Ойрот каанныҥ энчизи эмезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧзи керегинде - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни темдектелди. 28 јыл кайра алтайлар республикалу болуп, алдынаҥ бери амадаган амадузына јеткени јаан ла учурлу керек. Је Алтай Республиканыҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јаҥыс калганчы 28 јылла тӱгенбей јат. Туулу Алтайдыҥ ӧс калыгы Россия ичинде таҥынаҥ тергеелӱ болорго узун ла буудакту јол ӧткӧн. Бу јолды јазаптыра шиҥдеп баштазас, 1904 јылда Тӧрӧм кобыда ӧткӧн јаан мӱргӱӱлге једип келедис. Бу бичимел ол јаан мӱргӱӱлдиҥ шылтактары ла камаан—шылтуларына учурлалган.\n1904 јылда Тӧрӧм ӧзӧктӧ болгон јаан мӱргӱӱл керегинде куучындаардаҥ озо, 19-чы чактыҥ учында Туулу Алтайда алтай улустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде кыскарта јартап ийели.\n1-кы шылтак: Јердиҥ сурагы\nБу ӧйдӧ алтайлар јер јанынаҥ јаан кызалаҥ айалгада болуп калган. Бир јанынаҥ, алтайлардыҥ бойлорыныҥ да тоозы кӧптӧгӧнин айдар керек: 1792 јылда 4,5 муҥ кижи болгон болзо, 1902 јылда 33,7 муҥ кижи деп окылу јетирӱлер керелейт (јӱк 19-чы чакка алтайлардыҥ текши тоозы 7,5 катапка кӧптӧгӧн). Экинчи јанынаҥ, Россияда «крепостной јаҥды» токтодып ийерде, Сибирьдӧӧн, ол тоодо Алтай ичине, камык орус крестьяндар кӧчӱп келген. Алтайларга бойлорына да мал-аш кабырарга јер једишпей барарда, оныҥ ӱстине камык јошкын-крестьяндар келип, алтайлардыҥ одорлорын кыралар эдип мензинип баштаарда, айалга сӱрекей курч боло берген.\nТуулу Алтайдыҥ јерлери «инородецтердиҥ» деп окылу чотолып та турган болзо, је кӧчӱп келген крестьяндар ого ајару салбай, баш билинип, алтайларды азыйдаҥ бейин јуртап јаткан јерлеринеҥ оноҥ-мынаҥ кыстап баштадылар. Ол бажынаҥ камык аайлашпастар, ӧӧн-бӧкӧн дӧ чыккан (кезик јерлерде мылтыкту да адыжып-ӧлӱжип туратан). Темдектезе, Оймон ичиниҥ алтайлары кержактарла алдынаҥ бейи нак, аайлу-башту јуртап јаткан болзо, крепостной јаҥнаҥ јайымдалган крестьяндардыҥ «толкузы» једерде, кӧп алтайларга Урсул-Каракол ичине качып-кӧчӧргӧ келишкен. (Байагы алтайлар оноҥ, Граждан јуу ӧйинде, бойлорын эҥ ӧктӧм, килемји јок јуучылдар деп кӧргӱскилегени учурлу).\n2-чи: Кам јаҥныҥ «эскиргени»\n19-чы чактыҥ учында кӧп саба алтайлар кам јаҥду болгондор. Је Эрлик-бийге, Ӱлгенге учурлалган тайылгаларлу, камык мал-ашты ӧлтӱрип турган јаҥ бу ӧйлӧрдӧ алтайлардыҥ некелтелерине келишпей барган. Тӧс учуры – кам јаҥ «языческий» јаҥ учун, ол Арасей каандык ичинде јоголып калар учурлу болгон. Бу амадула Алтайский Духовный миссия мында окылу тӧзӧлип (1828), бойыныҥ ижин эрчимдӱ бӱдӱрген. Ол иштеҥ улам тӱндӱк алтайлар текши (тубалар, байаттар, шорлор, чалкандулар, кумандылар) крестке тӱшлеген. Миссионерлер Алтын-Кӧлди кемелерлӱ кечкилеп, Чолушман, Башкаус ла Улаган ичиниҥ телеҥит-алтайларын база кӧп сабазын крестке тӱжӱрген.\nАнайып, алтайлардыҥ Комляжский (комдоштордыҥ), Кергешский (тиргештердиҥ), Кузенский (кӱзендердиҥ), Южский (јӱстердиҥ), 1-кы Чуйский (Чолушман, Башкаус ла Улаганныҥ тӧӧлӧстӧриниҥ) волостьторы ла алтайлардыҥ 1-кы дючиназы (Мундустардыҥ отогы) бӱдӱнге кресттӱ болуп калгандар.\nКрестке тӱшпей арткандары ол 2-чи (кыпчактардыҥ отогы), 3-чи ле 5-чи (тодоштордыҥ отокторы), 4-чи (иркиттердиҥ отогы), 6-чы (Урсул, Кайрылык, Оймон ичиниҥ тӧӧлӧстӧриниҥ отогы), 7-чи (маймандардыҥ отогы) дючиналары ла 2-чи Чуйский волость (кӧбӧктӧрдиҥ отогы) арттылар. Бу эмдиги Оҥдой, Кан-Оозы, Кош-Агаш ла јарымдай Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактар. Бу ла крестке тӱшпеген јерлердиҥ улузы 20-чи чактыҥ бажында Буркан јаҥды баштаган улус болуп јат. (20-чи чактыҥ учында ойто ло бу аймактардыҥ улузы Буркан јаҥды орныктырып баштаганы база учурлу эмей).\nМиссионерлер кам јаҥдуларла, камдардыҥ бойлорыла куучындажып-најылажып, канайып эрмектежериниҥ марын табып, олорды тӱрген-тӱкей крестке тӱжӱрип турдылар. Мыныҥ ӱстине, ӧрӧ айдылганыла, Арасей каандыкта кам јаҥ окылу јаҥ деп чотолбой туратан. Олорго кӧрӧ, магомед (ислам) јаҥду ла лама (буркан) јаҥдулар окылу чотолып, Арасей каандык ичинде кирелӱ тоомјыда ла корулашта болгон. Оныҥ учун бу јаҥду калыктар бойлорыныҥ јерин, јаҥын јылыйтпай, тап-эриктӱ јуртагандар.\n3-чи: Ойрот-каанныҥ келип јатканы керегинде табыш\n19-чы чактыҥ учында бир чак мынаҥ озо јоголып калган Ойрот-каандыктыҥ телкемдеринде Ойрот-каан кайра келип јаткан деп табыш табыла берди. Калмыктар, буряттар, моҥгол-ойроттор, хакастар, тувиндер ле алтай-ойроттор ортодо бу табыштаҥ улам јӱзӱн-башка кыймыгулар башталган. Ойрот-каандыктыҥ калганчы кааны Амыр-Санаа барар алдында кайра келери керегинде кеп-куучындар Алтай-Каҥайдыҥ ончо јаан да, оогош то албатыларында артып калган. Темдектезе, Н.М. Ядринцев 1878 јылда байаттардаҥ бичип алган куучында мынайда айдылат: «Ойрот-каан бойы дезе Алтын-Кӧлдиҥ јанында токтогон, Башкаус ла Чулышман сууныҥ белтиринде јаткан. Албатызын јер-сайын јатыргызып, эмди бойы бийик кырлу јерге барган… Барар алдында Ойрот-каан бала-барказына айткан: «12 ӱйе ӧткӧн кийнинде мен слерге ойто катап кайра келерим: ол тужында бойымныҥ телеуттарымды кӧстӧринеҥ кӧрӱп танып аларым». Алтай-улустыҥ айлаткыш-куучыныла, Амыр-Санаа Улуу јылда, Ӱч-Сӱмердиҥ ӱч мӧҥкӱзи кайылып тӱшсе келер. Келип јатканын чагандык сӧӧктӱ кыс-бала айдар учурлу.\nАмыр-Санаа (Ойрот-каан) ойто туулып, бойыныҥ каандыгын јаҥыдаҥ тӧзӧӧргӧ туру деп табыш кайдаҥ келгенин айдарга кӱч, је кезик шиҥжӱчилердиҥ айтканыла, бу табышты Россияныҥ Генеральный штабы кайучыл-калмыктардыҥ болужыла ӧнӧтийин Кыдат јеринде јайып турган болгон. Шылтагы: моҥгол-ойротторды јериле кожо Цин-каандыктаҥ (Кыдаттаҥ) айрып, Арасейге кожуп, ол эмезе Арасейдиҥ камаанына кийдирип аларга. Бу та чын, та јок, је кандый да болзо, бу табыш гран-кыйуны кечип, алтай-ойротторго једип, тыҥ ла чур-чуманак кӧдӱрген.\nКажы ла калык бойыныҥ кӱч ӧйлӧринде тӱӱкизине баштанып јат. Азыйгы ӧйлӧрин эзедип, озогы каандарын-баатырларын эске алынып, агару бичиктерин ачып, калык бойыныҥ аргаданатан эп-ченемелин, кӱӱн-санаазын ӧрӧ кӧдӱретен оморкодузын бедирейт. Темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тужында орус калык бойыныҥ мактулу тӱӱкизине баштанганы јарлу. Јуу ӧйинде Суворовтыҥ, Кутузовтыҥ, Александр Невскийдиҥ ордендери тӧзӧлгӧнин, Сергей Эйзенштейн «Иван Грозный» деп баалу-чуулу тӱӱкилик кино сокконын ла ол ло ӧйдӧ немецтерди јеҥген Александр Невский керегинде база ла Эйзенштейнниҥ кинозы фронтто элбеде јарлалып кӧргӱзилгенин билерис. Ол Экинчи телекейлик јуу тужында албаты-јонныҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрерге ончо турушкан калыктар тӱӱкизине тайанган: орустар да, англичандар да, французтар да, немецтер де, јопондор до.\nБайагы айдылган шылтактардаҥ улам алтай калык та 19-чы чактыҥ учында сӱрекей кызалаҥду ла булгакту айалгада болуп калды. Калык болуп артарга, бойыныҥ ук-тукумын јылыйтпаска, алтайларга јаан кыймыгу-солунталар баштаар керек болды. Бу айалгаларда калык бойыныҥ тӱӱкизине баштанганы јарт.\nАлтайлар Арасейге кирердеҥ озо, јаан ла ийде-кӱчтӱ Ойрот каандыктыҥ теҥ-тай турчыларыныҥ тоозында болгон. Чындап айтса, «алтай» ол эмдиги ат. Озогы тӱӱкилик документтерде ондый калык учурабай јат, јӱк 19-чы чактыҥ ортозында орус бичимелдерде «алтайлар» деп адалып баштаганыс. Алтайлардыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри Арасейге кирип турарда, бойлорын Ойрот-каанныҥ улузы «зенгорлор» деп аданып кирген эди. Анайда ок олорды «ойраты (ойроты)», «калмыки», «телеуты (теленгиты)», «урянхайцы» деп адап туратан. Бу ончо аттар Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизиле, ондо јуртаган албатыларла колбулу. Ойрот албатылардыҥ текши тӧрӧли – ол Јаан Алтай-Каҥай тергее. Бу јаҥыс бистиҥ республикабыстыҥ јери эмес, анайда ок Эртиш-Алтай (Бурул-Токой, Ак-Токой), Моҥгол-Алтай (Комду-суу), Тыва (Мӧҥӱн-Тайга ла о.ӧ.) јерлер. Бу јерлер ончозы бистиҥ тӱӱкибисле колбулу, кеп-куучындарыста озогы јаткан јерлерис деп айдылат.\nЈаан Алтай-Хангайда јадып турган ончо монгол-тӱрк калыктар бой-бойына сӱрекей тӱҥейин темдектеер керек. Канча муҥјылдыкка коштой јаткан айылдаш албатылардыҥ чӱм-јаҥы да, кийген кеп-кийими де, јиген аш-курсагы да, јаткан јадын-јӱрӱми де, ич-кӧрӱми де сӱрекей јуук. Оныҥ ӱстине јӱсјылдыктардыҥ туркунына јаҥыс ороондо (Ойрот каандыкта) јадып, јаҥыс каандарга баштадып јӱрген албатылардыҥ тӱӱкизи де, јаҥы да јаҥыс болуп калган.\nБылтыр Моҥгол-Алтайды айылдап јӱреристе, бир аргалу-чакту моҥгол-ойрот «бис ончобыс Улу Алтайдыҥ балдары» деп айтканы санаамда артып калды. Моҥгол-Алтайда јадып турган тӧрбӧттӧрдиҥ, моҥгол-байаттардыҥ, котондордыҥ, ӧлӧттӧрдиҥ, мингаттардыҥ, јакачындардыҥ (захчиндер), торгуттардыҥ, хошуттардыҥ ла алтай-урянхайлардыҥ чӱм-јаҥдарын шиҥдезе, бистиҥ ле алтай ак буркан јаҥныҥ јаҥжыгулары чыгып келет.\nТемдектезе, Алтайын кӧдӱргени. Ончо ойрот албатыларга Алтай – агару ла байлу тӧрӧли. Ойрот албатылардыҥ кеп-куучындары аайынча, Алтайдыҥ Ээзи – ак сагалду карган эр кижи, ол эмезе ак чырайлу, кӱргӱл чачту бийик сынду ӱй кижи. Алтайга учурлай ончо ойрот албатылар мӱргӱӱлдер ӧткӱрет. Алтайын кӧдӱрерге эҥ јарамыкту ӧй – ол јайдыҥ ла кӱстиҥ бажы. Јайдыҥ баштапкы айында (баштапкы кӱкӱрт соккон, мал-аш јайлуга кӧчкӧниле колбой) алтай-улус Јажыл-бӱр мӱргӱӱлди ӧткӱрет, кӱстиҥ баштапкы айында (анчада ла мал-аш кыштуга тӱжӱп келгенде) – Сары-бӱр мӱргӱӱл ӧткӱрет. Мындый ла мӱргӱӱлдер монгол-ойроттордо јылында бир, ол эмезе эки катап ӧткӱрилет. Ар-бӱткен катуланып турза (кӱйгек, чайык, о.ӧ.) Алтайдыҥ ээлерин јымжадарга база да ӧткӱрер аргалу. Ол мӱргӱӱлдердиҥ ӧткӱрилетен аайы да бистийиле јаҥыс. Таҥла кырга чыгып (кырдыҥ бажында Јердиҥ јаан ээлери јуртайт, теҥериге, Буркандарга јуук јер деп чотолот), чогуп салган обоо-ташта (ол эмезе таш-тагылда) Алтайга учурлалган судурлар, макталдар ла алкыштар кычырылат. Јер-телекейдиҥ тӧрт талазына бажырып, «акла» (сӱтле, сӱттеҥ, кулурдаҥ эткен аш-курсакла), «кӧклӧ» (чайла) ӱрӱстейт. Бӧстӧр буулагылайт, кӧп сабада ак ла кӧк ӧҥдӧрлӱ.\n17 чакта ӱзӱк-бичикле бичилген ойроттордыҥ «Галын тахилын судар» («От такыыр судур») деп бичимелинде мынайда айдылган:\n«Алтай-Каан, Боодо-Алак, Эрчим, Эмил, Боро-тал, Эли (јерлердиҥ аттары), Корулап алыгар! Тайга-таштыҥ, аржан-суулардыҥ, Булаган, Чингэл, Уренгуныҥ ээлерине Аш-курсагымды теејилеп саладым…»\nНамалар кырдыҥ бажына чыгып, арчын ӧртӧп, обоо-ташта бу судурды кычырып, отко ак курсакты, шатраларды, балындарды теејилеп, Алтайына саҥ салат.\nКалганчы ӧйдӧ Алтайын кӧдӱрер мӱргӱӱлдер Кӱнбадыш Монгол јеринде де, Тыва јеринде де јаан учурлу боло берди. Ол мӱргӱӱлдерди намалар баштап, улусты байлу тайга-туулардыҥ алдына экелип, агару судурларын, ээлерге макталдарын кычырат. Бу мӱргӱӱлдерге эр улус, билелердиҥ јаандары, тоомјылу каргандар ла јаан јамылу башкараачылар келип, судурларды угуп, Алтайына мӱргӱп јат (алдында фото).\nБаза бир аҥылу темдектейтен јаҥжыгу — ол моҥгол-ойроттордо до, бисте де, алтай-ойроттордо, ак ӧҥди агару, ару деп чотооры. Ак ӧҥлӧ колбулу кӧп јаҥжыгулар бар. Темдектезе, ӧлӧттӧрдӧ (ойрот-албатыда) мындый јаҥжыгу бар:\nЈалкын ӧлтӱре соккон кижиге (ол эмезе тындуга) тегин улуска тийерге јарабас. Ол јалкыннаҥ божогон кижиниҥ (тындуныҥ) сӧӧгин јуурга «ак сӧӧктӱ» (укту-тӧстӱ, карала колбулу эмес) кижини алдыртат. Ол тогус ак јылкы, тогус ак тажуур јакыдып, ак дээл кийип («ак-сӱт тон»), јалкын соккон јерге келет. Ондо таштардаҥ кичинек обоо јууп, будактар кондырып, ак јаламалар буулап, сӱтле ӧрӧ ӱрӱстейт (чачылга). Бойын таајы угынаҥ, ак сӧӧктӱ кижи деп адап, Курбустан-Бурканга баштанат (ойрот албатырлардыҥ кеп-куучындарыла, кӱкӱрт-јалкын Курбустан-Бурканнаҥ камаанду): «Кӧзиҥди јылыйтып салдыҥ ба айса сокор болуп калдыҥ ба? Тӱшпейтен јерге не тӱштиҥ? Тӱшкен болзоҥ, меге не тӱшпедиҥ..?» деп айдынып, јалкыннаҥ божогон кижини актайт, ол кижиде бурузы јок деп, Курбустанныҥ алдына сӧзин айдат. Байагы тогус јылкыны ыйыктап (тынын кыйбай, Курбустанга учурлап), кижиниҥ сӧӧгин јерге јууп, ӱстине тогус ак таш тургузат. Байагы јерге ӱч јылдыҥ туркунына мал-аш кабырарга, аҥдаарга, ӧскӧ не-неме эдерге јарабас деп јакарып салат.\nАк Айас, ак сӱт (ак ӱрӱс), ак арчын, ак кыйра, ак кайыҥ, ак кийим, ак мал, ак ай (чагаан ай), ак сӧӧк («ару» кижи) – аруныҥ, кирге-торго алдыртпаганныҥ темдеги. Ак ӧҥди ару деп чотогоннынаҥ бистиҥ Ак јаҥ барган эмей. Ак ӧҥ јаҥыс алтайларга эмес, а бастыра ойрот албатыларга агару деп чотолот.\nМоҥгол-ойроттордыҥ ла алтай-ойроттордыҥ тӱҥей јаҥжыгуларын ончозын јазаптыра бичизе, бу газеттиҥ де бӱктери јетпес болор: јада-таш, айылдыҥ ичи, айылды кӱн-ай аайынча тургузары; айдыҥ-кӱнниҥ, јылдыстардыҥ байы; сӱттиҥ, аш-курсактыҥ байы; сууныҥ байы; оттыҥ байы; јердиҥ, тайга-таштыҥ байы; той-јыргалдыҥ ээжилери; ада-энезин, тӧрӧӧн-тууганын, таайларын, бала-барказын тоогоны, байлаганы; мал-аштыҥ (темдектезе, мал-ашты сетерлери (ыйыктары) – тынын кыйбай, јӱрӱм сыйлап, Буркандарга учурлаары), аҥ-куштыҥ байы; аҥдайтан јаҥжыгулар ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nЧӱм-јаҥдардаҥ ӧскӧ бисти арткан ойрот албатыларла бириктирип турганы:\n— Тӱӱкилик кеп-куучындарыс: Амыр-Санаа, Шуну-Баатыр, Калдан-Черӱ (Галдан-Церен) ле оноҥ до ӧскӧ Ойрот-каандык тужындагы каандар, таајылар, нойондор, јайзаҥдар, баатырлар керегинде кеп-куучындар јаҥыс бисте эмес, ончо ойрот албатыларда элбеде јарлу. Иван Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп ады-јарлу алтай бичик база бӱдӱнге Ойрот-каандыктыҥ ӧйлӧри керегинде.\n— Кеп-кийимис. Алтай кеп-кийимди кӧрзӧ, ӱлгӱлериле, ӧмӱриле, кулјаларыла, кийген эбиле, кееркедим эдимдериле, кийиминиҥ адыла ойрот албатыларга сӱрекей јуук. Јурукта алтай-улустыҥ ла алтай-урянхайлардыҥ кеп-кийими (ӱстиги фото).\n— Тӧрӧ (административный система). Алтайлардыҥ јайзаҥдары, темичилери, шӱлеҥдери, јаргычылары (зорго) – бастыразы ойто ло Ойрот-каандыктаҥ арткан јамылулар эмей.\nБӱгӱнги кӱнде алтай-ойрот ло моҥгол-ойротторды бой-бойынаҥ ырааштырып турган јаҥыс ла шылтак – ол тилдерис. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ алтай тил арткан тӱрк тилдерге тыҥ јуук болуп калган, моҥгол-ойроттордыҥ тили – халка-моҥголдордыҥ тилине. Је алтай тилде сӱрекей кӧп моҥгол сӧстӧр, а моҥгол-ойрот тилде камык тӱрк сӧстӧр. Алтай тил (саха, тыва, хакас тилдерле кожо) тӱрк тилдердиҥ ортозында эҥ монголсу тилдердиҥ бирӱзи деп чотолот. Филологтордыҥ айтканыла, алтай тилде 20% кире сӧстӧр моҥгол тилле тӱҥей. Моҥгол-ойроттордо ончо ло кире сӧстӧр тӱрк тилле… Алдында, байла, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис теҥ-тай эки тилдӱ болгон. Оныҥ учун алтай тилде кӧп јаҥыс учурлу тӱрк ле моҥгол сӧстӧр учурайт: байрам-јыргыл, ат-нере, айу-мајалай, койон-туулай, ырыс-кежик, јажыл-ногон, кӱмӱш-мӧҥӱн ле о.ӧ.\nБистиҥ республикада јерлердиҥ, суулардыҥ аттарын да алзабыс, камык моҥгол сӧстӧр чыгат: Бугузун (Буга-усун – аҥныҥ суузы), Чаган-Узун (ак-суу), Курай (кургак), Улаган (кызыл), Кадын (Хатун – тоомјылу укту-тӧстӱ эпши), Оҥдой (Коҥгодой – Хунтайши), Каракол (кара-суу), Экинур (Их-нуур – јаан кӧл), Бараангол (караҥуй суу), Чаргы (чанак), Мухор-Чаргы (оогош чанак), Барлак (кул), Чике-Таман (Чике-Табан – тӱс ажу) ла о.ӧ.\nАнайда ок кӱӱлик ойноткылардыҥ аттары да (топшуур – товшуур, шоор – цуур, икили – ихэл). Аттардыҥ угы (јеерен – зээрде; кӱреҥ-јеерен — хүрин зээрдэ; кер – хээр; кӱреҥ кер – хүрин хээр; боро – боро; кара – хара; кӧӧ-кара – хөө хара; буурыл – буурал; кула – хула; сары – шарга; чабдар – сабидар; кӱреҥ – хүрин; ӧлӧ – алаг; калтар-кер – халтар-хээр). Мындый тӱҥей ойрот сӧстӧрдиҥ тоозы камык. Качан бирде алтай улустыҥ ла ойраттардыҥ тилдерин тӱҥдештирер билимдик иш чыгар ла болбой.\nАйдарда, ойроттор (ойратттар) – ол јӱк моҥголдор эмес, ол моҥгол ло тӱрк тилдерлӱ, јаҥыс чӱм-јаҥдарлу кӧп башка-башка уктардыҥ ла албатылардыҥ биригӱзи. Темдектезе, бӱгӱнги моҥгол ойраттардыҥ тоозында алтай-урянхайларды, котондорды ла чоросторды алдында тӱрк тилдӱ болгон деп билимчилер айдат. Оныҥ учун тилдерис башка болгондо, бис, ончо ойроттор, тӱҥей ле карындаш-албатылар болуп артадыс.\nБУРКАН ЈАҤНЫҤ КЫЙМЫГУЗЫ\nЈе, куучынысты ойто 1904 јылга (Улуу јыл) јандырактар. Јажын-чакка јаткан јерлеринеҥ сӱрдӱрип, кыстадып, абыстардыҥ албан-кӱчиле крестке тӱжӱртирип, кайлыкталып јаткан алтайлар, озогы Ойрот-каандык ӧйин эзедип, Буркан јаҥга кайра бурылар кӱӱни ойгонгоны јарт. Буркан јаҥ алтай-ойроттордыҥ тӱӱкизиле колбулу, албатыны бириктирер аргалу, тереҥ тӱӱкилӱ, кӧгӱс-байлыкту јаҥ, алтайларга ол тужында јаҥыс аргаданатан эп-арга болгон.\nОл ӧйдӧги Буркан јаҥныҥ кыймыгузы аайынча тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады В. Я. Кыдыева бойыныҥ «Поземельные отношения в Горном Алтае в XX веке» деген монографиязында мынайда јартайт:\n«1901-1903 јылдарда Туулу Алтайдыҥ алтайлардыҥ кӧчӱп јӱрген тӱндӱк аймактарында ла Оймон ичинде (бӱгӱнги Кӧксуу-Оозы аймак) јерлерин ӱлегениниҥ шылтузында орус крестяндарга јер база ӱлелген. Јердиҥ реформазы бастыра орус не-немени јаман кӧрӧрине экелген. Мында Алтайский Духовный миссияныҥ коомой салтары база болгон. Ол 1830 јылда тӧзӧлгӧн лӧ 19 чактыҥ учы јаар крестке тӱшпеген алтайларды кыстап, кӧчкӱндердиҥ элбек одорлорын мензинген.\n1904 јылда алтайлар ортодо јаҥы мӱргӱӱл јаҥ — ак јаҥ эмезе бурханизм – табылып келген. Ойрот-каан келип, орустардыҥ кызалаҥынаҥ айрыыр деген табыш Туулу Алтайдыҥ орто лӧ тӱштӱк бӧлӱгине јайыла берген. Бу јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 18-25 кӱндеринде орто Алтайда тыҥ кӧдӱриҥи башталган. Кыймыгуныҥ тӧс јери – Оҥдойдо Кеҥи деп јер болгон. Кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде 5,6 ла 7 отоктордыҥ алтайлары текши јуунга Кеҥиде јуулышкан. Ондо олорды Бийский уездтиҥ 3-чи участогыныҥ Крестьянский начальнигиниҥ јакааныла таныштырган. Ондо айдылганыла, Шабалин, Топучий, Туйакту, Оҥдой, Хабаровка, Кӱпчеген јурттарда јер ӱлештирер иштер улалар ла олордо туружатан улусты кӧстӧӧр керек. Ондый улус тудулган да болзо, удурлажуныҥ кыймыгузы токтобогон, ол Тӧрӧм кобыга (Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртыла коштой) кӧчкӧн.\nКыймыгу кӱӱк айда башталганы тегин эмес ошкош. Алтайлар јер ӱлештирериниҥ иштерин озолоорго амадаган. Оймонныҥ улузыныҥ бу иштерди эки јылга буудактаганы алтайларга удурлажарында тем болгон. Чын ла башталган бу керектерле колбой, 1904 јылда Чуйдыҥ јолыла Топучийдеҥ ала Хабаровкага јетире јерле иштеери ӧткӱрилбеген. Ол ӧйдӧги керектердиҥ кереечилериниҥ ле олордыҥ шылтактарын шиҥдегендердиҥ темдектегениле алтайлардыҥ јаҥы мӱргӱӱл јаҥды алар дегениниҥ тӧс шылтагы ол јер јанынаҥ кызыштар болгон.\nАйдарда, Буркан јаҥныҥ кыймыгузын озо ло баштап Тӱштӱк Алтайдыҥ крестке тӱшпеген јайзаҥдары ла байлары баштаган дезе, јастыра болбос. Урсул ичиниҥ јайзаҥдары 5-чи дючинаныҥ (тодош Б.Юмдеев), 6-чы дючинаныҥ (тӧӧлӧс Каха Чамчияков) лӧ 7-чи дючинаныҥ (майман Аргымай Кульджин) тӱӱкилик јетирӱлерде Буркан јаҥды јӧмӧгӧн деп айдылат. Бу байлардыҥ ла јайзаҥдардыҥ ортозында эҥ ле аргалу-чактулары – Манјы ла Аргымай Кульджиндер эмей.\nБӱгӱн алаҥзу јоктоҥ айдарга јараар: бойыныҥ алдына камдап турган тегин койчы Чет Челпанов Алтай Буркан јаҥды Тӧрӧм-кобыда баштаган кижи деп чотолып та турган болзо, је чын башкараачызы ол болбогон. Алтай Буркан јаҥды шиҥдеген эҥ јарлу этнограф-билимчилердеҥ А. Г. Данилин мындый айалгага ајару эдет: Чет Челпанов ӱйиниҥ карындажы Макы Маркитанов ажыра Кульджиндердиҥ кудазы болгон. Айдарда, Буркан јаҥды кӧдӱрип, Чет јӱк Кульджиндердиҥ јакаруларын бӱдӱрген кижи.\nМанјы Кульджин Буркан јаҥныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгонын билимчи В.К. Косьмин «Влияние монгольского буддизма на формирование и развитие бурханизма на Алтае» деген статьязында мынайда темдектейт:\n«Байлардыҥ, озо ло баштап Кульджиндердиҥ бурхан јаҥды јайарында јилбӱзи јаан, Манјы Кульджин дезе бу кыймыгуда башкараачы да болгонын мындый неме керелейт. Тереҥ кобыда (Тӧрӧмдӧ) мӱргӱӱлди тоскурган кийнинде, 1907 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде Кан-Оозына Манјы ла Аргымай Кульджиндер келген. Кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде Манјы Кан-Оозына јаргыга келгендерди оныҥ квартиразына јуулзын деп јакарган. Шӱӱжетен сурак ол јаҥы мӱргӱӱл ле Бийский уездтиҥ 5-чи станыныҥ приставына текши угузу-баштану бичиири, пристав кем каруулу оныҥ алдына Бурхан кудайдыҥ јаҥы мӱргӱӱл јаҥын јасакла јарадар баштану этсин деп». Абай, Сугаш, Кырлык, Јабаган, Кан, Чарыш ла ӧскӧ дӧ ӧзӧктӧрдӧ сууларла кӧчӱп јӱрген 512 алтайдыҥ колы јуулган. «Ак јаҥды јаҥдаарын јарадары керегинде баштануда» бурханисттер кам јаҥыдуларды јаратпай турганын кӧргӱскен ле «бойыныҥ кам јаҥын јерлик» деп айдышкан». «Тӱҥӱрлерин, наадайларын таштап», олор Россияныҥ окылу јаҥдарын јаҥы јаҥын јаҥдаарын јаратсын деп сураган. Санаа-кӱӱнниҥ јайымы керегинде 1905 јылда чыккан манифесттиҥ кийнинде баштаҥкайлу байлар ак јаҥды јарадарына јӱткиген. Јеҥӱ болгон соҥында олор тегин алтайларга јӧмӧдип, орус капиталла, орус камаанла тартыжарында бойыныҥ јилбӱлерин эрчимдӱ корыыр эди».\nОйрот-каандыктаҥ ӧйлӧринеҥ ала јаҥдалган Буркан јаҥ 1904 јылда орныгып турарда, оныҥ чын башкараачылары болгон улус – ол байлар Манјы Кульджин, Кыйтык Елбудин, Сапок Баинкин, олордыҥ болушчылары Кыргыз Саманов, Чапыяк Юдуев ло аҥылу адайтан кижи – јарлык Тырый Яшитов (байлу ады – «Ак-эмчи»).\nТырый Моҥгол јеринде канча јыл Россияныҥ башкарузыныҥ агентиниҥ тилмешчизи болуп иштеген, бичик-билик билер, алтай, орус, монгол тилдерле јайым куучындажар, јаан нама-ӱредӱчилерле, буддизмле таныш кижи. Тырый јарлыктарды јууп, јаҥды бир аайлу эдип ӱредип туратан кижи болгон. Ол ажыра алтай јарлыктар Моҥгол јерине барып, ӱредӱлер алып, алтай улус ортодо јайып туратан. Тырый ажыра јарлыктар буркан јаҥныҥ эдимдерин: буркандардыҥ сӱрлерин, очырларды, коҥколорды, судур-бичиктерди, саҥјаларды јакыдып алатан. Чет Челпановты мӱргӱӱлдиҥ кийнинеҥ јаргыда ширтеп баштаарда, Тырый Яшитов ачыгынча Алтай Буркан јаҥныҥ башкараачызы боло берген.\nАлтай буркан јаҥда (Ак јаҥда) буддизмныҥ камааны ла бойыныҥ аҥылулары керегинде ады-јарлу билимчи-этнограф А. В. Анохин бойыныҥ «Бурханизм в Западном Алтае» (1927 ј.) деген статьязында мынайда бичийт:\n«Бурханизм ӱредӱниҥ тӧзӧгӧзинде буддизмниҥ кӧп эмес доктриналары ла тӱндӱк монгол-ламаиттердиҥ орой ӱредӱзиниҥ доктриналары, онойдо ок озогы кам јаҥыныҥ бир кезик элементтери кирген. «Бурхан» деп сӧс буддизмнеҥ. Ол Будданыҥ ӧлӱминиҥ кийнинде удабай табылган ла кудайдыҥ сӱр-кеберин темдектейт. Баштап ла алтайлардыҥ оҥдогоныла, «бурхан» атту, ак кийимдӱ чын кижи ле јаҥы ӱредӱ экелетен болгон. Оноҥ бери ӧйдӧ «Бурхан» ол теҥериде јӱрген, кӱнди, айды ла ончо Орчылаҥды башкарган кудай деп јарлалган. Калганчызында алтайлардыҥ мӱргӱӱлиниҥ эҥ учурлу тӧзӧгӧзи – монотеизм. Је алтайлардыҥ мӱргӱӱл ӱредӱзинде «бурхан» кудайла коштой кӱн, ай, ак ла кӧк ӧҥдӧр, алтын арчын деген ламаиттердеҥ алынган элементтер туштайт. Бурханизм озо ло баштап буддизмниҥ, оноҥ монгол ламаизмниҥ ле кам јаҥыныҥ корболоры, онойдо ок чек јаҥы мӱргӱӱл эмес, ол алтай калыктардыҥ ортодо алдында болгон јаҥ болуп јат.\nКам јаҥыла колбулу кӱӱн-кӧрӱм бурханизмниҥ башталганыла колбой базылган. Бурханист-алтайлар, ӧскӧ мӱргӱӱлдер ок чылап, ончо кара немелердиҥ телекейин јаратпай барган. Бурханга, теҥериниҥ кудайына, мал-аштыҥ каны керек јок боло берген. Мал-аштыҥ канын тӧгӱп, тайылга эдерин јаратпаганыла бурханизм алтай калыктыҥ мӱргӱӱл ӧзӱминде јаан башка алтам эткен».\n«Алтай-Ойрот» эл-јондык биригӱниҥ башкараачызы


Президенттиҥ тӧс каруулары - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ президенти Владимир Владимирович ПУТИН 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде јаҥжыкканыла јаан пресс-конференция ӧткӱрген.\nБу пресс-конференцияда 1702 журналист турушкан, былтыр бу тоо 1640 болгон.\nПрезидент пресс-конференцияны 2018 јылдыҥ тӧс турулталарынаҥ баштаган.\nОроонныҥ башкараачызыныҥ журналисттердиҥ сурактарына карууларын газеттиҥ кемине келиштирте кыскарта јарлап јадыс.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ тогус айында ВВП 1,7 процентке кӧптӧгӧн. Минэкономӧзӱмниҥ белге-прогнозыла, оныҥ бир јылдык ӧзӱми 1,8%. Промышленостьтыҥ производствозы оноҥ тӱрген ӧскӧн. Былтыргы јылда 2,1 процент болгон болзо, быјыл чаган-ӱлӱрген айларда 2,9% болгон, белге-прогнозло 3% болор. Обрабатывающий бӧлӱк дезе оноҥ до тӱрген ӧзӱмдӱ болгон – 3,2%. Ӧткӧн ӱч кварталда тӧс капиталга инвестициялардыҥ кеми 4,1%. Розничный садуныҥ ӧдӱштирӱзи ле кеми – плюс 2,6%. Тузаланаачылардыҥ керексижи ӧскӧни билдирлӱ, онызы јакшы темдек.\nЭл-јонныҥ узак ӧйгӧ бир кеминде ле турган кирелтелери бир эмешке де кӧптӧгӧни темдектелген. Калганчы јетирӱлерле, ол 0,5 процент болор.\nОл кӧптӧӧр лӧ деп иженедим, нениҥ учун дезе, ишјалдыҥ кеми бийиктейт. Быјылгы он айдыҥ туркунына ол 7,4 процент, јылдыҥ турулталарыла кайда да 6,9-7 процент болор.\nИнфляция јарамыкту кеминде турат, чын, калганчы неделеде ол бир эмеш ӧскӧн – 0,5 процентке, оныҥ учун бис Тӧс банктыҥ ууламјылаган тӧрт процентине чыгарыс, 4,1-4,2 процент болор.\nИшјоктор астайт. Ӧткӧн јылда ол тӱӱкиде эҥ ас болгон болзо – 5,2 процент, је быјыл оноҥ астаган – 4,8 процент.\nСадуныҥ балансыныҥ профициди ӧзӱп јат: 2017 јылда ол кайда да 115 миллиард доллар болгон, быјылгы ӱч кварталда — 157 миллиард доллар. Јылдыҥ турултазыла, 190 млрд доллар болоры темдектелет.\nАкча-манадыс быжулалган. Алтынвалютный резервтер ӧзӧт – 7 проценттеҥ ажыра. Јылдыҥ бажында олор 432 млрд болгон, эмди 464 млрд.\n2011 јылдаҥ ала бис баштапкы ла катап профициттӱ. Профициттӱ федерал бюджетке кайда да ВВП-ныҥ 2,1 процентиле чыгарыс. Национальный благосостояниениҥ фонды ӧзӧт – 22 процентке.\nСтраховой пенсияныҥ орто кеми 2017 јылда 13 677 салковой болгон. Бу јылдыҥ учы јаар 14 163 болор.\nОноҥ ары президент журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген.\nНациональный ӱлекерлер керегинде\nБар аргаларды табып, ӧзӱмниҥ јаан учурлу бӧлӱктерине бир чук ууламјылаар керек. 2017 јылда башкару ла Администрация нацӱлекерлерге керектӱ акча-манат јанынаҥ кыракы иштеген. Јӱк 12 нацӱлекерге 20,8 трлн салковой, онойдо ок инфраструктураныҥ ӧзӱмине 6,5 трлн салковой пландалган. Озо ло баштап, су-кадыкты корыыры, ӱредӱлик, билим, кижиниҥ капиталы јанынаҥ ӱлекерлерге. Экинчизинде, производство, экономика. Федерал тӧс јердеҥ тергеелерде олорды канайда бӱдӱрип турганын шиҥжӱлеер керек. Ончо программалардыҥ акча-манадыныҥ кӧбизи федерал бюджеттиҥ, је иштиҥ кӧбизи тергеелерде ӧдӱп јат. Айдарда, тергеелер турулталу ишке белен болор учурлу: акча-манат кӧп учун, бааларды бийиктедер эмес, је улус сескедий чокым турултага ууламјылу иштеер керек. Оныҥ учун, мен федерал тӧс јердиҥ ле тергеелердиҥ јаба, јакшы ла тӧзӧмӧлдӱ ижине тыҥ иженип турум.\n2008 јылдаҥ ала 2018 јылга јетире экономиканыҥ ӧзӱми кайда да 7,4 процент болгон. Јылла чоттозо, эйе, бир проценттеҥ эмеш ле кӧп болор. Је экономика канайып ӧскӧнин ундыбайлы. Бир проценттеҥ де бийик кемдӱ ӧзӱм болгон, телекейлик кызалаҥ-кризисле колбой тӧмӧндӧш тӧ болгон. 2009 јылда бистиҥ эмес кризистиҥ кийнинде (2008-2009 јылдардагы телекейде акча-манат јанынаҥ кызалаҥныҥ шылтагы бисте эмес болгон, ол биске тыштынаҥ келген) тӧмӧндӧш кайда да 7,8 процентке болгон. Бис оноҥ кӧп јылдардыҥ туркунына араайынаҥ чыкканыс.\nОныҥ кийниндеги 2014-2015 јылдарда база кызалаҥду айалга болды – нефтьтиҥ, экспортко барып турган товарларыстыҥ тӧс бӱдӱмдериниҥ баалары тыҥ тӱшкен. Оныҥ учун, теп-тегин ле механически чоттоорго јарабас.\nОроонныҥ ВВП-зы, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кеми – тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи. Је биске ичкери тыҥ ӧзӱм эдерге, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кемин бийиктедердеҥ озо, экономиканыҥ структуразын кубултар керек. Национальный ӱлекерлер бу амадула ок иштейдилер ле структураны кубултарга, ого инновациялык бӱдӱм берерге ӱлекерлерге јаан акча-манат чыгарылар.\nБашкару ондый кубулта болорына иженет, бис ончобыс ого иженер учурлу, ол тушта ӧзӱмниҥ кеми де бийиктеер, ӧзӱмниҥ ӧскӧ дӧ аргалары табылар.\nЈуук эки јылда экономиканыҥ ӧзӱминиҥ кеми 2 процент болор, 2021 јылдаҥ ала башкаруныҥ пландаганыла, ӱч процент, оноҥ ары оноҥ до кӧп болор. Мен ончозын бӱдӱрип чыгарыс деп тыҥ иженедим. Бир ӧйдӧ бис экономиканыҥ кемиле (объем), садыжар аргабысла бежинчи јерде болгоныс. Је биске дезе экономиканыҥ чыҥдыйы јанынаҥ ӧскӧ лигага кирер керек. Бистиҥ национальный ӱлекерлер бу амадуга учурлалган.\nБюджет ле баалардыҥ ӧзӱми\nКелер јылдыҥ бюджеди 2,1% профициттӱ — онызы јакшы. Бистиҥ ороонныҥ тӧс кирелтелери нефтьти ле газты сатканынаҥ деп ундыбас керек. Је бисте нефтегазовый дефицит бар. Ол ороонныҥ нефтьти ле газты сатканынаҥ эмес кирелтези. Бу дефицит 2009 јылда 13% болгон болзо, эмди 6,6%, келер јылда 6% болор ло ол бир канча јылга турумкай артар учурлу. Онызы РФ-тыҥ экономиказыныҥ турумкайыныҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Айдарда, НДС-ты бийиктеткени нефтегазовый дефициттиҥ кӧргӱзӱзин бир кеминде тударыла колбулу.\nЖКХ-ныҥ тарифтериниҥ ӧзӱми јанынаҥ айтса, калганчы тӧрт јылда ол орто тооло кайда да тӧрт процент болгон. Келер јылда ол 1,7%, оноҥ – 2,4% болор. Текши тооло тӱҥей ле 4,1% болор. Нениҥ учун эки бӧлӱктей дезе, НДС-тыҥ кеми бийиктегенинеҥ улам, ЖКХ-ны иштедерге керектӱ јеткилдештердиҥ ле товарлардыҥ баалары кандый да болзо бийиктеер. Је текши кеми 4,1% ашпас учурлу.\nОппозицияныҥ јаҥдагы партиялары керегинде\n(Кезик тергеелерде јаҥга оппозицияда партиялардыҥ кандидаттары јеҥип келгени ле оныла колбой ол тергеелерди јеткилдееринде буудактар болбос по деген сурак болгон).\nЈаҥы губернаторлорло туштажулар келер неделеге пландалган болор керек. Бисте Госсовет ӧдӧр, мен Администрацияга талдаштарда јеҥген јаҥы губернаторлорло таҥынаҥ туштажу темдектезин деген јакылтаны бергем. Владивостокто ӧткӧни удабаган талдаштардыҥ турулталарын сакыыр керек болгон.\nЭкинчизинде, бу оппозицияда партиялардыҥ улузы јеҥген баштапкы учурал эмес. Смоленскти ЛДПР-дыҥ чыгартулу кижизи башкарат, Омскто, мен ундыбай турган болзом, «Справедливая Россияныҥ» кижизи, ӧскӧ дӧ тергеелерде КПРФ-тыҥ чыгартулу улузы бар. Оноҥ не болды? Олор кем јок ло иштеп туру.\nМен кандый да партияга кирбей јадым. Мен «Единая Россияны» тӧзӧгӧм, је президент кандый да партияга кирбей јат. Тергеениҥ јаҥы јеҥген башкараачызына мен болужарым. Сурак ондо эмес, талдалган башкараачы ижинде бийикте болуп, талдаштар алдында улуска берген молјуларын бӱдӱрер аргалу болзын.\nСоциализмге кайра бурылбас\nОбществодо болгон кубулталар тереҥ учун, алдындагы бӱдӱмиле социализмди орныктырар арга јок деп бодойдым. Экономиканыҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ кандый да элементтерин социализировать эдер арга бар ошкош, је оныҥ чыгымдары кирелтелеринеҥ кӧп лӧ учы-учында экономикада туйукка экелер.\nЈе ресурстарды чындык ӱлештирери, јоксыраштыҥ чийӱзиниҥ ары јанында эл-јонго ајарыҥкай болоры, государствоныҥ политиказын ондый улус ас болорына ууламјылаары, эл-јонныҥ кӧп јанына су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ јеткилдештериле бойлорына јарамыкту ээжилерле тузаланары – бу јанынаҥ ишти бис ӧткӱргенис те, эмди де ӧткӱредис. Национальный ӱлекерлер кӧбизинде бу керектерге ууламјылалып ӧткӱрилет.\nСӱрее-чӧп јанынаҥ айалга кӱч, је бис бу суракла алдында ӧйлӧрдӧ качан да иштебегенис. Совет ӧйинеҥ бери ондор јылдарга сӱрее-чӧпти оролорго ло таштаган. Бисте дезе јылдыҥ ла јуулган 70 миллион тонна сӱрее-чӧпти эдер јер јок. Сӱрее-чӧптиҥ кеми промышленностьтыҥ, химияныҥ ӧзӱмиле, пластиктиҥ кӧптӧгӧниле кожо база кӧптӧйт.\nБиске эҥ баштапкы ла учурлу керектерди эдер керек. Јарабас јерлерде сӱрее-чӧпти јоголтор. Онойдо ок переработканыҥ бӱткӱл индустриязын тӧзӧӧр керек. Государство тергеелер ле муниципалитеттер ажыра сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуур ла утилизировать эдер айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Сӱрее-чӧплӧ иштеер заводтор чыҥдый ла турулталу иштеер учурлу. Биске јуук ӧйдӧ, 2024 јылга јетире, ондый 200 завод тудар керек.\nНациональный ӱлекерлер ле јурт ээлем керегинде. Јурт ээлем бисте удаганнаҥ бери национальный ӱлекер болуп келди. Бисте јӧмӧлтӧниҥ кеми јӱстер миллиард салковойлор, бу јӧмӧлтӧ улалар, јаан ээлемдерге де, фермерлерге де, јурт ээлемниҥ ончо бӧлӱктерине де.\nӦзӱмниҥ арайлаганы керегинде. Эйе, ондыйы бар. Бистиҥ јурт ээлемниҥ ишчилери кӱч айалгаларда иштейт. Баштапкызында, маргыш-конкуренция бар. Ороон ичинде, кудайга баш, маргыш ӧзӱм алынган, ол дезе экономиканыҥ бу бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине јаан учурлу болуп јат. Тыш та маргыш бар. Бастыра ла ороондор биске удурлажа санкциялар этпеген, айдарда, бис бу ороондорго удурлажа нени де этпегенис. Бис США-ныҥ тектергениле Евросоюзтыҥ Россияга удурлажа санкциялар эткен ороондорына, США-га удурлажа керектер эттибис. Је телекейдиҥ ороондорыныҥ кӧбизи санкциялар этпеген ле олор бойыныҥ продукциязын бистиҥ рынокко чыгарат, айдарда, тыш маргыш бар.\nЈурт ээлемниҥ бойында не болуп јат? Ӧткӧн јылда тӱӱкиде аштыҥ тӱжӱминиҥ эҥ бийик кӧргӱзӱзи болды – 135,5 миллион тонна аш. Быјыл ай-кӱнниҥ коомой айалгазыла колбой кезик тергеелерде, 27 тергее ошкош эди, сакыбаган айалгалар јарлалган, тӱжӱм ас болды – 110,5 миллион тонна. Је бу тоо калганчы 25 јылдыҥ туркунына болгон кӧргӱзӱлердеҥ ӱчинчи кӧргӱзӱ. Ол сӱреен јакшы тоо. Ӧткӧн јылдыҥ тӱжӱмин ајаруга алза, бисте экспорттыҥ кемин 52,5 миллион тоннага јетирер арга бар. Бис бастыра молјуларысты ла контракттарды бӱдӱрерис, мында санааркаар неме јок.\nЈурт ээлемде мынаҥ ары иштегедий ууламјылар бар. Маргышта туружар аргаларды тыҥыдар, инфраструктураны элбедер керек, ол тоодо экспортты кӧптӧдӧр. Ӧткӧн јылда бисте экспорттыҥ кеми 20 миллиард доллар болгон, быјыл 25 миллиард болор. 16 миллиард – мылтык-јепселдиҥ экспорты, 25 миллиард — јуртээлемдик продукцияныҥ экспорты болор. Бис јурт ээлемниҥ ле экспорттыҥ бӧлӱгинде инфраструктураныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрис. Бу керекке јуук јылдарда 400 миллиард салковой чыгарарга турубыс. Ол тоодо портторды, јолдорды ла ӧскӧзин де јазаарына, экспортты акча-манатла јӧмӧӧрине. Онойып, бойыста маргыжар аргаларды бийиктедер керек. Онойдо ок кадрларды белетеерин, селекция ишти ле ӧскӧзин де јарандырар керек.\nЭкинчизинде, бийик переработкалу аш-курсак эдерин ӧскӱрер керек, ол эт ле эттиҥ курсагы.\nОнойдо ок јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱмиле колбулу сурактардыҥ аайына мынаҥ да ары чыгар керек. Јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱминиҥ программазы мынаҥ да ары иштеер.\nБензинниҥ баалары кӧдӱрилет\nКӧрзӧгӧр дӧ, ол ло французтардыҥ бензинниҥ баазын кӧдӱргениле јӧпсинбей турган удурлаштары ороондо учы-учында текши тӱймеенге кӧчкӧн. Господин Макронго экономикада ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктерде керек дезе чочыдулу айалгалар јарлаарга келишкен. Бисте бензинниҥ баазы кӧдӱрилер бе деген сурактар база турат. Ол керегинде калганчы ӧйдӧ кӧп айдылат. Бу керекте россияндардыҥ удурлажуныҥ акцияларын ӧткӱретен аргалары кандый, мындый айалгада государствого нези учурлу болотон? Митингке чыккан улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеери бе эмезе ӧӧн-бӧкӧндӧрди болдыртпазын кичееп алары ба?\nМында бирӱзин ӧскӧзине удур-тедир тургуспас керек. Улус бойлорыныҥ тап-эриктерин ле кӱӱн-табын канайып чыгара айтпайтан. Олордыҥ митингке чыгып туружары јолду. Је олор јасактыҥ ээжилерин буспас учурлу. Бис јасакты бузарын качан да болдыртпазыс. Государство бу керектерди јаантайын бойыныҥ ајарузында тудар ла ол аайынча ууламјылу иштер ӧткӱрер.\nФранцияда болуп турган тӱймеендер бензинниҥ баазын кӧдӱргениле колбулу деп сананып турум. Удурлажуныҥ митингтерине јалаҥ ла јербойыныҥ улузы — французтар чыкканын ајарар керек. Калганчы јетирӱлерле болзо, олорды эл-јонныҥ јети процентти јӧмӧп јат. Је бис Францияныҥ јаҥдарыныҥ алтамдарына кандый да баа-темдек берип болбозыс.\nОлордогы ла бистеги айалгалар незиле башкаланып јат? Французтардыҥ башкарузы нефтьтеҥ иштеп алып турган продукцияныҥ ла бензинниҥ бааларын јакшы билип турала, оны бойлоры ла кӧдӱргендер. Бу олордыҥ бойлорыныҥ политиказы. Олор энергетиканыҥ политиказын тузаланып, ороонныҥ граждандарыныҥ ресурстарын ӧскӧ бӧлӱктерге ууландырган. Башкараачылар бензиннеҥ, дизодырудаҥ ла сӱркӱштеҥ тӱшкен акчаны кӱнниҥ ле салкынныҥ болужыла иштеп турган энергетиканы ӧскӱрерине тузаланарга сананган болбайдар. Олор бу алтамды биле тура эткендер деп, база катап айдарга келижет. Мынызы улуска јарабаган. Энергетикадагы политиканы улустыҥ болужыла ӧскӧртӧр деген мууканыштар эл-јонго јарабаганы јарт.\nБисте бу сурактарла не болуп јат? Ороондо бензинниҥ баазы былтыр јылдыҥ јарымызынаҥ ала, качан телекейдиҥ рыногында нефтьтиҥ баазы иле кӧдӱрилерде, база бааланган. Је башкару ол ло тарый кӱйдӱрер ле сӱркӱштеер эдимдердиҥ бааларын бийиктетпеске, кезик учуралдарда дезе, карын да јабызадарга албаданган. Бу сурактарла нефть иштеп алып турган тӧс компанияларла јӧптӧжӱ-куучындар јакшы турулталарлу ӧткӧн. Эки ороондогы айалгалардыҥ аҥылулары шак мында. Олор бааларды биле тура кӧдӱргендер. Бистиҥ башкару дезе бензинниҥ баазын бийиктетпес деп тартыжат.\nБензинниҥ баазы бийиктеп турза, ол кемге јарайтан эди. Је башкару бу суракты бош салбай, оны бойыныҥ ајрузында тудуп јат ине. Мыны кажы ла кижи кӧрӱп ле аайлап јат. Бисте бирлик шӱӱлтеге келген јӧптӧр бар. Компанияларла јӧптӧжӱлер келер јылдыҥ тулаан айына јетире тургузылган. Чаган айдыҥ бажында НДС кӧдӱрилзе, бир эмеш кубулталар болордоҥ айабас, је баалар тыҥ ла кӧдӱрилбес деп, сананып турум. Калан 1-1,5 проценттеҥ ашпас учурлу. Россияныҥ ла телекейдиҥ рыногында айалгалар оноҥ ары кандый болотонын башкаруга бойыныҥ ајарузында кыйалтазы јогынаҥ тудар керек. Башкару келер јылда бензинге бааларды бийиктедерге бербес деп иженип турум.\nЭмди пенсияныҥ бӧлӱгинде болуп турган јаҥыртулар керегинде. Бу база бир учурлу ла ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи. 2000 јылдардыҥ башталганында ла тал-ортозында мен пенсияга чыгатан улустыҥ јажын кӧдӱрерин бир де јаратпагам. Ол тушта анайда эдерге јарабас болгон. Россияныҥ улузына 65 јаш јажайтаны ол — сӱрекей јабыс кемјӱ ине. Эмди ончозы кубулган. Пенсиядагы јаҥыртулардыҥ тӧс шылтактары ол — иштеп турган улустыҥ тоозы там ла астап, иштебей турган пенсионерлердиҥ тоозы дезе там ла кӧптӧп турганында. Мен бу керегинде бойымныҥ Баштанумда јарт ла чокым айткан эдим. Беш-алты јылдыҥ туркунына амыр-тыш јадар арга болгон. Је бу ӧй ӧтсӧ, пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кандый да белетениш јогынаҥ кенейте ле эдерге келижер эди. Ол тушта улуста кандый да јеҥилтелер болбос эди, ол тоодо ӱй улуска.\nУлустыҥ кӱӱн-санаазы кандый болорын ажындыра билгем. Јажы пенсияга јеткен кажы ла кижи ал-санаага тӱшпей база. Оҥ до, сол до јанынаҥ критика-сӧгӱш болорын база сескем. Сол јанынаҥ болгон согулталарды бистиҥ ончобыс јакшы билер. Бойлорыныҥ экономикадагы политиказыла Советтердиҥ ороонын јайраткан кайракандар кайда барды эмеш. Олор 90-чы јылдарда Россияны база арай ла болзо, јайратпагандар. Бисте Россия Федерацияныҥ ордына кандый бир Московия болор эди. Бу айалгаларды ајаруга аларга келишкен. Эмди бистиҥ ороон ӧзӱп, тыҥып јат. Ийде-кӱчтӱ Россияны јаратпай тургандар дезе ас эмес. Пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кыйалтазы јогынаҥ эдер керек болгон. Бу суракта эл-јонго качалаҥын јетиретен јарабастар ла келишпестер болгон болзо, мындый алтамды качан да этпес эдим.\nОроондо «ырыстыҥ индекси» болор бо?\nПрезидентке кӧнӱ эфирде эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ текши кеми керегинде сурак база болгон. Россияныҥ башкарузыныҥ јетирӱлеринде айдылганыла, улустыҥ кирелтелери бийиктеп јат. Је иштиҥ, экономический ӧзӱмниҥ, акча-манаттыҥ министерстволорыныҥ ла эксперттердиҥ статистика јанынаҥ јарлап турган кӧргӱзӱлери бой-бойынаҥ тыҥ башкаланат. Мыны канайып оҥдоор? Эксперттер дезе ороондо эл-јонго эмди тургуза кайкамчылу ла јарт эмес «ырыстыҥ индексин» кийдирер керек дежет. Андый индекс иштезе, ол тушта Россияныҥ кажы ла кижизиниҥ ӱни ајаруга алынар эди деген шӱӱлтелер бар.\nПрезиденттиҥ айтканыла, улуска ӧрӧги адалган ведомстволордыҥ тоолоры кайдаҥ ла канайып алынып турганын лапту јартаар керек. Јакшы јадып јадырыс деп айдадыс. Је улус магазинге барала, чындап та, баалардыҥ бийиктегенин кӧрӧт. Ого кем кайкабайтан эди… Улус мындый айалгаларда статистикага бӱтпей јат. Статистиканыҥ сайлама-структуразын база керектӱ кемине јетирер керек. Бӱгӱнги кӱнде ол бисте коомой иштеп јат. Бир јанынаҥ керек оныҥ чыҥдыйында да эмес, улуска статистиканыҥ кӧргӱзӱлери — ол јӱк ле ортолой алынып турган тоолор деп, чике ле чын јартаар керек ине.\nБис јадын-јӱрӱмниҥ ле ишјалдыҥ кеми керегинде айдадыс. Мен ол быјылгы јылдыҥ 10 айыныҥ туркунына 7,4 % ӧскӧн деп айткам. Јылдыҥ учына јетире ол 6,9 % болор. Је улустыҥ: «Мениҥ ишјалым мынча киреге бийиктебеген» — деп айдары база јолду. Бу дезе ортолой алынган тоо. Ол јӱк ле бир канча јонјӱрӱмдик бӧлӱктерге ле бир канча тергеелерге келижип јат. Темдектезе, нефть иштеп алаачылардыҥ ла металлургтардыҥ ишјалы бийиктеп, јадын-јӱрӱми јаранза, ӧскӧлӧринде мындый јаҥыртулар болбос аргазы бар. Мыны јӱк ле ортолой алынган кӧргӱзӱлер деп, база катап айдарга келижет. Оныҥ бастыра шылтактары шак мында.\nЈе ичкери ӧзӱм ле ижемјилер бар. Темдектер де јеткилинче. Элдеҥ ле озо садуныҥ кеми ӧзӱп турганы керегинде айдар керек. Автокӧлӱктердиҥ индустриязында бисте једикпестер учурап та турган болзо, је јеҥил јорыкту кӧлӱктердиҥ садузыныҥ кеми 27% ӧскӧн. Бисте анайда ок кеп-кийимдер эдип чыгарар, ӧдӱктер кӧктӧӧр, аш-курсак белетеп чыгарар производстволор ижин чик јок јарандырган. Бу бӧлӱктерде производствоныҥ кеми 9, 5% болгон болзо, эмди ол 13% ӧскӧн. Бисте ӧскӧ ороондорго јетирип турган авиакоштордыҥ кеми 46% бийиктеген, ороон ичиндеги авиакоштордыҥ ӧдӱштирӱзиниҥ кеми дезе 20%-теҥ ашкан. Кирелтелӱ садыжуныҥ ла толыжуныҥ шылтузында садыжу ӧткӱретен аргаларыс араайынаҥ ичкери јылып јат деп айдар керек.\nСтроительстводо айалгалар кандый?\nМында аайына чыгатан сурактар база кӧп. Оныҥ учун бу бӧлӱк керегинде эмеш элбеде айдайын. Эйе, биске јылдыҥ сайын 120 миллион квадратный метр кемдӱ туралдарды тудуп, ишке табыштырар керек. Је строительдерге иштиҥ чыҥдыйын јарандырар ла иштиҥ тӧзӧмӧл јанын кезем бийиктедер керек деп сананып турум. Тоололгон бу сурактардыҥ аайына чыкпазабыс, шалыр ла когыс иш мынаҥ да ары улалар. Биске улустаҥ акча јуурын ла оны куурмакташту тузаланарын чек токтодор керек.\nБӱгӱнги кӱнде керектиҥ аайы мындый: эйе, чын, бис квартиралардыҥ бааларын тыҥ кӧдӱрбей јадырыс. Мында кандый аргаларды тузаланадыс? Кезик улуска јеҥил баалу квартиралар чыгарылат. Кезик улус ого бойыныҥ акчазын табыштырат. Је олордыҥ кӧп сабазы учы-учында квартира да, акча да јогынаҥ артып калат. Строительстводо курч сурактар шык мынаҥ башталып јат. Биске бу бӧлӱкти акча-манатла јеткилдеерин аайлу-башту ла тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрер керек. Ишке табыштырып турган туралардыҥ кеми бир эмешке астайтан, ол эмезе билдирлӱ кӧдӱрилетен де болзо, је акча-манатла јеткилдештиҥ аайына тӱрген-тӱкей чыгар керек. Бу некелтени бӱдӱрбезес, строительствоныҥ индустриязында качан да ичкери ӧзӱм болбос.\nСтройкага акча-манат чыгарарын кредиттиҥ аргаларын толо тузаланып, банк ажыра ӧткӱрер керек. Калганчы акчазын кактап, оны квартира учун берип, тӧгӱндеткен улуска кыйалтазы јогынаҥ болужар керек. Бу сӱрекей курч ла јаан сурак.\nЧыҥдый эмдер — ол бек су-кадык\nӦскӧ ороондордоҥ экелип турган эмдердиҥ чыҥдыйы, бистийине кӧрӧ, јакшы деген шӱӱлтеле јӧпсинер аргам јок. Је бӱдӱретен керектер ле аайына чыгатан сурактар су-кадыктыҥ бӧлӱгинде јеткилинче деп бодойдым. Эм-томдор јанынаҥ нени айдар? Врачтарга эм эдип чыгараачыларла тыҥ јуукташпай, элдеҥ озо оору улус керегинде сананар керек. Оҥдоп туругар ба? Чокым сурулу производительдер табылып, мындый умзаныштар башталат: «Бистийи коомой — импортныйын беригер».\nБу јанынаҥ ӧскӧ ороондордоҥ келип турган эмдердеҥ чек мойножып болбозыс. Кезикте андый эмдер чын ла јаан болужын јетирип јат. Бу учуктыҥ кылындый сӱрекей «чичке» сурак. Бис эмдерди экспортко база аткарып јадырыс. Быјыл 700 миллионго аткардыс. Бу тоо тыҥ бийик эмес те болзо, је андый ла јаан јабыс эмес. Су-кадыктыҥ бӧлӱги ӧскӧлӧринеҥ камаанду ба, айса камаанду эмес пе? Јер-телекейде ончо ло неме бой-бойыла колбулу. Тургуза ӧйдӧ бис эмдердиҥ эҥ ле керектӱ дегендериниҥ кайда да 80% бойыста эдип јадырыс. Бу проценттер мынаҥ да ары бийиктеер аргалу. Гран ары јанынаҥ алып турган дженериктер база астайт. Эм-томныҥ баштапкы субстанциялары Россияда эдилет. Бу программа бисте јакшы иштеп јат.\nОрустарда ла россияндарда јаҥжыккан кӧрӱм-тезис бар. Каан јакшы, а бояриндер — уурчылар ла тонокчы-куурмакчылар. Слер билеригер бе, јадын-јӱрӱмде та нези де келишпей турган болзо, анда бистиҥ ончобыстыҥ бурузы бар. Мен тоолор керегинде айткам. Олор кайдаҥ, канайып алынып, бӱдӱрген иштиҥ кемин канайда кӧргӱзип турганын улуска јазап јартап болбой јадырыс. Слер јаҥы ла тоолорло болзо, бисте ончозы јакшы, је тегин улус ого бӱтпей јат деп айттыгар. Улустыҥ кирелтелери канча киреге јабызаганы керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй айткан јокпом. Мында јакшы не бар? Мен олорды јакшы деп база айтпагам. Кӧргӱзӱлердиҥ кеми 2015 јылда јабызап калган, 2016 јылда дезе минус 5,8 болгон. Мында нениҥ јакшызы бар? Мен чокым тоолорды адап турала, керектердиҥ аайы јакшы јанына табынча да болзо, је бурылып јат деп темдектегем.\nСайыт-чиновниктер керегинде канайып айтпас. Бисте оозынаҥ чыгып турган сӧстӧрин бойлоры да оҥдобой турган јамылулар бар. Бойлорыныҥ јеринде эмес бололо, ајырынбазынаҥ айдынып турган улус база учурап јат. Кече-бӱгӱн јамылу ишке келгендер бистиҥ ортобыста ла ӧскӧн улус ине. Бис олорго туй курчадып алган јӱрӱп јадыбыс. Кечеги тегин кижи — бӱгӱн сайыт. Кейде дезе кемјӱ јок, та нени де ӱрдӱрер керек. Андый кижи айдып турганын бойы да учына јетире оҥдобой, ӧскӧ улуска бӱдӱмјилелген ишти бӱдӱрип болбозын кӧргӱзет.\nУлусла иштеер керек. Ол тоодо сайыт-чиновниктерле. Бисте ойгор санаалу, ыраак кӧрӱмдӱ ле эрчимдӱ иштӱ башкараачылар ас эмес. Кайырчакты бӧктӧйлӧ, оны ойто ачып ийзеҥ, анда ол ло тарый кандый да куулгазынду кубулталар болбос. Моисей еврей албатыны 40 јылга чыгара чӧллӧ тегиндӱ бастыртпаган эмей. Је бис 146 миллион албатыны андый јолго ууламјылаар аргабыс јок. Госаппаратла иштеер, оны ӧскӱрер керек. Ол керектер јанынаҥ иштеп турубыс. Јиит улус ортодо башка-башка конкурстар ӧткӱредис. Келер ӧйдиҥ кадрлары јанынаҥ «Лидеры России» деп конкурс ӧдӧт. Олорды кийнинде академияда ӱредедис. Конкурсты ӧткӧн јиит башкараачылардыҥ ортозынаҥ 12 бе, 15 пе кижи губернаторлорго тудулган, 2 кижи федерал министрлер боло берди, 5 пе, 6 ба кижи министрлердиҥ ордынчыларына тудулган.\nТегин улус ла јамылулар бой-бойлорынаҥ ыраашкан учуралдар бӱгӱнги кӧнӱ эфирде чын темдектелген. Је бу јер-телекейде текши јайылган керек. Јаан экономикада јалаҥ ла андый. Бис эл-јонныҥ алдында турган сурактарга јаан ајару эдер учурлу. Јадын-јӱрӱми јокту кемине једип, чучурап јӱрген улустыҥ айалгаларын кезем јарандырар некелтелер туруп јат. Бис ол јанынаҥ эрчимдӱ иштеерис.


20.09.2017 - altaicholmon\nАлтын Кӧлдӧ «Ару јараттар» деген акцияда 100-теҥ кӧп улус турушты. Бу керекти Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы ла ОНФ-тыҥ таладагы бӧлӱги баштап ӧткӱрген.\nИшјокторго учурлалган семинар\nТурачакта эл-јонды ишле јеткилдейтен тӧс јерде ишјокторго учурлалган семинар ӧткӧн. Ондо 60-наҥ ажыра кижи турушты.


Кижинин бойынын 1олы бар - 15 Мая 2009 - Шебалинская районная газета "Сельская Новь"\nГлавная » 2009 » Май » 15 » Кижинин бойынын 1олы бар\nКижинин бойынын 1олы бар\nКуук айдын 21-чи кунинде аймакта Шепкиннин адыла адалаган бийик уредулу театральный училищени божодып 1аткан 1иит актер-1ерлештерисле туштажулар башталып 1ат. Эки куннин туркунына балдар бойынын кору-концерттиле Шабалиннин, 1ек1иектин, Беш-Озок ло Шыргайты 1урттардын албаты-1онын таныштырар. Откон номерде бис слерди Настя Чептнованын бичимелиле таныштырганыс. Бугун арткан 1иит актерлорго сости берип 1адыс.\n1акшыларба кару кычыраачылар! Мен Шебалин аймактын эн ыраак деремнелеринин бирузи - Беш-Озек 1уртынан болорым. Бу ок ойдо арасей тубинде, орус калыктын ортозында, толу ла болчок алтайлардын тоозында М.С. Щепкиннин адыла адалган бийик уредуде актерский факультете уренедим.\nКажы ла кижинин 1уруминде бойынын 1олы бар. Менин санаамла болзо, талдап алган\n1олым алтай албатыма ла кара башту калыгыма тузалу.\nБу уреду 1илбулу, ненин учун дезе, кожондоп билбес кижини кождондодып, би1елеп, чокум 1арт куучындап, ла ойноп уредет. Спортивный комплекс Олимпийскийде ушу уренеле бассейнге эжинедис. 1илбилу предметтер бар: сценическое движение, фехтование. 1е олорды алтайга 1анзас коргузерис, куунзегендерди онойдо ок уредерис.\nМосква ичинде башка-башка конкурстарга ла открытиелерге эрчимду турушканыс. Темдектезе, «Открытие 2-ой Международной летней театральной школы Союза театральных деятелей в г. Звенигороде». Театр эстрадыда (художественный башкараачызы Г.Хазанов) «Дружба без границ» деп фестивальда лауреаттар болгоныс.\nУчинчи курста бистер «То, над чем мы работаем» деген атту класс концертле «Международный фестиваль национальных студий» деп конкурста лауреаттар болгоныс. Бу ла 1ылда бу ла конкурста К. Гольдонинин «Слуга двух господ» деп пьесазыла тургускан дипломный спектакльла бийик кеминде турушканыс. Бистерде Л.Н. Толстойдын «Власть тьмы» деп спектакль бар. Класс концерт эки будумду. А. Островскийдин «На бойком месте» ле Метерлинктин «Синяя птица» деген пьесаларыла спектальдар Алтайда тургузылар.\nМосква ичинде оско вузтардын балдары ла бистер нак ла бой-бойлорыска кару. Онойдо ок Щукинский институтта, 4-чи курстын балдарыла нокорложодис. Бистер олордын спектакльдарын кородис, олор бистийин.\nОйлор одот, 1ылдар 1ылат, ары короло бери коруп ийзем, торт 1ыл одо берди. Алтайыма кару торолиме 1анар ой 1ууктаган. Москвада нени уренгенимди, алтайыма 1анып коргузерим.\nТеатрда иштеерин сакыйдым\n1акшыларба, Шебалин аймактын «Сельская новь» газединин кычыраачылары! Изу эзенисле бис слерге Москва каланын М.С.Щепкиннин адыла адалган бийик уредулу институдынын студенттери болорыс. Бу уредуде бистин аймактан беш бала уренет: уч кыс ла эки уул - Ирина Абрамова, Анастасия Чептынова, Арунай Чалчикова, Алексей Синьков, Карчага Елеков.\nМен - Карчага Елеков, соогим коболы, чыккан-оскон 1ерим - Шыргайты 1урт. Москва калада Щепкинский училищени божодып 1адым. Меге мында уренерге 1илбилу болды, 1е торт 1ыл одуп, 1анар ой келди. Бу откон торт 1ылга бистин уредучилерис биске экинчи эне–ада болуп, бисти бастыра 1анынан уретти. Москва кала 1араш ла 1илбилу де болзо, 1е алтайыма 1анар кууним туней ле келет. Кайыр-кырларынын озогинде П.В. Кучияктын адыла адалган театрга качан барып иштеримди сакып болбой турум. Школды божодып турган балдарга ыраактада барзын деп куунзеп турум. Ыраак калада уренерге коркыш 1илбилу. Мени уредип чыгарган улуска: энеме, э1елериме ле бастыра торон-тугандарга, эне-адамнын нокорлорине, меге болушкан улуска 1аан быйан. Бу уредуни уренерге болушкан улус коркуш коп оны чотозо, чазын 1етпес. Ончогорго1аан быйан.\nБистин аймактын башчызына Анатолий Бакумович Соколовко, биске коркышту 1аан а1ару эдип турганына 1аан быйаныс айдадыс. Слердин болужаарла бис аймактын стипендиязын кажы ла ай кыйалтазы 1ок аладыс. Онойдо ок аймактын тос библиотеказы аткарган бичиктер биске 1аан тузазын экелет.\nАлтайыма 1анарына суунедим\nКару 1ерлештер, бис слерди келер спектакльдарыска, концерттериске куунзеп келзин деп кычырып турубыс. Келер ойдо кару аймагыска тузалу болорыс деп сананып турус.\nАды-1олым Арунай Чалчикова, соогим иркит. Тургуза ойдо Москва калада ВТУ имени М.С. Щепкинада уренедим. Чыккан-оскон 1ерим Беш ичиндеги Шыргайты 1урт.\n2005 1ылда 17 1аштуда Шыргайтынын орто уредулу школын божодып турала, Москва кала 1аар актерский факультетке балдар алар деп уккам. Бойым экзамендерди ГАГУга исторический факультетке кирерге табыштыргам. 1е менин куун-санаам актерскийга тартылган. Театральный институтка кирер экзамендер табыштырып, уредуге кирип алганымга бойым да бутпегем.\nМында уренерге меге 1арап 1ат, ненин учун дезе коп-коп 1илбилу немелер уренедис те, кородис те. Бисти уредип турган уредучилер ончозы ла 1аан 1ашту профессорлор, народный артисттер, актерлор ло режиссерлор. Меге 1илбулу уреду изобразительное искусство, фехтование, танец, кинонын историязы ла онон до оскози. 1е ончо уредуден эн ле 1араганы сценическое движение болды. Бу уредуде сценада канайда согужарына орустап айтса «сценбой», акробатика, пластика, стойка на плечах, на голове, онон до коп спортивный 1анынан уренедис.\nУредуден башка международный фольклорный конкурстарда, концертерде туружып 1орыктайдыс. Бош ой болзо, театрга барадыс (театр Моссовета, Малый Театр, им. Горького, им. Васильева о.о.)\nМынайып 1уреле торт 1ылдын отконин де сеспей калдым. Бир эки айдан дипломды алып Алтайыма 1анарым деп суунедим!!!\nШыргайтты 1уртта эне-адамга, таайларымга, э1елеримге, акаларымга, быйаным айдадым.\nЫрыс, суунчи, су-кадык куунзейдим.\nКатегория: Все новости | Просмотров: 1380 | Добавил: Людмила | Рейтинг: 0.0/0 | - Оценить - Отлично Хорошо Неплохо Плохо Ужасно


Кыймыктанганы Марска да jедер... - altaicholmon\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — ӱч баланыҥ кару адазы, иженчилӱ эш-нӧкӧр, чындык најы, энезиниҥ кару, тӧрӧл јериниҥ ойгор уулы, јиит аргачы Айабас МЕТРЕЕВ. Оны тӧрӧл Чаган-Узун јуртыныҥ јанында Кызыл-Чин капчалдагы бу јууктарда «Марс» деп адалып баштаган кырлардыҥ кӧрӧӧчи-ээзи деп айдарга јараар.\nКош-Агашта кайкамчылу, јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ кырлар барын бу ла јууктарда билип, ӧткӧн јайда ары амадап барып келдим. Алтай улус јазап амырап билбес дезем, чын болор болбой. Кыжы-јайы мал-аш азыраш, ӧлӧҥ эдиш — иш ле иш. Бат, ол ло ӧлӧҥ ижиниҥ ӧйинде, бӱрӱҥкӱй кӱндердиҥ бирӱзинде, ӱӱремле экӱ кӧп сананбай, Чуйдыҥ јолына чыгып маҥтаттыс. Тӧрӧл Алтайыҥла јорыктап јӱрерге кандый токыналу! Ол кандый јараш! Оныҥ да учун темир-таш јаан калалардаҥ келген улусты карамдаарым — кӧӧркийлер кырлардӧӧн оосторы ачылып калган кӧрӱп отургылаар… Је олордоҥ болгой, Кош-Агашта канча јыл јаткан эјем де јанында ла турган Марс деген кырларды кӧрбӧгӧн болгон. Бу јаан јастыраны ӱзебис јаба тӱзедип салдыбыс.\nТеҥери бастыра булут та болзо, је јарык, кӧс кылбыкпас, томоногы ас кӱн болгон. Онызы карын да јакшы болды: кырлардыҥ, тӱгенбес јалаҥдардыҥ будуктары ла ондый ок башка-башка булуттарлу, јуруктарлу теҥери бой-бойына келижип тургандый…\nЧаган-Узунда бисти кыскачак терегештер ле ачу аш амзап алган тоолу эр улус уткыды. Јурттыҥ ары јанында анда-мында сӱрее-чӧп чачылып калган…\n«Марска» јууктап келзес, ондо туристтер, кӧлӱктер деген неме јык толтыра. Эки алтай уул базып келеле: «Слер кажы јердиҥ улузы?» — деп бистеҥ сурады. «Јербойыныҥ ла» дееристе, олор бисле куучындажып, ажанып алгадый јер бар, кырга чыгар јол кайда ла кийниндеги «Марска» јаҥыс јойу једерин айдып берди. Ол тушта бис олорды бу јерлерди корып турган улус деп оҥдодыс. Туристтердиҥ келижи кӧп учун база сурак берер арга келишпеди…\nБу кӱндерде ол јииттердиҥ бирӱзи Айа-бас Метреевле јууктада таныжып, куучындаштыс. Тоолу јылдар кайра ол бойыныҥ ээлемин башкарып тура, турист улустыҥ билбес јанынаҥ эткен јаманына учураган. Малды јайыла бийик тайгаларда кабырып, ээлери јуртка тӱжӱп келзе, кышкы кажаандарын улус бузуп, кезип, от салып турар болуп калган. «Слер нениҥ учун мындый јаман керек эдип турганаар?» деген суракка олор: «Бис бу кереги јок, таштап ийген кажаандар деп бодогоныс» — деп каруу јандырар болды. Онойдо ок туристтердиҥ келижиле колбой, сууныҥ јарадында, јалаҥда сӱрее-чӧп тӧ кӧптӧп баштаган. Бу сурак анчада ла Айабастыҥ билезине ӧҥзӱре болуп, олор јуулыжып, бу айалганы мынайда артыргызарга јарабас, аайы-бажына чыгар керек деп шӱӱштилер.\nОлор аграрный туризм тӧзӧп, туристтердиҥ амыражы аайлу-башту, ајарулу болорын некегендер. Је ондый туризм керегинде јасакта чокым айдылбаган учун, буудактар болуп турарда, Метреевтер Чаган-Узундагы јерлештерин јӧмӧшсин деп кычырып, јуртка јаан учурлу јондык ӱлекер белетеп, оны «Јылдыҥ эҥ артык јондык ӱлекери» деген тергеелик кӧрӱ-маргаанга аткарган. Бу јаан алтамда Айабаска «Јондык аргачылыктыҥ школында» (бизнес-тазыктыраачызы Т. Л. Пахаева) ӱренгени јакшы јӧмӧлтӧ болгон. Ол туштарда Айабас «Јиит аргачы» деп маргыжуда да турушкан эди.\n«Чаган-Узун јуртта јадып тургандарды јуртээлемдик туризмге тартып алары» деп адалган ӱлекер 2016 јылда иштеп баштаган. А. Метреев озо баштап олордыҥ тайгаларына јӱк геологтор, студенттер келип турарын эске алат. Туристтер тӧрт јыл кире кайра келгилеп баштаган. Олор кӧрӱнген ле јерле, јалаҥдарла јаан кӧлӱктерлӱ, квадроциклдерлӱ маҥтадып јӱрер — кийнинде ол маҥтаткан, тепселген јерлердеҥ ӧлӧҥ дӧ чыкпас болот. Айабас карындаштарыла, јербойыныҥ уулдарыла кожо айыл-чыларга «ай-уй» деп айдып, кӧлӱктерди бир јерге тургузып, бир ле јолло маҥтатсын деп јартамалду иш ӧткӱрген. Иш оной ло башталган: аҥылу јолдор белетелип, сӱрее-чӧп чачар каптар тургузылып. Эмди јанында Ортолык, Кӧкӧрӱ, Курай јурттардаҥ, Кош-Агаштаҥ да улус келип, кожо иштеер кӱӱнин айдат.\nБу чоокыр кырлар турган јерлер алдынаҥ ла бери Айабастыҥ билезиниҥ јаткан, иштеген јерлери болгон. Бӱгӱн де мында кӧп сабада оныҥ тӧрӧӧн-туугандары иштенет. Онойып, бу ӱлекерле Чаган-Узуннаҥ 13 биле, Курайдаҥ бир кижи, Белтирдеҥ эки, Ортолыктаҥ бир, Кӧкӧрӱдеҥ эки кижи ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер.\nКырларлу бу јерди јурт ээлемнеҥ рекреацияга кӧчӱрери јанынаҥ сурак администрацияда кӧрӱлип јатканча, јиит аргачы јербойыныҥ улузыла кожо айылчылар кондырар турачактар јазап, керектӱ улусла колбу тудуп, бастыра сурактарды шӱӱп, амадуларын араайынаҥ бӱдӱрип јат. Олордыҥ эҥ учурлузы — јерлештери бу иш-бизнесте јӧмӧжип, иштӱ-тошту, арга-чакту болоры.\nТуристтер јаҥыс ла ар-бӱткенниҥ јаражын кӧрӱп, оноҥ јӱре берер эмес, је онойдо ок мында јаткан албатыныҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла, јадын-јӱрӱмиле танышсын деген амаду бар. Айылчыларга анчада ла алтай кай, албатыныҥ кӱӱзи солун ла јарап јат. Чадыр, кийис айылдарда олорго Айастан Язакчинов ло Тӧжилей Алчинов куулгазынду кайын сыйлайдылар.\nЈуук ӧйдӧ јуртта эки музей ачылар. Бирӱзинде албатыныҥ эдинген-тудунган эдимдери, айылчыларга солун јазалдары, оныҥ ээлериниҥ ады-јолдоры, фотојуруктары тургузылар. Ундулгановтордыҥ билезиниҥ музейинде јербойыныҥ устарыныҥ јаҥжыккан иштери кӧргӱзилер.\nОнойдо ок јербойындагы устардыҥ эдимдерин садар јабынты-лавкалар тудулары темдектелет. Јылкы, тӧӧлӧр тудуп тургандарла туристтерди ыраада экскурсияларга апарары, артисттерле культурный программа јанынаҥ јӧптӧжӱлер ӧткӱрилет. Јурттыҥ кажы толыгында кӧргӧдий, улус ажанып алгадый јерлер кӧргӱзилген карта да јуралар. Јаҥыс сӧслӧ айтса, эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле јеткилделген бастыра айалгалар болор…\n«Јердиҥ сурагыныҥ аайына канчанчы јыл чыгып јадыбыс, кеп сӧстӧ чилеп, «молјонгонынаҥ удабас ла ӱчинчи јыл болор» — јуук ӧйдӧ амадубыска једип, јаан ишти баштаарысты алаҥзыбай турум» — деп, Айабас айдат. Ол онойдо ок бу ӱлекердиҥ база бир јакшызы — јашӧскӱримниҥ јаан калалар, Тӱндӱк јаар барыжы астап, баргандары кайра бурылып, бу ӱлекерге јӧмӧжип, јерлер алып, иштеп турганы деп темдектеди.\nКоночылыктар эмди де керектӱ. Темдектезе, кӱӱк айдыҥ байрамдарына ал-камык айылчылар келзе, Кош-Агаштыҥ, Акташтыҥ ла Курайдыҥ коночылыктары чӱрче ле толо берет. Иш ончозына једер. Удабас ла аайлу-башту иш оноҥ ары элбеп, башка да аргалар болор.\nЭмдиги Интернеттӱ ӧйдӧ «Марска» аҥылу реклама да керек јок, улус бой-бойына айдыжып, бичижип, видео согуп таркадат. Айылчылар ас болбойт…\nАйабас билезинде јаҥыс уул. Ол бойы, кожо чыккан эки эјези, сыйны ла энезиниҥ эрте јада калган сыйныныҥ эки уулы ла кызы кожо чыдагандар. Метреевтердиҥ энези, Тамара Алексеевна, элбек кӧрӱмдӱ, јалакай, ус, иштеҥкей кижи, балдарын да ондый ок эдип чыдадып салган. Бу ӱлекерди бӱдӱреринде олордыҥ јаан болушчызы болот. Тамара Алексеевна бойыныҥ колыла јӱзӱн-јӱӱр эдимдер, сувенирлер эдип, башка-башка кӧрӱлерде туружып, ӱредӱлерге јӱрӱп, балдарына јӧмӧлтӧ эдет.\nОнойдо ок јиит аргачы јӧмӧлтӧ-болуш учун, АР-дыҥ кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧри аайынча фондына, АР-дыҥ «КЦСОН» автоном учреждениезине (Н. М. Тадырова), тӧрӧл Кош-Агаш аймагыныҥ башкартузына, јерлештерине јаан быйанын айдат ла ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары элбеп улаларына иженет.\nЈолыгар јаантайын ачык, амадулараар оноҥ до бийик болзын, јерлештереер мынаҥ эрчимдӱ јӧмӧжип, эптӱ-јӧптӱ иш болзын!\nТуризм — ол ӧйдиҥ некелтези. Јербойындагы улус, анчада ла јииттер јилбиркеп, туристтерди аш-курсагыла кӱндӱлеп, мал-ажыла, культуразыла, узыла кайкадып, акча-манат иштеп, ол ок ӧйдӧ ар-бӱткенди чеберлеп јатканын кӧрӧргӧ оморкодулу.


Кыймыктанзаҥ — јол аларыҥ... - altaicholmon\nКыймыктанзаҥ — јол аларыҥ…\n«Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» (РДШ) кичӱ изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде Шабалин аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Горный орленок» деген лагерьде бойыныҥ 2-чи республикан следын бийик кеминде ӧткӱрди.\nБу јаан кыймыгуныҥ учуры — балдарга јӱрӱмде бойыныҥ јолын табарына болужары. Слет ӱренчиктердиҥ амыралта ӧйинде ӧткӱрилет: ӱредӱ божогон, санааркаш јок амыр айалга. Мында олор јилбилӱ, ижинде профессионал улусла таныжып, куучындажып, сурактарына каруулар алат. Башка-башка мастер-класстарда, тренингтерде туружып, кӧп билгирлер алат, јилбилӱ шӱӱлтелер, солун ачылталар эдет. Онойдо ок кем де бойында јаҥы јайалта ачар аргалу.\nСлетто ӱренчиктер јаҥы нӧкӧрлӧр табып, јууктада таныжып, нӧкӧрлӧжип јат. Најыларлу кижи карыкпас, олор бой-бойлорына јаантайын болужып, јӧмӧжип јӱрер. РДШ балдарды улуска килеҥкей, буурзак, Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизин билип, јаҥжыгуларын ундыбай чеберлеп јӱрерине, Россияныҥ јаркынду келер ӧйиниҥ тоомјылу ӱйези болорына таскадат.\nСлетто 250-неҥ кӧп ӱренчик, педагогтор, айылчылар ла эксперттер турушты.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада ӱредӱ ле билим аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева јуулгандарга уткуулду сӧзиле баштанып, ӱренчиктердиҥ кыймыгузында эрчимдӱ туружып турганы учун АР-дыҥ башкарузыныҥ Быйанду самараларын Тожоҥтыдагы ла Паспаулдагы орто ӱредӱлӱ школдорго табыштырды. Слеттыҥ программазы РДШ-ныҥ тӧс ууламјыларыла тӧрт бӧлӱктеҥ турган: «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми», «Граждан эрчим», «Jуучыл-тӧрӧлчи ууламјы» ла «Jетирӱ-медийный ууламјы». Балдар бойыныҥ талдап алган ууламјылары аайынча јӱзӱн-башка мастер-класстарда, тренингтерде туруштылар. Быјылгы слетто эксперттер болуп ла јӧмӧп иштеерге ФСБ-ныҥ, ФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартуларыныҥ, АР-дыҥ МВД-зыныҥ, МЧС-ыныҥ, Росгвардияныҥ бӧлӱктериниҥ, республиканыҥ «Вымпел», «Россияныҥ бедирештӱ иштер ӧткӱрер кыймыгузы», «Юнармия» деген јондык биригӱлериниҥ, Сайлугемдеги эл парктыҥ, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ, ГАГУ-дагы студенттердиҥ «Гусь ТВ» телекӧрӱлтезиниҥ, «Врачебно-физкультурный диспансердиҥ», «Центр психолого-медико-социального сопровождения» деген учреждениениҥ ӧмӧликтери ле чыгартулу улузы, бијениҥ TM street, су-кадык ӧзӧриниҥ «Колибри» студиялары, онойдо ок Александр Печерский, Татьяна Синькова, Артур Сабин, Вадим Фефелов, Анна Пьянкова, Валерия Любимцева ла о. ӧ. келдилер.\nСлеттыҥ улалганында балдар кычырарыныҥ культуразын тыҥыдарына ууламјылалган «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыла кожо кычыр» деген Бастырароссиялык акцияны јӧмӧгӧн. Бу керек онойдо ок «Добрый плэнер» деген Бастырароссиялык акцияла база колбулу болды.\nРДШ-ныҥ «Классные встречи» деген ӱлекери быјылгы слеттыҥ база бир јаҥыртузы болгон. Ӱренчиктерге јолыгарга, бери јондык ла государстволык ишчилер келип јӱрген. Олор балдарга бойыныҥ јӱрӱми, салымыныҥ јилбилӱ учуралдары керегинде куучындаган. Айса болзо, та кемге де бу куучындар јозок болор. Онойып «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми» деген бӧлӱкте айылчы болуп, «Танцы на ТНТ» деген шоуныҥ туружаачызы Айхан Шинжин, «Граждан эрчим» бӧлӱкте — Россияныҥ МЧС-ыныҥ АР-дагы башкартузыныҥ сууларда улуска јеткер болдыртпазы аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Александр Глебов, јетирӱ-медийный ууламјыда «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ јааны, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева иштедилер.\nОнойдо ок ӱренчиктерде режиссер Михаил Кулунаковло туштажар арга база болды. Кийнинде Олор оноҥ бу режиссердыҥ «Трико» ло «Кереес» деген документальный фильмдерин јилбиркеп кӧрди.\nАлтай Республиканыҥ «РДШ-зыныҥ» следыныҥ туружаачылары, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ (РНГ) ӱренчиктери бисле бойыныҥ кӧргӧн-укканыла ӱлештилер.\nЭкемель МОЧЕВА: «Бистиҥ гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ јондык биригӱзиниҥ ады — «Эрјине». «Эрјинебисле» оморкойдым. Бис балдардыҥ ла јииттердиҥ текшироссиялык кеминде эҥ артык 100 биригӱзиниҥ тоозына киредис. Бу биригӱге киргенимнеҥ бери бир ле јыл болды, је бу кыска ӧйдиҥ туркунына биригӱбистиҥ адынаҥ РДШ-ныҥ текшироссиялык съездине барып келдим. Слеттоҥ бийик, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу јангам.\nБу туштажуларда јуучыл-тӧрӧлчи ууламјыны талдап алгам. Мында меге Афганистандагы јууныҥ туружаачызы Владимир Павлович Казанцевле туштажу эҥ ле тыҥ јарады. Оныҥ јилбилӱ куучындарын угуп, ӧйдиҥ ӧткӧнин де сеспей калдыс. Онойдо ок ӧрт-аргадаачы службаныҥ ӱредӱлери јараган. ²ртти ӧчӱрип, улусты аргадаган иш канайда ӧдӱп турганыла, оныҥ айалгаларыла кажы ла кӱӱнзеген бала бойы таныжып, јарт аайлап алды.\nРДШ-ныҥ следы меге јаҥы ченемел, јилбилӱ туштажулар, кӧп нӧкӧрлӧр сыйлады. Мында ончо керектерде туружып, келер ӧйдӧги ӱредӱмниҥ талдап алган ууламјызы чын, меге јарап, келижип турганын бойыма база катап бӱдӱмдеп алдым».\nКатан ЧЕРНОЕВ: «Мен 11-чи класска кӧчтим, «Эрјинениҥ» башкараачызы болуп јадым. Ӱредӱде мен јондык-гуманитар ууламјыла ӱренип турум, је онойдо ок меге јуранары база сӱрекей јарайт. Слетто «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми» деп бӧлӱкке барарга санангам. Оноҥ эмеш булгалыш бололо, «Jуучыл-тӧрӧлчи ууламјыдагы» ӱренчиктердиҥ тоозына киргем. Отрядымныҥ балдары сӱрекей јараган учун јеримди кайра толышпадым.\nБу ууламјыда мени кинологтордыҥ санаалузыла кижинеҥ артпас ийттери эҥ ле тыҥ кайкатты. Олор улустыҥ тилин аайлап тургандый, кажы ла команданы чокым бӱдӱргилеп турды. Jуучыл јанынаҥ чек ле «ноль» до болзом, ончо ӱредӱлер, туштажулар меге јарады. Учурал болуп, бу ууламјыга киргеним — айса болзо, салым болор бо деп сананадым…\nМындый тузалу, сӱӱнчилӱ туштажуларды база да ӧткӱрип турар керек. Эмди мен јарым республика нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым! А бисти ондо кандый јакшы азыраган эди?!».\nБу јаан туштажу-слетты ӧткӱрерине балдардыҥ ла јииттердиҥ «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» деген текшироссиялык јондык-государственный биригӱзинеҥ ӱзеери федерал акча чыгарылганын темдектеер керек. Слетто РДШ-ныҥ аппарадыныҥ јааны, ӱренчиктердиҥ кыймыгузыныҥ талалык бӧлӱктериниҥ баштаҥкайларын акча-манатла јӧмӧӧр программаныҥ башкараачызы Михаил Телушкин база турушты. Андый јӧмӧлтӧ-болуштыҥ шылтузында бу слеттыҥ туружаачыларыныҥ тоозын эки катапка кӧптӧдӧр арга болгон. Jаан иш-керекти баштап ӧткӱргендер: балдардыҥ ла јииттердиҥ «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» деген текшироссиялык јондык-государственный организациязы, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы, ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јери, РДШ-ныҥ АР-дагы талалык бӧлӱги. Бойыныҥ кӱӱниле (волонтер-вожатыйлар) Владимир Кудрявцев, Яна Курганкова, Юлия Вишнякова, Эркелей Бекова, Джовид Арчабеков, Айару Чеконова, Анжелика Косарева ла Алексей Панюков иштегендер.\nБу учурлу, кеми јаан иш-керекти кӧдӱргендер келер ӧйдиҥ ӱйезин кӧрӱп, олордыҥ јаҥы билимдерге јӱткигенине сӱӱнип, нак, омок, ойгор болгондорыла оморкоп, мындый туштажуларды ӱспей, оноҥ до ары ӧткӱрер деп, иженер керек.


Эл музей—Алтайдыҥ оморкодузы ла байлыгы - altaicholmon\n«Газпромныҥ» акча-манадын музейдиҥ туразыныҥ реконструкциязына чыгарары јанынаҥ јаан ла каруулу ишти Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников ӧткӱрген. Jаҥыртулу иш 2008 јылда башталып, тӧрт јылдаҥ бӱткен. «Газпромныҥ» акча-манадыныҥ шылтузында музейдиҥ туразыныҥ кемин эки катапка элбедип, јерсилништеҥ алдырышпас, бек этирте, Сибирьдеги федерал округта, Россия ичинде бӱгӱнги кӱнниҥ некелтерине турар музей тудулган.\nЭмди ондор тоолу элбек ле кеен залдарлу, 70 муҥ солун ла байлык экспонаттарлу, јилбилӱ экспозицияларлу музейге Туулу Алтайдыҥ ӧткӧн ӧйиле таныжар кӱӱндӱ кӧп улус келип туру.\nАлтай Республикада эмдиги ӧйдиҥ ээжилерине келижип турган јаҥы тура-музей тудар амаду 1993 јылда тургузылган. Бу јылда Новосибирсктиҥ археологторы Ӱкекте јебрен ӧйдиҥ эпшизиниҥ, Очы баланыҥ, мумиязын тапкандар. Туулу Алтайдаҥ табылган Очы баланы тӧрӧлине јандырар ченежӱлер кӧп лӧ болгон. 2006 јылда Алтай Республиканыҥ Башчызына тудулган Александр Бердников Алтайдыҥ аксагалдарынаҥ Очы баланы јандырар јакылта алган. Jе Очы баланы табылган бӱдӱмиле кичеерге ле келер ӱйелерге артырарга, музейде аҥылу айалгалу кып јазаарына миллиондор тоолу акча-манат керек болгон. Онойып, бу јакылта «Газпромныҥ» чыгарган акча-манадыныҥ шылтузында бӱткен. Бӱгӱн бастыра телекейдеҥ, ороонныҥ тергеелеринеҥ келген туристтер музейдиҥ байлык экспонаттарыла танышпай барбай јат.\nЭл музейдиҥ туразын јаҥыртар иштерге текши тооло 752 миллион салковой чыгымдалган. Музейдиҥ директоры Римма Еркинованыҥ айтканыла, јаҥыртылган музейге улус келери канча катапка кӧптӧгӧн лӧ калганчы беш јылдыҥ туркунына ого 200 муҥнаҥ ажыра кижи келип јӱрген. 232 кӧрӱ јаҥы ачылган ла 4 200-теҥ ажыра экскурсиялар ӧткӱрилген.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ туразын јаҥыртар ла ого коштондыра кыптар тудар иштер 2008-2012 јылдарда ӧткӧн. Jе музейдиҥ тӧзӧлгӧн тӱӱкизине кайра кӧрзӧбис, ол ӧткӧн, 20-чи, чактыҥ бажына апарат. Музейдиҥ тӧзӧгӧзи болгодый јуунтылар 1918 јылдаҥ ала болгон.\n1918 јылда Каракорум-Алтайский земский управа Г. И. Чорос-Гуркинниҥ баштаҥкайыла Н. С. Гуляевтеҥ оныҥ адазыныҥ јууган археологияныҥ, минералогияныҥ, палеонтологияныҥ коллекция-јуунтыларын ла библиотеказын садып алган. Олор 1920 јылда Улалуга экелерге јетире ол бойы кайырчактарда јаткандар. 1920 јылда Горно-Алтайский ревкомныҥ јӧбиле албаты ӱредӱниҥ бӧлӱгинде музей тӧзӧлгӧн.\nА. В. Анохин музейдиҥ баштапкы тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи ле заведующийи болгон. Оныҥ бу ишке келгениле колбой, музейдиҥ ижи эрчимделип, керектӱ ууламјыла барган. Башка-башка јылдарда музей кӧп тураларла кӧчӱп иштеген.\n1988 јылда каланыҥ тӧс јеринде музейге адылу ӱч кат тура тудулган. Бир јылдаҥ бир канча улус, ол тоодо Р. М. Еркинова музейге Алтайдыҥ атту-чуулу шиҥжӱчизи Андрей Викторович Анохинниҥ адын адаар баштаҥкай эткендер. 1989 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Горно-Алтайский областьтыҥ краевед музейине оныҥ тӧзӧӧчизи А. В. Анохинниҥ ады адалган, бу ок јылдыҥ сыгын айыныҥ 26-чы кӱнинде музей эжигин кӧрӧӧчилерге ачкан. Залдарды ла экспозицияларды јурукчылар А. И. Козловцев. Я. Кыйынов, И. И. Ортонулов ло ӧскӧлӧри де кееркеткен.\nБӱгӱн музейдиҥ айалгазы калыктардыҥ байлыгы ла энчизи болуп турган мындагы кичеелген ле энчилелген эдимдерди ле јуунтыларды јеткери јок ло ӧрттӧҥ чынык корыыры јанынаҥ ончо некелтелерге келижип јат. Кичеелген экспонаттардыҥ ӧйи канча јӱстер миллиондор ӧй кайра ла бӱгӱнги кӱндерге јетире ӧйлӧрлӧ чотолот. Jаҥыртылган музейде диорамалар, реконструкциялар ла эмдиги мультимедийный аргалар элбеде тузаланылат, айдарда, кӧрӧӧчилерге олорло лапту ла јакшы таныжар арга бар.\nМузейде ар-бӱткенниҥ, тӱӱкиниҥ, художественный, фондтордыҥ, экскурсионный бӧлӱктер иштейт. «Туулу Алтайдыҥ јебрен тӱӱкизи», «Алтай этнография», «Туулу Алтайдыҥ орус эл-јоныныҥ јаҥжыккан культуразы», «Кееркемел искусство», «Ӱкек ӧзӧктиҥ комплекси» деп экспозициялар тургузылган. Музейдиҥ билим библиотеказында кычырар зал бар. Музейде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ, Н. И. Чевалковтыҥ, И. И. Ортонуловтыҥ, В. П. Чукуевтиҥ ле ӧскӧ дӧ јарлу јурукчылардыҥ иштериниҥ байлык коллекциялары тургузылган.\nМузейдиҥ ижи элбек ле байлык. Бӱгӱнги кӱнде эл музейдиҥ ижи-тожына јуунтыларды, экспозицияларды толтырары, кичеери, чотко алары, шиҥжӱлеери, элбеде јарлаары ла кӧргӱзери кирет. Онойдо ок эл музей билим-шиҥжӱлӱ, культурно-ӱредӱлӱ, билим-методологиялу ла кӧрӱлер ӧткӱрер иштер база ӧткӱрет.\n1989 јылдаҥ ала музейде иштеген ле узак ӧйгӧ оныҥ директоры болуп турган Р. М. Еркинованыҥ куучындаганыла, музей федерал адылу программаларды тургузарында ла бӱдӱреринде эрчимдӱ туружат: «Россия Федерацияныҥ культуразын ла кеендигин ӧскӱрери ле кичеери», «Россияныҥ культуразы» («Музейдиҥ фондторыныҥ јеткер јок болоры», «Камдардыҥ тудунганын јаҥыртары», «Jурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ графика энчизин јаҥыртары» деп ӱлекерлер), «Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ла культурно-тӱӱкилик ӧзӱмин билимле јеткилдеери» ле ӧскӧ дӧ республикан ла ведомственный адылу программаларда.\nОнойдо ок музейдиҥ экспонаттары башка-башка кӧрӱлерде кӧп тургузылып баштаган. 1993 јылда—Токиодо «Алтай јаҥжыккан кеп-кийим»; Алтайдыҥ Россияга киргениниҥ 240 јылдыгында, 2005 јылда, ЮНЕСКО-ныҥ Парижтеги штаб-квартиразында—«Алтай—ӧйлӧрдиҥ колбузы»; 2006 јылда Россияныҥ этнографиялык музейиле кожо Москвада «Jебрен Алтай»; 2005 јылда Омскто «Сибирьдиҥ соојыны. Jерлердиҥ ӱндери» деген кӧрӱлер ӧткӱрилген.\nМузей јаҥыртылган кийнинде кӧрӱлердиҥ тоозы алдындазынаҥ кӧптӧгӧн. Ондый тергеелик ле телекейлик учурлу кӧрӱлер 2013 јылдаҥ ала ӧткӱрилип јат. Ол тоодо 2013 јылда Хакасияныҥ краевед музейиле, јарлу коллекционер С. Г. Нарылковло кожо «Алтай-Сайан кырларлу ороондо таштагы кеендик», «Кӱнчыгыштыҥ ӧҥдӧри: јажыттар, баатырлар, кеп куучындар», Тува Республиканыҥ национальный музейинеҥ «Надя Рушеваныҥ графиказыныҥ телекейи» деп кӧрӱлер болгон. 2014-2015 јылдарда «Рерихтиҥ пакты. Тӱӱкизи ле бӱгӱнги кӱни», Россияныҥ Санкт-Петербургта этнографиялык музейиниҥ фондынаҥ «Дмитрий Клеменц. Музейдиҥ туулганы» деп кӧрӱлер, баштапкы телекейлик јууныҥ башталганыныҥ 100 јылдыгына учурлалган «Ундылган јуу» деп фотокӧрӱ ле ӧскӧлӧри де ӧткӧн.


Кӱнӱҥ сайын рейдтер ӧдӧт - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы тергеениҥ предприятиелери коронавирус југуш оорула тартыжарыныҥ ээжилерин бузуп турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет.\nАҥылу ајару садуныҥ, эл-јонды ашкарарыныҥ предприятиелерине эдилет. Кӧп квартиралу тураларда дезинфекция ӧткӱрилип турган ба, туристический объекттерде санитарный некелтелер бузулбайт па деген сурактарга Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери база јаан ајару эдет.\nЈаан изӱ айдыҥ 18-19 кӱндеринде Горно-Алтайскта, Майма ла Суску јурттарда 32 объект, ол тоодо Јыланду ӧзӧктӧги кӧлмӧк, кӧп квартиралу алты тура, маршрутный тӧрт автобус, «На Шумах» ла «Белый камень» деп эки турбаза ла садуныҥ ла эл-јонды ашкарарыныҥ 20 предприятиези шиҥделген.\nКаланыҥ эл-јоны эжинип турган Јыландудагы кӧлмӧктиҥ айалгазы шиҥделген кийнинеҥ, андагы пляж улус амыраарга белен эмес болгонын кӧргӱскен. Пляж јазалбаган, андагы ӧлӧҥ кезилбеген. Анайып, Роспотребшиҥжӱ Горно-Алтайсктыҥ ЖКХ аайынча башкартузына административный керек ачкан.\nЭпидемияны болдыртпазыныҥ ээжизин бускан учуралдар Горно-Алтайскта садуныҥ «Розница К-1» ООО, «Мария-РА» деген јаан магазиндерде темдектелген. Бу магазиндерде дезинфекция эдилбей турган (јазалдар, фасовочный кыпта садуныҥ инвентари јунылбайт).\nСадуныҥ инвентарин јунарына керектӱ эки секциялу ванна белетелбеген. Ӧйи ӧдӱп калган аш-курсак салар јер јок. Мынаҥ улам бу юрлицого РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 6.3 тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча административный јаҥбузуш керегинде протокол тургузылган.\n«Агроторг» ООО-ныҥ Горно-Алтайскта «Пятерочка» магазининде садучылар маска јок, ишчилери аҥылу кийим јогынаҥ иштеп турганы темдектелген. Анайып, садуныҥ бу јерине РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 6.3 тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча административный керек ачылган.\nГорно-Алтайскта кӧп квартиралу тураларда дезинфекцияныҥ ээжизи бузулып турганы база темдектелген. COVID-19 оорула оорып турган улус јаткан јерлерде санитарный ээжилердиҥ некелтелери аайынча ӧткӱрилетен дезинфекция база ӧткӱрилбейт. Мынаҥ улам оору таркагадый чочыду тӧ-зӧлӧт. Јаҥбузуштар керегинде протоколдор тургузарга управляющий компаниялардыҥ башкараачылары алдыртылган.\nНекелтелерди бӱдӱрзин деген ајарулар Суску јуртта турган «На Шумах» ООО туркомплекстиҥ башкараачызына эдилген.\nБу рейдтер ӧйинде Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери шиҥжӱ ӧткӧн предприятиелердиҥ ишчилерине, анайда ок јербойыныҥ улузына, амырап турган туристтерге санитарный ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ јартамалду иш ӧткӱрген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ишчилери јеткилдештиҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузын, тергеениҥ эл-јонын коронавирусла колбой эдилген кирелендириштерге ле некелтелерге јаан ајару этсин деген кычыру эдет.\nЈӱк ле тургузылган ээжилерди ле кирелендириштерди буспазаас, коронавирус оорула тартыжубыс турултага экелер.\n2020 јыл башталганынаҥ ала јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнине јетире Роспотребшиҥжӱниҥ специалисттери эпидемияны болдыртпазыныҥ ээжизин буспазын шиҥдеер, коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпас амадула 4060 объектти шиҥдеген. Бу шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча 795 протокол тургузылган, 7 объекттиҥ ижи токтодылган, эл-јонды ашкарарыныҥ бир объегиниҥ ижин токтодоры керегинде материал јаргыда кӧрӱлет, 33 материал јаргыга табыштырылган. Мындый шиҥжӱ иштер кӱнӱҥ сайын ӧдӧт.\n«Единая Россия» политический партияныҥ Јиит гвардиязыныҥ чыгартулу улузы тергеелик Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле кожо каланыҥ ла Майма јурттыҥ ичиле јорыктап турган автобустар аайынча рейд ӧткӱргендер. Оныҥ турултазыла, автоперевозчиктер коронавирусла колбой тургузылган ээжилерди буспаска кичеенип турганы темдектелген. Тискинчилер ле кондукторлор маскаларлу, перчаткаларлу иштейт. Маршрут аайынча калганчы токтодуга келгенде, пассажирлер тудунатан порученьдер, эжиктер, отургыштар дезинфекцияныҥ эдимдериле арчылат. Кажы ла автобуста антисептиктер бар. Кӧп саба автобустарда «Јӱк ле маскалу кирерге јараар» деп бичилген.\nБу ок ӧйдӧ шиҥделген он автобустаҥ ӱчӱзинде бузуштар темдектелген. Анайып, таҥынаҥ аргачы Н. В. Сюзевага келижип турган 198 госномерлӱ 17-чи таҥмалу автобустыҥ салонын дезинфекцияныҥ чейинтизиле арутаар иш ӧткӱрилбейт. Не дезе, андый чейинти де, колдор јунар антисептиктер де јок.\nМындый ок айалга таҥынаҥ аргачы О. В. Гуринаныҥ 294 госномерлӱ 1-кы таҥмалу автобузында темдектелген.\nТаҥынаҥ аргачы О. В. Колоскованыҥ 265 госномерлӱ 117-чи таҥмалу автобузыныҥ тискинчизи Майма јуртта калганчы «Гидростроителей» токтодуга једеле, автобустыҥ ичинде ле таҥкылаган. Мынайып, ол «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкы тартарыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» федерал јасактыҥ 12-чи тизимин бускан.\nЭэжилерди бускан таҥынаҥ аргачыларды ла тискинчини Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузына административный јаҥбузуш керегинде протокол тургузарына алдырткандар.\nРейд ӧйинде Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери коронавирусла колбой профилактический иштерди кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрери керегинде јартамалду иштер ӧткӱрген.\nЈаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкар-тузыныҥ санитарный шиҥжӱ аайынча бӧлӱгиниҥ ведущий специалист-эксперти Байана Чедушева 11 объектти, ол тоодо беш ашкананы, кӧп квартиралу эки тураны ла ӱч магазинди шиҥдеген. Ол Горно-Алтайскта Чорос-Гуркинниҥ оромында турган «Мария-РА» ла «Аникс» магазиндерди шиҥдеерге келерде, мен оныла кожо баргам. «Аниксте» ээжилерге јаан ајару эдип турганын кӧрдим. Садучылары бастыразы ла маскалу, дезинфекцияныҥ эдимдериле, чейинтилериле, перчаткаларла јеткилделген. Керек дезе, садыжып келген улуска маскалар берилет. Магазинниҥ ишчилери ишке келгенде, бастыразыныҥ эди-каныныҥ изӱзин кемјийдилер ле журналга бичийдилер. «Мария-РА» магазинде айалга эмеш башка, је андый да болзо, олор база ээжилерди буспаска кичеенет.\nБайана Чедушеваныҥ айтканыла болзо, бу кӱнде шиҥделген объекттерде кандый да бузуш темдектелбеген. Ведущий специалист-эксперт бу ууламјыда тӧрт јыл иштейт. Эки јылдыҥ туркунына Красноярскта база ла Роспотребшиҥжӱде иштеген эмтир. Адакыда јиит специалистке мындый рейдке кожо алганы учун быйанымды айдып, ижинде једимдер кӱӱнзейдим.


21.08.2017 - altaicholmon\n«Честь имею! Горный Алтай-2017»\nМалды уурдары бир эмеш астаган\nПолицияныҥ ишчилери калганчы ӧйдӧ мал уурдашты ажындыра токтодоры јанынаҥ иштерди тыҥыдып ийди.\nАрбуз, дынялардыҥ чыҥдыйы кандый?\nJылу талаларда ӧскӱрген арбузтар ла дынялар Горно-Алтайсктыҥ, аймактардыҥ магазиндеринде, киоскторында там ла кӧптӧп туру.\nУкту малды ӧскӱрерин элбедер\nАгропромышленный комплексти тӧзӧӧри ле укту мал ӧскӱрерин орныктырары—мындый сурак Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ јуунында шӱӱжилген.\nКезедӱниҥ ижин бӱдӱргендер бир муҥнаҥ кӧп\n2017 јыл башталганынаҥ бери кезедӱниҥ кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱретен ижин Алтай Республикада 1000 ажыра улус бӱдӱргендер.\nСӱт ле эт бойыстаҥ болзын…\nБюджеттеги бастыра организацияларды Алтай Республикада эдип чыгарган сӱтле, эт-продукцияларла јеткилдеер деген амаду АР-дыҥ башкарузыныҥ, муниципалитеттердиҥ алдында тургузылган.\nБашкаруныҥ јууны ӧтти\nӦткӧн неделеде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде јууны ӧтти. Текши тооло 18 сурак шӱӱжилген јуунды АР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников башкарып ӧткӱрген.


Балдарды эне тилине бурыыр амадула… - altaicholmon\nБалдарды эне тилине бурыыр амадула…\nЈарлу алтай поэт, драматург, кӧчӱреечи, Алтай Республиканыҥ эл бичиичизи, Россияныҥ Бичиичилер отогыныҥ турчызы Шатра Шатиновтыҥ «Телекейлик классика алтай тилле» деп адалган бичигин республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурт кепке базып чыгарды.\nШатра Шатинов телекейдиҥ классиктериниҥ, драматургтарыныҥ чӱмдемелдерин-пьесаларын алтай тилге мӧрлӱ кӧчӱрген ле олор эл театрдыҥ сценазында једимдӱ тургузылган ла тургузылат.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ једими режиссердоҥ ло кӧчӱреечидеҥ кӧнӱ камаанду. Нениҥ учун дезе алтайлап тургускан ойын-кӧргӱзӱ, бого ӱзеери ол ус кӧчӱреечиниҥ ижи болзо, алтай улуска јуук болорында алаҥзу јок. Шатра Шатинов чӱмдӱ сӧстиҥ узы, сӧстиҥ ийдезин, ӧзӧгин сезер аҥылу кӧрӱмдӱ, сезимдӱ болгонын оныҥ чӱмдемелдери, кӧчӱрмелери недеҥ де артык керелейт.\nБичикке Шатра Шатиновтыҥ кӧчӱрген Уильям Шекспирдиҥ «Гамлет», «Ромео ло Джульетта», Эдуардо де Филиппоныҥ «Цилиндр» деген трагедиялары кирди.\nШатра Пепишевич јирмезинчи чактыҥ тогузонынчы јылдарында Москва јаар М. С. Щепкинниҥ адыла адалган театральный училищеде ӱренип турган алтай труппаныҥ балдарына ӱредӱчи болуп иштеерге барып јӱрген болгон. Эл театрга керектӱ јаҥы балдарды алтай тилине ӱредери јанынаҥ бичиичини сураарда, ол јӧпсинген ле бу ишти ак-чек бӱдӱрген. Бичикте филоло-гия билимдердиҥ докторы, литературовед Нина Киндикованыҥ «Шатра Шатиновтыҥ салымы ла кӧчӱрмелери» деп адалган бичимели јарлалды.\nОл ӧйдӧ бичиичи бу ӧрӧ адалган бичимелдиҥ авторына алтай тилди ӱредер бичиктерди аткарып ийзин деген суракла баштанган болуптыр. Ол самарада: «Мастерствоныҥ урогында ӱнле јарт кычырарын ӧткӱрип, тыҥдап, тӱзедип турум. Балдар јакшы, билерге, ӱренерге јат. Тӧс јакылта — эне-тилге бурыырга, албатыныҥ куучын-тилине кӧндӱктирери» деп айдылганы бичиичиниҥ јайаандык ижиниҥ, энчи-байлыгыныҥ тӧс амадузы, кычырузы деп айдар керек.\nОныҥ кӧчӱрме ижиниҥ јаркындузын, тыҥыттузын кажы ла ижи сӱрекей бийик кеминде кӧргӱзет. Темдектезе, Ш. Шатинов Н. Гогольдыҥ «Ревизор» деген комедиязын алтай тилге 1994 јылда кӧчӱрген. 2014 јылда, јирме тӧрт јылдыҥ бажында, оны Эл театрда режиссер Эмма Иришева једимдӱ тургускан эди.\nШатра Шатинов бойыныҥ чӱмдемелдеринде, кӧчӱрмелеринде јиит ӱйеге тӧрӧл тилиниҥ байлыгын, кӱӱзин, ӧзӧгин, ийдезин ырыс-кежик эдип артыргысканы оморкодулу. Бичикке кире сӧсти Эл театрдыҥ директоры Светлана Пешперова, баш режиссеры Эмма Иришева бичиген.\nБу бичик ӱредӱчилерге, ӱренеечилерге, режиссерлорго, актерлорго, сӧслӧ иштеп тургандарга, кычыраачыларга сӱрекей тузалу, керектӱ бичик деп айдарга јараар.


07.08.2018 - altaicholmon\nСолдат Елинниҥ ат-нерези\nГригорий Яковлевич Елин 1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Чаргы јуртта чыккан. Фронтко 1942 јылда Кош-Агаш аймактаҥ атанган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулажып, медальдарла, ордендерле кайралдаткан. Jе оныҥ кызыныҥ эске алынганыла, ол бойыныҥ баштапкы јуучыл кайралыла — «За отвагу» медальла тыҥ оморкоп јӱретен. Григорий Яковлевич бу кайрал солдаттыҥ ат-нерезин керелеген\nJуу ӧйиниҥ балдары…\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Сузар јуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийнинде ӧйдӧ јаткан, иштеген улус јуулыжып, туштажу ӧткӱрген.\nКызалаҥду айалгалардаҥ коруланары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников сакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгаларды болдыртпазы, јоголторы ла ӧрттӧҥ коруланарын јеткилдеери аайынча комиссияныҥ јуунын ӧткӱрген.\nӰредӱге белетенериниҥ ле одыруныҥ сурактары кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыныҥ турушканыла видеоконференция ӧткӱрген. Министрлердиҥ кабинеди ле аймактардыҥ башкараачылары республиканыҥ жилищно-коммунальный ээлемдери тураларды јылула јеткилдейтен ӧйгӧ лӧ ӱредӱниҥ учреждениелерин јаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетеп турганын кӧргӧндӧр.\nБаштаҥкайлу иш јӧмӧлтӧ алар\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јууны бу јуукта Шабалин аймакта ӧткӧн. Jуунныҥ туружаачылары тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ӧзӱминиҥ сурактарын, кыйалтазы јогынаҥ эдетен «Меркурий» деген электрон ветеринарный сертификацияны иште тузаланарыныҥ аайын шӱӱжип кӧргӧн.\nОфицерлердиҥ кату салымы\nМеге журналистиканыє јайалталу, кемге де тӱҥей эмес ветераны Альберт Иртанович Мундусов керегинде бичиир шӱӱлте эдилерде, ол ло тарыйын јӧпсинген эдим. Качан ветераныстыҥ кичӱ уулы Андрей Альбертович адазыныҥ архивин экелерде, кӧк-јарамас, бис узак јылдарга кожо иштеген нӧкӧристиҥ јїрген јӱрӱминиҥ кичинек ле ӱлӱзин билетен эмтирис ине.\nТуулу Алтайдыҥ бичиичилериниҥ, поэттериниҥ кӧбизи бойыныҥ јайаандык ижинде тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизине, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ темазына јаан ајару эткен. Олордыҥ бу тема аайынча чӱмдемел иштери эмди бистиҥ албатыныҥ классиказы болуп калган деп айтса, бир де јастыра болбос. Ол тема јанынаҥ чӱмдегендердиҥ кезиги јууныҥ балдары болгон: јуу-чактыҥ кызалаҥду ӧйин, ченелтелерин олор кӧргӧн, бойлоры ченеп\nСадтарды орныктырарында турушкан\nЭковолонтерлордыҥ «Экодемия» деген текшироссиялык лагериниҥ «Белинская» деп сменазы ижин тӱгести. Сменаныҥ туружаачылары неделе туркунына Алтын Кӧлдиҥ јаказында Беле кордондо болуп, улус јадып турган јерди јарандырарында, кӧлдиҥ јараттарын арутаарында турушкан. Волонтерлордыҥ тӧс амадузы аламалардыҥ Белинский террасада 50 јыл кайра отургызылган јарлу садтарына болуш јетирери болгон.\nВДВ-ныҥ кӱни — Горно-Алтайскта\nКейде-десантный черӱлердиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи Горно-Алтайскта јаҥжыкканы аайынча Jеҥӱниҥ паркында куран айдыҥ 2-чи кӱнинде ӧтти.


01.02.2018 - altaicholmon\nКар ас деп, јайымжыба…\nРосгидрометтиҥ јетиргениле, Алтай Республиканыҥ јеринде быјыл јаан кар јаабаган. Jе ондый да болзо, кӱндер јылыза, кырлардаҥ кӧчкӧ тӱшкедий чочыду бар.\nАПК ӧзӱм алынат\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта «Jеткер јок кала» деген аппаратно-программный комплекс (АПК) эрчимдӱ ӧзӱм алынат.\nJаҥы банкноттор Алтай Республикага келди\nРоссияныҥ Банкыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги чаган айдыҥ тал-ортозынаҥ бери 2000 салковой номиналду јаҥы банкнотторды кредитный организациялар ажыра акча-манаттыҥ эбирӱзине чыгарды.\nТуристтердиҥ тоозы 2 миллионноҥ ашкан\n2017 јылдыҥ турулталары аайынча Алтай Республикага 2,05 млн турист келип јӱрген. Бу кӧргӱзӱ 2016 јылдагызынаҥ 3 процентке кӧп.


Отзывы о гостинице Эдэран, Адлер\nАдлер, ул. Урожайная, д. 85посмотреть карту\nFri, 20 Sep 2019 11:18:31 +0300


Эне эмди бала-барказына сӱӱнип јӱрет - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Камай јуртында Раиса Бабановна АЙМАНОВА деген јаан јашту ӧрӧкӧн јуртайт. Бала-барказы бу кижини Эне дежер. Мындый бай атту Раиса Бабановна он бир баланыҥ энези, 24 барканыҥ јааназы. Баркаларыныҥ балдары онноҥ ашкан.\nРаиса Бабановна Камайдаҥ ыраак јокто Агайры деген јерде чыккан. Азыйда анда јурт болгон эди. Энези Јыланду јурттаҥ Мария Прокопьевна Кайгородова, адазы кызычак оогошто ло јада калган. Ӱч јаштуда ол ӧӧй адалу боло берген. Удабай Валя сыйны чыккан. Раиса Бабановнаныҥ бала тужы сыраҥай ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен. Јуу башталарда, ӧӧй адазы Кызыл черӱле фашисттерди оодо согорго атанган. Рая сыйны Валяла кожо шыралап туруп чыдаган. Энези балдарын чыдадып аларга, база тыҥ ла кичеенген, албаданган. Ол тушта улус бир уйдаҥ туткан, Мария Прокопьевна да уйын ычкынбай тудуп, балдарын азыраган.\n—Кандый кӱч ӧйлӧр болгон — одынга да јединбес. Сыйнымла экӱ тоормоштор сӱӱртеп экелетенис. Курсак-тамак та јок. Энебис Чопошко, Оноско барып, айак-казанын арбага, буудайга толыйтан. Бис Валяла кожо оны кайкап кӧрӧтӧнис – деп, Раиса Бабановна куучындаган.\nЭнезиниҥ айтканыла болзо, Раиса Бабановнада Валя сыйнынаҥ башка база да јети сыйын болгон. Је ол уур-кӱч ӧйлӧрдӧ олор оогош ло тушта божогон. Олордыҥ кезиги Энениҥ санаазына кирет. Раиса Бабановна јаштаҥ ала кату-кабыр иштер эткен. Ӧдӱк јогынаҥ баскан буттарыныҥ тамандарын учы-учында комургай да сайып болбойтон. Школго Чаргыда барган, оноҥ Шабалинде јети классты ӱренип божодоло, јанган.\nКӧп иштер бӱдӱрерге келишкен. Андый иштердиҥ бирӱзи торбоктор кабырып, олорды кичеери болгон. Бу иште иштеп тура, 1956 јылда кижиге барган. Ол тушта Кӱзелӱ-Оозы деп кичинек јурт болгон. Анда Аймановтордоҥ Сорколо айыл-јурт тӧзӧгӧн. Эш-нӧкӧринде эјези ле сыйны бар болгон. Раиса Бабановна анда јадып, койдо иштеген. Эш-нӧкӧри баштап кузницада, оноҥ мал-ажында иштеген. Бир јыл иштеп, ойто Агайрыга кӧчкӧн.\nСорко ло Раиса Аймановтордыҥ алты балазы Агайрыда чыккан. Бу биледе бастыра он бир бала болгон. Ол ӧйдӧ декретный амыралта да, ясля да јок. Иштеер керек, оогош балдарды айылда јаҥыскандыра артыргызып иштейтендер. Балдар Агайрыда, иштеп турган јер туку Оностыҥ јанында. Раиса Бабановна тал-тӱште Агайрыга келип, оогош балазын эмизеле, ойто ишке барар. Ары келзе, улус ажанала, эмеш тыштанып, ойто иштегилеп јадар. Анайып, ол курсак та амзабай, ойто иштейтен. Бала алар кижи јок, арткан улустыҥ балдарында јааналары бар болгон. Учы-учында јуртта јаан јашту Ялтырова Чанык деп кижини Раиса Бабановнаныҥ балдарын кӧрӱшсин, ясля болзын дегендер. Андый ӧйлӧр болгон.\n—Ол ло Агайрынаҥ Ӱҥӱрлӱниҥ бажына балдарды абрага отургысканча келериҥ. Балдарды ясляга экелип, оноҥ ары ишке барарыҥ. Балдарды алала, кайра ай-караҥуйда јанарыҥ. Анайда балдарды чыдаткан. Оноҥ балдар ӱренип баштаган. Ортолоры бир јаш балдарга школго кажы ла кӱн келер керек. Оныҥ учун Камайга келип, тура тутканыс. Балдарыс мында — Камайдыҥ школында, оноҥ Акјолдо, кийнинеҥ Шабалинде ӱренген. Кӱскиде балдарга кийим бедиреп, туку Ӱзнезӱге, Оноско, Мыйтуга, Айулуга јетире јаҥыскан коркып туруп баратам. Је анайда чыдап ӱренгилеген. Бир бала су-кадыгынаҥ коомой болгон. Эҥирде келзеҥ, байа бала јок. Арткандарынаҥ ол кайда деп суразаҥ, «јаҥы ла мында болгон» дежер. Оноҥ кӧрӧр болзо, байа бала туку кайдӧӧн јӱре берген эмезе куштыҥ потпужына кирген турар. Эмди ле сананып турзаҥ, балдарды канай шыралап туруп чыдаткан деер – деп, ӧрӧкӧн куучындаган.\nБалдар школды ӱренип божодоло, оноҥ ары ӱренип барган. Бастыразы ла ӱредӱ алган, иштӱ-тошту, бала-баркалу. Јаан уулы Василий баштап физкультурныйды ӱренип божоткон, соҥында Омскто јаан ӱредӱ алып, амыралтага јетире шылучы болуп иштеген. Ида кызы ветеринардыҥ ӱредӱзин алып, совхозтыҥ мал-ажын эмдеген. Эмди база амыралтада. Јурттыҥ улузы курагандарын, торбокторын акталадарга эмдиге јетире ого баштанат. Јаҥы тура тудуп јаткандар ортодо Люба кызы јаан суруда. Не дезе, ол тураны шыбаары, будыыры аайынча аҥылу ӱредӱлӱ. Юля кызы јурттыҥ магазининде садучы болот. Гоша уулы Шабалин аймактыҥ эмчилигинде тӱрген болуш јетирер службада эмчи. Галя кызы энезин кичеейт. Оля кызы балдардыҥ садында, Роберт уулы аҥдар ӧскӱрер ээлемде иштейт. Света кызы балдарла отурат. Раиса Бабановнаныҥ база эки балазы јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген. Эш-нӧкӧриниҥ ак-јарыктаҥ барганынаҥ бери база канча кире ӧй ӧдӧ берген.\nРаиса Бабановна, јажы јаандап та калган болзо, эмдиге јетире бир амыр отурбас кижи. Кӧрзӧҥ лӧ, та нени де эдип турар, ол «Герой-Эне» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. РФ-тыҥ ижиниҥ ветераны, кӧп тоолу кайралдарла, ол тоодо медальдарла, кӱндӱлӱ грамоталарла, быйанду самараларла кайралдаткан.\nЈаш тужында уур-кӱч јӱрӱм јӱрӱп, кату-кабыр иштер бӱдӱрип, балдарын чыдадып алган, бастыразына ӱредӱ берген Эне эмди балдарына, баркаларына сӱӱнип јӱрет.\n—Мен балдарымды ӱредип алганыма, бастыразы иштӱ-тошту болгонына сӱӱнип отурым – деп, ол јолду айткан.\n«Эмдиги ӧйдӧ кандый јакшы. Јаҥыс ла санааркап турганым — балдарды ӱредип аларга акча тӧлӧӧр керек болгоны. Алдында кандый да кӱч ӧй болордо, је кандый ла ӱредӱни акча тӧлӧбӧзинеҥ алар арга болгон эди» — деп, ол айткан.\nСорко ло Раиса Аймановтордоҥ таркап барган јурт калыҥ јурт болуп калган деп айдар керек. Энениҥ айлында јаантайын улус кӧп болот. Балдары, баркалары, ӧскӧ дӧ тӧрӧӧн-туугандары келген турар. Кажы ла келген кижини Эне айылдаҥ качан да куру чыгарбас. Курут, чеген, боорсок, теертпек болзын, тудундырып ла берер. Ӧрӧкӧнгӧ су-кадык, эмди де кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзеери артат.


Черӱбистиҥ јеҥӱлериниҥ магы јаантайын јаркындалзын - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Анда јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла локальный јуу-согуштардыҥ ветерандары, ийделӱ структуралардыҥ ла јаҥныҥ федерал органдарыныҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ башкараачылары, кадеттер, јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников уткуулду сӧзинде мынайда айткан: «Россияныҥ президенти Владимир Путин Россияга национальный јеткер болдыртпаска чындаптаҥ да кӱчтӱ болор керек деген. Оныҥ ороонды башкарып келгенинеҥ ала Россия јайрадылар чочыдудаҥ ырааган, Јуучыл ийделерде јаҥыртулар болгон, олордыҥ коруланар аргалары чик јок бийиктеген.\nБӱгӱн ороон бойыныҥ черӱзин ойтодоҥ тооп баштаган. Черӱге бӱдӱмјиниҥ кеми 70 процентке једет. Бу сӱрекей бийик кӧргӱзӱ».\nАлександр Бердников бу байрам тазылдарыла канча чактарга барганын темдектеген. Нениҥ учун дезе Тӧрӧлин коручылдарды јебреннеҥ бери тоогондор.\n—Јӱк ле российский кижи Тӧрӧли, албатызы, јуук улузы учун бойыныҥ тынын берерге јаантайын белен, онызын тӱӱкиде болгон кӧп тоолу керектер керелейт. Ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде бӱткӱл албатыныҥ јеҥӱге экелген ат-нерези – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nА. Бердниковтыҥ темдектегениле, бӱгӱн Алтай Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 53 туружаачызы, тылдыҥ 1108 ишчизи, ветерандардыҥ тул арткан 343 эш-нӧкӧри јуртайт. «Бу ат-нерелӱ, јалтанбас ӱйе. Бис фронтовиктериске јабыс бажырадыс ла Россия бар тушта, олордыҥ ат-нерези качан да ундылбас деп бӱдӱмјилейдис. Бис анайда ок Россияныҥ черӱзиниҥ јакшынак јаҥжыгуларын улалтып барган – локальный јуу-согуштардыҥ, Афганистанда, Таджикистанда, Тӱндӱк Кавказта јуу-чакту удурлажулардыҥ туружаачыларын база уткыйдыс. Олор јуучыл молјузын талдама бӱдӱрген. Кӧп сабазы јуучыл кайралдарлу.\nБӱгӱн олор ченемелиле чыдап јаткан ӱйеле ӱлежет, јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына таскадат. Республикада кадеттердиҥ кыймыгузы эрчимдӱ ӧзӱм алынат. Бистиҥ балдар, јашӧскӱрим ойто ГТО-ныҥ нормаларын табыштырат, Юнармияга кирет, бедиреер кыймыгуда эрчимдӱ туружат. 10-чы класстардыҥ ӱренеечилерине јуучыл-полевой сборлор ӧткӱрилет. Мынызы јииттеристиҥ чындаптаҥ да тӧрӧлчи кӱӱндӱ болуп чыдап јатканын, келер ӧйдӧ Тӧрӧлиниҥ чындык коручылдары болорын керелейт» — деп, ол айткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов 23 февраль јалтанбас, ийделӱ улустыҥ, Россияныҥ чындык патриотторыныҥ байрамы болгонын темдектеген.\n—Бу кӱн орооныстыҥ јилбӱлерин корып, оныҥ салымы учун оорып, телекейлик аренада Россияныҥ ийде-кӱчин тыҥыдып, тоомјызын бийиктедип турган улусты бириктирет – деп, вице-спикер айткан.\nОл аҥылу быйанду сӧстӧрди Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ, анайда ок локальный јуу-согуштардыҥ туружаачыларына айткан. Парламентарий Тӧрӧлин коручылдарга бек су-кадык, ырыс ла амыр-энчӱ кӱӱнзеген. «Слердиҥ јӱрӱмерди российский черӱниҥ јеҥӱлериниҥ магы, орус мылтык-јепселдиҥ ийде-кӱчи, Тӧрӧлӧргӧ болгон сӱӱш ле чындык јаркындалтсын»— деп, М. Терехов айткан.\nУткуулду сӧстӧрин Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко база айткан. Ол кӧдӱриҥилӱ айалгада Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко «Россияныҥ јуучыл ийделерине 100 јыл» деген юбилейлик медальды табыштырган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда кезик ветерандарга кезигине јаҥжыкканы аайынча кайралдар табыштырылды. Анайып, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Кызыл Чолмон ордениле кайралдаткан туружаачызы Александр Васильевтиҥ адына бу кайралдыҥ кере-бичиги оныҥ кызы Эльвира Прищепага табыштырылган.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла ветерандардыҥ «Боевое братство» деп бастырароссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ совединиҥ председатели Александр Вилисов кайралдаткан.\n«Кӧксуу-Оозы агаш» организацияныҥ директоры Владимир Лисовой «Россия Федерацияныҥ нерелӱ лесоводы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан.\n«Алтай Республиканыҥ тап-эрик корыыр органдарыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ атла полицияныҥ полковниги Александр Бабин адаткан.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла АР-дыҥ јуучыл комиссарыныҥ ветерандарла иш аайынча болушчызы Сергей Гончаров, шылу ӧткӱрер 1-кы таҥмалу изолятордыҥ каруулчыктарыныҥ бӧлӱгиниҥ кичӱ инспекторы Сергей Попов, «Спортивный клуб «Олимп» деп тергеелик јондык организацияныҥ столдо ойноор теннис аайынча тазыктыраачызы Юрий Леонтьев кайралдаткан.\n«Юнармия» деп бастырароссиялык јуучыл-патриотический јондык кыймыгуныҥ «Юнармейская доблесть» деген темдеги Маймадагы 1-кы таҥмалу школдоҥ 11-чи класстыҥ ӱренчиги Кирилл Германга табыштырылды.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадында автоматизированный системалар ла колбулар аайынча бӧлӱктиҥ јааны Михаил Зыряновко, Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ преподаватели Виталий Миклюшовко, бу ок колледжтеҥ Сергей Овчинниковко, «Агрохимический службаныҥ «Горно-Алтайская» станциязы» федерал государственный бюджет учреждениениҥ директорыныҥ ордынчызы Владимир Майхиевке, бу ок станцияныҥ лабораториязыныҥ заведующийи Александр Роговко табыштырылган.\nЗалда јуулгандарга республиканыҥ артисттери ле јаҥ корыыр органдардыҥ ишчилери јакшынак ойын-концерт кӧргӱскен.


Сентябрь 2018 - Страница 5 из 6 - altaicholmon\nСадик танылбас болуп кубулган\nСыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта јазал иштердиҥ кийнинде балдардыҥ 11-чи таҥмалу «Колокольчик» деп садигиниҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко, Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев, каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ ишчилери, ада-энелер ле садиктиҥ таскадаачылары турушкандар. Тергеениҥ башчызы кӧдӱриҥилӱ ачылтада\n«Тергеелик јеҥилтелерди артырар»\nСыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында фракциязыныҥ јууны ӧткӧн. Јуунда фракцияныҥ турчылары ороонныҥ президенти В. В. Путинниҥ улус пенсияга чыгары јанынаҥ кубулталар керегинде куран айдыҥ 29-чы кӱнинде эл—јонго баштанып айткан куучынын шӱӱшкендер. Јуунда депутаттардаҥ башка Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Россия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы\n90 јыл: јаркынду тӱӱкилик јол!\nСӱӱген Горно-Алтайск калабыска 90 јаш быјыл кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде толгон, је ол тушта бу юбилейле колбулу байрамды Каланыҥ кӱниле колбой бу кӱндерде ӧдӱп јаткан байрамдык керектерле колбоор деп јӧп—шӱӱлте эдилген болгон. ВЦИК-тиҥ Тӧргизи 1928 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнинде «Ойрот автономный областьтыҥ тӧс јерин – Улалу јуртты кала деп кубултар» деген јӧп јараткан.\nМОСКВА, 20 авг — РИА Новости. «Единая Россия» предложила отменить все преференции по выплате пенсий для членов Совета Федерации и депутатов Государственной думы, заявила замсекретаря генсовета партии Ольга Баталина на совместном заседании с советом руководителей фракций партии. «Поручить фракции «Единая Россия» в Государственной думе обеспечить внесение в Государственную думу и принятие проекта федерального закона о внесении изменений в федеральный закон о статусе члена Совета Федерации и статусе депутата\nАзырал белетеер иш аҥылу ајаруда\nБистиҥ тергееде мал-ашка азырал белетеер иш кӧндӱгип, јеҥил эмес айалгада ӧдӧт. Бӱгӱн бу эҥ каруулу деген иштердиҥ бирӱзи болуп јат. Калганчы јетирӱлерле болзо, јербойындагы бастыра бӱдӱм ээлемдердиҥ азырал белетеечилери 75 муҥ гектар јердиҥ тӱжӱмин јуунадып салган, онызы планда темдектелгениниҥ 42 проценти. Озолондыра пландаганыла, быјыл малга азырал белетеер иш ӧткӧн јылда болгон кеминде ӧткӱрилер – 180\nРоссияныҥ эл-јонына Президент В. Путинниҥ баштанузы\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин быјыл куран айдыҥ 29-чы кӱнинде Россия Федерацияныҥ албаты-јонына пенсионный реформа, ол тоодоулустыҥ пенсияга чыгар јаштарын бийиктедери, јажы јаан улуска јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуштыҥ тӧс ууламјылары аайынча баштану эткен болгон. В. Путин: Россияныҥ тоомјылу эл-јоны! Кару најылар! 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 16-чы кӱнинде Башкару Государстволык Думага пенсион сайламада тӱзедӱлер эдери керегинде јасактыҥ


24.08.2017 - altaicholmon\nКӧлди корыырында ӧмӧ-јӧмӧ иш\nОны корыырыныҥ сурактары бу јуукта Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А.Алисов ло Алтайдагы биосферный заповедниктиҥ директоры И.Калмыков ортодо ӧткӧн туштажуда шӱӱжилди. 2016 јылдыҥ јаҥар айында Федерал Jуунга баштану эдер тушта Россияныҥ Президенти В.Путин ар-бӱткенниҥ эҥ байлу ла јараш кереестерин, ол тоодо Алтын-Кӧлди чеберлеери јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айдып, Россияныҥ Башкарузына јакылта\nГО-ныҥ 85-чи јылдыгыла колбой\nСССР ӧйинде тӧзӧлгӧн ГО-ныҥ 85-чи јылдыгына учурлалган керек-јарактар Алтай Республикада ӧткӱрилет.\nJаан изӱ айдыҥ 21-чи—23-чи кӱндеринде Кыргыстанныҥ тӧс калазы Бишкекте ле Иссык-Кульдыҥ јанында «Алтай цивилизация ла алтай тилдиҥ билезиндеги бойына јуук албатылар» деп телекейлик форум ӧткӧн.