22.02.2019 - altaicholmon\nСенатор Татьяна Гигель в ходе рабочей командировки по региону приняла участие в митинге, посвященном замене мемориальной Доски воину-интернационалисту, выпускнику Горно-Алтайской средней школы №13 Владимиру Ушакову. Почтить память участника боевых действий пришли воины-афганцы, кадеты, курсанты военно-патриотических клубов и объединений, общественность города. Обращаясь к собравшимся, сенатор заметила, что задача любого государства – защищать свои границы. В нашей\nДоступность высокотехнологичной медицинской помощи является приоритетным направлением для здравоохранения Республики Алтай. В рамках поручений президента Российской Федерации и социальной политики в России сегодня уделяется большое внимание развитию такого направления в здравоохранении, как высокотехнологичная медицинская помощь. Всего 2018 году высокотехнологичная медицинская помощь оказана 1145 жителям региона, в их числе 183 детей, сообщает пресс-служба Минздрава РА. Внедрение\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай изучают вопросы, волнующие представителей бизнес-сообщества. На встрече с предпринимателями Чойского и Турочакского районов были подняты проблемы отсутствия лесоустройства, необходимости корректировки лесотехнического регламента, а также налаживания глубокой переработки леса внутри региона. Как было отмечено в ходе встречи, более 18 лет в республике не проводилось лесоустройство. Один из основополагающих нормативно-технических\n20 февраля Президент страны Владимир Путин выступил с ежегодным Посланием Федеральному собранию. В своем уже 15-ом по счету обращении президент традиционно затронул широкий круг вопросов, касающихся как решения экономических проблем государства, так и внешней политики. На оглашение Послания президента Федеральному Собранию собрались не только парламентарии и руководители регионов, но также и общественные деятели. Делегацию Республики\nЈуучыл талайчы улдабысла оморкойдыс\nТӧрӧлин коручылдыҥ кӱнинде бистиҥ кару адабыс ла улдабыс – оргончы сӧӧктӱ тоомјылу эр Михаил Николаевич Тондоев чыккан кӱнин темдектейт. Быјыл ого 70 јаш толуп јат! Карган адабыс 1949 јылда Улаган јуртта чыккан. Адазы Николай Александрович Ада-Тӧрӧл учун Улу јуунаҥ јанып, јол јазаачы болуп иштеген. Энези Мария Кирилловна Госбанкта бухгалтер болгон. Бистиҥ улдабыс балдардыҥ јааны, эки\nЭртен Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Ороонысты корыган, корып турган ла келер де ӧйдӧ корыыр улустыҥ, јалтанбас адалардыҥ байрамы. Тӧрӧлистиҥ мындый коручылдарыныҥ бирӱзи тоҥжоон сӧӧктӱ Владимир ДЕДЕЕВ биске бойыныҥ черӱчил јолы керегинде куучындады. В. Дедеев Росгвардияныҥ ОМОН-ыныҥ јуучылы. Ол бӱткен бӱдӱмиле, салымыла јаштаҥ ала корыычы деп айдарга јараар. Чыккан-ӧскӧн јери — Чамал аймактыҥ Чопош јурты. Адазы эрте\nКадет — оморкодулу угулат\nАлтай Республикада кадеттердиҥ кыймыгузы эҥ озо он сегис јыл кайра Горно-Алтайсктагы 4-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школдоҥ башталган. 2001 јылдыҥ кӱчӱрген айында АР-дыҥ башкарузыныҥ бу школдо кадет класстар ачары керегинде јӧбиле бежинчи ле алтынчы кадет эки класска ӱренчиктер алылган. 2008 јылдаҥ ала баштамы кадет класстар ачылган, 2010 јылдаҥ ала школ кадет школ деп адалат. Бӱгӱнги кӱнде\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзи бу неделеде Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында ӧдӱп јат. Белтир јурттыҥ Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школы бу кӱндерде тергеебистиҥ ончого јуук аймактарынаҥ келген солун улусты уткыган, ӱредӱлик иштиҥ устарыныҥ мӧрӧйин ӧткӱрген, јилбилӱ кӧрӱ-ойындарыла кайкаткан тӧс јер боло берген. «Алтай Республиканыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2019» деген республикан\nПрограмма — аймактардыҥ ӧзӱмине\nГорно-Алтайск калада 2017 јылдаҥ ала иштеп баштаган «Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программа бистиҥ республиканыҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде быјыл база иштеп баштады. «Бу программа — Россия Федерацияныҥ президентиниҥ бӱгӱнги ӧйдиҥ инфраструктуразыныҥ текшилей ӧзӱмин јеткилдеери аайынча чике јакылтазын бӱдӱрерин јеткилдеериле колбулу. Бистиҥ ороонныҥ кажы ла кижизиниҥ јадар айалгазы јарамыкту болорын јеткилдеерин государство аҥылу шиҥжӱде тудат. Бу


ноҥартан - это... Что такое ноҥартан?\nСмотреть что такое "ноҥартан" в других словарях:\nлоғартан — [لاغرتن] ниг. лоғарандом … Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ\nДругие книги по запросу «ноҥартан» >>


25.06.2021 - altaicholmon\nТӱрк театрлардыҥ сценазында – јердиҥ, тилдиҥ сурактары\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Эмма ИРИШЕВА Казаньда ӧткӧн театральный байрам керегинде мынайда куучындады.\nАлтай ойындар – албатыныҥ энчи байлыгы\nАлбатыныҥ бойыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ келген кӧгӱс кӧрӱми, јаҥдаган чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары, оос чӱмделгези бар. Бу энчи-байлык калыҥ ла тереҥ культурабыстыҥ тӧзӧгӧзи болуп јат.\nЈииттер Тӧрӧлин корулаарга белен\n2021 јылда Алтай Республикада черӱге алар кампания кандык айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетире улалар. Ӧткӧн неделеде тергеебистиҥ јуучыл комиссариадында черӱге алар быјылгы иш керегинде элбеде куучын ӧтти.\n«Тӧштӧрине» медальдар тагылган\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ кооперативтери кичӱ изӱ айдыҥ 15-17 кӱндеринде Бурят Республиканыҥ тӧс калазы Улан-Удэде Сибирьде ле Ыраак Кӱнчыгышта укту койлор ло эчкилер ӧскӱрип турган фермерлер ортодо 17-чи катап ӧткӧн кӧрӱ-выставкада туружып, јеҥӱчил јерлер алган.\nДепутаттар туркластерлер керегинде\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӧн сессиязында эҥ эрчимдӱ ле ӧктӧм шӱӱжилген сурак Алтай Республикада туризмди ӧскӱрер јерлердиҥ мастер-планын белетеер иштер ле туристско-рекреационный кластерлер (ТРК) керегинде болгон.\nАлтай Республиканыҥ кӱндери – Федерация Совединде\nТергееде транспорттыҥ ӧзӱми\nФедерация Совединде кичӱ изӱ айдыҥ 21-23 кӱндеринде Алтай Республиканыҥ кӱндери ӧткӧн. Олор тергеениҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына ла алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Россия государствого киргениниҥ 265 јылдыгына учурлалган.\nСовместная работа способствует повышению качества жизни\n23 июня в рамках проходящих в верхней палате «Дней региона» выступили Глава Республики Алтай, Председатель Правительства Республики Олег Хорохордин, Председатель Государственного Собрания – Эл Курултай Республики Алтай Артур Кохоев, Председатель Совета Федерации РФ Валентина Матвиенко.\nВерховным Судом Республики Алтай 03 июня 2021 года в апелляционном порядке рассмотрено уголовное дело в отношении гражданина Е., осужденного приговором Усть-Канского районного суда Республики Алтай от 31 марта 2021 года за совершение преступления, предусмотренного ч.3 ст. 260 УК РФ.


Эл Курултайды – јаҥы ээжилерле - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий 41-чи сессиязы тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ башкараачы ишчилери, кала ла аймак муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияда 20-деҥ ажыра сурак, ол тоодо јасактардыҥ 17 ӱлекерлери кӧрӱлген. Јуунды парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\n«Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ суру бичиги керегинде» республикан јасактарга эдилип јаткан кубулталарды депутаттар јӧптӧгӧн. Олор аайынча јетирӱни Эл Курултайдыҥ јасакберим иш ле эл политика аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин эткен. Кубулталар депутаттардыҥ ижин, суру бичигине каруулар алар ээжилерди чокымдап јат.\n«Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» республикан јасактарга сессияда база кубулталар эдилген. Олор аайынча талдаачы биригӱниҥ депутатка да, башчыга да кандидат эдип кӧстӧгӧн улузына талдаш кӧмзӧзинеҥ чыгарган акчаныҥ кеми бийиктеп јат. Онойдо, бистиҥ јасактарла республиканыҥ башчызына кандидатты јӱк политикалык партиялар кӧстӧӧр аргалу. Мынаҥ озо кандидат талдаштардыҥ чыгымдарына партияныҥ кӧмзӧзинеҥ 15 млн салковойго јетире акчаны тузаланар аргалу болгон болзо, эдилген кублталарла бу тоо 30 млн салковойго јетире бийиктедилген. «Јӧптӧлгӧн јасак политикалык партиялардыҥ учурын ла тоомјызын кӧдӱрер, анайда ок ӱнбереечилердиҥ талдаштарга јилбӱзин, политикалык эрчимин бийиктедер амадулу» – деп, Виктор Ромашкин јартамал јетирӱзинде айткан.\nСессияда аначада ла эрчимдӱ ле блааш-тартышту шӱӱжилген сурак – «Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» республикан јасакка Эл Курултайдыҥ јербойында бойы башкарынып јадар ла тап-эриктер аайынча комитединиҥ белетеген кубулталар болгон. Ол аайынча јетирӱни комитеттиҥ јааны Виктор Хабаров\nРеспубликаныҥ эмдиги парламентинде 20 депутат бир мандатту округтардаҥ ла 21 депутат талдаштарда јеҥӱ алган (ӱнбереечилердиҥ 5 процент ле оноҥ бийик јӧмӧлтӧзин алган) партиялардыҥ тооломынаҥ тудулат. Сессияга чыгарган ӱлекерде бир мандатту округтардаҥ 30 депутат ла партиялардыҥ тооломдоры аайынча 10 депутат тудар ээжи бичилген. «Единая Россия» партияныҥ фракциязына кирген депутаттар бу кубулталарды јӧмӧгӧн болзо, КПРФ-тыҥ, ЛДПР-дыҥ, «Справедливая Россия» ла «Патриоты России» партиялардыҥ турчылары удура болгон. Бу сурак аайынча шӱӱжӱде бир мандатту округтардаҥ тудулган депутаттар ла республиканыҥ башчызы Александр Бердников база турушкан.\nЈасакка кубулталар эдерин јаратпаган депутаттардыҥ айтканыла, ӱлекер ончо комитеттерде шӱӱжилбеген ле кезик депутаттар бу керегинде СМИ-лердиҥ јетирӱлеринеҥ уккан. Бир мандатту округтарды кӧптӧткӧни «Единая Россиядаҥ» ӧскӧ партиялардыҥ талдаштарда парламентке ӧдӧр аргазын кезем астадып јат. Бир мандатту округтарда јеҥӱ алып, депутат болгон улус, депутат ижи бӱдӱреечи јаҥнаҥ кӧнӱ камаанду болгоны учун, «Единая Россияныҥ» фракциязына кирет. Адалган кубулталар парламент кӧп партиялардыҥ турчыларынаҥ тудуларын, текши алза, партиялардыҥ ӧзӱмин буудактайт.\nКубулталарды јӧмӧгӧн депутаттардыҥ айтканыла, бир мандатту округтардаҥ тудулган депутаттар ӱнбереечилерле кӧнӱ колбулу иштейт, олорды улус јакшы билер. Партиялардыҥ тооломы аайынча тудулган депутаттар округтарда болбой јат, олордыҥ кезигиниҥ ады-јолын да улус билбес. Бир мандатту округта ӱнбереечилер депутатты, оныҥ иштеер аргазын кӧрӱп-билип, талдап јат. «Партияныҥ тооломы аайынча депутатка ӧдӧргӧ јеҥил эмей – деп, Александр Бердников айткан. – Недеҥ улам тал-табыш болуп турганын оҥдобой турум. Улус таҥынаҥ кижи учун ӱнин берип јат. Депутаттыҥ ижи бӱгӱн башка – ол кӱрлер, школдор тудар эмес, јакшы јасактар белетеп јӧптӧӧр учурлу».\nКӧп саба депутаттардыҥ јӧмӧгӧниле сессия ӱлекерди јӧптӧгӧн. Јаҥы јасакла Горно-Алтайск кала бир мандатту округтардаҥ тудулган 5 депутаттыҥ ордына 8 депутатту, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Шабалин аймактар 2 депутатту, Кош-Агаш аймак 3 депутатту болор. Округтар канайда ӱлелери эм тургуза јӧптӧлбӧгӧн, бу бодоштыра јетирӱлер. Акту мениҥ сананганымла, бу јакшы, эки аймак ортоктой бир депутатту болгоны депутаттыҥ бойына да иштеерге, ӱнбереечилерге де эби јок болгонын јӱрӱм кӧргӱскен.\nБу јасактыҥ ӱлекериниҥ блаашту јаҥылгазы сессияда чыгып келген учуралды канай айтпас. КПРФ-тыҥ турчылары кубулталарды јаратпай турганын угузарга, Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде митинг ӧткӱрерге эмезе Эл Курултайдыҥ туразыныҥ эжигинде пикет эдерге јараду сураган эмтир. Је каланыҥ башкартузы тепсеҥде бу кӱн јаскы суулар кӧпшигениниҥ јеткерин болдыртпас ӱредӱ ӧдӧр деп, јараду бербеген. Сессия башталар алдында коммунист Михаил Федькин нениҥ учун тӧс тепсеҥде јондык керектерин эдер јараду јӱк «Единая Россия» партияга берилип јат ла арткан партияларды сууныҥ јарады јаар аткарат деп сураган.\nРеспубликаныҥ башчызы бу јанынаҥ «эмезе ончо партияларга тӱҥей берер керек, эмезе ончозын сууныҥ јарадына аткарар керек» деп айткан. Кажы ла учуралды јаргы јартап кӧрӧр учурлу деп, республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын ајарган.\nЭл Курултайдыҥ аграр политика, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеди депуттардыҥ шӱӱжӱзине «Алтай Республиканыҥ јеринде кезик бӧлӱк граждандарга ээленерге јал тӧлӧбӧзинеҥ јер берери ле Алтай Республиканыҥ кезик јасакберим акттары чыдузын јылыйтканы керегинде» деп адалга ӱлекерди чыгарган. Комитеттиҥ јааны Василий Манышев бу ӱлекер аайынча јартамал јетирӱзинде быјыл ийде алынган федерал јасак аайынча «дачаныҥ јери» деген оҥдомол јасакта јоголгон ло ордына «сад ӧскӱрген јер» деген оҥдомол кийдирилгенин айткан. Мындый јерде јаҥыс та сад ӧскӱрер эмес, је тура тударын јасак јарадат.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ «Алтай Республикада государстволык ар-јӧӧжӧни башкарары керегинде» ле «Текшироссиялык јуртээлем тооалышты белетееринде ле ӧткӱреринде јербойында бойы башкарынган јаҥдарга кезик государстволык чыдуларды табыштырары керегинде» республикан јасактарга эдилип јаткан кубулталар аайынча јартамал јетирӱни сессияда АР-дыҥ јурт ээлем министри Владислав Таханов эткен. Куучын тергееде јурт ээлем ишке анчада ла баалу ла бу јерде ӧскӧ иштер ӧткӱрерге јарабас јерлерди тооломго кийдирери, анайда ок тергееде јурт ээлем тоолышты федерал јасактыҥ некелтелерине келиштире ӧткӱрери керегинде ӧткӧн. Шӱӱжӱ ӧйинде депутаттар тузаланбай, јыраа-агаш ӧскӧн јурт ээлем јерлердиҥ айалгазын чокымдап сураган. Бу ӱлекерлер бӱткӱлинче јӧмӧлгӧн.\nСессия јонјӱрӱмдик учурлу бир бӧлӱк јасактарга кубулталар эткен. Олордыҥ тоозында «Алтай Республикада пенсияга кожулта эдери керегинде», «Эл-јонды ишле јеткилдеерине јӧмӧӧринде Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ чыдулары керегинде», акча-кирелтези ас деп чотоорго граждандардыҥ кирелтезиниҥ кемин ле ар-јӧӧжӧзиниҥ баазын чокымдаар ээжилер керегинде јасактарга кубулталар јӧптӧлгӧн. Бу ӱлекерлер аайынча јартамал јетирӱни јуунда АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин эткен. Онойдо, јасакла пенсиязына кожулта эдер улустыҥ тоозына Россия Федерацияныҥ Геройлоры, Ленинский сыйдыҥ лауреаттары, СССР-дыҥ ла РСФСР-дыҥ государстволык сыйларыныҥ лауреаттары, «Мать-Героиня» деген ордендӱ энелер, «Медаль материнства» деген медальду энелер, Алтай Республиканыҥ «Быйанду эне» деген государстволык кайралын алган энелер, «Почетный донор России» деген темдектӱ улус кирип јат. Ветеринар ишчилерди јурт ээлемниҥ ишчилери деп чотоор суракла депутаттар РФ-тыҥ Госдумазына баштанар шӱӱлтени јараткан.\nЈуунда анайда ок «Алтай Республикада промышленный политика керегинде», Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ государстволык ла муниципал јеткилдештер эдерин тӧзӧӧринде, анайда ок государстволык ла муниципал шиҥжӱни тӧзӧӧринде ле ӧткӱреринде чыдулары керегинде, тергееде автомобиль транспортло пассажирлерди ле јӱкти јаантайын тартарын тӧзӧӧриниҥ кезик сурактарын ээжилери керегинде республикан јасактарга кубулталар эдилген. Бу ӱлекерлер аайынча јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева ла АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Николай Кондратьев эткендер.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын коррупцияга удурлажары керегинде республикан јасакка кубулталар эдер ӱлекерди депутттардыҥ шӱӱжӱзине чыгарган ла ол јӧптӧлгӧн.\nСессия 2018 јылда тергееде јасактарды бӱдӱрер айалга керегинде Алтай Республиканыҥ прокурорыныҥ ла 2018 јылдагы иш керегинде ичбойындагы керектердиҥ Алтай Республика аайынча министри Павел Гаврилинниҥ јетирӱлерин уккан. Бу улус узун докладтар кычырбай, депутаттардыҥ сурактарына каруулар бергени солун угулган.


10.09.2019 - altaicholmon\nАлтайдыҥ кара маймандары Солтонноҥ таркаган. Бу кижиде беш уул болгон: Боор, Апчы, Бултаачы, Ак Билек, Урат. Боордыҥ уулдары Коҥко ло Чокон. Коҥконыҥ уулы Бобок, Бобоктыҥ — Кулја, Кулјаныҥ — Айдаҥ, Айдаҥныҥ уулы Маҥдай, Маҥдайдыҥ балдары — Барнул, Укаа, Суркура, Эдек, Чалкан. Мандаева Укаа тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кокулеков Јаҥыла јуртаган, олордыҥ балдары Ойынчы, Оокчы, Арајанчы. Ойынчыныҥ уулы\n«Кайкап јетпес салым бар»\nТереҥ талай тÿбинде Тепсеп jетпес jööжö бар. Теҥериниҥ тÿбинде Кайкап jетпес салым бар. (Jаҥар кожоҥ) Шак бу сöстöр мениҥ ада-энем Jудурук Јӱстӱкович ле Эмей Капшуновтордыҥ jÿрÿмине келижер. 1950 jылда биле тöзöп, 42 jыл кожо jуртап, jÿрÿмниҥ jолын эптӱ-нак öткöн. Олордыҥ тоомjылу jÿрÿминде Тöрöлистиҥ тÿÿкизинде ле чылап кöп шыра-кÿчтер, jылыйтулар, jеҥӱлер, сÿÿнчилер болгон. Ол ÿйе чыдамкай,\nУулыҥныҥ уулы бойыныҥ уулына куучындазын деп\nОзогызын ойгортып, эскизин эбиртип, кезикте кижини ыйламзырадып, кезикте каткыртып турар бичик керегинде айдарга турум. Быjыл, Какай jылда, Алматы турада кепке базылган «Алтай золотоспинный с запахом можжевельника» деп бичик. Оны Тамара Николаевна Муканова-Мендошева бичиген. Jарлу режиссер-мультипликатор jерлежис керегинде ончобыс jакшы билерис, мультфильмдерин кӧргӧнис. Бу бичик дезе jайалталу режиссердыҥ база бир келтейинеҥ ачылганы: ол jирмезинчи чактыҥ ортозынаҥ\n«Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, «торо» болгонымнаҥ…»\nСыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республикага јарлу боксер Константин Цзю келип јӱрген. Ол бойыныҥ ӧйинде јаан маргаандарда јеҥил ле орто бескелерде туружып, бийик једимдерге јеткен. Цзю — СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы. Ол анайда ок тегин спортчылар ла профессионалдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион. Атту-чуулу боксер тӱште јурт ээлемниҥ Маймадагы колледжиниҥ ӱренеечилериле, тал-тӱштиҥ\n«Манјӱрек» курортто канатный јаҥы јол ачылган\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ јааны Герман Греф сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде Майма аймакта јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» курортто канатный јаҥы тӱрген јол ачкан. «Бис Сбербанкка ла Герман Оскаровичке Туулу Алтайга улайын ајару ла кеми сӱрекей јаан инвестициялар эдип турганы учун јаан быйанысты айдып турус. Комплекстиҥ ӧзӱми оноҥ ары улалат, келер\n«Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, бийик кирелте болор»\nКан-Оозы аймактыҥ кичӱ ээлемдериниҥ башкараачыларыныҥ једиминиҥ јажыды иштеҥкейинде. Пӧтӱктерле эрте турары – ол ӱренишкен керек. 7-8 саатта КФХ-ларда иш кайнап јат. Анчада ла эмди, качан мал-ашка азырал белетеериниҥ кидим ӧйинде. Аймактыҥ јурт бӧлӱгиниҥ ишчилери бу ӧйдиҥ јакшы кӱндеринде чырмайып иштейдилер. Кӱн чыкканнаҥ ала ашканча ла иштеерге келижет. Албатыда: «Бир кӱн тегин отургаҥ – азыралды јылыйткаҥ»\nКандый бир бузуштар јогынаҥ…\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеебисте јаан талдаштар ӧткӧн. Эл-јоныс Алтай Республиканыҥ башчызын ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаган. Талдаштар ӧткӱрер участокторго 77 муҥнаҥ кӧп кижи келген. Бу республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 47,8 проценти болуп јат. «Талдаштар» ГАС системада јарлалган јетирӱлер аайынча башчыныҥ талдаштарында јеҥӱни республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин алат. Бюллетеньдердиҥ јарымызынаҥ кӧби чоттолгон ло олордыҥ 58,82 проценти


хоҥиттай - это... Что такое хоҥиттай?\n(хи хон ич-и-нри)\nСмотреть что такое "хоҥиттай" в других словарях:\nИттай — из Гивы в колене Вениамина, один из героев Давида (2 Цар. 23:29; 1 Пар. 11:31) … Словарь библейских имен


«Jӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо...» - altaicholmon\nПоэт дегени кем? Кӧӧрӧп лӧ кӧкӱп, кыйналып ла шыралап, улус ӱлгерлерди не чӱмдейт? Он до, јӱс те јыл мынаҥ кайра бичилген ӱлгерлер нениҥ учун биске кайкал ла ачылта болуп, ӧзӧгиске тийет?\n«Поэт болуп бӱткенимди билбеген де јаш тужымда, ӧзӧгимнеҥ адылып чыккан, тоозындалган бичиктерде арткан, јӱрӱм ле ӧлӱм керегинде мениҥ ӱлгерлеримди байлап-чуулаар ӧй келер» — деп, атту-чуулу орус поэт Марина Цветаева бичиген эди.\nВладимир Бабрашевтиҥ, Любовь Чекуракованыҥ, Буучай Бурмаловтыҥ, ӧткӧн чактыҥ учында јӱрген, бу јӱрӱмнеҥ сӱрекей эрте барган ӧскӧ дӧ кезик поэттердиҥ ӱлгерлерин кычырып, Марина Цветаеваныҥ бу айтканы санаама кирет. Бу адалган улустаҥ бичигени таҥынаҥ јуунты болуп чыкканын јаҥыс Буучай Бурмалов кӧргӧн. Любовь Чекуракованыҥ «Јӱрзе де, јӱрбей» деген јуунтызын нӧкӧрлӧри бир ле тетрадьта бичилген ӱлгерлердеҥ тургускан, артканы чачылган, јылыйган, олорды кичееп јууган кижи де јок. Владимир Бабрашев ӱлгерлери бичик болуп чыкканын база кӧрбӧгӧн. Оныҥ Туулу Алтайдыҥ бичик чыгарар издательствозына 1977 јылда табыштырган јуунтызын 20 јылдыҥ бажында карындажы Эдуард Бабрашев бичик эдип кепке баскан. Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериле кычыраачылар баштап ла бу бичик ажыра танышкан. «Јӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо…» деп адалган, Горно-Алтайскта 500 экземплярла чыккан бу јуунты атту-чуулу поэттериле јарлу, јаркынду ла байлык алтай поэзияда кемге де тӱҥей эмес танылу ӱндӱ, бичиген марлу, сескир ле ӧҥзӱре јӱректӱ поэт барын керелеген.\nВладимир Бабрашевтиҥ бойы керегинде кычыраачыларыс ас билери јолду. Јайаан јолыныҥ сыраҥай бажында, јайалтазы јаҥы ла ачылып келген тужында, 28 јаштуда ол јеткердеҥ улам корогон. Кем билер, јӱрген-ӧскӧн болзо, бис атту-чуулу база бир поэттӱ болор эдис. Айса, салымныҥ берилген ӧйи бу ла кире болгон: ӱлгерлерин кычырзаҥ, јӱрӱмди билген, оҥдогон, айдатан сӧзин айдып койгон кижи…\nВладимир Бабрашев 1948 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде эмдиги Чамал аймактыҥ Бешпелтир јуртында чыккан. Ульяна Алексеевна ла Топшулай Каспакович Бабрашевтердиҥ тӧрт балазыныҥ эҥ јааны болгон. «Бисле кожо таайымныҥ, Михаил Алексеевич Тобоковтыҥ, ӧскӱс арткан беш балазы кожо ӧскӧн» – деп, Эдуард Васильевич куучындаган. Бой-бойына болужып, нак јадары, јаандары оогошторын кӧрӱп, кичееп јӱрери – бу јаан билениҥ јаҥжыгузы болуп эмдиге артканча.\nВолодя 9-чы классты Бешпелтирде божодоло, областьтыҥ национальный школына ӱренерге кирген. Је школдо ӱредӱни божотпой, педучилищениҥ физкультурный бӧлӱгине ӱренип барган. Мыныҥ кийнинде 2-3 јыл кире Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртыныҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген.\nОл јерде јаантайын салкын ла салкын,\nОл ӧзӧктиҥ ичи јаантайын каранты.\nОл јерде улус база јуртап јат.\nОл јердиҥ агажы ылгый ла тыт…\nВладимир Бабрашевтиҥ бу ӱлгеринде мен чыккан-ӧскӧн јеримди, коо салкынду Кеҥи ичин таныйтам. Је Кош-Агаш та, Кан-Оозы да аймактардыҥ улузына бу јолдыктар јуук ла кару болорында алаҥзу јок. «Бис бойыстыҥ чыккан-ӧскӧн јеристи эҥ јараш, эҥ бийик сӧстӧрлӧ чӱмдеп-мактап айдарга турадыс. Володя дезе теп ле тегин сӧстӧрлӧ кандый јакшы айдып койгон» – деп, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков куучындап, бу ӱлгерди кычырган:\nТӧрӧл јерим ады-чуузы јок:\nБӱк, арка, меестер.\nНе ле јӱзӱн агаш ӧзӱп јат:\nКарагай, кайыҥ, четтер.\nКижи кӱӱнзеп кӧргӧдий эмес –\nЈетпезине ӱзеери јаҥмыр јаап јат.\nЈаҥыс ла меге јакшы јер…\nЧын, алтай јери, тӧрӧл улузы, олордыҥ кылык-јаҥы ла јӱрӱми керегинде теп ле тегин сӧстӧрлӧ, сениле куучындашкандый, јӱрекке томулта, танылта, јымжак кокырлу айдып билери – Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериниҥ танылу темдеги.\nӰӱремди: – Базып јӱрелик – дегем.\n– Бойыҥ ла ары базып јӱр – деген.\nӰӱремди: – Сен кандый кедер – дегем.\n– Јакшызын барып табып ал – деген.\nӰӱреме: – Айдарда, јанадым – дегем.\n– Јанзаҥ ары, керек пе – деген.\nӰӱреме: – Јакшы конуп ал – дегем.\n– Конорын сенеҥ сураайын – деген.\nКаткырып салала, базып ла ийгем.\nКийнимнеҥ ары – «фи» деген.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеерге Владимир Бабрашевти 1971 јылда Иван Васильевич Шодоев алган. «Чолмоныныҥ» редакциязы ол ӧйлӧрдӧ педучилищениҥ общежитиезиниҥ 5-чи кадында болгон. «Газеттиҥ ишчилери ортодо тегин улус јок, ончозы «темдектӱ»: јууда турушкан, орден-медальдары шыҥкырашкан улус, партийный ла советский јаҥдарда иштегендер – деп, Валентина Николаевна Боконокова эске алат. –Володя промышленный бӧлӱкте Дмитрий Голубевле, Владимир Амургушевле кожо иштеген. Каткырган, кокырлаган ла јӱрер, јалакай уул болгон. Кӱлӱмјизи кӧзиме эмди ле кӧрӱнип тургандый…».\nОл 70-чи јылдарда И. В. Шодоев редакцияга иштеерге кӧп јииттер алганын ла ӱредӱге ийгенин, кийнинде бу улустаҥ ады јарлу ас эмес улус чыкканын билерис. Олордыҥ бирӱзи, «Алтайдыҥ Чолмонын» 20 јылдаҥ ажыра башкарган Татьяна Туденева бу ла ӧйлӧрдӧ школды божодып, редакцияга иштеп келген болгон. Бабрашевти «Шодоевтиҥ азыранты уулы» деп нениҥ учун адап туратан деген сурагыма ол: «Бис ончобыс, байла, Шодоевтиҥ азыранты балдары болгоныс, нениҥ учун дезе акчабыс та тӱгенип калза, ӧскӧ дӧ сурактарысла кӧндӱре ле Иван Васильевичке баратаныс – деп, куучындаган. –Редакцияныҥ јииттерине ол адазындый, јаан аказындый кижи болгон».\n«Шодоевтиҥ гвардиязыныҥ» база бирӱзи, јиит ӧйинде «Чолмонында» иштеген, эмди јарлу поэт Гӱзел Элемованыҥ айтканыла, Иван Васильевич јаш та улусты јетире кижи эдип кӧрӧр, јӱрек сезимдӱ кижи болгон. Володя Бабрашевле ол јаан ла кижиле чилеп, куучындажып туратан.\n«Ол ӧйлӧрдӧ Лазарь Кокышев «Чолмоныныҥ» культура бӧлӱгинде иштеген ле Володя Бабрашевти сӱӱгени, кичеегени, оны ээчидип алып јӱретени, эмди сананзаҥ, кайкамчылу. Лазарь, ачык-јарык бойыла, болгон ло улусла најылашпас, ӧзӧк-буурын ачпас кижи болгон. Байла, Володядаҥ нени де кӧрӱп-сезип, поэзияда тегин эмес кижи болгонын билген.\nВолодя дезе орус поэт Владимир Маяковскийге бӱдӱштеш: бийик сынду, элбек јарындарлу, баатыр бӱдӱмдӱ эр болгон. И. И. Ортонуловко баатырлар јураарында «натура» болотон кижи. Бу ла ӧйдӧ сӱрекей јымжак, ӧҥзӱре, сескир јӱректӱ…\nЈайалталу улус албатыныҥ ӧзӧгинеҥ ле чыга базып келетени – ол ӧйлӧрдиҥ база бир кайкалы. Лазарь Кокышев ээчидип алып јӱретен Токоеков деген јурукчы уул санаама кирет. Василий Тордоевич Самыковты јураган оныҥ јуругын кайкап кӧрӧтӧнис. Бу кижи јӱрӱмнеҥ база эрте барган» — деп, Г. Элемова куучындаган.\nВладимир Бабрашевтиҥ Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ заочный бӧлӱгинде ӱренген ӧйлӧри керегинде нӧкӧрлӧриниҥ эске алыныштары јаркынду. «Кожоҥчы Бабраш, кокырчы Бабраш, чӧӧчӧй тутса, чӧҥӱлбес Бабраш» – деп, поэт Борис Самыков шак бу ӧйлӧрди эзедип бичиген болор. Михаил Светловтыҥ «Гренада» деп ӱлгерин алтай тилге кӧчӱрип, Володя кӧӧрӧп кычырып туратанын Кӱлер Тепуков эске алат. Бу ӱлгер Л. В. Кокышев белетеген кандый да альманахта ба айса «Чолмонында» ба чыкканы санаазына кирет. Владимир Бабрашев Кайсын Кулиевтиҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени арткан.\nКӧгӱс кӱӱниле, ӧзӧк-тамырыла Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери Николай Рубцовтыҥ поэзиязына сӱрекей јуук болгоны иле. Рубцов, Есенин, Пушкин оныҥ сӱӱген поэттери болгон. Кӱлер Тепуковло кожо ол Рубцовко јолугарга барып та јӱрген эмтир. «Рубцов бистиҥ общежитие турган Добролюбово оромныҥ учында јаткан. Оныҥ квартиразын таап, токулдадарыста, ӱйи чыккан ла бисти, айса болзо, јаш балдар деп кӧрӱп, божотпогон» – деп, Кӱлер Эзендикович эске алат. Николай Рубцов Борис Укачиндерле јажыт, оныла нӧкӧр, ол ӧйлӧрдӧ бу уулдардаҥ 15 јыл киреге јаан кижи болгон ине.\nБу вузтыҥ общежитиезинде болгон бир согуш керегинде ондо ӱренген алтайлар башка-башка куучындайдылар. Недеҥ улам, кандый согуш болгонын билер арга јок. Је орус-кавказ јииттер, база да ӧскӧлӧри јулдажып турарда, Володя Бабрашев ле Кереес Кензин согушкан уулдарды: «Токтогор! Хватит!..» – деп, туура-башка чачкан. Милиция једип келерде, согуш токтоп калган. «Баатыр улус бисте де бар деп оморкоп туратаныс» – деп, Гӱзел Элемова бу учуралды эзеткен.\nЭнези керегинде Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери – база бир башка куучын:\nСен, нӧкӧр, Ӱйтӱшкенде болзоҥ,\nЭнем-эшке табарып ийзеҥ.\nАды-јолым мындый дейле,\nМениҥ нӧкӧрим эдим дезеҥ.\nЭнем коркышту карганак эди,\nКӱндӱлеер ажын торт таппай калар\nКуучын да табар, кокыр да табар.\nЭнемди ӧткӱре мактап турган јок.\nАндый эне база кемде бар?\nВолодя Бабраш кожоҥчы кижи болгоны керегинде Борис Самыков куучындаган. Ол Муслим Магомаевтиҥ, јарлу ӧскӧ дӧ совет кожоҥчылардыҥ кожоҥдорын кожоҥдойтон ло бойы да кожоҥдор чӱмдейтен. Олордоҥ Владимир Бабрашев сӧстӧрин ле кӱӱзин чӱмдеген «Кабай кожоҥы» албатыда арткан:\nТуку ла качан оттор ӧчӱп калт,\nУлус ончозы уйкуда.\nМениҥ ле балам айтканым угуп,\nКӧзин јумала, уйуктаар.\nУйукта, балам, уйукта, балам,\nУйукта, балам, уйукта.\nАдаҥ јылыйган малын бедиреп,\nБаза ла конды тайгада.\nАдазы јанза, эрке уулымды\nАдына миндирип маҥтадар.\nМениҥ уулымдый јакшы бала јок,\nБалам ыйлабай уйуктаар.\nКару уулына баламныҥ адазы\nТату балтырган экелер.\nОйноорго келген айылдаш балдарды\nБалтырганла балам кӱндӱлеер.\nБалдар эмди ончозы уйкуда,\nМениҥ де уулым уйуктаар.\nЭрке уулымныҥ санаган адазы\nЭртен таҥ атса ла јанар.\nӰредӱчи, газетчи, мал кабыраачы, ишмекчи, је бӱткениле ӱлгерчи Владимир Бабрашевти чыкканынаҥ ала 70 јылдыгы толгон бу кӱндерде эзедип, Алтайында арткан бала-барказыла, эл тӧрӧӧниле коштой, айдып салган ундылбас мӧҥкӱ Сӧзи бар деп санандым.


Малчыныҥ кӱни темдектелген - altaicholmon\nМалчыныҥ кӱни темдектелген\nУлаган аймакта Малчыныҥ кӱни ӧткӱрилген. Ондый байрам јаҥжыкканы аайынча мал-ашты јайгы турлуларга чыгарар алдында ӧткӱрилет.\nБу кӱнде Межелик ӧзӧктӧ канча-канча муҥ улус јуулган, аймактыҥ башка-башка јурттарынаҥ келген делегациялар ойын-концерт кӧргӱзип, спорттыҥ башка-башка маргаандарында туруштылар. Ундылып брааткан бу байрам аймактыҥ јааны Никита Санинниҥ баштаҥкайыла орныктырылган деп айдар керек.\nБайрам кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн, маргаандардыҥ ла конкурстардыҥ јеҥӱчилдери сый-кайралдарлу јандылар.


24.05.2021 - altaicholmon\nБайлыгысты јарандырып иштейдилер\nӦткӧн айда айылдаш Хакасияныҥ тӧс калазы Абаканнаҥ сӱӱнчилӱ јетирӱ келген эди. Анда ӧткӧн кӱӱчилердиҥ ле јурукчылардыҥ А. Кенельдиҥ адыла адалган бастырароссиялык конкурсында тергеебистеҥ эки јиит 2-чи ле 3-чи јерлер алган.\nСӱӱнчини сыйлап, кунукты ыраадат\nЭл музейде Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Леонид Сафроновтыҥ таҥынаҥ бежинчи кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nТалайчылардыҥ кереези — Јабаганда\nЈабаган јуртта кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде тергеелик учурлу керек-јарак ӧткӧн. Јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ чике јанында Россияныҥ Јуучыл флодына учурлалган кереестиҥ ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде СТОФ-то\nБойлоры таҥынаҥ иштӱлер тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирер\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧдӧр деп пландалган Бастырароссиялык тооалыш пандемиядаҥ улам 2021 јылдыҥ ӱлӱрген айына кӧчӱрилген. Калганчы тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Калыктар ортодо ээжилерле јаан тооалыштар он јылда бир катап ӧткӱрилер учурлу.\nПраймериз электрон эп-аргала башталды\nКӱӱк айдыҥ 21-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгинде партияныҥ ӧткӱрип јаткан праймеризине учурлалган брифинг ӧткӱрилди.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы јеткер јок болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ чочыдулу айалгаларды болдыртпазы, олордыҥ салтарларын јоголторы ла ӧрт чыгарын болдыртпазын јеткилдеери аайынча камызыныҥ јуунын ӧткӱрди.\n«Јетирӱлик бирлик эп-аргага кӧчӧри — јӱрӱмниҥ некелтези»\nФедерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштердиҥ, бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ рыногыныҥ, экономикалык политиканыҥ комитеттериниҥ ээчиде јууны кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӧткӧн лӧ бу јуунда\nТӧргиде — агаш ээлемниҥ сурактары\nКӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде АР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧткӧн.\n«Ӱнбереечилеримниҥ јакылталарын ӱзе бӱдӱрдим»\nГосударственный Думаныҥ депутады Родион Букачаков кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында ӱнбереечилериле туштажу ӧткӱрген.\nКӧксуу-Оозы аймакта јонјӱрӱмдик јаҥы тудумдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Кӧксуу-Оозы аймакка јӱрген.


Категория: Новости\t Опубликовано 10 Июнь 2020\t Просмотров: 219\nМы продолжаем акцию «Память нужна живым» и публикуем сообщения из семейных архивов наших читателей. Благодарим тех, кто откликнулся и поделился частичкой своей истории!\nӰч уулы jуунаҥ jанбады…\nМениҥ адам, Туткушев Альчибай Мандыкович (Туткушевич) 1890 jылда Кайрылык jуртта чыккан. Jаны Jол колхозто jадып иштеген: уй-кой кабырган, колхозтын мал-ажына öлоҥ-чöп эткен. Бу ойлордо колхоз ажыра почта тартып баштаган. Бир ак ла бир кара аттарла тÿни- тÿжи jорыктап Jоло – Бажы, Jабаганга jетире, оноҥ ойто кайра почтаны jетирип туратан. Оныҥ кийнинде Jаны Jол колхозто Беспаскыр деп jерден школдын агажын эҥ jаан уулыла (Ырыс) ла кожо ÿзе бÿткÿлинче jаныс атла тарткан. Ол агашты Кайрылыкка экелген, кезигин Jоло тарткан. Jолонын школын jаанадып уулаган. Ол эмди ле бар, агаш детсад.\nАдамды резервный армияга 1943 jылда апарган, Кемероводо шахтада уголь казып, поездке салып атандырар иштерде. Ондо 5 jыл иштеген. 1947- 48 jылдарда jанып, колхозто иштеген. Кебезен деген jерге агаш кезип, атла тартып иштеген. Соокко öдÿп, оорыйла 1951 jылда jада калган.\nБиледе сегис бала болгон. Jаан уулы Ырыс (1916) 1939 jылдарда финский jууда турушкан, jанып ла келерде 1941jылда ойто Ада –Тöрöл учун jууга апарган. Удабай ла экинчи уулы Коргончы (1925) 1942 jылда атанган. Ээчий ле Коргы ( 1926) деп уулы барган.\nАдамныҥ jууга барган ÿч уулы ( Ырыс, Коргончы, Коргы) Ада –Тöрол учун jуунаҥ кайра Алтайына бурулбады. Коргончы Сталинградский битвада турушкан. Волга сууны кемелÿ кечип jадала шыркалаткан, сууга барган. Оны кöрöлö айдып келген кижи Талду jурттыҥ (Jаш- Корбо) Менде Саналов. Коркушту тыҥ тартыжу болгон, кöп улус корогон, ол Сталинградский битвада.\nЧ.А. Туткушев, Jоло jурттаҥ.


Ижемји сыйлаары база јайалта - altaicholmon\nИжемји сыйлаары база јайалта\nЭл театрда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱнине учурлалган «Јӱректер јылузын улуска сыйлайдыс» деген байрамдык кӧдӱриҥи кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧтти.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкару-зыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, онойдо ок таланыҥ министерстволорыныҥ, учреждениелериниҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла ӧскӧ дӧ улус уткыдылар.\nОлег Хорохордин јуулгандарды профессионал байрамыла бойыныҥ ла башкаруныҥ адынаҥ уткыды. Оныҥ айтканыла, Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2000 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 10-чы кӱнинде јараткан Јарлыгыла темдектелип, јакшынак јаҥжыгу болуп улалат. Бӱгӱнги кӧдӱриҥи јӱрӱминде уур-кӱч айалгага кирген улуска эҥ ле озо болушка келип, јӱрегиниҥ јылузын, болужын акту кӱӱндеринеҥ јетирип, ижемји ле бӱдӱмји сыйлап тургандардыҥ јолду байрамы. Шак ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилери улустыҥ кӱнӱҥги јӱрӱминдеги уур-кӱч сурактарды чечерге, олордыҥ аайы-бажына чыгарга болужат.\n«Окылу јаҥныҥ ончо органдары улусты чыҥдый, јеткил-бӱткӱл јадын-јӱрӱмле керектӱ кеминде јеткилдеер амадула јаан ишти ӧткӱрет – деп, Олег Хорохордин уткуулду куучын-эрмегинде айтты. – Шак ла оныҥ учун јылдыҥ ла су-кадыкты корыырына, јонјӱрӱмдик болушка акча-манат артыгынча чыгарылат. Алтай Республикада бу бӧлӱктерге бюджеттиҥ алтан процентинеҥ ажыразы чыгарылат. Бистиҥ талада 219 муҥнаҥ ажыра улус јуртап јат. Ӧткӧн јылда олордыҥ јарымызынаҥ кӧбизи башка-башка јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болушла тузаланган.\nРеспубликада амыр-энчӱ јуртап јаткан јаан јашту улус, кӧп балдарлу билелер, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар, ӧскӱс балдар, арга-чагы, су-кадыгы кирелӱ улус, ветерандар, ӧскӧ јерлердеҥ качып келген улус (беженцы) олор ончозы јонјӱрӱмдик болушты алып јат. Кемиле, учурыла алза, бу сӱрекей јаан керектиҥ кийнинде јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ каруулу ла некелтелӱ ижи турат.\nКажы ла кижиге ырысты, ижемјини, јӱрегиниҥ јылузын сыйлаары база јайалта. Айдарда, слердиҥ ижигер агару ла быйанду болгонын бӱгӱнги кӧдӱриҥи јарт керелеп јат».\nОныҥ кийнинде Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ государственный кайралдарын таланыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик коруулар бӧлӱгинде ак-чек, једимдӱ иштеп јаткан озочылдарына табыштырды. «Алтай Республиканыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ атла Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ јааны Дина Алимова; Оҥдой аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи Светлана Малкина; АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ баш ишчизи Людмила Разгоняева; јажы јаан ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ јааны Ольга Яимова адаттылар.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Владислав Аткунов (јажы јаан ла кенек улустыҥ 3-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ јааныныҥ ээлемдик иш аайынча ордынчызы), Айгуль Бигалиева (Кош-Агаш аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ социальный педагогы), Алина Иркитова (Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонын ишле јеткилдеер тӧс јериниҥ баш инспекторы), Светлана Согодина (АР-дыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик болушты чук јетирер тӧс јериниҥ психологы) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу озочылдары кайралдаттылар.\nТаланыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ишчилерин байрамыла онойдо ок Владимир Тюлентин уткыды: «Алтай Республикада калганчы јылдарда эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаштыҥ бӧлӱгинде јарамыкту, јаҥыртулу кубулталар болды: учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧгӧзи керектӱ кеминде јеткилделген, ишчилериниҥ ишјалы кӧдӱрилген, јонјӱрӱмдик службалардыҥ ла јонјӱрӱмдик политиканыҥ ижиниҥ чыҥдыйы, турултазы бийиктеген. Государственный јаҥныҥ органдары чокым, аҥылу бӧлӱктерге кирип турган улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын кӧдӱрери, олордыҥ алкы бойлорыныҥ, онойдо ок билелердиҥ уур-кӱч сурактарын чечери јеҥил эмес иш деп јакшы билер. Је ондый да болзо, јажы јаан улуска, кенектерге, балдарлу јиит билелерге јонјӱрӱмдик болушты јетирериниҥ системазыныҥ ичкери ӧзӱминиҥ, јонјӱрӱмдик болушты башка-башка бӱдӱми аайынча јетиргениниҥ шылтузында тургузылган амаду бӱдер аргалу. Шак бу айалгага јаан ајаруны ороонныҥ президенти Владимир Путин быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына јаҥжыккан баштанузында эткен».\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына баштанып, В. Тюлентин олорго сӱреен каруулу иш бӱдӱмјилелген деп чокымдады. Государствоныҥ ла јондыктыҥ аҥылу болужына, кичеемелине иженген, керексиген улуска болужары, јонјӱрӱмдик ишчиниҥ ижи аҥылу. Бу иште јалакай, ару ла јымжак кӱӱн-санаа, тереҥ билгир, байлык ченемел сӱреен керектӱ. Ол јонјӱрӱмдик ишчилердиҥ ижин баалап тура, јаан алкыш-быйанын јонјӱрӱмдик службалардыҥ ветерандарына айтты.\nБайрамдык айалгада Владимир Тюлентин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын јонјӱрӱмдик бӧлӱкте узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи, байлык ченемели учун кӧп тоолу озочылдарына табыштырды. Кайралдаткандардыҥ тоозында, темдектезе, Светлана Антонова, Чой аймактыҥ эл-јонын ишле јеткилдеер тӧс јериниҥ инспекторы; Айсудур Атпасов, аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ тискинчизи; Марина Быева, Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Нина Пучко, аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабилитационный тӧс јери-ниҥ таскадаачызы; Лариса Сизинцева, Горно-Алтайсктыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи, оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ижи мактулу улус болды.\nАдар Сумин залда отурган јонјӱрӱмдик системаныҥ улузын, ветерандарын байрамла уткыды. Ол бу системада ак-чек иштеп, амыралтага чыккан ветерандарга ла тургуза ӧйдӧ једимдӱ иштеп јаткан ишчилерге јаан быйанын айтты. Министр бу бӧлӱктиҥ ижи, једимдери ле келер ӧйдӧ бӱдӱрерге темдектелген иш јанынаҥ элбеде айдып, ижине каруулу ишчилерге јолду бийик кайралдарын табыштырды.\n«Сибирьдиҥ эҥ артык јонјӱрӱмдик ишчизи» деген кереес темдекле Фаина Клемякина, Оҥдой аймактыҥ эл-јонына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Галина Саватаева, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Чейнеш Ютанова, јажы јаан ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ ишчизи кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Быйанду самаразыла кӧп тоолу озочылдар кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ системазында муҥнаҥ ажыра улус иштеп јат. Олор бойыныҥ ижин баалап ла јӧмӧлтӧ-болушты, ајару-килемјини, ижемјини јӱрӱмде уур-кӱч айалгага кирген улуска јетирет. Јӱрегиниҥ јылузын, сӱӱжин олорго акту кӱӱнинеҥ берет. Јонјӱрӱмдик ишчилер деп јондык организациялардыҥ чыгартулу улузын, волонтерлорды да адаарга јараар. Шак ла бу системада энеликтиҥ ле бала тужыныҥ, кӧп балдарлу билелердиҥ, онойдо ок аргазы кирелӱ билелердиҥ сурактары, балдардыҥ амыралтазын, су-кадыгын тыҥыдар иштиҥ, ӧскӱс балдарды ла ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды јадар јерле јеткилдеериниҥ сурактары турат. Республикада бу бӧлӱк ӧзӱмдӱ јолло барат. Јылдыҥ ла государстволык јонјӱрӱмдик политиканы јӱрӱмде бӱдӱрерге 1,5 миллиардаҥ ажыра ак-манат чыгарылат. Экономикалык уур-кӱчтер болуп та турза, је Алтай Республиканыҥ башкарузы јондык программаны јеткилдеериниҥ кемин јабызатпай јат.


29.06.2017 - altaicholmon\nБичикке «экинчи јӱрӱм» сыйлалган\nАР-дыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствозы тергеениҥ экономикалык службазыныҥ 95 јылдыгыла колбой, бир канча акциялар ӧткӱрген деп, бу министерствоныҥ сайты јетирет.\nАгаш белетеечилерле јуун ӧткӧн\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов агаш ээлемниҥ ӧзӱмине учурлалган сурактар јанынаҥ јуунды Турачак аймакта ӧткӱрген.\nСпортчылардыҥ XVII јайгы Олимпиадазы ӧдӧр\nАлтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVII јайгы Олимпиадазы быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайскта ӧдӧр.


Јылдыҥ турулталары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ 16-чы талдаачы округы (Кан-Оозы – Кӧксуу-Оозы аймактар) аайынча депутат:\n«Быјылгы јыл јеҥил эмес јыл болгон. Тӧс буудактар акча-манат једишпезиле, санкцияларла колбулу болды. Је ондый да болзо, республика да ичинде, мениҥ де округымда эдилген иштер ас эмес. Темдектезе, Кан-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигин јазаарга јаан кемдӱ акча чыгарылган. Јабаганда школ јаҥырта тудулган, балдардыҥ сады бӱткен, Јабаган-Бажында клуб јазалган. Кӧксуу-Оозында аймактыҥ стадионы бӱткӱлинче јаҥыртылат, Кайтанакта школдыҥ туразына капитальный ремонт эдилет, Амур јуртта стадион тудулат. Бу тудумдарга чыгарылган акча ас эмес. Сананзам, эҥ јаан, эҥ кӱч деп айткадый иштер аайланып, бӱдӱп келген. Мобильный телефон колбу јанынаҥ улустыҥ сурактары арткан, је олор аайынча иштеп ле турум.\nРоссияныҥ Президенти В. В. Путинниҥ јаҥар айда ӧткӧн пресс-конференциязын угуп-кӧрӱп, кирип јаткан 2019 јыл, быјылгызына кӧрӧ, јеҥил болор деп сананадыс. Эзенде јылдыҥ бюджеди јӧптӧлип калган. Је федерал тӧс јердеҥ база да акча келер деген ижемјилер бар.\nЈаҥы јылла округымныҥ эл-јонын, текши республикабыста јаткан ончо улусты акту јӱрегимнеҥ уткып, айыл-јурты амыр турзын, ижи-тожы једимдӱ болзын деп кӱӱнзейдим. Какай јыл јаҥы јакшы кайкалдарыла, сӱӱнчилериле байлык болзын».\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдында алтай тилдиҥ билим группазыныҥ баш билим ишчизи:\n«Тӱгенип јаткан јыл биске сӱрекей турулталу болды. Бистиҥ группа алтай-орус сӧзлик чыгарды. Бу сакылталу, учурлу иш. Оныҥ бӱткенине бис сӱӱнип турубыс. Сӧзликти тургузар јаан иште институттыҥ ишчилери башка тӧзӧлмӧлӧрдиҥ улузыла ӧмӧ-јӧмӧ иштегендер. Сӧзликке 16 муҥнаҥ кӧп сӧстӧр кирген. Ол бистиҥ алтай тилбиликке јаан једим ле кожулта деп сананадыс.\nОнойдо ок 2018 јылдыҥ туркунына алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери аайынча иштегенис. Келип јаткан јылда бу иш оноҥ ары улалар. Јаҥы јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында орфографиялык јаҥы сӧзлик чыгарарга белетенип турубыс. Текшилей айтса, јыл једимдӱ, јакшы ӧтти.\nЭткен иштерис кӧп. Амадуларыс, база эдетен иштерис оноҥ до кӧп.\nТелекейисте амыр-энчӱ болзын, албаты-јонго су-кадык, билимниҥ улузына јаҥы ачылталар, јаҥы једимдер, орооныс ичкери ӧссин, калыктыҥ јӱрӱми јаранзын деп кӱӱнзейдим. Келер јыл ӧткӧнинеҥ он катапка артык болзын!».\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги:\n«Тӱгенип јаткан јыл меге сӱрекей јилбилӱ ле тӱжӱмдӱ болгон деп айдар керек. Бу јылда солун туштажулар, ачылталар, јол-јорыктар болды. Јаан изӱ айда ӱредӱчилерис У. Н Текеновага ла В. М. Тысовага баштадып, билгирдиҥ ле кӧгӱс байлыктыҥ кемин кӧдӱрер амадула Якутск калада ӧткӧн калыктар ортодогы ойындарга барып, једимдӱ турушканыс. Мында бис бойыстыҥ ӱлекер иштеристи английский тилле корулап, бу предметле билгирлеристи ченегенис. Онойдо ок јаҥар айда Россияда ла СНГ-да јаткан тӱрк калыктардыҥ литературазы аайынча Казань калада ӧткӧн албатылар ортодо фестивальда база эрчимдӱ турушканыс (ӱредӱчилер Ю. К. Баграшева, Н. Н. Санина баштап апарган).\nКирип јаткан јылда эҥ јаан амаду — бастыра эл-јон су-кадык, эзен-амыр јӱрзин, 11-чи класстыҥ ӱренчиктери ченелте-экзамендерин једимдӱ табыштырып, кӱӱнзеген ӱредӱге кирип, эне-адаларына, ӱредӱчилерине оморкоду болзын!».\nкредитный агентствоныҥ ишчизи:\n«2018 јылда ижис кем јок барган. Кезик ӧйлӧрдӧ биске келип турган улус астай берет, је орто кеминде иш тӱҥей ле јеткилинче болот.\nЭҥ кӧп учуралдарда биске амыралтада отурган јаан јаштулар келет. Онызы, байла, пенсияныҥ кеминеҥ камаанду. Калабыстыҥ улузы јалакай, килеҥкей, культурный улус деп айдар кӱӱним бар. Јаман кылык-јаҥдулары каа-јаа ла учурайт.\nКредитный агентствоныҥ ижи ондый ине: улуска кӱч болзо, олор биске келип јат, онызы биске јакшы.\nОндый да болзо, келер јылда албаты акча-манатту, арга-чакту јӱрзин деп кӱӱнзейдим. Је бистиҥ де ижис тӱжӱмдӱ улалып ла јатсын.\nБилемди алза, 2018 јыл сӱрекей јакшы болгон деп айдып болбозым. Оныҥ учун 2019 јылга ижемјилер јаан… Кожо иштеп тургандарымды, республикада јаткандарды акту кӱӱнимнеҥ келип јаткан Јаҥы јылла уткып турум!».


Культураны корыганы — Россияныҥ келер ӧйин корыганы - altaicholmon\nКультураны корыганы — Россияныҥ келер ӧйин корыганы\nАлтай Республикада јаткан калыктардыҥ этнокультуралык ӧзӱминиҥ сурактары кандык айдыҥ 9-чы кӱнинде Эл Курултайда шӱӱжилген. Кӱрее куучынды парламенттиҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитеди тӧзӧп ӧткӱрген. Оныҥ ижинде сенатор Татьяна Гигель, АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова, культура аайынча министри Ольга Антарадонова, эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Людмила Варванец, ЗАГС-тыҥ ла архивтердиҥ керектери аайынча комитединиҥ јааны Наталья Антарадонова, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыныҥ билимчизи Максим Каташев, тергеелик јондык биригӱлердиҥ башкараачылары ла чыгартулу улузы турушкан.\nРеспубликада јаткан калыктардыҥ этнокультуралык ӧзӱминиҥ сурактары јаантайын ајаруда болгонын Эл Курултайдыҥ вице-спикери Герман Чепкин кӱрее-куучынды ачып тура темдектеген. Государстволык эл политика бӧлӱкте ишти ээжилеген бир ууламјылу јасактар, анайда ок граждандардыҥ тӧрӧл тилин, јаҥжыккан культуразын ла јадын-јӱрӱмин корыыр ла ӧскӱрер конституциялык тап-эриктерин јеткилдеген тап-эрик документтер јӧптӧлип, тергееде иштегенин ол јетирген.\nЭбире телекейди, јондыкты, улустыҥ јадын-јӱрӱмин кубултарында культураныҥ сӱрекей јаан аргазын ла учурын кӱрее куучынныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде Татьяна Гигель ајарган. Республикада јаткан орус, алтай, казах ла ӧскӧ дӧ калыктардыҥ культураларыныҥ ӧзӱмине јаан ајару эдип, олордыҥ культуралык энчизиле таныжып, бис тергеебисте калыктар бой-бойын тооп, эптӱ-јӧптӱ јуртаарына јӧмӧйдис деп, ол айткан.\nБыјыл Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын темдектеген иштердиҥ тоозында Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ кӱндери ӧдӧрин сенатор куучындаган. Мындый арганы тергеелер ӧзӱмине керектӱ јасактардыҥ ӱлекерлерин РФ-тыҥ Ӱстиги палатазыныҥ ајарузына чыгарып, јӧмӧлтӧ аларга кичеенедилер. Москвада ӧдӧр Кӱндерди республика турулталу тузаланар ижемјизин сенатор угускан.\nПарламенттиҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екееваныҥ јетирӱзи Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ (1991-2021 ј.ј.) национально-культурный ууламјыларына ла эмдиги ӧйдӧ турган сурактарга учурлалган. Ол алтай этнокультуралык јӱзӱниле јаантайын аҥылу јерде турганын темдектеген. Мында јебрен таш чактаҥ бери эмдиги ӧйгӧ јетире бастыра ӧйликтердиҥ кереестери бар ла олор јаҥыс та «озогы кереестер» болгонын эмес, је бу јерде јаткан калыктардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айрылбас бӧлӱги болуп, јӱрӱмине киргенин депутат ајарган.\nХХ чактыҥ 90-чы јылдары башталар ӧйдӧҥ ала, Россияныҥ јон-политикалык тӧзӧлгӧзи солынганыла, Алтай Республиканыҥ эл-культуралык ӧзӱминде эки тӧс ууламјы чокымдалып чыккан.\nБир јанынаҥ, Россия Федерациязында јаткан калыктардыҥ этнокультуралык ӧзӱмин јасак кеминде јеткилдеген быжу тап-эрик тӧзӧлгӧ салынган. Культуралык политиканы ээжилеген јаҥы јасактар јӧптӧлӧт. Федерал јасактарга тӧзӧлгӧлӧнип, республикада јаткан калыктардыҥ эл-культуралык ӧзӱмиле колбулу тергеелик јасактар јӧптӧлгӧн, ол тоодо Алтай Республиканыҥ Конституциязы, «Алтай Республикада ӱредӱлик керегинде», «Алтай Республикада культура керегинде», «Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан калыктардыҥ тилдери керегинде», «Россия Федерацияныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан ас тоолу калыктардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте бир канча сурактарды ээжилеери керегинде», «Алтай Республиканыҥ материальный эмес энчизин ӧскӱрер бӧлӱкте иш-колбуларды ээжилеери керегинде», «Алтай Республикада культуралык энчиниҥ объекттерин корыыры керегинде», «Алтай Республиканыҥ эпический энчизи керегинде» ле о. ӧ. Бу јасактар тергееде јаткан калыктардыҥ тилин, культуразын, јаҥжыгуларын корыыр ла ӧскӱрер айалгалар тӧзӧгӧн.\nЭкинчи јанынаҥ, тургуза ӧйдӧ республикада айалга тӱрген кубулып турганын Наталья Екеева темдектеген. Глобализация бастыра калыктардыҥ јадын-јӱрӱми, ол тоодо олордыҥ культуралары јӱзӱндеш болорына экелет. Тергее телекейге ачык болоры јаанаган, тыш-колбулары элбеген ле бу јаҥжыккан байлыктарды јылыйтарына, јаҥжыккан јадын-јӱрӱм кубуларына экелет. «Тергеениҥ эл-јоныныҥ кӧрӱмиле, Алтайды «тузаланганы», туристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧни, туу-чананыҥ «Манжерок» деген комплексин, Караколдыҥ кӧлдӧрине јолды тутканы ла о. ӧ. ӱлекерлер эбире ар-бӱткенге орныктырып болбос каршу экелет. Олордыҥ шӱӱлтезиле, Алтайды ачканы јаҥжыккан байлыктарды ла јадын-јӱрӱмди, мында јаткан калыктар культуразыныҥ аҥылузын јылыйтарына экелип јат. Оныҥ бажында — коруланар кӱӱн-тап, јаткан јерин корыыры, јерин, ар-јӧӧжӧзин јылыйтар чочыду… текши культурадаҥ, ӧскӧ калыктардыҥ культураларынаҥ коруланар јӱткӱмел туулат» — деп, комитеттиҥ јааны кӱрее куучында айткан.\nБӱгӱн этнокультуралык ӧзӱмниҥ башка-башка јолдоры айдылат ла бу айалга Сибирьде, Ыраак Кӱнчыгышта ла Тӱндӱкте јаткан калыктарда јӱзӱндеш. Кезиктери калыгыныҥ культуразыныҥ аҥылузын корып аларга јадын-јӱрӱминиҥ ле ижиниҥ јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥдарын бир де кубултпай, ол ло бойынча артырар керек деп айдат. «Бӧктӧнип» алала отурбай, бойыныҥ культуразын ӧскӱрери, ӧзӱмниҥ јаҥы-эп аргаларын тӧзӧӧри учун ӧскӧлӧри турат.\n«Кезик шиҥжӱчилердиҥ шӱӱлтезиле, јаҥжыгу (традиция) — тӱӱкилик оҥдомол, ол јӱрӱмниҥ некелтелериле туулат ла јондыкка керектӱ ӧйгӧ тирӱ. Албатыныҥ јаҥжыгулу культуразыныҥ јадын-јӱрӱмниҥ бастыра јандарына шиҥилген кӧп темдектери ӧйлӧ кожо табынча јоголып јат. Айдарда, озодо болгоны эҥ артык деген кӧрӱм турулталу эмес. Кечеги јӱрӱмде керектӱ болгоны бӱгӱнге келишпестеҥ айабас. Ӧткӧн ӧйдиҥ культуралык ченемели эмдиги ӧйдиҥ культуразында чек кубулган бӱдӱмдӱ улалып барат» — деп, Наталья Екеева айткан.\nКультураны государство јӧмӧгӧни ле корыганы РФ-тыҥ Тӧс јасагында бичилгени орооныстыҥ јӱзӱн калыктарыныҥ тилдерин ле культураларын корып алар арга берип јат. Культураны корыганы јаҥыс та озогы энчини корыганы эмес. Ол орооныстыҥ тӧзӧлгӧ болгон байлыгы ла јаан учурлу ар-јӧӧжӧзи. Культураны корыганы — Россияныҥ келер ӧйин корыганы болуп јат деп, ол темдектеген.\nБашка-башка укту кӧп калыктар јаткан бистиҥ тергееде јаш ӱйени тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизин билерине, кожо јаткан албатылардыҥ культуразыла таныжып, оны билерине ле тоорына, најылык ла эптӱ-јӧптӱ јадар кӱӱн-тапка таскадар иштиҥ ченемели керегинде кӱрее куучында Ольга\nСаврасова куучындаган. Онойдо, 2015 јылда В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда этнопедагогиканыҥ ла этнокультураныҥ «Байлык энчи» деген тӧс јери тӧзӧлгӧн лӧ иштеп јат. 2019 јылдаҥ бери республикан классический лицейде эл культуралардыҥ «Калыктардыҥ најылыгы — Россияныҥ бирлиги» деген фестиваль ӧдӱп јат ла ондо башка-башка аймактардаҥ 200 кире ӱренчик туружат. 2019 јылдаҥ ала этнокультурный тӧс јерлер ӧскӧ дӧ школдордо эрчимдӱ тӧзӧлип башталган. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Оймондогы ла Јӱс-Тыттагы школдоры, Оҥдой аймактыҥ Кеҥидеги школы, республиканыҥ кӧп ӧскӧ дӧ школдоры кӧгӱс-ой таскадуныҥ ууламјызында јилбилӱ ле једимдӱ иштегенин министр айткан. Ӱредӱлик организацияларда школдордыҥ 83 музейи иштеп јат, олордоҥ 75 музей тӱӱки-краеведческий, 3-зи этнографиялык ла 3-зи јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу. Министерство ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ јаҥы бӱдӱмдерин ченеп, школдордыҥ, ӱзеери ӱредӱниҥ учреждениелериниҥ, эне-адалардыҥ арга-кӱчин бириктирип иштегенин Ольга Саврасова айткан.\nКультураныҥ ла санаттыҥ республикан учреждениелериниҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — Алтай Республиканыҥ культуралык энчизин корыыры деп, Ольга Антарадонова јуунда айткан. Быјыл республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын ла алтай албаты Россияныҥ эл тергеезине киргениниҥ 265 јылдыгын темдектеп јат, кӧп иштер бого учурлалар. Алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамында, орус калыктыҥ тергеелер ортодогы «Родники Алтая» фестивалинде, Кайчылардыҥ эл отоктор ортодогы курултайында, Чага, Масленица, Јылгайак, Наурыз байрамдарда ла ӧскӧ дӧ керек-јарактарда албатыныҥ устары, кӱӱниҥ ле кеендиктиҥ школдорыныҥ, бијениҥ студияларыныҥ ӱренеечилери, студенттер, спортчылар јаантайын турушканын министр темдектеген. Республикада јаткан калыктардыҥ культуразын корыыр ла ӧскӱрер ууламјылу иште Интернеттиҥ эп-аргалары эрчимдӱ тузаланылганын Ольга Антарадонова куучындаган.\nРФ-тыҥ государстволык эл политиказыныҥ стратегиязында темдектелген иштер ле «Алтай Республиканыҥ государстволык эл политиказын јӱрӱмде бӱдӱрер» госпрограмма бистиҥ тергееде канайда бӱдӱп турганын кӱрее куучында АР-дыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила\nВарванец јетирген. Оныҥ айтканыла, республикада 90-наҥ ажыра ук-калыктардыҥ улузы јуртайт, олордоҥ 56% — орустар, 35,5% — алтайлар (бу тоого ас тоолу калыктар — телеҥиттер, тубалар, чалкандулар ла кумандылар кирип јат), 6% — казахтар ла 3% јетпези — украин, немец, армян, татар, азербайджан, узбек, шор ло ӧскӧ дӧ калыктардыҥ чыгартулу улузы. Тергееде улусты угы аайынча бириктирген коммерциялык эмес 82 биригӱ окылу темдектелген, ол тоодо республикада јуртаган ас тоолу ӧс калыктардыҥ 34 общиназы, национально-культурный 4 автономия ла јондык 44 биригӱ. Анайда ок Орто Азияныҥ республикаларыныҥ чыгартулу улузыныҥ — узбектердиҥ, кыргызтардыҥ, азербайджандардыҥ, уйгурлардыҥ, таджиктердиҥ биригӱлери бар. Албатылар најылыгыныҥ туразы ӧткӱрген калыктардыҥ этнокультуралык ӧзӱмине јӧмӧгӧн кӧп тоолу керек-јарактарда бу биригӱлер эрчимдӱ турушканын комитеттиҥ башкараачызы айткан. АР-дыҥ башчызында, башкарузыныҥ председателинде тӧзӧлгӧн јондык советтер тергеениҥ эл-јоны бой-бойын тооп, оҥдожып, эптӱ-јӧптӱ јадарына јӧмӧгӧнин темдектеген.\nСолун јетирӱлерди јуунда «Живой Родник» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Елена Болтовская ла «Культурно-исторический, музейный центр» деген коммерциялык эмес организацияныҥ башкараачызы Светлана Катынова эткен. Бу биригӱлер ижин албатыныҥ ла тергеебистиҥ культуралык ла тӱӱкилик энчизин шиҥдеер иштеҥ баштап, табынча јаҥжыккан культураны корыыр ла ӧскӱрер тергеелер ле ороондор ортодогы јаан ӱлекерлерди бӱдӱрерине чыккан, олордыҥ ченемели јуулган улуска јилбилӱ болгон.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдында тӱӱки ле этнография бӧлӱктиҥ башкараачызы, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Максим Каташев «Алтай Республиканыҥ калыктарыныҥ этнокультуралык энчизи» деген адылу программа аайынча ӧткӧн билим-шиҥжӱлӱ иш ле кепке базылып чыккан бичиктер керегинде куучындаган. Бу солун бичиктерди кайда садып алары керегинде суракка, акча-манат ас болгонынаҥ улам билимчилердиҥ иштери ас тоолу тиражла чыгат, је кӱӱнзеген кижи олорды республикан библиотекадаҥ алып кычырар эмезе Алтаистиканыҥ институдыныҥ интернет сайтынаҥ электрон бӱдӱмле кычырар аргалу деген каруу болгон.\nКӱрее-куучында республиканыҥ депутады Асет Заргумаров Улаган аймакта культураныҥ тураларыныҥ коомой айалгазы, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Борис Алушкин ады јарлу алтай бичиичи, поэт ле драматург Павел Кучияктыҥ Чамал аймакта јаткан туразын государстволык коруга алары, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Сергей Тимошенский туризм бӧлӱкте иштеген гидтерди ле инструкторлорды белетеери керегинде курч сурактарды кӧдӱрген.\nӦткӧн кӱрее куучынныҥ турулталарыла бӱдӱретен иштер аайынча тӱп-шӱӱлтелер јӧптӧлгӧн.


Су-кадыкты корыыр иштиҥ чыҥдыйы учун - altaicholmon\nСу-кадыкты корыыр иштиҥ чыҥдыйы учун\n2018 јылда Россияда медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазыныҥ 25 јылдыгы темдектелет. Бу ӧйдиҥ туркунына эл-јонныҥ медицинада чыҥдый, ӧйлӱ-ӧйинде ле акча тӧлӧбӧс болуш алар тап-эриктерин бӱдӱрери, эмчиликтерин акча-манатла толо ло улайын јеткилдеери јанынаҥ государственный политика бӱткӱлинче бӱдӱп, кажы ла јыл јаҥы ууламјыларла јаранып туру. Бистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ тергеелик фондыныҥ директоры Ольга Алексеевна Корчугановала ӧдӧт.\n—Слерди ле тергеелик фондтыҥ ончо ишчилерин газеттиҥ кычыраачыларыныҥ адынаҥ байрамаарла уткып турум, Ольга Алексеевна. Алтай Республикада медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазын тӧзӧӧр иштер ӧткӧн чактыҥ 90-чы, кӱч јылдарында башталып, једимдӱ јол алынган эди…\n—Бистиҥ тергееде медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдер системаны тӧзӧӧри, ороонныҥ ӧскӧ субъект-тергеелеринде ок чылап, медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ тергеелик фондын (ТФОМС) тӧзӧгӧнинеҥ башталган. Jиит республикада (республиканыҥ статузы 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде јарадылган) Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 28-чи кӱниндеги јӧбиле Алтай Республиканыҥ ТФОМС-ы Россиядазынаҥ бир јыл орой тӧзӧлгӧн. Эл-јонго ло медицинаныҥ ишчилерине таныш эмес бу системаны тӧзӧӧриниҥ баштапкы алтамдарын эдери кӱчке келишкен. Су-кадыкты корыырын тӧзӧӧри аайынча кафедралу медицинский университеттерлӱ (олор ТФОМС-тор тӧзӧӧринде тӧзӧмӧл-методикалык болуш јетиргендер) тергеелерде тӧзӧлгӧн фондторго, бистиҥ ТФОМС-ко кӧрӧ, јеҥил болгон эмей. 2005 јылга јетире тергеелик фонд тӧс ижиле коштой страховой медицинский организацияныҥ ижин база бӱдӱрген. Ондый да болзо, республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазы акча тӧлӧбӧс медболушты јеткилдеериниҥ тӧс лӧ быжу јери болуп ӧскӧн.\n—Медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ (ОМС) тергеелик программаларын бӱдӱреринде бистиҥ тергеениҥ, ӧскӧ тергеелерге кӧрӧ, башказы, аҥылулары ајаруга алынат па?\n—Тергеелик программаны тӧзӧлгӧлӧӧрдӧ бистиҥ тергеениҥ аҥылулары ајаруга алынып турганы эл-јонго јарамыкту деп чотоор керек. Россия Федерацияныҥ ӧскӧ тергеелерине кӧрӧ, бистиҥ республикада јуртап јаткан 217 муҥ кижиниҥ кӧбизи, 70,8 проценти, јурттардыҥ улузы, онойдо ок чачыҥы јадат—1 кв. км. јерде 2,2 кижи. Онойдо ок ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ кӱч айалгаларыла колбой ыраак Кош-Агаш ла Улаган аймактар Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥейлелген болгон, су-кадыкты корыыр учреждениелердеҥ тапту ыраак јурттар база кӧп.\nКалганчы јылдарда тергеелик программаныҥ баазы бийиктеп турганы темдектелет. 2017 јылда оныҥ јарадылган кеми 3 512,6 млн. салковой, 2016 јылга кӧрӧ, 244,1 млн. салковойго кӧптӧгӧн. Страховать эдилген улустыҥ тоозы 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире чотолгоныла, 225 808 кижи болгон, иштебей тургандардыҥ ӱлӱзи – 63%, ишчилердийи —37%. Алтай Республиканыҥ башкарузы иштебей турган улус учун 2017 јылда 1 370237,4 муҥ салковой страховой взнос тӧлӧгӧн.\n—Кандый страховой организациялар ла эмчиликтер тергеелик программманы бӱдӱреринде туружат, Ольга Алексеевна?\n—Былтыр программаны бӱдӱреринде мындый страховой компаниялар турушкан: «Росгосстрах—Медицина» ООО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, «Спасские ворота—М страховая группа» АО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, онойдо ок башка-башка тӧзӧмӧл-тап-эрик бӱдӱмдӱ 35 эмчилик. Jылдыҥ ла страховаться эткен эл-јонныҥ тоозы кӧптӧйт.\n—Калганчы ӧйдӧ республикада медицинада болуш јетиреечи учреждениелердиҥ тоозы кӧптӧп турганы иле…\n—Былтыр олордыҥ текши тоозында республиканыҥ бюджеттеги ле автоном учреждениелердиҥ ӱлӱзи — 54%, ведомстволордыҥ учреждениелериниҥ ӱлӱзи — 3%, федерал эмчиликтердиҥ — 6% ле таҥынаҥ ээлерлӱ организациялар — 37%. Озо олор ийде-аргазы ас стоматологиялык кабинеттер болгон болзо, 2017 ле 2018 јылдарда таҥынаҥ ээлерлӱ эмчиликтер офтальмология, неврология, оториноларингология, акушерство ло гинекология, ол тоодо ЭКО, нефрология, ол тоодо гемодиализ, медицинский реабилитация јанынаҥ медболуш јетирет.\nJылдыҥ ла ОМС-тыҥ тергеелик программазы аайынча чыҥдый, ӧйлӱ-ӧйинде ле тӧлӧбӧс медболуш алары јаранат. Ол тоодо былтыр ЭКО-го 215 эпши аткарылган. 2016 јылга кӧрӧ, 7,2 катапка кӧп. Карынду болгон 48 ӱй кижи чотко алынган, 24 бала чыккан. 2016 јылда 10 бала чыккан. 2017 јылда ЭКО-ныҥ 127 болужын алгандар учун 20 477,8 муҥ салковой тӧлӧлгӧн.\n—Калганчы јылдарда бийик технологиялу медболуш јетирери эрчимдӱ ӧзӱм алынганы јарамыкту. Бу иш јанынаҥ нени айдарыгар?\n—Бийик технологиялу медболуш (ВМП) јетирери ОМС-тыҥ тӧс программазына кийдирилгениле колбой, бистиҥ республикада ВМП тӱрген ӧзӱм алынган. 2014 јылда баштапкы ла катап республикан эмчиликте бийик технологиялу эки бӱдӱм медболуш эдилери башталган. Олор јӱрек-тамырлардыҥ хирургиязы ла травматология-ортопедия. 2017 јылда эндокринология, нейрохирургия, неонатология (јаҥы чыккан балдарга болуш), быјыл дезе, онкология, оториноларингология ла балдардыҥ эндокринологиязы аайынча бӱдӱм болуштар эдилет. Алдында јылдарда очередьтерде узакка турган эл-јон эмди тергеедеҥ туура барбай, ВМП-ты алар аргалу болды. Былтыр ВМП алгандар учун ОМС-тыҥ фондынаҥ бастыра тӧлӧлгӧн акча-манаттыҥ текши кеми 118 140,5 муҥ салковой, ол тоодо тергеелик программадаҥ 92 955,6 муҥ салковой тӧлӧлгӧн. Ондый медболуш алгандардыҥ тоозы кӧптӧп туру.\n—Медицинада болуш јетиргени, эмдегени учун тӧлӧӧринде јаҥы ӧйдиҥ кандый эп-аргалары тузаланылат?\n—ОМС-тыҥ федерал фондыныҥ јааны Н. Н. Стадченколо эрмек-куучынныҥ кийнинде, 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-к ыкӱнинеҥ ала былтыр стационарларда ла тӱште эмденер айалгаларда эдилген медболушты клинико-статистический группа аайынча тӧлӧӧрине кӧчкӧнис. Эмчиликтерде јаан оорулу улусты эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-аргаларыла эмдегени учун тӧлӧмирлер баалада тӧлӧлип јат. Онойып, олорго ӧзӱмин тыҥыдар, улуска толо ло чыҥдый болуш јетирер арга берилет.\n—Медицинаныҥ ишчилериниҥ ӱзеери ӱредӱзи улайын ла ӧдӱп турганын бис бойыстыҥ эмчи таныштарыстаҥ да угуп, билип јадыс. Олордыҥ ӱредӱзи база ОМС-тыҥ тергеелик программазыла ӧдӧт пӧ?\n—Страховаться эткендердиҥ ОМС-тыҥ системазында тап-эриктерин јеткилдеери ле корыыры аайынча экспертизалар ӧткӱрер иш база ӧдӧт. Бу экспертизаларда кандый бир коомой эмдеш, јеткилдеш јарталза, эмчиликтерге кезик акча-манат јетире тӧлӧлбӧй, ол тергеелик фондто нормалалган страховой кӧмзӧгӧ кӧчӱрилет. Бу акча-манат медишчилердиҥ ӱзеери ӱредӱзин ӧткӱрерине, медјепселдер аларына ла ремонтоорына барат. Бу иштерди пландаарда тӧс ајару аймактардыҥ јуртјаткандарга баштапкы медболуш јетиреечи эмчиликтериниҥ материально-технический айалгазын јарандырарына эдилет.\n2017 јылда ӱзеери профессионал ӱредӱ тӧзӧӧрине 145,2 муҥ салковой чыгарылган, 19 048,3 муҥ салковойго медјепселдер алынган, 3 297,0 муҥ салковойго 4 медјепсел ремонтолгон. Бистиҥ бийик дотацияда бюджедисти ајаруга алза, страховой кӧмзӧниҥ акча-манады медболушты бийик кеминде ле чыҥдый ӧткӱрер арга берет.\n—Медицинада болуш јетирери тыҥ јаранып та турган болзо, эл-јонныҥ бу болуштыҥ, јеткилдештиҥ чыҥдыйы јанынаҥ комудалдар болуп турганы јажыт эмес. Комудалдарла кандый иштер эдилет?\n—Эл-јонныҥ комудалдары — медицинаныҥ болужыныҥ чыҥдыйыла, ӧйлӱ-ӧйинде эмезиле болорзынбай турганыныҥ темдеги. 2017 јылда тергеелик фондко ло страховой медорганизацияларга (СМО) 804-и — консультациялар, 21-и комудалдар болгон. Эл-јонныҥ комудалдары, баштанулары кӧрӱлип, аайы-тӧӧйи јарталган. Комудалдардыҥ 14-и ле чын тӧзӧгӧлӱ болгон, ол 2016 јылга кӧрӧ, 11 комудалга ас.\nМедицинаныҥ чыҥдыйы ла эмдерле јеткилдеш коомой болгонына комудалдар аайынча экспертизалар ӧткӱрилген.\n—Бистиҥ тергееде эл-јонныҥ су-кадыгыныҥ айалгазын диспансеризация ажыра шиҥжӱлеер иштер ӧдӧри удай берди. Бу иш ле ӧскӧ кандый медшиҥжӱлер барын куучындап берзеер?\n—Эл-јонныҥ јӱрӱмин ле су-кадыгын корыырында эмдеер иштерди тӧзӧп ӧткӱрери јаан учурлу. Jе ооруларды ӧйинде илелеери, олорды болдыртпазы база јаан учурлу болуп јат. Оныҥ учун, ОМС-тыҥ тергеелик программазы аайынча эл-јонныҥ диспансеризациязы ла оорулардыҥ профилактиказы, профшиҥжӱлер ӧткӱрилет. Профилактикалу иштерди план аайынча ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрерин тергеелик фонд ай сайын шиҥжӱде тудат ла ширтеп јат. 2017 јылда јаан улустыҥ диспансеризациязыныҥ 1-кы бӧлӱгин 33 230 кижи ӧткӧн. Диспансеризацияныҥ планы 97,6% бӱткен, онызы, 2016 јылдазына кӧрӧ, 1,9% кӧп. Экинчи бӧлӱкте баштапкы бӧлӱкти ӧткӧндӧрдиҥ 20% шиҥделген. Диспансеризацияныҥ турулталарыла су-кадыгыныҥ айалгазыла 1-кы группага — 43%, 2-чи группага — 20%, 3-чи А группага — 31% кижи, 3-чи Б группага 6% кижи кирген.\nОнойдо ок былтыр јаан улусты профилактикалык шиҥжӱлеер јылдык план 95,9% бӱткен. Стационар учреждениеде јаткан ӧскӱс балдардыҥ ла јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында балдардыҥ 100% диспансеризация ӧткӧн. ²скӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан, ол тоодо опекада ла попечениеде балдардыҥ 99,4% диспансеризация ӧткӧндӧр. Jажы јетпеген балдардыҥ медицинский шиҥжӱлештери 98% бӱткен.\nБу ончо иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгыныҥ кӧргӱзӱлери јаранган деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ федерал фондыныҥ, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республикада тергеелик органыныҥ ла ОМС-тыҥ тергеелик фондыныҥ јаба ижиниҥ турултазында республиканыҥ эл-јоныныҥ 2017 јылда ӧлӱминиҥ текши тоозы, 2016 јылга кӧрӧ, 3% астаган ла 1000 кижиге 9,6 болгон (2016 — 9,9; РФ-та 2016 јылда — 12,9; СФО-до — 2016 јылда — 13); башка-башка оорулардаҥ улам божогон улустыҥ тоозы база астаганы темдектелген.\nБыјылгы јылда тергеелик фондтыҥ алдында турган керектерди план аайынча ӧмӧ-јӧмӧ, турулталу ла чокым бӱдӱрерге чырмайып јадыс.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Ольга Алексеевна. Jаан учурлу ижигерде бийик једимдер кӱӱнзейдис!


Эрјинедий энчи байлыктыҥ јери - altaicholmon\nЭрјинедий энчи байлыктыҥ јери\n100 јылдыкка учурлай эл музейде Алтай музейдиҥ академиязыныҥ база бир ээчиде солун публичный лекциязын Томсктыҥ госуниверситединиҥ тӱӱкилик факультединиҥ тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор Л. И. Шерстова кычырды.\nОл «Религии народов Сибири» деп адалган. Солун лекцияга јилбӱ тыҥ болды. Эл музейдиҥ эҥ јаан оморкодузы, алтын кӧмзӧзи деп, олордыҥ ветерандары јаан тоомјыда болгонын база бир солун кӧдӱриҥи элбеде кӧргӱсти. Музейдиҥ атриумында бу ишке бастыра јӱрӱмине чындык арткан, музейдиҥ керектериниҥ озочылдарыныҥ «Кӱндӱниҥ галереязы» кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Музейдиҥ оморкодузы Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчилери Л.А. Давыдованыҥ, Г.Н. Кучияктыҥ, Т.М. Кабекованыҥ, Р.М. Еркинованыҥ, Т.И. Полтеваныҥ ла Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчилери В.Т. Липатованыҥ, С.М. Киреевтиҥ, В.Е. Чевалкованыҥ, В.Я. Кыдыеваныҥ фотојуруктары бу галереяда. Ветерандарга музейдиҥ јӱсјылдыгыла, онойдо ок Јаан јаштулардыҥ айлыгыла колбулу уткуулдар айдылды, олорго кереес сыйлар табыштырылды.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри О.Ю. Антарадонова ветерандарды, ӧмӧликти учурлу байрамыла акту кӱӱнинеҥ уткыды. Ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде музейдиҥ тӱӱкилик јолы, музейде башка-башка јылдарда нерелӱ иштегендердиҥ байлык ченемели музейдиҥ тӧзӧгӧзи, јиит ишчилерге јозок болуп улалып јатканын аҥылап темдектеди. Јайаан ӧмӧликтиҥ улузыныҥ кажызы ла бийик ӱредӱлӱ, билим ууламјылу болгонын чокымдады. Олордыҥ чокым ижиниҥ шылтузында телекейде эл музейге јаан јилбӱ бар деп айтты.\nМузейдиҥ ветерандарыныҥ кажызы ла керегинде кӧпти айдарга јараар. Јӱрӱмде талдап алган јолына бу улус чындык артып, музейдиҥ ӧзӱмдӱ јолына кӧпти эткен.\nЭл музейдиҥ тоомјылу ветерандарыныҥ адынаҥ сӧсти АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи В. Т. Липатова айтты. Валентина Трофимовна бойыныҥ ӧйинде музейдиҥ директоры болуп иштеп, учураган уур-кӱчтерди турумкай ӧдӱп, музейди де, ӧмӧликти де јаҥы кемине чыгарган ченемелдӱ башкараачы деп јолду чотолот.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына байрамла РФ-тыҥ сенаторы Т.А. Гигель, Госдуманыҥ депутаттары И.И. Белеков, Р.Б. Букачаков уткуулдарын ийген. Онойдо ок таланыҥ, кӧп тоолу министерстволорыныҥ, ведомстволорыныҥ, онойдо ок каланыҥ, аймактардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы уткыдылар. Уткуулду сӧстӧр, кереес сыйлар, ойын-концерт бийик кеминде болды. Эл музей колбуны бӱткӱл республикала, карындаштык тергеелерле, текши ороонло, гран ары јаныныҥ ороондорыла чике колбу тудуп, иштеп јаткан иштиҥ турултазы шак бу ӧдӱп јаткан байрам болды деп айдар керек.\nКӧдӱриҥиде аҥылу сыйды музейге «Женщины Алтая – Алтайдыҥ эпшилери» деген талалык јондык организацияныҥ јааны С.Е. Полетаева табыштырды.\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде комсомолдыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгы темдектелген. Айдарда, Светлана Ефимовнаныҥ кереес сыйы шак бу тӱӱкилик керекле чике колбулу. Ол бойыныҥ ӧйинде калада бӧс согор фабрикада комсомолдыҥ качызы болуп иштеген. Ол комсомол организацияныҥ «Победителю в социалистическом соревновании» деп адалган маанызын ла вымпелдерди музейге кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды. Комсомольский организацияныҥ ол ӧйдӧги ижи јанынаҥ куучындады. Бу ӧйгӧ јетире кереести чеберлеп, музейге табыштырганы јаан керек. Ӧзӱп јаткан ӱйе тӱӱкизиниҥ база бир бӱгиле шак мындый кереестер ажыра таныжар ине.\nЭл музей республиканыҥ албатыларыныҥ јаҥжыккан культуразыныҥ талалар ортодогы кереестериниҥ тӧс јери деп јолду чотолот. Музейдиҥ тӧзӧмӧлдӱ ижиниҥ шылтузында башка-башка ууламјылу кӧп тоолу фондторы тӧзӧлип, једимдӱ иштейт. Учреждениелер, музейлер тизими бек тӧзӧлгӧлӱ ле культуралык энчи байлыкты корыырын бийик кеминде јеткилдеп јатканын куучын айткандар темдектеди.\nЭл музейде ӧткӧн кӧдӱриҥилерде музейдиҥ кӧп тоолу ишчилери једимдӱ ижи учун Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла кайралдаттылар. Олордыҥ тоозында, темдектезе, А.А. Евсеева, С.И. Каза- кова, А.Г. Насибуллина, А.М. Якоякова, Р.Д. Шонкоров, Н.В. Штанова, Р.А. Енчинова ла о. ӧ. Алтай Республиканыҥ министерстволорыныҥ, ведомстволорыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самараларыла Э.А. Белекова, Л.Ф. Капустина, М.Ю. Кайгародова, С.М. Пепилова, М.Е. Улагашев, М.П. Танашев, А.А. Аргокова, Ю.А. Кайруков, М.В. Тымтышева ла о. ӧ. кайралдаткан.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына РФ-тыҥ нерелӱ артизи Кара Майманов, АР-дыҥ нерелӱ артизи Юрий Чендыев, Виктория Островная, «Шуну» фольклорлык ӧмӧлик кӱӱлик сыйларын сыйлады.


АТТЫҤ МАРГААНДАРЫНАҤ - LIS31.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nКӧп улус Эл Ойынды эки јарып, аттыҥ маргаандарын Јолодо ӧткӱргенин, бир јанынаҥ, јастыра керек деп чоттойдылар. Темдектезе, Горно-Алтайсктагы байрамга ыраак јердеҥ келген айылчылар эмдик ӱредишти, «Кӧк-Бӧрӱни», ат јарышты ла «Аргымактыҥ маҥын» кӧргӱлебезе, алтайлар атту-чуулу јылкычылар болгондорын канайда таныйтандар?..\nЭкинчизинде, кӧп улустыҥ јаратпаган база бир темдеги – маргаандардыҥ ачылтазында Башкаруныҥ адынаҥ уткуулду сӧс айткан Наталья Екеева сценага джинсы штанду чыкканы болды.\nМыны кӧргӧн улус «Јажы јаанап калган алтай эпши чегедеги јок болгой, тӱнек эмезе јӱкпе не кийип албаган» деп айдыжадылар…


Январь 2019 - altaicholmon\nМал-аштыҥ ӱйе-сӧӧгиниҥ байы\nАлтай улус азыраган ак малына чебер, оны байлап, кичееп јӱрген. Јаантайын малыныҥ ортозында јӱрген алтай кижиниҥ јӱрӱми де ак-малыныҥ ӱйе-сӧӧгине шиҥип, канайда јӱрерине ӱредип тургандый билдирет. Је кандый ла чӱм-јаҥ актаҥ келбей јат. Оны калык канча ӧйлӧргӧ шиҥдегенине, сескенине тайанып, јӱрӱмде тузаланат. Мал сойгоныла колбулу чӱм-јаҥдарда элистиҥ јадын-јӱрӱм керегинде кӧрӱми салылган. Койды сойгон кийнинде этле\nАлбатызына учурлаган јӱрӱм\nСовет ӧйиндеги колхоз-совхозторды билгир башкарып, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ, областьтыҥ ла текши ороонныҥ ӧзӱмине јаан камаан-ӱлӱзин јетирген улустыҥ ады-јолы калык ортодо ундылбаган. Олордыҥ бирӱзи – Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында КПСС-тиҥ XXII партсъездиниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели П. Е. Кудачин. Петр Еркеевич Кудачин бойыныҥ ӧйинде бу колхозтыҥ тыҥ председательдери болгон јерлештериниҥ бӱдӱрген јаан ижин улалтып, јуртты ла\nКӧрӱде — јебрентик сӱрлердиҥ јуунтызы\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде Омсктыҥ Государстволык тӱӱкилик-краевед музейиниҥ «Березовские древности» деп адалган солун ла јилбилӱ кӧрӱзи ачылды. Кӧрӱниҥ окылу ачылтазыныҥ туружаачыларын, айылчыларын Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитединиҥ јааны В. Н. Уханов, Омсктогы Государстволык тӱӱкилик-краевед музейдиҥ директоры П. П. Вибе, Горно-Алтайсктагы\nБилим телекейинде ады-јолы танылу\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады Р. А. Палкинаныҥ 80 јажына учурлалган јайаандык эҥир ӧтти. Јарлу билимчиниҥ ады-јолы Сибирьдиҥ литературоведениезинде алтай, тува ла хакас литератураларды шиҥжӱлегениле бек колбуда. Раиса Атвасовна 500-теҥ ажыра билим ле 50-неҥ ажыра билимдик учурлу ла јаан јилбӱде бичимелдердиҥ авторы, 2 бичиктеҥ турган\nМосквага — кышкы амыралта ӧйинде\nӰренчик балдардыҥ кышкы амыралтазы элес эдип, чӱрче ле ӧдӧ конды. Сакылталу амыралтазын кажы ла ӱренчик бойыныҥ кӱӱнзегениле, амадаганыла ӧткӱрген. Та кем де айлында сӱӱген бичигин кычырган, та кем де кинотеатрга јӱрген эмезе најыларына айылдаган. Је В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ла Маймадагы В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган 3-чи таҥмалу орто текшиӱредӱлӱ школдыҥ балдары\nАјаруда — аймактардагы эмчиликтердиҥ ижи\nЧаган ай – республиканыҥ су-кадыкты корыыр медицина учреждениелериниҥ 2018 јылдагы ижи-тожыныҥ турулталарын шӱӱжер ле јылдык отчетторын табыштырар ӧй. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозында бӱткӱл айга улай мини-коллегиялар болуп, ведомствоныҥ башкараачылары ла баш специалисттери аймактардыҥ тӧс эмчиликтериниҥ ле республикан медицина организацияларыныҥ ижин кӧрӱп баалары ӧдӱп туру. Шабалиндеги тӧс эмчилик Баштапкы мини-коллегия АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей\nЈолдордо јеткерлӱ учуралдарды астадар\nЧаган айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ ГИБДД-зыныҥ јааны полицияныҥ полковниги Анатолий Косинов тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттерине олордыҥ ведомствозыныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары аайынча пресс-конференция ӧткӱрген. Бӱгӱн бу туштажудаҥ белетелген бичимелди јарлап турубыс. Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ јааны А. Косинов пресс-конференцияда госавтоинспекторлор ӧткӧн јылда ижине каруулу иштеген де болзо, је тергеениҥ\nЈолдор каланыҥ чырайын керелейт…\nКоммунальный ээлемниҥ башкартузыныҥ ла «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ 2035 јылга јетире јондык-экономикалык ӧзӱми аайынча стратегиязыныҥ јетирӱлериле, Горно-Алтайск калада јаткан кажы ла 1 муҥ кижиге 518-теҥ кӧп кӧлӱк келижет. Эртен тура шакпыртту «час пик» ӧйинде јолдордо јеҥил кӧлӱктердиҥ тоозы бир саатта 9 муҥга једет, кош тартар кӧлӱктер — 0,3 муҥга. Оныҥ да учун јолдорло јӱрер айалгалар\n«Манжерок» дегени не болотон?\nМанјӱректиҥ кӧлиниҥ јанындагы Синюха кырдыҥ эдегинде јылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» деп курорт ачылганынаҥ ала бир канча јыл ӧдӧ берди. Бу курорт Алтайда билелик ле спортивный амыраштыҥ јакшынак тӧс јери болуп, кайдаҥ ла туристтерди јилбиркедет. Мында јеткилдештиҥ бийик кеми, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле тазыктырынар аргалар, балдарга ла јаан улуска соотонор кӧп тоолу программалар, ап-ару кей\nӦзӱмис бойыстаҥ камаанду\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱми јурт ээлемниҥ айалгазынаҥ чике камаанду. Јаҥы јылга тургузылган амадулар ла темдектелген иш-тош керегинде јурт ээлем аайынча министр Владислав ТАХАНОВ куучындады. –Ӧткӧн јыл јурт ээлемге кандый болды? –Калганчы эки јыл кӱч болгон. Ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ улам азырал ас белетелген. Былтыр јаҥмырлар, јааш-јут болордо, оныҥ алдында јылда кӱйгек болгон. Азырал ас болордо, улус малды кӧп


Укту-тӧстӱ педагогтор - altaicholmon\nЈуукта Чамал аймактыҥ Ӱзнези јуртында орто ӱредӱлӱ школдыҥ 120 јылдыгыла колбой, ого Тозыяковтордыҥ билезиниҥ ады адалган. Укту-тӧстӱ педагогтор Тозыяковтор Ӱзнезидеги школдыҥ ла тергеениҥ ӱредӱлигиниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Тозыяковтордыҥ угы-тӧзиниҥ тӧрт ӱйе улузы ӱредӱчилер. Педагог болуп иштеген текши ӧйи 450 јылды ажып јат. Бу ӧйдиҥ бастыразын ла олор Ӱзнезиниҥ школында иштеген деп айдар арга јок. Тозыяковтордыҥ билезиниҥ ӱредӱчилери областьтыҥ кӧп ӧскӧ школдорында база иштеген.\nӦткӧн ӧйгӧ баштанып, бис школ керегинде, оныҥ тӧзӧлӧрине ле ӧзӱмине камаанду улус керегинде кӧпти билип аладыс. Бистиҥ школдыҥ тӱӱкилик јолы 1898 јылдаҥ ала башталат: ол јылда Алтайда духовный миссияныҥ ижи башталганыла колбой баштамы школ ачылган. Јолдо турган Ӱзнези православный школ ачарына эптӱ ле јарамыкту јурт болгон. Школдо јербойыныҥ эл-јоныныҥ балдары ӱренген. Баштапкы ӱредӱчи Иван Тюмаков деп кижи болгон. Ол керегинде јетирӱ ас: Оностыҥ, Куйумныҥ школдорында иштеген.\nБаштапкы ӱредӱчиниҥ быйанду керегин Тозыяковтордыҥ билези улалткан. Ук-тӧстиҥ јааны Федор Сергеевич Тозыяков 1875 јылда чыккан. Бийсктеги катехизаторский училищени божоткон кийнинде Ӱзнезидеги баштамы школдо иштеп баштаган. Бистиҥ школдо узак јылдарга иштеген, сегис бала азыраган.\nШколдыҥ туразын Федор Сергеевич тушта бастыра јуртла туткандар. Ишти Кара-Труктыҥ строительдери Чевалковтор башкарган. Оноҥ озо јурттыҥ улузы сходко јуулып, школ тудар јӧп јараткан ла ада-энелердиҥ комитеди талдалып, старостага Кучин деп кижи јарадылган. Школдыҥ элбек маалазында ӧскӱрилген маала ашты садып иштеп алган акча-манатка школго керектӱ не-немелер алылган.\nФедор Сергеевич школдо иштеп, бастыра ийде-кӱчин, билгирлерин балдарга берген, јаан улусты бичикке ӱредерге база иштеген. Каникулдарда ла отпуск ӧйинде Федор Сергеевич јорыктап, школго ло интернатка керектӱ бичиктер, кӧргӱзӱлӱ материалдар ла ӧскӧ дӧ товарлар экелетен. Бичиктер ле ӱредӱ-кӧргӱзӱлӱ материалдар једишпей турган учун, ол таныктӧсти, ӱлгерлерди, басняларды ла куучындарды бойы чӱмдеген. Тӧрӧӧни Алексей Васильевичле кожо ол бойыныҥ чӱмдемелдериниҥ јуунтызын алтай тилле чыгарган. Ол билим-шиҥжӱ институтта кичеелет. Искусствовед С. Н. Тарбанакова 1988 јылда «ЗА» газетте бичиген: «20-чи јылдардаҥ ала Туулу Алтайда алтай пьесалар тургузары элбеген, олорды алтай драматург ага-карындаштар Тозыяковтор тургускан».\n1937 јылда Ф. С. Тозыяков албатыныҥ ӧштӱзи деп јабарладып аттырткан. Тозыяковтордыҥ билези бай јаткан деген коп-табыш болгон. Јуртта јаткандарды шылап келерде, чын болгоны јарталган. Билениҥ ээлеми јаан болгон. Онойдо ок эне кижи јурт јаткандарга пол ло кийим јунуп јалданып иштеген. Федор Сергеевич иштеҥ бош ӧйдӧ Бийск-Чамал јолло амырап келгендерди тарткан. Је онойдо иштеп алган акча-манат јаан билени ле азыраарына ӧй болгоны ајаруга алынбаган.\nЈе бу бурулаштыҥ тӧс шылтагы ӧскӧ болгон болор. Тозыяковтордыҥ билезинде Г. И. Чорос-Гуркин ле ӧскӧ дӧ јарлу улус кӧп болотон. Соҥында бу улус база албатыныҥ ӧштӱлери деп јабарлаткан ла аттырткан. Федор Сергеевич айылынаҥ ыраакта божогон. Оныҥ мӧҥкӱзи ӧскӧ дӧ аттырткандардыҥ мӧҥкӱлери ок чылап, кайда јуулганы јарт эмес.\nАдазыныҥ керегин јаан кызы Нина Федоровна Хощанова улалткан. Оогошто ло оны Улалуныҥ интернадына бергендер. Школдыҥ кийнинде ол педагогический техникумга кирген. Ӱредӱде јакшы једимдери учун ла областьта ӱредӱчилер једишпей турганынаҥ улам, Нина Федоровна ӱредӱзин ӧйинеҥ озо божоткон. Баштапкы ӧйлӧрдӧ Кош-Агаш аймактыҥ школдорында иштеген. Јакшы ижи учун кайралга кӧстӧлгӧн, је адазы репрессияга киргени учун кайрал бербегендер.\nНина Федоровна Ӱзнезиниҥ улузын ӱредерине јаан камаанын јетирген. Јууныҥ ла јууныҥ кийнинде јылдарда ол бистиҥ школдо иштеген. 1941 јылдаҥ ала Ӱзнезиниҥ школы јетијылдык ӱредӱлӱ школ боло берген. Ол ӧйдӧ школдо 192 бала ӱренген.\nЈурттыҥ јаан јаштуларыныҥ бирӱзи В. М. Титанаковтыҥ эске алынганынаҥ: «Школ ончолорына јаантайын ачык болгон. Эртен тура бис ӱренгенис, тӱште ле эҥирде јаан улуска болушканыс. Кем јалаҥда, кем окоптор каскан. Ӱренчиктердиҥ школды айландыра каскан оролоры – ол кейдеҥ табару болзо, коруланатан окоптор ине. Кажы ла јас бис чаалдар отургысканыс. Эмди школдыҥ јанында калапту 1943 јылда отургызылган терек ӧзӱп јат. Ол терек јаҥыс ла јууныҥ кӱч јылдарын эзедип турган эмес, је анайда ок школ, оныҥ балдарга килемјилӱ ӱредӱчилери керегинде эзем болуп јат. Бу ончо ишти Нина Федоровна Хощанова баштап ла тӧзӧп ӧткӱрген».\nНина Федоровна тӧртӧн јылга кайда ла иштеерде — областьтыҥ јурт школдорында, педучилищеде, јурт ээлемниҥ техникумында, облонодогы методкабинетте – ол улуска ајарулу болуп, албаты ӱредӱзиниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Соҥында областьта да, оныҥ ыраак тыш та јанында јарлу боло берген С. С. Суразаков, Л. В. Кокышев, С. С. Каташ, Н. А. Штанаков, Н. Ф. Тозыяков, Т. А. Каташ ла кӧп ӧскӧлӧри де оныҥ ӱренчиктери болгон.\nӰзнезиниҥ баштамы школын божоткон, алтай ла орус кожоҥдордыҥ кожоҥчызы, культураныҥ нерелӱ ишчизи Валерия Заозерова Нина Федоровнаныҥ кызы. Ол Шабалин аймактыҥ Јекјиектеги школында сегис јыл иштеген.\nФедор Сергеевичтиҥ бистиҥ школдогы агару керегин улалткан база бир балазы – ол школдыҥ ӧзӱмине база јӧмӧлтӧзин јетирген Николай Федорович. Ол 1923 јылда чыккан, КПСС-тыҥ турчызы, фронтовик, јуучыл јолы Чехословакияга јеткен. Тӧрӧл јерине, айылына 1946 јылда јанган.\nОбластьтыҥ школдорында ол тӧртӧн бир јыл иштеген. Амыралтага оны бийик кӧдӱрип ӱйдешкендер. Архивтердиҥ документтеринеҥ кӧргӧжин, ол ӧткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында школдыҥ заведующийи болгон. Николай Федоровичти улуска буурзагы учун јаандар да, јаштар да тыҥ тоогон. Бастыра јанынаҥ билгирлерлӱ, улуска ачык педагог јурттыҥ, аймактыҥ керектеринде эрчимдӱ турушкан. Качан да кунукпас, омок баянист ӱренчиктериниҥ санаазында ундылбас ис артыскан. Ӱредӱчизиниҥ јайалтазыныҥ шылтузында школ художественный самодеятельностьтыҥ конкурстарында јаантайын јеҥӱчил јерде болуп туратан.\nШкол кандый да ӧйдӧ бойыныҥ выпускниктериле јарлу болотон: Таисия Макаровна ла Екатерина Макаровна Тощаковалар, јарлу ботаник Ю. И. Никифоров, Туулу Алтайдыҥ кожоҥчызы Валерия Заозерова ла ӧскӧлӧри де.\nБис укту-тӧстӱ педагог Тозыяковторло оморкойдыс. Олордыҥ бастыра балдары бистиҥ школдо ӱренген. Арып-чылабас Вера Федоровна бистиҥ школго улайын келип барат. Тозыяковтордыҥ билези мындый улу ла јарлу улусла колбулу болгон. Ол тоодо Г. И. Чорос-Гуркинле. Гуркинниҥ кожо чыкканы Степан Иванович Ӱзнезиде школдоҥ ыраак јокто јаткан. Јарлу этнограф А. В. Анохин, билимчи Л. П. Потапов, бичиичи, Чуйдыҥ јолыныҥ ӱлекериниҥ авторы В. Шишков Тозыяковтордо база улайын токтогон.\nФедор Сергеевичтиҥ кызы, Вера Федоровна, тургуза ӧйдӧ Тозыяковтордыҥ музей-туразыныҥ эҥ баштапкы ишчизи, коручылы болуп јат. Бу музей школдо 2006 јылдыҥ кочкор айында ачылган. Вера Федоровнаныҥ јууган материалдары јӱк јурттыҥ ла школдыҥ тӱӱкизин орныктырарында болушту эмес, је онойдо ок ӧзӱп јаткан ӱйелерди тӧрӧлчи кӱӱн-тапка таскадарында јаан камаанду.\nӰзнезиниҥ школында башка-башка јылдарда ӧскӧ дӧ кӧп ӱредӱчилер Тозыяковтордыҥ агару керегин – јаш ӱйелерди ӱредерин ле таскадарын – каруулу улалткан. Таисья Евгеньевна Параева 1937 јылда Ойротский педрабфакты божоткон. Оныҥ ижиниҥ шылтузында школдыҥ материально-технический айалгазы јаранган, ӱредӱлӱ-таскадулу иш јакшы кеминде ӧткӱрилген. 50-чи јылдарда баштамы школдыҥ заведующийлери болуп Т. С. Селезнева, З. Н. Матыцина иштегендер. Ол јылдардыҥ периодикалык чыгармаларында јарлалган статьяларда школдыҥ ижине јакшы баа берилген, онойдо ок школдыҥ јанында ӱренчиктер аламаларлу сад отургыскан деп бичилгени солун. Педучилище божоткон Г. В. Свирина 1967 јылдаҥ ала школдо баштамы класстарды ӱреткен. 47 јыл иштеп, бу јайалталу педагог «Албаты ӱредӱзиниҥ отличниги» деп кӱндӱлӱ атла адаткан.\n1983 јылдаҥ ала школ сегисјылдык ӱредӱлӱ боло берген. Баштапкы директоры ӱредӱзиле тӱӱкичи В. К. Капчикаев болгон. Совхозтыҥ болужыла ӱредӱчилер, ӱренчиктер, јуртјаткандар школдыҥ туразын бир јылга ла элбеде туткандар. Оныҥ кийнинеҥ Ӱзнезиниҥ ӱренчиктери коштой турган Онос, Чопош ло Эликманар јурттарда ӱренерин токтоткон. Школдыҥ ӱредӱ-кӧргӱзӱлӱ материалдарла јепселгени јаранып, ӱредӱниҥ ле таскамал иштиҥ чыҥдыйы бийиктеген. 1983 јылдаҥ ала школго Галина Дмитриевна ла Николай Викторович Кадыдаковтор, Ирина Романовна ла Сергей Дмитриевич Ветровтор иштеп келген ле узак јылдарга иштеген. Галина Дмитриевна эмдиге иштеп туру.\n1988 јылда директордыҥ ижин орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Н. А. Марлужокова бӱдӱрип баштаган. Бу ӧйдӧ школдо маала ажын кичеер јер, ашкана тудулган. Географияныҥ ӱредӱчизи В. Н. Богустаев база директор болуп, школдыҥ ӧзӱмине камаанын јетирген.\n1996 јылда Ӱзнезиниҥ школы орто текши ӱредӱлӱ школ боло берген. Директорына С. Ю. Бочкарева тудулган. Ӱзнезиниҥ балдары орто ӱредӱни тӧрӧл школында алар аргалу боло берген. Школго јаба актовый зал ла ашкана тудулган, јаҥы кабинеттер ачылган. 2007 јылда школго балдардыҥ «Березка» садиги кожулган.\nТургуза ӧйдӧ школдыҥ директоры јиит ӱредӱчи А. В. Буханцов. Школдо он алты педагог иштейт. Олор ӱредӱниҥ јаҥы технологияларын тузаланып иштейт. Школды божоткондор ороонныҥ кӧп вузтарында ӱренген ле ӱренет. Онойдо ок выпускниктерис тергеениҥ де, текши ороонныҥ да ӧзӱмине ак-чек иштеп турулар.\nшколдо Тозыяковтордыҥ билезиниҥ адыла адалган музейдиҥ јааны


19.10.2017 - altaicholmon\nАҥчылар— тогус айдыҥ турулталары…\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди 9 айдыҥ туркунына ӧткӱрилген иштиҥ турулталарын кӧрди.\nЭҥ артык участковый\nАлтай Республиканыҥ эл-јоны полицияныҥ эҥ артык участковый уполномоченныйын талдап алды. Мындый кӱндӱлӱ ат Россияныҥ МВД-зыныҥ Кош-Агаштагы бӧлӱгиниҥ ишчизи, полицияныҥ ст.лейтенанты Досымхан Игенбаевке адалган.


Апрель 2020 - altaicholmon\nВоспоминания женщин-ветеранов из книги Светланы Алексиевич «У войны не женское лицо» – одной из самых знаменитых книг о Великой Отечественной, где война впервые показана глазами женщины. Книга переведена на 20 языков и включена в школьную и вузовскую программу (Продолжение. Начало в 16 номере) «В восемнадцать лет на Курской Дуге меня наградили медалью «За боевые\nВ Республике Алтай расследуют более чем 90-миллионный ущерб бюджету\nДолжностные лица бывшего кабинета министров правительства Республики Алтай и местного управления капитального строительства оказались фигурантами уголовного дела о превышении должностных полномочий, сообщили в республиканском СУ СКР. По данным следствия, они приняли и оплатили не до конца выполненные работы по строительству механической системы искусственного оснежения горнолыжного комплекса «Манжерок», финансируемого из бюджета по госпрограмме «Развитие внутреннего и\nРежим самоизоляции в республике продлен до 15 мая\nГлава Республики Алтай выступил с новым обращением к жителям Республики Алтай в связи с распространением коронавирусной инфекции. Он назвал ситуацию «нелегкой» и объявил о продлении всех ранее принятых мер профилактики, в том числе и об ограничении въезда на территорию республики. Ситуация с коронавирусной инфекцией в нашем регионе остается непростой. Подтверждено уже заболевания в Турочакском,\nЈӱрӱмниҥ јолы јӱс айры, Кижиниҥ салымы јӱс башка!\nЈаҥы јылдыҥ алдында Оҥдой јаар кӧлӱктӱ барып јатсам, телефоныма таныш эмес кижи согуп: «Јаҥы Јылла јуук улузымды уткуп, кожоҥ јакыдарга турым, баазы канча?» — деп сураарда, мен кайкаган айас удура: «Слер кем? Слер телефонды јастыра соккон болбойор» деп каруузын јандырдым. Ол меге: «Мен Игорь, ГТРК-га кожоҥ јакыдарга согуп турум» — деп, керектиҥ аайын јартады.\nАјаруда — тӧрӧл тилис ле культурабыс\nЈуукта тергеебистиҥ јииттери В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган бастырароссиялык кычыраштарда једимдӱ турушканы керегинде сӱӱнчилӱ јетирӱ болгон эди. Олордыҥ ортозында јиит јерлештерис «Албатылык культура» деген секцияда эрчимдӱ турушканы јакшы кӧргӱзӱ болот. «Јылдыстыктыҥ» бу бӱгинде јиит шиҥжӱчилердиҥ экӱзиле, олордыҥ иштериле јууктада таныжар деп шӱӱдис. Ирина КАРАСОВА «Коркымчылу куучында» деген докладыла «Албатылык культура» секцияда јеҥӱчил болуп чыккан. Ирина\n«Јӱрӱм – ол тартыжу…»\nЈашӧскӱримниҥ «Јылдыстык» газеди кычыраачыларын тергеебистиҥ јарлу спортчыларыла таныштырарын улалтат. Бӱгӱнги бистиҥ айылчы республикабыска спорттыҥ солун бӱдӱми болгодый джиу-джитсуда јаан једимдерге јеткен Денис МАЙМАНОВ болор. Денис бойы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Корымду јуртында чыккан. Анда ла баштамы школды ӱренип божодоло, бир јыл Кастактуныҥ школында ӱренген. Оноҥ ӱредӱзин В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда улалткан. Калада ӱренип турала,\nКванториум: келер ӧйдиҥ улузын ӱредет…\nАлтай Республикада 2019 јылдыҥ јаҥар айында ӱзеери ӱредӱниҥ «Кванториум-04» деп инновациялык площадказы ачылган. Оныҥ амадузы «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп федерал ӱлекерге келижип турган тергеелик ӱлекердиҥ керектерин бӱдӱрери болуп јат. «Кванториум-04» — ол бийик квалификациялу специалисттер балдарда келер ӧйдиҥ санаа-шӱӱлтелерин таскадып-ӱредип турган технопарк. Балдар мында алты ууламјыла ӱренет: IT-квантум, Промробоквантум, Энерджиквантум,\nСалымымды бойым башкарадым\nБӱгӱнги айылчыбыс — тергеебистиҥ, анчада ла каланыҥ јондык јӱрӱминиҥ эрчимдӱ туружаачызы Эркелей БЕКОВА. Јӱрӱмге кӧрӱми элбек ле тереҥ, јӱреги јалакай, кеберкек кыс Горно-Алтайск калада јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ директоры болуп иштейт. Ого ӱзеери Эркелей «Эмчи-волонтерлор» деген бастырароссиялык јондык биригӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны болот. Бу јиит кысла эрмек-куучын ӧткӱрер кӱӱн мынаҥ да озо болгон. Је бис ого\nВ Республике Алтай в рамках проекта Общероссийского народного фронта и Роспатриотцентра «Победа в лицах» начали устанавливать билборды с изображениями участников Великой Отечественной войны. Первый баннер со словами напутствия и фотографией фронтовика Федора Кузьмича Логинова появился в окрестностях села Паспаул Чойского района, где живет ветеран. Эта работа началась около трех месяцев назад: в феврале активисты Народного\nГолосование по Конституции могут провести в конце июня — начале июля Источники “Ъ” утверждают, что общероссийское голосование по поправкам к Конституции, которое первоначально было запланировано на сегодня, 22 апреля, скорее всего откладывается до конца июня или даже начала июля. Собеседники “Ъ” отмечают, что в регионах изоляционные меры могут продлиться дольше, чем в Москве, которая сохраняет


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №5,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №5,2


Сÿÿш-Love – ARZHANA.RU\narzhana 15.02.2016 Сÿÿш-Love2017-02-15T09:01:54+00:00 Culture No Comment\nСӱӱш – ол кижинин эн бийик сезими(чувство). Сӱӱшти оҥдогон кижи – ол эн’ ырысту кижи. Сӱӱш кижини канатталдырат, јартап болбос ийде берет, ичкери јӱткидет, бийик – бийик једимдерге јетирет, кижи бойы јартап болбос алтамдар этирет. Сӱӱштин’ экпинине алдырган кижи – ол эн’ ырысту кижи. Сӱӱш кандый ла болор, неге ле болор. Сӱӱш сакыбаган јанынаҥ келер, Сӱӱш јажына слерле кожо до болор, билдирбезинеҥ ырай да берер. Сӱӱшке алдырган кижиниҥ јӱреги, кöкси туйукка ыйлаар. Ол кыйналар, санааркар, чын кöстиҥ јажы ла ыйлаар, ал – санаага тӱжер, тӱни – тӱжи сананар, амадаар, кӱӱнзер.\nСӱӱшти кижи јӱрек ле сезер, јараш сöстöрлö эмес. Сӱӱш öзöгиҥди сыстадар, оорыдар, сӱӱндирер. Эдер – тударын таппай турарын’, уйкун’ учар, санааларга алдырттарыҥ. Сӱӱштиҥ ару ак ийдези сеге јаан ачылталар этирер.\nСӱӱш учун улус јӱрӱмин де кысканбас. Сӱӱш – ол айдып болбос, јартап болбос сезим. Оны кижи јаҥыс ла јӱрек ле оҥдоор, öзöктиҥ сызыла эмезе сӱунчизиле аайлаар. Сӱӱш – ол куйундалган экпин – тарма ошкош. Сӱӱш јӱрегин’е чым эткен темдек артызар. Ол јажын чакка артар öзöгиҥде. Сӱӱш сӱӱндирер – санааркадар, учурар – тӱжӱрер, апарар – артызар, тил – эрмегин’ди чечип салар – тил – эрмегиҥди бöктöп салар, ол сениҥ сӱужиҥнеҥ камаанду. Сӱӱш кара болор аргазы јок.\nСӱӱш – ол ырыс сыйлаары, јаҥыс бойын сананып турар эмес. Ару ак ийделӱ СӱӱШ – ол эҥ јараш, ийдези јаан, солоҥыдый бийик, ого једер ле кижи једер, тудар ла кижи тудар. Ондый сӱӱшти чöкöбöй тудуп алзаҥ, сен эҥ ырысту кижи болорын’. Баш болзын,\nСӱӱШ – ол јартап болбос сезим, ол сезимдм јаҥыс ла сӱӱген кижи оҥдоор. Сӱӱ – ӱргӱлјикке ӱзӱлбес јӱрӱмге – Сӱӱ, сыйла, бер, арттыс. Ак јарыкка јӱрерин’де – Сӱӱ, акту јӱрегиҥнеҥ, ак санааҥнаҥ, арга – чинеҥ јеткенче, эҥ ару аргаҥды сыйла Сӱӱш ажыра.\nБаш болзын, јаан аргалу, ак ийделӱ Сӱӱш – Алтай Кудайаарга, Алтай Јер – Энеерге, Эне – адаарга, бала – баркаарга, эш нöкöрööргö, коштой отурганаарга, ага – карындаштарга, эје – сыйындарга баш болзын.\n(8час тӱн 2015, Кудайдын бергенин бичип алган кижи Л.Енчинова 12.12.2015)\n« Oskus-Uul. Greatest heroic epos from Altai


Мӧҥӱн Уй јылдыҥ байрамы – калада - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ культура, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ башкартузы алтай албатыныҥ алтай јылтоолошло Јаҥы јыл киргенине учурлалган Чага-Байрамга учурлалган јайаандык иштиҥ «Ак Сӱт» деген ачык кӧрӱ-маргаанын чаган айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 15-чи кӱнине јетире Культураныҥ каладагы байзыҥыла кожо (дистанционный бӱдӱмле) ӧткӱрди.\n«Ак Сӱт» деген кӧрӱ-маргаанда туружарга кӱӱнзегендердеҥ 102 угузу бичик ле таланыҥ 8 муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ ижи келген. Олордыҥ тоозында Горно-Алтайск кала, Оҥдой, Улаган, Шабалин, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Чамал аймактар болды.\nСолун кӧрӱ-маргаанды ченемелдӱ жюри баалады: Светлана Комарова – жюриниҥ председатели, каланыҥ администрациязыныҥ культура, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкартузыныҥ јааны, Эдуард Бабрашев – мундустардыҥ јайзаҥы, Александра Бельбекова – «Чейне» ООО-ныҥ јааны, Таукен Яйтынов – АР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, Жанэтта Тонова – культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ директорыныҥ ордынчызы, Анжелика Хабарова – каланыҥ администрациязыныҥ башкартузыныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча консультанты, Сергей Мундусов – Культураныҥ байзыҥыныҥ методисти.\nКультураныҥ байзыҥы ӧткӱрген видеороликтердеҥ «Ак Сӱт» деген кӧрӱ-маргаанныҥ тӧрт номинациядагы јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры окылу жюриниҥ јӧби аайынча јарлалды. Кычыраачыларды јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдорыла таныштырып ийели.\n«Быйанду Уй јыл» (Уй јылга учурлалган ӱлгерлер)\nЈаштары аайынча 1-кы бӧлӱкте\n1-кы јерде – Алина Тайпина, Элина Белекова, Алина Иркитова, Вика Аларушкина (башкараачызы Н. Ойношева), каладаҥ, 14-чи таҥмалу детсад\n2-чи јерде – Аделина Беленирова (башкар. А. Беленирова)\n3-чи јерде – Айсуна Тедуева (Ч. Осотова), каладаҥ, «Василек» деп 15-чи таҥмалу детсад\nЈаштары аайынча 2-чи бӧлӱкте (ӱренчиктер)\n«Башпарак» ӧмӧлик, 3-чи «Б» класстыҥ ӱренчиктери, Белтирдеги К. Тебекованыҥ адыла адалган школ (башкараачызы Л. Телесова, репетиторы Е. Челтушева)\nАндрей Ильмеков (класстыҥ башкараачызы Айжат Ильмекова), Јабаганныҥ школы\nЛилианна Ультуркеева (худ.башкар. Д. Тадышева), Балыктујулдыҥ СДК-зы\nАлеся Чейнина (кл. башкар. Г. Чендыева), каланыҥ 7-чи таҥмалу школы\nКамила Туйденова (башкар. Р. Тоедова), Экинурдыҥ школы\nБайсана Кергилова (худ. башкар. А. Тохнина), Каспаныҥ СДК-зы\nЈаштары аайынча 3-чи бӧлӱкте (јаан јашту туружаачылар)\nАнатолий Чесноков, Кичӱ-Чаргыныҥ СДК-зы\nКонстантин Нефедов, Кичӱ-Чаргыныҥ СДК-зы\nАҥылу сый – Керек Савостьянович Сапо, автор, јажыла эҥ јаан туружаачы\n«Ак сӱттеҥ белетеген байлу аш-курсак» деген ууламјы\nЈаштарыла 1-кы бӧлӱкте (балдар):\nАлина Тайпина, Элина Белекова, Алина Иркитова, Вика Аларушкина (башкар. Н. Ойношева), каладаҥ, 14-чи таҥмалу детсад\nМилана Бахтушкина (баштамы класстыҥ ӱредӱчилери Олеся Матина, Римма Сельбикова), каланыҥ 7-чи таҥмалу школы\nАделина Беленирова (башкар. А. Беленирова)\n8-чи класстыҥ ӧмӧлиги (класстыҥ башкар. Лариса Анчишева), Экинурдыҥ школы\nАйсуна Тедуева (алтай тилдиҥ таскадаачызы Ч. Осотова), каладаҥ, «Василек» деген 15-чи таҥмалу комбинированный детсад\nАҥылу сый – (алтай тилди ӱренерине јозок кӧргӱскени учун) Даниил Битешев, алтай тилдиҥ ӱредӱчизи С. Конгунова, каладаҥ, 3-чи таҥмалу гимназия\nЛюбовь Темдекова, Јазулуныҥ јурт клубы, клубтыҥ јааны\nВалентина Азрантина, Боочы јурттаҥ\nТамара Яманова, Айулу јурттыҥ клубы, Чамал аймактыҥ культура ла спорт аайынча тӧс јери, директоры Алена Соурчакова\nЈайаандык ӧмӧликтердиҥ ортодо јеҥӱчилдер\n«Чедирген» ӧмӧлик (башкар. Л. Чулунова), Балыктујулдыҥ СДК-зы\n«Эзендик» ӧмӧлик (башкар. И. Санакаева, Е. Манышева), Кӱпчеген јурттаҥ\n«Кӱреелей» фольклорлык ӧмӧлик (худбашкар. Н. Орусова)\nБажынаҥ ала куйругына јетире «Мӧҥӱн Уй» ууламјы\nЈаштары аайынча 1-кы бӧлӱкте (балдар):\n«Шагайактар» ӧмӧлик, Шыргайтыныҥ СДК-зы (башкар. Р. Бакиянова, Е. Тадыева)\nАрсений Манышев (башкараачызы алтай тилдиҥ ӱредӱчизи С. Конгунова), каладаҥ, 3-чи таҥмалу гимназия\n«Алтайдыҥ эпшилери» (башкар. К. Чейнина, сценаристи О. Малчинова, режиссеры Е. Манзырова), Курайдаҥ\n«Чедирген» ӧмӧлик (башкар. Л. Чулунова), Любовь Чулунова, Зинаида Адыкаева, Балыктујулдыҥ СДК-зы\n«Кӱреелей» ӧмӧлик (башкар. Н. Орусова)\nЛеонид Наев, Эльвира Наева, Айсулу Омина, Эмилия Тодошева, Алена Бекпеева, Ӱстиги-Јабаганныҥ јурт клубы (башкар. Л. Наева, концертмейстери Т. Тельтекова)\n«Уй јылдыҥ темдектери» деген ууламјы\n«Чаргычак» фольклорлык ӧмӧлик, Кичӱ-Чаргыныҥ СДК-зы\nНаталья Байханова, «Амаду» албаты ӧмӧлигиниҥ артисти, Чамал аймактыҥ культура ла спорт аайынча тӧс јери\n«Ырысту» театральный ӧмӧлик (башкар. Р. Бакиянова), Шыргайтыдагы јурт јеезениҥ СДК-зы\nКокыр-каткыныҥ «Кӧк-јарамас» деп театральный ӧмӧлиги (башкар. А. Кандыкова), Јалаҥай Бажы\n«Амаду» фольклорлык ӧмӧлик (башкар. А. Кучкашева, Кӧксуу-Оозы аймакта Талдудаҥ).