Программа — аймактардыҥ ӧзӱмине - altaicholmon\nГорно-Алтайск калада 2017 јылдаҥ ала иштеп баштаган «Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программа бистиҥ республиканыҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде быјыл база иштеп баштады.\n«Бу программа — Россия Федерацияныҥ президентиниҥ бӱгӱнги ӧйдиҥ инфраструктуразыныҥ текшилей ӧзӱмин јеткилдеери аайынча чике јакылтазын бӱдӱрерин јеткилдеериле колбулу. Бистиҥ ороонныҥ кажы ла кижизиниҥ јадар айалгазы јарамыкту болорын јеткилдеерин государство аҥылу шиҥжӱде тудат. Бу куру сӧстӧр эмес, ол ӱлекер-программаны бӱдӱрери онызын јарт керелейт» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников айткан.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программаны Россия Федерацияныҥ строительство аайынча министерствозы «Единая Россия» партияныҥ баштаҥкайы, РФ-тыҥ Президентиндеги стратегический ӧзӱм ле тӧс ӱлекерлер јанынаҥ советтиҥ тӧргизиниҥ јакылтазы аайынча белетеген.\nАймактардыҥ тӧс јурттарында кандый јерлерди јарандырары јанынаҥ суракты јербойында јондык шӱӱжӱге чыгарып салгандар. Ол шӱӱжӱлер тушта келер јуук ӧйдӧ кандый јерлерди јарандырарын чокымдаарына эл-јон јаан јӧмӧлтӧзин јетирер аргалу, бу јанынаҥ јакшынак ченемел Горно-Алтайскта бар. 2019 јылда Алтай Республикага ол программала федерал бюджеттеҥ 65 миллион салковой акча чыгарылар, бу акчаныҥ 20 миллион салковойы јурт јерлердеги объекттерге ууландырылар. Кажы ла аймакка — 2 миллион салковойдоҥ.\nКандый јерлерди јарандырары аайынча јондык шӱӱжӱлер бир канча аймактарда ӧдӱп калган. Темдектезе, Оҥдой аймакта эки шӱӱлте шӱӱжилип кӧрӱлген: Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥин ле Культураныҥ туразыныҥ ары јанында улус амырайтан паркты јарандырары. Шӱӱжӱде турушкан јербойыныҥ улузы баштапкы шӱӱлтеле јӧпсинген: тӧс тепсеҥде јараш чеден ле отургыштар тургузары, кӧлӱктер турар јерди јарандырары темдектелет.\nКан-Оозында дезе ӱч ӱлекер шӱӱжилип кӧрӱлди. Шӱӱжӱге чыгарылган: культураныҥ ла амыраштыҥ паркында искусственный јерлӱ, балдар ойноор площадкалу, спортплощадкалу ойноор площадканы јарандырары; Молодежный оромдо спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдерине керектӱ чедендӱ площадканы јарандырары; Жилмассив микрорайондо балдар ойноор площадка тӧзӧӧри. Ол шӱӱлтелер јанынаҥ адакы јӧпти комиссия чыгарар.\nКош-Агашта дезе тӧс тепсеҥди јарандырар деп јӧп јарадылган. Мында чечектердиҥ клумбалары болор, чеден тургузылар, јабынтылу сцена бӱткӱлинче јазалар, аппаратурага керектӱ сетьтер ле кӧрӧӧчилерге отургыштар болор. Јербойыныҥ бюджединиҥ акчазыла, спонсорлордыҥ болужыла площадкага асфальт салары темдектелет.\nМындый ок шӱӱжӱлер Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактарда база ӧткӧн. Шабалинде дезе Дорожниктердиҥ оромында спортплощадка јанынаҥ шӱӱлте шӱӱжӱге чыгарылган. Мында мини-футболдыҥ јалаҥы, качельдер, карусельдер, турниктер, шведский стенка, оромдогы тренажерлор болоры темдектелет. Бу ӱлекерге Шабалиндеги јурт јеезениҥ бюджединеҥ ӱзеери 100 муҥ салковой акча чыгарары темдектелип калган.\nКӧксуу-Оозында дезе тӧрт ӱлекер шӱӱжӱге чыгарылды: тӧс тепсеҥди јарандырары, Нагорный оромдо балдардыҥ спортплощадкалу ойноор площадказын тудары, Солнечный оромдо ойноор площадка тӧзӧӧри, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучыл-јерлештерге учурлалган кереес-обелискти јарандырары.\nУлаган аймакта тӧс јурттыҥ кандый јерин јарандырары аайынча шӱӱлтелер улустаҥ кочкор айдыҥ 25-чи кӱнине јетире алылар, келген шӱӱлтелер оноҥ јондык шӱӱжӱде кӧрӱлер. Шӱӱжӱге стадионды јазаары, јаҥы микрорайондо культураныҥ ла амыраштыҥ паркын ла хоккейный коробканы айландыра јерди јарандырары јанынаҥ шӱӱлтелер чыгарары темдектелет.\nМайма аймакта мындый јондык шӱӱжӱлер тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧр. Јербойыныҥ албаты-јоны кандый јерди јарандырарын јети ӱлекердеҥ талдаар. Чой аймакта дезе шӱӱжӱ база келер айдыҥ башталганында ӧдӧр. Турачак аймакта ӱлекерде эки јурт — Турачак ла Иогач туружат.\nШӱӱжӱлер ӧйинде улус бойыныҥ шӱӱлте-ӱлекерлерин база адаар, корулаар аргалу.\nБу программа Горно-Алтайскта 2017-2018 јылдарда ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына каланыҥ кӧп квартираларлу тураларыныҥ јанында 10 јер, кӧп албаты-јон болуп турган 6 јер ле эки парк јарандырылган. Эки јылдыҥ туркунына бу ууламјы аайынча 103,45 миллион салковойдыҥ иштери ӧткӱрилген.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программаны бӱдӱрери аайынча јондык комиссияныҥ јуунында келер јуук ӧйдӧ бу ӱлекерле колбулу иштер шӱӱжилип кӧрӱлген. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ комиссияныҥ јуунында эткен јетирӱзиле, быјыл да ол ӱлекерле колбулу элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Темдектезе, Майма сууны јараттай јерлерди јарандырары аайынча экинчи бӧлӱк иштер, Коммунистический проспектте (проспекттеги 37-чи таҥмалу турадаҥ ала Б. Головинниҥ оромы бириккенине, 42-чи таҥмалу турадаҥ ала 56-чы таҥмалу турага — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ туразыныҥ јанына јетире) тротуарларды јарандырары јанынаҥ иштер ӧдӧр. Кучияктыҥ, Ленинниҥ оромдорында ла Заимка микро-\nрайондо оромдордогы спортплощадкалар тургузылып јазалары база темдектелет.\nСтроительдердиҥ оромындагы 4-чи таҥмалу тураныҥ јанында балдардыҥ спортплощадказын јарандырары база планга кирет. Спорттыҥ объегиниҥ јериниҥ ээжи-некелтелерине келижер јер-участок муниципалитетте тургуза ӧйдӧ јок болгонынаҥ улам, хоккейный коробканы тӧзӧӧри јанынаҥ иштер соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилген.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программа 2017 јылдаҥ ала иштеп баштаган ӧйдиҥ туркунына каланыҥ администрациязына кӧп квартираларлу 63 тураныҥ улузынаҥ 46 шӱӱлте келген. Кажы ла шӱӱлте јондык комиссияда бастыра јанынаҥ шӱӱжилип кӧрӱлген, эҥ кӧп баллдар алган шӱӱлтелер конкурста јеҥген деп окылу темдектелип, олор аайынча иштер ӧткӱрилген.\n2019 јылда Горно-Алтайскта туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарына бастыра кеминде бюджеттердеҥ 26,5 миллион салковой кире акча ууландырылары темдектелет.\nАлбаты-јонныҥ шӱӱлтезиле болзо, бу ӱлекер иштеп баштаганынаҥ кӧп ӧй ӧтпӧгӧн дӧ болзо, ол аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилгени ле ӧткӱрилип јатканы иле кӧрӱнет.


Москвага — кышкы амыралта ӧйинде - altaicholmon\nӰренчик балдардыҥ кышкы амыралтазы элес эдип, чӱрче ле ӧдӧ конды. Сакылталу амыралтазын кажы ла ӱренчик бойыныҥ кӱӱнзегениле, амадаганыла ӧткӱрген. Та кем де айлында сӱӱген бичигин кычырган, та кем де кинотеатрга јӱрген эмезе најыларына айылдаган. Је В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ла Маймадагы В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган 3-чи таҥмалу орто текшиӱредӱлӱ школдыҥ балдары Тӧрӧлистиҥ тӧс калазы Москва јаар јилбилӱ, солун, тузалу јол-јорыкты талдап алган.\nЈол-јорык ӧткӧн јылдыҥ кӱзинде темдектелген ле тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи К. К. Мамадакова (ресгимназия) ла орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Л. С. Ковина (Маймадагы 3-чи таҥмалу школ) ӱредӱлик учреждениелердиҥ јаандары Л. К. Манатовала, Н. Н. Рождественскаяла озолодо јӧптӧжип салган болгон. Олор кӧп јылдардыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган Бийсктеги «Мир путешествий» деген турагентствого баштанган. Текши јуунда шӱӱжӱге берилген бир канча ууламјылардыҥ бирӱзин талдап алган кийнинеҥ, бир бӧлӱкти чуктап чокымдаары аайынча иш ӧткӧн.\nӰч кӱнниҥ туркунына улалган јол-јорык ныкта болгон: кажы ла кӱн эртен турадаҥ ала эҥирге јетире экскурсиялар. Баштапкы ла кӱнде, качан балдар поездтеҥ тӱжерде ле, гид кижи Москвала элбеде таныштыруны ӧткӱрди. Таныштыру Тверской ором ло Кремльдиҥ јараттары ажыра Воробьево кырлар јаар\nууланган. Балдар Москвала таныжып тура, Хрис-тос Спасительдиҥ ӧргӧӧзинде, «Мосфильм» киностудияда, Кремльде, Кызыл ла Манежный тепсеҥдерде, Китай-городто, Кремльдеги Мылтык-јепселдиҥ палатазында, Эски Арбатта, Государственный Третьяковский галереяда, бијелеп турган фонтандардыҥ «Аквамарин» деген циркинде, «Коломенское» деген јеезелӱ јуртта, метрополитенниҥ станцияларында ла јилбилӱ, кайкамчылу ӧскӧ дӧ јерлерде болдылар.\nЧӧрчӧк јериндеги куулгазындый јаҥыјылдык Москвада болгон јол-јорыгы керегинде балдар бойлорыныҥ кӧргӧнин-укканын тӧкпӧй-чачпай бичидилер. Айса болзо, олордыҥ куучын-эрмегиле таныжып, јаскы, јайгы амыралталар ӧйинде Москва, онойдо ок ӧскӧ дӧ јерлер јаар јорыктаар балдар табылар…\nДиана Топчина, 5-чи класстыҥ ӱренчиги, ресгимназиядаҥ:\n—Јол-јорык сӱреен јараган. Москваныҥ кайкамчылу толыктарыла ӧкпӧӧрип таныштыс. Меге Арбатла, Кызыл тепсеҥле базып ӧткӱрген экскурсия јараган. Је эҥ ле тыҥ Кремльдеги Мылтык-јепселдиҥ палатазы ла Государственный Третьяковский галерея јарады. Левитанныҥ, Шишкинниҥ ле Айвазовскийдиҥ јуруктарынаҥ кӧксиҥ, јӱрегиҥ кӧдӱрилет. Репинниҥ, Куинджиниҥ јуруктарынаҥ кӧзиҥди алып болбозыҥ, кайкадат, бойына тартат…\nАнна Ачапова, 5-чи кл.:\n—Јол-јорык меге ыраада, тереҥжиде кӧрӧр арга берди. Мынаҥ озо Москва керегинде билерим ас болгон. Программа байлык, гид дезе сӱреен јилбилӱ куучындаган. Фонтандардыҥ бијелеп турган «Аквамарин» деген циркинде ойын-кӧргӱзӱ јарады. Тӧс каланыҥ јаҥыјылдык бӱдӱжиниҥ јаражын! Келер ӧйдӧ база кайдаар да јол келишсе, кыйалтазы јогынаҥ барарым. Бистиҥ ресгимназия «Мир путешествий» турагентстволо јакшынак најылар болуп, узак ӧйгӧ једимдӱ иштеп јатканына сӱӱнедим.\nЭвелина Ютеева, 5-чи кл.:\n—Јараш чӧрчӧк јӱрӱмде бар! Эне-адама, ресгимназияныҥ директоры Людмила Комоноковнага, турагентствоныҥ директоры Наталья Леонидовнага, ӱредӱчим Ксения Кирилловнага јаан быйаным айдадым.\nМосква мени кайкатты. Тӧрӧлим, албатым учун кӧдӱриҥилӱ санаамды тыҥытты. Бу кала јебрен тӱӱкизиле, онойдо ок бӱгӱнги бийик ӧзӱмиле кайкаткан. Ол јакшы ӱредӱге јолымды ачты. Кайра ойто барарым, јетире кӧрбӧгӧним база да бар.\nДима Овсянкин, 7-чи кл., Бийсктеҥ:\n—Чыккан кӱниме бу сӱреен јаан сый болды. Бу мениҥ баштапкы јол-јорыгым болгон. Мавзолей, Кызыл тепсеҥ, Алексей Михайлович каанныҥ ӧргӧӧзи, Москваныҥ серкпелери — мынаҥ озо јуруктардаҥ, телевизордоҥ ло кӧрӱп турбай. «Мосфильмде» де болдыс. Эҥ ле тыҥ Оружейный палата јарады.\nМаксим Власкин, Петр Калинин, Роман Чернышев, 8-чи кл., Маймадаҥ:\n—Јол-јорык бистиҥ тӱӱкиле, географияла, эстетикала, этикала колбулу билгирлеристи элбетти. Россияныҥ тӧс калазы улуркак та, кеен де. Экскурсиялар Россияныҥ тӱӱкизи, телекейлик учуры керегинде санандырат. Метрополитен керегинде айтса, бистиҥ санаабысла, Москваныҥ метрозы телекейде эҥ ле јараш.\nЈол-јорык ӧйинде ӧскӧ школдордыҥ балдарыла таныжып најылаштыс. Ӱредӱчибис Людмила Степановнага Москваныҥ јаан телекейине јол ачканына јаан быйаныс.\nМария Чипизубова, Злата Тадышева, Софья Параева Маймадагы 3-чи таҥмалу школдоҥ, Ксения Гисс — Старобелокурихинский школдоҥ:\n—Озо ло баштап Бийсктеги «Мир путешествий» деген турагентствого јаан быйан. Ӱч ле кӱнниҥ туркунына кемиле, учурыла сӱреен јаан билгирлер алдыс. Келер ӧйдӧ јол-јорыктарга бис белен. Амадуларыс ончозы бӱткен, бис ырысту!..\nБалдарды апарып јӱрген ӱредӱчилердиҥ айтканыла, балдарга јол-јорык сӱреен јараган. Программа да, јол-јорык бажынаҥ ала учына јетире сӱреен чокым, јакшы белетелген. Ончозы бийик кеминде бӱткен…\nБийсктеги «Мир путешествий» деген турагентствоныҥ јааны


Јаан талдаштардыҥ јылы - altaicholmon\nБыјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарын тудар талдаштар ӧдӧр (сыгын айдыҥ экинчи воскресень кӱни – Ӱнбериштиҥ бирлик кӱни).\nБу кӱн анайда ок Акјолдогы ла Турачактагы јурт јеезелердиҥ јаандарын, Куйустагы јурт јеезениҥ депутаттарын, Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Соведине 1-кы округ аайынча депутатты ла республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јайым арткан мандаттар учун 16 депутат тудар такып ла ӱзеери талдаштар ӧдӧр.\nТалдаштар јанынаҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ сурактарына карууларды АР-дыҥ парламентинде јербойында башкарынар ла тап-эрик ээжилер аайынча комитеттиҥ јааны, «Единая Россия» политикалык партияныҥ турчызы Виктор ХАБАРОВ берген.\n–Виктор Иванович, республиканыҥ эмдиги јасактарыла АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели канайда тудулат? Бистиҥ кӧп кычыраачылардаҥ мындый сурактар келет.\n–АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ башчызын, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» јасагы аайынча (25.06.2012 ј., №35-РЗ) республиканыҥ башчызын Россия Федерацияныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан талдаар тап-эриктӱ граждандары текши, теҥ-тай ла кӧнӱ талдаштарда јажытту ӱнберишле тудуп јат.\n–Республиканыҥ башчызына кем кандидат болор аргалу?\n–Россия Федерацияныҥ 30 јажы толуп калган гражданини АР-дыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине тудулар аргалу.\nЈе ӧскӧ государствоныҥ гражданини болгон эмезе ӧскӧ ороонныҥ јеринде јаантайын јадар эриктӱ Россияныҥ гражданини, кату ла (эмезе) анчада ла кату каршулу керек эткени учун јайымын айрыттырган ла ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире адалган керектер учун јаргыныҥ кезедӱзин ӧтпӧгӧн лӧ бӱдӱрбеген кижи, экстремист ууламјылу каршулу керек учун јаргылаткан ла јаргыныҥ кезедӱзин анайда ок толо бӱдӱрбеген кижи, нацизмди јарлап јайган, экстремист јетирӱлерди таркатканы учун администрациялык кезедӱ алган кижи Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јамызына тудулар эрик јок.\n–Республиканыҥ башчызына кандидат болотон улусты кем адаар аргалу, Виктор Иванович?\n–Јасак аайынча, бу јамыга кандидаттарды талдаачы биригӱлер кӧстӧп јат. АР-дыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштарда талдаачы биригӱ – федерал јасактар аайынча талдаштарда туружар тап-эриктӱ политикалык партия болуп јат, эмезе, партияныҥ уставында бу темдектелген болзо, партияныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде чотко турган ла ижин мында бӱдӱрген бӧлӱги.\n–Республиканыҥ башчызына кандидат болуп адалгандар «муниципал фильтр» ӧдӧр учурлу деп билерис. Бу не дегени, јартап берзегер?\n–Алтай Республиканыҥ башчызына кандидатты политикалык партия адаган кийнинде тергеениҥ муниципал чыгартулу јаҥдарыныҥ депутаттарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыныҥ бу кижини јӧмӧгӧн колын салган ӱндери јуулар учурлу. Јурт јеезелердиҥ депутаттарыныҥ ла јаандарыныҥ, депутаттардыҥ аймак ла кала Советтериниҥ депутаттарыныҥ, аймактардыҥ ла каланыҥ јаандарыныҥ текши тоозынаҥ 7 процентиниҥ (эмезе республикада 1 148 мындый улустаҥ 81 кижиниҥ) кандидатты јӧмӧгӧн ӱндерин јуур керек. Бу колсалыштардыҥ 7 проценти – депутаттардыҥ аймак ла кала Советтериниҥ депутаттарыныҥ ла аймактардыҥ ла каланыҥ јаандарыныҥ ӱндери болор керек (чокымдаза, республикада 210 мындый улустыҥ 15-и кандидатты јӧмӧӧр). Јасактыҥ база бир некелтези – адалган ӱндер республиканыҥ 11 муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ 9-наҥ ас эмезинеҥ јуулар учурлу.\nМуниципал тӧзӧлмӧниҥ чыгартулу јаҥыныҥ депутады эмезе јааны бир ле кандидатты јӧмӧп, колын салар аргалу. Колсалыжын, бу керек кандый кӱнде ле ӧйдӧ болгонын ол таҥынаҥ бойы бичип јат ла кандидатты јӧмӧгӧн ӱн чындык болгонын нотариус керелеп јат. Кандый бир кандидатты јӧмӧгӧни керегинде колын салып койоло, кийнинде оноҥ ойто мойноор арга јок.\nЈӱк бу «шӱӱнди» ӧткӧн кандидат республиканыҥ башчызына кандидат болуп окылу адалып, талдаштарга чыгып јат.\n–Быјыл Эл Курултайдыҥ эмдиги депу-таттарыныҥ иштеер чыдулары тӱгенип јат ла кӱскиде парламенттиҥ јаҥы тудуузыныҥ депутаттарын тударыс. Бу талдаштарда депутатка кандидат болотон улусты кем адаар, кӧстӧӧр аргалу? Политикалык партиялар талдаштарда канайда туружар?\n– Алтай Республиканыҥ парламенти (Эл Курултай) 41 депутаттаҥ туруп јат. Олордоҥ 20 депутат бир мандатту округтарда, 21 депутат талдаштарда турушкан поллитикалык партиялардыҥ тооломы аайынча тудулат.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» јасагы аайынча (24. 06. 2003 ј., №12-15) республиканыҥ депутадына кандидат болуп кижи таҥынаҥ бойыныҥ кӱӱниле де, эмезе талдаачы биригӱниҥ кандидаттарыныҥ тооломына кирип те чыгар аргалу. Кандидаттардыҥ тооломын федерал јасак аайынча талдаштарда туружар тап-эриктӱ политикалык партиялар эмезе олордыҥ талалык биригӱлери тургузат.\n–Кандый партиялар парламентте бойыныҥ фракциязын тӧзӧп јат?\n–Талдаштарда турушкан партияны ӱнбереечилердиҥ 5 проценттеҥ ас эмези јӧмӧгӧн болзо, бу партияныҥ тооломы ажыра депутатка тудулгандар парламентте бойыныҥ биригӱзин (фракциязын) тӧзӧп јат. Фракцияга анайда ок бир мандатту округтарда тудулган депутаттар кирер аргалу.\n–Быјыл тудулар АР-дыҥ башчызы ла депутаттар канча кире ӧйгӧ иштеерге тудулар?\n–Беш јылга иштеерге тудулып јат.\n–Республиканыҥ башчызын ла парламенттиҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде эмдиги башкарынган јасактарга јуук ӧйдӧ кубулталар эдилери темдектелип јат па?\n–Јӱк федерал јасактарга кубулталар эдилзе, республикан јасактарысты ого келиштире тӱзедер амадула Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин ле Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде јасактарга кубулталар эдилер аргалу.\n–Тергеениҥ башкараачызын тудар ээжилер ороон ичинде текши тӱҥей бе, эмезе башкаланып јат па?\n–Кезик тергеелерде, темдектезе, Дагестанда, Ингушетияда, Кабардино-Балкарияда, Тӱндӱк Осетияда, Карачаево-Черкесияда, Крымда ла Севастопольдо тергеениҥ башчызы текши албаты турушкан талдаштарда эмес — субъекттиҥ јасакчы јаҥыла тудулат. Кандидат болотон улусты јасакчы (чыгартулу) јаҥдагы ла (эмезе) РФ-тыҥ Госдумадагы политикалык партиялардыҥ адаганыла РФ-тыҥ Президенти тергеениҥ јасакчы јаҥында јӧптӧӧрине чыгарат.


Март 2021 - Страница 13 из 13 - altaicholmon\n2020 јылдыҥ уч-турулталары кӧрӱлди\n2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧткӧн.\nДенистиҥ јаркынду јеҥӱзи!\nАвстрияныҥ Обертиллиахе јеринде биатлон аайынча юниорлор ортодо ӧткӧн телекейлик чемпионатта јерлежис Денис ИРОДОВ кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде 12,5 километрге таҥынаҥ маргаанда баштапкы јер ойноп алган.\nВолонтеры провели совместную с сотрудниками МЧС противопожарную акцию\nДобровольцы раздали профилактические листовки в частном секторе Горно-Алтайска


18.01.2019 - altaicholmon\nВеское слово минометчиков\nНакануне 70-летней годовщины Великой Победы Государственное Собрание – Эл Курултай Республики Алтай проводило работу по поиску информации о ветеранах войны, которые до ухода на фронт являлись депутатами областного или районного советов. Были установлены данные о 15 фронтовиках из областного совета депутатов. Для увековечения памяти об этих ветеранах было решено разместить их фамилии на памятной доске\nМеры государственного контроля за лесной отраслью, принимаемые с 2013 года, уже дают ощутимые результаты. Введение уголовной и административной ответственности за незаконную вырубку и оборот древесины нанесло по чёрным лесорубам серьёзный удар. Однако лазейки всё ещё остаются. О том, как их закрыть и какие шаги для этого следует предпринять, говорится в проекте Постановления Совета Федерации об\nОперативная обстановка на территории региона характеризуется сокращением числа зарегистрированных преступлений. МВД по Республике Алтай подводит итоги оперативно-служебной деятельности за 2018 год. Всего в территориальные органы внутренних дел поступило 48297 заявлений, сообщений и иной информации о преступлениях, административных правонарушениях, о происшествиях. По 3823-м рассмотренным сообщениям принято решение о возбуждении уголовного дела, а по 11435 материалам о\nДело по обвинению Александра Борисова направлено в суд\nВ Чойский районный суд для рассмотрения по существу направлено уголовное дело с утвержденным обвинительным заключением в отношении бывшего главы Чойского района Александра Борисова. Следственными органами СК РФ по РА он обвиняется в совершении преступлений, предусмотренных п. «в» ч. 3 ст. 286 УК РФ (превышение должностных полномочий, совершенное главой органа местного самоуправления, с причинением тяжких последствий)\n675 семей в Республике Алтай в 2018 году получали ежемесячные выплаты в связи с рождением первого ребенка. В общей сложности сумма выплат в регионе составила 45 миллионов 226 тысяч рублей. Новые меры поддержки семей в России установлены с 1 января 2018 года. Выплаты на первого ребенка в виде ежемесячных пособий семьи получают их до достижения\nСибирьдеги федерал округтыҥ калаларыныҥ бирӱзи Красноярскта быјыл тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде студенттердиҥ телекейлик кышкы Универсиадазы ӧдӧри керегинде бис мынаҥ озо бичиген эдис. Бӱгӱн газеттиҥ кычыраачыларын маргаандарга белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганыла таныштыруны оноҥ ары улалтып турубыс. Губернатор јакылталар берген «Бис Красноярскты тӧс калалардыҥ бӱдӱм-кеберине келиштире јаҥырта тудуп јадырыс. Оныҥ тудум иштерине кӧп акча-манат чыгарылган ла\nРоссияда чаган айдыҥ 13-чи кӱни Печатьтыҥ кӱни деп темдектелет. 2019 јаҥы јылда бу кӱн амыраар кӱнге келишкен. Быјыл бу байрам бистиҥ Алтай Республикада чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде темдектелет. Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис АЛУШКИНЛЕ эрмек-куучын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры, айалгалары керегинде ӧдӧт. —Борис Кӱндӱлеевич, совет ӧйинде Печатьтыҥ кӱни кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде\nЈӱрӱм берген тынду суу\nБӱгӱнги кӱнде Алтайыстыҥ аржан сууларыныҥ быйанду, ийделӱ, эмдӱ-томду аргаларын чеберлеп, корып аларыс па деген сурак кӧп улусты санандырат, санааркадат. Ӧткӧн јылдарда кӧп тоолу јондык организациялар, тоомјылу, айдар-тудар улус јаҥжыккан чӱм-јаҥды, јаҥжыгуларды орныктырары јанынаҥ једимдӱ иштеген. Шак олор Алтайда кудай јаҥыныҥ ла чӱм-јаҥныҥ тӧзин-тӧзӧгӧзин орныктырары јанынаҥ иштеген. Онойдо ок бис, калык чӱмделгези ле јаҥжыккан чӱм-јаҥ аайынча\nЈаан талдаштардыҥ јылы\nБыјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарын тудар талдаштар ӧдӧр (сыгын айдыҥ экинчи воскресень кӱни – Ӱнбериштиҥ бирлик кӱни). Бу кӱн анайда ок Акјолдогы ла Турачактагы јурт јеезелердиҥ јаандарын, Куйустагы јурт јеезениҥ депутаттарын, Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Соведине 1-кы округ аайынча депутатты ла республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јайым\nКрещениениҥ байрамы јербойында јаҥжыкканы аайынча озолондыра белетелген јерлерде ӧдӧр. Бу кӱнде православный христиандар «иордандарда» — суулардыҥ тожын оодып, озолондыра белетелген јерлерде сууга кирер, мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар. Улус сууга кирер јерлерди православный мӱргӱӱлдиҥ улузы бойыныҥ јаҥыла эки катап аластап јат — чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн Крещенский сочельник ле эртезинде Крещениениҥ байрамы кӱндерде. Крещениениҥ байрамын темдектеер


19.04.2022 - altaicholmon\nОно проходит с 15 апреля и продлится до 30 мая очно и онлайн на сайте za.gorodsreda.ru На голосование вынесены объекты благоустройства — общественные пространства, скверы, набережные, улицы и парки, дворовые территории. Жителям предлагается самим определить, какие объекты благоустройства должны быть отремонтированы в первую очередь. Напомним, что в январе текущего года Администрация города Горно-Алтайска объявила прием\nОҥдожып, нак иштейдис\nКажы ла јыл кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде ороон ичинде Јербойында башкарынарыныҥ кӱни темдектелет. Байрамдык кӱнди темдектеери 2013 јылда башталган. 2012 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн РФ-тыҥ президентиниҥ јӧбинде айдылганыла, байрамдык кӱн јербойында башкарынарыныҥ учурына ајару эдери, демократияныҥ ла јонјӱрӱмдиктиҥ орныгузын јӧмӧӧрине учурлалганы болор. Байрамдык кӱнге учурлай бӱгӱнги бистиҥ туштажу Оҥдой аймакта аймактыҥ депутаттар\nӰренчиктери бийик амадулар тургузат\nИшмекчи јол-јорук келижерде, Алтай Республиканыҥ эҥ артык школдорыныҥ бирӱзи Турачак јурттыҥ Яков Илларионович Баляевтиҥ адыла адалган орто текши ӱредӱлӱ школына кирип јӱрдис. Узун перемена ӧйинде оогош класстардыҥ балдары јаркынду эдип кееркедилген, јарык ашканада ажанып отурдылар. Людмила Федоровна Авдеева, школдыҥ директоры, бисти узун коридорлорло школдыҥ јаҥы туразынаҥ эскизине апарды. Оныҥ куучындаганыла, 2014 јылда школдыҥ эски туразыныҥ


24.07.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nУзун јолду Jаан Jаламан\nJайылып чыккан ӧзӧктӱ Jаан Jаламан Алтайыс. Jажыл арчын агашту Кабай болгон Jаламан. Jаламазы јайылган Кару јерим Jаламан. Jӱрӱм ӧткӧн јолдоры Кайран јерим Jаламан.\nКӱӱлик сый — айылчылардаҥ\nЭл Ойын быјыл Алтайыстыҥ эҥ ыраак Улаган аймагында ӧткӧни айылчыларды карын да јилбиркетти ошкош. Кӧп улуска јербойыныҥ аҥылу ар-бӱткенин де кӧрӱп алар шылтак болды. Бу шӱӱлтени ӧскӧ тергеелердеҥ келген айылчылардыҥ концертиниҥ туружаачыларыныҥ куучындары кереледи. Олордыҥ кӧргӱскен концерти байрамныҥ солун кӧрӱлериниҥ тоозына кирген, кӧп улус оны соныркап кӧргӧн.\n(Куучын) Кышкы эҥир чӱрче ле кире берди. Айландыра туулар, аркалар соогын тартынгылап, ыҥ-шыҥ тургулай бергендий. Бу кышкы јурукты изӱ јердеҥ келген кижи кӧргӧн болзо, бу ӱргӱлјикке тоҥып калган алтай эмтир деп сананар эди. Тӱжиле табыштанган јаан эмес јурт тымып, туралардыҥ кӧзнӧктӧри јаркындалып, трубаларынаҥ ыштар чӧйилгилеп, ӧтӧклӧ јытанган кирлӱ оромдоры ээн болгылап калды. Бу кыш бийлеген


04.02.2022 - altaicholmon\nЗаместитель Генерального прокурора России Дмитрий Демешин прочитал в городе Томске лекцию студентам ФГАОУ ВО «Национальный исследовательский Томский государственный университет» и провел личный прием граждан\n4 февраля 2022 г. заместитель Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрий Демешин в связи с 300-летим образования российской прокуратуры прочитал студентам Томского государственного университета лекцию об истории образования и становления органов прокуратуры России, рассказал о первых прокурорах, проинформировал о задачах и проблемах, стоящих перед органами прокуратуры и об их выполнении. По окончании лекции Дмитрий Демешин провел\nЖитель Республика Алтай осужден за незаконное хранение оружия\nСотрудниками УФСБ России по Республике Алтай в ходе оперативно-розыскных мероприятий пресечена деятельность жителя села Тихонькая Усть-Коксинского района, который осуществлял незаконное изготовление и хранение основных частей нарезного огнестрельного оружия. В результате проведенных мероприятий из незаконного оборота изъято 6 единиц основных частей огнестрельного оружия, в том числе стволы и ударно-спусковые механизмы. Решением Усть-Коксинского районного суда указанный гражданин\nЧагаа-Байрам (белый месяц, алт.), Цаган-сар (монг.), Шага (тув.), Сагаалган (бур.) – это и сам праздник Нового года, и первый месяц года, который открывает весну, весенне-летний сезон. Он празднуется по лунному календарю, в период новолуния (конец января – начало февраля, точной фиксированной даты нет, имеется смещение до марта, как, например, у монгольских народов), исследуемый праздник чрезвычайно\nТӧртӧн јылдаҥ ойто ло Туулу Алтайда\nЧаган айдыҥ 31-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 4-чи кӱнине јетире Манјӱректеги ГЛК-да туу-чанала Россияныҥ кубогы учун маргаандар ӧдӱп јат. Слалом ло слалом гигант деген эки бӱдӱмде 15 тергеедеҥ эки јӱске шыдар спортчылар тартыжат. Маргаандардыҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ јааныныҥ ордынчызы Герман Чепкин, Туу-чананыҥ бастырароссиялык федерациязыныҥ шиҥжӱ ле дисциплина аайынча комитединиҥ председатели\nЧагаа-Байрамла, кару јерлештер!\nАлтай Республиканыҥ тоомјылу эл-јоны! Кӱндӱлӱ јерлештер! Акту кӱӱнимнеҥ Слерди Чагаа-Байрамла – алтай албатыныҥ айлык јылтооложы аайынча кирген Јаҥы јылла уткуп турум! Туулу Алтайдыҥ эл-јонына бу аҥылу кӱн, ол ар-бӱткен ле кижиниҥ кӱӱн-санаазы јаҥырып турганын керелейт. Байрамдык кӱнде кажы ла айыл-јуртта эҥ ле јылу ла јакшы кӱӱн-санаалу кӱӱнземелдер айдылат. Јаҥы јыл — ол јӱрӱмдик јолдо база\nКайкамчылу кылык-jаҥду Петров\nÖткöн öйлöр ажыра jарт сезедим: тÿÿки шак ла В.И. Петровко бистиҥ республиканыҥ башкарузыныҥ эҥ баштапкы jааны болзын деп молjогондый. Ол jиит кадрларды ла кеми бийик профессионалдарды теҥ-тай кичееп, олорды кайкамчылу колбуда тутканы бÿгÿнги кÿнде jарттаҥ jарт болгонын албаты јарт оҥдоп келди. Ол тушта Владимир Иванович башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болзын деп, Алексей Иженерович Ялбаковты кычырган. Ол\nТиш эмдеериниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген\nСтоматологтордыҥ калыктар ортодогы профессионал байрамы бастыра телекейде јылдыҥ ла кочкор айдыҥ тогузынчы кӱнинде темдектелип јат. Байрамныҥ алдында Алтай Республикада стоматологиялык службаныҥ тӧзӧлӧрине ле ӧзӧрине јаан ла чике камаанын јетирген кижи Александра Модышевна Белекова керегинде аҥылу айдар кӱӱн бар. Оныҥ иштеген 40 јылдаҥ ажыра јылдары бир ле заведениениҥ ичинде ӧткӧн. Ӧткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында стоматологтордыҥ иштеер\n«Алтын Кӧл» этнобалетти кем тургузар?\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын ӧткӧн 2021 јылда алтай, орус тилдерле таҥынаҥ башка кепке базылып чыккан «Алтын Кӧл керегинде кеп-куучын», «Легенда о Золотом озере» деген эки бичикле таныштырадыс. Кеен-јараш Алтайдыҥ кайкалы болгон јаан кӧл нениҥ учун «Алтын Кӧл» («Золотое озеро») лӧ «Телецкое озеро» деп адалганы керегинде бу кеп-куучында айдылат. Бойыныҥ ӧйинде јарлу поэт Борис Укачин


Jурт ээлемниҥ ле патентный системаныҥ турумкай ӧзӱмине - altaicholmon\nJурт ээлемниҥ ле патентный системаныҥ турумкай ӧзӱмине\nКочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧткӧн.\nJуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ Башкарузыныҥ турчылары, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ ле организациялардыҥ башкараачылары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nТӧргиниҥ јуунында тӧрт сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ 2016 јылдыҥ сыгын айыныҥ 21-чи кӱнинде чыккан «Алтай Республикада јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ мелиорациязыныҥ ӧзӱми керегинде» 93-чи таҥмалу јӧбин ле 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан «Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазыныҥ «Технический ле технологический модернизация» деп подпрограммазын бӱдӱрери керегинде» 21-чи таҥмалу јӧбин шиҥжӱдеҥ уштыыры керегинде. Бу сурактарла АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Наталия Табакаева ла парламенттиҥ аграрный политика, экология ла ар-бӱткенди тузаланары ааайынча комитединиҥ председатели Василий Манышев јетирӱлер эткен.\nНаталия Табакаеваныҥ айтканыла, «Россияныҥ јуртээлемдик учурлу јерлериниҥ мелиорациязыныҥ 2014-2020 јылдарга ӧзӱми» деп адалган федерал адылу программаны бӱдӱрерге болуп, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы «Алтай Республиканыҥ јуртээлемдик учурлу јерлериниҥ мелиорациязыныҥ 2015-2020 јылдарга ӧзӱми» деп подпрограмманы јӧптӧгӧн болгон. Бу подпрограмма Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазына кирген. 2015-2017 јылдардыҥ туркунына подпрограмманыҥ иш-керектерин бӱдӱрерине федерал ла республикан бюджеттердеҥ 25 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалган.\nОноҥ министрдиҥ ордынчызы акча-манат јылдар сайын кандый ууламјыларла тузаланылганы керегинде јартамал эткен. Бастыра гидромелиоративный иштерди јурт ээлемниҥ товарэдеечилери Кош-Агаш аймактыҥ јеринде ӧткӱрген. Олордо кыралар сугарар аҥылу техника садып аларына акча-манат јетпезинеҥ, иш бийиктей ле кыра ижин ӧткӱрерине чочыдулу јерлерде ӧткӱрилип турганынаҥ улам ол иштерди ӧткӱрери тургуза ӧйдӧ кӱчке келижет. Оныҥ да учун ол јерлерде иштеп тургандардыҥ кирелте алар аргалары кирелӱ болот. Мыныла колбой јурт ээлемниҥ товардэдеечилерине кредиттерди эмезе заемный акча-манатты тузаланарга келижет.\nГидромелиоративный иштер аайынча 2018 јылда бӱдӱретен деп темдектелген иш — кыралар сугарар «Фрегат» деген техниканы садып алып, тургузып ла иштедип баштаган соҥында 200 гектар мелиоративный јерлерди сугарарын ӧткӱрер. Анайда ок Наталия Табакаева культуротехнический, агромелиоративный, фитомелиоративный ла ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча иштерге кандый госјӧмӧлтӧ эдилери керегинде јартамал эткен.\n«Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазыныҥ «Технический ле технологический модернизация» деп подпрограммазын бӱдӱрери керегинде» јӧп јанынаҥ айтса, доклад эткен кижиниҥ айтканыла, бу подпрограмма 2013 јылдаҥ ала иштеп баштаган. 2013-2017 јылдардыҥ туркунына бу подпрограмманы бӱдӱрерине јурт ээлемниҥ товарэдеечилерине текши кеми 151691,7 муҥ салковой субсидия акча берилген. Беш јылдыҥ туркунына текши баазы 573,6 миллион салковой 1270 единица техника, башка-башка бӱдӱмдӱ 281 трактор, аш јуунадар 3 комбайн, 280 пресс-подборщик ле оноҥ до ӧскӧзи садып алылган.\nВасилий Манышев бойыныҥ докладында темдектегениле, ол јӧптӧрдӧ айдылган шӱӱлтелер республиканыҥ экономиказыныҥ аграрный бӧлӱгиниҥ турумкай ла бир аай ӧзӱмин јеткилдеерине ууландырылган болгон. Ол шӱӱлтелерди јаҥныҥ ла башкартуныҥ органдары једимдӱ бӱдӱрет, иш-керектер акча-манатла ӧйинде ле керектӱ кеминде јеткилделет — бистиҥ арга-кӱчиске келиштирте. «Программаны бӱдӱргениниҥ шылтузында Таркатыда сугарылып турган јерлердиҥ кемин пландалганы аайынча 1000 гектарга јетирер арга болгодый болзо, онызы Кош-Агаш аймакта мал-аштыҥ азыралын арбынду белетеп алар арга берер» — деп, Василий Манышев айткан.\nДокладтар эткендердиҥ кийнинеҥ парламентарий Укмет Альпимовтыҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ мелиорациязы аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген. Jе ол ок ӧйдӧ Кош-Агаш јурттыҥ эл-јоныныҥ курч сурагына ајару эдер керек деген: мында 10 муҥ кижи јуртайт, је бу улуста мал-ашка азырал белетеер јерлер јок.\nГеннадий Сумин коллегазыла јӧпсинип, јетирӱлер элбеде эдилгенин темдектеп, јурт ээлемниҥ техниказын садып алары аайынча акча-манатка шиҥжӱни тыҥыдар керек деп шӱӱлте эткен. Оныҥ айтканыла, техника садып аларына ас эмес акча ууландырылат, оныҥ да учун бу программаны бӱдӱрериниҥ уч-турулталары керегинде суракты тургузар керек. Оноҥ ӧскӧ кезик улус чыгарылган ол акча-манатты салымныҥ сыйы деп кӧрӧт.\nТӧргиниҥ турчылары 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде јарадылган 21-чи таҥмалу ӧрӧ адалган јӧпти шиҥжӱдеҥ уштыырын бирлик ӱнле јараткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ патентный системазы керегинде» јасагын бӱдӱрериниҥ аайы керегинде» 24-чи таҥмалу јӧбин бӱдӱрери канайда ӧткӧни керегинде јетирӱлерди АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова ла парламенттиҥ акча-манаттыҥ, каланныҥ ла экономиканыҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов эткен.\nОльга Завьялованыҥ јетирӱзиле, 2016 јылда 68 таҥынаҥ аргачыларга 93 патент берилген болзо, 2017 јылда 118 таҥынаҥ аргачыларга 169 патент берилген ле калан јуунтылардыҥ кеми 1457 муҥ салковой болгон. 2017 јылда эҥ ле кӧп патенттерди Турачак, Чамал аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ таҥынаҥ аргачылары алган. Бу муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ берилген патенттердиҥ ӱлӱӱзи 70 проценттеҥ кӧп болгон.\nСергей Ефимовтыҥ эзеткениле, 2013-2015 јылдарда калан саларыныҥ патентный системазы бистиҥ тергеениҥ таҥынаҥ аргачылары ортодо элбеде тузаланылбаган учун калан саларыныҥ патентный системазы парламенттиҥ Тӧргизиниҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында кӧдӱрилген болгон. Ол сурак аайынча јӧп чыкканынаҥ бери беш јыл ӧтти. Бу ӧйдиҥ туркунына ол патентный система аргачылар ортодо элбеде тузаланылат, онызын чокым тоолор керелейт деп, парламентарий темдектеген. 2013 јылда калан саларыныҥ патентный системазын тузаланарда, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ бюджеттерине патенттердиҥ баазы учун тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми јӱк ле 184,06 муҥ салковой болгон болзо, 2017 јылда бу тоо 1457 муҥ салковойго јетире кӧптӧгӧн.\nСергей Ефимовтыҥ айтканыла, иштиҥ кажы ла бӱдӱмине патент алары керектӱзиле, страховой взносторго патенттиҥ баазын јабызадар арга јок болгоныла колбой, муниципалитеттер мында уур-кӱчтерге туштап турганын темдектейт. Муниципалитеттер, аргачылар, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, ӧскӧ дӧ субъекттер экономикалык иштиҥ бӱдӱмдериниҥ тооломын элбедери, аргачылар јыл туркунына алгадый деп темдектелип турган кирелтениҥ кемин јабызадары керегинде шӱӱлтелер эткендер. Бу сурактар аайынча кӧп тоолу јасакчы баштаҥкайлар Госдумага келип баштаган. Ол баштанулардыҥ шылтузында 2015 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 13-чи кӱнинде «РФ-тыҥ Калан кодексиниҥ баштапкы бӧлӱгиниҥ 12-чи тизимине ле экинчи бӧлӱгине кубулталар кийдирери керегинде» 232-ФЗ таҥмалу федерал јасак јарадылган. Ол РФ-тыҥ Калан кодексиниҥ 346.43 тимизине аргачылык иштиҥ 16 јаҥы бӱдӱмдерин кийдирген. Эмди ӧрӧ айдылган патентный системаны ол бӱдӱмдер аайынча тузаланар арга тӧзӧлгӧн.\nФедерал јасакберимде мындый кубулталар болордо, «Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ патентный системазы керегинде» республикан јасакка база кубулталар кийдирилген. Ол кубулталарла, аргачылар јыл туркунына алгадый деп темдектелип турган кирелтениҥ кемин бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јеринде 10 процентке јабызадары темдектелген. Мыныла колбой, бу сурак шиҥжӱдеҥ уштылган.\nВице-спикер Михаил Терехов парламенттиҥ Тӧргизиниҥ «АР-дыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ 32-чи сессиязын ӧткӱрери керегинде» јӧбине кубулталар эдилгени јанынаҥ јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, келер сессияда кӧрӱлетен сурактардыҥ тоозынаҥ эки сурак уштылган ла ӱзеери ӱч сурак кийдирилген. Келер сессияда бастыра 16 сурак шӱӱжилип кӧрӱлер.\nАнайда ок Тӧргиниҥ турчылары АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаары керегинде јӧп јараткан.


Кӱзӱҥи шыҥырты јаан телекейге ӱйдежет - altaicholmon\nКӱзӱҥи шыҥырты јаан телекейге ӱйдежет\nШколдо ӱренген јылдар элес эдип ӧдӧ конды. Кӱзӱҥиниҥ шыҥырты јииттерди ичкери јаан јолына ӱйдежет. «Башпарактыҥ» најылары В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ 11-чи класстарыныҥ балдары экинчи айлы, энези болгон школы, ӱредӱчилери керегинде кӱӱнземелдерин ийдилер. Онойдо ок 7-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарын божодып, ӱредӱзин јаан класстарда улалтар уулчактар, кызычактар база бойлорыныҥ кӱӱнземелдерин аткардылар.\nАлтай литератураныҥ калганчы урогы… Jети јылдыҥ туркунына ӱренген кару кабинет… Ӱредӱчиниҥ кару ӱни…\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия мениҥ экинчи айлым болуп калды. Школымнаҥ ырап, оны божодып барарга кунукчыл, сӱрекей кунукчыл… Jе оноҥ ары ӧзӧр керек, јаҥы јерлер ачар керек! Jаҥы једимдер сакып јат!\nКачан да болзо, кару школыма,\nКару ӱредӱчилериме эбирип келерим.\nБилгир берген, нӧкӧрлӧр берген учун\nБыйан сеге, гимназия!\nРеспубликан гимназияда јети јылдыҥ туркунына ӱренип, јӱрегиме кару школымды божодып јадым. Школ – ол кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде база бир алтам-тепкиш болуп јат. Мениҥ бу айлым алтай тил ле литератураныҥ урокторыла колбулу. Нениҥ учун дезе, бу урокторды карузып, јилбиркеп ӱренедим. Тӧрӧл тилим кабай болгон Алтайымла, кару энемле, јӱрегимле јаан колбуда. Тӧрӧл тилле маргаандарда јаан једимдерге јетирген учун, Ульяна Николаевнага — мениҥ эҥ сӱӱген ӱредӱчиме, алкыш-быйанымды айдадым.\nОнойдо ок алкыш-быйанымды баштапкы ӱредӱчиме — Валентина Теденовна Шавдуровага јетиредим. Школдыҥ баштамы алтамында эрчимдӱ ӱредип, кичӱ класстарда бастыра кӱчин салган ӱредӱчим. Кижи баштапкы ӱредӱчизин качан да ундыбас!\nJети јыл кийнимде артты… Сӱӱнер бе?.. Айса кунугар ба?.. Чек оҥдобой турум…\nЭҥ кару ла тооп јӱрген предметтердеҥ – ол тӧрӧл тилимниҥ урокторы. Нениҥ учун дезе Ульяна Николаевнаныҥ урогына келип, сӱӱген ӱредӱчимниҥ јилбилӱ куучындарын база да угар эдим. Школ керегинде токтобостоҥ ло айдарга јараар. Кандый да ӧйдӧ ӱредӱчилериме быйанду артарым.\nОн бир јылдыҥ туркунына тӧрӧл тилимди ӱренип јадым. Бӱгӱн, калганчы урогымда, мен слерге бастыра быйанымды айдадым. Jети јылдыҥ туркунына слер мени ӱреткенигерге јаан быйан.\nШколдо ӱренген јылдар элес этти¾ Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторын мен качан да ундыбазым. Мында мен тӧрӧл тилиме ӱренгем. Алтай литератураныҥ урокторы мени алтай чӱмдемелдерди сӱӱрине, кажы ла чӱмдемелдиҥ тӧс геройы јакшыга ӱреткен. Эҥ ле јараган чӱмдемелдер — Л. В. Кокышевтиҥ «Арина» деп романы ла «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧк. Бисти ӱреткен ӱредӱчилерге јаан быйанымды айдып турум.\nБӱгӱн менде алтай литературала калганчы урок. Ӱч јылдыҥ туркунына мен Ирбизек Тохнинле кожо јаҥыс партаныҥ кийнинде отургам. Урокто ӱредӱчи биске литературалык геройлор јӱрӱмниҥ буудактарын канайда ӧдӱп тургандары керегинде чын јӱрӱм ажыра кӧп куучындаган. Алкыш-быйан слерге!\nБалдар, бойыгардыҥ тӧрӧл тилерди ундыбазар, слерге јӱрерге јеҥил болор!\nКару школым… калганчы кӱндер… Калганчы уроктор¾ Уроктордо отурып, јети јыл ӧткӧнин билбей де калдым. Та качан да бис, кичинек уулчактар ла кызычактар, гимназияныҥ эжигин ачканыс. Мен быйанымды ӱредӱчилериме, кожо ӱренген нӧкӧрлӧриме айдадым. Канча јылдар бажынаҥ бой-бойысты кӧрӱп, школдо ӧткӧн ӧйлӧрди каткырып, сананарыс. Кару гимназиям, быйан сеге, мениҥ нӧкӧрлӧрим учун.\nШкол — куулгазын телекей. Jилбӱлериҥе, амадуларыҥа ачык јол. Мында јаҥыс та ӱредӱ эмес, анайда ок јаҥы таныштар, најылар. Олор сениҥ бастыра јӱрӱмиҥе чындык најыларыҥ болуп артар. Кажы ла кижиде школло колбулу бойыныҥ эске алыныштары: баштапкы сӱӱш, најылык, ачыныш, кожо ӱренген балдардыҥ ла ӱредӱчилердиҥ јӱрӱми-салымы.\nМен гимназияга сегизинчи класста келгем. Озо баштап экзамен табыштырып, конкурс ӧткӧм. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде мен класска кирип, балдарла танышкам. Эмди мен он биринчи класстыҥ ӱренчиги. Школдогы ӧй сӱрекей тӱрген ӧдӧ берди. Кару ӱредӱчилериме јаан быйанымды айдып турум!\nУдабас ла калганчы кӱзӱҥи. Бистиҥ алдыста јаан јол ачылып јат. Он бир јыл кандый тӱрген ӧткӧн. Эмди школды божодып јаткан кажы ла баланыҥ јӱрегинде сӱӱнчи, кунукчыл, сӱӱш, байла, кожо. Мен бу ӧйдиҥ туркунына ӱч школ солыдым. Кичинек тужымда Кайырлык јурттыҥ, оноҥ Оҥдойдыҥ школдорында ӱренгем. Эмди каланыҥ 7-чи таҥмалу школын божодып јадым. Кижиниҥ школдо ӱренип турган ӧйи эҥ ле јаркынду: баштапкы беш, баштапкы сӱӱш, најылар, ӧзӧкти кӱйбӱредер санаалар. Бастыра ӱренчиктерге јолдоры ачык болзын деп кӱӱнзейдим. Ӱредӱчилериске бистеҥ јаан быйан.\nМен баштапкы катап баштапкы класска келгем. Школдо ӱренерге уур деп санангам. Jе мениҥ ӱредӱчимде ӱренерге јеҥил болды. Бис баштапкы класста оогош болгоныс. Jе эмди дезе јаанап калдыс.\nМен кӱӱк айдыҥ тоолу кӱндеринеҥ 4-чи классты божодорым. Баштапкы ӱредӱчим — Гульнара Петровна Бештинова. Бистиҥ класста 29 ӱренчик. Мен олорды сӱӱйдим, олорло оморкойдым. Билгирге, јол берген ӱредӱчиме быйан айдадым.\nМен кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде 7-чи таҥмалу школдыҥ баштапкы класстаҥ ала кожо ӱренген нӧкӧрлӧримле 4-чи классты божодып јадым. Бу школдо мен кӧпти билип, балдарла нӧкӧрлӧжип алдым. Бисти тӧрт јылдыҥ туркунына эҥ јакшы ла јалакай ӱредӱчи кычырарга, бичиирге ле калыгысты, тӧрӧлисти сӱӱрине ӱреткен. Бистиҥ класстыҥ ӱренчиктери сӱрекей нак. Нӧкӧрлӧрим ӱредӱде, јӱрӱмде чыйрак, соныркак. Школыска, ӱредӱчибиске јаан быйан.\nБыјыл мен 7-чи таҥмалу школдо 4 «Б» классты божодып јадым. Бистиҥ класстыҥ башкараачызы Гульнара Петровна Бештинова. Ол јалакай, јараш, јакшы. Школыс јаан ла јарык.\nКласста тогус уул, он тогус кыс. Удабас бисте выпускной бал, бис ого белетенип јадыс.\nБаштамы школдо ӱренген тӧрт јыл билдирбезинеҥ ӧдӧ берди. Бу ӧйдиҥ туркунына мен тоолоп, кычырып, бичип, јуранып, кӧктӧнип, ӱренип алдым. Jаантайын јаҥы билгирлер аларга јилбилӱ ле јеҥил болды. Школдо кӧп чындык нӧкӧрлӧргӧ учурадым. Бистиҥ класстыҥ балдары сӱрекей нак. Гульнара Петровнага, сӱӱген ӱредӱчиме, јаан быйанымды айдадым. Мынаҥ да ары школдо јилбилӱ болор деп иженедим.


английлап Ellen Johnson-Sirleaf\nӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни 1938(0010-29-1938)[…] (83 јаш)\nполитик, экономист, предприниматель, бичиичи\nГарвардтыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2011)\nИндира Гандиниҥ сыйы[d] (2012)\nТӧрт јайымныҥ сыйы - Јайым сӧс[d] (1988)\nЈайымныҥ сыйы[d] (2006)\nГлобал экономикалык сый[d] (2014)\n100 ӱй кижи[d] (2017)\nКӱндӱлӱ доктор[d] (2006)\nКӱндӱлӱ доктор[d] (2009)\nпочётный доктор Йельского университета[d] (кӱӱк айдыҥ 23 кӱни 2010)\nКӱндӱлӱ доктор[d] (2008)\nЭлен Джонсон-Серлиф (английлап Ellen Johnson-Sirleaf; 1938 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде чыккан) — политик ле Либерияныҥ 24-чи президенти (2006—2018), Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады (2011), сыйды Тавакуль Карманла Лейма Гбовиле кожо алган, «ӱй улустыҥ тап-эриктерин корулаары учун» (орустап «за ненасильственную борьбу за безопасность женщин и за права женщин на полноправное участие в построении мира»). Африкан ороонныҥ баштапкы ӱй кижи президенти болгон. Кату ла ӧдӱрме кылыгы учун оны «Темир келинле» (орустап «железной леди») тӱҥейлейдилер.\n1971 јылда Гарвардтыҥ университединде Master of Public Administration деп диплом алган.\n1972 јылда Джонсон-Серлифти Уильям Ричард Толберттиҥ (президенттиҥ) администрациязына, акча-манаттыҥ министриниҥ болушчызы эдип кычыргандар. 1979—1980 јылдарда ол министр финансов болуп Толберттиҥ башкарузында иштеген. Оны 3 миллионноҥ артык доллар уурдаган деп бурулаган.\n1985 јылда Јууныҥ режимин (Сэмюэл Доуныҥ) јаратпай турганын парламентте айтканы учун оны 10 јылга катуныҥ јерине (тӱрмеге) отургыскан. Је удатпай оны јайымдайла, Найроби јаар (Кения) аткарган, ороонноҥ чыгара сӱрген. Ойто Либерия јаар кайра јӱк ле 1997јылда јанарга келишкен, Телекейлик банк ла «Citibankта» экономист болуп иштеген.\nБаштап тарый Чарльз Тэйлорды јӧмӧгӧн, сержант Сэмюэл Доу деп кижиге удура болгон, кийнинде Элен Джонсон-Серлиф президент талдаштарда (1997) Тейлорго удура оппозицияда турган. Элен Джонсон-Серлиф талдаштарда јӱк ле 10 % ӱндер јууп алган, качан оныҥ аппонентинде Тейлордо — 75 % болгон. Бир канча ӧйдиҥ бажында Чарльз Тэйлор оны садынчык деп бурулайла, нениҥ учун дезе, Элен президентке удура эрчимдӱ иш ӧткӱрген, 2005 јылдыҥ выборлорында бойына плацдарм белетеген. 2003 јылда Чарльз Тэйлор отставкага барарда, Элен Джонсон-Серлиф Бирликтиҥ партиязыныҥ лидер-башчы боло берген.\n2005 јылда президентти талдаарында, баштапкы ла раундта Элен Джонсон-Серлиф 192,326 ӱн јууп алган, бастыра јуулган ӱндердеҥ ол јарлу футболист Джордж Веаныҥ кийнинде экинчи јерде болгон, је экинчи раундтыҥ кийнинде ол јеҥӱни алган. Элен учун берилген ӱндер 20 % ӱнге кӧп болгон. Президенттиҥ инагурациязына 2006 јылда госсекретарь Кондолиза Райс ла США-ныҥ баштапкы-ледизи Лора Буш болгондор. Джонсон-Серлифтиҥ башкарузында Вице-президенти болуп Джозеф Бокай иштеген. 2011 јылда талдаштарда оны ойто катап президент эдип туткан. Ол 90 % -теҥ кӧп ӱндер јууп алган.\nЭлен Джонсон-Серлифте тӧрт уул, алты баркы бар, олордыҥ кезиги Атлантада јуртайт (Джорджия). Узак јылдарга Элен Джонсон-Серлифт башка-башка иштер бӱдӱрген, 1972—1973: Либерияныҥ акча-манат јанынаҥ министрыныҥ болушчызы; 1979—1980: Либерияныҥ акча-манат јанынаҥ министры; 1982—1985: Телекейлик банк"Citibank" Найробиде вице-президент; 1986—1992: «Equator» банкта (Вашингтон, округ Колумбия) вице-президент; 1992—1997: ООН-ныҥ африкан бюрозыныҥ башкарузыныҥ турчызы; 1997: Бирлик партияныҥ башчызы; президентке кандидат; 2004—2005: « Јаҥда чындык» деп комиссияныҥ председатели, Либерия; 2005: Бирлик партияныҥ башчызы; президентке кандидат;2006: Либерияныҥ президенти. Джонсон-Серлиф эмдиги ӧйдӧ: Эл-јондор ортодо политикалык башкаруда ӱй улус турары учун деп биригӱниҥ тӧзӧӧчизи (International Institute for Women in Political Leadership); Консультативный советтиҥ турчызы «Modern Africa Growth and Investment Company»; Финансовый комитеттиҥ турчызы «Modern Africa Fund Managers»; «Liberian Bank for Development and Investment» президенти; «Kormah Development and Investment Corporation» деп инвестиционный компаниияныҥ турчызы; «World Bank» деп ссуда берер банктыҥ турчызы; "Citibank"тыҥ вице-президенти. Джонсон-Серлиф мындый бичиктердиҥ авторы: «Јемирилиштеҥ ӧзӱмге» (From Disaster to Development (1991) («От катастрофы к развитию»), «Тӧс Африкага кредиттер берерине ууламјы» (The Outlook for Commercial Bank Lending to Sub-Saharan Africa) (1992) («Перспективы кредитования Центральной Африки»).\nБухгалтерское дело. Медисонныҥ бизнес школы. (Медисон, Висконсин) (60-јылдардыҥ бажы). Государстволык башкару. Гарвардский университет (1973).\nРузвельттиҥ сыйы (1988) «Јайым сӧс учун» (орустап за свободу слова, 1988 Franklin Delano Roosevelt Freedom of Speech Award).\nРальф Буншениҥ сыйы «Јондор ортодо колбуларды тыҥыдары учун» (за продвижение международных отношений), (Ralph Bunche International Leadership Award).\nАфрикан Јылдыс ордениниҥ кавалеры, Либерияныҥ јайымы учун (Grand Commander Star of Africa Redemption of Liberia).\nТого деп орденниҥ кавалеры (Commander of the Order of Togo).\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2011).\nОрдена Заслуг pro Merito Melitensi илјирме (2014), Мальтийский орден).\nДжонсон-Серлиф инагурациязында, Монровия, Либерия, 2006\nМонровияда бичимелдердиҥ киоскы, Президент Джонсон-Серлифтиҥ политиказы керегинде, Либерия, 2005\nДжонсон-Серлиф Кондолиза Райсла кожо, США, 2005\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Джонсон-Серлиф,_Элен&oldid=25685"\nӰлӱрген айдыҥ 29 кӱнинде чыккандар\n1938 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 14:56.


17.12.2021 - altaicholmon\nБичиичи Павел Кучияктыҥ (1897-1943) кӧмзӧзин Эл музейге оныҥ барказы Чейнеш Кубекова табыштырды. Јирмезинчи чактыҥ алтай литературазыныҥ бажында турган бичиичиниҥ кӧмзӧзи оныҥ билезинде 1943 јылдаҥ ала кыракы чеберлелген. Павел Кучияк алтай совет литератураныҥ тӧзӧӧчизи деп јолду адалат. Туулу Алтайдыҥ драматургиязыныҥ, театральный санадыныҥ ичкери ӧзӱми учун ол эрчимдӱ ле једимдӱ иштеген. Ол ады јарлу кайчылар Шунековтордыҥ угы-тӧзинеҥ\nСибирские ученые вместе с коллегами из Германии впервые провели раскопки монокультурного поселения афанасьевцев — первых скотоводов во Внутренней Азии, живших на Алтае в конце IV – начале III тысячелетия до нашей эры. Кости животных и артефакты, найденные на археологическом памятнике Нижняя Соору, позволяют получить новые подробности о жизни и культуре этого загадочного народа. Представители афанасьевской\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта Абай јуртта јаҥыртылган школдыҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта бу школго Абай јуртта чыккан-ӧскӧн государстволык ла политикалык јарлу ишчи, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ алтынчы, јетинчи тудууларыныҥ председатели, Эл Курултайдыҥ ӱчинчи, тӧртинчи, бежинчи, алтынчы ла јетинчи тудууларыныҥ депутады болгон В.Н. Тюлентинниҥ ады адалган. Школдыҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ билгирлерин бийиктедери ле такыптаҥ профессионал белетениш аайынча институды ӱредӱликтиҥ устарыныҥ текшироссиялык кӧрӱ-конкурстарыныҥ тергее ичиндеги јеҥӱчилдериле пресс-конференция ӧткӱрди. Олордыҥ ады-јолдорын адабаска болбос: АР-дыҥ «Јылдыҥ таскадаачызы-2021» деп кӧрӱ-конкурсыныҥ ла «Россияныҥ јылдыҥ таскадаачызы» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ туружаачызы, Кан-Оозы јуртта балдардыҥ садында таскадаачы болуп иштеп турган Айана Александровна Селишева, АР-дыҥ «Јылдыҥ


[????(ta)С(xiao)?f]?ô??ô??Ŀ???-?ô??Ӱ??Ժ??ye)de)???ƿ?(ke)?ԟo?޺ϳ? ??161?? ?@????ye)de)ȫ(quan)??(bu)ؔ?a ?o?ބ?(jian)??10-05\n[??(xuan)??С(xiao)?f]?S??(yi)?S???? 140 ?? ???Ľ^?鰬?˽zAikesi10-05\nCopyright © 2021 ?(ding)?cС(xiao)?f\n?ô??ô??Ŀ???-?ô??Ӱ??Ժ | ??һҳ 2021-10-09 23:26


Тем алгадый јерлештерис - altaicholmon\n«Гран При Парижа» керегинде айдар болзо, ол 2000 јылда Парижте тӧзӧлгӧн лӧ јылдыҥ сайын ӧдӱп турган маргаан болуп јат. 2012 јылда ого «албатылар ортодогы маргаан» деген статус берилген. Оныҥ да учун анда туружып турган ороондордыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Быјылгы маргаанда Казахстанныҥ, Узбекистанныҥ, Марокконыҥ, Македонияныҥ, Германияныҥ, Венгрияныҥ, Белоруссияныҥ, Италияныҥ, Арменияныҥ, Израильдиҥ ле Россияныҥ спортчылары турушкан.\n57 килограммга јетире бескеде тудушкан Родион Асканаков бастыра «ӧштӱлерин» болевой приемдорло јеҥген деп айдар керек. Бу јайалту спортчы Саратанда чыккан. Ол баштап тарый грек-рим кӱрешле тазыктырынган ла спорттыҥ бу бӱдӱминде база јаан једимдерге јеткен. Грек-рим кӱрешле Россияныҥ спортыныҥ узы Родион Асканаков спорттыҥ бу бӱдӱминде оогош бескелерди јоголтып ийерде, тазыктыраачызы Геннадий Бачимов уулга «бойыҥды самбодо ченеп кӧр» деп айткан эмтир. Анайып, Родион 2012 јылда кӧп тоолу јеҥӱчилдер тазыктырган ады-јолы јарлу тазыктыраачы Мӧҥӱнчи Яковлевич Яйтаковто тазыктырынып баштаган. Бу ок јылдыҥ сыгын айында ол самбо кӱрешле спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Оноҥ Россияныҥ чемпионадына барган, је ойнодып ийген. Тазыктыраачызы Родионды јуучыл самболо тазыктырынып кӧрзин деген. Родион кӱрештиҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынып баштайла, 2014 јылда Улан-Удэде ӧткӧн Россияныҥ первенствозында ӱчинчи јер алган. 2015-2016 јылдарда база ӱчинчи болгон. Jе тургускан амадузына једер јӱткимелдӱ уул бир де јана баспай, оноҥ до тыҥ тазыктырынып, Нижний Новгородто ӧткӧн Россияныҥ чемпионадын ойноп алган. Анайып, јаан јеҥӱлер башталган.\nБыјыл тулаан айдыҥ 1-4 кӱндеринде Хабаровск калада Россияныҥ чемпионады ӧткӧн эди. Анда Родион Асканаков јеҥӱчил болуп чыккан ла кӱчӱрген айда Румынияда ӧдӧтӧн телекейлик маргаанда туружар тап-эрик алган. Бу ок маргаанда база бир јарлу јерлежис Эжер Енчинов мӧҥӱн медаль алып, Грецияда ӧдӧтӧн Европаныҥ чемпионадында путевка алган. Бу маргаан эки неделе кайра Афины калада ӧткӧн. Эжерге ле 57 килограммда тудужып турган база бир уулга ары барарга виза берилбеген эди. Ол тушта ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Александр Конаков 57 килограммга јетире бескеге Родионды чыгарган. Родион бойы 52 килограммга јетире бескеде кӱрежет. Андый да болзо, ол бу маргааннаҥ мӧҥӱн медальду јанган.\n«Родионго бу јаан маргаандарда туружарга ченемел алгадый арга» — деп, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаков айдат.\nМынайып, ол телекейлик маргаанда тудужатан «ӧштӱлерин» кӧргӧн, олордыҥ кӱрежиле танышкан.\nГрецияда ӧткӧн Европаныҥ чемпионадыныҥ кийнинеҥ «Гран При Парижа-2018» маргаанда база ла 57 килограммга јетире бескеде јеҥӱчил болуп чыкканы Родионныҥ чындаптаҥ да јайалталу спортчы болгонын кӧргӱзет.\nБаза бир јарлу спортчы јерлежис Эжер Енчинов, Родион ло чылап, Улаган аймактаҥ болор. Греция виза бербеген учун ого јуучыл самболо Европаныҥ чемпионадында туружарга келишпеген. Мӧҥӱнчи Яковлевичтиҥ темдектегениле, Эжер анда турушкан болзо, кыйалтазы јоктоҥ јеҥӱчил болуп чыгар ла спорттыҥ нерелӱ узыныҥ нормативин бӱдӱрип салар эди. Тазыктыраачызыныҥ айтканыла, ол јаҥыс ла республиканыҥ эмес, је анайда ок Россияныҥ јуунты командазыныҥ јажы јаандай берген спортчызы.\n— Эжер јаҥыс ла самбоныҥ эмес, је анайда ок спорттыҥ фанады болуп јат. Ол Росгвардияда майордыҥ званиезинде эҥирдиҥ 18:00 саадына јетире иштеп те турган болзо, тазыктыруларды бир де божотпойт – деп, Мӧҥӱнчи Яйтаков айдат.\nЭжер Енчиновко Грецияда ӧткӧн маргаандардыҥ кийнинеҥ виза берилген ле ол Парижте ӧткӧн јаан маргаанда туружып, јеҥӱчил болуп чыккан. Ол 62 килограммга јетире бескеде немец, румын ла француз спортчыларла тартышкан. Баштапкы тартыжуда немец спортчыны ару таштаган, румын спортчыны баллдарла јеҥген. Финалда французла тартыжарга келишкен. Jербойыныҥ спортчызын кӧрӧӧчилер база тыҥ ла јӧмӧгӧн. Jе андый да болзо, јерлежис “ӧштӱзине” болевой прием эдип, јеҥӱни ал соккон.\nЭжер Енчинов 36 јашту. Спортто бу карьераны токтодотон ӧй деп айдарга јараар. Эжер бойы да «маргаандарда туружарын токтодор деп санангам, эмди база бир-эки јыл улалтар болорым» деп айдат. Ого «јажыҥ јаандап калган, токтот» деп айдып та турган улус бар эмтир. Jе спортчыныҥ айтканыла, «јаш јаандап турганы — ол буудак эмес, бойыс ла табып турган шылтак». Чындаптаҥ да јииттерге тем алгадый спортчылардыҥ бирӱзи.\nУулдарга мынаҥ озо Парижте болорго келишпеген. «Солун ла јараш кала» — деп, олор айдышты.\n— Английский эмезе французский тил билген болзос, оноҥ артык болбайсын…\nРоссияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаковтыҥ темдектегениле, уулдардыҥ ээчий јеҥӱлери јерлештерин база катап сӱӱндирген ле Россияныҥ адын такып бийик кӧдӱрген.\nРодион Асканаковко ло Эжер Енчиновко мынаҥ да ары јаан јеҥӱлер кӱӱнзеери артат.


Сценарий , посвященный ко дню матери\nИнфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Сценарий , посвященный ко дню матери\n« Эне-jурумнин бажы» деп байрамнын сценарийи.\nОборудование: - уренчиктердин jураган jуруктары; бичиген сочинениелери ,высказываниелер, шарлар, куулер\n1.Суунчилу jараш куу ойнойт. Энелер зал jаар одуп,отургылайт.\nВед. С.Г. Байрамла Слерди,кару эне,\nАйдадыс Слерге состор эрке.\nСуунчи ле ырыс куски бу кунде,\nСуужис jылытсын Слерди, эне.\nВед. А.А..Jакшылар ба кундулу энелер, эjелер, jааналар,уредичилер ле кару балдар!\nКучурген айдын калганчы амырар кунинде Россияда jанжыкканы аайынча Эненин куни откурилет. Бу байрам бистин ороондо 1998 jылдан ала темдектелет. Энеликтин jаркынду бу байрамына учурлай бугунги бистин «Эне-jурумнин бажы» деп байрамысты баштап турубыс!\nВед. С.Г.Бисти jайкаган колдороор эрке.\nСуучактый унигер jаантайын jуректе.\nСлердин суужерден куническ бийикте\nJурегис jылыткан ,кару эне.\nА.А.( Шашикман jурттын энелери керегинде jетиру)\nБистин школдын уренчиктери акту jурегинен слерди бу байрамла уткып, мындый jараш jуруктар jурап,сочинениелер бичиген. Олорды угуп ийектер\n- Куу ойнойт , уренчиктер чыгып, сочинениелерин кычырат ( Эпиков Сюнер-5 кл, Чейтышев Кумдус-11. Ямангысов Амыргы-11 кл.)\nВед.С.Г. Jаскы чечектер jаныс ла Слерге,\nСуушле толгон jурегис Слерде.\nЭн ле бийик сос-ол Эне,\nБугунги кун слердин,эне.\nВед. А.А. Кундулу энелер, бистин балдар слерге киченек сыйын сыйлап берзин!\n( выступления классов\n- 6 класс-стихотворения-Эзен, Анюта, Тайана\n- 5 класс, 6 класс\nВедС.Г.Энеме айдатан jылу состорим\nКачан да, Качан да олор тугенбес.\n« Сууйдим слерди,кару энем!»\nБу да состор калганчы эмес.\n- 7 класс, 8 класс\nВед.С.Г. Jаагардан окшоп, колоорды сыймайын.\nОгош баладый слерге jажыйын.\nОнчозын-ончозын ундып салала,\n« Ырысту мен»-деп, Слерге айдайын.\n-Кожон -Арслан , Аргымак\n-9 класс, 10 класс, 11 класс\nВед. С.Г. Ай козноктон jалтырап,туранын ичин jарыдат.\nЭнези уулын кабайлап,\n« Уйукта, уулым , уйукта,\nУлустар терен уйкуда.\nКару энен jанында\n- кожон Арслан, Аргымак\nНомер материала: ДБ-391842\nСценарий по внеклассной работе "Олимпийские игры"\nПрезентация к Единому Всекубанскому классному часу «В единстве наша сила» на тему: «Многонациональный край: столетия сотрудничества и мира».\nЕдиный Всекубанский классный час «В единстве наша сила» на тему: «Многонациональный край: столетия сотрудничества и мира».\nСценарий к Дню матери, 3 класс


Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи кем?\nАгару Бичикте улус ӱргӱлјиге јердиҥ ӱстинде јӱрер деп, сӱӱнчилӱ јар бичилген (Сарын 37:29). Агару Бичик јаан эмес 66 бичиктеҥ турат. Оны Кудайга чындык јӱрген 40 кире эр кижи бичиген. Баштапкы беш бичикти 3 500 јыл кире кайра судурчы Моисей бичиген. Калганчы бичикти элчи Иоанн 1 900 јыл кире кайра бичиген. Бу бичикте кемниҥ санаа-шӱӱлтези бичилген? Кудай јетирӱлерди судурчыларына агару тыны ажыра берген (2 Самуил 23:2). Олор бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин эмес, је Кудайдыҥ айтканын бичиген. Айдарда, Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи — Иегова. (2 Тимофейге 3:16; 2 Петр 1:20, 21 кычырыгар.)\n«Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи кем?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?\nАгару Бичик Кудайдаҥ берилген бичик, нениҥ учун дезе анда келер ӧй керегинде судурлардыҥ оок-теек те јетирӱлери чике бичилип калган. Бир де кижи келер ӧй керегинде мынайып озолондыра айдып болбос (Иисус Навин 23:14). Јӱк ле Кӱчтӱдеҥ Кӱчтӱ Кудай кижиликти не сакып турганын чике јарт айдып берер аргалу. (Исаия 42:9; 46:10 кычырыгар.)\nКудайдаҥ берилген бичик аҥылу бичик болор керек эмес пе? Бӱгӱнги кӱнде Агару Бичик канча миллиардтар тоолу экземплярларга, јӱстер тоолу тилдерге кепке базылган. Бу сӱреен јебрен бичик те болзо, је наукага бӱткӱлинче келижип јат. Кайкамчылу немези, Агару Бичикти 40 кижи бичиген де болзо, анда бир де келишпестер јок *. Агару Бичикте айдылган ончо немедеҥ Кудайдыҥ сӱӱжи кӧрӱнет, анайда ок бу бичик улустыҥ јӱрӱмин эмдиге јетире јакшы јанына солып јат. Бу ончо немедеҥ, миллиондор тоолу улус, Агару Бичик — Кудайдыҥ Сӧзи деп бӱдӱмјиленип јат. (1 Фессалоникадагыларга 2:13 кычырыгар.)\n«Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?» деген видеоны кӧрӱгер.\n3. Агару Бичикте не керегинде айдылат?\nКудай сӱӱжинеҥ улам улуска сӱреен јакшы јӱрӱм белетеп салган. Бу сӱӱнчилӱ јар Агару Бичиктиҥ јаан учурлу темазы болот. Агару Бичикте кижиликтиҥ тӱӱкизиниҥ эҥ бажында улус јердеги райда јӱретен аргазын канайып јылыйтканы ла келер ӧйдӧ ойто јер канайып рай болуп калары айдылат. (Ачылта 21:4, 5 кычырыгар.)\nАнайда ок Агару Бичикте јасактар, принциптер ле јӧптӧр бар. Бого коштой анда Кудайдыҥ кылык-јаҥын ачып турган сӱрекей кӧп учуралдар бичилген. Бу ончо неме бистиҥ Јайаачыбысты јакшы билип аларга болужат. Агару Бичикте Кудайдыҥ најызы болорго нени эдер керек деп јарталат. (Сарын 19:7, 11; Иаков 2:23; 4:8 кычырыгар.)\n4. Агару Бичикти оҥдоорго нени эдер керек?\nАгару Бичикти оҥдоорго слерге бу брошюра болужар. Мында Иисус Христостыҥ тузаланган эп-аргазы тузаланылат. Ол Агару Бичиктиҥ ӱлгерлерин цитировать эдип, јартап туратан. (Лука 24:27, 45 кычырыгар.)\nКудайдыҥ берген сӱӱнчилӱ јары сӱрекей јакшы! Је кезик улус бу јарды керексибей јат, а кем де кыртыштанып та јат. Је бу слерге буудак болбозын. Нениҥ учун дезе Кудай керегинде билгирлердеҥ слердиҥ ӱргӱлји јӱрӱмигер камаанду. (Иоанн 17:3 кычырыгар.)\n^ 3 абз. «Книга для всех» деген брошюраны кӧрӱгер.\nӰлежер Ӱлежер Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?\nfg 3 ур. 6—7 б.


«"АДАЙЫМ" – ДЕГЕН АЛТАЙ ТИЛИМ, "ЭНЕЙИМ" – ДЕГЕН ЭРКЕ ТИЛИМ…» - LIS121.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЈе ол ок ӧйдӧ кӧп калыктарлу Россия Федерациязында тӧрӧл тилдерди ӱренери ле ӱредери калганчы јылдарда јаман тем, јастыра кеп алынарга јатканы база јартала берди: 20.07.2017. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин Йошкар-Олада калыктар ортодогы колбулар аайынча Советтиҥ јуунын ӧткӱрип, кире куучынында "орус тил – ол эл тил, калыктар оҥдожотон тил, оны неле де солыыр арга јок. Кӧп калыктарлу ороонысты бириктирип турган тил, оны кажы ла кижи билер учурлу. Россияныҥ калыктарыныҥ тили –Россияныҥ калыктарыныҥ культуралык ла айрып болбос аҥылузы. Бу тилдерди ӱренери – Конституцияла берилген, бойыныҥ кӱӱниле алынар тап. Кижини албанла тӧрӧл эмес тилге ӱредерге јарабас, орус тилди ӱредерин астатканы база јастыра" деп темдектеген.\n28.08.2017. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин Генеральный прокуратурага ла Рособрнадзорго (Федеральная служба по надзору в сфере образования и науки) Россия Федерациязыныҥ граждандарыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ле Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы канайда бӱдӱп турганын шиҥдезин деп јакылта берген.\n30.11.2017. Генеральный прокуратура президенттиҥ администрациязына Россия Федерациязыныҥ граждандарыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ле Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы канайда бӱдӱп турганын шиҥдеген ижи аайынча јетирӱзинде "граждандардыҥ бойыныє кӱӱниле калыктардыҥ тӧрӧл тилдерин ле республикалардыҥ эл тилдерин ӱренер табы бастыра республикаларда бузулган, анчада ла Татарстан, Башкирия, Саха (Якутия) ла Чувашияда эл тилдер албанла ӱредилет ле орус тилди ӱредер ӧй астадылган" деп темдектеген.\n10.04.2018. Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазына 6 депутат (Алена Аршинова, Олег Николаев, Шамсаил Саралиев, Олег Смолин, Елена Строкова, Борис Чернышев) "Об образовании в Российской Федерации" федерал јасакка Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренчиктердиҥ ле олордыҥ ада-энелериниҥ кӱӱни ле ӱредӱ системаныҥ аргаларыла ӱредери аайынча тӱзедӱлер кийдирери керегинде федерал јасактыҥ їлекерин табыштыргандар.\n25.07.2018. Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазы "О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасакты јараткан.\n29.10.2019. Филология билимдердиҥ докторы, Экономиканыҥ бийик школыныҥ профессоры, классический филология ла культураныҥ тӱӱкизи, бӱгӱнги политика ла литература керегинде ондор тоолу бичиктер ле јӱстер тоолу статьялар бичиген Гасан Гусейнов Facebookто Москвада ӱрелип калган (клоачный) орус тилдӱ газеттердеҥ башка кандый да газеттер чыгарылбай турганын јетирген пост салган.\n05.11.2019. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин президенттеги орус тил аайынча Советтиҥ јуунын ӧткӱрип, кире куучынында "Орус тилге јуу-чакты јаҥыс ла куй-таштыҥ русофобторы ачкан эмес, <...> бу ууламјыда јӱзӱн башка маргиналдар капшай ла калју иштейдилер, калју националисттер, <...> кезик ороондордо орус тилле јуулажары элдиҥ окылу политиказы да боло берген" деп јетирип, Россияныҥ тилдер аайынча политиказы ӧйдиҥ некелтелериле башкарынып, бу ууламјыдагы јасактарын јаантайын ширтеер, шиҥдеер ле анчада ла 2005 јылда јазалган "О государственном языке Российской Федерации" ле былтыр јазалганына 28 јыл толгон "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга јаҥы ӧйдиҥ јаҥыртуларына келишкедий кубулталарды кийдирер деп темдектеген...\nКалганчы јетирӱни кычырып, кижиниҥ јӱреги чым эдер: орооныстыҥ эл тили ле калыктарыныҥ тилдери керегинде федерал јасактарга президент кандый кубулталар кийдирерге турган?.. Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдери бу јасактарга адылу, аҥылу кийдирилер бе?.. Текшилей алзабыс, Россия Федерациязыныҥ 22 республиказында эл тилдердиҥ чыдузы 36 тилге берилген ле олор Россия Федерациязыныҥ Конституциязыныҥ 5 статьязыныҥ 2 пунктында "Республика (государство) имеет свою конституцию и законодательство" ло 68 статьязыныҥ 2 пунктында "Республики вправе устанавливать свои государственные языки. В органах государственной власти, органах местного самоуправления, государственных учреждениях республик они употребляются наряду с государственным языком Российской Федерации" деп чокым ла јарт темдектелген... Государственный Думаныҥ 6 депутады Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренерин ле ӱредерин плинтустаҥ јабыс тӱжӱрип, факультатив кемине кӧчӱрерге јадарда, олорго удура эҥ ле озо бу ла республикалардыҥ тун калыктарыныҥ Госдумадагы депутаттары туруп чыккылаган. Шак ла бу удурлажуда Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренери ле ӱредери коркышту коомой айалгада болгоны илеленген: орооныста 227 тилле куучындажып турган 193 калык јуртайт, је олордоҥ школдордо јӱк ле 73 тил ӱредилет, булардаҥ ӱредӱлик программаларлу тилдер јӱк ле 13, а лицензированный учебниктерлӱ тилдер јӱк ле 5. Мындый керектер јарталарда, республикалардыҥ тун калыктарыныҥ Госдумадагы депутаттарыныҥ кӧп сабазы ӱлекерди баштапкы кычырышта јӧмӧбӧзис, а экинчи кычырышта ӱлекерге ӱзеери орооныстыҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱредерине адылу фонд ачары керегинде јӧп кийдирерин некегендер. Баштапкы кычырышта ӱлекер "за" – 373, "против" – 3, "воздержался" – 1 (бу бистиҥ депутат Родион Букачаков болгон) ӱндер алган, а 73 депутат ӱнбериште турушпагандар.\nОноҥ јаанада алзабыс, "О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасакка удура бастыра республикалардаҥ јонныҥ јолчылары ла Татарстан, Калмыкия, Дагестан ла Кабардино-Балкарияныҥ парламенттери тургулап чыккылагандар. Текшилей алза, Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин корыыр иште ӱч бӧлӱк (јонныҥ јолчылары, јаҥдар ла билимчилер) бирлик ле талдама иштеер учурлу ине. Мындый иш Татарстанда ла Башкортостанда једимдӱ тӧзӧлгӧн. Темдек эдип, ол ло Госдума јӧптӧгӧн "Фонд сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации" деген кӧмзӧни алзабыс, эҥ баштапкы ижин фонд "Башкортостан 24" каналда "Красивый башкирский" деп башкорт тилди ӧскӱрерине учурлалган проекттеҥ баштаган. Фонд ло республика бу ишке канча кире акча чыгаргандары керегинде тыҥ айдышкылабай јат. 13 јылга республиканыҥ башчызы болгон Александр Бердников алтайларды јаман эмес јакшы кӧргӧн болзо, "красивый башкирскийдиҥ" ордына "красивый алтайский" болгодый болгон...\nЭл тилин ӧскӱрерине чек ајару этпеген республикаларды алзабыс, кижиниҥ куйка бажы јымыраар учурал Удмуртияда болды. Быјыл сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазы Ижевскте республиканыҥ Государственный Соведи сессиязын баштаар алдында философия билимдердиҥ кандидады, доцент, Удмурт Республиканыє нерелӱ ишчизи Альберт Разин бойын бойы ӧртӧп ийген. Ол парламенттиҥ эжигине Расул Гамзатовтыє ӱлгериниҥ «И если завтра мой язык исчезнет, то я готов сегодня умереть» деп јолдыктарын бичип койгон плакатту келген болгон... Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ языкознание аайынча институдыныҥ типология секторыныҥ ишчизи, лингвист Алексей Козлов 79 јашту удмурт билимчиниҥ ӧлӱмин "Поволжьениҥ албатыларында, удмурттарда ла чуваштарда, базындырган кижинеҥ (кижилердеҥ) бойына бойы кол салынганы ажыра ӧч алатан "типшар" деген јаҥжыгу болгон. Ӧткӱрип болбос јарамас, тӱзедип болбос тӱбек болзо, удмурттар ла чуваштар бу јарамасты, тӱбекти баштаган, экелген бурулу кижиниҥ (кижилердиҥ) каалгазына буунып койотон болгылаган... Альберт Разин бойын бойы республиканыҥ парламентиниҥ эжигинде ӧртӧнгӧни, ол удмурт тил ле удмурт культурага ӧзӧргӧ бербей турган деп, эл јаҥды бурулаганы туру" деп јартаган эди. Удмурт тил јанынаҥ керектер, чындаптаҥ ла коомой болгонын тал-табышту ӱлекердиҥ, Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ эл тилдерин ӱренчиктердиҥ ле олордыҥ ада-энелериниҥ кӱӱниле, ӱредӱ системаныҥ аргаларыла ӱредери аайынча тӱзедӱлер кийдирери керегинде федерал јасактыҥ баштапкы кычырыжында Госдумада ӱредӱ аайынча комитеттиҥ председатели Вячеслав Никонов "удмурт тилди ӱренетен бичиктер ӱредӱ министерствозында канча јылдардыҥ туркунына кыймык јок јадыры, олорды экспертиза ӧткӱрер ишчилер јок" деп темдектеген эди.\nОрооныстыҥ президентиндеги орус тил аайынча Советтиҥ јуунында куучын айткан кижилердеҥ 3 кижи – Россияныє билимдер академиязыныҥ языкознание аайынча институдыныҥ директоры Андрей Кибрик, бу ок институттыҥ национально-языковой колбулар аайынча билим-шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ јааны Владимир Алпатов ло Северо-Кавказский федеральный университеттиҥ ректоры Алина Левитская – Россия Федерациязыныҥ тилдер аайынча политиказы элдеҥ ле озо ороонныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин корулаарына ла кажы ла кижи канча ла кире кӧп тилдер ӱренерине ууламјылаар учурлузын угускандар. Темдектезе, В.Алпатов "Бир тил билгенине кӧрӧ, эки ле оноҥ до кӧп тилдер билери јӱрӱмде кандый јаан једим болгонын эл кеминде пропагандировать эдер керек, орус тилди текшилей ӱренери ле билери этнический тилдиҥ ордына эмес, а этнический тилле кожо ӱренилзин, Россияныҥ бастыра калыктарын ла культураларын тоорына таскаду керек" деп, А.Левитская "Мениҥ куучынымныҥ тӧс амадузы – поликультурный школдорго ајару эдери, мындый школдор Россия Федерациязыныҥ кезик талаларында эксперимент кептӱ једимдӱ иштейт. Баштапкы класстаҥ ала эки тил ӱренер, тӧрӧл лӧ орус тилдер ӱренер поликультурный школдор бистиҥ ороонныҥ граждандарыныҥ кандый национальностьту болгонынаҥ камаан јогынаҥҥ тӧрӧл лӧ орус культураларды теҥ-тай ла эп-јӧп апарар талдама аргаларына тайанылган" деп, А.Кибрик "Россияныҥ калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин корыырына ууламјылалган чыҥдый программа тургузар ӧй келген. Бистиҥ институттыҥ экспертный оценказыла, бӱгӱн Россия Федерациязында 20-ге јуук тилдер јоголордыҥ бери јанында... Тӧрӧл тилдерди корыыр программа ӱч кер-балыкка тайанылат: јондык ишчилерге, элдиҥ акча-манатла јеткилдежине ле лингвистикалык экспертизага" деп јетиргендер. Элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларда бичилгениле болзо, орооныстыҥ президенти В.Путин бу ӱч кижиниҥ јетирӱлерин лапту уккан ла јаратканын угускан, айдарда, "языковое многообразие", "двуязычие", "многоязычие" деген оҥдомолдор ло тӧрӧл лӧ орус тилдер баштапкы класстаҥ ала ӱредилери "О государственном языке Российской Федерации" ле "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга тӱзедӱ, јаҥырту болуп кийдирилер деп иженетен турус?..\nАлтай Республиканыҥ Конституциязыла алтай тил Алтай Республикада јаҥыс ла республиканыҥ эл тили (Конституцияныҥ 13-чи статьязыныҥ 1 пункты) эмес, ол онойдо ок тун калыктыҥ тӧрӧл тили (Конституцияныҥ 13-чи статьязыныҥ 3 пункты) болуп јат. Эл тил деген ууламјыда јединген једимдер деп, байла, јурттардыҥ ла суулардыҥ аттары, эл ле муниципал органдардыҥ, учреждениелердиҥ аттары эки тилле (орус ла алтай тилдерле) берилип турганын айдарыс. База Эл Курултайдыҥ ла Башкаруныҥ јасактары, јӧптӧри алтай тилге кӧчӱрилет. Једип болбогон "једимдерис" деп, байла, эл ле муниципал органдардыҥ, учреждениелердиҥ пресс-службаларына эки тил билер улус иштеерин јеткилдеп болбогонысты ла 2008 јылда алтай тил Алтай Республиканыҥ школдорында кыйалтазы јогынаҥ ӱредилер учурлузы керегинде јасактыҥ ӱлекерин ӧткӱрип болбогонысты айдарыс. Мында эҥ ле ачымчылузы Эл Курултайда ӱлекер шӱӱжилип турарда, ого удура алтай ла депутаттар карам-кайрал јогынаҥ тартышканы болуп јат. А сурак недеҥ башталганын эске алынзабыс, јайалталу журналист ле јарлу јондык ишчи Владимир Кыдыев таҥынаҥ куучынында республиканыҥ ол туштагы башчызы болгон Александр Бердниковты алтай тил бастыра школдордо кыйалтазы јогынаҥ ӱредилери федерал да, республикан да Конституцияларды ла јасактарды буспай јат деп бӱдӱмјилеп алганы болгон.\nРеспубликаныҥ бӱгӱнги јаандарын алзабыс, бу јуукта Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалаган кӧдӱриҥилӱ эҥирде республиканыҥ башчызы, Башкаруныҥ председатели Олег Хорохординниҥ алтай тилдиҥ ӧзӱми, салымы аайынча "проблемалар бар, айдарда, олорды јоголтор эп-аргаларды бедиреерис" деп айтканына ла Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ "тӧрӧл алтай тилимле куучындап, јаан тӱрк телекейдиҥ бӧлӱги болгонымла оморкойдым. Тӧрӧл тилигерди сӱӱгер, балдарыгарла куучындажыгар, тӧрӧл тилигерле кычырыгар, ол тушта кандый да калыкта бистийи ошкош проблемалар болбос" деп айткандарына ајарбас арга јок. Мыныҥ ӱстине Башкаруныҥ пресс-службазы "О.Хорохордин Apple-ниҥ смартфондорыныҥ iOS оперативный системазына алтай алфавиттиҥ клавиатуразын тургузар баштаҥкай эдип, TestFlight-да "Алтай танык" деп приложение бӱткен та јок бойыныҥ смартофонына тургузып, "Сӱрлӱ кӱнле, кару јерлештер! Эту фразу я написал с помощью нашего нового приложения "Алтай танык" деп баштанганын јетирди.\nАлтай тилдиҥ ӧзӱми учун тартыжып турган јонныҥ јолчылары республиканыҥ јаандарыныҥ мынайда айдынгандарын, иштегендерин ајаруга алып, алтай тилдиҥ ары ӧлбӧс, бери ӧспӧс айалгазын чечерине чыҥдый тузаланар деп бодойдым: "айткан сӧс – аткан ок" деген укаа бар эмес пе, "а" деп айткан кийнинде, "б" деп бӱдӱрер керек эмес пе?.. Алтай Республиканыҥ алтай укту депутаттарына кестеҥкей болор керек, анчада ла Государственный Думада "О государственном языке Российской Федерации" ле "О языках народов Российской Федерации" федерал јасактарга кубулталар эдери шӱӱжилип турза, олорго "государственные языки" деп оҥдомол кийдирерин ле алдындагы совет ӧйдӧгизи чилеп, национальный школдордыҥ баштамы класстарында бастыра предметтер алтай тилле ӱредилерин некеер, јеткилдеер керек болуп јат.\n"О внесении изменений в статьи 11 и 14 федерального закона "Об образовании в Российской Федерации" (в части изучения родного языка из числа языков народов Российской Федерации и государственных языков республик, находящихся в составе Российской Федерации)" федерал јасактыҥ алтай тилди ӱренерине јетиретен јаман салтарын Алтай Республиканыҥ ла Россия Федерациязыныҥ јаҥдарына "Алтай Курултай" јондык кыймыгу (јааны Василий Кудирмеков) ла поэт Борис Самыков кӧдӱргендер, элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларга јетиргендер. Екатерина Кандаракова, Амыр Укачин ле Аржан Махин талдама бичимелдер бичидилер... Бу улуска бис јаан быйан айдып, јаантайын алкап јӱрер учурлу. База Алтай Республика тун калыгыныҥ тӧрӧл тилин ӱредер ууламјыда Россияныҥ 22 республикалары ортодо баштапкылардыҥ тоозында болгоны ӱредӱчилердиҥ квалификациязын бийиктедер ле профессионал узын тыҥыдар республикан институттыҥ једими деп темдектеп, институттыҥ башкараачыларына (Екатерина Кандаракова, Валентина Модорова, Екатерина Чандыева, Галина Ядагаева) ла специалисттерине база јаан быйан ла јаан алкыш айдар керек деп бодойдым. Бу ла јуукта Интернеттеҥ бурят тилле балдардыҥ баштапкы ӧҥдӱ журналы чыкканын кычырдым. Шак, мындый јетирӱлердеҥ бистиҥ бичиичи ле редактор Кӱлер Тепуков "Солоҥы" журналыла, "Эзлик" газедиле", "Азатпай" сайтыла, орус мультфильмдерди алтай тилге кӧчӱрер ле алтай "анималар" чыгарар баштаҥкайлар эткениле алтай балдарга кандый јаан сый эдип бергенин, кандый јаан сӱӱнчилер экелгенин оҥдоп јадыбыс ине. Менде кайралдар берер тап болгон болзо, Кӱлер Тепуковты "Таҥ Чолмон" орденле бӱгӱн эмес, а кече кайралдап койор эдим...\nФотоjурукта: ӧткӧн чактыҥ 80-чи\njылдарында алтай литератураны ӱредерине\njӧптӧлгӧн талдама бичиктердиҥ бирӱзи


«ОМОН-до болгонымла оморкойдым…» - altaicholmon\n«ОМОН-до болгонымла оморкойдым…»\n23 февраль – Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Бу байрамга учурлай бис кычыраачыларысты Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ аҥылу ууламјылу мобильный отрядыныҥ командириниҥ ордынчызы полицияныҥ подполковниги Сергей БИЧУРИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Сергей Анатольевич, ОМОН-го качан келгенер?\n—1994 јылда черӱниҥ кийнинеҥ ичбойындагы керектер аайынча органдарга ишке киргем. Озо баштап патрульный постовой болуп иштеп баштагам, оноҥ ӱч јыл улай участковый болуп иштегем. Оныҥ кийнинеҥ патрульно-постовой службаныҥ командирине тудулгам. Службамла коштой спортло тазыктырынгам, 2004 јылда самболо ээчиде маргаандарда турушкам. Ол тушта ОМОН-ныҥ командири болуп иштеген Андрей Дмитриевич Кука меге ОМОН-го иштеерге кирери јанынаҥ ченелтелерди ӧдӱп, иштеп кӧр деген. Аҥылу подразделениелерде физический таскадуга некелтелер јаан. Мен јӧпсингем ле байа ченелтелерди једимдӱ ӧдӱп, ОМОН-до иштеп баштагам. Баштап ОМОН-ныҥ дежурный бӧлӱгиниҥ старший инспекторы болгом, кийнинеҥ отрядтыҥ командириниҥ ордынчызына тудулгам. Отрядта иштеп баштаганымнаҥ ала Тӱндӱк Кавказ јаар алты катап барып јӱрдим. Кажы ла командировка јарым јылга улалган. Баштапкы јол-јорыктар Чечен, оноҥ Кабардино-Балкар республикалардӧӧн болгон. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ бӧлӱк Дагестан Республика барарга јазанат.\nМен чын јолды талдап алгам ба деп, бир де эреҥис-телбейдим. Службам элитный подразделениеде ӧдӱп турганыла мен оморкоп јӱредим.\n—Тергеебисте ОМОН тӧзӧлгӧнинеҥ ала 26 јыл ӧдӧ берген. Бу ас эмес ӧй деп айдар керек. Бу кире ӧйгӧ отряд байлык тӱӱкилӱ боло берген. Аҥылу ууламјылу отрядтар недеҥ улам тӧзӧлгӧнин кычыраачыларыска айдып берзер?\n—Тӱӱки керегинде айдар болзо, милицияныҥ аҥылу ууламјылу отрядтары государстводо социально-политический айалга коомойтыганынаҥ улам тӧзӧлгӧн деп айдар керек. 90-чы јылдардыҥ бажында ороон ичинде криминогенный айалга коомойтыганы темдектелген: биригип, каршулу керектер эдери эрчимдӱ ӧзӱм алынып баштаган, сепаратистский ле националистический кӧрӱм-санаалар табылып, террористический тӧзӧлмӧлӧр бойлорын кӧргӱзип баштаган. Алтай Республика јаантайын амыр-энчӱниҥ ле тыш-амырдыҥ јери болгон, мындагы албатылар бой-бойын тооп, эптӱ-јӧптӱ јаткан. Је тергеебис ӧскӧ ороондорло гран-кыйуларлу болгонынаҥ улам мындагы эл-јонныҥ амырын јеткилдейтени государственный учурлу јаан амаду болгон.\nАнайып 1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 16-чы кӱнинде Алтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ ОМОН-ын тӧзӧӧри керегинде јакару чыккан.\n—Јаҥы отрядты тӧзӧӧри аайынча иш канайда ӧткӧн лӧ јаҥы подразделениениҥ алдына кандый амадулар тургузылган?\n—Отрядка Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ подразделениелериниҥ эҥ артык ишчилери, анайда ок Советский Черӱниҥ јуучыл ийделеринеҥ ле аҥылу подразделениелеринеҥ демобилизоваться эткен јуучыл специалисттер алынган.\nОтрядтыҥ баштапкы командирине кадровый офицер, Афганистанда ла ӧскӧ дӧ кызалаҥду јерлерде болгон јуу-согуштардыҥ туружаачызы Вячеслав Кучукович Савин кӧстӧлгӧн. Кийнинде јылдарда Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ командирлери болгон улус: Владимир Егорович Шпрингер (1995-2000 јј.); Александр Михайлович Вилисов (2000-2002 јј.), Андрей Дмитриевич Кука (2002-2018 јј.). Тургуза ӧйдӧ отрядты полицияныҥ полковниги Чагаш Николаевич Барсуков башкарат.\nРеспубликан МВД-ныҥ ОМОН-ы алдына тургузылган амадуларды кыска ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерге белен болгон. Баштапкы јакылта 1995 јылдыҥ чаган айында келген. Ол тушта ОМОН-ныҥ 50 кижидеҥ турган личный составы Московский областьтыҥ ГУВД-зына «Автомобиль», «Пригородный поезд», «Арсенал», «Гастролер», «Притон», «Меркурий» деп адалган аҥылу операцияларды бӱдӱреринде болушкан. Отрядтыҥ јуучылдары бойлорыныҥ ижин бийик кеминде бӱдӱрген ле уур оперативный айалгада тургузылган амадулардыҥ аайына чыккан.\nУдабай, 1995 јылдыҥ кандык айында, отрядтыҥ алдына ӧскӧ амаду тургузылган – Тӱндӱк Кавказтыҥ тергеезиниҥ јериндӧӧн јол-јорык. Бу тегин эмес ӧй Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ тӱӱкизинде ат-нерелӱ ле јеткерлӱ бӱк болуп артар.\nОтряд тӧзӧлгӧнинеҥ ала Тӱндӱк Кавказтӧӧн 21 катап барып јӱрген. Бу ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ личный составы бойын тургузылган амадуларды тӱрген ле чыҥдый бӱдӱрер аргалу чын ла профессионалдардаҥ турган команда деп кӧргӱскен.\nЈалтанбазы, ат-нерези, профессионализми учун отрядтыҥ јуучылдары 138 государственный кайралла кайралдаткан.\n—Уур-кӱч айалгаларлу 90-чы јылдарда отрядта јылыйтулар болгон эди бе?\n—Эйе, болгон. Отряд тӧзӧлгӧнинеҥ ала јуучыл молјузын бӱдӱрип турарда, 5 кижи божогон. Олор: милицияныҥ подполковниги Михаил Емельянович Демьянов, милицияныҥ лейтенанты Александр Сергеевич Валетов, милицияныҥ прапорщиги Вячеслав Сергеевич Новиков, милицияныҥ старший прапорщиги Николай Владимирович Толмачев ло милицияныҥ старший лейтенанты Юрий Федорович Майдоров.\nБожогон јуучылдардыҥ эземине учурлай ОМОН-ныҥ јеринде мемориал тургузылган. Геройлор јаантайын бисле кожо, бис олорды ундыбазыс. Ады-јолдоры адалган јуучылдардыҥ ӱренген школдорында олорды кереестеп мемориальный досколор тургузылган. Олор чыдаган ла јуртаган каланыҥ ла јурттардыҥ оромдоры олордыҥ адыла адалган.\nБожогон јуучылдардыҥ билелериле јуук колбу ӱзӱлбейт. Бастыра байрамдарда олор кӱндӱлӱ айылчылар, јаантайын социальный болуш ла моральный јӧмӧлтӧ база јетирилет.\nКажы ла јыл, тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде – отрядтыҥ эҥ ле јеткерлӱ кӱнинде – служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдардыҥ эземине учурлай самболо маргаандар ӧдӧтӧн. Ӧткӧн јылда ОМОН баштапкы катап тактико-циклический адыш аайынча тергеелер ортодогы ачык турнир ӧткӱрген. Тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ОМОН-ныҥ ишчилери ле ветерандары божогон јуучылдардыҥ билелериле кожо байа коллегаларды јууган јерге чечектер салат.\nБожогон најыларга учурлалган кереестиҥ кӱндери отрядтыҥ бӱгӱнги ишчилерин ле ветерандарын кожо јууйт.\n—Отряд тӧзӧлгӧн туштагызына кӧрӧ, эмди кандый, не-не солынган ба?\n—2016 јылдаҥ бери ОМОН Росгвардияныҥ составына кирет. Структуралык ла кадровый кубулталар – отрядтыҥ јӱрӱминиҥ айрып болбос бӧлӱги. 25 јылдык юбилейине отряд јаҥыртылган бӱдӱмиле кирген.\nЈӱрӱм улалат, тап-эрикти корыыр јуучылдардыҥ ӱйелери солынат, је солынбай турган неме — ол отрядтыҥ кычыру-девизи: «Чындык, ак-чек ле јалтанбас болоры!».\nОтрядтыҥ алдына тургузылган, тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире, амадулар бойыныҥ учурын јылыйтпаган – эл-јонныҥ амырын корыыры ла јондыкла јеткер болдыртпазын јеткилдеери, уур-кӱч оперативный айалгада, чочыдулу айалгаларда, катастрофаларда, јондык, спортивный ла культурно-массовый керек-јарактарда, транспорттыҥ объекттеринде тап-эрик бузуштарды болдыртпазы.\nӦткӧн јылда Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ОМОН-ыныҥ ишчилери тергеениҥ јаҥ корыыр ӧскӧ органдарыла кожо аҥылу операциялар ӧткӱрип, јасакка келишпес ӧдӱштирӱдеҥ 112 мылтык, 332 ок-тары, 1,5 килограмм наркотический (психотропный) вещество айрыган.\nОМОН-ныҥ ишчилери 176 аҥылу керек-јарактарда турушкан, каршулу керек эткен ле тап-эриктер бускан деп серемјилеткен 182 кижини туткан.\nОМОН-ныҥ инженерно-технический группазы от-алышкадый јазалдарды ла веществолорды табарга ла олорды јоголторго, 43 катап барып јӱрген. Олор 83 объектти (текши кеми 24 га) шиҥдеген.\n—Слер бойоор до, ишчилерер де јаантайын Горно-Алтайсктыҥ школдорыныҥ ӱренчиктерине, аймактардаҥ келген балдарга экскурсиялар ла јалтанбазыныҥ урокторын ӧткӱредер…\n—Эйе, бис чыдап јаткан ӱйениҥ јуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ таскадузына јаан ајару эдерге кичеенедис. ОМОН-ныҥ ишчилери тергеениҥ ӱренчиктериле туштажуларды јаантайын ӧткӱрет. Ол туштажуларда бойыстыҥ службабыс, подразделениениҥ тӱӱкизи, структуразы ла амадулары, најыларыстыҥ ат-нерелӱ керектери, служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдарыс керегинде куучындайдыс. Балдарды ла јашӧскӱримди Тӧрӧлин сӱӱр, олордоҥ орооныныҥ чындык граждандары ӧзӧр эттире таскадары ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат.\n—Адакыда сураарга турганым: ОМОН-до иштеерге турган кижи кандый болор учурлу? Кылык-јаҥы, физический белетенижи…\n—Аҥылу ууламјылу подразделениеде служба ӧдӧргӧ озо ло баштап бек су-кадыкту, физический јанынаҥ бек ле уур-кӱчтерге белен болор керек.\nОМОН-го кирерге турган кандидатка физический белетениш аайынча бир кезек нормативтерди ле психологический тестти једимдӱ табыштырар керек. Не дезе, ОМОН-ныҥ јуучылдары јӱзӱн-башка амадуларды бӱдӱрип јат — јуучыл айалгаларда эмезе амыр-энчӱ ӧйдӧ болзын. Оныҥ учун јаҥыс ла јакшы физический белетеништӱ эмес, је анайда ок психический су-кадыгы бийик кеминде болор учурлу.\n—Тӧрӧлин коручылдардыҥ кӱнинде кычыраачыларыска, коллегаларарга нени кӱӱнзеерер?\n—Бу байрамла колбой мен Тӧрӧлин коручылдарды уткуп, бек су-кадык, ырыс ла амыр-энчӱ кӱӱнзейдим. Анайда ой јӱрӱминиҥ эҥ артык јылдарын јеҥил эмес ишке учурлаган ОМОН-ныҥ личный составын, олордыҥ билелерин, отрядтыҥ ветерандарын, служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдардыҥ билелерин бу јаан учурлу байрамла база уткыйдым.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Байрамла Слерди!


Сессияда јӱрӱмдик учурлу сурактар кӧрӱлген - altaicholmon\nСессияда јӱрӱмдик учурлу сурактар кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде сессиязы сыгын айдыҥ 29-чы кӱнинде спикер Владимир Тюлентин башкарганыла ӧткӧн. Парламенттиҥ 41 депутадынаҥ 39 депутат, тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин, башкаруныҥ турчылары, Јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы сессияда турушкан.\nСессияда «Алтай Республикада пенсионердиҥ 2021 јылда прожиточный минимумыныҥ кемин јӧптӧӧри керегинде» республикан јасак јарадылган. Тургуза ӧйдӧ тузаланылып турган чоттомолго тӧзӧлгӧлӧнип, республикан башкаруныҥ республикада прожиточный минимумныҥ кеми 9053 салковой болоры јанынаҥ эткен шӱӱлтези јарадылган. Онызы федерал кеминеҥ ас — 9512 салковой. Оныҥ да учун Алтай Республикада 12 муҥнаҥ кӧп пенсионерлерге федерал бюджеттеҥ кажы ла ай сайын ӱзеери 1807 салковойдыҥ тӧлӧмирин алар арга берилет.\nСессияда «Алтай Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарын тӧзӧӧри ле ижи јанынаҥ бир канча сурактар ла Алтай Республикада јасакчы акттардыҥ кезиги ийде-чыдузын јылыйтканын јӧптӧӧри керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагыныҥ 2-чи тизимине кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасактыҥ ӱлекери шӱӱжилип кӧрӱлген. Бу сурак јанынаҥ јетирӱни Алтай Республиканыҥ депутады Мария Демина эткен. Јасактыҥ ӱлекеринде Горно-Алтайск каланыҥ ла муниципал аймактардыҥ јаандарын текшиалбатылык ӱнбериш ажыра талдаары айдылган болгон. Ол ӱлекер јанынаҥ шӱӱжӱ ӧткӧн кийнинеҥ сессия кӧп саба ӱндерле бу јасакчы баштаҥкайды јӧмӧбӧгӧн.\n«Алтай Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарын тӧзӧӧри ле ижи јанынаҥ бир канча сурактар ла Алтай Республикада јасакчы акттардыҥ кезиги ийде-чыдузын јылыйтканын јӧптӧӧри керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагыла болзо, каланыҥ ла муниципал аймактыҥ јаанын муниципал тӧзӧлмӧниҥ чыгартулу органы конкурсный комиссияныҥ конкурстыҥ уч-турулталары аайынча адаган кандидаттардыҥ тоозынаҥ тудат. Анайда тудулган башкараачы јербойында администрацияны башкарат.\n«Алтай Республиканыҥ кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование аайынча территориальный фондыныҥ 2020 јылга ла темдектелген 2021 ле 2022 јылдарга бюджеди керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагына кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасак јарадылган. Бу јасактыҥ ӱлекери аайынча јетирӱни Алтай Республиканыҥ ТФОМС-ыныҥ директоры Ольга Корчуганова эткен. Оныҥ темдектегениле, кубулталарды ајаруга алза, ТФОМС-тыҥ бюджединиҥ кеми 2020 јылда кирелтелер аайынча 5033872,8 муҥ салковой, чыгымдар аайынча — 5063783,3 муҥ салковой болор. Дефициттиҥ кеми — 29910,5 муҥ салковой. Јетпей турган бу акча јылдыҥ башталганында бирлик счетто чукталган акчаныҥ шылтузында бӧктӧлӧр.\nО. Корчуганованыҥ јартаганыла, кубулталарды јарадары керектӱзи бир канча ууламјылар аайынча ӱзеери акча келгедийиле колбулу.\nПарламентарийлер «Алтай Республика-ныҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ талдаштары керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагына кубулталар кийдирери керегинде», «Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ талдаштары керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагына кубулталар кийдирери керегинде», «Алтай Республикада референдумдар керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагына кубулталар кийдирери керегинде» јасактардыҥ ӱлекерлерин такып кӧрӱп, баштапкы, экинчи ле адакы кычырыштарла јараткан.\n2002 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде јарадылган «Россия Федерацияныҥ граждандарыныҥ талдаачы тап-эриктериниҥ ле референдумда туружары аайынча тап-эригиниҥ тӧс быжулаштары керегинде» 67-ФЗ таҥмалу федерал јасак ол кубулталарды кийдирериниҥ тап-эриктик тӧзӧлгӧзи болуп јат.\nЈасактардыҥ ӱлекерлеринде айдылганыла, Россия Федерацияныҥ граждандарына эрчимдӱ талдаачы тап-эрик ӱнбериштиҥ кӱни ӧдӧр тушта олордыҥ 18 јажы толуп калган болзо, олор «Мобильный избиратель» деген технологияны тузаланза, болгон јеринде регистрация ӧткӧн тушта берилет. Анайда ок кандый улус талдаштар ӧйинде талдалып тудулбазы јанынаҥ элбек јартамал эдилген.\nТалдаштар ӧткӱрер тушта теҥ-тай аргалар болорын јеткилдеерге, бир мандатту округтардыҥ бӱгӱнги схемазына кубулталар кийдирер аргалузы темдектелет: округтагы ӱнбереечилердиҥ тоозы ӱнбереечилердиҥ канча кире болорыныҥ орто нормазынаҥ билдирлӱ башкаланып турза (20 %, једерге кӱч ле ыраак јерлерде — 40 %). Ат аданып койгон талдаачы биригӱниҥ государственный регистрациязы керегинде документти јаҥыс ла бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал јондык биригӱлердиҥ регистрациязыныҥ бӧлӱгинде чыдулу органы эмес, је анайда ок оныҥ территориальный да органы берер аргалузы чокымдалган.\nАнайда ок колсалыштар јууры јанынаҥ иш, колдор салылган тооломдорды шиҥдеп кӧрӧри аайынча тап-эриктик колбуларды јарандырарына ууландырылган кубулталар эдери темдектелет.\nСессияда Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ парламенттиҥ адынаҥ турчыларын јӧптӧӧриниҥ сурагы кӧрӱлген. Рейтинговый ӱнбериш ажыра 18 кандидаттаҥ 9 кандидат јӧптӧлгӧн:\nДонбай Лаврентий Сергеевич, епархияныҥ миссионер бӧлӱгиниҥ башкараачызы, Горно-Алтайсктагы Храм преображения Господняныҥ клириги («Орус Православный Церквениҥ горноалтайский епархиязы» РО (Московский патриархат);\nИщенко Андрей Геннадьевич, «Алтай Республиканыҥ профсоюзтарыныҥ организацияларыныҥ биригӱзи» биригӱниҥ председатели («Алтай Республиканыҥ профсоюзтарыныҥ организацияларыныҥ биригӱзи»);\nКрасиков Евгений Евгеньевич, «Агашэлитстрой» ООО-ныҥ коммерческий директоры (С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган коммерциялык эмес фонд);\nЛашутин Валерий Михайлович, «Аэропорт Горно-Алтайск» АО-ныҥ авиационный јеткер болдыртпазы аайынча службазыныҥ шиҥжӱ ӧткӱрер группазыныҥ сменазыныҥ јааны («Десантниктердиҥ Алтай Республикада биригӱзи» РОО);\nМалчинов Николай Михайлович, пенсионер («Россияныҥ пенсионерлериниҥ биригӱзи» деп Текшироссиялык јондык организацияныҥ Алтай Республикада республикан бӧлӱги);\nОхтаубаев Жанболат Аятпекович, «Алтай Республиканыҥ мусульмандарыныҥ кӧгӱстик башкартузы» деп централизованный мӱргӱӱл организацияныҥ муфтийи («Алтай Республиканыҥ мусульмандарыныҥ кӧгӱстик башкартузы» деп централизованный мӱргӱӱл организация);\nТаханова Айсура Альбертовна, Алтай Республиканыҥ албаты художественный узаныштар аайынча «Алтай кийис» деп ассоциациязыныҥ президенти (Алтай Республиканыҥ албаты художественный узаныштар аайынча «Алтай кийис» деп ассоциациязы);\nТорбоков Арчын Владимирович, Алтай Републиканыҥ Јондык палатазыныҥ эл-јондык колбулар аайынча специалисти (Буддисттердиҥ Горно-Алтайсктагы «Ак-Буркан» деген јербойындагы мӱргӱӱл организациязы);\nЯйтаков Айабас Менунчиевич, АР-дыҥ «Олимпий резервтиҥ спорт школы» БУ-зыныҥ директоры («Алтай Республиканыҥ самбо ло дзюдо аайынча федерациязы» РОО).\nСессия Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Государственный Думаныҥ председатели В. В. Володинге, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министри С. С. Кравцовко государственный ла муниципал ӱредӱлик организацияларда ӱренип, тӧс текшиӱредӱлик программаларды бӱдӱрип турган ӱренеечилерди каланыҥ округы ичинде акча тӧлӧтпӧзинеҥ тартарын тӧзӧӧри јанынаҥ сурак аайынча баштанузын јараткан. Мында куучын ӱренеечилерди акча тӧлӧтпӧзинеҥ тартарыныҥ тӧзӧлгӧлӧриниҥ тооломын элбедери ле андый тартышты каланыҥ ичинде ӧткӱрерин темдектеери керегинде ӧдӧт.\nСессияда анайда ок ӧскӧ дӧ сурактар кӧрӱлген ле олор аайынча јӧптӧр јарадылган.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы


Jаан јолдыҥ јаны јараш болзын - altaicholmon\nJаан јолдыҥ јаны јараш болзын\nЧуйдыҥ трагыныҥ ла республикан учурлу јолдордыҥ эки јанындагы элентизи јеткен ээзи јок тураларды ла ӧскӧ дӧ тудумдарды бузар керек—Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына ондый јакылта берген.\nОныҥ шӱӱлтезиле, јантыйган-эскирген ээн тудумдарды тууразынаҥ кӧрӧргӧ эби јок, олор јербойыныҥ бӱдӱм-кеберин ӱрейт. Кыш туркунына мындый объекттердиҥ тоозы алынар, олордыҥ ээлериле куучын ӧткӱрилер, бузаачы иштерди акчала јеткилдеериниҥ аайы јарталып калар учурлу.\nИштерди эҥ озо Чуйдыҥ трагынаҥ, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Чой, Турачак, Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайсктаҥ баштаар керек.


Јаргыныҥ приставтарына мааны табыштырган - altaicholmon\nЈаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузына мааны табыштырары кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракта јаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ директоры – Россия Федерацияныҥ баш јаргы приставы Дмитрий Аристов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, јаргыныҥ приставтарыныҥ службазыныҥ ишчилери ле ветерандары турушкан.\nДмитрий Аристов мааныны Алтай Республиканыҥ баш јаргы приставы Радик Ильясовко табыштырган. Ол јаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ территориальный органыныҥ маанызыла кожо анайда ок Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ грамотазын табыштырды.\nДмитрий Аристовтыҥ темдектегениле, бу сӱр-темдекке государстволык јилбӱлерди корып турган јаргы приставтардыҥ ижи, јалтанбазы ла профессионализми шиҥген.\n—Јаргыныҥ приставтарыныҥ тергеелик бӧлӱги бӱгӱн бистиҥ республикада государственный јаҥныҥ учурлу бӧлӱги болуп јат. Ӧмӧликтиҥ чыҥдый, каруулу ижинеҥ јаҥыс ла јасакты бӱдӱрерин ле тап-эриктерди буспазын јӧмӧӧри камаанду эмес, је анайда ок слердиҥ ижердеҥ экономикалык сурактар база камаанду. Слердиҥ ижигердиҥ шылтузында јуулган акча тергеениҥ ӧзӱмине, граждандардыҥ јонјӱрӱмдик сурактарын чечерине ууламјылалат — деп, Игорь Коршунов бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектеген.\nАР-дыҥ баш јаргы приставы Радик Ильясов бойыныҥ сӧзин айткан кийнинеҥ, озочыл иштӱлерге кайралдар табыштырылган. «Јаргыныҥ приставтарыныҥ институдыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 150 јыл» медальла јаргыныҥ приставтарыныҥ Чамал аймактагы бӧлӱгиниҥ јааны Александр Сатлаев, јаргыныҥ ижиниҥ тургузылган ээжилерин јеткилдеери аайынча јаргы приставтар Дмитрий Тишков ло Михаил Тупикин кайралдаткан.\nЈаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы тӧзӧмӧл-шиҥжӱ иш, информатизация ла јетирӱлик јеткер болдыртпазын јеткилдеери аайынча бӧлӱктиҥ јааны Владимир Дугашевке, јаргыныҥ приставтарыныҥ Кан-Оозы аймактагы бӧлӱгиниҥ ведущий специалист-эксперти Аржан Матыковко, тап-эрик, документационный јеткилдеш аайынча ла граждандардыҥ баштануларыла иштеер бӧлӱктиҥ специалист-эксперти Ирина Шебалинага табыштырылган.\nЈаргыныҥ приставтарыныҥ федерал службазыныҥ Быйаны јаргыныҥ приставтарыныҥ Кош-Агаш аймактагы бӧлӱгиниҥ јаргы пристав-бӱдӱреечизи Армангуль Ажикеновага, Майма ла Чой аймактар аайынча бӧлӱктиҥ јаргы пристав-бӱдӱреечизи Антон Бедаревке, Шабалин аймактагы бӧлӱктиҥ јаргы пристав-бӱдӱреечизи Айас Ильмековко, аҥылу бӱдӱреечи производстволорды бӱдӱрери ле бедиреери аайынча аймактар ортодогы бӧлӱктиҥ јаргы пристав-бӱдӱреечизи Мария Ошлоковага, бу ок бӧлӱктиҥ ведущий специалист-эксперти Марина Прасоловага айдылган.