Кванториум: келер ӧйдиҥ улузын ӱредет… - altaicholmon\nАлтай Республикада 2019 јылдыҥ јаҥар айында ӱзеери ӱредӱниҥ «Кванториум-04» деп инновациялык площадказы ачылган. Оныҥ амадузы «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп федерал ӱлекерге келижип турган тергеелик ӱлекердиҥ керектерин бӱдӱрери болуп јат. «Кванториум-04» — ол бийик квалификациялу специалисттер балдарда келер ӧйдиҥ санаа-шӱӱлтелерин таскадып-ӱредип турган технопарк. Балдар мында алты ууламјыла ӱренет: IT-квантум, Промробоквантум, Энерджиквантум, Биоквантум, Геоквантум ла Хайтек.\n«Кванториумга» иштеерине кӧп квартиралу тураныҥ эки кады берилген. Алтай Республикада 2020 ле 2021 јылдарда мобильный «Кванториум» технопарктар тӧзӧлӧр учурлу. Бу јетирӱлер газеттиҥ кышкыдагы номеринде бичилген болгон.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркы – ӱзеери ӱредӱниҥ балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ јайалталарын ла аргаларын ачарына, олорды профессияларга ууламјылаарына керектӱ јаҥы модели. Бу площадка инженерлердиҥ кадрларын белетеерине, инновациялык технологиялар ла шӱӱлтелер табарына, тесттер ӧткӱрерине ле тузаланарына амаду-ууламјыла бийик технологиялык јепселдерле јеткилделген.\nРеспубликадагы технопаркта алты квантум иштейт:\n«Промробоквантумда» промышленный робототехниканыҥ кӧп тоолу предметтери кванторианецтерди билимниҥ ле инженерияныҥ мындый дисциплиналарыла јилбиркедет: механика, электроника, электротехника, физика, информатика (машинный ӱредӱ, техникалык кӧрӱм, операцияларла иштеери), математикалык моделирование ле ӧскӧлӧри де. Кижиниҥ ижиниҥ башка-башка бӧлӱктеринде, ол тоодо производстводо интеллектуал системалар тӧзӧӧрине ууламјылу ӱлекерлик бу иштер инженерия да, телекейге кӧрӱм де јанынаҥ элбеде сананарына таскадат, ӱредет. Эмдиги ӧйдиҥ роботторын тузаланары сӱреен элбеген: ойынчыктардаҥ ала производстводогы чӱмдӱ системаларга јетире.\n«IT-квантум» дезе, ӱренчиктерге информациялардыҥ технологияларыныҥ бӧлӱгинде тӧзӧгӧ болуп турган билгирлер берер, онойдо ок келер ӧйдиҥ ууламјыларына (не-немелердиҥ интернеди, машинный ӱредӱ, блокчейн, јетирӱлик јанынаҥ јеткер јок болоры ла ӧскӧлӧри де) кейс-технологияларды тузаланып, бир командада иштеери ажыра ӱредер амадулу тӧзӧлгӧн. IT-технологиялар тыҥ ӧзӱм алынып, бастыра ла бӧлӱктерде тузаланарына элбеде кирип туру, программированиениҥ ле технологиялардыҥ тилдерин ӱренери – јиит улуска келер ӧйгӧ ууламјы болуп јат.\n«Геоквантум»: географияныҥ ла геодезияныҥ тӧзӧгӧлӧри, карталар ла 3D-модельдер тургузары, виртуальный турлар тӧзӧӧри ле пилот јок учар аппараттарла иштеери – «Геоквантумда» ӱренгени балдарга мындый кайкамчылу телекей ачат. Геоинформациялык системалардыҥ бӧлӱгиниҥ специалисттери геологокайуда ла јер алдыныҥ тузалу казынтыларын табарында, градостроительстводо ло јурт ээлемде, коруланышта, јеткери јок болорында ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде керектӱ болуп туру. Ӱренчиктер айландыра телекейдиҥ бӱдӱминиҥ тӧзӧгӧлӧрин, ар-бӱткенниҥ айалгаларыныҥ јажыттарын оҥдоорго керектӱ билгирлер алат, геоинформатикалык билгирлерди, аргаларды ла элбек, кӧп јетирӱлерди тузаланарында ченемел алынат.\n«Биоквантумда» балдар биологияныҥ объекттерин ӱренериниҥ эмдиги методиказына ӱренет, биологияныҥ лабораторияларында ла тирӱ ар-бӱткенниҥ айалгаларында бӱгӱнги ӧйдиҥ јепселдериле иштеерине ӱренет. Јиит кванторианецтер башка-башка бӱдӱмдӱ микроскопторло иштеерине таскаар, организмдердиҥ клеткаларын ла ӧскӧзин де јарамыкту айалгаларда ӧскӱрерине, искусственный экосистемалар тӧзӧӧрине ле айландыра айалгалардыҥ олордыҥ ӧзӱмине камаанын шиҥдеерине ӱренип алар. Ӱренчиктер бионейроконструктордыҥ наборыла иштеп, эт-канныҥ биологиялык айалгаларын (јӱректиҥ биоэлектрический эрчимин, балтырлардыҥ эрчимин, терениҥ гальваникалык кемин) кемјиир аргалу, чӱмдӱ эмес медициналык јепселдер јуурына таскайт. Балдар тургузылган амадуларга јединерге инженерияныҥ болужына тайанарына ӱренет.\n«Энерджиквантум» ӱренчиктерди энер-гетиканыҥ темдектери ажыра ӱлекерлер тургузар иштерге ӱредет. Балдар тӧзӧгӧ модуль ажыра энергия алар тӧс системаларла, бойыныҥ тергеезиниҥ энергосистемазыныҥ бӱдӱмиле таныжат; соҥында тереҥжиде ӱренип, толо ӱлекерлерди бӱдӱрерине чыгып турулар. Ӱренчиктер «Энерджиквантумда» ӱредӱлерде альтернативный энергетиканыҥ тӧс ууламјыларына ла бу бӧлӱктерде практикалык билгирлер аларына, бӱгӱнги кӱнниҥ альтернативный энергетикага тӧзӧлгӧнгӧн транспорт тургузып-эдериниҥ ээжилерине ӱренедилер. Онойдо ок кинематикалык физика, токты химияныҥ болужыла алар физика, материаловедение аайынча билгирлер аладылар, гидродинамиканыҥ, электротехниканыҥ, фотониканыҥ тӧзӧгӧлӧрине ӱренет ле бу ууламјыларла ӱлекерлерле иштеер командада туружарына темигет.\nКванториумныҥ ӱредӱлӱ-методикалык ижин Россияныҥ университеттериниҥ эҥ артык методологторы Россияныҥ јарлу бийиктехнологиялык предприятиелериле, билим институттарыла кожо ӱлекерлеп тургузат. «Кванториум» деп ӱредӱлик система јӱрӱмде бар технологиялык кейстерге тӧзӧлгӧлӧнип, туружаачыларга инженерный кандый бир јазалды эдип-тӧзӧӧрин бажынаҥ ала учына јетире ӧдӧрине, ончозын бойы сананып-тӧзӧп, кубултып билерине ӱредет.\nКванториумныҥ ӱредӱлик ижи јиит «специалисттердиҥ» инженерияныҥ билимдериниҥ башка-башка бӧлӱктеринде ӱлекерлер тургузарына ла командада иштеерине темиктирерине тӧзӧлгӧлӧнгӧн.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркында ӱредӱлӱ иштиҥ тӧс ууламјызы – ол ӱлекерлер тургузып ӱренери. Кванториумныҥ туружаачы ӱренчиктери ӱлекерле иштеп, јаҥыс ла билгирлер алып турган эмес, је онойдо ок предметтерге ӱзеери ченемел алып јат: командада иштеп билери, јетирӱлерге анализ-шиҥжӱлер эдери ле кандый да јӧп-шӱӱлтеге келери, бу ончозы келер ӧйдӧ технологиялык иштердиҥ кандый ла бӧлӱгинде једимдӱ специалисттер болор арга берет.\nКванториумныҥ бастыра педагогторы Россияныҥ јаан деген ӱредӱлӱ тӧс јерлеринде квалификациязын бийиктедер курстарда ӱренгендер. Олор мындый темаларла ӱредӱ ӧткӧндӧр: «Ӱлекерле иштеерине таскадарында ээлгир компетенцияларга ӱредериниҥ тӧс технологиялары» (Липецк кала), «Балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзинде кейс-технологияларды ла ӱлекерлердиҥ методиказын тузаланарыла јаба јетирӱлик технологиялар» (Москва, «Сколково», Томск, Пенза, Великий Новгород калалар).\n«Кванториум-04» деп инновациялык площадка республиканыҥ 12 јаштаҥ ала 18 јашка јетире јашӧскӱримине ле балдарына јарамыкту тӧзӧлгӧн. Ондо кажы ла јыл 800 кирези бала јаантайын ӱренер аргалу. Балдар ла јашӧскӱрим акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱренет, Кванториумныҥ ижи акча-манатла федерал ла республикан бюджеттердеҥ јеткилделет.\nТехнопаркта «Јарамыкту айалга» деп программа аайынча су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдар база ӱренет. Кванториумныҥ туразы механический подъемникле, лифтле јеткилделген, коляскада отурган балдардыҥ таҥынаҥ гигиеназыныҥ кыптары иштейт.\nБалдар јаҥыс ла квантумдардыҥ кыптарында ӱренерин јакшызынып турган эмес, је онойдо ок олор шахматту гостиныйда, лекторийде, ӱлекерлер тургузар јерде ле коворкингтиҥ јеринде болорын сӱӱйдилер. Олор калганчы јерде јуулыжып, шӱӱлтелериле ӱлежет, јаба иштеп темигет, кичинек те болзо, ачылталар эдет, бӱгӱнги билимниҥ башка-башка бӧлӱктериниҥ белтиринде турган јӧп-шӱӱлтеге келгилейт.\nБалдардыҥ технопаркында ӧткӱрилип турган керектер јӱзӱн-башка, ол тоодо Космонавтиканыҥ кӱнин байрамдаарына учурлай керектер, оноҥ Јаҥы јылды байрамдаарына учурлалган јаҥжыгулу керек – «Кванточибичек» ле технопарктыҥ бойыныҥ мындый керектери: инженерный каникулдар, ӱлекерлердиҥ ярмарказы, ӱлекерлердиҥ сессиязы ла кӧп ӧскӧлӧри де.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркыныҥ јаан учурлу кеерктериниҥ бирӱзи – ол балдарды инженерный профессиларла таныштырары болуп туру. Педагогтор ӱредӱлерде балдарга технопаркта ӱренген кийнинде олордыҥ алдында ачылатан аргалары керегинде куучындайдылар.\nЈаандап калган кажы ла баланыҥ алдында јӱрӱминде кандый профессияны талдаар ла кандыйына ӱренер деген кӱч сурак тура берет. Ол профессия јаҥыс ла јилбилӱ болор эмес, је баланыҥ кылык-јаҥына, аҥылузына ла ӧскӧ дӧ јанынаҥ келижип турарын кичеер керек. Јӱк бу ончозы јаражып, келижип турганда, кижиге ижи сӱӱнчи, јайаандый ӧктӧм лӧ кирелтелӱ јӱрӱм берер ине.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» технопаркында ӱредӱлер балага профессиязында јолын табарында болужат, олордо јӱк мында 3D-принтерле иштеерине ӱренер, фрезерный станокто, лазерный гравердо иштеериле таныжар арга бар, онойдо ок ол мында ок электронный микроскопло иштеер ле квадрокоптердыҥ ижиле таныжар аргалу.\nБалдарга ла јашӧскӱримге келер ӧйдиҥ иштиҥ рыногында суруда болотон специальнозын јакшы билип алала, талдаарында болужары учурлу. Олор соҥында бойына јарамыкту јолын таап, јакшы ишјал алып, јӱрӱминде буттарына бек турзын деп, болужар керек.


Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / М.В Чевалковтын "Тегинен тегин jурбе" деп улгериле иш\n«Улаган аймак» Муниципал ÿредÿлÿ «Улаганныҥ баштамы ÿредÿлÿ школы»\nМ.В Чевалковтыҥ «Тегинеҥ тегин jÿрбе» деп ÿлгериле иш\nТургузаачызы: Бадыкина С.В.\nБаштамы класстардыҥ ÿредÿчизи\nУлаган jурт, 2015 j.\nТема: М.В.Чевалков-баштапкы алтай бичиичи\nАмадузы: 1) Балдар баштапкы алтай бичиичиле,оныҥ jÿрÿми ле творчествозыла таныштырар;\nКара башту албатызына килеҥкей, ajaрыҥгкай болорына, тилин тоорына, суурине тазыктырары;\nБалдардыҥ кöрÿм - шÿÿлтезин тереҥжидери, jиит ÿйе ишти сÿÿрине, санаалу, ойгор болорына ÿредери.\nКеректу материал: сöзлик сöстöр, диопроектор, экран, ÿредÿчиге компьютер\nУроктыҥ бÿдÿми: jaҥы теманы ÿредери\nУроктык öдöр аайы\nКлассты урокко белетеери.\n-Бастырагар кöстöригерди jyмуп ийеле,кандый бир jакшы болгон кÿнди, jайды ба, айса келер jaҥы jылды ба сананып ийер. А эмди бÿгÿн урокто jакшы иштенерим, кöп билгирлер аларым деп кажыгарла санапып, бойыгарга кÿÿнзегер. Je, кöзигерди ачыгар.Мен слерлерге база jакшы иштенип, кöпти билип алыгар деп кÿÿнзейдим.\nУроктык темазы ла амадузыла таныштырары.\n-Кычыраарыныҥ урокторында слерлер алтай бичиичилердиҥ куучындары ла ÿлгерлерин кычырып, авторлоры керегинде билип, олор керегинде биледигер. Бÿгÿн бис урокто эҥ баштапкы алтай бичиичиле таныжарыс, оныҥ ÿлгери ажыра кижиник кылык jаҥдары керегинде куучындажарыс.\nОл кем болгоны керегинде биске билерге слердиҥ балдар болужар. Олор библиотекага jÿpÿп, биске jeтирÿ белетеп алган. Слерлер, араай отурып, лаптап угыгар.\n( 1 - кы баланыҥ jетирÿзи)\n-Кем керегинде куучындады...?\nКичинек тужында ол кандый болгон?\nJaкшы. Эмди биске\tбелетеген jетирузин угактар.\n( 2-чи баланыҥ jетирÿзи)\nМихаил бичикке кемнеҥ, канайда ÿренип алды?\n(Балдардыҥ каруулары - Андрыйан аказы кычырганда, кожо отуруп, таныктардыҥ аттарын сурап туратан.\nАбыс Макарий бичик сыйлап берген\nОл öлöнгö, одынга барганда, jолой кычырып , бичикке ÿренип алган)\n- Биске\tбаза jeтирÿ эдерге белетенген\tjетрÿзин угайлы.\n(3-чи ÿренчиктиҥ jетирÿзи)\n_ М.В.Чевалков кандый кылыкту улусты сÿÿбейтен, Jаратпайтан болгон эмтир?\nСÿрекей jaкшы белетенген балдар. Слерге jaaн быйан.\nУроктыҥ темазы аайынча иш.\n-Айдарда,баштапкы алтай бичиичи кем?\n-Слер ол кижини кандый бÿдÿмдÿ ле кандый кылык jаҥду деп сананып туругар?\n( узун сынду, курч кöстöрлу, ойгор санаалу)\n-М.В. 84 jaшкa jeтиpe jaжan, jооныбыскa jанысла баштапкы алтай бичиичи болгоныла jарлалган эмес, ол алтай албатызын ару-чек jадарына, иштенкей болорына jaaн тузазын jeтирген. Албатызын öрö кöдÿрерге бойыныҥ бичиичи jолын баштаарга ого орус учёный В.В.Радлов кöп болушкан. Туулу -Алтайда Р.Радловтыҥ адыла ороом адалган, М.В.Чевалковтыҥ адыла- библиотека адалган. М.В. Эҥ баштапкы бичиги бу «Чöбöлкöптиҥ jÿpÿми»\nСлер бу бичигиле, öскöдö бичиктериле библиотеканаҥ алып таныжар аргаар бар.\nКичинек амырап ийектер. Слер айлыгарда эне-адагарга болужып jадыгар ба?\nНени эдип jадыгар? Jaкшы.\nЭмди суулап барактар, сууны кöнöктöргö сузайлы, айылга апарадыс Одынды канайда jaрып турганын кöгузип беригер.( 1, 2, З.база ла 1,2.3., де база уч агаш jaрып ийектер)\n-Суу бар, одын бар, отты салактар. Ыш трубанаҥ канайда чыгат. Ыш jайылат (балдар кöргÿзет)\nV. Ӱлгерле иш\n-Эмди бис М.В. «Тегиннеҥ тегин jÿрбе»- деп ÿлгериле таныжарыбыс. Слайд - тил темиктирери\nа)Кычыраарынаҥ озо чын- jaрт кычырарга белетенерге иш\n-Бу экрандагы сöстöрди чокым, jaрт, тÿрген айдып кычырар керек.\nКузук алды тарал.\tАгашка чыкты тийинг.\nб)Ӱлгерди танынаҥ балдар бойы кычырар.\nВ) Сöзлик иш.\n-Балдар, кандый jaрт эмес сöстöр туштады?\n(доского танып- jaртына чыгар)\nГ) Ӱредÿчи ÿлгерди чокым-japт кычырганы\nА, бу ÿлгерди кандый ÿнле кычырар керек, сÿÿнчилÿ бе, кунукчылду 6a?Jaкapy ба?\nМен,эмди кычырзам, слер лаптап, угугар, кару беригер.\n-Чын, ÿлгерде биске jaкapy берип, ÿредип jaт.\nСлайд - ÿлгер бöлинген\nД) Ӱлгердиҥ шÿÿлтези аайынча иш\n-Эмди ÿлгердиҥ шÿÿлтезин кöрöргö, ÿлгерди тöртjолдыктап бöлип иштенектер.\nБу баштапкы бöлингенин кем кычыраар кÿÿнду?\n-Автор не деп jакарып туру?\n(суранып, айыл сайын баспа, улустак jииргe бедиренбе)\nСлайд- ÿлгер бöлинген\nБу jолдыктap бисти неге ÿредет, кижи кандый болбос учурлу?\n(jaлкy болбозын, иштенип jyрзин деп.)\nСлайд - ÿлгер бöлиги\nБу jолдыктарда, бичиичи, кандый сöстöрлö бисти ÿредет?\n( салбайып jыртык, кирлÿ базып jypбec)\nАлтай улуста мындый кеп сöс бар:\n«Кижиниҥ ажы, аш эмес;бозогоны ла чыкса туш калар»\nJaман да болзо, бойыныҥ кöчöҥ болзын,\nJaман да болзо, бойыкныҥ айлыҥ болзын.\nСлер авторло jöп пö, кажыла кижиниҥ бойыныҥ айлы jaкшы деп? -Кайда , кайда jÿрсе, слер jаныксап jадыгар ба?\nОрус албатыда мындый jакшынак кеп сöс база бар:\n«В гостях хорошо, а дома лучше». Улустыҥ айлында кандый да jaман болзо, де бойыкныҥ айлында артык.\n-М.В. ÿлгерин учында кандый сöстöрлö божодот кычырып ийер.\nКöзиҥ барда, кöрÿп ÿрен, колыҥ барда, иштенип jyp.\n-Бу сöстöрди канайда оҥдоп туругар?\n-Чын ла М.В.Чевалков ÿлгерди боыйныҥ jÿрÿмиле колбогон.Ол аказынаҥ бойы кычырып ÿренип, иштеҥкей болгон учун - баштапкы,ады jарлу алтай бичиичи болды.\n\_/1.Бичикте ÿлгерле иш\nА) Ӱлгерди ÿренчиктер танынаҥ кычыраары.\n-Эмди бичикте 82 бÿкти ачып, ÿлгерди бойыгар танынаҥ кычырыгар. -Слер нöкöрлеригерле болужып jадыгар ба?\nöмö -jöмö иштензе иш тÿрген барар ба, jaҥыскан иштензе бе?\nб) Фишбоунла иш\n-Кожо отурган нöкöлöригерле иштенип, бу балыктыҥ ÿстиги сööктöрине иштенкей кижи кандый болор керек ÿлгерге тайанып сöстöр бичигер, алды сööктöргö, jалку кижини кандый болгонын бичигер.\n(Балдар фишбоунды бичийт)\n-Кем иштеҥкей улустарды japтаган сöстöрин кычырып берер?\nЭмди jалку кижиниҥ кылыктарын кычырып беригер.\nВ)Кеп сöстöрле иш.\nСлерге кандый улус jaрайт?\nКандый кылыкту болор керек?\n-Бастыра албатыда улустыҥ кандый ла кылык —jaҥдары керегинде айткан чечен сöстöри, кеп сöстöри бар деп билерис. Айдарда мен алтайлардыҥ кеп сöзин баштап айтсам, слер оны jeтиpe айдар деп ойноп ийели.\nИштенкейдиҥ колы ус- иштенбестиҥ-( тили ус).\n*Ишти тилле этпей- (колло эт)\nКанча кире иштезеҥ- (ончо кире аларыҥ).\nГ) Балдарга темдектер тургузары\nСлерге бу урок jaрады ба?\nИштеген балдар ижи аайынча темдек алар. Кемге бÿгÿн «беш» темдек тургускадый деп слер бодойдыгар?\n-Чын, «бешти» бÿгÿн jaкшы ижиле алат ,\n-Тöрткö иштенген балдар\t,\nVII. Уроктын тÿп шÿÿлтези\n-Бис кем керегинде куучындаштыс?\n-Ол кандый кижи деп билип алдыгар?\n-Кандый jaкapy берет?\n-Бис М.В.сöстöриниҥ учурын сананып, келер öйдö тузалу керектер эдип, тоомjыда jypep керек .\nСлерлер jaкшы ÿренип, jaкшы керектер эдип, ады jолыгар албатыбыстыҥ ортозында ундулбай jypигер деп иженедим, кÿÿнзейдим.\nА/И - Ӱлгерди чокым jaрт кычырар.\nНомер материала: ДВ-384779


Ӧзӱмди – текши ийде-кӱчле - altaicholmon\nӦзӱмди – текши ийде-кӱчле\nВолгоградта эл отоктор ортодогы «Россияныҥ агажы-2019» деген албатылык форум ла «Россияныҥ агажы» деп кӧрӱ ӧткӧн.\nОбластьтыҥ губернаторы Олег Кувшинниковтыҥ таҥынаҥ айттырузыла оныҥ ижинде сенатор, Федерация Совединиҥ аграр-аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединде агаш комплекстиҥ сурактары аайынча экспертно-консультативный советтиҥ башкараачызы Татьяна Гигель турушкан.\nРоссияныҥ агажыныҥ сурактары – агашты тузаланары, каруулдаары, корыыры ла орныктырары Федерация Совединиҥ аҥылу ајарузында ла анайда ок Федерал Јуунныҥ Ӱстиги палатазыныҥ председатели Валентина Ивановна Матвиенконыҥ таҥынаҥ шиҥжӱзинде турганын јуунда, ондо дезе 300 кире улус турушкан, «Агаш комплекстиҥ сурактары ла олордыҥ аайына чыгар аргалар» деген јетирӱ эдип, парламентарий темдектеген.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, «Агашты тузаланганын кату шиҥжӱге алары ла агашты јасакты бузуп белетеерине удурлажары керегинде» Федерация Соведи белетеген јӧп агашты јараду јогынаҥ белетеерине токтоду болор ло агаш ээлемди кызалаҥнаҥ чыгарарга јӧмӧӧр.\nАгаш керегинде јасактарды быжулап јазаары аайынча ведомстволор ортодо тӧзӧлгӧн, Федерация Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы Юрий Воробьев башкарган ишмекчи бӧлӱктиҥ ижи керегинде куучындап, мында белетелген тӱп-шӱӱлтелер РФ-тыҥ башкарузына, министерстволорго ло ведомстволорго, РФ-тыҥ тергеелерине ижинде башкарынатан документ болуп барганын сенатор айткан.\nФедерация Совединиҥ аграр политика аайынча комитединдеги экспертно-консультативный советтиҥ ижи керегинде куучындап, тӧзӧлгӧнинеҥ бери тӧрт јылдаҥ ажыра ӧйгӧ ол ороонныҥ агаш байлыкту 60 тергеезиле јуук колбулу иштегенин, тӱп-шӱӱлтелер белетееринде специалисттердиҥ ле субъекттерде иштеген улустыҥ санаа-кӧрӱмине тайанганын парламентарий темдектеген. Улустыҥ айткан ончо ајаруларын ла шӱӱлтелерин ајаруга алганы агашпромышленный комплекстиҥ алдында турган сурактарды, тергеелердиҥ аҥылуларын оҥдоорына болушкан деп, ол айткан.\nБис тургуза ӧйдӧ агашты орныктырар иштерди пландаар, ӱрен агашты белетеер иштерди орныктырар некелте туруп јат деген шӱӱлтеге келгенис. Эмдиги бар агаштыҥ айалгазын чокум билерге оныҥ инвентаризациязын ӧткӱрер керек. Агашту јерлерге јолдор саларын биске сананар керек. Агаш ээлемде машиностроениениҥ ӧзӱми аайынча программаны кыска ӧйгӧ белетеп, государстволык кеминде јӧптӧӧр некелте туруп јат деп, Татьяна Гигель угускан.\nЭкспертный советтиҥ башкараачызыныҥ шӱӱлтезиле, чук бу иштерди бӱдӱрерге, олордыҥ тоозына дезе анайда ок агашты удурумга алып тузаланарын јасак кеминде толо јеткилдеери, агаш ээлемге чыгарган акчаныҥ сурактары, агашту јерлерде чыккан ӧрттӧрди тӱрген табып ӧчӱрер иштиҥ турултазын бийиктедери (2019 јылда агашту јерлерде ӧрттӧрдӧҥ болгон чыгым 7 миллиард салковой кире) кирип јат, јасакберим ишти јарандырар ла бюджеттеҥ ле бюджет эмес аргаларла ээлемниҥ ӧзӱмине керектӱ акчаны чыгарарын јеткилдеер керек.\nАгаш комплекске ӱредӱлӱ кадрлар белетеер, ээлемди билим јанынаҥ јеткилдеер, Агаш кодекстиҥ јаҥы редакциязын белетеп јазаар сурактар сӱрекей курч турганыла јӧпсинип, јӱк текши арга-кӱчле агаш ээлемниҥ ӧзӱмин јеткилдеер арга барын сенатор айткан. Волгоградский областьта болуп, Татьяна Гигель агашла иштеген Сокольский комбинаттыҥ цехтеринде ишле танышкан. Бу предприятие Европада эҥ артыктарыныҥ тоозына кирип јат, мында тура тударында тузаланган јелимдеген агаш конструкцияларды, ол тоодо јелимдеген агаштаҥ туткан туралардыҥ комплекттерин эдип јадылар.\nРоссияда агашла иштеген эҥ артык јерди Вологодчина тӧзӧп алганын Сокол калада агашла иштеген предприятиелердиҥ ижи кӧргӱскен. Мында иштиҥ кӧргӱзӱлери јылдаҥ јылга ӧзӧт, ченемел аларга келген улус база кӧптӧйт. Бу ок ӧйдӧ јараду јогынаҥ белетеген агаштыҥ кеми сӱрекей ас.\n«Россияныҥ агажы» деген кӧрӱ ороондо эҥ јаан кӧрӱлердиҥ бирӱзи. Оныҥ тӧзӧӧчилери агаш, целлюлозный-чаазын ла агашла иштеер промышленностьтыҥ, агаш ээлемниҥ предприятиелериниҥ ле машиностроениениҥ ончо эдип чыгарган продукциязын ла эдип турган јеткилдежин, анайда ок агаш ээлемде ишти јарандырар эмдиги ӧйдиҥ технологияларын кӧргӱскенин сенатор темдектеген.\nСенатордыҥ айтканыла, Вологодчина государстволык агаш байлыкты турулталу тузаланып ла гран ары јанынаҥ садып алган продукцияны јербойында эдилгенине солыыр программала иштеп, таҥынаҥ тергее бийик једимдӱ иштеериниҥ јозогын кӧргӱзет.


Јакшы керектер эдип тургандар ас эмес - altaicholmon\nОксана Табакаева јаҥыскан ӱч бала чыдадат. 14 ле 4 јашту кызычактарын ла уулчагы Даниилди. Ӱлӱрген айда ого тогус јажы толор. Ол Горно-Алтайсктыҥ 3-чи таҥмалу гимназиязында ӱренет ле дзюдоло тазыктырынат. Каланыҥ маргаандарында бойыныҥ бескезинде эки катап экинчи јер алган. Оныҥ база бир јилбӱӱзи – велосипед. Јаҥы велик керегинде быјыл Даниил сананбаган да.\n–Ооруныҥ кийнинеҥ эм тургуза иштебейдим. Ишке јӱк кӱскиде чыгарым. Эки баланы школго, база бирӱзин садикке белетеер керек. Оныҥ учун уулыма быјыл јаҥы велосипед алып болбозыс, айса болзо, эзенде аларыс деп јартаган болгом – деп, Оксана Георгиевна куучындаган. –А мында сакыбаган јанынаҥ сый! Бӱгӱн оноҥ ырысту кижи јок ошкош. Ол велосипединеҥ чек айрылбайт. Арай ла болзо, кожо уйуктабайт. Уулчагыма, оныҥ учун меге де бу јаан сӱӱнчи!\nДядя Кирилл – ол Кирилл Веселовский, «Су-кадык јӱрӱмниҥ академиязы» деп спортивно-оздоровительный тӧс јер» деген автономный коммерциялык эмес организацияныҥ башкараачызы.\nБу структура килемјилик ӱлекерлер аайынча иштейт – анчада ла Јайлу јуртта. Бу јурт Веселовскийлердиҥ кичӱ тӧрӧли болуп јат. Бир кӱӱндӱ улустыҥ ла спонсорлордыҥ, ол тоодо Фируза Керимова башкарып турган килемјиниҥ «Иман» фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле волонтерлор Јайлуныҥ школында иштиҥ кыбын, физика ла химия аайынча лаборатория јазагандар, јербойыныҥ болчомдорына алты байдарка садып бергендер ле Алтай Республиканыҥ депутады Сергей Тимошенскийле кожо Алтын Кӧлдӧ гребной слалом аайынча мастер-класс ӧткӱргендер. Анда ла, кӧлдиҥ јарадында, спортивный площадка ачкандар ла оны мынаҥ ары ӧскӱрерге албаданадылар. Площадкада воркаутка керектӱ јазалдар тургузылар.\nКирилл ле оныҥ нӧкӧрлӧри јаҥыс ла заповедный јерлерге болужып турган эмес, олор калада 3-чи таҥмалу гимназияга видеоконференцияга керектӱ јазал садала, тургузып берген. Эмди дезе Даниилге велосипед садып бергендер.\n–Бу кӧп балдарлу нак биле. Балдары да јалакай, јаантайын ару кийинген турар. Олордыҥ энези де ак-чек, кемзинчек кижи. Мен ого велосипед сыйлаарга јазанганыс деп эртедеҥ айтпагам да. Ол оны аларынаҥ мойноор эди. Айылдаш јаткан уулчакка сый эдерге турум деп, аргачы нӧкӧрлӧриме айткам. «Rock coffee-ниҥ» директоры Андрей Безменов, «Спека мебельдиҥ» јааны Леонид Петпенеков ло мен акча коштырып, велосипедти алганыс. Прокаттыҥ «Bikex Board» пунктыныҥ башкараачызы Дмитрий Андреев акча албазынаҥ ла велосипедти тузаланар эттире јазап берген.\n«Телекей јакшы керектер эдип турган улус јогынаҥ болбой јат деген сӧстӧрдиҥ чын болгонын эмди кӧрӧдим. Акту кӱӱнимнеҥ мындый болуш јетирген улуска алкыш-быйаным айдадым. Бистиҥ калада јалакай јӱректӱ андый улус бар болгоны кандый јакшы. Олор ӧскӧ улуска болужарга ӧй, ийде-кӱч ле кӱӱн табып турганы сӱреен талдама. Бастырагарга су-кадык, ырыс кӱӱнзейдим. Эдип турган јакшынак керектеригер, бумеранг чылап, кайра эбирилип турзын. Темдектегенер бӱдӱп турзын!» – деп, Оксана Табакаева Кириллге ле оныҥ нӧкӧрлӧрине табыштырган Быйанду самараларында бичиген.\n–Јакшынак, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаа арткан – деп, Кирилл Веселовский темдектеген. Ол бойы кыймыктанбас ар-јӧӧжӧниҥ «Altai House» агентствозын башкарат ла кирелтезиниҥ он процентин јаантайын килемјилик керектерге кӧчӱрет.


Эҥ артыктарыныҥ тоозында - altaicholmon\nЭмди јаҥыс ла бистиҥ республика ичинде эмес, је анайда ок текши ороон ичинде ады јарлу боло берген «Солнечная энергия+» компанияныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдаҥ кӧп ӧй ӧдӧ берди. Компанияны тӧзӧгӧн лӧ оныҥ ижин билгир башкарып јаткан кижи — јерлежис Андрей ЯЛБАКОВ.\nКачан да јаҥы ла ӱредӱзин божоткон јиит ле ӧктӧм уул бу јаҥы ла солун керекти јаҥысканга баштаган. Ол кӧп јорыктап, койчы-малчылардыҥ турлуларында эрмек-куучын ӧткӱрип, јӧпсинген улуска кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар тургузып баштаган. Баштапкы ла дизель-кӱнниҥ электростанциязы Алтын-Кӧлдиҥ јарадында Jайлуда тургузылган. Удабай компанияныҥ ижиниҥ турулталузына, келер ӧйине бӱткен ишчилери бир эмештеҥ кӧптӧп, ченемел јаанаган. Тургуза ӧйдӧ ондо бийик профессионал, ченемелдӱ ле эрчимдӱ ӧмӧлик иштейт. Олордыҥ кеми јаан ижиниҥ шылтузында тергеениҥ једерге кӱч ле ыраак јерлеринде станциялар база тургузылган ла компания олорды эмдиге ајаруда тудуп, јазалду ла шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрет.\nТӧзӧлгӧнинеҥ ала «Солнечная энергия+» компания кӱнниҥ чогынаҥ иштеер гибридный ла промышленный станцияларды Россияныҥ кӧп тоолу тергеелеринде туткан. Штаб-квартиразы Горно-Алтайсктагы организация альтернативный энергетиканыҥ объекттерин тудары аайынча ороон ичинде озочылдардыҥ бирӱзи болот. Јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ јерин алар болзо, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Оҥдой, Майма аймактарда јаан станциялар тудулган. Кош-Агаш аймактагы электростанция 2014 јылда ороонныҥ президентиниҥ турушканыла ачылып, ишке табыштырылган эди. Ол тушта бу ороондо ондый јаан ийделӱ баштапкы станция болгон. Бу компанияныҥ ижи-тожыныҥ аҥылузы неде дезе, оныҥ экологияга каршузы јок болгоны. Анайда ок бӱгӱнги кӱнниҥ некелтелерине келижип турганы, билимдик ле технологиялык болгоны.\nТургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы ла Чамал аймактарда андый объекттер тудулат. Мындый электростанциялар тудары эрчимделип турганыныҥ шылтузында бистиҥ тергее бир канча јылдардаҥ бойын бойы электроэнергияла јеткилдеер деп иженери артат.\nКӧксуу-Оозы ла Чамал аймактарда тудулып јаткан станциялар керегинде куучындап берзин деп, компанияныҥ баш инженери ле тудум иштердиҥ бӧлӱгиниҥ јааны Аржан Тобоевке баштандыс. Аржан бойы Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртынаҥ. НГТУ-да электромеханический системалардыҥ инженер-проектировщиги деген ӱредӱ алган. 2009 јылда ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, черӱге барган. Черӱниҥ кийнинеҥ бу компанияда иштеп баштаган. «Ол тушта мен бу компанияга иштеп келген ӱчинчи ишчи болгом» — деп, ол айдат.\nТӧртинчи јыл иштеп келген бу јамызында ол кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанцияларды тудар иштерди шиҥжӱде тудуп, башкарат. Канча јылдардыҥ туркунына Аржан Сергеевичтиҥ ченемели де јаандап калган. Ол «Солнечная энергия+» компания ӧскӧ тергеелерде тудум иштер ӧткӱрерде база турушкан. 2017 јылдаҥ бери республика ичинде тудулып јаткан объекттерде иштер канайда ӧдӱп турганын ајаруда тудат.\nОныҥ айтканыла болзо, Кӧксуу-Оозы аймакта тудулып јаткан станция јаан станция болор ло 40 МВт электроийде иштеп чыгарар. Ол объектте бӱгӱнги кӱнде кайда да 150 кире кижи иштейт. Оны тудар иштер бу јылдыҥ кӱӱк айында башталган. Тургуза ӧйдӧ иштер 85 процентке бӱткен деп айдарга јараар. Сваялар кадалган, опорный конструкциялар кондырылган, панельдерди јуур иш учына једип барат. 125 муҥ панельдеҥ 20 муҥын јууры арткан. Бир айдыҥ туркунына иштерди бӱдӱрип, станцияны табыштырары темдектелет. Иштер темдектелген ӧйи аайынча барып јат. Керектӱ јазалдар ӧйинде келбей турганынаҥ улам иштер эмеш буудакталган. Андый да болзо, јазалдардыҥ кӧп сабазы тургузылган. Јолдо келип јатканы да бар.\nАржан Тобоевтиҥ темдектегениле, быјылгы јылда иштеер улус табарыла кӱчтер боло берген. Не дезе, ол ло Кӧксуу-Оозы аймакта јурттардыҥ улузы бастыразы ла кузуктаарга, тазылдар јуурга барган. Оныҥ учун одоштой турган Алтай крайдаҥ, Новосибирский областьтаҥ ишчилер јилбиркедерге келишкен. Объектти тударына керектӱ ишчилердиҥ тоозы иштиҥ кеминеҥ камаанду. Иштер кӧп болзо, ишчилердиҥ тоозы да кӧптӧй берет, астай берзе, астадарга келижет. Эмди иштер тӱгенип јат. Оныҥ учун ишчилердиҥ тоозы база астаар. Оноҥ станцияда иштейтен штатный ишчилер стажировка ӧдӱп баштаар.\nЧамал аймактагы объект оогош, ол компактный деп чотолот. Анда 10 МВт болор. Бу объектти тудар тушта кабельный линия јердиҥ алдыла ӧткӱрилген. Оныҥ узуны 2,8 километр. Чамал аймакта јердиҥ участокторын улус ээленген болуп јат. Оныҥ учун байа линия ӧдӧтӧн кажы ла участоктыҥ ээзинеҥ јараду алар керек болгон. Бу станция Онос ло Айулу јурттардыҥ ортозында. Ол объектти тудар иштер Кӧксуу-Оозы аймактагы объектти тудуп баштаган ӧйдӧ лӧ башталган. Чокымдап айтса, бир неделе ӧткӧн соҥында. Бу объект бу ла кӱчӱрген айдыҥ туркунына тузаланарына табыштырылар учурлу.\n—Республика ичинде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар Кош-Агаш, Оҥдой, Кан-Оозы, Майма аймактарда бар. Кӱчӱрген айда Кӧксуу-Оозы ла Чамал аймактардагы объекттер иштеп баштаар. Айса болзо, бир канча ӧйдӧҥ андый станция Шабалин аймакта тудулар. Је келер јылда республика ичинде андый объекттер тудары темдектелбеген. Одоштой турган Алтайский крайда тудулар болор. Је онызы эм тургуза чокымдалбаган – деп, Аржан айткан.\n«Солнечная энергия+» компания Оренбургта, Ставропольдо, Башкирияда ла оноҥ до ӧскӧ тергеелерде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар туткан.\nАндрей Ялбаковтыҥ 2008 јылда ижин јаҥысканга баштап, бу ӧйдиҥ туркунына јаан компанияга јетирип алганы ол јаан једим, узун ла кӱч јолды једимдӱ чыкканы. Бутка бек туруп калган бу јаан компанияда иштеп турган специалисттердиҥ бастыразына јуугы јиит улус. Олордыҥ кемизи де ижи аайынча технический чоттомолдор эдет, кӱнниҥ чогынаҥ иштеер электростанцияны кандый јерде тургузарын шиҥдеп кӧрӧт. Кемизи де клиенттерле колбулу сурактар аайынча иштейт. СЭС-терди јазаары, салкынныҥ ийдезинеҥ ле кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станцияларды тургузары аайынча иштеп тургандар бар. Компанияныҥ офизине кирип барзаҥ, тегин отурган кижи кӧрбӧзиҥ. Бастыразы ла эрчимдӱ иште.\nБу ӧйдиҥ туркунына компания јаҥыс ла электроийделе јеткилдееринде једимдӱ болгон эмес. Бӱгӱн республика ичинде ӧдӱп турган кӧп тоолу окылу керек-јарактар «Солнечная энергия+» компанияныҥ спонсорлык јӧмӧлтӧ-болужыла болот. Компания таҥынаҥ да улуска болуш јетирип турганын темдектебеске болбос.\nКомпанияныҥ директоры Андрей Ялбаков бир канча јыл кайра Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйын аларда, сый-акчазын балдарга сыйлап, «бу акчаны јайалталу балдардыҥ республикан конкурсын ӧткӱрерине берип јадым» деген эди. Оноҥ бери кажы ла јыл бу социальный јӱкти ол једимдӱ апарып јат. «Солнечная энергия+» компания албатыбыстыҥ сӱӱген Эл-Ойын байрамыныҥ ла оноҥ до ӧскӧ керек-јарактардыҥ спонсоры болгон.\nБу ла јууктарга јетире бистиҥ республика јаҥжыккан экономикалу, јаан инновационный ӱлекерлердеҥ ыраак тергее болгон. Бисте энергогенерирующий ийде-кӱчтӱ, энергиязы орныктырылып турар объекттер тудары аайынча јаан программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеери керегинде кезик улус сананбаган да болбой. Эмди тергеебисте тудулып турган кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар чындаптаҥ да јарамыкту, эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер, компанияныҥ ӧйлӧ теҥ алтап, кӱннеҥ кӱнге билгирлерин бийиктедип јаткан ӧмӧлиги тургускан амадуларына кыйалтазы јоктоҥ једер деп иженери артат.


Каланыҥ оромдоры јаранат - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Строительдердиҥ оромында јаҥы площадкалардыҥ ачылтазында турушкан.\nОндо «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекер аайынча балдар ойноор ла спортло тазыктырынар эки јаҥы площадка тудулган. Олор ойноор комплексле, воркаутла тазыктырынарына керектӱ јазалдарла, тышкары тургузатан тренажерлорло, кичӱ футбол ойноор јалаҥла јеткилделген. Анайда ок площадкалардыҥ јаны јарандырылган, айландыра ӧзӱмдер отургузылган.\n«Бу ӧзӱм алынып јаткан микрорайон. Анда ӱч муҥнаҥ кӧп улус, ол тоодо бир муҥнаҥ кӧп балдар јуртайт. Мындый объект микрорайонго керектӱ болгон. Оныҥ да учун каланыҥ јарандыратан јондык јерлерин талдаары аайынча рейтинговый ӱнбериште бу микрорайон јеҥӱчил болуп чыкканында кайкагадый неме јок» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин эм тургуза ӱренчиктер карантинде болгонын ла ӱредӱ токтодылганын айдып, санитар-эпидемиялык айалга оҥдолзо ло, балдар бош ӧйин кыйалтазы јоктоҥ бу площадкаларда ӧткӱрер деген.\nОл бу объекттерди туткан строительдерге ижин чыҥдый бӱдӱрген учун быйанын айткан ла площадкалар балдарды ла јаан улусты узак јылдарга сӱӱндирерине бӱткенин темдектеген.\nКаланыҥ ичинде јадарына эптӱ айалгалар тӧзӧӧр программа аайынча Горно-Алтайскта беш јылдыҥ туркунына 50-ге јуук дворовый ла јондык јерлер тудулган.\n«2019 јылдаҥ ала бу программа текши республика ичинде иштеер этире элбедилген ле ӱчинчи јылга улай «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекер аайынча бӱдет. Мынызы бис келер де јылдарда балдардыҥ площадкаларын, спортплощадкаларды тударыс, јаҥыс ла каланыҥ улузыныҥ эмес, је анайда ок бастыра тергеебистиҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин эптӱ эдерис дегени болуп јат» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЈуулган улуска уткуулду сӧзин Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин база айткан. Ол бу программа 2017-2018 јылдарда партийный ӱлекер аайынча иштегенин, 2019 јылда нацӱлекерге киргенин ле эмди ол аайынча иштер јаҥыс ла тергеебистиҥ тӧс калазында эмес, је анайда ок јурт јерлерде база ӧдӱп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, амыраарына ла ӧйди тузалу ӧткӱрерине керектӱ мындый объекттер кажы ла јыл ачылат. Тергеебистиҥ эл-јоны бу площадкаларда бош ӧйин ӧткӱрет, спортло тазыктырынат.\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла, 2022 јылда каланыҥ јарандыратан јондык јерлериниҥ ӱлекерлерин талдаары аайынча рейтинговый ӱнбериште эки муҥнаҥ кӧп кижи турушкан. Олордоҥ 900 кижи ӱндерин Строительдердиҥ оромында спортло тазыктырынарыныҥ площадказын тудары учун берген. «Бу микрорайонды јарандырар иш улалар» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракта кайралдар база табыштырылган. Ол тоодо «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекердиҥ «Калада јадарга эптӱ айалгалар тӧзӧӧри» деген федерал ӱлекери аайынча јарандыратан јондык јерлерди талдаар онлайн ӱнберишти ӧткӱреринде эрчимдӱ турушкан улуска Россияныҥ Минстройыныҥ быйанду самаралары табыштырылган. Бу онлайн ӱнбериш бирлик федерал платформада ӧткӱрилген баштапкы мындый бастырароссиялык ӱнбериш болгон. Россияныҥ Минстройыныҥ быйанду самараларын Горно-Алтайсктагы Јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ директоры Эркелей Бекова, АР-дыҥ тергееле башкарар тӧс јериниҥ специалисти Алтынсай Курдакова, добровольчествоны јӧмӧӧриниҥ «Алтайдыҥ ийдези» деп тергеелик тӧс јериниҥ јааны Мария Рылеева, АР-дыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министерствозыныҥ јадар јер аайынча политика бӧлӱгиниҥ баш специалисти Толунай Эдокова алгандар.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јарак бу микрорайондогы «Олимп» ле «Спарта» клубтарда тазыктырынып турган студенттер ортодо футбол аайынча најылык матчла тӱгенген.


Паслей Самыктыҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени\nВасилий Тордоевич Самык - оок- тобыр керестерге токтобой, ырада ла элбеде корор, коргонин ле укканын jаанада ла jуунада шиндеер поэттердин бирузи деп, шинжучи Н. М. Киндикова темдектейт.\nВ. Т. Самыктын чумдемел jолы, чумду сози керегинде С. С. Каташ, Г. Кондаков, В. И. Чичинов, Н. М. Киндикова бойлорынын иштеринде айдат.\nЧумду созинин тозолгози - ол албатынын чумду сози ле телекейлик культура (ол Блоктын, Маяковскийдин, Хихметтин, Межелайтистин, Сулеймановтын, Вознесенскийдин чумделге jолы)\n[Каташ С. С. , Чичинов В. И. , 1973, с. 212].\nУлгерчинин чумду сози оско улгерчилердийинен тын аныланат. Улгерлерде "анылу сур - кеберлер бар. Олордын болужыла бис П. Самыктын амадуларын, ал- санаазын jакшы ондойдыс. Тузаланганыла олор лирикалык геройдын кылык-jанын, эткен керектерин ле тартыжузын керелейт." [Киндикова Н. М. , 1988, с. 253] Тургузулган тос сурактар jузун - башка: (кижи, кижи ле ар-буткен, кижи ле ак-айас, сууш, санааркаштар ла о. о.)\nПаслей Самык - он алты улгерлик jуунтынын авторы. Олордын алтузы орус тилге кочурилип, Москвада, Барнаулда, Туулу - Алтайда кепке базылып чыккандар: ("Песнь моя - Алтай" 1974; "Огненный марал" 1978; "Ветер вершин" 1984; "Поклонение Белухе" 1988; "Солнечный дождь" 1989; Созвездие любви 2001).\nЧын кочуриш-ол кочуречинин кееркедим чумдемелди экинчи катап jазап чыгарганы.\nПаслей Самыкты орус кычыраачыларга И.Фоняков, Р.Букораев, А.Плитченко, Ю.Гордиенко, Г.Панов, Т.Глушкова, Л.Осипова, Л.Юсупова, Г.Фролов, Г.Кондаков, Ревич ле о.о.кочургендер.\nБу кочуреечилердин ортозынан чокум, jарт, чындыйы jакшы этире кочурип тургандардын бирузи И. Фоняков.\nПаслей Самыктын улгерлерин И. Фоняков морлу кочурет. Ол бажынан ала улгерчинин санаа-шуултезин, бичип турган марын, улгерде сур - кеберди тудуп алат. Темдектезе, "Огненный марал" деп улгерлик jуунтыдагы улгерлерди ос текстле тундештирзе иле коруне берет. Мында ол jаныс ла состин будумин тудуп алган эмес, jе улгердин куузине jаан аjару эдет.\nПаслей Самыктын улгерлерин кочуреери аайынча кочуреечи И. Фоняков айдат: "Паслей Самык - поэт текстового темперамента, самый легкий и самый трудный для перевода. Легкий потому что пишет он большей частью стихом, близким к свободному, и некоторые его подстрочники требуют лишь минимального прикосновения к ним, чтобы стать готовыми к публикации на русском языке. Поэт сам когда - то в юности писал стихи по-русски, и в подстрочниках, выполненных или самим, иногда невольно возникают местами и ритм, и рифма - там, где она нужна.\nТруден же Самык для перевода потому что чрезвычайно трудно передать в иной языковой стихии его интонации, не опирающуюся зачастую на четкий стихотворный размер."\n(Фоняков И. 1971, с. 210).\nП. Самыктын лириказында куучындап айдар жанрдын (прозанын) эп-сумелери элбеде тузаланылат: (сюжет, диалог ла о. о). Бу керегинде Б. У. Укачин бойынын статьязында мынайда бичийт: "...поэттин коп улгерлик jолдыктары, проза бичигени чилеп, тегин состорло чойо ло узун айдылгандары меге jарабай jат. Ол Вл. Маяковскийден, У. Ултментен, Назым Кикметтен коружип, олордын сос бугер эп-аргаларын ла маарын алтай литературага кийдирерге ченежет. Онын бу ченелтелеринде алан-ачык албандар иле корунип ле билдирип туру." [А. Ч. , 1986, 12 авг., с.4]\nП.Самыктын маарынын кучтерине коро, Фоняков, менин коргонимле, улгерлерди морлу кочурет. "Песнь моя- Алтай" - орус тилле чыккан улгерчинин баштапкы jуунтызы. Jуунтыга мынан озо бичилген талдама улгерлери кочурилип, кийдирилген. Jуунтыдагы тортон торт улгердин тортон бирузин И.Фоняков кочурген. Литературовед Чичинов В.И. Бичигениле, И.Фоняков П.Самыктын поэзиязында салылган куун-санааны чын кочурет.\nБаза бир темдектегедий кочуреечи Равиль Бухараев. Паслей Тордоевич бойы да бу татар укту кочуреечинин кочурме ижин jарадып, баалап jат. Бойынын санаа-шуултезиле, амадуларыла, не-немени ондогоныла, бойынын сезимиле Самыкка jуук.\nБу иште "Тундеги теректер" деп улгерди Р.Бухараевтин кочургенин ос текстле тундеп, jаан эмес ылгамал иш откурдибис. Р.Бухараев бу улгерди "Ночные тополя" деп кочургени, "Ветер вершин" деп 1987 jылда чыккан jуунтыда кепке базылып чыккан. Улгер бойынын куулигиле (куузиле) аныланат. Кочуреечи jаан аjаруны лирический (геройго) сур- кеберге, куулигине, темазына jаан аjару эдет. Ос текст ле кочурме ишти (улгерди) тундештирип коргондо, Р. Бухараев лирический (геройды) сур-кеберди тудуп, онын санаа кыйбыртын чын кочурет.\nОс текст jирме эки jолдыктан турат, кочурме текстте - jирме торт. Керек jолдыктардын тоозында эмес, кочуреечи улгердин туп-шуултезин кычыраачыга чын jетирери.\nР.Бухараевтин кочургениле, улгердин турган кебиле башкаланат. Кочуришле иштеп тура, кочуреечи эки тос членду эрмектерди-адалганду эрмектерле, кезик состорди тазылы jаныс сосоторло соолыйт. Ос текстте бажында турган баштапкы тортjолдыкты П. Самык улгердин учында база катап тузаланат. Бу тушта калганчы тортолдык jандыра сурак (риторич. вопрос) ло онын каруузы бежинчи, алтынчы олдыктар. Калганчы эки jолдыкла курчап, куреелеп, автор улгерди божодот. Кочуреечи бу такып айдылган jолдыктарда лирический сур-кебердин терен санааркаштарынын jарыгын, jаркынын ла ачу-коронын корот. Мыны ончо коргондо, кочуреечи jолдыктай кочуриш эмес, а лирический геройды тудуп, автордын шуултезинен чыкпай, бойынын ондогоны аайынча кочурет.\nП.Самык бойы база алтай тилге кочурет. Коп jандай биске jуук турк литератураны, ненин учун дезе бу калыктар бойынын сезимиле, тил jанынан туней. 1986 jылда балдарга учурлалган "Ак сумерлу Альайдын балдары" деп jуунты чыгат. Бу jуунты эки болуктен (1) чумдемел ле 2) кочурме) турат. Улгерчи телекейлик литератураны кочурет, анчада ла турк литератураны. Онын алтай тилге кочурген улгерлери литературалык альманахтарда, "Алтайдын-Чолмоны" газетте кепке базылып чыгат. Темдектезе, "Туулардын jылдызы" деп альманахта (1970 j.) Паслей Тордоевичтин кочургени аайынча якут улгерчинин А.Сафроновтын "Торол ерим" деп улгери бар.Назым Кихметти оско тилдерге кочурген баштапкы кочуреечи- онын уренчиги Паслей Самык.\nОнойдо ок, ол Лопе де Веганын, Павло Нерудтын, Назым Кихметтин, Гарсия Лоркенин,Робиндраната Тагордын, Николай Рерихтин, Койсын Кулиевтин, Мустай Каримнин, Саттар Сейтказиннин улгерлерин алтай тилге кочурген.


«Темир куштардыҥ» болужыла - altaicholmon\nТемдектезе, јыл башталганынаҥ бери служба санавиацияны Улаган, Кӧксуу-Оозы ла ӧскӧ дӧ аймактарда тузаланган, оныҥ шылтузында улустыҥ јӱрӱми аргадалган.\nАвиацияныҥ болужыла медболуш јетирерин ӧскӱрерине Россия Федерацияныҥ Башкарузы 3,3 млрд салковой чыгарып, оны ороонныҥ 34 субъегине ӱлештирген. Ол акчадаҥ Алтай Республикага 70 миллион салковой келишкен.


Адалардыҥ таскамалду иште учурын бийиктедер - altaicholmon\nАдалардыҥ таскамалду иште учурын бийиктедер\nКочкор айдыҥ учында Улаган аймактыҥ Акташ јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдо бир канча керектер ӧткӧн. Олор Алтай Республикада баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Надежда Манзырованыҥ баштаҥкайыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген. Школдыҥ директоры Раиса Абугалимова каладаҥ келген улусты уткып, школло таныштырган. Эки кат јаан школ коридорлорыныҥ, фойелериниҥ, класстарыныҥ јааныла, спорттыҥ ла концерттиҥ элбек залдарыла кайкатты. Ӱренчиктер бир сменала ӱренип турган болуптыр.\nШколдыҥ ойын-концерттер, јуундар ӧткӱрер элбек залында адалардыҥ Улаган аймактыҥ администрациязында тӧзӧлгӧн совединиҥ јууны ӧткӧн. Адалардыҥ совединиҥ јуунында онойдо ок школдо ада-энелердиҥ комитединиҥ турчылары ла ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус турушкан.\nЈуунды Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Людмила Кудюшева ачып, школдо «Аданыҥ патрули», «Јеткер јок бала туш» ла «Јалакайдыҥ урокторы» деп акциялар ӧткӱрилет деген. Олор баланыҥ тап-эриктери аайынча РФ-тыҥ президентинде чыдулу кижи Анна Кузнецованыҥ баштаҥкайыла ороондо элбеде ӧткӱрилип туру. Бу керектер ончозы су-кадыгыныҥ айалгазы коомой балдарга ӧзӧр јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине, балдардыҥ јӱрӱми, ӱредӱзи јеткери јок ӧдӧрине, адалардыҥ балдарды таскадарында учурын ла каруулузын бийиктедерине ууламјылу ӧткӱрилет. Ол онойдо ок адалардыҥ соведи кажы ла јурт јеезеде тӧзӧлип, јурт администрацияларла, јурт Советтерле јуук колбуда иштеер учурлу деген. Балдардыҥ таскадузы учун јӱк ӱредӱлӱ организациялар каруулу эмес, ол учун ада-энелердиҥ каруузы недеҥ де јаанын ундыбас керек.\nНадежда Манзырова сӧс алып, кочкор айдыҥ 19-21 кӱндеринде адалардыҥ Екатеринбургта ӧткӧн бастырароссийский форумында турушканын куучындаган. Ондо ороонныҥ тергеелеринеҥ бастыразы 300 кижи, ол тоодо тергеелерде баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улус, јаҥныҥ федерал органдарыныҥ, каруулу министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан. Баланыҥ тап-эриктери аайынча РФ-тыҥ президентинде чыдулу кижиде тӧзӧлгӧн адалардыҥ совединиҥ председатели Андрей Коченов форумды ачып, адалардыҥ бӱгӱнги таскамалду ла ӱредӱлӱ керектерде јаан учуры, адалардыҥ ороондо ӧткӱрилип турган акцияларда туружып турганы керегинде айткан. Андрей Коченов кичӱ изӱ айда ГТО-ны билелерле табыштырар слет ӧдӧр тушта биске келерге јат.\nАдалардыҥ советтери ороон кеминде тӧзӧлгӧлӧктӧ, олор бистиҥ республиканыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ эпшилери» деп јондык биригӱниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧнин, бу кыймыгуны АР-дыҥ башкарузы, АР-дыҥ Јондык палатазы, аймактардыҥ администрациялары јӧмӧп лӧ јаба иштеп турганын мен бийик јуундарда угускам деп, Надежда Чаҥкышевна айткан. Адалардыҥ советтери балдарды су-кадык јӱрӱмге, спортко јилбиркедер, тӧрӧлчи ле чындык эрлер таскадар, балдардыҥ, анчада ла уулдардыҥ, бош ӧйин тузалу ла јилбилӱ ӧткӱрер, онойдо ок балдарды чыҥдый ла тузалу курсак-тамакла азыраар ла ӧскӧ дӧ сурактарла иштеер, бойлоры бу керектерде јозок кӧргӱзер учурлу. Форумда Новгородский областьтыҥ адаларыныҥ совединиҥ јааны куучын айткан. Олор балдардыҥ садиктеринде, школдордо балдардыҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйыла кыракы иштеп тургандар. Ороонныҥ тергеелериниҥ акча-манат јанынаҥ айалгалары башка-башка, айдарда, курсак-тамактыҥ чыҥдыйы да башказы јарт. Оныҥ учун Анна Кузнецова ончо тергеелерде балдардыҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйы ла јӱзӱни тӱҥей болорын кичееп, бу јанынаҥ шиҥжӱ-мониторингтер ӧткӱрерин айткан.\nНадежда Чаҥкышевна оноҥ ары 2017 јылда президент «Бала туштыҥ 10 јылдыгы» деп акция јарлаганын айдып, бу программада башка-башка ууламјылу 130 сурактыҥ 30 кирезин баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улус эткенине ајару эткен. Ас туштап турган уур оорулу балдарды эмдеерине тергеелер сӱреен кӧп акча-манат чыгарып јат. Бис бу керекке акча-манатты федерал бюджеттеҥ чыгарар суракты кӧдӱргенис ле ол аайлалган. Јаан ајару онойдо ок кӧп балдарлу билелерге, јаҥыскан энелерге эдилет. Јаҥыскан энелер балдарын няняларга артыргызып, иштеер аргалу болзын деп, Анна Юрьевна нянялар ӱредер шӱӱлте айткан. Онойдо ок су-кадык ӱйе тазыктырар амадула балдардыҥ спорт кружокторы акча тӧлӧбӧс болоры керегинде айдылган.\nНадежда Чаҥкышевна су-кадыкты корыыр јанынаҥ эдилген ӧскӧ дӧ керектерди айткан. Ол тоодо республиканыҥ бир канча оору балазы тӧс эмчиликтерде эмденген. Ада-энелердиҥ јолы учун Хабенскийдиҥ фонды болушкан. Онойдо ок Усмановтыҥ фонды база бир балага операция эдеринде болушкан. Ончо школдордо «Јалакайдыҥ урогын» ӧткӱрери керегинде айдып, Н. Манзырова балдарды кижилик кӱӱн-тапка, јалакай ла јакшы керектер эдерине таскадарына, каршулу керектерге кирбезин деп, профилактикалу иштер ӧткӱрерине јаан ајару керек деген. Ол Кемерово областьта балдардыҥ Мариинский колониязында бистиҥ тергеениҥ алты балазы отурып турганын куучындаган. Олордоҥ 18 јажы јеткен уулдыҥ энези уполномоченныйга балазын јаан улустыҥ тӱрмезине кӧчӱрбей, колонияда 21 јажы јеткенче артырарында болушсын деп суракла баштанган. Надежда Чаҥкышевна бу суракла кайдаар ла баштанган. А. Кузнецовада ӧткӧн координационный советте Сибирьдеги федерал округтыҥ уполномоченныйы эки сурагын кӧдӱрген. Ол тоодо Н. Манзырова бу суракла баштанган. Эмди колонияныҥ бойында јажы јеткен јииттерди оогошторыла артырбай, коштойында поселение тӧзӧп, ондо јӱрдирер сурак тургузылган.\nКуучыныныҥ учында Надежда Чаҥкышевна АР-дыҥ башкарузыныҥ школдыҥ библиотеказына бердирген бичиктерин табыштырган.\nУлаган аймактыҥ адаларыныҥ совединиҥ јааны Степан Ельдепов база куучын айткан. Бу кижи тӧрт уулдыҥ адазы, 11 барканыҥ улдазы. Ол онойдо ок спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле чемпион до болгон, «Алтай албатыныҥ алыбы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. Степан Иванович адалардыҥ соведи эки јыл кайра тӧзӧлгӧнин ле оны тӧзӧӧри ӧйдиҥ, јӱрӱмниҥ курч сурактарыныҥ некелтези болгонын айткан. Ол алматтардыҥ јайзаҥы болуп, бойыныҥ ӧйинде јайзаҥдардыҥ башка-башка аймактарда јуундарына, туштажуларына барып, адалардыҥ советтериле танышкан ла ченемелиле јилбиркеген эмтир. Тургуза ӧйдӧ Улаган аймактыҥ адалар соведи Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактардыҥ адалар советтериле колбу тудуп, олордыҥ ченемелине тайанып иштейдилер. Онойдо ок калада 1-кы таҥмалу школ-интернаттыҥ балдарыла иштеп турган талайчылардыҥ «Морское братство» биригӱзиле колбулу иштейт. Олордыҥ ченемелиле Каракујур јурттыҥ школында «Јиит десантниктер» деп биригӱ тӧзӧлгӧн. Бу ишти улалтар амаду бар. Степан Иванович оноҥ ары адалардыҥ совединиҥ ижиниҥ ӱч јылга тургузылган планыла таныштырган. Куучынныҥ учында ол Акташтагы орто ӱредӱлӱ школго гитара табыштырган. Надежда Чаҥкышевна мынаҥ ары школдыҥ кажы ла балазында кӱӱлик ойноткы болзын деген кӱӱнземелин айткан.\nӰренчиктердиҥ российский кыймыгу-зыныҥ Алтай Республикада координаторы ла ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јериниҥ методизи Ирина Юрьевна Санарова сӧс алган. Балдардыҥ ла ӱренчиктердиҥ јондык государственный бу кыймыгузы Россияныҥ президентиниҥ 2015 јылдагы јарлыгыла тӧзӧлгӧн. Ол бойыныҥ учурыла пионер ле комсомол организацияларды солыыр јаҥду. Алтай Республикада ол 2016 јылда тӧзӧлгӧн, АР-дагы текши ӱредӱлӱ 181 организацияныҥ 103-и ӱренчиктердиҥ российский бу кыймыгузына кирет. Бу кыймыгу ӱренчиктердиҥ тӧрт ууламјылу таскадузын ӧткӱрет. Координатор онойдо ок ӱренчиктер текшироссиялык конкурстарда туружар аргалузын айдып, «РДШ-рф» сайт ажыра олордо туружарына кычырган. Кажы ла ӱренчик бойыныҥ јилбӱлериле кандый конкурста туружарын талдап алар аргалу. Конкурстарда турушкан ӱренчиктер турултазында «Океан», «Орленок» ло «Смена» деп бастырароссийский лагерьлерде амырап јат. Ирина Юрьевна Акташтыҥ школыныҥ былтыр конкурста турушкан ӱренчиги Елизавета Гончаровага сертификат ла рюкзак-сый табыштырган.\nГеоргий адай сӧс алып, адалардыҥ соведи тӧзӧлгӧни сӱреен јакшы керек деп айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, школдордо мӱргӱӱл јаҥдардыҥ, ол тоодо православиениҥ тӧзӧгӧ ӱредӱзин берер керек. Нениҥ учун дезе, билгирлер берериле коштой балдардыҥ ич-кӧгӱс ӧзӱмине јаан ајару керектӱ болуп јат. Мында анчада ла ада-энелердиҥ таскамалду ла јозокту учуры јаан. Ада-энелер балдарыныҥ јӱк ток-тойу, керектӱ кеп-кийимдӱ јӱрерин кичеер эмес, онойдо ок ич-кӧгӱс ӧзӱмине ајару эдип, бош ӧйин балдарыла кожо ӧткӱрерин, олордыҥ јилбӱлерин јакшы јаны јаар ууламјылаарын кичеер учурлу.\nАкташтыҥ школында тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи, тӧрт баланыҥ јиит адазы Бахтияр Ахунджанов школдо адалардаҥ турган баштаҥкайлу улус иштеп турганын ла олор адалардыҥ совединде иштеерге беленин айткан. Олор биригип, спонсорлор таап, ӱренчиктерле кожо «Балыкчыныҥ кӱнин», «Нептунныҥ кӱнин», «Сӱӱнчилӱ старттарды» ла Јаҥы јылды солун этирте ӧткӱрип турганын куучындаган. Ол ӱренчиктерле шахматтыҥ, шашкиниҥ кружогын ӧткӱрип турганын айдып, столдо ойноор ойындар керектӱзин база айткан. Школдыҥ шахматчылары республикан маргаандарда јӱк Горно-Алтайсктыҥ командазына ойнодып турган эмтир.\nАдалардыҥ јууны ӧдӧр ӧйдӧ спорттыҥ залында су-кадыгыныҥ айалгазы коомой балдарла сӱӱнчилӱ старттар, ондый ок элбек фойезинде јолдо јеткер јок болорыныҥ ээжилериле «Мобильный калачак» деп программа аайынча таныжулу ойындар ӧткӧн. «Мобильный калачакты», сӱӱнчилӱ старттардыҥ јепселдерин ле сыйга бичиктерди экелерге, АР-дыҥ башкарузы микроавтобус берген. Балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јериниҥ специалисттери: педагог Дмитрий Образцов, балдардыҥ организацияларыла иштеп турган педагог-тӧзӧӧчи Владимир Кудрявцев ле педколледжтиҥ волонтер-студенттери бу ойын-керектерди ӧткӱргендер. Балдар ончо бу ойын-керектерде кӱӱнзеп ле јилбиркеп турушкандар. Ойын-старттар тӱгенген соҥында Надежда Чаҥкышевна балдарга бичиктер сыйлаган.\nТуштажуныҥ учында школдыҥ директоры Раиса Заргумаровна Абугалимова каладаҥ келип, тузалу керектер ӧткӱрген ле сыйлар экелген айылчыларга јаан быйанын айткан. Надежда Манзырова таҥынаҥ суракту улусла, адаларла таҥынаҥ база туштажып куучындашкан.


Кӱндӱлӱ jерлештер! - altaicholmon\nТургуза ӧйдӧ ороонныҥ 47 аэропортына, ол тоодо бистиҥ тергеениҥ аэропортына Россияныҥ улу улузыныҥ аттарын адаар иш кидим ӧдӧт. Ӱлкердиҥ сайтында ӱнбериштиҥ ээжилери берилген. Ол тоодо адыла адаарга турган кижиниҥ ады-јолы аэропортту калала эмезе тергееле тӱӱкилик колбулу болор учурлу.\nГорно-Алтайскта Григорий Чорос-Гуркинниҥ, Николай Рерихтиҥ ле Илья Шуклинниҥ аттары адалары учун ӱнбериштер ӧдӱп јат. Илья Шуклин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда артиллерист болгон, кӧп танктарды оодо соккон. 1943 јылда Совет Союзтыҥ Геройы деп атла адаткан ла кӧп тоолу кайралдар алган. Илья Шуклинди ундыбас керек, је оныҥ адыла аэропортты адаары ӧрӧги ээжиге келишпей туру.\nНиколай Рерих јурукчы ла ойгор шӱӱлтеечи болуп, ады телекейге јарлалганы чын. Онойдо ок ол Алтайда болгон ло оны иштеринде јылу эске алынган. Је ондый да болзо, Алтай оныҥ јӱрӱминде кыска ла ӧйгӧ арткан эске алыныш. Мында ол эки ле неделе болгон, бу ӧйгӧ ол оныҥ аҥылузын јетире сеспеген де. Оныҥ чын јилбӱлери мынаҥ ары јаткан – Монголияда, Тибетте ле Гималайда. Ондо ол узак јаткан. Оныҥ Кӱнчыгышты шиҥдеерине, телекейдиҥ јураар школына ла культураныҥ байлыктарын корыырына эткен керегин баалап тура, је ол ок ӧйдӧ ол Чорос-Гуркиндий эмес деп чотойдыс.\nГригорий Иванович Чорос-Гуркин 1870 јылда Улалуда (эмди Горно-Алтайск!) кресттӱ биледе чыккан. Миссионерлердиҥ школын божоткон кийнинде иконалар јураган. 1896 јылда ол алтай фольклор јуучы А. В. Анохинле (оныҥ адыла Горно-Алтайсктагы эл музей ададат) танышкан. Ол јиит јурукчыны ол ӧйдӧги телекейлик живописьле таныштырган. Гуркин оныҥ кийнинде Петербургка барып, јурукчы И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги болуп јат. 1903-1905 јылдарда јурукчы оныҥ бийик узын керелеген бир канча јурук јураган. 1903 јылда ол Алтайга келип, кижи алат, ӱредӱчи болуп иштейт. Ол Чамал аймакта Оносто јуртайт. 1905-1915 јылдарда ол «Катунь весной», «Озеро в Лаже», «Хан Алтай», «Река Ядыгем», «Каракол», «Ледоход», «Алтай. Горная долина», «Корона Катуни», «Озеро горных духов» ло ӧскӧ дӧ јуруктар јураган. Јуруктардыҥ аттарынаҥ кӧргӧндӧ, ол Алтайла кӧп јорыктаган ла оны јакшы билген. Бу ок јылдарда Гуркин Сибирьле јӱрӱп, јуруктарыныҥ кӧрӱлерин ӧткӱрген ле ады јарлалган.\nГуркинниҥ јӱрӱминде 1917-1937 јылдар революцияла, граждан јуула, Сибирьде совет јаҥды тургузарыла колбулу ӧткӧн. 1917 јылда алтайлардыҥ государственный башкарузы (Каракорум-Алтайский окружной управа) тӧзӧлгӧн лӧ алтай интеллигенцияныҥ эҥ јарлу кижизи Гуркинди оны башкарзын деп сурагандар. 1919 јылдыҥ кандык айында колчаковецтер оны «сепаратизм ле Тӧрӧлин сатканы учун» Бийскте тӱрмеге суккан. Оноҥ залогко чыккан кийнинде јурукчы јуруктарын јажырып койоло, билезиле Монголияга барган. 1920 јылда Тувага кӧчкӧн 1925 јылда јурукчыны Совет Россияга јанзын деп јӧпкӧ кийдиргендер. Озо оны јакшы уткыгандар, эки кӧрӱзи де ӧткӧн. 1936 јылда Г. И. Гуркин бир канча јурук јураган, олордо койулган булуттар јурукчыныҥ јаман сезиминдий болгон. Ол сезим чын болуп калган – 1937 јылда јурукчыны националистический группа тӧзӧгӧн лӧ Японияга иштеген деп бурулайла, адып койгон. 1956 јылда ак-чек ады орныктырылган.\nӦбӧкӧзине Чорос деген кожулта – ол оныҥ сӧӧги. Ондый сӧӧктӱлер Ойрот каандыкты ла Джунгар империяны башкарарында турушкан. Айдарда, Чорос-Гуркин јурукчы, ӱредӱ јайаачы ла јондык ишчи болуп, Алтайдыҥ ӧзӱмине билдирлӱ јӧмӧлтӧзин јетирген ле Алтайда бастыра јӱрӱминде јуртаган. Оныҥ адыла, арткандарына кӧрӧ, Горно-Алтайсктагы аэропорт – Алтайдыҥ кейдеги каалгазы — адалары чындык ла јолду керек болор. Г. И. Чорос-Гуркин учун ӱнигерди ӱлекердиҥ бӱгинде: https://великиеимена.рф/ (Великие имена России) беригер. Онойдо ок вконтакте ле одноклассники аккаунтла, эмезе телефонло 88007079317 номерге согуп ӱн берерге јараар.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» фонды


Албатызы учун иштеген алтай эр - altaicholmon\nАлбатызы учун иштеген алтай эр\nКуран айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада Россияныҥ государственный Флагыныҥ окылу кӱни темдектелип, кӧп тоолу керектер ӧткӱрилген.\nОлордыҥ тоозында јакшы иштӱ, канча јылдарга улай Тӧрӧлиниҥ ле албатызыныҥ једимдӱ јӱрӱмине кӱчин ле амадузын берген улус государстволык учурлу сыйларла,\nат-нерелӱ аттарла кайралдаткан. Тергеебистиҥ мындый улузыныҥ тоозына Александр Егорович Телесов кирди ле бу учурлу кӱнде «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ Кижизи» деген ат-нереле окылу адатты. Александр Егорович Телесовтыҥ ады-јолы бистиҥ республикада, одоштой јаткан тергеелерде јакшы таныш. Ол јиит тужынаҥ ла ала бӱгӱнги кӱнге јетире бӱдӱрӱп турган ижи чикезинеҥ балдарга, спортко, физический культурага ла текши албатыга учурлалганы, байла, мында учурын ойнойт.\nАлександр Егорович ишмекчи јолын 1982 јылда тӧрӧл Шабалин аймагыныҥ «Семинский» деп адалган совхозында, оноҥ 1985 јылда Шабалиндеги ДЮСШ-да классический кӱрешле тазыктыраачы болуп иштегенинеҥ баштаган. 1990 јылда јиит кижи физический культураныҥ Омсктогы государстволык институдында ӱредӱни тӱгескен ле спортто профессионал тазыктыру ижи јол алынып, оноҥ ары кӧндӱккен. Ол кӧп јылдарга облисполкомныҥ СДЮСШОР-нда, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ РСДЮСШОР-нда классический кӱрешле тазыктыраачы-преподаватель болуп иштеген. Бу иштеген јылдары ӧйинде спортшколдыҥ бӧлӱгинде кӧп тоолу чемпиондор, бийик усту кӱрешчилер, СССР-дыҥ ла Россияныҥ спортыныҥ 25 узын тазыктырылган. Олордыҥ ортозында — Эл-Ойынныҥ абсолютный јеҥӱчили, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ албатыларыныҥ Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили, Россияныҥ первенствозыныҥ кӧп катап јеҥӱчилдери ле призерлоры, Россияныҥ Ийде-Кӱчтериниҥ канча катап јеҥӱчили, Россияныҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили, Францияныҥ ла Чехияныҥ телекейлик турнирлериниҥ јеҥӱчилдери, студенттер ортодо Россияныҥ чемпионадыныҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры. Александр Телесовтыҥ башкартузыла 1996 јылда Алтай Республиканыҥ РСДЮСШОР-ныҥ командазы Томск калада юниорлор ортодо ӧткӧн тергеелик маргаандарда ӱчинчи кӱндӱлӱ јерди ойноп алган. 2007 јылда Абаканда бистиҥ тергеенниҥ јуунты командазы ӱренеечилердиҥ Спартакиадазында ӱчинчи јерди алган эди. Башка-башка јылдарда тазыктыраачыныҥ ӱренчиктери Россияныҥ кадеттер ле јашӧскӱрим ортодо јуунты командазына кирген. 1997 јылда баш тазыктыраачы-преподаватель болуп иштеп турала, ол грек-рим кӱрешле Афганистанныҥ ла локальный јуулардыҥ јуучылдарыныҥ эземине учурлалган јаҥжыккан бастырароссиялык маргаанды баштаган. Бу маргаан-турнир ажыра јирме тӧрт јылдыҥ туркунына јӱстер тоолу кӱрешчилер «ӧдӱп», тергеебистиҥ једимдӱ спортчылары, кӱрешчилери деген кеминге јеткилеген. Олордыҥ кӧбизи ороонныҥ, талалардыҥ, телекейлик маргаандарыныҥ башка-башка кемдӱ јеҥӱчилдери болуп чыккан.\nАлександр Егорович бойы да јарлу ла једимдӱ спортчы. Кӱрешле, алтай кӱрешле јаштаҥ ала јилбиркеген. Ӧткӧн јылдарда Эл-Ойынныҥ кӱреш аайынча кӧп катап јеҥӱчили ле призеры, Алтай Республиканыҥ абсолютный јеҥӱчили ле призеры болуп чыккан, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ албатыларыныҥ спортыныҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Спартакиадазыныҥ призеры. Ол – Алтай Республиканыҥ национальный бӱдӱмдер аайынча спортыныҥ узы, «Алып баатыры». Тазыктыраачы тергеениҥ спорт аайынча Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Совединиҥ турчызы болуп, тергееде физический культура ла спорт аайынча сурактарды бӱдӱреринде туружат.\nАлександр Егорович депутат болуп тура, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ текшијондык, јӱрӱмдик сурактарында чике турушкан ла эмди де туружып јат. Ол бӱгӱн де Каспа јурттыҥ јурт Совединиҥ депутады болот. «Элдиҥ элчизи, јонныҥ јолчызы» болзын деп, тӧрӧл јериниҥ улузына болушсын деп јерлештери оны канча катап јӧмӧгилеген эди. Онойдо ок ӧткӧн јылдарда депутаттардыҥ аймак Соведин башкарган ла бу Советтиҥ председателиниҥ ордынчызы база болгон. Тӧрӧл јериниҥ, албатызыныҥ јӱрӱми алтай эрди јаантайын санааркатканынаҥ улам, байла, текшијондык јӱрӱмде эдип койгон ижи база кӧп. Эҥ ле јаан ла учурлу баштаҥкайы деп республиканыҥ тӱӱкизинде баштапкы јурт-кайрал болгон «Каспа-кайрал» деп медальды адаар керек. Каспа јурттыҥ бу кӱндӱлӱ кайралыныҥ учредитель-јӧптӧӧчилериниҥ ле эскиз-бӱдӱминиҥ авторыныҥ бирӱзи — Александр Егорович Телесов. Бӱгӱнги кӱнге јетире бу медальла јурттыҥ да, тергеениҥ де једимдӱ јӱрӱмдӱ, иштӱ, тоомјылу 250-ге јуук кижизи кайралдаткан. Элдеҥ ле озо кайрал јурттыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашкан ветерандарына, тылдыҥ ветерандарына, кӧп балдар азыраган тоомјылу энелерге, иштиҥ ветерандарына, јакшы ӱредӱлӱ студенттерге ле ӱренчиктерге, тергее ле ороон кеминде јаан једимге јеткен спортчыларга, артисттерге, бичиичилерге, политиктерге, јондык ишчилерге берилген.\nКаспаныҥ албаты-јоныныҥ текши јӧмӧгӧниле, Александр Егорович 2008 јылда јурттыҥ јаанына тудулган. Јурттыҥ јӱрӱмин башкарып турган ӧйдиҥ туркунына ол кӧп тоолу учурлу иш бӱдӱрӱп салган. Оныҥ чике баштаҥкайы ажыра јурттыҥ школы ремонттолып јазалган, балдарга јаҥы ашкана тудулган. Школго эдилген јӧмӧлтӧ-акчаныҥ болужыла компьютерлӱ класс ачылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ветерандардыҥ эземине учурлалып, мӧш агаштаҥ турган Эземниҥ аллеязына ӱзеери 200 агаш отургызылган. Јурт поселениеде каландарды тӧлӧӧр ишти 140 процентке бӱдӱрген учун тергеениҥ башкарузынаҥ ла акча-манат аайынча министерствоноҥ, аймактыҥ администрациязынаҥ јурт акча-манат сый алган эди. Кажы ла јыл Каспада јеҥил атлетикала јаҥжыккан аймак маргаан ӧткӱрилип, ветеран-јерлештерге учурлалат. Бу маргаан база Александр Егоровичтиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилип баштаган. Јылдыҥ ла спортчылардыҥ тоозы кӧптӧп, эмди 200 туружаачыны ажа берди. Оогош ӱренчиктердеҥ ала алтан јашты ашкан улуска јетире јӱгӱрӱктер бойлорыныҥ јеҥӱлерин јууныҥ ветерандарына учурлап, аймактыҥ улузына сӱӱнчилӱ сый эдедилер.\nТӧрӧл аймагындагы башкараачы ишти Александр Егорович аймактыҥ јааныныҥ социальный сурактары аайынча ордынчызы болуп иштеп тура улалткан. Бу ла ӧйдӧ аймактыҥ јуунты командазы Эл-Ойын деп албатылык байрамда ӱчинчи кӱндӱлӱ јерге чыккан. Ӱренчиктердиҥ тергеелик кичӱ олимпий ойындарында Шабалин аймактыҥ спортчылары база ӱчинчи јерге чыккан эди. Оныҥ баштаҥкайыла аймактыҥ тӧс јуртында спортивный школдо коштончы ангар-бӧлӱк чыныкталып-јазалган. Бу темдектерди оноҥ до ары улалтарга јараар. Улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ курч сурактары сӱреен кӧп лӧ олор кажы да јыл астабай јат. Александр Егорович улуска болужарга амадап, текши јондык айалганы оҥдолторго јаантайын јӱткӱген. Буурзак кылык-јаҥду, иштеҥкей, албатызыныҥ сурактарын бӱдӱрӱп билер јерлежин Шабалин аймактыҥ эл-јоны 2019 јылда аймактыҥ Аймак-Башчызына јӧптӧгӧндӧр.\nБӱгӱнги кӱнде Александр Егорович Алтай Республиканыҥ Олимпий Совединиҥ ижин башкарып турганы база элбеде јарлу. Россияда кышкы XXII-чи Олимпий ойындары бистиҥ де республикага јаан учурлу керек болгон эди. Олимпий ойындардыҥ оды тергеебистиҥ тӧс калазында болуп, мында база кӱйген. Бу иште турушкан кижи – Олимпий Советтиҥ јааны Александр Егорович Телесов. Олимпий кыймыгу телекейде, ороондо ло бистиҥ тергееде эрчимдӱ барып јат. Јиит ӱйе, балдар, јаан јашту ӱйе ортодо су-кадык јӱрӱмди, спортто јаркынду једимдерге једетен ишти апарып јаткан бу кыймыгуныҥ ижин бистиҥ эл-јон ортодо тергеениҥ Олимпий Соведи башкарат. Спорт бӱдӱмдерле Алтай Республиканыҥ јуунты командалары Олимпий Советле јуук колбуда иштеп, болуш-јӧмӧлтӧни јаантайын алгылайт.\nАлександр Егорович јаҥыс ла ижинде једимдӱ болгон кижи эмес, ол онойдо ок билезинде чындык ла кару эш-нӧкӧр лӧ ада болгонын темдектеер керек. 2020 јылда Телесовтордыҥ билези ӱч бала азырап-чыдаткан, общество-јон ортодо бек ле тоомјылу, нак биле деп ададып, олор ороондо ӧткӱрилген Билениҥ кӱнинде «Сӱӱш ле чындык учун» деген кӱндӱлӱ медальла кайралдаткылаган.\nСпортто, јиит ӱйени таскадарында, алтай албатызыныҥ јӱрӱминдеги курч сурактарды бӱдӱреринде јаан ишти бӱдӱрген ле бӱдӱрӱп турган тазыктыраачыны, ӱредӱчини, башкараачыны, јондык ишчини, Александр Егорович Телесовты, «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп нерелӱ атла адатканыла изӱ уткуйдыс ла мынаҥ да ары ӧйдӧ једимдӱ иш, бийик ажулар кӱӱнзейдис! Эткен ижигер тоомјылу болзын, амадаган амадуларар јаантайын бӱтсин!\nАдакыда: Александр Егоровичтиҥ айтканыла болзо, бу јаан једимге јеткенинде ого болуш-јӧмӧлтӧни јуук улузы, кожо иштеген нӧкӧрлӧри ле тӧрӧл јериниҥ улузы, јерлештери јетирген. Олорго јаан алкыш-быйан.


22.10.2020 - altaicholmon\nВ долине Чолышмана\nУщелье мы увидели сверху. Подъехали к краю уступа, и оно раскрылось под нами с огромной высоты, как с самолета, уже наполненное тенью вечера. Светлый Чолышман, виясь, уходил на север, в непостижимую даль, и там терялся в сумрачных теснинах.\nДепутаты со своей исторической миссией справились\nУважаемые жители нашей республики, дорогие земляки! Примите искренние поздравления со знаменательной датой — 30-летием принятия Декларации о государственном суверенитете Горно-Алтайской Автономной Советской Социалистической Республики.\n«Мой бизнес» в Республике Алтай. Все институты поддержки – в одной точке\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин проверил работу нового Центра «Мой бизнес», начавшего работу в тестовом режиме месяц назад.\nИштеген јылдары — байлыгы\nЈаан јашту улустыҥ айлыгы ӧдӱп јадарда, узак ӧйдиҥ туркунына иштеген, јӱрӱмин ижине берген улус керегинде куучынды улалтадыс. Јылдар ӧткӧни сайын ӧйдиҥ, кижиниҥ, ӱйениҥ кылык-јаҥы кубулып туратан јаҥду эмтир. Јадын-јӱрӱмге, ишке, улустыҥ бой-бойына баштаныжы чикезинеҥ кубулып барып јат.\nТöрöл тилди — jаштаҥ ала\nӰлÿрген айдыҥ jирмезинчи кÿнинде тергеебисте Алтай тилдиҥ кÿни темдектелет. Калганчы öйдö кöп балдар тöрöл тилиле куучындабай турганы керегинде куучындар болот. Ӱредÿликте бу сурак аҥылу jерде турат. Jаш болчомдорды алтай тилине канайып jилбиркедер?\nЭҥ артык экспортер\nӦдӱп јаткан ӱлӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ туризминиҥ ле аргачылыгыныҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери» деп государственный бюджетный учреждениезинде «Јылдыҥ экспортеры» деп адалган тергеелик конкурстыҥ турулталары кӧрӱлген.\nБастыра ороонло кожо\nЧой аймактыҥ јаҥы тӱӱкизи 1980 јылдаҥ ала башталып јат. Је бу муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде улус чактар туркунына јаткан. Олор башка-башка иштер бӱдӱрип, бала-барка азырап, тӧрӧл јерин сӱӱп, иштеги ченемелиле, јӱрӱмдик ойгорыла келер ӱйелерле ӱлешкен.\nТӱрк тилдердиҥ тӧзӧгӧзи — алтай тилис\nЈарлу алтай бичиичи, ӱлгерчи Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, оныҥ Михаил Васильевич Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ эжик алдында турган кереес-бюстине улус јаҥжыкканы аайынча чечектер салдылар.


Моногоспитальдарда ӱзеери 70 јер - altaicholmon\nЈуунды ачып тура, субъектти башкараачы Алтай Республикада, калганчы јетирӱлерле, текши алза, бистиҥ тергееде коронавируска табарткан улустыҥ тоозы 3478-ге јеткен, ол тоодо: Кош-Агаш аймакта — 1310 кижи, Горно-Алтайскта — 771, Майма аймакта — 327, Оҥдой аймакта — 233, Турачак аймакта — 230, Кан-Оозы аймакта — 168, Шабалин аймакта — 164, Улаган аймакта — 121, Чамал аймакта — 98, Кӧксуу-Оозы аймакта — 48, Чой аймакта — 8. Калганчы конокто COVID-19 оорулу эки кижи божогон, улус корогон учуралдардыҥ текши тоозы 20, ол ортодо 17-зи — коронавирустаҥ улам, ӱчӱзи — башка шылтактардаҥ деп темдектеди. Текши ӧйдиҥ туркунына тергееде 2542 кижи јазылган.\n«Бисте оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн кӧргӱзӱ бийик ле бойы тудулат. Ол ок ӧйдӧ улус корогон кӧргӱзӱлер, ороон ичинде кӧргӱзӱлерге кӧрӧ, эҥ јабыстарыныҥ тоозында. Мынаҥ озо айларда коронавируска кажы ла кӱн 400-500 кижини шиҥдеп турган болзо, бӱгӱнги кӱнде 900 кижи шиҥделет. Онызы онойдо ок темдектелип турган учуралдардыҥ тоозын кӧптӧдӧт» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nТергеениҥ баш санитар эмчизи Леонид Щучинов оорыган улустыҥ кӧп сабазы ол ло бойы Кош-Агаш аймакта деп јетирди, текши тоодоҥ 39% оорыгандар бу аймакта, бӱгӱнги кӱнде ондо кажы ла 16-чы кижи оорыган эмезе оорып јат.\nКош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев муниципал тӧзӧлмӧдӧ кирелендирген ээжи-некелтелер тыҥып јатканын, кӧп эл-јон јуулар керек-јарактар, ол тоодо билелик, токтодылганын каруулу ајаруда тудулып турганын айтты. Аймактыҥ аргачылары бир неделениҥ туркунына иштебес деп јӧптӧшкӧндӧр — сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱнине јетире.\nТергеениҥ су-кадык корыыры аайынча министри Сергей Коваленко тергеениҥ эмчилик тӧзӧлмӧлӧринде 264 кижи јатканы, олордыҥ јарымынаҥ кӧбинде пневмония бары илелелгени керегинде јетирди. Симптомдор јок ло јеҥил кеминде оорып тургандар амбулаториялык эмдеш алып турган. Моногоспитальдарда текши тооло 334 јер тӧзӧлгӧн.\nО. Хорохордин коронавирусту пациенттерди эмдеер јерлерди кӧптӧтсин деп јакарды. Министр ол сурак аайынча иштер эм тургуза башталып калганын, база 70 јер тӧзӧлӧрин јетирди. Јуунныҥ база бир сурагы ол тергеедеги школдордо, балдардыҥ садтарында, колледжтерде ле вузтарда айалга керегинде болды. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӱренеечилер ле педагогтор оорыыры ајаруда тудулып турганын јетирди. Калганчы јетирӱлерле, текши дистанцион аайыла ӱренишке 10 школ кӧчӱрилген, олордыҥ алтузы — коронавирустаҥ улам, тӧртӱзи — ОРВИ-деҥ улам. Онойдо ок тергеениҥ 20 школында дистанцион аайыла ӱренери кезиктей 36 класс кийдирилген. Балдардыҥ садтарында ӱч группа бӧктӧлгӧн, профессионал ӱредӱлӱ тӧзӧлмӧлӧрдӧ — сегис группа.\n«Класста оорыган учуралдар темдектелип, ӱренчиктерди дистанцион аайыла ӱренерине кӧчӱрген кийнинде олор јондык јерлерде болуп, кружокторго ло секцияларга барып турган деп јетирӱлер бар. Ондый болбос учурлу. Изоляцияныҥ режимин тудары аайынча каруулдашты тыҥыдар керек» — деп, башчы айтты.\nОперштабтыҥ јӧбиле јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ улустыҥ самоизоляцияда отурары ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнине јетире узадылып јат. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јаандарына ла АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозына јондык јерлерде маскалу јӱрер режимди буспазын ајаруда тутсын, бускандарды кату каруузына тургуссын деп јакару эдилди.


«Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!» - altaicholmon\n«Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!»\nАлтай Республикада наркотиктерле тартыжарына учурлалган «Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!» деген текшироссиялык акцияныҥ экинчи бӧлӱги кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинеҥ ала 24-чи кӱнине јетире ӧдӧр.\nБу керектиҥ амадузы јасактарды бузуп, наркотиктерди таркадаачыларла тартыжуга эл-јонды тартып алары, оны кижини эмдееринеҥ ӧскӧ керектерде тузаланарын озолодо токтодоры, наркомандарга квалифицированный болушты ӧйлӱ-ӧйинде јерирери болуп јат.\nJасактарды бузуп, наркотиктерди таркаткан учуралдар керегинде јаҥыс та акция ӧдӱп турарда эмес, анайда ок ӧскӧ дӧ ӧйлӧрдӧ јетирӱ эдерге јараар деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ наркотиктерди шиҥжӱзинде тудатан башкартузы база катап эске алындырат.\nНаркотиктерди јажытту садаачылар, бу коронды јетирип турган јолдор ло ӧскӧ дӧ каршулу керектер керегинде јетирӱлерди мындый телефондор ажыра эдерге јараар: (38822) 9-21-00, бӱдӱмјиниҥ телефоны—(38822) 2-00-20. Тӱнде де, тӱште де болзо. Jетирӱ эткен кижиниҥ ады-јолы јажытта артар.\nНаркоманиянаҥ эмденерге турган улус психиатрический эмчиликтиҥ бӧлӱгине 8-(38822) 4-90-43 номерге соксын. Специалисттер слердиҥ сурагарды ајарузы јогынаҥ артырбас.


2 февраля, Алматы /Корр. БЕЛТА/. Задача использовать криптовалюты во внутреннем обороте в Беларуси не ставится, сообщил премьер-министр Андрей Кобяков сегодня в Алматы на пленарном заседании международного форума "Цифровая повестка в эпоху глобализации", передает корреспондент БЕЛТА\nзаседания Кобяков криптовалюта форумы


Берта фон Зуттнер (баронесса Берта фон Зуттнер, немецтеп Bertha Sophie Felicitas Freifrau von Suttner, энедеҥ чыгарда ады графиня Кински, немецтеп Kinsky; 1843 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱни, Прага — 1914 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱни, Вена) — австрий бичиичи, калыктар ортодо јууга удура кыймыгуныҥ ишчизи, амыр-энчӱ учун Нобельдиҥ сыйын алган баштапкы ӱй кижи лауреат (1905), Мария Кюриниҥ кийнинде Нобельдиҥ сыйын алган экинчи ӱй кижи.\nПрага[d], Австро-Венгрия[d][…] эмезе\nПрага[d], Королевство Богемия[d], Земли Чешской короны[d], Австрий империя[d]\nбичиичи, романист, кӧчӱреечи, журналист, пацифист, писатель-фантаст, редактор\nБерта фон Зуттнер 1843 јылда јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Прагада (ол ӧйдӧ Австро-Венгрияда) чыккан. Адазы австрий генерал, граф Франц Йозеф Кински фон Шиник унд Театтай деп кижи болгон.\nТелекейлик эл-јон ортодо ишПравить\nXIX чактыҥ 90-чы јылдарында милитаризм кенейте ӧзӱп чыккан ӧй болгон. Зуттнер амыр-энчӱ учун кӧп тоолу конференцияларда туружып, кӧп сабада эр улустыҥ ортодо јаҥыс ла ӱй кижи болуп калатан. Берта ла оныҥ эш-нӧкӧри Артур фон Зуттнер 1899 јылда Гааганыҥ амыр-энчӱ учун конференциязын ӧткӱрерге, оны јарлаары, баштаары, акчала јеткилдеери јанынаҥ сӱреен јаан кӱч салгандар. 1902 јылда, эжи јада калган кийнинде, Зуттнер пацифист ижин оноҥ ары эрчимдӱ улалткан. СШАла, Германияла турне-јорык јӱрген, лекциялар кычырган (1904—1905), США–ныҥ президенти Теодор Рузвельтле тушташкан.\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыПравить\nБерта Зуттнер улай ла Нобельле бичижип, оны пацифист кыймыгуны јӧмӧп акча-манатла јеткилдешсин, јууны-чакты токтодоры јанынаҥ пацифист проекттерле иштезин деп улам ла сурап турган. Айдарда, Нобель ого бойыныҥ самаразында «Амыр-энчӱҥниҥ сыйын» јарлаарым деп бичиген.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Зуттнер,_Берта_фон&oldid=22496"\nПоследний раз редактировалась 15 кандык ай 2021 в 16:27\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кандык ай 2021, 16:27.


19.11.2021 - altaicholmon\nСпорттыҥ ӧзӱми јурттаҥ башталат\nСпорттыҥ текши ӧзӱми јурт јерлерде иштеп турган тазыктыраачылардыҥ, спорт аайынча методисттердиҥ ле јербойыныҥ секцияларыныҥ ижинеҥ башталып јат деген санаа-шӱӱлте канча онјылдыктардыҥ туркунына бойын чындык кӧргӱскен. Кан-Оозы аймактыҥ Јалаҥай-Бажы јуртында самбо кӱрешле тазыктыру ишти Амыр Сергеевич Кокшинов 30 јылдаҥ ажыра једимдӱ бӱдӱрип келди. Калганчы он јылдыҥ туркунына ол Јалаҥай ла Јалаҥай-Бажы јурттарда спорт аайынча методист болуп\n«Эрјине» јаҥы ажуларда\nЭл-јонго јаркынду, јараш бијелериле сӱӱнчи сыйлаган «Эрјине» ансамбльды республикада билбес улус јок болбой. Оныҥ художественный башкараачызы Анжелика МОЛЧОЕВА газедистиҥ јаантайынгы айылчызы ла антыгарлу нӧкӧри. Бу бичимелде ол јайалталу ӧмӧликтиҥ быјылгы солун јол-јорыктары керегинде куучындайт. — Коронавирус пандемияныҥ айалгазы эмеш јымжаган тушта, кандык айда, бистиҥ ансамбльда хореографиялык санаттыҥ албатылар ортодо кемдӱ кӧрӱ-маргаанына барар арга болды. Оны\n«Кандый да болзо, каткырып, јакшыга бӱдӱп јӱредим»\nЭр улустыҥ јӱрӱми кату болор, олор јуу-чакта, согуш-тартыжуларда туружар, кату-кабыр иш бӱдӱрип јӱрер деп айдыжар. Олор кӱр-кӧкси бек, ийделӱ болот. Ӱй улус кылык-јаҥыла кӧп сабада јымжак, јалакай болор. Је кезик эпшилердиҥ јӱрген јӱрӱмин, ӧткӧн ченелтелерин, ийде-кӱчин кӧрзӧҥ, олор эр улустаҥ артпас, керек дезе оноҥ до турумкай, бек болгылайт. Андый эпшилердиҥ бирӱзиле меге бу јуукта таныжар


Ноябрь 2018 - Страница 3 из 10 - altaicholmon\nРеспубликан кемине jеткен маргаандар\nКӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Јабаган јуртында столдо ойноор теннисле агалу-ийнилӱ Амат ла Эжер Тулентиндердиҥ эземине учурлай республикан маргаан ӧткӧн. Бу маргаан канча јылдарга улай ӧткӱрилип келген. Оны јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Амат ла Эжер Тулентиндердиҥ нӧкӧрлӧри ӧткӱрип баштаган. Баштап тарый јурт кеминде ӧдӱп турган маргаан эмди республикан кемине јеткен. Быјыл оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы\n«Единая Россия»: «Jаҥырту-2018»\nАлтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Јаҥырту-2018» деп адалган тергеелик кеминде шӱӱжӱ-куучын ӧткӧн. Ол «Единая Россияныҥ» XVIII съездиниҥ алдында ӧткӱрилген. Оныҥ баштапкы заочный бӧлӱгинде партияныҥ турчыларынаҥ ла оны јӧмӧӧчилердеҥ бир канча сурактар аайынча шӱӱлтелер јуулган. Ол тоодо баштамы бӧлӱктердиҥ эрчимин бийиктедери, депутаттардыҥ ӱнбереечилердиҥ јакылталарын бӱдӱрери аайынча ижиниҥ чыҥдыйын јарандырары, граждандарла, коммерциялык эмес организацияларла колбу-коммуникацияныҥ тузазын\nАргачылыктыҥ республиканыҥ ӧзӱминде учуры\nЭл Курултайда акча-манат, калан ла экономикадагы политика аайынча комитеттиҥ баштаҥкайыла кӱрее-куучын ӧтти. Ондо «Аргачылыктыҥ Алтай Республиканыҥ ӧзӱминде учуры» деген сурак шӱӱжилди. Кӱрее-куучында Алтай Республиканыҥ депутаттары, экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева, јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев, тергеелик ӧзӱм аайынча министрдиҥ ордынчызы Марина Носова, аргачылардыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча чыдулу кижиниҥ аппарадыныҥ консультанты Эркелей\nЭнениҥ эркези — эҥ jаан ырыс\nЈер-телекейде эҥ агару ла чындык сӱӱштӱ, кажы ла кижиге эҥ кару — ол энези. Энениҥ кӱни деген байрам орооныста 1998 јылда окылу байрамдардыҥ тоозына кийдирилген. Ол ӧйдӧҥ ала оны јылдыҥ ла кӱчӱрген айдыҥ калганчы амыраар кӱнинде темдектейдилер. Быјыл байрамга учурлалган кӧдӱриҥилӱ концерт јаҥжыкканы аайынча эл драма театрда тергеениҥ башка-башка аймактарынаҥ тоомјылу энелерди ле олордыҥ балдарын


«Эл-јонго эжиктерис јаантайын ачык» - altaicholmon\nМайманыҥ јурт јеезезиниҥ тӧс јурты —тергеебистиҥ эҥ јаан јурты. Јаткан улузыныҥ тоозыла ол текши Россияныҥ эҥ јаан јурттарыныҥ тооломына кирет. Оныҥ башкартузыныҥ јааны болуп, мында ла чыккан-ӧскӧн Александр БЕРСЕНЕВ иштейт. Јурт јеезени башкарар ишке ол јурт ээлемде таҥынаҥ аргачы, канча јылдардыҥ туркунына депутат болуп тура келген. Эмдиги ӧйдӧ А. Берсенев јурт јеезениҥ администрациязыныҥ ла ол ок ӧйдӧ депутаттар Совединиҥ јааны болуп, муниципал службаныҥ эҥ бийик кеминде ӱчинчи катап кӧстӧлгӧн.\nЈурт јеезениҥ ижин башкарарында ончо кеминде депутаттарла, башкарула ӧмӧ-јӧмӧ, кӧстӧҥ кӧскӧ куучындажып иштеери јаан учурлу деп, ол айдат. Онойдо ок башкартуныҥ эжиктери эл-јонго јаантайын ачык. Мында јаткан улус башкараачыга кӧндӱрезине ле телефон согуп баштанар аргалу, оныҥ номери кӧбизинде бар, јажытту эмес.\nЈеезеге Майма, Карлу (Карлушка), Ӱстиги Каракуш (Верх-Карагуж), Ай-Балык (Рыбалка), Ыры (Дубровка), Бабырган (Подгорное) јурттар кирет. Мында јадып турган улустыҥ тоозы 20 муҥнаҥ ажыра. Тӧс јуртта бӱгӱнги кӱнде 17891 кижи јадат.\nЈеезениҥ башкартузыныҥ бӱдӱрип турган ижи — ол элдеҥ озо јурт јерлерди јарандырары: оромдорды јарыдары, јолдорды, сӧӧксалгыштарды јазаары, ондогы ла башка да јарабас јерлерде ташталган сӱрее-чӧпти чыгара тартары, балдар ойноор площадкаларды тудуп јазаары ла оноҥ до ӧскӧзи. Јурт јеезени ару ла эптӱ тудар бу иштерди «Майма ЖКХ МО «Майминское сельское поселение» бӱдӱрет.\nЧокум иштерди темдектеп айтса, башкарту тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ ууламјызыла конкурс ойноп алала, быјыл Бабырган јуртта балдардыҥ площадказын тудар. Бу баштаҥкайды јербойыныҥ улузы эткен. Јурт ээлем аайынча министерствоныҥ программазыла олор база јеҥӱ алып, ол аайынча Маймадагы Кировтыҥ микрорайонында база балдардыҥ площадказын тудар. Ӧткӧн јылда мындый ок программа аайынча тӧс јуртта Јеҥӱниҥ паркы јараштыра јаҥыртылган. Быјыл бу паркта иштер оноҥ ары улалар. Подрядчик «Аледо» ООО Јеҥӱниҥ паркына чеден, тротуар-јол јетире эдер. Бу иштер тӱгензе, ондо јаҥыс ла јойу эмес, је коляскаларлу да маҥтадып јӱрерге эптӱ болор. Јурт јеезениҥ башкартузы мында јадып турган кӧп кенек улуска јаан ајару эдип јат. Онойдо ок јаан јаштуларга ла јууныҥ ветерандарына. Бӱгӱнги кӱнде Майма аймакта јууныҥ беш туружаачызы эзен-амыр арткан. Олор: П. А. Глуховских, В. А. Ирлик,\nН. З. Медведев, А. Ф. Медведев ле Н. И. Снитко.\nЈуукта Майма аймактыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда јууныҥ балдарына ла тылда иштегендерге кереес тургузары јӧптӧлгӧн. Эм тургуза кереестиҥ ӱлекери ле турар јери белетелип калган. Кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнине јетпей бу иштер бӱдер. Парктар ла јурттардыҥ јондык јерлери јараш болзын деп, ондо јылдыҥ ла кееркедим ӧзӱмдер отургузар иштерге база ајару эдилет. Онойдо ок јурттарда јолдорды јакалай ӧлӧҥди чабар иштер јылдыҥ ла кӧп болот.\nЈурт јеезениҥ јеринде агын суулар кӧп, эл-јон олордыҥ јанында амыраарга сӱӱйт. Је айылчы да, јербойыныҥ да улузы амыраган кийнинде, сӱрее-чӧбин јаантайын ондо ло таштап салат деп, башкараачы кижи комудап айдат. Газедис ажыра ол эл-јонды ар-бӱткенди чеберлеп, ару тутсын деп кычырат.\nЈурттарды ару-чек тударга аҥылу техника керек. Быјыл аймак башкартузыла, тергеениҥ депутаттарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында јурт јеезеге база бир грейдер кӧлӱк алынган эмтир. Тракторлор, кар арчыыр кӧлӱктер бар. Кышкы ӧйдӧ олор јеезениҥ узуны 130 километрдеҥ кӧп јолдорын арчыырында эрчимдӱ иштейт. Је бар техника јаан карлу јылда једишпей турза, кӧлӱктерлӱ тууразынаҥ улусты айбылаарга база келижет. Бу јанынаҥ акча-манат кӧп чыгарылып турган болзо, јаан кар тушта јолдор ӧйинде арчылып турар эди деп, Александр Владимирович темдектеди.\nЈеезениҥ башкартузы јолдор јанынаҥ јылдыҥ сайынгы јазашту иштердиҥ сурагын бойыныҥ молјуларына кийдирип аларга амадайт. Не дезе, олордо кара јолдор кӧп лӧ јылдыҥ ла оок ташту јер тӧгӱп, олорды тӱзедер керек. Онойдо ок газ ӧткӱрген кийнинде јолдор ӱрелип калат, суу ӧткӱрген сетьтер эскирип-элеп калган ла Кадыннаҥ јаҥы сууӧткӱш чӧйип, јолдорды база казарга келижет. Јурт јеезеге бу иштерди бӱдӱрген подрядчиктердиҥ кийнинеҥ јолды тӱҥей ле јазаптыра база катап јазаарга келижет.\nАдминистрацияныҥ ижи эл-јонныҥ јӧмӧлтӧзи јогынаҥ болбос. Ол јанынаҥ кӧрзӧ, Майманыҥ јурт јеезезинде јаткандар эрчимдӱ, баштаҥкайлу, буурзак улус. Онойып, јеезениҥ јеринде 9 ТОС (јербойында јондык бойы башкарынары) тӧзӧлгӧн. Ол тоодоҥ экӱзи юридически керелелген ле эмди бу ТОС-тор башка-башка программаларда, гранттардыҥ конкурстарында окылу туружар аргалу. Эл-јон текши кеминде эрчимдӱ кӧрӱмдӱ.\nӦткӧн јылда тӧс јурттыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 210 јылдыгы толгон. Ого учурлай јаан байрам белетеп, эл-јонго, јаан јаштуларга ајарулу јакшынак программа ӧткӱрерине пандемия чаптыгын јетирди. Сыйларды ла кайралдарды улусты бӧлӱктей јууп, берерге келишкен. Јурттарда јайалталу улус, ӧмӧликтер кӧп. Олор ончозы јурт јерде культуралык јӱрӱмниҥ эрчимдӱ туружаачылары.\nМайма аймакта јадып, кандый бир јеҥилтелерле јер алар аргалу улуска јер бӱгӱнги кӱнде Бабырган јурттаҥ берилет. Онойдо ок јурт јеезе јуукта аукционноҥ Майманыҥ јанында 316 га јер алган. Ол јерлер аймактыҥ јеҥилтелерлӱ улузына берилер.\nЈерлер керегинде айдып, Майма ла Горно-Алтайск кала ӧзӱп, олор ортозында кыйулар јоголып брааткан деп темдектебес арга јок. Майманы келер јылдаҥ ала каланыҥ агломерациязына кийдирери былтыр јаҥныҥ окылу јуунында шӱӱжилген эди. Ондо агломерацияга јаҥыс Майма эмес, је анайда ок мынаҥ ары јылдарда Ыры ла Бабырган јурт кирери айдылган. Каланыҥ ӧзӱмине јерлер јетпей барган, јеҥилтелерлӱ граждандарга јерлер керек, јадар тураларга, промышленныҥ бӧлӱкке база јерлер керек.\nАгломерацияны јаанатканы инфраструктураны, јолдорды, улус јаткан бу јерлерди јарандырарына текши јарамыкту деп айдылат. Је тегин улустыҥ кӧбизи Майма јурт бойы ла болуп артып калзын деп кӱӱнзейт. Кезиги јурт јер деген ады јоголгоныла олордыҥ бир канча јеҥилтелери јоголып калар деп санааркашкан. Је ол јуунда јурт јерде јаткандардыҥ тузаланып турган јеҥилтелери ол ло бойы артып калар деп, тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин чокумдаган. Агломерацияга кирген соҥында эл-јон јадын-јӱрӱмин јарандырар јаан программаларда туружар аргалу боло берер деп айдылган. Агломерацияга кирген јурт јерлердиҥ ӧзӱми озолошту барар.\nБӱгӱнги кӱнде јеезеге кирип турган Маймадаҥ башка јурттарда старосталар иштейт. Кезигиниҥ иштеер ӧйиниҥ чыдулары тӱгенип калган ла кӱӱк айда олорды јаҥыдаҥ кӧстӧӧр иштер ӧдӧр. Беш староста, јурт јеезениҥ он беш депутады ла ол тоодо јурт јеезениҥ башчызы эл-јонло ӧзӱмниҥ јолында ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер.


Нацӱлекерлерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудат - altaicholmon\nНацӱлекерлерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудат\nТолгойокто јаҥы ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулат\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулып јаткан Толгойок јуртта болгон.\nФАП мынаҥ озо ӧйдӧ кӧп квартираларлу турада иштеген. Фельдшерско-акушерский пункттыҥ туразы болгон тураны эскиргени учун бузуп салгандар, је јаҥы тудулган турадаҥ кып берилбеген болгон. Јербойыныҥ улузын участковый врач-терапевт озолондыра угусканы аайынча айылда кӧрӱп эмдеген, тӱрген медболушты тӱрген медболуштыҥ бригадазы јетирген.\n«Јурттыҥ эл-јоны медициналык болуш алары јанынаҥ уур-кӱчтер узак ӧйдиҥ туркунына чӧйилген болгон. Јаҥы ФАП-ты тузаланарына табыштырган соҥында, айалга кубулар. Ол бойыныҥ ижин быјыл, тураныҥ тыштын јылыткан ла керектӱ медјазалдарды тургускан соҥында, баштаар» — деп, Олег Хорохордин айткан. Анайда ок ол балдардыҥ площадказы канайда тудулып јатканын барып кӧргӧн. Ӱлекер аайынча мында балдар ойноор, тазыктырынар, амыраар јерлер болор. Мындагы иш РФ-тыҥ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» деген госпрограммазы аайынча ӧдӧт, тудум иштердиҥ текши баазы 2,2 миллион салковой, ол тоодо консолидированный бюджеттеҥ 1,8 миллион салковой акча.\nОносто удабас школдыҥ спортзалы болор\nРеспубликаныҥ башкараачызы Олег Хорохордин Онос ло Чопош јурттарда база болгон. Олордо школдордыҥ спортзалдары тудулып јаткан. Башчы Себи-Оозы — Чамал — Куйус деген јолдыҥ ӱзӱгин «Јеткер јок ло чыҥдый автојолдор» деген нацӱлекер аайынча јазап турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nОл Оностыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган школына барып јӱрген, мында ӱренип турган балдардыҥ тоозы 70 кире. 2016 јылда школдыҥ туразы кӱйерде, јаҥызын бир јылдаҥ туткандар. Је анда бойыныҥ спортзалы эмдиге јетире јок болгон. Былтыр јербойыныҥ эл-јоныла туштажу ӧдӧрдӧ, улус Олег Хорохординге, балдар спортло јыл туркунына јарамыкту айалгада тазыктырынзын деп, спортзал тудары јанынаҥ суракла баштанган болгон.\n«Балдар мынаҥ озо ӧйдӧ школдыҥ фойезинде тазыктырынган. Спортзалды тударына јараду 2019 јылдыҥ учы кирезинде берилген. Бис оны тударына керектӱ акчаны республикан бюджеттеҥ чыгарганыс, оныҥ кийнинде иштер башталган. Тургуза ӧйдӧ јабынтыныҥ плиталары салылган, тепкиштиҥ стенелери кӧдӱрилген, ӧрт болдыртпазыныҥ резервуары аайынча иштер бӱткен. Темир каркасты тургузары улалганча. Спортзал јылдыҥ учы кирезинде белен болор» — деп, башчы айткан.\nЧопоштыҥ 270 бала ӱренип турган школыныҥ спортзалын текшилей јазаары «Ӱредӱлик» деген нацӱлекер аайынча ӧдӧт. Оныҥ туразы 1956 јылда тудулган. Јазашту иштер тушта тураныҥ јабынтызыныҥ кезик бӧлӱги ле инженерный сетьтер, кезик кыптарда эжиктер, јарыткыштар ла ӧскӧ дӧ не-немелер солылган ла јазалган. Объектти јазаары учына једип барааткан. Олег Хорохординниҥ айтканыла, јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталза, физкультураныҥ урокторы јаҥыртылган спортзалда ӧдӧр учурлу.\nСеби-Оозы — Чамал — Куйус деген јолдыҥ узуны 2,48 километр ӱзӱги «Јеткер јок ло чыҥдый автојолдор» деген нацӱлекердиҥ кеминде јазалып јаткан. Мында јолдыҥ јемирилген ле суу агызып апарган јерлери орныктырылган, анайда ок оныҥ эски асфальтобетон ӱсти кодорылган. Подрядчик бийиктехнологиялык техниканы — ресайклерди тузаланып, јолдыҥ тӧзӧлгӧзин соок регенерацияныҥ эп-сӱмезиле саларын баштап койгон.\n«Иштер јакшы кеминде ӧдӱп јат, олордыҥ јарамызы кирези бӱткен. Јӧптӧжӱ аайынча иштер ӱлӱрген айда учына јетирилер учурлу. Јазашту иштер анайда ок јолдыҥ Чамалдагы узуны јети километр бӧлӱгинде база ӧдӧт. Мындагы иштер озолондыра темдектелген ӧйдӧҥ озо бӱдер деген ижемји бар. Бастыра узуны 10 километрдеҥ кӧп јолдор нормативный айалгага келиштирте јетирилер» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу јолды јазазын деп суракла эл-јон былтыр ӧткӧн туштажулар ӧйинде айткан. Анайда ок республиканыҥ албаты-јонынаҥ ла айылчыларынаҥ бу јолды јазазын деп сурак аайынча баштанулары соцсетьтер ажыра база болгон. Озо баштап јолды јазаарын эки бӧлӱкле ӧткӱрип, 2021 јылда тӱгезер деп пландалган болгон. Је оноҥ план такып кӧрӱлип, јазашту иштерди быјыл ӧткӱрер деп јӧп јарадылган болгон.


remont na boiler, montaj na boiler, serviz za boiler, razwalen boiler,remontnwboiler, montaj na boiler sofiq, ремонт на бойлер, ремонт на боилер, монтаж на боилер, монтажна бойлер, монтаж на бойлер в София, инсталация на боилер, демонтаж на бойлер, смяна нагревател, смяна реле за бойлер . remont na boiler, montaj na boiler, serviz za boiler, razwalen boiler,remontnwboiler, montaj na boiler sofiq, ремонт на бойлер, ремонт на боилер, монтаж на боилер, монтажна бойлер, монтаж на бойлер в София, инсталация на боилер, демонтаж на бойлер, смяна нагревател, смяна реле за бойлер .\nremont na boiler, montaj na boiler, serviz za boiler, razwalen boiler,remontnwboiler, montaj na boiler sofiq, ремонт на бойлер, ремонт на боилер, монтаж на боилер, монтажна бойлер, монтаж на бойлер в София, инсталация на боилер, демонтаж на бойлер, смяна нагревател, смяна реле за бойлер .


«Јеристи корыыр, кичеер деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт» - altaicholmon\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Эре-Чуйдыҥ малчызы Петр КУНДИЯНОВ. Ол эрмек-куучынында јаҥыс ла бойыныҥ ижи-тожына, јуртыныҥ јадын-јӱрӱмине токтобой, республикадагы экономикалык ла политикалык айалганы канайда кӧрӱп турганын јетирген.\n— Петр Николаевич, мал киштежип таныжар, кижи куучындажып таныжар эмес пе? Слер кем, кайдаҥ, нени иштейдигер, айыл-јурт, бала-барка кандый?\n— Мен бу ла Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында чыккан-ӧскӧн кижи, сӧӧгим – тоҥжоон… Је, јерлештерим, кӧрӱш-таныштарым, најы-нӧкӧрлӧрим мени Коля, Николай деп билгилеер. Нениҥ учун дезе, Коля — энемниҥ адаган ады, билемдеги, јуртымдагы адым, Петр дезе бичикте бичилген адым. Совет ӧйдӧ алтайлар ортодо мен ошкош эки атту уулдар да, кыстар да кӧп болгонын билерим… (каткырат).\n2003 јылдыҥ сыгын айында тӧрӧл јуртыс коркышту јаан јерсилкиништиҥ эпицентрине эҥ јуук болуп, коркышту бузулган болгон, ичер суу јанынаҥ сурак тура берген, јердиҥ алдынаҥ чыккан суулар ак балкашка алдырткан. Оныҥ учун јуртты чӧлгӧ, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ јанына кӧчӱрерге келишкен. Эмди кӧчӱрилбей арткан јуртысты Эне Белтир эмезе Јаан Белтир деп, кӧчӱрилген јуртысты Јаҥы Белтир деп адайдыс. Айыл-јуртым Јаҥы Белтирде, мал-аш туткан турлууларым, кыштуум да, јайлуум да Чаган-Бургузы ӧзӧктӧ. Балдардыҥ энезиле кожо беш бала азырап чыдаттыс, эки оогожы школдо, ӱч јаандары ӱредӱлери аайынча Алтайыста иштеер јерлери јок болордо, бирӱзи Ыраак Кӱнчыгыштӧӧн, экӱзи Кемероводӧӧн иштегилеп баргылады.\n— Мал-аш кандый турган?\n— Мал-ашла эҥ кӱч ӧйди кышты, јасты јакшы чыктыс, јай јаашту да болгон болзо, ӧлӧҥ-чӧбиле эҥ талдама јай болды. Качан да ӧлӧҥ чыкпаган јерлердеҥ ӧлӧҥ чыкты. Арга-кӱчис јеткенче, кыш јийтен курсагысты белетеп алдыс. Кыскарта айтса, алдында јылдарга кӧрӧ, кышка кем јок белетендис. Алтай јылдык тоодо Бар јыл кату јыл деп темдектелген де болзо, јаҥы јыл ӧткӱре соок эмезе ӧткӱре карлу болбос деп иженер керек. Чаган-Бургузы карды учурта берер салкынду учун кой-эчки, јылкы кыштадарга одоры ачык талдама јер. Мындый болордо, ӧлӧҥди ийнектер де ас јийт.\nЈаҥыс ла азырап эмес, ол ок ӧйдӧ азыранып јаткан мал јанынаҥ айдар болзо, олордыҥ эдиниҥ баазы ӧткӱре јабыс болгоны јаман. Аймакта да, республикада да јурт ээлем ле јурт јаткандар учун каруулу јамылулар, органдар јербойыныҥ малыныҥ эдиниҥ, сӱдиниҥ аҥылуларын, анчада ла кижиниҥ су-кадыгына јарамыктарын, тыҥ темдектебей, тыҥ јарлабай тургандары ачу. Бир ай кайра Маймада «Амза» деп агропромышленный парк ижин баштаганын уктыс, кӧрдис, кычырдыс. Амзайтан, ажанатан эт, амтамду, ток, экологический ару ла су-кадыкка тузалу аш-курсак тайгаларда ӧскӱрилет, оныҥ учун олордыҥ баазы эмеш баалу болор деген јартамалды, јарды тӧс ууламјы эдип иштезе, јаан калаларда, јаан акчалу улус јербойында ӧскӱрилген малысты, эдилген аш-курсагысты алар деп бодойдым. Јар садуны кыймыктатса, саду аш-курсак белетеерин кӧжӱӱрлеер, ол иштей берзе, керектӱ сырьего суруу тыҥыыр, талдаш башталар, баалар бийиктеер деп бодойдым. Бот, ондый колбу, колбонты бӱгӱн сӱреен керек болуп јат.\n— Мал-аштыҥ угы-тӧзин јарандырар иш аайынча нени айдарыгар?\n— Мен ошкош кӧп эмес малду алдынаҥ бойы иштеп јаткан улуска ӧҥдӧйӧргӧ, ӧрӧ ӧзӧргӧ коркышту кӱч. Качан да мен таҥынаҥ аргачы болуп окылу иштеген болгом. Мал-аштаҥ кӧп продукция аларга, угын јарандырарга государстводоҥ јӧмӧлтӧ, болуш болор деп иженип иштегем. Је керек келишпей ле турган, оноҥ таҥынаҥ аргачыларга албанныҥ, каланныҥ кеми кенейте ле кӧдӱрилерде, ИП-ны јабарга келишкен. Оноҥ бейин мал-ажымныҥ угын јарандырар ишти бойым ла арга-кӱчим јеткенче ӧткӱредим. Эмди тургуза сарлык ла ийнектиҥ кайлыктарын ӧскӱредис. Казах, калмык укту мал экелип, бойыстыҥ малга кожор деген санаа-сагыш бар. Бӱдӱн ӱӱрлер экелип ӧскӱрерге, баштапкызында, аргалар ас, артыкташкан акчалар јок, экинчизинде, ӧскӧ јердеҥ келген малга бистиҥ ар-бӱткендик ле айлык-кӱндик айалгаларыс та келижер, та јок деген серемјилер бар…\n— Турлугарда электроот, компьютер барын кӧрӱп, сураарга турганым, јадын-јӱрӱмеердиҥ «быт» дейтен келтейи?\n— Алдында СССР-дыҥ экономиказы Китайдыҥ экономиказынаҥ чик јок тыҥ болгон. Бис ол тушта кыдаттарды шоодып туратаныс, јокту-јойу деп. Эмди ончо неме Китайдаҥ келет, кӱнниҥ энергиязын олор јазаган јазалдардаҥ аладыс, ноутбук база олордыҥ, кеп-кийимистиҥ кӧп сабызы база Китайдаҥ келет. Орооныстыҥ јаандары, јаҥдары Китайдыҥ јаандарынаҥ, јаҥдарынаҥ јозок, тем не алгылабай турган, кайкайдым? Албаты-јонго Китайда чылап, иштер айалгалар, аргалар тӧзӧӧр керек эмес пе? Одус јылга Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ экономиказы мынайда ӧзӧ берерде, Россия Федерацияныҥ экономиказы ӧспӧй туруп калды, албаты-јон јоксырап јат.\n— Коркышту јерсилкиништеҥ улам эки јуртту болдыс деп айттыгар. Мындый кӧчӱш болгонын Слер јарадып туругар ба?\n—Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ јанына јаҥы јурт, Јаҥы Белтирди тудар деген шӱӱлте чын шӱӱлте болгон деп бодойдым. Бӱгӱн јурттыҥ кӧп улузы Кош-Агашта иштеер јерлӱ. Эки јурттыҥ ортозында асфальт јол, кӧлӱктӱ беш минутка јӱредис. Аймактыҥ тӧс јуртында јӱрӱм, канайтса да, кайнап јат ине, администрацияга јуук, иштеер јерлер де табылат. Чаган-Бургузыга да једерге јол кыскарган.\n— Петр Николаевич, албаты-јонго база айдатан сӧс-эрмек, санаа-шӱӱлте бар ба?\n— Калганчы ӧйдӧ јеристи корыыр, кичеер керек деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт. 2010 јылда бисте «Сайлюгемский» деп адалган национальный парк ачылган. «Сайлюгем», «Уландрык», «Аргут» деп адалган кластерлер кирген 118 муҥ гектар јерлӱ парк телекейлик Кызыл Бичикке кирген ирбисти, аркар-кочкорды ла тоозы коркышту астаган деп темдектелген јуҥма-текени корыырга тӧзӧлгӧн.\nБир јанынаҥ, јакшы керек, је, экинчи јанынаҥ, парк бутка-колго турган сайын ээленген јерин элбедер политиказын баштаган. Паркка коштой јерлерге фотоловушкалар тургузып, корыйтан аҥдар ондо јӱрет, ондо олорды јербойыныҥ браконьерлери ӧлтӱрет деп шылтак тапкылап, јер блаажарын баштаган. Ол тушта аймактыҥ јааны болгон Ауельхан Жазитович Джаткамбаев ле ордынчызы Алексей Александрович Шонхоров албаты-јонго бу јанынаҥ јетирӱни эткилеерде, алтай да, казах та јурттарда јуундар јуулып, јеристи корып алган эдис.\nМал-аш парктыҥ јеринде одорлойт деген кыйалаш, бурулаш Аркыт ичинеҥ башталды, парктыҥ ишчилери ле јурттыҥ эрлери арай болзо јуулашкылабады. Бистиҥ малчыларды «мал-ажыгар парктыҥ јерине кирет, оныҥ учун слерге штраф саларыс» деп коркыдары бу јуукта башталган. Сайлугемдеги парк Шабладагы заказникти бойына кийдирип аларга турганы кемге де јажыт эмес. Былтыр кыштуума полицейский келип, Чаган-Бургузы ӧзӧктӧ аҥдаган бӧлӱк улуска «олор браконьерлер болгон, аркар-кочкорго аҥдаарга сананган» деп јетирӱ-кӧргӱзӱ берзин деп сураган. Куучын не керегинде ӧдӱп турганын билерге, лаптап шылап, угуп келзем, «Сайлюгемский» парктыҥ јаанына кандидат болгон Эрмен Юзлаевичти Суркашевти погран кыйуныҥ ээжилерин бускан ла Кызыл Бичикке кирген аҥ адарга умзанган деп бурулаарга турган улус эмтир. Байла, алтай эрди экинчи катап ол јамыга кандидат болбозын деп чӧҥӱргилеп јат.\nБыјыл јайгыда јерлик ар-бӱткенниҥ WWF деп адалган телекейлик фонды республиканыҥ башчызы Олег Хорохординле јӧптӧжӱ тургускандары ајару јок артып калды. Ол ло WWF бӱдӱмји јок организация, Сайлугемдеги паркла кожо иш эдип турган улус болуп, кандый ла зоопарктардаҥ аҥдар экелип тайгага божодот. Јерлик јӱрӱмге ӱренишпеген аҥдар баштапкы ла кышта бӧрӱлерге туттуртып койот. Казнаныҥ ал-камык акчазы тузазы, турултазы јок ӱрелет. WWF та, «Сайлюгемский» парк та биске чын болужарга турган болзо, јаҥыс ла ирбисти, аркар-кочкорды, јуҥма-текени эмес, бастыра аҥдарды корызын. Темдектезе, тарбаанды чумадаҥ, тӱлкӱни, бӧрӱни бешенстводоҥ корызын…\nЈеристи корыыр деген санаа-шӱӱлтеде, кӧрӱм-турумда јаан чочыдуны – Алтай Республикада эҥ учурлу ууламјыны туризмди ӧскӱрери деп јарлаганы экелет. Алтай јеристи алты-јети туркластерлерге бӧлӱйле, тууразынаҥ келген улус байлаган, бажырган тайгаларысты мензинип, ээленип алгылаза, канайдарыс? Туркластер дегенин бис ол ло «Сайлюгемский» парктаҥ уктыс, кӧрдис. Јеристе ээ болорын бӱгӱн сананбазабыс, балдарыс, баркаларыс јери јок артып калары узак эмес.\nТекшилей албаты-јон јанынаҥ айдар болзо, бис, јурттарда јаткан тегин улус, бойыстыҥ алдыста кем јок јӱрерис ле. Курсагысты эдип, кебисти кийип, балдарысты чыдадарыс, баркаларысты кӧрӱжерис. Бот, биске республикада болуп турган политиканы айдып, јартап, берип турган улус јогы јаман. «Мынайда этсегер – јакшы, онойдо этсегер – јаман, јастыра» деп айдып, баштап, уулап берер улус табылбайт. «Бис – алтайлар, бирлик калык ла нация» деген идеология јок. Бу ла јаҥы ӧткӧн талдаштарды алзабыс, Госдуманыҥ депутадына беш алтай кандидат чыгып келген, алтайлардыҥ ӱндерин јара тартып, турултазында бирӱзи де мандатка јединбеген. Депутатка ӧтпӧзин биле-тура талдаштарга не чыккан улус, оҥдоорго кӱч? Беш алтай кандидаттаҥ депутат чыкпагадыйын билген кӧп саба алтай ӱнбереечилер ӱндерин Мария Демина учун бердилер. Бажы јок јон калганы, башчызы јок јурт калганы бу туру…\nБашчы бойы ӧспӧй јат, башчыны албаты-јон ӧскӱрер керек эмес пе? Алтайын билер, албатызын билер алтай башчы јаҥга келбегенче, бистиҥ јадын-јӱрӱмис јакшы јаны јаар бурулбас деп бодойдым. Ол ло Госдуманыҥ депутады болгон Родион Букачаков республиканыҥ бажына тургадый политик болгон. Је, республикабыстаҥ кӧдӱрбедис, Москва јӧмӧбӧди. Бир јанынаҥ, бис кӧдӱрбезебис, Москва не јӧмӧйтӧн? Экинчи јанынаҥ, бу кижиге Интернет ажыра табарулар тыҥ болды, «иш этпеген, сӧс айтпаган» деген орды јок бурулаштар угулды. Байла, политикадагы оппоненттери онойдо кылынгандар? Мениҥ ле билеримле, ол анчада ла биске, Тӱндӱкке тӱҥейлелген аймактардыҥ ас тоолу калыктарына, јеҥилте болзын деп, пенсиязынаҥ ала кырлу мылтык тудунарына јетире јӧмӧлтӧ, болуш болзын деп јасактар јазаган. Бу талдаштарда Алексей Степанович Тюхтенев деп башкараачы, политик чыгып келерде, бу кижини Госдумага да чыгарбадыс… Онойып јаткан албатыда башчы кайдаҥ табылатан?.. Башкызын тегелеп, башкызын тӧбӧлӧп јатканыста… Бот, куучынысты мындый сӱӱнчизи јок санаа-шӱӱлтеле божодорго келижет…\n— Петр Николаевич, ачык-јарык куучынаар учун јаан быйан! Мал-ажаар ардак, семис, алкы бойоор омок-седеҥ ле су-кадык јӱрӱгер!\n— Слерге быйан! Кычыраачылараар кӧп болзын, командировкаларга улайын келигер! Јаҥы ӧзӱп јаткан ӱйени мал-ашка кӱӱндӱ эттире ӱредер, таскадар керек деп бодойдым. Алтайыста мал-ажы муҥдарла тоололып турган малчылар бар эмей. Олор керегинде бичигер, биске јозок болгылазын, ченемелиле ӱлешкилезин.\nЭрмек-куучынды С.Танытпасов ӧткӱрген