчиктеринде\nМениҥ карындажым, кыпчак сӧӧктӱ Леонид Николаевич Кахтунов, 1956 јылда сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтыгы Талду јуртта чыккан. Алтыгы Талду јурт Оҥдой аймакта Короты-Бажы Jал-Мӧҥкӱ деп ээлӱ-чуулу тайгалу, ээлӱ быйанду Аржан-кутук суулу Короты-Ичи ӧзӧктӧ турган јаан јараш јурт. Калганчы 21 јылдыҥ туркунына ол Оҥдойдыҥ Караколдогы лесничествозыныҥ јааны болуп иштеген. Алтан јажы толгон кийининде, 5 ле ай\nJыл бажы кирип, элди-јонды јыргатты\nКаланыҥ эл-јоны, айылчылары алтай јылтоолошло кирген Ийт јылды — Чага байрамды тӧс тепсеҥде кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде айдыҥ 2-чи јаҥызында амыр-энчӱ, токыналу, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тапла уткып темдектеди.\n«Эҥ озо сӧс болгон…»\nАлтайда бичиктер чыгарар иште, кӧчӱриштерде ле чӱмдӱ литературада эрчимдӱ туружып, олордыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргендердиҥ тоозында Сергей Сергеевич Торбоковты адаарга јараар. Литературада псевдоним ады Токшын Торбоков. Сергей Сергеевичтиҥ республиканыҥ, оныҥ калыктарыныҥ ич-кӧгӱс ӧзӱмине эткен ижи, бӱдӱрген керектери бийик бааланган. Ол Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйдыҥ 2017 јылдагы лауреадыныҥ адын адаткан. Алтай Республикада јаан\nJиит билимчилердиҥ ачылталары ла једимдери\nГорно-Алтайсктагы госуниверситетте кочкор айдыҥ 15-чи кӱнинде јашӧскӱримниҥ шиҥжӱлӱ иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган VII Талалык кычырыштарыныҥ ачылтазы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nКочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде медицинский колледжтиҥ актовый залында Росздравшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ 2017 јылдыҥ 4-чи кварталында ӧткӱрген ижиниҥ турулталары аайынча ачык шӱӱжӱ ӧткӧн.


"Рабочая программа по алтайской литературе" (7 класс)\nИнфоурок › Другое ›Рабочие программы›"Рабочая программа по алтайской литературе" (7 класс)\nРуководитель____________ Диятова Л.В.\nпо алтайской литературе\nучителем алтайского языка и литературы Диятовой Л.В.\nАлтай литератураны школдо ÿренери концепциянын некелтези, «Орто ÿредÿлÿ школдордо алтай тилле ÿредеринин кеми (стандарты)» аайынча, ÿренчик кажы ла предметти, ол тоодо алтай тилди, литератураны ÿренип, билгирин быжулаары ла теренжиде ÿренери болуп jат. Тематический план бу некелтелерди чике бÿдÿрер амадула тургузылган.\nАлтай литератураны ÿренеринин тöс амадузы - чÿмдемелдин учурында салынган кöгÿс-энчиле таныжары. Литературанын урокторында ÿренчиктер кычырарга темигип jат, ол ок öйдö кычырарыла jилбиркеп, танынан кычырарына белетенет. Алтай литературала тематический пландар «Алтай литературанын программалары (5-11 класстар)» деп программа аайынча тургузылган. Тургузаачы-авторлор З.С.Казагачева,филология билимдердин докторы; Н.М. Киндикова,филология билимдердин докторы, профессор. Планнын задачалары: тöрöл тилиле кöнÿ куучындап, чÿмдеп, айдынып билер ле тöрöл литература байлыгыла оморкоп jÿрер кижи таскадары.\nБельтирдин орто ÿредÿлÿ школынын учебный планы аайынча алтай литература бир неделе 2 частан, jыл туркунына бастыра 70 час берилген.\nJанжыккан аайынча программа эки бöлÿктен турат: чÿмдемелле таныжары (5-8 класстарда) ла алтай литературанын öзÿп келген jолын ÿренери (9-11 класстарда). Орто класстын программазы тöрт бажалыкту: «Калыктын чÿмдÿ сöзи», «Jебрен тÿрк литература», «Алтай литература» ла «öскö калыктардын литературазынан».\nОос поэзиянын жанрлары 5-7 класстар сайын ÿлелген. Темдектеп алза, табышкак ла чöрчöк деген жанырларды 5 класста ÿренип турган болзо, кожон ло алкыштын анылуларын 6 класста, сооjын ла кеп куучынды 7 класста кöрÿп jат, 9 класста дезе бу билгирлерди бириктире ле теорияла колбой ÿренер.\nJебрен тÿрк литература керегинде бу класстарда jÿк ле таныштыру jетирÿлер берилер. Öскöртö айтса, фольклорды ээчиде VI-VIII-чи чактарда таш бичик болгон деп, ÿренчиктер билип алар учурлу. 9 класста дезе тексттериле таныжып, бойынын шÿÿлтелерин айдар.\nАлтай бичиичилердин чÿмдемелдери ээчий-деечий тургузылган: М. В. Чевалковтон ала эмдиги бичиичилердин чÿмдемелдерине jетире. Алдында чÿмдемелдерди анылу темаларга бöлийтен. Эмди ÿренчиктердин сезимин ойгозоры, сÿрлÿ сöскö, сÿр-кеберге аjару эдери учурлу.\n«öскö калыктардын литературазы» деген бажалыкта карындаштык литературадан, ол тоодо Сибирьде jаткан калыктардын литературазынан ла телекейлик классикадан, алтай тилге кöчÿрилген чÿмдемелдер кирет.\nКажы ла класстын программазы анылу ууламjыла тургузылган. Темдектеп алза, 5 класста кижинин jÿрÿминде ле сагыш-öзÿминде фольклор ло литературанын учуры керегинде эрмек-куучын öдÿп jат; 6 класста литературада jÿрÿмди сÿр-кебер ажыра кöргÿскени учурлу; 7 класта кижинин сÿр-кебери jуралганына аjару эдилет; 8 класста дезе, литература-кееркемелдин бир бÿдÿми болуп турганын темдектеер.\nЧÿмдемелдерди класстар сайын ÿлегени тегиндÿ эмес. Кычырып тура, ÿренчиктер литературанын теориязыла таныжып jат. Jе бир чÿмдемелге тайанганы бÿдÿмjилÿ эмес учун, оны ээчиде танынан кычыратан ла ылгайтан чÿмдемел база адалган. Класстан класска кееркедим тексттер учурыла уурладылган, jе чÿмдемелдер ортодо колбу jаан бузулбаган. Бу айалга эки-ÿч класстын чÿмдемелдерин тÿндештире ÿренерге jарамыкту.\nЛитературанын теориязын ÿч класста ÿренгедий: баштап тарыйын кажы бир ондомолло таныжып jат, онон оны теренжиде ÿренер, адакыда-быжулайтаны учурлу. Темдектеп алза, 5 класс уренчиктер литературалык чорчок деген ондомолдор таныжар ( И.В. Шодоевтин «Алтын Суме»деген чорчогине тайанып). Бу ок жанрды теренжиде 6 класста Ч.А.Чунижековтын «ТУлкунек ле сыгырган» деген чорчокти уренер тушта такып jартаар. Танынан кычырарын уредучи бойынын кууниле солып та турар аргалу. Анайда ок 5-8 класстарда эске уренетенин база бойы талдап темдектеер.\n8 класстын программазы 5-7 класстардын программалары тургузылганынан бир эмеш аныланат. Ненин учун дезе 9 класстын кийнинде кезик ÿренчиктер орто ÿредÿлу заведениелерге кирип jат. Бу тушта эмдиги литературала таныжатаны чала сондоп туру. Шак бу айалганы аjаруга алып, 8 класстын программазы эки бажалыкка бöлилген: 20 чактын экинчи jарымында литературадан, карындаштык ла телекейлик литературадан алынган кöчÿрмелер. Айдарда, 8 класстын уренчиктери туукилик кеп куучын ла кай чорчокти танынан кычырып, литератураны оос поэзияла колбоп jат. Чокымдап айткажын, эмдиги ойдин бичиичилери бойынын чумдемелдеринде оос поэзияны канайда тузаланып турганы учурлу.\nЛитературанын öзÿп келген jолын 9-11 класстарда ÿренип jат. Бу класстардын программаларынын анылузы неде дезе, элден озо-текши jетирÿлер берилет. Анда öйликтин (период) анылузы темдектелет. Темдектеп алза, литература, фольклордон башка, тöрт jаан öйликтер турган:\nI. jебрен тÿрк литература (VI-xII);\nII. Монгол-ойрот öйликтеги литература (xIII-xVIII);\nIII. xIx-чы чактын экинчи jарымы ла xx чактын башталганында болгон литература;\nIV. xx-чи чактын литературазы.\nКалганчызын, эпту болзын деп, XX чактын баштапкы jарымы (20-50j) ла экинчи талортозы (60-90j) деп болиир. Бу ойликтерди класстар сайын улештиргенде, баштапкы уч ойликти 9 класста уренер, XX чактын баштапкы jарымын эмезе 20-50 jылдардын литературазын 10 класста уренер.\n9 класста оос поэзиянын жанырларын быжулап тура, чумдеечилердин jурумин, литератураны уренген чилеп, танынан толо уренери темдектелет.\nJаан класстарда литератураны текши шиндеп, jарлу бичиичилердин чÿмделге jолын толо ÿренер. Мынайда темдектелгенинде кажы бир чÿмдемелди теренжиде ылгаары база учурлу. Бичиичинин чÿмделгезин литературанын тöс бÿдÿмдери ле жанырлары аайынча кöрöр: лириказы, прозазы, драматургиязы ла кöчÿрмелери деп.\nКажы ла классты ээчий бичиичинин тос чумдемелдери ле онын чумделгези керегинде литература адалган. Уредучинин болужыла уренчиктер оныла танынан танышканы тузалу ла учурлу. Бу тушта уренчиктер шинжулу ишке таскап jат. Программалардын эн ле учында шинжучилердин иштери, текши учурлу бичиктер берилген.\nАлтай школдордо литератураны ÿренеринин тöс амадузы-чÿмдемелдин учурында салынган кöгÿс-энчиле таныжары. Литературанын урокторында ÿренчиктер кычырарга темигип jат, ол ок öйдö кычырарыла jилбиркеп, танынан кычырарына белетенет.\nФольклорло танышканы-ол элден озо тöрöл тилдин jаражын сезери, сÿр-кеберлердин байлыгыла оморкооры, чÿмдемелде jажынган шÿÿлтени ондооры. Литературалык чÿмдемелде дезе кееркедим шÿÿлте айдылат. Чÿмдемелди jаныс ла ондоп алар эмес, ол аайынча бойынын шÿÿлтезин ачык-jарык айдары, jарашты кöгÿсле сезип, сезимjини теренжидери ле байыдары учурлу.\nЛитературанын урогында Кижи ле Сöс тöс аjаруда болгонын чокымдап, текстти ширтеп, кееркедим сöстин ийдезине, сÿр-кеберлердин jажыдына, ойгорлык шÿÿлтенин учурына анылу аjару эдер.\n5-8 класстарда уренчиктер коп сабазында кычырып ла кычырынып, текстле иштеп, чумдемелдин учуры аайынча танынан куучын тургузып jат. Тос аjаруны унле анылап кычырарына, эске уренерине, чумдемелдин тургузылганына ла эрмек-куучыннын турган аайына эдер. Анчада ла эки кижинин куучындашканын, геройдын танынан айдынганын, онын кунукканын ла суунгенин унле анылап коргузери учурлу.\n9-11 класстарда кычырган чумдемелдер аайынча шууп коргодий сурак ткргузып, блааш-тартышту куучын откурип, уренчиктерди танынан шууп, сананар лаиштенер эдип тазыктырар. Анчада ла уренчиктердин чумделге ле кочурме ижи ууламjылаар. Уренчиктердин аргазын,jайалтазын аjаруга алып, уредулу jылдын башталганында частарды уредучи бойы темдектеп алар учурлу: кажы ла класста чумдемелди уренерине 48 час, тил темиктирерине 18 час, jыл туркунына уренгенин такып корорине 2 час берилген.\nПрограммалардын экинчизи jÿзÿниле jаан класстарда литературанын тÿÿкизиле коштой программага кирбеген тексттерди тема аайынча озолондыра ÿренер арга бар.Уренер бичиктерде калыктын корум-шуултезине,jандаган jанына, туукизине ле когус байлыгына анылу аjару эдилет. Онын учун программаларга кееркедим ле бийик кеминде чумделген ле текшикижилик сурактар тургузылган чумдемелдер кирген. Торол литератураны оско калыктардын литературазыла тундештире уренгени тузалу ла jедимду.\nПрограммалардын учинчи jузуни - торол литератураны теренжиде уренери. Бу тушта уренчиктердин кычырганын аjаруга алып, кажы ла тема аайынча jемей jетиру берип, уренчикти шиндемел ишке ууламjылаар: бичиичинин чумдемелин шинжучилер шиндегенин билип алала, шинделбеген сурактарды jартап аларга ченежер. Уренчиктер танынан бедиренип, солун jетирулер эдерден айабас. Оско калыктардын литературазын тундештире берер арга бар.\n7 класс-70 час.\nКире сöс – 1 час\nI. Калыктын чÿмдÿ сöзинен- 9 час.\nII. Jебрен литературадан- 2 час.\nIII. Алтай литературадан- 45 час.\nIV. öскö калыктардын литературазынан- 3 час.\nТил темиктирерине ле сочинениелерге – 7час.\nКычырарынын кемин кöрöрине -2 час.\nЎренгенин катап кöрöрине- 1 час\nӰренчиктиҥ куучындап айткан каруузына салынган\nнекелтелер ле тургузатан темдектер (оценкалар)\nАлтай тилле ӱренчиктердиҥ айдып јандырган каруузы учун тургузатан темдектиҥ текши некелтелери орус школдыҥ некелтелериле, тӧс учурыла, база тӱҥей. Је алтай школдо ӱренчиктер эки (ӱч те) тил ӱренип турганын ајаруга алза, ол некелтелер эбеш бийиктеер керек: ӱренчиктердиҥ ӱренип турган тилдери олордыҥ тил керегинде билгирин элбедип јат, ол тилдерди тӱҥдеп, кажызыныҥ ла тӱҥей ле аҥылу учуралдарын ылгаштырып билер. Оныҥ учун темдектердиҥ некелтелеринде оны база ајаруга алган.\nӰренчиктиҥ куучындап айткан каруузын баалап кӧрӧр тушта, башкарынатан некелтелер: каруузы толо ло чын болоры, кӧгӱске алынып ла оҥдоп айдары, куучын-эрмегиниҥ культуразы јеткилинче бийик болоры.\nНекелтелерге тургузылар темдектер\n«5» темдек тургузылар: 1) ӱренген материалды толо айдып, определениерди ле ээжилерди чын јартап берзе;\n2) материалды (суракты) оҥдоп турганын кӧргӱзип, бойыныҥ шӱӱлтезин јартап, ээжилерди ле определениелерди керектӱ темдектерле керелеп билерин кӧргӱссе (јӱк ле ӱренер бичикте берилген темдектерле эмес, бойы таап тургузып айткан темдектерле);\n3) тӧрӧл тилиниҥ аҥылу кебер-бӱдӱмин јакшы билип турганын ла ӧскӧ тилдердеҥ нези башка болгонын кӧргӱссе;\n4) материалды ээчий-деечийинче јартап, литературный тилдиҥ кемин буспай куучындаза.\n«4» темдек тургузылар: 1) ӱренчик каруузын «5» темдектиҥ некелтелерине келижер, је 1-2 јастыра эделе, бойы тӱзединзе;\n2) ээчий-деечийинче айдарында ла куучын-эрмегинде 1-2 једикпес болзо.\n«3» темдек тургузылар: 1) ӱренчик теманыҥ тӧс учурын оҥдоп турганын кӧргӱссе, је каруузы толо эмес, определениелерде эмезе ээжилерде јастыралар этсе;\n2) бойыныҥ шӱӱлтелерин јеткилинче толо бойыныҥ темдектериле керелеп болбозо;\n3) ээчий-деечийин бузуп айтса, куучын-эрмегинде јастыралар болзо;\n4) тӧрӧл тилиниҥ аҥылу учураларын кӧргӱзип болбой турза.\n«2» темдек тургузылар: 1) ӱренип турган материалдыҥ кӧп јанын билбегенин кӧргӱссе, определениелердиҥ ле ээжилердиҥ учурын бузып турган јастыралар эдип, бойыныҥ темдектериле јартап болбозо;\n2) ээчий-деечийин бузып, куучын-эрмегинде јастыралар болзо;\n3) материалды учту-баштуила бӱдӱмјилӱ эдип айдып болбозо.\n«1» темдек тургузылар: 1) ӱренчик материалды чек билбезин кӧргӱссе.\n2) ӱренчикти урокто ӧнӧтийин сурабаза да, је уроктыҥ туркунына иште ол теҥ-тай турушса, эмезе нӧкӧриниҥ учун кару берип, кожулта ла тӱзедӱ этсе, «поурочный балл» тургузар аргалу, је бу айалгада «2» ле «1» темдек тургуспас. Уроктыҥ туркунына ӱренчик иштенбес, керексибей, ишке јӧмӧшпӧй отурган болзо, коомой темдек тургуспай, ӱредӱчи јӱк ле сӧслӧ кезедер.\n7-чи класста нени билип алары ла неге таскадары.\nŸренчиктер нени билер учурлу:\n- чÿмдемелдердин адын ла авторын;\n- чÿмдемелдин тексттин ;\n- эпикалык чÿмдемелде öдÿп турган керектердин аайын ла геройлорын;\n-алтай ÿлгерлештин анылузын;\n- калыктын оос поэзиязынын жанрларын;\n- литературалык герой, эпитет, тÿндештирÿ, гипербола, олицетворение ,юмор, сатира , композиция деген ондомолдордын анылу темдектерин;\nŸренчиктер неге таскаар:\n- чÿмдемелдин геройлорынын эткен керектери ле jÿрÿмди ондогоны аайынча геройго характеристика берерине;\n- ÿренген чÿмдемелдин тургузылган аайын темдектеп билерине;\n- автордын тузаланган эп-аргаларын, тилин анылаарына;\n- ÿренген чÿмдемелдин геройлорын тÿндештирип, олорго кандый кÿÿн-санаалу болгонын кöргÿзерине;\n- эпикалык ла лирикалык чÿмдемелдерди анылаарына;\n- кееркедим, билим ууламjылу, jар-куучынду тексттерди чын, jарт , чокым ÿнле анылап тÿрген кычырарына;\n7 класста ÿренчиктер ÿредÿчинин болужыла нени кычырар ла неге ÿренер:\n-Оос поэзиядан алынган чÿмдемелдерди ( кожон, тÿÿкилик кожон, кеп куучындар, сооjындар, кай чöрчöктöр лö о. ö.);\n-Jебрен таш бичимелдер керегинде jетирÿлерди;\n-Бичиичилердин чÿмдемелдерин, ол тоодо öскö калыктардын литературазын (класстар сайын кычыратан ла ÿренетен чÿмдемелдер ондомолдын учында берилген).\nКычырары ла чÿмдеери jанынан ÿренчиктер нени билер учурлу:\n-ÿренген чÿмдемелдин кажы бир ÿзÿги геройдын кылык- jаныла, чÿмдемелдин тöс шÿÿлтезиле колбулу болгонын;\n-тöс геройдын кылык- jанын jартап, онын текши ле танынан учурын ылгаштырарын;\n- башка-башка чÿмдемелдин эмезе геройлорды тÿндештирип билери;\n- танынан кычырган эмезе урокто ÿренген чÿмдемелдин бÿдÿмин, жанрын ылгаштырар;\n- бичикле тузаланып, сöзликле, jемей литературала иштеп билер;\n-ÿнле анылап кычырарына темигер;\n-башка-башка бÿдÿмдÿ сочинение бичиирине белен болор, бойынын кÿÿнин jетирер.\nТузаланып турган программалар ла бичиктер:\n-Алтай литературанын программалары (5-11класстар), Горно-Алтайск,2005jыл.\n-Алтай литература , 7 класс,\n-«Алтай фольклор», С.С.Суразаков,\n-«Алтай литературанын методиказы»,Н.М.Киндикова, Горно-Алтайск, 2004 jыл\n-«Алтай литература»,Н.М.Киндикова, Горно-Алтайск, 1998 jыл.\nНомер материала: 436800


Христос дирлип келген! Шынап-ла дирлип келген! |\nХристос дирлип келген! Шынап-ла дирлип келген!\nОпубликовано 30.04.2019 orthotuva\n← Поездки с мощами блаженной Матроны по Туве\nМиссионерские поездки на Светлой седмице →


Узак ӧй артпады - altaicholmon\nОныҥ учун аҥылу службалар ла ведомстволор Туулу Алтайдагы балдар амырап турган учреждениелерде шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрерине белетенет. Jаан ајару балдарга јеткер болбозыныҥ сурактарына эдилер.\nТегин анайда алза, 2016 јылдыҥ јайында Туулу Алтайда балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдатан ла амырадатан 224 учреждение иштеген деп, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозыныҥ сайтында бичилген.\nОлордо 23 муҥга шыку бала амыраган, ол тоодо 4 муҥ кире бала стационарный учреждениелерде. Анайда ок јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген 13690 бала лагерьлерде су-кадыгын база тыҥыткан.\nБалдарды амырадарына республикан, муниципал бюджеттердеҥ ле профсоюзтардыҥ акчазынаҥ, анайда ок ада-энелердиҥ акчазынаҥ текши тооло 83 миллион салковой кире акча чыгарылган.\nАлтай Республикада балдарды амырадатан учреждениеде бир кӱн амыраганы учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми быјыл тыҥ кубулбас, је каланыҥ, јурттардыҥ тыштындагы учреждениелерде амырайтан путевкалардыҥ баазы эмеш бийик.


Оны сӧстӧп келгени ончозы ла уй-малын тоолоп, чоттоп, аргалу-чактузын айдатан учун, Зинаида сӧскӧ кирбей, мойноп туратан. Jе Мирон Васильевич келеле, кӧп сӧс jогынаҥ, jӧӧжӧзинде 2 таар бичиктеҥ ӧскӧ неме jок деп айтканы ого jараган. Ончозына мойногон Зинаида Алексеевна бу тужында тургуза ла jӧбин берип, Мирон Васильевичле jурт тӧзӧгӧн. Олор экӱде 14 бала болгон. Jе оору-jоболдоҥ (корь, оспа) улам, 6 бала божогон, 8 бала эзен-амыр jӱрӱп, ончозы орто ло аҥылу ӱредӱ алган. Билезиле М. В. Мундус-Эдоков jурттаҥ jуртка кӧчӱп jӱрген, Зинаида Алексеевна бала-барказын чыдадып ӱреткен. Олордыҥ балдары jаҥыс ла бичик-биликке кӱӱнзек эмес, кӱӱ jанынаҥ jайалталу ла jурукчы, ӧскӧ тилдерге эпчил болтыр: 5 уул (Александр, Леонид, Виталий, Сергей, Илья) ла 3 кыс (Юля, Лена, Августа). Уулдарынаҥ анчада ла Леонид ӧскӧ тилдер билер, jурукчы ла ойноткы кӱӱни оҥдоор болгон. Мирон Васильевич те бойы мандолинала ойноп туратан, кӧп кычырган, литератураны сӱӱген кижи. 47 jаштуда ол jаан билезин таштап, Суслова Анна Павловна деп база орус укту кижиле jуртаган. Оноҥ эки уулду болгон: Геннадий (1927) ле Володя (1930-1958).\n1928 jылда оны юристтердиҥ курсына ӱредӱге ийген, Кан-Оозында адвокат ла тилмеш болуп иштеген. Геннадий уулыныҥ эске алынганыла, Кан-Оозында, олордыҥ айлыныҥ jанында, чакыда кӱнӱҥ ле 10-15 ат туратан. Jаргыга келген улус оныла куучындажып, jӧптӧжӧтӧн Мирон Васильевич олорго баштанып, jаҥыс ла чын айдарын некейтен. Ол ӧйдӧ Мирон Васильевич алтайлардыҥ коручызы ла тилмешчизи болгон.\n1900-1925jj. ӱредӱчи болуп тура, баштамы класстыҥ балдарына «Ойрот школ», «Таҥ Чолмон» деп кычырар бичиктер тургузып, Москвада чыгарган. Автор бойыныҥ баштапкы чӱмдемелдерин ле Л.Н.Толстойдыҥ« Азбуказынаҥ» ла «Кычырар бичиктеринеҥ» кӧчӱриштерин бичиктерине кийдирген. 1929ј. «Јарыткыш» деп јуунтызы ак-јарыкка чыккан. 1920-чи јылдарда кӧп пьесалар бичиген, је олордыҥ рукописьтери јылыйып калган. Јӱк ле 1927ј. «Јеҥе» ле 1928ј. чыккан «Озогызы ла эмдигизи» деп пьесалары арткан. Мундус-Эдоковтыҥ «Jеҥе» деп пьесазы 95 jыл кайра кепке базылган. «Jеҥеде» автор тул арткан келинниҥ jурӱмин кӧргӱзет. Озогы jаҥла ол божогон ӧбӧгӧниниҥ карындажыла jуртаар учурлу (Айла, бу кижиниҥ угы-тӧзиле колбулу сурак. Ӧскӧ сӧӧктӱ кижиге барбай, баштапкы барган кижиниҥ угы-тӧзин улалтары аjарулу). Jе М. В. Мундус-Эдоков дезе оныҥ бир ле келтегейин кӧргӱзип jат. Тул арткан келинде кандый да jаҥ jок. Ол эбиреде айалгалардаҥ ла улустаҥ камаанду. Керек дезе ондо ат та jок. Автор оны ӧнӧтийин «Jеҥе» деп адап салган. Пьесаныҥ учуры - кижи бойыныҥ jаҥы ла jайымы учун тартыжары. Бичиичи тирӱ jӱрер тужында оныҥ «Jеҥе» (1927), «Озогызы ла эмдигизи» (1928) деп пьесалары таҥынаҥ бичик болуп jарлалган.\nБичиичиниҥ салымы ла jайаан ижи // Эл-Алтай, 2000, N1-2, с. 182-188.\nКиндиковаН.М. Чӱмдеечилерди тооп ло Эзедип… (Слово о писателях – юбилярах и их произведениях) 2020.с.20 -25.


ТАЛДАШТАР: В.ПУТИН — А.БЕРДНИКОВ — АЛТАЙ АЛБАТЫ - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nБу мындый jабарлаш, jамандаш 2014 jылда республиканыҥ башчызын тудар талдаштарда бастырага jуук алтай jурттарда В.Петровко jеҥдирткениле колбулу болгонын ол jажырбайт. А.Бердниковтыҥ ачынган-кородогонынаҥ уксабыс, ол тушта jеҥӱни ол эки ле алтай jуртта, Кош-Агаштыҥ Белтир ле Оҥдойдыҥ Кӱпчеген jурттарында алган эмтир. Бердников алтай калык ого удура болгонын ла нениҥ учун удара болгонын билбес аргазы jок болгон. Албатыга элдеҥ ле озо оныҥ кадровый политиказы jарабаган: Барнаулдаҥ ээчидип экелген кижилери Алтайды тоноор улус болуп калган (вертолетту аҥ-куш кырар, аҥ-куш корыыр парк ачар ла анда ла коммерциялык аҥдаш ӧткӱрер, Майма, Чой ло Турачак аймактардагы Алтайдыҥ байлу агажын садар, «Чуйское» ОПХ-ныҥ jерлерин ле jӧӧжӧзин садар ла оноҥ до ӧскӧ); Горно-Алтайсктаҥ тургускан кижилери Алтайын эмес, а А.Бердниковты корыыр ла албатызын jарар улус болуп калган (2009 jылда Кош-Агаш аймакта болгон вертолет аҥтарылышту браконьер аҥдашта А.Бердниковтыҥ адаанын алдылар, чрезвычайный курултай (съезд) jууп, чиновниктердиҥ Эл Башчызын тудуп, алтай калыктыҥ Курултайын эки бӧлидилер). Экинчизинде, А.Бердников алкы бойы албатыга удура кату сӧстӧр айдар боло берген («Россияга китайларга кырдыртардыҥ бери jанында киргилеген болзогор, эмди табыштанбай отургылагар», «бай кижи вертолетту ла автоматту аҥдаар, jокту кижи jойу ла кӧҥдӧйлӱ аҥдаар», «эки Эл Башчы - экилези придуроктор» ло оноҥ до ӧскӧ). Бот, мындый айалганы биле-тура, ол талдаштарга чыгар jолын белетеп jат. Элдеҥ ле озо Бердников «муниципал фильтрге» иженип, Майма, Чой ло Турачак аймактардыҥ депутаттарыныҥ бастыразына jуугыныҥ ӱндерин бойына jууп алган (эки ӱнди В.Ромашкинге (КПРФ) ле В.Семеновко (ЛДПР) арттырган). Оныҥ чотонгоныла, «муниципал фильтрди» оныла кожо jӱк ле бу эки кандидат ӧдӧр учурлу болгон, булар экӱни канайтса да jеҥип аларына ол иженген. Jе мында ӱндери jуулбай ундылып калган аймактыҥ башчыларыныҥ бирӱзи, ол тушта Турачак аймактыҥ башчызы болгон Е.Унучакова ӱнин В.Петровко берерде, Владимир Иванович «муниципал фильтрди» сакыбаган jанынаҥ ӧдӧ берген. Турултазында талдаштарда В.Петровко ойнодып ийер айалга тӧзӧлӧ берерде, А.Бердников болушка ороонныҥ президентин В.Путинди «кычырат». Оныҥ чотонгоныла, В.Путин Алтайга келип, оны jӧмӧзӧ, албаты кайда да барбас, ӱндерин ол учун берер, нениҥ учун дезе албаты ортодо В.Путинниҥ тоомjызы сӱрекей jаан. Jе Путинниҥ арказыла республиканыҥ бажына проблема jок ӧдӧ берер деген экинчи ижемjи апыйаттаҥ калган: Бердниковтыҥ алган ӱндери талдаштарда турушкан ӱнбереечилердиҥ «50 процент + 1 ӱн» деген керектӱ турултага jетпей турган. Мындый айалгада талдаштар оноҥ ары улалза, А.Бердниковко экинчи турда jеҥӱ алары сӱрекей алаҥзулу болгон. Оныҥ учун ол тургуза ла бюллетеньдерди булгаар jакылта берген. Талдаштар ӧткӱрер участковый ла аймак кӱреелер Бердниковтыҥ ӱндерин кӧпӧдӧргӧ, тӱниле меҥдей-шиҥдей иштегилейле, кӧп лӧ кӧскӧ илинер jастыралар эткендер, темдектезе, 879 бюллетень сурузы jок jылыйып калган. Кийнинде талдаштар ӧткӱрер республикан кӱрее Алтай Республиканыҥ ла Россия Федерациязыныҥ Ӱстиги Jаргыларына бу бюллетеньдерди ӱнбереечилер, байла, айылдарына апарган деп «серемjиленгилеерде», jаргылар олорло jӧпсинип, jастыралар эдилген болзо, республикан кӱрееде эмес, а участковый кӱреелерде эдилген деп jартагандар, В.Петровто дезе республиканыҥ бастыра участковый кӱреелерин jаргыга берер арга jок болгон. Мындый скандалдардыҥ кийнинде Кремль А.Бердниковтыҥ бажын сыймабаганы jарт, jе ондо уйалар jӱс, коркоор jӱрек бар эмес, ол бастыра бар буруны алтай калыкка илип берген: «Путинди саткан, Россияны саткан», «Путинди ашкарган», «Путинди аткарган», «Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет» деп бурулаштар кайдаҥ келген болор деп? В.Путин Бердниковты jӧмӧӧргӧ Алтайга келеле, оныҥ ижи-тожы аайынча айдар jакшы бир де темдек таппай, арга jокто «Алтай — байлу jер» деп куучындаган эди. В.Путинниҥ А.Бердников алтай калыкты jаман сӧстӧрлӧ айткылаганын ла «саткындар» деп jабарлаганын билбес аргазы jок болгон. Ол jайгыда Россияныҥ албатызыла «прямой эфир» ӧткӱрип турарда, туштажуныҥ экраныныҥ «бегущий строказында» бу керек бичилген болгон. Оныҥ учун В.Путинниҥ А.Бердниковтыҥ бӱдӱн албатыны jамандап ла jабарлап койгонына аjару этпегени санандырат ла санааркадат... Темдектезе, оппозиционер А.Навальный кожо jӱрген улузын «че вы стоите, как бараны?» деп арбанарда, В.Путин ого тургуза ла «Что он кричал? „Бараны, вперёд!“ … Разве можно с людьми обращаться как со скотом?» деп аjару эткен эди. Айдарда, ол бисле колбулу учуралда А.Бердниковтыҥ алтай калыкты jаман сӧстӧгӧниле jӧп, jабарлаганына бӱдӱп jат, орус албатыда «молчание — знак согласия» деген кеп сӧс бар ине. Орооныстыҥ президентиниҥ санаа-шӱӱлтези, кӧрӱм-турумы, чындаптаҥ ла, андый болзо, Россия ичинде ӧс калыктар аайынча политика там ла там коомойтып jатканын керелейт эмес пе? Каан jаҥы тужында «инородецтер» болгоныс, большевиктер jаҥды аларда, «нацмен», совет jаҥ тыҥыырда, «чурка» ла «чукча» болгон болзобыс, эмди бисти алды-ӱстин тоолоп туруп айткылаарга jараар боло бергени бу туру?.. Оныҥ учун тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде В.Путинди орооныстыҥ президентине тудар талдаштар кандый аайла ӧдӧри jаан кайкал болуп jат. Баштапкызында, В.Путинниҥ «бастыра россияндардыҥ президенти» болор кӱӱни тыҥ болгоны сезилет, темдектезе, ол талдаштарга jаҥжыкканы аайынча jаҥныҥ партиязы «Единая Россиядаҥ» барбай, самовыдвиженец болуп чыкты, база президенттиҥ администрациязы губернаторлорго талдаштарда явка 70 процент ле В.Путин учун берген ӱндер база 70 процент болор учурлу деп jакылта бергени jаан ла jажыт эмес. Керек мындый болордо, В.Путинге Бердниковтыҥ jайгыда кылынып койгон кыйал кылыгына кыйалтазы jогынаҥ аjару эдер керек болуп jат: корулаарга турган болзо — корулазын, бурулаарга турган болзо — буралазын, ӧскӧртӧ айтса, бу учурал аайынча ачык-jарык айдынзын. Экинчизинде, президенттиҥ администрациязы губернаторлорго талдаштарды ак-чек ӧткӱргилезин деп jакылта бергени база jаан ла jажыт эмес. Мындый jакылта берилгени элдеҥ ле озо 2011-2012 jылдарда Госдуманыҥ ла президенттиҥ талдаштарында фальсификациялар болордо, jаан калалардыҥ албатызы митингтерге чыккандарыла колбулу болгоны jарт. Jӱрӱминде бир де ак-чек талдаш ӧткӱрбеген Бердников эмди канайткай не? Jаман сӧстӧп айткылайла, «саткындар» деп jабарлап койгон албатыга В.Путин учун ӱн берзин деп, ол эмди кандый сӧс-эрмекле баштанарга турган? Чага байрамда «jастырдым» деп айдынарынаҥ, «jаманымды таштагар» деп суранарынаҥ мойноп койды. Бу суракта оныҥ В.Путин чилеп, унчукпай отурып калар аргазы база jок. Бурузын бойына алынбаска турган болзо, «иштеҥ барып jадым» деп угузунаҥ бичийле, добровольный отставкага jӱре берзин, ол тушта В.Путин ле алтай калык ортодо кандый да оҥдошпостор болбос, 70 процент явка да, 70 процент jеҥӱ де бойы келер. В.Путин А.Бердниковко jайгыда болгон керек учун бойыныҥ «эки» эмезе «беш» темдегин тургуспаза, а А.Бердников дезе бойыныҥ кӱӱниле иштеҥ барбаза, алтай калыкка ӱндерин В.Путинге эмес, а ӧскӧ кандидатка берерге келижер, ӧскӧ арга jок: кажы ла кижиде «мен — кижи» деген оҥдомол, кажы ла калыкта «бис — калык» деген оҥдомол бар ине, кижиниҥ кижи болгон кӱӱнин, калыктыҥ калык болгон кӱӱнин jаба базар эмезе jабарлаар тап кемде де jок. Оныҥ да учун А.Бердниковты кыйал ла каршулу кылыгы учун кату каруузына тургузарга, мен Горно-Алтайсктыҥ кала jаргызына Россия Федерациязыныҥ Гражданский Кодексиниҥ 152-чи «защита чести, достоинства и деловой репутации» деген статьязыла бурулазын деп, Россия Федерациязыныє генеральный прокуроры Ю.Чайкага ла Россия Федерациязыныҥ шылу ӧткӱрер комитетединиҥ jааны А.Бастрыкинге Россия Федерациязыныҥ Уголовный Кодексиниҥ 282-чи «возбуждение ненависти либо вражды, а равно унижение человеческого достоинства» деген статьязыла бурулазын деп угузулар бичидим. Горно-Алтайсктыҥ jаргызы мениҥ комудалым аайынча «Бердников Танытпасовты айткылабаган, jабарлабаган» деп jӧмӧбӧгӧн дӧ болзо, А.Бердников алтай калыкты айткылаганыла, jабарлаганыла ол jӧпсинген. Тургуза ӧйдӧ бис (эки кижи) Гражданский Кодекстиҥ 152-чи статьязы аайынча база бир (jаҥы) иск jазайдыс. Эмди В.Путин алтай калыктыҥ айткылатканына ла jабарлатканына аjару этпезе, Бердников бойыныҥ кӱӱниле jамызынаҥ барбаза, талдаштар алдындагы кампания кандый болорын белгелеп ийели. Элдеҥ ле озо А.Бердников «Бердниковтыҥ бульдогторы» деп чололоткон саткындарына иженер. Бу улусты мен «Бердниковтыҥ бульдогторы» эмес, а ӧскӧлӧндире адаар эдим, нениҥ учун дезе олор меге элдеҥ ле озо улу Ярослав Гашектиҥ «Бравый солдат Швейк» деген улу бичигинде «В одном полку у одного офицера был такой же послушный денщик. Он делал все, что пожелает его господин. Когда его спросили, сможет ли он по приказу своего офицера сожрать ложку его кала. Он ответил: «если господин лейтенант прикажет — я сожру, только чтобы в нем не попался волос. Я страшно брезглив» деп айдынган литературный геройго тӱҥей кӧрӱнгилейт. Jе, бот, элдеҥ ле озо Бердников бу «денщиктери» албатыныҥ кулагына илзин деп, бир канча дезинформациялар божодор: «Александр Васильевич jайгыда болгон jастырыштыҥ кийнинде коркышту тыҥ санааркаган ла бурузын алынган, эмди ол алтай албатыга jакшы керектер эдерге токтодынбайт ла токынабайт»; «Александр Васильевич бойыныҥ ордына варяг, гастарбайтер эмес, а jербойыныҥ кижизин, анчада ла алтай кижини арттырарга белетенет»; «Бердников «ручной» болуп калган, алтайларга керектӱ нени ле айтсабыс, ончозын эдерге белен»; «Кызыл-Jаак» талдаштардыҥ кийнинде иштеҥ барар, оныҥ учун ол бу талдаштарда кандый да «роль» ойнобой jат, jе биске ӱндеристи В.Путин учун берер керек, нениҥ учун дезе ол Бердниковтыҥ ордына варяг, гастарбайтер эмес, а jербойыныҥ кижизин, алтай кижини тургузар» деп. Jе керектиҥ чынын алза, бу тӧп-тӧгӱн ле куп-куру куучын болор. Баштапкызында, А.Бердников бойыныҥ ордына алтай кижини качан да арттырбас, ол бисти, алтайларды, кӧрӧр кӱӱни jок болгоны туку милицияда иштеп турардаҥ бери jажыт эмес ине. Темдектезе, бу ла jайгыда президенттиҥ администрациязы оныҥ ордына тургузарга ого бир канча алтайлардыҥ кандидатураларын адаарда, А.Бердников олордыҥ бирӱзин де jаратпаган. Тегин jаратпаган болзо, база болор эди, jе ол бу улусты националисттер ле коррупционерлер деп jабарлайла, кемизи де башчы болор аргазы jок деп jамандап койгон. Экинчизинде, калганчы ӧйдӧ Бердников анаар ла не Москвалай берген деп, бойыныҥ ордына Газпромныҥ кижизин арттырарга куучын-кубый, саду-толыжу ӧткӱрет: Газпромныҥ кижизи республикага башчы болуп келзе, бойы дезе Газпромдӧӧн 500 000 салковой ишjалду ишке сала берерге амадайт. Ӱчинчизинде, алтай аймактарда ла jурттарда «Башкару аймактар ортодо талдаштардыҥ турултазы аайынча сыйлар jарлаар: В.Путин учун ӱнбериште баштапкы jер алган аймак — 80 миллион салковой, экинчи jер алган аймак — 40 миллион салковой, ӱчинчи jер алган аймак — 20 миллион салковой акчаларла кайралдадар» деп тал-табыш jайылып турганын «даст по тысяче долларов алтайцам, и все ноги раздвинут» деп адалган операцияныҥ башталганы деп аайлаар керек... 80, 40, 20 миллион салковой сыйлар, байа бир, орус албатыныҥ «на воде вилами написано» деп айдылганына келишкедий айалга: баштапкызында, ороон jоксыраганын бойоор кӧрӱп jадыгар, азыйгыдый миллиондоп чачатан акча бӱгӱн бюджетте jок, экинчизинде, А.Бердников талдаштарга бойыныҥ акчазын качан да чыгарбас, карамына — карылып ӧлӧр, ӱчинчизинде, бӱгӱн Башкару аймактар ортодо талдаштардыҥ турултазы аайынча сыйлар jарлап турус деп ачык-jарык айдынар аргазы jок, мынайда эткени кӧндӱре подкуп болор, оныҥ учун Бердников талдаштардыҥ кийнинде айткан сӧзинеҥ мойноп ийер. Оныҥ учун аймактардыҥ ла jурттардыҥ башчыларына jазап сананар, jаанада шӱӱр керек болуп jат... Ӧрӧлӧй А.Бердниковты 2014 jылдыҥ талдаштарында jеҥӱни эки ле алтай jуртта, Кош-Агаштыҥ Белтир ле Оҥдойдыҥ Кїпчеген jурттарында алганын билер деп бичиген эдим. Айдарда, оныҥ бу билеринеҥ Улаганныҥ Чибит, Кара-Куjур, Балыкчы ла Кӧӧ jурттарында, Кан-Оозыныҥ Кайсын, Кӧксуу-Оозыныҥ Куjурлу, Шабалинниҥ Апшыйакту jурттарында баштапкы болгон Петровты «экинчи jерге» бу jурттардыҥ ла аймактыҥ башчылары «тӱжӱргендери» jарталат эмес пе? Оныҥ учун келер талдаштарда аймактардыҥ ла jурттардыҥ башчыларына А.Бердниковко албаты ого удура болгонын эмдигештеҥ айдар керек. Ӱжӱркеери, ӱркиири мында керек jок, керек мындый болгонында ол бойы бурулу ине. Мен бу jуукта Белтир ле Кӱпчеген jурттар А.Бердников учун баштапкы jерлерге чыгарында jаан камаанын jетирген политикке ӧнӧтийин туштап, «Келер талдаштарда бу jурттардыҥ улузын булгабагар, албаты канайда ӱнин берерге турган — онойдо ло берзин» деп сураарымда, унчукпады, «jе» де деп, «jок» то деп айтпады, jе айтканым кӧксине илинген деп, кӧзинеҥ кӧрӱнди...\n+3 #1 Ванька 10.02.2018 16:21\nУважаемые алтайцы! Глава республики вам дал хорошую оплеуху в правую щеку. А теперь подставтье левую. Как скажут ваши чиновники---алтайцы так и пойдете голосовать. Это как пить дай. Когда же вы научитесь различать хорошее от плохого???\n0 #2 yn21yzjxp4xrkavp 11.02.2018 02:12\n0 #3 Ванька 13.02.2018 13:08\nНеужели алтайцы такие хорошие смирные как ягната ПИНАЕШЬ А ОНИ ЛАСТЯТСЯ КАК ЩЕНКИ!\n14:37 05/12\t383\t3\n16:49 04/12\t505\t1\n16:10 04/12\t811\t5\nНаталья (22:20 05/12):\nО халуи ,, орла" вылизли, который кроме распродажи земли ни чего не умеет,, не рыба не мясо" . Глазки ...