Февраль 2022 - altaicholmon\nВ Республике Алтай ведется подготовка к дорожно-строительному сезону\nВ 2022 году в рамках национального проекта «Безопасные качественные дороги» в Республике Алтай планируется отремонтировать более 245 км региональных дорог и порядка 20-ти мостов. В регионе определяют подрядные организации на ремонт объектов дорожной сети. Объем финансирования в 2022 году превысит 3 млрд 163 млн руб. На сегодняшний день Управлением автомобильных дорог «Горно-Алтайавтодор» заключены государственные контракты\nС этой целью партия запустила сбор благотворительных пожертвований «Единая Россия» организует новые направления волонтерской помощи и не только для эвакуированных жителей Донбасса, но и для тех, кто остается на территории народных республик. Необходимо помочь людям как можно скорее вернуться к мирной жизни, об этом на ВКС с региональными отделениями партии заявил секретарь Генсовета Андрей Турчак.\nАртура Кохоева избрали новым руководителем регионального отделения партии «Единая Россия»\nИзбранные на общих собраниях местных отделений Партии делегаты единогласно поддержали кандидатуру Председателя Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай В начале мероприятия участники XXXII конференции обсудили новую международную обстановку, высказались об безоговорочной поддержке реализованных страной вынужденных мерах по демилитаризации и денацификации украинских территорий — Партия создавалась по инициативе Владимира Путина 20 лет назад, в сложных условиях, действовала\nЖитель Алтайского края осужден за использование поддельного удостоверения сотрудника ФСБ России\nРешением Майминского районного суда житель Алтайского края признан виновным в совершении преступления, предусмотренного ч. 3 ст. 327 УК России («Использование заведомо подложного документа»). Как установлено в ходе оперативно-розыскных мероприятий, проведенных сотрудниками УФСБ России по Республике Алтай совместно с коллегами из Алтайского края, указанный гражданин неоднократно использовал поддельное удостоверение сотрудника ФСБ России в личных корыстных целях.\nОлимпиада в Пекине стала очередным поводом для антироссийских провокаций со стороны международных спортивных чиновников. Мало им того, что наши спортсмены лишены флага и гимна. Так по требованию Канады наша женская сборная по хоккею была вынуждена выступать в медицинских масках. Апофеозом русофобского абсурда стало преследование Международным олимпийским комитетом (МОК) юной российской фигуристки Камилы Валиевой. Несмотря на\nВ Горно-Алтайске прошла городская конференция партии «Единая Россия»\nСекретарём городского отделения Партии был избран Юрий Нечаев В Республике Алтай завершилось проведение отчётно-выборных конференций местных отделений партии «Единая Россия». На конференциях были подведены итоги работы местных отделений за период с 2017 по 2021 год. Партийцы переизбрали секретарей местных отделений, переизбрали новый состав местного политического совета, новый состав местной контрольной комиссии, выбрали делегатов на региональную\nИшмекчи профессияларга — ичкери јол\nӰренеечилерге талдап алган узы аайынча канча јылга улай ӧткӱрилип келген «Јиит профессионалдар» (WorldSkills) деген јакшынак маргыжулар база ла катап јыҥырап ӧдӱп калды. Быјылгы маргаандардыҥ 24 ууламјы-компетенциязында 158 јиит ус турушкан. Керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча Горно-Алтайсктыҥ бир канча ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧринде ле отраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумында ӧтти. Керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча калада М.З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический, педагогикалык, аграрный\n«Мӧш агаштыҥ тӧзинеҥ Эптеп эткен топшуурым»\n2022 jыл – Россияныҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ jылы деп jарлалды. Айдарда, Бар jыл албаты jайаандыгында jолын тапкан улуска аjарулу ӧдӧри темдектелет. Бистиҥ газеттиҥ бӱги слерди база бир солун айылчыла таныштырат. Бу кижиниҥ ады-jолы алтай кӱӱлик ойноткыларга jуук улуска jакшы таныш. Комдош сӧӧктӱ Владимир Иванович Татанаков Чамал аймактыҥ Бешпелтир jуртында чыккан-ӧскӧн. 1985 jылдыҥ тулаан айында ол\n«Бистеҥ келер ӧй камаанду»\nБӱгӱнги јӱрӱмниҥ сыр маҥынаҥ эрчимдӱ, јалтанбас ла кижи туура калбас. Јӱстер тоолу кыймыгулар, солун керек-јарактар, ӧскӧ тилдердеҥ олорды адаган кӧп тоолу јаҥы сӧстӧр торт ло кажы ла кӱн табылат ошкош. Куйундалып јаткан мындый јӱрӱмде салкынды чармадап, тузалу канча иш-керектерде эптӱ ле јеҥил туружып тургандар ас эмес. Олордыҥ тоозында бистиҥ айылчыбыс болор. Ого ӱзеери ол эки оогош балазын\n«Тиг и Лео» алтайлап!\n«Карусель» каналда «Тиг и Лео» мультфильмди, оныҥ сӱӱнчилӱ кожоҥдорын кажы ла кижи кӧргӧн-уккан болбой. Ол ар-бӱткенниҥ jажыттарын ачкан, оны сӱӱрине ле чеберлерине таскаткан, анчада ла наjылык деген оҥдомолды jартаган, ийде-кӱчтӱ, jилбиркек болорына ӱреткен jакшынак мультфильм. Бу кӱндерде мультиктиҥ бир сериязы алтай тилге кӧчӱрилди! Оны ютубта балдардыҥ «Эзлик» каналында кӧрӧргӧ јараар. «2022 јыл – ирбистиҥ jылы


Микрофон тутса — кожоҥчы, маска тутса — ус - altaicholmon\nМикрофон тутса — кожоҥчы, маска тутса — ус\nКӱндӱлӱ јииттер, бӱгӱнги айылчыбыс керегинде бичимелди бичиирин баштап тура, сакыбаган јанынаҥ кӧдӱриҥилӱ санааларга алдырттым. Бистиҥ айылчыбыс тергеебистиҥ культуралык јӱрӱмиле, артисттериле јилбиркеп, јондык сетьтерде јаантайын отурып тургандарга Saltilla деген јайаандык адыла таныш. Оогош тергеебистиҥ сценазында оныҥ одычагы «Уксаҥ мени» деген ӱлекерле колбой кӧп улуска кӧрӱнип, јарык кӱйӱп келген.\nSaltilla — рэп-кожоҥдор кычырып турган кожоҥчы. Рэпти — ӱлгер кептӱ бичилген сӧстӧрди кандый бир кӱӱге эмезе токулдаткан ритм-биттерге салып, тӱрген-тӱрген кычырып турганын — алтай албатыныҥ модор сӧстӧрине тӱҥейлеерге јараар болбой. Ол ло ончобыска таныш «кайчы-кайчы-калт этти…» деген сӧстӧрди, афро-американ албатыныҥ рэперлери чилеп, кокырлап та болзо кычыргандарыс бар ла болбой. Кижи бодозо, кандый бир рэпке белен модор сӧстӧр туку ла качан бичилип калган. Оны улалтса, кандый ла санаалар, кӱӱ башка келип турар ошкош…\nАйылчыбыс керегинде: Saltilla — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 10-чы клазыныҥ ӱренчиги Айкӱне. Чыккан јери — Оҥдой јурт. Адазы мундус сӧӧктӱ Александр Комонокович Чунижеков, јуучыл бӧлӱкте иштеген, тургуза ӧйдӧ амыралтада, энези Эркелей Олеговна аптекада иштейт, карындажы Амаду эјезиле бир школдо ӱренет.\nАйкӱненеҥ угы-тӧзи керегинде сурап турала, ол бичиичи Чалчык Чунижековтыҥ тӧрӧӧни, Николай Улагашевти адазы ажыра бежинчи ӱйеде оныҥ карган адазы деп билип алдым. Оноҥ ӱйелер колбузы, тӧрӧӧн улустыҥ уктажып-тӧзӧжип турганы керегинде санана бердим…\nЈаан јаштуларыс эмдиги ӧйдиҥ јиит ӱйези, чындап та, САҤ БАШКА, ончозы Интернетле «оорыган» деп айдар, олордыҥ угуп турган кӱӱлерин, кычырып турган рэп-кожоҥдорын учуры јок деп, керекке албас. Ондый да болзо, рэп – ол ӧйдиҥ толкузыла келген јииттердиҥ јилбӱзи, рэп ажыра олордыҥ ӧзӧктӧ јажытту кӱӱни айдылат. Бир чак кирези ӧй кайра канча јӱстер-муҥдар тоолу јолдыктарлу чӧрчӧктӧрди Николай Улагашевич кайлаган, соҥында Чалчык Анчинович канча чӱмдемелдер бичиген, эмди дезе олордыҥ баркачагы Айкӱне алтай рэп кычырат. Айса болзо, алтай тилистиҥ бӱгӱнги чочыдулу айалгазында јииттерге јуук рэп оныҥ ӧзӱмине јарамыкту болор бо?\nБаштап тарый рэп ууламјыда кожоҥдорды Айкӱне, ончо ло јииттер чилеп, тегин ле угуп турар болгон. Јууктада таныжузын, оны кычырарында бойын ченеерин дезе ӧткӧн јылдыҥ кочкор айында баштаган эмтир. Айкӱне кожоҥдоорын оогоштоҥ ала сӱӱген, је ӱнгӱр кожоҥдор кожоҥдоорго келишпей туратан. Оныҥ учун рэп кычырып, ол бойыныҥ амадузына јеткен деп айдарга јараар.\nРэп-кычыраачы кыс школдо јондык-экономикалык ууламјыла ӱренет, айдарда, ол тилдер јанынаҥ тереҥ билгирлерлӱ, тилдерге јолду. Английский тилди јакшы билери оныҥ бу јилбӱзинде јакшынак арга болгон. Ол американ рэперлердиҥ, анчада ла эҥ ле јарлу Карди Би деген эпши рэпердиҥ кожоҥдорын ӱренип, оныҥ марына темигип, бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинде бойы да рэп кычырып, Instagram-да бӱгине салып, улусла ӱлежип баштаган.\nОл ло ӧйлӧрдӧ Айкӱнеге ырысту учурал болуп, тергеебистиҥ ӧктӧм, эрчимдӱ кӱӱчилери Шоҥкор Модоров, Азулай Тадинов, ӱнделтеечи Эрелдей Бештинов јииттер ортодо кожоҥныҥ конкурсын јарлаган эди. Айкӱне бир де алаҥзыбай, конкурска туружып кӧрӧр деп, видеоролик согуп, аткарып ийген.\nАйкӱне кӱӱлик школдо ӱренбеген. Ол баштамы класс-тарда спорттыҥ јеҥил атлетика бӱдӱми аайынча тазыктырынган. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам бассейнде эжинерине јӱрӱп, су-кадыгын орныктырып алган. Эмеш јаанайла, бијениҥ кружогына јӱрген. Оогоштоҥ ло ала башка-башка кӧрӱ-конкурстарда туружып, сценала јууктада танышкан. Оныҥ учун «Уксаҥ мени» деп кӱӱлик маргаанда туружарга ол белен болгон.\nАйкӱне конкурстыҥ талдашту баштапкы бӧлӱгин једимдӱ ӧдӱп, јарымфиналга чыккан. Јарымфинал кандык айда болгон, бистиҥ айылчыбыс ондо туружып, финалга ӧдӱп болбогон. Је, ондый да болзо, Айкӱне талдап алган јилбилӱ керегин таштабай, улайын ла кавер-роликтер согуп, Интернетте бӱктерине чыгарып турар болгон. Оны ончозын, байла, Ш. Модоров кӧрӱп, баалап, ајаруда туткан болор. Нениҥ учун дезе, бу ла јайгыда ол рэп-кычыраачыла колбуга чыгып, ого алтай тилле рэп-кожоҥды ӧмӧ-јӧмӧ бичиири јанынаҥ баштану эткен. Ӧрӧ бичилгенинде «саҥ башка» деген сӧстӧр тегиндӱ аҥылалбаган эди, онойып Айкӱнениҥ баштапкы алтай рэп-кожоҥы адалган. Јиит јӱректер ортодо аайлашпастар керегинде кожоҥ Интернеттиҥ бӱктеринде чӱрче ле јарлу боло берген.\nБу кожоҥды Айкӱне каланыҥ тӧс сценазында байрамдарда кожоҥдогон. Оныҥ сӧстӧрин рэпер кыс бойы бичип, Ш. Модоровло јӧптӧжип, уч-бӱдӱмине јетиргискен. Ол тӧрӧл лӧ орус тилдерле ӱлгерлер бичииринде бойын араайынаҥ ченейт. Школдо алтай, английский тилдердиҥ ӱредӱчилери ӱренчигиле оморкоп, кандый бир јӧп айдып берет пе деген суракка, ол кемзингендӱ «олор билер та јок» деп айтты. Айкӱне английский тилле сӱреен јакшы куучындап турган. Чындап, ол ишмекчи профессиялар аайынча јашӧскӱрим ортодо былтыргы WorldSkills деген маргаандарда једимдӱ турушкан эмтир. «Коночылыкты башкарары» деген ууламјыда конор јер сурулап келген улусла орус, английский тилдерле јартамалду куучын-эрмек ӧткӱрер керек болгон. Ол бу ченелтени ончозынаҥ артык ӧдӱп, ӧрӧ адалган компетенция-ууламјыда баштапкы јерге чыккан.\nОнойдо ок Айкӱне школдо ӧткӱрилип турган «Јылдыҥ ӱренчиги» деп кӧрӱ-маргаанда туружып, «Эҥ артык мастер-класс» деп номинацияда јеҥӱ алганы соныркатты. Чичкечек оборлу кыс оогоштоҥ ала адазыныҥ агаш-ташла, тудум иштерде јаан болушчызы эмтир. Мастер-класста ол кыска ӧйдиҥ туркунына узанар јазалдардыҥ болужыла кушкаштыҥ турачагын јууп, јаргычыларды кайкаткан.\nАйкӱнеле куучындашкан, Интернетте бӱктерин кӧрӱп, пост-бичимелдерин кычырган кийнинде, оныҥ турумкай, ичкери кӧрӱмдӱ, ӧзӧк ийдези бек болгоны билдирди.\nИнтернет эмдиги балдарга бойын табар, јайалталарын ачар сӱрекей кӧп арга берет. Бистиҥ айылчы Instagram јондык сетьте бӱгин беш јыл кире кайра ачкан. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ бӱгине 1500-теҥ кӧп улус бичидип алган. Мынаҥ ары ол Instagram-ныҥ болужыла коммерциялык та кирелтелер алар аргалу. Реклама аайынча јарамыкту баштанулар араайдаҥ башталып калган.\nАйкӱне школды божодып, Москва јаар журналисттиҥ ӱредӱзине барар кӱӱндӱ (јииттиҥ бу да амадузы јолду деп санаа келет, нениҥ учун дезе Чалчык Чунижеков узак ӧйдиҥ туркунына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти болуп иштеген). Ол ок ӧйдӧ Saltilla бойыныҥ кӱӱлик јилбӱзин таштабай, оны ӱредӱле коштой апарарын чокым айтты. Айкӱне рэп кожоҥдоор јайалтазын ӧскӱрип, элбедип, келер ӧйдӧ кандый ла ченелте-конкурстарда туружар, јаан сценага чыгар амадулу. «Кижи јаштаҥ ла ала билгирлерин бойы тыҥыдып, јайалталарын ченеп, ичкери јӱткиир керек» — деп, ол адакыда айтты.\nӦктӧм јӱректӱ кыс «Уксаҥ мени» ӱлекерди баштагандарга ла јӧмӧшкӧн учун ада-энезине быйанын айдып, Каракол јуртта Нина Петровна Ыжыкова карган энезине эзенин ийет.\nАлтайыстыҥ јиит одычагыныҥ ончо амадулары јӱрӱмде бӱтсин деп кӱӱнзейдис.\nPS: Удабас ӧрӧ адалган јиит кӱӱчилер белетеген, јаҥы таныжыс Saltilla турушкан јаҥы видео-клип, јаҥы кожоҥ чыгар. UDABAS #LIKEREK.\nПринята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года Мы, многонациональный народ Российской Федерации, соединенные общей судьбой на своей земле, утверждая права и свободы человека, гражданский мир и согласие, сохраняя исторически сложившееся государственное единство, исходя из общепризнанных принципов равноправия и самоопределения народов,


19.04.2019 - altaicholmon\n«Эҥ кӱч сурак – јер јанынаҥ»\nАкјол – Чуйдыҥ ӧрӧ барган јолында баштапкы алтай јурт болуп јат. Ол Шабалин аймактыҥ јерине кирет. Акјолдогы јурт јеезе Акјол ло Камай јурттардаҥ турат. Эл-јоныныҥ текши тоозы 406 кижи. Мында јурт јеезениҥ јааны болуп Александр Егорович Егузеков иштейт. Ол бу јамыга 2014 јылда ӧткӧн талдаштарда тудулган ла чыдулары быјыл тӱгенер. «Јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи –\n«Алдындагы ченемелим болужат»\nШабалин аймактыҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзи – Чаргы јурт. Чаргыдагы јурт јеезениҥ администрациязыныҥ специализи болуп Ольга Валентиновна Шиховцова 2016 јылдаҥ ала иштейт. Чаргыдагы јурт јеезениҥ администрациязында иштеердеҥ озо Ольга Валентиновна ӱредӱниҥ ле иштиҥ јолын ӧдӱп, јаан ченемелдӱ болгон. Чаргыныҥ школын божодып, ол ГАГУ-га ӱредӱге кирип, юристтиҥ дипломын алган. Јаргыда, Шабалинде кадастровый палатада иштеген. Је палатаныҥ бир\nЈаҥы бӱдӱмге кӧчӧр јаан иш бӱдӱрген\nКан-Оозындагы јурт јеезе аймактыҥ тӧс јурты болуп јат. Мында окылу јуртап јаткандардыҥ тоозы 5 муҥ кижи, окылу эмес тооло 6 муҥды ажа берер. Јурт јеезениҥ администрациязында эки специалист иштейт. 1-кы разрядту баш специалист Эльвира Николаевна Адабасова бу иште он эки јыл иштеп келди. Јурт администрацияга кирип, Эльвира Николаевнала таныжып куучындаштыс. Ол Кӧзӱл јуртта чыккан, таҥды\nШабалин аймактыҥ Шыргайты јурты Беш суу аккан ӧзӧктӧ турган јурттардыҥ бирӱзи болуп јат. Шыргайтыдагы јурт јеезениҥ администрациязында беш кижи иштейт: јурт јеезениҥ јааны, эки специалист, бухгалтер, тискинчи, техишчи. Онойдо ок эки кочегар ла суу алар башняныҥ операторы гражданско-тап-эрик јӧптӧжӱле иштейдилер. Јуртта јети депутат. Мундус сӧӧктӱ Эйза Танзановна Баянкина јурт администрацияда специалист болуп иштеерге 2009 јылда\n«Јуртыма јакшым јетсин деп»\nЈурт јеезени эр кижи башкарза артык па, айса эпши кижи бе деген куучындарды калганчы ӧйлӧрдӧ јаантайын угарга келижет. Бодогожын, керек эр-эпши болгонында эмес, кижи албаты-јонго канча кире ачык, улустыҥ сурактарын аайлап, олорго болужарга канча кире кӱӱндӱ ле чыдалду болгонында. Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртыныҥ јурт јеезезиниҥ јааны Клавдия Тенгерекова былтыр кӱскиде ӧткӧн талдаштарда бу јамыга кандидаттар\n«Ижимди бӧлибей јадым»\n«Бистиҥ јуртта нак, иштеҥкей, бойыныҥ јерин сӱӱген улус јуртап јат. Ончо улус иштӱ. 10 тын уй-мал туткан биле јокту деп чотолот» – деп, Оҥдой аймакта Буландык (Озерное) јурттыҥ старостазы Дмитрий Уланкин куучындаган. Кеҥидеги јурт јеезе аймактыҥ эҥ кӧп јурттарлу јеезези, ого Туйакту, Шибее, Талду, Кеҥи бойы ла тӧс јолдордоҥ туура, Кеҥи кӧлдиҥ јанында турган Буландык\nАлбаты-јоныс иштеҥкей ле јаҥарчы\nЈурт јеезелердиҥ администрациялары калыкка эҥ јуук турган јаҥ деп, чын айдыжат. Олордо јербойыныҥ улузы иштейт ле кажы ла кижиле таныш. Администрациялардыҥ ишчилери јурт калыктыҥ кӱнӱҥги јадын-јӱрӱминиҥ айалгазы јакшы болоры учун каруулу ла ол аайынча иштейдилер. Бис Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ јааныла туштажып, ижи-тожы, јерлештери керегинде куучынын јилбиркеп уктыс. Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ јааны очы сӧӧктӱ\n«Јыртыктарды јамабай, ичкери алтаарга…»\n«Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ тудум иштер аайынча ордынчызы Виталий Ченчулаев бу јамыда 2008 јылдаҥ бери иштеп јат. Ол Москвада Албатылар најылыгыныҥ Россиядагы университединиҥ инженерный факультедин ӱренип божоткон. Ӱч јыл орооныстыҥ тӧс калазында иштеп, оноҥ тӧрӧл јерине јанып келеле, «Онгудай сельстрой» деген муниципал учреждениеде сегис јылга чыгара прораб, мастер, инженер болуп иштеген. Виталий Ченчулаевтиҥ башкартузында\nАмаду – культураныҥ тöс jери\nЧамал аймактыҥ Бешпелтир jурты озогы öйлӧрдöҥ бери бек jаҥжыгуларыла, иштиҥ, культураныҥ, спорттыҥ башка-башка ууламjыларында jаркынду jедимдериле аҥыланат. Јербойында бойы башкарынарыныҥ кÿниле колбой бис Бешпелтирдеги jурт jеезениҥ jааны, jиит башкараачы Елена Татанаковага jурттыҥ эмдиги jадын-jÿрÿми ле айалгазы керегинде сурактарысла баштандыс. —Елена Андреевна, озо баштап бойоор керегинде эмеш айдып ийзегер? —Мениҥ адам Андрей Викторович Табадяков, энем Нина\nТОС: бойы башкарынарыныҥ јаҥы бӱдӱми\nРоссияда јербойында бойы башкарынары орныктырылганынаҥ бери кӧп тӧ ӧй ӧтпӧгӧн болзо, территориальный јондык јербойында бойы башкарынары (ТОС) муниципалитеттердиҥ јӱрӱминде јаан учур алынган. Јербойында бойы башкарынарыныҥ сурактары јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрип турган специалисттер ТОС-торго јаан ижемји эдет, «албаты јербойында чындап та бойы башкарынары» ӧзӱм алынарын оныла колбойт. ТОС-тордыҥ ижиниҥ ченемели ле ӧзӱми олор демократияныҥ ӧзӱминиҥ јаан резерви


Совет черӱ Афганистаннаҥ чыкканыныҥ 30 jылдыгына - altaicholmon\nСовет черӱни Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 30 јылдыгыныҥ алдында «Тӱӱкилик эзем» деген партийный ӱлекердиҥ координаторы, Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель республиканыҥ школдорына афган јууныҥ ветерандарын кычырып, «Нерениҥ урокторын» ӧткӱрер баштаҥкай эткен.\n«Афганистанныҥ ветерандарыныҥ российский союзы» деген республикан организацияныҥ јетирӱлериле, бистиҥ тергееде тургуза ӧйдӧ Афганистанда интернационал молјузын бӱдӱрип, јуучыл керектерде турушкан 225 кижи јуртайт. Баштапкы мындый урок кӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Паспаулдыҥ школында ӧткӧн. Республикан парламенттиҥ депутады Евгений Латышков игис карындажы Вославла кожо эки јылга чыгара Афганистанда черӱчил молјузын бӱдӱргени керегинде школдыҥ «Патриот» деген клубыныҥ турчыларына куучындаган. Ветеран балдардыҥ сурактарына каруулар берген.\nНерениҥ ээчий урогын Татьяна Гигель 10 јылга ӧткӧн јууныҥ ветерандарыла кожо Георгий Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы номерлӱ школ-интернатта ӧткӱрген. Ӱренчиктерле туштажуга афган јууда турушкан јуучылдар келген. СССР-дыҥ кей-десантный черӱлериниҥ парашютно-десантный 357-чи гвардейский полкыныҥ старшиназы, «За боевые заслуги» медальла кайралдаткан Евгений Суртаев Афганистанда 2,5 јыл черӱчил молјузын бӱдӱрген. Оныла кожо бир полкто турган Сергей Адлыков ӱредӱлик подразделениеде парашютла бир канча катап калыган, тургуза ӧйдӧ ол «Звезда Алтая» газетте иштейт. МЧС-тыҥ полковниги, кичӱ кемдӱ кемелер аайынча баш государстволык инспектор Игорь Бабкин черӱде турган 2 јылга ла «ӱзеери» ӱч айга Герат деген калада 101-чи мотострелковый полктыҥ саперы болгон, нерези учун «За отвагу» медальла, анайда ок «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан.\nНерениҥ урогы башталар алдында оныҥ туружаачылары, школ-интернаттыҥ 9-чы клазыныҥ кадеттери, бу школды ӱренип божоткон, «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан Игорь Савиновты унчыкпазынаҥ туруп эзеткендер. «Игорь Савинов эне-адазыныҥ сок јаҥыс уулы болгон — деп, сенатор ӱренчиктерге куучындаган. – Ол Джалалабад калада 174-чи аҥылу отрядтыҥ кайучыл-пулеметчиги болгон ло туй ла 30 јыл мынаҥ кайра, 1988 јылдыҥ чаган айында јуучыл јакылтаны бӱдӱрип тура божогон».\nОрооныстыҥ келер коручылдары Сергей Иванович Адлыковтыҥ эске алынып куучындаганын сӱрекей јилбиркеп уккан. Бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде јаан учурлу ол керектердиҥ керечизи болгон кижи Афганистанга Совет черӱни кийдиргениниҥ шылтактары керегинде кӧрӱми, бу ороонныҥ географиялык ла политикалык айалгазы, ондо јаткан албатылар керегинде куучындаган. Афганистанныҥ кала ла јурт јерлеринде албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱми одус јыл мынаҥ кайра кандый болгоны, интернационалист-солдаттардыҥ бӱдӱрген амыр-энчӱ керектери јуучыл керектердеҥ кӧп болгоны керегинде куучындарды балдар јаан ајарулу уккан.\nЈуу ӧйинде сапердыҥ јеҥил эмес ижи керегинде Игорь Бабкин куучындап, солдаттыҥ су-кадыгы бек, эт-каныныҥ белетенижи бийик болорына, анайда ок школдо физика, химия ла математика деген предметтерле алган билгирлери јуу ӧйинде ого сӱрекей болушту болгонына аҥылу ајару эткен. «Ӱредӱчилеримди мен Афганда јаҥыс катап эмес быйанду эске алгам, не дезе, школдо алган билгирлер сӱрекей кӱч айалгалардаҥ чыгарга канча катап болушкан» – деп, јууда сапер болгон бу кижи айткан.\nСолдаттардыҥ најылыгыныҥ јаан учуры керегинде кадеттерге Евгений Суртаев куучындаган. Ол ӧйлӧрдӧ Афганистанныҥ эр улузы кажы јанында болгонынаҥ камааны јогынаҥ, бу ороонныҥ эл-јоны совет черӱчилдерди бӱгӱнги кӱнге јетире эҥ чындык «шурави» – нӧкӧрлӧри деп эске алынганын ол айткан. «Бӱгӱн де, 30 јыл ӧткӧн кийнинде, Афганистанныҥ улузы бистиҥ солдаттардыҥ мӧҥкӱлерин, кечеги европей најыларыс чылап буспай, кичееп јат» – деп, ветеран аҥылап темдектеген.\nПартийный ӱлекердиҥ координаторы Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, ӱренчиктерле ӧткӱрген мындый ачык-јарык куучындар олордо тӧрӧлчи кӱӱнди кӧдӱрет ле ӱлекердиҥ ижинде туружарына јилбиркедет. «Нерениҥ урогыныҥ» кийнинде балдар «Бистиҥ государствого бу јууны ӧткӱрери не керектӱ болгон?» деген суракка каруу берерин кӱчсинбес деп, сенатор чотойт. Нениҥ учун дезе кечеги солдаттар, интернационалист-јуучылдар, орус тӱӱкиде јаантайын болгоны чылап ок, ороонго амыр-энчӱ амадуларлу келгенин ле јадын-јӱрӱмниҥ јаҥы кемин – ӱредӱни, медициналык јеткилдешти, экономиканыҥ ӧзӱмин экелгенин бойыныҥ керектериле кӧргӱскен.\nБистиҥ ороонныҥ кажы ла кижизине јаан учурлу болгон база бир айалга – Афганистаннаҥ бистиҥ ороонго келген наркотиктердиҥ јолы бистиҥ солдаттардыҥ кӱнӱҥги нерезиниҥ шылтузында бӱткӱл он јылга токтодылган. Ӱзеери бистиҥ тӱштӱкте грандарыс корулалган.\nАфганистанда он јылга чыгара ӧткӧн јууда бистиҥ ороонныҥ 600 муҥ солдаттары ла офицерлери турушканын, 15 муҥ черӱчилдер корогонын ӱренчиктер уккан. Эмди олор билер: кӧп ук-калыктарлу совет ороонныҥ бу јууда коромјызы калас болбогон. Олордыҥ нерезин Афганистанда да тооп јадылар. Бистиҥ кийнисте бу ороонго США ла оныҥ НАТО деген јуучыл биригӱ аайынча јӧмӧӧчилери калыктар ортодогы терроризмле тартыжып турус деген шылтакла киргендер. Иностранный государстволордыҥ канча муҥ черӱчилдери Афганистанга киргенинеҥ бери 16 јылга јуук ӧй ӧткӧн лӧ эмди, окылу јетирӱлерле, наркотиктерди эдери ле јасактарды бузуп ӧткӱриштирип садары, США «афган терроризмле тартыжуны» јарлаган 2001 јылга кӧрӧ, 100 катапка кӧптӧгӧн.\nТелекейде эдилген ончо наркотиктердиҥ 93% Афганистанга келишкенин, опиум эткен мак дезе бу ороонныҥ бастыра јеринде ӧскӧнин темдектеер керек. Афганистанда эдилген «ак ӧлӱм» айылдаш ороондорго – Россияга (Орто Азия ажыра) ла Иранга јасактарды бузуп келип јат. США бу керектерди, адалган ороондордо наркомания кезем ӧскӧнин ајаруга албай јат. Наркотиктердеҥ болуп турган ӧлӱмниҥ кеми, Россияныҥ јаҥдарыныҥ чоттогоныла, јылына 30-40 муҥ кижиге једип јат. Бу — Афганда ӧткӧн јуу ӧйинде ле эки чечен јууларда корогондорды кожо чоттогонынаҥ кӧп. США-ныҥ ла НАТО-го кирген ороондордыҥ јуучыл стратегтериниҥ санаазыла, олордыҥ шиҥжӱзинде болгон афган наркотрафик, тӧс удурлажаачызыныҥ демографиялык ийде-кӱчин астадып ла калганчы ӧйлӧрдӧ чокым јерде болгон кандый да јуу-согуштардаҥ артык каршузын јетирип, јаан учурлу болуп јат.\n«Нерениҥ урокторында» бу керектерле таныжып, ӱренчиктер орооныстыҥ јуук тӱӱкизин јаҥыдаҥ кӧрӱп, совет интернационалист-јуучылдардыҥ нерезин тооп баштайдылар.\nСенатор Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, мындый урокторды, ол керектерде турушкан улусты кычырып, бастыра јерлерде ӧткӱрер керек, мыны школдордо ӧткӧн эки туштажу кӧргӱскен.\nЭл Курултайдыҥ пресс-службазы


Камык акча кайда, Сёма? - LIS146.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nАймагыстыҥ јаандары бойлорыныҥ болчок баштарын бир эмеш иштеткилеген болзо, эски кӱрди бустырбай, оны јойу улус јӱрер эдип јазаткылап ийбей кайтсын. Је, бисти, кӧӧркийлерди... Кӱрле колбулу кӱч айалга јаҥыс ла Оҥдойдыҥ бойында эмес, Ийин јуртта Кадын-талайды кечире салынган кӱр база јемирилердиҥ бери јанында туру.\nМен сананзам, ӧрӧ айдылган сурактарды чечерге, биске, Оҥдой аймактыҥ эл-јонына, «калыгым», «кайран јоным» деп сананган билгир башкараачылар керек. Республиканыҥ ӧскӧ аймактарын кӧрзӧгӧр, А. Соколов, Л. Маиков, Ю. Яргаков, М. Кыдырбаев не аайлу јакшы иштегиледи! А бисти, Оҥдой аймактыҥ эл-јонын кудай нениҥ учун кезедип турган? Ак-Јаҥныҥ уулдары калыгыстыҥ чӱм-јаҥдарына Эрлик-Бийдиҥ ээжилерин кийдирип турала, Јайаанды јескиндирип салды ба эмезе бойлорыс јада калган улустыҥ конокторында той-јыргалда чылап кожоҥдожып, каткырыжып турала, ак чечектӱ Алтайынаҥ ырап барган улустыҥ амырын бустыбыс эмеш пе? Эмди кокырды токтодып, јазаптыра сананып ийели. Г. Сумин аймакты јайрадып турар ӧйдӧ С. Кыдыев ле К. Бачимов сайрагылап, бойлорыныҥ ойношторын квартираларла јеткилдеп, ӱделикке конуп туратан сыргалјыларын Американыҥ чечевицазыла азыраган эди. А М. Бабаев ле Э. Текенов калыктыҥ алдына кабыргалай турган сурактарды тӱженгилебес те! Оныҥ учун Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥи 1945 јылдыҥ јазындагы Берлинге тӱҥейлежип калды. Је Оҥдойго кӧрӧ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу совет черӱниҥ јеҥӱзиле божогонынаҥ бери бир ле ай ӧткӧн соҥында, Берлинниҥ бастыра бар-јок фабрика-заводторы тӱни-тӱжи иштеп, калыкка тузазын јетирген.\nӦрӧ айдылганынаҥ кӧргӧнисте, бистиҥ аймактыҥ эл-јоны боду эмес, а башкараачылары уйан болгоны јарталат. СХТ-ныҥ базазы кандый јакшы иштеген эди, а райтоптыҥ конторазы… Аймактыҥ бастыра бар-јок уур-кӱчтерин кижи тоолоп то јетпес. Оныҥ учун јӱк ле темдектелген једикпестерге ајару салып, јазаптыра сананып кӧрӧли. А мен бодозом, аймагыстыҥ башкараачыларыныҥ ижи когыс болгонында кем де эмес, а бис бурулу. Нениҥ учун дезе олорды јаҥга бойлорыс экелгенис. Айдарда, бойыстыҥ јӱдегисти кудайга јарбыырга јарабас.\n14:09 26/09\t304\t1\n23:25 24/09\t560\t1\n15:57 24/09\t918\t3


Чагаа | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЧагаа-байрам – кӱнчыгыш албатылардыҥ јебрен ӧйдӧҥ келген, Јаҥы јылды темдектейтен байрамы. Быјыл, 2019 јылда, Чагаа кочкор айдыҥ бажына келижип калды. Ай јаҥырганыла, јылдыстардыҥ јылышканыла Ийт јылды Какай солып ийди. Келип јаткан јыл кандый болор? Та… Айдарга кӱч ле. Кӧспӧкчи-белгечилердиҥ айтканыла, иштеҥкей-шыраҥкай, амадуларына јӱткиир улуска јарамыкту јыл болотон дежет. Је, онызын кӧргӧй лӧ…\nКочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ эл-јоны Чагаа-байрамын тӧс јурттыҥ тӧс тепсеҥинде бийик кеминде ӧткӱрдилер.\nЈаҥжыкканы аайынча Чагааны уткыыры Абай-Кобыда саҥ салганынаҥ башталды. Мында Оҥдой јурттыҥ чыгартылу улузы кӱн чыккалакта келип, от камызып, ак сӱтле, арчынла, ак курсактыҥ теејизиле, јаҥар кожоҥыла саҥ салдылар. Буркандардаҥ, Ак Айастаҥ, Кӧк Айастаҥ, Алтайдыҥ ээлеринеҥ айыл-јуртына, тӧрӧӧн-тугандарына, калыгына, бастыра јер-телекейге алкыш-быйан, ырыс-кежик, амыр-энчӱ сурап, алкыштарын кычырып, ак-сары-чаҥкыр кыйраларын бууладылар. Алкыштарды уккандый, ап-апагаш кӱн кырдыҥ сынын ажып, айландыра јаткан јалаҥдарды, кобы-јиктерди, улустыҥ айылдарын јарыдып, јылу чокторыла јер-телекейди кӱндӱледи.\nТал-тӱште Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥинде «Каан Чагааныҥ кӱндӱзи» деп атту байрамныҥ окылу ла кӧдӱриҥилӱ ачылтазы башталды. Аймактыҥ ончо јурт јеезелеринеҥ келген делегациялар алтай кеп-кийимин кийип, парадта туруштылар. Байрам кажы ла јылда там ла јаркынду, учуры там ла бийиктеп турганы оморкодулу. Бу кӱнде Оҥдой јуртта бастыра аймактыҥ улузы јуулгандый деп билдирип турды.\nАймактыҥ ады-јарлу кайчызы, Эркемен Епишкин отко сӱт ӱрӱстеп, сӧзин баштады:\n«Ак Айастыҥ ӱстинеҥ\nАйланып тӱшкен От-Эне,\nКӧс Айастыҥ ӱстинеҥ\nКӱркӱреп тӱшкен От-Эне…»\nАлкыштыҥ кийнинеҥ байрамды ачып, сценага чыгартылу улус чыктылар.\nАндрей Мунатов, Оҥдой аймактыҥ башкараачызы:\n— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ эл-јоны ла айылчылар! Ончогор Чагаа-байрамга келип, туружып турганарга оморкойдым ла сӱӱнедим! Бу байрамныҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јебрен ӧйлӧрдӧҥ келген байрам болор. Је орныктырылган Чагаа-байрам 1992 јылда бистиҥ аймактаҥ башталганын ундыбас керек! Бу байрам ӧйдиҥ, ар-бӱткенниҥ, кижиниҥ ле кижиниҥ кӱӱн-санаазыныҥ јаҥырганыла колбулу. Аймактыҥ башкартузыныҥ адынаҥ слерди Чагаа-байрамла уткып турум! Айыл-јуртыгарга ырыс, су-кадык, амыр-энчӱ, аргалу-чакту ла буудактар јок јӱрӱм кӱӱнзейдим!\nЗаури Казакпаев, Республика башкартузыныҥ адынаҥ физкультура ла спорт комитеттиҥ председатели:\n— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ албаты-јоны! Алтай Республиканыҥ Башкараачызыныҥ, Башкартузыныҥ Председателиниҥ Александр Васильевич Бердниковтыҥ адынаҥ следи ончогорды алтай калыктыҥ Чагаа-байрамыныҥ башталганыла уткып турум! Оҥдой аймактыҥ улузына ырыс, амыр-энчӱ ле јакшы јӱрӱм кӱӱнзейдим! Байрамла!\nАнатолий Атаров, Оҥдой јурттыҥ эл башчызы, райсоветтиҥ депутады:\n— Ага-карындаштар, эје-сыйындар, јашӧскӱрим, оогош болчомдор! Мен слерди Чагаа-байрамла изӱ уткып турум. Байа таҥла кӱн чыкканыла бистер, Оҥдойдоҥ чыгартылу улус, Абай-Кобыга барып, ак сӱдисле, арчынысла, бар-јок курсагысла саҥ салдыбыс. Алтайыска алкыш-быйанысты айдып, тӧрӧл јуртыска, тӧрӧл аймагыска, республикабыска, тӧрӧл орооныска ончо јакшы болзын деп, јаан суралта эттибис. Јаҥыс кара башту албатыны эмес, бистерле кожо амыр јуртаган ончо албатыларды Чагаа-байрамла база изӱ уткып турум! Ӧткӧн јылдыҥ катузы, јастыра алтамдары кийнисте артып калзын. Келген јылда бистер бойыстыҥ ийде-кӱчисти, нак болгонысты кӧргӱзип, ичкери јаан алтамдарла оноҥ ары јӱрӱмди улалтактар деп кычырып турум. Байрамла слерди!\nНина Кундучиновна Епишкина, Алтай Республиканыҥ культура нерелӱ ишчизи, 90 јылдардыҥ бажында Чагаа-байрамды орныктырган улустыҥ бирӱзи:\n— Оҥдой аймактыҥ эл-јоны, јерлештерим! Мен слерди бӱгӱн ӧдӱп јаткан Чагаа-байрамла уткып турум! Бӱгӱн Чагаа-байрамыска 27-чы јыл толуп јат. Оны ӧткӱрип, канча јылдарга ӧчӱрбей апарган культура ишчилерине, бастыра эл-јоныма сӱрекей јаан быйанымды айдып турум. 1992 јылдаҥ бери ол ӧйдӧ чыккан бала, эмди эр јажына једип калган, 27-28 јашту болуп калган. Сӱрекей оморкоп јадым бу байрамысты чачпай, мынайып алып јӱргениске. Эмди байрам деген немени тегиндӱ эмезин ончогор кӧрӱп јадыгар. Ол ӧйдӧ бис ӧткӱрип турарыста, бистиҥ кеп-кийимис те мындый јараш болбогон, курсак та мындый болбогон. Эмди кӧрӱгер, бастыра албаты-јонныҥ јараштарын! Оны ӧткӱрер керек. Бистиҥ албатыныҥ ӧзӱмин кӧргӱзип јаткан байрам. Албаты бой-бойын кӧрӱп, сӱӱнип, кеп-кийимин оноҥ јараш эдип, курсак-тамагын оноҥ амтамду эдип, белетеп турганын кӧрӧдибис. Мен слерди мындый јаан байрамла уткып, су-кадык, эзен-амыр, бала-баркагар јакшы чыдазын, сӧсуккур болзын, айылы-јуртаарда курсак-тамагар, алама-шикир ажынып јатсын, мал-ажаар курсакту турзын, ӧлӧҥдӱ јатсын, бойлороор эзен-амыр јакшы јӱрӱгер деп кӱӱнзеп јадым. Јаан быйан!\nБу учурлу сӧстӧрдиҥ кийнинеҥ, кеп-кийимдӱ турчылар кӱреелей туруп, кол-колынаҥ тудужып, чӱмдӱ бијезин баштады. Кай, јаҥар-кожоҥ јурт ичиле јайылып, айландыра турган кырларга једип, јаҥылана берди.\nБайрам оноҥ ары јурт јеезелер ортодо башка-башка кӧрӱлерле, маргаандарла улалды: аш-курсактыҥ ла кееркедим эдимдердиҥ кӧрӱзи, тулактардыҥ кӧрӱзи, јайаандык конкурс, камчы, тебек, армакчы тартыш ла «кокыр-кӧк-бӧрӱ»… Айдарда, «кокыр-кӧк-бӧрӱ» байрамныҥ эҥ солун ла кӧп кӧрӧӧчилерлӱ маргааны болуп калды. Бу маргаанда тартыжулар чын Кӧк-Бӧрӱнеҥ уйан эмес дезе, јастыра болбос. Пыймалардаҥ, коробколордоҥ, агаш-саптаҥ, чоокыр бӧстӧрдӧҥ эдилген «аттарлу» кӧк-бӧрӱчилер ончо кӧрӧӧчилердиҥ сагыжына артып ла калар.\n— 1-кы јер – Хабаровка јурт јеезе.\n— 2-чи јер – Каракол јурт јеезе.\n— 3-чи јер – Ийин јурт јеезе.\nЈеҥӱчил јурт јеезелер билдирлӱ сыйларла кайралдаткан. Анайда ок, кажы ла јурт јеезеге 10 тере тон кӧктӧдӧтӧн кайрал-сертификат сыйлалды.\nБайрамныҥ база солун ойыны – ол «Шагай шаар» деп сагыжын ченеер ойын-головоломка. Койдыҥ кажыгын ла сӧӧгин агаштаҥ јаанада кезип, ойып, армакчыла буулап салган эдимди канча эр аайланбады, канчазы кажык-шагайды чыгарып-чечип кӧрбӧди, је сагыжы јеткен кижи табылбады. Арт-учында Кӱпчегенниҥ уулдары аайлап, чечип ийген. Айдарда бу ойынды белетеген кижи – јерлежис, јиит ус Чечен Епишкин болды.\nАлтай кӱреште он эки спортчы турушкан. Олор ортодо эҥ кӱчтӱзи ле чыйрагы болуп, Эжер Панов чыкты. Оны кайралдап, Оҥдой јурт јеезе ого семис кой сыйлады.\nСоокты соок дебей, аймактыҥ эл-јоны јуулыжып, алтай чӱм-јаҥын ундыбай, байрамдап турганы оморкодулу. Кӱн ашканча улалган, бийик кеминде ӧткӧн байрам келген Какай јыл бистерге јарамыкту болорыныҥ белгези деп санаа бар.\n« Обсудили состояние охраны труда\nБолее 20 новых детских садов построят в Республике Алтай »


03.08.2018 - altaicholmon\nШабалинде јаҥы цех ачылды\nШабалинде эттеҥ јӱзӱн—башка продукция эдетен цех ачылды, мында азыйда «Айас-1» деген кооператив иштеген. Предприятиениҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлемниҥ министри Александр Манзыров турушты. Калганчы јылдарда АР-дыҥ Башкарузыныҥ болужыла кӧп саба аймактарда мал сойотон пункттар иштеп баштады, Эттеҥ јӱзӱн-башка продукция чыгаратан цехтер база кӧптӧйт. Темдектезе, 2017 јылда Кош-Агаш аймакта Jаҥы Белтирдеги, Кан-Оозы\nТӧрӧл Боочы јуртка эзен!\nКарагол ӧзӧк ичинде Кару-кару јоным бар, Боочыларды ажып барзам, Боочы деген јурттым бар. Бу јуукта Оҥдой аймакта Боочы јурттыҥ байрамы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Тал-тӱштиҥ 11 саадында башталып, концерт-ойындарла улалып, јӱк эҥиргери тӱгенген. Байрамда јурттыҥ эл-јоны, ады-јолы јарлу јерлештери, коштой јаткан Кан-Оозы аймактаҥ айылчылар туруштылар.\nКин эне — алкыш-быйанду кижи\nАлтай улус азыйда Алтайынаҥ тыҥ ла ырабайтан. Кайда да ыраак талада эмезе калада алтай кижи јуртап јатканын уксаҥ, јаан солун, јилбӱ болгон эди. Бӱгӱнги кӱнде алтайлар кайда барбайт, кайда иштебейт деп айдарыҥ. Тӱндӱктиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ тергеелеринде, керек дезе, ичкери јаан калаларда, Кореяда да иштеп тургандарын угадыс. Кезик тергеелерде, темдектезе, Сахалинде алтайлардыҥ јаан јерлежӱ-диаспоразы да тӧзӧлгӧн.\nМонополияла тартыжарын тыҥыдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников монополияла тартыжар федерал службаныҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Королевтыҥ турушканыла ээчиде база бир јуун ӧткӱрди. Jуунда конкуренцияга учурлалган сурактар кӧрӱлген.\nКеендиктиҥ ле јараштыҥ телекейинде\nБалдардыҥ кеендик ле амыраш аайынча јайгы краевед лагери каладагы 2-чи таҥмалу кӱӱлик санатта ла В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияда иштеген. Экинчи таҥмалу кӱӱлик санатта балдардыҥ јайаандык лагери аайынча ӱлекер ишти јиит ӱредӱчилер Айсура Белеева ла Айдар Саланханов јайаан таскадулу урокторы ажыра бӱдӱрген.\nБистиҥ јииттер — «Тавридада!»\nБистиҥ ороондо јашӧскӱримниҥ башка-башка форумдарын ӧткӱрери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Бу јууктарда дезе «Тавриданыҥ форумында јаба» деген сменаныҥ ээчиде база бир ижи тӱгенди. Бу форумда беш јӱстеҥ ажыра јиит кижи турушкан. Олор јаҥы билгирлер алып, шӱӱлтелериле ӱлежип, айылдарына бийик кӱӱн-санаалу јангандар.\nТашка салган сӧс ундылбас\nОҥдой јуртта јуртап јаткан јурукчы, балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Борис Киндиковтыҥ ады-јолы элбеде јарлу. Бу јуукта ол уулы Иженле экӱ «Древние письмена Онгудайского района» деген сӱреен солун, јилбилӱ бичикти ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарды. Солун бичиктиҥ тиражы 200. Эл-јон бичикти тӱрген-тӱкей алып ийзе, такып ойто кепке базар арга бар.


Кујурлуныҥ јалтанбас јуучылдары - altaicholmon\nКујурлуныҥ јалтанбас јуучылдары\nКујурлуны Кӧксуу-Оозы аймактыҥ оогош деген јурттарыныҥ бирӱзи деп, кычыраачылар билер. Шак бу јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга тӧртӧнгӧ шыдар эрлер атанган, је ойто кайра јер-Алтайына он ло кижи јанган. Олордыҥ ортозында Наай Баясович Кебеков болгон. Кычыраачыларды Jажнай эјениҥ эске алынганыла таныштырып турум.\n«Мениҥ адам Наай Баясович Кебеков Кујурлу јуртта 1910 јылда Маҥырчы Матина ла Байыс Кебеков деп улустыҥ билезинде чыккан. Школдо ӱренбеген де болзо, бичик-биликти јакшы билетен. Jуунаҥ озо колхозто башка-башка иштерде иштеген: агаш та јарган, колхозтыҥ председатели де болгон. Ол ӧйдӧ госпланды ӧйинде, тутак-эш јогынаҥ бӱдӱрер керек болгон. Председатель болуп турала, адама ӱч пе айса тӧрт пӧ айга отурарга да келишкен. Аштыҥ планын бӱдӱре табыштырала, катап јакылта келгелекте деп, арткан ашты колхозчыларга ӱлеп берген. Оныҥ учун кату каруузына турарга келишкен.\n1930 јылда ол Jӱстӱк деген кысла айыл-јурт туткан. Баштапкы уулы тогус айлуда јада калган. Оноҥ мен чыккам.\nАдам јууга 1941 јылда атанган. Jууда ол старший лейтенант званиелӱ болгон, башка-башка фронттордо јуулажарга келишкен. Курскта да ӧткӧн от-калапту јууда турушкан.\nАдам бойыныҥ черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрген. Jууны-чакты Германияда тӱгезип, айылына 1946 јылда јанып келген.\nОл ойто ло колхозтыҥ јааны болуп иштей берген. Ада-энем 1951 јылда јеткердеҥ улам божогон. Олорло кожо В. К. Сычева деп ӱредӱчи болгон. Олорды Кадын суу апарган.\nУлу јууда мениҥ эки таайым, Михаил Майманович ле Николай Майманович Упановтор база турушкан. Михаил 1918 јылдыҥ, Николай дезе 1920 јылдыҥ. Таайларым экӱлези ӱредӱчи улус болгон, јааны Ак-Кемде, оогожы Кујурлуда балдар ӱреткен. Оноҥ озо олор рабфакты ӱренип божоткон. Михаил таайым билелӱ, бир кысту, Николай таайымда биле јок болгон.\nНиколай 1942 јылда Житомир калада бомбалардыҥ алдынаҥ (бомба тӱшкен турадаҥ) балдарды аргадап јадала божогон деп, похоронка келген.\nМихаил дезе јууныҥ учына чыгып барадала, 1945 јылдыҥ кандык айыныҥ 29-чы кӱнинде јер јастанып јыгылган деп коркышту чаазын келген. Таайым танковый частьтыҥ командири болгон. Командирге ол јуу ӧйинде Ленинск-Кузнецк деп јерде ӱренген.\nТӧрӧлин корыган ат-нерелӱ улустыҥ ортозында бистиҥ де оогош јуртыстыҥ јалтанбас, јана баспас јуучылдары болгоныла бис оморкоп јӱредис. Jалтанбас јуучылдардыҥ ады-јолдоры ундылбазын деп, бала-баркага куучындап јӱредис. Jуртыста олордыҥ ады-јолдорын ӱргӱлјикке кереестеген кереес те бар. Мында јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде митинг те, ойын-концерт те ӧдӧт. Бис олорго быйанду јӱредис».\nН. САЙЛАНКИНА бичип алган,


кичӱ изӱ айдыҥ 19 кӱни 1945(0006-19-1945)[…] (76 јаш)\nОрганизация Объединённых Наций[d]\nШкола востоковедения и африканистики Лондонского университета[d] (јарты јок)\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1991)\nСахаровтыҥ сыйы[d] (1990 — 2020)\nЗолотая медаль Конгресса США[d] (сыгын айдыҥ 19 кӱни 2017)\nМеждународная премия имени Вацлава Гавела[d] (кӱӱк ай 2012)\nДжузеппе Моттыҥ медали[d] (2013)\nКаталониниҥ калыктар ортодо сыйы[d] (2008)\nСенаттыҥ мӧҥӱн кереес медали[d] (2013)\nЈылдыҥ гуманитарийи[d] (2016)\nГонконгто университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nДжавахарлал Неруныҥ сыйы[d] (1993)\nЈайымныҥ сыйы[d] (1995)\nДо Аун Сан Су Чжи (бирмандап အောင်ဆန်းစုကြည် [àʊɴ sʰáɴ sṵ tɕì]; чыккан ӧйи: 1945 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱни) — Мьянманыҥ политиги, «Демократия учун национал лиганыҥ» башчызы, јууныҥ хунтазына удура партияда, 1991 јылда Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ (орустап Нобелевская премия мира) лауреады. 2016 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире – Мьянманыҥ ӧскӧ ороондор аайынча министры, онойдо ок ороондо «государственный советник» (баштапкы министр кире јамы).\n2 Политикалык ижи\n2.1 Политикада ижиниҥ башталганы\n2.2 1990 јылда талдаштар\n2.3 Айылда туйуктадыш\n2.4 2010 јылда јайымдалганы\n2.5 Јетире талдаштар 2012 јыл\n2.6 2015 јылдыҥ талдаштары\n2.7 2021 јылда јуучыл јаҥаҥтарыш\nЈӱрӱми[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАун Сан Су Чжи Рангунда чыккан. Оныҥ адазы Аун Сан, Мьянманыҥ эмдиги ӧйдӧ јуучыл ийделигин тӧзӧгӧн кижи. 1947 јылда Британ империяла Бирманыҥ јайымы керегинде Јӧптӧжӱ куучындарда турушкан. Аун Сан Су Чжиниҥ энези 1960 јылда Индияныҥ посолы эдип кӧстӧлгӧн. Кызы энезиниҥ кийнинеҥ барып, гранныҥ ары јанында Нью-Делиде ӱредӱзин улалткан. Ол колледжти 1964 јылда тӱгескен. Оныҥ кийнинеҥ Аун Сан Су Чжи Оксфордский университеттиҥ Санкт-Хью деп колледжине кирип алган. 1969 јылда ол философия, политика ла экономика јанынаҥ бакалавр боло берген. Университетти тӱгескен кийнинеҥ Аун Сан Су Чжи Нью-Йоркто јадып, ӱч јыл ООН-до иштеген, кӧп јанында акча јанынаҥ сурактарла. 1972 јылда Аун Сан Су Чжи тибетолог Майкл Эйрисле кожо биле тӧзӧгӧн. Олордыҥ билезинде эки уул болгон: Александр ла Ким. Кийнинде, 1985 јылда, Аун Сан Су Чжи Лондонский университеттиҥ Кӱнчыгыш ла африкан шиҥжӱлердиҥ школында «философияныҥ докторы» деп степень алган. 1990 јылда ол Университеттиҥ Кӱндӱлӱ турчызы деп кӧстӧлгӧн. 1988 јылда Аун Сан Су Чжи ойто Бирмада ору энезине болужарга јанган. Оноҥ ол демократиялык кыймыгуны башкарып апарган.\nПолитикалык ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПолитикада ижиниҥ башталганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМахатмы Ганди ле Мартин Лютер Кингтиҥ «калјурыш јогынаҥ» деген ӱредӱзи аайынча, оноҥ буддийский ӱредӱлер аайынча Аун Сан Си Чжи политикага кирген. Ол 1988 јылда «Национал лига демократия учун» деп партия тӧзӧйлӧ, јаҥды демократиялык болзын деп јӱткиген, је 1989 јылда јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде «айылында туйуктаткан» (орустап домашний арест). Ого ороонноҥ јуре берзе, јайым берерис дешкен, је Аун Сан Су Чжи мойножып ийген.\n1990 јылда талдаштар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1990 јылда хунта парламентке текши талдаштар ӧткӱрген. Демократ партияныҥ башчызы Аун Сан Су Чжиге талдаштарда туружарга јаратпаган учун ол депутаттыҥ јерин албады. Ол бойыныҥ Янгондо айлында туйукталган отурып калды. Бу ӧйдӧ ого Сахаровтыҥ адыла адалган сыйды Европей парламент берген, база бир јыл кийнинеҥ Аун Сан Су Чжиге Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы келишкен. Энези учун Нобельдиҥ сыйын уулдары барып алган.\nАйылда туйуктадыш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАун Сан Су Чжи 1988 јылдаҥ ала 2010 јылга јетире јӱзӱн-јӱӱр јабарладып, 15 јылдыҥ туркунына айлында туйуктаткан. Бир интервьюзында ол айдат, туйуктадып отурарымда мен бастыра ӧйимди флософиялык ла политикалык бичиктер кычырып, пианиноло ойнодым. Туйукта отурарда оныҥ су-кадыгы коомойтып, канча катап эмчиликке де јаткан. 2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 12-чи кӱнинде, «Союз солидарности и развития» деп хунта тӧзӧгӧн партияныҥ талдаштарда јеҥӱзиниҥ кийнинде (20 јылдыҥ туркунына баштапкы талдаштар), бир коноло, башкарузы Аун Сан Су Чжини јайымдаарга јӧпсинген.\n2010 јылда јайымдалганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАун Сан Су Чжи 2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 13-чи кӱнинде НЛД-ны јӧмӧгӧн улусла тӱштажу эдет. Бир кӱн кайра ол айылда туйуктадыштаҥ јайымдалган болгон. Бу кӱнди Јаргы куран айда 2009 јылда кӧстӧгӧн болгон. Јайымды алты коноло, Мьянмада текши талдаштардыҥ кийнинде бергендер. Јайымга чыгала, Аун Сан Су Чжи оны јӧмӧп демонстрацияга келген улустыҥ алдына куучын айткан. Нобелдиҥ сыйыныҥ лауреады 20 јылдыҥ он бежин туйуктаткан.\nЈетире талдаштар 2012 јыл[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2012 јылда чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде Аун Сан Су Чжи Мьянманыҥ јетире талдаштарда парламентиниҥ (алтыгы палатазына) кандидат болуп бичиткен, јетире талдаштар кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде болор учурлу болгон. Тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Аун Сан Су Чжи баштапкы катап тергеелик телекӧрӱлтеде турушты. Ол политикалык реформалар ла судтыҥ јайым системазы учун болгонын айткан, је эмдиги јаҥ керегинде айткан куучынын цензура кескен. 2012 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинде «Демократия учун национал лига» Аун Сан Су Чжи депутат болуп ӧдӧ бергенин јарлаган. Кийнинде Бириктирген талдаш комиссия оныҥ јеҥӱзин керелеп, оппозициялык партия талдаштар ӧткӧн 45 округтыҥ 43-инде јеҥӱ алган деп јарлаган.\n2015 јылдыҥ талдаштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМьянмада 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде парламентке талдаштар ӧткӧн. Кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде талдаш комиссия иштиҥ турултазын јарлаган. Демократия учун Национал лига парламенттиҥ эки палатазыныҥ экилезинде эҥ кӧп ӱндер алган. Парламентте 329 јерлӱ болуп, парламентти кӧстӧӧр лӧ ороонныҥ башкараачызын (президентин) талдап кӧсттӧӧр агалу болгон. Је, бу ла ӧйдӧ Аун Сан Су Чжи бойы башкараачы болор аргазы јок, нениҥ учун дезе оныҥ эш-нӧкӧри Британияныҥ англичан кижизи, балдары дезе ӧскӧ ороонныҥ граждандары. 2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 30-чы кӱнинеҥ ала ол ӧскӧ орондор аайынча министр. 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала ол Мьянманыҥ тергеелик советниги болуп турган.\n2021 јылда јуучыл јаҥаҥтарыш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТӧс бӱкте: Мьянмада јаҥды аҥтарган (2021). Аун Сан Су Чжини 2021 јылдыҥ 1-кы кӱнинде јуучыл јаҥаҥтарышла колбой судтыҥ јӧбиле 15 кӱнге туйуктап ийгендер. Аун Сан Су Чжи эмдиге јетире сурузы јок эдип, тыш колбулар јокко тудулат. Кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде «Демократия учун национал лига» деп партияныҥ башкарузы бу политикти кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде кайдаар да (јарт эмес) апарган деп јетирет. Тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ол видеосвязь ажыра судта деп кӧргӱзилген. Аун Сан Су Чжини бурулайдылар: Јаҥ јаратпаган колбулар учун, оноҥ ол эл-јон ортодо «кунук ла коркыдыш» јайып турган деп.\n2004 јылдыҥ јаан изӱ айында Аун Сан Су Чжиге Парижтиҥ Соведи «Парижтиҥ кӱндӱлӱ гражданы» деп ат берген. Је, 2018 јылда Анн Идальго — Парижтиҥ мэр јамыда турган кижизи (рохинджа деген ас тоолу мусульмандардыҥ сурагын ајарбай турган деп) бу политиктиҥ кӱндӱлӱ адын айрыган.\n«New Statesman» деп журналдыҥ тизиминде, 2006 јылда ол баштапкы ла «Эмдиги ӧйдиҥ геройы» деп адалган.\n2007 јылда Канаданыҥ башкарузы Аун Сан Су Чжиге «Канаданыҥ кӱндӱлӱ гражданы» де пат берген. 2018 јылда ол атты, айрыгандар. Оны Мьянманыҥ башкарузы ас тоолу мусульмандарды кирелегенин јӧмӧшкӧн деп бурулаган.\n2008 јылда ол США-ныҥ кайралдарыныҥ ӱстӱги бажы «Конгресстиҥ алтын медалиле» кайралдаткан.\nСоцинтернниҥ окылу кӱндӱлӱ вице-президенти.\nКультурада[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАун Сан Су Чжиге учурлалган U2 группаныҥ Walk On деп кожоҥы. 2011 јылда ол керегинде биографиялык кино согулган, тургускан кижи Люк Бессон, ады — «Леди», бичиген кижи Ребекка Фрейн. Аун Сан Су Чжини ойногон кижи — Мишель Йео.\nАун Сан Су Чжи США-ныҥ госсекретари Хиллари Клинтоннло туштажуда (јаҥар айдыҥ 1 кӱни, 2011 јыл)\nАун Сан Су Чжи НЛД-га кӱӱндӱ улустыҥ алдына куучын айдат (кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2010 јыл)\n↑ Aung San Suu Kyi - Facts (англ.) — Nobel Foundation.\n↑ 5,0 5,1 5,2 Aung San Suu Kyi - Biographical (англ.) — Nobel Foundation.\n↑ Before the storm: Aung San Suu Kyi photograph peels back the years\n↑ BBC, Aung San Suu Kyi: Myanmar democracy icon who fell from grace (Аунг Сан Су Чжи: икона демократии Мьянмы, которая впала в немилость\n↑ Daw Aung San Suu Kyi, Burma's Icon of Democracy, Hope and Grace Under Pressure (ја. эм.). Amnesty International Women's Action Council Stop Violence Against Women Campaign. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2006 јыл.\n↑ Aung San Suu Kyi interview (video)\n↑ Myanmar's Suu Kyi Hospitalized, The Washington Post (9 июня 2006)\n↑ [http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/09/burma-usdp-wins-election Reuters in Rangoon. Burmese election won by military-backed party, The Guardian (9 ноября 2010). Архивировано 11 ноября 2010 года.(Бирманские выборы выиграла партия, поддерживаемая военными).\n↑ Лидер оппозиции Бирмы вышла на свободу\n↑ Myanmar’s Aung San Suu Kyi released\n↑ Myanmar Dissident Calls for Change\n↑ 18 January 2012 Aung San Suu Kyi registers for Burma election run\n↑ Burma's Aung San Suu Kyi makes landmark campaign speech\n↑ http://ru.euronews.com/2012/03/15/ang-san-suu-kyi-makes-first-televised-address/ Сан Су Чжи впервые выступит по телевидению\n↑ Burma's Aung San Suu Kyi wins by-election: NLD party\n↑ Аун Сан Су Чжи: “в Мьянме – новая эра” (ја. эм.). Euronews (2 кандык ай 2012). Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Kyaw Myo Win\n↑ Демократы под руководством Аун Сан Су Чжи победили на выборах в Мьянме (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни, 2015. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.\n↑ В Мьянме произошел военный переворот. Задержана лидер страны Аун Сан Су Чжи}} BBC News Русская служба\n↑ Myanmar’s military overturned a democratic election. Now they’re warning protesters not to ‘destroy democracy’\n↑ СМИ: бывшего госсоветника Мьянмы вывезли в неизвестном направлении\n↑ Арестованной главе правящей партии Мьянмы добавили новые обвинения\n↑ Paris va retirer sa citoyenneté d’honneur à Aung San Suu Kyi, 01.12.2018\n↑ Героиня нашего времени\n↑ Aung San Suu Kyi becomes first person stripped of honorary Canadian citizenship\n↑ https://www.kino-teatr.ru/kino/art/pr/2492/ «Леди»: у революции женское лицо\nАун Сан Су Чжи на сайте Нобелевского комитета\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Кругосвет · Ларусса · Лентапедия · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Аун_Сан_Су_Чжи&oldid=30855"\nКичӱ изӱ айдыҥ 19 кӱнинде чыккандар\n1945 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 4 јаҥар ай 2021, 11:57.


05.12.2017 - altaicholmon\nСу-кадыгыныҥ аргалары ас улуска ајару\nJаҥжыкканыла, јаҥар айдыҥ башталганында Су-кадыгыныҥ аргалары ас ла кенек-бычыкту улустыҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлалган онкӱндӱк јарлалып, башка-башка керектер ӧдӱп туру. Онкӱндӱкти ӧткӱрип турганыныҥ амадузы—ол кенек-бычыкту улусты јондыкка јууктадып, эл-јонго олорло коштой су-кадыгыныҥ аргалары ас болгонынаҥ улам, текши јондык јӱрӱмде туружып болбой турган улус бары керегинде јетирери.\nГазет-бичиктиҥ байлык тӱӱкизи\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай, «Ойротияныҥ печади: тӧзӧлгӧни ле ӧзӱми» деген јаан кӧрӱниҥ окылу ачылтазы ӧтти. Бу кӧрӱ онойдо ок јаҥы тӧзӧлгӧн Ойрот областьта бичик-биликтиҥ тӧзӧлгӧнине, кепке базар иштиҥ тӱӱкизине база учурлалган. Ачылтада тергеениҥ јаҥыныҥ чыгартулу улузы, газеттердиҥ ветерандары ла бӱгӱнги\nЭрте чактыҥ тӱбинеҥ эбирип келген јаҥарыс\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Алтай Республиканыҥ эл јаҥарчызы, А. Г. Калкинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, јер-телекейде ады-чуузы јарлу кайчы Сарымай Урчимаевтиҥ эземин кереестеп, оныҥ учурлу сыйына учурлалган «Jаҥар кожоҥ» деген республикан фестиваль-кӧрӱ-маргаан јаҥар айдыҥ 2-3 кӱндеринде ӧтти.\nСибирь федерал округтагы Стратегический баштаҥкайлардыҥ агентствозы Новосибирскте сессия ӧткӱрген.\nБир ле объект тоого алынар\nJӧӧжӧниҥ 2016 јылдагы каланын тӧлӧйтӧн ӧй јууктаган сайын јеҥилтелӱ калан тӧлӧӧриниҥ объекттерин удатпай чокымдаар керек болгон деп, каландар аайынча службаныҥ пресс-службазы эске алындырат.\nАҥдаш ӧйиндеги јеткер\nЧамал аймакта Эјеган јурттыҥ тужында улус эликке аҥдаган, олордыҥ тоозында Барнаулдаҥ келген аргачылар. Агырту божогон кийнинде бир аҥчы јылыйып калган, оны тозулда отурган јеринеҥ таап алгандар…\nВетерандардыҥ совединиҥ јаҥы јааны\nГорно-Алтайскта каланыҥ ветерандарыныҥ организациязыныҥ отчетту ла талдашту конференциязы ӧтти.\nД. Медведев: пенсияларды тӧлӧйтӧн акча казнада бар\nINTERFAX.RU агентствоныҥ јетиргениле, пенсияларды тӧлӧйтӧн акча казнада бар деп, Россияныҥ Башкарузыныҥ Председатели А. Медведев угускан. Оныҥ айтканыла, 2018 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала пенсиялардыҥ индексациязы инфляцияныҥ кеминеҥ бийик болор. Чокымдаза, индексацияныҥ кеми 3 процент болор. Башкару керек дезе оныҥ кеми 3,7 процент болорына белен. «Бис анайып индексацияныҥ кеми инфляцияныҥ кемиле тӱҥей болотон аайлу-башту айалгага ойто бурылдыс»-деп,


Шӱӱлтелер бажында чындык чыгар - altaicholmon\nШӱӱлтелер бажында чындык чыгар\n(Пенсияга чыгатан јашты бийиктедери кӧп улуска јарабай јат, је ол сӱрекей керектӱ алтам)\nВ. Бабин: «Пенсияга чыгатан јашты кӧптӧтпӧзӧ, пенсионерлерди азыраар арга јок болор»\n«Эл-јон пенсияга чыгатан јашты бийиктедип јатканын јаратпай туру, анчада ла пенсияга чыгатаны јууктажып калган улуска кӱчке келижет: олор амыраарга белетенип алгандар, је ол ӧй ичкери јыла берген. Ого ӱзеери пенсияга чыгарын узадып ийген улуска иштеер јерлер болор бо?» — деп, Россия Федерацияныҥ албатыларыныҥ ассамблеязыныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ, Россияныҥ черӱчил-тӱӱкилик обществозы деп текшироссиялык јондык-государстволык организацияныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ председатели, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ректоры Валерий Бабин сурайт.\n—Бӱгӱнги кӱнде 45 јаштаҥ ӧрӧ улуска ишке кирерге сӱрекей кӱч болуп јат, ишбереечилер 40 јажы да толгон улусты ишке албайдылар. Оныҥ учун пенсияга чыгатан јашты кӧптӧдӧр тужында, государство пенсияга чыгарын узадып ийген улусты ишле јеткилдейтенин кату шиҥжӱзинде тудар учурлу.\nJе кандый да кӱч болзо, пенсияга чыгатан ӧйди узадатаны сӱреен керектӱ, оноҥ ӧскӧ ороонныҥ кӱчи јетпес, иштеер аргалу улус тоозы кӧптӧп јаткан пенсионерлерди канайып азырайтан. Мынайып ла улалза, кату айалгаларга тӱже берерис —деп, ол бойыныҥ шӱӱлтезиле ӱлежет.\nБ. Алушкин: «Россияда пенсияныҥ керектери чын ла «карып» калган»\n—Jаҥдар пенсияга чыгатан јашты јалтанбай, бийиктедип јаткан болзо, бу баштаҥкайды јӧмӧӧр керек. Пенсияга чыгатан јашты бийиктеткени сӱреен керектӱ, нениҥ учун дезе, Россияда пенсияныҥ керектери чын ла «карып» калган. Пенсияны јажы јеткен кийнинде алатаны СССР-да 1928 јылда (ӱй улус 55 јаштуда, эр улус 60 јаштуда) јӧптӧлгӧн. Бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына пенсияга чыгатан јашты кубултпаганында бурулу улусты бедиреерге јараар, айса болзо, олор јалтангандар эмезе ол ӧйдӧ акча-манат јетпеген, је качан бирде бу суракты кӧдӱрер керек болгон ине.\nБӱгӱнги кӱнде Россия Федерацияныҥ башкарузы ла Президенти Владимир Путин јалтанбай, албатылар ортодогы курчыган айалгада, санкциялар болуп турарда, экономикадагы курч сурактарлу ӧйдӧ бу суракты кӧдӱрип јаткан болзо, бу баштаҥкайды јӧмӧӧр, келер ӱйе керегинде база сананар керек. Бу ла ӧткӧн 90 јылдыҥ туркунына канча-канча ӱйелер чыдаган, бистиҥ балдарыс, бала-баркабыс келер ӧйдӧ пенсия јок артып калбазын.\nОныҥ учун јаҥдар јалтанбай, бу алтамды эдерде, бис башкарубыска ла Россияныҥ президентине болужар учурлу. Пенсияга чыгатан јашты бийиктедип јатканын шӱӱжер тужында, государствоныҥ, иш береечилердиҥ ле Россия Федерацияныҥ улузыныҥ јилбӱлерин ајаруга алып, ийде-кӱчтеристи бириктирип, ичкери барар керек. Бу курч суракты оноҥ ары улалтарга, чӧйӧргӧ јарабас — деп, Текшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикада талалык бӧлӱгиниҥ совединиҥ турчызы, Россияныҥ Журналисттер бирлигиниҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ председатели, АР-дыҥ јууныҥ, иштиҥ, јуу-јепселдӱ ийде-кӱчтердиҥ ле тап-эрик корыыр органдардыҥ ветерандарыныҥ (пенсионерлериниҥ) организациязыныҥ председатели, МВД-да республикан советтиҥ башкараачызы ла Алтай Республиканыҥ прокурорында билим-јартамал советтиҥ турчызы Борис Алушкин айдат.\nТ. Кончева: «Пенсия јанынаҥ јасактарды јымжада кубултарын тӧзӧӧр керек»\nПенсияга чыгатан јашты бийиктедер керек деп, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председатели Т. Кончева айдат.\n—Россияда пенсияныҥ реформазын ӧткӱрери туура салбас керек. Ол јанынаҥ јасактарды кубултар ӧй келген, је оны јымжада ӧткӱрерин тӧзӧӧр керек.\nПенсияга чыгатан јашты бийиктедер керек, нениҥ учун дезе кӧп улус пенсияга чыгатан јажы јеткен де болзо, амыралтага барбай, ижин оноҥ ары улалтып јадылар. Ол ок ӧйдӧ јурт јерде јаткандарга јеҥилтелерди кӧптӧдӧр керек, нениҥ учун дезе, јурт јерде јаткандардыҥ јажаган јажы, калада јаткандарга кӧрӧ, чик јок кыска болот. Анайда ок кӧп балдарлу билелерге ајаруны тыҥыдары керегинде база айдадым.\nАлтайдыҥ кӧп саба эл-јоны пенсияга чыгатан јашты бийиктедип јатканын оҥдоп јат, је мында, байла, бу сурак аайынча јетирӱлер ас берилип јат ошкош. Мындый алтам нениҥ учун керек болгонын улуска јартаар керек. Пенсияга чыгатан јашты бийиктедерин араайынаҥ, јымжада ӧткӱрзе, улустыҥ кӱӱн-санаазы да ачык, ару болор деп, сананып турум — деп, Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ председатели, АР-дыҥ албатыларыныҥ ассамблеязыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Россияныҥ Журналисттер бирлигиниҥ Туулу Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ председателиниҥ ордынчызы, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева айткан.\n(Электрон СМИ-ниҥ јетирӱлеринеҥ)


«Эземди бичик ойгозот»\nКатегория: Новости\t Опубликовано 22 Июнь 2020\t Просмотров: 176\n1941 jылдыҥ кичÿ изÿ айыныҥ 22 кÿнинде, эртен тура 4 саатта Гитлердиҥ черÿлери Советский Союзка табарган, канду jуу башталган.\nАда Тöрöл учун Улу Jууга Туулу Алтайдаҥ 42268 кижи, ол тоодо 7109 алтай эр, атанган.4788 алтай черÿчил Тöрöли учун jуу-согуштарда jеҥ jастанып jыгылган, сурузы jок jылыйган.\nМ.В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека Ада Тöрöл учун Уулу jууда Jеҥÿни ҥ 75 jылдыгына учурлалган «Эземди бичик ойгозот» - деген акциязында турушкан кычыраачыларына быйанын айдып, иштерин jарлайт.\n1.Баданова Эвелина Мухор-Тархатыны\tҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n2. Качкинов Эзен В.К. Плакасты ҥ адыла адалган Республикан гимназия;\n3.Кензина Камилла Саратанныҥ орто ÿредÿлÿ школы\n4. Койткин Эркей Балыкчаныҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n5.Кучинов Батыр В.К. Плакастыҥ адыла адалган Республикан гимназия;\n6.Мандаева Айкинэ Чибиттиҥ Марковторды\tҥ адыла адалган орто ÿредÿлÿ школы;\n7.Талашев Азат Балыкчаныҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n8.Талкыбаев Самыр Мухор-Тархатыныҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n9.Тугуров Рамир Мухор-Тархатыны\tҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n10.Тиунова Дарина Тондошканы ҥ орто ÿредÿлÿ школы;\n11.Тымтышева Дарина Мухор-Тархатыныҥ орто ÿредÿлÿ школы;


Бийик амадулар - altaicholmon\nАлтай Республикада 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган акча-болуштыҥ кеми 194 миллион салковой болгон болзо, 2018 јылда «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салылган болгон.\nБӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян-фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 предприятие, 1600-теҥ ажыра КФХ-лар ла 55 муҥнаҥ ажыра таҥынаҥ ээлемдер иштейт.\n2006 јылда јурт ээлемниҥ бӧлӱктери баазы 3,5 миллиард салковой акчага турар аш-курсак эдип чыгарган болзо, ӧткӧн јылда оныҥ кеми 10,8 миллиардка јеткен.\nАлтай Республика эт иштеп алары јанынаҥ Сибирь федерал округта озочыл јерде барып јат. Сӱт иштеп алары јанынаҥ бистиҥ фермерлер Сибирьдиҥ тергеелери ортодо канча јылга улай экинчи јер алат.\nБӱгӱнги кӱнде тергееде мал сойотон 12 пункт иштейт. Андый цехтердиҥ бирӱзи Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта ачылган. Эмди «Меркит» деп ээлемниҥ ишчилери малын семирте азырап, јербойында ла сойот. Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта иштеп турган мал сойотон цех јаҥыртылган.\nОҥдой аймакта Кеҥидеги СПК-да малды тургузала ӱзеери азырайтан площадка тудулган.\nРеспубликаныҥ јурт ээлеминиҥ бӧлӱктеринде анайда ок чилгемнеҥ, кузуктаҥ, мӧттӧҥ лӧ тайга-ташта ӧскӧн эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ эл-јонго керектӱ курсак-тамак ла эдимдер белетеп чыгаратан предприятиелер иштеп јат.\nГорно-Алтайскта «Кӱнбадыш» рынокто «Бош-Туу» деп СППК-ныҥ цеги ачылган. Мында республиканыҥ товар эдеечилериниҥ иштеп алган продукциязы јыл туркунына садылат.\nТергеениҥ јонјӱрӱмдик ууламјылу учреждениелери бӱгӱнги кӱнде јербойында иштеп алган этле, сӱтле, сӱттеҥ белетелген курсак-тамакла 92 процентке, ӧзӱмдердеҥ эдилген продукцияла дезе 95 процентке јеткилделет.\nАлтай Республикада мал тудуп ӧскӱрерине јаан ајару эдилип јат. Быјыл мал ӧскӱрерине 200 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган.\nКан-Оозы, Шабалин ле Кош-Агаш аймактардыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери эттеҥир укту уй-малды јакшы кичеемелде тудуп, бийик кӧргӱзӱлерге једет. Укту мал ӧскӱрери республикада, алдындагы јылдарга кӧрӧ, јаранган. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлеминде укту мал ӧскӱрер 7 завод иштеп јат. Ӱч предприятие дезе јурт ээлемниҥ јоголордыҥ бери јанында тындуларыныҥ генофондын кичееп корулайт.\nУкту малды ӧскӧ јерлердеҥ садып алары ла олорды Туулу Алтайдыҥ айалгаларына келиштире ӧскӱрери аайынча иш мӧрлӱ ӧдӧт. Республиканыҥ тыштындагы тергеелердӧӧн дезе 2500 тын укту мал садылган. Ол тоодо Кемеровский область, Казахстан ла Узбекистан јаар.\n«Марал-Толусома» ООО-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазы быјыл республикан мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган. Бу бригада ӧдӱп јаткан јылда аҥдарыныҥ табыштырып турган мӱӱзиниҥ орто бескезин 8,3 килограммга јетирген. Бу Россияда эҥ бийик кӧргӱзӱ болуп јат.\nАлтай Республиканыҥ Москвадагы элчилигинде тергеебисте белетелип турган чыҥдый продукция тургузылган экспозиционный тӧс јер ачылган. Орооныстыҥ тӧрӧл калазында «Алтай» деп адалган брендтер јарлу боло берген.\n2018 јылда тергеениҥ аймактары, иштеги ӧмӧликтери ле таҥынаҥ фермерлери ортодо ӧткӧн мӧрӧйдиҥ турулталары аайынча аймактар ортодо јеҥӱчилдер болуп, «Јабыстай зона» ууламјыда Майма аймак, «Орто зонада» — Кан-Оозы аймак, «Бийиктей зона» ууламјыда Кош-Агаш аймак чыккан.


«Спортло тазыктырынарын таштабазым…» - altaicholmon\n«Спортло тазыктырынарын таштабазым…»\n«Јылдыстык» кычыраачыларын спортто, кеендикте, культурада ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде јаан једимдерге јеткен јерлештериле таныштырарын улалтат. Спорттыҥ республикабыста бар бӱдӱмдерин алар болзо, кӧп саба једимдерге кӱрешчилерис једет. Оныҥ да учун газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы Аржан СУМАЧАКОВ болор.\n–Аржан, озо ло баштап бойыҥ, билеҥ керегинде куучындап ийзеҥ?\n–Мен бойым 1998 јылда Майма аймактыҥ Урлу-Аспак јуртында чыккам. Биледе эҥ јааны болорым. Эки сыйным бар. Јаан сыйным В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда 11-чи класста, оогожы Урлу-Аспактыҥ школында баштапкы класста ӱренет. Энем ле ӧӧй адам бар, олор Урлу-Аспакта јадат. Мен јурттыҥ школында 9-чы классты ӱренип божодоло, Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжте ӱредӱге киргем. Оны ӱренип божодоло, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ естественно-географический факультединде 4-чи курста ӱренип, грек-рим кӱрешле тазыктырынадым.\n–Спорттыҥ бу бӱдӱмиле качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ, нениҥ учун грек-рим кӱрешти талдагаҥ?\n–Грек-рим кӱрешле алты јашту болорымда тазыктырынып баштагам. Ол тушта бисти, јурттыҥ балдарын, спорттыҥ бу бӱдӱмине баштапкы тазыктыраачым Александр Аилдашевич Мамашев экелген. Кӱрежерге јарайтан. Бойым оогошто бир јерде отурбас, эмеш баштак бала болгом. Тазыктыруларга келип, арыганча ла кӱрежип, баштактанып алатам.\nОл ло јылдарда Соок Таадактыҥ сыйына учурлай ӧткӧн маргаандардыҥ јеҥӱчили боло бергем. Урлу-Аспакта школдо ӱренип тура, јетинчи класска јетире кӱрештиҥ бу бӱдӱмине јӱргем. Оноҥ Александр Аилдашевич јӱре берерде, тазыктырулар токтогон. Школдыҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскка ӱренерге келгем ле экинчи курста «Баатыр» спортзалдӧӧн Вячеслав Георгиевич Кызлаковко тазыктырынарга баргам. Баштап тазыктырынып турала, тазыктыруны токтоткон ӧйдӧҥ ала экинчи курста ӱренип тура «Баатырга» келгениме јетире ӱч јыл ӧй ӧткӧн. Бу ӱч јылдыҥ туркунына тазыктырынбагам.\n–Нени сананып ойто тазыктыруларды улалткаҥ?\n–Бир катап сабалган јигем. Анайып, тазыктыруларды улалтар керек деген санаа келген (каткырат). Ол тушта бистиҥ јурттаҥ Руслан Кабанов деген уул база Вячеслав Георгиевичте тазыктырынган. Ол мени «Баатырга» јӱр деп айткан эди.\n–Спорттыҥ кӧп тоолу устары чыккан јарлу «Баатыр» спортзалдыҥ кебизинде, ады јарлу тазыктыраачыда тазыктырынып баштайла, кандый маргаандарда туружарга келишкен? Кандый једимдер болгон?\n–Вячеслав Георгиевичте тазыктырынып тура кӧп тоолу маргаандарга барып јӱргем. Баштапкы катап јаан маргаанга барарымда, јӱрексиреш, маҥзаарыш база болгон ло. Оноҥ улам јеҥдирип ийгем. Маргаандарга канча ла кире кӧп јӱрзеҥ, анча ла кире ченемел аладыҥ. Оныҥ кийнинеҥ ӧткӧн маргаандарда једимдерге једип баштагам. Бастырароссиялык турнирлерде, Россияныҥ первенстволорында, Сибирьдеги федерал округтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ маргаандарда турушкам. 2018 јылда Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаанында ӱчинчи јерге чыккам. 2019 јылда бу ок маргаанда 24 јашка јетире уулдар ортодо баштапкы јер алгам. Бастырароссиялык маргаандарда призовой јерлерге чыккам. Ӧткӧн јылда студенттер ортодо Раменское калада ӧткӧн Россияныҥ первенствозына барып јӱргенис. Бу маргаанга мен Эркин Карабашевле кожо барып јӱргем. Ары бисти Александр Егорович Тӧлӧсов апарып јӱрген. Анда ӱчинчи јер алгам, Эркин баштапкы болгон.\n–Кандый бескеде кӱрежедиҥ, маргаандар алдында беске таштаарга келижет пе?\n–Мен 63 килограммга јетире бескеде кӱрежип тургам. Маргаандар алдында 5-7 килограммнаҥ таштаарга келижет. Маргааннаҥ озо бескеленер алдында бескеҥди таштап, бескеленген соҥында ойто кемине јетиредиҥ. Је кезикте бир маргааннаҥ келген ле бойынча экинчизине барарга келижет. Ол тушта бескени ойтодоҥ таштаарга келижет. Онызы дезе, кӱч керек.\n–Бистиҥ јерлеш кӱрешчилердеҥ сениҥ бескеҥде јакшы кӱрежип турган уулдар бар ба?\n–Эйе бар, Дима Куртугашев ле Баатыр Ечешев. Олор Кемеровский областьта тазыктыраачы болуп иштеп турган Арунат Альбертович Кучиновто тазыктырынат. Арунат Альбертович те бойыныҥ ӧйинде спорттыҥ бу бӱдӱмиле јаан једимдерге јеткен эди.\n–Кажы ла кӱрешчиде бойыныҥ сӱӱген приемы бар. Сениҥ «коронкаҥ» кандый?\n–«Бедро», байа орустап айткажын, бросок через бедро. Бу мениҥ сӱӱген приемым. Кӱрежеримде, оны кӧп тузаланадым.\n–Јарт. Сен спорттыҥ бу бӱдӱмиле ӧдӱп турган телекейлик маргаандарды кӧрӱп ле турган болбойыҥ. Телекей кеминде кӱрешчилердеҥ кемизиниҥ кӱрежи јарайт?\n–Је 63 килограммга јетире бескени алар болзо, јопон кӱрешчи Шинобу Отаныҥ кӱрежи тыҥ јарайт. Чындап, ол 2019 јылда Казахстанда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ јеҥӱчили болуп чыккан эди. Анайда ок Олимпийский ойындардыҥ эки катап јеҥӱчили Роман Власовтыҥ кӱрежи база јарайт.\n–Аржан, «Јылдыстыкты» анчада ла јашӧскӱрим сонуркап кычырат. Олорго јилбилӱ болзын деп, сеге мындый сурак берейин – спорт сеге нени берген?\n–Спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынып баштайла, мен уур-кӱч ӧйлӧрдӧ болужатан чындык нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым. Спортло тазыктырынганы ол озо ло баштап су-кадык јӱрӱм, дисциплина, таскаду.\n–Онызы чын. Айса болзо, кычыраачыларыстыҥ кемизи де сениҥ айтканыҥды кычырып, таҥкызын таштаар, ачу аш ичеринеҥ мойножор ло бош ӧйин спортло тазыктырынарына учурлаар…\n–Урлу-Аспакта ӱренип турарымда, эки јерлежис грек-рим кӱрешле спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген эди. Олордыҥ фотојуруктары школдо туратан. Ол тушта олор чылап, спорттыҥ узы болгон болзом деп сананатам. Јылдар ӧткӧн соҥында, бойым андый једимге јеткем. Бу меге јаан сӱӱнчи. Калас ӧй ӧткӱрбегем деп сананадым. Школдо јарлу јерлештериниҥ фотојуруктары, олор керегинде бичимелдер ӱренчиктерге јакшынак јозок болот.\n–Бичиктер кычырарын сӱӱйдиҥ бе?\n–Эйе, эм тургуза Стивен Кингтиҥ «Доктор Сон» деген романын кычырадым. Оноҥ озо Эрих Мария Ремарктыҥ бичиктерин кычыргам.\n–Ӧскӧ ороондордыҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдери јарап турган болтыр…\n–А кинофильмдер керегинде айдар болзо?\n–Экранга јаҥы чыккан кинофильмдерди кӧрӧргӧ сӱӱйдим.\n–Сӱӱген курсагыҥ керегинде сурабас аргам јок…\n–Аҥылап айткадый курсак јок. Бу јанынаҥ мен чӱмеркек эмезим. Кандый ла курсак болзо, јип аларым (каткырат).\n–Эр кижи андый болбой. Аржан, адакыда сурап угарга турганым – алдыҥда кандый амадулар тургузадыҥ?\n–Кӱскиде черӱге барарым. Анаҥ ары салымым канай келижерин кем билер… Је чокым-јарт неме – ол спортло тазыктырынарын таштабазым.\n–Онызы јакшы. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Алдыҥда јолыҥ ачык болзын, јаактуга айтырба, јарындуга јыктырба!\n–Слерге быйан. Анайда јӱрерге кӱјӱренерим.\nК. ЯШЕВ куучындашкан\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуругы


Ӧйдиҥ некелтезиниҥ јаҥы бичиги - altaicholmon\n—Алтай литератураныҥ теориязы ла тӱӱкизи ӱредӱчилерге толо јарталбаган сурактардыҥ бирӱзи. Оныҥ бир шылтагы – ГАГУ-да чыккан бичиктер ӱредӱчилерге јетпей турганы, нениҥ учун дезе бичик студенттердиҥ тоозына келиштире 25 ле экземплярла чыгарылат. Бистиҥ республикада 200 школ, ӱредӱчилер оноҥ до кӧп. Ондо орус, казах, алтай ла оноҥ до ӧскӧ укту ӱренчиктер ӱренет. Ол ок ӧйдӧ бичик белетейтен тургузаачылар бу јетирӱлерле таныш эмес болуп калат. Билим статьялар ӧскӧ республикаларда јарлалган, ченелген, билим журналдарда чыккан, је алтай кычыраачылар оныла таныш эмес.\nБу шылтактарды ајаруга алып, ӱредӱчилердиҥ сурагына каруу берип, бис бу бичикти белетедис. Олор анчада ла билим статьяныҥ некелтелерин сурап турулар. Нениҥ учун дезе, ӱренчиктерди НОУ-га белетеерде, шак бу учуралда једикпестер туштап туру. Айдарда, литератураныҥ теориязы ла тӱӱкизи јаҥыс ла ӱредӱчилерге тузалу эмес, НОУ-ныҥ туружаачыларына база болушту болор. Оныҥ учун бу бичикке кирген бичимелдер орус ла алтай тилдерле бичилген.\nАлтай литература аайынча класстар сайын методикалык јартамалдар берилген, је јаҥы ӧйдиҥ программазын ла бичиктерин јаҥы некелтеле тургузатан авторлорго бу јетирӱлер база тузалу.\nНениҥ учун дезе, кажы ла чӱмдемелди ӱренер тушта ӧскӧ калыктардыҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдериле алтай чӱмдемелдерди тӱҥдештире берери тӧс ајару боло берген. Шак бу некелтеле школдыҥ бичиктерине ӧскӧ ороондордыҥ, ол тоодо Россия тергеезиниҥ атту-чуулу бичиичилериниҥ чӱмдемелдери кирген. Ол чӱмдемелдерди бис алтай тилге кӧчӱргени аайынча кӧрӧдис: коштой јаткан кыдат, монгол эмезе казах, орус, татар, башкир ле оноҥ до ӧскӧ тӱрк калыктардыҥ литератураларын.\nАйдарда, кажы ла тушта ӱренчик казах эмезе кыргыс тилдерге баштанып, оны алтай тилге кӧчӱргениле тӱҥдештире кӧрӧр аргалу. Анчада ла алтай чӱмдемелдер орус тилге эмезе орус тилдеҥ алтайга кӧчӱрилгени солун. Анда кӧчӱреечи алтай кижиниҥ кӧрӱмин, чӱм-јаҥдарын, айлаткыш санааларын чындык јетирген бе, јок по деп, тӱҥдештире кӧрӧр аргалу. Адакы учында бӱткӱл калыктыҥ аҥылу темдектери сезилет пе, јок по? Орустап оны «этнокультурные составляющие» деп адап турулар. Шак бу учурал аайынча кӧп чӱмдемелдер, кӧчӱрмелер берилген. Тӧс ајару бу 10-20 јылдыҥ туркунына литератураныҥ ӱйеленгенин Сибирь талада ла Россия тергеезинде тӱрк литератураныҥ тӱӱкизи аайынча јартаганы. Оныҥ тӧс ууламјызы мындый болор:\n1. Jебрен тӱрк литература (VI-VIII-XII)\n2. Тӱрк-монгол ӧйликтиҥ литературазы (XIII-XV-XVIII)\n3. Алтай литература (XIX чактыҥ экинчи јарымы ла XX чактыҥ башталганы)\n4. XX — XXI чактардыҥ литературазы эки бӧлӱкке бӧлинет:\nа) 20-50-чи јылдар\nб) 60-80-чи јылдар\n5. Эки чактыҥ белтиринде алтай литература.\nКалганчы беш јылдыҥ литературазын јаҥылай (новейшая) деп адагадый. Бу ӧйликтердеҥ јетире шиҥделбегени – тӱрк-монгол ӧйликтиҥ оосло айдар литературазы (алтайская изустная литература). Беш чактыҥ туркунына алтайлар ойроттордыҥ ортозында јуртап, олорго јаан кожылбай, алтай адын корып ла кичееп јӱрген. Чийилген литератураны оосло айдып келген. Шак бу ӧйликте ук-тӧс (родословная) деп жанр эрчимдӱ ӧзӱп келген. Оны фольклористикада ла литература билимде јӱк ле бу калганчы јылдарда шиҥдеп баштаган, литератураныҥ тӱӱкизине кийдирген. Оныҥ учун алтайлардыҥ ук-тӧзин оосло айдар литература деп адап турус. Бу жанр ӧскӧ калыктарда база бар: башкир, татар, бурят, калмык ла оноҥ до ӧскӧ. Олор оны араб сӧслӧ «шежире» деп адагылайт. Алтай литератураныҥ тӱӱкизине ол јаҥы кийдирилип туру.\nОноҥ башка бу бичикке эки тӧс тема јаҥырта јарталган: алтай литератураныҥ ӧткӧн чактыҥ 20-30-чы јылдарында актуга бурулаткандардыҥ ла 40-50-чи јылдарда јуучыл бичиичилердиҥ салымы ла чӱмдемелдери. Шак бу темалар аайынча 10-11-чи класстардыҥ бичиктери тургузылар учурлу. Оныҥ турултазын бис госархивтеҥ, бичиичилердиҥ кӧмзӧзинеҥ, музейлердеҥ алганыс. Оныҥ учун кӧп јетирӱлер солун, олор бедиреништиҥ шылтузында табылган. Эки бичиичиниҥ (И. В. Шодоев ле Л. В. Колкышев) јӱрӱмин ле чӱмдемелдерин орус тилле берерге ченештис. Нениҥ учун дезе, алтайлар олорды јакшы билер, је чӱмдемелдери орус тилге кӧчӱрилбеген учун, орус кычыраачыга олордыҥ бӱдӱрген энчизи јетпеген деп айдар керек. Анчада ла тӧрӧл тилин билбес алтайларга, орус ӱренчиктерге ле ӱредӱчилерге бу јетирӱлер тузалу. Ол ок ӧйдӧ орус, татар чӱмдемелдерди алтай тилге кӧчӱргени ӱренчиктерге солун.\nӰчинчи бӧлинтеде јаҥылай литератураныҥ сурактары шиҥделген. Бу авторлор кычыраачыга солун ла олордыҥ чӱмдемелдеринде тургускан сурактар курч ла ӧйинде кӧдӱрилген. Калганчы бӧлинтеде Алтайда јуртаган калыктыҥ тили ле салымы аайынча шӱӱп кӧргӧдий сурактар тургузылган. Бис бир калык деп аданган болзобыс, туш башка бӧлинбей, бирлик јуртайлы, ӧзӧли, ӧҥжийли. Эске алыныштарда јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдиҥ бӱдӱрген ижи бааланган. Ол кажы ла ӱредӱчиге болушту болорында алаҥзу јок. Бичик ӱредӱчилерге белетелген, кӱскиде алар, ачар деп иженедис.\nН. БЕЛЬЧЕКОВА бичип алган


«Кӱнӱҥги тӱӱкибисти бичигендер...» - altaicholmon\n«Кӱнӱҥги тӱӱкибисти бичигендер…»\nРоссияда Печатьтыҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында ӧткӧн.\nОндо республикан ла аймактарда чыккан газеттердиҥ, «Алтын Туу» бичик чыгаруныҥ, Горно-Алтайсктагы типографияныҥ, «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ ла текши јетирӱлер эткен талалык ӧскӧ дӧ эп-аргалардыҥ кӧп тоолу ишчилери, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы Наталья Екеева јуулган улусты АР-дыҥ Башкарузыныҥ адынаҥ Россияда Печатьтыҥ кӱниле уткып, јетирӱлер эткен ле колбу туткан эҥ јаҥы эп-аргалар кидим ӧзӱм алынган эмдиги ӧйдӧ кепке базылган сӧскӧ, газеттерге улустыҥ јилбӱзи јабызабаганын темдектеген. Олор телекейде, ороондо, јербойында болгон солундарды эл-јонго јетирип, кӱнӱҥ сайынгы тӱӱкибисти бичийт.\n«Jуукта бис «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектегенис. Бежен, алтан, сегизен јыл мынаҥ кайра чыккан газеттердиҥ бӱктерин ачып, бис база кайда да табылбас јетирӱлерди кӧрӧдис. Мыны мен тӱӱкичи болуп билерим. ²йдиҥ тыныжы, тебӱзи шак газеттерде артат»—деп, Наталья Михайловна айткан.\nӦйлӧ кожо јетирӱлер эткен эп-аргалардыҥ бӱдӱми кубулат. Чаазынга базылган газеттерге бӱгӱн радио, телекӧрӱлте, Интернет кожулган. Бистиҥ тергееде СМИ-лердиҥ тоозы база кӧптӧйт. Кажы ла аймак эмди бойы газеттӱ ле Интернетте сайтту. Jербойыныҥ газеттери эл-јонго эҥ јуук болгон, кычыраачыларыныҥ, тегин улустыҥ јӱрӱмин бичиген, сурактарын кӧдӱрген, эҥ сӱӱген ле сакылталу газеттер болуп јат деп, вице-премьер айткан.\nПечатьтыҥ кӱни — анайда ок «Алтын Туу» бичик чыгаруныҥ ишчилериниҥ байрамы. Ӧткӧн 2017 јылда чӱмдӱ бичик кепке базып чыгарган байзыҥ бу тура документ ле тӱӱки энчи болгон, Туулу Алтайдыҥ калыктарыныҥ тилин ле культуразын корыган бичиктерди чыгарар јаан иш бӱдӱрген. Онойдо, Алтайда политикалык репрессияларга учурлалган јуунты, Россияныҥ ла Алтайыстыҥ атту-чуулу јурукчызы Игнат Ортонуловтыҥ јуруктарыныҥ альбомы, тергеебистиҥ ады јарлу јондык ла политикалык ишчилери Анна Кандаракова, Юрий Антарадонов керегинде эске алыныштар ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ бичиктер кепке базылган.\nБӱгӱн журналисттердиҥ ижинеҥ јондыктыҥ су-кадыгы кӧнӱ камаанду болгонын Наталья Екеева јуунда темдектеген. Эмдиги ӧйдӧ јондыкты јарар, албаты ортодо ачыныш, ӧштӧжӱ, аайлашпастар баштаар јетирӱлик јуу-чак ӧдӱп јат. Бу кара ийделерге удура турган тартыжуда эҥ ичкери јерде журналисттер, олордыҥ чынды јетирген ле кӧргӱскен ак-чек сӧзи, јакшылык, најылык, амыр-энчӱ учун турган кӱӱни туруп јат.\n«Тергеебистиҥ эл-јоныныҥ 70% текши јетирӱлер эп-аргаларга бӱдӱп турганын темдектеген. Бу слер ижигерди чыҥдый бӱдӱрип турганаардыҥ керези» — деп, вице-премьер айткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда кӧп јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи учун Россия Федерацияныҥ колбу ла текши коммуникациялар аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ гармотазыла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери Сурайа Санакова ла Алена Тадышева, анайда ок бу министерствоныҥ Быйанду самаразызыла Зинаида Каланчинова кайралдаткан.\nКӧп јылдарга ак-чек ижи, бийик узы ла республикада телекӧрӱлтениҥ ӧзӱмине јетирген јаан ӱлӱзи учун ВГТРК-ныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ баш специализи Надежда Кармановага табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ Jакааны аайынча, журналистиканыҥ ӧзӱмине јетирген јаан ӱлӱзи, бийик узы ла једимдӱ ижи учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ журнализи» деген нере ат «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ фотокорреспонденти Владимр Суховко ло «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радиоберилте аайынча шеф-редакторы Елена Шнейдерге адалган.\nПечатьтыҥ јаан учурлу бӧлӱги бичилген сӧсти кепке базар иш болуп јат. Байрамда бу улус ајару јок база артпаган. Полиграфияныҥ ӧзӱмине јетирген јаан ӱлӱзи ле једимдӱ ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла «Горно-Алтайсктагы типография» деген ООО-ныҥ баш инженери Тенгиз Бабрашев кайралдаткан. Анайда ок профессионал узы ла текши јетирӱлер эдер эп-аргаларда ак-чек ле једимдӱ ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ гармотазыла «Алтын Туу» бичик чыгаруныҥ специализи Алевтина Емендеева ла Кан-Оозы аймактыҥ «Кан-Чарас» деген газединиҥ корреспонденти Айгуль Тайтова кайралдаткан.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ, санадыныҥ ӧзӱмине јетирген јаан ӱлӱзи, бичик чыгарар керекте, кӧчӱреечи иште бӱдӱрген нерелӱ ижи учун Г. И, Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сый «Алтын Туу» бичик чыгаруда бӧлӱктиҥ редакторы Сергей (Токшын) Торбоковко табыштырылган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Уймонские вести» газединиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Алексей Герасимовко, Чамал аймактыҥ «Чемальский вестник газединиҥ» корреспонденти Людмила Голомякинага, Оҥдой аймактыҥ «Ажуда» газединиҥ корреспонденти Татьяна Егоровага, АР-дыҥ јетирӱлик политика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Ольга Яйтыновага ла бир канча ӧскӧ дӧ улуска АР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ Быйанду самаралары табыштырылган.\nИште бийик узы ла республиканыҥ тузазына једимдӱ ижи учун Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ сыйын алгандардыҥ тоозында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Артур Сулуков, Чамал аймакта «Чамал» деген радиоканалдыҥ корреспонденти Лидия Семенова, «Эл Алтай» телекомпанияныҥ журнализи Алексей Параев ле «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ операторлоры Аржан Савин ле Алексей Суйманаков.\nБу кайралдарды јуунда Наталья Екеева табыштырган.\nТекши јетирӱлер эдер эп-аргалар граждан обществоныҥ сӱрекей јаан учурлу институды болгонын Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызы Владимир Тюлентин уткуул сӧзинде темдектеген. СМИ-лер телекейде, орооныста ла тергеебисте кӱнӱҥ сайын болуп турган солундарды эл-јонго јетирет. Орооныстыҥ ла тергеебистиҥ башкартузыныҥ ижи керегинде толо ло чындык јетирӱ эдер ишти, албаты-јонныҥ курч ла ӧҥзӱре сурактарын јаҥдарга јетирерин шак журналисттер бӱдӱрет деп, спикер айткан. «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттер јӱс јылга чыгара ӧйгӧ тергеебистиҥ ле калык-јоныстыҥ тӱӱкизин бичип келген, мында иштеген эмдиги журналисттер алтай журналистиканыҥ мактулу јаҥжыгуларын улалтып апарат деп, ол айткан. «Алтын Туу» бичик чыгару быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 95 јылдыгын темдектеп јат, Аймактарда чыккан кӧп газеттерге 2018 јыл—юбилейлик јыл.\nПрофессионал узы ла кӧп јылдарга једимдӱ ле ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Государстволык Jууныныҥ-Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын Владимир Тюлентин Улаган аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» деген газединиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Татьяна Тадыевага ла корреспонденти Дмитрий Акчинге, Оҥдой аймактыҥ «Ажуда» газединиҥ баш редакторы Анатолий Атаровко, Майма аймактыҥ «Сельчанка» газединиҥ корреспонденти Марина Бабайцевага, Горно-Алтайсктагы типографияныҥ экономизи Людмила Бабрашева-Тупикинага, «Алтын Туу» бичик чыгаруда бӧлӱктиҥ редакторы болуп иштеген Лариса Баинага, Шабалин аймактыҥ «Сельская новь» газединиҥ корреспонденти Алена Гущинага, «Эл Алтай» телекомпанияныҥ корреспонденти Тана Константиновага, Кош-Агаш аймактыҥ «Чуйские зори» газединиҥ каруулу качызы Дильда Нурсалиевага, «Звезда Алтая» газеттиҥ реклама аайынча менеджери Светлана Русскихке табыштырган.\nРеспубликан СМИ-лердиҥ ишчилери ортодо АР-дыҥ парламентиниҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрген конкурсында «Эл Курултайдыҥ Председателиниҥ таҥынаҥ сыйы» деген бӱдӱмде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ ижин толо ло бастыра јандай кӧргӱскен ижи учун Эл Курултайдыҥ Быйанду самараларыла «Горный Алтай» ГТРК-ныҥ журнализи Владимир Виноградов, «Вестник Горно-Алтайска» газеттиҥ каруулу качызы Ольга Денчик, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ операторы Эмина Кудачина ла «Звезда Алтая» газеттиҥ операторы Ольга Толкачева кайралдаткан.\nБу кӱн Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин «Трудовая доблесть России» деген јондык кайралды «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кӧп јылдарга иштеп келген журналисттери Нина Бельчековага, Светлана Кыдыевага ла Клара Пиянтиновага табыштырган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда федерал јаҥдардыҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ ла Алтай Республиканыҥ министерстволорыныҥ ла ведомстволорыныҥ башкараачы ишчилери журналисттерди профессионал байрамыла уткып, кайралдарын база табыштырган.\nРеспубликаныҥ текши јетирӱлер эткен эп-аргаларында иштегендер кӧп улус болгонын мындый профессионал байрамда ла кӧрӧдиҥ. Газеттерге бийик тиражтар, јаркынду бичимелдер, једимдер ле јеҥӱлер, кычыраачыларга ла кӧрӧӧчилерге јаантайын јилбилӱ болорын бу кӱн уткуул айткандар кӱӱнзеген. Айдылганы јӱрӱмде бӱткей.


Кан-Оозы аймак: једимдери кеминде јыл болды - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ текши јериниҥ кеми – 6244 квадратный километр. Аймакка јирме тӧрт јурт кирет ле эҥ јаан деп, Кан-Оозы, Јабаган, Чаргы-Оозы, Јалаҥай, Моты-Оозы, Коргон, Кайрукун, Кырлык, Экинур деп јурттар чотолот. Кан-Оозы аймакта текши тооло 16,8 муҥ кижи јуртап јат. Оймон-Ичи, Казахстан Республика јаар јол бу аймактыҥ јери ажыра барат. Алтайский крайдыҥ Солонешное районына Чаргы-Оозы јурт ажыра једип барар арга бар. Бу јолдор аймактыҥ экономикалык сурактарын бӱдӱрерине јаан камаанын јетирет.\nКӱн-айыныҥ, ар-бӱткениниҥ айалгазын ајаруга алза, Кан-Оозын соок аймак деп чотоп, Кош-Агашка чикезинеҥ тӱҥейлейдилер. Ол до учун бир ӧйдӧ «тӱндӱк аймак» деп статус-ат берер сурак та турган. Кышкы айларда соок болуп, кыш салкынду-шуурганду ӧдӱп, јас-јай-кӱс база серӱӱн болуп турганынаҥ улам, байла. Оныҥ да учун тергееде јаан тебӱ алынган туризмниҥ ӧзӱми Кан-Оозы аймакта эмеш араай, токыналу барып јат деп темдектеер керек. Ондый да болзо, аймактыҥ аржан-кутук суулары, байлу туулары, кӧлдӧри, ар-бӱткендик јилбилӱ јерлери сӱреен кӧп. Айылдап келген туристтер јебрентик кебин чеберлеп алган тууларга барбай турганы, карын да, јакшы, ар-бӱткенге коромјы ас деп, јербойыныҥ улузы айдыжат. Онызы, байла, чын.\nАймактыҥ экономиказыныҥ тӧс ууламјызы јурт ээлем болуп јат. Мында јуртаган албаты-јон уй-мал, койлор ло эчкилер, аҥ азырайдылар. Онойдо ок эм ӧлӧҥдӧр јуунадып, адару тудуп јадылар.\nАПК-ныҥ кӧргӱзӱлериле 2020 јылда – баштапкы\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы кажы ла јылдыҥ учында бир јыл туркунына эдилген иштиҥ уч-турулталарын кӧрӧт. Мында тергеениҥ аймактарыныҥ ээлемчилериниҥ ижи кӧрӱлип, башка-башка ууламјыларла тӱп-шӱӱлте эдилет. Быјылгы јылдагы уч-турулталарла болзо, Кан-Оозы аймак арткан аймактарды озолоп, текши шӱӱлтеле, кӱндӱлӱ баштапкы јерге чыккан.\n2020 јылдыҥ кӧргӱзӱлериле, Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилериниҥ ӧмӧлиги орто-кырлык зона-јерге кирип турган арткан администрациялардыҥ ортозында баштапкы јер алган. «Меркит» ООО-ныҥ ишмекчи ӧмӧлиги (јааны А. А. Кулаков) Алтай Республиканыҥ орто-кырлык (средне-горный) зона-јерлеринде иштеп турган ээлемдердиҥ 100 ишчилӱ ишмекчи ӧмӧликтериниҥ ортозында ӱчинчи јер алган. Эдуард Николаевич Маташевтиҥ башкарган «Нива» ООО-зы 100 кижидеҥ ас ишчилӱ ээлемдер ортодо ӱчинчи јерде болды. «Меркит» ООО-ныҥ механизаторы Валерий Михайлович Дедин мал-ашка азырал белетеер иште туружып турган ишчилердиҥ ортозында «Азырал белетееринде механизатор» деп номинацияда баштапкы јерге чыккан. Чаргы-Оозындагы јурт јеезе республиканыҥ орто-кырлык зона-јерине кирип турган јурт јеезелердиҥ ортозында јеҥӱлӱ баштапкы јер алган.\nКан-Оозы аймакта текши тооло 16,8 муҥ кижи јуртап јат\nБыјылгы јылда Туулу Алтайда јурт ээлемдиктиҥ башкартузыныҥ 100 јылдыгы темдектелгениле колбой, аймактыҥ јуртээлемдигинде кӧп јылдарга улай ишеген улус Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Быйанду самаразыла, Кан-Оозы аймактыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Тергееде фермер-ээлемдик ууламјыны једимдӱ апарып, бу ишке чике бойыныҥ ӱлӱзин кошконы учун КФХ-ныҥ јааны Леонид Танытпасович Иртаев, узак јылдарга јурт ээлемде иштеп, оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген учун «Талица» деп СПК-ныҥ правлениезиниҥ председатели Василий Иванович Мельничук Государственный Думаныҥ депутады, Госдумада аграрный политика аайынча комитеттиҥ турчызы Родион Борисович Букачаковтыҥ Быйанду самаразыла кайралдаттылар.\nТогус јуртта нацӱлекерле иш ӧткӧн\nАймактыҥ јурт ээлеминде башка-башка ӧйлӧрдӧ једимдӱ иштеген улус юбилейлик медальла кайралдаткан. Олор: Альберт Николаевич Маташев («Исток» ООО-ныҥ генеральный директоры), Александр Васильевич Кулаков («Меркит» ООО-ныҥ јааны), Зоя Сучиевна Чарышева (КФХ-ныҥ јааны); Алтай Республиканыҥ АПК-зыныҥ ветерандары: Клара Садаковна Брышкакова, Михаил Иванович Манжин, Александр Петрович Саналов, Танытпас Чакашевич Иртаев, Вера Витальевна Емельянова, Вера Кыпчаковна Енова, Вера Еркеевна Санашкина, Иван Тогунчинович Торушев, Виктор Андреевич Жуков, Тамара Алексеевна Чулунова, Елизавета Захаровна Епишкина, Юрий Евгеньевич Тыдыков, Надежда Александровна Левина, Петр Кыпчинарович Арбаев, Александр Прокопьевич Вязников. Бу улустыҥ ижи-тожыныҥ шылтузында аймактыҥ колхоз-совхозторы јаан кӧргӱзӱлерге јеткен ле бӱгӱнги кӱнге чокум ууламјылар алган. Кайралдаткан кажы ла кижини алза, оныҥ кийнинде аймактыҥ јурт ээлеминиҥ тӱӱкизи деп айдарга јараар.\nЈурт ээлемниҥ јеҥил эмес ижине јӱрӱмин ле ижин учурлаган улусты АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев уткуп, кайралдарды табыштырган.\nЭл-јонныҥ јӱрӱми јаранзын деп\n2020 јыл аймактыҥ јурттарында јонјӱрӱмдик ууламјылу кӧп объекттер тудулып-јазалганыла аҥыланган. 2019 јылдыҥ учында тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јарлаган конкурсы аайынча «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп программага Кан-Оозы аймактаҥ тогус проект-ӱлекер кирген болгон. Мында Јабаган јуртта спорттыҥ площадказын, Моты-Оозында, Санаровкада, Кырлыкта, Коргондо, Кара-Сууда, Кӧзӱлде балдардыҥ ойноор площадкаларын, Туратыда Јеҥӱниҥ паркын, Экинурда балдардыҥ ла јаан улустыҥ су-кадык тазыктыратан площадказын тудуп-чыныктаары темдектелген. Бастыра бу ишке 4504764 салковой чыгарылган. Олордыҥ бюджетте эмес акчазыныҥ кеми – 985 муҥ салковой. 985 муҥ салковойды болужарга кӱӱнзеген улус ла аргачылар кошкон. Онойдо ок кезик улус ижиле болушкан. Текши алза, иш бастыразы јуугы јурттарда тӱгенип калган. Је јетире эдетени база бар.\nТемдектезе, Экинурда спортло тазыктырынатан јердиҥ баштапкы ӱлекер-проекти былтыр бӱткен ле ол тудулып калган болгон. Быјылгы јылда эдилген ишке ӱзеери тренажер-эдимдер тургузылган. Тураты јуртта Јеҥӱниҥ паркын јазап-чыныктаар иш темдектелген. Советский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли болгон бу јуртта эмди јеҥӱчил-геройлорго учурлалган парк јазалып-чыныкталган. Јабаганда иш спорт площадканы чыныктаарына ууландырылган. Мында оны айландыра чедендеер, јерин тӱзедер иш ӧткӱрилген. Оборудование эмди тургуза тургузылгалак. Кырлыкта балдар ойноор качелялар, кумакту песочница-јерлер белетелген. Эмди керектӱ оборудование-јазалдар тургузары артып калды. Мындый ок айалга арткан јурттарда деп темдектеер керек.\nАймактыҥ башкараачылары Чаргы-Оозында јурт јеезениҥ јааны Тамара Александровна Акатьеваныҥ ижин темдектейдилер. Бастыра документтерди ӧйинде белетеп табыштырып, ишти билгир башкарып, јылдыҥ учына јетире тӱгезип койгоны – ол јаан једим ле профессионал иш. Мында Чаргы-Оозында јурт јеезеге кирип турган Тураты јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алган геройлордыҥ кереес-памятнигин тургускан Јеҥӱниҥ паркын јазаары темдектелген болгон. Тураты кичинек јурттардыҥ тоозына кирип турган да болзо, је бу оогош јурт Советский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли болгонын ундыбас керек. Жанибек Акатович Елеусов, Кыдран Александрович Туганбаев, Илья Захарович Шуклин – Тураты јурттаҥ барган јуучылдар. Жанибек Елеусовтыҥ ла Кыдран Туганбаевтиҥ кереес-бюсттары турган болгон. Илья Шуклинниҥ ады ундылып калган. Јурт јеезениҥ ишчилери Илья Шуклинге кереес-памятник тургузар, Јеҥӱниҥ паркын јаҥыртар проект-ӱлекерде темдектеп, бӱдӱрип койгон.\nОнойдо ок проект-ӱлекерлердиҥ учуры керегинде база айдып ийер керек. «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп программа аайынча бастыра республиканыҥ кӧп јурттарында сӱреен керектӱ иш ӧткӱрилген. Бу ончозы – јурт улуска, балдарга, јашӧскӱримге керектӱ. Мындый иш ӧткӱрилип јадарда, јербойыныҥ улузы, аргачылар оҥдоп, јӧмӧлтӧзин ле јаан ӱлӱзин кошконын база айдар керек. Байла, улус бойына керектӱ ууламјыларды баалап, јӧмӧп турганы недеҥ де баалу. Кажы ла јуртты алза, јербойыныҥ улузы да, аргачылар да јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Улус чике бойыныҥ јуртына, албатызына ла бала-барказына эдилип јаткан ишти оҥдоп турганы јакшы.\n«Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп государстволык программага келер јылда кандый проект-ӱлекерлер кирери эмди тургуза јарталгалак. Нениҥ учун дезе проекттердиҥ конкурс-кӧрӱзи јылдыҥ учында јарлалган ла эмди јаҥы ӧткӱрилип јат.\nКӱч ӧйдӧ улуска болушканы јаан учурлу\nТергееде ле ороондо тура берген кӱч санитарно-эпидемиялык айалгада јаан јашту ла кенек улуска болуш јетирилип турганы јаан учурлу. Пандемияныҥ ӧйинде Кан-Оозы аймактыҥ јаан јаштулары ајару јок артпады. Јаҥар айдыҥ бажында јыл туркунына волонтер ижин ајарулу бӱдӱрип келген улуска быйан айдылып, медальдар табыштырылды.\nБой-бойына болужар «Бис кожо» деп адалган текшироссиялык акцияныҥ туружаачыларына быйан айдылып, кӱндӱлӱ айалгада уткуулдар угулды. Кан-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова волонтерлорды уткуп, Наталья Алексеевна Кокушевага ла Надежда Анатольевна Ламакинага Кӱндӱлӱ грамоталар ла медальдар сыйлады. «Бис кожо» деген текшироссиялык акцияда акту кӱӱнинеҥ туружып, јаан јашту ла кенек улуска болуш јетиргени учун јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентствоныҥ Быйанду самаразыла Ольга Айабасовна Саналова, Буланат Михайлович Бакрасов, Олеся Ильинична Такысова кайралдаткандар.\nКоронавирус оору тыҥ јайылып, јаан јашту, кенек улус кӱч айалгада артып калгандар. Аймакта кандык айда волонтер отряд тӧзӧлип, бу суракты «колго» алган. Бастырароссиялык акцияга кожулып, аймактыҥ волонтерлоры ижин баштаган. Озо ло баштап олор бойлоры санитарно-эпидемиялык айалгада канайда иштейтенине белетенген. Бир канча неделениҥ туркунына аймактыҥ јаан јашту ла кенек улузына чике болушту иш эдилген. Бастыра јурттардыҥ 65 јаштаҥ јаан улузына аш-курсакла болуш јетирилген. Онойып, 1254 кижи аш-курсак алган.\nСоветский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли\nИш бӱгӱнги кӱнге јетире улалып јат. Јылдыҥ калганчы айында волонтерлор јаан јашту, кенек, болуш керексиген бастыра улустаҥ келген угузуларла иштеп јадылар. Олор эм-тус, курсак-тамак, эҥ ле керектӱ не-немени айылдарга јетирер ишти кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱредилер.\nВолонтер отрядтыҥ башкараачызы Михаил Петрович Мишкинниҥ јетиргениле болзо, олордыҥ ижи јаҥыс ла аш-курсакты, эм-тусты јетирип береринде эмес, је анайда ок олор онойдо ок јаан јаштуларга айылдарында керектӱ ишти бӱдӱрип, болужадылар. Одын јарып јадылар, айылыныҥ јанын арутайдылар ла о. ӧ.\nПандемияныҥ ӧйинде кажы ла кижи волонтер болуп, бу ишти бӱдӱрерге барбас деп оҥдоп јадыс. Јӱрексиреер, улуска болужар кӱӱндӱ болор керек, байла. Анчада ла јаан јашту јаҥыскан јадып турган улуска, кенек улуска болуш јаантайын керек. Аймактыҥ кезик јурттарында, темдектезе, мындый иш мынаҥ да озо ӧйдӧ ӧткӱрилип турган болгон. Мындый, килемјилик ууламјылу иш Јабаганда алдында јылдарда ӧткӱрилгенин, школдыҥ ӱредӱчизи Ольга Айабасовна Саналова ӱренчиктериле кожо јурттыҥ болуш керексиген јаан јаштуларына јаантайын болушканын темдектеер керек. Мындый балдар кийнинде ӧйдӧ буурзак, болуш јетирер кӱӱндӱ, улуска ачык санаала баштанар кылык-јаҥду болуп чыдаары алаҥзу јок.\nЈаан јашту улуска кыш ӧйинде там ла кӱч боло берген эмей. Оору-јоболго табартпаска, олор айылдарында отурарга чырмайгылап јадылар. Бу ла ӧйдӧ волонтер улус келип, керектӱ не-немени экелип, одын-суула болужып берзе, кандый јакшы. Кӱч ӧйдӧ болужып турган улуска канайда быйан айтпас. Оныҥ да учун Кан-Оозы аймактыҥ јаан јаштулары, кенек улузы јастаҥ бейин олорго болушкан волонтер отрядтыҥ турчыларына алкыжын јетирет.\nPS: Адакыда, Кан-Оозы аймактыҥ једимдери арткан да ууламјылар аайынча кӧрӱмјилӱ. Олор келип јаткан 2021 јылда улалар деп иженедис.


Иисус јаантайын сӧс уккур болгон | Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nСеге ада-энеҥниҥ сӧзин угарга јаантайын јеҥил бе?~ Јок. Иисус Иегованыҥ да, ада-энезиниҥ де сӧзин јаантайын уккан деп, сен билериҥ бе?~ Адаҥныҥ ла энеҥниҥ сӧзин угарга јеҥил эмес болзо, Иисустыҥ теми сеге болуш болор. Иисус керегинде кӧптӧдӧ билип алак.\nИисус јерге келердеҥ озо, ол бойыныҥ адазыла теҥериде болгон. Иисус јерде база ада-энелӱ болгон. Олордыҥ ады Ио́сиф ла Мари́я. Олор канайып Иисустыҥ ада-энези болуп калганын билериҥ бе?~\nИисус теҥериде болордо, Иегова оныҥ јӱрӱмин алып, оны Марияныҥ ичине салды. Анайып, Иисус кижи чилеп туулып, јерде јадар аргалу болгон. Бу јаан кайкал болгон! Балдар канайып энелериниҥ ичинде јаандагылайт, анайып ла Иисус Марияныҥ ичинде јаанап ӧскӧн. Тогус ай кире ӧйдӧҥ, ол ак-јарыкка туулып јат. Анайып, Мария ла оныҥ ӧбӧӧни, Иосиф, Иисуска јердеги ада-энези болуп калдылар.\nИисус 12 јашту болордо, бойыныҥ адазын, Иегованы, тыҥ сӱӱп турганын бир учурал кӧргӱскен. Иисус ада-энезиле, карындаштарыла, Иерусали́м калага Па́сха байрамына барган болгон. Олор айылына кайра јанып бараткан јолдо Иосиф ла Мария Иисусты таппай калды. Олор оны кайдаҥ да таап болбоды. Ол кайда болгон, сен билериҥ бе?~\nИисус нениҥ учун ӧргӧӧдӧ болгон?\nИосиф ле Мария тӱргедеп Иерусалимге бурулып, Иисусты кайдаҥ ла бедиреп турдылар. Олор оны таппай турганынаҥ улам тыҥ санааркай бергиледи. Је ӱч кӱн ӧткӧн кийнинде, олор оны ӧргӧӧдӧ болгонын кӧрӱп ийдилер! Иисус нениҥ учун ӧргӧӧдӧ болгонын билериҥ бе?~ Нениҥ учун дезе, ол ондо бойыныҥ Иегова адазы керегинде кӧптӧдӧ билер аргалу болгон. Иисус Иегованы сӱӱген болгон, оныҥ учун Оны канайып сӱӱндирер деп, билерге кӱӱнзеген. Ол эр кемине једип те каларда, Иегованыҥ сӧзин јаантайын угатан. Иисус, ого кӱч те болзо, мынайып эдип јӱретен. Кудайдыҥ сӧзин угуп, ол шыралаарга белен болгон. Је ол Иосиф ле Марияны мынайып ла уккан ба?~ Агару Бичик эйе деп, айдат.\nИисустыҥ теми сени неге ӱредет?~ Ада-энениҥ сӧзин кӱч те болзо угуп турар керек. Мынайып эдерге сен албаданарыҥ ба?~\nИосиф ле Мария канайып Иисустыҥ јердеги ада-энези болды?\nЈылыйган Иисусты Иосиф ле Мария кайдаҥ тапты?\nИисустыҥ теми сени неге ӱредер аргалу?\nӰлежер Ӱлежер Иисус јаантайын сӧс уккур болгон