Талдаачы участоктор IP-камераларла јеткилделер - altaicholmon\nСистемаларды тургузар иш учына јеткен деп, компанияныҥ пресс-службазы јетирген.\n2018 јылда талдаштар канайда ӧдӱп турганын кӧрӧр видеонаблюдение јаҥы технологияла ӧдӧр — ӱнбериш ӧдӧр лӧ ӱндерди чоттоор јерлерде болгон јаан программно-аппаратный комплекстердиҥ ордына јуунак IP-камералар тургузылар, ол камераларды компьютерге колбобос.\nСвязьтиҥ Алтай Республикадагы операторы видеонаблюдениениҥ системаларын 55 объектте тургузар учурлу, олордоҥ јирмези — республиканыҥ тӧс јеринде, 35-и — аймактардыҥ тӧс јерлеринде. Камералар јурукка согорын ла ол ок ӧйдӧ табыштарды бичиирин ӱзӱги јогынаҥ ӧткӱрерин јеткилдеер. Ол видеобичимелдер соҥында бу компанияныҥ обработка аайынча тӧс јерлеринде чеберлелер. Бу ишти толо кеминде бӱдӱрерге, беш талдаачы участокко оптический сеть ӱзеери тудулар.\n«Ростелеком» тулаан айдыҥ башталганында ЦИК-тиҥ ле тергеелик избиркомдордыҥ ишчилерине аҥылу служебный портал ачар, ол ажыра талдаштардыҥ алдында видеонаблюдениениҥ эп-аргалары иштеерине канайда белетелип турганын шиҥжӱде тудар арга болор.\nТалдаштар ӧдӧр кӱнде трансляцияны оператор IP-камералардыҥ болужыла интернетте «онлайн» бӱдӱмле кӧргӱзерин јеткилдеер. Анайда ок компания кажы ла филиалда ситуационный тӧс јерлер тӧзӧӧр лӧ порталдыҥ тузаланаачыларын јӧмӧӧргӧ, «8-800» кодту номер берер.\nТалдаштар ӧткӱрер ӧйдӧ, 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала 19-чы кӱнине јетире, ишти јеткилдеерге, «Ростелекомдо» тӱни-тӱжи болор дежурство тӧзӧлӧр, анда компанияныҥ горно-алтайский бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ 10 бригадазы туружар.\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде Алтай Республиканыҥ ыраак турлуларында ла кордондорында ӱнбереечилер ӱндерин ӧйинеҥ озо берери тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр. Анайда ок ӱнбериш ӧдӧр јердеҥ ыраак, транпортный колбу јанынаҥ уур-кӱчтер бар јерлердеги ӱнбереечилер ӱндерин база ӧйинеҥ озо берер аргалу. Андый ӱнбериш Кош-Агаш, Турачак, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ бир канча талдаачы участокторында ӧдӧр. Кош-Агаш аймакта мындый ӱнбериш тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире, Турачак аймакта — тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде, Улаган аймакта — тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире, Кара-Jӱректеги ле Ак-Кемдеги метеорологический станцияларда — тулаан айдыҥ 9-чы кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире ӧдӧр.


Кеендик телекейинде јаркынду јылдыс - altaicholmon\nКеендик телекейинде јаркынду јылдыс\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Алтай Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, режиссер, сценарист, ӱредӱчи Лариза ЛЕБЕДЕВАНЫҤ јайаандык эҥири кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nЈайаан јайалталу, байлык ченемелдӱ Лариза Лебедева одус беш јылдыҥ туркунына эл-јондык байрамдардыҥ ла ойын-концерттердиҥ программаларыныҥ, ӱлекер-проекттериниҥ ады-јолы јарлу режиссеры болуп јат. Ченемелдӱ режиссердыҥ иштеп јаткан ижинде бойыныҥ аҥылу јажыды бар. Онойдо ок кандый бир сценический ӱлекерди, анчада ла эл-јондык учурлу болзо, талдама, чыҥдый тургузарында база ла алкы бойыныҥ кӧрӱми, сӧзи бар. Шак бу мындый кайкамчылу эпшиниҥ эҥиринде ол јажыттыҥ, ченемелдиҥ кезигиле кӧрӧӧчилер јилбиркеп таныштылар деп айдарга јараар.\nОл режиссердыҥ ижин аҥылу, танылу иш деп кӧрӧт. Кандый да программаны, ӱлекерди тургузарга, оныҥ учурын эптештирип-келиштирип, бир ууламјыла апаратаны јаан керек ине. Кӧрӧӧчиниҥ санаазыла, ончозы ла бойы кӧнӱ барып јаткандый билдирет деп, эҥирди ӧткӱреечилер јолду темдектедилер. Је ол ок ӧйдӧ режиссер артисттер ле чылап ӧкпӧӧрӧт. Лариза Михайловна бойыныҥ ижине каруулу ла чындык болгонын ӧткӧн јайаандык эҥир јарт кереледи.\nАчык-јарык, јалакай, кӱӱн-санаазы, кӧкси элкем-телкем Лариза Чамал аймактыҥ Бешпелтир деп јараш јуртында чыккан-ӧскӧн. Школды једимдӱ тӱгезип, јиит кыс Барнаулдагы культурно-просветительский училищениҥ режиссер бӧлӱгин божоткон.\nОбластьтыҥ культура башкартузы оны ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ тӧрӧл јерине — Шабалин јаар аймактыҥ Культура байзыҥына иштеерге аткарган. Ол мында ӱч айга шыдар худбашкараачы болуп иштеп турала, байзыҥныҥ јаанына кӧстӧлгӧн.\nЛариза Михайловна одус беш јылдыҥ туркунына бойыныҥ тӧс ижиле коштой, кӧп тоолу јайаан јайалталарга кеендиктиҥ телекейинде бойыныҥ јерин, ижин табарга болушкан ла бӱгӱнги кӱнге јетире болужып јӱрет. Ӱредӱчиниҥ база бир байлыгы ӱренчиктери ине. Лариза Михайловнаныҥ эҥ баштапкы ӱренчиги Мӧндӱр-Соккон јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јааны Ия Ишмина јайаандык эҥирде база турушты.\nОл 1998 јылда каланыҥ Культура байзыҥына иштеп келеле, Лариза Михайловнала танышкан. Оноҥ бери кӧп јылдар да ӧткӧн болзо, је олор ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштеп, бары-јогыла ӱлежип јӱрет.\nИяныҥ айтканыла, Лариза Михайлов-наныҥ билгири бийик, ол ижине каруулу, некелтелӱ, кожоҥдоп то, иштеп те билер. Алкы бойы сӧзине турар, турумкай, керсӱ, омок, је ол ок ӧйдӧ кокырчы, бир сӧслӧ, су-алтай ӧзӧктӱ алтай эпши.\nАлтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла јилбиркеп, билериле болорзынбас, јаантайын бедиренет, кычырат. Ол каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиктериле, педколледжтиҥ ӱренеечилериле сӱреен јаан ишти апарат. Школдо ӱредӱчилердиҥ «Кӱреелей», балдардыҥ «Сценада иштеериниҥ мары» («сценическое мастерство»,) деген ӧмӧлигин, студиязын билгир башкарат. Педколледжте оныҥ башкарып јаткан «Кӱнчечектер», «Злата» јайаан ӧмӧликтери элбеде јарлу.\nЛариза Михайловна алтай да, орус та јайаан ӧмӧликтерди тӧзӧп, кеендиктиҥ телекейинде олорго ичкери, једимдӱ јаан јол берген. Горно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында художественный башкараачы болуп тура, «Синегорье», «Раздолье», «Кружевница – Беловодье», «Ва-Банк – Декаданс», онойдо ок алтай «Јаҥар» ла «Ойойым» ӧмӧликтерди тӧзӧп, «Коот, соот, шоот» деген кокыр-ойын программаны ӧткӱрет.\nРежиссердыҥ, ӱредӱчиниҥ балдарла, јаш јайалталарла јайаандык ижиниҥ тӧзӧгӧзи олорды ак-чек, ару кӱӱндӱ, угы-тӧзин билип, оморкоп јӱрер эдип таскадып јаткан јаан ижин аҥылаарга, баалаарга јараар. Балдарды республикада, онойдо ок Россияда амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан калыктардыҥ культуразыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла, чӱм-јаҥыла јилбиркедет. Ол тургун, ӧс калыктыҥ кӧрӱмин, ой ӱредӱзин, онойдо ок баланыҥ кылык-јаҥын, јайалтазын ајаруга алып, ижинде кажы ла калыктыҥ кӧгӱс-байлыгына тайанат. Бойыныҥ культуразына тайанза, оноҥ тудунза, кижи бойын тоор, онойдо ок бойыныҥ тилин, культуразын билер болзо, ӧскӧ дӧ албатыныҥ культуразын тооп, баалап јӱрер. Лариза Михайловна шак мындый ээжи-ӱредӱле јӱрӱминде, ижинде башкарынат. Ол ло ээжиле, кычырула, программала Л. Лебедева бойыныҥ јайаандык ижин республикан классический лицейде база једимдӱ улалтат.\n«Лариза» деген јараш јайаандык эҥирдиҥ ачылтазында Лариза Лебедеваны алтай чӱм-јаҥла јашӧскӱримниҥ «Кӱнчечектер», 7-чи номерлӱ школдыҥ ӱредӱчилериниҥ «Кӱреелей» ӧмӧликтери, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Саксаева ла эл театрдыҥ артисттери јаҥар кожоҥыла уткуп, учурлу сыйын табыштырды.\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ культура аайынча министриниҥ молјузын бӱдӱреечи Елена Шатина калыктар ортодогы «Фонд «Союз» деген – инновациялык ӱлекердиҥ организациязыныҥ режиссер-тургузаачызы, каланыҥ 7-чи номерлӱ школыныҥ ӱзеери ӱредӱлигиниҥ ӱредӱчизи Лариза Лебедеваны культураныҥ ла санаттыҥ ӧзӱмине јетирген једимдери, јайаан иштӱ улусты таскадарында ла белетееринде аҥылу, тузалу ижи, онойдо ок байлык ченемели, бийик билгири учун «Алтай Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат-нереле уткыды, ижинде бийик једимдер кӱӱнзеди.\nЈайаандык эҥирде Лариза Лебедеваны Госдуманыҥ депутадыныҥ болушчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Петр Попошев, Горно-Алтайск каланыҥ ӱредӱ аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова, мундустардыҥ јайзаҥы Эдуард Бабрашев, 7-чи номерлӱ школдыҥ директоры Нина Чуйчина ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу улус уткыдылар.\nЛариза Лебедева АР-дыҥ госфилармониязында иштеп тура, 2000-чы јылдардыҥ бажында ундылган ӱлекерлерди једимдӱ орныктырган. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ доскозын ачатан кӧдӱриҥилӱ чӱм-јаҥныҥ, Јастыҥ ла иштиҥ байрамын (демонстрация), оромдордыҥ байрамдарыныҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧдӱриҥилердиҥ баштапкы режиссеры болгон. Је оныҥ эҥ јаан једими, оморкодузы –Алтай Республиканыҥ Москвада ӧткӧн кӱндериниҥ режиссеры ла сценаризи болгоны республиканыҥ тӱӱкизинде качан да ундылбас. Ол тӱӱкилик учурлу кӧдӱриҥи алтай албатыныҥ Россияга бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 250 јылдыгына учурлалган эди. Оныҥ кийнинде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 145 јылдыгына учурлалган калыктар ортодогы Эл-Ойын.\nӰч сааттыҥ туркунына ӧткӧн јайаандык эҥирди кӧрӧӧчилер, айылчылар, туружаачылар, байла, бачым ундыбас. Лариза Лебедеваныҥ одус беш јылдыҥ туркунына ак-чек ле једимдӱ иштеген ижин, ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеген ле иштеп јӱрген улузын-коллегаларын, ӱреткен ле ӱредип јаткан ӱренчиктерин баалаган, тоогон ло оморкогон эл-јон театрдыҥ јаан залында јык толо болды. Мындый ок јараш јайаан эҥир Чамал аймакта Бешпелтир јуртта ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧтти. Тӧрӧл аймагы, јерлештери Лариза Михайловнаны бийик кеминде уткыды, кӧдӱрди.\nЭл театрда ӧткӧн кӧдӱриҥиде Лариза Лебедеваны ыраактаҥ-јууктаҥ келген кӧп улус уткыды. Чындап та, су-алтай ӧзӧктӱ, јылу, эрӱ, кеберкек, јалакай эпшиниҥ најылары, нӧкӧрлӧри, кожо иштеп јӱрген улузы јайаан эҥирге акту кӱӱндеринеҥ амадап келип уткыганы јакшы. Кижиниҥ ижин албаты баалаар дегени шак бу эпшиге сӱреен эптӱ келижет. Бӱткӱл республиканыҥ, калыктыҥ культуразыныҥ ичкери ӧзӱмине иштеп јаткан ижи тыҥытту. Лариза Лебедеваныҥ ижиниҥ турултазын кӧрӱп, Алтай Республиканыҥ бийик кайралыла, «Таҥ Чолмон» («Утреняя Звезда») орденле, кайралдаза јолду болор эди деп шӱӱлте эдерге јараар. Республикада мындый бойыныҥ ижиниҥ устарын кӧдӱрери, олорды јӧмӧӧри каруулу керек ине.\nКӱски јараш эҥирде Алтай Республиканыҥ кеендигиниҥ устарыныҥ кӱӱлик уткуулдары, алкыш-сӧстӧри, сыйлаган чечектери Лариза Лебедеваны албаты тоогонын, баалаганын, оморкогонын керелегени деп айдар керек.


Ноябрь 2018 - Страница 7 из 10 - altaicholmon\nJаан jаштуларга текшилей аjару\nКӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Башкаруныҥ чазы ӧтти. Ӧткӱрилери јаҥжыккан бу јуунда «Алтай Республикада јаан јаштуларды медицина ла јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеери керегинде» сурак кӧрӱлди. Ондо Алтай Республиканыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча\nБалага болушты эртеде jетирзе…\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозында кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияныҥ туружаачыларыла таланыҥ ӧрӧ адалган министерствозыныҥ опека ла попечительство аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Аруна Яйтакова, аргалары кирелӱ балдардыҥ су-кадыгын орныктырар республикан тӧс јердиҥ јааны Нелли Езенева ла тӧс јердиҥ иш аайынча инструкторы Татьяна Бырышкакова Челябинскте сыгын айдыҥ 5-7 кӱндеринде\n«Россияныҥ улу аттары»\nСергей ТЕМЕЕВ, журналист – «Россияныҥ улу аттары» деп ӱлекер башталарда, бистиҥ биледеҥ тӧрт кижи бойыстыҥ ӱндеристи алтай албатыныҥ улу уулы Григорий Чорос-Гуркин учун Интернет ажыра бердис. Григорий Ивановичтиҥ ады-јолы баштапкы ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧдӱп, финалга чыга берген деп иженедим. Ӱлекерге кийдирилген ончо улустыҥ ортозынаҥ јӱк ле бу кижиниҥ адын сок јаҥыс аэропортыска берерге јараар деп бодойдым.\nБюджетти – баштапкы кычырышта\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ 38-чи сессиязы кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн. Ондо текши 15 сурак кӧрӱлген. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Наталья Екеева, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле депутаттардыҥ каладагы ла аймактардагы Советтериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин\nКӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде «Единая Россия» политический партияныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ конференция-јууны ӧткӧн. Анда ӧдӱп јаткан јылда эдилген ишиҥ уч-турулталары кӧрӱлген. Конференцияныҥ туружаачылары анайда ок «Единая Россия» партияныҥ Москвада ӧдӧтӧн ХVIII съездине барып туружатан делегатты талдагандар ла партияныҥ тергеелик политсовединиҥ составында јаҥыртулар эткен. Конференциядаҥ озо «Единая Россия» бастырароссиялык политический партияныҥ тергеелик политсовединиҥ јууны ӧткӧн.\nА. Бердников форумда куучын айткан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱчӱрген айдыҥ 8-9 кӱндеринде Казахстанныҥ Петропавловск калазында Россия ла Казахстан ортодогы тергеелик колбуларга учурлай ӧткӧн он бежинчи форумда куучын айткан. «Казахстан ла Россия ортодогы туризмди ӧскӱрериниҥ јаҥы эп-аргалары» деп адалган јуунда эки ороонныҥ президенттери Владимир Путин ле Нурсултан Назарбаев турушкандар. А. Бердников форумда кӧрӱлип јаткан сурак Алтай Республикага јуук ла\nОйын ажыра тӱӱкизиле танышкан\nБыјыл Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Сталинградтагы јуу-согуштыҥ 70 јылдыгы темдектелет. Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ бастырароссиялык кыймыгузы ого учурлай тӱӱкилик квест-кып деген ӱлекерин бистиҥ тергеебистеҥ баштады. Бу ӱлекердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде Албатылар најылыгыныҥ туразында ӧтти. Тӱӱкилик квест-кып деген ӱлекер бу јылдыҥ кочкор айында Волгоград калада иштеп баштаган. Оныҥ ачылтазында орооныстыҥ президенти Владимир Путин турушкан.\nДороги надежд столицы региона\nГорно-Алтайск — столица Республики Алтай — один из самых чистых, уютных и удобных для проживания городов России. Это единственный город в нашей республике. Он находится в межгорной долине рек Майма и Улалушка, где доля частного сектора, составляющая большую часть, находится в гористой местности. Именно эта георафическая особенность доставляет немало проблем с дорогами. «Путинский» ТРОТУАР Состояние\nСенаторы приняли участие в Международном форуме\nВ Астрахани в рамках Всероссийской акции «Россия – территория «Эколят – Молодых защитников Природы» и природоохранных социально-образовательных проектов «Эколята – Дошколята», «Эколята» и «Молодые защитники Природы» прошел Международный форум «Эколята – Молодые защитники Природы Каспия и Нижнего Поволжья». В работе форума приняли участие заместитель председателя Комитета СФ по конституционному законодательству и государственному строительству, представитель от\nЗа 10 месяцев текущего года в Республике Алтай по вине нетрезвых водителей произошло 68 дорожно-транспортных происшествий, в которых 13 человек погибли и 84 получили ранения различной степени тяжести. За время рейдов полицейские проверили более 1400 единиц автотранспорта, выявили 153 нарушения ПДД, за которые составили в отношении водителей административные протоколы. В период с января по октябрь


Октябрь 2018 - Страница 6 из 10 - altaicholmon\nРозыгрыш среди подписчиков газеты\nМ. В. Чевалковтыҥ бу чӱмдемели јӱс јыл мынаҥ кайра бичилген. Чечен ле байлык эрмек-сӧзиле, учурыла ол бӱгӱнге јетире бисти кайкадат ла санандырат. Михаил Васильевич Чевалков 1817 јылда Бийск каланыҥ јуугында Карасу деген јуртта чыккан. Уулчак јети јаштуда билези Улалу јуртка кӧчӱп келген. Мында ол Алтай духовный миссияныҥ школына јӱрӱп, орус тилге, кычырарга ла бичиирге ӱрениип\nИш ӧмӧ-jӧмӧ ӧдӱп jат\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ jааны Леонид Щучинов ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери ле ӧдӱп јаткан јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди jарлап турубыс.\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни Алтай Республикада Эземниҥ кӱни деп темдектелет. Јылдыҥ ла бу кӱнде республиканыҥ тӧс калазында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереес-памятнигине улус чечектер салары јаҥжыккан.


31.07.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал про-грамма «Су-кадык» деп национальный ӱлекер аайынча ӧткӱрилет. Амадузы — специалисттерди јурт јерлерде иштеерине јилбиркедери. Бу программа озо баштап ондо јӱк ле јиит специалисттердиҥ туружарын темдектеген болгон. Је ӧткӧн јылда јаштары аайынча тудулар токтодылган, ченемелдӱ улусты бу ишке јилбиркедер јарамыкту айалга табылган. Онойдо ок ӱлекер јурт јерлерге ле оогош калаларга келип, мында\nБастыра телекей коронавирус југуш оорула тартыжарын улалтканча. Бистиҥ де тергееде бу ууламјыда иштер ӧдӧт. Медицинаныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ, полицияныҥ ишчилери, јаҥныҥ органдары бу оору таркабазын, оорыган улусты јазылзын деп, бастыра кӱчин салат деп айдар керек. Тергеебисте коронавирус југуш оорудаҥ эмденип алган улус бар. Олордыҥ бирӱзи Горно-Алтайсктаҥ Иван Анатольевич Бедюров. Оны эмчиликтеҥ јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде чыгаргандар.\nАлтай Республикада турист сезон кӧндӱгип калган. Туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱми ле курч сурактары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ туризмниҥ ӧзӱми, аргачылык, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей ТИМОШЕНСКИЙ айдат. —Бистиҥ республикага кӧп тоолу туристтер келип турганыла колбулу курч сурактар керегинде калганчы ӧйдӧ соцсетьтерде кӧп бичигилейт. Кезик улус бистиҥ тергеениҥ бастыра экологиялык уур-кӱчтерин\nСыгындардыҥ алтын мӱӱстерин кезери тӱгенди\nАлтай Республиканыҥаҥ ӧскӱрер бастыра ээлемдеринде мӱӱс кезер иштер тӱгенген. Тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, 2020 јылда 23264 эжер мӱӱс кезилген, мынызы, 2019 јылдыйына кӧрӧ, 4671 эжерге кӧп. Кайда да 117 тоннага јуук чий мӱӱстер алынган. Бу кӧргӱзӱ, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 15 тоннага кӧп болуп јат. Бир аҥнаҥ кезилген эҥ ле уур мӱӱс Оҥдой аймакта


Июль 2020 - Страница 12 из 13 - altaicholmon\n«Јондык шиҥдеечилер турумкай ла нак иштегендер»\nНајылыктыҥ туразында Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталарды јарадар сурак аайынча текшироссиялык ӱнбериштиҥ тергеедеги турулталары керегинде пресс-конференция ӧткӧн. Ондо Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи Андрей Ищенко, Алтай Республиканыҥ Талдаачы комиссиязыныҥ аппарадыныҥ баш специализи Галина Аникина, «Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик исполкомыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Татьяна Щеголькова, Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ аппарадыныҥ башкараачызы Артур Сабин, Алтай\nТергееде ЕГЭ башталганын шиҥдеп кӧргӧн\nБирлик государственный экзаменди ӧткӱрериниҥ кӱнинде, јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде, Россияныҥ ӱредӱлик аайынча министри Сергей Кравцов Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болгон. Ол тергеениҥ башкараачызы Олег Хорохординле кожо В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда, ЕГЭ ӧткӱрер пункттардыҥ бирӱзинде, болгон. Ол кӱн выпускниктер информатикала, јетирӱ-коммуникационный технологияларла экзамен табыштырган. Тергеениҥ башчызы республикада мындый 14 пункт тӧзӧлгӧни, олордо\nБилимде де, ӱредӱликте де ады-јолы јарлу\nАлтай Республиканыҥ јарлу билимчи-тюркологы, филология билимдердиҥ докторы, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи А. Т. Тыбыкова оору-јоболдоҥ улам амырап калганыла колбой оныҥ эземин кереестеген бичимел јарлалат. Алтайдыҥ јаркынду, кӧгӱс кӧрӱмдӱ эпшилериниҥ бирӱзи филология билимдердиҥ докторы, Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразыныҥ профессоры Александра Тайбановна Тыбыкова 1935 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 26-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ\nЗаводто јаҥы иштер башталган\n„Чой аймак“ муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Михаил Маргачев аймактыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40 јылдыгыла колбой ӧткӱрилип турган керектер керегинде куучындап, экономикада тегин эмес айалганы јакшы јанына кубултар иштерге ајару эткен. Ол тоодо аймактыҥ экономиказында айалганы јарандырар иштерге инвесторлорды јилбиркедип тартары болуп јат. Темдектезе, Чой аймактыҥ Сейка јуртында бойыныҥ ӧйинде тудулган волластонитовый заводто јаан таш-кумак (щебень) эдер ишти\nВладимир Путин Конституцияга кубулталардыҥ учуры керегинде куучындаган Эл-јонныҥ текшироссиялык ӱнбериш тушта РФ-тыҥ Конституциязына јараткан кубулталар государственностьты бектеер ле ороонго ондор јылдарга ичкери ӧзӧр айалгалар тӧзӧӧр арга берет. Ол керегинде РФ-тыҥ президенти Владимир Путин «Россия-1» телеканалдыҥ «Москва. Кремль. Путин» деп программазында интервьюда угускан. «Бис бӱгӱнги Конституцияда кубулталарды јарадып, чын эдип јадыс деп бек сананадым» — государствоныҥ\nИван Белеков окажет помощь коллективу ботанического сада\nДепутат Государственной Думы, координатор партпроекта «Единой России» «Культура малой Родины» в рамках региональной недели посетил Горно-Алтайский ботанический сад. Директор учреждения, кандидат биологических наук Алтынай Ачимова обратилась к парламентарию с приглашением посетить данное уникальное место, а также обсудить насущные вопросы. По словам Алтынай Алексеевны, коллектив ботсада изучает редкие и исчезающие виды растений, обеспечивает сохранение бесценного генофонда\nРодион Букачаков провел дистанционный прием граждан\nДепутат Государственной Думы, координатор партпроекта «Единой России» «Российское село» Родион Букачаков провёл дистанционный прием граждан по вопросам защиты трудовых прав граждан. Представитель одного из крупнейших питомниководческих хозяйств в Сибири «Опытная станция «Горно-Алтайское» обратился с вопросами организации поставок продукции и порядке трудовых отношений. В связи со сложной эпидситуацией, в предприятии возникли проблемы реализации продукции. В составе\nИван Белеков: Изменения в Конституции напрямую повлияют на укрепление государственного устройства России\nДепутат Государственной Думы, член Президиума политсовета регионального отделения «Единой России» Иван Белеков прокомментировал принятые изменения в Конституцию Российской Федерации Приводим текст обращения полностью: «Вчера в нашей стране произошло поистине историческое событие — голосование по внесению поправок в Конституцию Российской Федерации. Речь идет о будущем России, в том числе ее незыблемой части — Алтая. В Конституции\nТатьяна Гигель поблагодарила жителей Республики Алтай за участие в голосовании по поправкам в Конституцию РФ\nСекретарь регионального отделения «Единой России», член Совета Федерации Татьяна Гигель отметила, что завершилось одно из самых значимых событий в жизни страны — голосование по внесению поправок в Конституцию Российской Федерации. По предварительным данным, на участки пришли свыше 83,5 тысяч избирателей, что составляет более 51,4% населения республики. За поправки в Конституцию проголосовало свыше 66,1% избирателей. Данные


17.08.2018 - altaicholmon\nРоссийским любителям истории это имя практически неизвестно, а если и известно, то более всего — в связи с борьбой М.В. Ломоносова против так называемой «норманской» теории происхождения Древнерусского государства, одним из «отцов» которой и был Герард Фридрих Миллер. Тем не менее, в 2005 г. международное научное сообщество широко отметило 300-летний юбилей со дня рождения немецкого\nМедаль чемпионата Росии WorldSkills 2018 у алтайской студентки\nС 2019 года будет расширен список льготников, получивших право на компенсацию. В конце июля соответствующий закон подписал Владимир Путин. Таким образом региональные власти получили возможность полностью или частично освобождать от уплаты взносов за капитальный ремонт семьи, в которых проживают неработающие пенсионеры в возрасте от 70 лет и инвалиды первой и второй групп. О принятых нововведениях\nАлтыннаҥ баалу Аба-Jыш тӧрӧлим…\nМайма аймактыҥ Сайдыс јуртында куран айдыҥ 11-чи кӱнинде Телекейдиҥ ӧс калыктарыныҥ кӱнине учурлалган байрам ӧтти.\nЭмчиликтерде — балдар ойнойтон кыптар\nАлтай Республиканыҥ реабилитационный учреждениелеринде ле эмчиликтеринде балдардыҥ ойнойтон кыптары кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Талада килемјиниҥ «Система» ла «Детский мир» фонды мындый кыптарды мынаҥ озо јылдарда база ӧмӧ-јӧмӧ ачкан.\nТалдаштардыҥ турулталары кемде де серемји артырбас учурлу\nJуукта Новосибирскте РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирь федерал округта чыгартулу кижизи Сергей Меняйлого башкарткан координационный јуун ӧткӧн. Анда 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 9-чы кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда јаҥныҥ органдары округтыҥ субъектериндеги талдаштар ӧткӱрер камыстарга болуш јетирери аайынча сурактар кӧрӱлген.\nJӱгӱр, ойно, калы… — кыймыктан, ветеран!\nКуран айдыҥ 10-11 кӱндеринде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ спартакиадазы ӧтти. 10-чы кӱнинде дезе, «Спартак» стадиондо оныҥ ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ чӱм-јаҥ болгон. Бастыра аймактардыҥ командалары стадионныҥ тӧс каалгазыныҥ јанында јуулган, олор кӧдӱриҥилӱ парадка белетенгилейт. Оноҥ ло, спортивный марш ойноп баштаарда, олор бирдеҥ-бирдеҥ стадионныҥ трибуналарыныҥ алды јанындагы јалаҥга ууландылар, Парадтыҥ эҥ алдында баратан јаҥ ветерандардыҥ мынаҥ озо


28.08.2020 - altaicholmon\nПо итогам федерального этапа всероссийского конкурса проекта «Историческая память» на лучший школьный музей, уголок или комнату памяти Великой Отечественной войны историко-краеведческий музей Сейкинской средней школы занял второе место по Сибирскому федеральному округу. В конкурсе приняли участие 3176 школ. Победители получат по 500, 300 и 200 тысяч рублей за первое, второе и третье места соответственно. Отметим,\nИ что изменится в дальнейшем По данным социологических исследований, тема здравоохранения остается в топе. И связано это теперь не только с существующими проблемами в отрасли, но и с пандемией – она ожидаемо обострила запрос людей на качественную медицинскую помощь. Эксперты отмечают, что если раньше люди в основном говорили о нехватке врачей, отсутствии необходимого медицинского оборудования,\nКилемји:«Ӱренип барарына болуш»\nАлтай Республиканыҥ јеринде килемјиниҥ «Ӱренип барарына болуш» деген акциязы 2020 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 24-чи кӱнине јетире ӧткӱрилген. Бу акция ӧдӧр тушта кирелтезиниҥ кеми ас ла кӧп балдарлу билелердиҥ, јадын-јӱрӱмниҥ уур-кӱчтерине алдырткан ла јонјӱрӱмдик болуш керексип турган билелердиҥ 1450 балазына гуманитарный болуш эдилген. Јылдыҥ ла куран айдыҥ 19-чы кӱнинде Гуманитарный болуштыҥ телекейлик кӱни\nКажы ла мӧш, кажы ла тобого кичеемелде болзо…\nАлтайыска сакылталу, ижемји салган кӱс келди. Јурт јерде амыр-энчӱ јуртап јаткан эл-јон мал-ажыныҥ азыралын јеткилинче-артыгынча белетеп алар деп, олуды, амыры јогынаҥ иштеп јадылар. Кӱски ишти тӱрген-тӱкей тӱгезип, арка-туу, тайга-таш јаар кузукка, «алтын-мӧҥӱндий акча-манатты јуурга» јаан-јаш меҥдеп јатканы јарт ине. Бу јуукта «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте (2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱни, №50) Ийин, Кичӱ-Ийин,\nИйделӱ элдӱ Инегенде «Ирбис» турбазада…\nАлтайдыҥ кайкамчылу ла јараш ар-бӱткени кӧп айылчыларды, туристтерди јилбиркедет ле кажы ла јыл олордыҥ тоозы кӧптӧп туру. Оҥдой аймактыҥ Инеген јуртыла, оноҥ ары Кадын сууны ӧрӧ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр, Кујурлу ла ӧскӧ дӧ јурттарына, јараш кӧлдӧрине, Ӱч-Сӱмерге јетире јол туристтердиҥ база бир амадаган јолы болуп јат. Тӧрт јыл кайра Чуйдыҥ ла Кадынныҥ сууларын кечире кӱрлер\nЈаҥарыс јайылып, Алтай ӱстиле учсын\nТатьяна Бошкуновнаныҥ башкарып јаткан тӧс јери онлайн ажыра «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп адалган фестиваль-маргаанды белетеп ӧткӱрет. Ол кычыраачыларга бойыныҥ башкарып јаткан тӧс јери, јайаан ӧмӧлиги ле фестиваль-маргаан керегинде мынайда куучындады: —Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јурты болор. Сары моолдордыҥ ук-тукумынаҥ болорым. Калада 2001 јылдаҥ бери јададым. 2019 јылдыҥ чаган айында «Ажу» деген этнокультуралык ӧмӧликти\nЈорыктап јӱрер «Кванториум» аймактар јаар атанар\n«Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деген федерал ӱлекерин бӱдӱрерге, 2019 јылда Алтай Республика «Кванториум» деп мобильный технопарк тӧзӧӧрине федерал бюджеттеҥ 17 миллион салковой кире акча алган болгон. Бу ӱлекерди бӱдӱрери Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайын тергеелик башкару јӧмӧгӧниниҥ шылтузында болгон. Былтыр кӱскиде Россияда мындый ок 15 технопарк иштеп баштаган,\nАПК-ныҥ продукциязын экспортко…\n2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 24-чи кӱнинде ороонныҥ президентиндеги стратегический ӧзӱм ле тӧс ууламјылу ӱлекерлер аайынча совединиҥ тӧргизи 2024 јылга јетире экспорттыҥ кемин 250 млрд доллар-га јетирерге темдектеп турган «Албатылар ортодогы кооперация ла экспорт» деген национальный планды јараткан. Бу нацӱлекерге 956 млрд салковой акча чыгарары темдектелет. Бу акчадаҥ 103,8 миллиард салковойы инвестпрограммаларда бичилип калган. Нацӱлекер аайынча\nЈаҥы ӱредӱлӱ јылла!\nКеен-јараш јай тӱгенип, быјыл чындап та јаан сакылтада болгон јаҥы ӱредӱлӱ јыл једип келди. Быјыл јаҥы ӱредӱлӱ јыл мынаҥ озо качан да болбогон айалгада башталып јат. Озо ло баштап, мындый айалга коронавирус оору текшилей таркаганыла, ол аайынча кирелендириштер болгоныла колбулу. Ӧткӧн ӱредӱлӱ јылдыҥ учында пандемиядаҥ улам кирелендириштер эдилерде, бистиҥ республиканыҥ 36 муҥ ӱренчиги ӱредӱлӱ программаларды


Јылдар ӧткӱре айдып саларга - altaicholmon\nБистиҥ энебис Лидия Кармановна Чекуракова Россияда граждан јуу ӧйинде чыккан. Алтай Республиканыҥ ӧс калыгыныҥ балазы бойыныҥ адазы керегинде кӧпти куучындайтан. Карган адабыс Карман Чекураков граждан јуу ӧйинде Алтайда тартыжуга чыккандардыҥ башкараачызы болгон. Ол каанныҥ черӱзиниҥ есаулы болгон, Георгиевский ӱч кресттиҥ кавалери Александр Кайгородовло кожо алтайлардаҥ ла орустардаҥ турган мылтыкту отрядтар тӧзӧгӧн. Бу улус тӧрӧлиниҥ Россия государствоныҥ ичинде автономиязы, кемнеҥ де камааны јок болоры учун јуулашкан.\nКем ол ондый – командир Карман Чекураков? Нениҥ учун Алтайда граждан јуу оныҥ адыла колбулу?\nОл Улаган аймактыҥ Чибит јуртында чыккан, ол тушта Томский губернияныҥ Бийский уездиниҥ јуртында. Архивтиҥ документтериле кӧрзӧ, Карман Чекураков алтай патриоттор Григорий Иванович Чорос-Гуркин, Аргымай Кульджин, Александр Кайгородов кирип турган Каракорумдагы биригӱниҥ баштаачыларыныҥ ла туружаачыларыныҥ бирӱзи болгон. Ол ӧйлӧрдиҥ керечилеринеҥ ле башка да аргаларла алылган јетирӱлерле болзо, бу улус совет јаҥга удура эмес, олор государстводо Алтайыныҥ автономиязы учун тартышкандар.\nА. Кайгородов бир ӧйдӧ А. В. Колчак адмиралдыҥ, јарлу флотоводецтиҥ, океанолог-билимчиниҥ таҥынаҥ бойыныҥ каруулында болгон. Је 1918 јылда А. Кайгородов оноҥ чыгартыртып, Алтайга јанган. Алтайда граждан јууны шиҥдеген тӱӱкичи, ГАГУ-ныҥ ректорыныҥ болушчызы\nВ. Поклоновтыҥ айтканыла, Кайгородов Чорос-Гуркинниҥ јӧмӧӧчизи болгон.\nКаракорумныҥ биригӱзиниҥ јакылтазыла ол мениҥ карган адам К. Чекураковло кожо 20 јылдарда башка уктулардыҥ (инородческие) отрядтарын тӧзӧп баштаган. Јартамалду куучындардыҥ кийнинде Чуй ӧзӧктиҥ алтайлары туруп чыккандардыҥ отрядтарына кӱӱнзеп кирип туратан. Олордыҥ тоозы јаантайын кӧптӧп, бир кезек 3 муҥга да једе берген болгон. Олор аттарлу, јуучыл јепселдерлӱ јаан ийде болгон. Ол отрядтарды акалу-карындашту Карман ла Товар Чекураковтор башкарган. Штабты А. Кайгородов башкарган. Олор бойыныҥ санаа-шӱӱлтелери учун јалтанбас тартышкан ла удурлажаачыларын канча катап јеҥген (Ак Боомдогы согуш).\nАттарла, аш-курсакла олорды алдында Карман канча катап болужын јетирген јурттардыҥ улузы јеткилдеген. Мениҥ карган адам бай, јакшы јадынду кижи болгонын ончозы билер. Ол эл-јонго Монголиядаҥ ла Кыдаттаҥ јӱзӱн-базын эдимдер, не-немелер экелип туратан. Онойдо ок Чекураковтор отогы ӧс калык ортодо јарлу ла тоомјылу улус болгоны база јаан камаанын јетирген.\nКарманныҥ ла Товардыҥ адазы Чекурак Быйланов деп аргалу-чакту, мал-ажы кӧп кижи болгон. Чуй ӧзӧктӧ тилмешчи де болуп кӧстӧлгӧн. Архивтиҥ документтеринде ол 1898 јылда баштапкы катап Алтайда Соок-Јарык деп јуртта (Инегенниҥ јанында) алтай балдарга школ ачкан. Ондо оныҥ беш балазы: Карман, Товар, Казат, Тымый, Тай ӱренген. Ӱредӱчи болуп Александр Кайгородовтыҥ јаан аказы Нестор Кайгородов иштеген. Карман ла Александр ол ло Соок-Јарыкта јууктада нӧкӧрлӧшкӧн. Чекурак Быйланов бойыныҥ школында кудайдыҥ јаҥын ӱредерге јараду берген.\n20 јылдардыҥ бажында, качан Алтайский крайды кызылдар алып алган тушта, Ойрот јери дезе «ару» арткан болгон. Туруп чыккандарда ол ӧйдӧ бойыныҥ амадузын бӱдӱрип ийер ижемји болгон. Иван Долгихтиҥ отрядыла согушта јеҥдиртип, акалу-карындашту Чекураковторго арткан-калган јуучылдарыла јажынып јӱрерге келишкен. Јербойыныҥ улузы олорды јаҥыс та сатпаган эмес, је не-немезиле де, јӧмӧшкӧн сӧстӧриле де болушкан. Олор туруп чыккандарга јеткерлӱ јерлер керегинде айдып, куучынду јерге аш-курсак салып берип турар болгон. Ол болуш бир калык болгон адында ла совет јаҥды јаратпай турган шылтактардаҥ улам эдилген. Кызыл отрядтар јербойыныҥ эл-јонын карам јоктоҥ кезип, тоноп ӧлтӱрген.\nОл туштардыҥ эҥ коромјылу кӱни кандык айдыҥ 10-чы кӱни болгон эди. Долгих деген кызылчерӱчил кӧп сананбайтан, ого олјого киргендер ончозы бандиттер ле ӧштӱлер деп чотолгон. Катанду јурттыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында кызылчерӱчилдер эл-јонды кырган. Долгих бойы ӱлдӱзиле улустыҥ баштарын кезе чапкан. Јуртта ый-сыгыт эмес, ӱй улустыҥ улуганы турган. Катандуныҥ јери андый калју ӧйлӧр кӧрбӧгӧн.\nС. Д. Афанасьева ӧрӧкӧнгӧ ол тушта 12 јаш болгон. Ол коркымчылу кӱн јаш кыстыҥ санаазына јаантайынга артып калган: «Бис, оок балдар, чеденге артылып, не болуп турганын баштап тарый оҥдобой, кӧрӱп турганыс. Кӧп улус јуулышкан, кан деп неме сӱрекей кӧп тӧгӱлген, коркымчылу болгон… Оноҥ бис айылдар сайын јӱгӱре бергенис». Јаан јаштулардыҥ айтканыла, Долгих маказы канып, калјуурып, кандалып калган ӱлдӱзиле ары-бери јаҥып, улустыҥ баштарын кезе чабып турган. В. Гришаев деген публицист (КГБ-дагы досье-керектеҥ, «Алтай» журнал, 1993 ј.) бичиген: «Казырлан-атыйланза, Долгихтиҥ оозынаҥ кӧбӱк чыгатан. Улусты ӧлтӱрген кийнинде анаар ла бир ородӧӧн чачып турар. Јуртта јаткандарды ӧлтӱрериле коркыдып, сӧӧктӧргӧ јууктабазын, јерлештерин јуубазын деп јакарып койгон болгон».\n1922 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнинде дезе Иван Долгихке эҥ бийик кайрал — Јуучыл Кызыл Мааныныҥ ордени табыштырылган. Оныла кожо мындый «једимдӱ» иш учун андый ок кайралды база алты ЧОН-овец алган.\nКатандуда улусты мынайып калју кырганы керегинде табыш текши Туулу Алтай ичинде угула берген. Кайгородовты јӧмӧгӧн Карман Чекураков, Бочкаревтор ло оноҥ до ӧскӧлӧри аҥылу молјулу бӧлӱктерле (ЧОН) учына јетире тартыжар деп шӱӱлтеге келген. Је ол ӧскӧ куучын. Туруп чыккандардыҥ отрядтары оодо соктырткан кийнинде Алтайда граждан јуу токунап барган.\nАда-энелер, тӧрӧӧндӧр граждан јууда корогондорын јууп салган текши сӧӧккӧ јӱк 30 јылдардыҥ кийнинде барган. Олорды албаты ӧштӱлери деп айдып, ады-јолдорын да адаттыртпай туратан. 20-30 јылдардагы граждан јуу Алтайыста мындый канду изин артыргызып салган.\nЈуу-согуштар Карман Чекураковтыҥ да билезине каршузын јетирген. Карманды арестовайтап саларда, оныҥ ӱйи ӱч балазыла артып, канча кыйын-шыраны ӧткӧн. Мениҥ карган энем Татьяна Андреевна Аргокованы арестовайтап, ӧгӧни алтын-мӧҥӱнин кайда јажырган деп тыҥ ла кыйнагылаган. Ол тушта карган энемде чууда бала болгон, ол мениҥ энем Лидия Кармановна. Эки ле айлу. Чибитте јаткан ӱй кижиниҥ ле бистиҥ тӧрӧӧн кижи Чекуракова Анна Сергеевнаныҥ эске алынганыла, ӧштӱлер эне кижини кыйнап, јаш балазын азыраарга бербей, оны ӧлтӱрип салар деп коркыткылаган. Кыйнашка чыдаш болбой, карган энебис јӱӱле берген. Оныҥ Инегендеги тӧрӧӧндӧри андый табышты угып, эки айлу балазын (энебисти) арчымакка сугуп, бойыныҥ айылына апаргылап алган. Карманныҥ арткан эки балазын база тӧрӧӧндӧрине аткарып ийген. Карманныҥ јаан кызы Анна Бичиктӱ-Боомдо чыдаган. Кижиге барып, ол ӱч бала азырап салган: Виктор Диянов, Валентина Паянтинова, Светлана Бушулдаева. К. Чекураковтыҥ оогош уулы јеткердеҥ улам јиит тужында јада калган.\nЈаш тужында арайдаҥ калган энебис јаанап-чыдап, Каштак Байдановко барып, айыл-јурт тӧзӧп, сегис бала азыраган: Леонид, Зинаида, Клара, Александр, Галина, Надежда, Јергелей, Ырысту. Леонидтеҥ ӧскӧзи ончозы эзен-амыр. Ада-энебис бастыра балдарын ак-чек таскадып, бийик ӱредӱ аларга болушкан. Энемди чыдаткан Тымый эјебис дезе 106 јаш јажаган. Карган энебис Т. А. Аргокованы онойып јазып болбогондор, ол уур оорудаҥ улам божогон.\nТергеебистиҥ кӧп улузы эмди де мениҥ карган адамды бандит деп чотойдылар. Је архивтеги јетирӱлер К. Чекураков ло А. Кайгородов, Г. И. Чорос-Гуркин чылап ок, база Каракорумдагы биригӱниҥ турчылары болгон деп кӧргӱзет. Учы-учында олор ӱчӱлезин актап салгандар.\nКажы ла албатыга бойыныҥ калык јилбӱлери эҥ учурлу. Онойып, 1991 јылда Валерий Иванович Чаптынов баштагандар Алтай Республикабысты тӧзӧгӧн. Ас та болзо, алтай калыгыс эмди де бойыныҥ республикалу болор тап-эригин корып јат. Каракорумдагы биригӱниҥ чындыгын ӧй кӧргӱзип салды.\nКорумдар јоголголокто, бу јерлер тӱзеде кыралалгалакта бис, Карман Чекураковтыҥ калдыктары, јажырылган, ӧскӧртилген ончо керектердиҥ аайына чыгып, карган адабыс керегинде чын јетирӱлерди чыгарып, айдып салар кӱӱнибис бар.\nКарман Чекураковтыҥ барказы\nАлександр ЧЕКУРАКОВ белетеген


Декабрь 2020 - Страница 7 из 16 - altaicholmon\nВласти Республики Алтай ввели с 15 декабря 2020 года по 15 января 2021 года запрет на массовые спортивные и праздничные мероприятия в связи с пандемией новой коронавирусной инфекции.\nЭҥ јиит федерал аэропорттыҥ једимдери ле келер ӧйи\nЈаҥар айдыҥ 16-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ аэропортында тӱгенип јаткан јылдыҥ турулталары ла тергееге кош тартар компания келгенине учурлай пресс-конференция ӧтти.\nУкла улалып келген байлыкла јилбиркезин…\nЭл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединде јаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде «ЭтНик: ПроДвижение» деген бастырароссиялык ӱлекер аайынча «Этникалык мода.\nАды-јолы тӱӱкиде артар\nЈаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентинниҥ чыккан-ӧскӧн кичӱ тӧрӧлинде, Кӧксуу-Оозы аймакта Амур јуртта, оны калганчы јолына ӱйдешкен граждан панихида ӧткӧн.\n«Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми»\nТожоҥтыда мини-футболдыҥ јалаҥы ла балдар ойноор площадка ачылды.\nВолонтерский центр «Единой России» продолжает оказывать помощь медицинским учреждениям, которые принимают пациентов с коронавирусной инфекцией\n«Единая Россия» включилась самым активным образом в преодоление тех трудностей, с которыми столкнулась страна в период борьбы с коронавирусной инфекцией — чрезвычайно важная вещь, сказал Владимир Путин во время Социального форума партии, который прошел 14 декабря.\nРуководитель общества инвалидов поблагодарила волонтеров за помощь\nНа прошедшем 14 декабря Социальном онлайн-форуме «Единой России» обсуждали лучшие региональные практики оказания помощи гражданам и медикам, а также инициативы партии по преодолению последствий пандемии.


Эрчимдӱ башкараачы, јалакай эне - altaicholmon\nЭрчимдӱ башкараачы, јалакай эне\nБӱгӱнги кӱнде телекей сӱрекей тӱрген тебӱле кубулат-ӧскӧрӧт. Ӧйлӧ кожо теҥ алтаарга улай ла ичкери ӧзӧр, бойын јакшы јаны јаар кубултар амадула иштеер ле ончо јаҥыга, јаҥыртуларга ачык ла јилбиркек болотоны сӱреен керектӱ. Бӱгӱнги бичимелдиҥ ээзи Урсулина Татинаныҥ јӱрӱмдик кычырузы «Кыймыктанган кижи кыр ажар», эмезе «Кыймыгы јогынаҥ — јӱрӱм јок». Ол једимдӱ, ачык јолду аргачы, балдары кӧп эне ле јарлу, танылу јондык ишчи. Ӱзеери ол сӱрекей кеберкек, керсӱ јиит келин, бойыныҥ чыккан-ӧскӧн кичӱ тӧрӧлин, Алтайын, недеҥ де артык сӱӱйт. Бойыныҥ калыгыныҥ тилин, культуразын, јаҥжыгуларын чеберлеп-корып алары, Алтайыныҥ ичкери ӧзӱми учун ӧзӧк-бууры сыстап јӱрет.\nБистиҥ республиканыҥ тӧс калазында Урсулинаны «Сити» деген кафе-бардыҥ ээзи, башкараачызы деп јаан-јаш јакшы билер. Бу јакшынак, эптӱ, јарык кафе-бар кӧп улустыҥ сӱӱген, јараткан јери. Ол 12 јыл мынаҥ кайра ачылган. Бӱгӱнги кӱнде Горно-Алтайскты «Сити» јогынаҥ сананып та болбозыҥ. Аргачы келин бойыныҥ турумкайыла, јана баспазыла, амадаганыла јаан эмес калада мегаполистиҥ ийдезин, тыныжын кӧргӱзип, јӱрӱмде иштедери чокым керек, алтам деп јап-јарт кӧргӱзип салды.\nШак бу керекте ченемелдӱ аргачыга Москвада бойыныҥ ӧйинде алган ӱредӱзи ле иштеги ченемели јаан болужын јетирген. Ол Россияныҥ Калыктар најылыгыныҥ университедин (РУДН) талдама бийик темдекле божодып, «калыктар ортодогы колбулар» деген специальностьты алган. Ол ло ӧйдӧ Урсулина кижиге барып, јаан кызын тапкан. Бойыныҥ билезиле Санкт-Петербургта јаткан, је 2005 јылда Татиндер Алтайына јанар деп шӱӱлтеге келген.\n— Качан эш-нӧкӧримди бери ишке кычырарда, бис бир де кичинек алаҥзыбай, тӧрӧлиске кайра бурулганыс — деп, Урсулина куучындады. — Кӧп улус алаҥ кайкап, бисти оҥдобогон: Питерде ӱч јыл јадып, бисте јакшы аргалар болордо, нениҥ учун кӧчкӧн болотон деп. Бӱгӱн мындый сурактар чыкпай турганы јакшы.\nКуучын-эрмегис ӧйинде олор кызычагын ла база ак-јарыкка келетен балдарын јаанактарыныҥ-тайдактарыныҥ јанында амыр-энчӱле, јылула, сӱӱшле, сӱӱнчиле толо айалгада ӧскӱрер, таскадар деп кӱӱнзегени, амадаганы керегинде ол ачыгынча айтты. Нениҥ учун дезе јаан калада кӧп сабазында кижиниҥ јуук улузыла, бойыныҥ культуразыла, тилиле колбулар јылыйат.\nОнчо ло энелер чилеп, Урсулинага бойыныҥ балдарын азырап, таскадып-ӱредери агару кереги болгон — јаан кызыныҥ кийнинеҥ ол уулчагын тапкан. Болчомдоры садикке барган кийнинеҥ јиит энениҥ алдына «нени эдетен?» деген сурак тура берген. Ол тужында алкы бойына ла керектӱ та нени де эдер керек деген кӱӱн-тап болгон. «Качан университетте јаан курстарда ӱренип турарымда, мен та кемге де иштебезим, бойымныҥ керегимди ачарым деп бек шӱӱп алгам. Је онызы кандый иш болотонын чокым јарт билбеген эмейим.\nЭш-нӧкӧримле куучындажып-јӧптӧжип, ол суши-барды ачып иштедер деп шӱӱген. Ол ӧйдӧ бу сурак кӱнниҥ сурагы болуп, курч турган — тергеениҥ тӧс калазында јопон курсак-тамакла колбулу бир де заведение болбогон».\nЭҥ баштапкы суши-бар\nУрсулинага јондык курсак-тамактыҥ јаҥы туразын ачарга оныҥ ӱренип јӱрген јылдарындагы иштеген ижи болушкан. Студент тужында јиит кыс, ада-энезине эмеш те болзо јеҥилте эдип, бош ӧйин суши-ресторанда иштеерге келиштирген. Ада-энезине дезе база бир кызын, Урсулинаныҥ сыйнызын, ӱредер керек.\nСуши-бар бойыныҥ нак командазыла сӱрекей јакшы јер болгон. Бӱдӱн-јарым јылдыҥ туркунына ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында ол кӧпкӧ ӱренген. Ижи једимдӱ аргачы јашӧскӱримге сӱӱген јилбӱзин бир де таштабазын, тасказын, иштезин деп бойыныҥ јӱрӱмдик јӧп-сӱмезин айдат. Айса болзо, ол јилбӱ келер ӧйдӧ тӧс ижи-профессиязы болуп айабас.\n2010 јылда тергеениҥ эл-јонына јаан сӱӱнчи болуп, Горно-Алтайскта «Сити» деген баштапкы суши-бар ачылган. Ол, јада-тура, беш столду оогош, эптӱ заведениедеҥ је ле деген элкем-телкем, јайым јер боло берген. Ондо ишмекчи туштажулар, корпоративтер ле о.ӧ. ӧткӱрилген. 12 јылдыҥ туркунына суши-барга башка-башка шылтактардаҥ улам бир јердеҥ база бир јерге кайда да ӱч катап кӧчӧргӧ келишкен болор. Је ӧктӧм, бекем ӧзӧктӱ, эрчими тыҥ башкараачыныҥ ла оныҥ чындык командазыныҥ шылтузында суши-бар кафе-бар болуп ӧзӱп јаранат. Бу кафе-барда јылдыҥ кандый ла ӧйинде улус кӧп.\n— Кафелердиҥ, ресторандардыҥ тыш јаны кандый болот не? Амтанду курсак-тамак, эптӱ, улус бар, айдарда, ончозы јакшы, јарамыкту болот по? Је «ич јанындагы кухня» керегинде кем де билбес — деп, Урсулина куучынын улалтат. — Мында дезе иштеер улустыҥ (кадрлар), сервистиҥ, курсак-тамактыҥ сурактары… Бис орой тӱнге јетире нон-стоп ээжиле иштейдис.\nЭҥ ле учурлузы — улус\nГорно-Алтайсктагы баштапкы кафе-бар сӱрекей јаан уур-кӱчтерге пандемия ӧйинде учураган. Је ол ӧскӧ заведениелер чилеп ок бӧктӧлбӧгӧн. Башкараачы озо ло баштап бойыныҥ ишчилерин ле чӧкӧтпӧс керек деп оҥдогон. Кандый да айалгада ончозында ижемјиниҥ одычагы ӧчпӧй кӱйген. Тӱҥей ле ончо неме ордына тура берер деген ижемји ийде берген.\n— Эҥ ле кӱчи — бойыҥныҥ ижиҥе, ӧмӧлигиҥе бӱдӱмјини, ижемјини јылыйтпазы. Керек дезе качан бойыҥ кезикте бойыҥа да бӱдӱнбей турган ӧй болзо. Је Алтай-Кудайга алкыш-быйан, ончо неме араайынаҥ келижип барды.\nКажы ла башкараачыда чылап, ондо бойыныҥ ордынчылары, администраторлоры. Шак олор «Сити» тӧзӧлгӧнинеҥ ала мында иштеп јат. Оныҥ учун јиит энениҥ графиги ныкта да болзо, эш-нӧкӧри Эжерле, балдары Тайанала, Айастанла, онойдо ок кичинек Анитала кожо болотон ӧй келижет, табылат. Олор акту кӱӱндеринеҥ јорыктап јӱргилейт, спортло тазыктырынгылап, јилбиркеп ӱренгилейт. Урсулинаныҥ бойыныҥ јилбӱлери — кырлар јаар барары, спорттыҥ бијелери, туулык чана.\n— Бойымныҥ билеме, эш-нӧкӧриме јӧмӧлтӧ-болужы, сӱӱген ижимде иштеп јӱргеним учун быйанду јӱредим. Онойдо ок «Ситиниҥ» јаан ла нак ӧмӧлигине кандый да айалгада чындыгы учун база јаан быйаным.\nAltai woman Урсулина\nОбщепитле колбулу ижинеҥ башка аргачы келинниҥ кӧп ӧйи јондык ишке барат. Качан Москвада ӱренип турарда, Алтай Республикадаҥ барган студенттердиҥ јерлежӱзиниҥ президенти болгон. Урсулина кандый ла ишти тӧзӧп, башкарып билериниҥ, кандый ла улусла текши тилди табып билериниҥ шылтузында тергеениҥ «Женщины Алтая» — «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организациязыныҥ башкараачызы С. Е. Полетаевала, тоомјылу эпшилер С. В. Тундиновала, Т. Н. Туденевала, Т. К. Бабрашевала танышкан. Шак бу улус тергееде эпшилердиҥ јаан кыймыгузын тӧзӧӧр иштиҥ чике бажында тургандар. Јиит аргачы бу организацияныҥ јашӧскӱрим бӧлӱгине кычырылган ла республиканыҥ адынаҥ Россияныҥ Эпшилериниҥ биригӱзинде болуп, ондо Е. Ф. Лаховала, ороонныҥ башка-башка талаларындагы турчыларыла туштажып куучындажарга келишкен.\n— Бу јаан ийделӱ организацияныҥ бӧлӱгиниҥ турчызы болгоным меге јаан ырыс. Ол бойына јашӧскӱримди акту кӱӱнинеҥ кычырат. Бу ишти мен јолду иш деп кӧрӧдим. Мен ӱйелер ортодогы колбулар учун. СЖР-дыҥ талалык организациязы јаҥыскан балдарын азырап јаткан энелерди, адаларды, ӧскӱс балдарды јӧмӧп болужары јанынаҥ јаан ишти ӧткӱрет. Мен бойым да ченемелимле ӱлежерге белен. «Алтайдыҥ эпшилериниҥ» јиит ӱйениҥ улузыла колбу тудаачызы болор аргам бар.\nУрсулина Инстаграмда бойыныҥ бӱгин Altai woman (Алтай эпши) деген никле апарат. «Ыраак аймактардагы аргачыларга болужар армадула ончо ло јетирӱлерди угарга, таныжарга чырмайадым. Јетирӱлер бӱгӱнги кӱнде јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи деп айдарга јараар. Темдектезе, меге бу јылдыҥ кандык айында Progect Management деген программа аайынча ӱредӱниҥ тӧс јериниҥ баштапкы бӧлӱк-потогына кирер ырысту учурал келишкен — деп, Урсулина куучындады. — Мында бизнестиҥ, јондыктыҥ, госслужащийлердиҥ чыгартулу улузы теҥ-тай ӱренген. Мында бойыныҥ ижиниҥ устарына, база проектный менеджменттиҥ шылтузында јаан једимдерге јеткен улузына јилбиркеткен сурактарды берерге сӱрекей јарамыкту арга, айалга болгон. Ӱредӱлӱ тӧс јер муҥ километрлерди ӧтпӧй јадып, мында ла телекейлик кемдӱ бийик, тереҥ ӱредӱ берет».\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ аргалары аайынча тӧс јердиҥ јӧмӧгӧниле ӱредӱлӱ тӧс јерди божоткондордоҥ ассоциация тӧзӧӧр шӱӱлте јарадылган ла оны Урсулина башкарат. Ол ӱренерге кӱӱнзегендердиҥ ончозын кычырып, олордыҥ нак командазына кожулзын деп баштанат. Шак ла биригӱде, ӱйелер колбузында, ачык-јарык болорында ченемелдӱ аргачы тергеениҥ ичкери ӧзӱмин кӧрӧт.\nЭрчимдӱ иштӱ башкараачы онойдо ок «Ару Алтай» деген ӱлекерде волонтер ло «Алтайдыҥ эпшилери» РОО-ныҥ турчызы Инна Муклаевала кожо тергеениҥ экологиязын ла ар-бӱткендик аргаларын, байлыгын корып аларында акту кӱӱнинеҥ туружат.\nАдакыда, Урсулинага једимдӱ јолыҥ јаантайын ачык болзын деп кӱӱнзеери артат.


Санитар ла эпидемиологиялык айалгалар — ајаруда - altaicholmon\nСанитар ла эпидемиологиялык айалгалар — ајаруда\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузы кандык айдыҥ 12-чи кӱнинде санитар ла эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш канайда ӧдӱп турган суракка учурлай ээчиде база бир јуунын ӧткӱрди. Анда су-кадыкты корыыр министерствоныҥ, республиканыҥ прокуратуразыныҥ, јондык палатаныҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ, садуныҥ организацияларыныҥ, гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ, туризмниҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузы турушкан. Jуунды Роспотретбшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јааны, республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучинов баштап ӧткӱрген.\nJуунныҥ туружаачлары 2018 јылдыҥ баштапкы кварталында бӱдӱрген иштердиҥ турулталарын кӧргӧн.\nРеспубликаныҥ баш государственный врачы «Ижистиҥ тӧс учуры ол ло бойы артып јат — деп темдектеген. — Бистиҥ служба бу јылдыҥ баштапкы кварталында, алдында ла јылдарда чылап ок, республикада санитар ла эпидемиологиялык айалгаларды јеткилдеериниҥ, эл-јонныҥ су-кадыгын кичееп тыҥыдарыныҥ кемин јабызатпай иштегендер. Бу ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрген иштердиҥ кӧргӱзӱлерин коомой эмес деп айдарга јараар. Jе биске јеткен једимдериске болорзынып отурарга арай ла эрте. Jастыҥ келгениле колбой салјалар «тирилип», улуска ла мал-ашка јаан каршузын јетирет. Быјыл туристтер Туулу Алтайга былтыргызынаҥ кӧп келери билдирип јат. Айдарда, бистиҥ службаныҥ ишчилерине јаантайын беленде болор керек.\nЛ. Щучиновтыҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузы тергеениҥ јаҥ корулаар органдарыла, јондык организацияларла, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱктериле јуук колбуда иштеп јат. Шиҥжӱ ӧткӱрер иштердиҥ кеми эмди, алдындагызына кӧрӧ, чик јок астадылган. Оныҥ ордына јартамалду иштер элбеде ӧткӱрилет. Бистиҥ тергееде потребительдердиҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ чыдуларын корыырын шиҥдеп, олорды јӱрӱмде толо бӱдӱрерин јеткилдеп турган јербойыныҥ органдары ижин федерал службаныҥ ээжилерине, федерал јасактарга тӧзӧлгӧлӧнип ӧткӱрип јат деп айдар керек.\nБу јуун-кычырыштарда Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ тӧзӧмӧл лӧ юридический иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Лямкина республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканын јӧмӧп, бӱткен иштерди чокым тоолор ажыра кӧргӱсти. Анайып, бу службаныҥ ишчилери быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында бастыра 176 шиҥжӱ ӧткӱргендер. Бу тоо, 2017 јылга кӧрӧ, 11 процентке ас. ²рӧ айдылган ӧйдиҥ туркунына план аайынча организациялар сайын 56 рейд болгон. Тургузылган планга ӱзеери база 120 шиҥжӱ ӧткӱрилген.\nШиҥжӱ-рейдтердиҥ ӧйинде јасакты бускан 935 учурал јарталган. Эҥ ле кӧп једикпестер аш-курсакла садышкан јерлерде, ашканаларда, ӱредӱлӱ заведениелерде ле су-кадыкты корыырыныҥ организацияларында темдектелген. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталарыла 214 протокол тургузылган. 53 протокол дезе јаргыныҥ органдарына аткарылган. Анайда ок 193 административный керек кӧрӱлген. 923 муҥ салковой административный штраф салынган. Jасакты бускандарга анайда ок башка-башка јаргылардыҥ чыгарган јӧптӧрин бӱдӱрерге база келишкен. Анайып, јаргыныҥ јӧптӧри аайынча 28 штраф салынган ла јасакты бускан улус 247 муҥ салковой штраф тӧлӧгӧндӧр.\nЭпидемиологиялык айалгаларды ла тап-эриктерди бускан учуралдарда казнага кайра 1153,6 муҥ салковой акча (98,6%) јандырылган. Jаргыныҥ органдары 8 объекттиҥ ижин токтоткондор. Jуунда республиканыҥ баш санитар врачы Л. Щучинов кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ишчилерин шиҥжӱ ӧткӱрер иштердиҥ 2017 јылда чыккан јаҥы бӱдӱмдериле таныштырган. Jуунда анайда ок Россия Федерацияныҥ Государственный Думазы 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 3-чи кӱнинде ӱчинчи адакы кычырышла Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилерине садуныҥ јерлеринде шиҥжӱлӱ закупкалар ӧткӱрери јанынаҥ јӧп јаратканы керегинде јетирӱ эдилген.


Кандый бир бузуштар јогынаҥ… - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеебисте јаан талдаштар ӧткӧн. Эл-јоныс Алтай Республиканыҥ башчызын ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаган.\nТалдаштар ӧткӱрер участокторго 77 муҥнаҥ кӧп кижи келген. Бу республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 47,8 проценти болуп јат.\n«Талдаштар» ГАС системада јарлалган јетирӱлер аайынча башчыныҥ талдаштарында јеҥӱни республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин алат. Бюллетеньдердиҥ јарымызынаҥ кӧби чоттолгон ло олордыҥ 58,82 проценти Хорохордин учун, КПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинде 31,87 процент ле ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софроновто – 8,92 процент.\nОлег Хорохординди эҥ тыҥ Турачак, Чой ло Кош-Агаш аймактарда јӧмӧгӧн (70, 67 ле 63 проценттеҥ). Горно-Алтайскта ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 56 проценти берген.\nОлег Хорохординди алтай јурттар база јакшы јӧмӧгӧн эмтир. Темдектезе, Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында ол учун ӱндерин 155 ӱнбереечи берген. Виктор Ромашкин ле Дмитрий Софронов Каспадаҥ 42 ле 5 ӱндердеҥ алган.\nАпшыйакту јуртта Хорохординди 113, Ромашкинди 30 ла Софроновты 2 ӱнбереечи јӧмӧгӧн.\nВиктор Ромашкин јаан јӧмӧлтӧни Оҥдой аймакта алган. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 44 проценти берген болзо, Улаган аймакта 40 лӧ Кан-Оозы аймакта 37 процент.\nДмитрий Софроновты анчада ла Майма аймакта эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 11,5 проценти берген.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарыныҥ талдаштарында беш проценттӱ барьерди беш партия ӧдӱп јат. Олор: «Единая Россия», КПРФ, ЛДПР, «Родина» ла «Справедливая Россия». Озолондыра кӧргӱзӱлерле, «Единая Россияны» 34,1 процент, КПРФ-ты — 29,6, ЛДПР-ды — 11,98, «Родинаны» — 5,33 ле «Справедливая Россияны» 5,32 процент ӱнбереечилер јӧмӧгӧн.\nТалдаштарда турушкан «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» 3,7 процент алган, КПСС – 2,69, «Патриоты России» – 2,16, «Яблоко» 0,91 процент алган. Бу озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nБу парламентте 11 мандат бирлик округ (партийный тоолом) аайынча, база 30-ы бир мандатту округтар аайынча ӱлештирилер. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 19, КПРФ јӧмӧгӧн тӧрт, «Патриоты Россия» јӧмӧгӧн бир ле «Справедливая Россия» јӧмӧгӧн бир кижи јеҥӱ алган. Анайда ок јеҥӱчилдердиҥ тоозында талдаштарда таҥынаҥ турушкан беш кижи барып јат. Бу окылу эмес, озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nОкругтарында јеҥӱчил болуп клееткендердиҥ тооломы мындый:\nТалдаштар ӧдӧр кӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ишчилери Горно-Алтайскта талдаштар ӧткӱрер участковый кӱреелердиҥ бир кезигинде болуп, ӱнбереечилердиҥ санаа-шӱӱлтезин база уккан.\nТаукен Яйтынов: «Мен сананзам, бу талдаштарда, азыйгызына кӧрӧ, тыҥ тартыжу болуп јат. Бастыра ла аймактарда башка-башка санаалар, улустыҥ санаа-кӱӱнин кайдаҥ билетен. Талдаштарда текши албаты туружып јат. Је уч-турултазы кандый болотонын ӱнбериштиҥ кийнинеҥ кӧрӧтӧн турубыс».\nАйана Укачина: «Бӱгӱнги талдаштар бийик, јакшы кеминде ӧдӱп јат деп сананадым, бӱдӱп јадым. Келер ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ башчызы аайлу-башту кижи болор, јаҥыс ла бойы керегинде эмес, албаты керегинде сананар, республикабыстыҥ ӧзӱмин бийиктедер деп, акту кӱӱнимнеҥ иженип турум. Ол јурт ээлемди кӧдӱрер, кажы ла кижи иштӱ болорын јеткилдеер, јердиҥ сурагын ајаруда тудар учурлу. Республиканыҥ јери садылбас, мында јаткан албатыныҥ јери болзын деп сананадым. Анайда ок јаҥы башчы алтай тилдиҥ сурагына јаан ајару эдип, оныҥ учурын бийиктедер деп иженедим».\nЕвгений Туденев: «Талдаштардыҥ кампаниязы јакшы ӧткӧн деп сананадым. Мен бойым элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларда иштеп турган кижи байа телекӧрӱлтеде теледебаттарды ӧткӱрерин технический јанынаҥ јеткилдегем. Бу талдаштардаҥ, бастыра ла улус чылап, јадын-јӱрӱмниҥ јаранарын сакыйдым».\nТалдаштар ӧткӱрер 12-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Нина Зяблицкаяныҥ айтканыла болзо, олордыҥ участогына эҥирдиҥ 18:00 саадына јетире бастыра 1052 ӱнбереечи келип, ӱндерин берген. Бу участокто темдектеткен ӱнбереечилердиҥ текши тоозы 2467 кижи болуп јат. Эки сааттыҥ туркунына база да улус келер. Јаан јашту улус кӧп келет пе эмезе јииттер бе деген сурагыма «теҥ-тай» деген каруу алдым. Јаан јаштулар эртен тура кӧп келген болзо, јииттер тал-тӱштиҥ кийнинеҥ келип баштаган эмтир.\n13-чи участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ 53 проценти келгени керегинде талдаштар ӧткӱрер 13-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Наталья Русских айткан. Оныҥ темдектегениле болзо, бу учуралда јаан јашту улус кӧп болгон.\n8-чи участокто ӱнбериштиҥ учына јетире беш минут артарда киргем. Бу участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ текши тоозыныҥ 52 проценти келген деп айттылар.\n«Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ айтканыла, бу талдаштарда «Единая Россия» јакшы турулта кӧргӱскен. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, партия бастыра округтарда озолойт ло турумкай бийик турулта кӧргӱскен. Округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 21 кандидат јеҥӱ алган. Партия учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 34,18 проценти берген. Текшилей алар болзо, «Единая Россияныҥ» фракциязына республикан парламенттиҥ кӧп саба депутаттары кирер.\n«Улус ӱнбериште эрчимдӱ турушкан ла ӧткӧн талдаштарга јаан јилбӱзин кӧргӱскен. Эл-јонго јетирген јӧмӧлтӧзи учун, анайда ок «Единая Россияныҥ» талдаштар ӧткӱрер кампаниязында турушкан бастыра улуска, анчада ла партияныҥ турчыларына ла оны јӧмӧӧчилерге, агитаторлорго ло активисттериске быйаным айдадым. Бистиҥ алдыста ӧзӱмниҥ программазын ла јакылталарды бӱдӱрериле колбулу сӱрекей каруулу ӧй» – деп, В. Тюлентин темдектеген.\nПартияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына «Единая Россиядаҥ» кандидат Олег Хорохордин талдаштарда једимдӱ турушканын база темдектеген.\n«Тергеениҥ эҥ јаан јамызына бистиҥ кандидат 58,82 процент турулта кӧргӱзип, јеҥӱ алган. Мен ого Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында једимдӱ иш кӱӱнзейдим» – деп, Владимир Тюлентин айткан.\nКПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинниҥ айтканыла болзо, талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн.\n«Кажы ла участокто бистеҥ чыгартулу улус болгон. Талдаштар ӧткӧн кӱн бастыра айалга кем јок болгон. Је талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде агитациялар керегинде айдар болзо, кем де дебаттарда турушпаган, кем де талдаштар алдындагы туштажуларды ӧткӱрбеген. Бастыра ла туштажулар тергеениҥ башкараачызыла ӧткӧн туштажулардый болгон. Чындаптаҥ да теҥ-тай эмес айалгалар болгон» – деп, Виктор Ромашкин темдектеген.\nТергеениҥ эҥ јаан јамызына ӧткӧн талдаштарда турушкан база бир кандидат, ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софронов ӧткӧн талдаштарда јаан бузуштар темдектелбегенин айткан. «Талдаштардыҥ турулталарын чындык деп айдарга јараар» — деп, ол угускан.\n«Олег Хорохордин јеҥӱни алган ла мен оны акту кӱӱнимнеҥ уткыйдым ла ижинде једимдер кӱӱнзейдим. Талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде улустаҥ келген јакылталарды ол ајаруга алар деп иженедим» — деп, Дмитрий Софронов темдектеген.\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде јаҥыс ла Алтай Республикада эмес, је анайда ок орооныстыҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринде талдаштар ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс камызыныҥ председатели Элла Памфилованыҥ айтканыла болзо, бу талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер участокторыныҥ бирӱзинде де талдаштар чын эмес деп темдектелбеген.\n«Мынызы, ӱнбереечилердиҥ угускан кӱӱнин серемји алдына тургускадый кандый бир бузушты эм тургуза темдектебегенисти кӧргӱзет. Бис андый учуралдар керегинде эм тургуза нени де билбезис» – деп, Э. Памфилова айткан.\nЦИК-тиҥ јааны тергеелердеги коллегаларына ӱндерди чоттоор ишти шиҥжӱге алзын деп баштанган.\n«Ӱндерди чоттоор тушта бастыра ширтеечилер туружар, видеокамералар иштеер учурлу деп айдып салайын. Бастыра неме кӧрӱнер, јарт, ачык болор учурлу. Јажырар неме јок. Бу бӧлӱкте кандый да бузуштар болбозына иженедим» – деп, Элла Памфилова айткан. Ол анайда ок јербойындагы комиссиялардыҥ председательдерине бу иш учун олор таҥынаҥ каруулу болгонын темдектеген.\nТалдаштардыҥ окылу турулталары келер номерлерде јарлалар.


Оперштабтыҥ ээчий јуунынаҥ - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу неделениҥ бажында коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Јуун видеоконференция эп-аргала ӧткӧн.\nОперштабтыҥ јетирӱлери аайынча пандемия башталганынаҥ ала республикада ковидле 23386 кижи оорыган, 21041 кижи јазылган, 458 кижи божогон. Ӧткӧн неделе туркунына Алтай Республикада коронавирусла оорыган 356 јаҥы учурал темдектелген.\n«Тергееде улус ковидле оорыган учуралдар эмештеҥ астап баштаганы темдектелет, неделелер туркунына кӧптӧгӧниниҥ кийнинеҥ. Анайып, оорыган учуралдар 11,7 процентке јабызаган. Мынызы озо ло баштап Горно-Алтайскта ла Майма аймакта андый јаҥы учуралдардыҥ јабызаганыла колбулу. Горно-Алтайскта 140, Майма аймакта 52 кижи оорыган. Ӧткӧн неделеде оорыган улустыҥ текши тоозыныҥ 63 процент ӱлӱзи калага ла Маймага келишкен болзо, бу неделеде бу тоо 54 процентке јетире јабызаган» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу ок ӧйдӧ Турачак ла Чамал аймактарда коронавирусла оорыган јаҥы учуралдар билдирлӱ кӧптӧй берген. Ӧскӧ муниципалитеттерде кубулталар андый ла тыҥ эмес.\nТергеениҥ башчызы иштебей айылда отурган бир неделе ӧй божогонын, кӧп саба тергеелер, ол тоодо Алтай Республика, бу ӧйди оноҥ ары узатпаганын айткан.\n«Андый да болзо, айалга кӱч болуп артканча ла айалганы оҥдолторго, ооруныҥ таркаарын болдыртпазыныҥ эп-аргалары кату болор учурлу. Алтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала QR-кодтордыҥ системазы культураныҥ госучреждениелеринде иштеп баштаган. Бир неделедеҥ Горно-Алтайскта ла Майма аймакта иштеп баштаар. QR-кодты культураныҥ учреждениелерине (музейлер, театрлар, кинотеатрлар, библиотекалар), спорттыҥ учреждениелерине (фитнес-центрлер, спортзалдар, бассейндер), ашкарарыныҥ предприятиелерине (кафелер, барлар, ресторандар, пабтар ла о.ӧ.), конор тураларга, туристический базаларга ла кӧп улус јаттыргызатан ӧскӧ дӧ јерлерге кирерге QR-кодтор кӧргӱзер керек болор» – деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nАР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала тергееде кӧп улус јуулып турган бир кезек јерлерде QR-кодтор кийдиргениле колбой культураныҥ учреждениелери канайда иштеп турганы керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ темдектегениле, иштебеген кӱндерде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейге QR-кодло 176 кижи кирген, андый сертификаттары јок 39 кижи кирип болбогон.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга QR-код аайынча 137 кижи кирген болзо, 14 кижи вакцинаны тургустырганын керелеген справка, ӱч кижи ПЦР-тест кӧргӱзип кирген. Ӱч кижини кийдирбегендер. Эл театрда «Дирекция 3D» кинозалга 148 кижи кирер аргалу болгон, 52 кижини QR-кодторы јок деп кийдирбегендер.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Валерий Елыкомовтыҥ айтканыла, он моногоспитальда 623 орын тургузылган, олордоҥ 124 орын бош.\nОл анайда ок бу иштебеген кӱндерде коронавирустаҥ вакцина тургузары аайынча иш эрчимдӱ ӧткӧнин темдектеген. Бӱгӱнги кӱнге јетире прививканы 78913 кижи алган. Республикага «Спутник V», «ЭпиВакКорона», «КовиВак» ла «Спутник Лайт» деп тӧрт бӱдӱм бастыра 112 960 доза вакцина келген.\nКалада ла аймактарда вакцинацияныҥ 35 пункты иштейт, бир андый пункт МВД-ныҥ поликлиниказыныҥ структуразында тӧзӧлгӧн. Оҥдой, Майма ла Чамал јурттарда ӱч мобильный пункттар иштейт. Оноҥ ӧскӧ 33 мобильный бригада база ижин улалтат. Келер јуук кӱндерде Горно-Алтайскта садуныҥ «Горный» деп тӧс јеринде вакцинацияныҥ мобильный пунктын ачары темдектелет.\nОлег Хорохордин каланыҥ микрорайондорында вакцинацияныҥ ӱзеери мобильный пункттарын тӧзӧӧр арганы тапсын деп айткан.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире школдыҥ ӱренчиктери кӱски каникулдарда болгонын, профессионал ӱредӱлӱ организациялардыҥ студенттери дезе ӱредӱниҥ дистанционный аайына кӧчӱрилгенин темдектеген. Кӱски каникулдар ӧйинде Алтай Республиканыҥ јеринде балдардыҥ 22 садигинде 23 группа иштегенин ол база айткан.\nМинистрдиҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ 11 школдо 23 класска, он садикте 14 группага кирелендириштиҥ керек-јарактары кийдирилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, пандемия башталганынаҥ ала тергееде коронавируска 311 532 лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилери тергеениҥ организациялары ла предприятиелери коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча ээжилерди бӱдӱрип турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥдейт. Јыл башталганынаҥ ала 4992 объект шиҥделген, 1817 протокол тургузылган. Ӧткӧн неделеде 152 организация шиҥделген, 47 протокол тургузылган.\nЈуун ӧйинде АР-дыҥ башчызыныҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ле АР-дыҥ башкарузыныҥ аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Александр Сафронов ӧткӧн неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары эпидемияны болдыртпазыныҥ некелтелерин бузуп турган ба деп, 346 рейд ӧткӱргенин, илелелген бузуштар аайынча 58 протокол тургузылганын айткан.


Тӱк арчуулдарды канистрлерде... - altaicholmon\nРоссияныҥ тискинчизи Монголиядаҥ тӱк эдимдерди садып алала, олорды декларация јогынаҥ туйка ӧткӱрерге ченешкен. Ол бӧрӱктерди, арчуулдарды, перчаткаларды, тӧӧниҥ тӱгинеҥ тӱӱген курларды ла ӧскӧ дӧ эдимдерди канистрлерге тыктап алган эмтир.\nДекларацияда бичилбеген товарлардыҥ баазы 100 муҥ салковой кире, оны эмди айрып алар, тискинчи дезе, административный јанынаҥ каруузына тургузылар.


Иисус Христос — ол кем? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Иисус кайдаҥ келген?\nУлус Иисуска нениҥ учун тартылган? (МАТФЕЙ 11:29; МАРК 10:13—16).\nИисус кижи болуп јерге келердеҥ озо, теҥериде кӧскӧ кӧрӱнбес тын болуп јӱрген (Иоанн 8:23). Иисус Кудайдыҥ баштапкы јайааны болгон, арткан јайаандарын Иегова Иисусла кожо јайаган. Айдарда, Иегова јӱк ле Иисусты бойы јайаган (Иоанн 1:14, ЈТ). Анайда ок Иисус Кудайдыҥ јетирӱзин айдып турганы учун «Сӧс» деп адалган. (Укаа сӧстӧр 8:22, 23, 30; Колоссыдагыларга 1:15, 16 кычырыгар.)\n2. Иисус јерге нениҥ учун келген?\nКудай бойыныҥ Уулыныҥ јӱрӱмин теҥеридеҥ иудей укту Мария деп кыстыҥ ичине кӧчӱрип салган. Ол кижиге барбаган кыс болгон. Оныҥ учун Иисуста јердеги ада болбогон (Лука 1:30—35). Иисус јерге нениҥ учун келген? 1) Улусты Кудай керегинде чындыкка ӱредерге, 2) Кудайдыҥ табын, керек дезе кӱч те айалгада канайып бӱдӱрерин кӧргӱзерге, 3) толо кемдӱ јӱрӱмин «толынты эдип» берерге. (Матфей 20:28 кычырыгар.)\n3. Толынты нениҥ учун керек?\nТолынты — кижини ӧлӱмнеҥ айрыырга тӧлӧлгӧн баа (Чыгыш 21:29, 30). Кудай улусты карып, божозын деп кӱӱнзебеген. Бис мыны кайдаҥ билерис? Кудай баштапкы кижини, Адамды, кинчек этсе, ӧлӧриҥ деп озолондыра айдып салган. Айдарда, Адам кинчек этпеген болзо, ол качан да божобос эди (Башталганы 2:16, 17; 5:5). Агару Бичикте айдылганыла болзо, ӧлӱм телекейге Адам ажыра «келген». Оныҥ учун оныҥ ончо бала-барказы кинчектӱ болуп, учы-учында божоп јат. Айдарда, биске Адамнаҥ энчиленип алган ӧлӱмнеҥ јайымдаларга толынты керек болот. (Римдегилерге 5:12; 6:23 кычырыгар.)\nБисти ӧлӱмнеҥ јайымдаарга, толынтыны кем тӧлӧӧр аргалу? Качан кижи божоп калза, ол јӱк бойыныҥ кинчеги учун јӱрӱмин берет. Толо кемдӱ эмес улустыҥ кемизи де ӧскӧ улустыҥ кинчектери учун бойыныҥ јӱрӱмин берип болбос. (Сарын 49:7—9 кычырыгар.)\n4. Иисус нениҥ учун божогон?\nИисус биске кӧрӧ, толо кемдӱ болгон. Ол качан да кинчек этпеген, оныҥ учун ол бойыныҥ кинчектери учун эмес, је улустыҥ кинчектери учун божогон. Кудай бис учун Уулыныҥ јӱрӱмин берип, биске сӱрекей јаан сӱӱжин кӧргӱскен. Анайда ок Иисус Адазыныҥ сӧзин угуп, бистиҥ кинчектерис учун јӱрӱмин бергениле, биске база сӱӱжин кӧргӱскен. (Иоанн 3:16; Римдегилерге 5:18, 19 кычырыгар.)\n«Иисус нениҥ учун божогон?» деген видеоны кӧрӱгер.\n5. Иисус бӱгӱнги кӱнде нени эдип јат?\nИисус јерде јӱрерде оору улусты јаскан, божогон улусты тиргискен ле шыралап јӱрген улуска болушкан. Анайып ол келер ӧйдӧ Кудайга уккур улуска нени эдерин кӧргӱскен (Матфей 15:30, 31; Иоанн 5:28). Иисус божоп каларда, Кудай оны кӧскӧ кӧрӱнбес тын эдип тиргизип алган (1 Петр 3:18). Оныҥ кийнинде, Иисус Кудайдыҥ оҥ јанына отурып, Адазы ого бастыра јерле башкаратан јаҥды берерин сакыган (Еврейлерге 10:12, 13). Бӱгӱнги кӱнде Иисус теҥериде каан болуп отурат, оныҥ ӱренчиктери дезе, бу сӱӱнчилӱ јарды јердиҥ ӱстине јарлап јат. (Даниил 7:13, 14; Матфей 24:14 кычырыгар.)\nУдабас Иисус бойыныҥ башкарар јаҥын тузаланып, ончо кыйын-шыраны јоголтып, калју улустаҥ јерди арутап салар. Ого бӱдӱп, оныҥ сӧзин угуп турган улус јердиҥ ӱстинде, райда, јадар. (Сарын 37:9—11 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Иисус Христос — ол кем?\nfg 4 ур. 8—9 б.


Василий Башпаков: телекейде экинчи - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 19-24 кӱндеринде Грецияныҥ јебрен тӱӱкилӱ Лутраки деген калазында грек-рим кӱрешле ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. Бу телекейлик маргаандарда бистиҥ республикадаҥ ады-чуузы јарлу кӱрешчилер, бӱгӱнги кӱнде тазыктыраачылар Василий Башпаков ло Айдар Черепанов турушкан. 62 килограмм бескеде кӱрешкен Василий Васильевич јеҥӱлӱ экинчи јерди ойноп алган. Айдар Нӧкӧрович бойыныҥ бескезинде (70 кг) бежинчи болды. Бис 1990 јылдарда тергеебистиҥ ады-чуузын ороон, телекей кемине чыгарган ла коруган, эҥ једимдӱ кӧргӱзӱлерге јединген ле грек-рим кӱрешчилердиҥ тоозына кирген Василий Васильевич Башпаковко јолыгып, јайалталу спортчыла куучын-эрмек ӧткӱрдибис.\n— Василий Васильевич, элдеҥ ле озо Слердиҥ јеҥӱлерерди эске алып ийектер.\nАлтай албатыныҥ оморкодузы болгон Василий Башпаков 1990 јылдарда эҥ ле једимдӱ кӱрештӱ грек-рим кӱрешчилердиҥ тоозына кирген. СССР-дыҥ спортыныҥ узыныҥ норматив-некелтелерин 18 јаштуда 1988 јылда бӱдӱргенер. 1990 јылдарда – Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы, Россияныҥ чемпионаттарыныҥ мӧҥӱн ле кӱлер јеҥӱчили, СССР-диҥ Јуучыл Ийделериниҥ призеры, Россияныҥ Кубогыныҥ чемпионы, бастырароссиялык кӧп тоолу маргаандардыҥ јеҥӱчили. Швецияда, Финляндияда, Португалияда, Грецияда, Турцияда телекейлик маргаандардыҥ јеҥӱчили ле призеры. Таскадып-тазыктырган тазыктыраачы-ӱредӱчизи — тергеебистиҥ тоомјылу кижизи, ады-чуузы чыккан кӱрешчи Олег Александрович Шатин. Василий Башпаков кажы да ӧйдӧ грек-рим кӱрештеҥ туура јӱре берген деп билдирген болгон, је эмди ойто такып кӱрештиҥ јолына тазыктыраачы болуп кайра једип келгенерди кӧрӱп јадыс…\n— (Каткырат — ред.) Мен бӱгӱн Алтай Республиканыҥ РДЮСШОР-ында (Олимпийский резервтиҥ спортивный школы) кӱрешле тазыктыраачы болуп иштейдим. 16-17 јашту уулдарды грек-рим кӱрешчилердиҥ тӧс ӧргӧӧзи болгон «Баатыр» спортзалында тазыктырадым.\nБалдарла иштеер амаду канча јылдар ӧткӧн соҥында ойто кайра ойгонгоны база чын. Озо ло баштап бир баланы талдап алала тазыктырып кӧрӧр деп амаду тургузып, иштеп кӧргӧм. Је кӱрешчи кижиниҥ бойыныҥ салынып калган генетикалык тӧзӧлгӧзи ала койды деп айдар эдим. Эмди менде тазыктырынып турган балдар кӧптӧгӧн. Олордыҥ ортозынаҥ јайалталу, кӧргӱзӱлерге једингедий кӱрешчилер бойыныҥ јеҥӱлерине једип баштады. Кезигиле эмди де иштеер керек. Ӱредӱчи-тазыктыраачыныҥ учуры ла ижи мында ине.\nТекшилей алза, јаан једимге јеткедий јиит спортчылар кӧп. Ӧткӧн ӱч јылдыҥ туркунына јединген кӧргӱзӱлер база бар. 2020 јылда Сибирьдиҥ федерал округыныҥ маргаандарында Ажанаров Мерген ле Самойлов Лазарь призерлор болуп чыккан. 2021 јылда СФО-ныҥ чемпионадында Ойношев Ренат призер болды. Бу ла кӱрешчилер ӧткӧн јылдарда бастырароссиялык турнирлердиҥ чемпиондоры ла призерлоры болуп база чыкандар. Ренат Ойношев бӱгӱн Россияныҥ кадеттер ортодо јуунты командазына кирет. Ол Россияныҥ Кубогында ӱчинчи јер алган. Ренат Алуштада јуунты-сборлордо белетеништерди ӧдӱп, эмди Кабардино-Балкариядӧӧн сборлорго барарга јазанат.\nБисте тазыктырыныш бир де тутак јогынаҥ ӧдӧт. Сибирь, ороон кеминде кӧргӱзӱлер, једимдӱ јеҥӱлер кӱӱнзеп турган болзобыс, чокым амаду тургузып, иштенер керек, тазыктырынар керек. Мен мындый сӧстӧрди бойымныҥ ӱренчиктериме база чикезинеҥ айдадым. Кӱс, кыш туркунына бистиҥ ижис «Баатыр» спортзалда ӧдӧт. Јайгыда тазыктырулу сборлор Улаганда ла Инегенде амыраар турист база-јерлерде, Горно-Алтайскта ӧткӱрилет. Балдарла таскаду-тазыктыру иште сурактар јаантайын кӧп болуп јат. Мындый айалгада болужарга кӱӱнзеп турган улус бар болгоны сӱӱндирет. Бис олорго јаан быйан айдадыс. Мындый улустаҥ Соколов Акалай Васильевичти, Битешев Игорь Ивановичти, Бельбеков Евгенийди, Липунов Дмитрийди адап ийер эдим. Олордыҥ болуш-јӧмӧлтӧзинеҥ јуунты-белетеништерди тӧзӧп, маргаандарда туружып, јиит кӱрешчилердиҥ бар-јок сурактарын бӱдӱрип койор аргалу боло бередис. Јиит јеҥӱчилдерди тазыктырарында мындый јӧмӧӧчилердиҥ тоозы там ла кӧп болзо, јакшы болор эди.\n— Василий Васильевич, Слер кӱрештиҥ кебизине кайра келип, эмди бастыра кӱчеерди, јайалтагарды, ченемелеерди јиит ӱйеге берерге кӱӱнзегенер сӱреен оморкодулу темдек деп айдарга јараар…\n— Кижини јиит тужында таскадып, ӱредип салган улустаҥ кӧп керектер, јӱрӱмдик јолыҥды талдайтаныҥ камаанду артатанын эмди кӧрӱп јадым. Тазыктыраачым, јаан јолдорго чыгарган ла јӧмӧшкӧн ӱредӱчим Олег Александрович Шатин бӱгӱнги кӱнге јетире мени јӧмӧжип турганы јаан учурлу. Олег Александровичтиҥ шылтузында башкараачы иштиҥ, таҥынаҥ аргачыныҥ јолыныҥ кийнинеҥ ойто такып тазыктараачы ишке кайра келдим, эмди бойым балдар ӱредип јадым. Алдыста јаан амадулар тургузып, иштенип турганыс — бу кижиниҥ чике јӧмӧлтӧзинеҥ ле болужынаҥ. Кажы ла кӱрешчиде, тазыктыраачыда бойыныҥ амбиция-кӱӱни бар. Јаан јеҥӱлерге једетен деген мындый амаду-кӱӱн кандый да ӧйлӧр ажыра ӧчпӧй јат, там ары ӧҥжӱп кӱйет. Оныҥ учун тазыктыраачылар ӱренчиктерин спортчы јолында ӱйдежип, оныҥ кийнинде олордыҥ ӱренчиктериниҥ јолын јӧмӧжип-ӱйдежип турганы ол болор. Бӱгӱнги кӱнде менде тургузылган амаду јаҥыс — ороон, телекей кеминде чемпиондор тазыктырары. Бисти бойыстыҥ ӧйисте ӱредӱчилерис канайда ӱреткен, тазыктырган, кандый кӱӱн-тап, кӱч берген, мындый ок ишти эмди бис бӱдӱрер, балдарла ижиске берер учурлу деп бодоп јадым.\n— Спортто јединген једим албатыныҥ, тергеениҥ алтын кӧмзӧзине кирип, качан да ундылбайтан тӱӱкилик керек болуп артып калат. Бойыныҥ ӧйинде јаан једимдерге јеткен кӱрешчилер бӱгӱн ветерандар ортодо телекейлик маргаандарда туружып, тӧрӧлин ле тӧрӧл элин сӱӱндирип турганы сӱреен оморкодулу. Куучын Грецияда Лутраки калада ӧткӧн телекейлик чемпионат керегинде…\n— Ӧткӧн айдыҥ 19-24 кӱндеринде Грецияныҥ Лутраки калазында грек-рим кӱрешле ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. 39 ороонныҥ 600 кӱрешчизи алтын кайралдар учун тартышкан. 2020 јылда пандемиядаҥ улам бу чемпионат ӧтпӧгӧн, оныҥ учун быјылгы туружаачылардыҥ тоозы сӱрекей кӧп болды. Бистиҥ республикадаҥ маргаандарда мен ле Айдар Черепанов туруштыс. Сибирьди алза, Новосибирсктеҥ, Красноярсктаҥ кӱчтӱ кӱрешчилер турушкан. Текши кӧргӱзӱлерле болзо, чемпионатта баштапкы јерди Россия ойноп алды, экинчи јерде — Иран, ӱчинчи јерде — США. Мен Швейцарияныҥ, Польшаныҥ, Финляндияныҥ кӱрешчилериле кӱрештим. Баштапкы эки туштажуны 10:0, 6:0 тоолорло јеҥип алгам. Финалда тоо 4:5 болгон. Анайып экинчи јерди ойноп алдым. Айдар Черепанов бежинчи јерде.\n– Јажы јаандап калган кӱрешчилер телекейдиҥ чемпионадында, бастырароссиялык маргаандарда туружып, јеҥӱлерге јеткени бойыныҥ кӱчин, ченемелин ле узын база катап ченегениле, титул-аттарын ойто такып быжулаганыла тӱҥейлеш деп сананып турум…\n– Ветерандар ортодо чемпионаттар, маргаандар јаантайын ӧткӱрилген ле эмди де ӧткӱрилип јат. Мындый маргаандарда туружарга кӱӱнзеген спортчылар амадузына једер аргалу. Тӧрт-беш јыл кайра тергеебистиҥ тазыктыраачызы ла јарлу кӱрешчизи Вячеслав Георгиевич Кызлаков телекейдиҥ чемпионадын ойноп алган. Айдарда, кӱрешчилер јажыс кожулды, оорып турубыс деп айдынбай, спортчы јолын ветерандар ортодо маргаандарда улалтар аргалу. Мындый маргаандар карын да јакшы таскамал берип, спортчы кижини ойто орныктырып, јерине, форма-кеминге тургузып ийет. Алдында јылдарда јаан јеҥӱлерге јеткен соојыҥ кептӱ кӱрешчилерге бойын ойто такып ченеп кӧрӧтӧн, титул-аттарын быжулап кӧргӱзетен сӱреен јакшы арга деп айдарга јараар. Келер јылда телекейдиҥ ветерандар ортодо чемпионады Болгарияныҥ тӧс калазы Софияда ӧткӱрилер. Бу да марагаандардаҥ сӱӱнгедий кӧргӱзӱлер сакыыр аргалар бисте бар деп бодоп турум.\nРоссия кеминде ветерандар ортодо мындый маргаандар база ӧткӱрилип јат. Быјыл јаскыда Нижегородский областьта Бор деп атту калада «Ӱйелер ортодо колбулар» деген бастырароссиялык турнир ӧткӧн. Ондо бастыра ороонныҥ ветеран-кӱрешчилери турушкан. Мен бойымныҥ бескемде јеҥӱчил болуп чыккам. Сананзам, бистиҥ тергеениҥ једимдӱ кӱрешчилери болгон спортчылары мындый турнирлерде туружып, једимге једип, јиит ӱйеге јакшы тем болор аргалу. Бойыстыҥ алдыста јаан амадулар тургузып, једимге једерге турган болзобыс, ӱредӱчилер ле ӱренчиктер теҥ-тай иштеер учурлу.\n— 90 јылдарда бойоордыҥ алдыгарга тургускан амадулараарды эмди ӱренчиктереердиҥ алдына тургузадыгар деп айттыгар…\n— Кажы ла тазыктыраачы алдына јаан амадулар тургузып јат. Бойына канча ла кире бийик некелте, бу амадулардыҥ кеми бийик — кӧргӱзӱлер ончо ло кире болор. Оныҥ учун мен арткан да тазыктыраачы-ӱредӱчилерди јӧмӧжип јадым — бис јеҥӱчилдер таскадар учурлу. Ороон кеминде, телекей кеминде.\nЭҥ ле јаан амадубыс — олимпий чемпионды тазыктырып салары. Текши кӱчисти бириктирип, бой-бойысты јӧмӧжип иштезебис, бу амаду бӱдер аргалу. Туулу Алтайыс сӱреен байлык ла кӱчтӱ јер. Јебрен Алтайдыҥ ады-чуузы чыккан баатырлары соојыҥдарга кирген. Мындый бӧкӧлӧр эмди де бар, эмди де болор деп јадым. Јиит ӱйеге колды бош салбай, иштеер керек деп айдар эдим. Пъедесталдагы јеҥӱлерге јаҥыс ла эрчимдӱ иш, некелтелӱ тазыктыру экелер аргалу деп, биске тазыктыраачыларыс айдып туратан. Бу ла сӧстӧрди мен ӱренчиктериме айдадым.\n— Куучын-эрмегер учун јаан быйан. Ижигерде једимдер кӱӱнзейдис. Тургускан амадулараар бӱтсин. Бис эмди атту-чуулу кӱрешчи Василий Башпаковтыҥ ӱренчиктеринеҥ јеҥӱлер сакыырыс.\nPS: Василий Башпаковтыҥ адылу турнир-маргааны кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада «Јиит спартаковец» деген спортивный залда 16-17 јашту уулдар ортодо ӧткӱрилери темдектелген. Маргаандарда Новосибирсктиҥ, Барнаулдыҥ, Бийсктиҥ, Кузбасстыҥ калаларыныҥ кӱрешчилери туружар.\nАдакыда, Василий Васильевич ижиндеги јолында, балдарла таскаду-иште јаан болужын јетирген ле јетирип турган бастыра улуска быйанын айдат. Аҥылу быйанды эш-нӧкӧрине, таҥынаҥ аргачыга – Урсула Байкаловнага јетирди.


«Арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс...» - altaicholmon\n—Данил Яковлевич, Слерди јаан ла калыҥ биледе чыккан-ӧскӧн кижи деп уккам. Ада-энегер, кожо чыккандарыгар, бойыгар керегинде, кыскарта да болзо, куучындап берзегер?\n—1970 јылда бу ла Алтыгы Талду јуртта чыкам. Адам коболы сӧӧктӱ Яков Калтанович Кохоев деп кижи болор. Энемниє ады-јолы Зоя Илаптиновна. Ол майман сӧӧктӱ. Ада-энеде бастыра 5 кыс, 6 уул болгоныс. Мен деген кижи биледе 8-чи бала. Адам эзен-амыр. Энем дезе 2009 јылда божоп калган. 2015 јылда эки карындажым ак-јарыктаҥ база јӱре бергендер.\nАлтыгы Талдуда 3 класс божотком. 4-10 класстарда Каракол јуртта ӱренгем. Школды божодоло, тӧрӧл јуртымда колхозто иштегем. 1988 јылда черӱге баргам. Черӱдеҥ јанып келеле, мал-ашта иштегем. 1993 јылда колхоз јайрадыларда, карындаштарысла кожо фермер ээлем тӧзӧгӧнис. 2013 јылда талдаштарда Алтыгы Талдуныҥ эл-јоны мени јурт јеезениҥ јаанына тудуп алгандар.\n—Айдарда, мында ла чыккан, мында ла іскін. Акыр, куучын-эрмегис толо болзын деп, бир ле аай бойыгардыҥ билегер керегинде айдып ийген болзогор.\n—Бойым дезе 2 уул ла 1 кыс чыдадып јадым. Jааны уул, 23 јашту. Оогожына 18 јаш толор. Кызычакка 9 јаш. Эш-нӧкӧримниҥ ады-јолы Лариса Танзановна. Ол балдардыҥ садигинде таскадаачы болуп иштейт. Бистиҥ, Кохоевтердиҥ калыҥ одузына Бичиктӱ-Боом јурттаҥ келген.\n—Jакшы-јакшы. Эмди иш-тошко кӧчӧли. Jурт јеезениҥ јааны болорго кӱч пе?\n—Бу јамыда 2013 јылдыҥ куран айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала иштеп јадырым. Баштапкы ӧйлӧрдӧ сӱрекей кӱч болгон. Ченемел де, оєдомол до јокко јуук болгон ине. Карын, јурт јеезеде менеҥ озо иштеген Алексей Ялачинович Яилгаков јаан болужын јетирген. Jурттыҥ эл-јоны база тыҥ јӧмӧгӧн. Таныш эмес иш болзо, кайда ла андый эмей. Оныҥ учун јеҥил деп айдып болбозым. Jурт јерде јадын-јӱрӱм качан јик јок болгон эди.\nЭмди бежинчи јыл барып јат. Кажы ла кижиле ак-чек, эптӱ-јӧптӱ эрмектешкени, олордыҥ санаа-шӱӱлтезин лапту укканы бу иште јаан учурлу деп бодойдым. Jадын-јӱрӱмде кандый ла айалгалар болуп јат ине. Олордыҥ ончозын оҥдоп, ӧзӧгиҥ ажыра ӧткӱрзеҥ, бойыҥа да јеҥил болор. Бистиҥ јуртта 200 биле јадып јат. Албатызыныҥ текши тоозы дезе 622 кижи. Кӧп балдар азыраган 21 биле бар, балдар — 193, пенсионерлер 100 кижи, студенттер — 28. Бӱдӱретен иштер, аайына чыгатан сурактар кӧп. Ол јогынаҥ кайдаҥ болзын база.\n—Крестьян-фермер ээлемдердиҥ айалгазы кандый?\n—Jурт ээлем бисте јакшы ӧзӱм алынган деп айдар керек. Фермерлердиҥ мал-ажы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧйт. Бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла МТЗ-82 таҥмалу тракторлордыҥ тоозы туку 38-ке јеткен. Jуртта аҥ ӧскӱрип турган улус база бар. Алдында мындагы колхозтыҥ председатели болуп иштеген Олег Байрымович Ченчулаев аҥдар тудат. Арчын Иванович Албанчиновтыҥ билези база аҥдар азырайт. Бу кижи бу јууктарда оору-јоболдоҥ улам јада калды. Jе оныҥ баштап салган кереги токтобос деп сананып турум. Николай Эркенович Кыдыев база аҥ тудуп јат.\nКару ла Александр Кыдыевтер укту мал ӧскӱрет. Акалу-карындаштар Чехоновтор база јылкыларлу. Бу улустыҥ аттары аймак ла республикан кеминде болуп турган маргаандарда, Эл Ойында јаантайын јеҥӱлӱ јерлерге чыгат. Айвар Мамаков эки јыл мынаҥ кайра 200 муҥ салковойго укту айгыр садып алган. Укту мал тудуп ӧскӱрери бисте там ла элбеп јат. Фермер-крестьян ээлемдердиҥ тоозы дезе бисте 30-ка једе берген.\n—Jурт јеезе олорго кандый болуш јетирет?\n—Фермерлерге аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱги ажыра ӧлӧҥгӧ дотация-субсидия аларга болужадыс. Jе чынынча айтса, бистеҥ олорго оҥду ла туза јок (каткырат). Мал-аш ӧскӱрген аргачы улус карын биске болужат. Киребис ле аргаларыс андый турганда, канайдар.\n—Jе айса фермерлер керегинде айдып беригер…\n—Jуртта јылдыҥ сайын кӱрдиҥ јанында каток урулат. Бу иште эл-јон сӱрекей эрчимдӱ туружат. Олордыҥ ортозында биске бойлорыныҥ бензиниле, сӱркӱш-солярказыла, тракторыла, кирее-малтазыла болужып турган фермерлер ас эмес. Быјыл чаган айда бу катокто акалу-карындаштар Яилгаковтордыҥ сыйына учурлай хоккейле маргаандар ӧткӧн. Тошто Шабалинниҥ, Горно-Алтайсктыҥ, Шашыкманныҥ командалары тартышкан. Алтыгы Талду бойы 3 команда тургускан. Спортчыларды Яилгаковтордыҥ билелери бойлоры ла кӱндӱлеп азыраган. Jурт јеезеге бу тен айдары јок јаан болуш болгон.\n2000-2004 јылдарда чыккан балдар ортодо хоккейле маргаандарды база ӧткӱргенис. Jаҥыс та фермерлер эмес, је јурттыҥ эл-јоны бу да керекте сӱрекей эрчимдӱ турушкан. Хоккей ойноп турган балдардыҥ ада-энелери эт, калаш-боорсоктор быжырала экелгендер. Медальдарды ла грамоталарды јурт јеезе бойы белетеген. Республиканыҥ башчызы быјылгы јылды республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлаганын бис јаҥыс ла јарадып јадыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле маргаандар бистиҥ јуртта јаантайын ӧдӱп јат.\n—Ленин-Jолдый кичинек јурттарда јашӧскӱримди эрӱӱл јӱрӱм јӱрер јаҥ-ээжилерге таскадары, јаан калаларга кӧрӧ, чала кӱч ле болбой база. Слерде дезе спорттыҥ бӱткӱл «академиязы» иштеп јат. Куучындагар ла, угарга јилбилӱ.\n—Калак, улус кижини мактанып ла јат деп айтпазын. Jе бистиҥ јуртта спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле маргаандар, чындап та, јаантайын болуп јат. Jаҥы јылдыҥ алдында мини-футболло Соок Таадактыҥ сыйына учурлалган кышкы турнирди ӧткӱрип келгенистеҥ бери туку 20 јылдаҥ ашты. Ого 28-30 командадає ас эмес келет. Айдарда, маргаанда турушкан спортчыларды јаттыргызар ла азыраар керек. Байа ла фермерлерге баштанадыс. Калганчы јылдарда бисти бу маргаандарда койдыҥ эдиле Эркей Кыдыев јеткилдейт. Арткан улус акча-манатла болужат. Оныҥ учун јуртыстыҥ коомой ады качан да чыкпай јат.\nГородки деген ойын база ӧзӱм алынат. Маргаандарды дезе аймак кеминде Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай Боромзон Ялачинович Яилгаков баштап ӧткӱрет. Бу кижи койлорын кыжыла јакшы азыралда тудуп, кӱӱк айда биске база ла этле болужат. Бис оныҥ берген эдиле маргаанныҥ туружаачыларын тойо азырайдыс. Турнирге Кырлыктаҥ ла Шабалиннеҥ командалар келет. Быјыл городкини республика кеминде ӧткӱрерге турус.\nОк-јааныҥ маргаандары бисте база бар. Jӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Леонид Кахтуновты эмдиге јетире јоктойдыс. Jайалталу спортчы ла тазыктыраачы эзен јӱрерде, балдарды ок-јаага јакшы таскаткан. Ол јурттыҥ спортчыларын баштап, туку Омсктоҥ бери јӱрген. Ок-јаала маргаандар бисте Тӧрӧлин коручылардыҥ кӱнине учурлай ӧдӧт. Республикан федерацияныҥ јааны А. Сельбиков быјыл бу маргаандарды Горно-Алтайск јаар кӧчӱрерге сананган. Jе бис оныла јӧптӧжип, бу шӱӱлтени токтодып салдыс. Оны мынаҥ ары Леонид Николаевичтиҥ эземине учурлап ӧткӱрерге турус. Республикан учурлу турнир дезе јайгыда болор. Бу маргаандарда Сибирьдиҥ эҥ тыҥ ок-јаачылары туружары темдектелет.\n—Иште кандый уур-кӱчтер бар?\n—Комыдайын дезеҥ, уур-кӱчтер табыла ла бербей база (каткырат). Быјыл бистиҥ бюджетте 1 миллион 800 муҥ салковой акча салынган. Кемиле кӧрзӧбис, аймакта бу эҥ ле јабыс бюджеттердиҥ бирӱзи. Одын, кӧмӱр, бензин, запчасть алар, улуска ишјал тӧлӧӧр керек. Бир сӧслӧ, ӱзе керектер акча-манатта. Туразыныҥ јабынтызы чирип калган јурт јеезе аймакта јаҥыс ла бисте болбой. Jааш јааза, суу оныҥ потологынаҥ кӧндӱре агып јат. Фермерлерде бистиҥ јеезедеҥ артык кажаан-чедендер бар. Албаты-јон јурт јеезениҥ туразын јурттыҥ јӱзи деп, байла, јолду айдып јат. Jазагар, чыныктагар дежет. Jе бисте акча јок. Бу суракты аймакта 5-чи јыл улай кӧдӱрип јадым.\nJерлештердиҥ јадын-јӱрӱмин канайып јарандырар, оны канайып ичкери апарар, улусты неле јилбиркедер деген санаалардаҥ бачым айрылар јаҥ, байла, јок. Jе арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс. Кезик јӱктеҥ айрылып, јолдорды, библиотеканы аймак кеминдеги башкартуга табыштырдыс. Иште улустыҥ тоозын астатканы база качалаҥын јетирет. Jурт јеезеде экономист 0,5, бухгалтер 1, тискинчи 0,8 ставкаларда иштейт. Бисте анайда ок спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактарыла иштеп турган специалист бар. Бӱдӱретен иштер дезе баштаҥ ажыра. Бистиҥ јуртта аракы-чегенле уружып турган улус тыҥ ла јок, је орто-ортозында учурап ла јат. Ачу ашты чек амзабазын, ичпезин деп турганым јок, је аракыны киреледер керек. Албаты ол тушта кӧдӱрилер.\n—Балдардыҥ садигиниҥ, школдыҥ, медпункттыҥ айалгалары кандый?\n—Бистиҥ школ 11-чи класска јетире. Бӱгӱнги кӱнде анда 84 бала ӱренет. ФАП-та 3 кижи иштеп јат. «Койонок» деп садикке 44 бала јӱрет. Jуртта культураныҥ туразы, «Алып» деп спортзал бар. Олор јакшы иштегилеп јат.\nJуртта јылдыҥ сайын ак-јарыкка 10-12 јаш баладаҥ чыгат. Jаан сӱӱнчи 2017 јылда болгон эмей. Ол јыл јаш балдардыҥ тоозы јӱрӱмнеҥ барган улустыҥ тоозынаҥ кӧп болгон эди. Jӱрӱмнеҥ 4 кижи барарда, ак-јарыкка 10 бала чыккан. Беш баладаҥ чыдадып турган билелер база бар. Олор кӧп балдарлу билелердиҥ тоозына кирет. Лариса Якомаевна Ыжыкова ла Наталья Бадировна Меркитова «Быйанду Эне» деп медальла кайралдаткандар.\n—Данил Яковлевич, јылулар келип, тош кайылып баштады. Суу јаанап, эл-јонго качалаҥын јетирбес пе?\n—Быјыл бисте кар ас јааган. Оныє учун 2014 јылда болгон «чайык» јуртта база катап болбос болбой. Тӧрт јыл мынаҥ кайра Коротыныҥ суузы не аайлу јаан кӧдӱрилген эди. Суу ол тушта бастыра јалаҥдарды алып, 4-5 кӱрди агыза берген. Jазал иштерге акча чыгарыларда, кӱрлерди ойто јаҥыдаҥ кӧдӱргенис. Сууныҥ эки јарадын бийиктедип, дамба тутканыс. Ого 18 миллион салковой акча барган. Быјыл тош кайылып тӱшкелекте, оныҥ ӱстиле кенерте суу аккан. Карын, дамбалар аргадаган. Jаєыс эки јерде суу јуулган учурал болгон. Кӱрдиҥ јанындагы јараттарды казып, шаалган тошты ла сууны ол ажыра ӧткӱргенис. Jе текшилей алза, бистиҥ јурт јеезедеги айалгаларды быјыл кем јок деп айдарга јараар. Анайып ла јадырыс.\n—Jилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан быйан. Ижигер мынаҥ да ары једимдӱ болзын деп кӱӱнзеп турум.