Турналарла кожо... - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧдӱп келген тӱӱкилик јолы бир чак ӧйгӧ јууктажа берген. Алтай тилле баштапкы газет тергеебисте 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде «Кызыл Солын Табыш» деп адалып чыккан. Оноҥ «Ойрот јери», 1925 јылдаҥ ала «Кызыл Ойрот» деп атту чыгып, 1948 јылдаҥ бери «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалат.\nГазетте кӧп јылдарга корреспондент болуп иштеген Борис Кортин бир бичимелинде «Алтайдыҥ Чолмонын» «Горно-Алтайск калада јаан алтай јурт» деп адаган эди. Чын да, башка-башка аймактардыҥ ла јурттардыҥ су-алтай тилдӱ улузы јуулып иштеген ӧмӧлик кылык-јаҥыла, јаҥжыгуларыла алтай јуртка тӱҥей болуп артканча. Ол јаҥжыгулардыҥ тоозында – иштеген улузыныҥ, кандый бир шылтактарла ӧскӧ јерге иштеп јӱре де берзе, газедине, тӧрӧл јуртына чылап, јаантайын каруузып јӱрери. «Чолмон» да бу улузын ундыбай, угужып-суражып, кол једердеҥ јӧмӧжип јӱрет.\nГазеттиҥ чыккан кӱнинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» Улаган аймакла таҥынаҥ корреспонденти болуп иштеген, кӧп јылдарга најыбыс болгон Василий Андреевич Ядагаевти эзедип, бу бичимелисти ого учурлайдыс. Быјыл јаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде оныҥ 50 јажы толор эди. Билбей, танылбай јаанап калган кату-рак оору нӧкӧристи сакыбаган јанынаҥ бу ӱлӱрген айда апарды. Оны эзеткен, карыккан сӧстӧрин Улаган аймактаҥ Илья Семенович Куюков телефонло јетирген. Кожо ӱренген нӧкӧрлӧри эске алынышту бичимелин экелген. Је бу учуралда Василий Ядагаевтиҥ «Алтайдыҥ Чолмонында» кожо иштеген ле газет ажыра најылашкан нӧкӧрлӧриниҥ айтканын јетирейин.\nВасилий Ядагаевтиҥ ӱлгерлери ле бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмонында» ол школдо ӱренип турган ӧйлӧрдӧҥ ала јарлалып туратан. Школды божоткон кийнинде газет оны Москва јаар ӱредӱге аткарганын, јолына болушканын «Чолмонныҥ» кӧп јылдарга баш редакторы болгон Татьяна Туденева эске алып куучындаган. Је ол ӱредӱ нениҥ де учун келишпей калган. Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ филология бӧлӱгин заочно божодып, Вася (бис оны јаантайын мынайда адайтаныс ла онойдо ло бичийин) кӧп јылдарга газеттиҥ Улаган аймакла таҥынаҥ корреспонденти болуп иштеген. «Алтайдыҥ Чолмонында» оныҥ тӧрӧл аймагы ла јерлештери керегинде кӧп солун бичимелдери, ӱлгерлери ле куучындары јарлалган. Олордыҥ тоозында Улаган аймакта «Советский Алтай» совхозтыҥ директоры болгон Николай Андреевич Чулунов, Саратан ла Јазулу јаар кӧлӱк јолдор ло кӱрлер јазаткан атту-чуулу башкараачы Алексей Александрович Кензин, Алтайыстыҥ атту-чуулу јуркчызы Игнат Иванович Ортонулов ло ӧскӧ дӧ улус керегинде јаркынду очерктерин ле куучындарын улус ундыбаган болор. Санаабыста Василий Ядагаев сӱрекей ару ӧзӧктӱ, ачык-јарык ла јалакай кӱӱн-санаалу кижи болуп јӱрет. Оныҥ бичимелдери де ондый ок јайым ла элбек, алтайын ла албатызын сӱӱген кӱӱнле шиҥилген болотон.\nГазетке иштеп келгени керегинде Васяныҥ бичигенин де алза: «1994 jылдыҥ jайында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш редакторы Татьяна Николаевна Туденева Улаганга келип, мени бедиреп туруп таап алала, ишке алган эди. Узак болбой, редакцияныҥ jакылтазы аайынча бир кӱн совхозтыҥ конторазына Н. А. Чулуновтоҥ интервью бичип аларга келдим. Ол ижинде отурды. Jаҥы ла jаан куучын болгон болгодый, кабинединеҥ ал-камык улус чыгала, таркажып турды. Мен келген керегимди jартайла, столго jууктада отурып, блокнодымды чыгардым. «Эйе, уккам, билерим. Иштеп турганыҥ jакшы. Jе бу не?» — деп, ол мениҥ блокнодыма чӧкӧмjик кекиди. «Бого мениҥ айтканымды качан бичип алатаҥ? Чыгала, ол машинага отур, бараак!»\nНиколай Андреевич мени айлына экелеле, кара диктофон сыйлап берди. «Блокнотту болуп, «Алтайдыҥ Чолмонын» уйатка салба!» – деп каткырды. Jардыма таптап салды. Кӧрӧр болзо, бу Америкадаҥ экелген диктофоны эмтир. Сӱрекей баалу сый. Оны канайып алар? Jе албаска база болбос… Бу – корреспондент кижиниҥ эҥ jаан амадузы. Эреҥистелип турганымды кӧрӧлӧ, Николай Андреевич диктофонды карманыма албанла сугуп берди.\nОноҥ бери ас эмес ӧй ӧткӧн. Эмди эптӱ цифровой до, телефонго до, авторучкага да тургузып салган диктофондор бар. Jе меге бу диктофон эмдиге jетире эҥ баалу, эҥ кереес. Бу мениҥ jӱрӱмимде баштапкы ла туткан, баштапкы ла тузаланган диктофоным».\nУлаган аймактыҥ» Улаганныҥ солундары» деген газеди 2000 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы редакторы Василий Ядагаев болгон. Бу компьютер-эш јок, газеттиҥ макет-бӱдӱми аймакта јуралып, бичимелдери Горно-Алтайскка келишкен ле аргала аткарылып турган шыралу ӧйлӧр. «Эмдигидий таксилер де јок ине. Газеттиҥ бастыра материалдарын автобусла аткарып туратан – деп, «Улаганныҥ солундарыныҥ» ла Оҥдой аймактыҥ «Ажуда» газединиҥ корректоры болгон Алевтина Шумарова эске алат. –Мен келген бичимелдерди типографияда тердирип, газетти белетеп, кепке баскан кийнинде, почтала аткаратам. Макет келишпезе, бойым јурап, јетпес бичимелдерди толтырып, јастыраларды тӱзедип, канай ла иштегенис.\nБир катап Јаҥы јылдыҥ байрамыныҥ алдында типографияга Улаганнаҥ картон јаан коробка јетирип келгендер. Кызыл ленталарла ороп салган. Тыштында: «Ачпас! Таҥынаҥ колына табыштырар!» деп орустап бичип салган. Коркып-чочый бербей. Ачып кӧрӧр болзо, ичинде толтыра сыйлар – шампан аракы, конфеттер, фрукты… Вася ондый кижи болгон: карамы јок, бар-јогыла ӱлежер, айылга куру кирбес. Сӱт-калажын да болзо тудунган келер…»\nЭргиш ле Алевтина Шумаровтор Васяныҥ калага келзе, јаантайын токтойтон, сӱӱнчини де, ачуны да ӱлешкен нӧкӧрлӧри болгон. Алевтина Кучабаевна кийис базарга ӱренип алала, бу јанынаҥ иштеп кӧрзӧ кайдар деп кӧӧрӧп шӱӱшкен бир куучынныҥ кийнинеҥ Вася Улаганнаҥ койдыҥ ӱч таар тӱгин аткарып ийген. «Ол тӱктеҥ не де эдилбеген…» – деп, ол кунугып айткан.\nОрооныста јаан кубулталарлу 1980-90-чы јылдарда «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ӧмӧлиги кӧп јондык керектердиҥ јаҥыс та туружаачызы эмес, је анайда ок тӧзӧӧчизи ле баштаачызы болгон. Олордыҥ бирӱзи – газеттиҥ корреспонденти Петр Адаров баштаган экологиялык јол-јорыктар. Олордо республиканыҥ башка-башка аймактарыныҥ кӧп јииттери туружатан.\nБир мындый јол-јорык 1992 јылдыҥ јаан изӱ айында Улаган аймакла ӧткӧн. Оны П. М. Адаров баштап апаратан болгон, је јолы келишпей каларда, јол-јорыкты Василий Ядагаев тӧзӧгӧн лӧ башкарган. Ондо Горно-Алтайск каланыҥ, Оҥдой, Кан-Оозы ла Улаган аймактардыҥ башка-башка јурттарыныҥ онноҥ ажыра јиит улузы, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ најылары Люба Санакова, Клава Боронова, Ольга Ойноткинова (Кахтунова), Таня Борбуева, Нина Епишкина, Бектир Келюев, Аскар Сайданов, Цезарь (Сезик) Толтоков, Алтай ла Евгения Кубашевтер, Алексей Толтоков турушкан.\n«Балыктујул јуртка јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде, Оҥдойдоҥ кӧлӱктиҥ кузовына отурып, једип барганыс. Эҥирде клубта туштажуга јык толо улус јуулган, улус концерт болор деп келген. Бис, «Эне Тил» јондык биригӱниҥ турчылары, ГЭС јанынаҥ шӱӱжӱ куучынды баштаганыс. Туштажу ӧйинде электроот ӧчкӧн…– деп, Любовь Санакова эске алат. –Эмди сананзам, Василий кандый јаан тӧзӧмӧл ишти бӱдӱрип чыккан. Эртен тура јорыкка атанар ээрлӱ, арчымакту аттар белен турган. Мен јӱрӱмимде атка экинчи ле катап отурып јаткан кижи болорым. Бис Кату-Јарыктыҥ ажузын аттарысты јединип тӱшкенис, Кӧӧ лӧ Балыкчы јурттарда, Адыштуныҥ аржанында, Алтын Кӧлдиҥ јарадында болгоныс.\nУлаганныҥ сӱрекей јараш јерлериле, тайга-тажыла, малчы-койчыларыла таныштырып, олордыҥ јадын-јӱрӱми, ижи-тожы керегинде куучындап, бисти Вася баштап јӱрген. База Сезик. Јорыгыста кайкамчылу да, каткымчылу да кӧп учуралдар болгон. Сезиктиҥ кокыр-куучындарына ичис оорыганча каткырып туратаныс. Ол нӧкӧрис бу јарыктаҥ база јӱре бергени ачу.\nУлаган аймактыҥ јер-алтайыныҥ кайкалын, албатызыныҥ кӱндӱзегин ле јалакайын бис бу бу јол-јорыкта кӧргӧнис. Ол учун Василий Ядагаевке, Сезик Толтоковко, Алексейге быйанысты айдадыс. Бу јорык учун быйан бистиҥ јӱректеристе јажына јӱрер» — деп, Л. В. Санакова ла Н. К. Епишкина айткандар.\nЈол-јорыкка атанар алдында тӱнде Балыктујулда јаан јашту кижи божогон. «Санааркабагар, балдар, ол јакшы темдек. Слердиҥ јолоор аруталып калган» – деп, Василийдиҥ энезиниҥ айтканы јорыкчылардыҥ санаазында арткан.\n«Василий бу јаан јорыкта сӱрекей быжу нӧкӧр болгонын кӧргӧнис. Ол ончобысты кӧп сӧс јогынаҥ корулап, кичееп јӱрген. Ого быйанысты ӧйинде айтпаганыска санааркайдыс, корогонын укпаганыс, билбегенис. Оройтып айткан быйаныс билезине, айыл-јуртына алкыжыс болгой» — деп, бу јол-јорыктыҥ туружаачылары јетирген.\n«Василий Ядагаев бичимелдериле ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетке солун ӱниле кайкал болуп кирген эди – деп, Эл Курултайдыҥ пресс-службазыныҥ ишчизи, « АЧ-ныҥ» азыйда журнализи Нина Садалова айткан. –Василий Ядагаевтиҥ, ол тушта чек јиит корреспонденттиҥ, ӱлгерлери, куучындары тӧрӧл газедисте јарлалатан. Олордыҥ ортозында «Улалу кала улуска кару ба?» деген куучыны санаама эмдигенче кирип туру. Јурт јерлердеҥ керектериле калага келип, конор, токтоор јер таппай турган улус керегинде. Таныш-кӧрӱштерине, тӧрӧӧн-туугандарына келзе, кезиктериниҥ јаан ла сӱӱнгени јок, кӱӱн-кӱч јок, чаптыксынып тургандый айалга керегинде бичигенинде чындык бар болгодый. Василий, психолог чылап, улустыҥ бой-бойына кӱӱнин сӱрекей јарт ла чокым кӧргӱскен. Байла, мындый айалгага Василий Андреевич бойы да туштап, ич-кӱӱнин ӧйкӧгӧн санааларын чыгара айткан болор. Ол туштагы кӱч, ишјал албай турган ӧйлӧрдӧ, эмдигидий конор јерлер кайдаҥ белен табылатан эди. Је јурттарга каладаҥ айылчы кижи барза, солун кижи келген деп, улус бар-јогын, алама-шикирин јайа салып ла јат. Калада јаткандарда мындый јакшынак ла кӱндӱзек кылык-јаҥ јоголып барааткан деген деп оҥдоорго јараар. Шак бу айалганы Василий ајаруга алып, темдектеген болгодый…\nВасилий ол ло атту-чуулу 90-чы јылдарда Улаганнаҥ «Чолмонго» иштеп келген. Јадар јер јанынаҥ кӱч. Газеттиҥ ол туштагы баш редакторы Татьяна Туденева Василий Андреевичке газетте тӱште иштеп, тӱнде редакцияда ла тӱнеп алар јаан арга берген. Чындап, мындый аргала јаҥыс ла Вася тузаланган эмес, редакцияныҥ арга јоктыҥ шыразында квартирадаҥ квартирага кӧчӧргӧ шыралаган ла кӱч айалгага кирген бир кезик ишчилери де иште ле конуп туратан.\nВасилий Андреевич бойы кылыгы јымжак, кокырчы болгон, таныш эмес улусла текши куучынды јаан чӱм-јаҥ јогынаҥ белен ле табып ийетен. Кокыр-каткымчылу бир учуралды эзедип ийейин. Вася редакцияда конуп-тӱнеп тура, бухгалтерияныҥ келиндериниҥ чай ичип турган самоварына пельмендер кайнаткан эмтир. Эртезинде баш бухгалтер Людмила Санаевна чугулданып, Василийди арбап јат. Байагы кайнаткан пельмендери самовардыҥ изиткижине јапшынып калбай. «Самоварымды не ӱреп салгаҥ?!» деген суракка, Василийге не болзын, каруузын мынайда јандырган дежер: «А самовардыҥ баазын ол мениҥ канча айлар тӧлӧбӧй турган гонорарымнаҥ тудуп алар!» Бис, оныла иштегендер, бу учуралды эзедип, эмдиге јетире каткырыжадыс».\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» юбилейлик ле байрам кӱндеринде кӧп сабада ады текши јарлу журналисттер адалат. Бис бӱгӱн Василий Ядагаевле коштой, бу јӱрӱмнеҥ эрте барган, «Алтайдыҥ Чолмонында» кожо иштеген нӧкӧрлӧристи, калыгы учун ӧзӧги оорып јӱрген, сӧскӧ јайалталу, ӧйдиҥ ле јӱрӱмниҥ јалбыжына корогон нӧкӧрлӧристи – Алексей Алмадаковты, Слава Куртовты, Эрмен Тӧлӧсовты эске аладыс. Слердиҥ айткан сӧзигер, бичиген бичимелдеригер «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ архив-кӧмзӧлӧринде артып калган. Слердиҥ ӧзӧк-кӱӱнигердиҥ јаркыны, айткан сӧстӧригердиҥ ийдези, кижи болгон кӱӱнигердиҥ јозогы бистиҥ јӱректеристе јажына јӱрер.\nВасяны, Василий Андреевич Ядагаевти, Горно-Алтайсктаҥ ӱйдежип турар ӧйдӧ, карлу кӱски кӱнде, теҥериде учуп барааткан турналарды кайкап кӧргӧнис. Бу куштар бӧлӱнижип, ойто бир ӱчтолыкка јуулып, та кажы талага учуп барааткан.\n«Бу јӱрӱмде, бу јер-телекейге келген адында, кижиниҥ јӱрӱминеҥ баалу не де јок деп санангам. Бу нӧкӧрисле кожо оныҥ санаа-кӧрӱминиҥ, кӧгӱзиниҥ кемге де тӱҥей эмес, кайкал телекейи Орчылаҥга барып јат. Бу телекейди оҥдоорго сананбаганыс, байла, бистиҥ јӱдегис…» – деп, Василий Ядагаевти эзедип, Нина Садалова бичиген.


«Такаа јыл: Боочы ашкандый јыл болды» - altaicholmon\nВ. И. Чаптыновло ӧткӱрген эрмек-куучын\nВ. И. Чаптынов – Такаа јылдыҥ кижизи. Шак ла бу Такаа јылда В. И. Чаптыновтыҥ јӱрӱминде јаан кубулталар болгон деп айдар керек. Ол Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ председатели болуп тура, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына депутаттар тудар талдаштарда јеҥӱ алып, Эл Курултайдыҥ баштапкы сессиязында республикабыстыҥ јасак чыгарар эҥ бийик органыныҥ – Эл Курултайдыҥ председателине тудулды. Анайда ок бу ла ӧткӧн Такаа јылда В. И. Чаптынов Россияныҥ Федерация Соведине выборлордо В. И. Петровло кожо эҥ кӧп јӧмӧлтӧ ӱндер алды.\nБис Валерий Ивановичти бу јеҥӱлерле уткып, бӱгӱн башталып јаткан Ийт јылда оноҥ јаан једимдер кӱӱнзейдис, оныҥ башкарганыла јиит республикабыстыҥ јӱрӱми ичкери ӧзӧр деп иженгенисти јетиредис.\nБӱгӱн кычыраачыларысты В. И. Чаптыновло ӧткӱрген эрмек-куучынла таныштырадыс.\n– Валерий Иванович, он эки ай айланып, ойто ло Јаҥы јыл келди. Слерге дезе бу јаҥыс ла 12 ай эмес, онойдо ок 12 алтай јылдык тообыс тӧрт катап айланып, бежинчизине ууланганы. Айдарда, сураарга турганым: Такаа јыл канайда ӧткӧн?\n– Ӧткӧн јыл мениҥ јӱрӱмимде эҥ кӱч јыл болды. Нениҥ учун дезе ӧткӧн јыл бистиҥ јӱрӱмиске бойыныҥ коркышту јаан каршулу керектерин јетирген. Ак Турадагы керектерде улустаҥ чыгым-ӧлӱм болгон. Текши Россияныҥ ичинде, ороондордыҥ ортозында от-јалбыш та ӧткӧн, темдектезе, Кавказта. Мыныҥ бажында качып келген улустыҥ тоозы кӧптӧп, јадын-јӱрӱм уйадап јат.\nОнойдо ок ӧткӧн јыл јаан боочы ажып келгендий јыл болды. Элдеҥ ле озо, общественно-политический система солынып калган. Совет јаҥ јербойында јӱрӱмде јайрадылып, јаҥы јаҥ тӧзӧлип јат.\nОныҥ учурын, тӧс некелтезин јартаар болзо, мениҥ санаа-шӱӱлтемле, јаҥы јаҥ совет јаҥга удура туруп турган эмес, ол совет јаҥныҥ једимин улалтып апарарга ууландырылган. Ол ок ӧйдӧ јаҥы јӱрӱмниҥ некелтезин тузаланар керек. Оныҥ учун бу јаҥнаҥ коркып-чочыырга јарабас, карын, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына билгир тузаланар керек.\n– Су-кадыгар кандый, билегерде улус амыр ба?\n– Су-кадыгыма комыдаар арга јок, биледе база амыр.\n– Кызалаҥду јылдаҥ кыйыжып чыгып келеристе, ичкеери бисти не сакып јат? Айлаткыштап нени-нени айдарар ба?\n– Кату јыл ӧткӧн кийнинде айалга кенейте ле бир јылга јымжаар аргазы јок. Оныҥ учун улусты ончо неме оҥдолор деп ижендирер, мекелеер арга база јогы јарт. Государствоныҥ бастыра экономиказы јайрадылып калган, миллион тоолу улус иштебей јат, государствоныҥ байлыгы ӧзӱм јок…\nАйдарда, кӧп некелтени јербойында улус бойына алынар керек. Мениҥ шӱӱлтемле болзо, Башкару бойыстыҥ эл-јоныстыҥ иштеген байлыгын Россияныҥ да, телекейдиҥ де тергеелерине келиштире садып, рыноктыҥ некелтезине удура туружып, албатыныҥ јадынын јарандырып, акча јӧӧжӧзин, ишјалын эптеп тӧлӧӧрин тӧс сурак эдер керек. Бу сурактарды лаптап кӧрбӧзӧбис, эл-јоныс тӱреҥитиир. Анчада ла јурт хозяйстводо иштеп јаткан улуска јаан ајару керек. Мында кӧп сурактарла иштеп койгоныбыс. Мен бодозом, быјыл бисте бойыстыҥ ӧскӱрип алган ак-малыбысты астатпай, эт-сӱдибисти садып, малыбыс ажыра бойыстыҥ јадын-јӱрӱмибисти оҥдолтор эп-арга болор.\n– Кызалаҥду да ӧйлӧр болзо, калык-јондордыҥ национальный кӱӱн-санаазы кӧдӱрилип турганын ајарбаска болбос. Бис те, алтай калык, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаҥдаган јаҥдарын орныктырып баштадыбыс. Темдектезе, бу ла Чага байрам јаҥыс та Јаҥы јылды уткыганы эмес ине. Бу ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаҥ-кылыгыла, кӧрӱм-шӱӱлтезиле, кӧгӱс-санаазыла тудуш јаан учурлу керек деп эмди јарт оҥдоп јадыбыс. Айдарда, Чага байрамды алтай калыктыҥ национальный байрамы эдер деген суракты Слер канайда кӧрӱп туругар?\n– Чага байрамды национальный байрам эдер дегенин мен јарадып јадым. Јербойында улус Чага байрамды бой-бойлорынаҥ угужып, јӧмӧжип, ӧткӱргилеп турганы јакшы. Келер ӧйдӧ, келер ӱйелерге бу байрам јакшы камаанын, тузазын јетиреринде алаҥзу јок. Оныҥ учун, мен бодозом, Эл Курултай кӧндӱгип иштей берген кийнинде, Чага байрамды ӧткӱрери јанынаҥ окылу јӧп чыгарар керек.\n– Мындый байрамдар келер ӱйелерге тузазын, јакшы камаанын јетирер деп айдараарда, бӱгӱнги кӱнде, Слер сананзагар, бистиҥ калыктыҥ культуразында, искусствозында, литературазында једимдӱ иштеп, калыгына јаан тузазын экелген деп кемдерди адаарыгар?\n– Мен бодозом, бис кезикте бойыстыҥ ӧйисте јаткан атту-чуулу бичиичилерибисти, јурукчыларыбысты, артисттерибисти бойысла теҥ тудуп, јабызадып, бойыска тӱҥдейдибис. Бу коркышту јаан једикпезис. Мен сананзам, бис јайалталу улузысты кӧдӱрип, байлап, аҥылап јӱрер керек. Јаҥы ла Слер айттыгар, Чага байрамды национальный байрам болзын деп айдарда, бис алтай јылдык тооныҥ календарин база чыгарып, бу календарьда бойыстыҥ ат-нерелӱ улузыбыстыҥ чыккан кӱндерин, јанган кӱндерин тоолоп-эштеп темдектеп, кепке базар керек. Эл-јоныбыс, бала-баркабыс кычырып, билип јӱрзин, мында уйалгадый-коркыгадый неме јок.\nБичиичилердеҥ Јыбаш Каинчин кӧп иштеп јат. Аржан Адаров, эҥ јаан јашту јаан акабыс, атту-чуулу улусла јолугып иштеген, бойы да атту-чуулу кижи. Јурукчылардаҥ Игнат Ортонуловты, Владимир Чукуевти темдектеер керек.\n– Валерий Иванович, Слерде, јаан иште кижиде, бош јок болуп турганын айтпаза да јарт. Је, ондый да болзо, кандый бичиичини эмезе поэтти сӱӱп, оныҥ бичигин јаантайын кычырадыгар? Јол-јорыкка кожо алып јӱретен авторлор бар ба? Тургуза ӧйдӧ кандый бичик кычырып туругар?\n– Јол-јорыкта болзом, јаантайын Лазарь Васильевич Кокышевти алып јӱредим. Арткан бичиктерди ӧй канайда келижет, анайда ла кычырадым. Тургуза ӧйдӧ «Эл Алтайдыҥ» калганчы номерин кычырып јадым.\n– «Алтайдыҥ Чолмонын»?\n– «Алтайдыҥ Чолмонын» ла периодический печатьты јаантайын кычырадым.\n– Тургакту, тудулу ӧйлӧрдӧ кӧп сӧстӧр бойлорыныҥ чындык учурын јылыйтып, ӧскӧ ӧҥ алынган. Темдектезе, «карьера» деген сӧс «карьеризм», «карьерист» деп кандый да јамандап айдарыныҥ тилине кирген деп бодоп турум. Валерий Иванович, бала тужаарда эмезе оноҥ эмеш јаанап келереерде, јаан иште иштеерим деп санаа-амаду Слерде болгон бо?\n– Бала тушта андый амаду болбогон. (Каткырат). Је школды-эшти божодып, ӱредӱге кирип, ӱренип турарда, ондый кӱӱн-санаа болгон деп айдарга јараар. Чыккан-ӧскӧн јериме, јерлештериме туза -эш экелер деп санаа болгон эмей аа.\n– Валерий Иванович, байа эрмек-куучынга келер алдында байрам кӱнде ӧткӱрип јаткан куучында политикага јаан киришпей, ӧскӧ јанынаҥ сурактар берерге санангам. Је уур-кӱч ӧйдӧ кажы ла кижи база кызалаҥнаҥ канайып чыкса јакшы деп шӱӱп, нени-нени сананып јат ине. Айдарда, бойымныҥ санаа-шӱӱлтемле колбой, Слердеҥ мындый сурак сураар кӱӱним бар: бистиҥ республикада Президенттиҥ јаҥын тударын Слер канайда кӧрӱп туругар?\n– Мениҥ санаамла болзо, бистиҥ республикада Президенттиҥ јаҥы бӱгӱн эмес те болзо, келер ӧйдӧ болор учурлу. Је бӱгӱнги айалгада бу ӧйдиҥ некелтези деп јартын айдар керек. Россияда – Президенттиҥ јаҥы, бисте де ого тӱҥей болор керек. Темдек эдип абраны, кӧлӱкти алалык, эки эмезе кӧп улус башкарза, абра да, кӧлӱк те јаҥыс кижи јортконынаҥ башка барар. Оныҥ учун баштап турган кижи јаҥыс кижи болор керек, јастыралар болзо, бурузын база бойына алынзын. Эртен-соҥзун Эл Курултай бисти бу некелтеге экелери-экелбези оныҥ ижи-тожынаҥ кӧрӱне берер.\n– Россияныҥ јасактары јербойындагы јасактардаҥ башартыктап барар ба? Москва нени ле чыгарза, бис оноҥ бир де кыйбас учурлу ба?\n– Јок, бастыра неме бистиҥ бойыстыҥ билгирлеристеҥ башталып барар. Эҥ ле озо бис бойыстыҥ јадын-јӱрӱмисти аайлап, некелтебисти ончо јасактардаҥ кандыйы биске керек – олорды тузаланарынаҥ баштаарыбыс. Кандый бир јасак јадын-јӱрӱмге биске келишпей турган болзо, тӧзӧмӧлдӱ иш ӧткӱрип, бойыстыҥ оҥыбыска келиштирерибис. Мында чочыыр-ӱркӱӱр неме јок. Сок ло јаҥыс некелте — ого коркышту билгир керек. Јаҥы тӧзӧп јаткан государствоны тудатан билгир керек. Республиканыҥ эл-јонын јаҥы јӱрӱмге темиктирип, республикада јаткан кажы ла кижи оныҥ тузазын бойыныҥ јӱрӱминде билип турза, ол иш чындык јолло барганыныҥ кӧргӱзӱзи болор.\n– Јер јанынаҥ сурак кӧп улусты кӱйбӱредип турганы јарт. Эл Курултайыс јазап иштей берзе, бу јанынаҥ, байла, јарамыкту јасакты јӧптӧӧр?\n– Јер јанынаҥ кӧрзӧбис, бистиҥ јерис ӧскӧ јерлерге тӱҥей эмес, агаш-ташту, агын-суулу, туулу. Оныҥ учун бисте бир де алаҥзу јок, бистиҥ Алтайыс качан да, кемге де садылбас.\n– Кирген јаҥы Ийт јылла колбой бистиҥ кычыраачыларыска нени айдарыгар?\n– Ада-энелерди, эје-карындаштарды, јашӧскӱримди ле бала-баркабысты келип јаткан Чага байрамла уткып турум. Кызалаҥду, кату ӧйлӧр тӱрген ӧдӱп барзын, эл-јоныбыс јеҥил тынып, амадаган амадуларына једип, су-кадык болзын. Ак-чек санаа, амыр-энчӱ јӱрӱм кӱӱнзейдим.


Ӧрт болдыртпазыныҥ аҥылу режими улалганча - altaicholmon\nАлтай Республикада тергеениҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јакааныла кийдирилген ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режим улалып јат.\nБу ӧйдӧ эл-јон јаткан јерлерде ле олордыҥ јанында от саларга, кургак ӧлӧҥ ӧртӧӧргӧ јарабас.\nӦрт болдыртпазы аайынча аҥылу режимниҥ некелтелерин бусканы учун улус административный кату каруузына тургузылар. Граждандарга 2-4 муҥ салковой акчага кезедӱ, јамылу улуска 15-30 муҥ салковойго кезедӱ эдилер аргалу.\nТергеениҥ МЧС-ыныҥ јетиргениле, государстволык ӧрт болдыртпазы аайынча шиҥжӱниҥ ишчилери муниципалитеттердиҥ јерлеринде ӧрттӧр болбозын деп, рейд-ширтӱлер, патрулирование ӧткӱрет.\nКичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире 928 рейд-ширтӱ ӧткӱрилген, 116 протокол тургузылган, 113 кижи текши кеми 274 муҥ салковойго турар административный каруузына тургузылган.\nСтатистиканыҥ кӧргӱзӱлериле болзо, улус јадар јерлерде ӧрт чыкканыныҥ шылтактары башка-башка болот. Је андый да болзо, эҥ ле кӧп учуралдарда — ол аракыдаш ла ӧчӱрилбеген таҥкы.\nӦрттӧрдиҥ профилактиказында эҥ артыгы — андый чочыду эткедий бӧлӱк улусла јартамалду куучындар ӧткӱрери. Бу улус ӧрт болдыртпазыныҥ некелтелерин бӱдӱрип болбой турганынаҥ эмезе бӱдӱрер кӱӱни јок болгонынаҥ улам олордыҥ да, айылдаштарыныҥ да су-кадыгына чочыду бар.\nАлтай Республикада ВДПО-ныҥ ишчилери Горно-Алтайск каланыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ, тергеениҥ МЧС-ыныҥ ишчилериле кожо андый чочыдулу билелер сайын базып, олорло јартамалду иштер ӧткӱрет, ӧрт болдыртпазы аайынча ээжилерди бӱдӱргенин ширтейдилер.


Кеды для девочки In Step, цвет: серо-голубой, мультиколор. 688-3/12. Размер 32 Кольцо из красного золота 585 c бриллиантом арт.1010121 (1010121)\nТехнологический институт - 2, Абаза, Семикаракорск, Касли, Олёкминск, Дивногорск.


02.04.2020 - altaicholmon\nУважаемые жители Республики Алтай! 25 марта состоялось выступление президента РФ- В.В.Путина, в котором он обращал внимание граждан России на те особые государственные меры, которые развертываются во всех регионах страны и направлены на предупреждение распространения коронавирусной инфекции. В этих непростых для страны условиях появляется и огромное количество ложной информации о коронавирусе. Именно поэтому мы , страховые\nДекларация депутата – обязанность, а не право\nПовышение уровня законодательной подготовки депутатов и усовершенствование навыков работы с избирателями. Именно с такой целью народные избранники посещают лекционные занятия, где они имеют возможность задать волнующие их вопросы и поделиться своим видением на обсуждаемые темы. Вице-спикер республиканского парламента, руководитель Комиссии по организации деятельности парламента Герман Чепкин сгруппировал наиболее частые вопросы и дал подробные комментарии. По\nВ республике введен режим самоизоляции\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин из-за распространения коронавируса в России официально ввел в регионе режим самоизоляции всех жителей. Об этом он сообщил во вторник, 31 марта, во время специального обращения к жителям. При этом речи о закрытии границы республики в данный момент не стоит. В настоящее время в регионе нет ни одного заразившегося коронавирусом. У\nМедучилище ойто кычырган…\nБыјыл кочкор айда Горно-Алтайсктагы медицинский колледжти 1947-1975 јылдарда божоткондордыҥ туштажузы ӧтти. Бу туштажуны ӧткӱрер баштаҥкайды бистиҥ акушерлер белетеер группаныҥ 1970 јылдагы выпускниктери эткен. Тӧзӧмӧл комитет тӧзӧлип, белетеништӱ иш 2019 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала башталган. Туштажу ӧткӱреечи комитет колледжтиҥ башкараачыларыла колбу тудуп, туштажу ӧткӱрери јанынаҥ јӧптӧшкӧн. Олор ажыра архивтердеҥ выпускниктерди бедирегенис. Јарды телекӧрӱлте, газет ле республиканыҥ\nКалыгы барда — ады-јолы оныҥ ундылбас\nАржан Иташев — Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады, «Капитал Медицинское Страхование» ООО-ныҥ бистиҥ тергеедеги чыгартылыгыныҥ (филиалыныҥ) башкараачызы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ «Оностогы кӱрее» фондыныҥ председатели, Алтайыныҥ, албатызыныҥ чындык уулы ӧткӧн јылдыҥ кандык айыныҥ 5-чи кӱнинде ак-јарыктаҥ кенетийин јӱре берген. Бӱгӱн Аржан Валерьевичле кожо иштеген улус, кожо ӧскӧн нӧкӧрлӧри, најылары ӧткӧн ӧйгӧ кайра\nЈӱрӱмдик сурактар шӱӱжилип јӧптӧлгӧн\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде сегизинчи сессиязы спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧтти. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, онойдо ок сессияга чыгарылган сурактар аайынча јетирӱлер эткен улус турушты. Бастыразы 13 сурак кӧрӱлди, ол тоодо сегис јасактыҥ ӱлекерлери шӱӱжилип јарадылды. Республикан бюджетке кубулталар кийдирилди АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ 2020 јылдыҥ ла 2021-2022 јылдардыҥ планду\n«Россияныҥ почтазы»: коронавирустыҥ ӧйинде…\nКоронавирусла колбой чочыдулу айалга тӧзӧлӧ берерде, орооныстыҥ тергеелеринде, ол тоодо бистиҥ де республикабыста кӧп саба улус айылдарында отурат. Је кезик учреждениелердиҥ, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ ишчилери молјуларын ӱзӱги јогынаҥ бӱдӱрет. Олордыҥ тоозында курьерлер ле почтальондор. Тӧс СМИ-лерде айдылганыла болзо, почтальондордыҥ јӱктенип турган сумкаларыныҥ бескелери уурлай берген деп айдарга јараар. Не дезе, эмди почтаныҥ ишчилери јаҥыс ла\nЭл-јонныҥ су-кадыгы учун бис бастырабыс каруулу»\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бистиҥ тергееде коронавирустыҥ инфекциязы таркабазын јеткилдеери аайынча штабтыҥ јуунын кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӱрген. Јуунда республиканыҥ башкараачызы бисте бӱгӱнги кӱнге јетире бу оорула југушталган бир де кижи јок деп темдектеген. Ол ӧткӱрип турган иштер улуска мынаҥ да ары тузалу болорына иженип турганы керегинде айткан. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов\nКош-Агаш, Кӧксуу-Оозы: авиарейстер ачылган\nГорно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар авиарейстер ачылган. Кош-Агаш јаар баштапкы учушты «Сибирьдиҥ јеҥил авиациязы» деп авиакомпанияныҥ («СиЛА» ООО) 15 кижи отурар јерлӱ L-410 таҥмалу самоледы кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде бӱдӱрген. Кажы ла авиамаршруттыҥ бир јаны јаар учуштыҥ ӧйи бир саат кире. Авиарейстерди ачары јанынаҥ јӧпти тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин былтыр чыгарган. «Авиарейстер ачылардаҥ озо


Су-кадык јӱрӱмге — ичкери! - altaicholmon\nСу-кадык јӱрӱмге — ичкери!\nКуран айдыҥ 8-чи кӱнинде Физкультурниктиҥ бастырароссиялык кӱни темдектелди. Бу байрам ороондо јаҥжыкканы аайынча куран айдыҥ экинчи суббот кӱнинде темдектелет. Бу байрам Совет јаҥныҥ баштапкы онјылдыктарында тыҥ тебӱ алынган. Ол окылу эдип, 1939 јылдаҥ ала темдектелип баштаган.\nБистиҥ республикада бу байрам јылдыҥ ла база темдектелет. Физкультурниктиҥ кӱни — ол јаҥыс ла физкультураныҥ ла спорттыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы эмес, ол онойдо ок миллиондор тоолу россияндардыҥ байрамы — спортло тазыктырынып турган јаанду-јаштулардыҥ, спорт маргаандарды сӱӱчилердиҥ, бир сӧслӧ айтса — спортты сӱӱген, ол учун «оорып» турган ончо улустыҥ. Олордыҥ тоозы республика ичинде јылдыҥ ла кӧптӧп јат.\nАлтай Республикада бу байрамга учурлалган ончого јуук керек-јарактар мында «Бийик кеминде белен болорыныҥ режими» улалып јатканы ла јаҥы коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпас иш-керектер учун онлайн аайыла электрон площадкаларда ӧтти.\nКуран айдыҥ 7-8 кӱндеринде Горно-Алтайскта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱге учурлалган «Коногына јӱгӱрери» деген марафон башталды. Оныҥ туружаачылары 24 сааттыҥ туркунына узуны эҥ кӧп јерге јӱгӱреринде маргышкан. Куран айдыҥ 10-чы кӱнинде башталган јӱгӱрӱште 75 кижи турушты. Кажы ла туружаачы темдектелип калган 19,2 минут ӧйгӧ јӱгӱрер керек болгон, керек-јарактыҥ калганчы ӱзӱгин Олег Хорохордин тӱгескен. 24 сааттыҥ туркунына туружаачылар 290 километр ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла эр улус ортодо эҥ артык ӧйди Павел Пятков (Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы/ јӱгӱрери аайынча TREND деген клуб) — 5 км 780 м, ӱй улус ортодо эҥ артыгы болуп Вера Водолеева чыкты (ГАГУ-Буревестник/јӱгӱрери аайынча TREND деген клуб), ол 5090 м јӱгӱрген.\nЭҥ артык он спортчылардыҥ ады-јолдоры ла кӧргӱзӱлери: Долгова Ирина Васильевна, 4140 м, Релакс-Макс; Кукпенекова Айару Амыровна, 4050 м, культура аайынча министерствозыныҥ ишчизи; Саданчикова Чейнеш, 4000 м, јӱгӱрери аайынча TREND клуб; Мухарьямова Ирина Олеговна, 4000 м, фитнес-клуб «Республика»; Мартыненко Кристина, 3820 м, СК «Наши люди»; Абершток Елена Александровна, 3800 м, фитнес-клуб «Республика», ГАГУ-Буревестник/Беговой; Фукс Ангелина Николаевна, 3790 м, TREND клуб; Непочатова Татьяна Вячеславовна, 3790 м, фитнес-клуб «Республика»; Шарова Алена Юрьевна, 3750 м, фитнес-клуб «Республика»/Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Беляев Павел Юрьевич, 5510 м, МЧС; Ногонов Амаду Андреевич, 5430 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Тайпинов Владислав, 5200 м, АР-дыҥ спорт аайынча јуунты командаларын белетеер тӧс јер; Терёхин Константин Андреевич 5110 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Иташев Алан Алексеевич, 5070 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Чоков Карен Васильевич, 5060 м, военкомат; Енчинов Эжер Игнатьевич, 5010 м, АР-дыҥ спорт аайынча јуунты командаларын белетеер тӧс јер; Степанов Николай Николаевич, 5000 м, цифровой ӧзӱмниҥ министерствозы; Соколов Алексей Викторович, 4980 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы.\nБайрам кеминде онойдо ок «ГТО» деген физкультурно-спортивный комплекстиҥ кайралдары ла темдектери табыштырылды. Самбо аайынча спорттыҥ узы деген атла јуучыл Александр Акчин адатты. ГТО-ныҥ алтын темдектери Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ ишчилери Антон Зяблицкийге, Алексей Чупахинге, Алексей Неверовко, Дмитрий Наумовко, Михаил Курносовко табыштырылды.\nТергеени башкараачы спорт байрамга јуулгандарды уткуп, Алтай Республикада спортло тазыктырынып, стадиондорго, спорт площадкаларга келип турган улустыҥ тоозы кӧптӧп турганын темдектеди.\n«Туулу Алтайдыҥ спортсмендери россиялык ла албатылар ортодо кеминде башка-башка маргаандарда туружып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгат. Бис јаан улуска ла балдарга, профессионал спортчыларга ла спортты сӱӱп тургандарга спортло тазыктырынар ончо айалгалар јеткил ле чыҥдый болзын деп бойыстаҥ камаанду ончозын эдип јадыбыс» — деп, тергеениҥ башчызы айтты. Оныҥ темдектегениле, коронавирустыҥ пандемиязы кандый да тӱзедӱлер кийдирген болзо, тергеениҥ спорт јӱрӱми токтобогон. Мыныҥ алдында оперативный штаб бир кезек объекттерди ачарын јӧптӧгӧн. Фитнес-клубтар, физкультурно-су-кадык орныктырар комплекстер ле спортивный залдар ижин кирелендириштӱ некелтелер ле санитар службаныҥ ээжилери аайынча баштаар. Мынаҥ озо стадиондор ло спортивный клубтар ижин баштап салган.\nКажы ла кижиге баштаарга јеҥил, кандый бир аҥылу садып алгадый јеспели јок спорттыҥ бӱдӱми — ол јӱгӱриш. Јӱгӱрзе, кижиниҥ кӧп тоолу учуктары, балтырлары ла ӱйелери кыймыктанып, иштеп турат. Ол ӧкпӧ-јӱрекке, тамырларга тузалу, иммунитет тыҥыдат ла кижиниҥ кӱӱн-санаазына да јарамыкту болот. Марафончылар ортодо јӱгӱрерин канайып баштаганы керегинде Чейнеш Саданчиковадаҥ сурадыс. Чейнештиҥ јӱгӱрип баштаганынаҥ бери эки јылга барып јат. Ол бойыныҥ ла кӱӱниле јӱгӱрип баштаган. Јӱгӱришти јаҥы баштаарга тургандарга ол 21 кӱнниҥ марафонын тӧзӧп алза јакшы болор деп айдат. Ол 21 кӱнниҥ туркунына 10-15 минут киредеҥ кажы ла кӱн јӱгӱрер керек. Бу ӧйгӧ кижиде темигӱ болуп калар — јӱгӱрер кӱӱни келип баштаар. Оныҥ кийнинде јӱгӱрер ӧйин узадып, кажы ла кӱн эмес, неделеде 2-3 катап јӱгӱрзе, јеткил болор. Чейнештиҥ тузалу јозогы 10 кире ӱӱре-јелезине јарамыкту болгон ло олор база јӱгӱрип баштаган. Јӱгӱрип баштаган кийнинде Чейнеш эди-каны тыҥып, су-кадыгы бектеп, кӱӱн-санаазы јеҥил, кандый бир иш-керектерде эди-каныныҥ да, ич-санаазыныҥ да ийдези турумкай болуп калганын темдектейт.\nФизкультурниктиҥ кӱнине учурлай «Коногына јӱгӱрери» деген марафон керегинде ого спортчы нӧкӧрлӧри айткан. Спортчы кижиде ол ло тарый маргаанда туружар амаду ойгонгон. Је бу марафондо эҥ ле учурлузы таҥынаҥ бойыныҥ јеҥӱзи эмес, текши 75 туружаачыныҥ кӧргӱзӱзи болгон деп, Чейнеш Саданчикова айдат. Ол тергееде јаткандардыҥ база бир текши, јакшынак једими. «Јӱгӱрип турзам, јӱрӱмниҥ ончо курч сурактары кийнимде артып калат, кӱӱн-санаам бийиктейт» деп, ол айдып, јерлештерин су-кадык јӱрӱмге ле јӱгӱрип баштазын деп кычырат.


Кем де ундылбаган, не де ундылбас - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ бистиҥ тергееде иштеп турган «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекериниҥ координаторы Владимир Тюлентин тулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде ишмекчи јорыкла Чой аймакта болуп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургузылган кереестердиҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгазын кӧргӧн.\nЈол-јорыкта анайда ок Эл Курултайдыҥ депутадына бу аймактаҥ тудулган Михаил Терехов, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Михаил Маргачев, депутаттардыҥ аймактагы совединиҥ председатели Зураб Колосов, Алтай Республикада культураныҥ энчизиниҥ кереестерин корулайтан госинспекцияныҥ јааны Сергей Очурдяпов турушкандар.\nБыјыл Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелер. Тургуза ӧйдӧ ого јаан белетеништӱ иштер ӧдӧт. Бастыра јерлерде — республиканыҥ тӧс калазында, аймактарда ла јурттарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јерлеш јуучылдарга учурлай тургузылган кереестерди чыныктап јазаары аайынча иштер коронавирусла колбой тура берген айалгалардаҥ камаанду јогынаҥ эрчимдӱ ӧдӱп јат деп айдар керек. «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекердиҥ бистиҥ республикадагы координаторы Владимир Тюлентин бу сурактарды јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат.\nКереестерди чыныктап јазаары аайынча иштер Чой аймакта база ӧдӱп јат. Бу иштерди бӱдӱрерге республикан бюджеттеҥ аймакка 800 муҥ салковой чыгарылган. Келген акчаныҥ 400 муҥы аймактыҥ тӧс јуртында турган кереести чынктаарына чыгарылган. Јурт јеезелерге акча эмди тургуза ӱлелбеген. Је аймактыҥ администрациязында ол јанынаҥ иштер ӧдӱп јат. Бу сурак јуук ӧйдӧ чокымдалып, јартала берер.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Чой аймактаҥ 3076 кижи турушкан. Јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган ла сурузы јок јылыйган јуучылдардыҥ тоозы — 2398. Калапту тартыжулар ӧткӧн јууныҥ јалаҥдарынаҥ тӧрӧл јерине јӱк ле 678 кижи јанган. Фронтко Чой аймактаҥ барган јуучылдар Москваны, Ленинградты, Севастопольды корулаарында турушкандар. Ӧштӱдеҥ Чехословакияны, Венгрияны, Польшаны, Болгарияны ла ӧскӧ дӧ ороондорды јайымдагандар. Фашист-јутпаны Берлинге јетире сӱрӱп, олорды оодо согорында ат-нерезин ле јалтанбазын кӧргӱскендер.\nТылда иш дезе тӱни-тӱжи ӧткӧн. 1941 јылда аймактыҥ одус ӱч колхозында бастыра 4778 кижи иштеген. Олор 1945 јылга јетире фронтко 36 муҥ центнер аш, 29 муҥ центнер эт, 310 муҥ центнер сӱт, 480 муҥ центнер тӱк, койдыҥ ла јоон малдыҥ 48 муҥ терезин табыштыргандар. Фронтко 2310 ат, 920 центнер кузук, 1440 центнер картошко ло маалаажы, 748 центнер мӧт, 27 центнер кургак бадан, таҥкыныҥ 18 центнер јалбырагы, 430 јастык аткарылган. Кара-Кӧпшидеги ЛПХ-да 210 кубометр агаш белетелген. Коруланарыныҥ фондына 24 миллион салковой акча аткарылган. Аймактыҥ эл-јоны госзаймга бичидип, фронтты 17 миллион акчала јеткилдеген.\nЭл Курултайдыҥ председатели, «Тӱӱкилик эзем» деген партийный ӱлекердиҥ координаторы Владимир Тюлентин эҥ ле озо Паспаулда Советский Союзтыҥ Геройы Евгений Трофимовтыҥ адыла адалган школго кирип јӱрген. Мында оны школдыҥ директоры Людмила Чумакаева уткыган. «Высота» деген јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ башкараачызы Оксана Мызаева дезе республиканыҥ парламентиниҥ спикерине ле јол-јорыктыҥ туружаачыларына школдыҥ јуучыл магыныҥ залын кӧргӱзип, олорды ӱренчиктердиҥ ӧткӱрип турган ижиле таныштырган. Јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ башкараачызыныҥ айтканыла, мактыҥ залында кӧп экспонаттар тургузылган, балдар дезе Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолдорын кереестеер иште эрчимдӱ туружып јадылар.\nВладимир Тюлентин јалтанбас летчиктиҥ адыла адалган школдо балдарды тӧрӧлчи кӱӱнге таскадар иш јакшы ӧдӱп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, мындый ууламјылу иш анчада ла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына белетенер ӧйдӧ билдирлӱ эрчимделген. Ол тоодо Паспаулдагы орто ӱредӱлӱ школдо. Школдыҥ ӱренчиктери бедирештӱ ишти улалтып јадылар. Олор улустыҥ айылдарына јӱрӱп, олорды јурттыҥ тӱӱкизиле, јууныҥ ла иштиҥ ветерандарыныҥ эткен ат-нерелӱ керектериле таныштырат. Парламентарий ол кӱн анайда ок бу јуртта Гражданский јууда ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургузылган кереесте болгон. Ол бу јуртта тылдыҥ ветераны Василий Кречетовтыҥ айылында болуп, оныҥ тӧжине Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлалган кереес медальды таккан.\nШколдыҥ директоры Людмила Чумакаева бӱгӱнги кӱнде Советский Союзтыҥ Геройы Евгений Трофимовтыҥ адыла адалган школдо 218 бала ӱренип јат деп айткан. Јурттыҥ эл-јоны дезе бу ла тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде јалтанбас летчиктиҥ чыккканынаҥ ала јӱс јылдыгын темдектегендер. Школдо ого учурлай кӧдӱриҥилӱ линейка ӧткӧн. Бу линейкада «Высота» деген јуучыл-тӧрӧлчи клубка јаҥы турчылар алылган. Линейкада балдардыҥ садигинеҥ чыгып јаткан оогош болчомдордыҥ тӧштӧрине курсанттардыҥ значокторы тагылган. Бу балдар быјыл кӱскиде Геройдыҥ адыла адалган школго баштапкы класска келгилеер ле јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ ижинде эрчимдӱ туружар.\nЕвгений Трофимовтыҥ јӱс јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ линейкада анайда ок Веселый Сейканыҥ юнармеецтери, Чойдогы школдыҥ кадеттери ле Кара-Кӧпшидеги школдыҥ музейиниҥ турчылары турушкандар. Быјыл јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ балдары школдыҥ јуучыл магыныҥ залында ӱзеери иштер ӧткӱрерге грант ойноп алгандар. Людмила Олеговнаныҥ айтканыла, оныҥ акчазыла музейге эмдги ӧйдиҥ јазалдары алылар ла оныҥ фонды бӱткӱлинче электрон эп-аргага кӧчӱрилер. Бу туштажуда школдыҥ директоры Алтай Республиканыҥ депутады Михаил Тереховтыҥ олорго јетирип турган болужын темдектеп, ого Быйанду самара табыштырган.\nОл кӱн база бир туштажу Кара-Кӧпши јуртта Советский Союзтыҥ Геройы Семен Тартыковтыҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ школдо ӧткӧн. Бу школ 1947 јылда тӧзӧлгӧн. 1967 јылда мында јаҥыдаҥ агаш школ тудулган. 2007 јылдаҥ ала дезе школдо тудум ла јазал иштер ӧткӧн. Бу иштердиҥ кийнинде ол танылбас болуп кубулган. Јурттыҥ балдары тургуза ӧйдӧ эмдиги ӧйдиҥ јепселдериле јеткилделген јаан ла јарык класстарда ӱренип јадылар. 2019 јылда Кара-Кӧпшиниҥ школына Советский Союзтыҥ Геройы Семен Тартыковтыҥ ады адалган. Бу јуртта оныҥ адыла адалган ором база бар. Герой бойы Никольское јуртта чыккан ла ӧскӧн. Кара-Кӧпшиниҥ школында ӱренген. Гвардияныҥ ефрейторы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Корсунь-Шевченкодогы операцияда туружып, јалтанбазын ла ат-нерезин кӧргӱскен. Јеҥ јастанып јыгылган јуучылга Советский Союзтыҥ Геройыныҥ бийик ады 1944 јылда адалган.\nВладимир Тюлентин школдыҥ балдары каникулдарда да болгон болзо, је бастыра класстарда болуп, оныҥ ижиле јилбиркеп танышкан. Бу ла јууктарда бу школдыҥ директоры Ольга Назарова республикан конкурста «Ӱредӱниҥ лидери» деген номинацияда баштапкы јер алып, ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлигин, ӱренчиктерди ле јерлештерин тыҥ сӱӱндирген эди. Эл Курултайдыҥ предсеадатели јиит директорды бу једимиле база катап уткып, школдо балдарды тӧрӧлчи-патриот кӱӱнге таскадар иш бийик кеминде тӧзӧлгӧнин темдектеген. Ол Кара-Кӧпшиниҥ школы јӱрӱмин бӱгӱнги ырысту ла амыр-энчӱ јӱрӱм учун берген јалтанбас Геройдыҥ адыла тегиндӱ адалбаган деп ајарган. Бу школдо анайда ок Афганистанда јеҥ јастанып јыгылган черӱчил Виктор Михайлов база ӱренген. Школдо оныҥ јадын-јӱрӱмине ле јуучыл керегине учурлалган музей тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги ӱйе јуучыл-интернационалисттиҥ ат-нерелӱ керегин бийик баалап, кылык-јаҥыла, јана баспазыла, јалтанбазыла ого тӱҥей болорго кӱӱнзеп јадылар.\nПарламентарий бу јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес-мӧҥкӱде база болгон. Мындагы јурт јеезениҥ јааны Ольга Сырыхтыҥ айтканыла, кереесте 329 јуучылдыҥ ады-јолы бичилген. Аймакта бӱгӱнги кӱнде эзен-амыр јӱрген тӧрт ветеранныҥ ӱчӱзи Кара-Кӧпшиде јадып јат. Олор: Макар Вершинин, Дмитрий Хамлюк ла Дмитрий Стариков. Дмитрий Федорович Стариков быјыл кӱӱк айда 93 јажын темдектеер. Јуртта тылда иштеген тӧрт ветеран арткан. Јууныҥ балдары деген улустыҥ тоозы — 35 кижи. Аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Михаил Маргачев јурттарда турган кереестердиҥ бирӱзи де ајару јок артпас деп айткан. Кар кайылып, кӱндер јылыза ла кереес-мӧҥкӱлерде јазалду иштер башталар. Кара-Кӧпшиде јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнине јетпей туруп база чыныкталар.\nЭл Курултайдыҥ предсеадатели В. Тюлентин, республиканыҥ депутадына бу аймактаҥ тудулган М. Терехов, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны М. Маргачев ло депутаттар совединиҥ председатели З. Колосов, республикада культураныҥ кереестерин корулайтан госинспекцияныҥ јааны С. Очурдяпов ло Кара-Кӧпшидеги јурт јеезениҥ јааны О. Сырых ол кӱн анайда ок тылда иштеген ветерандар Иван Табакаевтиҥ ле Мария Галецкаяныҥ айылдарында болуп, олорго Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлалган юбилейлик медальдар табыштырган.\nКрасносельское ле Веселая Сейка јурттарда\nПарламенттиҥ спикери Красносельское јуртта тубалардыҥ культуразыныҥ тӧс јериниҥ јааны Васса Такпаева ла Эл Курултайдыҥ бежинчи тудуузыныҥ депутады болгон Виктор Суразаковло тушташкан. Олор Владимир Тюлентинге тӧс јердиҥ ижи-тожы керегинде куучындап, алты толукту айылда тургузылган солун экспонаттарла таныштырган. Тӧс јердиҥ јааны јаҥныҥ јербойындагы органдарыныҥ ишчилери ле Эл Курултайда олордыҥ аймагыныҥ депутады ас тоолу ӧс калыктардыҥ сурактарына јаан ајару эдип турганы керегинде куучындаган. Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында тоолу јылдар мынаҥ кайра Паспаул јуртта ады-јолы јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ адыла адалган музей тӧзӧлгӧн. Эл Курултайдыҥ председатели тубалардыҥ Красносельское јурттагы культуразыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери алтай калыктыҥ Эл-Ойын, Јылгайак, Чага ла ӧскӧ дӧ байрамдарында эрчимдӱ туружып турганын темдектеп, олорго јаан алкыш-быйанын айткан.\nИшмекчи јорыктыҥ туружаачылары Веселая Сейка јуртта јерлеш Геройлорго учурлай тургузылган мемориалда база болгондор. Владимир Тюлентин бву кереес-мӧҥкӱниҥ јакшы айалгазын темдектеген. Јурттыҥ эл-јоны бу мемориалды јаантайын кичееп ле кӧрӱп турганы иле ле танылу болды.\nАймактыҥ тӧс јуртындагы Мактыҥ мемориалы бӱгӱнги кӱнде база јакшы айалгада туруп јат. Бу кереес Чойдо 1968 јылда ачылган. 1985 јылда Улу Јеҥӱниҥ 40 јылдыгы темдектелип турарда, ол бӱгӱнги турган јерине кӧчӱрилген. База бир јылдаҥ дезе мемориалдыҥ јеринде 1919-1922 јылдарда Гражданский јууда туружып, јеҥ јастанган он јети кызылчерӱчилдиҥ сӧӧги јуулган. 1990 јылда Мактыҥ мемориалыныҥ тепсеҥинде политикалык репрессияларга кыстадып божогондорго учурлалган митинг ӧткӧн. 1991 јылда дезе кереес-мӧҥкӱниҥ јанында Советский Созтыҥ Геройлоры Семен Тартыковтыҥ ла Евгений Трофимовтыҥ сӱр-темдектери тургузылган.\nЈеҥӱниҥ кӱнин јууктаткан јалтанбас јуучылдардыҥ ла тылда ат-нерелӱ иштеген ветерандардыҥ ады-јолдоры бу аймактыҥ кереес-мӧҥкӱлеринде алтын таныктарла бичилген. Бӱгӱнги кӱнде Чой аймакта тылдыҥ ветерандарынаҥ 32 кижи арткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары јылдаҥ јылга там ла короп јат. Аймакта бӱгӱнги кӱнде јӱк ле тӧрт фронтовик арткан. Олор: Макар Иванович Вершинин, Дмитрий Федорович Стариков, Дмитрий Васильевич Хамлюк, Фёдор Кузмичь Логинов ло концлагерьде болгон Виктор Корнеевич Петерс.\nАймактыҥ тӧс јуртындагы Мактыҥ мемориалына калганчы јылдарда кӧп фронтовиктердиҥ ады-јолдоры јаҥыдаҥ бичилген. Јуук ӧйлӧрдӧ мында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлай тудум ла јазалду иштер ӧдӧри темдектелет. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ предсеадтели, «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекердиҥ координаторы Чой аймакла болгон ишмекчи јорыкта анайда ок Культураныҥ тураларыныҥ, библиотекалардыҥ, балдардыҥ садиктериниҥ, кӱӱлик школдордыҥ ла клубтардыҥ ижи-тожыла танышкан. Ол мындый ишмекчи јорыктарды ла туштажуларды республиканыҥ ӧскӧ дӧ аймактарында ӧткӱрерге темдектейт.\nГ. МИРОНОВАНЫҤ фотојуруктары


«Актёр — ол профессия эмес, ол јӱрӱмниҥ аайы» - altaicholmon\n«Актёр — ол профессия эмес, ол јӱрӱмниҥ аайы»\nАлтай јериниҥ адын кӧдӱрген јииттер калганчы ӧйдӧ там ла кӧптӧп турганы сӱӱндирет. Кажы ла кижи оны бойыныҥ таҥынаҥ эп-аргазыла эдет. Андый улустыҥ бирӱзи — майман сӧӧктӱ Эпчил АКЧАЛОВ. Бу бичимелисте театрдыҥ ла киноныҥ Москвада иштеп турган актёры ла оныҥ амадуларына једерге талдап алган јолы керегинде куучындайдыс.\nЭпчил Кош-Агаш аймактыҥ Ортолык јуртында чыккан. Анда 4-чи класска јетире ӱренеле, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга ӱренерге кирген. Ол актёрдыҥ ижиле оогоштоҥ ала јилбиркеп, оныла бек колбузын сезип јӱрер болгон. Эпчил 3 јаштаҥ ала јаан эмес спектакльдарда ойноп баштаган. Гимназияда ӱренип турган тужын ол эҥ јаркынду, санааркаш јок ӧй болгон деп, эске алынат.\nМында ол театральный кружокко ло Анатолий Булданович Тюрункин башкарган «Башпарак» ансамбльга кӱӱнзеп јӱрген. Араайынаҥ Эпчил јаан сценага чыгып баштаган: КВН, спектакльдар, «Башпаракла» кожо Москвада фестивальга барган. Бу ӧйлӧрдӧ актёр болор амадузы там ла тыҥый берген. 11-чи класска једерде, М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училище адылу набор ачкан. Ого ајарып, театральный кружоктыҥ ӱредӱчизи Татьяна Борисовна Ойноткинова Эпчилге ары ӱредӱге кирерге бойын ченеп кӧрзин деп айткан.\n«Экзамендерге тӱрген-тӱкей белетенер керек болгон, је, карын, Наталья Владимировна Апинаныҥ болужыла бу таскадуны јакшы бӱдӱрип алгам. Ол учун ӱредӱчимге јаан быйанымды јетирип турум» — деп, Эпчил бичийт.\nСтудент јӱрӱми кӱч, је ол ок ӧйдӧ сӱрекей сӱӱнчилӱ ӧткӧн. Эпчил баштапкы ӧйлӧрдӧ театрал јӱрӱмди оҥдоп болбой, эпјоксынып јӱргенин ачыгынча айтты: «Јаан калага, таҥ эртенеҥ ала орой эҥирге јетире ӱредӱге, јаантайын акча јетпеске ӱренерге кӱч болгон до болзо, је кийнинде ӧткӧн јолымды ајарала, сӱӱнип, кӱлӱмзиренип турадым».\nАнайда ок амадаганына једерге, кижиге «солынарга» да келижип турат. «Мен бойымла кӧп тартышкам. Сӱрекей уйкучы кижи болгомдо, кезикте репетицияларды да божодып ийер деген сагыштар келип турар болгон. Мен эмдигенче андый. Је, канайдар? Тартыжуда бойыныҥ јакшызы база бар».\nОныҥ учун мындый јолло барарга амадап турган балдарга уур-кӱчтерлӱ, шакпыртту, меҥдештӱ јӱрӱмге белен болор керек. Республикадаҥ кӧп балдар Эпчилге бу јанынаҥ сурактар бичип турган учун, јиит актёр олорго бир канча јӧп берет:\n«Озо ло баштап кычырарын сӱӱгер. Нениҥ учун дезе, ол јаҥыс ла ЕГЭ-ге эмес, је анайда ок университетте де јаантайын керек болор.\nТеатрал вузта ӱренерге кӱӱнзеп турган болзогор, јайаандык экзаменниҥ программазын јакшы белетеп алар керек. Бу тушта јаныгарда болужып, слерди ууламјылап турган кижи болзо — јакшы.\nАктёр кижи ончозын эдип билер болзо, канча ла кире артык болор. Оныҥ учун слерде кандый бир јайалта бар болзо, сӱрекей јакшы болор: кожоҥдоп, бијелеп, кӱӱлик ойноткыларла ойноп. Билгирлерер, јайалталарар канча кире кӧп болор — сценада анча ла кире аргалар болор.\nУйалчак кижиге мындый иште кӱч. Сен јаантайын башка-башка улусла туштажып, олорло куучындажып јӱрер керек. Оныҥ учун, мындый кылык-јаҥды туура таштагар.\nКандый да болзо, кижиде кӱӱн барда, аргалар да табылар. Бойыгардыҥ ийде-кӱчигерге бӱдӱп, албаданып јӱрӱгер».\nЭпчилдиҥ айтканыла, ол бойы да бу јанынаҥ кӧп амадулар тургускан болгон. Олордыҥ кӧп сабазы келишкен де болзо, је кезиги эмди де амадулар болуп артып јат. Тургуза ӧйдӧ јаҥы амадулар там ла кӧптӧгӧн, олордыҥ бирӱзи — 2020 јылда толометраж кинодо тӧс рольдордыҥ бирӱзин ойнооры.\nБу јууктарда Эпчил Егор Крид деген јайалталу орус кожоҥчыныҥ клибында турушкан. Бу керегинде Эпчил мынайда айдат: «Кридтиҥ јаҥы кожоҥына клип согулар деген солун угулган кийнинде меге бир кастинг-директор «анда туружып кӧр» деп айткан. Мен капшай ла бойымныҥ актёрский портфолиомды ла видеотаныштырумды тӧзӧӧчилерге аткаргам. Учы-учында мени ары јараткан деп сакылталу јетирӱ келген. Ол тушта мениҥ сӱӱнгенимди кӧргӧн болзогор!».\nЈе ижигерди канча да кире сӱӱп турган болзогор, кажы ла немеде јакшызы да, јаманы да бар. Актёр кижиниҥ ижинде бир канча једикпестери бар, Эпчил ол керегинде јажыт јогынаҥ чике айдат: «Баштапкы тутагы — кубулчаҥ ла кезикте эпјок иштейтен ӧй. Съёмкалар кандый ла айалгаларда ӧдӧр аргалу. Темдектезе, «Сердце Пармы» деген киноны согуп турган тушта, бис эрте таҥла, 5 сааттаҥ ала эҥирдиҥ 9 саадына јетире соок кырларда тоҥуп туруп иштегенис.\nБаза бир једикпези ол — турумкай эмези. Кезик актёрлор токтобостоҥ кӧп кинолордо ойнойло, кийнинде узак ӧйдиҥ туркунына иш јок отурар аргалу. Оныҥ учун бойыҥ јаантайын бедиренип, кыймыктанып јӱрер керек».\nБайла, оныҥ да учун Эпчилдиҥ эне-адазы балазыныҥ талдап алган ӱредӱзин јаратпаган. Олордыҥ санаазыла эмчиниҥ эмезе программисттиҥ ижи канча катапка учурлу. Ол јаантайын суруда да, јал-акчазы да кӧп. «Је андый да болзо, олор меге бӱдӱп, эмди мениҥ бек тиргижим болуп јадылар» — деп, Эпчил куучындайт.\nАйдарда, актёр кижиниҥ ижинде кӧп јакшы аҥылулар бар. «Кандый да роль берзе, сен оны бастыра јӱректеҥ ойноорго албаданар учурлу. Бӱгӱнги кӱнде мениҥ эҥ сӱӱген ролим — ол Игорь Владимирович тургускан «Бумбараш» деп спектакльдагы тӧс герой Ляхтыҥ роли.\nАнайда ок сенде јилбилӱ, атту-чуулу кӧп улусла таныжар арга бар. Кезикте олорло куучынды баштаарга эмеш коркымчылу да болзо, кийнинде олор теп ле тегин сен ошкош улус болгонын биледиҥ»— деп, ол айткан.\nАлтай јеринеҥ кӧп улус Эпчилдиҥ једимдӱ, кӧрӱмјилӱ ижиле јилбиркеп, ого бичип, оморкоп турганына јиит актёр быйанду јӱрет. Анайда ок ол актёр кижиниҥ телкемине баштапкы алтамдарын эдерге болушкан улуска быйанын јетирет: оогоштоҥ ала ууламјылап ла болужып јӱрген Ортолыктыҥ Культура байзыҥыныҥ башкараачызы Зинаида Фёдоровна Ултариковага, Любовь Бадыкеевна Барбачаковага ла Анатолий Булданович Тюрункинге.\nЭпчилге куучын-эрмек учун быйан, јайаандык јолында бийик једимдер кӱӱнзейдис ле јаҥы рольдор сакыйдыс.


Тӧрӧл тилистиҥ устары – Эре-Чуйда - altaicholmon\nТӧрӧл тилистиҥ устары – Эре-Чуйда\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзи бу неделеде Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында ӧдӱп јат.\nБелтир јурттыҥ Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школы бу кӱндерде тергеебистиҥ ончого јуук аймактарынаҥ келген солун улусты уткыган, ӱредӱлик иштиҥ устарыныҥ мӧрӧйин ӧткӱрген, јилбилӱ кӧрӱ-ойындарыла кайкаткан тӧс јер боло берген. «Алтай Республиканыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2019» деген республикан кӧрӱ-ченежӱде, оныла колбой ӧткӧн керектерде јӱстеҥ ажыра улус турушкан.\nКӧрӱ-ченежӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Байрам Белтирдеги школдыҥ ӧмӧлиги Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ гимндерин кожоҥдогоныла ачылганы баштапкы кайкал болгон. Школдо, техперсоналды ла интернатта иштеген улусты кожо чоттозо, 70 кире кижи иштеп јат, оныҥ учун хор-кожоҥ кӧдӱриҥилӱ угулып, тоомјылу кӧрӱнген.\n«Ыраак јолды ырааксынбай, кочкор айдыҥ соогын сооксынбай, канча-канча ажулар ажып, канча-кача кечӱлер кечип, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ Эре-Чуйдыҥ Белтир јуртында ӧдӱп јаткан республикан кӧрӱ-ченежӱзине келгендерди изӱ уткып турубыс!» – деп, школдыҥ директоры Јаҥар Молтушева байрамга келген улусты уткыган.\nКош-Агаш аймактыҥ јааны С. М. Кыдырбаевтиҥ ле башкартузыныҥ адынаҥ уткуулды аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Алексей Тадыкин айдып, кӧрӱде турушкандарга једимдӱ ле турулталу иш кӱӱнзеген.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ кӧрӱ-ченежӱзин бис 18 јылга улай ӧткӱрип келдис. Биске бу конкурс сӱрекей јаан учурлу, не дезе, ол алтай тилди корыырга ла ӧскӱрерге јӧмӧп јат. Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозына мындый керектерди ӧткӱрери баштамы учурлу – деп, ачылтада АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева темдектеген. –Педагогикалык иштиҥ устарыныҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрип турган јетикӱндӱгинде бу кӧчӱп јӱрген сок јаҥыс конкурс. Бу јаҥжыгу мынаҥ да ары улалар деп сананадым, нениҥ учун дезе оныҥ шылтузында бис тергеебистиҥ ончо ӱредӱчилериле, текши ӱредӱниҥ этно-культурный бӧлӱгин корыыры ла ӧскӱрери аайынча школдордогы јаҥжыгуларла таныжадыс.\nКӧрӱ-ченежӱниҥ ончо туружаачыларына бийик једимдер кӱӱнзейдим. Мӧрӧйдӧ кӧп јеҥӱчилдер болбой јат, бир ле кижи јеҥӱчил болуп чыгат. Оныҥ учун јеҥдирткен улус санааркабагар деп айдар кӱӱним бар, бу кӧрӱ ченемел алыжар, ӱредӱчи болуп бойы ӧзӧр, бир иш бӱдӱрген улусла таныжып најылажар јер ине. Кӧрӱниҥ тӧс амадузы тӧрӧл тилди билерин ле ӱренерин јон ортодо элбедери болуп јат».\nПрофессионал ижинде бийик једимдери, јиит ӱйени таскадарында кӧп јылдарга бӱдӱрип келген ак-чек ижи ле алтай тилди корыырына ла ӧскӱрерине јетирген таҥынаҥ јаан јӧмӧлтӧзи учун АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразын ла акчала сыйды Ольга Болтошева кӧдӱриҥиде Кош-Агаш аймактыҥ Ортолыктагы ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Н. К. Табылгиновага ла Телеҥит-Сортогойдогы орто ӱредӱлӱ школдыҥ директорыныҥ ордынчызы, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи М. Ю. Комбуновага табыштырган. Анайда ок АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Чаган-Узундагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Л. В. Диятова кайралдаткан.\n«Алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ кӧрӱзи Белтир јуртта ӧдӱп јатканына оморкойдым. Бу јерде ижине каруулу, бийик ченемелдӱ ӱредӱчилер кӧп – деп, Алтай Республиканыҥ депутады Николай Малчинов кӧдӱриҥиде айткан. – Тургуза ӧйдӧ Россияныҥ эл-јоныныҥ куучындашкан тилдери окылу чотло 277, олордоҥ 89-ын ӱредӱ иште тузаланып јат, 36-зы – Конституцияла быжулалган государстволык тилдер, ол тоодо бистиҥ алтай тилис. Бӱгӱн телекӧрӱлте, СМИ-лер, телефондор орус тилле болордо, тӧрӧл тилди ӱредери јеҥил эмес керек болуп јат. Оныҥ учун бу отурган улусты, јаш ӱйени алтай тилге ӱреткен ӱредӱчилерди мен сӱрекей бийик баалайдым».\nӰредӱлик иште бийик једимдери, кӧп јылдарга бӱдӱрип келген ак-чек ижи учун Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын АР-дыҥ парламентиниҥ адынаҥ Николай Малчинов Кош-Агаш јуртта Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи А. А. Бадановага ла Кош-Агашта ок В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи А. В. Курдяповага табыштырган.\nКалыктыҥ јӱрӱминде алтай тилдиҥ тӧс учурын кӧп улус темдектеп, оны корыган ла ӧскӱрген, јаш ӱйени тӧрӧл тилине ӱреткен улуска алкыш-быйан айткандар. Онойдо, Кош-Агаш аймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Санаш Дидунов «тил –калыктыҥ тазылы, тил бар болзо, калык болор, тилисти билер болзобыс, ӧскӧ калыктар ортодо бажысты бийик кӧдӱрип јӱрерис» деп айткан. «Энениҥ сӱдиле келген, тайга-тажыстаҥ, агын суубыстаҥ, баскан јеристеҥ келген тӧрӧл тилисти бис ундыбас учурлу» – деп, Кош-Агаш аймактыҥ ӱредӱлик башкартузыныҥ јааны Андрей Акимеев темдектеген.\nРоссияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Край Бидинов албаты болуп артарга акча-јӧӧжӧ эмес, албатыныҥ тӧрӧл тили керек деп темдектеп, «бойыныҥ канын, бойыныҥ тынын, бойыныҥ јӱрегин ӧйлӧр-чактар ӧткӱре апарып, албатызына, Алтайына керектӱ јаан ишти бӱдӱрген, албатызыныҥ тилиниҥ судазын, тамырыныҥ чогын туткан алтай тилдиҥ ӱредӱчилерине» алкыш-быйанын айткан.\nБелтирдеги јурт јеезениҥ јааны Арчын Таханов алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзи јеринде ӧдӱп јатканына оморкоп ло сӱӱнип турганын, алтай тилистиҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзин јетирген бу кӧрӱ улалып ла элбеп, јиит ӱйеге јозок болор кӱӱнземелин угускан.\nАчылтада 2018 јылда режиссер Михаил Кулунаковтыҥ белетеп тургускан «Эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ учуры» деген видеороликле таныштыру-кӧргӱзӱ болгон.\nБалдардыҥ садтарында јӱрген болчомдорго, баштамы класстардыҥ ӱренчиктерине, оогош балдарга учурлалган алтай кожоҥдор бичилген видеоклипти јуулган улус соныркап кӧргӧн. Оны балдардыҥ «Јаш канат» деген ӧмӧлигиниҥ башкараачылары Алан ла Айана Темеевтер ле «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ фотокорреспонденти Евгений Бутушев, анайда ок Таҥдак Мекечинниҥ, Влад Санашевтиҥ турушканыла белетеп јазаган эмтир. Бу дискти чыгарарга АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозы јаан болужын јетиргени ачылтада айдылган.\nКош-Агаш аймак, Белтир јурт кӧрӱге келген айылчыларды Эре-Чуйдыҥ албаты-јоны кӧгӱс-ойыныҥ байлыгыла, јайалталарыныҥ јаркыныла, кӱндӱзегиле кӧӧрӧткӧн. Кӧрӱ-ченежӱ иш ӧткӧн кажы ла кӱн солун ойын-кӧргӱзӱлерле, кӧрӱлерле тӱгенген. Јаҥыс та бистиҥ республикада эмес, је тыш тергеелерде, ороон кеминде ады-магы чыккан јайаан ӧмӧликтердиҥ ле артисттердиҥ ойынын, кӧкчи устардыҥ ижин бу ыраак јуртта кӧрӧр ырыс келишкен. «Чуй», «Таҥдак», «Тала», «Таҥ Чолмон» деген јайаан ӧмӧликтерди, Улаган аймакта балдардыҥ «Јаш канат», Белтирдиҥ школыныҥ «Артыш» ла «Экпин» деген ӧмӧликтериниҥ ойын-концерттерин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжуларла уткыган.\nБу јаан кӧрӱ-ченежӱни кӧдӱрип чыгары јеҥил эмес иш. Школдыҥ директоры Јаҥар Молтушеваныҥ куучындаганыла, республикан кӧрӱ-ченежӱге белетенер иш ӧткӧн јылдыҥ учында башталган. Школго акчала јаан эмес те болзо јӧмӧлтӧни Кош-Агаш аймактыҥ ла Белтирдеги јурт јеезениҥ башкартулары јетирген. «Јуртыстыҥ албаты-јоны болушкан. Мал-аш туткан улустаҥ айылчыларды азыраарга Эркемен Тадыров сарлык, Энчӱ Сулешев кой берген. Кӧкчилерис Айсура Якоякова, Сурайа Окина, Олеся Уханова, Клара Табыкинова балдарга, јаан да улуска кеп кӧктӧп, школдыҥ ичин јарандырарга болушкан. Тӱни-тӱжи уйуктабай, кожо баскан улузыска – аймактыҥ ӱредӱлик башкартузыныҥ специализи Игорь Солтонбаевке, Кош-Агаш јуртта Чаптыновтыҥ адыла адалган школдыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери Анжела Тековага ла Айсу Курдяповага, оформитель болгон Эрмурат Кобдолдановко, адын адабай артып калган улус бар болзо, ачынбазын, быйаным айдадым. Је кӧп саба ишти школыстыҥ нак ӧмӧлиги кӧдӱрип чыккан. Байрамды ӧткӱрерге бойыстаҥ акча јууганыс. Јурттыҥ да улузынаҥ аргазы јеткенче акчазынаҥ берген улус бар» – деп, Јаҥар Советовна куучындаган.\nӰредӱчилердиҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзиниҥ баштапкы ӱйе-бӧлӱги бӱгӱн Белтирде тӱгенип јат. Мында талдалган баштапкы беш лауреат кӧрӱниҥ Алтай Республиканыҥ тӧс калазында ӧдӧр ээчий ченелте бӧлӱгинде туружарга атанар. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ быјыл ӧткӧн кӧрӱ-мӧрӧйинде кем јеҥип чыгары јуук ӧйлӧрдӧ јарталар.\nТӧрӧл тилдиҥ ле литератураныҥ Алтайыстыҥ бастыра толыктарынаҥ јуулып келген ӱредӱчилерин кӱӱнзеп уткыган, ижи-тожын тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрерге болушкан ла јӧмӧгӧн Белтир јурттыҥ Кытат Тебекованыҥ адыла адалган школыныҥ ӧмӧлигине, Эре-Чуйдыҥ албаты-јонына быйаныс айдалы.


Январь 2018 - altaicholmon\nЭҥ кӧп бӧрӱни кем ӧлтӱрер?\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи», «Алтай Республиканыҥ бӧрӱчилериниҥ эҥ артык бригадазы» деген конкурстар јарлады.\nТуралары кӱйген, болуш керек!\nГорно-Алтайскта Белинскийдиҥ адыла адалган оромдо кӧп балдарлу 2 билениҥ туралары ла ондогы бастыра јӧӧжӧ кӱйӱп калды.\nЫраактагы јурттарды ӧскӱрерине 164 миллион салковой\nАс улус јуртап јаткан ыраактагы јурттарды социально-экономический јанынаҥ ӧскӱрериниҥ сурактарына быјыл јаан ајару эдилер деп, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сайтында айдылат.\nӰнбереечилер ӱн берер талдаачы участоктор\nӰнбереечилер ӱн берери ле ӱндерди тоолооры талдаачы участоктордо ӧткӱрилет.\nЈеткерлер болоры бир кеминде артат\nЧаган айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ государстволык инспекциязыныҥ (УГИБДД) јааны полицияныҥ полковниги А. КОСИНОВ тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларына пресс-конференция ӧткӱрген.\nООПТ — ар-бӱткенди корыыр иштиҥ бӱдӱми\nРоссияда ороонныҥ тӱӱкизинде Байкал кӧлдиҥ јарадында тӧзӧлгӧн баштапкы Баргузинский текшигосударстволык заповедник тӧзӧлгӧниниҥ 101 јылдыгы чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде темдектелген. Оныҥ амадузы баргузинский кишти корыыры аайынча ӧткӱрер иш, бу тындуныҥ тоозы XX чактыҥ башталганында сӱрекей астай берген болгон. Баргузинский заповедник (Бурят Республика) тӧзӧлгӧниниҥ шылтузында аҥылу коруулду ар-бӱткендик јерлердиҥ бӱгӱнги федерал системазыныҥ тӧзӧлгӧзи тӧзӧлгӧн. ООПТ-ныҥ (ар-бӱткенниҥ аҥылу\nJыҥылаарын сӱӱчилерге јакшынак сый\nМайма аймактыҥ јериндеги «Манјӱрек» деген туу-чанаа комплекстиҥ орто станциязыныҥ узуны 1050 метр, уур-кеми јанынаҥ «чаҥкыр» деп темдектелген ле кресельный подъемниктерле јеткилделген јол-трассазыныҥ ачылтазы ар-бӱткенде амыраарын сӱӱчилерге јакшынак јаҥыјылдыҥ сый болды. Эмди кырдаҥ јыҥылаарын сӱӱчилер ӧскӧ тергеелердеги ГЛК-лардӧӧн барбай, эрте кыштаҥ ла ала мында кӱӱни јеткенче јыҥылап алар арга тӧзӧлгӧн.\n«Россияныҥ чаназы-2018» — кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, «Россияныҥ чаназы-2018» деген јаҥжыккан маргаандар кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайскта Jыланду ӧзӧктӧ ӧдӧр, башталатан ӧйи 11 саатта.\nАлтын Кӧлдиҥ 100 метр тереҥине\n«БайкалТек» деген дайверцентрдиҥ башкараачызы Геннадий Мисан быјыл чаган айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтын Кӧлдӧ болуп, оныҥ 100 метр тереҥине тӱжӱп јӱрди.\nСооктор сыныккан да болзо…\nМындый сооктор Туулу Алтайда 1969 јылда болгон деп, Алтай Республикадагы Гидрометбюро јетирет. Ол тушта 40 градус сооктор бастыра областьтыҥ аймактарында болгон деп айдарга јараар.


Ирбисти чеберлеп аларга - altaicholmon\nИрбисти чеберлеп аларга\nОрус географический обществоныҥ гранты аайынча гран-кыйуныҥ јерлеринде ирбисти чеберлеп аларыла колбой, Россияныҥ ла Монголияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштери ӧдӧт.\nСайлугемдеги (Алтай Республика) ле «Силхэм» национальный парктардыҥ билимчилери российско-монгол гран-кыйуда ирбистиҥ тоозын чеберлеп алары аайынча видеоконференция ӧткӱрген. Аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер Сайлугемниҥ сындарыныҥ эки јанында бар, андый айалга бу јерлерде ирбистиҥ тоозын шиҥдеер ле орныктырар деген текши амаду тургузат.\nБу ууламјыда эки ороон ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш «Россияда ирбис јӱрӱп турган Алтай Республикада очокты шиҥдеери ле чеберлеери» деген грант аайынча ӧдӧт. Ол 2020 јылдаҥ ала Орус географический обществоныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилип јат.\n«Сайлугемниҥ сындарыныҥ российский јанында 7 ирбис бар деп чотолот, монгол јаны шиҥделбеген. Ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип јаткан ӱлекер гран-кыйуныҥ јерлеринде бу тындуныҥ чокум тоозын билип алар, текши тоозын чеберлеери аайынча иштерди темдектеп салар арга берер. Эксперттердиҥ јетирӱлери аайынча болзо, Монголияда ас ла дезе 1,5 муҥ ирбис бар, Россияда кӧп лӧ дезе 70-90» — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ директоры Денис Маликов айдат.\nАҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер автоматический регистраторлор тургузатан экспедициялар ӧткӱрер арга алар. Фототузактардаҥ алынган јетирӱлер гран-кыйуныҥ эки јанында шиҥжӱ ле корыыр иштерди аайлу-башту ӧткӱрер арга берер.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ ишти качан ӧткӱретени видеоконференция ӧйинде чокумдалган. Бу иштер тулаан айдыҥ бажында башталар. Бис 30 регистратор тургузарыс, монгол коллегаларыс кайда да 35-40 андый јазал тургузар. Камераларда не согулганын шиҥдеер иш кӱӱк айдыҥ учында-кичӱ изӱ айдыҥ бажында башталар. Эки «гражданстволу» ирбистерди ле гран-кыйуныҥ бир ле јанында јӱрӱп турган ирбистерди илелеерге бу кире ӧй једер» — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ баш билим ишчизи Денис Гуляев јетирет.\nВидеоконференция ӧйинде «Силхэм-Сайлугем» деп трансграничный резерват тӧзӧгӧни кандый туза экелери, албатылар ортодогы ООПТ-ныҥ узак ӧйгӧ темдектелген менеджмент-планы база шӱӱжилген.


Категория: Новости\t Опубликовано 03 Июнь 2020\t Просмотров: 207\nТуулу Алтайда бу ок ӧйдӧ газеттерде Пушкинныҥ эземине учурлалган аҥылу бӱктер чыккан. Эҥ ле кӧп оныҥ ӱлгерлерин алтай тилге кӧчӱрген поэт Алексей Чоков: «Абысла оныҥ јалчызы балда» керегинде чӧрчӧк, ӱлгерлер: «Кавказ», «Кӱс» ле о.ӧ.\nКычыраачыларга «Ойроттыҥ комсомолы» (1937) деп газеттеҥ алынган ӱлгерлерди берип јадыс, јаҥайлыпла бичилген.\nОРУСТЫҤ УЛУ ПРОМЕТЕЙГЕ\nАлбатыга от берер деп,\nЗевсла тартышкан Прометейдий.\nАлбатыны кулдаҥ айрыыр деп,\nКаандарла ченешкен Пушкин!\nКудайбыла ченешти деп,\nПрометейди кайага кадагандый,\nКаан адын шоотты деп,\nКазыр кысталаҥга тӱшкен Пушкин!\nКайага кадаткан Прометейди,\nКалыҥ ӱлгерлӱ Пушкинды,\nКанду каандар јайнатты.\nКалык чӧрчӧгинде Прометейдий,\nКайралду јӱрӱми кату болгон.\nКалыкка чийген ӱлгери учун,\nКавказ тууларына сен айдаткаҥ.\nӦлбӧс јаҥду ӱлгери артты.\nӦштӱни јеҥген бис класс,\nӦрӧ кӧдӱрдибис бӱдӱргениҥди.\nКаан бийди јок эттибис.\nКолдо кынјыны ӱзӱп,\nКоот коммунизмге браадыбыс.\nСуузын болгон аржан,\nСоолбос болор качан да.\nСӱгӱнип ӱренер ӱлгерин,\nСайалбас болор чактарга.\nОрус, казак, калмык, грузин.\nАлтай, тунгус, калка, негр,\nОнчолоры сениҥ ӱлгериҥ ӱренер.\nОроон јуртыбыс ижинде тузаланар.\nКӧк мӧҥкӱлӱ Кавказта,\nЈылым кайа- таштыҥ кырында,\nКара јаҥыскан мен турум,\nКавказ алдымда туру.\nТас тайгадаҥ Канкере учты.\nМеге тӱҥейлежип учуп турды.\nТӱрген суулардыҥ бажын кӧрдим,\nКапчал ӧзӧктӧрдиҥсынын кӧрдим.\nБулут менеҥ јаҥыс алдымда кӧчти,\nОныҥ алдында јылым кайа таш,\nОныҥ алдында јеҥес, јыраа турат,\nОноҥ тӧмӧн кӧк јажыл тепсеҥдер.\nКӧп аҥ-куштар турлуузы кӧрӱнет,\nАлбаты јуртаган јурттар кӧрӱнет.\nКой эчкизин айдап кабырган,\nАрагва сууныҥ јаказында,\nЈараш серӱӱн кӧлӧткӧлӱ јалаҥында,\nЈайымдап мында јӱрет.\nТерек суузы чакпындалган јерде,\nТенибер јорукчы јортып јӱрӱ.\nТеректиҥ шуултты, чакпыны эрчимдӱ,\nТудуп јиир аҥ кӧргӧндий,\nЈӱзӱнделип, табыштанып јадат.\nЈылым ташту јарадына,\nЈуулап келген јуудый комдор согулат.\nЈок тегин јободыҥ!\nСеге курсак та јок, јыргал да јок,\nТашту туула тайгалар,\nТабыш јоктоҥ сени кыза тутты.\nТеҥериде кӱс јытанды,\nКӱнниҥ соогы киреленди.\nКӱндер кыскара берди,\nКуу туман кайанаҥ турды.\nЈажыл бӱри агаштардыҥ,\nЈажурканып тӧгӱлип турды.\nКуштар ӱӱрлежип јанып ийди,\nЭрикчелдӱ ӧй келди.\nНоябрь ай эжикте турды,\nЭртен тура јер тоҥор болды.\nЈалаҥдагы истер божоды,\nТабыш јок, ыҥ-шыҥ калды.\nАч бӧрӱ тӱн ле кожо\nАзуун курчудып јем бедирер.\nАлбатыныҥ јолына чыкты,\nАк- боро эрјине ат.\nАч бӧрӱниҥ јыдын алды,\nМышкырып, ӱркӱп турды.\nСескир јорукчы сезинди,\nСек болбойын деп сананды.\nКыр ӧрӧ маҥтатты,\nСары таҥ атканда кӱзедӱчи,\nСоорузын эмди тартпас эмтир.\nСаар уйлар јалаҥга апарып,\nТӱште ойто айдабас эмтир.\nЈылу турадаҥ айрылбай,\nКыстар кӱделизин иирип јадат.\nКыстар кӧдӧчизи јарыткыш,\nКыстардыҥ алдына кӱйӱп јадат.


Май 2020 - Страница 2 из 13 - altaicholmon\nБалдарыска сӱӱнчи сыйлайлы!\nБыјыл эпидемиологиялык чочыдулу айалгала колбой, јаҥжыгып калган бир канча јаан байрамдар онлайн аайыла ӧтти. Јажыл јайдыҥ баштапкы кӱниндеги эҥ сӱӱнчилӱ, каткыла, ырысла, сӱӱшле толгон байрам — Балдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱни јууктап келди. Бир јерде кӧп улус јуулыжарга јарабас деген айалгада балдарга байрамдык сезимди тӱҥей ле сыйлап, сӱӱндирер керек. Ондый амадула текши ороон ичинде база\nӦрт ӧчӱрер техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин агаштарды корыыры аайынча автономный учреждениелердиҥ башкараачыларына ӧрт ӧчӱрер јаҥы техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган. Тергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, быјыл келген баштапкы бӧлӱк бу кӧлӱктер «Экология» нацӱлекердиҥ «Агаштарды чеберлеп алары» деген федерал ӱлекери аайынча аткарылган. УАЗ кӧлӱкке тӧзӧлгӧлӧнгӧн кичӱ агашпатрульный тӧрт комплекс (МЛПК) ле коомой јолдорло јӱрер аргалу эки УАЗ-ик Улаган, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Чой\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларыла неделе сайынгы јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачылары јербойындагы айалга јанынаҥ јетирӱлер эткен. Олордыҥ айтканыла, јербойында кызалаҥ айалгалар јок, суулар ла ӧрт болдыртпазы јанынаҥ сурактар кату шиҥжӱге алылган. Анчада ла јаан ајару коронавирусный инфекция эл-јон ортодо таркабазына эдилет. Тергеениҥ башчызы муниципалитет-тердиҥ башкараачыларына улус\nВ Республике Алтай 119 студентов Алтайского государственного медицинского университета присоединились к работе регионального и муниципальных штабов акции взаимопомощи #МыВместе. Будущие врачи разъехались по всем муниципальным образованиям, где помогают нуждающимся в помощи людям. Ребята оказывают разную помощь, в том числе занимаются доставкой продуктовых наборов и лекарств, раздают средства индивидуальной защиты. «Чуткие, неравнодушные к чужой беде ребята\nУправлением Генеральной прокуратуры Российской Федерации в Сибирском федеральном округе проведена проверка по обращению хозяйствующего субъекта, в отношении которого Управлением государственного авиационного надзора и надзора за обеспечением транспортной безопасности по Сибирскому федеральному округу Ространснадзора в мае-июне текущего года организовано проведение плановой проверки как субъекта с высокой категорией риска деятельности. Действующим федеральным законодательством предусмотрена возможность подачи юридическим\nПока никто официально заявки не подавал, сообщила председатель Центризбиркома Элла Памфилова. Российские регионы пока не подавали официальные заявки в Центральную избирательную комиссию (ЦИК) на проведение дистанционного электронного голосования по закону о поправке к конституции, их можно будет подать только после назначения даты общероссийского голосования. Об этом ТАСС во вторник сообщила председатель ЦИК Элла Памфилова. «Пока\nПрокуратурой республики организована проверка по публикации в СМИ о невыплате персоналу Бюджетного учреждения здравоохранения Республики Алтай «Центр медицины катастроф» COVID-ных выплат Прокуратурой республики организована проверка по публикации в СМИ о невыплате персоналу Бюджетного учреждения здравоохранения Республики Алтай «Центр медицины катастроф» COVID-ных выплат. В случае подтверждения доводов публикации будет принят исчерпывающий комплекс мер прокурорского реагирования. Ход\nВ Кремле не считают, что из-за пандемии коронавируса поправки в Конституцию устарели, новые запросы постоянно появляются в обществе, это нормальный процесс развития общественной жизни, их принимают во внимание, заявил журналистам пресс-секретарь президента РФ Дмитрий Песков. «Общество — это же не закостенелая структура, общество — это живой организм. И, естественно, в обществе постоянно вызревают новые запросы,\nЈер-Алтайына эзен-амыр јанган 1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ кааҥ ла айас кӱни турган. Алтайда сары бӱр, эҥ ле јараш чӧрчӧк јериндий куулгазын ӧй. База ла эмеш ӧй ӧтсӧ, Алтай база ӧскӧ кебин тартынып ийер. Узун мойынду, је тӱҥей ле јараш кӧбӱ карлу, тызыраган соокторлу кыш келер. Сакыбаган јанынаҥ Оҥдой аймактыҥ Ленин-Јол деген јуртынаҥ (эмдиги Алтыгы Талду)\nЈайлуга кӧчӧр јол\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кӱндӱлӱ кычыраачылары, мен слерге ыраак Чуй јеринде койчы-малчыларла, ак-кӧбӧк сӧӧктӱ Богдановтордыҥ билезиле таныштырарга турум. Олор кыш ӧйнде Ирбистӱ-Оозында, јайгыда Айры-Јол ичинде мал кабырат. Ирбистӱ-Оозы Бу Мукур-Таркаты јурттыҥ база бир эптӱ, јакшынак, јажын-чакка албатыныҥ мал кабырган, јай ӧйинде ӧлӧҥ-чӧбин белетеген јери. Мында алаканда немедий ончо кӧрӱнип јадар одоштой турлулар да, јурттар да, Јаҥы Белтир,


Укучыбыз Лидия Карпованың туган телебездә язылган Олы көн уразасы шигырен укыгыз\nТуганайлар, 5 март 2018 - 09:53\nОло ураза кöнняре безнеҥ Жоклаган кӱҥелне,жанны уята. Кӱҥелляр ,жöряк ,жаннар каткан, Анда бит калын "боз" жата. Кӱҥеллярне тöшöнкелек биляб алса, Чыгар жуллар таба алмасаҥ , Бер Ходайга жалбарырга киряк, Жайланыр ,жöрягеҥя Аны кабул алсаҥ. Кӱҥел,жöряк,жанныҥ ӱзгяреӱе, Аҥа киряк бик оло кызмят, Изге аталар- безгя ӱрняк. Аларга бездян кадер -кӱрмят. "Храм...\nОло ураза кöнняре безнеҥ\nЖоклаган кӱҥелне,жанны уята.\nКӱҥелляр ,жöряк ,жаннар каткан,\nАнда бит калын "боз" жата.\nКӱҥеллярне тöшöнкелек биляб алса,\nЧыгар жуллар таба алмасаҥ ,\nБер Ходайга жалбарырга киряк,\nЖайланыр ,жöрягеҥя Аны кабул алсаҥ.\nАҥа киряк бик оло кызмят,\nИзге аталар- безгя ӱрняк.\nАларга бездян кадер -кӱрмят.\n"Храм жулы" ул бик ауыр,\nКиряк бар нястягя тюзяргя,\nКызыктырган äйберлярдян китеб,\nЖаныҥ белян киряк" ӱляргя".\nСине данныйым, Ходаем,\nБар öмöтöмне Сиҥа саламын.\nСиҥа Христосым ,тау итямен,\nСине жöрягемя кабул аламын.


«Кандый да болзо, каткырып, јакшыга бӱдӱп јӱредим» - altaicholmon\nЭр улустыҥ јӱрӱми кату болор, олор јуу-чакта, согуш-тартыжуларда туружар, кату-кабыр иш бӱдӱрип јӱрер деп айдыжар. Олор кӱр-кӧкси бек, ийделӱ болот. Ӱй улус кылык-јаҥыла кӧп сабада јымжак, јалакай болор. Је кезик эпшилердиҥ јӱрген јӱрӱмин, ӧткӧн ченелтелерин, ийде-кӱчин кӧрзӧҥ, олор эр улустаҥ артпас, керек дезе оноҥ до турумкай, бек болгылайт.\nАндый эпшилердиҥ бирӱзиле меге бу јуукта таныжар арга болды. Айсылу Кыйынованы мен элдеҥ ле озо Кан-Оозы аймактыҥ «Эрјине» деген хореографиялык ансамблине кеп-кийимдер кӧктӧп турган ус кӧкчи деп уккам. Газедистиҥ кычыраачылары бу ус кӧкчи керегинде бир кезек бичимелдерди мынаҥ озо јылдарда чыккан номерлеристеҥ кӧрӧр аргалу болгон. Бу ӧктӧм келинниҥ текши јӱрӱми керегинде бӱткӱл роман да бичиирге јараар деп бодойдым. Оныҥ учун јилбилӱ куучынысты элбеде јарлайдым.\nКарган энези адаган\nТаныжып ийеле, байла, кӧп улус чылап ок, нениҥ учун оныҥ ады Айсулу эмес, Айсылу деп сурадым.\n— Мениҥ карган адам крым татар укту кижи болгон, оныҥ учун карган энем мундус сӧӧктӱ Шукаева Карамчы мени татарлап Айсылу деп адаган.\nКарган энемдер он карындаш болгон. Оныҥ ады керегинде айтса, озодо актар-кызылдар келип, улусты кырып турарда, бистиҥ јаандарыс тайга-ташка качып, јажынып јӱрген. Карган энем дезе чууда, ыйлап ийзе, истежӱ табып алар дейле, оныҥ энезине баланы барып агаш аразына артыргызып салзын деген. Эне кижи јаш балазын кайа-ташту јерге бийиктеде чебер салып койоло, јӱреги сыстап качкан. Тоолу кӱн ӧткӧн, истежӱ токтогон кийнинде, ол балазын артыргыскан јерге оны кӧрӧргӧ келген. Је кӧрӧр болзо, балазы тирӱ, канайтпаган да. Онойып, оны энези «карамдаган балам» деп, Карамчы деп адаган.\nКарган энемниҥ ада-энези кам улус болгон. Олор јаан ла кызын ээчидип алып, эки јара камдагылап јӱре беретен. Граждан јууныҥ ол ӧйлӧринде Алтайда улусты кӧп лӧ сабада «кызылдар» кырган дежер. Онойып, карган энем де сок јаҥыс сыйныла ӧскӱс артып калган. Ол оогош сыйнын ла сананып, оны азырап аларга, койчыларга јалчыланып, иштеп јӱрген. Базып ла турала, јыраалардаҥ сындырып, койдыҥ тӱгинеҥ јулуп, носокты тӱӱп, сыйнына апарып беретен. Сыйны дезе оҥор ӱредӱчиниҥ айылында јӱрген.\nЈиит тужында карган энем озочыл уй саачы болгон. Јууныҥ кийни — тороныҥ ӧйи. Бир катап карган энемге јакшы ижи учун колхозтоҥ бозу берген. Уй саачы келиндердиҥ кӧбизи јаш балдарлу. Олор јаба-јуба ол бозуны сойгон. Је этти ӱлежерге де јетпеген. Колхозтыҥ председатели Мармаков деген кижи јиит ӱч эпшини јабарлап, донос бичип, айдуга аткарып ийген. Онойып, карган энем Ӱстиги Магаданда агаш јыгып, ӱч јыл јурт-поселениеде јӱрген. Оныла кожо аткарылган эки келинниҥ бирӱзи алты јыл отурган, бирӱзи айдуда јирме јылдаҥ ажыра бололо келген.\nЈурт-поселениеде карган энем татар укту јиитле танышкан. Карган адамды ӧскӧ поселениедӧӧн командировакага аткарып ийген ӧйдӧ карган энемди чыгарып ийген. Ол капшай ла тӧрӧлине јана берген, энем дезе ичте болгон. Онойып, олор экӱниҥ јолы ыраашкан.\nАйдудаҥ јанып келеле, ол иштеп јӱрӱп, ортозынаҥ арга табып, јаан казанга толо кӧчӧнӧҥ јаантайын азып, јурттыҥ ончо балдарын јууп, азыраар болгонын Мӧндӱр-Сокконныҥ јаан улузы эмди де јылу эске алынат. Анна Чекчеевна Балина кӱч ӧйлӧрдӧ карган энем ого, ыраак Москвада ӱренип турган студент-балага деп, акту кӱӱниле јап-јаҥы алтай тӱлкӱ-бычкак бӧрӱк кӧктӧп сыйлаган деп быйанду айдат.\nМени ол карган энемге тӱҥей дежер. Чындап та, менде ол ийделӱ јаанымла колбу барын, бис экӱниҥ салымдарыс та тӱҥей келижип турганын сезип јӱредим. Кезикте ижимде ол меге болужып та турган деп билдирет…\nКарамчы Шукаевна сӱрекей ус кижи, ол бӧрӱктеҥ ала ӧдӱкке јетире бойы кӧктӧп, белетеп туратан. Энем, Валентина Михайловна, ол ошкош ус кӧкчи. Энем меге јаштаҥ ала койдыҥ, кураанныҥ терезинеҥ кулјаларлу эдип бӧрӱк-тонноҥ кӧктӧп кийдиретен. Адам Кыйынов Акча Кулеровичтиҥ энези тодош сӧӧктӱ Ерелина Тап-\nтырбас карган энем база кӧктӧнӧр ус болгон.\nАш кылгада, бала јашта. Ижи керегинде\nМен оогоштоҥ ло, бир 4-5 јаштаҥ ла ала, энемниҥ баш кайырчагынаҥ бӧстӧрдӧҥ бойым ла алып, керек дезе энемниҥ чамчазын јараду јогынаҥ кезип туруп, наадайларымга кийимди кӧктӧӧр болгом. Ада-энем меге ол ло тушта кӧктӧӧр кичинек машинка садып бергилеген. Ол меге ончо ойынчыктардаҥ артык, ого ло отурып, бойымныҥ алдыма кӧктӧнип отуратам. Бу ойыным келер ӧйдӧ иштеер ижим болор деп билбегем де.\nЈаан класстарда ОНСШ-та ӱренип турала, сурт ла этсе, бойыма јаҥы кийим эмезе болгонын ӧскӧртип кӧктӧп ийетем. Чачты ӧскӧ ӧҥгӧ будуп, «начёс» эдерин школдо база мен баштагам. Кыстар —кийнимнеҥ. Ӱредӱчилер баштаҥ тудунган, арбаныштар болгон (кӱлӱмзиренет). Эмди ӱредӱчилерим мени кӧрзӧ, «моданы башкараачы» деп каткырып эске аладылар.\nОогошто ончо балдар артисттер ле болорго амадайтан. Мен де олордоҥ аҥыланбагам ла школдыҥ кийнинде Абаканда кӱӱлик училищеге «Хореография» бӧлӱкке кирип ӱренгем. Алтайга келип, пединституттыҥ «Филология» факультединиҥ алтай бӧлӱгине киргем. Институтта кӧп ӱредӱчилерим мени «телеберилтеде ӧткӱреечи болуп иштеер» деп айдыжатан. 1991 јылда кожоҥчылардыҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газет башкарган «Кӱмӱш кайырчак» деген солун ӱлекеринде Арутай Адаровло кожо ӧткӱреечи болуп турушкан эдим. Ол салымымда јаркынду бӱк болуп артып калды. Је институтты јетире ӱренбей, кижиге барып, Экинурдӧӧн кӧчӧ бергем.\nОл сыраҥай ла кӱч 90 јылдар. Калажымды иштеп аларга мен кӧктӧӧр машинканы чыгарып ийеле, озо сувенирлер кӧктӧӧринеҥ, кийим-тудум чыныктаарынаҥ араайынаҥ баштагам. (Айсылу Акчабаевнаныҥ барган јуртында салымы келишпеген… Ол јаш балазыла кожо таҥынаҥ биле болуп јӱре берген — авт.).\n1993 јылда аҥылу ӱредӱ јок то болзо, «Солоҥы» журналда мультипликатор-јурукчы болуп иштеген ӧйлӧр болгон. 1994 јылдаҥ ала дезе кеп-кийимдер кӧктӧӧрин баштап, ол ишке текшилей кӧчӧ бергем. 1995 јылда оогош уулым чыккан. Декретте отурып турала, ӱлгӱлеечиниҥ бир айлык ӱредӱзин алып, артыктардыҥ тоозында божотком. 1996 јылдаҥ ала улустыҥ јакыганыла алтай кеп-кийимдерди (тойго, балдарга, ӱредӱчилерге, артисттерге) кӧктӧп, кӧндӱге бергем.\n2001 јылда мен ада-энем јаткан Сугаш јуртка кӧчкӧм. Оноҥ клиенттерим јаҥыс ла Кан-Оозы ла Кӧк-Суу эмес, туку Кош-Агаштаҥ, Оҥдойдоҥ, Улаганнаҥ Сугаштӧӧн келип, кийим јакыдар болгон. Јурттӧӧн бир јылга барган кижи тогус јыл канайып ӧткӧнин билбей де калгам. Энем ле уулдарым мал-ашты башкарган. Мен дезе ӱзӱк јоктоҥ, кезикте тӱнди, тӱшти де билбей, кӧктӧнгӧм.\nМен эдип јаткан керегимди сӱӱйдим, кажы ла кепке санаам, ийдем саладым. Кезик улустаҥ кеп-кийим кӧктӧгӧн учун керек дезе јалын да албай јадым. Кажы бир кижи кӧрӱ-маргаанга барып јатса, акчазы кызык деп билип, акту кӱӱнимнеҥ јеҥӱ кӱӱнзеп, сыйлап бередим. Ондый сый улуска база ийде, јакшы кӱӱн-санаа берет ле олор чын да јеҥӱлӱ јанат, быйанду сӧзин айдат. Ол меге недеҥ де баалу кайрал. Онойдо ок ижим мениҥ томым да деп айдар аргам бар. Ижимле калажымды да иштейдим, кӧксимде «ооруларымды» да јазадым.\nЈакыганы аайынча кӧктӧнип јадала, кижиниҥ кылыгын да билип аларга јараар. Јакшы ла эдилип бараткан иш, ээзиниҥ кылыгы кату болзо, торт ло тутакталып турар. Эмезе иш ӧйинде кӧктӧдип јаткан кижиниҥ јӱрӱминиҥ элестери де кӧрӱне берер. Андый учуралдар база болот. Оныҥ учун кӧклӧ кожо кижи улустыҥ кылык-јаҥын да јакшы аайлаштырып јӱрет.\nКеп-кийимдерле колбулу башка-башка конкурстарда туружып турала, 2004 јылда мен Кан-Оозыныҥ санаттар школыныҥ директоры, «Эрјине» ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Анжелика Молчоевала танышкам ла оноҥ бери бис нӧкӧрлӧжип јӱредис. Јайаан јолым да бу јакшынак ансамбльла, Кан-Оозы аймакта балдардыҥ санат школыла бек колбуда барып јат. Бу ӧйгӧ кӧктӧп иштегеним кӧп лӧ сабада санат школдыҥ керексиништери аайынча: «Эрјинениҥ» бијечилерине, Эмиль ле Радмила Теркишевтердиҥ ансамблине. Ол ортодо текши республикадаҥ улустыҥ сурагы аайынча база кӧктӧйдим.\nКалада баштап тарый арендага кып алып, ол ательемде отургам. Је оныҥ јалы там ла бийиктеген учун, эмди айылымда иштенедим. Иштенерге меге тыш-туура табыштар бир де чаптык этпес керек, бойыма јараган классикалык кӱӱлер ойнодып аладым.\nСанат школдо кандый бир јаҥы номер тургузар керек болзо, ончо неме кӱӱдеҥ башталат. Эмиль Сергеевич оны бичип јат, Влад Санашев аранжировказын эдип јат, Анжелика Борисовна бијени тургузат ла оны меге кӧргӱзет-угузат. Оноҥ иш мениҥ санаамда ӧдӱп јат: кандый јуруктар кӧрӱнер, кеп-кийимдер кандый бӧстӧҥ, кандый ӧҥдӱ болоры ла оноҥ до ӧскӧзи. Хореографиялык ченемелдӱ болгоным бијечилерге кептер кӧктӧӧринде јаан јарамыкту болот. Нениҥ учун дезе бу тегин кийим эмес, ол јаҥыс ла јараш болор эмес, ол биједе бир де чаптык этпес, эптӱ болор учурлу.\nАлтай кеп-кийимниҥ ээжилерин, чӱм-јаҥын билерге, база ас эмес иш ӧткӱрип, јаан улусла, билимчилерле таныжып куучындажар керек. Бисте ончо не-неме, эдим учурлу ине. Је бијечи артисттердиҥ кеп-кийимин кӧктӧӧринде бис текши ээжилердеҥ туура сала бередис. Је онызын оҥдоорго јараар деп бодойдым.\nРеспубликада эл-јон ортодо анчада ла танылу «Јаш канаттар» деген бијени бистиҥ јайаандык ӧмӧлик сӱрекей узак сананып экчеген деп айдарга јараар. Анжелика Борисовна кушкаштардыҥ бијезин тургузарга турган, ого кеп-кийимдерди канайып этсе јакшы болор деп, улай ла айдып туратан. Ол бије керегинде куучын јылдарла улалган болгон. Оноҥ бир ле ӧйдӧ ончо неме эптӱ келижип, иш кайнай берген. Эмиль Сергеевич кӱӱзин чӱмдеп ийген, Анжелика Борисовна бијени тургузып ийген ле меге кандый кеп-кийим болотоны ол ло тарый кӧрӱне берген… Иштиҥ турултазында јаражай-кызычактарыс ол бијеле Горно-Алтайскта ӧткӧн кӧрӱ-маргаанныҥ гран-призин алган ла оноҥ до кӧп јаан кӧрӱ-маргаандарда једимдӱ турушкан.\n«Эрјине» ансамбльдыҥ јарлу ла эҥ артык деген бијелериниҥ тоозында «Јаш канаттардаҥ» башка «Кӧк бӧрӱниҥ ойыны», «Ай кеберлӱ баатырлар», «Солоҥы», «Талканду чай», «Комустыҥ бијези». Олор башка-башка кӧрӱ-маргаандарда јаантайын туружат. Кӧп учуралдарда мен ансамбльла кожо јоруктайдым, болужадым. Ӱзеери кӧрӱ-маргаандарда кеп-кийимдердиҥ дизайнерлерин база сурап некейдилер. Темдектезе, быјыл кандык айда «Эрјинеле» тӧс кала Москвада ӧткӧн хореографияныҥ албатылар ортодо DANCE CONTINENT деген кӧрӱ-маргаанында туруштыбыс. Ондо јаргычылардыҥ ортозында јарлу хореограф Софья Гайдукова болгон, ол бисти «Культура» каналда «Большие и маленькие» деген ӱлекерге кычырган. Онойып, јаан изӱ айда ол јарлу ӱлекерде туружып келдибис.\nКандый ла јаан кӧрӱ-маргаанныҥ кийнинде хореографтар ла јаргычылар јуулыжып, шӱӱжӱ-куучын ӧткӱрет. Олордыҥ кӧбизи дезе «Алтай Республиканыҥ кеп-кийими кайкадат…» деп сӧстӧрдӧҥ башталып турат. Чындап та, бистиҥ балдарыс та јаркынду, кийгени де ончозындыйынаҥ аҥылу ла јараш болот деп кемзинбей темдектейдис. Ижимди бийик баалаган јылу сӧстӧри, ансамбльдыҥ јеҥӱлери недеҥ де јакшы сый, ол кижиге оноҥ ары узанар, чӱмдеер ийде берет.\n2014 јылда бис «Эрјине» ансамбльла, Теркишевтердиҥ «Алтын-Куу» деген фольклорлык ансамблиле кожо Финляндия, Швеция ороондордо ӧткӧн албатылар ортодо кӧрӱ-маргаанга барып јӱрдис. Стокгольм, Хельсинки калаларла таныштыс, канча кат теплоходло јоруктадыс. Биске ол сӱрекей солун јорукташ болгон. Ондо анчада ла јаан јашту улусты кӧрӱп кайкадыс. Олор јаантайын ла јоруктап амырап туратан эмтир. Текши эл-јоны да, карганактары да ончозы эди-каны јуунак, арык, спортты сӱӱр улус эмтир. Кӧрӧр болзо, текши албаты-јон су-кадык јӱрӱм јӱрет, бош салынбай, эди-канын тазыктырат. Тӱндӱк базытты баштапкы катап оноҥ кӧргӧн эмей. Рюкзактар јӱктенген карганактар ары-бери эрчимдӱ базып туратан. Бистиҥ карганактардаҥ чек башка.\nБалдарымды мен јаҥыскан чыдаткам. Ада-энем болушкан. Олор мениҥ ижимди, оныҥ кемин оҥдоп, кезикте болужып та туратан. Кӧктӧнип баштазам, айылда улус, чаптык этпеске, чыгала јӱре берер болгон (каткырат).\nМен ончо кеп-кийимдерди јаҥыскан ла кӧктӧйдим. Санат школдыҥ јакылтазыла кезикте туку јирмеге јуук кийим кӧктӧӧр керек. Кезикте ӧй дӧ ас болот. Онойып, «Талканду чай» деген бијениҥ кеп-кийимдерин уулчактарым кӧктӧӧргӧ болушкан. Оогош уулым оверлокло иштенген, јаан уулым утюгла тӱзеткен. Уулдарыма нӧкӧр болорго кичеенгем, кажы ла сурагына ајару эдип, кожо јартажып, аайлаштырып. Эмди, балдарым јаанап каларда, олор ончо ишти эдип билер, энезин де, ончо јаан улусты да тооп јӱрер, сурактарын бойлоры аайлаштырып јадар, тура тудар чындык эрлер.\nОлор экӱлези јайаандыкка салымду, аҥылу кӧрӱмдӱ. Байла, адамды тӧзӧгӧн, сӱрекей јараш јураар, јарашты сезип турар. Сананзам, оогожы јолымла барган болзо, менеҥ артык дизайнер болор эди. Кӧп эдимдерим аайынча Саша бойыныҥ кӧрӱмиле јакшынак јӧп-сӱмелер айдып берген. Чындап, ол 2-чи класста болордо, мен ого база кӧктӧӧр машинка алып берген болгом.\nАдам, Акча Кыйынов, бастыра јӱрӱмине тискинчи болгон, башкараачыларды ончо Алтайла тарткан. Оноҥ ол «бу Алтайыстыҥ јаражын јураар керек» дейле, 40 јажынаҥ ажып, јуранып баштаган. База аҥылу ӱредӱ јок, ары јанынаҥ берилген јайалтазын бойы ла ачкан. Јуранарыла коштой ол ӱлгерлер, проза чӱмдеп бичийт, агаштаҥ кезип узанат. Ада-энемде бис ӱчӱ, сыйным ла карындажым бар.\nЭнем, Валентина Михайловна, база кӧктӧнӧр, бичинип ийер, кожоҥдоор јайалталу кижи. Јаан уулым Алексей база агаштаҥ кезерин јакшызынат. Је јаанап келеле, уулдарым «эр улустыҥ» дейтен профессияларын талдаган.\nЈаан уулым ла Надежда келдим меге эки барка сыйлап берген. Келдим база узанып, кӧктӧнип турат. Кӧрӱп турзам, баркаларымга да јайаандык јаандарынаҥ тӱшкен ошкош. Олор јуранар, бијелеер, јааны кайчыла кезип узанар, оогожы кожоҥдоорго сӱӱр.\nКоллегаларым ортодо меге анчада ла Аржана Кензинаныҥ эдимдери јарайт. Ол ижи аайынча бир канча бичик те чыгарып салды.\nСуркура Сандыкова кӧктӧгӧн кеп-кийимдер сӱрекей јараш. Анжела Боконокованыҥ узы јаан, эдимдери аҥылу. Кемине Сатунова стилизованный дейтен јакшынак кийимдер кӧктӧп турганын кӧрӧдим.\nМениҥ бойымда да алдында андый јаан амаду болгон — эмдиги ӧйдиҥ кажы ла кӱн кийетен алтай кеп-кийимдерин кӧктӧӧргӧ. Ол амадумга качан бирде келер ле болбойым.\nМен јорыктаарга коркышту сӱӱр кижи. Бош ӧй болзо ло, токтодынып болбой, рюкзак-палатканы јӱктенип, кырлардӧӧн, тайга-таштӧӧн чыга бередим. Кӧп сабада јаҥыскан. Јиит ле тужымнаҥ ала эки уулды јаҥыскан чыдадып, недеҥ де коркыбас болуп калган ошкожым. Кату-кабыр ишти бойым эдип ийерим, атаганымды да алып ийерим. Ар-бӱткенде јӱргеним — ол меге эҥ ле јакшы амыралта.\nОнойдо ок быјыл тӱндӱк базытчылардыҥ кыймыгузына кирип, олорло кожо база канча јолдор ӧттим ле келер де ӧйдӧ кӧп јаҥы јоруктарга белен.\nКуучындажып, нӧкӧрлӧжип јӱргендерим — ол школдо кожо ӱренген најыларым. Бис јаантайын колбуда, туштажып јӱредис.\nАйсылу Акчабаевна јӱрӱминиҥ тӧс ээжизи деп, ол кандый да болзо, ичкери јӱткиир, јакшыга бӱдер, бийик кӱӱн-санаалу, колды бош салбай, каткырып јӱрер керек деп айдат.\nАчык-јарык, керек дезе јарамыкту јӧптӧрлӱ куучын-эрмек учун Слерге быйан. Јолдорор ачык, ижигер јеҥил, эптӱ, айыл-јуртыгарда амыр-энчӱ ле ырыс болзын деп кӱӱнзейдим!


Јӱрегиле эмди де јиит - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ јаан деген јурттарыныҥ бирӱзинде, Кырлыкта, ветерандардыҥ совединиҥ jааны болуп В.Ш. Мюсова иштегенинеҥ бери удай берди. Јурттыҥ ветерандары јӱректериле эмди де јиит деп айтса, бир де јастыра болбос, олор јурттыҥ, аймактыҥ, керек дезе республиканыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ турушканча, бойлорыныҥ ойын-концерттериле эл-јонды сӱӱндиргенче.\nБу јуукта мен В.Ш. Мюсовага јолугып, культураныҥ ченемелдӱ ишчизине тоолу сурактар бердим.\n—Валентина Шурлаевна, ары кӧрӧлӧ, бери эбиргелегисте јаан јаштулардыҥ айлыгы ойто ло једип келди. Аймактыҥ ветерандарыныҥ былтыргы туштажузы Кырлыкта сӱрекей јылу ла кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн деп уккам, оны эске алынган болзогор…\n—Кӱндер чубажып, айлар айланып, кӱреҥ кӱс келгенде, Россия тергеезинде jаан jаштулардыҥ айлыгы темдектелет. Бу ӧйдӧ олорго аjару эдилет, туштажулар ӧткӱрилет, болуш jетирилет, быйанду сӧстӧр айдылат. Ондый туштажулардыҥ бирӱзи былтыр ӱлӱрген айда бистиҥ јуртта ӧткӧн.\nКырлыктагы клубтыҥ ла библиотеканыҥ ишчилери, ветерандардыҥ соведи jаан jаштулар ортодо кожоҥныҥ «Эки jылдыс» деп кӧрӱ-маргаанын ӧткӱрди. Келген туружаачыларды сценага кычырып, jурт администрацияныҥ специализи Ч. Н. Токова ла мен уткыдыс.\nКӧрӱниҥ ээжилери аайынча эки кожоҥ кожоҥдоор керек. Бастыра 14 дуэт, 28 кижи турушты. Олор — Кырлык, Мӧндӱр-Соккон, Кӧзӱл, Беш-Ӧзӧк, Экинур, Моты-Оозы, Кулады, Оро, Бичиктӱ-Боом, Кан-Оозы jурттардаҥ келген jаан jашту улус.\nЈажап салган улуска кӧп неме керек јок, эптӱ бир учуралда бистиҥ адысты да адап салза сӱӱнерис, оныҥ учун келген айылчылардыҥ ады-јолын адап салайын.\nЭкинурдаҥ Раиса Амыровна Темеева – ол эҥ jаан jашту кижи, эки ӱлгерлик бичик чыгарган, Кантырова Роза Трофимовна – культурада иштеген ветеран, кеберкек, jайалталу jаанак.\nКан-Оозынаҥ Светлана Мартыновна Кульдина – алтай кеп-кийимдер кӧктӧӧр ус, аргачы, колы элкем jерлежис, тӧрӧл jерине келип, соныркада турушканы сӱӱндирди. Мекечинова Александра Кичекпеевна – бастыра jӱрӱминде садуда иштеген, oмок-седеҥ, ойынзак, эмдиге балдарыла кожо кӱчи jеткенче иштеп jӱрет.\nОро jурттаҥ: Надежда Ивановна Каштаева ла Расул Нонуков коо jараш ӱндериле кожоҥдоордо, залда отурган улус изӱ колчабыжула токтобостоҥ уткыды. Jеҥӱни бу дуэт алып согорында бажынаҥ ала алаҥзу jок болды.\nБичиктӱ-Боомноҥ Светлана Алексан-дровна Кыдыева ла Светлана Тойлошевна Байталакова бистиҥ jерге экинчи катап келди. Баштапкы катап келеле, «Песочница» деп сценкада кичинек кызычактыҥ ла баштак уулчактыҥ сӱр-кеберин сӱреен jакшы ойногон, бистиҥ улус олорды бӱгӱнге jетире ундыбаган. Комсомолдыҥ 100 jылдыгына учурлалган «Тревожная молодость» деп кожоҥына ак фартукту, тӧжинде комсомольский значокту, бажында jаан ак бантиктӱ чыгып, кӧрӧӧчилерди каткыртты, сӱӱндирди. Светлана Александровна ветерандардыҥ совединиҥ jааны, бу экӱ ойынзак, кокырчы, шулмус jаанактар, бистиҥ jурттыҥ улузыныҥ санаазында узак артып калар.\nМоты-Оозынаҥ келген дуэт Эльвира Алексеевна Делдошпоева ла Татьяна Борсоноковна Адышева, «Ӱлӱрген» ӧмӧликтиҥ наjылары, кожо jорыктаган, концерттеген, «Кӱреелей» ӧмӧликтиҥ туружаачылары, башкараачызы Наталья Ивановна Орусова, аймак ичинде, республикада ады jарлу артисттер.\nМӧндӱр-Сокконноҥ Светлана Сӱнеровна Чичканова ла Адабас Кыпчакович Сапышев «Jаҥы Алтай» деп кожоҥын кожоҥдоордо, улус jарадып, олорло кожо кожоҥдоды. Jаан jашту эр кижи турушканы солун болды.\nЛилия Семеновна Такысова ӱлгерлик jуунты чыгарган, ветерандардыҥ совединиҥ турчызы, спортло jилбиркеер, волейбол ойноор jаанак. Вера Ильинична Санашева кожоҥчы, омок-седеҥ, иштеҥкей эне ле карган эне.\nКӧзӱлдеҥ Ольга Александровна Анатова ла Ольга Jелечиновна Бакрасова коо, ӱнгӱр ӱндериле улусты кайкатты. Кочкор айда ӧткӧн «Ойно, чурана» деп кӧрӱде Ольга Александровна бистиҥ jуртка келип, чуранала бойы ойноп кожоҥдогонын бистиҥ улус ундыбаган.\nКырлыктаҥ Раиса Якашевна Бобокова — педагогический иштиҥ ветераны, волейбол, теннис, шашка ойноорын сӱӱйт, Татьяна Петровна Амырова — баркаларыныҥ кару карган энези. Ол тоодо мен, Мюсова Валентина Шурлаевна, — ветерандардыҥ совединиҥ jааны, культпросвет иштиҥ ветераны. Светлана Кӱндӱчиновна Тутина — jурт Советтиҥ депутады, ветерандардыҥ совединиҥ турчызы, балдарыныҥ кару энези, баркаларыныҥ сӱӱген jаанагы. Ончозы «Ӱлӱрген» ӧмӧликтиҥ туружаачылары.\nБеш-Ӧзӧк jурттаҥ келген Зоя Кыпчаковна Киндикова ла Лидия Николаевна Чылбакова кӧгӱстеҥ чоройлоп чыккан jаҥар кожоҥын чӧйӧӧ, jайым, ӱспей апарарда, угарга jакшызын, jаражын! Залда отурган улустыҥ эди-каны jымырады.\nКулады jурттаҥ соныркада ӱч дуэт келди. Зинаида Михайловна Бакчабаева школдо кӱӱниҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, тургуза ӧйдӧ балдардыҥ садында ол ло ижин улалтат. Нина Шкаковна Чекурашева ветерандар совединиҥ jааны, jондык иштердиҥ эрчимдӱ туружаачызы. Бу дуэт бойын сценада тудунып билериле аҥыланды.\nЕлена Телесовна Мандаева – культпросвет иштиҥ ветераны, «Jыламаш» ӧмӧликтиҥ башкараачызы болуп иштеген. Валентина Тодошевна Ченчаева, бу ӧмӧликтиҥ кожоҥчызы. Бу дуэт музыка jок кожоҥдогоны улуска jараган.\nШумаровтордыҥ билезин улус изӱ колчабыжула уткыды. Кыдраш Сергеевич шоорло ойногон, эш-нӧкӧри бистиҥ jерлежис Эмма Сарыевна jараштыра биjелеп туруп кожоҥдогонын кӧрӧргӧ солун, jараш ла jилбилӱ болды.\n—Жюриде кандый улус болды?\n—Жюри-камысты Лариса Владимировна Темеева билгир баштап апарды, ол Кан-Оозынаҥ, Радмила Можлаева – ады jарлу кожоҥчы, Кырлыктаҥ Анна Кудачиновна Мышлакова – Бичиктӱ-Боомноҥ, Вера Айдыновна Тоедова – Моты-Оозыныҥ ветерандарыныҥ jааны, Лидия Чиндаковна Бочкина — Куладынаҥ, Наталья Анисимовна Мюсова, ветерандар совeдиниҥ турчызы, Kырлыктаҥ.\n—Валентина Шурлаевна, солун ла јилбӱлӱ бу маргыжуныҥ јеҥӱчилдери кемдер болды не?\n—Кӧрӱниҥ турултазыла Гран-при сыйды Оро jурттаҥ Н. И. Каштаева ла Р. Нонуков aлдылар. Баштапкы jерде — Кырлыктаҥ Р. Я. Бобокова ла Амырова, экинчи jерде — Э. А. Делдошпоева ла Т. Б. Адышева, ӱчинчи jерде — Н. Ш. Чекурашева ла З. М. Бакчабаева, С. С. Чичканова ла А. К. Сапышев.\nБастыра туружаачылар дипломдорло кайралдатты, сыйлар берилди, курлар курчалды, айылчыларды курсак-тамакла клубтыҥ, библиотеканыҥ ишчилери ле ветерандар совединиҥ улузы кӱндӱледи.\n—Кандый ла байрамды ӧткӱрер тушта озо ло баштап спонсор-болужаачылар керек, олордыҥ ады јолын адаган болзогор…\n—Бу байрамды ӧткӱрерине jаан болужын jетирген jерлештеристи адаайын: jурт администрацияныҥ jааны, бу јуукта јада калган В. Т. Байрышев, «Наша кухня» столовыйдыҥ jааны Н. И. Мюсова, «Механизатор» магазинниҥ jааны Э. Ф. Мызин, «Ткани» магазинниҥ jааны С. М. Кульдина.\nКурсак-тамакла, акча-манатла болушкан клубтыҥ ишчилери: Р. А. Можлаев, А. А. Шагаева, Л. К. Шаптыева, А. П. Амырова, А. А. Можлаев, библиотеканыҥ ишчилери: С. Е. Саватаева, Н. Ч. Байрышева, Д. Ч. Алдырбасова. Ветерандардыҥ совединиҥ турчылары: З. Т. Кабарчина, С. К. Тутина, Н. А. Мюсова, А. Д. Кыйгасов, А. Т. Манжина, В. Я. Мерюшева, Л. С. Тоедова, Е. К. Бабакова, А. А. Шатина. «Ӱлӱрген» ӧмӧликтиҥ кӱӱлик башкараачызы Р. В. Можлаева.\nСценаны jарандырган ӱредӱчи А. А. Мюсова, Г. В. Ажанарова, М. П. Мишкина, С. В. Тижинова, А. А. Трыхманова, А. Г. Мерюшева, А. Теркишева, Р. А. Битешева, Г. А. Айтпасова, Т. Т. Шатина, Г. Н. Кыйгасова, З. В. Бодина, В. Б. Теркишева, А. Т. Уйгулукова, Ю. К. Иташева, С. В. Бодина.\nБу улуска ла бисти jӧмӧжип, jаан болужын jетирген ончо jерлештериске кучакка батпас jаан быйанысты айдып турубыс. Арга-чыдалар астабазын, ару кӱӱнер ӧчпӧзин, колор кокту, барлу-торлу jадыгар.\nУзак jылдардыҥ туркунына jондык иштерде, кӧрӱ-маргаандарда ла байрамдарда эрчимдӱ туружып келген, jажы jаан да болзо, jӱреги jиит ветерандар карда, шуурганда кӱчсинбей, Кырлыкка келгени учун jаан быйанысты айдып турубыс.\nАрка-сынаар jеҥил jӱрзин,\nКӧксигерде јарык от ӧчпӧзин,\nОмок-седеҥ, су-кадык jӱрӱгер!\n—Јилбӱлӱ куучыныгар учун Слерге јаан быйанымды айдып турум, Валентина Шурлаевна. Тӧрӧл јуртымныҥ ветерандарын, бастыра эл-јонын јаан јаштулардыҥ айлыгыла уткуп, су-кадык, ырыс кӱӱнзейдим!\nЭрмек-куучынды ТенишТОХНИН ӧткӱрген\nФотојурукта: В. Мюсова (ортозында), јеендери, культураныҥ эрчимдӱ ишчилери Радала, Алинала кожо


Јергелей Маскинаныҥ «Элес јӱрӱмниҥ чалузы» деп прозалык јуунтызы - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nЈергелей Маскинаныҥ «Элес јӱрӱмниҥ чалузы» деп прозалык јуунтызы\nТуулу Алтайдыҥ эпшилериниҥ прозазында бичиичи-прозаик Јергелей Маскинаныҥ ады-јолы танылу, јарлу. Бичиичиниҥ башка-башка јылдарда чыккан јуунтылары бӱгӱнги кӱнде кычыраачыларды јилбиркедет. Јаҥар айда 2020 јылда Јергелей Маскинаныҥ «Элес јӱрӱмниҥ чалузы» деп прозалык јуунтызы кепке базылып чыккан (Новосибирск, 2020). Мында ойгорлык тӱп-шӱӱлтелер, санаалар…\nБичиичиниҥ јурамалдарын јурукчыныҥ сӧслӧ ак чаазынга кеелеп-кееркедип салган куулгазын јуруктары деп айдар керек. Чӱмдемел јурамал бичиичиниҥ алкы-бойыныҥ ла оныҥ јайаандык ижин оныҥ кӧксиндеги, ич-телекейиндеги санаа-кӱӱни, ӧткӧн јолы ажыра ачылат. Мында јурамалдарда чокым сюжет те, чокым кӧргузилген сӱр-кеберлер де јок. Јурамалдар бойы кемиле јаан эмес болор, је олор јаҥжыкканы аайынча автордыҥ бойыныҥ селгеени јок кайнап јаткан јӱрӱмде – ӧскӧ, туура кижиле, тындула эмезе ар-бӱткендик учуралга јолыкканын, тушташканын чокым, јарт кӧргӱзет.\nБичиичиниҥ су-алтай озӧги тӧрӧл јериле, Алтайыла бек колбузы сӱрекей тыҥытту.\nЈергелей Маскинаныҥ јурамалдары — бичиичиниҥ бойыныҥ таҥынаҥ ээжизиниҥ јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бичиичиниҥ јурамалдары эпшиниҥ јӱрӱмдик ченемелиле колбулу телекейге јайаандык кӧрӱмине аҥылу сезим, тыныш берет.\nТемдектезе: «Тӧрӧл симфония» деп јурамалдаҥ:\n«Кидим јай. Аркада турум. Агаш баштай салкын тӱшти. Быжым тыттар бажын шууладып, кӱчтӱ эзин-кӱӱ арканы тӧмӧн табышту-у јабызап келетти… Бот, чагалдар шуулашты, чала јымжада, чала ӱзӱктей… бот, кайыҥдар шуулашты, чала јымжада, чала ӱзӱктей… бот, кайыҥдар јымыражып баштады: торко јалбрактар окшожып, эркележип, аҥдана согуп, уча кӧдӱрилип, ойто ло бой-бойлорына табарыжып, кӧкип-кӧкип турала, оноҥ ойто токунап-токунап, шымырты јылыйып баратты…бот эмди мӧҥӱн бӱрлӱ јыраа тал эзин толкузына алдыртты: бирде јалбрактары аҥтара кӧдӱрилип, бастыра бойы ап-ак болуп, кӱнге мызылт эдет, бирде јажыл бӱри туку тӧзине јетире бӱркеп ийет… тал шылырты јымжа-ак, кӧбӱ-ӱ.. Бу толкуга јанында сары тайа база алдыртып, тыдырт-тыдырт эткен ӱзӱк-ӱзук кӱӱзин кошты…».\nОл эмезе салкынныҥ толкузы керегинде:\n«Салкын толкузы јерге јабызап, чечек бажын јайа согордо ло, бастыра арка тиркиреп, јӱзӱн табыш ойноп чыкты… кайда да тыт кыјырт этти, чочыган кушкаш «у-уйт, у-уйт, у-уйт» деп сандырап учты, кийнинеҥ кип-кичинек кара кучкаш сыйтылдап-сыйтылдап турала, јажыл бӱрге јылыйып калды; оноҥ кенейте ӧлӧҥ ортозынаҥ ӧркӧ тура јӱгӱрип, «чат-чат, чат» этире та нени де айдып-айдып турды, кандый да јаан куш бу айландыраныҥ табыш-шуултын улалтып, кӱчтӱ канаттарыла талырт, талырт, талырт эдип, унчукпа-ай, агаш баштай кайып чыкты…\nТайга салкынныҥ баштапкы тыныжы ӧдӧ берди… ээчий эзинге арка элбиреп-элбиреп, кайкамјык табыжы ырап-ырап, удабай тымып калды… бу тӧрӧл јерим кӱӱзи… Кару симфония.»


Jеҥил баалу корон - altaicholmon\nJеҥил баалу корон\nАлтай Республикада, ӧскӧ талаларда чылап, киосктордо, магазиндерде спирттӱ настойкаларды садары туку качаннаҥ бери јаҥжыгып калган. Олордыҥ баазы јабыс болгонынаҥ улам аракызактар олорды улам ла алгылайт. Оныҥ учы-тӱби кандый болуп турганын бойыс кӧрӱп јадыбыс.\nМындый ачу аштаҥ корогон улус кӧптӧп турганын статистика кӧргӱзет. Алтай Республиканыҥ јурттарында јуундар ӧткӱрип, серемјилӱ настойкаларды садарын токтодоры керегинде баштанулар эдилет. Jе сурактыҥ аайы ол ло бойы артканча.\nРоспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ јетиргениле, «боярышникти» садары јыл башталып турарда кирелене берген болгон, је калганчы ӧйдӧ јажытту саду ойто ло эрчимделет. Мындый керектиҥ јолын туй аларында јаҥыс та јаҥдар эмес, эл-јон база элбеде туружар учурлу.