Јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи – јозокту - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ ады-јолы элбеде јарлу ла јаркынду эпшилериниҥ бирӱзи Наталья САЙМИНАНЫҤ сыгын айдыҥ учкары учурлу јажы темдектелди. Ол озо баштап автономный областьтыҥ, оныҥ кийнинде республиканыҥ культуразыныҥ учреждениелеринде одус јылдаҥ ажыра ла јирме јети јылдыҥ туркунына культураныҥ министриниҥ ордынчызы болуп, ак-чек ле једимдӱ иштеген.\nНаталья Саймина Барнаулдагы культураныҥ институдыныҥ албаты театрыныҥ режиссерлорыныҥ факультедин божодып, јӱрӱмниҥ јаан ла јилбилӱ јолына чыккан. Јиит кыс 1982 јылда эл театрдыҥ литературный бӧлӱгиниҥ јааны болуп, бойыныҥ ижин баштаган. Јиит те болзо, је театрдыҥ режиссеры болор амадузы јаан болгон. Театрдыҥ баш режиссеры М. Назарова: «Бу јиит кыстаҥ мен бойымды кӧрӧдим. Сен айса болзо, ГИТИС-тиҥ режиссерский факультедине кирерге не ченешпезиҥ. Айла бу курска балдарды мениҥ атту-чуулу ӱредӱчим Анатолий Эфрос алып јат. Ол баш айас профессионал театрлардыҥ ла завлиттердиҥ ижин база кӧрзин» – деп айтты. Наташа јол-јорыкка атанган, је ӱредӱге кирбеди. Ченелте-экзамен ӧйинде мэтр А. Эфросло куучындашкан. Ол Алтайдаҥ барган кыска профессионал театрда иштеп, темигип-таскап, ченемел алынзын деп јакшы ла јолду јӧп-сӱме айдып берди. Ӱредӱге кирердеҥ озо, режиссердыҥ ижиле јӱрӱмде јууктада танышканы, сӱрекей керектӱ.\nКайра тӧрӧлине јанып, Наталья театрда чӱмдемел бӧлӱкте иштеп, ол ок ӧйдӧ бойын актердыҥ ижинде ченеп баштады. Онойып, ойын-кӧргӱзӱлерде јаан эмес рольдорды ойноп, ассистент те, режиссерлордыҥ болушчызы да болуп иштеп кӧндӱккен. Чокумдап айтса, јайаандык ла тӧзӧмӧл иштиҥ учурын, аайын бастыра јанынаҥ тереҥжиде билип алган.\nЈайаан јайалталу Наташа озо ло баштап элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда театрдыҥ учуры јанынаҥ областьтыҥ «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерле онойдо ок радиоло, телекӧрӱлтеле јуук колбуда эрчимдӱ иштеген. Ол ойын-кӧргӱзӱлер керегинде јаан эмес бичимелдер бичип, оноҥ табынча актерлордыҥ, јурукчылардыҥ јайаандык сӱр-кеберлерин кӧнӱ бичиген.\nАлкы бойы ачык-јарык, јалакай Наталья јӱзӱн-башка солун, јилбилӱ театральный байрамдарды, ойын-концерттерди белетеп, кӧп сабазында олорды билгир ӧткӱрип туратан. Ӱзеери алтай драматургияныҥ ичкери ӧзӱми јанынаҥ јаан ла каруулу ишти билгир ӧткӱрген. Темдектезе, оныҥ јолду шӱӱлтелерин, сӧзин-эрмегин ады јарлу улу јаан билимчилер ле поэттер А. О. Адаров, Б. У. Укачин, актер ло драматург С. Т. Санашев кажы ла катап ајарулу угатандар. Театрдыҥ јурукчыларыла, јиит драматургтарла јайаандык иш чокум ууламјыла ӧткӧн. Темдектезе, культураныҥ башкартузы театрдыҥ администрациязыла ӧмӧ-јӧмӧ тергеелик ӱредӱ-семинарлар ӧткӱргилеген.\nБу ла ӧйдиҥ туркунына алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузылып баштаган. Ол тоодо Аржан Адаровтыҥ «Саҥ башка кижи», «Абайымныҥ кижи алганы» деген чӱмдемелдери аайынча баштапкы алтай мюзикл тургузылган. Борис Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эмди де узак» ла Афанасий Коптеловтыҥ «Улу кӧчӱш» деген чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузылган. Оогош болчомдорго учурлай Сергей Санашевтиҥ «Ырысту», «Тартынак», Николай Шумаровтыҥ «Торко Чачак», «Сӱмелӱ тӱлкӱ» ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ойын-кӧргӱзӱлер белетелген. Олорды тургузарында јиит специалисттиҥ ижиниҥ ӱлӱзи јаан деп айдарга јараар. Јиит литбашкараачы кӧп ӧйин ӧскӧ ороондордыҥ пьесаларын ла совет чӱмдемелдерди алтай тилге эптӱ ле келиштире кӧчӱрери јанынаҥ каруулу ишке берген.\nОл ченемелдӱ кӧчӱреечилерди бедиреп, олорло јуук колбуда иштеген. Темдектезе, алтай тилле башкир бичиичи М. Мирзагитовтыҥ «Койнында јылан», В. Шукшинниҥ «Јарык улус», Н. Гогольдыҥ «Кижи алганы» ла оноҥ до ӧскӧ кӧп кӧргӱзӱлер тургузылган. Театр тогузон јылдарда «Кӧзӱйке ле Байана» деген кай чӧрчӧкти, «Алтай-Буучай» деген кай чӧрчӧк аайынча «Алтайдыҥ уулы» деп ойын-кӧргӱзӱни тургускан.\nНаталья Саймина театрда иштеп тура, профессионал ӱредӱниҥ керектӱзин јакшы оҥдогон. Ол А. Луначарскийдиҥ театральный санаттардыҥ институдыныҥ театровед факультедине кирип, оны заочно божоткон. Бӱдӱрген ижинде ол бойын бастыра јанынаҥ јакшы кӧргӱскен. Ченемелдӱ специалист, тӧзӧмӧл иште аргалары бийик ле јайаандык ишчи болгонын коштой иштеп јӱрген улус аҥылап темдектеген. Оныҥ бу эрчимине ле аргаларына Валерий Чичинов база ајару эткен деп айдар керек. Ол Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри болуп келеле, Наталья Сайминага бойыныҥ ордынчызы болзын деген шӱӱлтезин айткан. Наталья Каруевна јӧпсинген. Тергеениҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы болуп тура, театральный санаттыҥ ӧзӱми аайынча ижин кӧнӱ улалткан. Бойыныҥ ӧйинде ол РФ-тыҥ башкарузындагы госучреждениелердиҥ башкараачыларыныҥ ла специалисттериниҥ албаты ээлеминиҥ академиязын једимдӱ тӱгезип, госбашкартуныҥ магистри деген квалификация алган.\nОнойып Наталья Саймина (куратор болуп) культураныҥ учреждениелериниҥ јайаандык, тӧзӧмӧл, ичкери, јаҥыртулу ӧйдиҥ ле туура салбас сурактарыныҥ аайы-бажына чыгатанын јаантайын ајарузында туткан. Јолду шӱӱлтелерле, болушла ол ло тарыйын јеткилдейтен. Оныҥ эрчимдӱ турушканыла театр албатылар ортодогы тӱрк калыктардыҥ Казаньда «Науруз» ла Уфада «Туганлык», Якутскта «Желанный берег» деген фестивальдарында турушкан. Красноярсктагы санаттар институдыныҥ театральный студиязына (1988) ла М. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театральный училищеге (1993 ј., 2005 ј.) балдарды ӱредӱге аткарарга эрчимдӱ иштеген. Театрдыҥ эки актеры Москвада РАТИ-де ле Якутскта АГИКИ-де режиссерго ӱренген. Театральный семинар-ӱредӱлерди, лабораторияларды, онойдо ок театральный санаттыҥ ӧзӱми аайынча «Классика на национальной сцене» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференцияны белетеп ӧткӱреринде турушкан. Билим-практикалык конференцияныҥ ижинде тувиндер, хакастар, москвичтер ле оноҥ до ӧскӧлӧри амадап, јилбиркеп турушкандар. Театрдыҥ актерлорыныҥ профессионал узын бийиктедер амадула семинарлар, лабораториялар ӧткӱрилген.\nНаталья Каруевнаныҥ јӱрӱмде аҥылузы – ол кандый да ӧйдӧ јаҥы шӱӱлтелерге, ӱлекерлерге ачык кӱӱндӱзи. Ол ченеерге, јаҥыртуларга кандый да ӧйдӧ белен. Онойып, Наталья Саймина Эл университеттеги аспирантурага ӱредӱге кирген. Оныҥ башкараачызы филологияныҥ докторы, профессор С. Каташ болгон. Аспирантурада алган билгирин ол јаҥы ӱлекерлеринде тузаланган, алтай фольклордыҥ ундылып бараткан бӱдӱмдериле иштеп баштаган. Темдектезе, Эл-Ойын ӧйинде Кайчылардыҥ курултайы ӧткӱрилген. Кийнинде ол таҥынаҥ башка кӧдӱриҥи болуп, јолын алынган. Онойдо ок башка-башка аймактардыҥ турушканыла «Јаҥар кожоҥ» ӧткӱрилген. Олорды Наталья Саймина билгир баштап, тӧзӧп, кӧнӱ улалткан. Калыктар ортодогы Эл-Ойынныҥ јаҥжыгу болуп улалган «Элдиҥ кеп-кийими» деген кӧрӱ-маргаан, кӧп улустыҥ сӱӱген Тастаракай, Устардыҥ калазы, Алтай айылдыҥ кӧрӱзи… Бого коштой балдардыҥ «Таҥ Чолмон», «Шаҥкы» деген кӧрӱ-маргаандары јолын алынган. Эл-Ойынныҥ бойын да, онойдо ок оныҥ кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарын тӧзӧмӧлдӱ ле јилбилӱ эдип белетеп ӧткӱреринде Наталья Каруевнаныҥ ӱлӱзи јаан болгонын, айтпаза да јарт ине. Эмдиги ӧйдӧ элдиҥ Эл-Ойындары калыктыҥ бойыныҥ культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын толо, чындык кӧргӱзип јатканында алаҥзу јок. Онойдо ок ӧскӧ дӧ байрамдарды алар болзо, олордо бойыныҥ аҥылу учуры бар. Темдектезе, орус албатыныҥ «Родники Алтая» байрамында Сибирьдиҥ старообрядческий ле казактардыҥ чӱм-јаҥдары, онойдо ок ас тоолу тургун калыктардыҥ Јӱрӱк байрамын, Чага байрамды, Јылгайакты алза, азыйгы энчи-байлык орныгып, ордына турган деп айдарга јараар. Наталья Каруевна бойыныҥ ӧйинде тергеениҥ культура бӧлӱктериле алтай ла орус байрамдарды белетеп ӧткӱрери јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ лӧ тыҥытту иштеген.\nОл Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай республикан бӧлӱгин тӧзӧӧр тужында оныҥ кӧп тоолу тӧзӧмӧл сурактарын чечерге болушкан ла оныҥ ижин культура министерстводоҥ барганча ла бойыныҥ ајарузында туткан.\nНаталья Каруевна кандый ла керектиҥ аайы-бажына алкы бойы чыгарынаҥ бир де јалтанбайтан. Оныҥ јӱрӱмде бӱткенин, уч-турултазын кӧрӱп, каруузына турарына кандый да ӧйдӧ белен болгон. Ол эбире јӱрген таныш ла таныш эмес улустыҥ уур-кӱч сурактарына, айалгазына сӱрекей ајарыҥкай, килеҥкей. Кандый да ишке баштаҥкайлу, јайаандык кӧрӱмле кӧрӧри, иштеери оныҥ кылык-јаҥыныҥ база бир аҥылузы. Байлык ченемелдӱ башкараачы, эл-јон, иштеп јӱрген улузы ортодо јаан тоомјыда јӱрет.\nОл сӱрекей турумкай, јана базарын билбес, иштеҥкей ле јаан кӱӱндӱ эпши деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ јаҥыныҥ јасакчы ла бӱдӱреечи органдарыныҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ, онойдо ок Россия Федерацияныҥ тергеелериниҥ окылу органдарыныҥ чыгартулу улузыла јӱрӱмдик сурактар аайынча куучын-эрмекти бийик кеминде ӧткӱрип билер.\nНаталья Каруевна билелӱ, эки кысту ла ырысту јаана.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, ак-чек ле једимдӱ ижи учун Н. К. Сайминага «Отличник культуры» деген темдек 1996 табыштырылган, 2011 јылда Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи деген бийик ат-јол адалган. Наталья Каруевна амыралтага чыккан кийнинде ого культурада иштегедий јер табылбаганы карамду. Је јаан удабай, Наталья Саймина Профсоюзтыҥ Тӧс Комитединиҥ профорганизаторы (бӱдӱмјилӱ кижизи) болуп база каруулу иште кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ иштей берди.\nСветлана Тарбанакова, искусствоведениениҥ кандидады\nФотојурук билелик кӧмзӧдӧҥ алынган


22.04.2021 - altaicholmon\n21 апреля президент России Владимир Путин выступил с ежегодным посланием Федеральному Собранию. Это послание было посвящено внутренним вопросам: здравоохранению, социальной политике, экономике.\nВсероссийская акция «Красная гвоздика» пройдет с 27 апреля по 22 июня в Республике Алтай.\nЈербойында бойы башкарынары — албатыныҥ јаҥы\nЈылдыҥ ла кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱни темдектелет. 1785 јылдыҥ бу кӱнинде императрица Екатерина II калаларга Жалованный грамоталарга кол салган, онызы Россияда јербойында бойы башкарынары керегинде јасакберимниҥ тӧзӧлгӧзи болгон.\nПрезидент Владимир Путинниҥ Баштанузы (Тӧс ууламјылар)\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧрӱлер ӧткӱрер «Манеж» деп тӧс залда Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына бойыныҥ јаҥжыккан Баштанузын эткен.\nЈербойындагы јаҥныҥ ийде-кӱчи јерлештердиҥ јӧмӧгӧнинде\nКош-Агаш аймактыҥ оогош јурттарыныҥ бирӱзи — Телеҥит-Сортогой. Мындагы јурт јеезениҥ јадын-јӱрӱми, ӧзӱми ле јаан керектери керегинде башкараачы Судур ТАДЫЕВЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла кычыраачыларды таныштырадыс.\nКӱӱн ле болзо, аргалар табылар\nЈуукта Алтай Республиканыҥ Майма аймактаҥ депутаттары Алена Казанцева ла Ольга Волосовцева, Манјӱректиҥ јурт јеезезиниҥ депутады Мария Образцова журналисттерле јолугып, калганчы ӧйдӧ бӱдӱрген ижи, солун баштаҥкайлар ла ченемел керегинде куучындадылар.\n«7-чи таҥмалу школ тудулар»\nКажы ла јыл кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱнин темдектеп јадылар. Јаҥжыкканы аайынча бу байрамга учурлап, јербойындагы башкараачылар бойыныҥ ижи керегинде куучындагылайт.\n«Эл-јонго эжиктерис јаантайын ачык»\nМайманыҥ јурт јеезезиниҥ тӧс јурты —тергеебистиҥ эҥ јаан јурты. Јаткан улузыныҥ тоозыла ол текши Россияныҥ эҥ јаан јурттарыныҥ тооломына кирет. Оныҥ башкартузыныҥ јааны болуп, мында ла чыккан-ӧскӧн Александр БЕРСЕНЕВ иштейт.


19.02.2021 - altaicholmon\nПоздравление сенатора Российской Федерации В.Полетаева с Днем защитника Отечества\nДорогие земляки ! Примите самые искренние поздравления с Днем защитника Отечества!\nРуководитель фракции Сергей Неверов призвал в День защитника Отечества отдать дань уважения поколению победителей\nПрезидент назвал законопроекты партии важными и, более того, неотложными\nРеспублика Алтай заняла место среди «хорошистов» в рейтинге цифровой зрелости в сфере здравоохранения\nСоставлен рейтинг цифровой зрелости субъектов РФ в сфере здравоохранения по итогам 2020 года и результаты будут доведены до всех глав регионов.\nПовышение качества жизни на селе\nНапомним, ранее на заседании Совета Федерации, 27 января, тему недофинансирования села поднял сенатор Виктор Кресс. «Подтянуть их до городского уровня во многом призвана программа комплексного развития сельских территорий.\nПамяти воинов-интернационалистов Республики Алтай\nБаатырлар бӱткен Алтайдыҥ кайчызы\nРеспубликан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деген байсыҥ-јурт (башкараачызы Татьяна Туденева) балдарга учурлалган «Кулакча» («Богатырь») ла «Малыш Ырысту» деген бичиктердиҥ таныштырузын Калыктар најылыгыныҥ туразында бу јуукта ӧткӱрди.\nКебистеги јеҥӱлер алтын болзын!\nКочкор айдыҥ бажында Армавир ле Красноярск калаларда ӧткӧн маргаандар Эзен Семендеевтиҥ тазыктырган кӱрешчилерине јарамыкту болды.\nЧындык эрлердиҥ јолы\nРоссия тӧрӧлис — јаан ла ийделӱ. Оныҥ ийдези кӧп тоолу албатыларыныҥ бирлигинде, албаты ортозында чындык эрлер барында.\nКӱнниҥ чогындый јылу…\nЈакшы кижиле куучындажып алзаҥ, јаҥыдаҥ јӱрӱмге туулган немедий болор. Укаалу солун эрмек угарыҥ, кайкаарыҥ, сӱӱнериҥ.


Инфоурок › Другое › Конспекты › Конспект урока по алтайскому языку на тему\nУроктыҥ темазы: Укташ члендер\nУроктыҥ амадулары: укташ члендер керегинде билип алары, олорды схемала кӧргӱзери;\n-ӱренчиктердиҥ бичиир ле оос куучын-эрмегин темиктирери;\n- урокто эрчимдӱ иштеерине таскадары.\nУроктыҥ бӱдӱми јаҥы билгир берер урок\nУрокто тузаланар јепселдер схема, таблица, јуруктар\nУроктын турган аайы\n1 Урокко белетеер ӧй.\nАркада кызылгат быжа берди.\tАркада кызылгат, бороҥот, уй-\nјиилек быжа берди.\nЈылу эзин чечектердиҥ јараш\nЈылу, эрке эзин чечектердин јараш јыдын экелет.\nБиблиотекада бичиктер кычыргам.\tБиблиотекада бичиктер, газеттер, журналдар кычыргам.\n- Эрмектер бой-бойынаҥ незиле аҥыланат?\n- Карарткан сӧстор эрмектиҥ кандый члендери болор?\n2. Јаҥы тема.\n1-кы эрмекте кызыдгат, бороҥот, уй-јиилек бир член болор. Нениҥ учун дезе олор тӱҥей суракка каруу берет. Тӱҥей суракка каруу берип, јаҥыс сӧскӧ баштанып турган эрмектиҥ члендерин укташ член деп айдар. Эрмектиҥ тӧс тӧ, эчеҥи де члендери укташ болор. Ол эрмек-куучында укташ члендер тоолоп айткан ӱнле айдылып јат, бой-бойыла ӱннниҥ болужыла биригет. Бичикте укташ члендерди запятойлор бӧлийт.\n3.Јаҥы теманы быжулаары.\nР/т. бӱк 21, 38таскаду\n91 таскаду (оосло бӱдӱрер).\nУулчак кастар, такаалар, пӧтӱктер азырайт.(Укташ баштаачылар).\nӰренчиктер школдо бичинет, кычырат, јуранат.(Укташ айдылаачылар).\nМалчы койлорды чӧлдӧ, кобыларда, кырларда кӱдет. (Укташ айалгалар).\nАмыраар ӧйдӧ ӱренчиктер театрга, циркке, концертке барат.(Укташ толтыраачы).\nЈалаҥда кызыл, кӱреҥ,ак, кара ӧҥдӱ аттар отоп јӱри. (Укташ јартаачылар).\nТаҥынаҥ иш.(творческий иш)\n*Јуруктарды тузаланып, эрмектер тургузар. Укташ члендерин табар.\n*Укташ айдылаачылар кожуп,эрмектерди јетире бичигер. (3 бала карт043Eкаларла иштеп јат)\nКызычак бичип јат, кычырып јат, јурап јат. Аҥчыны сескен тийиҥ кыймыктанбас, табыштанбас, маҥтабас. Кышкыда салкын сыгырат, шуулайт. Јолдо кӧп кӧӧликтер кӱӱлежет, маҥтажат.\n4.Уроктын тӱп- шӱӱлтези.\nУкташ члендер кандый сурактарга каруу берет?\nКандый члендер укташ болот?\nБичикте укташ члендер неле аҥыланат ?\n48бӱк, 92 таскаду\nНомер материала: 167548


Алтай кожондор | DocumentBase.net: обмен учебными документами\nТуулар бажын кайкап кӧрӧдим: Таскылдар бажы карга к ӧмӱлген. Тымык айдыҥ эҥирде чокторы Санаамды jеҥилтип, кожоҥго бастырттым. Э-э-эй, тууларым! Э-э-эй, сууларым! Э-э-эй, Алтайым! Энейим! Кушкаштар ӱндери торгылат аркада, Кожоҥдоор кӱӱним келет эҥирде. Чаҥкыр теҥери алдында Алтайым Чӧрчӧктий jайым кӧрӱнди кӧзиме.\nJаштан öскöн кару jерим.\n(Еm, d, Нm)\nJаштан öскöн нокорлорди.\nЭне тиллим, ада угым.\nJаштан öскöн Улаган jуртым.\nСалкын соккон jаан öзöгим\nJайылып барган jаан öзöгим\nМонкунен аккан Кара-Суу\nМош буркеген Алтайым\nТабырап аккан Кара-Суу\nТал буркеген Алтайда\nТайганан аккан Кара-Суу\nТаш jабынган тайгалар\nТолголып аккан Кара-Суу\nКечузине баш болзын,\nТорко сынду Алтайдын\nАжузына баш болзын!\nКÿн чалыйт, чалыйт, чалыйт,\nКöк тамандар jайылат.\nОл jарыйт, jарыйт, jарыйт,\nJасла кожо сÿÿш келет.\nКöк-таман деп чечекти\nСеге сыйлап берейин.\nJаскы ару сÿÿжиске\nОл jаркынын jарытсын.\nКöк-таман деп чечектер\nJас ла келзе jайылар.\nJиит jÿректер кожоҥы\nКобы сайын чöйилер.\nСениҥ jараш кебериҥ\nJиит jÿрегим сыстадат.\nКöк-таман деп чечектиҥ\nJараш jыды jытанат.\nEm CКару оскон тулган 1еримеG DКайра качан ойто 1анарымКогорип 1арышкан канча озокторТамырланып аккан канча АржандарАгару ару , агару тыныжымАрчыны 1айылган ак сындардаАмыргы унделген 1ыш тайгадаАмыр 1уруп качан 1орторымСут -Сумер сурлу сындардаСынымды сергидип качан аларымСылаган салкыным сыгырган сыгыдымСанамды серидип ойто саларымКижи 1етпес кайыр туулардаКеберин тартылган ак монкулерКайкал 1ерим ару тыныжымКозуме корунет кару 1еримСут -Сумер сурлу сындардаСынымды сергидип качан аларымСылаган салкыным сыгырган сыгыдымСанамды серидип ойто саларым\nВ небе звёзды засияли\nСопки тихо замирали.\nСолнце свет давать устало,\nНад тайною ночь настала...\nспит собака, спить олень.\nУма Юмай, Юмай - май - май\nЮмай, Юмай, Юмай - май - май\nВсе камлает и поёт,\nКолотушкой бубен бьёт,\nНад тайгой ночь настала...\nӰРЕДӰЧИЛЕРИСКЕСӧстӧри ле кӱӱзи А. Тазрановтыҥ_Сm#___________________________F#_Калганчы катап кӱзӱҥи шыҥырады,________G#___________________F#_Ӱредӱчилерис узун јолго ӱйдешти.Кайран јылдарыс ыраап эм бистеҥ барды,Эмди ӱӱрелерим туш башка сала берди.Кош кожоҥы:Кайран јылдар кайра бурылбас, ойто келбес.Ӱредӱчилерис јӱрӱмге бисти ӱретпес.Јыжылып јастырган бу јолло,Экинчи энедий јакарып, јартабас.Кару бистиҥ сӱӱген ӱредӱчилерис,Алкыжысты, быйанысты слерге айдадыс.Бичик билбес, ума јаш бу бойысты,Кижи болзын деп, јӱрӱмге орныктырганы.Кош кожоҥ.Оогош тужыс јаҥыс эмди санаада артар,Кӱзӱҥи шыҥыртты јаҥарланып угулар.Кайран јылдарыс ыраап эм бистеҥ барар,Кӱзӱҥиниҥ шыҥыртты кулакка угулар.\nЈаражайларга, Алтайдыҥ кыстарынаАлексей ТазрановЧечектерге, Алтайдыҥ кыстарынаЈасла кожо чечектеген ӧйине.Јаскы јылдыстар слер болуп, кубулып,Јылдыстыҥ јаркынын сӧстӧрдӧҥ табыгар.Јаҥыс кожоҥым сыйлайдым мен слерге,Чейне бажы чечектеген ӧйине.Кӱӱктиҥ ӱниндий кӱӱзин сыйлаган,Јараш чечектер сӧстӧриле јӧмӧшкӧн.Кош кожоҥы:Јаражайларга, Алтайдыҥ кыстарынаЈараш чӱмдӱ чечектер чечектейт.Јасла кожо чечекке, чечеккеБир кунугып санаага алдырба.Кӱс келгенде чалдыгар болорым деп,Кӧстиҥ јажын сен тӧкпӧ чечекке, чечекке.Сӱӱген чечектер, кару чечектерӦйлӧр ӧдӱп, мен јаҥы оҥдодым.Чӱмдеп кӧжоҥды ӱренип ле јадым,Айдылбаган сӧстӧрди кожоҥго саладым.Сӧстӧр келишпей сынгылап тӱшкенде,Сӱрим базылып, мени кыйнайтан.Айдарга турганым слерге чечектер,Бир кунукпай ырысту јӱрӱгер.\nСакы мениСырга СадрашеваЭҥир кирзе сени сакыйтам,Эжигиҥ ачып, чыгарыҥды.Эмди јӱрӱм ченеген кептӱ,Экӱ бойысты айрыырга туру.Бичи меге кыскарта,Бийик кӱӱнниҥ чыгара.Сакы мени узакка,Салым келди айрыырга.Кош кожоҥы:Сакы мени, сакып јӱр,Сары таҥдар ӧткӱре.Санан мени, санаап јӱр,Јанар ӧйгӧ јетире.Ынаарлу јалаҥдар кечире,Ыраактаҥ јанып келерим.Ыжы чӧйилген айлыҥа,Ырызым бедиреп келерим.Јиргилјин ойногон јалаҥга.Јиит болорыс, келерис.Јиктерди кечип удура,Салкынду јӱрӱмге барарыс.\nЈылдызым Батыр ТодошевСӱӱжим сен мениҥ, ырызым мениҥ,Кӧксимниҥ сызы, јӱректиҥ кӱӱзи.Сен мениҥ кӱним, сен мениҥ айым,Кӱйген јылдызым.Салымым мениҥ, јӱрӱмим мениҥ,Ӧскӧн чечегим, турган теҥерим.Эрке кебериҥ, кару кӧстӧриҥ,Ончозы мениҥ.Кош кожоҥы:Бийикте суркурайт јаркынду јылдызым,Јӱрӱмиҥде сениҥ јолыҥды јарытсын.Јӱрекке јараган сӱӱгениҥ туштаза,Сӱӱжимниҥ агару јылдызы јарытсын.Мениҥ сен сӱӱжим, тынган тыныжым,Мениҥ сенкейим, јаркынду айым.Сӱӱген чечегим, кӱйген јаркыным,Мениҥ сен сыйым.Учкан кушкажым, чыкпаган ӱним,Сӱӱген кӧӧркийим, ару јӱрегим.Мениҥ сен сӱӱжим, тынган тыныжым,Кӱйген јылдызым.\nЧЫККАН КӰНИҤЛЕАлександр Уханов Чыккан кӱниҥле, кару сыйным, Бошпок јаактарыҥнаҥ окшоп салайын. Телекей ӱстинде кижиниҥ ырызын Бӱгӱн сеге сыйным, кӱӱнзейин. Кош кожоҥ: Алдыҥда јӱрӱмиҥ јымжак болуп, Бийик-бийик једимдер экелзин. Кунукчыл санаа ыраагыла айланып, Јӱрегиҥ сыстатпай кӧндӱре ӧтсин. [ Чыккан кӱниҥле кару сыйным, Бийикте јылдыстардыҥ эҥ јарыгын, Јалаҥда чечектердиҥ эҥ јаражын, Кӧӧркий сыйным сеге, сыйлайын. Су-кадык јӱрӱп, кӧп јаш јажа, Ичкери јолдордыҥ элбегин талда. Чындык нӧкӧрлӧр јаныҥда болзын, Јаркынду јылдыс јолыҥ јарытсын. Кош кожоҥ.\nКАР АЙЛАНАТ.Булуттар кийнинеҥЈажынган сары айАйрылыш барган Јолысты јарыткай.Айдыган сӧстӧриҥЈӱрегим айлабайт,Је бӱгӱн кар айланант.Айланат, кар айланат,Барган јолымды агартат.Айланат, кар айланат,Барган јолымды агартат.А канай сени сӱгем,А канай сени сӱгем,Сен билбезиҥ, сен ыракта.Кунукчылга кӧмилгенЫрызым не апардыҥ?Сӱӱжимди тепсеп салдыҥ баКилебей, килебей, килебей?Тӱбекке туштазамИженип туратам-Нӧкӧрим болуп артарыҥ, Деп сен айткаҥ.Јаҥы јыл, кыш, эҥир,Кунукчыл санаалар,Је бугӱн кар айланат.\nУткы Мени СӱӱгенимC AmТелекейди эбиреле, кооркийимге jедип келеримF Am CСакып алзан, мен jедип келерим jaскыдаАк jарыкты айланала, мун jолдорды одуп баралаКооркийимге ыраактан кыйгырып ийеримCУткы мен суугенимAmЫраактан эзеним экелдимF GЭжигин кайра ачсанCКооркийим кирейин\nJaжына берилген ырысты улежип кожо апаракОчош салымга удура каткырып jугурекОчош салымга удура каткырып jугурекКара чачын jайылтала, кооркийим, сен меге келеринМен билерим сен jедип келерин jаскыдаJаскы эзин чачын jайылтар, кара косторин jылдыстый мызылдаарШымыранып сен меге кооркийим айдарынHm G A Fm\nМохор-Тархаты"сöстöри ле кÿÿзи В. Малчиновтыҥ_Em_________________D__Карудаҥ-кару нöкöрлöримди,_D_______Hm______Em_Мен качанда ундыбазым.Кабайлаган Тархатамды,Мен тÿҥейле санаанарым.Кош кожоҥы:_Em_________Am________Эре-Чуйдыҥ элбек чöлдöри,_D_________Em______Не тÿжиме сен киредиҥ?Эне-Тархатамныҥ суулары,Кулагыма не шуулайдыҥ?Коруган ыйыгыма,Слерге мениҥ алкыш сöзим.Куурчаган тууларыма,Слерге мениҥ быйан сöзим\nУйуктапjадым. Туш кородим Та кемди де мен тын суудим1е сууп 1адым деп ого айдалбай Качарга меге келижет Качып 1адым мен санаамда 1аркын1е ненин учун сен ого айтпадын Качан оскозиле ол барганда Ойтоло арттым мен 1аныскан Косторин сенин сууш 1урап 1атКосторин сенин катап ла айдат 1е ненин учун сен меге келбейдин 1е ненин учун меге айтпайдын Кандый тын мени сен сууйдин Суразан ойто сууйдим бе сениСагыштагыстагы туйук санаалар 1айым салкынга учсын деп.\n-Кару кыс--гр. Амаду--Am---Jайгы эҥирде--Dm---Чечектӱ jалаҥда--G---Jиитер jолыгып--C-----------E---Ойынды баштайт.Кыстыҥ каткызыКоологон ӱниАткан садактыйJӱрекке тийет.Припев: --Am---Кару, кару, кару кыс--Dm---Кожоҥымды сен уксаҥ,--G---Кара кӧстӱ jараш кыс--C---------------E---Сӱӱгенимди аjарзаҥ.--Am---Кӱндий чачыҥ кӧргӧмдӧ--Dm---Кожоҥ айдар кӱӱним бар.--G---Коо сыныҥды кӧргӧмдӧ--C----------------E---Мениҥ эмес канайдар.\nсöстöри Сергей Тадыкинкÿÿзи Александр Трифонов-Am----------G----------Am------G--Алтайым мениҥ артыш jытанган------Am----G---------G-Арыккан öзöк кöгöргöн.Алтайды тоноп, шокчылдар келгенАларын алып ырааган.Кош кожоҥ:-Am---F---G--------Em----F-Аҥы-кужыла бай Алтайым------------G------------Am-Алдындазынаҥ jаранган.Астаган, арткан jоныбыс эмдиАлтай jерди бÿркеген.Албаты артып, jажынып артканJеринде, öзÿп баштаган.Ада-энедий Алтай jеримдеАк-Быркан jаҥдап, быжырган.\nАккорды - Cm G Am F\nСенин курен косторин сенин эн тату эрдинСен 1аныс менин салымым менин Мен сени 1аныс сурим 1урегимде тударым Байлу алтайым Сеге Мен сыйларым\nПрипев:Бу тенери 1аныс сеге бу 1ылдыстар 1аныс Сеге Бу 1ылу кун 1аныс сеге куйиптятСен менин суугеним, сен менин 1аражайым\nСен мени кызым кызычакым менин\n2 куплет:1аныс ла билген болзон сен керегинде тужим Чып ла чын сени корип мен сунедимСенин курен косторин сенин эн тату эрдин\nСен 1аныс менин, салымым менин\nСЕНБир эҥирде сеге jолыкам,Кöстöриҥди ундып болбогом.Айга тÿҥей эрке чырайыҥ,Кÿлÿмзиренип неге кöрдиҥ.Кош кожоҥ:Сен, сен, сен,Сÿÿжим мениҥ болуп артарыҥ.Сен, сен, сениҥJаныҥда jаантайын болорым.Кöк-айастыҥ jарык алдында,Кööркийим болзоҥ сен jанымда.Кара-сууга тÿҥей кöстöриҥ,Jаҥыс сÿÿнчиге мен киредим.Кош кожоҥ:Сен, сен, сен,Кару сÿÿгеним jаҥыс сен.Сен, сен, сенJÿрÿмимниҥ учуры ол сен.Кÿчсинип jÿрÿмде тайкылзам,(Киленип) мени сен айланзаҥ.Окшойын эркелеп jаагыҥнаҥ,Jылынып тудайын колыҥнаҥ.Кош кожоҥ:Сен, сен, сен,Сÿÿжим мениҥ болуп артарыҥ.Сен, сен, сениҥJаныҥда jаантайын болорым.\nСЕН МЕГЕ КЕЛЕРИҤ (группа "Номад")C Em AmКӧргӧн сен болзоҥ карузып,Em FКарыкчал тӱшкен кӧзиме-С Кӱйер эдиҥ кайылып,F GКызыл костый сӱӱжиме.C Em AmКойу кирбик ӧткӱреEm FКарап кӧрзӧҥ кӧзиме,С Чаҥкыр јылу эҥирдеF GТуштажып келзеҥ меге.припев:C FСен меге келериҥ G C Em AmКолыҥда чечектӱ.F Орыйтып та калзаҥ,G GЈе сӱӱген јӱректӱ.C FСен меге келериҥG C Em AmЈӱректе јажыттуFУндыган да болзоҥ,G CЈе јарык санаалу. C Em AmЭрӱ сениҥ чырайыҥEm FКуныкчыл меге кӧрӱнген.СЭркелеп сен колдорыҥF GЈӱрегимди јылытсаҥ.C Em AmЭптӱ јараш сӧстӧриҥEm FКӧркийим меге сыйлазаҥ.СЭрте келген сӱӱжимди,F GСӱӱгеним сен, ајарзаҥ.\nДавай никогда не ссориться_Am______________Опять с тобой повздорили,_Dm________Почему, почему._G____________________Опять целый вечер спорили,_C________E_А о чем не пойму.Нам дружба потерянной кажется,А другой не начать.И первым никто не отважитсяПодойти и сказать.Припев:Давай никогда не ссориться,Никогда, никогда.Пусть сердце сердцу откроется,Навсегда, навсегда.Пусть счастье сегодня не веритсяНе беда, не беда.Давай еще раз помиримсяНавсегда, навсегда.С утра ты сегодня хмуришьсяДо сих, до сих пор.Кричишь и молчишь и коришь меняУстремив мимо взор.А мне до тебя только шаг всегоТолько шаг подойти.Но как научить прошагать его,Чтоб сказать ты прости.Припев.А в жизни бывает всякоеЗнаю я, знаешь ты.Пути не бывает гладкогоНе всегда ждут цветы.Смотри даже солнышко хмурится,Поглядев на тебя.Поверь все это забудетсяИ ты скажешь ли да?\nБилген болзоҥ"Гр. NOMAD_Em_______________D______Em_Билген болзоҥ сен ол сысты,_Em_____________D_____Em_Jÿректеҥ чыккан ачуны,_Em_____________D_Туштажарга иженбезиҥ,_D_________________G_Сÿÿп jадым деп сен айтпазыҥ,_Em______________D____Em_Jаҥысла мен билген болзом.Кандый тöгÿн айткан сöстöр,Jаҥысла мен билген болзом,Кандый тöгÿн кöргöн кöстöр,Кандый тöгÿн айткан сöстöр,Jаҥысла мен билген болзом.Кош кожоҥы:_Em_____________D_Айса болзо салым андый,_G_______________Em_Алдыста бистиҥ jол айры,_Em____________D_Ырысту болзын jÿрÿмиҥ,_G________________Em_Сени сÿÿзин, сениҥ сÿÿгениҥ.]Айса болзо салым андый,Алдыста бистиҥ jол айры,Сени сÿÿгем, сен öскöзин.Ырысту болзын jÿрÿмиҥ.Jолымды табып аларым,Ээчидип сени албазым,Бурылып сени кöрбöзим,Ойто кайра мен келбезим,Jаҥысла мен билген болзом.\n--АmАй эскирип 1анырат--DmОйлор одуп солунат--EmБир сыгыннын сыгыды--AmКунукчылду угулатJаныраган ол уни1анар кожон'нон' 1арашОксоп-оксоп ийгениЭбирди козиме 1ашJебрен-Алтай 1ер 1елибис Сыгыннын уни алтын кусКомыдап учты сынар касЭэжи 1окко амыры асОл сыгыннын униненОндодым бу 1урумдиОктын кызу бажынаКачарарга 1ок дедиАй эскирип 1аныратОйлор одуп солунатБир сыгыннын сыгыдыКунукчылду угулат\nКуйунду салкынА. Тазранов-Am----------------------------Dm---------------Кӧпӧгӧш эҥирде кӧӧркийимди санандым,--G------------------------------C--------Am-----Кӧкиген jӱрегим катап сеге тартылды.--Am-------------------------Dm-------------Кӧзнӧк алдында ап-апагаш кайыҥды--Em-------------------------------Am--Кӧргӧмдӧ сени эске алынадым.Куйунду салкын кулагыма не сыгырат,Айса болзо бу jӱрегим мениҥ ыйлайт.Куулгазынду тӱжиме мениҥ кирзеҥАгару сӱӱжимди экелзеҥ.Сӱӱгеним мениҥ кара кӧстӱ jаражайКӧстӧри оныҥ толун айдый суркурайт.Эки де jӱрӱмди салым меге сыйлаза,Экилезинде сени мен сӱӱрим jаражай.\nКараты-КаанAm__________Dm_Озо чакта, Кан-Алтайда_G_____E___________Am_Караты-Каан амыр 1уртаптыр._Am__________Dm_Ак малы тук танышпас,_G______E______Am_Албатызы тил ондошпос._Dm________Азыраган балазы_Am________Ай кеберлу кумужек,_E____________Он алты 1ашка 1еткен_E____Am_Бойлу 1уру. (2 катап)1е бир катап каан 1уртынаАлып баатыр мендеп келиптир.Эзен амырын ол угужып,Келген керегин чике айдыптыр.1аан состо 1ажыт 1ок,Улу состо уйат 1ок.Кызыгарды кудаларга мен келдим.Каан сананат кару таппайт,Арт учында маарган 1арлайт.1е маарганды баатыр 1енген,Ол сурагына кару некеген.Алатан болзон алзанАлтын-монун 1ожомди,1е 1аныс ла артыр сал сен баламды. (2 катаптан) Каанын сози канайдатан,1аргыла бисти улу кайракан.1иит 1уректерге сууш тартылган,1ылдыстар болуп олор кубулган. Алтын Казык болуп алып баатыр кубулган,1аражай кооркий ай болуп кубулган.\nСұлушаш Алтай ЭССЕ\n← Pioneers of the Blues Revival КП Меркурий →


Алтайым меге ийде-кӱч берет - altaicholmon\nАлтайым меге ийде-кӱч берет\nСаал сӧӧктӱ Айару Иванованыҥ чыдап-ӧскӧн јери Оҥдой јурт. Тургуза ӧйдӧ билезиле Корсаково калада јадат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын солун айылчыла ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Бойыгар керегинде кычыраачыларга толо куучындап берзегер…\n—Ады-јолым Айару Иванова, сӧӧгим саал, Горно-Алтайск калада чыккам. Школды Оҥдой јуртта божотком. Бӱгӱнги кӱнде порттыҥ јанында турган кичинек Корсаково деген калада билемле кожо јададым. Эш-нӧкӧрим, Алан, Южно-Сахалинскте юрист болуп иштейт. Бери Алтайымнаҥ келип, саду ижинде иштегем. Эмди бастыра ӧйимди јуранарына бередим. Уулдарым, Ирбис ле Алексей, школдо ӱренгилейт. Амыраар кӱндерде ончобыс талайдыҥ јаказына барып амырайдыс. Талайдыҥ јанында кӧп јуранадым. Кижиликке талай качан да болзо, јилбилӱ болгон. Jарадында туруп энчикпезиҥ, оныҥ чайбалган толкуларыныҥ табыжы јӱрекке тийип. шакпырадат ла токынатпайт, ол ок ӧйдӧ кижини чочыдат.\n— Jайаандык ууламјылу јилбӱгерге канайда келгенигер?\n— Jайаандык ижимде јаан камаанын адам, Леонид Викторович, јетирген. Jайаан јолымда адамныҥ кӧрӱм-шӱӱлтези, санаа-укаазы јаан камаанду. Оныҥ учун адам керегинде тоолу сӧс айдар кӱӱним бар. Адам физик-математик, программист, альпинист-скалолаз, фотосогоочы, самбист, шахматчы, шатраачы јорыкчы, ӱстине теннис ле волейбол ойноор, кышкыда кырдаҥ чаналу јыҥылаарын сӱӱр кижи. Балдарла кӧп иштеген кижи. Бойыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ, баштаҥкайлу болгоныла эмдиге јетире адам меге јозок кӧргӱзет. Jол-јорыктарынаҥ сӱреен кӧп фотојуруктар экелетен. Олорды кӧрӱп, сананып туратам: «Телекейде кандый јараш јерлер бар. Адам чылап, мындый јараш јерлерди качан бирде кӧргӧйим не?». Адам мени, байла, шак ол ло ӧйдӧ Алтайыстыҥ јараш јерлериниҥ, кеен ар-бӱткениниҥ јаражыла јилбиркедип, ӧзӧгимде оныҥ кӧрнӧӧ одын чаккан. Оныҥ да учун эмди јураган јуруктарымда тӧс јерде — ар-бӱткен.\nЭнем, Ирина Албанчиновна, база ӱредӱчи кижи. Энемде дезе ары јанынаҥ јуранарына јайалта болгон. 6-7 јашту болорымда, мени јаантайын јанына отургызып, будук, карандаш ла чаазын беретен. Кискени, кӱчӱкти оноҥ до ӧскӧ тындуларды энем чӱрче ле јараштыра јурап беретен. «Слер нениҥ учун јакшы, а мен коомой јуранып јадырым» — деп ыйлап, чӧрчӧктӧйтӧм. Энем чын јураарын токыналу кӧргӱзип, јартап, айдып беретен. Кийнинде ӱредӱ алган ижимде арып, ишке албан кӱчле барып тургамдый деп билдиретен. Бу мениҥ јолым, ижим эмес деп, сезилип туратан.\n— Кичӱ тӧрӧлигерди ыраак Сахалинде, байла, ӧскӧ кӧслӧ кӧрӱп јадыгар? Ол айалга јайаан ижигерде кандый ис артыргызат, бойыгарга кандый шӱӱлтелер ле ачылталар эдедигер?\n—База бир айдарга турганым, ол — ада-энемниҥ айлы-јурты. Олор меге агару. Эҥ јуук улузым сӱреен кӧп најыларлу. Кӧрӱш-таныштары — туристтер, альпинисттер, спортчылар, јурукчылар, фотосогоочылар, олордыҥ кӧп тоолу таныштары ла нӧкӧрлӧри айылыстыҥ эжигин јаантайын ачып киргилейт. Ада-энемниҥ айылыныҥ эжиги ончо улуска јаантайын ачык. Келген айылчылардаҥ олордыҥ јӱрӱми, јилбӱлери, ыраакка јӱрген јол-јоруктары керегинде угатам. Ончозыныҥ јӱрӱми, ӧткӧн јолы –кайкалдыҥ телекейи. Кандый јилбилӱ јӱрӱмдӱ албаты деп, эмдиге јетире кайкап јӱредим.\nМындый туштажуларда улустыҥ јилбӱлериле, бӱдӱрип турган ижи-тожыла, јорыктап јӱрген јолдорыла сонуркап таныжадым. Николай Чепоковты (Таракай) кайкап кӧргӧм. Бу кижи келгенде, мен оныла кожо јуранарын сӱӱйдим. Ыраак Сахалиннеҥ ада-энемниҥ айлына јууктаган сайын озолондыра билерим — мында мени катап ла јилбилӱ ле кӧп тоолу туштажулар сакып јат.\nМӧндӱр-Соккон јурт — мениҥ јӱрегиме јуук ла кару јер. Кажы ла кижи тӧрӧлинеҥ ле чыккан-ӧскӧн јеринеҥ, ада-энезинеҥ ыраакта ӧскӧ калык ортодо јӱргенде, кезикте туйуксынат, ончо болор-болбос учуралдарга јаантайын беленде ле сергелеҥде јӱрет. Ыраак јерде не болорын кижи кайдаҥ билетен? Мындый айалгалар кижини јаантайын арыдат. Мӧндӱр-Сокконго келгемде, мында јӱрегим «кайылат» ла амырайт. Бу ыраак јаш тужым ӧткӧн аҥылу алтай. Сахалиннеҥ келзем, бери кыйалтазы јогынаҥ келедим. Тайганыҥ колтыгында кичинек јуртта кӱндӱзек, ачык- јарык, јалакай албаты јуртайт. Мында база кӧп јуруктар јурайдым. Jурттыҥ албатызы јарык кӱӱн-санаалу улус — јуруктарымды кӱӱнзеп бергемде, айдыжат: «Сениҥ јараш јуруктарыҥды ӧскӧ албаты алзын, кӧрзин. Jурук керек јок, бис бу јараштыҥ ортозында јададыс». Мында улус балдарыла јымжак ла эрке ӱниле эрмектежет. Jаан јашту карганактарга балдары ајарыҥкай јӱрет, олорло ондый ок јымжак ла табылу куучындажат. Сананзам, јерлештеримниҥ мындый кылык-јаҥында алтай улустыҥ ич-кӧгӱс байлыгы бар, олор чын ла интеллигенттердиҥ бойлоры. Интеллигент улус кыйалтазы јоктоҥ бийик ӱредӱлӱ, ару ла јараш кийимдӱ, галстукту болор учурлу деген оҥдомол чек јастыра.\nАр-бӱткен ле талай, Алтай ла Сахалин. Бу эки јаан ийделӱ оҥдомолдор бой-бойлорына та незиле де тӱҥей. Олор биске кижиниҥ јербентигин эзедет. Кижи, олорго кӧрӧ, кичинек тамчыдый. Jе экинчи јанынаҥ, кижи јогынаҥ бу телекей мындый јараш, мындый куулгазынду болбос эмей. Кижи оны санаа-укаазыла, тереҥ учурла толтырат, ол оны байыдар да, тӱредер де аргалу. Талайдыҥ јараттарында кемге де кереги јок керептер тургулайт. Оны кӧргӧн болзогор! Олордыҥ ончозы бойыныҥ ӧйинде эрчимдӱ иштегендер, эмди дезе чирип, бузулып, јемирилип калган тургулап јат. Оны кӧрӧргӧ меге сӱрекей карыкчалду. Бу ӧйдӧ нениҥ де учун Алтайым санаама кирет… Мен база ондый ок, бу ыраак талада кемге де кереги јогымдый… Бис, јиит ле ӧктӧм бойлорыс јӱрӱмге сӱӱнедис, је качан бирде бу, качан да кӱчтӱ болгон керептердий, јараттарда кемге де керек јок турарысты ундыйдыс. Айдарда, јӱрӱмди тузалу, ак-чек ле јараш јӱрерге кӱјӱренер керек. Ол тушта бойыстыҥ кийнистеҥ јаркынду эзем ле јакшы ис артырарыс…\n— Jайаандык ижигер керегинде элбеде куучындап берзегер?\n— Ижимде ак чаазын, акварель будук ла перо/кисточка/ тузаланадым. Jуранып баштаарымда, ӱренчиктердиҥ акварель будугын тузалангам. Кажы ла кӱӱнзеген кижи јуранарына ӱренип алар аргалу. Jуранып отурала Р. Модорованыҥ, Л. Зыкинаныҥ, М. Магомаевтиҥ кожоҥдорын ла П. Чайковскийдиҥ, М. Глинканыҥ кӱӱлерин сӱреен кӧп угадым. Кеендик ижимде, кӱӱ ле ар-бӱткен талай ла чылап, јаҥы иштер јайаар кӧӧрӧм ийде берет. Jӱрӱмимде болуп турган учуралдар, туштажулар ажыра јӱрӱмниҥ тӧс учурын оҥдогонымды айдар кӱӱним бар. Jӱрӱм јаҥыс ла бийик ишјалдаҥ, баалу кӧлӱктеҥ, јараш турадаҥ ла баалу айак-казаннаҥ турбай турганы меге база јарт. Jӱрӱмниҥ оноҥ до баалу ла јилбилӱ јандары бар ине. Jе оны кӧрӱп, угуп ла ӧйинде ајарып турар керек. Бу ӧйдӧ кижи бойыныҥ бу јаан јӱрӱмде учурын, јерин база јаҥыдаҥ оҥдоп јат.\nАлдыма јуранары јанынаҥ јаан амадулар тургузадым. Мынаҥ ары јуранарыныҥ устарыныҥ школында ӱренер кӱӱним бар. Jураныш ажыра база бир јилбӱге келгем — ол ӱлгерлер бичиири. Сӱреен кӧп кычырарына база јураныш экелген, оноҥ улам бойымныҥ санаа-шӱӱлтемди чын айдарына темиктим.\n— Алтайга келип, кандый солун-собур керектерде туруштыгар?\n— Алтайымнаҥ ыраакта јӱрзем, јайгыда тӧрӧл јеримнеҥ алынган ийде-кӱч бир јылга једет. Оноҥ телефон чылап зарядкам јапылдап баштап тургандый билдирет. Тыныжым бӧктӧлип тургандый, меге кей јетпей барат. Бу ӧйдӧ Алтайдаҥ ыраакта јӱрген кижи јаныксап баштайдым. Ол тушта мени не де токтодор арга јок болот. Тӧрт кижиниҥ ары-бери јолыныҥ баазы бийик те болзо, ончобыс Алтайыска јанадыс. Ыраакта јӱргемде, Алтайым, ар-бӱткен, кей, албатым, ада-энем — ончозы меге ондо јетпейт.\nБу јайда катап ла меҥдеп, Алтайыма једип келдим. Азат Кыхыевтиҥ айттырузыла јиит аргачылардыҥ «Ӱч Эҥмек» этнопаркта ӧткӱрилген форумында туруштым. Jуруктарымды Азат Интернеттеҥ кӧрӱп туратан болтыр. Мынаҥ озо јуранып турганымды тоолу ла улус билер болгон. «Ӱч Эҥмекте» јуруктарымныҥ баштапкы кӧрӱзин ӧткӱрдим. Горно-Алтайскта Jашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ баштаҥкайыла болгон јииттердиҥ кӱнинде мастер-класс ӧткӱрдим. Ондо кажы ла кӱӱнзеген кижиге јурангадый эптӱ айалгалар тӧзӧлгӧн. Эл-Ойында устардыҥ калазында туруужарга база келишкен. Анайда ок ӧскӱс балдар азыраган билелерге мастер-класс ӧткӱргем.\n— Айару, бистиҥ газеттиҥ кычыраачыларына баштанып, айса болзо, айдар сӧзигер бар?\n— Озо ло баштап јиит эне-адаларга айдар кӱӱним бар: балдараарга јакшы чӧрчӧктӧр, бичиктер кычырыгар, бойлорын кычыртыгар. Олорло кожо классикалык јараш кӱӱ угуп туругар. Ол тушта слердиҥ балдараар чындык јарашты, кеендикти оҥдоп, сезип турар улус болуп чыдаар. Ол тушта балдар школдо кӱӱниҥ ле јураныштыҥ, кычыраарыныҥ урокторына јилбиркеп ӱренер. Андый јилбӱлер кижиниҥ меезине јакшыга ууламјылаган ийде салып јат деп, бодойдым. Балагарды јаштаҥ ала јуранарына, кожоҥдоорына, бијелеерине, колло тӱӱнерине ле шабылаап кӧктӧнӧрине таскадыгар.\nКуучын-эрмекти Л. Куртугашева ӧткӱрген


02.03.2022 - altaicholmon\nДепутаты «Единой России» Республики Алтай присоединяются к оказанию помощи пострадавшим\nАртур Кохоев обратился к парламентариям с просьбой оказать поддержку жителям Донбасса На еженедельной планерке, секретарь регионального отделения «Единой России», Председатель Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай Артур Кохоев сообщил, что в Республике Алтай открыт сбор средств добровольных пожертвований для оказания гуманитарной помощи гражданам, вынужденно покинувшим территорию Донецкой и Луганской народных республик и прибывшим на территорию России\nТывада мал-ашка ирбис табарза — чыгымды орныктырар\nЈерлик ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) баштаҥкайыла Тыва Республикада ирбис табарганынаҥ улам мал-аштыҥ чыгымдарын ээлерине орныктырарга аҥылу ӱӱр мал тудулар. «Россияныҥ WWF кӧмзӧзиниҥ эксперттериниҥ шӱӱлтезиле, мындый эп-сӱме ас учурап турган бу барынтычыны малга табарып турган учун аттыртарынаҥ корыыр. Мал-ажыла азыранып турган улуста ӧскӧ арга болбой турган да… Тургуза ӧйдӧ Тыва мал-ажыныҥ тоозыла Сибирьде баштапкы јерде турат.\nӦткӧн, тургуза, келер ӧй бой-бойыла бек колбуда, тӱӱкилик јол болуп јат. Ӱредӱчи – ол тӱӱкилик чындыкты ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге чике кӧргӱзип, ылгап, олорды агаруныҥ јолыла јакшынак санаалу, билгири тереҥ улус эдип таскадып, јаркынду ӧзӱмге ичкери апаратан кижи. «Мен бойымныҥ јӱрӱмимди бӱгӱнги кӱнде база ӧткӧн, тургуза, келер ӧйлӧ кемјип кӧрӧдим. Бала тужым, јиит ле эр\nБилениҥ салымы –тӧрӧлиниҥ салымында\nПапитовтордыҥ билезиниҥ тӱӱкизине учурлалган бичимелимди ӧкпӧӧриштӱ аткарып турум. Мениҥ билемниҥ тӱӱкизи Ойротияныҥ тӱӱкизиле јаба ӧткӧн деп айдар керек. Адам, Василий Дайсович Папитов, меге эҥ јаан учурлу кижи болгон. Оныҥ ады-јолы Кан-Оозы аймактыҥ Экинурдагы XXII партсъездтиҥ адыла адалган колхозыныҥ председатели Чуур Куклеевич Агинниҥ адыла кожо Горно-Алтайский автоном областьта јарлу болгон, олор карындаш улус. Адам меге эҥ\nБолот Байрышевке – «Таҥ Чолмон» орден\nӦткӧн неделениҥ учында, кочкор айдыҥ 24-чи кӱнинде, П.В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти, кожоҥчы, кайчы Болот Байрышевтиҥ 60 јажы толгонына учурлалган кӧдӱриҥилӱ туштажу ӧтти. Бу кӱн эҥирде театрдыҥ јаан залы албаты-јонло толо болды. Сӱӱген кожоҥчызын чыккан кӱниле, алтын јажыла уткыырга тергеебистиҥ бастыра толыктарынаҥ улус јуулган. Јӱзӱн ӧҥдӱ чечегин,\nКай болзо, Алтай турар…\nБӱгӱнги кӱнде кай чӧрчӧк айдар јайаан јайалталу кайчылар, кайлаачылар керегинде сурак јаҥыс та алтайларда эмес, је онойдо ок карындаш калыктарда курч тура берген. Эл-јонныҥ да, билимчилердиҥ де ал санаазын кӱйбӱредип турган сурактар ол: тургуза ӧйдӧ чын кайчылар бар ба? Кай чӧрчӧк кайлап турган јииттерди кайчылар деп адаар ба, јок по? Кайлаачы (исполнитель горлового пения) кем


Бистиҥ ороон, бистиҥ Конституция, бистиҥ јӧбис - altaicholmon\nЭртен, јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде, РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирери аайынча Текшироссиялык ӱнбериштиҥ кӱни ӧдӧр.\nЧокымдап айткажын, орооныстыҥ Тӧс јасагына тӱзедӱлер кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталган ла јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱни бу тӱӱкилик учурлу керектиҥ ӧдӧтӧн калганчы кӱни болор.\nБу јаан керек-јаракла колбой Алтай Республикада 236 талдаачы участок, олордыҥ кажызында ла 6-даҥ ала 10-го јетире јондык ширтеечилер (наблюдательдер) иштейт.\nОроонныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериш коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйине келижип калган учун талдаачы участоктор таҥынаҥ коруланарыныҥ эдимдериле толо јеткилделген. Айдарда, ӱнбереечилердиҥ бастыразы коронавирустаҥ коруланар эдимдерле јеткилделет. Олорго медицинаныҥ маскалары ла перчаткалар, таҥынаҥ башка ручкалар база берилет. Кезик участоктор тышкартына кӧчӱрилгенин, бастыра ла участоктордо дезинфекция ӧткӱрилип турганын темдектеер керек.\nКош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ ыраак јурттарында јадып турган улус, службазын Кош-Агаш, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактарда ӧдӱп турган пограничниктер, јайгы турлуларда јайлаган малчылар ла кордондордо иштеген егерьлер Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ ӱнбериште бойлорыныҥ ӱндерин кичӱ изӱ айдыҥ 18-25 кӱндеринде озолондыра берип салган.\nРФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериште ӱнин бербеген кижи шак бӱгӱн эмезе эртен граждан молјузын бӱдӱрер аргалу. Бастыра улусты ӱнбериште туружарына кычырадыс!


ОЛЕГ ХОРОХОРДИН, СЕН КЕМ? - LIS112.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nВ.Путин сени не ийген?\nТулаан айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ бери Олег Хорохордин деп удурум башчылу боло бердис. Орооныстыҥ президенти Владимир Путин бу кижини биске башчы эдип не ийгени табып болбос табышкак болды... Оныҥ бойыныҥ айтканыла, ороонныҥ президенти оны Алтай Республиканыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырзын деп ийген.\nВ.Путин быјыл биске удурум башчы эдип бойыстыҥ кижибисти ийер деген ижемји јаан болгон. Нениҥ учун дезе кандидаттардыҥ тоозында Алтай Республиканаҥ тӧрт кижи болгон: ФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ алдындагы начальниги Сергей Карамаев, Государственный Думаныҥ депутаттары Родион Букачаков ло Максим Кудрявцев, Федерация Совединиҥ сенаторы Владимир Полетаев. Булардыҥ бастыразы Кремльге јарамыкту улус болгон, кандый да "национализмге", "сепаратизмге" серемјилетпеген башкараачылар, политиктер. Булардаҥ республиканыҥ башчызы болор кӱӱнин јӱк ле В.Полетаев угускан болгон, је ачык-јарыкка эмес, а јажытту иштенген. Темдектезе, ол тушта республиканыҥ башчызы болгон Александр Бердниковко социальный сетьтер ажыра компроматтар јарлаган, јартын ла кыскарта айтса, фальстарт эткен. Арткан кандидаттар андый алтамдар эткилегилебеген де болзо, је сакылтада отургылагандар. Ороонныҥ президенти алдыртала, "барып иште" дезе, кайда баратан – барбай – республика башкаратаны ойын эмес, јаан аар-јӱк те болзо, молјуны, карууны бойына алынарга келижер эди. Је бот, булар тӧртӱниҥ ады-јолдоры угулып-угулбай турала, кенейте ле "јок јердеҥ јопон келди" дегени чилеп, јопон эмес, а мордвин Хорохордин једип келди... Мен сананзам, бу кижини Кремль биске Алтай Республиканы Алтай крайга кошсын деп ийген. Нениҥ учун дезе:\nБаштапкызында, бу ла 2017 јылда А.Бердников ады-чуузы чыккан телефонло куучынында "республика учун мен тартышпазым, слердиҥ республика болуп, таҥынаҥ јадарыгарга мен бӱтпей јадым", "талаларды бириктирер декларацияга колды салып, алтайларга бир муҥ доллардаҥ берзе, буттарыгарды алчайтып береригер" – деп, ачык-јарык айдып койды.\nЭкинчизинде, 2005 јылда президенттиҥ администрациязы А.Бердниковты республиканыҥ башчызы эдип ийип турарда, оныҥ алдында шак андый – Алтай Республиканы Алтай крайга кийдирер деген сурак турган. Баштап Москвада ла Новосибирскте Бердников бу кылыкты кылынарым деп сӧзин берген, оноҥ Барнаулдаҥ Горно-Алтайскка келип, берген сӧзинеҥ кыйып баштаган. Байла, коркыган: согор, ӧлтӱрер деп коркыган эмес, а канча ӱйеге каргадып койорым деп коркыган болор, бала-барказыныҥ ла олордыҥ бала-барказыныҥ салымын сананган, шӱӱген. Оныҥ ла кийнинде Кремль билген – республиканы јоголтор деген суракка – јӱк алтайлар эмес, а јербойыныҥ орустары да удурлажар деп. Оныҥ да учун С.Карамаев, Р.Букачаков, М.Кудрявцев ле В.Полетаев президенттиҥ администрациязына кереги јок болуп калгандары ол.\nӰчинчизинде, О.Хорохордин Горно-Алтайскка келген та јок "республиканы крайга кошпозым", "республиканы крайга кожор сурактаҥ В.Путин мойноп койгон" деп «кожоєдоп» баштаганы јаан серемји берет. Ол бистиҥ серемјибисти јоголторго, "аҥ јобош", "аҥ јобош" деп мекеленип, тӧгӱнденип јаткан кижи не. Мен ле оныҥ бойына да, орооныстыҥ президентине де бир де бӱтпей јадым. Нениҥ учун дезе бойыныҥ ӧйинде В.Путин "мен президент болуп турган ӧйдӧ пенсияга чыгар јашты кӧдӱрбезим" деп айтты ине. Је, оноҥ не болды, айткан сӧзине турбай, кӧдӱрип ле койды... Текшилей "тыс" деп унчукпадыбыс, јым-јырт отурып калдыс, каа-јаа табыштангандарыбыстыҥ ӱндери јаҥылгага да јетпей, јоголып калды. Хорохордин кӱски талдаштарда республиканыҥ бажына ӧдӱп алза, бир ле кӱн Путин ого "республиканы крайга кош" деп јакылта берзе, ол кайда баратан, "есть" деп јӧпсингенин бойы да билбей калар, оны Алтайла тудуштап, колбоп турган неме бар эмес, коркор јӱрек ле уйалар јӱс база јок. "О порядке принятия в Российскую Федерацию и образования в ее составе нового субъекта Российской Федерации" деп адалган федерал конституционный јасактыҥ "инициатива образования в составе Российской Федерации нового субъекта" деп адалган 10-чы статьязыныҥ 2-чи пунктында "совместное предложение законодательных (представительных) органов государственной власти и высших должностных лиц (руководителей высших исполнительных органов государственной власти) заинтересованных субъектов Российской Федерации об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта направляется Президенту Российской Федерации. Указанное предложение должно быть обосновано и содержать предполагаемые наименование, статус и границы нового субъекта, а также прогноз социально-экономических и иных последствий, связанных с образованием в составе Российской Федерации нового субъекта" деп чокым темдектелип калган. Оныҥ учун Хорохордин, 2006 јылдагы Бердников чылап, республиканы крайга кожоры керегинде чаазынга кол салбас деп иженер арга јок.\nТіртинчизинде, О.Хорохордин 2006 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала президенттиҥ администрациязыныҥ ич политика аайынча башкартузында шӱӱлтечи (советник) болуп иштеп, ол тушта Алтай Республикада кандый айалга болгонын јакшы билер. Темдектезе, ол тушта јаҥда отурган јамылу алтайлар Алтайын, республиказын табыштырып берерге белен болгылагандарын оныҥ билбес аргазы јок. Керектиҥ чынын алза, ол тушта республиканы А.Бердников ло В.Петров аргадап алган ине. Бердников каргыштаҥ коркыйла, кол саларга мойногон, а Петров дезе удурлажуны башкарган. Удурлажу 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 5 муҥнаҥ ажыра улус јуулган митингле токтогон эди. Президенттиҥ администрациязы бу керекти јакшы ширтеп, шиєдеп, суракты ойтодоҥ тургузарга, Алтай Республиканы Алтай крайга кийдирерге, республиканыҥ бажына ла бийик јамыларына туш улус отургызар керегин јарт оҥдогон. Оныҥ да учун В.Путин О.Хорохординди бейин ийгени ол, а Хорохордин дезе Эл Курултайдыҥ бажына сӧс уккур председатель талдайт. Айдарда, биске сїрекей сергелеҥ болор керек, анчада ла Хорохординди айландыра јӱрген алтайлар, "акыр, токто" деп оны улайын токтодор ло кандый бир серемји болзо, албаты-јонго ачык-јарык угузар, јарлаар керек болуп јат.\nПолиттехнологторына баштаткан популист\nО.Хорохординди РАНХиГС-тиҥ бийик кемдӱ башкараачылар белетеер "губернаторская школа" деп программазын божоткон сӱреен сагышту, кӧпти билер ле кӧпти эдер башкараачы деп рекламалайдылар. Та ла та, андый тыҥ башкараачы болзо, беш болчок эрмекти чаазыны јок не айдып болбой турган? Келеле, баштап тарый куучындаган куучындары оны санаалу, сагышту кижи деп база кӧргӱспейт. Јаҥыс болчок калалу јуртээлемдик республикага келип, кижи бир айга јурт јаткандар керегинде эрмек айтпаганы ӧрӧги бичигенимди јарт керелейт эмес пе? Баштап тарый ол "цифоровая экономика", Јаш-Турадаҥ темир јол тудары, электрооттыҥ баазын астадары керегинде куучындаган. Оноҥ, байла, политтехнологторы айдып берген болбой кайдар, бир ле кӱн "јурт ээлем", "переработка" деп «кожоҥдоп» баштады. Кыскарта айтса, популист боло берди. Оныҥ санаазыла, ол мынайда куучындап баштаза, албаты-јон оны јӧмӧӧр, а талдаштардыҥ кийнинде јурт ээлемниҥ ӧзӧрин-ӧспӧзин, переработка башталарын-башталбазын кудай кӧргӧй... Чындап, оныла кожо Москвадаҥ ондор тоолу политтехнологтор келген. Бӱгӱн Горно-Алтайсктыҥ "Игман" деген конор туразында бош баалу-чуулу номерлер артпаган, бар вип-кыптардыҥ бастыразына президенттиє администрациязы ийген политтехнологтор киргилеп алгандар. Олор эмди Хорохординди ӱреткилеп јат, албаты-јонныҥ алдына канайда тудунарын, нени айдарын-айтпазын. Бойлоры дезе талдаштарда Хорохординге јеҥӱни канайда экелерин шӱӱйдилер. Темдектезе, талдаштарга кандый программалу чыгар керек, муниципал фильтрле кемдерди ӧткӱрер, ӧскӧртӧ айтса, оппонент эдип талдаштарга кемдерди чыгарар эмезе чыгарбас керек, баштапкы турда Хорохордин 50 проценттеҥ кӧп ӱндер алып болбозо, экинчи тур болбозын деп, талдаштардыҥ турултазын канайда булгаар, улустыҥ ӱндерин канайда уурдаар деген сурактарды лапту шиҥдейдилер.\nКой терезин јабынган бӧрӱ\nУдурум башчы Хорохордин керегинде бичинип отурала, бу јуукта Украинаныҥ талдаштарында дебаттар болордо, президент Порошенко президентке кандидат Зеленскийдеҥ "ты кто – кот в мешке или мешок?" деп сураарда, Зеленский Порошенкого "лучше быть котом в мешке, чем волком в овечьей шкуре" деп каруу бергени санаамга кирди. "Таардагы киске бе?" эмезе "кой терезин јабынган бӧрӱ бе?" деп сурак тургуссабыс, Хорохордин кой терезин јабынган бӧрӱ болоры јарт. Нениҥ учун дезе оны бейин јаҥыс ла орооныстыҥ президенти ийген эмес, оны бери келзин деп А.Бердников база сӧстӧгӧн, айса болзо, јамызын канча миллион долларга садып та ийген. Баштапкызында, олор экӱниҥ "командири" бир кижи, ол кижиниҥ ӧбӧкӧзи – Банных – канча јылга Алтайдыҥ ає-кужын кырган браконьер. Хорохордин студент тушта ижин Анатолий Банныхтыҥ личный шоферынаҥ баштаган. Оноҥ ло кенейте байып ла ӧзӱп баштаган, бир канча ӧйдӧҥ Москвага јеткен. 2006 јылда президенттиҥ администрациязына ишке кирген, 2009 јылда Бердниковты Банныхтыҥ Кош-Агашта вертолет аҥтарылган, улус божогон браконьер аҥдажынаҥ корулап алган. Экинчизинде, 2013 јылда Россия Федерациязыныҥ Башкарузында "заместитель руководителя секретариата заместителя председателя правительства РФ" деп адалган јамыда иштеп турарда, Бердниковло туйка јӧптӧжип, Маймада кӱнкузуктаҥ концентраттар белетеер "БиоТехнологии" деп завод тударына сӱреен јаан акча чыгарган. Акчаныҥ кӧп јарымы уурдалган: завод тудулган, је бир ле кичинек иштейле, туруп калган, продукция јок. Заводты тутсын, таштанчыларын арутазын, сырье садып алзын деп берилген акчалар та кемдердиҥ кармандарына кирип калган: завод бар, продукция јок, база бар неме – заводты айландыра јыт-тал. "Роспотребнадзордыҥ" јетиргениле, заводты айландыра јерлерге таштанчы суулар тӧгӱлген учун, бир ӧйдӧ кейде коронду аммиак ла сероводородтыҥ кеми кижиниҥ су-кадыгына каршу јетиргедий айалгага јеткен болгон.\nА.Бердников ло О.Хорохординниҥ ортодо јажытту јӧптӧжӱ болгонын Кызыл-Jаактыҥ калганчы кадровый алтамдары, ар-бӱткенниҥ ле экономиканыҥ министерстволорына јаҥы башкараачылар Олег Пьянков ло Федор Ротарь тургузылганы ла государстволык ар-јӧӧжӧни башкарары баштапкы министерстводоҥ экинчи министерствого кӧчӱрилгени база керелейт. Ротарь бир ӧйдӧ Россия Федерациязыныҥ Башкарузында иштеген, оны ол јаар иштеерге Банных ийген деген серемји бар, а Пьянковты Банных 2012 јылда арай ла Горно-Алтайсктыҥ мэри эдип койбоды...\nЭмди бу улус Хорохординге иштейтен туру, а "Горно-Алтайавтодордыҥ" бажына Хорохордин бойыныҥ кижизин – Константин Зорийди – Барнаулдаҥ экелип, отургызып койды.\nБӱгӱнги Россияда государстволык ар-јӧӧжӧ тузаланары ла јолдор тудары ла јазаары эҥ коррупционный ууламјылар болгонын школьник баладаҥ бери билер. Онойдо ок Хорохордин бойына шӱӱлтечи эдип Евгений Фроловты алганы база санандырат ла санааркадат. Бу кижини Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ улузы коркышту јакшы билер. Алтайдыҥ эмеш ле аҥду-кушту тайгаларын, балыкту кӧлдӧрин мензинерге капша-ай кижи, бойыныҥ ӧйинде Чуй бажында браконьер вип-аҥдаштар ӧткӱргениле јарлу. Хорохордин бойы да аҥчы болгонын калганчы ӧйдӧ јажырып баштаган, мынаҥ озо Интернетте оныҥ хоббилериниҥ тоозында "аҥдаш" деп бичилген болзо, эмди ондый бичимел кырылып калган. Айдарда, Бердников јаҥнаҥ барза, Алтайыс амыраар деген ижемјибис калас болорго туру: Хорохордин Фроловты бойына тегин јууктатпаган ине...\n+1 #1 Лес 18.06.2019 14:27\nБлиннн,... Где перевод?!...\n-2 #2 борзая ганча 18.06.2019 15:25\n+5 #3 ванька 18.06.2019 20:33\nБЫЛО БЫ ХОРОШО ЕСЛИ Б ВО ГЛАВЕ НАШЕЙ РЕСПУБЛИКИ СТОЯЛ МЕСТНЫЙ независимо от нации и религии. НО ДЛЯ ДОСТИЖЕНИЯ ТАКОЙ ЦЕЛИ НЕТ У НАС ЕДИНСТВА---НАРОД РАЗНОРОДЕН ПО ВЗГЯДАМ СИНОВНИКИ И ДЕПУТАТЫ ПРОДАДУТ ЗА МИЛУЮ ДУШУ И ЕЩЕ ВСЕ ОНИ ХАМЕЛЕОНЫ.БЕЗ ЕДИНСТВА НЕ БУДЕТ И ПОБЕДЫ.\n+1 #4 Altay Altayev 19.06.2019 13:40\n10:47 25/05\t213\t1\n06:10 25/05\t349\t3\n03:35 25/05\t200\t0


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | КЫШТУЛАРДА АЙАЛГА\nГлавная » Новости » КЫШТУЛАРДА АЙАЛГА\nОл тоодо Буланду ичинде «Крест» деген јерде Чулунова Лидия Исаковнаныҥ турлузына кирип јӱрген. Лидия Исаковна мал ижинде јаштаҥ ала иштеп јӱрген кижи, Алтай Республиканыҥ иштиҥ ветераны деп нерелӱ. Эмдиги ӧйдӧ уулы Чулунов Эркин Алексеевичтиҥ крестьян хозяйствозына болужып, мал-ажын кӧрӱжип јӱрет. Кар јаан јабаганынаҥ улам быјыл мал азыраачыларга эмеш јеҥилге келижет, ийнек-ат мал јердеҥ отоп јӱрет. Лидия Исаковнаныҥ ээлеминде ийнек, кой мал тӧрӧп баштаган. Ийнектерин саап, айылчыларын курут, аарчы, каймакла кӱндӱлеп отурат. Былтыргы јылдагызындый јаан кар болбозына иженерге артат.


06.12.2017 - altaicholmon\nИшјалдыҥ сурактары шӱӱжилген\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ туразында ведомстволор ортодогы ишјалды ла каландарды тӧлӧӧри, иштеги курч сурактардыҥ аайына чыгары аайынча камыстыҥ јууны ӧтти. Оны Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М.Маргачев башкарып ӧткӱрген.\nУхановтор — конкурстыҥ јеҥӱчилдери\n«Jылдыҥ билези-2017» деген бастырароссиялык конкурстыҥ јеҥӱчилдерин кайралдаарына учурлалган чӱм-јаҥ Москвада ӧткӧн деп, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы јетирет.\nЧибичектер аҥылу ајаруда\nJасактарды бузып, агаш кезерин токтодоры аайынча аҥылу камыстыҥ јуунында кӧрӱлген тӧс сурак јаҥы јыл алдында чибичектерди уурдап кезериле тартыжуны тыҥыдарыла колбулу болды.\nНаш собеседник — Аржан СУРАЗАКОВ, PhD (кандидат наук в российской системе научных званий), директор Кабинета восстановительной медицины coMra-терапии «Технология жизни» в г. Горно-Алтайске. Ради работы над этим проектом наш герой оставил карьеру в фундаментальной науке под эгидой NASA/NSF и присоединился к команде из 16 единомышленников, которые собрались из разных стран вокруг центральной идеи — предоставить\nЭВОЛЮЦИЯ ВОССТАНОВИТЕЛЬНОЙ МЕДИЦИНЫ\nКак мы уже сообщали, в наш город пришла новая технология лечения – coMra-терапия, в которой главная роль отводится аппарату, содержащему в себе возможность комплексного физиовоздействия, способного оказать глубокий терапевтический эффект. Кабинет восстановительной медицины coMra-терапии является территориальным подразделением ООО «Технология жизни». Лечение проводят высококвалифицированные специалисты в области восстановительной медицины. Сегодня наш собеседник – Анна Васильевна ГМАРЬ,


Јиит шиҥжӱчилер солун ачылталардыҥ јолында - altaicholmon\nЈиит шиҥжӱчилер солун ачылталардыҥ јолында\nКандык айдыҥ 8-12 кӱндеринде Москва калада шиҥжӱ иштердиҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган 26-чы Кычырыштарыныҥ очный бӧлӱги ле 5-7 класстардыҥ ӱренчиктериниҥ шиҥжӱ иштери аайынча «В. И. Вернадскийдиҥ ачылталарыныҥ јолыла» деп текшироссиялык конференция ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ 16 ӱренчик ле 3 ӱредӱчи бу керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан.\nШиҥжӱ иштердиҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштарына Алтай Республикадаҥ туружаачылар кычырту алган. Делегацияныҥ турчыларыныҥ тоозында билим башкараачылар, шиҥжӱ иштердиҥ авторлоры, бу ок конкурстыҥ республика кеминде ӧткӧн бӧлӱгиниҥ јеҥӱчилдери болгон. Республиканыҥ делегациязын филология билимдердиҥ кандидады, республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи, ӱредӱчилердиҥ «Исследователь» деп јайаандык јондык кыймыгузыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ председатели Ульяна Текенова баштап апарган.\nКычырыштарга республиканыҥ башка-башка школдорынаҥ 10 шиҥжӱ иштиҥ авторлоры барган – Айлан Демчинов (11 кл., СОШ № 12, башкараачызы Березикова Т. С.), Диана Пустогачева (8 кл., Курмач-Байгол, Сумачакова М. В.), Дарья Казанина (9 кл., РЦДО, Малкова А. Н.), Екатерина Паутова ла Валерия Чукина (10 кл., ресгимназия, Сулукова Н. Г.), Сергей Леднев (10 кл., 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия, Авдюшкина Е. И., Панченко Л. И.), Даниил Уванчиков (10 кл., Курай, Болтокова Т. В.), РКЛ-дыҥ беш ӱренчиги – Байару Якова (10 кл., Баграшева Ю. К.), Виктория Борисова ла Динара Кудачина (11 кл., Гонохова Л. В.), Амина Баяндинова (10 кл., Янковская К. Г.), Алина Тудашева (8 кл., Нестерович Ж. В.).\nӦткӧн конкурс 2018-2019 јылдарда Россия Федерацияныҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ аҥылу тизими аайынча ӧткӱрилетен керек-јарактардыҥ тоозына кирип јат. Кычырыштарды ӧткӱрерин Россияныҥ билим академиязы (РАН), јииттердиҥ билим-технический јилбӱзин јӧмӧӧр МИЛСЕТ деп албатылар ортодогы кыймыгу, Москвадагы М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган государственный университет (факультет глобальных процессов) јӧмӧгӧн. Бу јаан керек-јаракты бир канча организациялар баштап ӧткӱрген — ӱредӱчилердиҥ «Исследователь» деп јайаандык јондык кыймыгузы (МОД), В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган башкаруныҥ эмес экологический фонд, геохимияныҥ ла аналитический химияныҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган институды, РАО-ныҥ бала ӧйин, билени ле таскадарын шиҥжӱлеер институды, В. И. Вернадскийдиҥ билим энчизин кӧрӧр РАН-ныҥ Тӧргизиниҥ комиссиязы, Москва каланыҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган 1553 таҥмалу школы.\nКычырыштарда Алтай Республикадаҥ барган јиит шиҥжӱчилер иштерин Кычырыштардыҥ эксперттериниҥ алдына корулап, бийик једимдерлӱ јанган. Эҥ кӧп кайралды Алина Тудашева алып јанган. Ол «Албатыныҥ культуразы» деп ууламјыда туружып, лауреаттыҥ дипломыла, кӧрӧӧчилердиҥ сыйыла кайралдаткан ла јайаандык конкурстыҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Лауреаттыҥ дипломыла РКЛ-дыҥ ӱренчиктери Виктория Борисова ла Динара Кудачина «Физика ла астрономия» ууламјыда кайралдаткан. Ӧскӧ ороондордоҥ ло талалардаҥ келген балдар бойлорыныҥ культуразын кӧргӱскени Кычырыштардыҥ туружаачыларына ӧткӱрилген бӧлӱктердиҥ база бир јилбилӱ бӧлӱги болгон. Ондо Валерия Чукина алтай кожоҥ кожоҥдоп, лауреаттыҥ дипломын алган. Даниил Уванчиковтыҥ јилбилӱ ижи В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган конкурстыҥ јуунтызына эҥ артык иштердиҥ бирӱзи деп кийдирилген.\nБилим башкараачылардаҥ Кычырыштарга республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи Людмила Тодошева ла Курайдыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Тана Болтокова барып јӱрген. Тӧшкӧ тагынар «Эксперт» деп аҥылу темдекле билим башкараачы, республикан гимназияныҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Людмила Тодошева кайралдаткан. Ол кӧп јылдардыҥ туркунына балдардыҥ шиҥжӱ иштериниҥ чыҥдыйын кӧрӱп, баалап јат. Мындый темдекле кайралдатканы эксперт иштер ӧткӱрерине јол берет. Кычырыштарла колбой ӧткӱрилген билим-практический семинарда Тана Болтокова туружып, «Јурт јердиҥ школында билим-шиҥжӱ иштерди ӧткӱрери» деп тема аайынча ченемелиле ӱлешкен.\nФедерацияныҥ Совединде билим, ӱредӱлик ле культура аайынча комитеттиҥ председателиниҥ ордынчызы Лилия Гумеровала ӧткӧн туштажуга 12 эҥ артык талалык бӧлӱктердиҥ председательдери ле Кычырыштардыҥ бир-эки лауреады кычырту алган. Алтай Республиканыҥ адынаҥ бу туштажуга Ульяна Текенова ла РКЛ-дыҥ ӱренчиги Алина Тудашева барып јӱрди. Сенатор куучынында Кычырыштардыҥ јаан учурын темдектеген. Оныҥ айтканыла, Кычырыштар Россияда 3 эҥ јаан билим-практикалык конференциялардыҥ тоозына кирет. Сенатордыҥ угусканыла, бу Кычырыштарды таладагы ӱредӱлик аайынча министерстволордыҥ ӧткӱрип турган конкурстарыныҥ тоозына кийдирер керек, ол тушта акча-манат јанынаҥ јӧмӧлтӧ алар арга болор. Онойдо ок ол Кычырыштардыҥ турулталарын бийик ӱредӱге кирер тушта ајаруга алар керек деп айткан.\n5-7 класстардыҥ ӱренчиктериниҥ шиҥжӱ иштери аайынча «В. И. Вернадскийдиҥ ачылталарыныҥ јолыла» деп текшироссиялык конференция бу ок Кычырыштарла кожо ӱчинчи катап ӧткӱрилген. Ондо республикан гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ ӱч доклады угузылган – Алан Согоноков (7 кл., башкараачызы Тодошева Л. В.), Анжелика Семенкина ла Айкела Модорова (6 кл., Кыныева Э. М.), Таяна Татина (7 кл, Кленова Ы. А.).\nМындый оморкодулу јеҥӱлерге јеткен балдардыҥ јол-јорыгын ла јадар јерин тӧлӧйтӧн акча-манат кӧп сабазында ада-энелердеҥ чыгып турганы јайалталу балдардыҥ ӧзӱм-јолына буудак болуп јат. Келер ӧйдӧ бу сурак, айса болзо, јӧмӧлтӧ алып, балдардыҥ шиҥжӱ иштерине тутак болбос.\nТекшироссиялык Кычырыштарда ла конференцияда турушканы бу балдарга шиҥжӱ ишти ӧткӱреринде, оны корулаарында јаан ченемел болуп јат. Јиит шиҥжӱчилер јилбӱлери аайынча иштерин улалтып, оноҥ до тереҥ шиҥжӱлер ле солун ачылталар эдерине белен.\nАдакыда: Алтай Республиканыҥ делегациязы РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельге Совет Федерацияла экскурсия ӧткӱрерине јӧмӧп, болушканы учун јаан быйанын јетирип јат.


Тӱӱкичиниҥ ижи јаан каруулу... - altaicholmon\nӦткӧн 2017 јылда Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыныҥ ишчилери тӱӱкиле, культурала, алтай тилле колбулу билим иштер белетеп чыгарган. Ол тоодо «Туулу Алтайдагы политикалык репрессиялар» деп ӧмӧлик монография ла кӧмзӧдӧҥ табылган, 1937 јылдыҥ кызалаҥду ӧйлӧрин эзеткен документтерге тайанып тургузылган јуунты кепке базылды. Бӱгӱн бистиҥ куучын-эрмек тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, ол институттыҥ билим ишчизи, ӧрӧ айдылган бичиктердиҥ авторлорыныҥ ла тургузаачыларыныҥ бирӱзиле — Максим Степанович КАТАШЕВЛЕ ӧдӧт.\n— Максим Степанович, билимниҥ јолына Слер канайып келдигер?\n— Оогош тушта тӱӱкилик ле кайкамчылу учуралдар бичилген литератураны сӱрекей јилбиркеп кычыратам. Энем ле адам экӱлези јайаандык иште иштеген, филологтор, билимдердиҥ кандидаттары. Анчада ла адам билимдикте тереҥжиде иштеген. Мен оогош тужымда совет ӧйлӧрдиҥ јуучыл-патриотикалык кинолоры балдардыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, ичкери јӱткиирине ӱреткен. Ого ӱзеери бичиктер кычырары бистиҥ айылда учурлу јерде турган. Билдирбезинеҥ јилбӱлерим кӧптӧп баштаган. Школдо ӱредип турганына ӱзеери мен кӧп тӱӱкилик бичиктерди бойым кычырып, билим-шиҥжӱлик иштерле соныркап баштагам.\nАнайып, школды божодып турган ӧйдӧ тӱӱкилик бӧлӱкте ӱренеримде алаҥзу јок болгон. 1980-чи јылдардыҥ учында ла 1990-чы јылдардыҥ бажында мен бистиҥ каланыҥ пединститудыныҥ ӱренеечизи болгом. Ол тушта јон-политикалык јӱрӱмде кубулталардыҥ кидим ӧйи, тӱӱкиге де јаан учурлу ӧй болгон. Студенттер база бойлоры ол ӧйди јилбиркеп шиҥдеп туратан. Семинарларда кӧзистиҥ алдыста болуп турган јаҥыртулар керегинде тыҥ ла тартыжулар ӧдӧтӧн. Jе удабастаҥ ла экономикада реформалардыҥ ӧйи келерде, кӧп студенттер ӱредӱниҥ кийнинде ишјал тӧлӧӧр кандый-кандый иштер бедиреп јӱрери башталган. Бу айалга ӱредӱниҥ чыҥдыйына јаан салтарын јетирген.\nАндый да болзо, тӱӱкилик бӧлӱкте билгири тереҥ ӱредӱчилер иштеген. Олор студенттерди ӱредӱге тӱҥей ле јилбиркедип, кандый да кӱч болгон болзо, ӱредӱзин божодорына болушкан. Олор — Нина Игнатьевна Шатинова, Вера Пантелеймоновна Казанцева, Николай Николаевич Модоров, Галина Александровна Елбачева ла оноҥ до ӧскӧлӧри. ²йлӧр ӧткӧн бажында, бойым билим ишке келеле, ол улус кандый кӧп билгирлерлӱ, шӱӱлтелерлӱ болгонын оҥдоп јадым. Jе студент болгон тушта оны кем де баалап, керекке албайтаны карыкчалду.\n— Бу иште Слер узак јылдарга иштеп келдигер. Баштап ла канайып ишти баштаганаар санаага кирет пе?\n— Алтаистиканыҥ институдына мен 1993 јылда иштеп келгем. Кӧп јииттер таҥынаҥ акча-манат иштеер эп-арга табып, јӱрӱмин садула колбоп туратан. Jе андый јолло барарга бойыҥда баштапкы ӧйдӧ салатан акча-манат ла ӧрӧ тартар арга-чакту таныштарлу болор керек болгон. Jе энемниҥ ле адамныҥ оогоштоҥ ала ӱреткениле, кандидаттыҥ диссертациязын кыйалта јоктоҥ корулаар учурлу болгом. Билимниҥ јолына ол јылдарда кӧп учуралдарда јурт јерлердеҥ келген улус баратан. Jайаандык кӧрӱмдӱ студенттерге алтаистиканыҥ институды бойыныҥ албатылар ортодо колбу тудуп иштеериле, јайым јайаандык ижиле јаҥы јол ачып јаткандарга јарамыкту јер боло берген.\nШак ол јылдарда институттыҥ јааны Яков Андреевич Пустогачев јаҥы ишчилер алар амаду тургускан. Тӱӱкиниҥ бӧлӱги эҥ ле ас ишчилерлӱ бӧлӱк болгон. Мен мында иштееримди јӧптӧгӧн кижи — бу бӧлӱктиҥ башкараачызы Феофан Александрович Сатлаев. Кандый ууламјыла иштеери керегинде сурак тура берерде, граждан јуу, этногенез, этнический тӱӱки келишкен болзо деп каран иженгем. Jе меге 19-чы чактыҥ учындагы ла 20-чи чактыҥ бажындагы агаш ээлем ле Туулу Алтайдыҥ агажын тузаланганыныҥ экологиялык айалгазын шиҥдеери керегинде билим тема келишкен. Баштапкыда эмеш санааркап туратам, таныш эмес темала канай иштеерим деп. Jе баштапкы алтамдар эдерге јаан болужын Феофан Александрович ле искусствовед Владимир Иванович Эдоков јетирген. Бу эки кижини мен бойымныҥ јаан најыларым деп бодойтом.\n— Максим Степанович, калганчы ӧйдӧ кандый темала иштеп туругар?\n— Калганчы он јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына институттыҥ ишчилериниҥ шиҥжӱ темазын кажы ла ӱч јылдыҥ бажында солып турары башталган. Мынызы бистиҥ билим ишчиниҥ ижи, Россиядагы Билимдердиҥ академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ тӱӱкилик институдыныҥ билимчизиниҥ ижине кӧрӧ, бӱдӱн-јарым катапка кӧпкӧ келижет. Андый да болзо, Алтайдыҥ тӱӱкизин шиҥдеер иш институтта улалганча. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына мен эки ӱлекер тургузарында туруштым. «АР-дыҥ јаҥы ӧйдӧги тӱӱкизи аайынча очерктер. 1991-2010 јылдар» деп ӱлекерде экономика, билим ле туризмниҥ ӧзӱми керегинде бӧлӱктерди, кире сӧсти ле уч сӧзин бичигем.\nГ. Б. Эшматовала, Л. Н. Мукаевала кожо «1922-1953 јылдарда Туулу Алтайдагы политикалык репрессиялар» деп адалган ӧмӧлик монография белетеп, кепке базып салдыс. Кӧмзӧдӧҥ тапкан документ-чаазындарды јууйла, мындый ла атту јуунты база кепке бастыс. Jуунтыда салылган кӧп саба документтерди мынаҥ озо кемге де кӧргӱзерге јарабас, јажытту болгон. Мында да тутак јогынаҥ болбоды, ӧй келишпей турганынаҥ улам кезик документтер монографияга кирбей, артып калды. Jе биске салылып турган ишле кемјизе, бу бичиктер чыкканы јаан једим деп сананып турум. Бичиктерди ӱредӱликте тузаланарга ла тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизиле јилбиркегендерге олорло танышсын деп јӧптӧӧр эдим.\nОго ӱзеери, мениле кожо иштеп турган билим ишчилер ӧткӧн јылда ӧмӧлӧжип, «Религиозные деноминации в Республике Алтай» деп бичик кепке басты. Тургуза ӧйдӧ институттыҥ јааны Николай Васильевич Екеевтиҥ башкартузыла «Туулу Алтайдыҥ XVIII чактагы ла XX чактыҥ ортозындагы кӧчкӱндери» деп темала иш бичилет. Иштеп баштаганымнаҥ бери јирме беш јылдыҥ туркунына эҥ једимдӱ, эҥ кӧп иштер эдилип турган деп, бу ла калганчы јылдарды темдектеер эдим. Мынаҥ озо акча-манатла јӧмӧлтӧ јанынаҥ уур-кӱчтердеҥ улам кӧп бичимелдерис кепке базылбай калатан. Эмди иштегениҥе ајару салылып, ишјалга да кожулта боло берет. Ӧткӧн јылда бойыныҥ кӱчтери болгон до болзо, је меге бу јыл кӧп једим экелген.\n— Эски, озогы ӧйдиҥ документтериле иштереерде, кандый кӱӱн-санаа болуп јат?\n— Кӧмзӧниҥ документтери — тӱӱкини шиҥдеп турган кижиниҥ эҥ баштапкы болушчылары. Оныҥ учун эски документтерле иштеери мениҥ темигип калган ижим деп айдар керек. Jе кезикте, темдектеп ийейин, репрессия-айдуныҥ ӧйлӧриниҥ чаазындарын ӧкпӧӧриш јогынаҥ кычырып та болбозыҥ. Ар-бӱткенде јӱрӱп, казынтыларла иштеп турган тӱӱкичилердеҥ кӧмзӧниҥ документтериле иштеп турган тӱӱкичи бир балыктап јӱрген кижиге тӱҥей. Оноҥ ло јилбилӱ болуп бараадар. Казынып, тӱҥдештирип, шиҥдеп турганчаҥ, неделе ӧдӧ берген турар. Анайып, кичинек те болзо чындык документ таап-јӧӧп алза, ол сӱрекей јаан једимге чотолот. Кезикте ондор тоолу бӱкте онјылдыктарга тургузылган таблица табылза, јаан балык тутканыҥа тӱҥей.\n— Тӱӱкичиниҥ ижи керегинде элбеде айдып ийзеер?\n— Мениҥ акту бойымныҥ темдектеп јӱргенимле, тӱӱкиге јаҥыдаҥ јилбӱлер тыҥып јат. Онызын газет-журналдарда, телекӧрӱлтеде тӱӱкилик темаларла кӧп иш ӧткӱрилип турганы керелейт. Jе бу СМИ-лерде бичинип турган авторлор тӱӱкини тереҥжиде шиҥдебеген улус болуп јат, айтканы, бичигени тӱӱкини јеҥил билим деп оҥдомолго экелет. Jе ол андый эмес. Кажы ла иште бойыныҥ эп-аргалары бар. Тӱӱкини шиҥдеп турган кижи ӧдӱп калган ӧйди бӱгӱнги кӱнле тӱҥдештирбезинеҥ, шиҥдеп јаткан учуралды бери ӧйдӧ болгон солынталарла колыбазынаҥ иштеер учурлу. Ол кӧп тоолу бичиктерле, мынаҥ озо кайда да илеге чыгарылбаган документтерле иштеп, уч-турултага келет. Бойыныҥ ижинде тӱӱкичи делопроизводство, статистика, нормативно-правовой акттарды ла газеттердеҥ алган бичимелдерди тузаланат. Ончо бу иштерди кӧрӱп, талдамазын-керектӱзин ылгаган болзо, тӱӱкичиниҥ ижи билим иш деп адалат.\nБойымныҥ диссертация ижим керегинде эске aлзам, билим башкараачым меге оны эки катап тӱзедӱге кайра јандырган. Мениҥ кӧрӱмимле, диссертацияда кӧмзӧдӧҥ алган материалдар, баштапкы катап тузаланылган јетирӱ-документтер толо болгон. Jе ол «баалу-чуулу» материалдарды кӧбизин астадарга келишкен. Тӱӱкичиниҥ ижи сӱрекей каруулу иш, ончо ижи чокым болор керек.\n— Слер Туулу Алтайдыҥ тӱӱкилик шиҥдештерин канайда кӧрӱп туругар?\n— Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ тузаланарга јарадылбаган кӧмзӧлик чаазындарла эмди иштеери јарадылганы билим ишчилерге ачылган јаан јол болуп јат. Оныла колбой бистиҥ алдыста јаҥы амадулар тургузылат. Келер ӧйдӧ, темдектезе, мындый темаларла иштеерге јараар:\n20-чи чакта Туулу Алтайдагы ээлем иштиҥ тӱӱкилик ченемели; Туулу Алтайдагы граждан јууны јаҥы документтер кожуп шиҥдеерин улалтары; Горно-Алтайск каланыҥ тӱӱкизин јууныҥ кийниндеги јылдардаҥ ала 1980-чи јылдарга јетире кӧрӧри; ас тоолу калыктарды шиҥдеери; Туулу Алтайдыҥ 20-чи чактагы политикалык тӱӱкизи ле оноҥ до кӧп ӧскӧ сурактар.\nБӱгӱнги јииттер билимге иштеп келерге тидинбезиниҥ бир шылтагы — турулталарды сакыырга кӧп иштеери ле узак ӧй керек болуп турганы. Jе бистиҥ институ јиит ишчилерле араайынаҥ јеткилделип турганы сӱӱндирет. Бистиҥ ӧмӧликте бойыныҥ ченемели, једимдери бар, бис келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧдис.


Внек.раб .ере-чуы | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nТЕМА: Эрjинелÿ Эре-Чуйым.\nАмадузы: Эрjинелÿ Эре-Чуйын,öскöн чыккан jерин канайда билерин ченеп кöрÿп, билбегенин билип аларга ÿредери,тöрöл jерин сÿÿрине,оморкоп jÿрерге таскадары.öскöн чыккан jерлеринин,сууларынын, кöлдöринин,тайгаларынын ла озочыл улустарын билерин кöрöри.Озочыл улустарын билип,ундыбай,олорло оморкоп,тооп jÿрерине таскадары.\nJепсели: бочколор номерлÿ, шкатулка, эпиграф, слайдтар, ТСО.\nБÿдÿми: Ойын «Ырысту учурал».\nДевиз: «Билбезинди билип ал,\nБилеринди айдып бер».\nЫрысту учуралдын öдöр аайы.\nТема ла амадузын jарлаары.\nЫрысту учуралдын девизиле таныштыру.\nОйын баштаачынын сöзи: Бисте бÿгÿн «Ырысту учырал» деп ойын öдöр.Ойыннын ады «Эрjинелÿ Эре-Чуйым».Эре-Чуйын канайда билерин ченеп кöрÿп,билбегенин билип аларга амадаары. Девизле иштеери.\nОйыннын сÿр-темдеги:аттын таказы.\nЭрjине аттын таказы\nБу така слерге ырыс экелзин.\nКажы ла öмöлик, кажы ла кижи бойынын билгирин кöргÿзерге албаданзын. Кажы ла öмöликти кийдирип сурактар таптырар.Экилезине ол ло сурактар берилет.Онын кийнинен öмöликтер бойынын адын ла девизин айдат.\n1гейм. 1 jакылта Разминка.\n1.Кандый jыл öдÿп jат.(мечин)\n2.Алтай албаты кандый албатыдан таркаган?(турк)\n3.Эре-Чуйдын албатызы кандый мал-аш öскÿрет?\n4.Кош-Агаш аймак кандый jурттан башталып,кандый jуртка токтойт.(Курай-Ташанта)\n5.Кош-Агаш канча jылда тöзöлгöн?(1801)\n6. Аймактын тöс jуртынын ады?(Кош-Агаш)\n7.Аймакта канча jурт?(12)\n8.Аймактын jериле кöп тоолу суулар ла суучактар агат.Олордын кöп ургуны кандый сууга кирип кожулат.(Чуй)\n9.Эре-Чуйдын эн jараш jыраазынын ады не?(арчын)\n10.Эре-Чуйдын алтай албатызы кандый диалектле куучындажат.(теленит)\n11.Кош-Агаш аймактын башчызы кем?(А. Ж. Джаткамбаев)\n12.Кош-Агаш аймакта кандый jурт эки суунын белтиринде турат.(Белтир)\n-Алтайдын байлу агажы (мöш)\n-Чуй jеринин jайы-кыжыла ак-мöнкÿ ле jабылган jадар сÿмерлерди адагар.\n-Кижинин эн ырысту öйи.(бала тужы)\n-Белтир jурттын кöлдöрин айдып беригер.\n2 гейм.1 jакылта.Заморочка бочкодон.Баш айланар сурактар.\nБочкодогы номерлерди шкатулканан алып,сурактарга каруу берер.\nБелтир jурттысты jуруктарына салып,диплом ижин корыган jурукчы кем?(Амыр Укачин) Валентин Агафонович ле Зоя Сарбашевна Белтир керегинде бичигинин адын адагар.(Дотянитесь рукою до звезд)\nУлгерди бала туштан бичип баштаган. Улгерлери «Алтайдын Чолмоны» газетке чыккан. Бойынын ÿлгерлерине кÿÿ чÿмдеген. Белтир jуртта чыккан. «Чактарга» деп бичиктин авторы ол кем? (Зоя Сарбашевна Якоякова) 1995jыл.Jаскары кыш бир бичиичи мынайда айдынган: «Чындап,чöрчöктö Алтай туру не бу! Ады да Ак-Кöл!» Сурак:Ол кем? Нени кайкаган? (Белтирдин Ак-Кöл ойыгында болуп,jаражын А .Я.Ередеев кайкаган)\nУзак jылдарга эмчи болуп,улуска быйанын jетирген кижи.Бельтир jуртта сÿреен кöп балдардын кинин кезип «Быйанду кин эне»деп ат адаткан. (Нелля Павловна Тыбыкинова) Бу кандый öмöликтин кожончылары,кемдер ады-jолын айдып беригер. ( «Тала». Слайд№13)\nАлбаты ÿредÿзинин отличниги, методизи,Кöкöрÿ jурттын школында ÿредÿчи болуп иштеген, музейдин башкараачызы болгон. (К.А.Бидинов.Слайд№14) Эре-Чуйдын кандый jуртында республиканский Эл-Ойын öткöн.(Кöкöрÿ. Слайд№15-16)\n2 гейм. 2jакылта. «Сен меге,мен сеге».\nСурактарды öмöликтер бой-бойлорына берет.\n«2010 jылда 65jыл темдектелер,Ада-Тöрöл учун Улу jуу божогонынан бери.Ол jууда туружып, тöрöл jуртына jанып келген фронтовиктер кемдер. Бу улуска jаан бажырадыс. Узак jылдарга Белтир jурттын школынын дружиназы бу jалтанбас кижинин адыла адалган? Соок кышкыда малдап jÿрÿп,шуурганга алдырып божогон. (Каратыт Енчинова)\nБельтир jуртта Талдура öзöктö,Тöн-тыт деп jерде чыккан баштапкы шофёр,мактулу койчы. «Знак Почета», «Иштин магынын3,2 степеньдÿ ордениле кайралдаткан. 5 уул ла 5 кыстын адазы.(И.Д.Саблаков) Бельтир jурттын «Быйанду энелерин»айдып беригер.\n3 гейм.1 jакылта. Заморочка бочкодон.\nСССР дын спортынын узы,Россия Федерациянын грек-рим кÿреш аайынча нерелÿ тренер-тазыктыраачы.(М.К.Каланаков, Слайд№18) Белтир jуртуста jаткан койчы социалистический иштин геройы деп ат адаткан.Ол кем?(Тебекова Кыдат.Слайд№20)\nАймактын jарлу ансамбли(Чуя.Слайд№19) Ады jарлу казах албатынын кожончы уулдарынын öмöлигинин ады.(Керуэн№21)\nКöкöрÿнин Кöк ыйыгынын эдегинде балдар амыраар jердин ады.(Слайд№22) Кандый jурттын музейи.(Кöкöрÿ.Слайд №23-24)\nКандый jурттын музейи.(Жана-Аул. Слайд№26) Эре-Чуйдын албатызы кочкор айда кандый байрам öткÿрет.(Чага-Байрам)\n«Тандак» öмöликтин башкараачызы кем?(Саланханов.Слайд№27) Абулов Валерий Николаевич кайда балдар амырайтан туристический база ачкан.(Кара-Кем. Слайд№ 28)\n3 гейм.2jакылта. «Мини-гейм».\n«Баштапкы чинмерилер» деген ÿлгерлик буклеттин башкараачызы,ÿредÿчи, чÿмдеечи. «Jиит чÿмдеечилер» деп кружоктын башкараачызы кем болгон? (Л.В.Абулова) «Тайагым менин-албатым», «Чуйымнын куулары» деп бичиктердин авторы.Jиит бичиичи болгон.Jалын jашта jÿрÿмнен jÿрÿп калды.Бу jиит кандый jуртта чыккан болгон. (Ортолык)\nОртолык jурттын кайчызын, кожончызын адап беригер?(Ойрот Отуков) Белтир jуртта чыккан,алмат сööктÿ, «Культуранын нерелÿ ишчизи» деп кÿндÿлÿ ат адаткан эне кижи кем.(Н.Н.Якоякова»\n4 гейм.1 jакылта. ГОНКА.\nКаруны тÿрген айдар керек, билбезин билбезис деп айдар учурлу.\n1.Белтир jурт качан тöзöлгöн.(1930)\n2.Эн jаан jерсилкиниш качан болгон(27 сентябрь,2003)\n3.Алтай республикада кандый аймакта тöö öскÿрет.(Кош-Агаш)\n4. «Чöлдöрдин кÿÿзи», «Эрjинелÿ Эре-Чуй» деп бичиктерди тургускан кижи? (В.К.Майхиев)\n5.Эре-Чуйдын эн бийик сÿмери.(Ак-Туру)\n6.Эре-Чуйда кижинин су-кадыгына кöп тузазын jетирер öзÿмдер.\n7.Байлу тайгалары,ыйыктарын айдып беригер.\n8.Чуй ичинде эн кöп кандый сööктÿ улус jуртайт.\n9.Белтир jуртта чыккан,ÿренген,Горно-Алтайск калада ла Омск городто ÿредÿзин божоткон.Хакас jерине грек-рим кÿрешле баштапкы jер алып Мастер спорта деп кÿндÿлÿ ат адаткан jерлежер кем? (Тадыров А.О.)\n10.Табыштанып турар кöл.(Огырак-Кöл)\n11.Афган jеринде jууда турушкан «За службу» орденле кайралдаткан, «Воину интернационалисту от благодарного афганского народа» деп медальла кайралдаткан. Эмдиги öйдö калада jадат. (В.К. Сабин)\n12.Белтир jуртта чыккан узак jылдарга башкараачы иштерде иштеген ле эмди де иштеп тургандардын тоозына кирип jат.государственный jууннын Эл Курултайдын jаантайын иштеер камызынын jааны, эл депутат болуп турган.(В.К.Сабин)\n13.Ада-Тöрöл учун Улу jуунын кату öйлöринде иштеген улустарды билерин айдып беригер.\n1.Эн jаан каан кыстын сööгин кайдан тапкан.(Джазатор,Укек).\n2.Эре-Чуйдын jурукчызы.(Эрболат Нуриманов)\n3. Темир кайылтып кырлу мылтык сулаган,\nТегин эмес Ойрот-Кааннын уулы мен.\nJебрен судур мöнÿн бичик сурлаган.\nJерим бу деп,Эре-Чуйыма мÿргÿгем.\nБу jолдыктар Анчы Михайлович Самуновтын Кош-Агаш аймактын кандый jуртта чыккан айдып берзеер. (Кöкöрÿ)\n4.Эре-Чуйда Кызыл бичикке кийдирилген тындуларды адагар.\n5.Эре-Чуйдын аржан суулары.(Бугузун, Jунмалу).\n6.Россия Федерациянын грек-рим кÿреш аайынча спорттын ат-нерелÿ узы,Совет Союзтын чемпионы, Телекейлик Кубоктын ла Европанын кубогынын ээзи кем?(Самтаев И.А.)\n7.Белтир jуртта чыккан билимчи-шинжÿчи,филология билимдердин кандидады кем? (М.А.Толбина-Демчинова).\n8. 1961jылда Белтир jуртта чыккан. Афган jеринде jуу согушта турушкан, «Воину-интернационалисту от благодарного афганского народа»деп медальла кайралдаткан.Эмдиги öйдö Белтир jуртта jуртайт.(Л.У.Таханов)\n9. ЭреЧуйда балу jерлик эм öлöндöр бар,jараду jогынан ÿспес öлöндöр кöп,билереерди айдып беригер.\n10. «öн-öн» деп сöсти Эре-Чуйдын улузы кандый öйдö айдат.(Чага-Байрам)\n11 «Эки тыт» деп кожонды кандый jурттын улузы чÿмдеген.(Ортолык)\n12.Чечня jеринде jуу согушта турушкан бистин jерлештерис кемдер?\n13.Каланын университедин божодып,Белтир jуртка келеле кикбоксингле тазыктыраачы болуп иштеген. Сибирь ле Республика ичинде маргаандардын jенÿчили,бастырароссиялык маргаанда мöнÿн кайралла кайралдаткан кижи кем? (Саблаков М.С.)\n4 гейм. 2jакылта. Эрjине адычак. Айылчы кижиле таныштыру.\nСлер билреер 2010 jыл «ÿредÿчинин jылы». Эмди слерлерге сурак 2 öмöликке 2 сурактан. Тöрöл jуртынын школынын ÿредÿчилерин билерин кöрöри.\n1.öмöликке сурак: 1. Республика ичинде öткÿрип турган «Алтай тил ле литературанын ÿредÿчизи» деп конкурста бистин школдон кемдер турушкан.(Ч.А.Тугашева,Р.В.Абулова)\n2.Аймак ичинде ле республика ичинде «Лидер образования» деп конкурстан 1 jер алган ÿредÿчизи, кöп jылдардын туркунына завуч болуп иштеген кижи кем? (З.В.Тадырова)\n2öмöликке сурак:1. «Заслуженный учитель Республики Алтай» деп кÿндÿлÿ атты адаткан ÿредÿчи кем? (Тадырова Е.А.)\n2002 jылда бистин школдын 3 ÿредÿчизи «Почетный работник общего образования» деп звание алгандар.Олор кемдер. (З.В.Тадырова, М.С. Енчинова, А.К.Тадырова)\nТуружаачылар бастыразы кожондойт. Кожон «Эре-Чуй». Ойыннын уч турултазы. Камыс итог эдет.\nНа пути к индустриалноы ере\n14. На пути к индустриалной ере\nЕре 9 б\nЕре по тататрскому языку\nНа пути к индустриалной ере\n← Внек.по языку Знай свое отечество →


Озогызын ойгортып, эмдигизин эзедип, jиит ӱйеге баштанадым - altaicholmon\nКычыраачыларды Елена Модорованыҥ «Бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис, тӧрӧл јерис кайдаҥ ла кайда?» деген солун бичимелиле таныштырадыс.\n–Мен энемнеҥ, Чага Павловнадаҥ, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кемдер, олор кайдаҥ келген улус деп сураарымда, энем мынайда куучындаган: «Азыйда, Ойрот каан тушта, Алтайда коркышту jаан jуу-согуштар болгон… Монголдор, кыдаттар, кыргызтар, казахтар келип, табару эдип, алтайларды олjолоп айдайтан. Олор олjого апарган улусты коркышту тыҥ базынган, анчада ла jиит ӱй улусты, кыстарды кинчектеген, каргандарды ла кичинек балдарды jалчы эдип иштендирген, шыралаткан. Ондый да болзо, алтай кезерлер олордоҥ до артпай, база jуулажып, табару эдип, келин-кечиндерди экелип, бала-барканы олjологондор. Бир катап, jууга барган алыптар табару эдип, эки игис уулдарды уурдап алып jангылаган. Балдар экелип jаткан алыптар шыркалу улус болгон. Баштапкы jуучыл келип jадала, шыркадаҥ улам ӧлгӧн. Экинчизи, кожо келип jаткан болгон jуучыл нӧкӧриниҥ мӧҥкӱзин jууп койоло, эки баланыҥ бирӱзин алдына ӧҥӧрип, бирӱзин кийнине учкаштырала, Алтайын кӧстӧп jанган. Канча кире тайгалар, бийик ажулар ажып, канча кечӱлер кечип, узак ла келген… Jуучыл база шыркалу кижи болгон, ол до кижи шыркадаҥ улам ӧлгӧн. Оныҥ ла кийнинеҥ эки баланыҥ шыразы башталган.\nКайда барарын оҥдобой, эки кӧӧркий бажы ла jайган jердӧӧн баскылаган. Аштап-суузап, нени де аайлабай, ада-энезин кыйгырып ыйлашкан. Jердиҥ ӧлӧҥин, таныш эмес jиилектер jип, тоҥмок суунаҥ ичип алып, эки кӧӧркий ичкери баскылаган. Узак-узак jолдорло базып, кобыларда турган айылдарга туштап, курсак сурап, мӱргӱгилеп азыранган. Кемниҥ айлы азырап, кемниҥ айлы чыгара сӱрӱп ийетен. Кӧӧркий балдар шыралап, узак jӱрген… Jаҥмыр-jааштаҥ коруланып, агаш-таштыҥ, тазылдардыҥ алдына кирип, экӱ бой-бойыныҥ jылузына jапшынып, уйуктап алатан. Бӧрӱлердеҥ коркып, тӱлкӱлердеҥ чочып, ыйлажып-сыктажып, бой-бойын таштабай, коштой базып jӱргӱлейтен. Кыштыҥ корон соогында албатыныҥ jуугы jаар jууктап, буттарына ӧлӧҥ ороп, баштарын jалаҥнаҥ таап алган такыларла ороп, кӧӧркий балдар шыралап jӱрген. Jӱк арайдаҥ jыл чыгып, jылу jайга jедип, балдардыҥ тыны кирип, сындары сергийтен болгон. Кезик улус балдарга кой кабыртып, коомой азырап, согып, кинчектеген болгон, ол тушта бу эки бала бой-бойлорына имдежип, араайынаҥ кача бергилейтен.\nОнойдо олор кӧп шыра кӧрӱп, jӱрӱмге тазыгып чыдагылаган.\nКӧп jерлер ӧдӱп, учында келип, Кан-Jабаган алтайга jеткен. Бир кобыга келип, айыл турганын кӧрӱп ийеле, олдӧӧн баскылаган. Айылдыҥ эжигин ачып кирип, отура тӱжӱп мӱргӱп, курсак сураган. Ол балдардыҥ эмеш jааны омок болгон, суранчыкты ол эдетен: «Ой, ӧрӧкӧндӧр, ӧзӧгис карарды, аштап-торолоп барадыс, ӧлтӱрбегер бисти, карындажыма курсак берзеер?». Айылда эки эр кижи отурган, тал-орто jаштаҥ ӧдӧ берген улус. Ак чырайлу эр кижи айылдыҥ ээзи болгон, экинчизи кара чырайлу, айылдап келген кижи эмтир. Алдында jаан табакта толтыра jуулу эт салынган, айактарда толтыра мӱн урулган, база да табакта толтыра курсакту араай, табылу куучындажып отургандар. Балдарды кӧрӱп, айылдыҥ ээзи: «Слер кайдаҥ келгенер, балдар? Ады-jолор кем? Сӧӧк-тайагар не?» – деп сураган. Jаанзымак деген, омок уул, чыдалы чыгып калган бала, араай удура сураган:\n–Слердиҥ ады-jолор кем, сӧӧк-тайагар кем, ӧрӧкӧн?\nАйылдыҥ ээзи кижи каруузын мынайда берген: «Мениҥ сӧӧгим брат-ара, бу отурган кижи кара-таҥды сӧӧктӱ. А сениҥ сӧӧгиҥ не, балам?». Ол тушта уулдардыҥ jаанзымагы айткан: «Ой, ара, сӧӧгим билер болзом, мынай jӱрген болор тийдер бе?».\nОл тушта кӧӧркий балдар ӧҥзиреген, кӧзи карарып, jыгыларга брааткан карындажы jада тӱшти, уйуктаарга jыгылган — база ла чеҥи чыгып. Айылдыҥ ээзи чочып, jалчыларын кыйгырган, балдарды ӧҥдӧйтӧ тартып, оозындӧӧн курсак салып азырагылаган. Балдарды эмеш азырап, уйуктадып алып, оноҥ ары сурактар берген.\nБалдар кайдаҥ келгенин билбес, беш jаш кирелӱ балдар болгон, тенип басканы ӱч-тӧрт jылга jеде берген. Санааларына jаҥыс ла энези, jиит, jараш кижи болгон, адазы база jиит, кожо чыккан карындаштары кӧп болгон. Jараш тура. Кӧп мал-аш. Ӧскӧ нени де билбес. Ол тушта айылдыҥ ээзи кижи улу тынып, jаан деген уулдӧӧн кӧрӱп, мынайда айткан: «Бу уулды мен аларым, уулдарымды кӧптӧдӧтӧм, бала эдип алатам, мелjен-ара сӧӧк беретем» деген.\nЭкинчи уулдӧӧн кӧрӱп, айылдап келген эр кижи айткан: «Бу уулды мен алатам, уулдарымды кӧптӧдӧтӧм, бала эдип алатам, мен бу уулга сары-таҥды сӧӧк берип jадым».\nJе онойып, эки кӧӧркий ада-энеге jедижип, оноҥ ары jӱрӱм jӱрӱп, айылду болуп, бала азырап, мал азырап, Алтайга чыдап, оноҥ ары кижи болгондор. «Кижиниҥ ырызын ӧскӧ кижи албас» деп кеп сӧс бар.\nЭмди эки игис уулдардаҥ барган мелjен-ара сӧӧктӱ ле сары-таҥды сӧӧктӱ улус бис.\n«Ой, ара» деп айткан уулдаҥ барган улус бис, Кан-Карасуу деп алтайда: Тоедовтор, Папитовтор, Иртаевтер, Папашевтер, Шалдуровтор; Кӧзӱлде: Ютеевтер, Билтековтор, Карындаковтор, Кыдрашевтер, Агиндер; Кайсында: Куклиндер, Епишевтер, Кабиндер, Бутусовтор, Пилисовтор, Чичкаковтор, о. ӧ.\nСары-таҥды уулдаҥ барган балдарды мен кӧп билбезим, билетеним: Альчиковтор, Пепиевтер, Ябыевтер…\nЭнем ӧрӧкӧн айдатан: «Слер, кыстар, эмди чыдап барадар, кийнинде кижиге барарар, сары-таҥды ла мелjин-ара сӧӧктӱ уулдарга барбагар, олор слердиҥ каны jаҥыс карындаштарар болор. Jурт слерде болбос, бир бирӱзи ӧлӧр».\nЭнемниҥ айтканыла болзо, мен угы-тӧзимди алты ӱйеге jетире билерим. Мениҥ адам Байлыс, оныҥ адазы Папыйт, оныҥ адазы Чорпок, оныҥ адазы Саа, оныҥ адазы Кузук, оныҥ адазы Кирее. Бистиҥ ада-ӧбӧкӧбис ондый тӱӱкилӱ улус болор. Эмди бис ада-ӧбӧкӧбисти билдис.\nJаҥыс ла олор кайдаҥ келген, кандый укту улус болгон деп билбезис. Эки уул базып jӱреле, алтай тилге ӱренип, угы-тӧзин айдар аргазы jок, jаш балдар болгон. Эмди сананып отурзам, кандый кӧӧркий эки балазын jылыйтып, ыйлады не? Jер-алтайдыҥ ӱстине jуу-чактаҥ jаман неме jок… Jе канайдар, куучынды оноҥ ары улалтактар.\nЭнем ӧрӧкӧнниҥ айдыжыла, ада-ӧбӧкӧлӧрис садучы-коjойым улус болгон. Ончолоры бай, jана баспас, иштеҥкей, мал азыраар, саду ӧткӱрер, албатыга jалакай улус болуптыр. Чорпок деген ада-ӧбӧкӧгӧ белен байлык келген, бойы да садучы кижи болзын. Базарга барып садыжып, тӧлӱге берер, тӧлӱге алар, jанында тажуур аракылу, ичип алып садыжар. Оны кӧрӱп, адазы Саа деген ада-ӧбӧкӧбис уулын айлынаҥ сӱрген. «Сен, уул, мени jоксырадатан эмтириҥ, jӱр мениҥ jанымнаҥ!» – деп ачынган. Ол тушта Чорпок уулы айткан: «Алатан алыжым бар, алыжатаҥ ба? Беретен берижим бар, берижетеҥ бе?». Адазы айткан туру: «Алатан алыжыҥ да керек jок, беретен берижиҥ де керек jок, jӱр мениҥ айлымнаҥ, jаҥыс ла баркам Папыйтты артыргызып кой». Папыйт бистиҥ таадабыс. Ол тушта уулы айткан: «Алатан алымымды алышпас болзоҥ, беретен беримимди беришбес болзоҥ, баламды да бербезим». Анайып айдала, балазын атка отургызала, чабып jӱре берген. Оноҥ барала, Кан-Карасуу деп jерге, Сары-Кобы алтайга токтоп, мал азырап, бала азырап jада берген. Алатан алыжын алган, беретен берижин берген, алатаны кӧп болгон: ак-боролу мал келген, кызыл jеерен jӱгӱрӱктер келген, оноҥ ары байып, сайрап jада берген. Сары-Кобы кыштузы болгон, Алтын-Чачак jайлузы болгон.\nЭмди Алтын-Чачак кырдыҥ колтыгында уулдарым Айдар ла Мерген фермер болуп иштейт.\nЧорпоктыҥ алган, jуртаган ээжи кыпчак сӧӧктӱ Кӱтрешке деп келин. Оныҥ кожо чыккандары: эки уул Тышкыл (кызы Капшай), Марча (кызы Марчина Тана) ла сыйны Матрашка (кызы Айбычы Ялбакова, уулдары Сарышка ла Тизир).\nЧорпок деп таадам Папыйт ла Пастух деп уулдарлу болгон, jаан кызы Казакпай jуртка барып jуртаган, кичинек кызы Кыпчак jайзаҥ jуртына jуртаган. Ол баланыҥ ады кем, Кыпчак jайзаҥныҥ ады кем, оны угуп албагам.\nПапыйт ла Пастух уулдары чыдап, айылду, бала-барка, мал азырап jада берген.\nЧорпок таадам кара jаҥыскан jада берерде, аралардыҥ ортозынаҥ jайзаҥ эдип, Папыйт таадабысты jайзаҥга кӧстӧгӧн. Папыйт таадабыс база ла садучы кижи болгон. Монгол, Китай, Тыва ла оноҥ до ӧскӧ jерлерле садышкан.\nЧорпок таадабыс садыжып турала, аракыга кӱйӱп ӧлгӧн деп, энем куучындаган. Эмди ол таадабыстыҥ сӧӧги Сары-Кобы алтайда, бийик кара корум ташла јазылган jадыры. Таадамныҥ јӧӧжӧзинеҥ арткан мӧш агаштаҥ эткен аптра (кайырчак) мениҥ айлымда туру. Эки эжиги јылдыра ачылат. Ичинде база бир кичинек јажытту кып бар, байла, алтын-мӧҥӱн ле акча-манат јаткан. Аптрада бир де каду јок. Эткен јылы ичјанында «1886» деп бичилген.\nПапыйттыҥ ӱйи кыпчак сӧӧктӱ Уйачы, оныҥ кожо чыккандары Токтомыс ла Алчак.\nПапыйт jайзаҥ jирме беш айгыр малду, тоозы jок койлу, уйлу байып-сайрап, Кан jалаҥында jуртаган.\nJаан уулы Байлыс, бистиҥ адабыс, коркышту седеҥ, омок, эптӱ-jараш чырайлу, кызыл-jеерен атту, кызыл торко тонду, торко чачагы jайылган кижи болгон.\nОныҥ ортон уулы Тойот, оныҥ уулы Jелмек Тойодов — Социалистический Иштиҥ Геройы.\nКичинек уулы Чулубай болгон.\nТузан деген кызы Казакпай jуртына jуртаган, бала-барка азырап, база ла ӧҥжик-jараш, ус кижи болгон. Алтын-мӧҥӱн ӱйгендӱ, ай-jылдысла кееркеткен кеjим-токымду, ээр-ӱйгендӱ, атка минзе, элес эдер кижи болгон.\nКичинек кызы – Тусаш Кӧзӱлде Кыйын jуртка jуртаган, канча бала азырап, база да омок кижи болгон, айткан сӧзи jерге тӱшпес.\nАдамныҥ баштапкы эш-нӧкӧри Куртовтордоҥ. Айыл-jурты ооружып, алган эжи оорунаҥ улам jада калган. Эки jашту jаш балалу арткан. Ол баланыҥ ады Кураан Байлысовна, кергилдердиҥ jуртына jуртаган. Мениҥ энемле туштажып танышкан. Энем ак чырайлу, коо-јараш сынду, чачы будуныҥ чоҥчойына тийип jӱрген, сӱреен jараш кижи болгон.\nЭнемниҥ jаткан jери – Алтын-Туу. Энем Алтын-Туу керегинде куучын айтса, бис соныркап угатаныс. Энемниҥ баштапкы jурты кӧбӧктӧрдӧ, Тектиев jуртта болгон. Jаш тужында, jаҥы ла чечектеп чыдап келерде, јалаҥда койлоп jӱрген баланы кӧбӧктӧр тудуп апарган. Кийнинеҥ ары тодоштор – энемниҥ ака-карындаштары сӱрӱжип, jаба jедип албаган. Оныҥ кийнинеҥ кӧбӧктӧр, бӧктӧргӱзине тажуур артынып, бӧрӱктерин кептей кийип, белине тос бууланып, кудага чӧйилип келген.\nӰч кӱнге чӧгӧдӧп, ӱч кӱнге jалынып кудалаган. Энемниҥ адазы Бешпек деп кижи болгон, энези Мӧндӱр-Соккон jурттаҥ Сапыш деп кижиниҥ кызы, jаанамныҥ ады Чалчык.\nКуданы кудалап, jӧбин угуп, кудалар jымжап, оноҥ ары той эдип jыргаган. Кӱӱни jетпеген энем бир айдыҥ бажынаҥ ада-энезине jанып келген…\nКалыҥ уктыҥ – тӱӱкизи калыҥ\nJаан удабай, адам ла энем туштажып, айылду болгон. Энемнеҥ чыккан jаан уулы – Митр деп атту болгон. Ол эмди бистиҥ акабыс Василий Дайсович, эмезе Митр. Акам чыгарда, революция башталган ӧй, коллективизация деп неме башталып калган тужы. Кан-Оозы аймакта сельсовет башталып калган. Адам уулын сельсоветке бичидип барган, ого кирип барарда, уулыҥныҥ ады кем деп сураган. Адам уулыныҥ ады Дмитрий деген, фамилиязы Папитов, бойым Байлыс деген.\nЧыкканын керелеген кере бичигин (свидетельство о рождении) jазаарга, Дмитрий Байлысович Папитов деп бичидип алган. Адам собестеҥ справка керек боло берерде, собестеҥ барып jадала, кӧрӱш-таныштар туштай берерде, олорло куучындашкан. Чайныйга киреле, чайлап ийген. Оныҥ кийнинде собестӧӧн барган. Кирип барала, меге мындый бичик керек деген. Jе уулдыҥ ады кем деп сураарда, адам уулыныҥ адын ундып койгон. Собесте отурган келиндер кӧп аттар тоологон. Адам jок ло jок деген. Учында «Василий бе» деп айдарда, «эйе-эйе» деген, jе Василий деп бичиген. «Бойоордыҥ адар кем, ӧрӧкӧн?» – деерде, адам бойыныҥ адын ундып койгон. Ӧрӧкӧн маҥзаарып «Байс, Тайс, …» – деп jатканча, Папитов Василий Дайсович деп бичип койгон.\nОныҥ ла кийнинеҥ бистиҥ акабыс Василий Дайсович болуп калган. Бистиҥ jаан jашту улус Дмитрий деп айдып болбой, Митр деп айдатан болгон. Акам тӧрт jашка jеткенче, таадабысты кулактагалак болгон. Акам ак-сары чачту, сӱреен шыраҥкай бала болгон. Таадам Папыйт jайзаҥ бойыныҥ уул барказын ӧҥӧрип алып, атту экӱ араайынаҥ jӧптӧжип алып, jорткылап jӱретен. «Ондо мал jӱрӱ, олдӧӧн барак, ол кобыда айыл туру, олдӧӧн барак» – деп, таадазын онойдо чӧрчӧктӧп jӱретен. «Ол кобыда чӧрчӧк айдылып jат, ого барак» (озогы улус чӧрчӧкти беш-алты кӱнге кайлайтан да). Таадабыс бистиҥ эмеш тизезинеҥ оору кижи болгон.\nОныҥ кийнинеҥ кулакташ (репрессия), коллективизация башталган. Озо ло баштап, албаты алдына ӧрӧкӧнди экелип, jайзаҥ кижини базынгылап: «Сен бай, сен кулак, сен Советтиҥ ӧштӱзи!…» – деп кыйгырышкылап, кезедип, курын кодоро, чече тартала, jыртып мергедеген. Таадамныҥ мал-ажын айрыйла, бойын айдуга апарган. Оныҥ канча айгыр малы, канча колхозторго, совхозторго барган, уйлары, койлоры база ла ӱлежӱге кирген. Jаанам Уйачы Мӧндӱр-Соккон jурттаҥ кыпчак сӧӧктӱ кижи болгон, кожо чыккан карындаштары Токтомыс ла Алчак деп уулдар болгон. Jаанам база ла эки буттаҥ ооруп калган jажы jаанай берген кижи. Таадамды айдай берген, бастыра jӧӧжӧзин конфисковать эдип койгон. Јаанам кийис тереде, айлында jаҥыскан арткан. Бала-барказын качтырып, кайдӧӧн дӧ jайлаткан ошкош. Тусан эjем энезин эртен келип апарарым, бу ла тӱнди jадар деген. Ол тушта Кан-Карасуу ӧзӧктӧ «Jаҥы-Jӱрӱм» деп колхоз башталган. Тӱнде jаанам jадарда, эжик ачылып, кижи кирген. Ол кижиниҥ адын айтпайын, тӱҥей ле бала-баркалу кижи, балдарына кӱч болор. Jаанамныҥ алдында ак ширдек тӧжӧк салынган, кой терези jууркан jабынган jаткан. Ол кижи кирип келеле, кыйгырып баштаган: «Сен байдыҥ сӱрекей каты! Нени эдип jадыҥ, тур, кадыт» – деп багырала, jаанамдӧӧн ӱкӱс эткен. Оору кижи канайдар! Кыймыктабаган… Ол тушта ол кижи алдында салган тӧжӧгин чупча тарткан, jуурканды база алды. «Бу кадытты ӧлӱп калган болор дезем, тирӱ туру не? Эртен турага jетире ӧлӱп каларыҥ» дейле, ширдекти ле jуурканды алала, jӱре берген. Таҥ алдында Тусан эjем угуп jатса, кижи оҥтоор, чыгала кӧргӧжин, энези эжикте эҥмектеп келип jаткан. «Бу кандый болдор, эне? Мени не сакыбадар?» – деерде, ол керекти энези куучындап берген…\nЭмди мен карыыр jажы jеде берген кайран таадам кайда jеҥ jастанып jыгылдыҥ деп, сананып jадым. Кандый шыра кӧрдиҥ? Аштап, торолоп ӧлдиҥ бе? Эмезе jебрен ӧбӧкӧҥ чилеп, ӧскӧ алтайга барала, ыйладыҥ ба? Сыктадыҥ ба?…\nОл тушта бистиҥ адабысты, Байлысты, кулактыҥ уулы дейле, иш те бербес, jуртка да jууктатпас болгон. Адам ӧрӧкӧн аштап-суузап, торолоп баскан. Энем-адам ол тушта тӧрт балалу болгон: Куран эjем, акам Василий Дайсович, Чодый акам, Jыламаш эjем. Адамды канайып кулактабаган дезе, энем jокту кижиниҥ балазы болуп, jокту кижи алган деп арткан. Бу ӧйдӧ кара албаты торолоп баштаган. Акам, jаш неме, билезин ӧлтӱрбеске, Чодый акамла кожо кузуктап, jиилектеп турган. Энем балдарын торолотпоско, Jабаган јаар jойу барып, аш терип, оны jӱктенип алып, эки эмчеги таш болуп сӱтке саамчып, jӱк арайдаҥ jедип келип, балдарын азыраган. Адамды эмештеҥ колхозко ишке алып баштаган. Бистиҥ адабыс коркышту ӧлӧҥ чабар, иштеҥкей эҥирлер сайын шоор ойноор, кожоҥчы, кокырчы кижи болгон.\nАдазы jууга jӱре берерде, акам Василий Дайсович кӧӧркий кузуктап барар, коркышту узак jӱрер, энем ол тушта балазына санааркап, ыйлап: «Сен кайда балам, сен кайда-а? Капшай jан!» – деп айдып, кырдӧӧн кӧрӱп, эки кӧзиниҥ јажын арчып, балазын сакып, базып туратан. Уулы jедип келзе: «Сен не удадыҥ, балам» деп сураза, «Балдар азыраар керек» – деп, ол айдатан.\nУлу јууныҥ калапту јылдары\nЭки jаан уулы чыдап, торсуктары кӧдӱрилип ле келерде, jуу-согуш башталган. Адамды jуу-согушка апарган. Мен ол тушта ӱч айлу болгом. Энем кӧӧркий jети балалу, одус беш jашту jаш бойы арткан. Адабыс jууга барарда, эки jаан акалар аданыҥ ордына ада болуп, бисти азыраган. Куран эjем кӧӧркий бисти ӧлтӱрбей, турумкай иштеп, бисти азырашкан. Акам Василий Дайсович jаш та болзо, аҥдап барар, аткан огы jерге тӱшпес, кезер аҥчы кижи болуп чыдап келген. Эки акабыс бисти элик-аҥныҥ эдиле азырап, ӧркӧ-момондоп, кийим-курсак экелетен, бистий немелерди торолотпой азыраган. Эмеш чыдап келеле, санаама кирет: jурттыҥ jанында Адырган деп jалаҥда акалар, эjелер букала, уйла jер кыралап туратан, бис Лида эjемле кожо, обед ле болзо, кӱчӱктер чилеп, jедип барарыс, акалардыҥ курсагын jип алатан ошкожыс. Эмди сананзам, акам коркышту jалакай, кокурчы кижи болгон, оныҥ бастыра jӱрӱмин канайып бичиир…\nАдам Сибирский стрелковый полкто болгон. Ленинградтыҥ алдында jаан jуу-согушта турушкан. Бир катап атакага баргылаган, бу ӧйдӧ немецкий самолеттор келеле, бомба таштаган, бу полкты jерле тӱҥейлештирип койгон. Оноҥ jаҥыс ла он сегис jашту бир уул тирӱ чыккан. Ол уул айдып келген деп, энем айткан.\nБистиҥ Кара-Суу jеристе чӧрчӧк айдатан Менjи Куртов деп кижи болгон. Айлы Алтыгы Кара-Суу деп jурттаҥ ыраак jок турган. Санабас, Адабас, Айабас деп уулдарлу, Ксения деп jаҥыс кысту болгон. Ол ӧрӧкӧн Алтыгы Кара-Суу алтайына jараш айас эҥирлер сайын орык, ару шоркырап аккан сууныҥ jарадына балдарды jууйтан, jаан да улус келип, чӧрчӧк угатан. Jылу эҥирде балдар будактар jууп, такпайлар терип, сууныҥ jарадына от салатан.\nӦрӧкӧнди айландыра отурып, чӧрчӧк угарга белетенип ийетен. Менjи ӧрӧкӧн топшуурын алып, кылына тийген ле кийнинде, jер-алтай кубула бергендий болотон. Оныҥ jараш ӱни ле топшуурдыҥ ӱни биригип, jебрен Алтайга jӱргендий угулатан. Маадай-Кара, Малчы-Мерген, Очы-Бала, Ӧскӱс-Уул деп чӧрчӧктӧр угатаныс, бир чӧрчӧкти тӧрт кӱн кайлайтан болгон. Айландыра ар-бӱткен чӧрчӧккӧ тӱҥей, кучкаштардыҥ ӱни ол ӧрӧкӧнлӧ кожо кожоҥдогондый. Талаҥ-келеҥ кучыгаш кулун чылап киштеп турар, казан кырган чилеп, тыҥкылдап турар, кижи чилеп, сыгырып турар. Ортозында кӱӱк jараштыра jаҥкылдада эдер, талтар деген куш тартылдаар, ортозына ӱкӱ «ӱӱп, ӱӱп, ӱӱп» – деп этсе, куйка бажар jимиреп турар. Ол ӧрӧкӧнниҥ кайлаганын уксар, чек ле ыйыҥ келер. Мениҥ Василий Дайсович акам коркышту чӧрчӧк угар, сӱӱр кижи болгон. Бойы да чӧрчӧк айдар, кожоҥдоор кижи.\nЭjем ӧрӧкӧн кожоҥдойло, эки кӧзин арчып ийетен.\nКара-Суу jуртта балдар айылду болзо, кӧп ойындар, кокур эрмектер угулатан. Айабас таайдыҥ тойы болгоны санаама кирет, экелген jаш кыс Jалаҥай-Бажынаҥ. Капшай деп кыс болгон, эки качары кып-кызыл, эки тулуҥы кап-кара, эки кӧзи jап-jараш. Алтыгы Кара-Суу алтайда, jап-jажыл тӱс jерге, сыранду jаҥы айыл тудулган. Тӱнӱгине ак кайыҥ, эжигине ак кыйра буулалган jараш айыл тура берген. Ак кайыҥда ак кӧжӧгӧ буулаган келин келип jаткан, эки jанында эки келин, jаш келинди колтуктап, кожоҥло келгилеп, айылга кирип, той башталган. Келинниҥ бажын ӧӧрӱп, отко сӱт ӱрӱстеп, ӱс тамызып, алкыш сӧстӧр айдыжатан. Бу ла ӧйдӧ алтай ойын башталатан: таайы айгыр болор, jеҥелер беелер болуп киштежип, айылдыҥ сыраҥын, тегелдейлерин алкыштар айдып сӱркӱштейтен. Озогыда алтай албаты содон, чӧбрӧлӧ jапкан айылдарлу болгон. Эҥирде тойдыҥ ойыны болотон, кӧчӧ азып, бала-барка кӱреелей туруп, jаҥар кожоҥ баштайтан:\nТӱмен быркан шокшосын,\nТӱре салган jӧӧжӧҥӧ\nТӱӱнчекте бала jайкансын.\nКанча быркан шокшосын.\nКабыра салган jӧӧжӧҥӧ\nКабайда бала jайкансын.\nОноҥ до ӧскӧ кӧп табышкактар таҥ атканча угулып, ойногылаган. Jаш балдар, бистер, кол ӱзӱжип jӱгӱретенис.\nАйылдыҥ тӱнӱгинеҥ эт чыгара таштаза, алкышту сӧс айдылза, тышкары турган бала-барка оны тударга, ӱсти-ӱстине бакчарылыжып, баштактарыска чыдашпай, тыҥ тартыжуда турарыс.\nМитр акам партияга кирерге сананган, је сен кулактыҥ балазы деп айдып, партияга албай турарда, ол Сталинге: «Мен мындый кижи, мени нениҥ учун партияга албай турган, jаҥга удура барабагам jаш бойым» деп письмо бичиген. Сталиннеҥ каруу келген: «Сын за отца не отвечает», тургуза ла партияга алзын» деп. Бу ла jуукка jетире ол письмо jӱретен, балдар оны jылыйткан ошкош. Оноҥ ары акам иштеп баштаган эди.\nАралардыҥ билелери jаан, балдары кӧп, балдарына кару улус. Иштеҥкей, анчада ла мал-ашка кӱӱндӱ улус, ол ажыра байып турган. Онойдо ок тилдери эптӱ, jолдоры садуга ачык. Ойын-jыргалдарда туружар, кожоҥчы, ойынзак, тилдери чечен.\nУгы-тӧзи кӧкӧ-мӧҥкӧ, байлӱ агажы — карагай, байлу аҥы — агас, таҥмазы куйрукту jаҥы ай, кыйразы кӧк ӧҥдӱ.\nJайзаҥ угы баланаҥ балага келген. Бажында «ой, ара» деген уулды брат-ара азырап чыдадала, эпчилин, чыйрагын ла албаданчагын кӧрӱп, албаты ортодо тоомjылу болгонына тайанып, jайзаҥга кӧстӧгӧн. Jурттыҥ калганчы jайзаҥы айдуга барарга jетире Папыйт болгон. Jаҥы jаҥ келгенинеҥ бери ӧскӧ jайзаҥ болбоды. Папыйттыҥ темичизи — Таты Борjин. Ол Озочы деп кысту болгон. Озочыныҥ jаҥыс кызы Анна, оныҥ уулы Валерий Аларушкин.\nЭскизин ойгозып, укканымды бичип турганым мындый: јаш ӱйе угы-тӧзин билип турзын, jииттер танышса, сӧӧктӧрин угушсын деп. Тӧрӧӧн балдар бой-бойыла алышпас учурлу — кӧрӧргӧ кӱч. Jаҥыс сӧӧктӱ балдардыҥ каны jаҥыс деп, jаандары айдыжып, токтодып турзын. Той тушта башпадыны таайы кандый сӧстӧрлӧ айдып баштайтан?… Калганчы ӧйдӧ балдар сӧӧктӧрин сурашпай, јурт тудар учуралдар кӧптӧй берген.\nБу бичимелди мен он jыл кайра бичип баштагам. Кайда да jастыралар бар болзо, jаманымды таштагар, кӧп немелер ундылып калган. Кычырган тӧрӧӧндӧр, кычыраачылар билерерди газет ажыра бичигер, мен де jилбиркеп кычырарым.