Бӧрӱни тирӱге канайда тудар… - altaicholmon\nБӧрӱни тирӱге канайда тудар…\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ 2018 јылда ӧткӱрген ижиниҥ турулталары кӧрӱлди. Ондо эҥ артык бӧрӱчиге ле эҥ кӧп бӧрӱлерди кырган бригадага кайралдар табыштырылды. «Бӧрӱчилдердиҥ эҥ артык бригадазы» деген номинацияда јеҥӱни Кош-Агаш аймактаҥ Б. Саланхановко баштаткан аҥчылар алган. «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртыныҥ аҥчызы В. Черепановко адалган.\n—Виктор Николаевич, эмди јасактарда айдылганыла, бӧрӱни тузактап ӧлтӱрерге јарабас. Бу јанынаҥ слердин шӱӱлтер кандый?\n— Бу казыр аҥ јӱк ле Россияныҥ јурт ээлемине 2017 јылда 12 миллиард салковойдыҥ чыгымын экелген деп кычыргам. Айдар Петрович байа бойыныҥ куучынында казыр бу аҥ јурт ээлемге канча кире чыгым экелип турганын база чокым тоолор ажыра кӧргӱсти.\nБир ӧйдӧ бӧрӱлерле тартыжарында корон (фтор-ацитат бария) тузаланылган. Је ар-бӱткенди «корыычылардыҥ» удурлажузынаҥ улам казыр аҥла тартыжарыныҥ бу ла ӧскӧ дӧ эп-сӱмелери токтодылган.\n— Бӧрӱлердиҥ тоозын јаҥыс ла мылтыкла астадып болбозыҥ. Оныҥ учун јурт ээлемге канча-канча миллион салковойдыҥ чыгымын экелип турган казыр аҥла тартыжуда коронды тузаланар керек деп, комитеттиҥ ишчилери де, аҥчылар да бойыныҥ ӧйинде айдып турза, экологтор укпаган…\n—Корон јанынаҥ билбезим, је бистиҥ республиканыҥ малчыларына канча-канча миллион салковойдыҥ јылыйтузын экелип турган бу казыр аҥла тартыжарында тузактайтан эп-сӱмени тузаланарын јаҥжыктырзын деп, АР-дыҥ башкарузын сурайдым.\n—Бӧрӱчилдерди јилбиркедери јанынаҥ бӱгӱнги иш керегинде нени айдарар?\n—10-15 јыл мынаҥ озо республиканыҥ јуртээлемдик предприятиелери бӧрӱле тартыжаачыларды јилбиркедип туратан – бӧрӱни ӧлтӱрген кижиге кезиги кой эмезе сарбаа-кулун берер. Эмди ондый јилбиркедиш јокко јуук.\nБӧрӱчилдиҥ ижин јеҥил деп, кем айдар, ол казыр аҥды таап ӧлтӱрерге јаҥыс та арып-чылап ла кӧп ӧй јылыйтып турган эмес, ол ло ӧйдӧ кӧп материальный чыгым эдерге келижет. Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди бӱгӱн бир бӧрӱ учун 3000 салковой тӧлӧйт, бу акчадаҥ каланныҥ 13 процентин айрыыр керек. Бу кире акча бӧрӱни јӱк ле кыш ӧйинде ӧлтӱргени учун тӧлӧлӧт. Терени биске јандырып берет, оны канча кире акчага садатаныҥ бойыҥда. Онызы јакшы.\nЈе бӧрӱниҥ кӱчӱктерин тапканы учун јилбиркедиш ас – республиканыҥ бастыра бӧрӱчилдериниҥ шӱӱлтезин айдып турум. Оныҥ учун аҥчылардыҥ кӱӱни мындый: бӧрӱниҥ кӱчӱктерин јас ӧйинде ичеенинеҥ тапканы учун акчаны, аргалу болзо, кӧдӱрзин.\nЭкинчи сурак – сӱмелӱ казыр аҥла тартыжарында тузакты тузаланарын Алтай Республиканыҥ башкарузы јарадып, ол керегинде аҥылу јӧп чыгарзын. Бистиҥ кырларыс бийик, арка-туулар элбек, мындый айалгада бӧрӱни јаҥыс ла мылтыктыҥ болужыла астадатаны кӱч керек болуп јат.\nБисти одоштой турган Тыва Республикада бӧрӱни тузактап ӧлтӱрери јасактар ажыра туку качан јарадылган. Ондый ченемелди Алтай Республикада не тузаланбас?\nУчында айдарга турганым мындый. Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ председатели Айдар Петрович Ойношевтиҥ баштаҥкайыла «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи» ле «Эҥ кӧп бӧрӱлерди кырган бригадазы» деп ат ададары учун конкурс јарлалганын мен акту кӱӱнимнеҥ јарадып ла јӧмӧп јадым. Не дезе, бу керек Алтай Республиканыҥ мал-ажын кӧптӧдӧр ишке сӱрекей јаан јӧмӧлтӧзин јетирер.\n-Талду јуртта јаткан атту-чуулу бӧрӱчил Перегудов деген кижини мен бойыныҥ ӧйинде кӧрӱп јӱретем. Ол тирӱ бӧрӱни тудала, Сугаштыҥ магазининиҥ јанында турганы керегинде мениҥ нӧкӧрлӧрим куучындаган. Казыр аҥныҥ оозы кечире агаш сугала, оны туй буулап салган, байла, улуска чурабазын, тиштебезин деп…\n—Кузьма Митрофанович Перегудов мениҥ энем јанынаҥ таайым болор. Бӧрӱге аҥдаарына, оны тузактап тударына ол ӱреткен. Баштапкы бӧрӱни 2011 јылда Сузардыҥ тууларында туткам. Ол керегинде НТВ ажыра берилте болгон эди.\n—Виктор Николаевич, јилбилӱ куучынар учун быйан болзын.\nТ. ТОХНИН куучындашкан


53°20′50″ с. ш. 83°46′42″ в. д.HGЯOL\nБарнаулды Тӧҥдӧ парктаҥ кӧрзӧ\nБаштапкы ады чыккан\n▼631 124 кижи (чаган айдыҥ 1 кӱни 2021)\nорустар, немецтер, украиндер ле о.ӧ.\nправославныйлар ла о.ӧ.\nБарнау́л (орустап Барнау́л) — Россияда Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Алтай кырайда кала. Алтай кырайдыҥ администрациялык тӧс јери (1937 јылдаҥ ала), Барнаул каланыҥ округы болот. Эл-јоныныҥ тоозы 631 124 кижи, каланыҥ округында — 695 540 кижи (2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде). 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20 кӱнинде Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јасагы аайынча Барнаулга «Город трудовой доблести» деп ат адалган.\nКӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында Барнаул суу Оп сууга бириккенинде турат. 1734—1735 јылдарда мында Акинфий Демидовтыҥ мӧҥӱн кайылтар заводы (Барнаульский сереброплавильный завод) поселокто иштеген. Эмдиги ӧйдӧ бу кала Сибирде јаан јолдордыҥ белтири, промышленный, культуралык, эмчилик ле ӱредӱлик тӧс јер.\n8 Музейлер ле галереялар\n9 Театрлар ла и филармониялар\n11 Карындаштык калалар\n12.1 Архитектуралык ла тӱӱкилик\n13 Јарлу улузы\n14 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nКаланыҥ ады кайдаҥ келген деп бир канча бодоштыру (гипотеза) бар. Бичиичи-краевед Марк Юдалевич башка-башка шиҥжӱчилердиҥ кӧрӱмин јууган. Бастыразы «Барнаул» деп сӧс тӱрк, монгол, эмезе кетский (Энесай) тилдердеҥ тазылду деп айдыжат. Је орус тилге кӧчӱрзе бир канча вариант бар.\nУзак ӧйгӧ казак тилдеҥ барнаул «хорошее стойбище» деп кӧчӱрилген болгон эмезе «аул Барна», тӱӱкичилер Барна деп атту кӧчкин байдыҥ јурты дезе, Барн — деп ат казактарда јок, ого ӱзеери казактар Оп сууныҥ јаныла јатпаган, «джайляу» деп сӧс бар јакшы турлуныҥ ордына деп сананат.\nӦскӧ версия сууныҥ адынаҥ барган дежет (Барнаул суу) XVIII чакта Бороноул эмезе Бороноур деп адалган болгон. Кезик документтерде ле 1745 јылда Шелегинниҥ картазында сууныҥ ады Баранаул она обозначена как река Барнаул. Том-Тураныҥ профессоры А. П. Дульзонныҥ бодоштырганыла каланыҥ ады эки кет сӧстӧҥ турат: боруан — «волки», уль, ул — «река», «вода». Онойдордо, Барнаул — «волчья река», бӧрӱниҥ суузы. Бӧрӱ байлу аҥ.\nБарнаулдыҥ тӱӱкичизи, археолог А. Уманскийдиҥ кӧчӱргениле сӧс телеут тазылду. Оныҥ айтканыла «боронаул»/«бороноул» тилде метаморфозала телеут «поронгыул», «по-ронгы» — «мутная вода», «ул» — боро суу. Барнаул суу «мутная река» боро суу деп кӧчӱрилет. Чын ла кумакту, минералдарлу тумантык боро суу.\nРельеф[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПойма Оби близ Научного Городка\nБарнаулдыҥ рельефын Оп сууныҥ платозы (орустап Приобское плато) тургузат, мында сууныҥ коолында Барнаул кала турат. Ӱстӱги бийиги 132—135 м Барнаул сууныҥ оозын киреде, 230—250 м каланыҥ тӱндӱк јанында; текши келтеҥи тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар, Барнаул сууныҥ коолы јаар. Барнаулдыҥ тӱштӱк јанында Тӧстӧктӱ јер (орустап Нагорная часть города) — Эки сууныҥ Оп ло Барнаул суулардыҥ белтири. Рельеф эрозионный структураларлу (орто ло кичинек бӱдӱмдӱ): Пивоварка сууныҥ коолы (12 км), јабызак јерлер, јарлар. Оптыҥ јараттары кайыр (25—60 градус), кезикте каскак, бийиги 50—110 м, суффозионный процесстерге алдырткан, суула јунулган јарлар бӱткен. Барнаул сууныҥ коолы — рельефатиҥ аккумулятивный формазы, Молодёжный оромноҥ ала Лев Толстойдыҥ оромына јетире иле кӧрӱнет. Пойма јалбак эмес (50—200 м), тӱндӱк-кӱнбадышта ӱч надпойменный терраса бийиги 137 ле 185 метрге талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийик. Текши јери 939,5 га, 1/3 бӧлӱгинде каланыҥ кварталдары.\nӰлекер:Main Континентальный климат Кӱнбадыш-Сибирдиҥ аҥылу географически тӱштӱкте јатканыла колбулу. Бир ле уунда Алтайдыҥ кырлары, Атлантика теҥис, Тӱндӱк Соок теҥис ле Орто Азияныҥ чӧлдӧриниҥ тал ортозы киреде јатканы, башка-башка бӱдӱмдӱ кей келерине салтарын јетирет, оноҥ улам ай-кӱнниҥ айалгазы кезем солунып турат. Барнаул соок, ортолой кату, карлу кышту јер, је јайы јылу, ортолой чыкту болот. Эҥ ле соок ай ол — чаган ай (орто температура −15,5 °C), эҥ ле јылу ай — јаан изӱ ай (+19,9 °C). Самый холодный месяц года — январь, самый тёплый\nКейдиҥ чыгы јылдыҥ соок ӧйинде 73—76 % кире болот, јылу ӧйдӧ 62 %. Ортојылдык чык-јут 433 мм, јылу ӧйдӧ (кандык ай — ӱлӱрген ай) 65 % текши кеминеҥ. Јутту кӱндердиҥ тоозы 220, оныҥ 129 кӱни јылу ӧйгӧ келижет.\nБӱркӱк, айас ла кубулгак кӱндер јыл ичинде: 130, 49 ла 186. Кӱнниҥ јаркыны бастыра јаба јыл ичиндеСуммарная: 2180 час.\nБарнаулда розе ветров, кӧп сабада, тӱштӱк-кӱнбадыш, кӱнбадыш ла тӱштӱк салкындарлу.\nБарнаулды айландыра ӧзӱмдер тӱштӱк лесостепи подзонага келижет. Бу јерде ӧзӱмдер чӧлдиҥ, пойменно-луговой бӱдӱмдӱ, злаки ле разнотравье: мятлик узколистный, Костёр безостый, лапчатка серебристая, люцерна серповидная.\nАгаштар тереҥ јиктерде ӧзӧт: кайыҥ ла аспак колый, јабызай јыраалар каргана ла шиповник. Јебренде долгон сууныҥ коолында (Барнаульский ленточный бор 30 кире башка-башка агаш ӧзӧт. Суулардыҥ јараттары койу эдип јодроло, талла, терекле, тайала туй ӧзӱп калган.\nКаланыҥ ортозында ӧзӱмдерди улус экелип, јарандырып ӧскӱрген парктар Юбилейный, Центральный, Солнечный ветер, Изумрудный, Лесная сказка, Нагорный, Барнаулыҥ дендрарийи, скверлер бульварлар јаан туралардыҥ јанында, јаан оромдордыҥ ортозында. Кӧп саба агаш породалар: тополь чёрный, клён ясенелистный, рябина, берёза бородавчатая, ель сибирская, яблоня. Калада ла оны айландыра сосудистый ӧзӱмдердиҥ 880 биологический бӱдӱми ӧзӧт. Олор 95 (биология) семейство ло 413 (биология) родко кирет, олордыҥ 30 бӱдӱми Алтай кырайдыҥ Кызыл бичигине кирген.\nТӧҥдӧ парк, суу вокзал. БЦ «Парус» тыҥ јабынтызынаҥ кӧрзӧ\nӰлекер:Main Барнаул јаан промышленный тӧс јер, антропогенный объекттер јаан эмес јерде тыгыш турганы темдектелет, бу айалга ар-бӱткенге коомой салтарын јетирет. Каланыҥ кӧп саба ар-бӱткен комплекстери экологиязы коомой јерде, Бврнаул сууныҥ ла Оп сууныҥ јакаларында айалга кем јок. Основное загрязнение, источниками которого являются Промышленностьтыҥ предприятиятиелери, таҥынаҥ сектордо печке-одыру кейди тыҥ киртидет. Јылына јеткерлӱ веществолордыҥ выбросторы 80 муҥ тонна. Кӧӧлик транспорт кейдиҥ кирин кӧптӧдӧт. Каланыҥ тӱндӱк келтейинде Ленинский ле Октябрьский аймактарарда коомой айалга, јеткерлӱ кадмийдиҥ концентрациязы 10 катапка кӧп. Каланыҥ тӱштӱк јанында (каланыҥ ортозы) Пивоварка сууныҥ јанында, Алтайский завод агрегатовты коштой база сӱрекей коомой экологиялык айалга.\nЭкология айалгазы кем јок јерлер калада ас: Индустриальный, Центральный аймактар јакалай, мында кадмийдиҥ концентрациязы 2-5.\nОп ло Барнаул сууларга предприятиелериниҥ аруталбаган суулары кожулып, агын сууны сӱрекей тыҥ киртидет.города. Эҥ ле кӧп кирди сууга чачып турган промышленный предприятиелер: Барнаульский шинный завод — ортојылдык сброс 3 млн м³; «Алтайский моторный завод, Алтайдизель» — 500 тыс. м³ јетире; «Барнаултрансмаш» — 270 тыс. м³ јетире; Алтайский завод агрегатов — 400 тыс. м³ јетире), каланыҥ арчыыр сооружениелери (100 млн м³ јетире), 3 ТЭЦ (11 млн м³ јетире). Киртидер веществолор Пивоварка, Власиха, Сухой Лог (Барнаулканыҥ кош суузы)| тыҥ јаҥмырдыҥ суузы АЗС-таҥ, свалоканаҥ, онойдо ок кӧӧлик јолдордоҥ, кӧӧлик стоянкалардаҥ, гаражтардаҥ.\n9100 ↗9927 ↗10 900 ↗11 600 ↗21 073 ↗52 000 ↗71 200 ↘56 100 ↗65 939 ↗69 900 ↗73 900 ↗83 642 ↗109 200 ↗118 200 ↗148 162 ↗210 500\n↗255 000 ↗305 046 ↗347 000 ↗407 000 ↗439 134 ↗471 000 ↗509 000 →509 000 ↗533 263 ↗555 000 ↗578 000 ↗579 000 ↗596 000 ↗601 811 ↘600 000 ↗607 000\n↘606 000 ↘601 000 ↘596 000 ↘593 000 ↘590 000 ↗591 000 ↘586 000 ↗586 200 ↘580 100 ↘573 300 ↗600 749 ↗635 800 ↘631 200 ↘604 200 ↘600 100 ↘597 200\n↘596 763 ↗612 401 ↘612 100 ↗621 669 ↗629 681 ↗632 784 ↗635 530 ↗635 585 ↘633 301 ↘632 372 ↗632 723 ↘632 391 ↘631 124\nБарнаул каланы Барнаул сууныҥ оҥ јарадынаҥ кӧрзӧ. 1850-чи јылдардыҥ экинчи јарымы. Том-Тураныҥ јурукчызы П. М. Кошаровтыҥ ӧҥдӱ гравюразы\n1730 јылда Барнаул кала тӧзӧлгӧн ддеп чотолот. Демидов Акинфий Никитич деп горнозаводчик 200 крестьянды Алтайдыҥ јерине завод тӧзӧӧргӧ экелген, је окылу документтерде 1839 јыл деп бичилген, качан А. Н. Демидов куулы-мӧҥӱнкайылтар (орустап меде-сереброплавильный) заводты Барнаулда тудуп баштаган, Посад тудары недеҥ башталган дезе, Барнаул-Оозы деп огош јуртка орто Россиянаҥ ла Уралдаҥ кӧчкӱндер ле «служилые люди» кӧчӱп баштаган.\nБарнаулдыҥ аймактарга бӧлиген, 1895 јылда эдилген ӱлекери. Алтайский округтыҥ Типо- Литографизы чыгарган\n16 (27) кочкор айдыҥ 1748 года Императордыҥ јӧбиле горный округтыҥ Кабинединиҥ канцеляриязы Колываньнаҥ Барнаулда заводко кӧчӱрилген.\n1766 јылда орус изобретатель Ползунов Иван Иванович Барнаул сууныҥ јарадында (Россияда баштапкы) парла иштеер машина сананып тапкан, 1771 јылда Барнаулга (туулу) горный кала деп берилген (по другим данным в 1828 году). Ого шылтай, тӧс јердеҥ ыраак та болзо, Барнаул јаанап ӧскӧн, 1835 јылда мында 9 муҥнаҥ артык кижи болгон. 1764 јылда технический библиотека ачылган, 1776 јылда — Барнаульский театральный тура, 1827 јылда дезе — баштапкы типография. Фролов Пётр Козьмич Алтайский государственный краеведческий музей ачкан, Сибирде баштапкы.\nБарнаулда 1785 јылда Сибирдиҥ баштапкы училищези ачылган: Барнаульское горное училище специалисттер ӱредип баштаган.\nКрепостной право јоголгоны ла ар-бӱткен ресурстар астаганыла колбой 1893 јылда Барнаулда мӧҥӱн кайылтар (орустап сереброплавильный) завод јабылган. Кала којойымдардыҥ јаан тӧс калазы боло берген. Јаҥы производстволор ачылган: кожевенный, свечной, кирпичный, пивоваренный, содовый, шубный, лесопильный ла о.ӧ.. 1877 јылдаҥ ала каланыҥ думзы ла каланыҥ управзы тудулып баштаган. Гласный (политика) онойдо ок каланыҥ башкараачызын (городского голову) талдаар болгон, каланыҥ јааны бир ле уунда думаны башкарган.\nӰлекер:OldStyleDate Барнаулда ӧрттӧ (1917) 40 квартал ӱзе кӱйӱп калган, каланыҥ архитектурзы корогон, кӧп туралар кӱйген, анчада агаш туралар. Каланы орныктырарына граждан јуу бербеген.\n7 (20) јаҥар айдыҥ 1917 јылда совет јаҥ тургузылган, 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 15 кӱнинде белогвардеецтер бу јаҥды јуу-согушту аҥтарган. Барнаулды Западно-Сибирский крестьян Кызыл черӱ, партизан армия, бажында Мамонтов Ефим Мефодьевич 1919 јылда колго алган. Белогвардеецтер каланы таштап, Новониколаевск (эмди Новосибирск) јаар ууланган.\nXX чактыҥ 20—40-чы јылдарында Барнаулда индустриализация ла коллективизация болгон. Калага јурт јердиҥ улустары кӧчӱп баштаган, Барнаул агропромышленный регионныҥ тӧс јери боло берген. 1932 јылда Кӱнбадыш-Сибирде Барнаульский меланжевый комбинаттудулып баштаган.\n1937 јылда Алтай кырай тӧзӧлӧрдӧ, Барнаулга администрациялык тӧс јердиҥ статусы берилген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде јӱске јуук промышленный предприятиелер немецтер оккупировать эткен јерлердеҥ Москвадаҥ, Ленинградтаҥ, Одессанаҥ, Харьковтоҥло ӧскӧ дӧ калалардаҥ кӧчӱп келген. Олор алтай промышленностьтын тӧс јериниҥ тӧзӧгӧзи боло берген. Кызыл черӱниҥ тузаланган патрондорыныҥ тал ортого шыкузы, јууныҥ ӧйинде Барнаулда Барнаульский станкостроительный заводто эдилген.\nЈууныҥ кийнинде јылдарда промышленный бум ла каланы јаҥырта тудары болгон. Бу ӧйдӧ каланыҥ јери эки катап јаанап, јаны кварталдарды тӱндӱк ле тӱндӱк-кӱнбадыш јаар туткан. СССР-дыҥ јоголгоныла колбой ороондо политико-экономический айалга коомойтып, јаан промышленный предприятиелер банкротствого једе берген. Барнаул промышленный тӧс јер болгон болзо, эмди экономиканыҥ ӧскӧ сфераларына переквалифицироваться эткен: саду, сфера услуг, строительный ла и пищевой промышленностько. Јаан стройкалар точечный ла квартальныйга солынган. Јаҥы туралар кӱнбадыш јаар Павловский трактыҥ јаныла кварталдар болуп тудулган. Бу ла ӧйдо каланыҥ ортозында бир кат агаш тураларды высоткаларла солып, саду јерлер тудуп баштаган.\n2003 јылдыҥ јаҥар айында рабочий посёлкторды Затон (Барнаул) ло Новосиликатный јоголтоло, јон јаткан јерлерди Барнаулдыҥ јерине кошкон. 2003 јылда база эки рабочий посёлкты Южный (Барнаул каланыҥ округы) ла Научный Городокты калага кошкон, је 2005 јылдыҥ јаан изӱ айында олор ойто алдынаҥ бойы поселоктор болуп орныктырылган.\nКӧп саба јаан промышленный предприятиелер каланыҥ тӱндӱк, кӱнбадыш, тӱштӱк јанында. Основу промышленного комплекса составляют 126 крупных и средних предприятий с численностью 22 тысячи работников. Промышленный производствоныҥ индекси Барнаулда 105,5 % (2017). Предприятиениҥ эҥ јаан объёмдоры транспортный средстволор чыгарары, оборудование ле металлообработка; химической отрасль; перерабатывающий отрасль.\n2017 јылда Барнаулдыҥ промышленный предприятиелери бойы эткен товарларды, услугалар ла ишти 82,6 млрд салковойго турар. Барнаулдыҥ ӱлӱзи Алтай кырайдыҥ текши бӱдӱрген промышленный продукциязыныҥ кеми 23,7 %.\nӰредӱлик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБарнаулда бийик ӱредӱни бир канча государственный вузтар берет, онойдо ок ӧскӧ калада вузтардыҥ филиалдары ла представительстволоры. Калада јаан деген эки университет: Алтайский государственный университет (АлтГУ) ла Алтайский государственный технический университет (АлтГТУ) ороонныҥ талдама деген 100 вузтарыныҥ тоозына кирет. 2006 јылда конкурстыҥ турултазыла («Европейское качество в образовании») ороонныҥ вузтарыныҥ эҥ артык кафедраларыныҥ ортозында АлтГУ-ныҥ археологияныҥ кафедразы, этнография ла источниковедениениҥ кафедралары .\nАлтайский государственный институт культуры. Ленинниҥ проспекты, 66\nКаланыҥ ӧскӧ государстволык вузтары:\nОго коштой, ӧскӧ вузтардыҥ филиалдары:\nФилиалдар: Всероссийский заочный финансово-экономический институт Финансового университета при Правительстве Российской Федерации, Ленинградский государственный университет имени А. С. Пушкина государственного областного университета, Московский государственный университет культуры и искусств, Алтайский филиал Российской академии народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федераци.\nПредставительстволор: Санкт-Петербургский университет технологий управления и экономики.\nБарнаулда орто специальный образование берип 7 техникум, 7 колледж, 2 педучилище, музыкальный училище, медицинский училище, школа-учебный центр УВД. Ӱредӱлик системага калада 83 общеобразовательный школ кирет. 8 музыкальный ла художественный школ ло школа искусств.\nДошкольный ӱредӱ Барнаулда таҥынаҥ, ведомственный ла муниципал детсадтар — 150. Бу детсадтарга 1,5 ала 6 јашка јетире балдар јӱрет, тоозы 21 муҥ.\nБилим[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБарнаулда 11 проектный ла Проектно-изыскательский институттар олордыҥ филиалдары ла 13 научно-исследовательский институт. Барнаудыҥ НИИ-лериниҥ ортозында лидер болуп тургандары М. А. Лисавенконыҥ адыла адалган НИИ садоводства Сибири, Барнаулда бойыныҥ дендрарийи каланыҥ Тӧҥдӱ јанында (в Нагорной части город, Институт водных и экологических проблем СО РАН, Алтайский научно-исследовательский институт технологии машиностроения, Алтайский НИИ сельского хозяйства, Алтайский НИИ водных биоресурсов и аквакультуры, Сибирский научно-исследовательский институт сыроделия. Вузтарда ла научно-исследовательский организацияларда 3700 кижи иштейт, ол тоодо 250 билимниҥ докторлоры ла 1500 кире билимниҥ кандидаттары иштейт. Алтайский государственный технический университет Алтайский технополис ачкан бойыныҥ ичинде, олор наукоёмкий производстволорлу предприятиелерди бириктирген. Алтайский государственный университет НИИ науковедения ле глобалистикины ачкан.\nБарнаулда планетарий — Россияныҥ эҥ ле озогы планетарийлериниҥ бирӱзи, 1950 јылда ачылган. 1964 јылда планетарийдиҥ залында Малый Цейсс деп немецкий фирманыҥ Carl Zeiss Jena аппарады тургузылган.\nМузейлер ле галереялар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nДраманыҥ Алтай театры\n1823 јылдаҥ ала Алтайский государственный краеведческий музей иштейт, Сибирде эҥ ле озогыларыныҥ бирӱзи, бай запасниктерлӱ ле экспозицияларлу. 2012 јылда федерал учурлу архитектураныҥ кереези болгон тураныҥ јанында реставрацияныҥ кийнинде «Горная аптека» деп музей ачылган. Јарлу музейлер Государственный музей истории литературы Алтая, Государственный художественный музей Алтайского края. Узак јылдарга выставочный зал Союза художников Алтайского края иштейт. 1990—2000 јылдарда музей истории православия на Алтае ачылган, «Кармин» галерея, Руслан Дульцев-Деточкинниҥ адыла адалган автоугонныҥ музейи, галерея Universum, музей «Мир времени». В. Я.Шишковтыҥ адыла адалган Алтай кырайдыҥ универсальный билим библиотеказы — Алтайда јаан деген просветительский тӧс јер.\nКаланыҥ музейлериниҥ экспозицияларында Шукшин Василий Макаровичке, на Алтайда рудный дело аайынча, Сибирдиҥ аҥ-куштары керегинде ле о.ӧ. залдар бар. 2007 јылда муниципал музей «Город» ачылган, 2008 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде — музей истории развития образования ачылган. Калада онойдо ок галереи современного искусства «Бандероль»  ло «Республика ИЗО» иштейт.\nТеатрлар ла и филармониялар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКалада бир канча театрлариштейт. Олордыҥ јаан дегени Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии, Алтайский краевой театр драмы им В. М. Шукшина, Государственный молодёжный театр Алтая. Театр музыкальной комедииде Юдалевич Марк Иосифовичтиҥ «Голубая дама» деп пьесзы эҥ ле кӧп кӧргӱзилген (500-теҥ артык) . Барнаулда балдарга Алтайский государственный театр кукол «Сказка» иштейт.\n1944 јылдыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинеҥ ала Государственная филармония Алтайского иштейт, концертно-эстрадный бюрныҥ ордына тӧзӧлгӧн (1939). Мында кырайда бир Орган (музыкальный инструмент) тургузылган.\nКинотеатрлар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТанк Т-34-85 «Мир» кинотеатрдыҥ алды\nӰлекер:Main Калада эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле јазалган кинозалдар, совет ӧйиниҥ кинотеатрларында реконструкцияныҥ кийнинде иштейт: киноконцертный развлекательный комплекс «Мир», мультиплекс «Европа-Киномир» ТРЦ-да «Европа» ла «Огни — Киномир» ТРЦ-да «Огни». 2015 јылда сегис залду кинотеатр ТРЦ «Аренада». «Арена-Киномирде» IMAX деп атту кырайда јаҥыс D-Box деп креслолорлу зал иштейт. Кинотеатр «Премьера» оноҥ ары иштейт, Тӱштӱк посёлктыҥ ДК-зыныҥ кинозалы. «Эдельвейс» паркта кӧп залдарлу 3D кинотеатр «Матрица» иштейт.\n1990-чы јылдарда Барнаулда сӱреен кӧп кинозалдар иштеген. 2006 јылда р «Первомайский» кинотеатрды бызып койгон. «Родина», «Чайка», «Заря», «Пионер», «Юность», «Россия», «Луч», «Алтай», «Искра», «Спутник» деп кинотеатрлар ижин токтоткон, бызылган эмезе тураларын ӧскӧ организациялар алган.\nОртозында «Обь» деп бассейн ле Г. С. Титовтыҥ адыла адалган спорттыҥ ӧргӧӧзи\nБарнаулда Дворец зрелищ и спорта имени Г. С. Титова бар, Обь деп (спорткомплекс), стадиондор, спортзалдар, ээжинер бассейндер, гребной канал (Барнаул), Алтайский краевой ипподром, чанаалу базалар, тир-таҥмаадыштар. Калада профессионал спортклубтар: «Динамо-Алтай (хоккейный клуб)» (Первенство ВХЛ), «Динамо (футбольный клуб, Барнаул)», волейбольный клуб «Университет» (лига «А»), ӱй улустыҥ клубы «Коммунальщик (хоккейный клуб)», «АлтайБаскет» деп баскетбольный клуб ла о.ӧ..\nРоссияныҥ футболло јуунты командазыныҥ капитаны (2004—2005) Смертин Алексей Геннадьевич Барнаулда чыккан, мында футболло клуб ачкан. Оноҥ ол футболло Олимпий резервтиҥ детско-юношеский спортивный школын (СДЮШОР) ачкан. 2007 јылдыҥ сыгын айыныҥ 7-чи кӱнинде Алексей Смертинге «Почётный гражданин города Барнаула» деп нере берилген.\n№ 110-чы школдо Алтай кырайда јаҥыс «Одиссей» деп парусный клуб бар, Россия ла регионал маргаандардыҥ кӧп катап призёры.\nКарындаштык калалар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКазахстан Усть-Каменогорск 2012 ј. тулаан айдыҥ 30-чы кӱни\nКитай Байчэн 1992 ј. кандык айдыҥ 30-чы кӱни\nКитай Чанцзи (Синьцзян-Уйгурский автономный район) 2006. јаҥар ай\nАрхитектуралык ла тӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБажынаҥ ала каланы Санкт-Петербургка тӱҥей эдип тударга санангандар. Барнаулдыҥ архитекторлоры Молчанов Андрей Иванович ле Попов Яков Николаевич были Кваренга Джакомоныҥ ла Росси Карл Ивановичтиҥ ,ӱренчиктери олор стилин уулалткан болгодор. Барнаулда 20-неҥ артык архитектуралык ла тӱӱкилик кереестер дар (XVIII чактыҥ ла XIX чактыҥ баштапкы јарымы), классицизмниҥ јаҥжыгулары: Барнаулдыҥ сереброплавильный заводыныҥ комплексы, Демидовтыҥ тепсеҥи — общественно-администрациялык бӱдӱмдӱ, Петропавловский линияныҥ ансамбли (эмди — Ползуновтыҥ оромы). Эклектика Городской думаныҥ туразында, «Красный» деп универмаг, Будкевичтиҥ гимназиязы (Красноармейский проспектте), Лесневскийдиҥ усадьбазы (Лесневский Александр Адольфович деп инженердиҥ, Ползуновтыҥ оромы, 56).\nСӱрекей кӧп агаш туралар, јарвш резьбала јарандырылган, 1917 јылдыҥ ӧртинде кӱйӱп калган. Кирпич те зданиелер кӱйген. 1930-чы јылдарда Барнаулда кӧп саба храмдар ла соборлор бызылып чачылган, оныҥ учун Барнаулдыҥ баштамы тӱӱкилик кебери артпаган. Один из крупнейших сохранившихся храмов Барнаула — Покровский собор Барнаулда бӱдӱн арткан јаан храм болуп јат.\n1930-чы јылдарда Конструктивизм (искусство) стильле кӧп туралар тудулган. БМК-ныҥ массивы, госпиталь, швейная фабрика Воровскийдиҥ оромында, коштой туралар. Ленинниҥ проспектинде јилбилӱ ансамбльдар 1930—1950-х.\nТӧҥдӱ паркта Барнаулда (озогы ВДНХ) Алтайдыҥ, Барнаулдыҥ тӱӱкиде јарлу улузыныҥ орныктырылган мӧҥкӱлери бар. Мында 7-метр ак таныктар «Барнаул», калага јаҥы кӱрле кирзе јар кӧрӱнер. 2010 јылда Барнаульский зоопарк ачылган, озо ол зоосад болгон «Лесная сказка» деп паркта. Јеҥӱниҥ тепсеҥинде Мактыҥ монументи, А.С.Пушкинниҥ, В.С.Высоцкийиҥ, В.М.Шукшинниҥ, И.И.Ползуновтыҥ кереестери бар. В.Цойго эки кереес тургузылган  и жертвам политических репрессий. 2012 јылда Октябрьдыҥ тепсеҥинде В. И. Ленинниҥ кереезиниҥ ордына Алтайга келген крестьян-переселенецтерге кереес тургузылган. Ленинниҥ кереезин Lonely Planet деп британ издательство «Ленин-тореадор» (английлап Lenin the Toreador) деп драпировказы учун путеводительде бичиген.\nБарнаулда реликтовый карагайларлу арка(орустап ленточный бор);\nОп сууныҥ бийик сол јарады;\nОптыҥ оҥјараттай поймазы.\nМирошниченко Ирина Петровна (1942) — советский ле российский актриса, РСФСР-дыҥ албаты артизи;\nОльхова Надежда Александровна (1952) — эки катап олимпий чемпион (1976, 1980), эки катап телекейдиҥ чемпионы (1975, 1983), Европаныҥ алты катап чемпионы (1974, 1976, 1978, 1980, 1981, 1983) СССР-дыҥ ӱй улустыҥ баскетболло јуунты командазыныҥ тоозында;\nПавлюков Константин Григорьевич — Герой Советский Союзтыҥ геройы, Барнаульский высший военный авиационный летчиктердиҥ училищезинде ӱренген;\nСмертин Алексей Геннадьевич (1975) — футболист, Россияныҥ футболло јуунты командазында (2004—2005 — капитан болгон), Англияныҥ чемпион 2005 јылда «Челси деп футбольный клубта» (Лондон), «Фулхэм (футбольный клубтыҥ)» футболисти (Лондон), «Локомотив» (Москва), Россияныҥ эҥ артык футболисти («Спорт-Экспресс» газеттиҥ «Футбол» анкеталары аайынча) 1999 јылда;\nТарасов Виктор Павлович (1934—2006) — актёр, СССР-дыҥ албаты артизи (1982);\nФролов Пётр Козьмич (1775—1839) — горный инженер, изобретатель;\nШаманов Владимир Анатольевич (1957) — генерал-полковник, ВДВ-ныҥ башкараачызы 2009—2016 јј;\nРита Штрайх (1920—1987) — операныҥ кожоҥчызы ;\nШубенков Сергей Владимирович] (1990) — јеҥил атлетикала телекейлик чемпионаттыҥ призёры Москва (2013), Пекинде јеҥил атлетикала Телекейлик чемпионаттыҥ чемпионы (2015) 110 м барьерлерлӱ.\nТӧҥдӧги паркты Оп сууны кечире јаҥы кӱрдеҥ кӧрзӧ\n«Красный» деп магазин\n↑ 1,0 1,1 Генеральный план городского округа — города Барнаула Алтайского края\n↑ 2,0 2,1 Евдокимов М.Ю., Комарова Г.Ф. Барнау́л (орус.). Большая Российская Энциклопедия. Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия» (2018). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни, 2019.\n↑ Барнаул удостоен почетного звания «Город трудовой доблести»\n↑ Указ Президента Российской Федерации от 20.05.2021 № 304 "О присвоении почетного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»\n↑ Юдалевич М. Барнаул изначальный // Алтайская правда : газета. — Барнаул, 2002. — № 116—117 (24017—24018). Архивировано 13 кочкор ай 2009 года.\n↑ 7,0 7,1 Уманский А. П. Что в имени твоём? // Барнаул : журнал. — Барнаул, 1997. — № 1—2.\n↑ Хронология истории Алтая — год 1734 (ја. эм.) (недоступная ссылка). Алтайский государственный университет. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2007. Архивировано кочкор айдыҥ 15 кӱни, 2009 јыл.\n↑ Дульзон А. П. Былое расселение кетов, по данным топонимики // Вопросы географии. Сб. 58. Географические названия. — М., 1962. — С. 50—84.\n↑ История города (ја. эм.) (недоступная ссылка). Сайт «Барнаул-инфо». Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2007. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 13 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Юрий Гончаров, Александр Старцев. Столица края могла бы называться Бобровкой, а жители — бобровцами (ја. эм.) (недоступная ссылка). ПолитСибРу (28 јаан изӱ ай 2006). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2007. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2007 јыл.\n↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Барнаул. Научно-справочный атлас / Под ред. С. В. Ревякина. — Барнаул: ПО Инжгеодезия, 2006.\n↑ Экологический вестник ИВЭП СО РАН, Барнаул. 2006 год\n↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Народная энциклопедия «Мой город». Барнаул (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Томская губерния (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 17 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Первая Всесоюзная перепись населения 1926 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 18 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 18 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни, 2013. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 30 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (орус.). Демоскоп Weekly. Дата обращения: сыгын айдыҥ 25 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (орус.). Демоскоп Weekly. Дата обращения: сыгын айдыҥ 25 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (орус.). Демоскоп Weekly. Дата обращения: сыгын айдыҥ 25 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 кичӱ изӱ ай 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.\n↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник. 1997 год (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 22 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 22 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник. 1999 год (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 14 кӱни, 2016. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 14 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник. 2000 год (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 13 кӱни, 2016. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 13 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник. 2004 год (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2016. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник, 2005 год (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 9 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 9 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник, 2006 год (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 10 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 10 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник, 2007 год (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 11 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 11 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Российский статистический ежегодник, 2008 год (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (ја. эм.). Дата обращения: чаган айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано чаган айдыҥ 2 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 6 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 8 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 8 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (орус.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2020. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2020 јыл.\n↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.\n↑ История Барнаула. XVIII век (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 3 кӱни, 2012 јыл.\n↑ К ВОПРОСУ О ПРАВОВОМ СТАТУСЕ БАРНАУЛА ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVIII — ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XIX вв. (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2011. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2012 јыл.\n↑ «Участники Победы». Выставка архивных документов (ја. эм.) (недоступная ссылка). Архивы России (15 кандык ай 2005). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2007. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Патроны Барнаульского станкостроительного завода (ја. эм.). Корпорация ADA. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2007.\n↑ 68,0 68,1 Постановление Алтайского краевого совета народных депутатов от 2 декабря 2003 года N 416 «О некоторых изменениях в административно-территориальном устройстве Алтайского края»\n↑ Постановление Алтайского краевого совета народных депутатов от 5 июля 2005 года N 401 «О внесении изменений в пункт 1 Постановления Алтайского краевого совета народных депутатов от 2 декабря 2003 года N 416 „О некоторых изменениях в административно-территориальном устройстве Алтайского края“»\n↑ Закон Алтайского края от 27 декабря 2008 года N 141-ЗС «О внесении изменений в закон Алтайского края „Об административно-территориальном устройстве Алтайского края“»\n↑ АлтГУ вручена золотая медаль "100 лучших вузов России" (ја. эм.). ИА Амител (14 кичӱ изӱ ай 2005). Дата обращения: кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2011.\n↑ Алтайский государственный технический университет вошёл в сотню лучших вузов страны (ја. эм.). ИА Амител (14 кандык ай 2005). Дата обращения: кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2011.\n↑ В Барнауле появился музей, хранящий историю города (ја. эм.). ИА Амител (1 сыгын ай 2007). Дата обращения: кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2011.\n↑ Официальный сайт администрации Барнаула (ја. эм.). В Барнауле открылся ещё один музей (24 чаган ай 2008). Дата обращения: кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 19 кӱни, 2011 јыл.\n↑ ИД Алтапресс (ја. эм.). В Барнауле открывается новая арт-галерея "Бандероль" (15 сыгын ай 2009). Дата обращения: кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2011.\n↑ Театральная история Барнаула (ја. эм.). ИД Алтапресс (27 тулаан ай 2005). Дата обращения: кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2011.\n↑ Рождение Алтайской филармонии (ја. эм.) (недоступная ссылка). Сайт Государственной филармонии Алтайского края. Дата обращения: кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2011. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Мотор» почти стал «Алтаем» (ја. эм.). ИД Алтапресс (21 јаан изӱ ай 2006). Дата обращения: чаган айдыҥ 31 кӱни, 2011.\n↑ Алексею Смертину торжественно вручат знак "Почётный гражданин Барнаула" (ја. эм.). ИА Регнум (7 сыгын ай 2007). Дата обращения: чаган айдыҥ 31 кӱни, 2011.\n↑ Статьи об «Одиссее» (ја. эм.) (недоступная ссылка). Сайт парусного клуба «Одиссей» (1 кочкор ай 2011). Дата обращения: кочкор айдыҥ 19 кӱни, 2011. Архивировано кӱӱк айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 82,0 82,1 82,2 82,3 Города-побратимы (ја. эм.). Официальный сайт города Барнаула. Дата обращения: кочкор айдыҥ 23 кӱни, 2013. Архивировано кочкор айдыҥ 25 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 83,0 83,1 О российско-китайском межрегиональном сотрудничестве (ја. эм.) (недоступная ссылка). Посольство России в Китае (7 ӱлӱрген ай 2010). — Межрегиональное сотрудничество. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2015. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Памятники архитектуры (ја. эм.). Официальный сайт администрации Барнаула. Дата обращения: кочкор айдыҥ 6 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 19 кӱни, 2011 јыл.\n↑ «Конструктивизм в Барнауле» (ја. эм.). Архивировано сыгын айдыҥ 28 кӱни, 2007 јыл. на сайте А. Деринга\n↑ Ӱлекер:Cite web јылда\n↑ В День народного единства в Барнауле открыт Памятник жертвам политических репрессий (ја. эм.). ИА Амител (4 кӱчӱрген ай 2010). Дата обращения: кочкор айдыҥ 6 кӱни, 2011.\nЈаан каталанский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Россия Империязыныҥ географическо-статистический · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Современной Украины\nGND: 4004536-5 · LCCN: n80072467 · NKC: ge879246 · VIAF: 136040072 · WorldCat VIAF: 136040072\nГенеральный план городского округа — города Барнаула Алтайского края\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Барнаул&oldid=33659"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 30 тулаан ай 2022, 02:07.


Авиаколбулардыҥ учуры Сибирьде јаан - altaicholmon\nАвиаколбулардыҥ учуры Сибирьде јаан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин куран айдыҥ 5-чи кӱнинде РФ-тыҥ субъекттериниҥ экономикалык колбулар аайынча тергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциациязыныҥ совединиҥ јуунында турушкан.\nВидеоконференция аайыла ӧткӧн јуунда «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» МА-ныҥ исполкомыныҥ председатели Геннадий Гусельников ло Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары база турушкан.\nЈуунда кӧрӱлген сурактардыҥ бирӱзи округтагы тергеелер ортодогы авиаколбуларды ӧскӱрери болгон. РФ-тыҥ президентиниҥ СФО-догы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ темдектегениле, јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле географический аҥылулары бар учун, Сибирьде авиаколбуныҥ учуры јаан.\n«Ол аҥылуларды федерал структуралар ајаруга алып јат, оныҥ да учун Сибирьдиҥ авиациязыныҥ ӧзӱминиҥ ле аэропорт-комплекстериниҥ модернизациязыныҥ сурактарын ӧмӧ-јӧмӧ аайлаштырар арга болот. Јербойындагы авиалиниялардыҥ курч сурактары јарлу, олордыҥ тоозында кейле учар авиатранспорт, аэродромдордыҥ јердеги инфраструктуралары, самолеттор конор-учар площадкалар эскирип калганы» — деп, ол айткан. Тергеелерде акча-манат јанынаҥ уур-кӱчтер бар да болзо, олор јонјӱрӱмдик учурлу маршруттарла улусты тартарын јӧмӧӧр, авиабилеттердиҥ бааларын бийиктетпес аргаларды табып јадылар.\nТемдектезе, Алтай Республикада Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар канча онјылдыктарга токтоп калган авиамаршруттар орныктырылган. Маршруттардыҥ субсидированиезине тергеелик бюджеттеҥ 50 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган, оныҥ шылтузында авиабилеттердиҥ баазы эл-јонго јарамыкту кеминде болуп калган.\nАлтай крайда дезе авиатранспорт конор-учар «Белокуриха» деген площадка јаар рейстер тӧзӧӧри јанынаҥ сурактарла иштейт. Бу иш-керек једимдӱ бӱтсе, албаты-јонго туризмниҥ объекттерине једери јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр.\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин шӱӱжӱде туружып, Сибирьдеги федерал округта транспортный јеткилдешти тӧзӧӧри эҥ учурлу сурактардыҥ бирӱзи болот деп темдектеген. Нениҥ учун дезе кезик тергеелерде јердеги јол инфраструктура јок эмезе аргалары кирелӱ, авиационный транспорт тӧс транспорт болуп јат.\nТергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциацияныҥ бӱдӱреечи комитеди Сибирьдиҥ тергеелер ортодогы маршрутный сетин ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер белетеген. Анда темдектелгениле, авиамаршруттардыҥ ууламјылары кӧптӧдилер ле авиапарктар јаҥыртылар.\nӰлекерде темдектелгениле, округтыҥ 31 јери јаар улайын рейстер 2020 јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына орныктырылар. Анайда ок јаҥы маршруттарды 2024 јылдыҥ учына јетпей јадып ачар, авиатранспорт конор-учар площадкаларды орныктырар иштер темдектелген. Ол иштер бӱтсе, 40 јер јаар учуштарды ӱзеери орныктырар арга болор.\nОлег Хорохордин мынаҥ озо ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкла бололо, келер јылда Улаган јаар авиарейс ачары, Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар маршруттарды јай ӧйинде кӱнине эки учушка јетирери аайынча сурактар кӧрӱлет деп айткан болгон.


Биске тӧрӧл газетле колбулу болгон солун учуралдар, туштажулар ла јол-јорыктар керегинде бичигер! Слердиҥ јӱрӱмигерге ле салымыгарга газетте чыккан бичимелдер, айса болзо, кандый бир камаанын јетирген јилбилӱ учурал болгон?\nТуружарга кӱӱнзегендер газеттиҥ редакциязына бӱдӱми бир тӱҥей угузу-заявка бичиир, редакцияга анайда ок «Алтайдыҥ Чолмонына» почта ажыра, эмезе оны газеттиҥ редакциязынаҥ келип алатан эп-аргала бичиткен купонды, ол эмезе электрон эпле кычырарга бичиткенин керелеген документти табыштырар учурлу. Јарт эмес сурактар болзо,\n8 913 690-45-98, 8 983 583-62-44, 8 983 582-24-45 номерлӱ телефондорго согуп, аайына чыгар арга бар.


Сӱӱген ӱредӱчимле кожо - altaicholmon\nСӱӱген ӱредӱчимле кожо\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозы кӱӱнзеген улусты Ӱредӱчиниҥ кӱнине учурлалган акцияда туружарына кычырат.\nМындый акцияда туружарга ӱредӱчизиле кожо соктырган фотоны социальный сетьтерде (Вконтакте) јарлаар керек. Оныҥ кийнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозына келип, ондый јетирӱни такыптаҥ табыштырар јаҥду.\nМындый акцияда турушкан ӱренчик бир јанынаҥ ӱредӱчизине быйанын айдар, экинчи јанынаҥ баалу сыйла кайралдадар аргалу.


12.03.2019 - altaicholmon\nМ. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотеканыҥ залында «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген јаҥы бичиктиҥ таныштыру-презентациязы ӧтти. Бу тоозыла экинчи бичик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган. Мындый ок бичиктиҥ баштапкызы 2014 јылда кепке базылган. Ол тушта бистиҥ республикада «јууныҥ балдары» деген категорияга кирип турган 12 муҥга јуук кижи јаткан. Бӱгӱнги кӱнде тергееде 7800 ветеран\nЧибит јурттыҥ топонимиказы\nКажы ла кижиде јӱрегине кару ла јуук јер бар. Ол – кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јери. «Тӧрӧлим» деген сӧс тӧрӧл јеристеҥ башталат. Тӧрӧлин тереҥ билип аларга ла бийик баалап јӱрерге, кажы ла кижи бойыныҥ ӧскӧн јериниҥ ле эл-калыгыныҥ тӱӱкизин, тазыл-тӧзин билер учурлу. Тӧрӧлин сӱӱри тӧҥниҥ ӱстинде тӧрт кайыҥнаҥ ла тӧрдиҥ бажында обоо кӱлдеҥ башталып јат деп, тегин\nКочкор айдыҥ учында Улаган аймактыҥ Акташ јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдо бир канча керектер ӧткӧн. Олор Алтай Республикада баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Надежда Манзырованыҥ баштаҥкайыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген. Школдыҥ директоры Раиса Абугалимова каладаҥ келген улусты уткып, школло таныштырган. Эки кат јаан школ коридорлорыныҥ, фойелериниҥ, класстарыныҥ јааныла, спорттыҥ ла концерттиҥ элбек залдарыла кайкатты. Ӱренчиктер\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн неделеде «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурс ӧтти. Мында текши тоозыла 32 ӱренчик ортодо ӧткӧн маргаандарда эҥ артыктарыныҥ ады-јолы адалды. «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурста аймактарда ӧткӧн конкурстардыҥ јеҥӱчилдери турушкан. Маргаанда турушкан балдар јажы аайынча ӱч бӧлӱкке бӧлинген: оогош (4-5 класстар), орто (6-8 класстар), јаан (9-10 класстар). Конкурс-маргаанга туружарга\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ээчий јууны Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончого јуук муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ келген ӱредӱчилер турушкан. Ӱредӱчилердиҥ бу биригӱзи РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузында окылу чотко туруп, быјылгы јылдаҥ ала ижин толо чыдулу улалтып апарганын ассоциацияныҥ башкараачызы, АР-дыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле\nБалдардаҥ јакшы улус таскадарга канча ӱйелерге интеллигенттер де, ӱредӱлӱ де, тереҥ билгирлерлӱ де болоры керек јок. Биледе ада-энелердеҥ камаанду айалга, ич-кӧгӱс ууламјы кандый – онызы јаан учурлу. Бу керегинде бис Зоя Васильевна Карамаевала кожо куучындаштыс. Ол бӱгӱн чыкканынаҥ ала 90 јылдыгы болотон ады јарлу јондык-политикалык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ кичӱ сыйны. Зоя Васильевна ада-энези, чыккан\nЈӱректиҥ јылузын сыйлаган эпшилер\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧтти. Ӱй улусты байрамла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол ӱй улусты уткып тура, Расул Гамзатовтыҥ ӱлгерлик јолдыктарына баштанып, кажы ла эр кижи поэттиҥ сӧстӧрин, байла, јӧмӧӧр деп айтты. «Бу јӱрӱмде эҥ учурлу, эҥ агару, эҥ\nБыјылгы јас кандый болор? Тулаан, кандык ла кӱӱк айларда суулар кӧпшип, јайкандар јайылып, улустыҥ айылдарын алар ба? Бу сурактар јурт јаткандарга амыр бербейт. Бӱгӱн Шабалин аймактыҥ гражданский коруланыш аайынча керектериниҥ ле јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазыныҥ бирлик диспетчерский службазыныҥ јааны Борис ЧАПТЫНОВЛО ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап турубыс. — Борис Петрович, айланып база бир јас келип јат. Јайкандар чыгып,\nЈаргычылардыҥ јылдык турулталары кӧрӱлген\nТулаан айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ отчетту конференциязы ӧткӧн. Анда Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, Эл Курултайдыҥ јербойында бойы башкарынары ла тап-эриктер аайынча комитединиҥ јааны Виктор Хабаров, РФ-тыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ тӧргизиниҥ турчызы, текши юрисдикцияныҥ бежинчи апелляционный јаргызыныҥ председатели Марина Алексина, АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Алексей Кокорин, Арбитражный јаргызыныҥ председатели


Ар-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы - altaicholmon\nАр-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы\nЈонјӱрӱмдик-консервативный политиканыҥ тӧс јериниҥ (ЦСКП) тӧзӧп ӧткӱргениле Горно-Алтайскта кӱрее-куучын болгон. Ондо «Ороонныҥ јер јанынаҥ аргалары: кичеериниҥ курч сурактары ла ӧзӱмниҥ јолдоры» деп сурак шӱӱжилген.\nКӱрее-куучында ЦСКП-ныҥ генеральный директоры Людмила Шувалова, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков, јурт ээлемниҥ Маймадагы техникумыныҥ директоры Александр Чеконов, РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких, фермерлер, экологтор, јондык ишчилер турушкан.\nЛюдмила Шувалова јуунды ачып, ЦКСП тергеелерде кӧп иштеп турганын, федерал программаларды бӱдӱрерде, тергеелердиҥ аҥылуларын ајаруга аларын темдектеген. Ол «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» ӱлекерди «Россельхозбанк» АО-ло кожо бӱдӱрер иште ченемел јуулганын айткан.\nЦСКП-ныҥ эксперттери Алтай Республикада федерал кемдӱ экологиялык компетенциялардыҥ тӧс јерин ачар шӱӱлте эткен. Тергееде ар-бӱткенди кичееп алары јанынаҥ солун ченемел бар. Республиканыҥ эл-јоныныҥ санаа-укаазы кажы ла кижиниҥ тереҥ кӧрӱмине тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ ар-бӱткенге канча ла кирези чебер болорыныҥ философиязына туку качаннаҥ бери келижет. Бу философияга эмди ончо телекей тайанат.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачылары рекреацияныҥ ла заповедниктердиҥ јерлериниҥ, тергеениҥ јаҥжыккан культуразыныҥ тӧзӧгӧзи болуп турган јуртээлемдик јерлердиҥ ле туризмге, айылчыларды уткыырына берилген јерлердиҥ ӧзӱмин теҥ-тай апарарын чокумдагандар. «Алтай Республиканыҥ јурт ээлеми – ол јадын-јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи, бӱгӱн бу бӧлӱкте уур-кӱчтер болуп туру. Кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган каршузы кӧптӧйт, кату таштанчылардыҥ курч сурагы турат, азырал белетеер јерлердиҥ кеми астаганынаҥ улам, фермерлер азыралды јеткилинче белетеп болбойт» — деп, Владислав Таханов айткан. Аҥдашты эрчимделткениниҥ салтарында ар-бӱткенде јӱрген «азыралын» јылыйткан бӧрӱлер мал-ашка кӧп табарулар эдет.\nФермерлердиҥ акча-манат јанынаҥ курч сурактарын РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких айткан: «Тергееде иштеп турган јуртээлемдик 1200 предприятиедеҥ јӱк ле 120-зи заемщик болуп туру, эҥ ле учурлузы – олордыҥ тоозы кӧптӧбӧйт. Бистиҥ банк јӱк ле кредит берер учреждение эмес, је анайда ок ол ӧзӱмниҥ институды болуп иштейт». Оныҥ турултазында фермерлер текшироссийский кемине чыгарга керектӱ компетенцияларды алар аргалу. Онойып, тӧзӧлгӧн экосистеманыҥ — «Свое родное» деген платформаныҥ ла маркет-плейстиҥ шылтузында тергеениҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери бойыныҥ иштеп алган продукциязын Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринде садар аргалу болор.\nАлтай Республиканыҥ эҥ ле јаан сурагыныҥ бирӱзи – ол сӱрее-чӧпти чыгара тартары ла оноҥ не-немелер эдери. Республика сӱрее-чӧптиҥ переработказыныҥ сурактарын 2024 јылга јетире аайлаштырып салатан тергеелердиҥ тооломыныҥ учында турат. Бу ишке чыгарылган јерлерде полигондор тӧзӧӧри база ӧтпӧй јат. Туулу Алтайда ондый болор учуры јок.\n«Алтайдыҥ эл-јоны кӧп каттарлу конор тураларды шиҥжӱ иш јогынаҥ тутканы кайкамчылу ар-бӱткенниҥ заповедниктерине салтарын јетирер деп чын чочыгылайт. Бого кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган салтарыныҥ јаанап турганын кожор керек. Сурактыҥ аайына чыгар бир јӧпти Туризмниҥ федерал агентствозы эткен: туризмди сезонло иштеер капитальный тудумдарга тӧзӧлгӧнип эмес, а экологияныҥ ээжилерин кату бӱдӱрип ӧскӱрерин јӧмӧӧр. Бу ууламјы Алтай Республикада эрчимдӱ ӧзӱм алынат. Је ар-бӱткенди корулаар јерлерде капитальный тудумдарды астадары керегинде сурак аайлалбаган. Мында јербойыныҥ улузыныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, болгодый чочыдуларды шӱӱп, јарамыкту јӧпкӧ келери учурлу» — деп, Людмила Шувалова темдектеген.\n«Бистиҥ јерлеристиҥ јирме беш проценти заповедниктер. Јурт ээлемди ӧскӱрерге онызы ас — деп, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков айткан. —Артыбашта, Иогачта фермерлердиҥ иштеп алган эдин ле сӱдин таппазыҥ. Туризм ӧзӱм алынган јерлерде јурт ээлем тудуп, ӧскӱрериниҥ ордына, јерлерди ӧскӧ керектерге тузаланганы артык. Айдарда, аймак фермерлер јок болуп калат».\nЈасакты келген туристтердиҥ де, государственный шиҥжӱчилердиҥ де јанынаҥ бӱдӱрериниҥ сурагы курч турат. «Бис ончо шиҥжӱчилердиҥ баш оорузы — деп, Сибирьдиҥ казактарыныҥ черӱчил биригӱзиниҥ Алтайский бӧлӱк казактарыныҥ биригӱзиниҥ јааны Виктор Кукасов айткан. – Казактардыҥ службазыныҥ келтей јаны: бис ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудадыс, је биске тап-эриктер бузуштар кӧптӧп туру дешкилейт. Учуры дезе јарт – бис иштеп турганыс учун, тап-эриктер бузаачыларды тудуп јадыс. Биосфераны корулаар керекке јондык биригӱлерди, ол тоодо волонтерлорды тартып, оны тыҥыдар керек».\nКурч сурактар бар, је тергееде олорды чечер јолдор табар арга јок эмес. Федерал тӧс јердеҥ јӧмӧлтӧ РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Виктория Абрамченконыҥ јанынаҥ база эдилер. Ол јуукта премьер-министрдиҥ јакааныла бистиҥ федерал округтыҥ кураторына тудулган. Оныҥ чыдуларыныҥ тоозында экология бар – онызы Алтай Республикага сӱреен јаан учурлу.\n«Кайкамчылу бу јердиҥ тӧс байлыгы – улус. Бу јерлердиҥ тургун калыгы – алтайлар кайкамчылу культуралу, јалакай кӱӱн-тапту, јакшы калык. Тергее кеминде алтай тилди ле национальный јаҥжыгуларды корулап ла ӧскӱрип аларына кӧп иштер эдилет. Тӧс ајаруда байлу јерлерди ле ар-бӱткенди корулап алар суракты тудар керек. Бис бу текши јӧплӧ бойыстыҥ јӧмӧлтӧбисти јетирерис деп бодойдым» — деп, кӱрее-куучынныҥ учында Людмила Шувалова угускан.


15.03.2022 - altaicholmon\nПартия уже направила и формирует новый гуманитарный груз для жителей народных республик «Единая Россия» передала беженцам с Донбасса более двух тысяч тонн гуманитарной помощи. Еще 400 тонн продуктов, одежды и других необходимых вещей уже привезли в освобожденные территории ЛДНР. Также партия развернет в Донецке и Луганске гуманитарные центры для распределения помощи нуждающимся. «Я был в\nСамолетторды јуу-согушка белетеген «чолмончы»\nБыјылгы јылдыҥ чаган айында Тадынай Мекечинович Тодошевтиҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгы темдектелген. Салымы ла јӱрӱми јилбилӱ ле кӱч болгон бу кижи керегинде эске алып ийерге амадаганыс тегиндӱ эмес. Тадынай Мекечинович Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде јуучыл самолеттордыҥ летчик-механиги болуп, Ил-2, По-2 деген таҥмалу самолетторды јуу-согуштарга белетеген. Јалтанбас јуучыл канча кайралдарла кайралдадып, Јеҥӱниҥ кийнинде партийный иште,\nJол ими jылдыстар имдежи\n(«Алтай» ансамбльдыҥ гастроль-jорыгы. Јетире бичилбеген тизӱ) Быјыл кӱчӱрген айда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала јӱс јылдыгы толор деп бистиҥ кычыраачыларыс јакшы билер. Мынча кире ӧйгӧ ас эмес ӱйелер солунып, редакцияда кӧп улус иштеген, олор башка-башка јылдарда јилбилӱ ле солун јол-јорыктарда турушкан. Бӱгӱн газеттиҥ јӱс јылдыгына учурлай «Алтай» ансамбльдыҥ туй ла одус јыл мынаҥ кайра Монгол\nБичимелдерим јарлалганы меге јаан сӱӱнчи болды\n«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ јӱрӱмимде тузалу эмтир деп эҥ баштап 1947 јылда Экинурдыҥ јетијылдык школында бежинчи класста ӱренип турарымда санаама эбелген. «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ јӱрӱмимде тузалу эмтир деп эҥ баштап 1947 јылда Экинурдыҥ јетијылдык школында бежинчи класста ӱренип турарымда санаама эбелген. Ол ӧйдӧ пионер деп адалганы учурлу эмей. Бир кӱн кышкыда бисти колхозтыҥ торбокторыныҥ чеденин арчып берзин\nЈурттыҥ јӱрӱми уй саар фермала тудуш\nЧуйдыҥ јолыла барып јатсаар, кыйалтазы јоктоҥ Мыйту јурттыҥ ичиле ӧдӧргӧ келижет. Шабалин аймакка кирип турган бу јуртта ижис аайынча кӧп катап болорго келишкен эди. Азыйда бу јурт «Семинский» совхозко киретен. Кийнинде јылдарда бу совхоз «Семинский» ПСК, «Семинский» ООО эттире солынган болгон. Мыйтуда эки јӱстеҥ кӧп кижи јуртап турган эмтир. 9-чы класска јетире ӱредӱлӱ школ, садик,\n«Комудап туруп не иштеер…»\n1990-чы јылдарда колхозтор, совхозтор јайрадылып турарда, улуска, пайларына, мал-аш, техника, јерлер берилген эди. Кӧп улус пайла келишкен мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдип, канча јылдарга эрчимдӱ иштеп, ээлемдер тӧзӧгӧн. Бӱгӱн олордыҥ ээлемдери будына бек туруп калган. Шабалин аймакта андый ээлемдердиҥ бирӱзи «ИП Буучай» деген крестьян-фермер ээлем болуп јат. Оны тӧзӧгӧн кижи — Валерий Тохнинович Тасов. Канча јыл кайра\nАлбатыныҥ культуразын — баланыҥ таскадузына\nШколго баргалак балдардыҥ оогош јажы – текши таскадуда баалу ла учурлу ӧй. Бу ӧйдӧ бала айландыра телекейге, јаан јӱрӱмге ичкери баштапкы ла алтамдар эдет. Шак бу ла ӧйдӧ бала айландыра јӱрген ӧскӧ улуска, эбиреде болуп турган керектерге, ишке канайда баштанары јанынаҥ баштапкы ла ченемел алат. Бу ӧйдӧ оныҥ кылык-јаҥы быжуланып, бойын канайда чын тудатаны тӧзӧлип\nУрлу-Аспакта Улагаш угынаҥ ӱредӱчи\nМайма аймактыҥ Урлу-Аспак јурты тергеебистиҥ оогош јурттарынаҥ тыҥ ла аҥыланбай јат. Оны эмди кӧп улус, анчада ла Алтайыстыҥ айылчылары, амыраар эҥ ле јаан ла баалу комплекске јуугыла билер болбой. Чындап, тоолу јыл кайра ишле «Алтай Резортто» јуунга барып, оны да, Урлу-Аспакты да баштапкы катап кӧргӧн эдим. Бой-бойынаҥ ыраак јок бу јерлерде јӱрӱмниҥ кеми торт эки\nАҥ азыраары – тӧс ууламјы\nМал-аш азыраар дегени алтай улустыҥ канында, ада-ӧбӧкӧлӧристеҥ улалып келген јаҥында. Је кандый мал азырайтаны кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кӱӱнинде ле јилбӱзинде. Оҥдой аймакта Шашыкман јуртта јадып турган С. КЕРГИЛОВ одус јылдыҥ туркунына аҥдар азырап ӧскӱрет. Бойыныҥ «Ӱч-Сӱмер» крестьян (фермер) ээлеминиҥ ижи-тожы керегинде Сергей Владимирович мынайда куучындады: – Бистиҥ ээлем 1992 јылда тӧзӧлгӧн, 1994 јылдаҥ ала\nГерман Чепкин провёл приём в формате горячей линии\nЖитель Турочакского района, попросил вмешаться в ситуацию с подведением электросети к участку. По его словам договор с ресурсной организацией подписан 2 года назад, но электричества в доме до сих пор нет. Герман Евгеньевич пообещал в ближайшее время разобраться в ситуации и выяснить детали. Ответ гражданину будет дан в конце этой недели. В ходе приёма Герман


Jаба рейд ӧткӱрилген… - altaicholmon\nJаба рейд ӧткӱрилген…\nГИБДД-ныҥ ишчилери ле јаргылык приставтар јаба рейд ӧткӱргендер, бу керектиҥ амадузы тӧлӱлерин узак ӧйгӧ тӧлӧбӧй турган улусты илезине чыгарары болгон.\nРейдте ГИБДД-ныҥ бежен кире ишчизи, он кире пристав турушкан. Олор аймактарда кӧлӱктерди токтодып, тискинчилериниҥ документтерин шиҥдеп кӧргӧндӧр.\nОныҥ шылтузында тӧлӱзин тӧлӧбӧй, узак качып јӱрген он кире кижи илезине чыгарылган, административный 200 кире протокол тургузылды.\nАдминистративный јасактардыҥ некелтелериле болзо, јолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилерин бускан тискинчилер салынган штрафты 60 кӱнниҥ туркунына тӧлӧӧр јаҥду деп, јаргылык приставтардыҥ службазы эске алындырат.\nТӧлӱ бу ӧйдиҥ туркунына тӧлӧлбӧзӧ, керек аайынча јӧп јаргылык приставтардыҥ службазына аткарылат. Приставтар бу учуралда штрафтыҥ кемин эки катапка кӧптӧдӧр эмезе кижини 15 кӱнге арестовать эдери керегинде јӧп чыгарар аргалу.\nТӧлӧлбӧгӧн штрафтар керегинде јетирӱлерди Госавтоинспекцияныҥ окылу сайтынаҥ билип аларга јараар.


Быјыл бӱдер - altaicholmon\nОныҥ айтканыла, 2016 јылда республикада 52 км. газӧткӱш тудулган, 13 котельный «чаҥкыр одыруга» кӧчӱрилген ле 434 билеге ( Горно-Алтайскта—258, Майма аймакта—176) газ ӧткӱрилген.\n2017 јылда ӧткӱрилген иштер мындый: 4,8 км газӧткӱш тудулган, 243 ӧрӧкӧгӧ газ ӧткӱрилген, тудулган сетьтердиҥ текши узуны 43 километр. Метанла иштеер эдип быјыл јаҥыртылган автомобильдердиҥ тоозы 233, суйудылган газла иштеп турганы бир муҥнаҥ ажыра.


23.08.2019 - altaicholmon\nВыборы необходимо провести в строгом соответствии с законом\nВременно исполняющий обязанности главы Республики Алтай Олег Хорохордин провел совещание, посвященное подготовке и проведению выборов в Республике Алтай в Единый день голосования 8 сентября 2019 года. В этот день пройдут выборы главы Республики Алтай, Председателя правительства Республики Алтай, депутатов Государственного Собрания – Эл Курултай, также в ряде населенных пунктов состоятся выборы и довыборы депутатов\nДелегация Федеральной корпорации по развитию малого и среднего предпринимательства под руководством генерального директора Корпорации МСП Александра Бравермана и врио главы региона Олег Хорохордин провели в Республике Алтай стратегическую сессию по вопросам поддержки малого и среднего бизнеса. В ходе стратегической сессии представители корпорации приняли участие в презентации трех инвестиционных проектов Республики Алтай, которым может быть оказана\nОрооныстыҥ маанызыныҥ кӱни темдектелди\nКуран айдыҥ 22-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ Государственный маанызыныҥ кӱни темдектелди. «Россия Федерацияныҥ Государственный маанызыниҥ кӱни керегинде» јарлыкка колды 1994 јылдыҥ куран айыныҥ 20-чи кӱнинде РФ-тыҥ президенти Борис Ельцин салган. Бӱгӱнги мааныны РСФСР-дыҥ национальный маанызы эдип јӧптӧӧри керегинде јӧпти 1991 јылдыҥ куран айыныҥ 22-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстиги Соведи чыгарган. Ого колды РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы\nУдурумга башчыныҥ Майма аймакта туштажулары\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Майма аймактыҥ эл-јоныла туштажып, олорло аймактыҥ курч сурактарын шӱӱшкен. Сурактардыҥ тоозында бу јердиҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары керегинде сурак башка турган. Баштапкы туштажу Манјӱрек јуртта ӧткӧн. Ол јайгыда туристтердиҥ кӧп келип турган јери болуп јат. Јербойыныҥ улузы клубты айландыра Билениҥ паркын тӧзӧӧр сурак тургустылар. Парк јурттыҥ танылу тӧс\nСпорттыҥ албатылык бӱдӱмдериниҥ сурактары\nКуран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин јуртта Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧйинде спорттыҥ, јаҥныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы спорттыҥ албатылык бӱдӱмдерине учурлалган тегерик стол ӧткӱрди. Тегерик столдыҥ ижин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев, Алтай Республика-ныҥ Олимпий совединиҥ президенти Александр Телесов башкардылар. Јууныҥ ижинде спорттыҥ албатылык бӱдӱмдери аайынча кӧп јылдардыҥ туркунына\nБилим ишти – албатыныҥ тузазына\nРоссия Федерацияныҥ билим ле бийик ӱредӱ аайынча министри Михаил Котюков куран айдыҥ 19-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Алтай Республикада болгон. Ол АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузы-ныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле кожо Россияныҥ билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Алтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлеминиҥ Шабалин аймактагы јеринде болуп, ээлемниҥ ижиле танышкан, тӱштиҥ экинчи јарымында Горно-Алтайсктагы университеттиҥ ле каланыҥ ӱредӱлӱ заведениелериниҥ


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №11,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nДля паркета и пола\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №11,1


ТАЛДАШТАРДЫ? ТУРУЛТАЗЫ ААЙЫНЧА САНААЛАР - Лента новостей Горного Алтая\nТАЛДАШТАРДЫ? ТУРУЛТАЗЫ ААЙЫНЧА САНААЛАР\nСыгын айды? 8-чи к?нинде Алтай Республиканы? башчызына ла депутаттарына ?тк?н талдаштарды? турултазы ?нбереечилерди ты? ла кайкатпады деп айтсам, јаан ла јастыра болбос. Баштамы чотомолдорло болзо, республиканы? башчызына Олег Хорохордин 47 му? 582 ?н эмезе 58,82 процент алып, баштапкы јерге чыккан, экинчи болгон Виктор Ромашкинни? к?рг?з?лери – 25 му? 596 ?н эмезе 31,64 процент болгон. Талдаштарга 162 му? 227 ?нбереечини? 49,87 процентти турушкан, беш јыл кайра бу к?рг?з? 54,23 процент болгон эди. ?нбереечилерди?, 2014 јылга к?р?, 5 процентке јуук астап калганын к?п улус быјыл Алтайыста кузук б?ткениле колбойдылар. Аймактарда? Хорохордин учун э? к?п ?ндерди Турачак (71,17%) ла Чой (66,89%) аймактар берген, Ромашкин дезе, э? к?п ?ндерди О?дой (44,99%) ло Улаган (39,30%) аймактарда? алган. Је ол ок ?йд? Хорохордин Ромашкинди бу аймактарда 48,98 ле 52,31 проценттерле је?ип алган. Хорохординни? је??зин эмеш ?реп турган айалга – Федерацияны? 16 талазыны? башчыга ?тк?н талдаштарында Москва, ја?дар ј?м?г?н кандидаттарда? Хорохординне? уйан к?рг?з?ни ј?к Сахалинский областьта Валерий Лимаренко (56,15%) к?рг?скен. Оны? учун тургуза ?йд? э? јилбил? сурак президентти? администрациязына ол алтайлар јанына? кандый записка ийери: Александр Бердников чылап, "кинули Путина", "послали Путина" деп кородоор бо эмезе албаты неге кородогонын ачык-јарык айдар ба?\nРомашкин јанына? айдар болзо, бу талдаштарда ол эки коркышту јаан јастыра эткен. Баштапкызында, КПРФ-ты? адына? талдаштарга бойы барбай, Алексей Тюхтеневти ј?м??р керек болгон. Партияны? талдаштарга кандидат ј?пт??р калганчы конференциязында ол Тюхтеневти сегис ?нле ј?к арайда? је?ген эди. Экинчизинде, Леонид Ефимовко муниципал фильтр ?д?рг? Чамал, Чой, Турачак аймактарда болужар керек болгон, коммунисттерди? ?ндери бу аймактарда канайтса да болгон ине. Је ол мындый алтамдарга барып болбогон, нени? учун барып болбогонын эмди тургуза айдарга эрте. Ја?ы парламентте вице-спикер эмезе јасак аайынча комитетти? председатели боло берзе, президентти? администрациязыны? ла Геннадий Зюгановты? алдына молјулу, каруулу болгоны јарталар эмес пе? Коммунисттерде? талдаштарга Ромашкинни? ордына Тюхтенев барган болзо, кыйалтазы јогына? је?ип алар эди. Ефимов муниципальный фильтрды т?ртинчи кандидат болуп ?д? берген болзо, Хорохордин ле Ефимов экинчи турга чыкылаар эди. Је Виктор Васильевичке мындый "расклад" јарабаган туру.\nРеспубликаны? депутаттарын тудар талдаштарда партиялар кандый турултага келгендерин эмди тургуза айдарга база эрте болуп јат. Мында канча самовыдвиженец ја?ны? партиязына кожуларына? камаанду, канча ла кире к?п кожулза, "Единая Россия" ончо ло кире ты?ып, "простое большинстводо?" "конституционное большинствого" једе берерде? айабас? Алтай Республикада "Единая Россияны?" је??зин эмеш ?реп турган айалга – Федерацияны? 13 талазыны? парламенттерине ?тк?н талдаштарында ја?ны? партиязына? бисти? республикана? уйан к?рг?з?ни ј?к Хабаровский край (12,51%) к?рг?скен ле бу таланы? бир мандатту округтарында бир де единорос је?ип болбогон. "Единая Россияны?" талдаштары Москвада база коркышту коомой болгон. Баштапкызында, Мосгордумага ја?ны? партиязына? бир де кандидат чыкпаган, нени? учун дезе, единорос болуп чыккылайла, је?диртип ийерис деп коркыгылагандар. Оны? учун олор самовыдвиженецтер болуп баргылагандар. Экинчизинде, кубулган болуп барган 45 самовыдвиженецтерде? 20 кандидат оппозицияга је?диртип ийгендер. 20 оппозиционный мандатты 13 коммунист, 4 яблочник ле 3 справедливорос алгандар.\nБисти? республикада единоростордо? б?г?н 21 депутат бир мандатту округтарла ?тк?н, 3 депутат партийный списокло ?д?р, а бир мандатту округтарла депутатка ?тк?н самовыдвиженецтерди? тоозы 5 кижи. Је кандый да болотон болзо, "Единая Россияны?" алтай укту депутаттарына партияны? јилб?лерине? башка калыгыны? јилб?лери барын ундыбас керек деп бодойдым. Мында анчада ла спикер тударыны? сурагы коркышту курч турар ошкош. Федерал ја?дарга ла республиканы? башчызына Эл Курултайга канча ла кире уйан спикер тудулар, ончо ло кире јакшы болор. Мына? озо бу јамыда отургылаган Иван Белеков ло Владимир Тюлентин койондый кортык спикерлер болгоныла а?ыландылар. Белеков 10 јылга Эл Курултайды эш кереги јок орган эдип салды. Ол эмеш кижи аайлу кижи болгон болзо, Александр Бердников Алтайды тонобос, албатыны базынбас, бюджетти уурдабас эди. Тюлентин деп спикерди? уйанын Бердниковты? алды-?стин тоологон айткылажы ла алтайларды "проедают, жрут Россию и плюют на Россию", "предали президента, страну предали", "кинули Путина", "послали Путина" деп орды јок бурулаганы к?рг?сти, ол албатызыны? адаанын аларды? ордына кулагы укпас ?скердий, к?зи к?рб?с сокордый отурып калды.\nБулар эк?де? о?ду спикер керегини? экинчи шылтагы республикабысты? национально-государственный чыдузы болуп јат. Эртен-со?зун ла федерал т?с јер Алтай Республиканы Алтай крайга кожотон дезе, Хорохордин олорды? сурагына? чыкпазы јарт. Федерал јасакла республиканы? башчызыла кожо бу суракты ј?пт?йт?н кижи ј?к парламентти? спикери болуп јат. Бу эки кижи республиканы крайга кожотонын јарадып ла ийзе, сурак јаскы карды? к?чк?зиндий к?чк?л?н? берер, јолына не учураар – кожо апарар. Хорохордин Алтай Республиканы Алтай крайга кожорго келген болор деген серемји јаан. Темдектезе, баштапкызында, республиканы? удурум башчызына јербойыны? кандидаттары ортодо орус керек болзо, орус (Максим Кудрявцев), алтай керек болзо, алтай (Родион Букачаков, кайлык керек болзо, кайлык (Владимир Полетаев) болгондор, је Кремль олорды? бир?зин де јаратпаган. Нени? учун дезе, Кремль билер јербойыны? орус та, алтай да кижилери республиканы крайга кожор суракты јаратпас деп. Экинчизинде, Бердников бойыны? матерщиналу куучынында "у меня большие сомнения, что вы останетесь самостоятельными", "вот придет, подпишет "декларацию" об объединении, даст по тысяче долларов алтайцам, и все ногу раздвинут" деп айтты ине. Оны? учун б?г?н биске талдама спикер керек болуп јат.\nКайлык деген с?с, о?домол чыгып келерде, ол јанына? айтпас арга база јок. Бисте Владимир Полетаев деп энези алтай, адазы орус политик бар. Ол "куула, куула – куу торбок" дегени чылап, керек болзо, алтай боло берер, керек болзо, орус боло берер. Је мени? билеримле, телекейде энезини? угын еврейлерде? башка кандый да калык алынбай турган, ол тоодо алтайлар да, орустар да. 2014 јылда Бердников оны алтай деп к?ј?рейле, Федерация Соведине аткарып ийерде, Белеков ја?жыканы аайынча ја?ыс ла јым-јыырт отурып калган эмес, а орус келинди Татьяна Гигельди Федерация Соведине Эл Курултайда? аткарып ийген. Бу сурак ја?ы парламентте база туруп келерде? айабас, нени? учун дезе, Хорохордин Бердниковло чылап, Полетаевти Федерация Соведине аткарарда? айабас. Керек ондый болотон болзо, Полетаев оноор орус болуп барзын, а Эл Курултай дезе, экинчи сенаторго бойына? алтай кижи аткарзын. Ја?ы парламентти? јасак берим ижинде элден ле озо к?р?т?н, ш??жетен сурактарды? бир?зи – республиканын башчызыны? талдаштарындагы мунипальный фильтр деп бодойдым. Мында варианттар к?-?п, оны? учун јазап сананып, ш??р керек деп бодойдым. Баштапкызында, јасактагы 7 процент муниципальный фильтрди 5 процентке т?ж?рип койорго јараар, база јасакка а?ылу пунктла "кандый да кандидат кандый ла муниципалитетти? депутаттарыны? ла башчызыны? ?ндерин бастыразын јуур учуры јок" деп кожулта кийдирип койорго јараар. Россия Федерациязыны? Конституционный Јаргызыны? 2012 јылды? ја?ар айыны? 24-чи к?нинде чыккан постановлениезинде кандидатка бир муниципалитетте? талада јарадылган процентте? к?п ?ндер јуурга јарабас деп чокым айдылып јат ине. Экинчизинде, республиканы? башчызына самовыдвиженецтер чыгарарын јаратканы кандый болор? Тыры? ла эткен неме башчы болотом деп ј?г?рзе, калыгысты? ?з?мине мындый кыймыгулар тудуу, тутак болбос по? Хорохордин удурумга башчы болуп келеле, Бердниковты? командазына? айрылып болбогоны депутаттарды база санандырар учурлу деп бодойдым. Айса болзо, Алтай Республиканы? Башкарузыны? ижин регламентеген правовой документтерге республиканы? башчызы, республиканы? Башкарузыны? председатели ја?на? барган кийнинде республикан Башкару ээчиде ле кыйалтазы јогына? отставка барар учурлу деп кожулта кийдирер керек?..\nЈе, бот, ?тк?н талдаштар аайынча, республиканы? депутаттары јанына? керектер андый, а спикер ле Федерация Соведини? турчызына талдама депутаттар тудары с?реен јаан учурлу иш. Мында анчада ла јиит депутаттар, парламентке, политикага ја?ы келген ?йе ајарулу, шыра?кай болгылаза, јакшы туру. Эмди моральный принциптери, ј?р?мдик ээжилери ја?ыс ла саду-толыжу болуп калган карган политиктер, кой терезин јабынган б?р?лер олорды бойлоры ла чылап, јамыга, акчага садынзын деп ты? куйуткылаар, "политика – кирл? неме", "политикке – уйалар ј?с, коркор ј?рек керек јок" деп ?реткилеер. Буларды? айтканына б?д?п, с?зине кирген јиит политик бастыра ј?р?ми?е олор ошкош саткын болуп каларын олор тыс эдип унчукпазы база јарт. Талдаштар јанына?, талдаачылар, ?нбереечилер јанына? айтса, мында биске талдаштарды? кийнинде бой-бойысты ?шт? кире к?р?рин, бой-бойыска "канду ?ч" јарлаарын кезем токтодор керек болуп јат. Тегин де ас албатыга, тегин де јарылып, айрылып јаткан улуска санаалу, укаалу болор ?й келген деп бодойдым. Талдаштар – ол политика, а политика – спорт ло ошкош, је??де? ле је?диртиште? турган неме. Спортто бис је?диртеле, элде? ле озо бойысты бурулап јадыбыс ине, политиктерге онойдо ло ?ренер, таскаар керек. Билезин, уйазын, тукумын, јурттын оппонент политикти? билезине, уйазына, тукумына, јурттына тукуратаны ја?ыс ла јастыра эмес, а килинчект?, јарамасту керек, бурулталу, балада? балага, ?йеде? ?йеге баратан кинчек эмес пе?..\nАлтай политиктерге политикалык јолын бойыны? јилб?лерине? эмес, а калыгыны? јилб?лерине? баштаар ?й келген. Бойыгар ла отурала, јазап сананып, ш??п к?рз?г?р: нени? учун бис Алтайыста ээ эмезис, нени? учун бисти? јуртјаткандар Ыраак К?нчыгышка, Јака Т?нд?кке, Москвага ла ?ск? д? јерлерге иштеп баргылайт, нени? учун бисти? политиктер ле башкараачылар садынчак ла уурчы, канчазын олор учун Бердниковтый тенектерге "му? доллар берзе, алтайлар буттарын алчайтып берер" деп шоотырарыс, нени? учун б?г?н бисте текши албатыны коорыйтан, текши албатыны? алдына? айдынатан бириг? јок, керек мынайда ла барза, эки-?ч ?йеде? кандый албаты болорыс, бала-баркабыска кандый энчи арттырып јадыбыс?.. Айса болзо, бу сурактарды ш??жерге кандый да талдашатарла, кандый да политикала колбу јок ?йд?, кемде де Эл Башчы болор к??н јок тушта чогулыжарыс, курултай јуурыс?..


Jолыҥ ачык болзын, «Кан Чарас»! - altaicholmon\n—Газеттиҥ адын солырга келишкен — деп, редактор Маргарита Сапышева айткан. — Бастыра документтерде газеттиҥ адын алтай тилдеҥ орус тилге кӧчӱрер керек болгон. Оноҥ «²йдиҥ ӱни» деген атта кандый да сӱр јок болгон. Анайып бис, газеттиҥ ӧмӧлиги, газетти јаҥыдаҥ адазын деп, аймактыҥ эл-јонына баштанганыс. Адакыда эмдиги «Кан Чарас» деген ат јеҥген. Ол чындаптаҥ да газедистиҥ Кан-Оозы аймактыҥ газеди болгонын иле кӧргӱзет ле кӧчӱриш те керек јок.\nБӱгӱн «Кан Чараста» јаҥы рубрикалар бар, јуруктардыҥ чыҥдыйы јаранган, ӧмӧлик солынган, је газедис јаантайын суруда, эл-јон оны оной ло тыҥ сӱӱйт. Газеттиҥ тӧс амадузы ол ло бойы арткан – эл-јонды ороондо, республикада, аймакта болуп турган солундарла таныштырары, улусты јакшы керектерге баштандырары, јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱндӱ эдип таскадары, ишмекчи улус керегинде бичиири.\nАймактыҥ јӱрӱми башка-башка рубрикаларда бичилет. Олордыҥ ортозынаҥ эҥ јилбилӱлери —«Jакшы, јурт!» ла «Абра эмдиге ле бир јерде…» Jаантайын чыгып турган тематический рубрикалар да бар. Оноҥ башка «Кан Чарастыҥ» бӱктеринде газетле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган башка-башка структуралардыҥ эл-јонго керектӱ јетирӱлери чыгат. Бисле кожо јуук колбуда Пенсионный фонд, Россельхозбанк, прокуратура, јаргы, МЧС, аймактыҥ эмчилиги, калан јуур инспекция, социальный јеткилдештиҥ башкартузы ла оноҥ до ӧскӧлӧри иштейт.\nГазеттиҥ ижинде кычыраачылардыҥ, таҥынаҥ авторлордыҥ учуры јаан. Газет сегис бӱктеҥ турат ла келген бичимелдердиҥ бастыразын ӧйинде кепке базарга келишпейт. Jе андый да болзо, бир де бичимел ајару јок артпайт. Jурткорлорыс улусты ӧйкӧп турган јетирӱлерди бичип, биске экелип турган эмей. «Кан Чарастыҥ» редакторы Маргарита Сапышеваныҥ айтканыла болзо, јурткорлорло јуук колбуда иштейтени јаан учурлу.\n1990 јылда аймакта газет тӧзӧӧр деген јӧп јарадылган. Ол тушта редактордыҥ јамызына ченемелдӱ ле тоомјылу кижини, Александр Матыковты, туткандар.\n— Редакцияга агаш тура бергендер, эмди анда балдардыҥ садиги иштеп јат — деп, Александр Айдынович эске алган. Редакцияны тӧзӧйтӧни кӱч керек болгон. Бир болчок стол до болбогон. Бис, редакцияныҥ ишчилери, башка-башка организациялардаҥ эски столдор ло отургыштар, сынып калган шкафтар тажыган эдис. Редакцияда кӧлӱк те болбогон. Партияныҥ райкомы бичиир машинка берген. Ол тушта редактордыҥ ордынчызы болуп В. С. Истомин, бӧлӱктердиҥ јаандары болуп оноҥ озо партийный ишчилер болгон Н. М. Иванова, Н. И. Тонтокова иштегендер. Каруулу качыныҥ ижин сӱрекей билгир, иштерге сӱӱр кижи Я. Д. Еркин бӱдӱрген. Корреспондент болуп А. С. Алчакова, фотокорреспондент болуп В. Н. Келюев иштеген. Газет баштап тарый 700 экземпляр тиражла чыккан. Баштапкы номери «Канныҥ солундары» деп адалган. Кийнинде газет «Ӱн», оноҥ 1996 јылдыҥ куран айынаҥ ала «Ӧйдиҥ ӱни» деп адалып баштаган.\nГазеттиҥ ишчилери јаантайын узын бийиктеткен. Бис Шабалин, Оҥдой аймактардыҥ редакцияларына барып, ченемел, јартамал алатаныс. «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ редакциязында кӧп катап болгоныс. Анайып, араайынаҥ ченемел, керектӱ техника алганыс. Jе эҥ учурлузы — аймагыста кычыраачыларыстыҥ тоозын кӧптӧткӧнис.\nБӱгӱн «Кан Чараста» јайалталу, ижин јакшы билер, бой-бойын јӧмӧжӧр, јаантайын баштаҥкайлу ла каруулу, аймак ичинде тоомјылу ӧмӧлик иштейт. Бу кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта олорго кӧп јылу сӧстӧр, уткуулдар айдылган. Аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова, јурт јеезелердиҥ башчылары, прокуратураныҥ, полицияныҥ чыгартулу улузы, культураныҥ ла ӱредӱликтиҥ ишчилери кӱӱнземелдерин айдып, сыйларын табыштырган. Бойыныҥ уткуулдарын «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ чыгартулу улузы, Оҥдой, Шабалин ле Кош-Агаш аймактардыҥ газеттериниҥ редакторлоры база айткан. Jайалталу улузыла бай Кан-Оозы аймактыҥ кожоҥчылары ла бијечилери јакшынак ойын-концерт кӧргӱскен.\n«Кан Чараска» бир јаш та толгон болзо, Кан-Оозы аймактыҥ газеди јаан тӱӱкилӱ ле јаҥжыгуларлу. Анда бӱгӱн иштеп турган улус бойыныҥ газединиҥ јаҥы тӱӱкизин бичийт.


«Хорошо командуешь, Саруева!» - altaicholmon\n«Хорошо командуешь, Саруева!»\nЕкатерина Васильевна ЧЕНЧУЛАЕВА Алтайыстыҥ эҥ јаан јашту улузыныҥ бирӱзи. Быјыл чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде 98 јажы толуп, 99-ка алтаган.\nЈайылган коронавирусту југуш оору ӧрӧкӧнди кыйып база ӧтпӧгӧн. Је эмчиликке јадып эмденеринеҥ мойноп, ол бу тыму-јоболды билезиниҥ ле эмчилердиҥ кичеемелиниҥ шылтузында ӧдӱп чыккан ла Јаҥы јылды санаа-сагыжы јарык уткыган.\nЈӱрӱмниҥ јеҥил эмес бӱткӱл чак кире ӧйин ӧдӱп, «Эҥ јакшы ӧйим – эмдиги ӧй» — деп, Екатерина Васильевна айдат. Ол амыралтага чыккан ӧйдӧҥ ала јаан кызы Галина Григорьевна ла Семен Сергеевич Тузачиновтордыҥ билезиниҥ карузыган кичеемелинде јӱрет.\n«Јуу-чак ла болбозын. Бала-барка иштӱ, айыл-јуртту, ырысту ӧссин. Алтайыс амыр турзын» — деп, ӧрӧкӧн јаҥыјылдык кӱӱнземелин айдып, оорыган ӧйдӧ эмдеген эмчи Анатолий Тодошевич Трышпаковко быйанын јетирзин деп јакыган.\nЕкатерина Васильевна Алтайыста ады јарлу Саруевтердиҥ ук-тукумынаҥ. Баштапкы алтай эпши поэт Александра Саруева, баштапкы алтай театрдыҥ актрисазы Клавдия Саруева, ӱредӱчилер, јуучылдар, јуртта баштапкы специалисттер — Саруевтердиҥ билезинеҥ чыккан улус.\nОлордыҥ Оҥдой јерине келгени солун. Екатерина Васильевнаныҥ куучындаганыла, Саруевтердиҥ ӧбӧкӧзинде Сару деген кам кижи болгон. Олор Јодралу деген јерде јаткан эмтир. Коштой јаткан камла кӧрӱшпей, «јиишкен». Байа кам јеҥип, Сару божоордо, оныҥ ӱйин тӧрӧӧндӧри карындажыныҥ јуртына отургызар деп шӱӱген. Келин јӧпсинбей, кичинек уулчагы Чапыйды атка учкаштырып, Оҥдой јаар качкан. Оҥдойдо дезе церкве болгон. Ого келип, кору сураган. Ӧбӧгӧниниҥ карындаштары кийнинеҥ сӱрӱжип келерде, абыс бу ӱй кижи крестке тӱшкен, эмди бистиҥ јаҥныҥ корузында, оны айрып апарар јаҥыгар јок деген эмтир.\nШколго Екатерина Васильевна Оҥдойдо барган ла эки классты божоткончо ондо ӱренген\nБайа келин Саҥ деген којойымга јалданып, алтай кеп, булгайры ӧдӱк кӧктӧп, курсагын азыранып јӱрген. Кийнинде Санаш ла Федор деген уулдарлу болгон, олор Оҥдойдо чыккан. Чапыйдыҥ уулы Василий эмди Екатерина Васильевнаныҥ адазы болор. Санаш чыдап, Каташев Орой деген кижиниҥ јаан кызы Аннала биле тӧзӧгӧн, Абраам деген уулду болгон. Федордыҥ балдары – Вениамин, Мария, Александра, Павел. Олор айыл-јуртту, мал-ашту јада берген.\n«Бистиҥ биле Оҥдойдо, Урсул сууныҥ оҥ јанында, кырдыҥ эдегинде јаан туралу болгон, мал-аш туткан, арга-чакту јаткан» — деп, Екатерина Васильевна айдат. Карындаштар биригип, ижи-тожын кожо эдетен.\n«Адам Мыйтудаҥ Арина деген ӧскӱс баланы алган. Энем сӱрекей ус кижи болгон: бӧс согор станокту, кӱделини иирип, полго, оорынга јайар бӧс эдимдер, чамчалар эдер, байрамга кийетен чамчаларды шабылап кееркедер. Таадам да јарлу ус кижи болгон. Торбоктыҥ терезин ачыткан јармала сӱртӱп, бӱктейле, канча кӱнге јаттыргызып, оноҥ чалгыла тӱгин тазада арчып, ышка туптап, талкып, бу тередеҥ аттыҥ тере јепселдерин эдер. Адам эр ле эпши улустыҥ ботинка, сандаля, чарык ӧдӱктерин кӧктӧп туратан» — деп, ол эске алат.\nШколго Екатерина Васильевна Оҥдойдо барган ла эки классты божоткончо ондо ӱренген. Оноҥ, 1931 јылда, колхозторды бириктирип турарда, Саруевтердиҥ билези Ӧлӧтӱ јаар кӧчкӧн.Ол ӧйдиҥ кӧп балдары чылап ок, Екатерина Васильевна ӧскӱстиҥ шыралу јӱрӱмин кӧргӧн. Беш јашту болордо, энези корогон, јаан удабай јааназы божогон. Адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барып, 1943 јылда Ленинградты корыыр јуу-согуштарда јеҥ јастанган. Кызычакты таадазы чыдаткан.\nЭнези божоордо, адазы база кижи алган болгон. Ол јурттаҥ чыккан Клавдия Васильевна Саруева Алтайыста баштапкы национальный театрдыҥ актрисаларыныҥ бирӱзи. Театр Москвага Павел Васильевич Кучиякла кожо јол-јорыкту јӱрген. Бу јорыктаҥ јанып јада, Клавдия Саруева соокко ӧдӱп оорыган ла канчын јиит ӧйинде Кичӱ-Јаламанда Екатерина Васильевнаныҥ колында корогон.\n«Мен 1-2 класстарда Оҥдойдо ӱренгем. Оноҥ, колхозторды бириктирерде, 3-4 классты – Ӧлӧтӱде, 5-чи классты Караколдо божотком — деп, Екатерина Васильевна эске алат. — Школдо јаантайын јакшы ӱренгем, грамота алып туратам. Кӱскиде педучилищедеҥ кижи келип, ӱредӱге балдар јууган. Таадам Ӧлӧтӱниҥ балдарын бричкалу городко јетирип, кемди зооветтехникумга, кемди педучилищеге табыштырганы санаама кирет. Мен педучилищеде 6-7 класстарды божотком. Оноҥ сегис классты январь айга јетире ӱренеле, јанарга келишкен: ӱредӱ учун тӧлӧӧр акча јок болгон».\nЈанып келеле, иш сурап, кызычак комсомолдыҥ Оҥдойдогы райкомына барган эмтир. Иштеп алган сӱтти, этти, сарјуны, јымыртканы, терени ле оноҥ до ӧскӧзин јууга аткарып турган ӧйлӧр. Ӱредӱлӱ бала деп, Катя Саруеваны статистик болор ишке алган. Мынайып ол 15 јаштуда иштеп баштаган ла бу иште ӱч јыл иштеген.\n«Мени јажым кичинек, сыным да кыска, чыдал-кӱчим ас учун черӱге албаган»\nОҥдойдо медсестралар ӱредер јарымјылдык курстар ачыларда, Екатерина Васильевна ӱренерге ого кирген. Бого кыстарды ла бала јок келиндерди алып турган, эмди јууга аткарарга белетеген улус туру. Ӱредӱни пограничниктердиҥ Оҥдойдо турган заставазыныҥ командирлери ле аймактыҥ эмчилигиниҥ эмчилери ӧткӱрген. «Мен мылтыктаҥ сӱреен чечен адатам, таадам аҥчы кижи болгон, оны тӧзӧгӧн болорым — деп, Екатерина Васильевна каткырат. —Бис 20 кире кижи ӱренгенис, орус та, алтай да кыстар ла келиндер. Ӱредӱ тӱгенген кийнинде кӧбизи јууга барган. Мени јажым кичинек, сыным да кыска, чыдал-кӱчим ас учун албаган, шыркалу јуучылдарды јуу ӧткӧн јердеҥ сӱӱредип, чыгарып болбос деп сананган болор».\nЈуучыл белетеништи ӧткӧн кижини Кӱпчегенниҥ школына военрук болуп иштеерге аткарган. Ӱредӱчилер једишпей турган учун ол школдо алтай тилдиҥ, ботаниканыҥ, зоологияныҥ урокторын ӧткӱрген – педучилищеде алган билгирлер керектӱ болуп калган. «Оҥдойдыҥ военкомадынаҥ Науменко ло майор званиелӱ база кандый да улус келип, ӱредӱ канайда ӧткӧнин шиҥдеп турар. «Хорошо командуешь, Саруева! Только голос детский…» — деп, меге айдып турар. Јетире ле командир болуп турган болбойым. Ол ӧйлӧрдӧ Чуйдыҥ трагыла јӱрген машиналар да ас. Монголдор тӧӧлӧрлӱ јӱрӱп туратаны сагыжыма кирет. Мени, военрук кижини, Оҥдой јаар ишјалга ийер. Школдыҥ берген конегын пыймамга јаба буулайла, быркырада ла берерим. Кайда конекту, кайда јойу ары-бери јорыкташ болгон ло – коркыбас та кайткан…» — деп, Екатерина Васильевна каткырып куучындайт.\nБир јыл Кӱпчегенде иштеген кийнинде оны Кичӱ-Јаламанда толо эмес ӱредӱлӱ школго ӱредӱчи эдип ийген. Ол ӧйлӧрдӧ бу јуртта кӧп јаржактар јаткан, ас-мас алтай билелер јурттыҥ јаказында ла болгон. Школдо 7 орус класс ла 7 алтай класс болгоны кайкамчылу. Јаан-Јаламанныҥ, Ийинниҥ балдары јурттагы интернатта јадып ӱренген деп, Екатерина Васильевна айдат. Бу школдо ол орус ла алтай класстарда зоология, география, орус ла алтай тилдерге балдарды ӱредип, ӱч јыл иштеген. «Кӱскиде ӱредӱчилер колхозко аш јуунадарга болужар. Тӧстӧктиҥ бажында ӧскӧн тараанныҥ 400 снабын кӱнине кезип буулаар керек. Бир катап ишти бӱдӱреле јанып јатсабыс, аймактаҥ келген кижи ӱредӱчилер кӱн ашкалакта не јанып јаткан деп ајару эткен. Олор планын бӱдӱрип салган деп, колхозтыҥ председатели атаанысты алган эди. Мындый иштиҥ кийнинде биске бир каралечка калаш, 1-2 алама ла 1-2 огурчын берер. Курсак јок ӧй не…» — деп, ӧрӧкӧн эске алат.\nОл иштеп турганча, 1945 јылда Илларион Павлович Сабашкин деген ӱредӱчи оны Ленинјолдыҥ (эмдиги Алтыгы-Талду јурт) школында иштеерге аймактаҥ сурап алган. Бого иштеп келеле, Екатерина Васильевна јуудаҥ јанып келген Малчинов Кутукчы деп кижиге барган. Олор бир уулду болгон. Бу кижи јууда алган шыркаларынаҥ корогон.Оныҥ кийнинде Ченчулаев Туудаҥ деген кижиле биле тӧзӧп, бала-барка азырап, бу ла јуртта амыралтага чыкканча иштеген.\n«Мен иштеп баштаар ӧйдӧ Ленинјолдо ло Кызыл Таҥда баштамы классту школдор болгон. 4 класстыҥ кийнинде Караколдыҥ школына экзамен табыштырып киретен. Мениҥ 2-4 класстарда ӱреткен балдарым ол экзамендерди ончозы јеҥӱлӱ табыштыратан. Алексей Сакашев, Пана Кыбыева јаҥыс ла «беш» темдектерге ӱренген» — деп, ол оморкоп айдат.\n«Мени, военрук кижини, Оҥдой јаар ишјалга ийер — кижи коркыбас та кайткан…»\nКараколдыҥ интернадында јадып ӱренген балдар кӧп болгон учун, И. П. Сабашкин Ленинјолдо јети класска јетире ӱредӱ ӧткӱрер школ ачары јанынаҥ суракты кӧдӱрип баскан ла мынайып школ кезек ӧйгӧ «неполный средний школ» болуп иштеген.\nЈажы јаан ӧрӧкӧн Кӱпчегенде, Јаламанда ла Ленинјолдо кожо иштеген ӱредӱчилериниҥ кезигиниҥ ады-јолын, кезигиниҥ ӧбӧкӧзин ундып турган учун, јастырбаска олорды бичибедим. Екатерина Васильевна Ленинјолдыҥ школында узак иштебеген. Оорып, јазылган кийнинде, балдары оогош учун, балдардыҥ садына иштеерге суранган ла оныҥ башкараачызы ла таскадаачы болуп 56 јажына јетире иштеген.\nЕкатерина Васильевна Ченчулаева (Саруева) 4 бала азырап чыдаткан, баркаларын ла олордыҥ балдарыныҥ балдарын кӧрӱп јӱрген кижи. Ӧрӧкӧн јӱрӱмниҥ ачу јылыйтуларын да, сӱӱнчилерин де ӧдӱп, бу јаан јажында эзен-амыр, сӱӱнер де, кокырлаар да аргазын јылыйтпай јӱргени баалу. «Јаанду јурт – тӧзӧӧндӱ» деп, калыгыстыҥ айтканы бар. Кирген јаҥы Уй јылла Екатерина Васильевнаны, оныла кожо јаан јашту ончо ӧрӧкӧндӧристи уткуп, су-кадык ла амыр санаа-кӱӱн кӱӱнзейдис. Бала-баркагардыҥ карузыган ла кичееген кӱӱни слерди корулап јӱрзин.


Эмчиликтерге ле школдорго јаҥыјылдык сый - altaicholmon\nБӱгӱн Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Билениҥ скверинде учурлу керек-јарактар ӧдӱп јат. Кӧдӱриҥилӱ айалгада республиканыҥ эмчилик бӧлӱгиниҥ тӧзӧлмӧлӧрине тӱрген болуштыҥ 42 кӧлӱги ле школдорго балдар тартар 35 кӧлӱк табыштырылар.\nЭмчиликтерге ӱзе јаба «ГАЗель» маркалу 30 ла «Форд Транзит» маркалу 12 кӧлӱк табыштырылар. Олор эмчилик ишчилерди ле оорыган улусты тартар тегин кӧлӱктер эмес, кажызы ла керектӱ эмчилик эдимдерле јепселген, тӧрт кӧлӧсӧзи тебинип, кандый ла јолдорло маҥтадып јӱрер кӧлӱктер. Олор тургуза ла иштеп баштаарга белен.\nӦткӧн сыгын айда аймактарга санитар тогус УАЗ кӧлӱк берилген эди (фотодо). Эмди дезе база 42-зи једип келди.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ айтканыла, албаты-јонныҥ су-кадыгын корыыры государствоныҥ ижиниҥ эҥ учурлу ууламјызы болуп јат. «Ончо улуска ӧйдиҥ калганчы некелтелерине турар чыҥдый эмчилик болушты јетирери — кажы ла кижиле колбулу эҥ учурлу амаду» деп, Россияныҥ президенти Владимир Путин айткан эди.\nТӱрген болуш јетирер кӧлӱктер ончо аймактарга аткарылар. Онойып, Чой аймакка 3 кӧлӱк берилер, Турачак аймакка — 3, Шабалин аймакка — 4, Оҥдой аймакка — 4, Улаган аймакка — 5, Кош-Агаш аймакка — 4, Кан-Оозы аймакка — 4, Кӧксуу-Оозы аймакка — 5, Чамал аймакка — 3. Ыраак аймактар бир эмеш кӧп кӧлӱктер алар. Јеткерлӱ учуралдардыҥ эмчилигиниҥ тӧс јерине 7 кӧлӱк берилер.\nБалдар тартар «ГАЗель» маркалу бир кӧлӱктеҥ Шабалин, Чамал, Турачак, Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Чой аймактарга табыштырылар. Горно-Алтайскка ондый ок маркалу алты автобус берилер. Эки «Форд Транзит» кӧлӱк Майма аймакка берилер. АР-дыҥ ӱредӱлик министерствозы башкарып турган ведомстволорго бир «КАВЗ» маркалу ла «ГАЗель» маркалу база бир кӧлӱктеҥ табыштырылар.\nБу кӧлӱктер Алтай Республикага Россияныҥ башкарузыныҥ јӧбиле берилген. Мынаҥ озо федерал тӧс јерге тергееде аҥылу транспорт јетпей турганы керегинде баштану эдилген болгон.\nЈап-јаҥы кӧлӱктер тергеениҥ эмчилигиниҥ, ӱредӱлигиниҥ ишчилерине ле текши эл-јонго јакшынак јаҥыјылдык сый болорында алаҥзу јок.


Кичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы - altaicholmon\nКичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде, бойыныҥ 67 јажы толорынаҥ бир кӱн озо, Алтай Республиканыҥ алтынчы ла јетинчи катап тудулган Эл Курултайыныҥ председатели, республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады Владимир Николаевич Тюлентин јӱрӱмнеҥ јӱре берди. Бу ӧйинеҥ озо болгон јылыйту кӱч ле неле де толтырылбас. Владимир Николаевич Тюлентин республиканыҥ јондык-политический јӱрӱминде јаан учурлу керектер бӱдӱрген. Ол тӧрӧӧндӧриниҥ ле јуук улузыныҥ, најыларыныҥ ла оныла јӱрӱмниҥ башка-башка ӧйлӧринде таныш болгон ончо улустыҥ эземинде ак-чек санаалу, јӱрӱмди сӱӱген, јалакай, кандый да ӧйдӧ болушка келер кижи болуп артар.\nВладимир Николаевич 1953 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 14-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында чыккан. 1978 јылда Горно-Алтайсктагы зооветтехникумды «веттехник» специальностьту божоткон. Бастырароссиялык финансово-экономический институтта заочно ӱренип, 2003 јылда «финансы и кредит» специальность алган. Иштеги јолын 1971 јылда «Амурский» совхозто шофер болуп баштаган, веттехник, малчы, ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачызы болгон. 1999 јылдаҥ ала 2016 јылга јетире — «Амурский» ПКЗ СПК-ныҥ директоры. Ээлемде ончо сурактардыҥ аайына тӱрген чыгып, рыноктыҥ ӧйинде иштиҥ озочыл эп-аргаларын тузаланып билер, јӧптӧрин бӱдӱреринде бийик каруулу ла тургузылган амадузына јаантайын јединер јайалтазы Владимир Николаевич Тюлентинге кӧп ууламјылу иштӱ јуртээлем предприятиезин республикада эҥ артыктардыҥ тоозына кийдирер арга берген. Ээлемде јаҥжыкканыла сӱт, эт, тӱк, аҥныҥ мӱӱстерин иштеп аларыла коштой, чочколор, адарулар, аалулар туткандар. Јурттыҥ продукция иштеп алаачылары сӱттеҥ аш-курсакты эдип, элбек садуга да чыгарып турулар.\nВ. Н. Тюлентин республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады болуп тура, бойыныҥ депутат ижинде ондый ок каруулу болгон. Ол јурт јердиҥ јилбӱлерин ле курч сурактарын јакшы билген, олордыҥ аайына бар арга-кӱчиле, депутаттыҥ мандадыныҥ болужыла чыгатан болгон. Владимир Николаевич аграрный политиканыҥ, экологияныҥ, ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы болуп тура, Алтай Республиканыҥ јерди тузаланар керекти ӧскӱрерине ле аайлаштырарына ууламјылу, республиканыҥ кӧп балдарлу билелерин јӧмӧӧрине ле јуртээлем ишчилерин корыырына ла олорго болужарына ууламјылу јасактарын тургузарында эрчимдӱ турушкан. 2016 јылда республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызына тудулала, Владимир Николаевич Тюлентин бойын билгир государственный ла јондык ишчи деп кӧргӱскен, тергеениҥ государственнозын орныктырарына ла быжулаарына, парламент ле тап-эрик системаныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Государство оныҥ республиканыҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзин бийик баалаган. Ижинде бийик једимдери учун В. Н. Тюлентин Россияныҥ Аграрный партиязыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Т. С. Мальцевтиҥ адыла адалган медальла, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ II-чи степеньду медалиле, «Таҥ Чолмон-Утренняя звезда» орденле кайралдаткан. Бу карыкчалду кӱнде Владимир Николаевич Тюлентинниҥ тӧрӧӧндӧрине ле јуук улузына, оны билген ончо улуска олорло кожо тереҥ карыкканысты айдып турубыс. Бу эрчимдӱ ле амадуларына јӱткӱмелдӱ кижи керегинде јаркынду эзем бистиҥ јӱректеристе артар, оныҥ ады-јолы дезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде артар. Бис политикадагы тал-табышту, кезикте јаан удурлажулу ла тартыштарлу, керектерлӱ телекейде турумкай ич-кӱӱнин ле кижи чырайын јылыйтпай, бойыныҥ албатызыныҥ чындык уулы болуп артатан јакшы кижиле кожо коштой јӱрӱп иштегенисти ундыбазыс, оморкоп јӱрерис. Владимир Николаевич Тюлентинниҥ салымы јаркынду ла ырысту болгонында алаҥзыш јок. Оны јуук улузы акту кӱӱнинеҥ сӱӱген, оныҥ шӱӱлтезин коллегалары баалаган, најылары оны тоогон, бойыныҥ керектери учун ӱнбереечилери ого бӱткендер. Калыгыныҥ чындык уулыныҥ јаркынду эземи ундылбас!\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ спикери Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ јӱре берди. Јалакай, ачык-јарык ла «мен» деп тӧжине согунып билбес кижи, бойыныҥ кичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы. Бу ла пятница кӱнде, сессияныҥ кийнинде, кожо пландарысла ӱлежип, республиканыҥ ӧзӱминиҥ сурактарын шӱӱшкенис. Владимир Николаевич Тюлентин Туулу Алтайды акту јӱрегинеҥ сӱӱген, эл-јонына ајарулу, каруулу болгон, курч сурактарды ајару јок артырбайтан, олордыҥ аайына чыгарга таҥынаҥ бойы туружатан. Эрчимдӱ ле дипломат јайалталу бойы коллегаларыныҥ, бистиҥ ортобыста тоомјыда јӱрген ле тем-јозок болгон. Оныҥ ортобыстаҥ барганы Алтай Республикага јаан јылыйту болды. Владимир Николаевичтиҥ тӧрӧӧндӧриле, јууктарыла, оны билген ончо улусла кожо тереҥ карыгып кородогонысты айдадыс. Јаркынду эземи ундылбас.\nАлтай Республиканыҥ башчызы\nМениҥ најым ла кожо иштеген Владимир Николаевич Тюлентинниҥ јада калганыла колбой, тереҥ карыкканымды айдып турум. Јӱрӱмнеҥ эҥ артыктар барат. Ол олордыҥ бирӱзи. Ол јаан таныктаҥ башталган Кижи болгон.\nАлтай Республиканыҥ алдындагы башчызы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентинниҥ јада калганын угуп, тыҥ карыктым. Владимир Николаевичтиҥ јада калганы бастыра республикага айдары јок јаан јылыйту болуп јат. Ол Тӧрӧлине ижиле де, керектериле де беринген, тӧрӧл тергеези учун акту кӱӱнинеҥ иштеген јарлу ла ченемелдӱ государственный ишчи, билгир башкараачы ла политик, чындык профессионал. Ол республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱмине, парламентаризмди тыҥыдарына, јасактарла иштеерин јарандырарына кӧпти эткен. Владимир Николаевичти билген ончо улус оны ак-чеги, ойгоры ла эл-јон учун каруулузы учун баалаган. Оны бис чындык тӧрӧлчи кӱӱндӱ ле јакшы кӱӱн-санаалу кижи болгон деп ундыбай јӱрерис. Владимир Николаевичтиҥ тӧрӧӧндӧрине ле јуук улузына мениҥ олорло кожо тереҥ карыкканымды, бу јылыйтуныҥ ӧйинде олорды јӧмӧгӧн сӧстӧримди јетирзин деп сурап турум.\nРоссия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ председатели\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ јӱре бергениле колбой билезине, тӧрӧӧн-туугандарына, коллегаларына олорло кожо тереҥ карыгып кунукканын јетирет.\n«Владимир Николаевич профессионал кеми бийик, тереҥ санаа-сагышту болгоныла, тӧрӧл јерин тыҥ сӱӱгениле јаантайын аҥыланатан. Ол Эл Курултайдыҥ председатели болуп иштеп турарда, Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ парламенттери ортодо бастыра ууламјылар аайынча јуук ӧмӧ-јӧмӧ иш ле колбу тӧзӧлгӧн. Алтай крайдыҥ парламентиниҥ депутаттары бу јылыйтуныҥ ачу сызын теҥ-тай ӱлежип, тереҥ карыгып кунукканын јетирет» — деп, биске одоштой тергеениҥ Јасакчы Јууныныҥ депутаттары айдат.\nЈасакчы Јууныныҥ депутаттары