15.10.2021 - altaicholmon\nАлтай—Тува: бирлик амадулу библиотекалар\nБалдардыҥ республикан библиотеказында ӱлӱрген айдыҥ 6-7 кӱндеринде балдардыҥ библиотекаларыныҥ тергеелер ортодо «Балдардыҥ библиотечный јеткилдежи: эмдиги ӧйдиҥ эп-аргалары ла иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин бедиреери» деп форумы ӧтти. Форум балдардыҥ республикан библиотеказы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јылдыгына, Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгына ла алтай калыктыҥ Россияга киргенинеҥ ала 265 јылдыгына учурлалып ӧткӱрилди. Солун јуунныҥ ижинде Тувадаҥ балдардыҥ К. И. Чуковскийдиҥ\n85% жителей России говорят, что примут участие в переписи населения. 89% в той или иной мере согласны, что ее проведение необходимо нашей стране.Такие результаты показал социологический опрос ВЦИОМ*, проведенный в начале октября 2021 года накануне старта Всероссийской переписи населения. Подавляющее большинство наших сограждан (85%) декларируют, что примут участие в переписи населения, при этом 43% говорят,\nТӧс ууламјы – малдыҥ угын јарандырары ла кыралардыҥ тӱжӱмин бийиктедери\nГазедистиҥ айылчызы – республиканыҥ депутады, Эл Курултайдыҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ председатели Рустам Байдалаков. Јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамыла колбой ӧткӱрген эрмек-куучында Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде айдылат. — Рустам Николаевич, Јурт ээлемниҥ ле перерабатывающий промышленностьтыҥ кӱниле уткуп, јасакчы јаҥда јурт јаткандар ла јурт ээлем учун ижигер једимдӱ, јеҥӱлӱ болзын деп кӱӱнзейдим! Сураарга\nБалдардыҥ кӱлӱмјизи – једимниҥ белеги…\nГорно-Алтайскта Килемјиниҥ «Система» фонды «Культурный выходной» деген кӧдӱриҥини ле Регбиниҥ кӱнин ӧткӱрдилер. Тергеениҥ тӧс калазында ӱлӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде килемјиниҥ «Система Fest» деген социокультуралык фестивали тӱгенди. «Система» АФК-ныҥ јонјӱрӱмдик баштаҥкайларыныҥ операторы – Килемјиниҥ «Система» фонды каланыҥ эл-јонына ла айылчыларына культуралык-јартамал ууламјылу сӱрекей байлык программаны белетеп ӧткӱрген: эл кинодоҥ ала јайаандык мастер-класстарга јетире, онойдо ок сандружиннике\nКӧрӧӧчилерге јаҥы кӧргӱзӱлер кӧп…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр ӱлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде 44-чи театральный сезонын кӧдӱриҥилӱ айалгада ачты. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева театрдыҥ јайаандык ӧмӧлигин, кӧрӧӧчилерди јаҥы театральный сезонныҥ ачылтазыла уткуды. Оныҥ айтканыла, ӧткӧн 43-чи сезон кӧп тоолу кӧдӱриҥилериле сӱрекей байлык, турулталу ла једимдӱ болгон. Бистиҥ актерлор орооныстыҥ башка-башка јерлеринде болдылар. Темдектезе, республиканыҥ\nОперштабтыҥ јууны ӧткӧн\nКоронавирустыҥ југуш оорузына удурлажары ла таркатпазы аайынча оперативный штабтыҥ јууны Алтай Республиканыҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махаловтыҥ башкарганыла ӧткӧн. Оныҥ айтканыла, пандемияныҥ башталганынаҥ ала республикада 21 981 кижи оорыган, 20 692 пациент јазылган, COVID-19 оорулу 414 кижи божогон. Ӧткӧн неделеде коронавирусла 263 кижи оорыган. Оорыган улустыҥ тоозы, оныҥ алдында неделеге кӧрӧ, 13 процентке кӧптӧгӧн. Оорыган эҥ\nӰлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков тергееде экстремизмди болдыртпазы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јуунын ӧткӱрген. Јуунда бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Республиканыҥ јеринде экстремистский ле террористический ууламјылу материалдарды таркадарын илелеери ле болдыртпазы аайынча иштиҥ, ол тоодо Интернетте мониторингтиҥ, турулталары керегинде республикан МВД-ныҥ экстремизмди болдыртпазы аайынча\nГАГУ-да билимниҥ неделези ӧткӧн\nГорно-Алтайсктагы университетте билимниҥ неделези ӧткӧн. Ол ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде башталган. Баштапкы кӱнде ГАГУ-ныҥ тӧс корпузында билимдик иштердиҥ турулталарыныҥ кӧрӱзи ле интерактивный площадкалар ачылган. Билимниҥ неделезиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында кире сӧсти ГАГУ-ныҥ билим-педагогиканыҥ кадрларын белетеер бӧлӱктиҥ јааны Елена Устюжанина ла келген айылчылар айткан. Оны ээчий Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ ректорыныҥ молјуларын бӱдӱрип турган Виталий Недельский улустыҥ ла


27.05.2021 - altaicholmon\nЈолды јазаары аҥылу шиҥжӱде тудулат\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайсктаҥ Алтын-Кӧл јаар јолдыҥ Кызыл-Ӧзӧк-Карасук деген бӧлӱгин јазаар иш канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nШоҥкорлор тӧрӧл јерине келген\nТоозы ас куштарды ӧскӱрери аайынча «Алтай Фалькон» ло Алтайдагы госуниверситеттиҥ Барнаулдагы питомниктеринде ӧскӱрген јаш шоҥкорлорды јайымга божодоры Сайлугемдеги национальный паркта ӧткӧн.\nӦзӱмдердиҥ кайкал телекейинде\n«Куштар учуп јӱрет, ӧзӱмдер дезе бу ла јаныҥда, буттыҥ алдында. Кандый ла бӱдӱмдӱ, јалбырак-чечектӱ, ӧзӧр-јӱрер ээжи-јаҥду бӱткӱл телекей…» — деп, Горно-Алтайсктагы Ботаникалык садтыҥ директоры биологиялык билимдердиҥ кандидады Алтынай Ачимова айдат…\nЈеҥӱниҥ кӱниниҥ кайралдары — тоомјылу улуска\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты Јеҥӱ алганыныҥ 76-чы јылдыгын темдектеери бистиҥ республикада элбеде ӧткӧн лӧ бу кӱнде албаты совет солдаттардыҥ јажына ундылбас ат-нерезин эске алынган.\nУлу Октябрьдыҥ 1917 јылда болгон революциязы телкем Тӧрӧлистиҥ пограничный черӱлериниҥ тӱӱкизине кӧп јаҥыртулар экелген. Јиит совет государствого государственный гран-кыйуны орныктырып, оны коруга алары сӱрекей учурлу болгон.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №7,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №7,1


Башчыныҥ Чой аймакла jол-jорыгы - altaicholmon\nБашчыныҥ Чой аймакла jол-jорыгы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱчӱрген айдыҥ калганчы кӱндеринде Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрген ле бир канча јонјӱрӱмдик учурлу объекттерди ишке табыштырарында турушкан.\nӰйменде кереес ачылган\nА. В. Бердников Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго Ӱймен јуртта тургузылган кереестиҥ ачылтазында турушкан. Онойдо ок јурттыҥ фельдшерско-акушерский пунктында болгон.\n«Бӱгӱн бис Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереезин ачадыс. Алдында кереес школдыҥ јанында турган, је 2014 јылда суу јайыларда, ол ӱрелген — деп, Александр Бердников айткан. —Кереести ачары – јурт јеезениҥ эл-јоныныҥ кычырузы болгон, бис оны јӧмӧжип, республикан бюджеттеҥ акча чыгарганыс. Мында эл-јонныҥ јууган акчазы база тузаланылган. Бу кереес фронтто ат-нерелӱ јуулашкан адаларыс, карган адаларыс ла јаан адаларыс керегинде эзем болуп чактарга турар. Јууныҥ ол ӧйлӧрин ле совет калыктыҥ, бойыстыҥ јерлештеристиҥ ат-нерезин ундыбай јӱрери – бистиҥ агару керегис. Кажы ла солдат бистиҥ эземисте».\nТергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Ӱймен јаан эмес јурт, мында 440 кижи јуртайт, је јаҥдар ыраак ла оогош јурттардыҥ ӧзӱмине аҥылу ајару эдет. «Мында јакшы улус јуртайт, олор мында чыккан, јуртагылайт, мынаҥ да ары јуртаар ла тӧрӧл јериниҥ ӧзӱмине иштеер. Оныҥ да учун мында јадарга јарамыкту ончо айалгалар болзын деп, бис иштейдис» — деп, башчы айткан.\n2017 јылда Ӱйменде эскирген турада болгон ФАП-тыҥ ордына јаҥы фельдшерско-акушерский пункт ачылган. ФАП-ка јурт јеезениҥ администрациязында бир канча кыптар берилген. Республикан бюджеттеҥ јазал иштерге 3 млн салковой чыгарылган.\nАлександр Бердников Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ улустыҥ јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ олордыҥ јадар ла јӱрер айалгазын јарандырары керектӱзи керегинде улайын айдып турганын эзеткен. «Бу политикага бис јаантайын јӧмӧшкӧнис ле јӧмӧжӧрис — деп, ол темдектеген. — Ӱймендий ыраак јурттар аҥылу ајару некейт. Ыраак ла оогош јурттарда јадар јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр амадула олорды ӧскӱрериниҥ программазын бӱдӱрери Ӱйменнеҥ башталат. Мында тӧс учурлу јонјӱрӱмдик объекттер јаҥыртылган – школ, балдардыҥ сады, сууӧткӱш ӧткӱрилген, суу јайылганынаҥ ӱрелген ӱч кӱр орныктырылган. Бис ончо молјуларысты бӱдӱрип койорыс».\nЈурттыҥ эл-јоны башчыга клубты јазаарына болушсын деп баштанган. Башчы јуук ӧйдӧ ол јазалар деп бӱдӱмјилеген.\nБашчы оноҥ ары кайралдар табыштырган. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразын ФАП-тыҥ јааны Елена Богомолова ла «АлтайУниверсалСервис» ООО деп подрядный организацияныҥ директоры Евгений Кириченко алган. Баалу сыйла (планшет) Ӱймендеги школдыҥ тогузынчы клазыныҥ ӱренчиги Анастасия Крюкова сыйлаткан. Онойдо ок ФАП-ка компьютер садып аларына 30 муҥ салковойдыҥ сертификады берилген.\nJӱрӱмде керектӱ объекттер ачылган\nТунјы јуртта дезе јаҥыртылган бир турада фельдшерско-акушерский пункт, јурт клуб ла библиотека ачылган ла олордыҥ ачылтазында Александр Бердников база турушкан.\n«Јылдыҥ бажында мен Тунјыга келеримде, јурт улус болуш сураган. Мында кижиге кӱнӱҥги јӱрӱминде керектӱ объекттер болбогон — ФАП јок, клубка ремонт керектӱ болгон. Бис бу сурактардыҥ аайына чыгарга, республикан бюджеттеҥ 10 млн салковой берер јӧпкӧ келгенис» — деп, ол айткан. Ороонныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга баштанузында 100-теҥ 2000-га јетире эл-јонду јурттарда ФАП-тар ла врачту амбулаториялар болоры керегинде айткан. «Иштер кӱӱк айда башталган, эмди мында јепселген актовый залду јап-јаҥы клуб ла фельдшерско-акушерский пункт ачылды. Онойдо ок бис айландыра јерди база јарандырдыс. Бӱгӱн улуска сӱреен керектӱ комплекс турат» — деп, башчы айткан.\nЧаган айдыҥ учындагы туштажуда эл-јон Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес тургузар суракты база кӧдӱрген болгон. Ол тудулган ла быјыл кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде кӧдӱриҥилӱ ачылган. «Бу јерлердеҥ фронтко 140 кирези кижи атанган, олордыҥ тал-ортозы кайра јанбаган. Бу кереес олордыҥ келер ӱйеге артырган ат-нерезиниҥ эземи болуп јат — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген. — Бӱгӱн јаан эмес, 300 кижи јуртап јаткан Тунјы јуртта јӱрӱмге јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн. Эмди тура ФАП-та иштейтен медишчиниҥ сурагы ачык артат. Бис бери специлистти кычырадыс, ого јадар тура берип јадыс, тура јаан эмес те болзо, бастыра јанынаҥ јеткилделген – изӱ суулу, тӧс јылыдар системалу. Мен су-кадыкты корыырыныҥ министерствозына јуук ӧйдӧ бу сурактыҥ аайына чыгып койоры јанынаҥ јакылта бергем».\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы јурт клубтыҥ техишчизи Наталья Пьянковага ла «Чойдогы жилищно-коммунальный ээлем» ООО деп подрядный организацияныҥ прорабы Виктор Карюгинге табыштырылган.\nОнойдо ок Чойдогы школдыҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги Дарья Апасовага ла 4-чи клазыныҥ ӱренчиги Федор Тырышкановко планшеттер сыйлалган. ФАП-ка компьютер аларга 30 муҥ салковойдыҥ, јурт клубка мультимедийный јепсел садып аларга 100 муҥ салковойдыҥ сертификаттары берилген.\nСейкада Культураныҥ jаҥы туразы\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников Сейка јуртта Культураныҥ туразыныҥ ачылтазында туружып, јурттыҥ эл-јонына баштанып айткан: «Культураныҥ мындый туразы ачылганы – јуртка, ончо аймакка јаан учурлу керек. Туулу Алтай јайалтарыла јарлу, эмди олорды ӧскӱрер, јӧмӧӧр, јакшынак байрамдар ӧткӱрер ӱзеери аргалар кожулган. Сейканыҥ ла аймактыҥ культура јӱрӱми јаҥы тебӱ алынат. Эҥ учурлузы – бистиҥ јашӧскӱримге бош ӧйин тузалу ӧткӱрерге сый эдилгени. Эмди Сейканыҥ эл-јоны амыраар ӧйин јакшы айалгада ӧткӱрип, кеендикле таныжар аргалу болор».\nКультураныҥ туразы «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал адылу программала тудулган. Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ јакааныла, Алтай Республикага бу объектти тударына субсидия берилген. Оны тударына текши тооло ончо бюджеттердеҥ 53,9 млн салковой акча чыгарылган.\n«Россияда калганчы ӧйдӧ Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ башкарганыла, су-кадыкты корыырында, ӱредӱликте јонјӱрӱмдик ууламјылу кӧп керектер бӱдӱп туру, бӱгӱнги кӱнде культураны ӧскӱрерине јаан ајару эдилет. Текши ороондо јаҥы јурт клубтар, эмдиги ӧйдиҥ кинозалдарын тудары – ол эл-јонныҥ јӱрӱмин јарандырар политиканы бӱдӱрериндеги ээчиде алтамдар» — деп, Александр Бердников темдектеген.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдар табыштырылган. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразыла Культураныҥ туразыныҥ јааны Светлана Попова ла балдардыҥ кеендигиниҥ Чойдогы школыныҥ хорло преподаватели Наталья Юрьева кайралдаткан. Планшеттер Сейканыҥ школыныҥ јетинчи клазыныҥ ӱренчиги Софья Митрофанова ла 10-чы класстыҥ ӱренчиги Дарья Цветкова сыйлаткан. Онойдо ок Культураныҥ туразына видеокамера аларга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады сыйлалган.


90 jыл ӱредӱликке чыҥдый ишчилер белетейт - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледж Горно-Алтайск калала јажыт ӱредӱлӱ заведение болуп јат. Тогузон јылдыҥ туркунына ол тергеениҥ ӱредӱ системазына тереҥ ле бастыра јанынаҥ билгирлерлӱ специалисттер белетеп, оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Бу кӱндерде ӱредӱчилер белетеер колледж 90 јылдыгын темдектейт.\nОльга Григорьевна Облецова, педагогикалык билимдердиҥ кандидады, педколледжтиҥ директоры:\n– Туулу Алтайда орто профессионал педагогикалык ӱредӱниҥ тӱӱкизи 1928 јылда педагогикалык техникумды ачканынаҥ башталган. Педтехникумда ӱредӱниҥ баштамы бӧлӱгиниҥ ӱредӱчилери белетелген. Ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдары Туулу Алтайдыҥ эл-јонына кӱч јылдар болгон. Ол јылдыҥ тооалыжыла, тургун эл-јонныҥ бичик билери 6% болгон, балдардыҥ 80% школго јӱрбей турган. Бу ӧйдӧ кӧптӧдӧ ачылган школдорго квалификациялу ӱредӱчилер керек боло берген.\nОблоно 1928 јылдыҥ ӱлӱрген айында тӧс лӧ белетеер эки группалу педтехникум тӧзӧӧр јӧпти јараткан. Ондо Москваныҥ, Петербургтыҥ, Томсктыҥ вузтарын божоткон 12 преподаватель иштеген. Педтехникумныҥ ӧзӱми бийик квалификациялу мындый преподавательдердиҥ аттарыла колбулу: В. Н. Павлов (баштапкы директор), јурукчы Н. И. Чевалков, композитор А. В. Анохин, билимчи В. Н. Сорока-Росинский, Л. А. Неханевич, А. А. Кочеева, П. И. Чепкин, О. М. Чепкин, В. Г. Успенская ла ӧскӧлӧри де.\n1937 јылда педтехникум училище деп адаткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында кӧп преподавательдер ле ӱренеечилер фронтко до барган болзо, педучилище областьтыҥ школдорына кадрлар белетеер ижин улалтып, физкультураныҥ, орус тилдиҥ ле баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеген.\nГорно-Алтайсктагы пед-училищениҥ выпускниктери теория, практика ла психология јанынаҥ чыҥдый белетениш алып, бистиҥ тергеениҥ анчада ла оогош школдорына јаан керектӱ кадрлар болуп јат. Училище выпускниктерине гуманитар ла эстетика аайынча јакшы ӱредӱ берип јат. Оныҥ да учун олор јӱрӱмниҥ кандый ла бӧлӱгинде – спортто, культурада, политикада, административный ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктерде јакшы билгирлерлӱ специалисттер болуп чыгат.\nУчилище јарлу выпускниктериле јолду оморкойт. Олор педагогика билимдердиҥ докторы, РАО-ныҥ действительный турчызы, профессор В. А. Сластенин, СССР-дыҥ албаты ӱредӱчизи Ю. М. Ойноткинова, филология билимдердиҥ докторы, профессор С. С. Суразаков, педагогика билимдердиҥ канидады, профессор Н. Н. Суразакова, философия билимдердиҥ докторы, профессор Т. М. Михайлова, философия билимдердиҥ докторы, РАЕН-ниҥ академиги, профессор Ю. В. Табакаев, филология билимдердиҥ докторы З. С. Казагачева ла кӧп ӧскӧлӧри де.\nМ. А. Барантаева, Н. С. Овсянникова, А. В. Таушканова, Д. Ф. Мещеринова, А. Н. Усова, А. А. Кузнецова, А. Х. Вязников, Н. К. Сизова, Т. В. Шадринцева, Р. С. Алушкина, Г. Г. Ромашкина, Н. А. Табакаева ла ӧскӧлӧри де СССР-дыҥ ла РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчилери деп атла адаткан. Ӱредӱликтиҥ ӧзӱмине јаан камаанын училищениҥ выпускниктери Т. Д. Кайгородова, П. Л. Казанцев, В. К. Кыпчаков, Е. П. Кандаракова, Н. Н. Суразакова база јетирген. Башка-башка јылдарда училищени башкарган улус јаан тоомјыда: Г. А. Дубасов, В. А. Клячев, М. Г. Коляденко, И. И. Баклыков, Н. М. Успенский, М. Т. Ревякин, А. А. Кочеева, Н. Ф. Копытов, П. И. Чепкин, Т. П. Наумкина. Одус јылга училищени РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, училищени божоткон Н. А. Табакаева башкарган. 1996 јылда училищеге колледжтиҥ статузы берилген.\nПедколледжте профессионал квалификацияныҥ ӱредӱлӱ тӧс јери иштейт. Ол су-кадыгыныҥ аргалары коомой студенттерле иштеери аайынча республикада базовый профессионал организация болуп јат. Школго јӱрер јажы јетпегендердиҥ кыска ӧйгӧ јӱрер группазы иштейт ле ондо студенттер практика ӧдӧт.\nКолледжте алты педагогикалык ууламјыла ӱредӱ ӧдӧт: баштамы класстарды ӱредери, дошкольный ӱредӱ, ӱзеери ӱредӱниҥ педагогиказы. Аҥылу дошкольный ӱредӱ, баштамы ӱредӱде коррекционный ӱредӱ, физический культура. Заочный бӧлӱк ачылган ла ондо баштамы класстардыҥ, балдардыҥ садтарыныҥ, физкультураныҥ ӱредӱчилери белетелет.\nСтуденттер јаҥыс ла ӱредӱде эмес, је билим шиҥжӱ иште, волонтерлордыҥ кыймыгузында, спортто эрчимдӱ туружат. Преподавательдер эмдиги ӧйдиҥ технологияларын кӧп тузаланат, квалификациязын бийиктедерге, мастер-класстарда, билим-практикалык конференцияларда, конкурстарда туружат. Училищениҥ выпускниги билимчи В. А. Сластенинниҥ кычырыштарын быјыл тӧртинчи катап ӧткӱрдис. Јайаандык ӧмӧликтер кӧп, темдектезе, «Кӱнчечектер», «Злато», «Апельсин», «Квадрат» ла јуучыл-тӧрӧлчи клуб «Отчизна».\nКолледжтиҥ материально-технический базазын јаҥыртарга грант ойноп алганыс. Методика јанынаҥ иштер ӧктӱрилет ле Томсктыҥ, Новосибирсктиҥ, Алтай крайдыҥ, Курган областьтыҥ, Карелияныҥ, Архангельсктиҥ ӱредӱлӱ учреждениелериле колбулар тудуп, јаба ӱлекерлерле иштейдис, ченемелле ӱлежедис.\nМарина Юрьевна Анышева, школьно-алтайский бӧлӱктиҥ јааны, АР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи:\n– Бистиҥ бӧлӱк тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала алтай школдорго ӱредӱчилер белетеген. Педтехникумга кирерге кӱӱзегендердеҥ кыйалтазы јогынаҥ алтай тилди билери некелген. Школьно-алтайский бӧлӱкти божоткондор Туулу Алтайда ӱредӱликти тӧзӧӧчилердиҥ тоозында болгон. Олор М. В. Тартыкова, Т. М. Тощакова, Е. А. Тозыякова, Е. И. Уксегешева, С. Н. Шабуракова, М. А. Барантаева, А. А. Кочеева. Поэтесса А. Ф. Саруеваныҥ јайалтазы педучилищеде ачылган.\n90 јылдыҥ туркунына бӧлӱк областьтыҥ, соҥында республиканыҥ школдорына 7300 ӱредӱчи белетеген. Тургуза ӧйдӧ баштамы класстыҥ ӱредӱчилериниҥ специальнозына 105 студент ӱренет. Олор онойдо ок алтай тилге ле литературага ӱредер тап-эриктӱ болор. 2012 јылдаҥ ала бистиҥ бӧлӱкте турист-краевед иш аайынча ӱзеери ӱредӱниҥ педагогиказы деп специальность ачылган. Бӧлӱктиҥ выпускниктериниҥ 30% башка-башка бийик ӱредӱлӱ заведениелерде ӱредӱзин улалтат. Бӧлӱкте ченемелдӱ преподавательдер иштейт: Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчилери Г. И. Князева, Р. И. Манышева, АР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи Р. У. Ютеева, АР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи М. Ю. Анышева, албаты ӱредӱзиниҥ тӧрт отличниги, СПО-ныҥ кӱндӱлӱ эки ишчизи, педагогикалык билимдердиҥ эки кандидады, онойдо ок бийик ле 1-кы категорияныҥ преподавательдери.\n2015 јылда бӧлӱкте алтай јашӧскӱримниҥ «Кӱнчечектер» деп студиязы тӧзӧлгӧн. Кыска ла ӧйгӧ ол каланыҥ, тергеелер ортодогы конкурстардыҥ дипломанттары боло берген, оныҥ башкараачыларына педагогтор Л. М. Лебедева ла С. А. Санашкин кычырылган. Хакасиядаҥ комус, топшуур, тӱҥӱр јакытканыс. Бу студияныҥ студенттери кожоҥдойт, ӱлгерлер кычырат. «Ачык эжиктердиҥ кӱндеринде» быјыл Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болуп, ойын-концерт, туштажулар ӧткӱргенис.\nБӧлӱкте граждан-тӧрӧлчи таскамал аҥылу јерде. С. П. Пустогачевтиҥ баштаҥкайыла, кӧп студенттер «Отчизна» клубтыҥ турчылары. Олор Россия тергеелериниҥ кеминде ӧткӱрилип турган ӱлекерлерде эрчимдӱ туружат. Класстыҥ чазы, јилбилӱ туштажулардыҥ клубы, Јылгайак, Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱнине учурлай јайаандык эҥирлер ӧткӱрилет. Студенттердиҥ билим иштери база јакшы кеминде деп айдар керек. Студенттерис дипломанттар ла лауреаттар болуп јат, башка-башка кемдӱ билим-практикалык конференциялардыҥ, краевед кычырыштардыҥ туружаачылары. Г.Л.Ядагаевтиҥ баштаҥкайыла узак jылдардыҥ туркунына «Алтай шатра» ӧткӱрилет. Балдар бойын ченеп, башка-башка маргаандарда, ол тоодо, телекейлик те маргаандарда эрчимдӱ туружадылар.\nТаскамалду ишти Р. У. Ютеева, А. А. Анышев, А. Н. Сулатаева, А. А. Ачапова, И. И. Зеленина, С. П. Пустогачев ӧткӱрет. Школьно-алтайский бӧлӱкти узак јылдарга Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Албаты ӱредӱзиниҥ отличниги, АР-дыҥ ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи Р. И. Манышева башкарган.\nАнтонида Александровна Сахарьянова, РСФСР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ отличниги, РФ-тыҥ орто профессионал ӱредӱзиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, Макаренконыҥ медалиле кайралдаткан:\n– Мен педучилищениҥ 1970 јылдагы выпускниги. Ӱредӱниҥ кийнинде эки јыл школдыҥ директоры болуп иштегем. Оноҥ Москвада Ленинниҥ адыла адалган педагогикалык институттка кирип, оны 1977 јылда божотком. Бу ла јылда тӧрӧл педучилищеге иштеп келгем. Педгогика ла психология, пионер ле комсомол иштиҥ теориязы ла методиказы, ӧскӱстердиҥ туразында балдарды таскадары, колбулар тударыныҥ психологиязы ла ӧскӧ дӧ предметтерди ӧткӱргем. Тургуза ӧйдӧ педагогиканыҥ ла этнопедагогиканыҥ ӱредӱзин ӧткӱрип јадым. Бу предметтердиҥ частарын кӧптӧдип, оны бастыра группаларда ӧткӱрер керек деп бодойдым. Кандый да болзо, бистиҥ выпускниктер школдордо иштеерине белетелет ине.\nТӱӱкиге кайра кӧрзӧбис, педколледжтиҥ бӱгӱнги ӱренип турган туразында ӱредӱ 1966 јылдыҥ кӱзинде башталган. Ол јылда училищеге кирип келгендер экзамендерди эски туразында (эмди ондо алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди) табыштырган. Бир јылдаҥ бис агаштар отургысканыс. Соҥында спортзал ла ашкана училищеге јаба тудулган. Михаил Лапшин башчы тушта, бӱткӱл спорткомплекс тудулды. Общежитие дезе, јӱк 1969 јылда белен болгон. Училищениҥ ол ӧйлӧрдӧги јепселгенин бӱгӱнги кӱндийиле тӱҥейлеер арга да јок. Онойдо ок ӱредӱниҥ программалары солынган. Бистиҥ бастыра јанынаҥ белетелип, јакшы билгирлер ле таскамал алган выпускниктер тергеениҥ ӱредӱлигиниҥ, албаты ээлеминиҥ бастыра ла бӧлӱктеринде иштейт. Бис олорло јолду оморкоп турус.\nН. Бельчекова белетеген


Бий (суу) — Википедия\n(Улаандырды мынаҥ Бий (Ӧӧн))\nБи́й сууныҥ экинчи ады Ӧӧн орустап Бия — Россия тергеезинде Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында Алтын-Кӧлдӧҥ чыгара аккан суу. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанынаҥ Бий (Ӧӧн) суулар биригеле, Оп (орустап Обь) суу боло берген. Бий сууныҥ узуны 301 км. Агыныныҥ текши јери – 37000 кв.км. Алтай Республиканыҥ, Сибирдиҥ, Россияныҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи.\n477 м³/с (Јаш-Тура)\nБажы (Т) (B)\n• Турган јери\n51°47′12″ с. ш. 87°14′52″ в. д.HGЯOL\nОозы (Т) (B)\n52°26′04″ с. ш. 84°59′13″ в. д.HGЯOL\nОп → Кара талай\nАлтай Республика, Алтай кырай\nТурочак аймак, Красногорский район, Солтонский район, Бийский район, Јаш-Тура\n4 Кош суулары\n5 Јараттай јурттар\n6 Суула јӱрер јол\n7 Кереес јерлери\n8 Бий суу соојындарда\nАлтайлап бий деген сӧстиҥ учуры ол јамылу кижи. Бий — орустап «господин», суу — орустап «вода») (от самод. би — «вода»\nБий ле Кадынныҥ бириккени\nУзуны — 301 км, агыныныҥ текши јери — 37 000 км². Алтын-Кӧлдӧҥ (орустап Телецкое озеро), Кадынла биригип, Обь суу боло берет. Бийдиҥ суузы кӧлдӧҥ чыгара агала Сарыкӧкши суу кожылган јерге јетире ару ла соок суулу (10-15 °C),је алтыгы агынында суузы јетире ле јылый берет.\nСуула спортчылар, туристтер сплав ӧткӱрет, категория сложности II (байдаркалу лакатамаранду, сууныҥ бажынаҥ ала Верх-Бийскке јетире бир канча бозоголор (орустап пороги) бар 1 метр ле оноҥ до бийик валдарлу. јаан бозоголоры: Юрток, Пыжыныҥ, Кебезенниҥ, Сарыкӧкшиниҥ, Турачакта Кипяток деп бозого. Удаловка јуртта калганчы бозого. Сууныҥ агыныныҥ тӱргени 1-1.5 м/с, Јаш-Турага јетире јаан-јаан сай таштарлу тӱбинде ле јарадында.\nБийдиҥ суузына кӧп лӧ сабада кайылган кардыҥ суузы ла јаҥмырдыҥ суузы кожулат. Кӧп суу Алтын-Кӧлгӧ кирген Чолушманныҥ суузынаҥ. Кирӱ суу Бийде узак болот. Јыл туркунына 477 м³/с кире суу ӧдӧт (Јаш-Тура каланыҥ јанында). Сууныҥ бажында тош кӱчӱрген айдыҥ учында тура берет, кезикте јаҥар айдыҥ бажында (сууныҥ кезик јери тоҥбой до турат, кандый бир јылда), сууныҥ алтыгы агынында тош кӱчӱрген айдыҥ учында тура берет; кандык айдыҥ башталганында тош сууныҥ бажында тӱжет, алтыгы агынында тош кандык айдыҥ ортозында тӱжет.\n(Сууныҥ бажынаҥ ала)\n64 км: Бектемир (оҥ) — узуны 117 км\n68 км: Талая (сол)\n85 км: Соусканиха (сол)\n92 км: Неня (оҥ) — узуны 185 км\n120 км: Чапшушка (сол)\n129 км: Кажа (сол) — 63 км\n133 км: Орга (сол)\n154 км: Учурга (оҥ)\n163 км: Балыкса (сол)\n166 км: Јаан Куйут (оҥ)\n180 км: Тибезя (сол)\n190 км: Ушпа (оҥ)\n194 км: Ӱлмен (оҥ)\n208 км: Полыш (сол)\n210 км: Алемчир (оҥ)\n215 км: Куу (оҥ) — 175 км\n238 км: Тоҥ-Тош (оҥ)\n243 км: Бава (сол)\n252 км: ады јок (оҥ)\n259 км: Толый (оҥ) — 54 км\n273 км: Сарыкӧкши ((сол)) — 90 км\n278 км: Кебезен (оҥ)\n286 км: Пыжы (сол) — 103 км\n299 км: Јорток (оҥ)\nБийдиҥ суузын јараттай јон јаткан јерлер (ӱстинеҥ тӧмӧн): Артыбаш, Ыйык-Агаш, Пыжы-Оозы, Кебезен, Толый, Верх-Бийск, Усть-Бава, Турачак (аймактыҥ тӧс јери), Куу-Оозы, Удаловка, Дайбово, Дмитриевка, Шунарак, Каначак, Кӱрей кӧл, Усть-Куют,[Балыкса (Алтайский край), Сайдып, Сосновка (Красногорский аймак), Старая Ажинка, Фрунзе јурт, Усть-Кажа, Новая Ажинка, Лебяжье (Красногорский аймак), Промышленный (Алтайский край), Новиково (Алтайский край), Соусканиха, Усятское, Ключи (Бийский аймак), Стан-Бехтемир, Малоенисейское, Енисейское, Семеновод (Алтайский край), Малоугренёво, Боровой (Алтайский край), Јаш-Тура.\nБий сууныҥ бажы деп Алтын-Кӧлдиҥ учында Артыбаш ла Ыйык-Агашјурттардыҥ ортозында кӱрдеҥ ала чотолот. Ыйык-Агаш јуртта јаан агаш-ээлем бар. Сотовая связь — Билайн, МТС (2012 јыл), почта јазап иштебейт. Артыбаштыҥ јанында «Золотое озеро» деп амыраар база бар (кӧлдӧ турган эҥ ле јаан ла эски турбаза). Верх-Бийскте бир канча магазин бар. Горно-Алтайск — Верх-Бийск деп трасса сууны кечет, кӱрдиҥ алдыла ӧдӧргӧ, ченемели ас сплавта туристтерге чала јеткерлӱ.\nТурачак — Республики Алтайдыҥ аймагыныҥ тӧс јери, мында почта бар («Улово» деп иримниҥ-водоворот јанында), междугородный телефон, интернет (Ростелеком, Востоктелеком) бар. Сотовый связь — Билайн, МТС, Мегафон — 3G (2016 јыл). Автобус Горно-Алтайск, Јаш-Тура јаар јӱрет. Јаш-Тура кала 30 километрге чӧйилип калган, Бий ле Кадынныҥ бириккенинеҥ ӧрӧ.\nСуула јӱрер јолПравить\n2009 јылда Бий сууныҥ бажынаҥ ала керептер јӱрер аргалу Бийский речпортко јетире (22 км).\n60-чы — 80-чи јылдарда Биейбиҥ суузында улай ла керептер, паромдор јӱретен (јорык јӱрген улуска, кош тартар).\nјас-јайгы ӧйдӧ, суу кирӱде (тош тӱшсе, кичӱ изӱ айдыҥ ортозынаҥ, ойто суу тоҥгончо ло)\nјайгыда (кичӱ изӱ айдаҥ ала — куран айдыҥ ортозына јетире) — Турачак јуртка јетире;\nкӱскиде (куран айдыҥ ортозынаҥ тош турганча ла) — Кӱрей кӧл.\nЈаш-Тура — Турачак деген сууда јолдо 1990-чы јылдардыҥ бажында тӱрген јорыкту «Заря»ушкуш теплоходтор јӱрӱжетен. Турачак јуртка 5-6 часка једер арга болгон. Линияга коштой автобустар база јӱрӱшкен. 1990-чы јылдарда, экономический кризис те болзо, јолдор тудулып турган болгон. Пассажирский керептер тудары нерентабельный боло берген. Бийдиҥ суузында агаш агызарын (лесосплав) 1992 јылда токтоткон.\nБийскте речпорттыҥ башкараачызыныҥ, Виктор Франктыҥ айтканыла, коммунал кӱрдеҥ ӧрӧ Бийскте керептер калганчы катап суу кирӱ тушта 2006 јылда барын јӱрген.\nКеен ле јараш јер ол — эки сууныҥ бириккени. Эки јаан суу биригип, кӱчтӱ, јайым, суузы батыр кептӱ аҥданып јадар Оп (Обь) суу башталып агат. Эки сууныҥ ӧҥи башка. Јайгыда Кадын јажыл-чаҥкыр (бирюзовый) ӧҥдӱ , Бийдиҥ суузы ак-боро (бӱрӱҥкий) ӧҥдӱ. Бир канча јерге эки сууныҥ толкулары бирикпей, коштой агып барат. Јаскыда Кадын Бийдиҥ сууларыныҥ ӧҥи тӱҥей. Эки суу бириккенде Иконниковтыҥ ортолыгы бар, бу окылу ар-бӱткенниҥ корулу јери (памятник природы). Удаловка деп јурттыҥ јанында, Бий сууныҥ оҥ јарадында Иконостас деп кайада 1940-чи јылдарда Турачактыҥ кижизи, Иван Сычёв, Ленинниҥ сӱрин (барельеф) кайага кезип салган.\nБий суу соојындардаПравить\nБий ле Кадын маргаандажар деп јӧптӧшкӧн. Јеҥгени эри болор, јеҥдирткени ӱйи болор. Кылыкту Кадын меҥдеп, ачынып, кырларга кысталып агып јатканча, Бий суу јайым, токыналу аҥданып једер јерге келди. Кадын озолотконынкӧрӧлӧ, калјуурып, Бабырган тууны ӱзе тепти, Бийге јаба једип кожулды, оноҥ ары экӱ биригип, токыналу Оп болуп тӱндӱк јаар ууланды.\nТеплоход «Заря-40» Бий сууныҥ бажында. 1970-чи јылдар\nБийдиҥ суузы Јаш-Тураныҥ алты јанында\nИконостас деп кайа\nБийдиҥ суузы Турачактыҥ ӱсти јанында, 9 км\nЈар-Айыл (Турачак аймак)јурттыҥ јанында кӱр\n↑ 1,0 1,1 1,2 Бия // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.\n↑ Бобров Алексей. Бия. Отчет Боброва А. Л. (орус.) (недоступная ссылка). ТурКлуб «Сплав». Дата обращения: јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2018. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Почему Бия и Катунь сегодня реки не судоходные (орус.) (недоступная ссылка). «Бийский рабочий» (26 тулаан ай 2012). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 29 кӱни, 2018. Архивировано чаган айдыҥ 10 кӱни, 2016 јыл.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Бий_(суу)&oldid=28902"\nПоследний раз редактировалась 6 сыгын ай 2021 в 11:49\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 6 сыгын ай 2021, 11:49.


Инфоурок › Начальные классы › Конспекты › Урок по алтайскому языку на тему "Унду ле туйук табыштар"\nУроктыҥ öдöр аайы\nJакшлар. Кару ÿренчиктер досканыҥ jаныла jергелей туруп ийектер. Кандый кöпайылчылар. Jакшылажып ийектер.\nТаныштыру: Бÿгÿн урокты мен ÿредерим, мениҥ ады-jолым, öбöкöм Бадыкина С.В.\nЭмди кем кайда отурар, öйдöрлö талдап аларыс.\n-Кызыл öй 1-кы öмöлика\n- jажыл öй 2-чи öмöлик\n- кöк öй 3-чи öмöлик\nJакшы. Бисте бÿгÿн 3 öмöлик тöзöлип калды. Jарайт па? Jарайт, jакшы.\nТабышкак: Тÿн болзо, кöзим jумадым,\nТаҥ атса кöзим ачадым\nӰстинеҥ тöмöн jарададым. (кÿн)\n- Кÿнге удура кöруп ийектер. Тышкары соок то болзо, кÿн слерге jылузын берет. Бой бойыгарга удура-тедире кöрÿжип ийеле, колдоорорды мынайда тудужып ийектер:\nКеп сöсти кычырактар:\nУроктыҥ девизи: «Öмöлÿ иш-öчпöс».\nБалдар бÿгÿн бисте солун урок болор. Бис слерле кожо куулгазын чöрчöклö таныжарыс, оныҥ геройлорыныҥ берген jакылталарын бÿдÿредис.\n- Чöрчöк кемге jарап jат?\nОзодо алтай албаты коркушту jайалталу. Олор бастыра jÿрÿмин чöрчöктöргö, ÿлгерлерге, кожоҥдорго бичиген. Öткöн уроктордо теманы такуп кöрÿп ийерис ле jаҥы темала таныжарыс. Чöрчöкти угуп ийектер.\nМаадай-Кара болушка кычырат. Болужарыс па? –Эйе!\n- Эмди балдар Jелбегенниҥ jаткан jерине jедерге бистҥ jолыста мындый будак учурап jат: - Jолдо нении кöрÿп туругар? (Таштар).\n- Бу таштарда мындый сöстöр бичилген эмтир.\nТаҥмалык керегинде нении билереер?\nӰндÿлер кандый бöликке бöлинет?\nТуйуктар керегинде нении айдып ийерер?\nJолыс ачылды. Jаан таштарды ийде салып салдыс. Канайда иштендис. «Öмöлÿ иш öчпöс»- кеп сöс келижет пе? – Эйе.\n2 –чи слайд\nJелбегенниҥ айлына jедип келдис.\nПещера – куй таш.\n-Jакылтазын бÿдÿрип jадырыс. Тындулар айдап апарып берер керек.\n-Бу тындуларды адап ийектер. Тетрадька бичийле ÿйеге бöлирис.\n- Кажы ла тындуныҥ адында кандый танык туштап jат? Кажы ла таныктыҥ алдында «й» танык учурап jат.\n- Кожо айдып ийектер: ийт, айу, койон, уй, кой, тийиҥ. (Jуруктарды кöрÿп – адын айдаар «й» танык – кайда туруп jат деп билип ийер керек).\nЧисло, класстагы иш.\nАру бичиири: «й» танык (5 катап)\n- Эмди бу сöстöрди бичийле, jаантайын кажы ла сöстиҥ алдынаҥ учурап турган таныкты тартып салактар (=). Ӱйеге бöлип бичиири «Й» таныктардыҥ турган jерин (ортозында, учунда).\nJелбегенди кöрöрис, «Амыраш».\n- Бери кöрöр, биjелерис. Мында кандый биjе болор öткöнип ийектер. Jелбеген бодоп jат, бис оны эдип болбозыс деп.\n- Jакшы, отурып алыгар.\n-Эмди чийÿчекле «й» таныкты ÿйеге бöлÿп ийектер:\n- Нени аjарып ийдер. «Й» канайда туру палат? (Сöстö «й» таныктыҥ кийнинде ÿндÿ танык болзо – экинчи уйеге барат. «Й» - озо турза, баштапкы ÿйеге артат).\n- Алтай тилис чечен, кеҥ, эптÿ, сöзлиги бай.\nОйын. «Кем кöп сöс табар?»\nБаш, кара, кат, бар, арка, шар, арба, кап, акар, башкар, кар\nКар, шар, калаш, агаш, кара, карла,\nКой, койон, оро, кон, он,йод\nПроблемный сурак. «Ойын»\nJастыра ÿйелеп салган сöстöр берилер:\nАй-у, тас-та-ра-кай, ко-йон,\nЭмди учы учында Jелбегенниҥ jакылталарын ÿзе бÿдÿрип ийдис.\nJелбеген ыйлап jат, 7 бажын ÿзе кезилди.\nМадай-Кара быйанын айдат.\n-Jыш мöштöрлÿ Алтайыска Мадай-Кара jедип келген. Слерге балдар урок jараган болзо бирдеҥ барып кузук ÿзÿп алар керек.\n-Сÿÿнектер, балдар jедимдериске. Jелбегенди jердиҥ ÿстинеҥ jоголтконыска. (Колдорордоҥ тудыжала –öрö турала, ойто отурзын).\nЧöрчöктöрдö jаантайын ак сагыш кара сагышты jеҥип чыгат. Бу jолдыктарды чокум jарт кычырып ийектер.\nАк jарыктыҥ алдына келеле\nАйлу-кÿндÿ jеримди кöрöлö\n«Адайым» деген алтай тилим\n«Энейим» - деген эрке тилим!\nНомер материала: ДВ-410798


07.02.2020 - altaicholmon\nПочти 80% россиян считают предложенные Владимиром Путиным поправки в Конституцию важными. Наибольшее одобрение вызвали инициативы по индексации пенсий и фиксации МРОТ не ниже прожиточного минимума, показал опрос ВЦИОМ Р еспондентам задавали вопрос, как они относятся к внесению тех или иных изменений в Конституцию и предлагали выбрать один из вариантов ответа: «скорее положительно», «скорее отрицательно», «скорее\nФедеральные власти в начале года обновили реестр чиновников, уволенных за утрату доверия. В списке почти две тысячи фамилий: силовики, депутаты, госслужащие. 16% от общего числа утративших доверие, или 305 человек – из Сибири. Это как рядовые судебные приставы и пожарные, так и мэры городов, и сотрудники региональных правительств. Самые неподкупные (или просто умные госслужащие)\nИнфраструктура ДОСААФ будет модернизирована\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин осмотрел учебную базу регионального отделения Добровольного общества содействия армии, авиации и флоту (ДОСААФ), расположенную в Горно-Алтайске. Он поручил начать работу по модернизации инфраструктуры. П редседатель регионального отделения ДОСААФ России Республики Алтай Вячеслав Сподарев рассказал Олегу Хорохордину, что здания учебно-производственного корпуса в Горно-Алтайске были построены еще в советские годы, они сильно\n«Мениҥ энем — ӱргӱлји»\nБалам јеринде каткырган ӧссин, Јерин балам баалап јӱрзин! Амыр кӱн олорго јарык кӱйзин, Алкыжым айдадым… Сурайа Сартакова Бис удабас Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудагы Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын кӧдӱриҥилӱ айалгада байрамдаарыс. Ого уткый «Алтайдыҥ Чолмонында» јууныҥ јалтанбас туружаачылары, тылдагы нерелӱ ишчилер, Улу Јеҥӱге једерине јӧмӧлтӧ эткендер керегинде кӧп бичимелдер салылып јат. Онызын јарамыкту деп кӧрӱп јадым.\nКорумду јурттыҥ курч сурактары\nБу тураны тутканы јӱс јылга јууктажа берген. Јӱс јылдаҥ ажа да берген болордоҥ айабас. Тӧзӧлӧрдӧҥ ала эмдиги ӧйгӧ јетире ол балдар ӱренген школ болуп јат. Тергеебисте мындый эски школ, байла, јок… Кӧксуу-Оозы аймакта Корумдуныҥ школы 1928 јылда тудулган деп, окылу чотолот. Бу тура 1905 јылда тудулганы керегинде јетирӱлер база бар. Оны кайдаҥ да келген адалу-уулду\n«Леонардо» – јиит билимчилердиҥ кӧрӱ-маргааны\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда тоолу кӱндер кайра јайаандык ачылталардыҥ ла баштаҥкайлардыҥ «Леонардо» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ (Россияныҥ Д. И. Менделеевтиҥ адыла адалган химико-технологический университединдеги) Плакастыҥ кычырыштары деген IV талалык бӧлӱги окылу айалгада ачылып ӧтти. Дмитрий Менделеев кижиликтиҥ культуралык ла тӱӱкилик јӱрӱминдеги јаан ла тӧс јерлериниҥ бирӱзинде јолду адалат ла турат. Ол бойыныҥ ончо\nАк айдыҥ байрамы\nБу јуукта Горно-Алтайсктагы Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта Чага-Байрам ӧтти. Кӱн эбирбес кӱлер туу! Ай эбирбес алтын туу! Аба jажыл jалбракту, Ару Кан-Алтайым! Ал ажузынаҥ беригер, Алтай-Кудайым, алкыш беригер! Бу школдо ол ӱчинчи јыл улай ӧткӱрилип јатканын темдектеер керек. Бастыразын баштаган кижи — алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Вера Кармакова. «Чага-Байрамды алдында да јылдарда\nКоронавируска удурлажар ончо керектерди ӧткӱрери јаан учурлу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу јуукта ишмекчи јуун ӧткӱрген. Ондо коронавирустыҥ инфекциязын Алтай Республиканыҥ јеринде таркатпазы јанынаҥ ӧткӱрилип турган керектер шӱӱжилген. Башчы јуунды ачып, Китайдыҥ јаҥдары јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде ороонныҥ ортозында турган Ухань калада југуш јарты јок ооруныҥ табылганы керегинде јетирӱ эткенин эзеткен. Калганчы јетирӱлерле, Китайда јаҥы коронавирусла 17 муҥнаҥ ажыра улус оорыган,\nМуниципалитеттердиҥ јаандарыла јуун ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин министрлердиҥ кабинединиҥ турчыларыла, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыла јуун ӧткӱрген. Јуунда јербойында улус гриппле, ОРВИ-ле оорып турганы, туралардыҥ јабынтыларын тош-кардаҥ арчыыры, сууныҥ скважиналарын тузаланарыныҥ лицензированиези аайынча сурактар кӧрӱлген. Олег Хорохордин Новосибирскте болгон учурал керегинде куучындаган: кафе болгон тураныҥ јабынтызы анда јаан кар болгонынаҥ улам јемирилерде, тӧрт кижи сынык-бычыктар алган ла бир\nАт-спорттыҥ школыныҥ сурактары\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин балдардыҥ А. И. Ялбаковтыҥ адыла адалган ат-спорт школында болуп, учреждениениҥ башкартузыла тушташкан. Андагы туштажуда ӱредӱлик ле билим аайынча министерствоныҥ, физкультура ла спорт аайынча комитеттиҥ, ат спорттыҥ республикан федерациязыныҥ, АР-дыҥ спорт аайынча јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Бу школдыҥ директоры Павел Мартюшев тергеениҥ башчызына школдыҥ ижи керегинде куучындап, тазыктыру


Алтай тилле бичилген билборд эмезе бюллетень кӧгӧн кижи бар?.. - LIS122.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n14:55 23/09\t710\t0\n16:49 18/09\t946\t2\n22:28 07/09\t1308\t1\n02:29 26/08\t1686\t0\n20:30 26/08\t1939\t0\n13:34 26/08\t1675\t0\n13:54 26/08\t1756\t0\n13:28 26/08\t1362\t0\n01:35 26/08\t1628\t0\n16:12 24/08\t1672\t0\n13:13 24/08\t1550\t0\n20:45 18/08\t2020\t0\n12:55 20/08\t2228\t9\n19:16 18/08\t1691\t0\n19:04 13/08\t2254\t2\n19:16 13/08\t2237\t0\n10:12 11/08\t1940\t0\n12:10 07/08\t2282\t1\n21:55 04/08\t2363\t0\n21:23 04/08\t2484\t0


09.07.2020 - altaicholmon\nТӱндӱк базытла — јаҥы јӱрӱмге, јаҥы ачылтага!\nБу јӱрӱмде башка-башка баштаҥкайлар эдип, тузалу ла учурлу керектерге улусты кӧкӱдип, јилбиркедип, керектӱ болзо, ӱредип-таскадып та турган улус бары кандый јакшы. Ол улус бойлорыныҥ јилбӱлериле, билериле, ченемелиле арткандарыла ӱлежип, башка-башка ууламјылу биригӱлер, клубтар тӧзӧп иштейдилер. Ондый улустыҥ бирӱзи — «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ специалисти, спортчы ла јаражай эпши Наталья КУШЕРОВА. Коболы сӧӧктӱ Натальяныҥ чыккан-ӧскӧн јери —\nМӱӱстиҥ чыҥдыйынаҥ кирелтениҥ кеми камаанду\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱрееечи бастыра ээлемдеринде аҥныҥ мӱӱзин кезер иш баштала бергенинеҥ бир канча ӧй ӧдӧ берди. Јаҥжыкканы аайынча тергеебис бу бӧлӱкте Россия Федерациязы ичинде озочыл јерде турат — аҥныҥ тын тоозыла, кезип алып турган мӱӱстердиҥ кемиле. Республиканыҥ экспортко аткарып турган тӧс товары аҥныҥ консервированный мӱӱстери болуп јат. 2018 јылда ӧскӧ ороондордӧӧн аткарылган андый мӱӱстердиҥ


Монголияныҥ, Китайдыҥ ла Россияныҥ экономикалык коридорыныҥ келер ӧйи кандый - altaicholmon\nМонголияныҥ, Китайдыҥ ла Россияныҥ экономикалык коридорыныҥ келер ӧйи кандый\nЈаан экономикалык јуу-тартыштардыҥ кӧптӧп турган айалгазында кӧп ороондорго тергеелик кеминде колбулар тудары баштапкы јерге чыгат. Оныла колбой, канча јылдарга Кӱнбадыштыҥ санкцияларындагы Россияда аҥылу ајаруны кӱнчыгыш ууламјыга эдедилер, анчада ла Китайла јаба иштеерине. Онойдо ок Россияныҥ Азияныҥ тергеезинде тышэкономикалык јаба иштеерин ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги концепциязында Монголияга база јер табылган, бу ороонды специалисттердиҥ кӧбизи ӧзӱмдӱ государстволордыҥ тоозында деп база да узак ӧйгӧ кӧрбӧй турулар.\nОныҥ учун Россия, Китай ла Монголия калганчы јылдарда бир кезик тергеелик ӱлекерлер јанынаҥ колбуларын эрчимделтери керегинде јаҥыс катап эмес угусканы јолду. Озо ло баштап куучын Россия-Монголия-Китай деген экономикалык коридорды тӧзӧӧри керегинде ӧдӧт.\nОндый коридор тӧзӧӧр шӱӱлте бир канча јыл кайра келгенин эзедип ийели. 2014-2015 јылдарда ӱч ороонныҥ башчылары Душанбеде ле Уфада тушташкан, оныҥ кийнинде келер узак эмес ӧйгӧ ӱч јаныныҥ колбуларын ӧскӱрериниҥ генеральный планы јазалган. Је учкаары документке кол Колбулардыҥ Шанхайский организациязыныҥ 2016 јылда Ташкенттеги саммидинде салылган. Озо баштап ӱч ороон колбуларды башка-башка бӧлӱктерде ӧскӱрери, гран-кыйуларда дезе одустаҥ ажыра ӱлекерлерле иштеери керегинде угускандар. Је кажы ла ороон бу ӱлекерде бойыныҥ јилбӱлерин корыыры баштапкы ла бӧлӱкте јартала берген.\nОнойып, Владимир Путин 2016 јылда инфраструктуралар јанынаҥ баштаҥкайларга ајару эткен, олор ок тергееликтердиҥ јаба ӱлекерлерин ӧскӱрерине камаанын јетирер деген. Россияныҥ аргачылыгы Улан-Батордыҥ темир јолын јылына 100 млн тонна коштор ӧткӱрер этирте јаҥыртарында туружарга беленин угускан. Оныла коштой, Россия автомобильдерле коштор тартар рынокко, колбулардыҥ ла электропередачалардыҥ линияларын тударына, онойдо ок энергоносительдерди јетирер јолдорды ӧскӱрерине јилбӱзин айткан.\nКитайдыҥ башчызы Си Цзиньпин бойыныҥ јанынаҥ экономикалык коридорды Кыдаттыҥ “Торко јолдыҥ экономикалык куры” деп баштаҥкайыла колбогон. Пекинниҥ мындагы пландары, Россияныйына кӧрӧ, элбек болгон. Ајаруны јаҥыс ла инфраструктурага ла грандагы садуга эдери эмес, промышленностьтыҥ, туризмниҥ ле гуманитар колбуларга эдери айдылган.\nКалганчызы Монголияныҥ јилбӱлерине база келижип турган, бу ороонныҥ экономикада айалгазы кӱч, бу ӱлекердиҥ ӧзӱми оныҥ јериле коштор ӧткӧндӧ, акча иштеп алар ла бойыныҥ ӧзӱминде јаан алтам эдер арга кӧрӱп јат. Оныҥ учун Монголияныҥ ол туштагы башчызы Цахиагийн Элбэгдоржтыҥ темдектегениле, колбулардыҥ эҥ учурлу ӱлекерлерин талдаар ла акча-манатла јеткилдеер инвестициялык тӧс јерди тӱрген ле тудар керек, мында јӱк транспорттыҥ ла таможняныҥ сурактарыла болорзынбай, ӱч ороонныҥ кӱнчыгыш тергеелериниҥ ӧзӱмине ајару салар керек.\nӰч ороон јуук келер ӧйдӧ бӱдӱретен ӱч тӧс ӱлекерди талдаары керегинде шӱӱлтеге келгендер. Куучын Монголиядагы темир јолды јаҥыртары, тергеелердиҥ транспорттогы коридорыныҥ бӧлӱги болуп турган автомобильдердиҥ јолы, онойдо ок Россиядаҥ Монголия ажыра Китайга јетире электролиния керегинде ӧдӧт.\nОнойдордо, ӱч јыл кайра ороондор Евразий колбулардыҥ јаан ла элбек ӱлекерлерин тӧзӧӧр экономикалык коридор ӧскӱрер деген амадузы керегинде угускан. Је керек оноҥ ары барбаганын ӧй кӧргӱскен, јӱк 2019 јылда ороондор экономикалык коридор тӧзӧӧр ишти эрчимделтери керектӱзин оҥдогондор. Онойып, кандык айда калыктар ортодогы колбулардыҥ “Бир кур — бир јол” деп 2-чи форумында Си Цзиньпин бу ӱлекерди бӱдӱрерин јӱк тӱргендедерине кычырган эмес, ол Улан-Баторго “Бир кур — бир јол” баштаҥкайды Монголияныҥ ӧзӱминиҥ программазыла колбоп-јӧптӧштирери јанынаҥ кӧп иштезин деп угускан.\nОноҥ кӱӱк айда Пекинде Россияныҥ, Монголияныҥ ла КНР-дыҥ тышполитикалык ведомстволорыныҥ јаандарыныҥ ордынчыларыныҥ турушканыла ӱчјандай консультациялар ӧткӧн. Олордо ӱчјандай колбуларды ӧскӱрерин тыҥыдары, онойдо ок экономикалык коридорды тӧзӧӧр программаны јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде сурактар шӱӱжилген. Је ол ӱлекерди онойып ла ичкерлетпеген. В. Путин Колбулардыҥ Шанхайский организациязыныҥ быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱниндеги саммидинде Китайдыҥ ла Монголияныҥ башчыларыла туштажуда угусканыла, “экономикалык коридор тӧзӧӧр программаны јаратканынаҥ ала ӱч јылга кандый бир чокым ӱлекерди бӱдӱрери башталбаганы карыкчалду”. Бӱгӱн ӱч ороонго јарагадый белен технико-экономикалык тӧзӧгӧлӱ бир де ӱлекер јок.\nБир канча специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, тура берген бу айалга Россияныҥ ла Китайдыҥ јилбӱлери келишпей турганыныҥ шылтагы. Онойып, КНР коштойындагы экономикаларды бойыныҥ ӧзӱминиҥ моделиниҥ коштончы-ӱлӱзи деп узактаҥ бери чотоп јат. Китайдыҥ экономиказыныҥ бийик ӧзӱминеҥ улам оныла коштойында ороондордыҥ экономикалары КНР-да болуп турган керектердеҥ камаанду экономикалык кыйу-тергеелер боло берет. Монголия да Пекинниҥ камаанына там ла тыҥыда кирет, ол тоодо качан бирде тӧлӧйтӧн кредиттер алганы ажыра.\nМындый айалга јаҥыс ла Улан-Баторго јарабай турган эмес, је Москвага база. Россияга Тӧс Азияда бойыныҥ геополитикалык ла экономикалык камаанын корып алары јаан учурлу. Онойдо ок Китайдыҥ камаанына там ла кирип брааткан гран-кыйулары коштойындагы ороон-тергеелерди ӧскӱрерин улалтары учурлу.\nОныла коштой, Москва Монголияны Кӱнчыгыш Азияда транзит коридор, онойдо ок транспорттогы ӱлекерлерди јаба ӧскӱреечи деп кӧрӧт.\nТуружаачылардыҥ јилбӱлери онойдо чек келишпей турганы оныҥ ӧзӱмине буудак болот деп, ширтеечилердиҥ кӧбизи чотойт. Оныла коштой, тап-эрик ээжилер, экологияныҥ, акча-манаттыҥ ла ӧскӧ дӧ јилбӱлер јанынаҥ база да курч сурактар турат. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ аайына толо чыгар арга јок.\nКитайдыҥ, Монголияныҥ ла Россияныҥ ортодо экономикалык коридор тӧзӧӧр шӱӱлтеде кӧп јакшы јаны бар. Мында ӱч ороон ортодо колбуларды ӧскӱрери, грандарда тергеелерде производствоны элбедери, керек дезе ар-бӱткенди корыырында ишти бир чук ӧткӱрери айдылган. Ороондор јӧптӧжӱге келзе, олордыҥ кажызы ла бу ӱлекерде бойыныҥ јилбӱлерине база иштеер аргалу болор. Онойып, Россия Сибирьдиҥ тергеелериниҥ ӧзӱмин тӱргендедер, Монголияда бойыныҥ камаамын тыҥыдар, онойдо ок бу ӱлекерди ЕАЭС-тиҥ ӧзӱминиҥ концепциязына кийдирер аргалу болор.\nУлан-Батор дезе энергетикада ла транспортто сурактарыныҥ аайына чыгар, бойыныҥ “Чӧлдиҥ јолы” деп баштаҥкайын бӱдӱрер эди. Калганчы ӱлекер МНР-дыҥ башкарузына тыҥ учурлу болуп туру, ол экономикалык коридорды бӱдӱрерине бӱткӱлинче келижет, озо ло баштап Монголияны, Россияны ла Китайды бириктиретен тӱрген јорыкту автотрассаны ла узуны 1100 км ЛЭП тудары, онойдо ок бар темир јолдорды ла трубоӧткӱштерди элбедери.\nКитайга дезе бойыныҥ “Торко јолдыҥ экономикалык куры” деп ӱлекерин кандый ла эп-аргала учына чыгарары учурлу болуп јат, экономикалык коридорды тӧзӧгӧни бу ишти тӱргендедер аргалу.


Бир jаштан ла он эки jашка jетире балала колбулу чум-jандардын поэзиязы\nБир jаштан ала он эки jашка jетире баланын кылык-jаны тöзöлип, сööк-тайагы тыныйт. Бу тушта öткурилип турган чум-jандар баланы иш-тошко, jурумге таскадаарына ууландырылган. Бала уйуктаза, турген чыдар деп бодоп, балага уйуктар алдында jаантайын энези, эмезе айылда jаан балдар кабай кожон кожондоп jат.\nБаай-баай, балам, бай,\nБайдын ла кызын ал балам.\nБай терекке чык балам.\nБаай, баай, баай, баай.\n[Тоедов Э. Н. ]\nБу кожон кааандык тушта чумделген деп «Байдын ла кызын ал балам» деп jолдыктардан коруп jадыбыс. Энези балазына jеткил, тойу jурум куунзеп jат. Турумкай эпитет – «бай терек» баланы келер jуруминде тоомjылу jурзин, jонды баштап jурзин деп кочуре айдып куунзегени. Кабай кожонго анылу кууни катап айдылып турган «баай» деп сöстöр тöзöп jат. Анайда ок анафора, аллитерация кабай кожонго чокум ритмика берет. Кажы ла jолдыктын кийнинен «балам» деп баштанып, эркеледип jат.\nМенин уулым jорго минди,\nÖскö балдар кажанга минди,\nМенин уулым озо чапты,\nÖскö балдар кийнинен чапты,\nМенин уулым байгага jетти,\nÖскö балдар сондоп jетти,\nМенин уулым сыйды алды,\nÖскö балдар шорлоп калды,\n[Тоедов Э. Н.]\nКабай кожондо энези балазына бийик jедимдер куунзейт. Мында энези балазын jаандап, чыдаза башчы, jенучил болзын куунзегени кöчуре айдылып jат. Кажы ла эки jолдыктын кийнинен «байу-байу» деп катап айдылып, баланы уйуктарына jарамыкту куу тöзöйт, кожоннын ритмиказын чокумдайт.\nБала туруп келзе, керилип турза, эркеледип айдар:\nÖс, балам, öс,\nКерилип туруп öс!\nМынан узун бол!\nМынан чыйрак бол!\nÖс, балам, öс!\n[Алтай алкыштар, 1993, с. 66]\nЭркеледер сöслö коштой баланы сыймап jат. Бала онон чыдап jааназын деп тундештиру кеберде сöс темдектейт: «Мынан узун бол! Мынан чыйрак бол!». «Öс» деп сöс канча катап айдылып, шыпшаар сöскö jуук билдирет, сöстин учурын тыныдат, баланын санаазына салынып калат. Эркеледер состин куузи чокым, оны jакару кеберде «öс» деп сöс катап айдылып тöзöйт, онойдо ок «аа, бб» деп рифма тöзöп jат.\nТöрт – алты jаштуда баланын сут тижи тужуп, ордына öскö тиштер чыгат. Баштапкы тушкен тишти калаштын ортозына салып, ийтке мынайда айдып берет:\nАк тижинди меге бер,\nКара тижимди сен ал.\nJараш тижинди меге бер,\nJаман тижимди сен ал.\n[Калташева С. С.]\nБу том сöстö ийт деп символ балала колбулу чум-jандарда баштапкы катап учурабай jат. Мынан кöргöндö, ол баланын коручылы болот, су-кадык берет. Том сöс антитезанан туруп jат.\nЭмезе мынайда алкап айдат:\nАлтын тижин болгожын,\nАртабай jурзин Алтайга.\nАлкы бойын болгожын,\nБаатыр чылап jур Алтайга.\nАзу тижин болгожын,\nАш-курсакты амзап jурзин.\nАлкы бойын болгожын\nАмыр jурзин Алтайга.\nБу алкыш сöстö «алтын тижин», «азу тижин» деп эпиттер эмди чыккан тиштер тушпес, нении ле jиир дегени. Тиш кижинин jурумиле колбулу. Туш jерде тиш тушкенин корзо, jуук кижи божор деп белгелу. Онын учун бу алкыш сöстö тиш ле кижи бир синонимический рядта турат. Метафора ажыра балага узак jурум, су-кадык, амыр-энчу куунзейт.\nБаланын jуруминде эн ле учурлу, байлу чум-jан ол «чурмеш кезери». Бу чум-jан эн jебрен чум-jандардын бирузи. Баланын бир jажы толзо, баланын чурмежин кезип jат. Баланын чурмежин ай jаныда, jаскыда кезет. Турк улус кижинин чачына анылу корумду. Кун узап турар öйдö кессе, турген öзöр, дуруми узун болор деп бодойтон.\nБаланын чачын таай кижи кезип, баркы берип, алкап айдар:\nЭлке эзен jур,\nЭн алтайга jыргап jур.\nАттан jыгылбай jур.\nАттан ашпай jур.\nАл-санаан jарык jур.\nАлтын сынын jенил jур.\nАлтайына мургуп jур.\nАт-арчынын алып jур.\nКош аркалар курчагар.\nКара агажын куйак болор.\nКату тажын тайак болор.\nКара агажын черу болор.\nКайракан, баш болзын!\nЧурмеш кезип, бала «уул баланын» статузына кöчуп jат. Бу алкыш сöстö балага «Алтайына jыргап jур» деп ырысту jурум, «Ал-санаан jарык jур» деп сöстöр ажыра ойгор санаа куунзеп jат. «Аттан ашпай jур/ Аттан jыгылбай jур» деп jолдыктарды теренжиде кöрзö, балага jурумнин буудактарын öтсин деп куунзегенги, кандый да уур-кучтер туштаза, бойын тын тудунзын дегени. Анайда ок уул балага элинин jанын jандар, улалтар эр болзын деп айдып jат.\nУул бала jети jашка jетсе таайынын айлына барып, баркы алат. «Бажыма кыл берген, балтырыма эт берген таайым» деп байлап айдар. Мында таайлу-jеенду ортодо jебрен колбу корулет. Таайы jеенине ат берип, аттка отурып алган jеенин алкап айдат:\nЭмдик атты минип jур,\nЭр бойын чыдап кал.\nАргымак атты минип jур,\nАлтайына jакшы jур.\nАлтайына бажыр jур.\nJеени атту «кöс jетпес jерге» jетире чабып, ойто кайра келип jат. Бу «через смерть к новому рождению» деп теорияга тайанган.\nКыс балага тонынын кийнине, сыртына шалтрак тагып jат. Шалтрак кыс баланын баштапкы ла jарангыжы болот. Шалтрак jыламаштан, jинjилерден эдилип jат. Jыламаш кыс баланын темдеги (символика плодородия). М. Элиаде бойынын ижинде бичийт: «Уподобление раковины женскому детородному органу равным образом эафиксировано в Японии. Таким образом, морские раковины и двустворки оказываются причастными к магическим свойствам женской матки». [Элиаде М., 2000, с. 212]\nАйдарда, бир jаштан ала он эки jашка jетире балала колбулу чум-jандар баланы келер jурумге, иш-тошко таскадаарына ууландырылган. Олордын тöзöгöзинде сооjын ла «через смерть к новому рождению» деп теория таруп jат. Бу чум-jандарда бала быйы эрчимду туружып, тöс jерде турат.\nБалала колбулу чум-jандардын поэзиязы байлык ла jебрен. Онын тöзöгöзинде сооjындар турат. Онон улам алкыш сöстöрдö, кабай кожондордо анылу темдектер (символдор) тооло. Jаантайын туштап турган темдектер –ол Умай-эненин, кайын агаштын темдектери. Умай-эне баланын ла эненин коручылы болуп, бала ак jарыкка тууларда баштапкы ла айдар сöстöрдö туштап jат. Алкыш сöстöрдöн кöргöндö, ол баланын кудын берер, балага ак jарыкка тууларга болужар, кара неменен корулар, су-кадык берер учурлу. Кайын агаштын учурын алкыш состордон коргондо, ол «устиги» ле «алтыгы ороон» ортодо колбоочы, ол ажыра баланын куды берилет. База бир учуры ол эне кижини бойынын оорузыла оорыганда болужат. Анайда ок баланы «бу jерге» кийдирет – кайын кабайга салганы.\nБалала колбулу чум-jандардын поэзиязында база бир анылу темдек ол ийттин темдеги болуп jат. «Койу кöчö» öткурип, аскан кöчöнöн озо баштап ийтке урат, баланы кабайга салардан озо кабайга ийтти салат, баштапкы тиш тушсе, ийтке берет. Мынан кöргöндö, ийт баланы корулар учур будурет.\nАйдарда балала колбулу чум-jандардын поэзиязына алкыш сöстöр ло кабай кожондор кирип jат. Балага куунземелдерди, эдип турган керегинин учурын тундештирулер, антитеза, метафоралар, эпитеттер тузаланып айдат.\nМынан кöргöдö балала колбулу чум- jандар кееркедим кеми jанынан байлык. Анчада ла Умай-энеге учурлалган алкыштар.


Ӧткӧн јылды эзедип - altaicholmon\nӦткӧн јылды эзедип\nЧӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байсыҥ-јурт Алтай Республикада јуртап јаткан эл-калыктардыҥ тилдерин ле культураларын корып алары ла ӧскӱрери јанынаҥ јаан иш ӧткӱрип турган ӧмӧлик болуп јат. Оныҥ былтыргы јылда бӱдӱрген ижи керегинде башкараачызы Татьяна ТУДЕНЕВА куучындайт.\n—Јыл туркунына кепке базып чыгаратан бичиктердиҥ тооломо-планын тургузар тушта бис кычыраачылардыҥ сурак-кӱӱнземелдериле, библиотекалардыҥ јетирӱлериле, анайда ок бичиичилердиҥ, билим ишчилердиҥ – Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыныҥ ла ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ ӧмӧликтериниҥ – јӧптӧп айдып бергениле башкарынып јадыбыс. 2020 јылда «Алтын Туу» художественный ла оноҥ до ӧскӧ 21 бичик кепке базып чыгарган, онызы, 2019 јылда болгонына кӧрӧ, 50 процентке кӧп. Он бичикти алтай тилле, сегизин – орустап, арткан ӱч бичикти эки тилле кепке базып чыгардыс.\n—Бу бичиктер керегинде эмеш элбеде куучындап берген болзоор?\n—Озо ло баштап «Алтай баатырлар» деп тизӱ-бичиктердиҥ 3-чи томын кепке бастыс, ого кӧп нургуны атту-чуулу алтай кайчыбыс А. Г. Калкинниҥ айдып берген кай-чӧрчӧктӧри кирген. Ӧткӧн јаста Алексей Григорьевичтиҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгы болгон, је оныла колбой темдектелген кӧп иштерис пандемиядаҥ улам бӱтпей калды. Анайда ок былтыр бичиичи Кӱӱгей Тӧлӧсовтыҥ «Кадын јаскыда» деп романыныҥ баштапкы томы, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драма театрдыҥ сурагыла У. Шекспирдиҥ јарлу алтай поэт, бичиичи Шатра Шатинов кӧчӱрген пьесаларыныҥ јуунтызы кепке базылган.\n2018 јылдаҥ ала Алтай Республикада «Государственный национальный политиканы ӧткӱрери» деп программа иштеп јат. Оныҥ «Алтай Республиканыҥ ас тоолу ӧс калыктары» деп подпрограммазы аайынча бичиктер кепке базып чыгарарына база акча-манат берилет. Бу ууламјыда иштеп, ӧткӧн јылда педагогика билимдердиҥ кандидаты Е. П. Кандаракованыҥ «Чал-канцы», филология билимдердиҥ докторы Н. М. Киндикованыҥ «Чӱмдеечилерди тооп ло эзедип» деп монографияларын, Ирина Кензинаныҥ ӱлгерлерин, С. Ш. Катынова тургускан «Таштар керегинде соојыҥдар ла кеп-куучындар» деп бичиктерди кепке бастыс.\n—Татьяна Николаевна, «Алтын Туу» балдарга кӧп бичиктер чыгарган деп билерис…\n—Кичинек кычыраачыларысты бис качан да ундыбай јадыс. Темдектезе, чӧрчӧктӧр, ӱлгерлер, модор сӧстӧр, табышкактар ла ойындар кирген «Сооттожып ойнойлык» деп бичик чыккан. Балдарга учурлалган бичиктерди ӧҥдӱ, јараш, чыҥдый эдерге амадайдыс. Јаркынду бичигешти колына алып, баланыҥ бичикке, тӧрӧл тилине, кеендикке јилбӱзи ойгонзын. Анайып, 2020 јылдыҥ учында балдарга «Кулакча» («Богатырь») ла «Малыш Ырысту» деп чӧрчӧктӧр кепке базылган. Олорды јуруктарла кееркеткен кижи – Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков. «Кулакча» деп чӧрчӧктӧ балдарга солун сый бар – ол пазлдар салатан аҥылу бӱк.\nШколдо ӱренип турган балдарга тузалу болзын деп «Алтайдыҥ аҥ-куштары» («Звери и птицы Алтая») ла «Алтайдыҥ ӧзӱмдери» («Растения Алтая») деп бичиктер эки тилле чыккан. Бу бичиктер база ӧҥдӱ јуруктарлу. Олордыҥ школдор, эне-адалар ортодо тӱрген-тӱкей таркай бергени мындый литература база керектӱ болгонын керелейт. Бичиктерле коштой балдардыҥ «Солоҥы» журналы бир јылда тӧрт катап чыгат. Кочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байсыҥ-јурттыҥ ишчилери балдардыҥ Горно-Алтайсктагы 14-чи номерлӱ садына айылдап, таскадаачыларла тушташкан. Оогош болчомдорго кандый бичиктер керектӱ, балдардыҥ јилбӱзин канайып ойгозор деп кӱрее-куучынныҥ учында бистиҥ ишчилер балдардыҥ садына чӧрчӧктӧрлӱ, ойындарлу јараш бичиктер сыйлап бергендер.\nӦмӧлигис јаан эмес те болзо, мынайда кичеенип иштеп ле јадыбыс. Амадуларыс бар ла.\n—Куучыныгар учун јаан быйан. Уй јылда једимдеригер оноҥ бийик болзын деп кӱӱнзеп турубыс.\nК. ПИЯНТИНОВА куучындашкан.\nЕ. Бутушевтыҥ фотојуругы


27.07.2018 - altaicholmon\nДорога Горно-Алтайск — Артыбаш далеко не Чуйский тракт, но позволяет держать среднюю скорость около 35-40 км/час. Мостовые переходы стараются содержать в приличном состоянии, несколько штук отремонтировали в 2017 году. На 2 еще продолжались капитальные строительные работы. Дорога по-своему интересная и поскольку другой из Новосибирска нет, нам еще долго придется пользоваться тем, что есть.\nJер ӱстин јарыткан јылдыстардыҥ јаражын! Алтайдыҥ кеендигин кӧдӱрген Кан-Оозы аймактыҥ ӧҥжигин!\nКадын сууныҥ башталганында\nОдус јыл мынаҥ кайра Оҥдой аймакта бистиҥ тергеениҥ тӱӱкизинде баштапкы ла катап алтай элдиҥ Эл Ойын байрамы ӧткӧнинеҥ башка база бир јаан учурлу керек болгон. Ол ӧйдӧ, 1988 јылда, СССР деп јаан ороон ВЛКСМ-ныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектеген. Jашӧскӱримниҥ башкараачылары бу јаркынду байрамга учурлай Оҥдойдыҥ јиит комсомолдорын јууп, экспедиция тӧзӧп, олорды Кадын-Бажында Геблердиҥ тошту\nПолицияныҥ бӧлӱгиниҥ јаҥы туразы\nБу неделениҥ башталганында Россияныҥ МВД-зыныҥ Улаган аймак аайынча бӧлӱгиниҥ јаҥы административный туразыныҥ ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥи ӧтти.


Экологияныҥ јылыла колбой… - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, АР-дыҥ Башкарузыныҥ 2017-2027 јылдарда бӱдӱретен программазында эски сӱрее-салгыштардагы айалгаларды оҥдолторына ла јаҥыларын эмдиги ӧйдиҥ технологияларыла тударына јаан ајару эдилген.\nБыјыл куран айда таштанчыларды суу-чыктаҥ айрыйтан аҥылу цехтиҥ оокылу ачылтазы болгон. Оны тударында республикан бюджеттиҥ 72 миллион салковой акчазы, каланыҥ бюджединиҥ 24 миллион салковой кире акчазы тузаланылган.\nРтутьту таштанчыларды, база эскирген батарейкаларды бир јерде јууйтан системаны тузаланары аайынча иштер база ӧткӱрилет. Мындый амадула 5 контейнер тургузылган, тӧртӱзи – Горно-Алтайскта, бирӱзи — Шабалинде.


Июль 2019 - Страница 6 из 9 - altaicholmon\nМолодым специалистам села — свидетельство на жилье\nЖилищные свидетельства по подпрограмме «Устойчивое развитие сельских территорий» выдали 59 семьям Республики Алтай. Социальными выплатами на строительство или приобретение жилья в сельской местности воспользовались молодые специалисты, которые трудятся в социальной сфере, в области агропромышленного комплекса, из них 20 – из числа многодетных семей. Подпрограмма реализуется в рамках федеральной программы «Устойчивое развитие сельских территорий на 2014-2017\nЈабаганныҥ школына – 100 јыл\nКан-Оозы аймакта Јабаган јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын быјыл темдектеп јат. Назарий Кутергин деген кижиниҥ «Јабагандагы волостьтыҥ Јабаган ӧзӧгинде ачылып јаткан баштамы ӱредӱлӱ школго» оны ӱредӱчи эдип алар суракла 1919 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде бичиген угузу бичиги республикан архивте бар. Школдыҥ 100 јылдык юбилейи – јаҥыс та бу јурттыҥ, аймактыҥ\nКалык јуулган јалаҥда кайкалду маргаан шакпырты\nЈаан изӱ айдыҥ 4-7 кӱндеринде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча Алтай Республиканыҥ чемпионады ӧткӧн. Спортчылар быјылгы маргаандарын бистиҥ тергееде бу ойынды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ федерациязын канча јылдарга улай једимдӱ башкарып келген Семен Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлагандар. Тӱрк калыктардыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» деген јебрен ойыны бистиҥ республикада элдеҥ озо Оҥдой\n«Кӱлӱмјизи кӱнниҥ чокторындый…»\nЈирме тогус јыл мынаҥ кайра Горно-Алтайскта баштапкы эл гимназия (эмдиги 7-чи таҥмалу ортотекши школ) ачылган. . Оныҥ баштапкы директоры, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱликтиҥ ветераны, ады-јолы элбеде јарлу Юлия Григорьевна САКАШЕВАНЫ чыккан кӱниле 7-чи школдыҥ ӧмӧлиги, ӱренчиктери, акту кӱӱндеринеҥ уткып, уткуулду сӧстӧрин айдат. Нина Михайловна ЧУЙЧИНА, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ директоры: —Мен Юлия Григорьевнала кожо\nОлег Хорохордин тоомјылу билелерди уткыды\nМайма аймакта «Манжерок» деп курортный комплексте јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱнине учурлалган байрамдык кӧдӱриҥи бийик кеминде ӧтти. Байрамдык кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары Горно-Алтайсктаҥ, тергеениҥ аймактарынаҥ келген билелер. Олордыҥ кажызын ла кӧп јылдарга амыр-энчӱ јуртап, бала-барказын чыдадып, ӱредип, јаан јолына чыгарып салган јаан ла нак биле деп айдар керек. Алтай Республикада азыйдаҥ бери\nКолбулар јаҥыртылар учурлу\nЈаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Олег Хорохордин Маймадагы темир-бетон эдимдер эдер «Магис» заводто болуп, бу предприятиениҥ цехтеринде иштер канайда ӧдӱп турганын кӧргӧн. Оноҥ «Магистиҥ» кыптарыныҥ бирӱзинде јуун ӧткӱрген. АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ бир кезек министрлери ле тергеебистиҥ экономиказына камаанын јетирип турган је ле деген тӧс предприятиелердиҥ башкараачылары турушкан\nПазырык: озогы ӧйдӧҥ бӱгӱнге јетире\nПазырыктыҥ телекейлик јарлу корумдарын корыырына ла чебер тузаланарына учурлалган ӱлекерле таныштыру, анайда ок билим семинар јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Улаган аймакта ӧткӧн. Телеҥиттердиҥ «Кӱн» деген биригӱзиниҥ Президенттиҥ гранттарыныҥ кӧмзӧзиниҥ јӧмӧлтӧзин алган «Музеефикация и популяризация царских курганов Пазырыка» деген ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱреринде Горно-Алтайсктагы госуниверситет, Государстволык Эрмитаж, «Ак Чолушпа парк», Алтай Республиканыҥ кеендик ле јайаан ишчилери\nӰлекердиҥ амадузы — болушты ӧйинде јетирери\n«Звезда Алтая» республикан газет «Перезагрузка» деген јаҥы ӱлекердиҥ таныштырузын Калыктар најылыгыныҥ туразында тоолу кӱндер кайра ӧткӱрди. «Звезда Алтая» газет Килемјиниҥ «Абсолют-Помощь» деген фондыныҥ ӧткӱрген маргаанында јеҥӱчил болуп, грант ойноп алган. Ол маргаан су-кадыгы јанынаҥ аҥылу ӧзӱмдӱ балдарга бир аай чук болушты јетирерин тӧзӧӧри аайынча килемјиниҥ «Траектория жизни» деген программазыла ӧткӱрилет. Бу ӱлекер республикада ӧдӱп јаткан\nКӱӱлик ӱлгерлери – јуруктарында\nКичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Чамал јурттаҥ солун јурукчы, ӱлгер чӱмдеечи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи, узанаачы ус Яков ЯНКИНОВТЫҤ таҥынаҥ баштапкы јаан «Чаҥкыр Алтайдыҥ теҥеризи алдында» деп адалган кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Јайаан кӧрӱниҥ окылу ачылтазында кайчы, ӱлгер чӱмдеечи, узанаачы ус Карыш Кергилов кайлады. Оныҥ кийнинде Чамал аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы


Меке-тӧгӱннеҥ чындык чыгат - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда режиссер Иван Кукуевтиҥ А. Гельманныҥ «Скамейка» деген пьесазы аайынча тургускан «Спичка» деп адалган дипломный ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти.\nСолун ойын-кӧргӱзӱни тургускан Иван Кукуев бойыныҥ ӧйинде Щепкинниҥ адыла адалган театрал училищени (институт) божодып, эл театрда иштеген. Тургуза ӧйдӧ ол ГИТИС-те Россия Федерацияныҥ албаты артизи А. Галибинниҥ мастерскойында ӱренет. Эл театрдыҥ алтай ла орус труппаларыныҥ актерлорыла тургускан «Спичка» деп ойын оныҥ дипломный ижи болуптыр. Ойын-кӧргӱзӱни кӧргӧн кӧрӧӧчилер ойынга «5» темдек тургустылар.\nРежиссердыҥ айтканыла, бу ойында оныҥ ӱреткен ӱренчиктери Алена Шумейко, Маргарита Гринь, Анастасия Концевая ойногондор.\nОйын-кӧргӱзӱ сценада ӧткӧн. Је кӧрӧӧчилер база сценада ажындыра тургузылган такталарга отурып, ойынды кӧрди. Кӧрӧӧчилер – база сценада. Шак бу айалга јаан ӱйениҥ кӧрӧӧчилерин чала эмеш кайкатты. Је јаш улус мындый айалгага јаан ајару этпеди. Культураныҥ кандый ла ууламјыларында ӧйлӧ кожо јаҥыртулар, ченелтелер јаантайын болуп јат ине. Темдектезе, јайгыда эл театрга Москвадаҥ эл-калыктар театры келип, эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча театральный лабораториязы кыска ӧйдиҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱлердиҥ эскизтерин тургускан эди. Онойып, кӧрӧӧчилер эл театрдыҥ гаражында «Проезд Гагарина» (реж. О. Еремин) деген ойынды кӧргӧн эди. Кӧрӧӧчилер ондо – гаражта, мында – сценада. Бу, байла, јаҥы ӧйдиҥ јаҥыртулары болор бо…\nЧала бӱрӱҥкий сценада эр ле эпши кижи. Сакыбаган јанынаҥ таныжат. Танышканы да саҥ башка айалгада ӧдӧт. Кичинек каланыҥ паркында тактада. Бу јӱрӱмде аскан-тоскон эр ле эпши кижи таныжат, бары-јогын угужат. Эр де, эпши де кижи јаҥыскан. Сакыбаган бу туштажуга экӱниҥ сӱӱнип јатканын. Бой-бойына тартылат. Байагы эпши сӱӱнгенине, иженгенине куучынды бойы ла кӧнӱ, токтоду јогынаҥ улалтат. Экӱ биригип, јурт тӧзӧп, јӱк ле эки бойына эптӱ тура, јадар јер керегинде айдып ла јат. Байагы эр кижи бу керекти узак чӧйбӧй, изӱ тарыйына ылтам ла биригери јанынаҥ бойыныҥ сӧзин айдат, келинди сӧстӧйт. Је керектиҥ аайы јакшы јаны јаар бурылардыҥ кажы јанында эрдиҥ бойы керегинде јараш куучыны, керек дезе бойыныҥ ады-јолы меке-тӧгӱн болгоны чыгып келет. Кажы ла катап оныҥ тӧгӱнденгени јарталат. Је ондый да болзо, јымжак јӱректӱ келин оныҥ меке-тӧгӱнин керек этпей, таштап ийет. Јалакай, јымжак јӱреги јолында јолыккан бу кайракан тӧгӱнчик эмес, је бойыныҥ јӱрӱмин аайлу-башту эдип јӱрӱп болбогонын келинге айдып турат. Ӧзӧгинде оды ӧчкӧн, ийде-кӱчи јылыйган эр деп кӧрӧт. Эр де, эпши де тӧгӱнденген, бой-бойын мекелеген. Тӧгӱн сӧсти олор чынга бодоп бӱткен. Бир јанынаҥ каткымчылу, база бир јанынаҥ јӱрӱмде болгон ачу, карамду учурал. Мында олор бойлорыныҥ меке-тӧгӱнинеҥ ак-чек, ару ла чындык кӱӱн-тапка, эптӱ-јӧптӱ сӧскӧ келет. Бой-бойы керегинде, ачу да болзо, је чындыкты угуп, билип, бой-бойына карузыжып, јуук улус боло берет. Айса болзо, ак-јарыкта эҥ ле јуук улус болуп айабас…\nЈаантайын чала калаҥы јӱрер эр јол бажында бойы керегинде јараш эдип куучындап, јолыккан келиндердиҥ јӱректерин кайылтат, калас ла ижендирет. Меке-тӧгӱни јӱрӱмде кӧп учурап јат. Је оныҥ тӧгӱнинде кандый да јайаандык одычак бар. Јолугышкан улус кемдер болотон? Олор – орто јаштыҥ ичинде улус. Кӧс чиҥбей, бой-бойын тӧгӱндеп јат. Тегин ле эр тӧгӱн куучыны ажыра кезикте бойыла таныжат. Оныҥ учун јолыккан келин оны эр кижиниҥ кӧрӱми ажыра билерге ченежет.\nЈе кӱлӱк эр бойын да учына јетире билбеген, аайлабаган. Бу экӱниҥ тӧгӱни-мекези, кылык-јаҥдарыныҥ чындыгы, арузы чын ла јӱрӱмнеҥ алынган болордоҥ айабас. Је онызын кажы ла кӧрӧӧчи бойы айтсын. «Спичка» деген ойын-кӧргӱзӱде совет ӧйдиҥ, сегизен јылдардыҥ, бир сӧслӧ, ӧткӧн јӱрӱмниҥ элестери кӧргӱзилет. Је ол элестер, јӱрӱм бойы, ондый туштажулар бӱгӱнги де јӱрӱмде эр ле эпши кижиниҥ јӱрӱминде учурап турган эмес пе? Кажы ла туштажуда баатыр алып амалдайларын-маскаларын солыйт. Эпшилер дезе јӱрегиниҥ тӱбинде конгон сӱӱжин, ижемјизин кажы ла катап сакып, јолыкканын, айса болзо, бу ла болор деп јӱреги согулып, удура базат, ӧкпӧӧрӧт.\nРежиссер ойын-кӧргӱзӱни «Скамейка» деп адабай, «Спичка» деп адаганында, айса болзо, ойынныҥ тӧс учуры бар болор бо? Каҥза азарга, папиросты кӱйдӱрерге удура эмезе ӧдӱп јаткан эпшидеҥ сереҥке сураганы, таныжарга, куучындажарга сананганы болор бо?\nРежиссер Иван Кукуевтиҥ тургускан «Спичка» деген ойынында Эмиль Колбин, Айдар Унатов, Эмиль Садыков, Светлана Чельчикова, Алена Шумейко, Маргарита Гринь, Анастасия Концевая, Айдыҥ Бадыкин ойнодылар. Актерлор ончозы бийик кеминде ойноды.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ јурукчы-тургузаачызы РФ-тыҥ нерелӱ артизи Валерий Тебеков, кӱӱле режиссер Иван Кукуев бойы кеелеген.\nИван Кукуев ӱредӱзин божодып, дипломный ижин «5» темдекке корып, эл театрына јанып келзе, кӧрӧӧчилерди солун иштериле јилбиркедер деп иженедис.


Тоолу кӱндер кайра «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекердиҥ башкараачызы, «Перспектива» фондтыҥ президенти Ольга Волосовцевала пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда онойдо ок ӱлекердиҥ ишјал албай иштеечи јондык эксперти Алена Казанцева, режиссер, баш артист, кӧп тоолу јайаан ӱлекерлердиҥ туружаачызы Ольга Володина туруштылар.\nОльга Волосовцева пресс-конференцияны ачып тура, мынайда айтты: «Быјылгы јылда «Перспектива» фонд президенттиҥ «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекерин ойноп алган. Озо ло баштап ӱлекердиҥ ады кайкадып, јилбиркедердеҥ айабас. Каруузына јартамал эдип, чокымдап ийели. Шак бу «Перспектива» деген фонд он јылдыҥ туркунына Маймадагы јурт јеезениҥ јеринде кӧп тоолу театральный ойын-кӧргӱзӱлер тургузат ла о. ӧ. јайаандык ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрет».\n—Оныҥ амадузы, бир јанынаҥ, эл-јонныҥ јайаандык јайалтазын чечери, мынызы бистиҥ фондтыҥ ижиниҥ база бир бӱдӱми болуп јат. Экинчи јанынаҥ, ол биригӱни ичкери ӧскӱрерине керектӱ ле јарамыкту эп-арга деп айдар керек. Эмезе, јайаандык ӱлекерлердеҥ јуулган акча-манатты бис јондык учурлу ӱлекерлердиҥ кӧрӱ-маргаандарына чыгарадыс — деп јартады. —Бис граждандардыҥ баштаҥкайларын ичкери кӧндӱктирер амадула кажы ла јыл, онойып он јылдыҥ туркунына, кӧрӱ-маргаандарды кӧнӱ ӧткӱргенис.\nО. Волосовцеваныҥ айтканыла, ӧткӧн јылда, фондтыҥ башкараачызы болуп тура, ол биригӱде јербойында башкарынары аайынча јаан ишти баштап кӧрзӧ кайдар деген тӱп-шӱӱлтеге келген. Тайанатан ченемел бар. Мында Алена Казанцевала кожо кӧп јылдардыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, модельный јӱрӱмниҥ чыҥдыйы керегинде ченемел артыгынча болуптыр.\n—Бис экӱ 2006-2007 јылдарда Новосибирсктеги Сибирьдиҥ баштаҥкайларды ӧскӱрер тӧс јеринде сӱреен јакшы ӱредӱ алганыс. Ол экијылдык программа «Новая модель управления муниципальным образова-нием» ле «Качество жизни в наших руках» деп адалган. Эл-јонды јербойында башкарынарына јилбиркедери, тартары болгон—деп, Ольга Игоревна куучынында чокымдады.\nОлор бу ижин јӱрӱмде бӱдӱрип јӱреле, табынча артыргыскан. Је бӱгӱнги ӧйдиҥ јаҥы экпиниле, ороонныҥ президентиниҥ, онойдо ок таланыҥ башчызыныҥ ӧткӧн јылдаҥ ала ӧткӱрип јаткан ижи граждан обществоныҥ эрчимдӱ ӧзӱмине, јӱрӱмниҥ ончо сурактарыла јилбиркеерине, туружарына ууламјылалганына ајару эткен. Онойып олор база бу ууламјыла ичкери барар деп јолду шӱӱлтеге келген болуптыр.\n«Бис Алена Борисовнала кожо бу ӱлекерди бичигенис. Ол мында јондык эксперт болуп јат. Бис граждандарга тузалу јондык ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрерис. Ольга Володина ончо јайаандык ӱлекерлердиҥ јаантайынгы туружаачызы, кӧп тоолу ойын-кӧргӱзӱлердиҥ режиссеры. Шак ла бу режиссер ӱлекерде темдектелген. «За двумя зайцами» деген ойын-кӧргӱзӱни тургузар» — деп, О. Волосовцева айтты.\nАлена Казанцева бойыныҥ куучынында: «Маймадагы јурт јеезе 2004 јылда «Јербойында бойы башкарынары» деген 131-чи федерал јасакла иштеп баштаган. Бис дезе, кенектердиҥ «Возрождение» деген тӧс јери болуп тура, ӱредер амадулу кӧдӱриҥилер ӧткӱргенис. Ӱредӱге јурт јеезелердиҥ, бизнестиҥ, јондык организациялардыҥ ишчилери кычырылган. Амадузы бой-бойлоры ортодо ӧмӧ-јӧмӧ ишти канайда тӧзӧӧри болгон. Шак ондый ӱредӱ ӧйинде олор Ольга Игоревнала, онойдо ок Маймадагы јурт јеезениҥ эрчимдӱ ӧскӧ дӧ улузыла танышканыс» — деп чокымдады.\n—Байа Ольга Игоревнаныҥ айтканыла, 2006 јылда калыктар ортодогы сӱреен јилбилӱ јаан ишле танышканыс. Гран ары јаныныҥ ороондорындагы коллегаларыстыҥ ченемелин кыракы шиҥдеп, бойыска, бистиҥ јербойыныҥ айалгаларына келиштире јазаганыс — деп, Алена Борисовна айтты.\n—Ӱредер программаныҥ тӧс учуры кандый деп сурак чыгып келет. Оныҥ каруузы 131-чи јасактыҥ 5-чи бажалыгында — граждандарды јербойында башкары-нар ишке јилбиркедериниҥ аргалары. Јербойында башкарынарыныҥ (јурт јеезе) бюджеди сӱрекей ас. Оогош јурттардыҥ бюджеди 5 млн салковой. Бу акча јӱк ле оромдордыҥ карын арчыырын јеткилдеерине једер, бу да ишке јетпес аргалу. Јурт јеезениҥ јааныныҥ ишјалы, јурттыҥ ичи-тыштын јазаары ла о. ӧ. кӧп тоолу чыдулар. Эмди олорды эмеш астаткан деп айдарга јараар. Азый федерал јасак ончо аймак тӧзӧлмӧлӧргӧ, јурт јеезелерге јаҥыс болгон ине. Чыдулары јаҥыс, акча-манады дезе ас — деп чокымдады.\n—Айдарда, јербойыныҥ сурактарын чечерине граждандарды тартып албазынаҥ керек јылбас. Ол ло 5-чи бажалыкта бир канча эп-аргалар темдектелет, олордыҥ тоозында сходтор, бюджетти шӱӱжери ле онойдо ок ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери деп айдылат. Иштиҥ ӧскӧ бӱдӱмдери аайынча бис ӧскӧ субъекттердиҥ ченемелиле таныштыс. Онызын бу ӧйгӧ јетире коммерческий эмес сектордыҥ иштегенин бойы башкарынар башкартуга саларга јараар. Олордыҥ тоозында килемјиниҥ јӱзӱн-башка акциялары, кӧдӱриҥилери болор аргалу.\nБис эки јылдыҥ туркунына ӱренгенис, ченегенис. Бистиҥ командага эрчимдӱ, баштаҥкайлу улус, депутаттардыҥ корпузыныҥ чыгартулу улузы, јурт јеезениҥ јааны кирет. Граждандарды бу ишке тартып јатканыныҥ учурын олор јарт оҥдоп алар учурлу. Бу тегин, куру керек эмес. Је улус аайы-бажына чыгатан сурактарды шӱӱжеринде эрчимдӱ туружар аргалу, эки јандай ӧмӧ-јӧмӧ чыгатан сурактарга канча кире болуш керектӱзин олор чокымдап, бу ууламјыда чокым иштеер кӱӱндӱ.\nБис кемиле, учурыла јаан ишти Маймадагы јурт јеезеде ӧткӱргенис. Нениҥ учун дезе Ольга Игоревна мында депутаттар Совединиҥ председатели болуп иштеп тура, депутаттарла ныкта иштеген — деп, А. Б. Казанцева айтты.\n—Онойып јартамалду јаан ишти тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрип, бис ӧткӧн јылда аймакта ТОС-ты (јербойында јон бойы башкарынары) тӧзӧӧри јанынаҥ эрчимдӱ иштеп баштаганыс. Ондый тӧрт ТОС-ты тӧзӧп алганыс. Айдарда, шак бу ӱлекер Майма јурт јеезениҥ ле Майма аймактыҥ эл-јоныныҥ эрчимдӱ туружатан тизӱ кӧдӱриҥилериниҥ бирӱзи болуп јат — деп, А. Казанцева аҥылап темдектеди.\nОльга Волосовцеваныҥ темдектегениле, бу ӱлекер «Жизнь в наших руках» деген ӱлекерле јӧмӧлгӧн. Грантты бис Маймадагы јурт јеезедеҥ алганыс. Ол база јербойында јон бойы башкарынар ууламјылу ла Майма аймактыҥ јеринде, А. Казанцеваныҥ темдектегениле, једимдӱ ӧдӧт. Ол ченелтени једимдӱ ӧткӧн, ченемел јеткилинче. Шак бу ТОС-тор аймак та, президент те кеминдеги гранттарла иштеп јат. Онойып, Минюстта «Наш дом» деген ТОС онлайн ажыра регистрацияны ӧткӧн.\n«Театрдаҥ јербойында башкарынарына» ӱлекердиҥ јайаандык јаны керегинде режиссер Ольга Володина куучындады.\n—«Мен мында кайдаҥ келгем?» деген суракка карууны мынайда јандырар кӱӱним бар. Майма јуртта јадып турган кижи болорым. Ижин иштеп јӱрер, је ӧзӧгинде амыр јок, јуртыныҥ јӱрӱминде, јурттыҥ бойы башкарынарында эрчимдӱ туружып тургандардыҥ бирӱзи болорым. Мендий улус кӧп. Эрчимдӱ, баштаҥкайлу, јайаан јайалталу (онызы иштеп јаткан ижинде чечилбеген) улусты илелеп, чуктап, бириктирип, бирлик амадула иштеери сӱреен керектӱ. Онойып, бис биригип, бир јаан јайаандык биле болуп, бойысты «Перспектива» фондтыҥ турчылары деп чо-тойдыс.\nБистиҥ ижис килемјиге, јакшыга, јакшы керектерге ууламјылалган. Онойдо ок обществого, бойыстыҥ јаткан јериске ичкери ӧзӧргӧ болужадыс. Бу фондко бойыстыҥ јайалталарысты, аргаларысты јӱрӱмде бӱдӱрерге келгенис. Тегин јӱрӱмде бис башка-башка бӧлӱктерде једимдӱ иштеп јаткан улус болорыс (аргачылар, бухгалтерлер, ӱредӱчилер ле о.ӧ.). Фондтыҥ шылтузында бис сценага чыгадыс. Јуулган акча-манатла фонд баштаҥкайлу граждандарды јӧмӧӧр амадула, кӧрӱ-маргаандарды јӧмӧӧр амадула кӧрӱ-маргаандарды ӧткӱрет. Мында чек башка иш. Баштапкы јерде килемјиниҥ јолы.\nБу кӱскиде бис, фондтыҥ турчылары, «За двумя зайцами» деген ойын-кӧргӱзӱни тургузарыс. Јаҥы улусты бойыска јилбиркедип тартадыс. Бис калала јакшы иштеп јадыс. Ойын-кӧргӱзӱлерди тургузып јатканыстыҥ амадузы — кӧрӧӧчилердеҥ јуулган акча-манат, кирелте јондык учурлу ӱлекерлердиҥ кӧрӱ-маргаандарына керект угузу-бичиктерди бичиирине, ТОС-торды тӧзӧӧрине чыгарылар. Кӧрӧӧчилер бойыныҥ јаткан јерин, айалгазын ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ-болуш эдип јатканы јаан керек. Јаткан јерин ӧзӱмдӱ, аргалу болзын деген амадула эдилип јаткан килемјини баалаар керек, ӧскӧ дӧ аймактар јозок алып, бойында ондый ТОС-торды тӧзӧзин деп айдар керек — деп, О. Володина айтты.\nОльга Волосовцеваныҥ айтканыла, бу јеҥил эмес ӧйдӧ улуска тузалу јакшы керектерде туружар јарамыкту арга берилет. Јайаан јайалталу улус сценага чыгып, аргаларын чечип јат. Мында профессиональный культурала коштой база бир культура ӧзӱп, јолына чыгып јат.\nАлена Казанцева бойыныҥ куучынында јилбиркеген улусты, темдектезе, депутаттарды эл-јонло, окылу јаҥла текши тилди табарга, бойыныҥ округындагы сурактарды чечерге керектӱ акча-манатты сураарга ӱредери, таскадары јанынаҥ база айтты. Шак бу ӱлекердиҥ бир ууламјызы депутаттардыҥ корпузына тузалу, јарамыкту ӱредӱ-семинарлар јанынаҥ база айтты. Оныҥ айтканыла, депутаттарды јакшынак керекти эл-јонло, улусла ӧмӧ-јӧмӧ эдерине ӱредери, таскадары. Онызы ӱлекердиҥ де, онойдо ок «Перспектива» фондтыҥ тӧс керектериниҥ бирӱзи болуп јат.\nОльга Волосовцева: «Ӱредӱ-семинарда турушкан граждандар бойыныҥ округындагы, јуртындагы курч сурактарды билгир чечер аргалу болор. Келер ӧйдӧ олордыҥ микрорайоны эмезе јурты кандый болорын ажындыра кӧрӧр аргазы болор. Чокымдап айтса, ӱлекерди тургузарына ӱренер. Шак оныҥ учун ТОС-тор тӧзӧлӧр. Мында бюджетте эмес акча-манатты јуртыныҥ ӧзӱмине тузаланарга ӱренер, иштеер. База кӧрӱ-маргаандарда туружарга угузу бичикти, онойдо ок президенттиҥ грантына ӱлекерди бичиирге ӱренип алар деп иженедим» — деп айтты.\n«Перспектива» фондтыҥ темдектегениле, аймак кеминде ойноп алган «Качество жизни в наших руках» деген грантла коштой президенттиҥ гранты барып јат. Бу грант ӧдӱп јаткан пресс-конференциядаҥ јолын алынып јат деп айдарга јараар. Баштапкызы аайынча иш Бӱлӱлӱ, Суску, Манјӱрек јурттардыҥ јаандарыла кӧнӱ ӧдӧт. Мындагы иш ТОС-торды тӧзӧӧриле чике колбуда. Јурттарда, эл-јондо јилбӱ бар. Президенттиҥ гранты аайынча ТОС-тор Подгорныйда, Ӱстиги-Карагужта, Рыбалкада, Карлушкада, Дубровкада тӧзӧлӧри темдектелет. Јурттарда баштаҥкайлу группалар бар. Эмди тургуза бу иш Маймадагы јурт јеезениҥ јурттарында ӧдӧт.\n«Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекер јӱрӱмде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттары Михаил Коноваловтыҥ, Ольга Волосовцеваныҥ, Алена Казанцеваныҥ башкарганыла Маймадагы јурт јеезениҥ јеринде ӧдӧт.


21.05.2021 - altaicholmon\nКеендиктиҥ кайкалы, јӱрӱмниҥ тыныжы\nКалада балдардыҥ В. Н. Костинниҥ адыла адалган јуранар школында кееркедер-кеелеер санаттыҥ устарыныҥ ла ӱредӱчилериниҥ кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nГазет-журналдарга бичидиш — каруулу иш\nКош-Агаш аймактыҥ почтазыныҥ каруулу операторы кӧбӧк сӧӧктӱ Айсулу ТЕЛЕСОВАЛА ӧткӧн элес эрмек-куучын.\nКӧп учуралдарда јайалта укталып, оны јаш ӱйе бир канду јаандарынаҥ тӧзӧп алат. Оныҥ да учун санатта бир билениҥ канча уктары иштеп турганы јолду.\nЈииттерди кӧӧрӧткӧн, сӱӱндирген ээчиде кӱӱлик јыргал тӱгенип калды. Ол неделениҥ учында экинчи «УКСАҤ МЕНИ» ӱлекердиҥ финалы ӧтти.\nЈуранары јайым учуш берет\nСанатта иштеп тургандардыҥ санаазы, кӧрӱми ле ич-кӧгӱстик јӱрӱми тегин улустыйынаҥ башкаланып турган дегени элбеде јарлу шӱӱлте. Бу кӱндерде редакциябыска јурукчы јиит кысты кычырып куучындаштыбыс.\nФёдор Тиссен после окончания Горно-Алтайского педагогического института (ГАГУ) в конце 60-х годов некоторое время работал в школе с. Хабаровка Онгудайского района.


Аймактый автономия биске керек пе? - altaicholmon\nАймактый автономия биске керек пе?\n2021 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде бистиҥ тергееде јаан учурлу юбилей — Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгы темдектелер.\nМыныла колбой Туулу Алтайдагы автоном областьтыҥ статузын бийиктедери керегинде суракты бистиҥ газет ажыра эҥ озо кӧдӱрген улустыҥ ады-јолын база катап адаарга јараар деп бодойдыс. Олордыҥ тоозында ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ экинчи јарымында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» корреспонденти болуп иштеген С. С. Темеевти темдектеерге јараар. Оныҥ «Аймактый автономия биске керек пе?» деп адалган јаан бичимели бистиҥ газетте 1989 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде јарлалган. Ондо ол тушта јиит автор бойыныҥ билгирлери јеткенче бистиҥ автоном областьты крайдаҥ чыгарары ла оныҥ статузын бийиктедери керектӱзин јартаарга ченешкен.\nЈарлу публицист, политик ле јондык ишчи Владимир Кыдыев 2009 јылда чыккан «Алтайым мениҥ — сызым мениҥ» деп бойыныҥ бичигинде областьтыҥ статузын бийиктедериниҥ сурагын печатьта эҥ озо кӧдӱрген улустыҥ тоозында юридический билимдердиҥ кандидады С. С. Тюхтеневти ле С. С. Темеевти адаган эди. Степан Сузановичтиҥ «Бистиҥ губернский праволорыс кайда?» эмезе «Автономный областьтыҥ статузы керегинде» статьязы Сергей Сарыевичтиҥ бичимелинеҥ бир ай кийнинде де чыккан болзо (12.07.1989 ј.), ондо бу ченемелдӱ юрист областьты республика эдип кубултары керегинде шӱӱлтени юридический, теоретический ле практический јанынаҥ сӱрекей тереҥ быжулаган. Ого ӱзеери С. С. Тюхтеневтиҥ эки страницага шыдар статьязы алтайлап ла орустап «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерде бир кӱнде јарлалган ла учуры аайынча сӱрекей јаан керек эткенин бис билерис. Оныҥ тап-эрик јанынаҥ сӱрекей тереҥ ле быжу бичилген бу статьязын ол ло айда РСФСР-дыҥ бастыра автоном областьтарыныҥ газеттери јарлаган деп, В. Э. Кыдыев темдектеген эди. С. С. Темеевтиҥ бу бичимели 32 јыл кире ӧй кайра јӱк ле «АЧ» газетте алтай тилле кепке базылып чыккан, је андый да болзо, ол областьтыҥ статузын бийиктедери јанынаҥ суракты элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ачыгынча тургускан эҥ баштапкы статьялардыҥ тоозына кирет. Бӱгӱн бу тӱӱкилик статьяны такып кепке базып јадыс.\nБӱгӱн нациялар ортодо колбулар керегинде куучын бастыра ороон ичинде ӧдӱп јат. Јаан да, кичинек те албатылар јаҥырта тӧзӧш берген јайымды тузаланып, канча јылдардыҥ туркунына туй базылып эмезе ајаруга алынбаган сурактарын кӧдӱрип, олордыҥ аайы-бажына чыксын деп некегилейт.\nБистиҥ албатыныҥ ондый сурактарыныҥ бирӱзи — областьтыҥ автономиязы керегинде. Бис Алтайский крайга киргенистеҥ бери бежен јылдаҥ ажыра ӧй ӧтти. Бу ӧйдиҥ туркунына край Туулу Алтайдыҥ социально-экономический ӧзӱмине чек болуш јетирбеди деп айдар арга јок. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ областьта иштеп турган бийик ӱредӱлӱ специалисттердиҥ кӧп сабазы Барнаулдыҥ ӱредӱлӱ заведениелерин божоткон улус. Је автономный областьтыҥ экономиказын кӧдӱреринде, оныҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарында край билдирлӱ болуш этпегени бӱгӱн база кӧрӱнип јат. Улустыҥ јадыныныҥ кемиле бистиҥ область, ороонныҥ ӧскӧ јерлерине кӧрӧ, тыҥ соҥдоп јат. Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ јурттарына эмдиге јетире тӱни-тӱжиле кӱйер государственный электроот јеткелек. Керек электроэнергия јетпей турганында эмес. ЛЭП-ти бойыныҥ ӧйинде тартпаганында. Тураны јарыдып, телевизор кӧрӱп, сооткыш иштедип отурарга биске электроэнергия качан да болзо једер. Алтайыстыҥ эҥ јаан байлыктарыныҥ бирӱзи — агаш, оны кӱӱн-кайрал јогынаҥ кезип, областьтыҥ јеринеҥ чыгара тартып апарганы ар-бӱткенибиске сӱрекей јаан јылыйтулар этти. Облисполкомныҥ 1989 јылдыҥ 1 январинеҥ ала мӧшти кеспес деген јӧби агаш хозяйствоныҥ крайдагы башкартузын сӱӱндирди деп туругар ба? Јок ло болбой.\nТуулу Алтай крайдӧӧн лӧ ӧскӧ дӧ јерлер јаар јурт хозяйствоныҥ ла ар-бӱткеннеҥ иштеп алган сырьены тартып, јеҥил баала садала, оноҥ ойто бу ла сырьедоҥ эткен эдимдерди 3-4 катап бийик баала садып алып турганы бӱгӱн экономист эмес тегин де кижиге јарт. Сок јаҥыс городыс Горно-Алтайскта јербойыныҥ сырьезыла иштеп турган оҥду бир де промышленный предприятие јок деп айтсабыс, јастыра болбос. Гардин тюль тӱӱр, кийим кӧктӧӧр, бӧс согор фабрикалар бӧсти, учукты канча муҥ километр ыраакта турган јерлердеҥ экелип иштегилейт. Тере уужап тондор кӧктӧйтӧн, ноокынаҥ, тӱктеҥ эдимдер эдетен предприятиелер кайда? Мал сойотон эткомбинат јӱк ле Сускуда бар, оныҥ да ийде-кӱчи уйан. Ондый комбинаттар Оҥдойдо, Кан-Оозында, Акташта болгон болзо, мал-ашты ыраак јерлерге айдабай, кинчектенип, машинала тартпай, јуугында ла сойып, ичи-карынынаҥ алтай аш-курсактар белетеп отурар эдис.\nЭмди кӧрӱп турар болзо, бистиҥ область крайдыҥ байа бир «сырьевой придаток» дейтен коштончызы болуп калган. Сырье јеҥил баала барып јат, оныҥ учун областька экономический јанынаҥ байыырга кӱч. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ область јылдыҥ ла государстводоҥ дотация алат. Бастыра бӱдӱмдерле иштеп алып турган акчабыс, чыгымдап турганыска кӧрӧ, ондор миллиондор салковойго ас. Кандый ла отрасльды алзабыс, ол областьта, ого ӱзеери крайда башкараачы аппаратту. Ишмекчи ӧмӧликтердиҥ иштеп алган акчазы олордо отурган ал-камык аппаратчик-чиновниктердиҥ ишјалын тӧлӧӧрине база ӱлелип јат. Бийиктей турган органдар ӧмӧликтердиҥ астамыныҥ канча кирезин айрып аларын бойлоры тургускылап турганын ајаруга алзабыс, керектиҥ аайы јартала берер. Темдектезе, туризм ле экскурсиялар аайынча областной советтиҥ иштеп алган акчазын кайдаар эдерин мындый ла краевой совет кӧрӧт. Аҥ ӧскӱрер совхозтордыҥ кӧп сабазы Туулу Алтайдыҥ јеринде, је олорды башкаратан биригӱ дезе Барнаулда. Алдында областьтыҥ агропромкомитеди крайдыҥ агропромкомитедине кӧнӱ башкарткан. «Туулу Алтай» деп агропромкомбинатты тӧзӧгӧни крайдаҥ камаанду болорын эмеш астатты ошкош. Бу агропромкомбинат эмди ӧскӧ ороондордыҥ фирмаларыла таҥынаҥ бойы чике колбулар тургузып садыжар аргалу.\nМен экономист эмес, је тегин кижиниҥ кӧзиле кӧрзӧ, крайдыҥ башкартузына кирип, бистиҥ областьтыҥ экономиказыныҥ ӧзӱп келгениниҥ кыска итогторы мындый. Бу кӱч айалгадаҥ чыгатан јол јаҥыс — иштеп алып турган сырьены бойыста перерабатывать эдип, белен продукция чыгарар керек. Је байа бир «гигантомания» деген немениҥ кийнинеҥ сӱрӱшпей, јаан эмес предприятиелер тӧзӧзӧ, торт болор. Ол тушта јербойыныҥ улузы да ишле јеткилделер.\nЭмди сурактыҥ политический јанын кӧрӧли. В. И. Ленин бойыныҥ национальный сурактарга учурлалган иштеринде јаан да, кичинек те автономиялар элдеҥ ле озо јербойындагы албатыныҥ јилбӱлерин корыырына тӧзӧлип јат деп темдектеп, «национализм» ле «великорусский шовинизм» деген немелердиҥ чочыдузына ајару эткен. Улу башчы ӧлгӧн кийнинде оныҥ тургускан национальный политиказыныҥ ээжилери ончо республикаларда бузулып башталган. Баштапкы јерге «экономический кӧргӱзӱ», «план», «вал» деген немелер чыгып, ийде-кӱчтӱ јаан министерстволор ло ведомстволор тоозы кӧп тӧ, ас та албатылардыҥ азыйдаҥ бери јаткан јерлерин быјарзыдып, ӱреп, олордыҥ бойлорын чаксырадары кӧптӧй берген. Автономия тӧзӧгӧн калык мындый айалганы јарадып турган ба, јок по, оныҥ келер ӧйдӧги салымы кандый болоры кемди де санааркатпайтан. «Планды бӱдӱрерге кандый ла эп-сӱмелер јакшы, бистиҥ кийнистеҥ ӧлӧҥ дӧ ӧспӧзӧ алдырбас» деген шӱӱлте ончо «ар-бӱткенди бактыраачылардыҥ» бажына бек кирип калган. Мындый экономический политиканаҥ эҥ ле тыҥ Тӱндӱктиҥ оок албатылары шыралаган. Бӱгӱн олордыҥ кӧп сабазы јоголордыҥ бери јанында туруп јат. Ханты-Мансийский автономный округка јарым миллионго јуук нефть казаачылар келгенинеҥ улам, бу автономияны тӧзӧгӧн хантылар текши эл-јонныҥ тоозыныҥ 1,9, мансилер дезе 1,2 проценти болуп калган. Јаан-јаан стройкалар ла башталза, бис те мындый айалгага кирип каларыс.\nРСФСР-дыҥ автономный областьтары (олордыҥ тоозы беш) бастыразы крайларга кирет. Бистиҥ область административный јанынаҥ бастыра керектерде Алтайский крайдаҥ камаанду. Барнаул Туулу Алтайды бу ла коштой јаткан Красногорский, Алтайский, Солонешенский райондордоҥ бир де аҥылабай башкарып јат. Областьтыҥ башкараачыларында кандый бир сурактарла кӧндӱре РСФСР-га чыгар арга бар. Је олор бу арганы ас тузаланатан ошкош, нениҥ учун дезе крайдыҥ јаандары олордыҥ бажы ажыра эдилген баштаҥкайды колчабыжула уткыбазы јарт. Башкараачы ишке кирип јаткан кижи озо баштап партияныҥ обкомыныҥ ла облисполкомныҥ ал-камык кыптарын керип јӧптӧжип, оныҥ кийнинде кыйалтазы јоктоҥ крайга барып, «је» алар учурлу. Былтыргы јылдыҥ башталганында мен городто ВЛКСМ-ныҥ Оҥдойдогы райкомыныҥ баштапкы качызы Сергей Тархановко јолыккам. Ол КПСС-тыҥ обкомына «утверждение» деген неме ӧдӱп келген эмтир. Мында оны «баштапкы качы болуп иште» деп јӧптӧйлӧ, Барнаул јаар ийгилеген. Эртенги кӱнге билет алып алала, городто конгон. Барнаулдӧӧн автобусла барган кижи бир кӱнге ойто эбирип келбес, ондо база конорго келишкен. Кайра келеделе, городто база бир кӱн конгон. Мынайып, бир ле кижи 4-5 кӱнге чыгара јорыктаган, командировочный акча чыгымдаган, автобуста пассажир болгон. Айла, ол јаандар «утверждениеге» келген улуска 2-3 ле сурак береле, божодып ийетен эмтир. Комсомолдыҥ качызын мынайда јӧптӧгилеп турарда, партийный, советский ишчилер болорго турган улус канча кире маҥтаткылайт не?\nОл эмезе ол ло партийный, профсоюзный, комсомольский конференцияларды, ӧскӧ дӧ јаан јуундарды алалы. Озо баштап јӱстер тоолу делегаттар Горно-Алтайскта јуундажар. Оноҥ мында ла краевой конференцияныҥ делегаттары тудулар. Бу улус эртенгизинде Барнаул јаар барат. Ондо јуундажарга база бир кӱн керек. Оноҥ ойто јаныш кайда… Ыраак јерлерде јаткан улуска мынайып бир неделе јуундажып, јорыктап јӱрерге келижет. Коштой јаткан Кемеровский область чылап, кӧндӱре РСФСР-га кирген болзобыс, керек областной ло јуунла божоп калар эди. Ал-камык улус ижин де тутатпас, командировочный акча да кӧп чыгымдалбас, гостиницаларда јерлер де болор. Оору кижиге келген эмезе бойыныҥ керектериле јӱрген айылчыга Барнаулдыҥ гостиницаларынаҥ јер аларга сӱрекей кӱч. Олордо јуундарга, јӱзӱн-јӱӱр курстарга келген командировочный албаты толуп калган.\nКрай административно-бюрократический башкартуныҥ системазында биске база бир артык звено болуп јат. Алтайский крайдыҥ јери јаан, албатызыныҥ тоозы ӱч миллионго јуук.\n«Алтайская правда» газет бистиҥ областька учурлалган материалдарды каа-јаада ла салып јат. 1989 јылдыҥ баштапкы январине јетире бӱткӱл областька бу газеттиҥ јӱк ле 1093 экземпляры таркадылган. Областной газеттердиҥ кычыраачыларыныҥ тоозы 35 муҥнаҥ кӧп болгон.\nБаза бир ајаруга алгадый сурак — партияныҥ Туулу Алтайдагы обкомыныҥ баштапкы качызы КПСС-тыҥ Тӧс Комитединиҥ члени де, ого кандидат та эмес. ЦК-га крайдыҥ адынаҥ јӱк ле бир кижи – партияныҥ крайкомыныҥ баштапкы качызы кийдирилген. РСФСР-диҥ тегин областьтарыныҥ баштапккы качыларыныҥ бастыразына јуугы КПСС-тиҥ Тӧс Комитединиҥ члендери. Областьтыҥ статузын бийиктедип алзабыс, байла, керек ӧскӧлӧнӧр.\nЈе крайдыҥ «колы» эҥ тыҥ областьтыҥ партийный ла советский органдарыныҥ башкараачыларын тудар тушта билдирип јат. 1947 јылдаҥ бери КПСС-тыҥ автономный областьтагы обкомыныҥ баштапкы качызына јербойындагы албатыныҥ тилиле куучындап ла кычырып билер кижи тургузылбаган. Ол ӧйлӧрдӧҥ ала бой-бойлорын солып иштеген баштапкы качылардыҥ кӧп сабазы областька тууразынаҥ келген улус. Мындый «ченемел» эмди де улалганча. Јӱк ле калганчы ӧйлӧрдӧ облисполкомныҥ су-кадык аайынча ла тӧзӧмӧл бӧлӱктериниҥ јаандарына, оныҥ председателиниҥ идеологияныҥ сурактарын башкаратан заместителине, партияныҥ обкомыныҥ государственно-правовой бӧлӱгиниҥ јаанына крайдаҥ экелген улус отургызылды. Бистиҥ область кезик улуска бир эмеш иштейле, ӧрӧ «калыйтан» трамплин ошкош. Ол эмезе КПСС-тыҥ обкомыныҥ јурт хозяйствоныҥ сурактарыла иштейтен качызы канайда тудулганын эске алынып ийели. Партияныҥ горкомыныҥ ла райкомдорыныҥ баштапкы качылары КПСС-тыҥ обкомыныҥ бюрозында бу јамыга А. В. Илаковты тургузар деп шӱӱлте эткендер. Је крайкомныҥ баштапкы качызы Ф. В. Попов дезе озолондыра бистиҥ јаандардыҥ бажы ажыра Тӧс Комитетле бу ишке ӧскӧ кижини тургузар деп јӧптӧжип койгон. Мынаҥ улам блааш-тартышту куучындар болуп, конференцияныҥ ижи эки катап токтодылганын былтыр декабрьда оныҥ ижинде турушкан делегаттар билер. Учы-учында нӧкӧр Попов бистиҥ јаандардыҥ кӱӱнин «сындырып», обкомныҥ качызына бойыныҥ кандидатуразын туттуртып салган. Эмди КПСС-тыҥ тӧрт качызыныҥ јӱк ле бирӱзи алтай.\nАлдынаҥ бери улалып келген мындый кадровый политика јербойыныҥ специалисттерине ӧрӧ ӧзӧргӧ бербей јат. Оныҥ да учун бӱгӱн облисполкомныҥ председательдериниҥ беш-алты заместительдериниҥ ортозында бир де алтай кижи јок, бӧлӱктерди башкаргандардыҥ тоозында јӱк ле эки кижи бар эмтир. Аймак(гор)исполкомдордыҥ 10 председателин алзабыс, мында сок јаҥыс Г. П. Сумин иштейт. Горно-Алтайсктыҥ горисполкомыныҥ аппарадында иштеп турган 20-неҥ ажыра улустыҥ ортозында 2, партияныҥ горкомыныҥ 19 ишчизиниҥ тоозында 4 алтай кижи иштеп туру. Бу органдарда иштегедий бийик ӱредӱлӱ улус табылбай турган деп бӱдерге кӱч. Край бир колыла биске кадрларды белетеп береле, экинчи колыла олорды ӧрӧ ӧскӱрбей тудуп турган немедий.\nОблисполком бойыныҥ јуунында бистиҥ областьты крайдаҥ чыгарары керегинде јӧп јарадала, оны Москва јаар аткарып ийгенин бистиҥ кычыраачылар билер. Мындый шӱӱлтени јарадып тургандар алтай да, орус та, ӧскӧ дӧ укту улустыҥ ортозында сӱрекей кӧп. Бу сурак, байла, КПСС-тыҥ Тӧс Комитединиҥ нациялар ортодогы колбуларга учурлалган Пленумында кӧрӱлер. Мен сананзам, ондо оок автономиялардыҥ бастыразыныҥ статузы бийиктедилер. Јаҥыс ла бойыс керекти ӱребеектер. Оноҥ ӧскӧ эмди ле «край јоктоҥ бис неме болбозыс, айрылзабыс, Бийск биске электроэнергия берерин токтодып койор, темир јолды тузаланарга бербес» деп айдыжып турган улус бар. Мындый улуска јаҥыс ла каткырардаҥ башка. Мында СССР-даҥ айрылып јаткан улус јок ине, бис тӱҥей ле РСФСР-дыҥ ичинде артып каларыс.\nКрайдыҥ бир кезек башкараачылары областьты айрыыр деген шӱӱлтеле база јӧп эмес. Олор «Туулу Алтай тегин де дотацияда, край јоктоҥ там ары тӧлӱге тӱжер» деп айдышкылайт. Бого удурлажа мынайда айдар кӱӱним бар: «бис слерге экономический балласт болуп турган болзобыс, слер бисти ычкынбай не тудунып туругар, ары божодып ийеле, јайымданып алыгар».


Алтайларда ла телеуттарда он эки јылды тындулардыҥ аттарыла адаганы - altaicholmon\nТындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык ӧскӧ ороондордогы да, бистиҥ де билимчилерди јаҥыс катап јилбиркедип соныркаткан эмес. А. Н. Самойлович «Бир кезик турк укташтарда тындулардыҥ адыла он эки јылды адаганы јанынаҥ» деп бичигинде азиат укташтарга учурлалган бу сурак аайынча бир канча литературалык тоолор кӧргӱзет, а «Турк албатыларда тындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык аайынча сурактар» деп ижинде бу суракты шиҥжӱлеп ӱренер тӧзӧлгӧлӧрди темдектейт. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу сурак аайынча бедреништи оноҥ ары ӧткӱрер керек.\nКажы ла ученый-специалисттиҥ јилбиркежи оны катап-катап байагы он эки јылдыҥ календарине бу-рылтат. Шак анайда Орхондо јебрен турктардыҥ он эки јылды аҥдардыҥ адыла адаган бичимелдерин кепке базып јарлаганы финн ученый И. Микколага болгар князьтардыҥ списокторында славян эмес сӧстӧр бар болгоны ајартты. Андый сӧстӧр «Именник» деп бичикте бар болгоны јарталган. Је шиҥжӱчилердиҥ бирӱзине де байагы «календарь» деп адалып турган неме туштабаган. Шак бу айалга мени Алтайда табылган агаш «календарьды» ла телеуттардыҥ андый ок календари јуралган чаазынды јарлаарга меҥдетти.\nОн эки јылдыктыҥ аҥдардыҥ аттарыла адалган календарин тузаланары јанынаҥ бичимел Катановто бар.\n1927 јылда Кузнецкий райондо Бочаты суула этнография јорыкла јӱреримде, меге телеуттар јаткан Челуой јуртта «јыл» деп атту календарьды кӧчӱрип јурап аларга келишкен. Ол кижи Алтайда јаҥы мӱргӱӱлди — буркан јаҥын јаҥдаган телеут Серапион Шадеев болгон. Ол календарь ак чаазынныҥ ¼ ӱлӱзи кеминде кара карандашла јуралган. Календарь Серапионныҥ колына јада калган карган апшыйактаҥ кирген дежет. Апшыйак оны кӧгӱс санаадаҥ ла эске алып бичиген дежер.\nЈылдык календарьдыҥ бӱдӱми тегерик кеберлӱ. Оны эбиреде бут бажында турган он эки тынду јуралган, јылдарды тоолооры тегеликтиҥ оҥ јанындагы чычканныҥ јуругынаҥ башталар. Чычканныҥ кийнинеҥ частыҥ стрелказы бараачы ууламјыла уй, оныҥ кийнинеҥ бар, оны ээчиде койон, улуу деп аҥ, јылан, ат, Мечин јылдыс, кой, такаа, ийт ле чочко тургулап јат.\nТегеликтиҥ ичинде оҥ јанынаҥ ӱстиги толыкта чочко ло чычканныҥ одожында кӱн јуралган. Сол јаны јаар, кӱннеҥ эмеш ӧрӧ, ийттиҥ сӱриниҥ одожында кӱнниҥ чолмоныныҥ јуругы кӧрӱнет. Сол јанындагы тӧмӧнги толыкта ат ла јыланныҥ одожында ай јуралыптыр.\n1928 јылдыҥ јайында Шабалин аймакта Кыргысту јуртта иштеп јӱрген этнограф А. Г. Данилинге СССР-дыҥ Наукалар академиязыныҥ Антропология ла этнография музейине буркан јаҥыла колбулу бир канча баалу экспонаттарла кожо тындулардыҥ адыла адалган он эки јылдыҥ «календарин» таап табыштырарга келишкен. Оныҥ бӱдӱми тӧрт толыкту, узуны 23 см, тууразы 22 см, калыҥы 2 см агаш доско. Оҥ јанында ӱстӱги толыкта чычкан кӧрӱнет, оныҥ кийнинеҥ частыҥ стрелказы јӱрери аайынча уй, бар, койон, јылан бӱдӱмдӱ тӧрт таманду, бажында јалаага тӱҥей тӧрт јуҥду сӱр (?) улуу, койрок (јылан), ат, мечин, агашка јӧлӧнип алган кижиниҥ сӱри, кой, такаа, ийт, чочко тургулап јат.\nМындый ок календарьды бис Оҥдой аймакта Кеҥи ичинде јарлык Шунды Уйалбасовтоҥ кӧргӧнис. Бу календарьдыҥ эки тууразын тӱжӱре аттыҥ кылынаҥ ӧӧргӧн буучактарга тилбек бӧстӧр — јайык буулап койтыр. Бу јаны мӱргӱӱлдиҥ јаҥдалгазы болгодый.\nЈылды тоолооры эки эбириш аайынча ӧткӱрилет. Баштапкы эбириш 13-ти, экинчизи — 25, ӱчинчизи — 37 ле оноҥ до ары кӧргӱзет. Качан алтайларга кажы бир кижиниҥ чын јажын тоолоп алар керек болгондо, олор кандый бир јылда болгон керектеҥ баштап, частыҥ стрелкалары айланып барганы аайынча толо эбирип, бӱгӱнги јылга ла кӱнге јетире толгоп јадылар. Шак анайда Ат јылда чыккан телеут Серапион 1927 јылда (Койон јылда) бойыныҥ чике јажын билерге, Ат јылдаҥ баштайла, эки эбирӱ эткен, анайда 25-ке јеткен. Оноҥ ары Койон јылга јетире Кой, Мечин, Ийт, Чочок, Чычкан, Уй, Бар ла учында толо эмес Койон (1927) јылды эбирер керек болгон. Мындый тоо јарталган — 25+8=33 толо јыл ла толо эмес 34-чи јыл. Бойыныҥ јӱрген јылдарын билер кижиге чыккан јылыныҥ тындузын билип аларга бир де кӱч эмес. Анайда эдерге тоолоп баштап јаткан јылдаҥ баштайла, частыҥ стрелказыныҥ јӱрӱжине удура керектӱ кеминче толо эбирӱ толгоп, јӱрген јылдарды кайра тоолоп келер. Тоолош кандый тындуга божогон, ол байагы кижиниҥ чыккан јылы болор.\nЈыл јаскыда, айландыра ӱзе чечектеп, кӱӱк эдер ӧйдӧ башталат.\nОн эки јылду календарьдыҥ кажызы ла аҥылу керекле, темдекле колбулу, олордыҥ кезигин алтайлар ундып та салган. Алты јыл «уур, кату јыл», база алты јыл јеҥил јыл болор дежет.\nЧычкан јыл. Бу јылда чыккан кижи ырысту, кӧп мал тудар.\nБар јыл (темдеги ундылып калган).\nКойон јыл. Бу јыл улуска «јымжак, јеҥил».\nУлуу јыл (темдеги ундылган).\nКой јыл (темдеги ундылган).\nУй јыл. Кыш уур, кату, јаскыда мал, анчада ла уйлар ӧлӧр, је кезикте кем јок ӧдӧр дежетен.\nЈылан јыл (темдектери ундылган).\nМечин јыл. Бу јылда улус кӧп ӧлӱп јат.\nТакаа јыл (темдектери ундылган).\nИйт јыл (темдектери ундылган).\nЧочко јыл. Малга эмеш качаанду, кижиге јол јок јыл.\nКажы ла кижи бойыныҥ чыккан аҥ јылын билер учурлу. Нениҥ учун дезе, кижи чыккан јылдагы аҥга, ӧскӧзине кӧрӧ, аҥылу башка кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болор керек. Кижи бойыныҥ чыккан јылыныҥ аҥын ӧлтӱрбес, тынын кыйбас учурлу. Оныҥ да учун Кой јылда чыккан кижиге кой сойып алар керек болзо, айыл ээзи кижи малдыҥ тынын кыйарын ӧскӧ эр кижиге айбылап, ка-чан оныҥ тыны чек јоголо бергенде, бажын айрып, сандарын сӧгӱп, ӱйе-сӧӧгин омырып јат. 1892 (Ат) јылда чыккан телеут Серапионныҥ айдыжыла болзо, ол мында, јерде, атты јаҥыс ла ӧлтӱрбес эмес, је камчылаар да учуры јок. Анайда эткежин, ого јер ӱстинде јӱрерге јеҥил болор. Ийт јылда чыккан, је бу тындуны согуп, торолодып турган кижиге ак-јарыктыҥ ӱстинде јӱрерге коркышту уур-кӱч болор. Кажы ла кижи бойыныҥ чыккан јылындагы тындуны корулаары бай туткан јаҥжыгу болуп јат.\nЈаҥыс ла Мечин јылда чыккандар јер ӱстинде ончо тынар-тындуныҥ јӱрӱмин ӱзер аргалу: олорго кинчек болбос, нениҥ учун дезе олордыҥ јылдыстары теҥериниҥ тӱбинде.\n(1987 јылда баштапкы чыгарган «Эл Алтай» журналдаҥ)


Бичикке «экинчи јӱрӱм» сыйлалган - altaicholmon\nОлордыҥ бирӱзи «Бичикке экинчи јӱрӱм сыйла» деп адалган, андый акция министерствоныҥ ла оныҥ башкартузында учреждениелердиҥ ишчилери ортодо ӧткӱрилген. Jуулган бичиктер Шабалин аймактыҥ Интернет ле сотовый колбу јок ыраак јурттарыныҥ балдарына сыйлалар. Бичиктер јуур ӧйдӧ кандый ла бичиктер јуулган—орус классика, балдарга учурлалган, билим-билгирлер берер, алтай тилле кепке базылган бичиктер, художественный литература.\nМинистерство бу јуукта балдардыҥ јайаандыгыныҥ конкурсын ӧткӱрген болгон, јуук ӧйдӧ экономисттердиҥ конкурсы ӧткӱрилер.


08.12.2020 - altaicholmon\nТолуш Енчинов: тӧрӧлинде јӱрӱлбеген салым\n1937-1953 јылдар бӱткӱл ороондо ло Туулу Алтайда Иосиф Сталинниҥ канду репрессияларыла колбулу. Бурузы јок миллиондор тоолу совет албаты айдаткан ла бурузы јокко ӧлтӱрткен. Репрессиялар Россияда кажы ла билени табарган деп айдарга јараар.\n«Мен туулардаҥ ийде аладым…»\n2007 јылда «Телекейдиҥ албатыларыныҥ сургалы» деп албатылар ортодогы ассоциация јаҥар айдыҥ 8-чи кӱнин Јурукчыныҥ кӱни деп јарлаган.\nРегиональное отделение партии «Единая Россия» запускает благотворительную акцию по сбору новогодних подарков для детей медиков, работающих в ковид-госпиталях.\nПрием граждан по личным вопросам провела председатель комитета Госсобрания – Эл Курултай по здравоохранению и социальной защите, координатор партпроекта «Единой России» «Здоровое будущее» Алена Казанцева.