Кудалаш « Свадебный портал Республики Алтай\nJаан сöстö jажыт jок, улу сöстö уйат jок\n«Куда тöрöгöннöҥ до jуук»\nАлтай кеп сöс\nОҥдой, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКуданы кемге тÿжÿрер\nКуданы кемге тÿжÿрбес\nКуданыҥ курч сурактары\nКудалап келгени – ол суранып келгени — кыстыҥ кудын сурап келгени.\n«Куда» деген сöс «кут» деген сöстöҥ бÿткен, кыстыҥ кудын ада-энезинеҥ, олордыҥ jуртынаҥ (jаандарынаҥ), одынаҥ сурап алганын керелейт. Оноҥ той, башпаады тужында, jаҥы jурттыҥ одына ÿс ÿрÿп, алкыш-сöстöр айдып, кыстыҥ кудын jаҥы jуртыҥ одына тÿжÿрип, кийдирип, jаҥы jуртла колбоп jат.\n«Кут» – ол «душа». Алтай улуста «душа» деген оҥдомолго канча оҥдомол келижет: кут, сÿр, сÿне, сÿлте. Анайда, сÿр – ол «жизненная энергия» («сÿрим тÿжет»), сÿне – душа («сÿнези айрылып jÿре берген»). Кут учурыла «аура» деген оҥдомолго эҥ ле jуук.\nОҥдой, Шабалин, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКысты качырып апарза, карыштыра ада-энезине куда тÿжер учурлу. Кудалап келгендер тажуурлу келер. Бир тажуур аҥылу болор: ак сÿт урган, арчынду, илÿ бöс экелетен. Энезине сÿттÿ тажуур туттурар. Мыны эмчек тажуур деп айдар. Уулдыҥ энези эмчектиҥ сÿдин јандырып турум деп, алкаар: «Кыстыҥ энези кызын öскö јуртка береле, олорго јаман сананбазын, ачынбазын, эки эмчегиниҥ сÿдин эмискен, ак сÿдин эмискен».\nКан-Оозы, Оҥдой, Шабалин ла öскö аймактарда куданы кыстыҥ ада-энези айдып берген айылдар сайын тÿжÿрет. Куданы тöрööн улуска тÿжÿрет.\nКысты кудалап барып јатса, јолдо ару, бийик јерге ÿÿле тургузып јат, эмезе токтогодый ÿÿле јолдо бар болзо, токтоп јат. Кудага барып јаткан улус ончозы таш чогып, ак бöслö јалама буулап, сÿт-чеген чачып, барган јол-јорыгы јакшы болзын деп алтай јеринеҥ алкыш сурайт. Оноҥ ары барган јолдо куда болотон айылга јетире база токтоду болбос учурлу.\nКудалап jаҥыс кижи барбай jат, куру колду кирбей jат. Сÿт, чай, алама-шикир, алтай аш-курсакту улус кирип,\nкелген керегин айдып jат. Темдектезе, «слердиҥ майман сööктÿ Эрелдей jеенигердиҥ кызы Алтынай бистиҥ кыпчак сööктÿ Амадуга качты. Ол бистиҥ акабыстыҥ уулы, оныҥ учун бис слерге бÿгÿн кудалап келдис! Тöрööндöр болорыс!»\nКудалап келген улус чöгöдöп то турат. Онызын кезик улус бойын jабыс тÿжÿргенине тÿҥейлеп, «бис кемниҥ де алдына тизеленбезис» деп айдат. Jе ол jастыра санаа. Алтай улус чöгöдöгöниле кемди де уйан, jабыс тÿжÿрбейт, онызыла тоогонын кöргÿзет.\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары башкаланып jат. Эҥ аҥылузы — Кош-Агаш ла Улаган аймакта кысты качырган деп тил (угузу jетириш) jеткен кийнинде, кыстыҥ тöрööндöри јаҥыс айылга чогулыжып, келген улусла куданыҥ öйин јöптöжип јат. Кудага экијандай белетенгилеп јат. Уулдыҥ ада-энези, тöрööндöри кудага база белетенип јат, ончо јуук тöрööндöрин јаҥыс айылга чогып, куданыҥ öйин чокымдап јат. Кысты кудалап баратан улустыҥ тоозы 25-30-таҥ ашпас керек. Озогыда јаан јашту 5-6 ла кижи кудалап койор болгон. Эмдиги öйдиҥ кубулганыла, албаты-јон кöптöгöниле, јайзаҥдардыҥ јöбиле кудага баратан улустыҥ тоозы 25-35-теҥ öтпöзин деп јакаргылаган. Је кезик улус оны да кöп деп бодоп турат. Аргалу болзо, 20 ле кижи болзо, болор эди.\nКуда тÿжетен айылга јетсе, озо ло баштап эки кижи сÿт-чегендÿ, аш-курсакту айылдап кирип јат. Илÿ бöс — јаҥы айылды тударга, биле тöзööргö турган балдардыҥ ырызы — бала азырайтан белгези. Оны тöр бажында Јайыкка илип койор. Кудалап келген улус кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына чöгöдöп, кожоҥдоп баштанат.\nОныҥ кийнинде јаан тажуурлу, кадакту тажуурлу кирер. Бу тажуурды уулдыҥ таайларынаҥ эмезе јаан акаларынаҥ бир кижи тудуп кийдирер. Эбирерде отурган улус чöгöдöп, кÿнниҥ аайыла айланып, кандый керекке, кандый јол-јорыкка келгенин јартап, јаҥар кожоҥ айдып, тажуурды тудатан кижиге јууктап јат. Тажуур ÿчинчи катап эбирзе, кыстыҥ тöрööндöринеҥ бир-бир јаан кижи тудуп јат. Эре-Чуйда кöп сабазында кин-энези, адазы, ака-таайы тудат, отко мÿргÿÿр. Ол тажуур эдип экелген сабаны ойто тöрööндöрине јандырар учурлу. Куданыҥ сабазы деп отурган тöрööндöрине туттурар.\nКуданыҥ бойыныҥ jаҥар кожоҥдоры бар. Олорды «Куданыҥ кожоҥдоры» деген бÿкте кычырып алыгар.\nКуданы тöрööн улуска тÿжÿрет. Jе ÿзезине эмес, а jÿк:\nТаадазылары ла нааназыларына (таайдак, уулдак, карган-эне, карган-ада…)\n1997 jылда болгон Алтай албатыныҥ курултайында кудалайтан айылдардыҥ тоозы 20 айылдаҥ ашпазын деп jöп тургузылган, jе ол jöп бÿдÿрилбейт. Каракол ичинде 35 айылдаҥ ажырбас деп jöп тургуслаган. Ол тооны ажырган улусты электеп, уйаттап да тургулаган учун, бу jурттарда бу jöп кöп саба улусла бÿдÿрилет.\nКандый да jакшы нöкöр-наjыга\nЭр-кемине jетпеген балдарга\nJурт тöзöбöгöн, jаҥыскан улуска\nКачыларына ла о.ö.\nКуда ла шаалтаныҥ чÿм-jаҥдарынаҥ аракыны jок эдери\nАлтай албатыныҥ чÿм-jаҥдарына аракы ээжи (правило), jасак (закон) кире кийдирилип калганы калыкка сÿрекей jаман, коронду саалттарын jетирет: ол чÿм-jаҥда болгоны — аракы ичеериниҥ эҥ тыҥ программированиези болот. Оныҥ да учун «аракы — байлу аш» дегенин угарга келижет, качан аракы — ол корон, jÿк ле корон.\nÖскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок. Национальный республикалар ортодо Алтай Республиканыҥ улузы аракыны эҥ кöп ичип турган — статистиканыҥ тоолоры. Бис не, эҥ аракызак па? Эҥ аракыга ач, jÿткиир бе?\nОго ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек.\nОныҥ учун куда ла шаалтанаҥ аракыны jоголтор керек. Элбееде — бу бÿкте.\nКудалайтан айылдардыҥ тоозын 35-теҥ ажырбазы\nАлдындагызында куданы jÿк эҥ jуук, jаан, томjылу тöрööндöргö тÿжÿретен, олордыҥ тоозы 6-7 неҥ ашпайтан. Jе jылдар сайын бу тоо кöптöгöн, бир 10 jыл кайра 20-30 айыл болгон болзо, эмди текшиде 40 айыл, кезикте 80-90 до болот! Улус кемин ажа берип турганынаҥ, калганчы öйдö куданыҥ jаҥын солыр керегинде куучындар улам ла угулат.\nТöрöгöн-тугандар республика ичинде jер сайын болзо, олорды канча бир айылга jуур керек — темдектезе, эн ле jаан тöрöгöндöрдиҥ айлында, оноҥ кудалаш. Кезикте бастыра республиканыҥ ичиле jорыктарга кÿч ле. Кезикте кудалар балдардыҥ jÿрÿмин сананбай jат. Алтын-мöҥÿн келин бололо (80-90 айыл кудалашка) кыйа да кöрöр улус табылар. Бой-бойын килер керек. (Комментарийлердеҥ)\nКöп улус jаҥды кезедер, солыр керек деп санаа айдат.\nКезик улустын öйинеҥ öдижин эбеш токтодор керек. Мен улус билерим — 80 айыл айткан кудалашка. Jе мындый кылыкты не деп айдарыҥ. А кайда барарын? Оныҥ учун мындый учы-бажы jок немени токтодор керек jаҥ ажыра. (Комментарийлердеҥ)\nНениҥ учун ондый болот? Шылтактар кöп, jе ÿзези ле ол ондый кöп айыл адаган улус тенек болгонын кöргÿзет.\nШак, кезик улус «бис уйан эмезис, кöп тöрööндöрлÿ» деп кöргÿзерге jат. Кезиги — jöжöö белетерге бойына jеҥил болзын деп сананат. Кезикте эмеен-öбööнниҥ блааш-тартыжузын да кöргÿзет: «Кажы, сен канча айыл бичидиҥ? 35? А мен jÿк 15. А мен не, сенеҥ уйан ба, мен база кöп тöрööндÿ! Нениҥ учун сениҥ jаныҥнаҥ кöп улус кудалайтан?! Сен мени оной jабызадарга туруҥ ба?! Айдарда, мен база 35 кижи бичийтем!» — деейле, санаалу эмес улус бала-барканыҥ келер öйин, jадар jÿрÿмин санангылабай, кудаларга ал-ла камык айыл адап берет.\nКуданы тöрööндöрди бир айылга jууп кудалары\nЭмди öй солынган. Бир уктыҥ улузы jуук кобыларда эмес, бÿдÿн республикала таркап калган. Оныҥ да учун ÿзе алтай улус, Оҥдойдоҥ болзын, Кан-Оозынаҥ болзын, куданы Эре-Чуйдыҥ jаҥыла тöрöгöндöрди бир айылга jууп, бир уунда кудалар керек деп санаа айдылат.\nJаҥыс jерге jуулыжып, куда ичкенин мен jарадып турум. Ондо ло тöрöгöндöр шÿÿжип jöбин чыгарып ийет. Тöрöгöн болуп jатканда, бой-бойын jабарлашпас, ченешпес керек деп сананадым. Калганчы öйдö чындапта 40-50 айылдар кудаладар, ол улус ÿзе эки катап кийдирер, ÿзези шаалта шаар. Кемниҥ балазы, ада-энезин де jазап билбес, а куданы ичип, шаалтаны шаап ла jат. Алтай тÿлкÿ бычкак бöрÿк, аттыҥ ээрин, ат, алтын jарангыштар шаары кöндиге берди. Онызын токтодор керек, уйату, эби jок неме деп бодойдым. Онызы кудаларын ченеп турганына келижет. Кудалап келген кезик келиндерди кöрзöҥ, jодолоры кызыл jылаҥаш, шорты да кийеле кудалаган учуралдар болгон. Ол бойыныҥ албатызын, jаҥын тообой турганын, бойыныҥ уйат jогын, тенегин кöргÿзип турганы деп сананадым. (Комментарийлердеҥ)


Эземди чеберлеп алалы - altaicholmon\nАкташтагы Станислав Моховтыҥ адыла адылган орто текши ӱредӱлӱ школдо «Эземди чеберлеп алалы» деген ӱлекер јӱрӱмде ичкери јолын алынып, эрчимдӱ бӱдет.\nСолун ӱлекердиҥ тӧс туружаачылары «Јакшыны Сыйлайдым» деген отрядтыҥ волонтерлоры. Олор ӧдӱп јаткан јылда «Јакшы керек каникулдарга барбас» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда јеҥӱчилдер болуп чыккан. Шак бу ӱлекер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны кӧргӧндӧрдиҥ, оны ӧткӧндӧрдиҥ — тылда иштегендердиҥ, јууныҥ балдарыныҥ јеҥил эмес салымын ӱренчиктер, јаан улус кыракы ӱренип ле эзедип јӱрерине ууламјылалган.\nОныҥ шылтузында ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱреечилер — волонтерлордыҥ «Јакшыны Сыйлайдым» («БлагоДарю») деген отрядыныҥ балдары калганчы айлардыҥ туркунына «Эзем тирӱ» деген видеофильмди белетеери аайынча ишти эрчимдӱ ӧткӱрет. Видеофильмде тылда иштегендер, јууныҥ балдары бойлорыныҥ салымы, турумкайы, јалтанбазы керегинде куучындагылайт. Волонтерлор С. М. Каташевага, Н. И. Кривельскаяга, В. Ф. Лямкинага, Г. П. Буньковага,\nГ. А. Поповага, А. Г. Зиминге, Л. А. Оминага, А. М. Турганбаевке, В. А. Логиновага, Т. И. Каташевага айылдап јӱрдилер. Балдар бу мындый туштажуларда Улу јууны кӧргӧн, ӧткӧн улус керегинде јилбилӱ ле солун јетирӱлер уккандар. Олордыҥ салымдарыла, јилбӱлериле, амадуларыла танышкандар. Онойып, «Эзем тирӱ» деген киноныҥ туружаачылары — кайкамчылу улус, бала тужы уур-кӱч ӧйдӧ дӧ ӧткӧн болзо, ачык-јарык кӱӱндӱ ле эбире улуска јакшызын ла јетирер амадулу.\n«БлагоДарю» деген отрядтыҥ волонтерлоры бу ла ӱлекер аайынча јуу ӧйиниҥ балдарыныҥ јилбӱлеринеҥ, таҥынаҥ кӧмзӧлӧринеҥ алылган фотојуруктардаҥ солун бир канча кӧрӱ белетеген, «Јаанактыҥ кайырчагы», «Бил. Ундыба», «Куучында» деген акцияларды ӧткӱрген. Бого ӱзеери «Јакшы керек каникулга барбас» деген кӧрӱ-маргаанныҥ логотип-таҥмазыла чыгарылган гранттыҥ шылтузында кружкаларды белетеп, јажы јаан улуска сыйлаган. «Олор эзен, качан бис олорды сананып јӱрзес» деген стендти белетеген. Тылда иштегендер ле јууныҥ балдары керегинде фотојуруктарлу ла кыска јетирӱлерлӱ табличкаларды јазап, олордыҥ јадып турган подъездтеринде ле тураларында илип салды.\nВолонтерлордыҥ алдында база бир канча кӧдӱриҥилер бар. Олор јаҥыс та ӱренчиктерге эмес, је онойдо ок јерлештерине кижиниҥ тӱӱкидеги учуры, «Јалтанбас, нерелӱ керек», «Тӧрӧлин корыыры» деген оҥдомолдорго бойыныҥ кӧрӱмин чокымдап айдары. Тылда иштегендерле, јууныҥ балдарыла таныштырып, олорды тооп, баалап, оморкоп јӱрерине таскадар.\nдиректордыҥ таскамал иш аайынча ордынчызы


Биле, энелик, от-очок\nКан-Оозы аймактыҥ Культура байзыҥында «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организация «Эпши кижиниҥ јондыкта учуры» деген суракла ӱредӱ-семинарды Г. Канитованыҥ башкартузыла ӧткӱрди.\nӰредӱ-семинарда кӧп тоолу айылчылар эрчимдӱ турушты. Олордыҥ тоозында — аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ јааны, јууныҥ ла иштиҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Г. Увачева, «Jууныҥ балдары» биригӱниҥ председатели А. Павлова, кенектердиҥ биригӱзиниҥ ле «Хозяюшка» клубтыҥ башкараачызы Н. Федотова, бичиичи Т. Акулова, таҥынаҥ аргачы С. Кульдина ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБалдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јери сӱреен солун кӧрӱзиле таныштырды. Онойдо ок методист В. Дедина Мӧндӱр-Сокконныҥ, Моты-Оозыныҥ ла ӧскӧ дӧ јурттардыҥ устарыныҥ Куштыҥ јылына учурлалган кайкамчылу иштериле таныштыру этти.\nАданыҥ биледе учуры керегинде сурак аайынча Э. Делдошпоева јурттыҥ јозокту адаларын, тайдактарын слайдтарда кӧргӱсти. Ада-Тӧрӧл учун јууда турушкан адаларга, таада-улдаларга «Кӱреелей» јайаан ӧмӧлик «Адалар» деген кожоҥды сыйлады.\nСу-кадыкка јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, јартамалду ишти ӧткӱрери аайынча курч суракла јетирӱни З. Тордошева таныштырды. «Кӱреелей», «Ӱӱрелер» деген јайаан ӧмӧликтер, сӱрлӱ кептерин кийген, јараш кожоҥдорын коолодо чӧйдилер.\nӰредӱ-семинар ӧйинде Т. Токтомысова, В. Кордоева энелердиҥ ле кыстарыныҥ колбузы, энениҥ ырызы ла айылдыҥ коручылы керегинде јилбилӱ јетирӱлер эттилер. Виктория Витальевна Кан-Оозыныҥ школында ӱредӱчи болуп иштейт, педӧмӧликте, ада-энелер ортодо тоомјылу ӱредӱчи. Оныҥ уулы ла баштапкы класстыҥ болчомдоры эне керегинде ӱлгерлерди эске кычырган. Ада-энелер келип, ӱредӱчини база јӧмӧди. Виктория Витальевна кӧп балдарлу эне. Ол уулыла кожо чӧрчӧк ажыра энениҥ ырызыныҥ, айыл-јурттыҥ коручылыныҥ учурын кӧргӱсти.\nАлександр Айдынович Матыков аймактыҥ јӱрӱминде јондык организациялардыҥ учуры јанынаҥ айтты. Ӱредӱниҥ учкары турулталу, тузалу эрмек-куучын ӧтти. Кӱрее куучында айылчылар бойлорыныҥ шӱӱлтелерин база айдышты. Jилбилӱ, керектӱ кӧдӱриҥиниҥ учурын баалап, туружаачылар Галина Канитовага јаан алкыш-быйанын айттылар.\nТуружаачылар Кӧзӱл јурттыҥ баштапкы јондык организациязыныҥ јааны А. Папитованы «Энениҥ кӱлӱмјизи» деген фотокӧрӱниҥ јеҥӱчили болуп чыкканыла акту кӱӱндеринеҥ уткыдылар.\nМындый туштажулар сӱреен керектӱ. Эпшилер, энелер чӱрче ле јуулып, ачык-јарык айалгада куучындажып, једимдериле оморкоп, курч сурактар аайынча јолду шӱӱлтелерин угушса, јарамыкту ине.\nJабаган јурттыҥ ветерандар соведениҥ председатели\nФотојурукта: ӱредӱниҥ туружаачылары\nКару акабысты јоктоп…\nБеш ичинде Шыргайты јуртта очылардыҥ јааны, јажын-чакка чындык коммунист болгон акабыс, Михаил Булбакович Кокпоев јаан оорудаҥ улам бистиҥ ортобыстаҥ ырап, ада-ӧбӧкӧзиниҥ ӱргӱлји јерине јӱре берди.\nJымжак кылыкту, бир кату эрмек айтпаган, јаантайын каткырган ла јӱрер, кокырчы, кожоҥчы-јаҥарчы акабыс ортобыстаҥ јӱре берерде — сӱрекей јоктомчылу…\nМихаил Булбакович трактористтердиҥ Ийин јурттагы курсын божоткон. Оноҥ 4 јыл Балтийский талайда флотто турган. Jанып келеле, Горно-Алтайскта зооветтехникумды божоткон. Ӱредӱзин бийиктедип, Барнаулда јурт ээлемниҥ институдында ӱренген. Кожоҥго, ойноткыларга јайалталу уул ондо ӱренип турала, крайдыҥ јаан хорында турушкан. Талдап, ӱренип алган сӱӱген ижин бастыра јӱрӱминде бир де артырбай, эш-нӧкӧри Мая Куйруковнала кожо узак јылдарга зоотехник, ветеринар болуп иштеген. Барагаш ла Шыргайты јурттардыҥ јурт ээлеминде јаан тузалу, јозокту иш бӱдӱрип, олордыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген.\nМихаил акабыс Мая Куйруковна јеҥебисле кожо 55 јыл јуртап, беш бала азырап, чыдадып салган. Балдары: Артур, Рада, Олег, Люда, Аля. Узак јуртаган бу эки карган тӧрт ӱйе кӧргӧн улус. 26 баланыҥ кару јааназы, таадазы. Балдары да, баркалары да бу улусты тӧзӧп, база кожоҥдоор до, кӱӱге, бијеге јайалталу болуп ӧскӧндӧр.\nАкабыс, айса да болзо, кандый јымжак кылыкту кижи болгон! Качан да, кемге де кату сӧс айтпаган, балдарына сабар тийдирбеген. Бистиҥ кару Мая јеҥебисти алаканда алып јӱрген деерге јараар. Чегенин кожо кайнадар, сарју-курудын эдер, калажын быжырар эр болгон. Ары-бери јорыктап јӱрзе, сценага чыкса, кару эжин јаантайын колынаҥ јединип јӱретен. Ондый алтай эрлер јокко јуук деп бодойдым.\nАкабыска кӧрӧ, Мая јеҥеш от-калап кижи, айтса — айдар, арбанып та ийер. «Маҥда атты токтодор, кӱйӱп турган турага кирер…» деген сӧстӧр ого јакшы келижет. Кандый ла јӱзӱн кӧлӱктерле, тракторло до, автомобильле де маҥтаткан, эмдиктер де минген ӧйи болгон. Балалайканы колго алып ойногон ло кийнинде, кожоҥдоры ары јанынаҥ кӧксинеҥ чыгып урулза, јеҥебиске једер кижи јок эмей!\nБилезиниҥ бажы болуп, куруйлап-башкарып јӱрген јеҥебисти бис карыкпай, кунукпай, эмди де узак јаш јажазын, оорыбай-чылабай јӱрзин деп кӱӱнзейдис. Акабыстыҥ айдып салган адакы сӧзи бар, јеҥе, оны ундыбагар: «Бир де отурба, энези, ичкери бас. Кунукпа, кожоҥдо! Эл Ойында улусла кожо бол…».\nАнчада ла алтай албатыныҥ Эл Ойын байрамы јууктап келерде, акамды јоктоп, башка кандый ла санаалар эбелет, кӧскӧ јӱзӱн јуруктар кӧрӱнет, кӧгӱске кӧп элестер томулат… Бистиҥ «Чаҥкыр» ӧмӧликте јаҥарды јарандырып турган сок јаҥыс эр кижи Михаил Булбакович болгон. Акабысты ортобыска тургузала, јайканып туруп јаҥарлашсаас — кандый јакшы, кандый јараш болгон эди… Эл Ойында акабысты, јаан јайалталу алтай эрди, кӧп лӧ улус билген, јоксынар болор. Конок кондырбас, салым сакытпас — канайдар да арга јок. Jе бис оны качан да ундыбазыс.\nУча берген турнадый\nБыјыл куран айда Валерий Киндиков ада-ӧбӧкӧзиниҥ алтайына сала бергенинеҥ туй ла бир јыл болор. Мен эмдиге јетире оҥдоп болбой јадым — кемди мен јылыйткам? Кару нӧкӧримди бе, айса болзо, карындажымды ба?\nМеге бу ӧткӧн јӱрӱмимде солун, ак-санаалу ла нерелӱ кӧп улуска јолугарга келишкен. Ондый јайалталу улустыҥ бирӱзи — Валера. Бис экӱ черӱчил молјубысты бӱдӱрип турала, Ыраак Кӱнчыгышта 1976 јылдыҥ кӱски айында јолыгышканыс.\nМен службаныҥ сегис айын ӧдӱп, кичӱ сержант болуп турарымда, Валера јаҥы келип, мениҥ взводыма учураган.\nВалера јеҥил эмес службаны бажынаҥ ла ала талдама апарган. Ол мылтык адышла, стройдо базарыла, уставтарды билериле, спортло эҥ артыктардыҥ тоозында болгон. Валера чыдамкайын, эпчилин ле чыйрагын службазында бастыра јанынаҥ тузаланган.\nБир темдек. 1976 јылдыҥ кӱзинде Читадаҥ ала Ыраак Кӱнчыгышка јетире коркышту јаан ӧрттӧр болгон. Ӱч ай кире ӧрттӧр ӧчӱргенис. Сӱрекей кӱч болгон: сас, торф, јойгон јыш агаштар, тайгалар бастыра кӱйӱп јат. Бойыҥ, курсак ӱзе ыш, тынарга кӱч.\nБир кӱн тӱнде бистиҥ частьтаҥ 10 километр киреде артиллерийский складтар кӱйеле, јарылып баштаган. Jер силкинеле, будыҥныҥ алдынаҥ јоголо берген неме ошкош, оору кижиниҥ онтузы ошкош табыш, тӱнде тӱш чылап јарык. От-алыжуныҥ сыныктары ары-бери учуп јат. Бис взводло коштой кӱйӱп баштаган деремнеге јеттис, ӧрт ӧчӱрерге. Jе салкын, јалбыш јаан, ӧчӱрип болбогоныс, деремне кӱйӱп калган. Jуу-чак ӧткӧн немедий, туралар турган јерде јаҥыс ла куру печкелер кӧрӱнет. Мындый айалгада Валера бир де комудабай, уур-кӱчтерди алып чыккан. Бистеҥ болгой офицерлер чыдашпай барган. Оныҥ соҥында бис экӱ службаны једимдӱ ӧдӱп, Алтайыска јанганыс. Ортобыста колбу бир де јылыйбаган.\nАдакыда бастырагарга салым узун, јӱрӱм јымжак болзын деп кӱӱнзейдим!\nОҥдой аймактыҥ Jоло јуртында Jеҥӱниҥ байрамына белетениш, тӧзӧмӧл иш бийик кеминде ӧтти. Jурт језеениҥ јааны В. Е. Абакаева, Культураныҥ туразыныҥ јааны Б. П. Темденева ӧмӧликтериле байрамды ӧткӱрди. Тӱште митинг болды, кажы ла унук таадазыныҥ сӱр-кеберин тудунган турды. Коромјылу, карыкчалду сӧстӧрди кӧстиҥ јажы јок угар арга јок болды. Адам 1942 јылдыҥ тӱӱкиде јарлу изӱ тартыжуларында турушкан. ¯чинчи калапта Сталинградтыҥ јалаҥында јеҥ јастанган.\nОныҥ кийнинде концерт кӧрдибис. Сценага баштары кажайган кожоҥчылар чыкты. Олор, 50-70 јаштулар, ончозы бистиҥ ӱренчиктерис болгон. Культураныҥ нерелӱ ишчизи И. И. Санакаевага башкарткан бу ӧмӧлик јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын сыйладылар. Олор аймакта ӧткӧн «Голос» деп конкурстыҥ јеҥӱчилдери. Экинчи јер алган Аҥчы Бабаков база кожоҥдоды.\nБаштапкы класстыҥ талайчы кийимдӱ ӱренчиктери черт берип, база кожоҥдодылар. Уулчактардыҥ ӱндери эдискидий, амыргыдый.\nJурт Советте јууныҥ балдарына, иштиҥ ветерандарына учурлалган чайлаш болды. Отура тӱжӱп, адын адабас, алдын кечпес адаларды јоктодыс. Олор ак јарыктаҥ јӱрӱп калганы ачу… Бир ле кижи, Чыгыш Алчубаевич Туткушев, арткан, чайлашка келип болбоды. Jурттыҥ админстрациязыныҥ, культураныҥ, школдыҥ байрамды, кӱндӱ-кӱреени ӧткӱрген ишчилерине, балдарына јаан быйанысты айттыс.


02.06.2020 - altaicholmon\nЗаконотворческая деятельность и реализация собственных социальных проектов – в День защиты детей в «Единой России» рассказывают о том, какое место в политике партии занимает тема поддержки материнства и детства. «От того, как выстраивается работа по поддержке детей, какие условия мы создаем для их развития и воспитания, зависит будущее нашей страны. Поэтому «Единая Россия» уделяет этому вопросу особое внимание — и с точки зрения\nПартийцы передали в Дом малютки комплекты игрушек\nВ Международный день защиты детей, 1 июня, волонтеры и активисты Майминского отделения партии «Единая Россия» посетили Манжерокский специализированный дом ребенка. Как рассказал секретарь Майминского местного отделения «Единой России», глава администрации Майминского района Роман Птицын подарки были закуплены в рамках благотворительной акции. «Хочется выразить искреннюю признательность людям, которые заботятся о приемных детях, порой заменяя им настоящие\nЛидер «Молодой Гвардии Единой России» Денис Давыдов сообщил, что общественную награду «Герой нашего времени» вручат студентам медицинских вузов, работавших с зараженными COVID-19. С 1 мая студенты-медики добровольно могут пройти практику в клиниках с коронавирусом. Ранее на заседании Координационного совета по противодействию распространения COVID-19 было принято решение о направление на практику в рамках борьбы с коронавирусом\n«Единая Россия» запустила фотоконкурс «Дети России-2020. Республика Алтай»\nКонкурс стартует в Международный день защиты детей и завершится 12 июня в День России Региональное отделение партии «Единая Россия» Республики Алтай в рамках партийного проекта «Крепкая семья» объявила о старте республиканского конкурса фотографий «Дети России 2020, Республика Алтай», участие в котором могут принять люди разных возрастов и профессий. Конкурс направлен на воспитание приверженности национальным культурно-историческим\nПесков подтвердил, что 1 июля будет выходным\nПервое июля, на которое назначено голосование по поправкам в Конституцию РФ, будет выходным днем, сообщил РИА Новости пресс-секретарь президента России Дмитрий Песков. «Да», — сказал он, отвечая на вопрос, будет ли 1 июля выходным днем. На совещании в понедельник с рабочей группой по поправкам в Конституцию РФ, выслушав участников встречи и проконсультировавшись с главами Минпросвещения и Роспотребнадзора,\nПамфилова рассказала о порядке проведения голосования по Конституции\nГолосование по поправкам в Конституцию РФ будет безопасным, все члены избирательных комиссий и участники будут обеспечены средствами защиты, заявила глава ЦИК Элла Памфилова. В понедельник президент РФ Владимир Путин провел рабочее совещание с руководством Центральной избирательной комиссии и членами рабочей группы по подготовке предложений о внесении поправок в Конституцию. В ходе встречи датой общероссийского голосования\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турултазы (Алтай Республиканыҥ башчызы, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ Эл Курултайдыҥ сессиязында эткен отчеды)\nКӱндӱлӱ Владимир Николаевич! Кӱндӱлӱ депутаттар, кычырылган улус! Јакшылар! Бӱгӱн слерди Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген ижиниҥ турулталарыла таныштырып турум. 2019 јылды бурулталарлу керектерле бай јыл болгон деп темдектеерге јараар. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрер ишке Владимир Владимирович Путин мени 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде туткан. Оны слерге бӱгӱн\nАлтай «гастарбайтерлердиҥ» јӱрӱминеҥ\nБис эстакада бедирегенис Бис, Ямалда Сабетада беш алтай уул, эстакада бедиреп турус. Тал-тӱште ажаныштыҥ кийнинеҥ бистиҥ иштеп турган компрессорныйды иштедип-ченеп кöрöр (испытание) дейле, ишти токтодып, бисти öскö объекттööн барзын деген. Је, бот, эмди эстакаданы бедиреп турганыс ол. База ла вахта эмей а. Каспадаҥ Амаду ла Айан, Кан-Оозынаҥ Мерген, Азамат — Ленјолдоҥ, Алдырбас база Кан\n«Мениҥ тӧрӧлим — мениҥ билем»\n«Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык конкурс јылдыҥ сайын ӧткӱрилет. Бу конкурста Алтай Республиканыҥ билелери база эрчимдӱ туружат. Оныҥ тӧс амадузы укту-тӧстӱ билелердиҥ јакшынак ченемелин таркадары болуп јат. Андый билелердиҥ тооломына кенек балдар ӧскӱрип турган, билелерине ӧскӱс ле ада-энелери јанынаҥ кичеемел јок арткан балдарды алып азырап јаткан, су-кадык јӱрӱм јӱрӱп, балдардыҥ јилбӱлерин ле јайалталарын ӧскӱрип, јаткан јеринде\nАлтай Республикада тил јанынаҥ айалганы шиҥдеп (2018-2019ј.ј.)\n2018-2019 јылдарда Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 19-чы кӱнинде јараткан 1666 таҥмалу «Россия Федерацияныҥ государстволык национальный политиказыныҥ 2025 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына чокым ижи/стратегиязы керегинде» Јарлыгын бӱдӱрерге, РФ-тыҥ государственный национальный политиказыныҥ 2025 јылга јетире стратегиязы аайынча 2019-2021 јылдарда бӱдӱретен иштердиҥ планыныҥ «Россия Федерацияда тилле колбулу айалга јанынаҥ билим шиҥжӱлер ӧткӱрериниҥ» 29-чы пунктыла, онойдо


Коррупцияга удура кожо - altaicholmon\nГорно-Алтайскта «Коррупцияга удура кожо» деген конкурс ӧткӧн. Бу кӱндерде оныҥ јеҥӱчилдерине кайралдар табыштырылган.\nБу конкурсты ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозы Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ берген јакылтазыла 2017 јылдаҥ бери ӧткӱрет. Ол Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧдӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчилдерин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Дмитрий Климов уткып, олорго јаан учурлу керекте туружып турганы учун быйанын айткан. «Слер коррупцияла тартыжар кыймыгуны јӧмӧп, текши керекке билдирлӱ јӧмӧлтӧ эдип јадыгар. Слердиҥ ичкери кӧрӱмдӱ турумкай кӱӱн-табыгардаҥ бис кандый общество тӧзӧп аларыс база камаанду» — деп, ол темдектеген.\nКонкурстыҥ туружаачылары коррупцияга удура тартыжу јонјӱрӱмдик рекламада (кӧрӱроликтер ле кӧрӱклиптер), јарлар кепке базылган јуруктарлу листовкаларда, ӱлгерлерде, эсселерде, басняларда ла сочинениелерде деген номинацияларда маргышкандар.\nАнайып, мӧрӧйдиҥ турулталарыла «Сӧслӧ айдар јайаандык» деген номинацияда баштапкы јерди Горно-Алтайсктагы 8-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги Егор Перфильев, экинчи јерди Турачак аймакта Иогачтагы школдыҥ ӱренчиги Анастасия Фурсова, ӱчинчи јерди Горно-Алтайсктагы 3-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги Мария Швецова алгандар. «Листовка» деген номинацияда Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги школдыҥ ӱренчиги Айдынай Уванчикова, Турачак аймакта Дмитриевкадагы школдыҥ ӱренчиги Дмитрий Бовкун ла Кош-Агаш аймакта Белтирдеги школдыҥ ӱренчиги Темучин Якояков јеҥгендер. «Видеоролик» деген номинацияда Горно-Алтайсктагы кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Анастасия Юркевичке, республикан классический лицейдиҥ ӱренчиктери Екатерина Чиндашевага ла Дарья Глотовага једижер балдар табылбаган.\nКонкурстыҥ бастыра туружаачыларына дипломдор табыштырылган. Јеҥӱчилдер дезе баалу сыйларла кайралдаткандар.\nИш ӧмӧ-jӧмӧ ӧдӧт\nЈаҥар айдыҥ он тӧртинчи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузында коррупцияга удура тартыжар суракка учурлалган јуун-семинар ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын ла Россия Федерацияныҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова турушкандар.\nЈуун-семинарда анайда ок республиканыҥ јаҥ корулаар органдарыныҥ чыгартулу улузы, государственный органдардыҥ башкараачыларыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыныҥ коррупцияла тартыжар сурактарла иштеп турган ордынчылары, тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыла колбулар тудуп турган специалисттер турушкандар. Олор бу јуунды Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧткӱргендер.\nАлтай Республиканыҥ башчызы коррупцияла тартыжар ишти бойыныҥ јарлыгыла тергеениҥ башчызында ла башкаруда коррупцияла, ӧскӧ дӧ јаҥбузуштарла тартыжары аайынча бӧлӱкке молјогон. Республиканыҥ государственный учреждениелеринде ле јербойында бойы башкарынып иштеп турган органдарында дезе коррупцияла тартыжары учун каруулу специалисттер кӧстӧлип тудулган. Башкару бу ууламјыда бастыра ведомстволорло колбу тудуп, тӧзӧмӧлдӱ иштеп јат деп айдар керек. Коррупцияла тартыжар керекте тап-эриктерди бӱдӱрерин јеткилдеери государственный учреждениелердиҥ ле јаҥ корулаар органдардыҥ кичеемелдӱ ижинеҥ кӧнӱ камаанду. Тергеениҥ башкарузы анайда ок республиканыҥ прокуратуразыла јуук колбуда иштейт. Јуук колбулар анайда ок Алтай Республиканыҥ юстиция башкартузы, ичбойындагы керектер аайынча министерствозы, јаҥныҥ ӧскӧ дӧ ведомстволоры ортодо тургузылган.\nРоссия Федерацияныҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникованыҥ айтканыла, олордыҥ ведомствозыныҥ специалисттери 2018 јылда экспертизаны республиканыҥ 1067 тап-эриктик акттарына ла андый акттардыҥ 193 ӱлекерине эткендер. Бу иштиҥ тӧс учуры иште тузаланып турган окылу акт-документтерди јӧптӧлгӧн нормативтиҥ ээжилерине келиштире кӧрӧри болуп јат. Тап-эриктик акттар јасактарга келишпей турза, јамылу улус эл-јонныҥ ла государствоныҥ јилбӱлерине келишпес куурмакту керектер де эдердеҥ айабас деп айдар керек.\nЈуун-семинарда оныҥ туружаачылары иштеги ченемелиле ӱлешкендер. Олор мындый туштажулардыҥ керектӱ болгонын темдектегендер. Јуунныҥ туружаачылары анайда ок коррупцияла тартыжар иште ведомстволор ортодогы колбуларды тыҥыдары јаан учурлу деген шӱӱлте эткендер.


Инфоурок / Другое / Рабочие программы / Алтай тил ле литература аайынча иштеер программалар\nОтдел образования Администрации района (аймака) муниципального образования\nна заседании ________\nзаместитель директора по УВР и МВР\nДиректор муниципального бюджетного общеобразо-вательного учреждения «Онгудайская СОШ»\nпо учебному предмету «Алтай тил», 68 часов\nУМК Ж.И.Амырова, Н.Г. Сулукова «Алтай тил 5 класс», Горно-Алтайск, 2012 г.\nУчитель: Сарина А.В.\nАлтай тилди ӱренери аайынча 5 класста иштеер программа Н.Б. Тайборина, К.К. Пиянтинова деп автор-тургузаачылардыҥ программазына тайанып тургузылган. «Алтай тилле бодоштыра программалар 5-9 класстарга» (оноҥ ары «Программа») деп адалып, Горно-Алтайск калада 2012 јылда кепке базылып чыккан прграммала ууламјыланып, алтай тилди ӱренерине 105 час берилген, ол тоого тил темиктирери, ченелте иштер, практический јакылталар аайынча иштер, таҥынан бӱдӱрер иштер база тоого кирген. 5 класстын учебнигинин авторлоры – Ж.И.Амырова, Н.Г. Сулукова, рецензенттери – У.Н. Текенова, И.Ч.Быева. Бичик 2012 јылда Алтай Республиканын ӱредӱ, билим ле јашӧскурим политикалык Министерствозында јӧптӧлип, Горно-Алтайск каланын типографиязында кепке базылып чыккан. Jе jаны ӱредӱлик стандарт келгениле колбой, алтай тилдин частары кезем астаганынан улам, 5 класста иштеер программаны 34 ӱредӱлӱ неделяга 68 часка пландаарга келижет. Кажы ла неделяда 2 час. Иштеер программаны тургузарында темалар туура ташталбай, ӱредӱлӱ курстыҥ туркунына ныкта кӧрӱлер.\nАлтай тилле бодоштыра программалар (5-9 класстарга) текши ӱредӱлӱ школдорго Федерал эл-тергеелик ӱредӱлӱ стандарттыҥ некелтелери аайынча тургузылган.\nJаҥы некелтелерге тайанып, алтай тилдиҥ иштеер программазын пландаарында кажы ла ӱренер бӧлӱкте ӱренчик кандый турулталарга јединери темдектелген. Анайда ок ӱренер бичик јаҥы, 5 класста 2013-2014 јылда баштапкы катап тузаланылып, солун ла јилбилӱ ишке ӱренчиктерди ууламјылап, ӱредӱчи јаҥы амадулар тургузып, ӱренеечилерди эрчимдӱ ишке баштандырарына јӧмӧлтӧ болот. Тургузылган программалардыҥ амадузы: тӧрӧл тилин билер алтай балдарды тилге бир ууламјылу ӱредип, алтай тилле кӧнӱ, чын куучындап ла бичип билерине таскадар. Тургускан программа баштамы класстарда ӱренчиктердиҥ билгирин оноҥ ары улалтып тереҥжидерин јеткилдейт. Мынаҥ алтай тилди ӱредериниҥ амадулары ачыла берет:\nТӧрӧл тилин тооп, оны культураныҥ бӱдӱми деп чеберлеер кӱӱн таскадары; тӧрӧл тили улусла тил алыжар, билгир алар, јӱрӱмниҥ морально-этический ээжилериле таныжар арга деп сезимди ӱренчиктердиҥ ӧзӧгине салары, тӧрӧл тилиниҥ байлыгыныҥ эстетика учурын аайлары;\nАлтай тил – јӱрӱмде, ӱредӱликте, тил алыжар арга деп билери, улусла куучындажарга, бой-бойын аайлажарга, кожо иштеерге, једимдӱ эрмек-куучын ӧткӱрип билерине ле оноҥ артык эдип јарандырарына кӱӱнзедери;\nТилдиҥ системазын, оныҥ маар байлыктарыныҥ куучын-эрмекте туружар аргаларын, алтай тилдиҥ тӧс учурлу ээжи-некелтелерин билери; тилдиҥ темдектерин таныыр, шиҥдеер, тӱндештирер, аайлап бӧлиир ле олордыҥ учурын јартап билери.\nАлтай тилди ӱренерине 68 час темдектелген. Ол тоого тил темиктирер, ченелте, танынаҥ, шиҥжу иштер, јаҥы темалар ӱренери, бӧлӱктерди ле темаларды бириктире кӧрӧр уроктор кийдирилген.\n5-чи класста «Алтай тил» ӱредӱлик курстыҥ бӧлӱктерин ле темаларын пландаганы\nТекшилей кӧрзӧ, алтай тилдиҥ программазы 8 бӧлӱкке бӧлинип jат:\n1.\tКире сӧс – 1 час\n2.\tЭрмек-куучын ( 1час+1 час ченелте иш+ 1 час практ.иш) = 3 час\n3.\tМорфология (2 час+1 ченелте иш+2 час практ) =5 час\n4.\tСинтаксис ле пунктуация (18 час+ 5 практ+1 чӱдемел+ 2 ченелте) =26 час\n5.\tФонетика, графика, орфография ла орфоэпия ( 13 час + 5 практ+2 тил темиктирер+1 ченелте) =21 час\n6.\tЛексика ла бузулбас сӧсколбулар (5 час + 1 час практ) = 6 час\n7.\tСӧстиҥ бӱдӱми ле бӱдери ( 5 час+ 1 час практ)=6 час\nТекшилей кӧрзӧ: 1+3+5+26+21+6+6= 68 час планга кирери темдектелет.\nБӧлӱктер ле темалар\n1. Кире сӧс. (1 час)\nТӧрӧл тил. Оныҥ јӱрӱмдеги учуры.\n2. Эрмек-куучын. (3 час)\nТил ле эрмек-куучын. Текст. Текст ле эрмек-куучыннын бӱдӱмдери.\nJакылталу диктант бичиири.\nJастыраларын тӱзедер урок.\n3. Морфология. (5 час)\nКуучын-эрмектиҥ алдынаҥ учурлу бӧлӱктери. Адалгыш. Jарталгыш.Тооломо. Солума ла глагол.\nКуучын-эрмектиҥ болушчы бӧлӱктери. Бӧлӱгеш, уланты, колбоочы.\nПрактический иш бӱдӱрери. Алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдеринде куучын-эрмектерди шиҥдеп, грамматический ылгамалдар бӱдӱрери.\nӰренген тема аайынча јакылталу диктант бичиири.\nJастыраларла иш бӱдӱрери. Ӧткӧнин катап кӧрӧри.\n4. Синтаксис ле пунктуация. (26 час)\nСинтаксис нени ӱренет. Сӧсколбу.\nСӧсколбуныҥ тӧс лӧ камаанду сӧзи. Сӧсколбуны ылгаары.\nЭрмек – куучын-эрмектин тӧс единицзы.\nАмадузы аайынча jетирӱ, суракту, jакару эрмектер. Ӱн характеристика аайынча кыйгылу эрмектер.\nЭрмекте кижиниҥ сезимдери кӧргӱзилгени.\nЭрмектиҥ грамматический тӧзӧгӧзи. Баштаачы ла айдылаачы. Олордыҥ айдылары.\nӰренген темаларла билгирин тузаланып, jурук аайынча чӱмдемел бичиири.\nJастыраларла иш бӱдӱрери. Ӧткӧн темаларды катап кӧрӧри.\nКеҥиткен ле кеҥитпеген эрмектер.\nПрактический иш. Эрмектин тӧс члендерин табары ла эрмекти план аайынча ылгаары.\nЭчеҥи члендер ле эрмекте олордыҥ учуры.\nӰренген темаларды быжулаары.\nЭрмекти члендериле ылгаар таҥынаҥ бӱдӱрер иш.\nУкташ члендерлӱ эрмектер.\nУкташ члендӱ эрмектерде токтой тӱжер темдектер.\nJакылталарлу диктант бичиири.\nJастыраларла иш. Ӧткӧн темалар аайынча тест иш.\nУкташ члендерде бириктиреечи сӧс турары.\nТаскадулар аайынча таҥынаҥ бӱдӱрер иш.\nКычыру сӧс. Чике эрмек-куучын.\nКолболу эрмек керегинде јетирӱ.\nӰренген темалар аайынча диктант бичиири.\nДиктанттыҥ анализи ле јастыраларла иш. Сӧзлик иш.\n«Синтакис ле пунктуация» деп теманы катап кӧрӧри.\n5. Фонетика. Графика. Орфография ла орфоэпия. (21 час)\nФонетика. Графика. Орфография ла орфоэпия. Лингвистиканыҥ бӧлӱктери.\nТекст. Тексттиҥ бажалыгы. Абзац. Тӧс лӧ кичинек темалар.\nЭрмек-куучынныҥ табыштары, олордыҥ бӱдери.\nӰндӱ ле туйук табыштар. Ӱндӱ табыштар, олордыҥ бӧлинери.\nЭлес ӱндӱлердиҥ чын бичилери. Редукция.\nТаскаду иштер бӱдӱрери. Эрин ӱндӱлердиҥ чын бичилери.\nСингармонизм. Таҥдай гармония ла эрин гармония.\nУзун ӱндӱлердиҥ чын бичилери.\nJартамалду сӧзлик иш. Тест иш будӱрери.\nӰренген темалар аайынча практический иш бӱдурери.\nӰнгур ле тунгак туйук табыштар. Эжерлу ле эжери јок туйук табыштар.\nАлтай тилдиҥ таныктары. Таҥмалык. Алтай таҥмалыктыҥ тӱӱкизинеҥ.\nОос эрмек-куучында колболу глаголдордыҥ кыскарта айдылары. Элес айдылар табыштарды чын бичиири.\nЧӱмдемел иш. Кычырган ӱлгерлери аайынча ар-бӱткенниҥ јурамалын бичиири.\n«Фонетика. Графика. Орфоэпия» деп бӧлӱктерди катап кӧрӧри.\nJакылталу ченелте диктант бичиири.\nJастыраларды ылгаар иш. Ӱренген бӧлӱк аайынча тест иш.\n6. Лексика ла бузулбас сосколбулар. (6 час)\nСӧс. Оныҥ лексичекий учуры\nСинонимдер. Синонимический тизӱ. Антонимдер. Омонимдер. Омоформалар.\nТекши тузаланар ла текши тузаланбай турган сӧстӧр.Чике ле кӧчӱре учурлу сӧстӧр.\nТегин сӧсколбулар ла бузулбас сӧсколбулар.\nЭскирип калган ла јаҥы сӧстӧр, ӧскӧ тилдердеҥ кирген сӧстӧр.\nӰренген темалар аайынча тест-jакылта иш бӱдӱрери.\n7. Сӧстиҥ бӱдӱми ле бӱдери. (6 час)\nСӧстиҥ тазылы. Угы јаҥыс сӧстӧр. Сӧс бӱдӱрер кожулта ла тӧзӧгӧ. Сӧс кубултар кожулталар .Сости бӱдӱмиле ылгаарына ӱренери.\nКебер бӱдӱрер кожулталар: сӧс кубултар ла кеп бӱдӱрер.\nJылдык ченелте иш.\nСӧстӧр бӱдер эп-аргалар. Колболу сӧстӧр. Jастыраларла иш. Jакылталар.\nКолболу глаголдордыҥ чын бичилери ле айдылары.\nСӧстиҥ бӱдӱми ле бӱдери (морфемика) деп теманы катап кӧрӧри. Тест иш.\nIII. Алтай тил предметтиҥ курсында ууламjыланар уч- турулталар.\nТекши ӱредӱлӱ школдо алтай тилдиҥ курсында нени ӱренери, личностный, метапредметный ла предметти ӱренериниҥ турулталарына jединип, чындый билгир алар амаду тургузылат. Бу амадуларга jединери компетентностный ууламjыла колбулу. Компетентностный ууламjы ӱренчиктер коммуникатив, лингвистика, культуроведческий компетенциялар аларын темдектейт.\nКоммуникатив компетенция: эрмек-куучынныҥ бӱдӱмдериле, оос ло бичилген эрмек-куучынныҥ культуразыла, тилди jӱрӱмде бойыныҥ ӧзӱмиле колбулу учуралдарда тузаланып билерине керектӱ тӧс билгирлер, таскамал берери. Эрмек-куучынныҥ амадузын тургузып билери, куучындажып турган кижиниҥ эрмек-куучыныныҥ аайын аjаруга алары, бойыныҥ эрмек-куучынын ого келиштире кубултып билери.\nТил ле лингвистика компетенциялар тил керегинде билгирлерге тайанып jат. Тил керегинде билгирлер тил темктирердиҥ системазы, ол jондык учурлу, бойы бӱдӱм кеберлу, ӧзӱмду ле jӱрӱмге туружып турганы керегинде билери; лингвистика тил керегинде билим ле оныҥ бӧлӱктерин, тӧс оҥдомолдорын билери; тилди, тилдиҥ темдектерин шиндеери, ол керегинде шӱӱлте чыгарары; ӱренчиктердиҥ тилин ле эрмек-куучынын тузаланып турган грамматика эп-аргалары jанынаҥ байыдары; эрмек-куучын ээжи некелтелерлӱ, сӧстӧрди, бузулбас сӧсколбуларды, грамматика кеберлерди, синтаксис конструкцияларды ол ээжилерге башкарынып тузаланарга таскаары; орфография jанынаҥ jастыра jок бичижин ле токтой тӱжер темдектерди чын тузаланып билерин тыҥыдары.\nКультуроведческий компетенция: ӱренчиктер тӧрӧл тилин албатыныҥ культуразыныҥ бӱдӱми деп оҥдоорыла колбулу, албатыныҥ тили ле тӱӱкизи колбулу, тудуш, алатй тил алтай албатыныҥ культуразыныҥ анылузын кӧргӱзип турганы, алтай эрмек-куучынныҥ этикет ээжилерин, ук албатылар бойы ортозында куучындажып, эрмектежериниҥ культуразын ӱренчик бойына алынары; сӧстӧрдиҥ учурын jартап билери.\nКоммуникатив учурлу текши ӱредӱ эдилгелер: кандый ла айалгада эрмек-куучынныҥ бар бӱдӱмиле тузаланып билери, бойыла кураа балдарала, jаан улусла эрмектежип, куучындажып билер, оосло бичилген эрмек-куучынды чын аайлары, тургузылган сурак аайынча бойыныҥ санааа-шӱӱлтезин jарт-чокым айдып, jартап билери, эрмек-куучынында оныҥ оосло бичилген бӱдӱмдерине салынган тӧс ээжи - куучынында оныҥ оосло бичилген бӱдӱмдерине салынган тӧс ээжи некелтелерди ле эрмек-куучындажарыныҥ этикет ээжилерин бӱдӱрери.\nБилгир алар текши ТӰЭ: бойына чокым амаду тургузып билери, ол амадуга jедерге иштенери, jартына чыгар суракты тургузып билери, оны jартаарына керектӱ темдектерди табары, суракты шӱӱр аайын темдектеери, керектӱ темдектерди, jетирӱлерди аjарары, тургускан шӱӱлтени jартаар, jарадар эмезе jаратпас темдекти табары, башка-башка бичиктердеҥ керектӱ jетирӱлерди таап билери; тӧс лӧ тӧс эмес учурлу jетирӱлерди ылгаштырып билери, кычырыштыҥ бӱдӱмдериле эрмек-куучыныныҥ амадузына келиштире тузаланып билери.\nБойын башкарынар ТӰЭ: бӱдӱрер иштин амадузын тургузып билери, ишти бӱдӱрер аайын темдектеп, пландап билериле керектӱ учуралда оны кубултып чокымдаары, бойын бойы шиндеп, jедимин баалап, тӱзедип, чокымдап билери. Кандый ла айалгада бойыныҥ jерин табары эрмек-куучынныҥ бӱдӱмдериле тузаланып билеринеҥ камаанду.\nӰренчиктердиҥ бойыныҥ таҥынан ӧзӱмиле колбулу текши УУД: бойыныҥ Тӧрӧлиле, албатызыла, Россияныҥ тӱӱкизиле оморкоор кӱӱн-санаа таскадары; бойыныҥ албатызыныҥ угын билери, ӧскӧ албатыларды тооп jӱрери. Ороонына, Тӧрӧлине ачык кӱӱнду, jакшы ла jаманды ылгап билер кижи таскадары.\nӰренчиктиҥ бойыныҥ таҥынаҥ ӧзӱминде турулталары (личностные):\nАлтай Республикада алтай тил экинчи эл-тергеелик тил деп, Алтай Республикада jадып, алтай тилди керектӱ деп кӱӱнзеп ӱренери;\nАлтай тилле санаа-шӱӱлтезин кӧнӱ, эптӱ, колбулу эрмек-куучынла чыгара айдып ла бичип турары;\nТӧрӧл тилин билер ӱренчиктер алтай тилиниҥ учурын ондоп ӱренери, тӧрӧл тил бастыра jӱрӱмде керектӱзин билери, тӧрӧлчи кӱӱнин бийиктедери;\nАлтай тилдиҥ грамматиказын ӱренип, тил билимниҥ тӧзӧгӧзин оҥдоп, оос то, бичилген де эрмек-куучында чын тузаланарына jединери.\nМетапредмет турулталар (метапредметные):\nУрокто амадулар тургузарына ӱренер, ижин пландап ӱренер;\nӰренчиктердиҥ оос ло бичилген эрмек-куучыны байлык болоры; кандый ла источниктерден jетирӱ алып, ижинде тузаланып билери;\nТекстле иштеп билери;\nБойыныҥ санаа-шӱӱлтезин jайым чыгара айдынып билери;\nСхемаларла, алгоритмдерле, таблицаларла иштеп билери;\nАлтай тилдиҥ урогында алган билгирлерин ӧскӧ предметтердиҥ урогында, jӱрӱминде тузаланып билери.\nПредметти ӱренериниҥ турулталары (предметные):\nАлтай тилди ӱренип, тереҥ билгирлер алынарына jединери;\nАлтай тилдиҥ билим тӧзӧгӧзин, тилдиҥ грамматиказыныҥ ээжилерин билерине jединери;\nМонолог, диалог, полилог тузаланып, кандый ла марларла, жанрларла иштеери, алтай тилле шиҥжӱ, проект иш тургузып, корулап билери.\nАлтай тил аайынча 5 класста 2014-2015 ӱредӱлӱ јылда иштеер календарь-тематикалык план.\nУроктыҥ ӧдӧр ӧйи\nӰренчиктердиҥ тӧс ӱредӱ эдилгелери\nЛ: - личностный М.П: – метапредметный\nП: - предметный\nЛ: алтай тил экинчи эл-тергеелик тил деп, Алтайда јадып, тил билери керектӱ деп оҥдоп алары; М.П: бойына ӱредӱ курсты ӱренер алдында амадулар тургузарына ӱренер; П: алтай тилди ӱренип, тереҥ билгирлерге јединер\nТил ле эрмек-куучын. Текст. Текст ле эрмек-куучынныҥ бӱдӱмдери.\nЛ: кижиниҥ кӱӱн-санаазын чыгара айдарында сӧстиҥ учурлузын оҥдооры; оос ло бичилген эрмек-куучында чокым, јарт, эптӱ тилле чыгара айдар ла бичип јетирер;\nМ.П: эрмек-куучынныҥ башка-башка бӱдӱмдериле, марларыла тузаланып билер;\nП: тексттин темдектерин билер, тексттиҥ бӱдӱмин, эрмектердиҥ колбошкон эп-аргаларын билип јартаар; ченелте ишти алган билгирлерине тайанып будӱреле, јастыраларын тӱзедип билер\nЛ: алтай тилде «куучын-эрмектиҥ бӧлӱктери» деген оҥдомол нени темдектеп турганын јарт билер, адалгыш,јарталгыш, тооломо, солума ла глаглол деп к-э бӧлӱктерин олордыҥ грамматикалык темдектериле таныыр, куучын-эрмегинде тузаланып билер;\nМ.П: орус тилдиҥ куучын-эрмектериниҥ темдектериле алтай тилдиҥ к-э бӧлӱктерин тӱҥдештирип, тӱҥейин ле башказын сезер ле аҥылап билер, билгени аайынча тӧс шӱӱлте чыгарып, оосло куучындап јартап билер.\nП: алтай тилдиҥ куучын-эрмектериниҥ лексико-грамматический разрядтарыла таныжар, ӱренген бӧлӱк аайынча толо јетирӱ эдип, бӱдӱн бӧлӱк аайынча толо шӱӱлтеге таҥынаҥ келер ле ол шӱӱлтезин чыгара айдып билер.\nЛ: синтаксис керегинде билгирин эске алынып, билгирлерин ӱспей, колбоштырып, тереҥжидип, анан ары таскадынар.\nТаскадуларды бӱдӱрип алала, омӧликте иштеп турган нӧкӧрлорине болужар, јастыраларын тузедип ле тӱзединип билер, болгон јастыраны оҥдоп, јартап берерине белен болор.\nМ.П: куучындажарыныҥ культуразыныҥ аҥылу ээжилерин буспай, бой-бойыла диалог тургузары, нӧкӧриниҥ каруузын угуп, тӱзедип билери, оос куучын-эрмегин таскадары.\nП: синтаксис тилдиҥ кандый бӧлӱги, нени ӱренип турганын чокым билери; сӧс – сӧсколбу – эрмек деп схема аайынча иштеп билери; эрмек – куучын-эрмектиҥ тӧс единицазы деп оҥдоп, айдылган амадулары аайынча эрмектерди ылгаштырып билери, ого келиштире эрмектерди бойы тургузып, jартап билери; эрмектиҥ грамматический тӧзӧгӧзин jастыра jогынаҥ таап билери; эрмектиҥ эчеҥи чледерин темдектериле таап, тайанар таблицаларла тузаланып билери, укташ члендерлӱ эрмектерде токтой тӱжер темдектердиҥ ээжилерин билип, олорды jартап, алган билгирин тест, практический иштерде, ченелте иштерде де, текши jӱрӱминде тузаланар.\nКолболу эрмек деп оҥдомолло тузаланып, тегин эрмектеҥ колболу эрмекти грамматический темдектериле аҥылап, берилген эрмекти члендериле jастыра jогынаҥ ылгап билер;\nТекшилей кӧргӧн темаларла коштой, алтай тилдиҥ байлыгын бойына ачып, улай ла сӧзлигин байыдар, сӧзлик сӧстӧрлӧ сӧсколбулар, тегин эрмек, колболу эрмек тургузары; берилген эрмектиҥ характеристиказын чын берери, ӱн jанынаҥ чын аҥылап кычырарын билер.\nӰренген темалар аайынча бичилген куучын-эрмекле тузаланып, кыска чӱмдемелдер бичип ӱренип алар, диктанттарда ӱренген ээжилерге тайанып, токтой тӱжер темдектерин чын тургузып, сӧстӧрдиҥ уур орфограммаларын аҥылап ла jартап билер.\nЭрмек – куучын-эрмектиҥ тӧс единицзы.\nАмадузы аайынча jетирӱ, суракту, jакаруэрмектер. Ӱн характеристика аайынча кыйгылу эрмектер.\nЛ: кандый ла класста бӧлӱк аайынча ӱренгенин эске алынып, билгирлерин ӱспей, колбоштырып, тереҥжидип, анаҥ ары таскадынарын улалтар.Таскадуларды бӱдӱрип алала, ӧмӧликте иштеп турган нӧкӧрлӧрине болужар, јастыраларын тӱзедип ле тӱзединип билер, болгон јастыраны оҥдоп, јартап берерине белен болор; М.П: куучындажарыныҥ культуразыныҥ аҥылу ээжилерин буспай, диалог тургузары, нӧкӧриниҥ каруузын угуп, тӱзедип билери, орус тилдиҥ урогында алган билгирди тузаланып, фонетика ылгамалды бӱдӱрер;алтай тилде ле орус тилде ылгамалдардыҥ тӱнейин ле башказын ылгаштырар;П: фонетика, графика, орфоэпия, орфография деп оҥдомолдор нени темдектеп турганын эске алынар, алтай тилдин графиказы солынганы керегинде тереҥжиде билип алар, эрмек-куучынныҥ табыштары, тилде олордыҥ учуры ла табыш солынганынан сӧстиҥ учуры кубула бергенин шиҥдеер, табыштар јымжак ла катуга, бӱдер эп-аргазыла кеҥ ле тапчыга, эр. туружарыла эрин чӧйилер ле эрин чойилбес болоры; сӧсти јастыра јогынаҥ ылгап, эске алынар. Сӧсти бӱдӱмиле ылгап билер. Тест иштти алган билгирлерине тайанып бӱдӱрип, јакшы турулталарга јединерге албаданар.\nӰлгерди, прозаикалык чӱмдемелди ӱнле аҥылап, кажылгак jогыган кычырып ла кыска анализ бӱдӱрип билер: чӱмдемелде не керегинде айдылган, автор бисти неге ӱредет, учуры јарт эмес сӧстӧр бар ба, олордын лексикалык учурын jартап билери, диктантка берилген jакылталарды jастыра jогынаҥ бӱдӱрерге албаданар. Айдылган тӧс шӱӱлте аайынча класста нӧкӧрлӧриле ӧмӧликте шӱӱжип , jастыраларын тӱзедип билер.\nӰнгӱр ле тунгак туйук табыштар. Эжерлу ле эжери јок туйук табыштар.\nСӧс. Оныҥ лексичекий учуры.\nЛ: алтай тилде диалект сӧстӧр, јер- јериле башка болор сӧстӧр барын билип, алтай тил јебрен тазыл-тамырлу деп оҥдоп јӱрери;\nТаскадуларды бӱдӱрип алала, ӧмӧликте иштеп турган нӧкӧрлӧрине болужар, биледе башка сӧстӧрди канайда айдып турганын эптӱ шӱӱжер.\nМ.П: орус тилдиҥ урогында алган билгирди тузаланып, кӧчӱре учурлу сӧстӧрди, бузулбас сӧсколбулардыҥ тӱҥейин шиҥдеп, оос ло бичилген к-э тузаланарга ӱренер.П: бӧлӱк аайынча текши шӱӱлте чыгарып билер; сӧзлик јазап, бузулбас с-колбуларды, эскирип калган сӧстӧрди, ӧскӧ тилдердеҥ кирген сӧстӧрди билер.\nСӧстиҥ тазылы. Угы јаҥыс сӧстӧр. Сӧс бӱдӱрер кожулта ла тӧзӧгӧ. Сӧс кубултар кожулталар . Сӧсти бӱдӱмиле ылгаарына ӱренери.\nЛ: Билгири ӱзӱктей эмес болорын кичеенер. М.П: куучындажарыныҥ культуразыныҥ аҥылу ээжилерин буспай, нӧкӧриниҥ каруузын угуп, тӱзедип билери; алтай тилде ле орус тилде ылгамалдардыҥ тӱҥейин ле башказын ылгаштырар; П: сӧстин тазылын јастыра јогынаҥ таап, сӧс бӱдӱрер ле сӧс кубултар морфемаларды ылгаштырар. Сӧсти бӱдӱмиле ылгаар алгоритмди билер.Белетеп алган презентация аайынча кӧнӱ су-алтай эрмек-куучынла клазына куучындаар; колболу сӧстӧрдиҥ чын бичилерин сананып алар, к-э тузаланар, ӱренген тема аайынча тӱп шӱӱлте чыгарып ӱренер.бббб иииипппппбБББбббб Белете\nЈылдык ченелте иш.\nСӧстӧр бӱдер эп-аргалар. Колболу сӧстӧр. Јастыраларла иш. Јакылталар.\nJастыраларла иш. Jакылталар.\nПрограмманы тургузарында тузаланган бичиктер ле методикалык ууламјылар.\nН.Б. Тайборина, К.К. Пиянтинова, Ж.И. Амырова «Алтай тилле бодоштыра программалар 5-9 класстарга» –Алтай Республиканыҥ ӱредӱ, билим ле јашӧскӱрим политикалык Министерствозы, Горно-Алтайск, 2012\nЖ.И.Амырова, Н.Г. Сулукова «Алтай тил» - Алтай Республиканыҥ ӱредӱ, билим ле јашӧскӱрим политикалык Министерствозы, Горно-Алтайск, 2012\nН.Н. Суразакова «Алтай тилле ӱренчиктердиҥ билгирин, нени эдип билерин ле таскамалын баалап тургузар темдектердиҥ кемјӱлери (нормалары)» - Горно-Алтайск, 2001\nӰредулик диск «Алтай тил», 5 класс\nНомер материала: ДВ-113295


Аргадаачылардыҥ посты иштеп баштаган - altaicholmon\nАргадаачылардыҥ Кош-Агаш аймакта Ак-Турудагы посты ижин баштап ийген.\nБу посттыҥ тӧс учуры—тайга-ташка чыгып турган туристтерле јеткер болбозын јеткилдеери, кандый бир кызалаҥ айалга болзо, олорго тӱрген болуш јетирери.\nБедиреер-аргадаар отрядтыҥ беш аргадаачызы мындагы лагерьге једип барган деп, республикан МЧС јетирет. Jербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле ай-кӱнниҥ айалгаларына келиштиртип, пост бойыныҥ ижин јаҥжыкканы аайынча бу ӧйдӧ баштап јат.\nТургуза ӧйдӧ Алтайдагы бедиреер-аргадаар отрядтыҥ шиҥжӱзинде туристтердиҥ 32 группазы, текши тооло 330 кижи, бар.


Шиҥжӱде — кӱнниҥ јаан учурлу сурактары - altaicholmon\nШиҥжӱде — кӱнниҥ јаан учурлу сурактары\nБу кӱндерде АР-дыҥ башчызы Александр Бердников бӱгӱнги кӱнниҥ јаан учурлу сурактарына учурлай видеоконференция бӱдӱмдӱ јуун ӧткӱрген. Оныҥ ижинде министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ ла аймактардыҥ јаандары ла чыгартулу улузы турушкан.\nОзо ла баштап балдардыҥ јайгы амыражы канайда ӧдӱп турганыла колбулу сурак кӧрӱлди. Тергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу сурак аҥылу ајаруда тудулат. Быјыл балдардыҥ амыражын ла олордыҥ су-кадыгын орныктырарын 232 организация јеткилдеер. Баштапкы сменада 203 учреждение иштеген. Jаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде болгоныла, тӧзӧмӧлдӱ амырашла 14377 бала јеткилделген, онызы јылдык планныҥ 62 проценти. Тургуза ӧйдӧ организацияларда 1694 бала амырайт.\nВице-премьер Роман Птицынныҥ јетиргениле, балдардыҥ амыражын тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱреринде јаан ајару балдарды тӧрӧлчи кӱӱн-санаага таскадарына база эдилет. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, балдардыҥ тӧрӧлчи ле экологиялык таскамалы аайынча иш-керектердиҥ тематикалык планы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱлик бӧлӱктерине аткарылган. Ол планды амыраштыҥ лагерьлеринде тузаланып јадылар.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы республикан МВД-ла, МЧС-ла, военкоматла, ФСБ-ныҥ башкартузыла, јондык организацияларла кожо јылдыҥ ла балдардыҥ амыражы ӧйинде профильный сменалар тӧзӧп ӧткӱрет. Андый сменалардыҥ тоозында «Мен Россияныҥ гражданини», «Рубеж» деген черӱчил-тӧрӧлчи сменалар, десантниктердиҥ тергеелик биригӱзиниҥ спортивно-тӧрӧлчи сменазы.\nБыјыл балдардыҥ јайгы амыражына 80 миллион салковой акча ууладырылган (2017 јылда — 79 миллион салковой). Тургуза ӧйдӧ ол акчаныҥ 42,6 миллион салковойы тузаланылып калган, бу акчаныҥ 31,9 миллион салковойы — республикан бюджеттиҥ акчазы.\nАлександр Бердниковтыҥ аҥылап айтканыла, балдар јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталар алдында јазап туруп амырап, су-кадыгын орныктырып алар учурлу. «Бу керекте јеткер болдыртпазы, балдарды азыраары, тап-эриктерди бӱдӱрери јанынаҥ кандый да келишпестер болбос учурлу» — деп, ол темдектеген.\nJуунда айдылганыла, баштапкы смена ӧйинде балдар сынык-бычык алган, не-немеле корондолгон бир де учурал болбогон. Балдардыҥ су-кадыгын орныктырары јанынаҥ лагерьлердиҥ ижи шиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ јаантайынгы шиҥжӱзинде тудулат. Улайынча ла шиҥжӱ иштер ӧдӧт, ол тоодо аймактардыҥ кураторлоры да, јербойындагы јаҥныҥ органдары да бу иште эрчимдӱ туружат.\nШиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ јетирӱлериле болзо, анчада ла Горно-Алтайсктагы, Майма ла Кан-Оозы аймактардагы лагерьлер санитарно-эпидемиологиялык некелтелерди чокым бӱдӱрет. Балдардыҥ јайгы амыражына ајару Чамал ла Кӧксуу-Оозы аймактарда кирелӱ деп темдектелди.\nСанитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелерди бӱдӱрериле колбулу эҥ кӧп ајарулар Турачак, Оҥдой ло Шабалин аймактар аайынча болгон. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, бузуштардыҥ кӧбизи балдардыҥ аш-курсагыла колбулу. Мында куучын балдарга берип турган курсактыҥ калорийнози јабыс болгоны, кезикте чыҥдыйы коомой аш-курсак экелип турганы керегинде ӧдӧт. Кезик лагерьлерде балдарга берип турган аш-курсактыҥ кеми нормативтеҥ ас болуп турганы јарталган деп, тергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов айткан.\n«Бис бюджеттеҥ акчаны толо кеминде аткарып јадыс, кем де балдардыҥ чодыла бойыныҥ јилбӱлерин јӱрӱмде бӱдӱрерге ченежип турганы неге де јарабас кылык. Мындый керек тазылынаҥ ала јоголтылар» — деп, Александр Бердников айтты.\nБалдардыҥ јайгы амыражы аайынча сурак кӧрӱлген соҥында, тергеениҥ башчызы јаҥныҥ муниципал органдарына амырап турган балдарла јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеери јанынаҥ ишти эрчимделтсин деп баштанып, бу бӧлӱкте тутак-једикпестер болгоны учун бурулу улус кату каруузына тургузылар деген.\nОныҥ кийнинеҥ јуунда јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенишле колбулу сурак кӧрӱлген. Школдордыҥ тураларын јазаары, олорды келер ӱредӱлӱ јылга белетеери бистиҥ тергееде ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги божогон кийнинеҥ, кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде, текшилей башталган. Jаҥы ӱредӱлӱ јылга 183 школ белетелип јазалат, јазашту иштерге акча-манат јербойыныҥ бюджеттеринеҥ чыгарылат. Ӧртлӧ, терроризмле колбулу јеткер болдыртпазын јеткилдеер бӧлӱкте тутак-једикпестерди јоголторына, муниципал текшиӱредӱлик организацияларды санитарно-гигиенический нормаларга келиштиртерине республикан бюджеттеҥ 32,6 миллион салковой акча чыгарылган.\nАлександр Бердников муниципалитеттердиҥ алдына иш-амаду тургускан — школдор пландалган иштерин куран айдыҥ 15-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салар учурлу, оноҥ олорды шиҥжӱ ӧткӱрер органдар шиҥдеп кӧрӧр. Шиҥжӱ ӧйинде тутак-једикпестер болбозын деп, бастыра иштер ӧйинде ле толо кеминде бӱдер учурлу.\n«Кайда да јаан јазашту иштер ӧдӱп турган јерде јаан эмес соҥдош болордоҥ до айабас. Темдектезе, Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанактагы ла Абайдагы школдордо — анда спортивный зал тудулат. Jе школдордыҥ кӧп сабазын, алдындагы ла јылдарда чылап, бис ӧйинде белетеп аларыс. Муниципалитеттерге иштиҥ тебӱ-эрчимин тыҥыдар керек, аймактардыҥ јаандары бу ишти бойыныҥ таҥынаҥ шиҥжӱзине алар учурлу. Анчада ла Кан-Оозындагы Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школло колбулу суракты» — деп, башчы темдектеген.\nJуун ӧйинде аҥылу ајару ӱренчиктерди азыраарын тӧзӧӧриниҥ сурагына эдилген. 2017 јылда балдарды азыраарын тӧзӧӧрине јербойындагы бюджеттердеҥ 28,5 миллион салковой акча чыгарылган, республикан бюджеттеҥ софинансированиениҥ кеми 24,1 миллион салковой болгон. Тергеениҥ бюджединеҥ софинансированиениҥ кеми быјыл ол ло кеминде арткан — 24,1 миллион салковой. Муниципалитеттер чыгарган акчаныҥ кеми 31 миллион салковой болды. Jе кезик муниципалитеттерде бу ууламјыга чыгарган акчаныҥ кеми бир эмешке кӧптӧп калган болзо, эки аймакта ла калада бир эмешке астаган.\n«Балдардыҥ курсагына чыгарылып турган акчаныҥ кеми јабызаганы неге де јарабас неме. Б ууламјыга чыгаратан акчаны јербойыныҥ бюджеттерине толо кеминде салар керек» — деп, Александр Бердников аҥылады.\nJуунда кӧрӱлген ээчиде сурак ЖКХ-ныҥ объекттерин келер кышка белетеериле колбулу болды. Быјылгы јас чӧйилгенинеҥ улам туралар јылыдарыныҥ сезоны бир эмеш ӧйгӧ, алдындагы ӧйдӧгизине кӧрӧ, чӧйилген болгон. Оныҥ ла кийнинеҥ бастыра јазалдарды шиҥдеп кӧрӧри, ченеери башталган. Кезикте коомой ай-кӱн текши бу ишке салталарын јетирип те турза, јаан тутак-соҥдош болбойт. Быјыл бир канча котельныйларга капремонт ӧткӱрилер, бу ишти ӧткӱрерине керектӱ акча-манат ла материалдар бар болгонын тергеениҥ башчызы темдектеген.\nОныҥ айтканыла, ӧткӧн сезондо бистиҥ тергее кышкы ӧйгӧ толо кеминде белетенип, белен болгоныныҥ паспортын Сибирьдиҥ тергеелери ортодо эҥ озо алган тергее болгон. Онызы Россияныҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйлодо ӧткӧн јуунда јарлалган эди.\nАР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Николай Кондратьевтиҥ јетиргениле, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына ЖКХ-ныҥ объекттерин кышка белетеерине республикан бюджеттеҥ 20,6 миллион салковой акча чыгарылган — јылу- ла суујеткилдештиҥ объекттерин јазаарына. Тургуза ӧйдӧ улус јаткан туралардыҥ 26 проценти, котельныйлардыҥ — 23, јылусетьтердиҥ — 34, суујеткилдештиҥ сетьтериниҥ — 27 проценти кышка белен. Бу јанынаҥ бастыра иштер быјыл сыгын айдыҥ 15-чи кӱни кирезинде учына јетирилип калар деп, министр айткан.\nАнайда ок јуунда ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге инфраструктурала јеткилделген јердиҥ участокторын берери эмезе јердиҥ участогыныҥ ордына ӧскӧ јонјӱрӱмдик болуш эдери керегинде сурак кӧрӱлген.\n2008 јылдаҥ ала, бистиҥ республикада кезик бӧлӱк улуска, ол тоодо кӧп балдарлу билелерге государственный ла муниципал јӧӧжӧ болуп турган јерлердеҥ јердиҥ участокторын акча тӧлӧтпӧзинеҥ берип јат. Ол јерлер таҥынаҥ тура эмезе дача тударына, таҥынаҥ болушту ээлем тӧзӧӧрине берилет. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде јадып турган кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы 7754, олордоҥ 4503 биле јердиҥ участогын аларына угузу бичикти табыштырып салган. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јетирӱлериле, јердиҥ участокторын аларына очередьте кӧп балдарлу 2690 биле туруп јат. Бу программа иштеп баштаганынаҥ ала, кӧп балдарлу билелерге текши кеми 256 гектар кире 1811 јер участоктор берилген.\n2018 јылда андый билелерге јердиҥ 110 участогын берери темдектелген деп јетирӱ эдилген. Муниципалитеттердиҥ јаандарыныҥ јуунда айтканыла, инженерный сетьтер ӧткӱрилип калган бош јерлер јок болгоны јердиҥ участокторын берерине буудагын јетирет. Горно-Алтайскта дезе улуска бергедий јайым јер јок.\n«Мен каланыҥ тыштында јерлерде республикан јӧӧжӧ болуп турган јерлер јанынаҥ ревизия-шиҥжӱ ӧткӱрзин деп јакылта бергем. Ол јерлер Суску, Ӱстиги-Карагуж, Подгорный деген јурттардыҥ јанында. Бу сурактыҥ аайына чыгарга ченежип кӧрӧрис. Очередьте тургандарла каланыҥ тыштында јерлерди акча тӧлӧбӧзинеҥ алары јанынаҥ јӧптӧжип кӧрӧрис. Ол до јерлер улуска керек болоры јарт» — деп, Александр Бердников айткан.\nБашчыныҥ темдектегениле, кӧп балдарлу билелер государство јеткилдеп болор аргалу бастыра бӱдӱм јӧмӧлтӧлӧрди алар учурлу. 1990-чы јылдардагы демографиялык кызалаҥныҥ салталары ороон ичинде јаан да болгон болзо, бистиҥ республика демографиялык кӧргӱзӱлер јанынаҥ лидерлердиҥ тоозында артат — Россияныҥ тергеелери ортодо бежинчи јерде турат.\nJуунда айдылган шӱӱлтелер ајаруга алылган, олор јанынаҥ иштер ӧткӱрилери чокымдалган.


Елинек, Эльфрида — Википедия\nнемецтеп Elfriede Jelinek\nчехтеп Elfriede Jelineková\nӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1946(0010-20-1946)[…] (75 јаш)\nМюрццушлаг[d], Штирия[d], оккупированная союзниками Австрия[d]\nбичиичи, драматург, сценарист, ӱлгерчи, кӧчӱреечи, романист, автор, либреттист, литературный критик\nГеорг Бюхнердиҥ сыйы[d] (1998)\nАхен деп калада Вальтер Газенклевердиҥ сыйы[d] (1994)\n«Манускрипт» деп сый[d] (2000)\nФранц Кафканыҥ сыйы[d] (2004)\nГенрих Бёллдиҥ сыйы[d] (1986)\nСтиг Дагерманныҥ сыйы[d] (2004)\nШтирияныҥ литературалык сыйы[d] (1987)\nМюльхаймниҥ драматургияла сыйы[d] (2002, 2004, 2009, 2011)\nХросвиттиҥ сыйы[d] (1978)\nПетер Вайстиҥ сыйы[d] (1994)\nАвстрияныҥ литературала сыйы[d] (1983)\nВена каланыҥ литературала сыйы[d] (1989)\nБременниҥ литературала сыйы[d] (1996)\nГенрих Гейнениҥ литературала сыйы[d] (2002)\nНестройдыҥ эҥ артык драматургиялык бичимел учун сыйы[d] (2020)\nТеатральная премия Нестроя за жизненные достижения[d] (2021)\nЭльфри́да Е́линек (немецтеп Elfriede Jelinek, 1946 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде чыккан, Мюрццушлаг, Штирия, Австрияда) — австрий бичиичи, драматург, ӱлгерчи ле литературалык критик, Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады(2004) Генриха Бёлльдыҥ сыйы (Кёльн, 1986), Георг Бюхнердиҥ сыйы (1998), Генрих Гейнениҥ сыйы (2002), чешский сый, Франц Кафканыҥ сыйы (2004).\n2 Јаш тужы\n3 Јайаандык ижи\n4 Ады јарлу\n4.1 Немец тилле бичимелдери\n4.2 Орус тилле бичимелдери\n5 Јондык ижи\nЭльфрида Елинек 1946 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде провинциал австрий калада Мюрццушлагта, Штирия деп јерде , Австрияда чыккан.\nЈаш тужы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаш тужы Венада ӧткӧн. Энези, Ольга Илона Бухнер (ӧбӧгӧниниҥ ӧбӧкӧзиле Елинек), аргалу-чакту католикалык биледе чыдаган, узак ӧйгӧ бухгалтер болгон. Адазы, Фридрих Елинек (1900—1969), Богемияныҥ јоктуларынаҥ болгон, бойы химик, шиҥжӱ иштердиҥ авторы, ол тоодо монография болгон «Zur Kenntnis der Brenztraubensäure» (1954). Еврей укту да болзо, адазы национал-социалистический режимниҥ истежине туштабай не кыйышкан дезе, озо ло баштап экономикага керектӱ ижи учун. 1950 јылдарда Фридрих Елинек тыҥ орыырда, оны билези узак ӧйгӧ кичееген, 1969 јылда ол божогон. Эльфриданыҥ адазы орый берерде, кысты энези чыдаткан. Елинекти балдардыҥ католикалык садына јӱргӱскен, оноҥ монастырдыҥ школына јӱргӱскен, (кийнинде ол эссе бичиген «Ходить в школу всё равно что умирать»). Ого коштой энези кызын кӱӱлик јанынаҥ карьера этсин деп амадаган: Эльфрида фортепианого , флейтага, гитарала, скрипкага ла альтка ойноп ӱренген. 13 јаштуда Елинекти Венада консерваторияга алган, ол ондо органга, фортепианого, блокфлейтага кӱӱлик композициялар ойногон. Бу ла ӧйдӧ ол публично-правовой гимназия божоткон.\nЕлинек ӱредӱзин божодоло оорып калган, (нервный срыв). Тоолу семестрге ол Венаныҥ университединде кеендик ле театрдыҥ тӱӱкизин ӱренип, је ойто ло оорый береле, 1967 јылда ӱредӱни таштаган. Бир јылга айлынаҥ кайдаар да чыкпай отурган. Бу ла ӧйдӧ ол бичинип баштаган. Баштапкы ӱлгерлерин ол Венский группаны ӧткӧнип, јаҥыс ла строчный таныктарла бичиген, бу немец тилге јаан учурлу болгон. Озо ло бичимелдери башка-башка журналдарда чыккан, оноҥ « Лизаныҥ кӧлӧткӧлӧри» деп јуунтызы («Тени Лизы» (Lisas Schatten) (1967) чыккан. Келер јылда «буколит» (bukolit) деп роман јетире бичиген, је ол 1979 јылга јетире кепке базылбаган. Адазы божогон кийнинеҥ Эльфрида бир кезик ӧйгӧ 1960-јылдардыҥ ФРГ ла тӱндӱк Берлинниҥ немец студенттериниҥ биригӱзине кожулган.\n1971 јылда Эльфрида Елинек консерваторияда органла экзамен табыштырган. Ролан Барт деп кижи Елинектиҥ литературалык ӧзӱмине јаан салтарын јетирген. «Кыйузы јок ару» («бесконечная невиновность» (die endlose unschuldigkeit) деп эссезин ол кижиге учурлаган. 1972 јылда Елинек Герт Лошутц деп нӧкӧриле Берлинде бириккен, је бир јылдаҥ ойто Венадӧӧн јанып келеле, 1971—1991 јылдарда Елинек Австрияныҥ Коммунистический партиязыныҥ турчызы болуп эрчимдӱ иштеген, 1974 јылда Готтфрид Хюнгсбергке качкан. Оныҥ эжи Фассбиндердиҥ кинолорына кӱӱлер бичиген болгон, је, иштеген јери Мюнхенде информатик. Ӧгӧнине болуп Елинек јаантайын ла Мюнхен јаар келетен.\nАды јарлу[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1975 јылда Елинек ады јарлу бичиичи боло берген. «Ойноштор» деп атту романы кепке базылган, бу бичимел марксистский, феминистский, патриотический пародия (шоодылган-ӧткӧниш) аайлу болгон. 1980 јылдардыҥ бажында «Бӧктӱ эжиктиҥ алдында» деп романы чыккан, шок кылыкту бай билелердиҥ балдары керегинде, бир билени коркышту эдип кырып салганы. Бу роман аайынча аудиопьеса чыккан, кийнинеҥ Паулюс Манкер деп режиссер кино соккон.\n1983 јылда Эльфрида Елинек баштапкы јаан чууганга туштаган. Театрдыҥ сценазында «Бургтеатр» деп спектакльда Австрия ӧткӧн ӧйдӧ национал-социалистический болгонын канайда јажырганы ла Паулы Вессели деп сол кыймыгуда турушкан актрисаныҥ салымы болгон. Бойыныҥ орооныныҥ једикпестерин ачыгынча кӧргӱскен. Бу ок јылда Елинектиҥ «Пианистка» деп романы чыгат. Романды критиктер ле кычыраачылар автобиографиялык деп темдектеген. Экинчи чууганду бичимели «Похоть» болгон. Чӱрче ле ортозына бу роман бестселлер боло берген, ондо порнография ла феминизм деп курч сурактар кӧдӱрилген болгон. Мыныҥ кийнинде Елинектиҥ «Амыраар јерлер» деп пьесазы чыгарда, (Јайымныҥ австрийской партиязы, националист-консервативный ууламјылу, популистский аайлу) мындый партия бичиичини истежип баштаган. Оноҥ, талдаштар аайынча тартыжуда, 1995 јылда бичиичиниҥ бастыра пьесаларын театрларда токтодып, база кӧргӱспезин деп некеген. 1999 јылда јаҥы келген башкаруныҥ критиктериниҥ ортозында Елинек болгон. Учында бичимелдеринде Елинек феминист темадаҥ ыраап, социал-јӱрӱм ле башкару нацизмнеҥ торт айрылып болбой турганы керегинде бичийт. «Ӧлгӧндӧрдиҥ балдары» («Дети мёртвых», Die Kinder der Toten) деп романы бичиичини телекейде јарлу эткен, мак экелген. 2001 јылда «Пианистка» деп романы аайынча кино согулган. Сӱрекей революционный кино деп темдектелген, Канныныҥ кинофестивалинде бир канча сый алган. Эльфрида Елинектиҥ эҥ учурлу сыйы ол 2004 јылда Елинек Нобельдиҥ литературала сыйын алганы, ( орустап «музыкальное многоголосие в романах и драмах, которое со свойственной только ей языковой страстью разоблачает абсурдность и принуждающую власть социальных клише»). Россияда Эльфрида Елинектиҥ бастыра учурлу иштери орус тилге кӧчӱрилген.\nНемец тилле бичимелдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЛизаныҥ кӧлӧткӧлӧри (Тени Лизы / Lisas Schatten (сборник стихотворений) — Relief-Verlag Eilers, 1967);\nБис јемит не, балазы (Мы приманка, детка! / wir sind lockvögel baby! (роман) — Rowohlt, 1970);\nМихаэль. Инфантилдерге башкару / Michael : ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft (роман) — Rowohlt, 1972;\nОйноштор (Die Liebhaberinnen (роман) — Rowohlt, 1975;\nбуколит: аудиороман / bukolit: hörroman (роман) — Rhombus-Verlag, 1979);\nБӧктӱ эжиктиҥ алдында (Перед закрытой дверью / Die Ausgesperrten (роман) — Rowohlt, 1980);\nӰлгердиҥ учы 1966—1968 / ende: gedichte von 1966—1968 (сборник стихотворений) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980;\nУчы јок ару (Die endlose Unschuldigkeit (проза, пьесы, эссе) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980);\nНора ӧбӧгӧнинеҥ јӱре берерде не болгон. (Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte oder Stützen der Gesellschaften (пьеса) — Sessler, 1980);\nПианистка / Die Klavierspielerin (роман) — Rowohlt, 1983;\nТеатрал пьесалар (с послесловием Уте Нюссен) / Theaterstücke (mit ein Nachwort von Ute Nyssen) (пьесы) — Prometh-Verlag, 1984;\nАалга јер, аргада (Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr (проза) — Rowohlt, 1985);\nОору, эмезе Эмдиги ӧйдиҥ ӱй улузы (Krankheit oder moderne Frauen — Prometh-Verlag, 1987);\nПохоть / Lust (роман) — Rowohlt, 1989;\nБулуттар. Айыл. (Wolken. Heim (пьеса) — Steidl, 1990);\nИзабель Юппер «Уй-кӧс јиилекте»: киносценарий / Isabelle Huppert in Malina: ein Filmbuch (киносценарий)- Suhrkamp, 1991;\nГора Тотенау / Totenauberg (пьеса) — Rowohlt, 1991;\nТеатрал пьесалар (Theaterstücke (пьесы) — Rowohlt, 1992);\nӦлгӧндӧрдиҥ балдары (Die Kinder der Toten (роман) — Rowohlt, 1995);\nЈоткон ло албан: самара удурлаш (Sturm und Zwang : Schreiben als Geschlechterkampf (совм. с Юттой Хайнрих, Адольфом-Эрнстом Мейером, эссе) — Klein, 1995);\nАмыралта, бастыразы онойдо эдет (Stecken, Stab und Stangl: Raststätte (und andere) neue Theaterstücke (пьесы) — Rowohlt, 1997);\nСпорт керегинде пьеса / Ein Sportstück (пьеса) — Rowohlt, 1998;\nОл бойы эмес (er nicht als er (пьеса) — Suhrkamp, 1998);\nКоркыыр неме: Ӧлӱм керегинде ӱч кичинек бичимел (Macht nichts: eine kleine Trilogie des Todes (пьесы) — Rowohlt-Taschenbuch-Verlag, 1999);\nАчна: ойынзак роман (Gier: ein Unterhaltungsroman (роман) — Rowohlt, 2000);\nЈакшы болзын: 3 кичинек драма (Das Lebewohl: 3 kl. Dramen (пьесы) — Berlin-Verlag, 2000);\nАльпада: 3 драма (In den Alpen: drei Dramen (пьесы) — Berlin-Verlag, 2002);\nӦлӱм ле кыс—(V: драмы принцесс / Der Tod und das Mädchen I—V: Prinzessinnendramen (пьесы) — Berliner Taschenbuch-Verlag, 2003);\nБэмбилэнд; Вавилон: 2 театрал текст (Bambiland; Babel: zwei Theatertexte (пьесы) — Rowohlt, 2004);\nРейнниҥ алтыны. театрал эссе (rein GOLD. ein bühnenessay — Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, 2013).\nОрус тилле бичимелдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЛюбовницы / Die Liebhaberinnen — Симпозиум, 1996;\nПианистка / Die Klavierspielerin — Симпозиум, 2001;\nПеред закрытой дверью / Die Ausgesperrten — Симпозиум, 2005;\nАлчность / Gier — Амфора, 2005;\nПохоть / Lust — Симпозиум, 2006;\nДети мёртвых / Die Kinder der Toten — Амфора, 2006;\nМихаэль. Руководство для инфантильных мальчиков и девочек / Michael. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft — Амфора, 2006;\nКлара Ш. / Clara S. — Митин Журнал, Kolonna Publications, 2006;\nДикость. О! Дикая природа! Берегись! / Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr — Амфора, 2007;\nМы пестрые бабочки, детка! / Wir sind lockvögel baby! — Амфора, 2007;\nБембиленд. Вавилон / Bambiland; Babel: zwei Theatertexte — АСТ, Астрель, 2008;\nТотенауберг — Гора мертвецов / Totenauberg — АСТ, Астрель, 2009;\nПредание смерти / Ein Sportstück — АСТ, Астрель, 2009;\nБолезнь, или Современные женщины / Krankheit oder moderne Frauen — АСТ, Астрель, 2009;\nПосох, палка и палач / Stecken, Stab und Stangl — АСТ, Астрель, 2010;\nСмысл безразличен. Тело бесцельно. Сборник эссе / по-немецки не публиковался — Симпозиум, 2010;\nЧисто рейнское ЗОЛОТО / rein GOLD — АСТ, 2016.\nЈондык ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2016 јылда ачык самарага кол салган: Greenpeace, Организации Объединённых Наций ле телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларына. (ГМО).\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Елинек,_Эльфрида&oldid=25688"\nӰлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде чыккандар\n1946 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 20:46.


Мужик белян бер купис\nТуганайлар, 24 ноябрь 2018 - 06:14\nКряшеннярнен пролетар поэзиясеннян бер ӱрняк\nУналтынчы жылларда, октябернен айында\nКупис керя бер ауылга, туктый мужик жанына;\nӰзе сӧйлӧй, ӱзе кӧля, жук сюзенен жайы да.\nкупис: – Ник торасыҥ начар ӧйдя, ник салмыйсыҥ\nСал ташпулат, жик журга ат, шул чакта булыр рахят.\nмужик: – Синеҥ кызыл пулатыҥ, минем борай зуратым,\nИсем китмей рысагыҥа, исян булсын туратым.\nкупис: – Жир сукалау иген чячеӱ – шул гына бит сагышыҥ,\nКӧнӧ-тӧнӧ син эшлейсеҥ, кая табкан табышыҥ?\nмужик: – Синеҥ макяржя табышыҥ –\nминем бер жир арышым.\nЖукка гына мактанасыҥ, алдау синеҥ бар эшеҥ.\nкупис: – Алдау булса, урлау тӧгӧл, эшлей минем ӱз башым,\nСитсы тауар очы белян, кибет тулы калушым.\nИртя котлет, кӧндӧз жаркой, минем ашаган ашым.\nмужик: – Синеҥ булса калушыҥ, минем дя бар чабатам,\nМин булмасам ач каласыҥ, мин бит сине ашатам.\nкупис: – Муллабыз бар, пубыбыз бар, сезне алдаб торорга;\nАртык малларымны бирям, чиркяӱ-мячет корорга.\nмужик: – Житяр багыт, аҥнар калык сезнен алдаб торганны,\nХайля белян маллар жыйыб, чиркяӱ-мячет корганны.\nФ. Купцов “Кызыл ӓлям”, 18 август 1921 жыл


«Айдышканныҥ сöзи алтын, кöрÿшкенниҥ кöзи алтын» эмезе Айтот казахтардыҥ бӧкӧзин јеҥгени керегинде - altaicholmon\nБойыныҥ jÿрÿми, угы-тöзи керегинде ада-энези куучындаза, кижи jиит тужында оны керексип укпас, кезикте кыjыраҥтыыр.\nБойы jажайла, сагыш-укаа кирзе, сананатан эмтир — ол тушта не укпадым, не бичип албадым, кайттым, кайттым!…Је ӧй ӧдӧ берген.\nЈажыл јайда Кӧзӱлде болдым. Пöдÿр Михайлович Яграшев бӧлӧмлӧ кожо энем jанынаҥ эзен арткан таай эjелеримниҥ бирÿзине, Торко Мекешевна Чакыровага, айылдап jÿрдис.\nБис экÿни кöрöлö, öрöкöнниҥ сÿÿнип ле маҥзаарып турганы коркуш. 90 jашту Торко эjем, торко јараш бӧстий, јеп-jеҥил ары-бери «jайылып» турды: сенекке чыгара jÿгÿрет, холодильнигинеҥ та нени де чыгарат, электропечкезин иштедип, курсагын кайнадат.\n«Маҥзаарбай отурзаар, бисле куучындашсаар, эjе?» — деп, токтотсоҥ, болбос. «Акыр, пелмен кайнай берген болбой, балдар!» (ол – бирӱзи эртен-соҥзун 70-дӱ, экинчизи соҥзун 80-дӱ болотон балдар – авт.) дейле, ойто ло чыгара jÿгÿрди.\n«Акыр, мен картышка кöргÿзип ийейин!» дейле, саргарып калган фотоjурукты альбомынаҥ экелди. Оны бистиҥ алдыска чебер jайа салды.\nФотоjурук слердиҥ алдыгарда, кычыраачылар, кöрÿгер. Газеттиҥ бастыра кычыраачыларына ол, байла, тыҥ ла солун эмес. Jе, эjемниҥ айтканыла, «картышкада» отурган улустыҥ бала-барказына, бÿгÿнги ле эртенги ач-ÿренине солун болор деп бодойдым. Оныҥ учун jаан кижиниҥ фотокартышка керегинде jартамалду куучынын угактар.\n—Бу мениҥ адам, Мекеш деген кижи (ÿстиндеги ряд, сол jанынаҥ — авт.) — деп, эjем озогы jуруктагы улусты тоолоп баштады. Jанында Модорова Борсык, Тошпоков Jарыш, Модорова Кыйгас, оныҥ öгööни Койчы, Кÿртней (Тошпоков Юрий Ивановичтиҥ энези — авт.).\nАлдындагы рядта — Семенов Айтот, jанында баштапкы эжи божоордо алган эмеени, Бöкö öрöкöн, оноҥ ары Чакырова Тамара (койнында Тошпоков Юра), Чакыров Калан Иванович (койнында кичинек кызы Надя), Чулбашев Потпок.\n—Мениҥ адамныҥ öбöкöзи Семен деп кижи болгон — деп, Торко Мекешевна куучынын улалтты. —Олор бу ла Сарычыбада jаткан, Карасууда, кайыҥ базырулу айылда jатлаган дийт. Ӱч уулду болгон: Jабый, Пепий, эҥ ле кичинеги Айтот.\nСемен 100 jаш jажаган, эмеени база 100 jашка jетире jÿрген. Кыжы-jайы кайыҥ базырулу айылда ла jадып, балдарын азыраган. Семенди 100 jашка jетире адам ла энем кичееген дийт.\nКичинек уулы, Айтот, Jоныштаҥ (эмдиги Чарышский районныҥ jери) байлардыҥ кызын алала, олдööн jÿререен. Ада-энези бого артып калган. Пепий деп кижи эрте божоп калган дийт. 40 jаш киреде.\nБистиҥ чын фамилиябыс Семеновтор болор учурлу. Кичинек уулы, Айтот, Семенов болуп барган, Jабыйдыҥ балдары Jабыевтер, Пепийдийи дезе Пепиевтер болуп калган.\nӰч оймокты ээледе кöктöнгöн…\n—Jонышта улусты кулактап баштаарда, Айтотты база кулактаарга jазанган эмтир —деп, Торко эjем оноҥ ары куучындайт. —Ол тушта адамдар аттарды чанактайла, Jонышка тÿниле jеделе, Айтот карындажын бала-барказыла кожо бейин качырып келген. Бого, Кöзÿлге эмес. Jерине кийдире экелбес деп, Тулгуштуга ыраада апарган. Оноҥ öскö оны мында ла тудуп алар, кулактап, ссылкага аткарар.\n—Сениҥ энеҥ, Ырыс, Тулгуштуда чыккан — деп, эjем Пöдÿрге баштанып куучындайт.—Адаҥ аҥдай берзе, энеҥ мени апарар, айлына. Кабайда тужыҥда ыйлак болгоҥ, оныҥ учун тÿниле jайкаарыс ла, jайкаарыс.\nJаан оорый берерде, мени Ырыс эмчиликте коркышту сакыган дийт: «Бу Торко келбес, кайтты не?». Мени нениҥ учун керексиген дезе, ол Аля кызымды (канча кижиниҥ јӱрегин эмдеген быйанду Кыйгасова Алевтина Владимировна, республикан эмчиликтиҥ јааныныҥ ордынчызы — авт.) мактап койорго сананган эмтир. Учында сурулазам, оной айдышты.\nЫрыс коркышту кöктöнöтöн кижи болгон, канча-канча jууркан, кӧм öдÿк, бöрÿк, меелей, öскö дö кийим-тудум кöктöгöн. Ол ÿч оймок ээлегенче кöктöнгöнин мен бойым билерим.\nЭртечи эjем Кöзÿлде аjыйларла (ада-энезиле) кожо jаткан, ол jанына, суу кечире. Кырдыҥ эдегинде. Барзаас, эjем бисти ажандырар, куучындажар.\nОл ло кырды эдектей, састы jакалай Капыстаковтор, Бачыматтыҥ эне-адазы jаткан, Сÿÿмjи, Сÿÿнер деп улус база jаткан.\nЧонныҥ (эш-нӧкӧри— авт.) адазы бу jерге иштеп келген, Jалаҥай-Бажынаҥ, Калан деп кижи. Jиит ÿйлÿ, ол кожо отуры не, 60 jашту кижиге 20 jашту кыс барган, ол отуры, Юраны кучактаналан.\n«Тениш, Бöдÿр, слердиҥ карган адагар, Айтот, бöкö-чекчил де, эпчил де кижи болгон. Оны сынгыр, jаан оборлу деп айтпазыҥ. Jе… Ол бир катап Jонышта казахтыҥ бöкöзиле кÿрешкен эмтир.\nОборы да, бескези де jаан казахты кÿрежетен jалаҥга кöжöгöлö бöктöйлö экелген. Байла, сакыбаган jанынаҥ табару эдерге сананган ба кандый… Кийнинде угар болзо, казах бöкöниҥ бир будында така аайлу темир jепсел болгон эмтир.\nАйтотто кöжöгö дö, кандый бир jепсел де jок. Jÿк ле кудай берген бöкöзи, чекчили ле эпчили.\nКöжöгöзин ачып ла ийерде, казах кÿрешчи Айтотко чурап барган эмтир. Кичинек-јабыс деп кӧргӧн бӧ кандый. Jе jаан удабай, jерге jалбагынаҥ барып тÿшкен, jеҥдирген. Кöжöгö ажыра jажырып келген колтыкчылары оны: «Калмыктыҥ шышканына jыктырдыҥ, јӱдек таҥма!» — деп арбанып, jиткелеген, камчылаган эмтир.\nТорко эjемниҥ бу куучынын бичип отурала, Кайсында jадып турган, 90 јашты ажыра алтаган Байыш эjемниҥ куучыны санаама кирди.\nОл мынайда куучындаган эди:\n—Энем куучындаар — адаҥды (Айтотты) канайып ла истеген. Кöзÿлге ле jедип келзе, милиция jаантайын ла келер. Ӱткейди jалчыландыҥ ба деп шылаар, каталашкага сугар. (Ӱткей öскÿс-jабыс кижи болгон. Кырлыкта оныҥ кызыныҥ, Зояныҥ, бала-барказы эмди ле бар — авт.). Не дезе, азыйда кара санаалу кезик немелер коп jайар. Учында Ӱткейди экелеле, адамла кöстöштирген эмтир. Милиция Ӱткейдеҥ сураган:\n—Бу кижиге сен jалчы болгоҥ бо?\n—Канай тураар! Мен бийтке-куртка туттур койон ӧскӱс-јабыс кижи. Карын, Айтот мени апарала азыраган, мени айылду эткен. Энчимди береле jандырган. Jалчыланардаҥ болгой, мени мал-ашту эткен.\nБу учуралдыҥ кийнинеҥ шылу-истежÿнеҥ айрылдым деп, адам сананган. Jок туру! Милиция база ла келер, сен jалчылу болгоҥ деп база ла бурулаар. Адам чыдажып болбой, Чарышский райондööн бичик ийген, селсебет ажыра ба кандый. Ондо бичиптир: «Мени бай болгоҥ, улусты jалчылангаҥ деп jабарлап туру. Калак-кокый актагар. Ондый бичикти Кан-Оозыныҥ милициязына аткарыгар»…\nБир канча öйдиҥ бажында Чарышский районноҥ бичик келген. Ондо бичилгенин кыскарта айтса, мындый: Семенов Айтот бай эмес, бойы да jокту-jойуныҥ балазы, кижи-эш jалчыланбаган.\nОныҥ ла кийнинеҥ адамныҥ керектери шыҥыраган.\nЭjем озогызын эске алынганына эмезе мениле куучындашканына сÿÿнген бе кандый — кыска кожоҥ кожоҥдоп берди, ондо мындый сӧстӧр бар:\nКӧк бороныҥ jалы алтын,\nКöрÿшкенниҥ кöзи алтын.\nАк бороныҥ jалы алтын,\nАйдышканныҥ сöзи алтын.\nБайыш эjем оноҥ ары куучындады:\n—Балдарымныҥ адазы, Куклин Токтоныш, Кырлыкта колхозтыҥ председатели болуп турарда, ондо бис тöрт jыл jатканыс. Уйбала öрöкöн болгоны санаама кирет. Ол биске айылдап келеле айдар: «Озо ло баштап балдарыҥды азыраал, Байыш, не дезе, jööжö — ол jööжö дö эмес, ол чалындый кайыл калар. Балдарыҥды азырап алзаҥ, олор кийнинде сениҥ jакшы да болзын, jаман да болзын, адыҥды чыгарар…».\nАдамды милиция чаксырадып турган öйдö оныҥ jаан эмес jаргак баштыгын (ондо алтын, мöҥÿн акчалар болгон) милициядаҥ jажырганым санаамнаҥ чыкпас. Кажаанныҥ кийнинде jерге кöмгöм, туйка jажырар деген санаа да jок. Кийнинде барала, оны таппагам, онойып ла jылыйып калган. Саламду-бескелÿ баштык болгон. Эмди сананып jÿрзем, мени тужынаҥ кем де кöргöн болор…\n«Айдышканныҥ сöзи алтын» деп, Байыш эjем кандый jолду айткан. Куучындашпаза, айдышпаза, угушпаза, угы-тöзисти, озогызын да, эмдигизин де кайдаҥ билерис. Бойыныҥ тöрööн-тöркинин билери, бой-бойын ундышпай jÿрери чындап та, алтындый баалу эмес пе…\nОныҥ учун мен, Айтоттыҥ jаан кызыныҥ, Эртечиниҥ, сок jаҥыс уулы, бöлöлöргö лö бöлöлишкилерге база айдып салайын деп.\nБистиҥ эне jанынаҥ угыстыҥ эҥ jааны Семен деген кижи болгоны эмди jарт. Оныҥ уулдары: Пепий, Jабый, Айтот.\nПепийдиҥ уулы: Мекеш, оныҥ балдары — Торко, Тохна. Курман.\nJабыйдыҥ уулдары: Баштак, Калий, Атаман.\nАйтоттыҥ кыстары: Эртечи, Байыш, Ырыс.\nОноҥ ары Торко Мекешевна эjемниҥ балдарын адайын: Аля, Сашка.\nБайыш эjемниҥ балдары: Коля, Егор, Света, Молойт, Зоя, Люба, Саша, Аля.\nЫрыс эjемниҥ балдары — Пöдÿр, Милош, Зина, Саша, Вера, Галя, Ира.\nБаштактыҥ балдары — Кожоҥ, Темчиш. Темчиштиҥ балдары: Сергей, Алексей, Лена, Миша, Николай, Толя, Рая, Саша.\nКожоҥныҥ балдары – Дмитрий, Клава, Володя, Света, Наташа, Таня, Оля, Марина.\nТохнаныҥ балдары: Маша, Саша, Лиза, Сергей, Надя, Айсулу, Андрей.\nКурманныҥ балдары: Валера, Айана, Эркен, Женя.\nКалийдиҥ балдары: Пана, Лиза.\nАтаманныҥ балдары: Зоя, Вера.\nОноор-мынаар телефон согуп, оноҥ-\nмынаҥ угуп, бöлöлӧримниҥ ле бöлö-лишкилеримниҥ ады-jолын бичип салдым. Јастырган болзом, меге телефон согыгар, јилбиркеп угарым, айса болзо, бу куучынды оноҥ ары улалтарым.\nМениҥ бичигенимге тайанып, бӧлӧлӧримниҥ бирӱзи пенсияга једимдӱ чыкканын угала сӱӱнип, ол чын ба деп бӱдӱп-бӱтпей отурадым.\nСаша, Маша деп кыскарта айтканыма ööркöбöгöр, бӧлӧлӧр. Ӧбöкöбисти бис качан да ундыбазыс. Оныҥ учун Зинаида, Ира, Вера Михайловналар, Алевтина ла Светлана Тохтонышевналар, Алевтина Владимировна ла Александр Владимирович, Елена Темчишевна ла Сергей Темчишевич, Сергей Викторович ле Айсулу Викторовна, Эркен ле Евгения Курмановналар, ӧскӧзи де! Бала-баркагарга таҥды угы-тӧзигер керегинде айдып јӱрӱгер. Кычырлазын, угы-тӧзи керегинде сананып јӱрзин.\n«Айдышканныҥ сӧзи алтын, кӧрӱшкенниҥ кӧзи алтын». Бу сӧстӧрдиҥ тереҥ учурын ундыбай јӱрели.\nтаҥдынаҥ чыккан кыпчак


20.07.2021 - altaicholmon\nГосслужащийлер вакцина тургустырат\nАР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ ишчилери јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде коронавирус југуш оорудаҥ вакцина тургустырган.\nКурсанттар ченемел алат\nПограничный институттардыҥ кезик курсанттары јайгы иш-практиканы Алтай Республикада ӧдӧт.\n«Режимниҥ» уч-турулталары кӧрӱлген\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ ишчилери Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱктериле кожо «Режим» деп адалган оперативно-профилактикалык иш-керектиҥ тӧс бӧлӱгин ӧткӱрген.\nЈайаандыктыҥ јаркыны јаантайын кожо\n–Тура тудуп салар, агаш отургызар, бала-барка-азыраар – кижиниҥ јӱрӱмде бӱдӱретен тӧс иштери бу деп айдып јат. Сен олорды бӱдӱрип салган ошкожыҥ…\nНиколай Рерихтиҥ 150 јылдыгы — 2024 јылда\nТоолу кӱндер кайра Алтайский крайдыҥ губернаторы Виктор Томенко культураныҥ јарлу ишчизи, билимчи, шиҥжӱчи Владимир Росовло тушташты.\nШоҥкорлор јайымга божодылар\n2018 јылда Тӱндӱк-Осетиядагы таможняда Россиядаҥ јасакты бузуп, 13 шоҥкор-балабандарды апарар деген ченежӱ токтодылган.\nСӱӱнчи ойто ло кӧрӱнди…\nАлтай Республиканыҥ бийиктей турган јурттарыныҥ эл-јоны ас туштап турган ирбистерди фотого согуп турган автомат камераларды тургускан.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла јуун\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи ле муниципал органдарыныҥ башкараачыларыла јуун ӧткӱрген. Јуунда тергеедеги оперативный айалга, онойдо ок национальный ӱлекерлердиҥ ле Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыныҥ бӱдӱп турганы керегинде сурактар шӱӱжилген.\nЭкономиканыҥ сурактары кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде башкаруныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Јуунда јакаандардыҥ алты ла јӧптӧрдиҥ эки ӱлекерлери кӧрӱлген ле јарадылган.


“Ирбис јӱрген јер” јылдаҥ јылга элбейт - altaicholmon\n“Ирбис јӱрген јер” јылдаҥ јылга элбейт\nАлтай Республиканыҥ экологиялык тӧс байрамыныҥ – “Ирбис јӱрген јер” деген IХ фестивальдыҥ јабылтазы ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nОндо фестивальдыҥ аймактарда ӧткӧн байрамдарыныҥ јеҥӱчилдери болуп чыккан 200 кире бала турушкан. Быјыл бу фестивальдыҥ муниципал кеминде ӧткӧн јиит туружаачыларыныҥ текши тоозы 2000 кижидеҥ ашкан.\nАлтайдыҥ кайкал аҥына учурлалган баштапкы фестиваль 2010 јылда Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзиниҥ ле “Амырдыҥ јери Ӱкек” деген ар-бӱткендик парктыҥ баштаҥкайыла, Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) јӧмӧлтӧзиле Кош-Агаш аймакта ӧткӧн. Туружаачыларыныҥ тоозы кӧптӧп, ижи элбеп, республиканыҥ тӧс экологиялык байрамы боло берген бу фестивальды бӱгӱн АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы, ӱредӱлик ле билим аайынча республикан министерство, тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитет јӧмӧп јат. Фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери – аҥылу коруда болгон федерал учурлу јерлер: Алтайский ле Катунский заповедниктер, Сайлугемдеги эл парк. Байрамныҥ јаантайынгы туружаачызы – Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзи.\n“Фестиваль башталган ӧйдӧҥ ала ондо муҥдар тоолу балдар турушкан, бу – Алтайда ирбистиҥ келер ӧйин кичееген ӱренчиктердиҥ бир канча ӱйелери – деп, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Евгений Мунатов байрамныҥ туружаачыларына баштанып айткан. – Бистиҥ текши амадубыс – бу кайкамчылу тындуны корып алары ла ого озодоҥ бери јӱрген јерлеринде, Алтайдыҥ туу-сындарында, амыр ӧзӧр арга берери”.\nАлтай Республика ирбис јӱрген јер деп јолду адалат. Россияныҥ јеринде окылу чотко кирген 64 ирбистиҥ 43-зи Туулу Алтайда, Кош-Агаш аймактыҥ јеринде темдектелген. Јоголордыҥ чочыдузында болгон бу аҥды корыыр керекте балдар 10 јылга чыгара туружып келген. Фестивальдыҥ амадузы – ирбисти корыыр сурактарга јонныҥ ајарузын эдери, бу аҥга браконьер аҥдаш ӧткӱрбезин ле јерлик аҥдарга тузактар тургузып (олорго ирбис те тӱжӱп ӧлӧт) аҥдабазын деп, эл-јонды кычырары болуп јат. Ирбистердиҥ тоозы бистиҥ јерде бир кичинектеҥ де болзо кӧптӧп турганы ар-бӱткенниҥ коручылдарыныҥ ла балдардыҥ ижи тузалу болгонын кӧргӱзет.\nФестивальда турушкан балдар Алтайдыҥ бийик тууларында јӱрген эҥ кайкамчылу аҥга учурлалган јуруктарын, сувенирлерин ле ӧскӧ дӧ эдимдерин фестивальдыҥ заочный конкурсына аткарат. “Ирбисти кожо корып алалы” деген кычырулу муҥдар тоолу самаралар ајаруда болгонына кайкаар неме јок.\n–Балдардыҥ “Ирбис јӱрген јер” деген темдектӱ самаралары келгени – јаантайын сӱӱнчи: айдарда, экологтордыҥ ижи јандырулу, бисти кычырып ла угуп јадылар – деп, Сайлугемдеги эл парктыҥ директорыныҥ ордынчызы Валентина Семенченко куучындаган. – Мындый болушчыларлу иштеерге де јакшы: кажы ла иште балдардыҥ кӧӧрӧми ле акту јӱрегинеҥ келген кӱӱни, ирбисте келер ӧй бар деген бӱдӱмјизи иле сезилет. Балдар јаҥыс та бойыныҥ билелеринде эмес, је анайда ок кожо ӱренген најылары ортодо сӱрекей јаан јартамал иш ӧткӱрип јат. Бис олорды оҥдоп јадыс: ирбисти канайда сӱӱбес”.\nБыјыл фестивальдыҥ программазына “Фейс-арт” ла “Модный барс” деген эки јаҥы бӱдӱм окылу кожулган. “Ирбис мода-кӧрӱни” ӧткӱрер шӱӱлте баштап ла Кӱнбадыш Монголияныҥ Увс калазында ӧткӧн фестивальда туулганын айдар керек.\nИрбиске учурлалган тогузынчы фестивальдыҥ беш ууламјызында 58 бала јеҥӱчил болуп чыккан. Јеҥӱниҥ тӧс кубогы катап ла Кош-Агашка келишкен. Фестивальдыҥ кӧчӱп јӱрер кубогын бу аймактыҥ командазы бежинчи јыл улай ойноп алат. Кош-Агаш аймакта ар-бӱткенди корыыр эрчимдӱ ишти Јерлик ар-бӱткенниҥ Россияныҥ кӧмзӧзиниҥ (WWF) ле Сайлугемдеги эл парктыҥ тогус экоклубы ӧткӱрет ле јеҥӱниҥ кубогы – олордыҥ бирлик једими.\nБыјылгы фестивальдыҥ база бир аҥылузы – ӧткӧн конкурстарда ирбис качан да јӱрбеген эмезе кижиге кыстадып, бу аҥ јоголып калган аймактардыҥ балдары эрчимдӱ турушканы. Мынаҥ озо ӧткӧн јылдарда Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ, Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ ӱренчиктери фестивальдыҥ эрчимдӱ туружаачылары болгон болзо, быјыл јеҥӱчилдердиҥ кайралдары ла сыйлары Кан-Оозы, Турачак, Чой, Шабалин аймактар јаар база аткарылган. Фестивальдыҥ кӧрӱлеринде алган јеҥӱлӱ јерлерди текши чотозо, баштапкы јерге Кош-Агаш, экинчи јерге Чой ло ӱчинчи јерге Кӧксуу-Оозы аймактар чыккан.\nКелер 2020 јылда “Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль республикада 10-чы катап ӧдӧр. Ӱзеери ӱредӱниҥ балдарды бу байрамга белетеери аайынча кӧп јылдарга иштеп келген ӱредӱчилери “Ирбистиҥ кӱнин” республиканыҥ тӧс калазында јылдыҥ јылу ӧйинде ӧткӱрер кӱӱнземелдерин айдат. Ол тушта јаҥыс та ирбисти эмес, је Туулу Алтайда Кызыл бичикке кирген ӧскӧ дӧ тындуларды корыыр керекте турушкан эл-јонныҥ тоозы кӧптӧӧр лӧ фестиваль республикага келип турган айылчыларды кӧптӧдип, туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр эди.


07.07.2017 - altaicholmon\nӦрт-аргадаачы спорттыҥ экинчи чемпионады\nФедерал ла республикан ӧрт-аргадаачы бӧлӱктер, јиит ӧрт ӧчӱреечилердиҥ бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн командалары ортодогы мындый экинчи республикан чемпионат јаан изӱ айдыҥ 27-28 кӱндеринде Маймадагы «Најылык» стадиондо ло Горно-Алтайсктыҥ 1-кы таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ јеринде ӧдӧр деп, республикан МЧС јетирет.\nАргадаачылардыҥ посты иштеп баштаган\nАргадаачылардыҥ Кош-Агаш аймакта Ак-Турудагы посты ижин баштап ийген. Бу посттыҥ тӧс учуры—тайга-ташка чыгып турган туристтерле јеткер болбозын јеткилдеери, кандый бир кызалаҥ айалга болзо, олорго тӱрген болуш јетирери.


27.11.2017 - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти В. Путин јуун ӧткӱрип, јеҥилтелерди тузаланып турган улусты акчазын тӧлӧттирбейтен эмдерле јеткилдеер ишти кезем јарандырарына ајару эдип, бу ишле колбулу башкараачыларга ла ведомстволорго јакылта берген.\nКатандуныҥ койчыларында кандый\tайалга?\n«Катанду» деп ООО-до укту 5000 кой, 500 кире аҥдар, 200 јылкы мал, 160 уйа адару бар. Ээлемде бойыныҥ кыралары ас, олорды улус пайга ӱлежип алган. Азырал улустаҥ арендага алган јерлердеҥ белетелет. Ондый да болзо, быјыл мал-ашка арбынду азырал белетелди.\nПромышленностьтыҥ ӧзӱми билдирлӱ\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, Алтай Республикада промышленностьтыҥ ӧзӱми билдирет.


«Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес» - altaicholmon\n«Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес»\nӰч тӱжисте jок ырыс келижип, Москва, Санкт-Петербург калалар јаар jоруктап јӱрдис. Јӱрӱмниҥ эҥ ырысту бу кӱндериле ӱлежер амадула тӧрӧл газетке бичип отурым. Jол-jорыгыс «Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес» деп адалып, Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган. Jорукка белетенип, 2-3 катап jуулыжып, jууга јӱрген ада-таадаларыс, тӧрӧӧндӧрис керегинде куучын ӧткӱрип, онойдо ок буклеттер, сувенирлер белетегенис. Москвада ла Санкт-Петербургта кандый jерлерди кӧрӧристи, кайда барарысты ӱзе чокумдап шӱӱшкенис.\n2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 19-чы кӱнинде Кан-Оозынаҥ аймактыҥ јааны Р. В. Кокушевтиҥ чыгарган автобузыла атанганыс. Бисти jол-jорыкка баштап јӱрген кижи Раиса Таныевна Тадышева. Н. И. Мюсованы, Е. И. Качашеваны, Г. Т. Ябыеваны, Б. Г. Карманованы, А. Б. Ажанарованы, О. Т. Такашеваны, З. В. Наеваны, С. М. Таинаны, К. С. Брышкакованы, З. С. Орусованы, М. О. Оспанованы, Н. Т. Янтыкованы ветерандардыҥ совединиҥ јааны болгон А. А. Матыков, администрацияныҥ ӱредӱликтиҥ ле јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ бӧлӱгиниҥ специализи Светлана Мадык, волонтерлордыҥ башкараачызы Елена Баина ӱйдешкилеген.\nЈеҥил jол-jоругысла Горно-Алтайскка jедип, садуныҥ «Сибирское здоровье» деп ӧмӧлигиниҥ кычыртузыла олорго киргенис. Ондогы алтай ишчилер бисти солун чайларла, алама-шикириле кӱндӱлеген. Јакшы улус учураза, бистиҥ Алтайдаҥ деп, сыйлап беригер деп, сыйлар бергендер. Бис алдында ӧйлӧрдӧ сабырт ла этсе, ӧлӧҥ чай ичип туратаныс санаама кирген эди. Анчада ла ӧлӧҥ ижи ӧйинде кӧк чечектиҥ бажын, сӧҥӱскенди кургадып ичетенис.\nТуризмниҥ ле амыралтаныҥ тӧс јериниҥ директоры З. Г. Казакпаев бисти «Космос» лагерьдиҥ конор туразына јетирген. Мында каланыҥ башка-башка организацияларынаҥ ӱйдежӱге келген улусла куучын-кумый ӧткӱрип, Экинурда Чендыевтердиҥ эткен курудын сыйлаганыс. Эртезинде Заур Геннадьевич автобузын берип, аэропортко jетирткен. 4 саат учуп, эртен тураныҥ 10 саадында Москвага jеткенис.\nВнуководо бисти Алтай Республиканыҥ элчилигиниҥ ишчизи Торколой Валерьевна уткыган. Ондо элчиликтиҥ јааны И. П. Лозовая эжигин jайаа ачып, бир эмеш те болзо амырадып, кӱндӱӱ-кӱрее эткен. Бис jеристеҥ апарган сувенирлер, курут-талканысты сыйлаганыс.\nОноҥ Москвала экскурсияга барганыс. Эҥирде Кызыл тепсеҥде Родион Букачаковло, Елена Ланскаяла фотого соктурып, Ады јок солдаттыҥ кереезине тирӱ чечектер салып, араайын јааган jаҥмырдыҥ алдыла базып јӱргенис. Атанар алдыста олор биске быйанын айдып, сыйлар сыйлап, 7 саатта аэропортко jетирип, Санкт-Петербургтӧӧн ӱйдешкен. База ла jаан самолетко отурып, санаа-кӱӱнис те самолетло кожо кӧдӱрилип чыккан. Торт ло тӱш jерде ол эмезе кинодо болуп тургандый. Самолеттыҥ кӧзнӧгинеҥ тӧрӧл jерис ондый јараш кӧрӱнген! Санкт-Петербургка jууктап, jабызап келеристе, алдыста јӱзӱн-јӱӱр оттор, тӱп-тӱс оромдор, айдып та болбос, jараш!\n«Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес» — кызыл чийӱ бистиҥ јорукка јепсенгенистеҥ бери Москвага, Санкт-Петербургка јетире бисле кожо. Бисти баштап апарган Раиса Таныевна керегинде айтпас арга jок. Ол тӧрт ай мынаҥ озо Кан-Оозы аймактыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааныныҥ ижин башкарып баштаган. Оныҥ ижи jиит ӱйени таскадары болгоны оныҥ кажы ла айткан куучынынаҥ билдирип турды: «Jиит ӱйе бистиҥ эртенги кӱнис, бис олорды канай тазыктырып аларыс, онызы бистеҥ, jаан ӱйедеҥ камаанду» деп јолду айдып турган. Горно-Алтайскта болгон кажы ла туштажуда ол мынайда куучындаган: «Кан-Оозы аймагыс Геройлорыла бай, албатызыныҥ ортозында иштеп, амырап билер, ӧткӧн тооп, келер ӱйеге айдатан, кӧргӱзетен улузы да бар». Чын ла, тужтажуга келген улус бисле оморкоп, Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган јол-јорыгыс јакшы ӧтсин деп кӱӱнзеген.\nСанкт-Петербургта туштажулардыҥ кийнинде биске кандый кӧп улус јууктап, бисти мактаган, чын ла бистиҥ иштеп јӱргенисти кӧргӧндий деп кайкажып турарыста, Раиса Таныевна айткан эди: «Слер эпjоксынбагар, jаан городтордо бойоорды бийик тудар, бойоорло оморкоп, бисти тоор учурлу деп санаала јӱрер. Алтайлар Россияга бойыныҥ кӱӱниле кирген. Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда адаларыс, таадаларыс, тӧрӧӧн-туугандарыс тынын берген, эне-jааналарыс Јеҥӱни jууктадарга тӱни-тӱжи иштеген. Бистиҥ кӧп улус Москваны, Ленинградты корулаар jуу-согуштарда jеҥ јастанган. Бис олордыҥ бала-баркалары, кем де ундылбаган, не де ундылбаган, олордыҥ эткен кереги ундылбас деп, бистиҥ бу јол-јорыгыс керелейт». Раиса Таныевна Алтай Республиканыҥ элчилигинде, Санкт-Петербургта, керек дезе Ленинградта блокаданы кӧргӱскен јерге экскурсияга барала, экскурсоводты да ыйлада ӱлгер кычырган эди. Раиса Таныевна кӧп билгирлӱ, баштаган керегин учына jетире апаратан, тереҥ шӱӱлтелӱ башкараачы эмтир.\nПетергоффто фонтанныҥ ачылтазында болгоныс, чын ла чӧрчӧк jеринде болгондый, ондый jарашты јӱк ле кӧслӧ кӧрӧр керек. Тӱндеги Санкт-Петербург, ӧнӧтийин тӱнде экскурсияга чыкканыс, јалбак кӱр ӧрӧ араайынаҥ кӧдӱрилип, јӱзӱн-башка отторло кӱйӱп, ортозыла керептерди божодот. Кайкамчылу, куулгазындый jараш!\nСанкт-Петербургтыҥ метрозында сӱреен ару, эскалатордыҥ узуны 500 метр, кӱнине 7 миллион кижи ӧдӱп турган эмтир. Ондо бисти Константин Георгиевич Ивановтыҥ куучындашканы аайынча Варвара деп кыс сакып, jадатан jерге jетирген. Общежитиеде кижиге керектӱ не-неме ончо јеткил болгон. Бир кыпта 3 кижидеҥ jатканыс. Эртезинде амырап, арутанып аларыста, Варвара бисти Л. Н. Бенуаныҥ «Все начинается с любви» деп музей-квартиразына кычырган. Л. Н. Бенуа – jарлу архитектор, бала-барказы 300 кижиге jеткен, јаткан туразыныҥ кезик кыптарында музей јазалган эмтир. Баштап турган барказы ол ӧйдиҥ кийимин кийген, керек дезе шампанский де урган. Кӧрӱп отурала, «Евгений Онегинниҥ» «Давал три бала ежегодно» деп јолдыктары санаама кирип, Татьяна Ларинаныҥ кебедели кӧзиме кӧрӱнгендий болды. Флейтаныҥ, арфаныҥ, фортепианоныҥ кӱӱлери сӱреен солун угулган.\nКуучындашканыс аайынча Ветерандардыҥ туразын бедиреп, Василий Тихонович Волобуевле туштажуга барганыс. Метро, тӱрген поезд… Петербургтыҥ улузы эрӱ чырайлу, бисти кайдаҥ келгенеер деп сурап, отурган jерлерин берип турар. Ветерандардыҥ туразында бисти база ла алама-шикирле уткуган, ачу аш та тургускан. Маршал Волобуев летчик болгон эмтир. Онойдо ок «Ветеран Санкт-Петербурга» газеттиҥ баш редакторы А. Г. Соседов база болгон. Биске озо сӧс берилерде, Раиса Таныевна Борис Укачинниҥ «Я алтаец» деп ӱлгерин кычырган, бистиҥ келген амадубыс керегинде куучындаган. Алтай Республиканы мактап, јерлештерис Ленинградты, Москваны корулаарында јер jастанганын, jааналарыс тӱни-тӱжи иштеп, Јеҥӱни тӱргендеткенин куучындап, бис, бала-баркалары, олордыҥ ат-нерезин ундыбаганыс, Јеҥӱниҥ кӱнине учурлай амадап келгенис деген. В. Лившицтиҥ «Баллада о черством куске» деп ӱлгерин кычырган. Василий Тихонович кӧстӧриниҥ jажын арчып, бисле оморкоп, бистиҥ Алтайды мактап, jылу сӧстӧр айткан. Фотого соктырактар деп шӱӱлте эткен. Бу туштажу керегинде газетке статья чийер кӱӱнин айткан. Ол газетте бичигенин электрон почтала аткарып ийер болгон. Бис сыйларысла толыжып, јылу айрылыштыс.\nЫрыс келишкен јол-јорыгыста кожо јӱрген улустыҥ ончозыныҥ кылык-јаҥы јакшы, тӧп лӧ шыраҥкай болды. Башка-башка иштерде иштеген ветерандар бош ӧйисте бой-бойысты соотодыжып, курсак-тамак азып кӱндӱлежип, ойын-кокырлу, сӱреен јакшы јӱргенис. Пландап барган ӧйис учына једип, кандык айдыҥ 27-чи кӱнинде Санкт-Петербург—Москва—Горно-Алтайск рейсле Алтайыска јанганыс. Бисти аэропортто автобус сакыган, ол ло кӱн Кан-Оозында болгоныс.\nУчурлу jолыска биске болушкан, ол тоодо сувенирлер јазап берген улус: аймактыҥ депутаттары, јурт јеезелердиҥ jаандары Э. И. Итпалин, В. К. Тоедов, А. В. Брышкаков, А. А. Ябыев, А. В. Малташев, «С. А. Молчоев» ИП, Агашхоз, «Единая Россия», кӧкчилер: А. Битешева, А. Анатова, Т. П. Юкубалина, С. Матина, С. Муйтуева, Јалаҥай-Бажыныҥ школыныҥ директоры А. Б. Бахтушкин, Б. Бохтин. Олордыҥ болужыла бис барарга сананган ӱзе амадубыска jеткенис. Биске болушканаар учун слерге jаан быйаныс. Jолдо до слер керегинде куучындажып, сӱӱнип, быйанысты айдып јӱргенис.\nМындый учурлу, јаркынду јол-јорык келишкен ырыска — Тӧрӧлис телкем, јараш, кайда ла барарыста, ӱзе ачык јолдор, јакшы кӱӱн-санаалар, алкыштар болгонына — акту јӱрегистеҥ сӱӱнип јӱрдис.\nЗ. ОРУСОВА, Экинурдаҥ