Куулардый – чындык, аҥырлардый – нак... - altaicholmon\nКуулардый – чындык, аҥырлардый – нак…\nАлтай той, оныҥ билелик ырызын, јаҥжыгуларын шиҥдеери, чеберлеери керегинде\nБилелик байлык, ырыс-кежик\n2019 jылдыҥ кочкор айында «Алтай Республиканыҥ кеендигин ле санадын öскÿрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган тöс jер» деп автоном коммерциялык эмес тöзöмöл президенттиҥ грантыныҥ фондына угузуны ла «Алтай той – билениҥ ырызыныҥ ла jедиминиҥ чÿм-jаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деп ÿлекерин аткарган. Кÿÿк айдыҥ учкары бистиҥ угузу-бичигис jеҥÿчил болуп чыккан деген солун табыш, jетирÿ келген.\nБис jай туркунына республиканыҥ Оҥдой, Кош-Агаш, Кöксуу-Оозы, Кан-Оозы аймактарыла jÿрдис. Биске алтай той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын, jаҥжыккан алтай jаҥжыгуларын, культураны сÿреен jакшы билер улустаҥ угуп, бичип аларга jарамыкту учурал келишти, арга болды. Шак ла бу ÿлекер аайынча бис республиканыҥ аймактарында, онойдо ок Горно-Алтайск калада öткöн той-jыргалдарда öткöн чÿм-jаҥды бÿткÿлинче видеого ло фотоносительдерге соктыс. Бу ÿлекердиҥ шылтузында К. Е. Укачинаныҥ «Алтай тойдыҥ чÿм-jаҥдары» деген бичиги ак-jарыкка кепке базылып чыгар.\nБилелик байлыкты орныктырып, ордына тургузарында, бистиҥ шÿÿлтебисле болзо, алтай той-jыргалдыҥ jаҥжыккан чÿм-jаҥы болор керек, ӧзӱп јаткан јашӧскӱрим билип, јӱрӱминде тузаланзын. Алтай той-jыргал бистиҥ эл-jонныҥ байлыгы, ырыс-кежиги болуп jат. Калык бойыныҥ байлыгын 21-чи чактыҥ башталганына jетире корып, чеберлеп алган. Алтай той-jыргалда бойыныҥ байлу, чÿмдÿ, jажытту jаҥы бар. Шак онызы алтай билеге jÿсjылдыктар туркунына кызалаҥду, кÿч öйлöрди öдÿп чыгарга, амыр-энчÿ, эптÿ-jöптÿ айалгада балдарын карындап, таскадып аларга болушкан. Келер öйгö кемирÿ-кÿрди салып, jеендерин, баркаларын кöрÿп, олорды jер-Алтайын баалап, тооп ло оморкоп jÿрерине таскаткан.\nШак оныҥ учун алтай калыктыҥ jылыйган тазыл-тамырына, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥындагы jаҥжыккан jаҥжыгуларга бурылар öй келген.\nБис той-jыргалды оныҥ бойыныҥ jолы, öзÿми аайынча кöргÿзерге ченештис. Нениҥ учун дезе, ол чÿм-jаҥыста «тöмöнги» аймактарда öткÿрилип турган аайыла «öрöги» аймактардазынаҥ бир эмеш аҥылузы бар ла онызы jажыт эмес ине.\nJе ончо чÿм-jаҥныҥ тöзöгöзинде салылганы – jаҥы бириккен, айыл-jурт туткан балдар амыр-энчÿ, эҥке-тоҥко jатсын, бала-барка азыразын, аргалу-чакту калыҥ jурт болзын. Бистиҥ Туулу Алтайыс – кичÿ Тöрöлис jаҥыс, ийдебис, öзÿмис бирликте болордо, биске бöлÿнерге чек jарабас. Кемниҥ де öткÿрип jаткан чÿм-jаҥы чын, та кемдийи де база башка деп айтпайлы. Алкыштарды, башпаадыларды, онойдо ок jаҥар кожоҥды су-алтай бойыстыҥ ла тилисле öткÿрип jадыс. Бистиҥ укаа-кöрÿмис, ойгор ÿредÿбис jаҥыс ине. Байа той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын öткÿреристе, тÿҥейи кöп, башказы анда-мында ла деп айдарга jараар.\nБис бу ижисте мынаҥ озо чакта бичиктерде алтай тойдыҥ чÿм-jаҥы керегинде кырпый айдылган ла эмезе учуры толо jарталбаган jанына аjару эдип, jартаарга ченештис. Jарлалып jаткан ижисте ол jанынаҥ элбеде бичиирис, jартаарыс. Темдектезе, Илÿ бöстиҥ учурын толо куучындаган айас, айылдыҥ бозогозын кÿндÿлеер чÿм-jаҥ керегинде айдадыс.\nБозоо канаар – сойгон койдыҥ каныла бозогоныҥ Ээзин кÿндÿлеер. Бу той-jыргалдыҥ сÿреен учурлу чÿм-jаҥы. Айыл-jурт тöзöп jаткан jииттерге jаҥы эмезе удурумга айылды-аланчыкты, эмезе кийис айылды тутса, кой сойотон кижи айылдыҥ jаҥы бозогозын канла сÿртип, jаҥдап jат. Айылдыҥ бозогозын кöдÿрген чÿм-jаҥ Бозоо канаар деп адалат.\nJаҥы Белтирдеҥ Агунай Исаковна Малчанованыҥ ла оноҥ до öскö биске jетирÿ эткендердиҥ айтканыла болзо, бу чÿм-jаҥды алтай тойды öткÿрердеҥ кайда да эки кÿн кирези озо öткÿрип jат. Этти ооктогон кийнинеҥ этти-jууны кайнадып jат. Оноҥ койдыҥ тöжин, эттиҥ баш-бажынаҥ, учурлу jанынаҥ тееjилеп алар… Айакка jаҥы сааган сÿтти урар, jаҥы чай кайнадар, бу чайга байагы сÿттеҥ урар. Айактагы сÿтле, сÿттÿ чайла, ооктой керткен этле От-Энени кöдÿрер-кÿндÿлеер. Оноҥ сÿтле айылдыҥ тöрин, оттыҥ бажын, Jаандарын-Jайыкты кöдÿрер. Jайыкка алкыш-быйанын айдып, Алтай- Кудайдаҥ, Jердиҥ-Сууныҥ ээлеринеҥ jиит билеге ырыс-кежик, алкыш-быйан сураар.\nЭкинурдаҥ Екатерина Бачимовна Кудачинаныҥ айтканыла, Бозоо канаар деген чÿм-jаҥ Кан-Оозы аймакта азыйда база болгон. Jе ондо бойыныҥ эмеш башказы бар. Качан койдыҥ тынын кыйза, сööк-тайагын, эди-jуузын ооктоп кайнадатан. Уул jанынаҥ тöрööндöринеҥ тоомjылу jаан кижи бööрöкти койдыҥ карынjуузыла орой тудуп, айылдыҥ бозогозын, оноҥ эжигин сÿркÿштеген. Онызы кижиниҥ билезиниҥ айыл-jуртыныҥ коручылдарын – Бозогоныҥ, Эжиктиҥ ээлерин – кÿндÿлегени болуптыр. Тÿÿкидеҥ билерисле, алтай кижиниҥ кöрÿмиле, кижиниҥ айыл-jурты оныҥ коручылы, оны эбире дезе öштÿниҥ, караныҥ телекейи болгон. Кара ийделер айылда jуртап jаткан улустыҥ телекейине кирерге jаантайын умзанган ла ченешкен. Jе айылдыҥ бозогозыныҥ ла эжиктиҥ Ээлери ол кара ийдени качан да божотпойтон. Оныҥ учун алтай улус бойыныҥ коручылдарын тоогон, баалаган, тоомjылаган. Айдарда, айылдыҥ бозогозына базарга jарабас болгон, бу jер jаантайын ару-чек болотон jаҥду. Аш-курсакла, суузынла кöдÿрип, jаантайын jымжадар керек болуптыр. Шак ол jебрен тойдоҥ бери келген учурлу, байлу чÿм-jаҥды алтай той-jыргалдыҥ алдында öткÿрер керек болгонын jартап алдыс.\nТой-jыргал дегени тойу-ток, jайым jыргаары, ойнооры деп jартаарга jараар. Биске той-jыргалдыҥ учурын jакшы билер улус мынайда jартап берди. Радмила Боробашевна Молчоеваныҥ айтканыла, оныҥ кайын энези, Кан-Оозы аймактыҥ jурттарыныҥ бирÿзинеҥ, тойды «курум» деп айдатан. Бу аймакта болуп, бис бу солун сöс керегинде кöп улустаҥ сурулап уктыс. Бу солун сöсти Келей ле Экинурдыҥ улузы билетен болуптыр. Экинурдаҥ Владимир Михайлович Толоев бистиҥ сурагыска каруу берип тура, «курум» деген сöсти укканы керегинде айтты. Оныҥ бодоштыра айтканыла, «курум» дегени «той» деген сöс болуптыр. Темдектезе, бис кезикте «белкенчек» деп сöстиҥ ордына «ууча» деп айдадыс. «Курум» деген сöстиҥ учурын Экинурдаҥ Лариса Ивановна Тактаева: «Курум» деп айдып, азый мениҥ jерлештерим бойлоры ортодо «той» деп ачыгынча айтпай, онойдо бултаартып айткан. Кара ийделер той-jыргал керегинде угуп, качалаҥын jетирбезин» — деп jартады.\nАлтай улустыҥ кöрÿжиле, кажы ла кижиниҥ jÿрÿминде аҥылу ÿч jаан байрам болот: баланыҥ «койу кöчöзи», той-jыргалы ла ада-öбöкöзиниҥ алтайына атанза, мöҥкÿзин кöдÿргени.\nМында аҥылу аjару салгадый бир айалганы темдектеер керек. Баланыҥ чыкканына учурлалган байрамнаҥ ала чÿм-jаҥ öткÿрилет. Ол ло чÿм-jаҥ кижиниҥ jÿрÿминде оноҥ ары болотон байрамдарда кöнÿ улалар. Темдектезе, jаҥы чык-кан баланыҥ байрамында – Койу кöчöдö баланы алкайтан jакшынак чÿм-jаҥ бар. Jаандары, эл-тöрööни болчомды су-кадык, алып баатыр болуп эр кемине jедип, бек билелÿ, бала-баркалу болзын деп jолду кÿÿнземелдерин айдат… Качан jиит улус билелÿ болзо, мында база ла чÿм-jаҥ öткÿрилет. Качан ол Кудай берген jажын jажап, «Ӱргÿлjиктиҥ» алдында ол телекейге атанатан jолында байагы чÿм-jаҥ керек болор. Оны ада-öбöкöзи танып, сÿнези, jулазы кейде азып-тозып шыралабазын деп, jолын jымжадар.\nJе качан кандый чÿм-jаҥды öткÿретенин билип аларга, алтай калыктыҥ jебрен-кумран öйлöриндеги кöрÿмин, кöгÿс-санаазын оҥдоор керек. Шак мындый кöрÿм ÿч телекейге – Ӱстиги телекейде – Ак ла Кöк Айастыҥ jÿретен-jадатан jери, Ортон телекейде – улус jадат, Jер-Сууныҥ башка-башка ээлери jÿрет ле Алтыгы ороондо Алыс jердиҥ, jер алдыныҥ кудайлары jÿрет деген оҥдомолго тайанат. Кажы да jанынаҥ алар болзо, алтай той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥы ла jаҥжыгулары шак ла бу кöрÿмле, кöгÿс санаала бек колбуда.\nТой-jыргалдыҥ ончо чÿм-jаҥыныҥ бажында кой эмезе jылкы мал сойып jат. Кой ло jылкы – jылу тынышту мал, оны Öрöги Кудайлар jайаган. Айла, сойотон малдыҥ тоозы эжерлÿ болор учурлу. Темдектезе, эки кой эмезе бир jылкы мал ла ÿч кой болор керек. Соок тынышту мал сойбос jаҥду. Кеп-куучындарла болзо, бу тындуларды Алтыгы ороонныҥ Ээзи бÿдÿрген. Jе той-jыргал öткöн кийнинеҥ айылду болгон балдардыҥ кöжöгöзин чечетен чÿм-jаҥ бар. Биске jетирÿлер эткендердиҥ айтканыла, олордыҥ кöп jаны Кош-Агаш аймактаҥ, шак ла бу чÿм-jаҥла эчкиниҥ тынын кыйары колбулу болуптыр. Эчки соок тынышту мал. Мында кöрзöр, эчки jаҥыс, эжерлÿ эмес. Байа, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥыныҥ бажында jылу тынышту малдыҥ эди-jуузыла кÿндÿÿ-кÿрее öдöт. Бу тындулар Jайаанныҥ Кудайларыныҥ ла Jер-Сууныҥ ээлериниҥ деп айдар керек. Jе тойдыҥ чÿм-jаҥыныҥ учкары соок тынышту малды Алтыгы ороонныҥ Кудайларына салып jат.\nАлтай улустыҥ ÿч телекейи керегинде кöрÿми, ÿредÿзи, байла, jебрен тÿрктер öйинеҥ ала эс-санаазында, кöксинде арткан. Jе бу ла jуук öйдö Туулу Алтайдыҥ jарлу билимчизи А. С. Суразаковтыҥ «Мировоззрение древнего населения Алтая» (2013 ј.) деп билим ижинде бис шак мындый кöрÿм, ÿредÿ jебрен пазырыкчыларда болгон деп бичигениле jилбиркеп таныштыс (VI чактыҥ ортозы, бистиҥ эрадаҥ озо), база Каракольский (бистиҥ эрадаҥ озо экинчи муҥjылдыктыҥ I ÿчинчи бöлÿги) ле Афанасьевский культуралардыҥ (бистиҥ эрадаҥ озо IV муҥjылдыктыҥ учы) улузыныҥ кöрÿми, кöгÿс-санаазы ондый ок болгон. Мынаҥ кöргöндö, айса болзо, алтай той-jыргалдыҥ кезик чÿм-jаҥы тазыл-тамырыла туку jебрентик öйлöрлö тудуш болордоҥ айабас.\nМынызын Илÿ бöстиҥ байлу чÿм-jаҥы лапту кöргÿзет. Илÿ бöсти илетени-тургузатаны тойдоҥ озо кудалаш öйинде, сойгон койды (јодо кийдирери) кийдирген тужында ла онойдо ок алтай тойдо тепшини кийдирер тужында «öрöги» аймактардыҥ эл-jоны мынайда эдет. «Тöмöнги» аймактарда бу чÿм-jаҥ белкенчек öйинде öткÿрилет. Илÿ бöс – jаҥы бириккен билениҥ амыр-энчÿ, ырысту-кежиктӱ jадын-jÿрÿминиҥ темдеги, белгези. Илÿ бöсти айылдыҥ тöринде, байлу jерде тургузат. Шак бу чÿм-jаҥ От-Энеге, айылдыҥ коручыларына-ээлерине эдилген кÿндÿÿ-кÿреениҥ темдеги, байа Ӱстиги, Орто ло Алтыгы телекейлердиҥ колбузы деп айдарга jараар.\nТöрööн-туугандардыҥ ортозынаҥ jаан jаштузы тогус эмезе алты метр ак öҥдÿ Илÿ бöсти кийдирип jат. Бöс бойы jымжак, jылу (сыйса, бязь) болотон jаҥду. Торко-мандык, атлас соок ийделÿ бöс деп чотолот, бу чÿм-jаҥга келишпес. Ол байагы jаан jашту, тоомjылу кижи бöсти ортозыла мойнына салып, учтарынаҥ эки колыла тудар. Агунай Исаковна Малчанованыҥ куучындаганыла, айылдыҥ байлу тöрине аҥылу ÿч илмек белетелер. Ол илмектерге бöсти эптеп тургузар-илер. Илÿ бöсти тöрдö тургускан кийнинде, эл-тöрööн jаан эмес столго jÿзÿн-башка бöсти, сÿттеҥ, эт-jуудаҥ, кулурдаҥ белетеген аш-курсакты тургузат. Озо ло баштап, кийисти jайа салар, ого jÿзÿн öҥдÿ бöстöр салар, ортозында кыйалтазы jогынаҥ килиҥ бöс лö чуй-чай, сÿттÿ, алтай аракылу тажуурлар турар керек. Аш-курсак бöс баштыктарда болзо артык. Шылыраган целлофан баштык-пакеттерди кöрöргö, тузаланарга эби jок ине. Курсак-тамакту баштыктардыҥ, тажуурлардыҥ оосторын ачып салар.\nJетирÿлер эткен улустыҥ сöзиле болзо, азый бу курсак-тамакты, алтай ачу ашты ÿч кÿнге тургузатан. Эмдиги öйдö коногына ла тургузып jат. Алтай jаҥжыккан jаҥжыгуларды jакшы билер улустыҥ айтканыла, ол аш-курсак, ачу аш тегин улуска белетелген эмес. Олор уулдыҥ ла качырып келген баланыҥ билелериниҥ ада-öбöкöлöриниҥ ээлерине белетелген. Ол кöскö кöрÿнбес ээлер база байрамда туружат ла эзен отургандарла кожо кÿндÿÿ-кÿреени амзап, jаан учурлу керекти темдектеп, байрамдаар учурлу.\nАда-öбöкöлöр биригип jаткан эки баланы, олор качан бу jÿрÿмнеҥ барар öйи jетсе, той-jыргалдыҥ мындый чÿм-jаҥын öткÿрер.\nМукур-Таркатыдаҥ алтай чÿм-jаҥды jакшы билер Светлана Бырчыковна Талкыбаеваныҥ айтканыла, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥында кыйалтазы jогынаҥ Илÿ бöсти тургузары; качырып келген баланыҥ чачын öрöри; уул ла кыс От-Энени ÿсле кöдÿрери öткÿрилип jат. Оноҥ башка эмеен-öбööнди ол телекейде jана берген ада-öбöкöлöр jаткан айылдыҥ бозогозына да божотпос. Jаҥы айылду болгондордыҥ Кöжöгöзи эки ÿлÿге ÿлелет. Бир ÿлÿзи ары барган эш-нöкöрине келижер, экинчизи – эш-бараанында артар. Кöжöгöниҥ эки ÿлÿзиле эмеен-öбööн бой-бойын танып алар учурлу. От-Энени кÿндÿлеген айактар, jаҥы бириккен балдарда ол алтайга барганча кожо болотон jаҥду, олорды амырап калган кижиле кожо салып jат.\nОныҥ учун «граждан бракта» jадып турган jииттерге öткÿрилип турган той-jыргалдыҥ учурын кöксине, öзöгине салып алар керек. Бойыныҥ jÿрÿминде бу чÿм-jаҥды оройтыбай öткÿрери сÿреен керектÿ. Онызы олордыҥ бойлорына да, онойдо ок балдарына да керектÿ. Алтай улустыҥ кöрÿмиле, сÿреен jаан чÿм-jаҥ ÿч телекейле колбулу, тилдÿ ле jиит биле Кудай берген jуртында эптÿ-jöптÿ, ырысту jатсын ла «ÿргÿлjик» jÿрÿмде база ла кожо бириккен дегени болуп jат.\nJаан ла байлу чÿм-jаҥныҥ бирÿзи От-Энени кÿндÿлегени. Азыйда кижи ар-бÿткенниҥ jе ле деген телекейинде ачык, аргазы jок болгон ине. Ол От-Энени кÿндÿлеген, кудай кептÿ байлаган. От-Эне оны корыган, азыраган, шак оныҥ учун алтай улус бойлорыныҥ чÿм-jаҥын тооп, баалап ла байлап jат. От-Эне ажыра Ӱстиги ороонныҥ кудайларыла колбу бар деп, алтай кижи бÿткен ле бÿдет. Той-jыргалдыҥ ончо чÿм-jаҥы От-Энени алкаганынаҥ jолын алат.\nБашпаады эмезе Алкышту сöс «тöмöнги» аймактардыҥ эл-jонында алтай той-jыргалдыҥ тöзöгöзи деп чотолот. Jурукчылардыҥ кöрÿмиле болзо, jурукта ок чылап, алтай тойдо композициялык эҥ ле учурлу , эҥ ле керектÿ чÿм-jаҥ – ол башпаады.\nАлтай тойдыҥ чÿм-jаҥдарын тереҥ билер Брысова-Савина Ольга Анатольевнаныҥ айтканыла, Оҥдой аймактыҥ Jоло jуртында, Шабалин аймактыҥ Беш-Öзöк jуртында jииттердиҥ ада-энези бу чÿм-jаҥды мынайда öткÿргилейт: кöжöгöни ачкан кийининде уул ла кыс от-очокты эжерлеп айланып, кожо ло От-Энеге ÿс ургулайт. Бистиҥ кöрÿмисле болзо, бу ойгор санаа деп айдадыс, нениҥ учун дезе кыс уулдыҥ ада-энезиниҥ от-энезин кÿндÿлеген айас, бу от-очоктыҥ курчузына кирет.\nБашпаадыда уул ла келин айактагы сарjула от-энени элип-селип кÿндÿлеп турарда, айландыра jуулган тöрöгöндöри бу чÿм-jаҥды эки jанынаҥ jöмöп, jÿректеринеҥ чыккан оттый сöстöрлö айылду болгон билени бек чечилбегедий курла курчап койгон деп айдар керек. Ол (башпаады) эмезе теҥери öрö Орчылаҥды эҥ бийик Кудайга кöдÿрип койгон.\nАйыл-jурт Ак Айаста тудулат деп, тегиндÿ айдылбаган ине. Бистиҥ шÿÿлтебисле, бу чÿм-jаҥды, jаҥжыгуны jылыйган jерде ойто орныктыргадый. Айса болзо, «öрöги» аймактардыҥ эл-jоны кудалаш öйинде jурт тудуп jаткан jиит отко ÿс уратан чÿм-jаҥды öткÿрерин ле алтай тойдо тепши кийдирер тужында jуртка келген бала отко ÿс урарын эмеш jаҥыртып ийзе кайдар. От-Энени кÿндÿлеер тужында уулды ла кысты эки jанынаҥ тöрööндöри алкап, jииттердиҥ jаҥы jуртына, билезине От-Эне ажыра Агару Jайааннаҥ алкыш-быйан сураар.\nТой-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын билер улустыҥ кÿÿнземелдери\nБистиҥ албаты эмди тургуза бойыныҥ той-jыргалыныҥ чÿм-jаҥын jылыйткалак. Jе кöп jакшынак чÿм-jаҥ кыскартылган эмезе чек öткÿрилбей барган айас ундылат. Кöп jаны совет öйдö атеизм тужында jылыйган. Ондый да болзо, бисте jылыйган jаҥжыгуларды орныктырар аргабыс, ийдебис бар.\nОзо ло баштап той-jыргалды öткÿретен öйди чокымдап, jартап алар керек деп, билер улус айткан. Алтай jаҥла кандый да керек-кöдÿриҥи айдыҥ jаҥызыла öткÿрилип jат. База той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын оройго jетире чöйбöс керек. Нениҥ учун дезе орой, бозом öйдö jердиҥ кара ийделери табылып, jаҥы билениҥ ырыс-кежигине качалаҥын да jетирер аргалу ине. Кöп тоолу улустыҥ шÿÿлтезиле болзо, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥын ла европей jаҥжыгула тойды кафеде öткÿрерин эки башка бöлиир керек. Эҥ ле jарабай турганы – кафеде тÿн киргенче аракыдап, табыш-чугуш чыгаргылап турганы. Оныҥ учун кафедеги тойлошты токтодып койзо кайдар?\nТойдыҥ кöп тоолу чÿм-jаҥыныҥ туружаачылары билелÿ, айыл-jуртту болор учурлу. Кижи той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥында туружарга белетенип jаткан болзо, коомой, чыгым болгон jерге барбас.\nТой-jыргалдыҥ кöдÿриҥилери башталардаҥ озо, экиjандай тöрööндöр (уулдыҥ ла кыстыҥ jанынаҥ) Табыш (Угузу, Оос ачары) деген чÿм-jаҥ öйинде эмезе куда öйинде jолыгыжатан jаҥду. Шак ла мында эртеледе, ажындыра сööк аайынча jаандарын кычырып, эрмек-сöзин угужып, jöптöжöр.\nТемдектелип jаткан чÿм-jаҥ аайынча блааш-тартыш, ööн-бöкöн болбозын. Анчада ла качан тöрööн-тöркиндер республиканыҥ «öрöги» ле «тöмöнги» аймактарынаҥ болзо. Келей jурттаҥ Виктор Кымович ле Эльвира Алексеевна Jолдошпоевтердиҥ айткандарыла, эки jанынаҥ тöрööндöргö тойдыҥ чÿм-jаҥын билери, öткÿрери jанынаҥ сöс блаашпас керек, анчада ла уулдыҥ jанынаҥ тöрööндöргö кыстыҥ jанынаҥ айдылган сурактарды ла ээжи-некелтелерди аjарулу, токыналу, табылу угар керек. Кандый да болзо, бойын тудунып, сöс блаашпай, угуп, бой-бойлорын тооры база бир ундылган jаҥ эмес пе? Эптÿ-jöптÿ эрмек-куучын, бой-бойлорына тоомjы, бÿдÿмjи база керек. Jаҥы тöрööн-туугандардыҥ кÿÿнин кöргöни jииттерге эптÿ-jöптÿ, эҥке-тоҥко jуртаарына jакшынак, jарамыкту арга, айалга деп айдарга jараар.\nБилер улустыҥ айтканыла, аjарганыла, ачу ашты кирезинде, орто кеминде ле тудар керек. Шаалтаныҥ кемиле колбулу сурак ачык бойынча артат. Бу сурак анчада ла Кан-Оозы аймакта курч турат. Мында кысты кудалаарга тöрööн-тöркинди эбиретени кайда. Эл-тöрööни бÿткÿл республикада чачыҥы, башка-башка jерлерде jаткан болзо. База бир аайы-бажына чыккадый сурак…\nТой эдип jаткан уулдыҥ айылын чын тудар, темир очокты чип-чике айылдыҥ ортозына отургысса, биле ырысту jадар. Санаалу ада-энелер айылды тудардаҥ озолондыра эжигин кÿнчыгыш jаны jаар ачадылар. Оныҥ учун тойдыҥ эҥ тöзöмöлдÿ чÿм-jаҥын мындый айылда öткÿрзе jарамыкту. Айылдыҥ тал-ортозындагы очоктыҥ jанына тойдыҥ алкыш-башпаадыларын öткÿргилейт, кыска ла уулга ого (От-Энеге) ÿс те урарга, кÿндÿлеерге эптÿ. Кысты кöжöгöниҥ кийнинде экелип, тöрдöҥ ыраак эмес (чач ӧрöр) тöжöккö отургызар, jÿзи эжик jаар болзын. Тойдыҥ чÿмин билер улуска эмеш jарабай турган неме: jеҥелер уулдыҥ ла кыстыҥ тöжöгине отурып, чач тарап, öргилеп jат. Чач öрöтöн jеҥелерине аҥылу отургыштар тургузар керек. Не дезе, јаҥы айылду болуп jаткандардыҥ тöжöгине jеҥелери де, öскö дö туура улус отурар jаҥы jок.\nБаза jарабай турган неме: кыстыҥ чачын öрÿп турган öйдӧ кем де оны алкабай jатканында, онойдо ок кыстыҥ чачын арчын кошкон сÿттÿ суула чыктытпай ла jигин jарып турганында. Кезик учуралда чач öрöр тушта таракты да экелерин ундыгылап койодылар. Оноҥ улам jарабас табыш, бурулаш баштала берет. Калганчыда, эҥ ле jаан jастыра – jеҥелери кыстыҥ чачын jастыра öрÿп jатканында. Бистиҥ видеокамерага согулган jуруктарда кыстыҥ чачын jеҥелери jастыра öрÿп турганы иле кöрÿне берет. Тöрöгöндöри кыстыҥ чачын келинниҥ чачына тÿҥейлеп öрöр керек, а олор кыстыйына тÿҥей эдип öргÿлеп jат – алдынаҥ öрö.\nАлтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Jаҥы Белтир деген jуртта 2016 jылда согулган видеодо Чач öрöри деген чÿм чын болгонын керелейт: келинниҥ тулуҥдарын ÿй кижинийине тÿҥейлеп öргöн – ÿстинеҥ тöмöн, кöҥкöрö. Видеодогы согулган jурукты Ай-Тана ла Чече-Баатыр Малчановтордыҥ ада-энези кöргÿсти. Уулдыҥ энези Агунай Исаковна Малчанова айтты: «Биске чач öрöтöн jеҥелерине кöргÿзерге келишти, ÿреттибис». Бу тойдо эҥ ле учурлу керек, оны ундыбайлы.\nТойды öткÿрип билер улуска база jарабай турган неме: кезик кыстар чачын öрдÿрип алган ба, jок по, капшай ла тулуҥды jазып койодылар. Тулуҥды эки jеҥези öрöрдö, оны алкышпыла, кожоҥбыла öргöн ине. Келин чачын эмди ле öскöртö тарап, тулуҥ jок артып, европей прическага кöчö берет. Ол чачын алтай чÿм-jаҥла öргöнин керексибеген де, оҥдобогон до…\nБистиҥ информанттар: «Кöжöгöни кыйалта jоктоҥ ак, jылу ӧҥдÿ бöстöрдöҥ (сыйса, бязь) кöктööр керек. Ак öҥдÿ бöс алтай тойдыҥ аҥылу темдек-символы, бу ла бöс билениҥ коручызы, онойдо ок оны jик jок эдип кöктööр керек, чоокыр бöстöҥ чек кöктöбöс. Торко бöстöҥ кöжöгö этпес, качан кöжöгö ачарда, ол jаантайын jылбырап, тÿже берет» — деп, чокымдап айттылар.\nК. Е. Укачина кöжöгö керегинде jилбилÿ солун jетирет. Ол солунды кайчы Аднай Каланкович Туймешев 1976 jылда айткан. Бу кайчыныҥ jетиргениле: «Озодо Кöжöгö коруучыл болгон, оныҥ болужыла (кийистеҥ эткен кöжöгöло) согушка-маргаанга бöкöлöрди jажырып, экелетен болгон эмтир». А. К. Туймешевтиҥ Кöк деп бöкö керегинде куучыны «Алтай кеп-куучындар» («Ак Чечек», Горно-Алтайск, 1994, с.265) деген бичикте кепке базылган. Мынаҥ кöргöндö, ол ыраак öйлöрдö кöжöгö эдетен бöс jок болгоны билдирет, айдарда, бистиҥ ада-öбöкöлöрис ол öйлöрдö бöс кöжöгöниҥ ордына кийис кöжöгö тузаланган болор, нениҥ учун дезе ол ак мал туткан, азыраган ине. Онойдо ок олор кöжöгöни теренеҥ де эткен болордоҥ айабас, нениҥ учун дезе олор чечен аҥчылар болгон.\nТой öткÿрип тургандар алтай кебин, алтай бöрÿгин кийип алзын, оноҥ алкыштарды алтайлап билип турзын, кожоҥдорды, алкыш сöстöрди чаазыннаҥ кöрÿп кожоҥдобозын.\nАлтай Республиканыҥ Оҥдой аймагыныҥ Алтыгы-Талду јуртында jадып турган ÿредÿчи Игорь Романович Кахтунов: «Бир катап кудалашта турушкам. Кыстыҥ тöрööндöри бисти кожоҥдоп-jаҥарлап берзин деп сураарда, уулдыҥ тöрööндöри тойдыҥ, куданыҥ кожоҥын билбес болгон. Куданыҥ кожоҥын билбес тöрööндöр «Катюшаны» кожоҥдогон. Биске сÿрекей уйатту болгон» — деп айтты. Бу учурал Игорь Романовичти санандырган. Ол ло учуралдаҥ улам И. Р. Кахтунов тойдыҥ чÿм-jаҥду кожоҥдорын ÿренип ле кожоҥдоп кӧндӱккен. Ол бойыныҥ кÿÿниле jурттыҥ школында jаҥыс ла уулчактардаҥ турган «Эрjине» деп фольклор öмöлик тöзöгöн. Бу öмöлик эмди jараш алтай кожоҥдорыла кöп фестивальдарда, конкурстарда туружат.\nАлтай тойдыҥ кожоҥдорын канайда кожоҥдооры, канайда öҥжÿдери јанынаҥ јарамыкту темдек деп айдар кÿÿним бар. Тойдыҥ кожоҥдорынаҥ öскöлöрин де кожоҥдоп јӱрзе, сÿрекей jакшы болор эди.\nJурт jерлерде тойдыҥ кожоҥдорын билер jаандарыс јокко jуук, оныҥ учун jурт школдордо кружоктор тöзöп, балдарды кожоҥдоорына ÿредер деген санаа бар. Эҥ ле учурлузы – кожоҥдойтон уулчактар болзо, сÿрекей jакшы.\nБу jаан учурлу ӱлекерде туружып турала кöрзöбис, алтай тойды öткÿрерин кöп лö саба ÿй улус башкарат. Тойдо туружып турган келиндердиҥ айдыжыла болзо, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥын эр улус ӧткÿрер jаҥду. Игорь Романович Кахтуновтыҥ jакшынак баштанузы биске болужын jетирер деп бодойдыс. Алтай уулдар, эрлер тойдыҥ ээжизин, чÿм-jаҥын jарандырарында, öҥжÿдеринде эрчимдÿ туружар деп иженедис.\nБӱгӱнги кӱнде алтай калыктыҥ алдында эҥ ле учурлу сурак — алтай тилин корулап алары. Алтай ээжилер билер улустыҥ јаш ӱйеге, олордыҥ ада-энезине айткан мындый јакару: «Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ тилиле куучындашкар. Бала тужыгарда слерди ӱретпеген болзо, уйалбай, ӱренигер. Качан да орой эмес. Алтай тилис јылыйып калза, алтай кай чӧрчӧктӧр дӧ, алтай литература да, тойдыҥ чӱм-јаҥы да, алтай калыгыс та јоголып калар».\nЈиит уулдар ла кыстар билип турар керек, бистиҥ јебреннеҥ арткан тойдыҥ чӱм-јаҥы биске јӱк эмес, эскирип, соҥдоп калган јӧӧжӧ эмес.\nАлтай тойыс — сӱрекей кӧп чӱм-јаҥду, ээжилерлӱ байлыгыс. Мында канча ла кире кӧп ээжилерди тузаланганы — јаш улустыҥ тойы јакшы ӧтсин, тӧзӧгӧн билези бек, нак ла ырысту болзын дегени. Су-кадык кӧп балдар азыразын, чеденинде толо малду болзын. Кажы ла билениҥ јӱрӱми ӱч телекейле колбулу, јаҥыс эдип колбоп турганы — ӧткӧн, бӱгӱн ле келетен ӧйлӧр.\nАлтай той — алтай јоныстыҥ агару ар-бӱткени, јебрен алтай тили ле ошкош энчизи. Бу энчини јаҥыс ла алтай калыктыҥ эмес, ол онойдо ок Россияныҥ, бастыра телекейдиҥ эрјинези. Оныҥ да учун јебреннеҥ артып калган алтай тойыстыҥ чӱм-јаҥын чеберлеп алары — ЮНЕСКО-ныҥ корулап турган нематериальный энчи-јӧӧжӧзиниҥ тооломына кийдирер деген баштану эдер кӱӱн-санаага да экелет.\n(Бичимел кыскарта јарлалат)


Нагорный Карабахта јуу-чак токтодылган - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nСССР-ды јайрадышка экелген эҥ јаан шылтактардыҥ тоозына калыктар ортодогы оҥдошпосторды јолду кийдиредилер. Нагорный Карабахты алзабыс, СССР-да бу эҥ баштапкы этнический оҥдошпос болгон. 1988 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде Азербайджан ССР-да јуртап турган армяндардыҥ Нагорно-Карабахский автоном облазыныҥ ла Шаумяновский районныҥ албаты депутаттары Армян ССР-дыҥ Ӱстиги Соведине Нагорно-Карабахский автоном областьты ла ого коштой турган Шаумяновский районды Азербайджанский ССР-даҥ чыгарып, Армянский ССР-га кийдирзин деп баштангандар. Јети кӱннеҥ Азербайджан ССР-дыҥ Сумгаит калазында азербайджандар ла армяндар ортодо баштапкы согуштар башталган. Мыныҥ ла кийнинде Азербайджанда азербайджандар армяндарды согуп, ӧлтӱрип, ар-јӧӧжӧзин блаагылаган болзо, Арменияда армяндар азербайджандарды согуп, ӧлтӱрип, ар-јӧӧжӧзин блаагылагандар. Анайып, Арменияныҥ азербайджандары Азербайджан јаар качкандар, а Азербайджанныҥ армяндары Армения јаар качкандар. Бу ӧйдӧ Азербайджанда 390 муҥ армян, Арменияда 85 муҥ азербайджан јуртагылаган болгон. 1989 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-чи кӱнинде Армянский ССР-дыҥ Ӱстиги Соведи ле Нагорно-Карабахский автоном областьтыҥ национальный соведи Нагорно-Карабахский автоном область Армянский ССР-га кирип јатканы керегинде јӧп јарадарда, Нагорный Карабахта армяндар ла азербайджандар чук јуртаган јурттар бой-бойлорыла јуулашкылап баштагандар. Бир канча ӧйдӧҥ Нагорный Карабахта армяндардыҥ јайым республиказын тӧзӧӧри армяндардыҥ телекейлик национальный идеязы боло берген. Јаҥыс ла СССР-дыҥ эмес, а Европаныҥ ороондорыныҥ, США-ныҥ армяндары бойлорыныҥ кӱӱндериле Нагорный Карабахка келип, партизанский јууларда турушкандар. Карабахта армяндар ла азербайджандар ортодо партизанский јуу 1993 јылга јетире ӧткӧн, а бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 7-чи кӱнинеҥ ала 1994 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнине јетире Азербайджан ла Армян республикалар, эки ороон окылу јуулашкандар. Бу коркышту јууда јеҥӱни армяндар алгандар. 1993 јылдыҥ кӱзинде керектер чек кӱч боло берерде, Азербайджанныҥ президенти Гейдар Алиев Россия Федерациязыныҥ президенти Борис Ельцинге туштап, Карабахтыҥ салымын јуу-согуш ажыра эмес, а политический эп-сӱмелерле, јӧптӧжӱлерле аайлаарга турганын угускан. Јаан удабай Москвада Азербайджанныҥ јаҥдары ла Нагорный Карабахтыҥ јаҥдары ортодо эрмек-куучындар ӧткӱрилип баштаган. 1994 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 5-чи кӱнинде СНГ-ныҥ Межпарламентский Ассамблеязыныҥ, Кыргызтстанныҥ парламентиниҥ, Россия Федерациязыныҥ Федерал Јууныныҥ ла тыш керектер аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла Азербайджанныҥ Милли Меджлисиниҥ, Арменияныҥ ла Нагорный Карабахтыҥ Ӱстиги Советтериниҥ турчылары туштажып, кӱӱк айдыҥ 8-чи ле 9-чы кӱндериниҥ тӱнинде јуу-чакты токтодоры аайынча Бишкекский протоколго кол салгандар. А Россия Федерациязыныҥ президентиниҥ Нагорный Карабахтагы чыгартулу кижизи Владимир Казимировтыҥ јазаган "Соглашение о бессрочном прекращении огня" деп адалган документке колдорын кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Азербайджанныҥ коруланар министри Мамедрафи Мамедов, кӱӱк айдыҥ 10-чы кӱнинде Арменияныҥ коруланар министри Серж Саргсян, кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде Нагорный Карабахтыҥ черӱзиниҥ командующийи Самвел Бабаян салгандар. Бу "Соглашение" кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштаган.\nВладимир Казимировтыҥ јазаган јӧптӧжӱзиле а) Нагорный Карабахта јуу-согуш токтодылган; б) Нагорный Карабах "республика" деп адалып, Азербайджаннаҥ де-факто айрылган; в) Нагорно-Карабахский Республикага алдындагы Нагорно-Карабахский автоном областьтыҥ јериниҥ 92,5 проценти кирген. Мыныҥ ӱстине Нагорно-Карабахский Республикада "зона безопасности" деп адалган јерлерге Азербайджан Республиканыҥ беш районы бӱткӱлинче (Кельбаджарский, Лачинский, Кубатлинский, Джебраильский, Зангеланский райондор) ле эки район кезектей (Агдамский ле Физулинский райондор) киргендер; г) Армян Республикага беш азербайджан эксклав (грек ле латин сӧстӧрдӧҥ турган "эксклав" орус тилге "несуверенный регион, отделенный от основной территории страны и окруженный другими государствами (одним или несколькими)" деп кӧчӱрилет) јурттар (Нахичевань Автоном Республиканыҥ Кярки јурты ла Газахский районныҥ Верхняя Аскипара, Нижняя Аскипара, Бархударлы ла Софулу јурттары) кирген; д) Азербайджан Республикага Нагорно-Карабахский Республиканыҥ Мартунинский, Мартакертский райондорыныҥ ла Шаумяновский районныҥ кезектей јерлери, Ханларский районныҥ "геташенский подрайоны" ла Армян Республиканыҥ Арцвашен эксклавы кирген.\n1993-1994 јылдарда ООН-ныҥ Јеткер болдыртпазы аайынча соведи Армян Республикага черӱзин Нагорный Карабахтаҥ чыгарзын ла "зона безопасности" деп адалган јерлерди Азербайджан Республикага јандырзын деген ууламјылу 4 резолюция (822, 853, 874 ле 884 номерлӱ резолюциялар) јарлаган. Је Армения ООН-ныҥ бир де резолюциязын бӱдӱрбеген. Јирме алты јылга Арменияга ООН-ныҥ резолюцияларын бӱдӱрзин деп јӱстер тоолу политиктер ле башкараачылар баштанган. Темдектезе, Россия Федерациязыныҥ Башкарузыныҥ председатели болгон Евгений Примаков Арменияныҥ президенти болгон Левон Тер-Петросянга "Мы договорились с Европой и США. Предлагаем вам вернуть Азербайджану захваченные районы, взамен на это Азербайджан признает собственно "армянскую" часть Карабаха... Азербайджан умеет работать и ждать. Ресурсы у них есть. Пройдет 10, 20, 30 лет, они наберут силы и заберут у вас все" деп айткан ӧйлӧр болгон... Јӱрӱмде Примаковтыҥ айтканынча ла болуп калды. 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде Азербайджан ла Армян республикалар ортодо Нагорный Карабах учун ээчий јуу-согуш башталып, 44 кӱнниҥ бажында Россия Федерациязыныҥ президенти Владимир Путин Азербайджанды јуулап алган јерлерине токтозын, а Арменияны кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде Кельбаджарский районды, кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Агдамский районды, јаҥар айдыҥ 1-чи кӱнинде Лачинский районды ла Газахский районныҥ Верхняя Аскипара, Нижняя Аскипара, Бархударлы, Софулу јурттарын Азербайджанга јандырзын деп сӧскӧ кийдирген. Мыныҥ ӱстине эки ороон јуу-согуштарда ӧлгӧн лӧ олјого кирген јуучылдарын бой-бойлорына берижери ле Азербайджанда армяндарга Лачинский коридор, Арменияда азербайджандарга Нахичевань автоном республикала чике колбу тудар коридор ачарын јӧптӧшкӧндӧр. Азербайджан бойына мындый јарамыкту јӧпкӧ јакшы јуулашканы учун јединген. Азербайджан элдеҥ ле озо Турцияла ук-тукумы, тили, кудай јаҥы бирлик болгонын темдектеген, эки ороонныҥ президенттери Ильхам Алиев ле Реджеп Тайып Эрдоган "бир калык – эки ороон" деген политический лозунг јарлагылаган. Мындый јӧптӧжӱниҥ кийнинде Турцияныҥ јуу-јеспели ле јуучылдары Нагорный Карабах учун ачык-јарык турушкан. Азербайджан јаҥы ӧйдиҥ, јаҥы јуулардыҥ јаҥы технологияларын, анчада ла кижи јогынаҥ учар беспилотниктерди тузаланып, Арменияныҥ јуу-јеспелин ле јуучылдарын аайы-бажы јок адып, кырып, 26 јылга блаадып алган јерлерин 44 кӱнге јандырып алган. Азербайджандар Россия Федерациязы ла Армян Республиканыҥ президенттериниҥ (Владимир Путин ле Никол Пашинян) бой-бойлорыла јарашпай тургандарын эптӱ тузалангандар. Бӱгӱн Никол Пашинянды ороонныҥ оппозициязы Арменияныҥ башчызынаҥ јайымдап ийери сӱрекей јаан.\nЭлбеде алала, тереҥжиде кӧрзӧ, бӱгӱн Нагорный Карабахта Россияныҥ ла Турцияныҥ јилбӱлери тыҥ бириккени билдирет. Владимир Путин ле Реджеп Тайып Эрдоган США-ны, Европейский Союзты ла Иранды Нагорный Карабахтаҥ ылтам ырадып, бойлорыныҥ черӱлерин керектӱ јерлерге кийдирип алгандар. Россия ла Турция кандый јажытту јӧптӧжӱлер ӧткӱрип турганы кемге де јарт эмес. Булар экӱниҥ јажытту јӧптӧжӱлеринде Израильдиҥ камааны бары сезилет. Азербайджан Арменияны јаҥыс ла Турцияныҥ беспилотниктериле оодо сокпогон. Олор јуу-согуштарда Израильдиҥ беспилотниктерин тыҥ тузалангандар. Экинчизинде, Армения ажыра "Нахичевань – Азербайджан" деген коридор ачылары Иран ла Армения ортодо кыйуны јабыларына экелер. Бу эки ороон ортодо кыйуны Россия Федерациязыныҥ пограничниктери корулаар. Бӱгӱн Турция Нахичевань ажыра Баку дӧӧн темир јол тударга јат. Россия Федерациязыныҥ эҥ јаан еврейин, Владимир Жириновский алзабыс, ол, баштапкызында, Арменияны Россия Федерациязына кирзин деп баштанат. Экинчизинде, Турциядаҥ коркып турганын јетирет. Оныҥ айтканыла, бӱгӱн турок јуучылдар НАТО-ныҥ эҥ артык јуучылдары деп чотолот. Бӱгӱн Турция Азербайджанла биригип, Улу Туранды тӧзӧӧргӧ јат. Бӱгӱн Турцияныҥ јуучыл училищелеринде Азербайджанныҥ, Туркменияныҥ, Узбекстанныҥ, Казахстанныҥ, Кыргызстанныҥ јуучылдары тӱрк тилле ӱренедилер. Телекейде тӱрк тилле бӱгӱн 200 миллион кижилер эрмектежет. Красноярский крайда озогы орхоно-енисейский тӱрк бичик бар. Бӱгӱн тӱрктер ол бичиктерине тайанып, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ ла ороондордыҥ элин тӧзӧӧргӧ јат. 10 миллион јуучылду тӱрк черӱ тӧзӧлип, Китайдыҥ Туркестанына табарарга јат. Бот, олордыҥ чаҥкыр амадузы Китайды јуулаары ла јоголторы болуп јат. Бир јанынаҥ, Владимир Жириновскийдиҥ айтканында, анчада ла бирлик тӱрк тил јанынаҥ јетиргенинде чын неме бар. Ол ло туроктор ло азербайджандары алзабыс, олор ӧгӱс тӱрктердеҥ таркаганды јарт. Ӧгӱс тӱрктер орто чакта Тӧс Азияныҥ ла Моҥолдыҥ чӧлдӧринде јуртагандар. Ӧгӱс тӱрктер ле тӱркмендер Кичӱ Азияны јуулап, ондогы грек ле ӧскӧ дӧ калыктарла биригерде, туроктор, перс ле ӧскӧ дӧ калыктарла биригерде, азербайджандар таркагандар. Туроктор, азербайджандар ла тӱркмендер ӧгӱс тӱрк тилле эрмектежедилер.\n1917 јылдыҥ кочкор айында буржуазно-демократический революция болуп, Российский Империя јайрадыларда, кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Ташкентте мусульмандардыҥ текши туркестанский тӧртинчи Курултайы иштеп, "Туркистон мухториати" (Туркестанская автономия) јаҥы ороон тӧзӧлгӧнин јарлаган. 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде Россия Республиказында јаҥды колго алган большевиктер тӱрктердиҥ автономиязын јоголторго Ташкент јаар ишмекчилердиҥ ле крестьяндардыҥ Кызыл черӱзин, ол тоодо армяндардыҥ "Дашнакцутюн" партиязыныҥ јуучыл отрядтарын ийген. Олор ӱч кӱнниҥ туркунына Ташкентти јуулап, "Туркистон мухториати" ороонныҥ ордына Туркестанский Советский Республика тӧзӧгӧндӧр. Кийнинде Туркестанский Советский Республикадаҥ Бухарский ле Хорезмский ССР-лар айрылып барган. 1924 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде ЦК РКП(б)-ныҥ Политбюрозы "О национальном размежевании республик Средней Азии" деп постановление јарадып, Тӧс Азияда јаткан тӱрктерди союзный ла автоном республикаларга бӧлиген. СССР-да јуртаган тӱрктер бирлик тилин корып аларга кандый иштер ӧткӱргилегендерин шиҥдезебис, 1920 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде Азербайджанныҥ просвещение аайынча албаты комиссариады тӱрк алфавитке латинский графика кийдирери аайынча постановление јараткан. 1926 јылдыҥ кочкор айыныҥ учында ла тулаан айыныҥ бажында Бакуда баштапкы тюркологический съезд јуулып, тӱрк калыктардыҥ турчылары Ленинградтыҥ ла Москваныҥ тюркологторыла кожо Азербайджанныҥ тӱрк алфавитке латинский графика кийдирери аайынча ченемелин СССР-дыҥ ӧскӧ дӧ союзный ла автоном республикаларына, автоном областьтарына таркадарын јараткан. Мындый ишти бӱдӱрерге "Всесоюзный центральный комитет нового тюркского алфавита" деп адалган орган тӧзӧлип, текши тооло 34 таныктаҥ турган унифицированный јаҥы тӱрк алфавит тургузар иш башталган. 1930 јылдыҥ чаган айыныҥ 14-чи кӱнинде СССР-дыҥ Наркомпросыныҥ Главнауказында орус бичикти латиницага кӧчӱрери аайынча подкомиссия иштеп баштаган. Олор орус алфавитти "идеологически чуждый социалистическому строительству форма графики", "пережиток графики самодержавного гнета, миссионерской пропаганды, великорусского национал-шовинизма и насильственной русификации" деп јартап, латиницаны "алфавит на международной латинской основе укрепит и разовьет единение пролетариата СССР с пролетариатом Запада и Востока (например, изучение русского языка пролетариатом и трудящимися массами Запада и обратно) и наши дружественные отношения со вступившими на путь самостоятельного развития странами Востока, которые перешли (Турция) или имеют тенденцию к переходу на латинский алфавит (Персия, Монголия и прочие)" деп јарлагандар. Бу ла айдыҥ 25-чи кӱнинде Иосиф Сталин Главнаукага орус алфавиттиҥ латинизациязын токтотсын деп јакылта берген. Эҥ јаан большевиктиҥ латинизацияныҥ ордына кириллизация ӧткӱрери аайынча јакылтазын "серьезным аргументом против латиницы стало резкое ухудшение отношений с Турцией; поскольку тюркские языки пользовались алфавитом на основе латиницы, этот фактор стал рассматриваться как возможность политического влияния Турции на тюркские народы СССР" деп јартагандар.\n1975 јылда казах поэт ле билимчи Олжас Сулейменов "Аз и Я. Книга благонамеренного читателя" деп бичигин кепке базарда, бир јылдаҥ Москвада СССР-дыҥ Билимдер Академиязында ла Алма-Атада Казахстанныҥ компартиязыныҥ тӧс комитединиҥ бюрозында бу бичикке учурлалган окылу јуундар ӧткӱрилип, билимчилер де, партиецтер де оныҥ ижин "Сулейменов, смешав патриотизм с национализмом, исказил исторические факты", "что проявилось в тенденциозном преувеличении роли тюркских народов и в ничем не оправданном принижении роли Руси и русских в развитии мировой культуры и истории", "Сулейменов проявил "политическую неуместность использования – без всяких объяснений и оценок – чуждой нам, интернационалистам, фразеологии и символики в отношении" "исторической миссии" еврейского народа", "основная идея Сулейменова – выявление в "Слове" обширных пластов тюркской (половецкой) лексики и целых тюркских фраз, в дальнейшем якобы скалькированных на русский или искаженных при переписывании в XVI веке. По Сулейменову, изначально "Слово о полку Игореве" представляло собой фактически двуязычный текст, где автор свободно переходил с одного языка на другой", "Аз и Я. Книга благонамеренного читателя" – это "вылазка националистического, пантюркистского характера" деп јарлагылап, бичикти бастыра магазиндердеҥ ле библиотекалардаҥ алып, ӧртӧткӧндӧр.\n14:37 05/12\t183\t1\n16:49 04/12\t448\t1\n16:10 04/12\t717\t4\npapa_vani (15:38 05/12):


Балдарла болгон учуралдар - altaicholmon\n2018 јыл бистиҥ республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Оныҥ учун эзедип, хоккейле тазыктыраачы болуп иштеген ӧйлӧр керегинде бичип ийер деп санандым. Јаҥы иштеп баштаарымда, не де јок болгон. Ол тушта Кан-Оозы аймакта Кырлыкта совхозтыҥ директоры болуп Егор Иванович Иркитов иштеп турган ӧйлӧр. Ого барып, акчала болуш сурагам. Јок дебей, 2 комплект форма, конектор, клюшкалар аларга болушкан. 2 группа уулчактар јууп, ижимди баштагам. Балдарла иштеп, олорло кожо болгон учуралдар керегинде бичип ийейин.\n«Полды барып буды»\nБир кӱн Мишке Манжин јолыгала, мени арбанды: «Барып, ол полды буды!». Мен кайкап, не болгон деп сурадым. Кӧрӧр болзо, керек мындый болгон эмтир.\nУлус турлуда тушта, Айан Батыйды конекко јыҥылап ӱреткен. Тураныҥ ичине Батыйга конекты кийдиреле «јуҥнаткан».\nЈайгыда ла будыган полды Батый конегыла ӱзе ӱреп салган эмтир. Эмди Батый је ле деген эр, Кырлык учун хоккей ойнойт. Бойы Кӧзӱлде физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.\nУулчактарды јыҥылаарына ӱредип тургам. Арам конекты кийеле, ол ло бойы јыҥылай берген. Адазы јакшы хоккеист болгон, байла, оны тӧзӧгӧн болбой. Айварды энези тренировка-неме јок ӧйлӧрдӧ база ӱредер. Озо јыҥылап албай турала, оноҥ ло јыҥылажы тыҥыган. «Чараста» ойноордо, јыҥылажыла, ойножыла ого једери јок болгон. Билезинде хоккеист улус та јок, байла, Алтай-Кудайдыҥ ол јанынаҥ бергени болбой.\nОл командада Виталик болгон, чек јыҥылап ӱренип албаган. Мен арбанарым: «Канайып калгаҥ, Виталик. Сенеҥ болгой, циркте айулар јыҥылап јат». Канайдар, Виталикти каалгачы эдерге келишкен. Эмди ол Рубцовск калада јадат.\n3-чи класстыҥ уулчактарыныҥ тазыктырузына барзам, Эмилле кожо айылдажы Амыр келген эмтир. Амыр садикке барбай, карган энезиле кожо отурып турган. Амырга ол тушта 5 јаш. Тренировка ӧткӧнчӧ, ол Эмилди сакыыр. Бир кӱн кыстарымныҥ фигурный конекторын алала барзам, Амыр Эмилле кожо једип келди. Амырга фигурный конекторды берзем, ол албай айтты: «Бу кыстардыҥ конегы». Онойдо айдала, айлы јаар јана берди. Јаан удабай, Амыр акаларыныҥ јаан конегын экелди. Амырга кийдирип, јыҥыладып ӱреттим. Онойып беш јашту Амыр јаан уулдарла теҥ-тай јыҥылап ӱренип алды.\nТӱрген таҥ атсын…\nМагазин барзам, Женяныҥ энези јолыккан. Энези комыдайт: «Сениҥ хоккейиҥле бир уул јакшы ла пластмассовый кӧнӧктӧримди ӱреп салды». Кӧрӧр болзо, уулы щиток эдерге, кӧнӧктӧрди ӱреген кижи эмтир. Ол тушта щитоктор једишпей турган ӧй, оныҥ учун кезигин бойыс эдетенис.\nКоштой јаткан Кӱлердиҥ адазы јолыгала каткырат. Не болгон дезе, Кӱлерге баштапкы ла катап Кан-Оозындӧӧн хоккей ойноп барар керек. Эҥирде белетенип баштаган. Конек, клюшка, щитоктор, форма — ӱзезин ле белетеер керек. Эне-адазы божобой турган, бойы ла белетейт.\nУйуктаар ӧй јууктап келген, акыр, Кӱлерди уйуктадар деп, адазы балдардыҥ кыбына барган. Оноҥ балдардыҥ кыбынаҥ оныҥ каткызы ла угулган, энези кайкаганча кирип барза, уулы уйкуда.\nТӱрген таҥ атсын деп, Кӱлер эрте уйуктаган эмтир. Бойы орында — шлемдӱ, хоккейный формалу, буттарында щиток. Јаҥыс ла конегын кийбеген эмтир. Кийнинде ӧйлӧрдӧ ол јакшы ойноп, «Чарас» командага кирген.\nШушканы качан јиирис?\nКырлыкта хоккей ойноорыс. Тош кичинек, оныҥ учун суббот ло јетсе, эҥирде автобуска отурып, Кан-Оозынга једерис. Ондо стадиондо тошто ойноорыс. Азыкты бойыс апарарыс, кезикте столовыйдыҥ буфединеҥ садып аларыс.\nОл кӱн буфетте печенье, пряник божоп калган. Јаҥыс ла сушка арткан. Сушкадаҥ алала, стадион бардыс. Јыҥылаган, ойногон.\nЭҥирде уулчактарды јууп, отбойго белетениш ӧткӱрип турум. Эзендей колын кӧдӱрет. Не болгон деп сурадым. «А бис шушканы качан јиирис» деген. Уулдар каткыда. Канайдар, чай азып, Эзендейди «шушкала» чайлаткан.\nСамолетто акча тӧлӧбӧс\n«Чарас» командала Новосибирсктеҥ Москва јаар самолетту учуп барааттыс. Маргаандар Северодвинск калада ӧткӧн. Командада 4-5 класстардыҥ уулчактары баштапкы ла катап ойноп барып јаткан. Олор самолетты јаҥы кӧргӧн, эмди ого отурып, учуп јадыс.\nЈолдыҥ тал-ортозы једерде, стюардессалар обед тажыгылап баштады. Мениҥ јанымда Экинурдаҥ Маратик, бир јанымда Аржан отурган. Эки уулга айттым: «Бисти эмди азыраар, акчагарды белетеп алыгар». Араайынаҥ кӧрзӧм, эки уул кармандарынаҥ акча чыгарып белетейт. Менеҥ сурагылайт:\n—Обед канча салковой болор?\n—Озо ажанып алыгар, оноҥ счет экелер, ол тушта тӧлӧӧрис.\nУулдар ажанган, акчазы колында. Тӧлӧгӧлӧктӧ, каткырала, јартап бердим — курсак учун самолетто тӧлӧбӧс. Уулдар сӱӱнгилеген, акчаларын кармандарына сугуп алдылар.\nБалдарла кожо иштеп турарымда, каткымчылу кӧп учуралдар болгон. Ол керегинде бӱдӱн бичик те чыгарарга јараар.\nАлександр МАНДИН, Кырлыктаҥ\nФОТОЈУРУКТА: Кырлыктыҥ школыныҥ 1983 јылдыҥ уулчактарыныҥ командазы


09.06.2017 - altaicholmon\nГостиницаларды «чолмондооры» башталды\n«Алтын туйак» деген гостиница Горно-Алтайскта ого «бир чолмонныҥ» категориязын берген баштапкы конор тура болуп јат.\nӦртти чыгарзаҥ, каруузына турарыҥ\nӦртти болдыртпазы аайынча иштер Алтай Рес-публикада кажы ла кӱн ӧткӱрилет, нениҥ учун де-зе Туулу Алтайда бу јанынаҥ ајылу некелтелер тургузылган. Jурттарда бу иште старосталар, патрульныйлар, ширтеечи группалар туружат. Ӧрт чыккадый ӧй башталганынаҥ бери олор ӧрӧ адалган некелтелерди бусканы керегинде административный 36 протокол тургускан, 22 учуралда административный керек ачылган, Салынган штрафтардыҥ текши кеми 72 муҥ салковойго


March 30, 2020 – TRAN QUANG HAI's world throat singing\nKara-Suu. Altai throat singing\n333,983 views•Nov 6, 2019 16K 122 Share SaveВЕК 118K subscribers “Kara-Suu” (Spring water) Danil Dangeev, Alan Samoev, Ezenday Balbin November 2019, Altai, Russia. (Live sound) Lyrics : Мёнкунен аккан Кара-Суу Ичеримде jакшызын, Мёш буркеген Алтайым Jурегимде jаражын. Табырап аккан Кара-Суу Ичеримде jакшызын, Тал буркеген Алтайда Jуреримде jакшызын. Тайганан аккан Кара-Суу Ичеримде jакшызын, Таш jабынган тайгалар Кёрёримде jaражын “Altai Throat Singing” by Altyn Tuu\nAuthor tranquanghai1944Posted on March 30, 2020 Categories ALTAITags Kara-Suu. Altai throat singingLeave a comment on Kara-Suu. Altai throat singing\nBuryat throat singing\n131,553 views•Dec 13, 2019 6.5K 44 Share SaveВЕК 118K subscribers Leonid Babalaev, Zhargal Badmadorzhiev, Bair Tumurov “Duulim Khargi” (free wide road) December 201\nAuthor tranquanghai1944Posted on March 30, 2020 Categories BURIATIALeave a comment on Buryat throat singing\nSauli Heikkilä, kurkkulaulaja, Finland\n101 views•May 19, 2019 3 1 Share SaveAeaenipaeae 736 subscribers\nAuthor tranquanghai1944Posted on March 30, 2020 Categories UncategorizedLeave a comment on Sauli Heikkilä, kurkkulaulaja, Finland


13.05.2021 - altaicholmon\nПервый замруководителя администрации президента России Сергей Кириенко избран председателем наблюдательного совета российского общества «Знание».\n«Единая Россия» солидарна с населением и против золотодобычи на Телецком\nЗа коллег-депутатов свое твердое «нет» проекту сказал руководитель фракции Владислав Рябченко\nОрчылаҥла тил тудаачы јурукчы\nАлтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ актовый залында кандык айдыҥ 29-чы кӱнинде јурукчы, Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Владимир Ельниковтыҥ ла архитектор, јурукчы-график Павел Ойношевтиҥ јайаан иштериниҥ кӧрӱзи ачылды.\n«ОПОРА РОССИИ»: јилбилӱ ле тузалу\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ «ОПОРА РОССИИ» деп текшироссиялык јондык организациязыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ турчыларынаҥ турган команда кандык айдыҥ учкаары Кан-Оозы аймакка јол-јорыкла јӱрген.\nАмыр-энчӱ 76-чы јаста\nУзун амыралта кӱндерде калада јаткан алтайлардыҥ кӧп лӧ сабазы тӧрӧл јурттары сайын таркай берет. Бу туку ла алдынаҥ бери улалып келген јаҥжыгу.\nӰргӱлјик отко чечектер салылган\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын ла туружаачыларын, тергеениҥ бастыра эл-јонын Улу Јеҥӱниҥ 76-чы јылдыгыла уткуп\nЭл Курултай: башкаруныҥ ижи шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ кандык айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧткӧн сессиязында кӧрӱлген тӧс сурактардыҥ бирӱзи АР-дыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдагы ижи керегинде болгон. Ол аайынча отчетты республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин эткен.\nИштиҥ кижизине мак ла тоомјы!\nАР-дыҥ јаҥыртылган Кӱндӱниҥ Доскозыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы кӱӱк айдыҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайскта тӧс тепсеҥде ӧтти.\nКогда фонарики качаются ночные…\nТакая проблема, как освещение улиц, является часто обсуждаемой в нашей республике, поэтому достаточно много вопросов поступает Уполномоченному по правам человека в Республике Алтай.


Барре-Синусси, Франсуаза — Википедия\nфранцузтап Françoise Barré-Sinoussi\nјаан изӱ айдыҥ 30 кӱни 1947(0007-30-1947)[…] (74 јаш)\nбиолог, вирусолог, research director, преподаватель университета\nКороль Фейслдиҥ эмчиликте сыйы[d] (1993)\nВеликобританияда эмчилик Академияныҥ турчызы[d]\nМакгилдиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nПариж каланыҥ медали[d] (2008)\nЖеневский университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2020)\nФрансуа́за Барре́-Синусси́ (французтап Françoise Barré-Sinoussi; кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде 1947 јылда, Парижте чыккан) — француз вирусолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ 2008 јылда лауреады, сыйды ол Харальд цур Хаузен ле Люк Монтаньеле кожо алган. 1983 јылда Франсуаза Люк Монтаньениҥ башкартузыла кижиниҥ ретровирус ВИЧ-ин, орустап синдром приобретённого иммунного дефицита тапкан. Француз Билим Академияныҥ турчызы, США-ныҥ Национал академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018). Доктор, Пастердиҥ институдыныҥ отставкада кӱндӱлӱ ишчизи.\nФрансуаза јаштаҥ ала билимге кӱӱндӱ бала болгон. Ол курт-коҥыстарды ширтеп, кайкап туратан. Јаанайла ол ӱредӱниҥ кийнинде Парижтиҥ институдында ретровирусты шиҥдеген. 1980 јылда СПИД ору кезем кӧптӧӧрдӧ, билимчилер ортодо Барре-Синусси 1983 јылда ВИЧ-тиҥ вирусын ачкан. 1988 јылда ол Пастердиҥ институдында бойыныҥ лабораториязын ачып, ондо јаан шиҥжӱлер баштаган: оруныҥ табылары, југужары, энедеҥ балага кӧчӧри, башка-башка бӱдӱмдери.\nБарре-Синусси 240 кире билим иштердиҥ авторы. Ол СПИД шиҥдеечи биригӱлер ле комитеттерде эрчимдӱ иштейт. Франсуаза Барре-Синусси ВОЗ ло ЮНЭЙДС-ВИЧ-теҥ де ӧскӧ эл-јондык биригӱлердиҥ консультанты болот. Ол улай ла фундаментал билим ле клиникалык шиҥжӱлерди колбооры ла ору улуска јазыларга, кадык улус орыбаска, јоболдоҥ эмденери јанынаҥ јаан ајару эдет.\n2009 јылда Римниҥ папазы Бенедикт 16 куучынында ору улус керегинде эби јок айтканына удура ачык самара бичиген. 2012 јылда Барре-Синусси СПИД аайынча эл-јондык биригӱниҥ президенти болот.\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы,\nКёбердиҥ сыйы (Европей билимге кожулта учун),\nКороль Фейслдиҥ сыйы,\nСПИДке удура эл-јондык биригӱниҥ сыйы,\n2010 јылдаҥ ала Камбоджиде университетте билимниҥ кӱндӱлӱ докторы.\nБарре-Синусси Франсуаза пресс-конференцияда, 2008\n↑ 3,0 3,1 http://www.nndb.com/people/529/000176998/\n↑ National Academy of Medicine Elects 85 New Members — National Academy of Medicine\nБарре-Синусси, Франсуаза на сайте Нобелевского комитета\nБарре-Синусси Франсуаза, биография\nЈаан каталанский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nBNF: 12712446r · GND: 1207130745 · ISNI: 0000 0000 6652 6778 · LCCN: n87122463 · NKC: xx0159898 · NLP: A32264598 · PTBNP: 200971 · SUDOC: 073523429 · VIAF: 76439428 · WorldCat VIAF: 76439428\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Барре-Синусси,_Франсуаза&oldid=25723"\nЈаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 16:32.


11.05.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nАлтай тилге ле литературага школдо ӱредериниҥ тӱӱкизинеҥ\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институды быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала 50 јылдыгын темдектейт.\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ јамызына кирген\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ јамызына киргенине учурлалган кӧдӱриҥи кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Москвада Кремльдиҥ Jаан ӧргӧӧзинде ӧткӧн. Кӧдӱриҥи бу ӧргӧӧниҥ Андреевский залына Россияныҥ государственный маанызын, Президенттиҥ штандартын, Россияныҥ Конституциязын ла ороонныҥ Президентиниҥ темдегин кийдиргенинеҥ башталган. РФ-тыҥ Конституциязыныҥ 82-чи тизими аайынча Владимир Путин Россияныҥ албатызыныҥ алдына черт берген. Оноҥ РФ-тыҥ Конституционный јаргызыныҥ председатели Валерий Зорькин Владимир\nГорно-Алтайск Улу Jеҥӱниҥ кӱнин темдектеди\nJылдыҥ сайын кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Россияныҥ кажы ла толыгы Улу Jеҥӱниҥ байрамын бийик кеминде ӧткӱрет. Горно-Алтайск каланыҥ эл-јоны Улу Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгын темдектеерин таҥ эртен кросс-јӱгӱриштеҥ баштаган. Спортчылардыҥ јӱгӱрижиниҥ кийнинеҥ, «Ӱргӱлјик полк» деп акцияныҥ туружаачылары каланыҥ тӧс оромыла Jеҥӱниҥ паркына јетире быјыл алтынчы катап басты. Былтыр бу акцияда 3,5 муҥ кижи турушкан болзо, быјыл\nЈаркынду јол кӱӱнзеген јуун\nКӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ јетинчи тудузыныҥ ээчий XXII сессиязы ӧткӧн. Спикер Артур Кохоев башкарган јуунда 41 депутаттаҥ 38 депутат турушкан. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, онойдо ок эл-тергеелик јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, республикада федерал бӱдӱреечи орган-дардыҥ башкартуларыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТергеебисте јолдор јазалат\nКӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Чуйдыҥ јолы – Алтын-Кӧлгӧ јетире» федерал трассаныҥ автомобильный јолыныҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу учурлу керекте Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев туруштылар. «Бу јолдыҥ бистиҥ бӱгӱн ачып јаткан текши узуны 14 километр эки бӧлӱги Кызыл-Ӧзӧк, Куташ ла Карасук јурттар ӧткӱре ӧдӧт. Мынаҥ озо бу\nКонструктивный диалог с представителями Общественной палаты\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин во вторник, 16 ноября, провел рабочую встречу с членами Общественной палаты Республики Алтай. Руководитель региона подчеркнул, что конструктивный диалог с представителями Общественной палаты позволяет детально обсудить и решить много социально значимых вопросов. «Сегодня многое зависит от тесного взаимодействия исполнительных и законодательных органов государственной власти, органов местного самоуправления с представителями общественности.


Эр кижиниҥ бычагы - altaicholmon\nМен бойым jурукчы кижи болорым. Кезикте алтай баатырлардыҥ (алыптардыҥ, кезерлердиҥ…) сӱр-кебери, кеп-кийими, jуу-jепсели кандый болгонын jурайдым. Келер jаш ӱйе билип, jастыра этпезин, чын болзын деген кӱӱн-санаалу jӱредим. Тургуза öйди алзабыс, кöп эр улус бычакты кажы jанында эдинерин билбес эмтир. Оныҥ аайына чыгарга, jартаарга, тӱӱкибисти казынып, бедиренип ийектер.\nКезер таштар (каменные изваяния) тӱрк чактарда болгон. Кöп саба олор оҥ jанында, курында отыкту, колында айакту, сол jанында бычакту, кылышту, кулактарында сыргалу.\nБаза бир темдек: öскö калыктарды алзабыс, турктар, монголдор, дагестандар, калмыктар, казактар, якуттар ла ӧскӧлӧри де бычакты сол jанында эдинет. Олордыҥ тӱӱкилик кинолорын да кӧрзӧбис, бычактары сол jанында эмтир.\nJаҥыс ла тува калыктыҥ бычагы оҥ jанында јӱрет. Олор, байла, Кыдатка кирип турган öйдö бойлорын албаты (поданный) деп, jабыс кöргӱзерге бычактарын jажырып, оҥ јанында, кийинде кыстап эдинген. Олорло кожо бис, алтайлар, булгалып калдыс.\nАлтайла jорыктаган озогы билимчи-ученыйлардыҥ соккон фотолорын аjарзабыс, алтайлардыҥ бычагы сол jанында кöргӱзилген.\nВ. В. Радловтыҥ «Из Сибири» деген бичигинде (1860-1861) «Алтайские горные калмыки» деп бажалык бар. Анда мынайда айдылган: «Алтай кижи тере тонын патрондашту ла окту баштыгашту, отыкту ла бычакту јалбак тере курла курчанат. Отыкты белинде, курдыҥ ич јанындагы топчыга илет, оҥ колло јеҥил чечип ийеле, ойто илип алат. Алтай кижи бычагын курына илген агаш эмезе сӧӧк кында алып јӱрет».\nКалмыктардыҥ кöрӱмиле эр кижиниҥ кӱчи, тыны сол, jӱрек jанында. Оныҥ учун эр улус сырганы, бычакты, jӱстӱкти сол jанында эдинген. Ӱй кижиниҥ кӱчи оҥ jанында, балдардыҥ кини, отык оҥ јанында јӱрген. Туура кижи ол кижиниҥ jамызын (статузын), не кижи болгонын курында илген эдимдер ажыра билип ийер аргалу болгон.\nБабитов Чонныҥ (Jаан-Jаламан) уулыныҥ айтканыла, адазы кулагында сырганы сол jанында эдинген. Jуртта jаҥыс уул болгон учун, кöс, тил тийбезин, бек болзын деп, сол jанында сыргалу болгон эмтир. Айдарда, алтай калык чактар öдӱп, Азияда jаткандарла тудуш болуп, колынып калган. Кеп-кийими, тудум-эдимдери тӱҥей, бирӱзин де аҥылап, башка кöрöргö jарабас, текшилей, элбеде кöрöр керек.


Јаан јаштулардыҥ кӱндери Ӧлӧтӱ јуртта | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКажы ла јыл ӧткӱрилип турган Јаан јаштулардыҥ кӱнине учурлалган Айлык бистиҥ Ӧлӧтӱ јуртта ӱлӱрген айдыҥ тӧртинчи кӱнинде «Городки» деп спорттыҥ бӱдӱминиҥ республикан маргаандарыла башталды. Бу тартыжуда баштапкы јерди Кӧксӱ- Оозынаҥ эр улустыҥ командазы алды, экинчи јерди ол ло аймактыҥ эпшилери, ӱчинчи јерди Ӧлӧтӱ јурттыҥ командазы алды. Маргаандарды баштап ӧткӱрген, туружаачыларды ончо немеле јеткилдеген кижи Ороев Юрий Константинович.\nӰлӱрген айдыҥ бежинчи кӱнинде аймактыҥ Спартакиадазында туружып, бистиҥ ветерандар сегис команданыҥ ортозынаҥ баштапкы јерге чыктылар. Јылдыҥ ла бу маргаандарга туружып, јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирип турган Ороевтердиҥ билезин – Юрий Константинович, Артур Константинович, Августа Витальевна, Альбина Витальевнаны, Арчанов Павел Сабаевичти, Кинов Григорий Ивановичти, Можонов Олег Сергеевичти темдектеер керек.\nӰлӱрген айдыҥ јирмезинчи кӱнинде Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ 85 јажына учурлалган туштажу-эҥир клубта ӧткӱрилди. Ӱренчиктер ле јаан јаштулар ӱлгерлер кычырып, кожоҥдор уктыбыс. Лазарь Васильевич эзен јӱрерде, ого јолыгып, кӧргӧнин-укканын јаан улус эске алынып, куучындагылады.\nӰлӱрген айдыҥ јирме бежинчи кӱнинде туштажу-байрам ӧтти. Мында уткуулдар айдылып, толо јажына јеткен јерлештериске сыйлар берилген. Ойын-маргаандар ӧткӱрилген, оноҥ чайлаш, куучын-эрмек кӱйбӱреп, кожоҥдор чӧйилген. Бу байрамда бистиҥ јурттыҥ јаҥы тудулган депутаттары туружып, болужын јетирдилер.\nАрт учында Айлык ӱлӱргенниҥ јирме тогузынчы кӱнинде комсомолдыҥ 100 јылдыгына учурлалган туштажу-эҥирле тӱгенди. Бу байрам кӱндерде туштажып, кокыр-куучынын јайып, јиит ӧйлӧриниҥ кожоҥдорын, иштеген, јӱрген јӱрӱмин эске алынып, бисле кожо сӱӱнип, каткырыжып отурган јаан јаштуларысты кӧрӧргӧ кандый јакшы. Олор: Сибиргеева Нина Пантелеевна, Лепетова Людмила Константиновна, Ороева Нина Тяловна, Минеева Нина Ивановна, Мунатова Наталья Павловна, Медведева Зоя Сакпаевна ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Ончогорго су-кадык, айыл-јуртыгар амыр-энчӱ, санаа-кӱӱнеер бийик болзын деп кӱӱнзейдим.\nБу ӧткӧн туштажу-эҥирлерди белетеп ӧткӱрген клубтыҥ ишчилерине Арчанова Лидия Леонидовнага, Санзарова Алена Вячеславовнага, јурттыҥ библиотекарине Баянкина Нина Чумдеевнага јаан быйаным айдып турум.\n« Осталось научиться жить на земле как люди…\nАлтай тилдиҥ кӱндери Кӱпчеген јурттыҥ детсадында »


Подробнее: Сказочник Шварц (к 125-летию...\nКару кычыраачыларыс! Тӧрӧл тилис керегинде бистиҥ бичиичилерис кӧп ӱлгерлер ле jар куучындар чӱмдеген. Краеведение ле национал библиография бӧлӱктиҥ ишчилери Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган видеороликте бичиичилердиҥ эҥ талдама айдылган ойгор санаа-шӱӱлтелериле таныштырат.\nПодробнее: Алтай тил – бичиичилердиҥ...\nМы продолжаем знакомить вас с обновлениями в российском законодательстве и предлагаем просмотреть изменения, которые вступят в силу в октябре 2021 года в материалах данной выставки:\nКару кычыраачылар! Кычырарарыныҥ тӧс jериниҥ ишчилери Л.В. Кокышевтиҥ чӱмдемелдериле эмодзи jуруктардаҥ тургузылган викторинала таныштырат. Эмодзи jуруктардаҥ чӱмдемелдердиҥ адын табып кӧрӱгер.\nПодробнее: Викторина «Л.В.Кокышевтиҥ...


«Акчага јайылбай, албатызына болушкан болзо...» - altaicholmon\nЭне Ыйык кам Зинаида Танышевна ТЫРЫСОВА:\n—Бу сурак јаҥыс кӱнниҥ сурагы эмес. Онойдо ок текши алтай албатыныҥ сурагы. Айса болзо, Алтайдыҥ неме билетен эки тилдӱ кам да, јарлык та деп турган улузы јуулыжып, алтай јаҥ аайынча куучын-эрмек ӧткӱрерис.\nКам кижиге кӧрӱнип келетсе, ажындыра качан, кандый ӧйдӧ келетенин, нени экелетенин јазап угуп, јӧптӧжип алар.\nКижи јӧптӧшкӧн кийнинеҥ келзе, байа эки тилдӱ кам бойыныҥ эп-аргазынаҥ, јаандарынаҥ беди, тӧстӧринеҥ беди, ар-бӱткеннеҥ беди ар-быйанды алып, кӧргӧнин, тутканын бу кижиге ончо табыштырып јат.\nКам келген кижини кӧрӱп, канайда быйандап јат? Ол кижиниҥ оору-јоболын бастыра бойына алынат. Оору-јоболы кайда, каразы кайда табарганын бойыныҥ эди-каны ажыра ӧткӱрип јат.\nТемдектезе, јаан оору-јоболду кижи келер алдында неме билер кижи канча ӧйгӧ оорып јат. Ол диагностиканыҥ ӧйи болуп јат. Темдектезе, јӱреги оору болзо, јӱрегиҥ оорыыр. Онойып, ойто ло бойыҥа тайанып, јартап јадыҥ. Аржанга баратан эмтиреер деп айдар. Jе кам кижи учуп, байа аржандар ичип, быйаны једер бе деп, бойы ажыра кӧрӧр. Оноҥ тудунатан эп-арганы, ичетен эм-тусты айдып берер. Эмезе Jер-Алтайарга, чыккан-ӧскӧн јерерге, эмезе токум туткан Алтайарга барып келер. Мындый курсак јарабас деп айдып берер. Jарабастарды, онойдо ок тузалу, болушту немелерди јартаар.\nJайаанныҥ быйанын кижиниҥ тудары, тутпазы алкы бойынаҥ камаанду. Jаан быйан једер, качан кижи толо тудунза. Эмди бу ӧйдӧ келген кижиге кам: «Быйаным јеткен кийнинде мындый ӧйдӧ келип барар, кӱндӱӱ-кӱреезин јетирип койор» деп айдатан јаҥду. Ол неме билер ӧрӧкӧн јаҥыскан бойы кӧрбӧгӧн. Ада-ӧбӧкӧзиниҥ тӱшкен ээле, Jер-Алтайдыҥ ээзиле кожо кӧргӧн. Оныҥ учун кӱндӱӱ-кӱреени от такыганы деп айдып јат. Байа кӱндӱӱ-кӱреени кижи јетирип келзе, кам байагы кижини ойто кӧрӱп јат. Кӱндӱӱ-кӱреени јетирзе, арчынду, сӱттӱ келер.\nКам ойто кӧрӱп: «Ӧзӧк-буурар оҥдолды, санаа-кӱӱнер јарыган эмтир. Эмди слердиҥ эжигерди бӧктӧп јадым» деп айдып, такып койот.\nКелген кижи быйаны јеткен камды, неме билер кижини бойыныҥ аргазыла, кирезиле кӱндӱлеп јат. Улустыҥ јаткан айалгазы да, аргазы да, кижиниҥ кӱӱни де башка. Кам кижиге быйанды истежерге јарабас. Байагы келген кижи кӱндӱзин акчала эмезе кеп-кийимле, эмезе эт-јуула ба, айса курутла ба эдет—кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Бистиҥ алтай јаҥыста кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱретен јаҥду. Быйандаза, байагы кижиниҥ ийде-кӱчи кирип, санаа-кӱӱни јарып, быйаны оноҥ элбек болор. Качан кижи болушты, быйанды алала, кӱндӱӱ-кӱреени јетирбезе, сен алган быйаныҥды бойыҥ чече тартып койгоҥ.\nКӱндӱӱ-кӱрее экијандай сурак. Ол јаҥыс ла неме билетен кижидеҥ ле онойдо ок јаҥыс ла келген кижидеҥ камаанду эмес. Неме билетен кижи улусты кӧрӱп, мынча муҥ салковой акча деп, баазын тургузатаны јарабас керек. Быйанын сатпас јаҥду. Чын ла кӧндӱгип калган, тӧстӧрине тайанып койгон кам кижи Алтай јериле, Теҥери Jайаанла, тӧстӧриле тудуш деп билер керек. Акчага бойыныҥ Алтайыныҥ, Теҥери тӧстӧриниҥ быйанын сатпас.\nОныҥ учун мындый чокым сурак болордо, мен эки тилдӱ дейтен улуска баштанадым. Ондый акчага бойыныҥ быйанын садатаны база бир ченелте. Нениҥ учун дезе кижи кӧндӱгип, толо, бычу кам кижи болуп кӧрӧтӧнине јетире кижи канча ченелте ӧдӧт. Эмезе ченелтени оору-јобол до, мак та ажыра ӧдӧр. Кандый бир оору улусты јазып барадала, башты кедейтип, билеркеери де, аракыга да јайылары—ченелте. Кӱндӱӱ-кӱрее болор, ӱзе ле кӧрӱп јаткан, суранып-јалынып јаткан да. Оныҥ кийнинде ол макла тудуш акчала ченелте кайда. Мынаҥ улам албаты ачу ашка бажын да сугуп айабас. Бистиҥ канча неме билетен јайалталу улузыс бажын коројонго сугуп, јетире кӧндӱгип болбой, ол јерге сала берген.\nСен акчаны эжип, бӱгӱнги кӱнде кызылып јӱрген оору-јоболду улустаҥ алып отурзаҥ, ӧй келер — бастыра ол акча учун тӧлӱни бала-баркаҥ, эл-тӧрӧӧниҥ јандырар. Оныҥ учун база катап айдып јадым — кижидеҥ акча-манат алымдаарга јарабас.\nБилимчи Клара Ергековна УКАЧИНА:\n—Бастыра сурак акча-манатка тӱртӱлет. Акча ла јок отурзаҥ, нени де эдип болбозыҥ. Рыноктыҥ ӧйи келген. Кату ӧй. Акча јок болзо, калаш-сӱдиҥди де алып болбозыҥ.\nНеме билер улуска барып, алкыш-быйаны јеткен кийнинде, арга-чыдалыҥ јеткенче, кӱндӱӱ-кӱреезин јетирер керек. Кандый ла болуш јандырылу, кӱндӱлӱ ине.\nБилимчи, журналист Таукен Тазымаевич ЯЙТЫНОВ:\n—Кижиниҥ јӱрӱми алтын-мӧҥӱннеҥ камаанду эмес. Кижи јобогон кийнинде, кайда ла барар, кандый ла улуска јӱрер. Оҥдолорго-јазыларга, оныҥ шылтагын билерге кижи неме билетен улуска баштанган да, баштанар да.\nКам, јарлык ӧрӧкӧндӧр акча, алтын-мӧҥӱн алза, эм-том до, быйан да болбос. Алтын-мӧҥӱнди алганы јарабас, оноҥ кижи байыбас, ырыс-кежик болбос. Акту кӱӱнинеҥ болужайын деп кӱӱнзеп, байа кижини јазып койзо, ол быйаны јеткен кижиге ӱргӱлјикке быйанду артар. Ондый быйанду кижини айылга да кычырып-айттырып, кӱндӱлеерге јараар.\nАзыйда јаан кам, јарлык улус мал-аш алар болгон. Алкыжы-быйаны јеткен улус берер-тудар немезин таппас. Оныҥ учун азыраган ак малынаҥ кӱндӱӱ-кӱреезин јетирген.\nФилология билимдердиҥ докторы Тамара Михайловна САДАЛОВА:\n—ХХ чактыҥ 80-90-чы јылдарында, тудулу ӧй ӧдӱп, јаны кубулталар башталарда, Алтайда кенетейин билеечи, ӱч кӧстӱ, эки тилдӱ деген кам, јарлык улус баштанып, албаты-јонло иштей берген. Баштап тарый улус јаҥыс ла јӱрӱминде буудактарды тӱзедип, оору-јоболдоҥ айрыларга, билеечилерге јорыктайтан эмес, анайда ок соныркап, јилбиркеп баратан учуралдар кӧп болгон, кемизиниҥ кӱчи тыҥ, кемизиниҥ јабыс деп тӱҥдештиргилеп те туратан. Билеечилер калыктыҥ јадын-јӱрӱминде аҥылу агын болуп, бойыныҥ камаанын јетирип баштаган. Оныҥ учун бу айалгала јилбиркеп, 90-чы јылдарда аймактарла аҥылу шиҥжӱ программала меге јорыктаарга келишкен.\nМеге эҥ ле солун болгоны, бу улус ажыра калыктыҥ бӧктӧлип, ундылып калган билгирлери ойгонгоны. Оныҥ шылтузында бистиҥ билеечилер Алтайын кӧдӱрер чӱм-јаҥдарды, билеле колбулу јаҥжыгуларды орныктырарында эрчимдӱ турушкан. Билеечилердиҥ болужыла, кайкал болуп, кезик улус јаан оорулардаҥ айрылып та калат, јӱрӱмде јастыралардыҥ јаҥжыкканын бузуп, јаҥы јол табадылар. Кезик учуралдарда олор биледе аайлашпастардыҥ шылтагын табып, психологтордыҥ ижин бӱдӱрет.\nJе ол ло ӧйлӧрдӧ камдаганы ла јарлыктаганы учун јал-кеми кандый болор деп сурак база тура берген. Ненин учун дезе кажы ла билеечиниҥ баштанган аайыла, оныҥ ээжилери башка. Jаҥжыкканы аайынча билеечи кижиге барарга, тергенерине де кӧп акча чыгып јат. Jе ол ок ӧйдӧ билеечи кижи јӱрӱмиҥди аайлажып, тӱзедип берзе, ол чыккан чыгым јакшы јаҥыла эбирерин база сананар керек. Оныҥ учун билеечилерле туштажуларда бу суракты мен улам ла сурап, олордыҥ карууларын тапташтырып, текши шӱӱлте табарга чырмайгам.\nБир јанынаҥ, билеечи кижи бойыныҥ јайаачыларыла, тӧстӧриле колбулу. Анайда ок суракту келген кижиниҥ тӧстӧриле, ээлериле ого база эрмек-куучын табар керек. Олорго баштанып, ончо сурактарды јетирип, кажы ла керекти јымжадып, эптештирип алары энергиялык јаан иш, кӧскӧ кӧрӱнбес, кулакка угулбас, јӱк ле темдеги ажыра билдирер. Кажы ла иштиҥ бойыныҥ јалы болор керек, ол кижи бир кижи учун кере тӱжине отура калар аргазы бар, кандый бир сурап келген кижи учун кату каруузына да билеечини тургузар аргалу. Оныҥ учун билеечиниҥ ижин тӧлӧӧр керек, тӧлӧбӧй, куру суранып, иштедип алзаҥ, оныҥ ээлери тӱҥей ле ӧскӧ јанынаҥ кызып, суура тартып алар аргазы бар, нениҥ учун дезе, кату ээлер бар, јымжак ээлер бар.\nЭкинчи јанынаҥ, албатыда андый бӱдӱм бар, чынынаҥ билеечи улус ижи учун јал сурабай јат, чокым баа тургуспай јат деп. Келген кижи аргазыла, кӱчи јеткенче берер, нениҥ учун дезе ол мындый иштиҥ учурын билер. Бир канча билеечилердеҥ укканымла, олор мынча баа тургузып, иштейин деп, ээлериле јӧптӧжип алып турган, олор оныҥ учун чокым баа адап турган. Нениҥ учун дезе, ӧй андый, билеечи кижи угы-тӧзиле анайып јайалып, улусла иштейтен молју алган кийнинде, оныҥ ӧскӧ иш эдер аргазы ас болот, ол тушта оныҥ билезин, бала-барказын канайып азыраар деп сурак база тура берет. Билеечи де болзо, ол кижи ине, кезикте бу јӧптӧжӱнеҥ артыктай да берер аргазы бар. Чын билеечи, байла, бойыныҥ јалыныҥ кемин тӱҥей ле билер. Бу сурак келген кижинеҥ база камаанду, айса болзо, бу кижиниҥ аргазы кӧп. Оныҥ учун билеечи кижиге јӱргени учун јалыныҥ кеми кӧп сурактардаҥ камаанду.\nОныла колбой, тӱӱкилик керекти база эске алынарга јараар. 19-чы чактыҥ учында ла 20-чи чактыҥ бажында ак јаҥ, буркан јаҥ деп кыймыгу башталганыныҥ бир шылтагы камдардыҥ јалы сӱрекей бийиктей бергениле колбулу. Албаты-јон текши тӱреҥиге кирип, эки-јаҥыс малду болгон. Оноҥ улам оору-јоболго алдырткан улус калганчызын сойып, тайылга эдип, чучурай берген ӧйлӧр. Jаҥы кыймыгуныҥ некелтелериле, мал тайбас, чачылганы ак сӱтке кӧчӱрер деп јаҥжыгу башталган. Эмдиги јарлык улустыҥ ижи ол ээжилерге келижип јат, је кату ээлерле иштеерге, тӱҥей ле аракы тузаланып јадылар. Jе угы-тӧзиле колбулу сурактарды јымжадарга, биледе койдыҥ тынын кыйарга база келижип јат.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билим ишчизи Мира Айылчыновна ДЕМЧИНОВА:\n—Кажы ла кижи јӱрген јӱрӱмиле, иштеген ижиле Кудайдыҥ алдына карузына турат. Неме билетен кижини быйандайтаны кажы ла кижиниҥ бойыныҥ санаа-кӱӱнинеҥ, ӧзӧк кеминеҥ, аргазынаҥ камаанду. Онойдо ок неме билетен улустыҥ бойыныҥ ижи учун кӱндӱӱ-кӱреени алатаны база ла олордыҥ санаа-укаазынаҥ, кӧрӱминеҥ камаанду деп айдарга јараар.\nОзодо неме билетен улусты сӱтле, талканла, бӧслӧ быйандаган болзо, бӱгӱнги кӱнде акча-манат салып јат. Аргазы канча кирези, онойып ла быйандаар. Jе эл-јонго быйанду улус ижи учун бийик бааны, јалды тургуспас. Кезикте ачаптанып, јаан акчага, кӧлӱкке, алтын-мӧҥӱнге јӱткийтени, ажа конотоны јарабас.\nКеректӱ сурак кӧдӱрилген. Нениҥ учун дезе неме билетен улустыҥ ортозында чала кирелӱ улус бар. Бойлорына реклама-јар эдип, кӱчим, чыдалым јаан деп айдып тургандары бар. Мында неме билетен кижиниҥ ле эмденип келген кижиниҥ ортодогы колбулар олордыҥ санаа-кӱӱнинеҥ, ич-телекейинеҥ, арга-чыдалынаҥ камаанду. Неме билетен кижи бизнеске кӧчӧ берзе, оды ӧчӱп, тыны чыгар, как куру артардаҥ айабас.\nУлус неме билетен кижини акту, ару кӱӱнинеҥ јаҥыс ла акчала, баалу-чуулу немеле быйандаар эмес, је аргаҥ-чыдалыҥ јеткенче чырмайып, быйандап салар јаҥду. Керек кӱндӱӱ-кӱреениҥ, акчаныҥ кӧбинде-азында эмес, је сен оны кандый кӱӱн-санаала јетирип јатканыҥда. Jайаанныҥ быйаны, ырыс-кежиги бала-барканыҥ јолына деп билип јӱргедий.\nКалык чӱмделгезиниҥ республикан тӧс јериниҥ ишчизи Алевтина Ивановна НАЕВА:\n—Азый Эре-Чуйдыҥ неме билетен улузына кижи кандый бир сурагыла ӱч тӱӱнчектӱ баратан јаҥду болгон. Баштапкы тӱӱнчек—айылчы тӱӱнчек, экинчизи—неме билетен кижиниҥ от-очогына суракту келгениниҥ тӱӱнчеги, ӱчинчизи дезе кӱндӱӱ-кӱреениҥ тӱӱнчеги болгон. Баштапкы эки тӱӱнчекте амзабаган сӱт, калтыр, талкан, сарју, курут болзо, ӱчинчизинде кандый бир ӧҥдӱ учуктар, тесьмалар болор. Ол ӧйдӧ эмдигизиндий баалу-чуулу јӱзӱн-јӱӱр бӧс лӧ оноҥ до ӧскӧлӧри болгон эмес. Байа акча-манат, аракы-чеген кийнинде табылган ине.\nНеме билетен кижиге куру кол барбас. Сурагын, керегин угала, быйанын јетиретен јаҥду. Кийнинде ол кижидеҥ болуш болбоды деп айдатаны кайда. Неме билетен кижи келген кижиниҥ сурагын кӧрӱп, иштенип, ого ийде-кӱчи барат. Ол бойыныҥ ээлериле кожо иштеп јат. Акту кӱӱндеринеҥ белетенип барып јолыксаар, быйаны ондый ок јакшы болор.\nКийнинде экинчи катап кӱндӱӱ-кӱреени јетирзе, кижи база бойыныҥ ла алтай јаҥыла јетирер јаҥду. Ол сушка-пряниктиҥ ӧйи база ӧткӧн. Алтай аш-курсагыс бар ине. Неме билетен улус бӱгӱнги кӱнде албатызыныҥ јадын-јӱрӱмин јакшы билер. Бастыра неме акчала тудуш, оноҥ камаанду болуп калган да. Неме билетен улустыҥ айалгазы база ондый ок. Оныҥ учун «садышпай», бой-бойлорын тооп, тоомјылап јӱрзе, артык эмес пе?\nТискинчи Кара КОЛТОЕВ:\n—Неме билетен кижиниҥ јайалтазы акчадаҥ улам јылыйып калар. Бийик, јаан бааны тургузып, оноҥ кыйбай барза, отурып калар. Jе бир јанынаҥ, келген кижиниҥ каразыла, кӧрмӧстӧриле иштеери кӱч иш ине. Кижини арутап, озогы су-кадык кебине кийдирери јаан иш. Аргазы чыгып кызылза, кижи ондый быйанду улуска баштанып, алкыш-быйаны једип турбай.\nНеме билетен улус чокым бааны тургуспас ла керек. Кийнинде ол акча канайып бурулып келерин кем оны билер. Jе ондый улуска јӱрзе, кыйалтазы јогынаҥ быйандаар, акчаны салар керек. Олордыҥ кийнинде биске, тегин улуска, кӧрӱнбес, сезилбес кӱндӱӱ-кӱреези кайда деп. Албатыга быйанду улус база билелӱ, бала-баркалу ине. Ондый улус јонныҥ ортозына јӱрӱп, иштеп болбой турганын бис база билерис. Айдарда, кижи бойыныҥ акту кӱӱнинеҥ болужып, быйандап салганында јаман неме јок. Кудайдыҥ улузын быйандап, Jайаанга быйанду јӱрзе, бала-барка да, текши эл-јон до курчу-куйакту јӱрер эмес пе? Албаты бойы бу улусты корып, кичееп, болужып-јӧмӧп јӱрзе, јаш ӱйе ӧзӧктӱ, јӱректӱ ӧзӧр, јӱрер деп сананадым.\nБелгечи Аркадий ОЛЧОНОВ:\n—Неме билетен кижиниҥ кийнинде оныҥ кӧрмӧстӧри, болушчылары турат. Билеечи-кӧрӧӧчи келген кижиле иштеп, бойыныҥ «черӱзин» эмезе болушчыларын кӱндӱлеп јат. Jе алкы бойына керектӱзин ол бойы билер.\nJадын-јӱрӱм ӧрӧлӱ-тӧмӧндӱ. Бастыра не-немениҥ баалары бийик. Албатыныҥ аргазы база чыгып јат. ОлорДЫ база оҥдоор керек. Кам, јарлык, белгечи улус бойыныҥ ижиниҥ баазын кӧдӱрбес ле керек. Ол акча канайып келер, онойып ла ойто чыгып калатан јаҥду неме, кириш-чыгышту барар. Мен бойым он сегис јылдыҥ туркунына албатыла иштеп јадым. Кезик неме билетен улусты кӧрӱп јӱрзеҥ, фейерверк чилеп јаркындалып кӱйеле, јап эдип ӧчӱп калат. Кудайдыҥ берген јайалтазын сатпас, акча-јӧӧжӧгӧ ӱстӱкпес.\nУлуста кандый ла сурак болор. Темдектезе, јуук кижи сууга барган эмезе реанимацияда, айса бойына кол салган ба ла оноҥ до ӧскӧ кӧп сурактар бар ине. Аргазы чыгып, алып берер акчазы јок келген кижиге кӱчиҥ јеткенче болужып јадыҥ. Нениҥ учун дезе бу кижиниҥ кийнинде келген кижиниҥ эткен быйаныла ол айалга таптажып-келижип калатан јаҥду. Мен бу канча кызалаҥ јылдарда, ӧйдӧ келген улустаҥ 300-теҥ јаан акча албадым. Улусты былчыырга јарабас. Акча јогынаҥ кӧрӱнген, быйанды алган кижи оноҥ ары улуска, кӧрӱш-таныштарына айдып барар ине. Баазы јабыс, кем јок, тегинге де кӧрӱп-айдып беретен болуптыр деп айдып јӱрер. Болуш, быйан јеткенин-јетпегенин ӧй кӧргӱзер. Ойто ло албаты бойы кӧрӱп, тӱп-шӱӱлтени олор айдар. Кандый ла кижи камга, јарлыкчыга, белгечиге иженип келет. Айдарда, ол ижемјини, бӱдӱмјини буспас керек.\nАдакы сӧс: Кижи бу јӱрӱмде оорып-јобогондо, эмчилерге баштанат. Оноҥ ары неме билетен улуска барып јолыгат. Онызы кижиниҥ бойыныҥ таҥынаҥ кереги. Кандый ла кереги, алтамы учун кижи бойы каруузына туратан јаҥду. Оныҥ учун, темдектезе, сынык-бычык болзо, сыймучы улуска, су-кадыгы аайынча неме билетен улуска арчынду, керектӱ немелерин белетеп барат. Бала-барказыныҥ сурактары, укла улалып келген келишпестер-јарамастар кайда, онызын кем чечер, болужар, айдып берер? Бу ла неме билетен ӧрӧкӧндӧр аайы-тӧӧйин айдып, јартап берер. Кӱчи, ийдези јетпезе, база ӧскӧ улуска барзын деп айдар. Кижиниҥ «јӱктенген» каразыла уружатаны јеҥил иш эмес.\nОзодо неме билетен кижиниҥ болужыла, алкыш-быйаныла оҥдолгон, јӱрӱмге бурылган кижи ондый кам, јарлык улустыҥ јанына артып, одын-суузынаҥ, кату-кабыр ижинеҥ болужып јӱретен. Бӱгӱнги де кӱнде ондый учуралдар бар ла. Мында, байла, кижиниҥ бойыныҥ ару, ак санаазынаҥ, ич-телекейинеҥ камаанду деп, бу сурак аайынча бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан улус база темдектеп јат.\nК. ПИЯНТИНОВА белетеген.


Чаган айдыҥ 11 кӱни — Википедия\nЧаган айдыҥ 11 кӱни\nЧаган айдыҥ 11 кӱни (орустап 11 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 11 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 354 кӱн арткан (високосный јылда 355 кӱн).\nЧаган айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 29 кӱни болгон.\n1917 — Савдин, Салдыбай — јарлу алтай кайчы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, канча-канча шыркаларлу, буды јок јанып келген. Јуучыл ордендерле, медальдарла кайралдаткан. Тогус бала чыдаткан. Кӧп тоолу кай чӧрчӧктӧр, соојындар, тӱӱкилик куучындарды балдарына, јурттыҥ улузына концерттерде кайлайтан. Шиҥжӱчилер Савдинниҥ кайыныҥ тегин эмезин, сӱреен ӱнгӱр, кӱӱлеп турар јаражын темдектеген. Сӱӱген кайы «Кан-Алтын» болгон. Оныҥ кайлаганы, соојындар, тӱӱкилик куучындары, Шуну-Баатыр керегинде куучындаганы аудиого бичилген материалдар М.В.Чӧбӧлкӧптиҥ адыла адалган Национал библиотеканыҥ кӧмзӧзинде бар.\n1961 — Карыш Кергилов — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон.\n↑ Национальная библиотека Республики Алтай им. М.В.Чевалкова\n↑ Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чаган_айдыҥ_11_кӱни&oldid=32074"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 31 чаган ай 2022, 01:11.


25.05.2018 - altaicholmon\nДуховное достояние алтайцев\nОб изданиях алтайского героического эпоса «Маадай-Кара» рассказывает в своем обобщающем исследовании доктор филологических наук Зоя Сергеевна КАЗАГАЧЕВА. Научная статья публикуется в адаптированном виде с некоторыми сокращениями.\nВесенний пресс-тур на «Пионере Алтая»\n5 лет назад был восстановлен легендарный теплоход Телецкого озера «Пионер Алтая». В рамках этой юбилейной даты и Года добровольца России 12 мая состоялся весенний пресс-тур, который собрал журналистов, блогеров и фотографов Республики Алтай, Алтайского края, Новосибирской и Кемеровской областей.\nЕГЭ будут сдавать 1669 человек\n23 мая состоялся брифинг министра образования и науки Республики Алтай Алексея Бондаренко о готовности к проведению государственной итоговой аттестации в 2018 году на территории Республики Алтай.\n«Бош-Тууныҥ» аш-курсагы садылар\nКӱӱк айдыҥ 21-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы, Башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Горно-Алтайскта «Кӱнбадыш» рынокто эттеҥ аш-курсак белетеер цехтиҥ ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥиде турушкан.\nШколдо ӱренген јылдар элес эдип ӧдӧ конды. Кӱзӱҥиниҥ шыҥырты јииттерди ичкери јаан јолына ӱйдежет. «Башпарактыҥ» најылары В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ 11-чи класстарыныҥ балдары экинчи айлы, энези болгон школы, ӱредӱчилери керегинде кӱӱнземелдерин ийдилер. Онойдо ок 7-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарын божодып, ӱредӱзин јаан класстарда улалтар уулчактар, кызычактар база бойлорыныҥ кӱӱнземелдерин\nУк улалар, мак ӧчпӧс\nБу јууктарда Кан-Оозы аймакта Мӧндӱр-Соккон јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ спортзалында ӱренчик-кӱрешчилердиҥ, самбисттердиҥ турнири ӧткӧн. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла иштиҥ ветераны, «Слава» ла Кызыл Чолмон ордендердиҥ, тоозы јок медальдардыҥ кавалери Атрат Данилович Боктинниҥ эземине учурлалган. Бу јаан турнирге республиканыҥ 12 јуртынаҥ 124 кӱрешчи јуулып тартышкан.\nАлександр Бердников таҥынаҥ прием ӧткӱрген\nКӱӱк айдыҥ 23-чи кӱниниде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ јакыганыла граждандардыҥ сурактарын угар таҥынаҥ туштажу (прием) ӧткӱрген.\nАлтын колду эмчилерге алкыш\nБу кӱндерде Алтай тергеебистиҥ республикан эмчилигиниҥ ортопедо-травматология бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 60 јылдыгы темдектелди. Бӧлӱктиҥ тӱӱкизи, медицина ла ӧскӧ дӧ ишчилери керегинде бистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ хирургия служба аайынча ордынчызы Досан Дюсембаевле ӧдӧт.\nКӱзӱҥи шыҥырап, ӱредӱ тӱгенди\nКече Алтай Республиканыҥ бастыра школдорында калганчы кӱзӱҥи шыҥырап, ӱредӱзин божодып јаткан балдарды јӱрӱмниҥ јаан јолына ӱйдешти. Калганчы кӱзӱҥиниҥ кийнинде олорды баштапкы јаан ченелтелер сакып јат. 11-чи ле 9-чы класстардыҥ ӱренчиктери бирлик государственный экзамендерди ле государственный итоговый аттестацияныҥ экзамендерин табыштырар.


Газет-кычыраачы-газет - altaicholmon\nМен Алтайыстыҥ, албатыстыҥ чындык уулы, узак јылдарга јамылу иштерде иштеп, кӧпти эткен Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ эземине учурлай чыккан бичикти кычырып, кӧстиҥ јажын да тӧктим. «Алтайына учурлаган јӱрӱм. Жизнь, посвященная Алтаю» деп бичикти чыгарарында кӧп каруулу улус турушкан эмтир: Н. М. Екеева (ӱлекердиҥ башкараачызы), Т. Н. Туденева, А. М. Емендеева, Г. П. Сумин, Н. О. Тадышева.\nЮрий Васильевичле канча јылдарга комсомолдо до, партияда да, башкараачы иштерде де иштеген кӧп улус јакшынак сӧстӧрлӧ эске алынганын кычырарга солун болды. Онойдо ок журналисттерле бойыныҥ ӧйинде ӧткӧн эрмек-куучындар јарлалганы јарамыкту. Бу эске алыныштар, акту кӱӱннеҥ айдылган сӧстӧр кижиниҥ ӧкпӧ-јӱрегин ачу ӧртӧп, кӧстӧрине јаштар айландырар эмтир. Jе, байла, јайаларда, бу јӱрген, иштеген, амадаган јӱрӱминиҥ, салым-коноктыҥ ӧйи болгон туру. Jӱрӱмде ондый улус барганда, кӱч болуп јат.\nМениҥ эске алынган ӧйим — ол 1997 јылдагы Алтай Республиканыҥ Башчызына талдаштардыҥ ӧйи. Юрий Васильевич бистиҥ аймакла туштажулар ӧткӱрген болгон. Ол тушта Оҥдойдыҥ Культура туразында јык толо улус, кандый да байрам аайлу, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн болгоны санаама арткан. Улус сӧс сурап алгылайла, ончо ло сурактарын бергени, толо каруулар алганы санаада. Ончо ло улус бистиҥ башчыбыска Юрий Ваильевичтий ле тереҥ кӧгӱстӱ, албатыла, алтай калыгыла кожо деген кӱӱндӱ кижи јараар дешкен эди.\nJе бис, ас алтай калык, ичке јарабас бир кылыкту: ӧрӧ ӧзӧтӧнди колго алып чыкпай, јаба базып, тӧмӧн тӱжӱретенис. Талдаштар ӧткӧн кийнинде Юрий Ваисльевичке јеҥӱ аларга 200 ле ӱн јетпей калганын угуп, коркышту сӱрнӱккен ӧйлӧр болгон. Jӱрӱмниҥ тартыжузында бис байа бир талайдаҥ чыгара чачтырып ийген толкудый арткан эдибис.\nЭске алынышту бу бичикте јӱрекке јуук табарып, тийген јолдыктар — «Ол јылдарда республиканы корып алары учун тартыжу тыҥ ӧткӧн эмей». Бу мындый сӧстӧрди теп ле тегин кижи айдарга, байла, јайалбаган болгон туру. Калык Алтайыма, јайаан јайаган албатыма, алтай јериме деген агару кӱӱнин арай ла орой оҥдоп, јаан јылыйтуныҥ јолында арттып калганыс бу туру…\nГ. Н. Ептеева,\nJалакай јӱректӱ эмчибис\nБистиҥ Кан-Оозы аймакта Jабаганда јурттыҥ эл-јонын эмдеер амбулаторияныҥ јааны болуп ченемелдӱ врач-педиатр Алевтина Согодина иштеп јат. Ол јаан эмес ӧмӧлигин билгир башкарат. Мында иштеп јаткан фельдшерлер, медсестралар, ишчилер бойыныҥ ижине каруулу ла некелтелӱ. Амбулаторияда кандый да ӧйдӧ ару-чек, јарык ла јылу. Ак халадын кийген медишчилер кӱнӱҥ ле бойлорыныҥ агару молјузын ак-чек бӱдӱрет. Оорыган-јобогон улуска су-кадыгын озогы кемине кийдирерге, јазыларга, онойдо ок јӱрӱмге ижемјилӱ бийик кӱӱн-санааларга бурыларына болужат. Шак бу улустаҥ эл-јонныҥ су-кадыгы кӧнӱ камаанду. Олордыҥ каруулу, тузалу ижин баалап, кажы ла катап акту кӱӱнистеҥ быйанду сӧстӧрди айдадыс.\nБу нак ӧмӧликте Юлия Казитова (Саксаева) деп јиит фельдшер иштеп јат. Медицинский колледжти божодоло, бойыныҥ сӱӱген јааназы Светлана Садаковнага айылдап келеле, ол ло айас Jабаганда иштеп арткан. Юлия токыналу, јалакай, јымжак јӱректӱ кыс. Карим Анатольевичле экӱ биле тӧзӧп, эрке-торко Даяна деп кызычак азырап јат. Кызычагына бир јаш толордо, энези ишке чыккан. Адазы кызычагыла отурат. Бистиҥ эмчибис Юлия биске алтыннаҥ да баалу деп айдар керек. Кандый да ӧйдӧ јалакай, ајарыҥкай, ӧскӧ улустыҥ оору-сызын јӱрегине јуук алар, анчада ла јаан ӱйениҥ улузын тоомјылап билер. Улус оныҥ кылык-јаҥын сезип, јарадып, акту кӱӱндеринеҥ тартылат. Оныҥ да учун, байла, Юлия јаҥыс та эм-тусла эмес, је онойдо ок јакшы сӧслӧ дӧ эмдеп јат. Фельдшердиҥ ајарузында кӧп лӧ јаны јаан ӱйениҥ улузы. Шак олорго ајару ла килемји, јылу сӧс сӱреен керектӱ ине. Олор фельдшерле туштажузын энчикпей сакыйдылар. Эҥ ле озо канныҥ тебӱзин кемјидерге, тузалу јӧп-сӱме угарга иштиҥ ветерандары, амыралтада јаан ӱйениҥ улузы келет.\nЮлия Геннадьевна талдап алган ижиле, јолыла оморкоп јӱрет. Бис оныҥ алкы бойына, билезине бек су-кадык, ырыс-кежик кӱӱнзейдис. Иштеп јаткан ижи, ичкери јолы једимдӱ ле ачык болзын.\nЈабаган јуртта иштиҥ ветерандары, эл-јоны\nJӱрӱмниҥ учуры иште\nЭбирип келбес јылдарды эзедип, тӧрӧл школымда кожо иштеген нӧкӧрлӧрим-ӱредӱчилер керегинде айдылбаган санаамды айдып салайын деп бичип отурым. Бу санааларымды узак ӧйлӧргӧ кӧксимде алып јӱргем.\nИштеги јолым Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртындагы школдо 1959 јылдаҥ ала башталган. 41 јыл школдо орус ла алтай тилдердиҥ ӱредӱчизи болдым, 20 јылдыҥ туркунына завучтыҥ ижин апаргам.\nНиколай Васильевич Яманов 30 јыл школдыҥ директоры болгон. Эптӱ-јӧптӱ иштегенис. Педӧмӧликти башкараачы кижи ижинде сӱреен каруулу, некелтези јаан болгон. Ол ӱренчиктерле башка куучындажып билетен. Чындык педагог јакшы изин ӱйеге артырып салды. Jаҥы школ туттурткан, оны туттурарга, колын сунуп, таманы элегенче баскан. Бӱгӱн школго кирзеҥ, аймакта да ондый школ јок, ич бойы јаркынду кееркедилген.\nИштеген ижинеҥ не артар? Ол — иштиҥ турултазы. Школыста он ӱредӱчи албаты ӱредӱзиниҥ озочылдары: Л. М. Айдынова, З. У. Анчина, А. Я. Бабанова, Т. Б. Кудачина, Т. Н. Кыдыева, И. К. Чугин, Н. В. Яманов, Т. А. Яманова, К. М. Палкина. Jажап койгон јажымла (85 јаш) тӱҥдештирзе, ончолоры мениҥ балдарым. Эмди К. М. Палкина энезиниҥ јолын јолдоп, школдо кызы Алтынай Иркитовна иштеп јат. Тӧс таайы — Эркемен Матынович Палкин. Школдыҥ ичин кӧс сӱӱнер эдип јазадып салган.\nОл ӧйлӧрдӧ районодо Ю. Г. Сакашева ла С. В. Тундинова иштеген. Билгири тереҥ методист Юлия Григорьевна мениҥ завуч ижимде тыҥ болушкан. Методиканыҥ кӧрӱзинде школыс јеҥӱлӱ јерлер алып туратан болгон. С. В. Тундинова озочылдардыҥ ижин тереҥ шиҥдеп, олорго кӱндӱлӱ ат-нере берерине јӧмӧшкӧнине сӱӱнип, эҥчейип бажырып јадым.\nКожо иштеген нӧкӧрлӧримди: Н. В. Ямановты, Т. А. Яманованы, А. Я. Бабанованы, А. К. Постоеваны јоктонып јӱредим бу јӱрӱмде. Тайкылып та јӱргенис, је тарынбаганыс. Ижигер јаман деп айттырбаганыс. Озочыл ӱредӱчилеримле кол-колыстаҥ тудужып, нак иштегенис. Jеҥ-јеҥистеҥ тудужып, једимдӱ иштегенис. Быйан болзын, уйкузы јок тӱндер, туйкайын болгон ачу јаштар.\n(чын болгон учурал)\nБу учурал орой јаста турлуда болгон. Сергей ле Игорь эчки мал кӱткендер. Кыжыла согумдаган эт божогон, мал-аш тойынгалак ӧй болгон. Сергейдиҥ карындажы Толик турлуга одын белетеп аларга јеткен. Сергей бойы азыктай берген. Толик кӧрӱп турза, сула, комбиазырал салатан чуланда селбер таакылу серке сула јип турган. Толик Игорьго келип, ол чуланда семис серкени сойып јип ийектеер деген.\nИгорь болбос: «Ӱй кижимниҥ таакылу серкезин јиирге јарабас. Ол серкениҥ таакызы кӧк ӧҥдӱ, узун, оны беришпе деп ӱйим айткан». Толик бир ӱӱр малдаҥ ол кире серке табылбас па деп, удура тартышкан. Игорь серкениҥ калышкыры коркыш, чеденди не де этпес, калый берер деп куучындаган. Одорго барала, ончо малдаҥ 3 час озо келеле, суланы ӧйлӧп јиийле, чыга берер. Оны токтодып болбогон мал туру деп, Игорь комыдаган.\nТолик ондый малды кезедер керек деп, бир сӱме айдып берген: «Бис Туралуда јадарыста коштой Бабаа деп малчы јаткан. Ондо јаан укту бука болгон. Ол бука эки буданы турала, тӧжиле кандый ла чеденди јаба базып ийер мал болгон. Бабаа чеден тудуп, ыйлап та туратан. Бир катап адам ого буканыҥ тумчугына тусту мылтыкла ат деп айдып берген. Адам оныҥ мылтыгына кара таары, болчок тус салып берген. Эҥирде Бабаа буканы тозуп алала, тумчугына туда берген. Огурыш эмес огурыш, кара ыш јайыла бербей. Бука беш кӱнге јок болуп калган. Бабаа коолхозтыҥ укту буказын ӧлтӱрип койдым деп, коркышту кородогон. Jе бука ичи-бууры тартылган јанып келген».\nТоликтиҥ јымжак эдине ле тийер эдип, тусла адып ийер деген сӱмезиле Игорь јӧпсинген — экӱ патронго бир эмеш таары, бычактыҥ бажына тус салдылар. Ас болбозын деп, база эмеш тустаҥ кожуп ийдилер. Толик Игорьды мылтыгына аткарып ийеле, тусту патронныҥ ордына болчок окту патрон салып койгон. Игорь јӱгӱрикле келеле, мылтыгын алып чыккан. Серкениҥ келер ӧйин келиштирип, ӧлӧҥгӧ јажынып алган. Толик кӧзнӧктӧҥ кӧрӱп турза, серке сулага калып кирерде ле, мылтык јырс ла эткен, серкениҥ маарузы угулган.\nИгорь кӧстӧри тостойып калган кийдире јӱгӱрген: «Толик бар кӧрзӧҥ, серке канайда берди!?». Jыга адып ийген серке канайдар ол? Онойып, олор семис серкени сойып, кайнадып јиген. Jедип келген Сергей јип отурган эттеҥ корголјын таап алала, керектиҥ аайын оҥдоп ийбей. Сӱмелӱ Толик бир бутты алала, јана берген.


Кычыраачыныҥ бӱги - altaicholmon\nТӧрӧлчи кӱӱндӱ најыбыс\nСлерле кожо бистиҥ билениҥ најызы болгон кижи керегинде эске алынып ийерге турубыс. Ол алдында ӧйдӧ бистиҥ кӧзнӧгистиҥ алдыла ӧдӱп браатса, эмезе тегин ле базып јӱрзе, јакшылажып, куучындажып туратаныс. Кезикте айылыска да кирип јӱретен эди. Эмди бу кижини бис јоксынып јадыс.\nВалентин Агафонович Чеконов – иштеҥкей, токыналу, тӧшкӧ согунбас кижи болгон. Кичӱ јери Алтайын ла јаан тӧрӧли Россияны сӱӱген. Ол јажы јаанап каларда, Алтайына, амыр јӱрӱмге, ар-бӱткенине кандый тереҥ кӱӱндӱ бичингенин кайкап та, оморкоп то туратам. Најылары, балдары керегинде бичигени солун. Ол ар-бӱткен керегинде чечен ле јаркынду сӧстӧрлӧ бичиген учун, кычырып отурала, бойыҥ ар-бӱткенде јӱргеҥдий, оныҥ мӧҥкӱлерин, сууларын кӧргӧҥдий, агаш-тажыныҥ, чечектериниҥ тыныжын сезип тургаҥдый болотон. Оныҥ ӱлгерлери Алтайыныҥ тоомјылу улузына: кӱӱчилерге, јурукчыларга, тӧрӧӧндӧрине, сӱӱген јерлерине учурлалган. Најызы Иван Амырович Охрин керегинде ол база повесть бичиген: «И спустился он с гор». Олор экӱ сӧӧктӧриниҥ јайзаҥдары болгон, кӧпти амадагандар, шӱӱшкендер, республикага ла албатызына јакшы керек эткендер.\nБыјыл оныҥ 85 јажын темдектеер деп сананганыс, је су-кадыгы коомойтый берген. Је ол, турумкай кӱӱн-санаалу кижи, калганчы кӱндерине јетире иштеген. Биске бойыныҥ јоголбос эземин ле тӱӱкиде изин артырган.\nВалентин Агафонович партияга беринген кижи болгон. Кандый ла кӱч ӧйдӧ, ӧткӧн ӧйди кандый да јамандаштар болгон болзо, ол тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи, јондык ишчи, бичиичи, Алтайыныҥ кӱндӱлӱ уулы болуп арткан!\nЛ. Бедарева-Охрина, И. Охрин\nМениҥ кожо отурган, јуртаган, бала-барка азыраган эш-нӧкӧримниҥ, кара майман Николай Мерушевич Майчиковтыҥ тӧрӧӧни — кара майман сӧӧктӱ Шатра Пепишевич Шатинов. Бис бу кижиле јӱрӱмисте туштажып, тӧрӧӧнзишкенисле, акабысла таныш болгонысла оморкоп, болгон тушташтарды ундыбай јӱредис.\nБис калада јӱргенисте, Шатра Пепишевичле, эпшизи Нина Сергеевнала туштажып, сӱреен эптӱ ле јакшы эжер деп кӧрӧтӧнис, сӱӱнетенис. Мен Нина Сергеевнала кожо Кан-Оозында каргандардыҥ туразында бир ӧмӧликте иштегенис. Ол ижинде де, айылында да тоомјылу, ончо керектерди каруулу ла эптӱ бӱдӱретен специалист, айыл ээзи эпши эди. Ол эмди де иштеп јӱрӱ. Оныҥ сӱр-кебери аймакта Кӱндӱниҥ доскозында туруп јат. Ол эш-нӧкӧри Шатра Пепишевичти сӱреен јакшы алып јӱрген.\nКӱч 90-чы јылдарда олор экӱ Щепкинниҥ адыла адалган театрал училищеде алтай студияда алтай балдарды ада-энезиндий кандый јакшы кӧрӱп, кичееп јӱрген! Ондо мениҥ сыйным Тижина (Пешперова) Светлана ӱренген учун, Москвадагы ол јӱрӱмди угуп, јакшы билерим. Эмди ол культураныҥ министриниҥ ордынчызы болуп иштейт.\nБаза бир туштажу санаамнаҥ чыкпайт. Бронтой Янгинович Бедюровтыҥ 50 јажына Кулады јӱргенис. Јолдо Айабас Николаевич Кӱндӱчинле, Шатра Пепишевичле кожо куучындажып келгенис. Куладынаҥ Кан-Оозына јетире бу санаалу, кӧгӱстӱ улустыҥ куучынын угарга меге ӧй јетпеген. Олордыҥ, ончо не-немени чике, јарт айдар, чӱмеркек, тыҥзыныш јок улустыҥ, эрмек-куучыны да јилбилӱ болгон эди.\nАкабыстыҥ бойыныҥ билезиниҥ кӧмзӧзинеҥ алып, сыйлаган бичиктерин чебер алып јӱредим. «Јылдар ла кылдар» деп бичигинде мынайда бичигени биске кереестий: «Кара майман јуртыс Майчиковтордыҥ билезине — Коля ла Любага, бала-баркаларына, су-кадык, ырыс, једимдер кӱӱнзеп. Автор: майман Шатра Шатинов. Усть-Кан-Оозы. 25.2.2008 ј».\n64 јыл газедимле кожо…\nКӱндӱлӱ чолмончылар! Мен Игнатий Павлович Модоров, 1930 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккам. Эмди 89 јашка браадым. Мен 1950 јылда черӱге баргам. Службаны Ыраак Кӱнчыгышта, Камчаткада ӧткӧм. 1953 јылдыҥ тулаан айыныҥ 5-чи кӱнинде И. Сталин божогон деп угулды. Бисти 1927 јылдыҥ уулдары ӱреткен. Олордыҥ службазыныҥ ӧйи 7 јыл болгон. Бисти јандырарга сыгын айда јууп баштады. Ӱч јыл 5 ай служить эттим. 1953 јылдыҥ ӱлӱрген айында айлыма јанып келгем.\nМен 1954 јылдаҥ ала «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти бичидип баштагам. Эмди сананып отурзам, 64 јылга јетире газетти алдырткам, је эҥ карган да деп айтпаза, газетти эҥ узак чийдирген кижи болуп јадым. «Алтайдыҥ Чолмонын» бичидери јанынаҥ лоторея-розыгрыш ӧткӱрилип јатканын кычырала, ого туружарга санандым. Газетке бичиттим, квитанциямды кожо аткарып јадым.\nТоогонымла И. Модоров,\nРедакциядаҥ: Удабас 90 јашту болотон ветеранныҥ јакылтазыла оныҥ бу самаразын кызы Наташа экелип берерде, сӱӱндим. Бу кире јӱреле, Игнатий Павлович газедине качан бичидип баштаганын, канча јылга улай бичиткенин ле оны кычырганын оморкогон айас эске алынат. Оныҥ ӱстине бойыныҥ колыла јаан эмес самара бичиген. Эмди мындый кычыраачылар ас арткан эмей.\n2011 јылда ӧрӧкӧн «Бай болорым. Баатыр болорым» деп бичик чыгарган. Мында Игнатий Павлович бойыныҥ, јуук улузыныҥ, тӧрӧӧн-тӧркиндериниҥ јӱрӱм-салымы, угы-тӧзи керегинде бичиген. Таднаштыҥ угы-тӧзин јурук ажыра кӧргӱзип, бала-барказына, мынаҥ ары ӧзӱп, тарап-таркап баратан ӱйеге керектӱ «кереес» артырган.\nОныҥ база бир кызы Ира бистиҥ редакцияда эҥ ле иштеҥкейлердиҥ ле капшундардыҥ бирӱзи болгонын газеттиҥ ӧмӧлиги эмдиге јетире ундыбаган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ эҥ јаан јашту кычыраачы-ветерандарыныҥ бирӱзине, Игнатий Павловичке, бала-барказына су-кадык, ырыс кӱӱнзейдис!\nгазеттиҥ иштеп турган ветераны\nИчкери алтаган јӱрӱм\nАлтай албатыныҥ јаркынду јурукчызы Игнат Иванович Ортонуловтыҥ «Эртен тура» деп јарлу јуругында ӱч јииттиҥ ортозында ичкери кӧрӱп алган кеберкек кыс јуралган. Ол Нина Макаровна Бедушева јаҥы ла школды божоткон ӧйи – алдында бӱткӱл јӱрӱм, јаан амадулар… «Эртен тура» деп јурукты јураганынаҥ бери 55 јыл ӧткӧн. Је кеен Алтай, чыккан-ӧскӧн Улаган јурт кубулбаган, эртен тура ийнектер айдаган ӧскӧ улус куучындажып тургулайт, је астаган агаштардыҥ кӧлӧткӧзи ол ло ӧйлӧр чылап, кӱнге узун болуп кӧрӱнет. Ӧткӧн јылдарла улус солынган, бала-барка јаанаган. Нина Макаровнаны јарлу јурукчы эки катап јураган. Игнат Иванович ол ӧйлӧрдӧ Улаганныҥ школында јураарыныҥ ла черчениениҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Баштапкы јуругы — «Портрет» деп атту. Ол тушта Нина 10-чы класста ӱренген. Нинаныҥ энези Анна Иосифовнаны эјем деп, олордыҥ айылына Игнат Иванович эжи Валентина Ивановнала кожо јаантайын келип туратан.\nОзогы улустыҥ айтканыла, алты катап эбирген јаш ол јеткил јаш. Јӱрӱмниҥ бийик ажуларын ажып, јылдардыҥ кандый ла агынын ӧдӱп, бойыныҥ салымын эл-јоныла, чыккан-ӧскӧн јериле колбулу болгонын кижи ижиле, јӱрӱмиле, ӧйиле кӧргӱзет. Нина Макаровна Улаган јурттыҥ јарлу, иштеген ижине каруулу, бойыныҥ Алтайын, албатызын акту јӱрегинеҥ сӱӱген эпшилердиҥ ортозында аҥылу јерде турат.\nНина Макаровна Улаган јуртта чыккан. Энези Анна Иосифовна Чулчушева Балыктујул јуртта ӧзӱп чыдаган, кӧктӧнӧр, тӱӱнер ус колду кижи болгон. Адазы Макар Михайлович Бедушев, Чой аймактыҥ кижизи, Улаганга райисполкомныҥ инструкторы болуп иштеп келген. Кийнинде Улагандагы «Кызыл таҥдак» колхозтыҥ председатели болгон. Райисполкомныҥ председатели де болгон, оноҥ 16 јыл јуртсоветтиҥ председатели болуп иштеген. Оныҥ кӧп улуска болужы јеткенин эл-јон эмдиге ундыбаган. Коммунист М. М. Бедушев областьтыҥ персональный пенсионери болгон. Бедушевтердиҥ билези ӱч кыс азыраган. Эки кичинек кызы ӱредӱчилердиҥ ӱредӱзин алып, узак јылдарга ӱредӱликте иштеген. Билениҥ јаан кызы Нина Кара-Кујурдыҥ школында, оноҥ аймактыҥ инспекторы болуп иштеген. Мында иштеп турала, Оҥдой аймагына барып, комсомолдыҥ райкомында иштеген.\nКийнинде чыккан-ӧскӧн јерине бурылып, Улагандагы балдардыҥ садыныҥ башкараачызы болуп 12 јылдаҥ ажыра иштеген. Бу ӧйлӧрдӧ садикте кажы ла группада балдардыҥ тоозы 25-ке једетен. Мында эҥ ле кичинек балдардыҥ яслязы база болгон. Кӱнӱҥ ле јилбилӱ керектер, солун ойындар, јаан иш ӧткӱрилетен, детсадтыҥ кичинек балдары јаан байрамдарда клубта ойын-концерттерде база туружатан. Иштеп турган таскадаачылар балдар уйуктай бергенде, занятиеге керектӱ альбомдор, тоолор ло ӧскӧ дӧ керектӱ эдимдерди бойлоры эдетен. Нениҥ учун дезе, ол ӧйлӧрдӧ ондый эдимдер кайда да садылбайтан болгон.\n1979 јылда Барнаулда «Крайдыҥ национальный школдорында орус тилди ӱредерин јарандырарыныҥ курч сурактары» деп билим-практикалык конференцияда Н. М. Бедушева турушкан. Бу јылдарда орус тилди балдардыҥ садиктеринде ӱредери јанынаҥ сурак курч тургузылган. Оныҥ учун јуундар, конкурстар кӧп болуп туратан. Аймактыҥ, областьтыҥ, крайдыҥ конкурстарында Нина Макаровна јеҥӱчил болуп, 1981 јылда Казань калада Бастырароссийский координационный јуунда турушкан. Ол «Дошкольный учреждениелерде орус тилге ӱредери» деп темала доклад кычырган.\nКийнинде јылдарда ол кӧп школдордо иштеген, ыраак Јазулу јуртта ӱредӱчи керек болордо, ол амыралтада да болзо, барып иштеген. Бастыра јӱрӱминде ӱредӱликте иштеген текши стажы 40 јыл. Мынча кире ӧйгӧ ӱредӱчи кандый улусла иштебеди, канча балдар ӱретпеди. Је кажы ла кижи керегинде јылу эске алынып јӱрет. Кайда ла јӱрзе, бойыныҥ албатызын тооп, болужып ла јӱрерге албаданат, оныҥ да учун кӧп јылдарга профкомныҥ председателине кӧстӧлип, ижин ак-чек бӱдӱрген. 2000 јылда аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» газеди чыгып баштаарда, эл-јон сӱӱнип уткыган. Эмди аймактыҥ кажы ла билезинде бу газет сакылталу солун јетиреечи болуп калган. Бу да иштеҥ Нина Макаровна туура калбады – газеттиҥ редакциязында штатта эмес корреспондент болуп иштейт. Бичимелдеринде јерлештери керегинде солун бичип, кычыраачыларга јаҥы ачылталар эдет.\n2005 јылда Улаган аймакта Россияныҥ пенсионерлер бирлигиниҥ филиалы ачыларда, Н. М. Бедушева председателине кӧстӧлгӧн. Оныҥ башкарган ӧйинде филиал эҥ јакшы иштеп тургандардыҥ тоозына кирген. Кӧп керектӱ иштер эдилген. Темдектезе, улустаҥ 400 бичик јууп, Караколдогы каргандардыҥ туразына сый эдилген, олорго ойын-концертле барып јӱрген. Кош-Агаш аймактыҥ јурттарыла, тӧрӧл аймагыныҥ ичиле јорыктап, кӧрӱлер, туштажулар, концерттер ӧткӱргендер.\n2010 јылда В. М. Адагызовтыҥ «Сказание о земле Улаганской» деп тӱӱкилик јакшы бичиги кепке базылып чыккан. Бичиктиҥ редакционный совединде Нина Макаровнаныҥ ады-јолы база бар. Нениҥ учун дезе, ол бичикти белетеп јуурында эҥ баштап ла эрчимдӱ турушкандардыҥ бирӱзи болгон. Нина Макаровна Улаган аймактыҥ кажы ла јуртында болуп, кӧп улусла куучындажып, бичикке кирген јетирӱлерди, бичимелдерди јууп, јаан иш бӱдӱрген. 2016 јылда калада алтай калыктыҥ Россияга киргениниҥ 260 јылдыгына ла Алтай Республиканыҥ 25 јылдыгына учурлай ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунга кычыру алып турушкан.\nКайда ла иштезе, ак-чек иштеп, јаан једимдерге једип, јозокту иштеген учун ол кӧп кайралдаткан. Аймактыҥ ла школдордыҥ администрацияларынаҥ баштайла, Алтай Республиканыҥ башкараачы органдарыныҥ, ведомстволорыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарына јетире кайралдарла кайралдаткан. Ол онойдо ок «Текши ӱредӱликтиҥ кӱндӱлӱ ишчизи» деп темдекле, «За заслуги перед Улаганским районом» ло «Јеҥӱниҥ 70 јылдыгы» медальдарла кайралдаткан, 2015 јылда «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген нерелӱ атла адаткан.\nНина Макаровна ӱч баланыҥ энези. Балдары ончозы ӱредӱлӱ, иштӱ-тошту, кезиги амыралтада улус. Кичинек уулы Слава Бийсктеги агаш техникумда ӱренет. Нина Макаровна ӧйлӧ кожо теҥ барып, аймактагы јондык иштерде эрчимдӱ туружат. Јилбилӱ бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Улаганныҥ солундары» газеттерде чыгат. Кеендикте јайалтазы база јарлу. Ӱлгерлери алтай берилтелӱ радиодо кычырылат. Нина Макаровна 12 баркыныҥ, 2 баланыҥ улу јааназы. Ол баркаларын алып, балдарына болужып јӱрет…


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №9,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №9,1