Амыр Санаа — ойроттордыҥ калганчы кааны - altaicholmon\nКӧп јылдарга бистиҥ, Ойрот Каандыктаҥ — Джунгариянаҥ арткан улустыҥ: эмдиги алтайлардыҥ, калмыктардыҥ, монгол ло кыдат јеринде јаткан ойроттордыҥ тӱӱкизин тыҥ ла кӧп булгаган. Ол ӧйдӧ болгон кӧп керектерди ӧнӧйтийин ӧскӧ, тескери јанындӧӧн кӧргӱскен. Оной эдерге, ондый кӧрӱмдер тургузарга, Ойрот Каандык јууладып јоголтордо, јерин ле арткан улузын алган ороондорго керектӱ болгон.\nЈе калганы јирме-одус јылга Монгол, Кыдат јеринде ойрот укту, јаан, тыҥ билимчи-ученыйлар ӧскӧн. Орус ороондо, калмыктарда ла алтайларда, бойыныҥ јеткил ӱредӱлӱ, шиҥжӱчи-билимчилери чыккан. Ойрот укту тӱӱкичи-билимчилер ол болгон керектердиҥ аайына чыгарга, кӧп јылдарга бедиренип, ол ӧйдиҥ бар-јок архивтерин ле документтерин шиҥдеген.\nОлор кӧп јылдарга шиҥдей келеле, ойроттордыҥ тӱӱкизин, ондо болгон кӧп керектерди, ойротторды бурулап, ол тартыжуда јеҥген ӧскӧ албатылардыҥ јилбӱлерине келижер эттире эткен деп шӱӱлтелерге келгилеген.\nОлордыҥ бу иште эҥ јаан једимдери калганчы јылдарда болгон. Монголияныҥ ойротторы, билимчилер ле эл-јондык биригӱлер Монголияныҥ академия науказыла иштенип, французский академия наукала колбу туткан, французстар ажыра, Кыдаттыҥ Цинский империяныҥ 18 чактыҥ тал-ортозыныҥ, бастыра бар архивтерин јурукка согуп алган. Кыдат Цин империя ӱзе болгон учурлу керектерди кажы ла кӱн документировать эдетен јаҥду болгон. Ол болгон керектер керегинде, канайып манјы-кыдаттар ойротторды јоголткон, кандый ороондор, кандый јажытту дипломатический ойындар ӧткӱргени керегинде ондо кӧп неме бичилген. Монголияныҥ билимчилери ол документтерди канча јылга кыдат, манјы тилдердеҥ монгол тилге кӧчӱрген. Эҥ баалу, керектӱ материалдар јети јаан том болгон, эмди оны чыгаргылап јат. Ол документтердеҥ кӧп солун, кайкамчылу немелер чыгат. Бис, «Ак Буркан», «Алтай-Ойрот» биригӱлер, ӧткӧн јылдарда Монгол јерине барып, ондогы ойротторло јолугып, олордыҥ билимчилериле, эл-јондык биригӱлериле туштажып, эрчимдӱ иштенгенис. Анчада ла Монголдо јаткан ойрот албатыныҥ јаан билимчи-шиҥжӱчи, тӱӱки билимниҥ докторы тӧрбӧт сӧӧктӱ Нас Сухбатла, оныҥ ӱренчиктериле туштажып, кӧп лӧ эрчимдӱ иштенгенис. Олор кӧп солун јетирӱлер айткан эди: «Бу кыдат-манјы архивтерди канча јылга кӧчӱрдис, шиҥдедис, кӧп саҥ башка, азый бистерди ӱреткенине чек келишпес, кезикте торт тескери немелер чыгат. Кандый ӧскӧ ороондор Ойроттыҥ тергеезин јемирерине турушканын, кандый эп-аргаларла иштенген, кемдер нени эткенин бу документтер кӧп, оноҥ озо билбеген, јажытту кыймыгулардыҥ ла иштердиҥ аайына чыгар арга берет. Ол тоодо Амыр Санааныҥ кӧдӱрген тӱймеени јанынаҥ база кӧп солун неме чыгат. Эмди бис јарт аайлап јадыс, оны ӱзе болгон керектердиҥ бурулу кижизи эдип, манјы- кыдаттардыҥ јилбӱлериле эткен деп. Амыр Санааныҥ учурын, эткен керектерин јаҥынаҥ кӧрӧр ӧй келген» — деп, олор кӧп катап куучындаган эди. Олордоҥ уккан куучындарга тайанып, азыйдаҥ бери кычырган, јууган материалдарга тайанып, Амыр Санаа каан керегинде кезик немени бичип ийейин.\nАрам Викторович Кыпчаков 1979 јылда Оҥдой аймакта Кайырлык јуртта чыккан.\n1996 јылда республикан гимназияны божодоло, Читинский областьта Агинский Бурятский автономный округта буркан јаҥдулардыҥ кӱреезиндӧӧн — Агинский дацанда Агинский Буддийский Академияга ӱредӱге барган. Бийик кӧгӱстик ӱредӱлӱ (буддийский) бакалавр, оноҥ ӱредӱни магистр степеньле тӱгескен. Мӱргӱӱл јаҥнаҥ ӧскӧ, тӧбӧт, санскрит, монгол тилдер, тодо ӱзӱк бичик (азыйгы ойрот ӧйиниҥ бичигин), буркан јаҥныҥ философиязын ӱренген. Буркан јаҥла — философияныҥ билимдериниҥ кандидады. Кӧп јылдарга ойрот албатылардыҥ јаҥын, чӱм-јаҥдарын, тӱӱкизин шиҥдеп турган.\nОн сегизинчи чактыҥ тал-ортозында, 1745-1755 јылдарда, ойроттордыҥ каандары, таајылары (таајы — князь) ла јайзаҥдары, кӧп, јаан јастыралар эткен. Је олордыҥ эҥ јаан јастырганы олор эҥ кату ла јеткерлӱ ӧйдӧ, Галдан-Цэрен каанныҥ бала-барказы ӱзе кырыларда, јаҥжыкканы аайынча, јӱк ле угы-тӧзин кӧрӱп, Табачыны каанныҥ ширеезине отургызарга, оноҥ ондо артарга тыҥ јӧмӧгӧни болгон. Ол ӧйдӧ ойроттордо јайзаҥдар јаан, тыҥ элита болгон, каандыктыҥ бастыра ижи-тожын, черӱзин олор башкарган. Ойроттордыҥ тергеезинде бир ӧйдӧ 50-100 јайзаҥ болотон болгон. Јаан ла орто военноначальниктер, командирлер, чиновниктер, ӱзе јайзаҥдардаҥ турган, олордоҥ коркышту кӧп неме камаанду болгон. Эҥ кызалаҥду ӧйдӧ Амыр Санаа ла Табачы тартыжа берерде, кӧп саба јайзаҥдар Табачыны јӧмӧгӧн. Олордыҥ кӧрӱмиле, ол угы-тӧзиле, кыйузы јогынаҥ каанныҥ ширеезине келижер болгон. Нениҥ учун дезе Табачы адазыныҥ угыла чорос каандардаҥ болгон, Амыр Санаа энезиниҥ угынаҥ. Угы-тӧзине тартылып, кӧп саба јайзаҥдар ол кату тартыжуда Табачыга болушкан, олордыҥ кӱчиле Табачы јеҥген, ойроттордыҥ кааны болуп арткан.\nОйроттордыҥ тергеезин — Джунгар каандыкты чорос укту каандар башкарган, олор Чингис каанныҥ ач ӱренинеҥ эмес болгон. Чингис каанныҥ ач ӱрени 14-15 чактарда бой-бойын јиишке чучурап, тыҥ кунурактаган, јада-тура ойротторго до ол чак јеткен. Чингистер уйадай берерде, јӱс јылдарга кӧлӧткӧдӧ болгон ойроттор, олордыҥ ортозында чорос укту бийлер, бойыныҥ кӱчиле, санаа-укаазыла тыҥ кӧдӱрӱлип баштаган. Тӱӱкичи этнографтардыҥ шиҥдегениле, чоростор — уйгур тӱрк укту јаан калык болгон, бу јанында чоростор Эрчиш баштай јаткан, ары јанында Орто Азияда јаткандары исламга киреле, јок болуп, мусульман албатылардыҥ ортозында кайылып калган. Исламга кирбеген чоростор монгол телекейге кирген, монгол тилге, культурага кӧчкӧн, чингистер уйадай берерде, чоростор јаҥды колдорына кӧп катап алган, олор Тӧс Азияда јаан тӱӱкилик изин артырган.\nАмыр Санаа адазыныҥ угыла чорос болбогоны ого эҥ јаан буудак болгон. Ол кошут сӧӧктӱ каанныҥ барказы ба, айса болзо, чагандык сӧӧктӱ тӱмен (тӱмен — 10 муҥ јуучыл) баштаган нойонныҥ (нойон — ойроттордо, монголдордо јаан бий, јамылу) уулы ба деп ол до ӧйдӧ кем де јакшы билбес болгон. Чагандык сӧӧк — ойроттор ортозында јаан хойт албатыныҥ јаан сӧӧги, бӧлӱги. Ол ӧйдӧ Алтайды ээленген урянхайлардыҥ кӧп сабазы (бистиҥ бӱгӱнги иркит, сойоҥ ло олорго карындаш сӧӧктӧрдиҥ ада-ӧбӧкӧлӧри) бойыныҥ ӧйинде база хойт албатыга кирген.\nАмыр Санааныҥ энези Ботолог кошут каанныҥ уулы Данзанла джунгар ойроттордыҥ тергеезинде јуртап јаткан болгон. Је 1715-1720 јылдарда джунгар-чоростордыҥ каандыгы ла кошут каандык тӱкӱ Тӧбӧттӧ тыҥ јуулажа берген. Олордыҥ ортозында кем Тӧбӧтти колына тудар деген сурак кату турган. Хошуттар, текши ойроттордоҥ айрылып кӧчӧлӧ, 1636-1637 јылдарда Тӧбӧттиҥ јанына барып, ондо бастыра керектерди, политиканы бойлорыныҥ колына алган. Ол ӧйдӧ Тӧбӧтти колына туткан каандар, Далай Ламаныҥ тӧргӧӧзин колына тудатан, ого тайанып, олор бастыра Тӧс Азияныҥ политиказыныҥ, кӧскӧ кӧрӱнбес учуктарын тудатан болгон. Ол ӧйлӧрдӧ Далай Ламаныҥ монгол телекейде кӱчи, салтары коркышту тыҥ болгон, ӱзе монгол албатылар буркан јаҥду болгон, олор оныҥ сӧзин, јакылталарын, јарлыктарын бӱдӱрерге албаданатан. Далай Лама бастыра монгол телекейдиҥ, буркан јаҥду каандарына каан болгон кере бичик беретен. Далай Ламанаҥ каан болгон деп кере бичик алганы эҥ ле јаан тоомјы деп чотолотон. Ондый кере бичикти монголдордо каандар болгон Чингис каанныҥ ач ӱрени де аларга кӱӱнзейтен. Кезикте монголдор до, ойроттор до кыдат императорлордоҥ ондый јамыны, бичикти алатан. Эдил (Волга) сууны јакалай јаткан калмыктар орус императорлордоҥ каан болгон деп кере бичик алатан. Је ол ӱзе кере бичиктерди Далай Ламанаҥ алган кере бичик чилеп, кем де тыҥ тообойтон. Калмык каандар тӱкӱ Эдил сууныҥ јарадынаҥ каан болгон кере бичик аларга, коркышту ыраак Тӧбӧттӧн камык јӧӧжӧ артынган коштор аткаратан, олор кезикте бир тоолу јылга ары барып, ойто келетен. Је ондый кере бичик алынза, ол эҥ ле тыҥ документ, кем де ондый каанныҥ јаҥына эреҥистелбес, ол бастыра буркандардаҥ, кудайлардаҥ алкышту каан деп чотолотон. Оныҥ учун Тӧбӧттӧ бойыныҥ кӱчин, салтарын тыҥыдарга, јаан ийде-кӱчтер тартышкан. Ол айалганы темдек эдип тӱҥдештирзе, орто чактарда Европада Ватиканды ла Римский Папаны колына тудуп, олор ажыра бойына керектӱ политика ӧткӱргениле, керектерин бӱдӱргениле тӱҥей болор.\nЈе јада-тура, кошут каандар араайынаҥ манјы-кыдаттардыҥ дипломатический тузактарына кирип, олордыҥ јилбӱлерине иштенип баштаган. Калганчы кемнеҥ де камааны јок Ойрот каандыкка — Джунгарияга, ондый кыдаттардыҥ јилбӱлерине келижер политика јаан јеткерлӱ болгон. Джунгар черӱ 1717 јылда Тӧбӧтти колго аларга, кыдаттардыҥ кӱчин, салтарын монголдордо, Орто Азияда астадарга, ары атанган. Байла, ол болгон керектерле колбулу кеп-сӧсти Экинур јурттаҥ кӧбӧк сӧӧктӱ Михаил Аларушкин каргандардаҥ укканын айдып туратан: «Торко-манјык кийгенис, Тӧбӧтти јуулаганыс». Тӧбӧтти колго тударга, канду јуулар, манјы-кыдаттарла, кошут ла джунгар ойротторло, ӱзе бар-јок монголдорло тыҥ болгон. Калкалар — монголдордыҥ јӱк ле бир бӧлӱги, оноҥ до ӧскӧ јаан бӧлӱктер болгон ло эмди де бар, темдектезе, Урат, Чахар, Тумет, Чаркас ла о.ӧ.\nДжунгар ла кошут ойроттор бой-бойыла тыҥ чуркуража берерде, джунгар ороонныҥ кааны Цэван- Рабдан (1696-1727 ј.ј. каан болгон) бойыныҥ кӱйӱзин, кошут каанныҥ уулын, Данзанды, «сен мени јадалап тармадагаҥ» деп бурулайла, тирӱге казанга кайнадып ӧлтӱрген. Кӱйӱзин ӧлтӱреле, бойыныҥ кызын, Амыр Санааныҥ энезин, Ботологты, бойыныҥ черӱ баштаар чагандык сӧӧктӱ јуучыл нойонго берген. Энези ол чагандык кижиге барарда, та барлу болгон, та јок деп, ол до ӧйдӧ кем де јакшы билбейтен, сонуркаарга јеткерлӱ болгон. Амыр Санааныҥ энези Ботолог Галдан-Цэрен каанныҥ (1727-1745 ј.ј. каан болгон), кожо чыккан сыйны болгон, олор Галдан-Цэрен, Шуну Баатыр, Ботолог ӱзези Цэван-Рабдан каанныҥ каан укту ӱйлериниҥ балдары болгон. Айдарда, Амыр Санаа бир чорос каанныҥ барказы, бирӱзиниҥ јеени болгон. Је Ойроттыҥ тергеезинде – Джунгар ороондо, каан чорос укту болор керек деп јаҥжыгу болгон, оныҥ учун эҥ керектӱ ӧйдӧ кӧп јайзаҥдар оны кӧндӱре јӧмӧбӧй эреҥистелген. Амыр Санааныҥ ордына чек кандый да јайалта јок, санаа-укаазы чала курч эмес, кӱчи уйан Табачыны јӧмӧгӧндӧр. Табачы угы-тӧзи бийик те болзо, је бойы јӱк ле амтамду ажанар, аракыдаар, ӱй улусла соотонор кӱӱнземелдерлӱ кижи болгон. Эҥ баалу, аргаданар арга болгон ӧйдӧ кӧп ойрот јайзаҥдар Амыр Санааны јӧмӧбӧгӧн керектиҥ тӧс шылтагы јаан ойрот нойондордо-таајыларда болгон. Олор Табачыны тургузала, бойлоры баш билинер, ӧй келзе бойыныҥ кӱчин јеткил тыҥытса, оны аҥтарала, бойлоры каанныҥ ширеезине отурар амадулу болгон. Амыр Санаа бастыра јанынаҥ ӧткӱре тыҥ, јеткерлӱ болгон, каанныҥ ширеезине отурза, оны аҥтарарга кӱч, баш билинер арга болбос деп ӱзези билген.\nОйроттыҥ тергеезинде 10 јыл болгон граждан јуу (1745-1755 ј.ј. ) каанныҥ јаҥыныҥ тоомјызын, каан кижиниҥ јӱрӱми-тыны байлу деген јаҥды чек јоголткон. Ол јылдарда Галдан-Цэрен каанныҥ балдары каанныҥ ширеезин блаажып, ӱзе бой-бойын кырган.\nОйрот каан Галдан-Цэрен 1745 јылда божогон (53 јашту болгон). Оныҥ уулдары: Лама-Доржи (внезаконный уулы олјого кирген каракалпак кыстаҥ 1726 јылда чыккан), Цэван-Дорджи (1732 јылда чыккан), Цэван-Даши (1738 јылда чыккан). Каанныҥ ширеезин Галдан-Цэрен экинчи уулына, каан укту ӱйинеҥ чыккан Цэван-Доржига, арттыргыскан, ол каан болордо, бойына Аджа Намжил-хунтайджи деп ат аданган, албатыда Аджа каан деп атту болгон. Оныҥ јажы кичинек болордо (13 јашту), регентша — правитель, оныҥ эјези Улан Баяр болгон, ол јаш карындажын јакшы јанындӧӧн ууландырарга тыҥ албаданган. Је 1749 јылда (кыдат спецслужбалардыҥ ижиниҥ шылтузында) Аджа каан эјези Улан Баярды јабарлайла, тынын кыйган, ӱзе јаҥды бойыныҥ колына алган. Аджа каан јиит, тереҥ санаа јок, ӧткӱре кату, калју кылыкту болгон. Ол эјезин ӧлтӱрген кийнинеҥ, бойыныҥ јаҥын тыҥыдарга, јаан айду-репрессиялар ӧткӱрип баштаган, кӧп нойондорды, јайзаҥдарды, тегин улусты јабарлап, тынын кыйып баштаган. Аджа каан Галдан каанныҥ кызын, эјезин Улан Баярды ӧлтӱрген кийнинде, кӧп бийлер (анчада ла Улан Баярдыҥ улузы) бойыныҥ јӱрӱми учун тыҥ чочып баштаган. Ол јеткердеҥ айрылып качкан Улан Баярдыҥ ӧгӧӧни јуучыл нойон Сайн Билек, олордыҥ арткан таајылары ла јайзаҥдары ол ло 1749 јылда Аджа каанныҥ аказы Лама-Доржила јӧптӧжип, бисти ӱзегисти Аджа ӧлтӱргелекте деп, тӱймеен кӧдӱрип, Аджа каанды ӧлтӱрген. Олордыҥ ӱлдӱлериниҥ кӱчиле, Лама-Доржи ойрот каанныҥ ширеезине отурган.\nЈе Лама-Доржи каан угы-тӧзи «чийлӱ» болгон, оныҥ адазы Галдан-Цэрен каан да болзо, је энези олјого кирген каракалпак укту Каракыс деген кыс болгон. Ол кыс ойротторго, бастыра јаба алган каракалпактардыҥ ла казахтардыҥ черӱлеринеҥ кӧп тӱбек ле јеткер экелген. Оны «ак табан шубырынды» ӧйинде, 1723-1725 јылдарда, Цэван-Рабдан каанныҥ кичинек уулы Шуну Баатыр (казахтардыҥ чӧлдӧрин јуулаган ойрот черӱниҥ командири болгон) олјолоп экелген, јаражына алдыртала, тыҥ сӱӱй берген. Је ойроттыҥ тергеезине келерде, аказы Галдан-Цэрен ол кыска база кӧзин салган. Јамызыла Шунунаҥ ол јаан болгон, Цэван-Рабдан каанныҥ јаан уулы, келер ӧйдӧ ойроттордыҥ кааны болотон кижи ол кысты карындажынаҥ блаап алган. Шуну ого коркышту ачынган, аказын арай ӧлтӱрбеген, оны уккан адазы атыйланып, Шунуны тыҥ кезеткен, колы-будын сындырган (бистиҥ кеп-куучындарда ол бар, ӱзе чын болгон керек, ол керегинде ол ӧйдиҥ манјы-кыдат, орус документтерде айдылат). Шуну адазына ла аказына тыҥ ачынала, 1726 јылда Калмык јериндӧӧн, таайларындӧӧн, улузыла кожо качып јӱре берген, оноҥ ондо 1732 јылда божогон. Онойып, ойроттор бойыныҥ ол ӧйдӧги эҥ јаан јуучыл баатырын, ойрот каанныҥ уулын, Шуну таајыны, јылыйткан. Шуну ойроттыҥ тергеезинде арткан болзо, 1745-1758 јылдарда болгон јаан чак болбос эди (Шуну Баатыр керегинде, башка бичиирим).\nКӧп каан укту ойрот бийлер јаҥы каанга кӱӱн јок болгон: «Олјого келген кыстыҥ уулына бис баштатпазыс!» деп тарынгылап, кимиректенгилеп турган. Кӧп таајылар, јайзаҥдар оны карындажын, кандый да болзо, је азыйгы јаҥ аайынча, ойрот каанныҥ ширеезине отуратан Аджа каанды ӧлтӱрген учун, кӧрӧр кӱӱндери јок болгон. Олор ойрот каанныҥ ширеезине Галдан каанныҥ кичинек уулы Цэван Дашины отургызар кӱӱндӱ болгон (албатыда ады Моо Кекши, Мокши каанныҥ эҥ кичинек уулыныҥ јамызы). Моо Кекшины ширееге отургызарга умзангандардыҥ ортозында кӱчиле, угыла эҥ тыҥдары Табачы ла Амыр Санаа болгон, ол керектерди олор экӱ башкарган. Лама-Доржи каан бу заговорды ачкан, Цэван Даши карындажын тӱрмелеген, эки кӧзин ойгон, оноҥ удабай, тынын кыйган. Моо Кекши керегинде куучынды биске 2019 јылда кыдат јеринеҥ айылдап келген ӧлӧт укту ойроттор куучындаган эди: «Слердиҥ албатыда Ойрот Каан Кӱнкер јериндӧӧн јӱре берген деген куучын бар ба» — деп, олор сураган. «Эйе, ондый куучынды бис укканыс, ол неле колбулу керек?» — деп сураарыста, «Лама-Доржи каан карындажын Галдан-Цэрен каанныҥ эҥ кичинек законный, каан укту ӱйинеҥ чыккан уулын — Моо Кекшины, јаан ойрот нойондор оныҥ ордына отургызар деп шӱӱгенин билип ийген. Ол карындажын тудала тӱрмелеген, оноҥ эки кӧзин ойгон. Ӧлтӱрерге јазан турарда, Мокши таајыныҥ улузы оны тӱрменеҥ уурдап апарган. Олор качып, Орустардыҥ орооныныҥ ла Кӱнкер каандыктыҥ ортозында јерлердӧӧн барган. Ондо олор јада берген. Бистиҥ улус аазыйда Галдан-Цэрен каанныҥ эҥ кичинек уулы тирӱ, келер деп база иженген ле» деп куучындагылаган эди. Кӱнкер каандык перс тилле Турция, байла, Турцияныҥ ла Россияныҥ ортозында јер, Калмыктардыҥ каандыгы болгон болор деп куучындаштыс.\nТабачы ла Амыр Санаа 1751 јылда олорды тудуп келген черӱни оодо соголо, каан олорды јоголторго, јаан черӱ јууп јадарда, бойыныҥ улузын јууйла, тынын аргадап, казахтардӧӧн качкан. Казахтар јуук јаткан, оноҥ, манјыларга кӧрӧ, керектӱ ӧйдӧ олордоҥ чыгарга белен болгон. Казахтардыҥ Аблай султан ла ӧскӧ дӧ јаан бийлери аманат-заложник болуп, кӧп јылдарга ойрот каанныҥ ӧргӧӧзинде-ставказында јаткан. Табачы ла Амыр Санаа ла оноҥ до ӧскӧ кӧп ойрот бийлерле олор азыйдаҥ бейин јакшы таныш болгон. Ойроттор тыҥ тужында, султандар олордыҥ алдына јалканчып туратан, уйадай берерде, олордоҥ суранып барарга келишкен. Оноҥ ойрот каандык манјыларга јууладала, чек уйадай берерде, казах султандар, баатырлар келип, арткан улусты тыҥ кырган, артканын олјолоп, кул-јалчы-туленгут эдип айдаган. Бистиҥ улуста ол ӧйлӧрдӧҥ Кочкорбай ла ӧскӧ дӧ кыргындар-олјочылар керегинде куучындар кӧп арткан. Аблай баштаган султандар Табачы ла Амыр Санаа бу тартыжуда јеҥгедий кӱчтӱзин билип турган, олор јеҥзе, бойыныҥ ӧйинде олорго болушкан болуп, ойрот каандардаҥ бойлорына кӧп туза болор деп иженген. Бу ӧйдӧҥ, тоолу ла јыл ӧтсӧ, манјыларга ӱзе кырдыртала, чек чучурап калган ойротторды олор барып учына јетире кырар, јоголтор деп ол ӧйдӧ кем де билбеген, санаазында болбогон. Ойроттор чӧлдиҥ султандарына ла баатырларына коркышту кӱчтӱ, јаан јеткерлӱ, олорды канча катап јеҥген ле бактырткан ийде-кӱч болгон. Орто Азияныҥ 18 чактыҥ бажында бир султанныҥ јӱрӱминеҥ арткан бичик бар: «Ол бастыра јӱрӱминде калмактарла (ойротторло) 63 катап согушкан, јӱк ле бир катап јеҥӱ алган, арткан ӧйлӧрдӧ качып, тынын аларга келишкен» деп бичилген. Ол ӧйдӧ казах ла ӧскӧ дӧ Орто Азияныҥ бийлериниҥ ле султандардыҥ санаазы бу таајыларга болужар, олор јаҥды колына алза, јаан кӱчтӱ ойроттордыҥ каандарынаҥ бойлорына болуш алар, олор ажыра бойыныҥ улузыныҥ ортозында кӱчин, јамызын тыҥыдар деп санаалу болгон.\nБу он јыл улалган граждан јууда јаан нойондор ло јайзаҥдар јуучылдарыла ӱзӱги јок турушкан, ол чакта јеҥдирткендер, каандарыла кожо тындарын кыйдырткан, ӧлтӱрткен. Је кӧп саба јеҥдирткендер јеҥген каанга удура јуулашкандар, ӧлӱмин сакып отурбай, улузыла кожо ӧскӧ ороондорго качкан, баккан. Табачы ла Амыр Санаа казахтарга качарда, ол ло ӧйдӧ кӧп ойрот бийлер (олордыҥ ортозында каан да уктулары) улузыла кожо качып, манјыларга кирген, баккан. Бир тоолу јылга манјыларга, монголдорго, казахтарга, орустарга, Орто Азияга кӧп ойрот улус качкан, олордыҥ кӧп сабазы манјыларга баккан.\nКийнинде, 1755 јылда, ойротты јуулаган ӧйдӧ, олорды ӱзезин манјылар мобилизовать эткен, канча муҥ кижини манјы черӱле кожо аткарган. Амыр Санаа угы-тӧзиле, јуучыл ады-чузыла олордыҥ ортозында текши јарлу болгон, оныҥ учун јаҥыс Амыр Санаа манјыларла кожо болгон аайлу деп тӱӱкиде артып калган. Је оной арга-јокто манјыларга кирген, бойлорыныҥ санаазына јединерге олорго болушкан, каан укту ойрот бийлер ол ӧйдӧ ас эмес болгон. Манјылар олорго кирген ойроттордыҥ санаазын, кылыгын јакшы сезип, билип туратан, оныҥ учун олорго бӱдӱмји бир де этпейтен. Јаантайын олорло кожо черӱлӱ, манјы кыдат бийлер болгон. Ол ойроттор ӱзези, манјыларга да, орустарга да, Орто Азияга да киргендери, ол «подданстволорын» кыска ӧйгӧ эп-сӱме деп кӧргӱлейтен. Ойроттыҥ тергеезинде јуу токтой ло берзе, эмезе олорго јарамыкту каан ширееге отурза, олор ӱзе черттерин бузала, тӧрӧлиндӧӧн јанар амадулу улус болгон. Ондый учуралдар кӧп болгон, ӧскӧ ороондорго, каандарга баккан ойроттор, ойроттыҥ тергеезине олорго јарамыкту каан отура берзе, ойто кайра блаажып, јуулажып туруп, јангылап келетен. Оныҥ учун олорды ороонныҥ тӱбиндӧӧн сугар, чындык черӱле курчап салар деп јаҥы «ээлери» албаданатан (маймандардыҥ, Солтонныҥ уулдарыныҥ тӱӱкизин де кӧрзӧгӧр, ол ло керектер). Оной арга јокто ӧскӧ каандарга баккандар, олордыҥ черӱзинде кыйалта јогынаҥ туружар учурлу болгон. Олордыҥ кӧп сабазы ӧштӱниҥ кӱчиле, ойроттыҥ тергеезинде бойлорына јеткерлӱ каанды аҥтарар, јаҥды бойыныҥ колына алар, оноҥ ӧштӱни сӱрер амадулу болгон. Ондый учуралдар ойроттордо болгон, онойып, кыдат манјылардыҥ болужыла, джунгар-ойроттордыҥ, эҥ тыҥ каандарыныҥ бирӱзи, Цэван-Рабдан («Казах чӧлдӧрдиҥ ый сыгыды» деп тӱӱкиде атту) 1696 јылда јаҥды колына алган, оноҥ ол манјы кыдаттарды 30 јылга јуулаган.\nТабачы ла Амыр Санаа улузыла кожо казахтарда бир јылга шыдар јӱрген. Лама-Доржи каан јаан черӱ јууп, олорды тударга, ӧлтӱрерге белетенип турган. Је Амыр Санааныҥ эп-сӱмезиле олор јӱк ле бир муҥ беш јӱс јуучылду, сакыбас јанынаҥ, јажытту келип, бойлоры каанныҥ ӧргӧӧзине табарган, Лама-Доржи каанды ӧлтӱрген. Амыр Санаа јуучыл ийдезиле, кӱчиле Табачыны каан эттире отургыскан. Олор экӱде озолондыра эрмек-куучынду болгон, Табачы каан болзо, Амыр Санаага јаан јерлер берер, ол тоодо бистиҥ Алтай каандыктыҥ кезигин ӱлештирер деп. Ороонды бӧлиир эмес, а Амыр Санаага јаан ӱлӱ берер болгон. Каан эҥ јаан улусту ла јерлерлӱ, арткан таајылар кӱчиле, оныҥ кийнинеҥ болотон јаҥду болгон. Ойрот каандыкта улузыныҥ кӧбиле, јерлердиҥ јааныла, Амыр Санаа каанныҥ кийнинеҥ экинчи кижи болор керек болгон. Је Табачы ширееге отурган кийнинеҥ сӧзинеҥ чыккан, ӱлештирер кӱӱни јок боло берген, беретен јерлерди ле улусты бербей, јара мойногон. Амыр Санаа ого тыҥ ачынып, Табачы каанныҥ ӧргӧӧзин артыргызып, бойыныҥ јерлериндӧӧн, улузындӧӧн кӧчӧ берген. Табачы каан тыҥ коркыган, Амыр Санааныҥ јуучыл ийде-кӱчин, черӱ баштайтан, јуучыл јайалталарын јакшы биле тура, ого удура тӱймеен кӧдӱрер болор, оны аҥтарар болор деп тыҥ серенген. Амыр Санааны тутсын, јок этсин деп јакару эткен, оноҥ улам Амыр Санаа токтоткон граждан јуу ойто ло кӱйбӱрей берген. Ол ӧйдӧ јаан чорос укту таајылар-князьтар ӱзези ӧскӧ ороондордыҥ, кӧп сабада кыдаттардыҥ «спецслужбаларына» улам ла тектеертип, каанныҥ ширеезине отурарга, чек јӱӱле берген ӧй болгон. Је Амыр Санаа Табачыла кожо болордо, ол ӱзезин базып, мокодып, токунадып ийген. Табачы угы-тӧзиле тыҥ, Амыр Санаа јуучыл јайалтазыла эҥ тыҥ болгон, олор экӱге удура кӧдӱрилерге кем де ченешпей барган. Табачы Амыр Санааны тӧгӱндебей, азыйгы куучын аайынча беретен јерлерди ле улусты берип, оны каандыкта кӱчиле, јерлериле, улузыла, экинчи кижи эдип салган болзо, Амыр Санаа оныҥ ширеезин, јаҥын коруйтан тӧс, бек ийде-кӱч болор эди. Ол ӧйдӧ Амыр Санаа да, ӧскӧ дӧ ойрот таајылар, јайзаҥдар, джунгар-ойрот каан кыйалта јогынаҥ чорос укту болотон деп кӧрӱмдӱ болгон. Амыр Санаа каандыкта кӱчиле, байлыгыла экинчи кижи, тӧс јуучыл бий болор амадулу болгон. Јада-тура бойыныҥ бала-барказын, таайыныҥ, Табачы каанныҥ, бала-барказыла алыштырып, оныҥ баркалары кыйалта јогынаҥ ойрот каандар болорын амадаган. Је Табачы бойыныҥ кыска санаазыла, карамчы, керик кылыгыла, ӱзе немени ӱреген. Ол ширееге отурала, бир тоолу ӧй ӧткӧн кийнинде бойын тыҥ кӱчтӱ деп бодоп баштаган. Ширееге амадаган ӧскӧ јаан чорос таајылардыҥ абына, эп-сӱмезине кирип, Амыр Санаала јогынаҥ да, эмди ширееде бек отурарым деп бӱде берген, озогы куучын јӧбинеҥ јара мойногон. Амыр Санаа Табачы каанныҥ јанында болордо, каанныҥ ширеезин блаажарга кем де јӱткибей барган, ӱзези Амыр Санаанаҥ айаган, коркуган. Ол тӱймеген бийлерди, Табачы каанныҥ адынаҥ карам-кайрал јогынаҥ мокоткон, јоголткон. Ол тоодо, каан укту, јаан чорос таајыныҥ, Немеке Јыргалдыҥ, тӱймеенин баскан. Оны Табачыга удура болгон бийлер каан деп кӧдӱрген, ол он муҥ черӱлӱ Табачы каанды ширеезинеҥ аҥтарарга табарган, је олорды Амыр Санаа оодо соголо, Немеке Јыргалдыҥ тынын кыйган. Оноҥ до ӧскӧ Табачы каанга удура болгондорды ол ӱзе мокодып, ороондо јуу-чакты токтодып ийген. Кӧп кату јуу-согуштарды јеҥген, Табачыга тыҥ болушкан Амыр Санаа эмди Табачы каанныҥ ондый кылыгына тыҥ ачынала, каанды артырып, бойыныҥ јерлериндӧӧн, бистиҥ Алтайга јууктай, кӧчӧ берген. Оныҥ санаазында каан болор амаду ол до тушта болбогон. Керик, карамчы, санаа-укаазы, кӱчи ас Табачы ол јогынаҥ ширеени колго тудуп албазын ӱзези јакшы билген. Табачы каан санаа алынып, оны кайра айттыртар, канча јылга болушканы учун ого јӧптӧшкӧн ӱлӱзин берер деп Амыр Санаа иженген. Табачы јӧптӧжӧрдиҥ ордына, эмезе Амыр Санаага тийбей, ары кедери јӱк бойыныҥ улузын, хойторды, башкарып, турартында јатсын деп арттыргызып салардыҥ ордына, оны тутсын, кижендейле экелзин (јаргылайла, тынын кыйар) эмезе јоголтсын деп черӱ аткарган. Јеткерлӱ Амыр Санааны јоголтор, чала уйан Табачыны, керектӱ ӧйдӧ каанныҥ ширеезинеҥ аҥтарарга кӱч болбос деп, каан укту јаан нойондор ойто сӱӱнип, кыймырай берген. Амыр Санааны каанга удура тӱймеен кӧдӱрген деп бурулап, канай да болзо, јоголторго албаданган, ӱзе бар-јок јайзаҥдарды черӱлериле ого удура туккурган.\nТабачы каан олордыҥ колын јайымдап ийерде, олор јеткерлӱ Амыр Санааны јоголторго тыҥ албаданган. Амыр Санаа олорло ӱзезиле јуулажала-јуулажа келеле, улузыныҥ азына кӱчи јетпей, тынын аргадап, арткан улузын баштап, кыдат-манјыларга барып кирген. Ол јылдарда, чек ӧскӧ арга јок боло берген, кату, кызу айалгага кирген кӧп ойрот нойондор, јайзаҥдар черӱзиле, улузыла кожо манјыларга баккан, Амыр Санаа олордыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ кийнинде болгон керектерди бис оноҥ-мынаҥ да болзо билерис. Ол кату ӧйлӧрдӧ 1750-1755 јылдарда бар-јок каан уктулардаҥ кӱчиле, јуучыл јайалтазыла Амыр Санаага једери јок болгон. Оны Табачы каан тӧгӱндебеген, оноҥ истебеген болзо, эмезе ол экӱде тартыжу баштала берерде, ого ойрот јайзаҥдар болушкан болзо, ол кийнинде 1756-1758 јылдарда болгон јаан тӱбек болбос эди. Амыр Санаа ороонды токунадар, канзыраган, ширееге јӱткиген бийлерди мокодор чыдалду, ийделӱ болгон. Ороондо јаҥ тыҥый берзе, тыҥ, кӱчтӱ каан ширееге отурза, ойроттор кыдат, моҥгол, казах каандыктарла јуулажып, кезикте бир ле ӧйдӧ, ӱзезиле јаба јуулажып, кӧп сабада јеҥӱ алатан болгон. Јеҥӱ алып болбозо до, ӧштӱни чучурадып, тескери чачып ийетен.\n1755 јылда манјыларга баккан ойрот таајылар, јайзаҥдар улузыла, черӱзиле кожо Табачы каанныҥ ширеезин аҥтарып, јаҥды колго аларга, манјы-кыдат черӱле кожо келгилеген. Бир де јуу-согуш јогынаҥ манјыларла кожо келген ойроттор Табачы каанды јеҥген, олјологон. Манјы черӱле кожо ойрот таајыларга баштаткан канча муҥ ойрот јуучылдар келген. Табачы каанныҥ черӱзи јуулашпай, олорго багынган. Табачыны аҥтарала, олор јаҥды колына алар, бойлорынаҥ каан тургузар, манјы-кыдаттар јӱре берер деп иженген. Је ололрдыҥ ӱзезиниҥ ижемјизи калас болгон, манјы-кыдаттар јеткерлӱ ойроттордыҥ тергеезин јоголтор амадулу болгон. Олорды ончозын бӧлип, Кыдат ороонныҥ провинциялары эдип, кыдат бийлер тургускан. Каан укту ойрот бийлер кыдат чиновниктердеҥ камаанду болор јаҥду болгон. Манјы-кыдат јасактар кийдирилген. Ойроттодыҥ јасактарын јоголткон. Ондый керектер кыдаттарга удура ӱч јӱс јылга јуулашкан ойротторго чек јарабай барган. Кӧп јерлерде таајыларга, јайзаҥдарга баштаткан, манјыларга удура тӱймеендер кӧдӱрилген. Амыр Санаа бойыныҥ ийдезиле, јуучыл ченемелиле, угы-тӧзиле эҥ тыҥы болгон учун ол тӱймеенчилердиҥ бажына тура берген. Манјы-кыдаттарга удура тӱймеен кӧдӱрген ойрот таајылар, јайзаҥдар Амыр Санааны 1755 јылда Ойрот каанныҥ ширеезине отургыскан.\nЈе Амыр Санаа каанныҥ ширеезине отура берерде, арткан ширееге амадаган каан укту таајылар бу тӱймеенде турушкан да болзо, је эмди бойлоры каанныҥ ширеезине отурып болбозын аайлаган. Олор кандый ла шылтак таап, ого болушпай, удурлажып баштаган, кажызы ла бойыныҥ јайзаҥдарын, улузын тектеерген. Олордыҥ улузыныҥ тескерледип, бурулап турган тӧс сӧстӧри: «Амыр Санаа чорос сӧӧктӱ эмес, эки аданыҥ уулы!» болгон. Ол чорос то сӧӧктӱ болгон болзо, база кандый бир шылтак табылар ла эди. Кӧп ойрот таајылар ла јайзаҥдар манјы-кыдаттардаҥ коркуп, бу тӱймеенде турушпай, эҥ кату ӧйдӧ кӧндӱре манјы-кыдаттарга барып багынган. Мындый айалгада Амыр Санаа каанныҥ јуучылдары он муҥнаҥ ашпай турган болгон. Оныҥ учун кату, калапту јуу-согуштарда оныҥ кӱчи јетпей јеҥдирткен.\nАмыр Санааныҥ манјы-кыдаттарга ла орустарга баккан, олјого кирген улузыныҥ шылуда айткан, ол эмезе эске алынган јетирӱлерде (ол јетирӱлердиҥ кезиги эмдиге ӧйгӧ јетире јеткен): «Бойыныҥ кылык-јаҥыла, кӱӱн-санаазыла Амыр Санаа коомой кижи болбогон. Ол ӧткӱре ӧктӧм, кезикте ӧткӱре кату ла казыр, је тӱрген санаа алынып, токунай беретен. Токунай берзе, бойыныҥ ӧктӧм кылыгына салдыртала, јастыра эткен керектерин тӱзедерге албаданатан. Башказы јок болгон, кандый улуска: јаан бийлерге бе, тегин јуучылдарга ба, тегин албатыга ба тӱҥей ле јастыразын тӱзедерге албаданатан. Ачынганына, тӱрген калјуурып, катуланып, тегин кезеткен эмезе ӧткӱре тыҥ кезеткен, ачындырган улузына (олор тирӱ болзо, јок болзо, олордыҥ бала-барказына), бойыныҥ бурузын чечерге, тӱзедерге албаданатан, бар-јогыла болужатан». Ол ӧйдӧ јаан бийлер, анчада ла каан уктулар, тегин улусты да, јуучылдарды да, чек немеге де бодобойтон, олордыҥ јӱрӱми олорго не де эмес болгон. Буркан јаҥ келерде, эмеш те болзо олордыҥ кату, јаман кылыктарын јымжаткан, тегин улус ол база улус деп, кичинек те болзо, санаа меелерине салган. «Амыр Санаада карам кылык чек јок болгон – деп, оныҥ јуучылдары айдатан. —Тапкан јӧӧжӧни ӱзе јуучылдарына ӱлештиретен. Чучураган, јоксураган улустарына, ӱзе бар-јогыла болужатан болгон. Эҥ ле кату, канду јуу-согуштарда Амыр Санаа јуучылдарыныҥ кийнине јажынбайтан, улузын баштап, эҥ бажында ӧштӱге удура чурайтан. Оноҥ улам ол кӧп шыркалаткан, кӧӧ-куйагы ӱзе сорбулу, ойдыкту, оодык-јемтиктӱ болгон. Оныҥ учун оны тегин јуучылдар ла албаты кӧп сабазы сӱӱйтен, бойыныҥ улустары, оны кандый да кату ӧйдӧ чачпай, учына јетире јанында тартышкан».\n«Амыр Санаа каан ӧткӱре ӧктӧм, кезикте кату да, казыр да болгон, кӧп јастыралар эткен, јеп арткандарына кӧрӧ, јакшы, кижилик кӱӱн-санаазы, кылыгы, база јеткил де, кӧп тӧ болгон» деп, оныҥ улузыныҥ айткан сӧстӧри артып калган.\nАрам Кыпчаков, «Алтай-Ойрот» эл-јондык биригӱниҥ туружаачызы


Бӱгӱнги кадеттер – келер ӧйдиҥ офицерлери - altaicholmon\nАлтай Республикага бу јуукта ишмекчи јол-јорыкла Госдуманыҥ депутады, Россияныҥ Геройы Игорь Станкевич ле Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков келип јӱрдилер.\nГосдуманыҥ депутаттарыныҥ јол-јорыгыныҥ амадузы јашӧскӱримле туштажып, ороонныҥ, республиканыҥ келер ӧйиниҥ чындык, тӧрӧлчи кӱӱндӱ граждандарыныҥ учуры, јиит ӱйе ортодо таскамал иш јанынаҥ эрмек-куучындар ӧткӱрери болгон.\nИгорь Станкевич ле Родион Букачаков Јеҥӱниҥ паркында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, Советский Союзтыҥ Геройлорына учурлалган кереестерге чечектер салып, олордыҥ ады-јолдоры ӱргӱлјиге кереес болуп артары јанынаҥ айткан. Игорь Валентинович онойдо ок ишмекчи јол-јорык ӧйинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ келер јылда темдектелетен 75 јылдыгына белетеништӱ иш јанынаҥ јилбиркеп, сурактарына чокым каруулар алды.\nГеройлордыҥ ады-јолдорын эзедип, эткен мактулу, нерелӱ керектери керегинде олор туштажуга јуулгандарга, јашӧскӱримге элбеде куучындаган.\nАлтайга амадап келген Игорь Станкевичтиҥ јӱрӱмдик ле јуучыл јолы јилбилӱ ле байлык. Ол Свердловский областьтыҥ Нижний Тагил калазында 1958 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде черӱчилдиҥ билезинде чыккан. Игорь Валентинович орус офицерлердиҥ уулы, барказы, унугы.\nОл 1975-1979 јылдарда Новосибирсктеги бийик ӱредӱлӱ јуучыл-политикалык текшивойсковой училищеде ӱренген. Ол бу училищени божотконынаҥ бери 40 јыл ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына училищени тӧртӧн курс божоткон.\nРоссияныҥ Геройы И. Станкевич черӱчил службазын 1985-1987 јылдарда Афганистанда совет јуучылдардыҥ бӧлӱгинде ӧткӧн, андагы јуу-согуштыҥ (1979-1989) туружаачызы. Ол бир канча јуучыл ордендерле кайралдаткан.\nДепутаттар И. Станкевич ле Р. Букачаков ол ло кӱн Маймадагы јуртээлемдик техникумныҥ кадеттериле, афганецтердиҥ республикан биригӱзиниҥ турчыларыла тушташкан. Техникумда кадеттерге береттер кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды. Кӧдӱриҥиде јуртээлемдик техникумныҥ директоры Александр Чеконов, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республикада пограничный башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Сергей Емелин, Госдуманыҥ депутаттары Игорь Станкевич, Родион Букачаков ла оноҥ до ӧскӧ улус турушкан.\nКадеттерди јаан ла каруулу ченелтени једимдӱ ӧдӱп, беретти кийип јӱрер тап-эриктӱ болгоныла окылу улус уткыдылар. Кадеттер баштамы јуучыл белетеништи једимдӱ ӧткӧн. Олор оноҥ ары черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрерине, Тӧрӧлин, албатызын корыыр мактулу, нерелӱ керекке белетенери, бӱгӱнги кӱнде техникумда јакшы, кичеенип ӱренери сӱреен керектӱ болгонын јарт оҥдогылайт.\nКадеттердиҥ јӱрӱминде бу база бир јаан ченелте. Ченелтени кӱчсинбей, ак-чек ӧткӧн јииттер јӱрӱмде де ак-чек јӱрер деп иженер керек.\n«Слердиҥ, кадеттердиҥ, ортозынаҥ та кем де тӧрӧл јуртында иштеер, кем де республиканыҥ башчызы болордоҥ до маат јок, онойдо ок келер ӧйдиҥ офицерлери база ла слердиҥ ортогордоҥ чыгар» – деп, Игорь Станкевич уткуулду сӧзинде айтты.\nГосдуманыҥ депутады Родион Букачаков бойыныҥ ӧйинде бу ла техникумды једимдӱ тӱгезип, јӱрӱминиҥ јаан јолына чыккан. Курсанттар Родион Борисовичтиҥ уткуулду сӧзин лапту уктылар.\nОлор курсанттарла класста база туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде депутаттар јииттерге јӱрӱминде эҥ ле керектӱ ӱредӱниҥ – ак-чек, ару кӱӱндӱ, билгири бийик, јаҥыртуларга јилбӱ, јаан ла кичӱ Тӧрӧли, албатызы, билези учун каруулу болоры јанынаҥ алтын ээжиниҥ учурын јартады. Качан да, кандый да ӧйдӧ чек, јаанды-јашты тооп јӱрери јанынаҥ база айттылар. Курсанттарга сӱреен тузалу туштажу болды. Бӱгӱнги кадеттер келер ӧйдиҥ офицерлери ине.


Манјы Кульджинди эзедип - altaicholmon\nКереес-бичик Манјы Кульджинниҥ ХХ чактыҥ башталарында туткан эки кат агаш туразына кондырылган. Jӱс јылдаҥ ажыра турган бу турада тургуза ӧйдӧ јурттыҥ библиотеказы ла музейи иштеп јат.\n«Манјы ла Аргымай Кульджиндер бойыныҥ ӧйиниҥ ойгор кӧгӱстӱ, ичкери кӧрӱмдӱ, иштеҥкей, алтай албатызыныҥ салымы учун турушкан улус болгон—деп, кереестиҥ ачылтазында Jолодогы јурт јеезениҥ јааны Вероника Абакаева айткан.—Орооныстыҥ кызалаҥду ӧйлӧри, политикалык кысташ деген кату керектер бистиҥ јерди база кыйып ӧтпӧгӧн. Айду-истежӱниҥ шыразы кӧп билелерге једишкен. Эмдиги ӱйе, бичикчи де, биликтӱ де улус, ол ӧйлӧрди шӱӱп, јаман-јакшызын ылгап, келер ӧйди сананып иштеер учурлу. Jерлештеристиҥ ады-јолын кереестеп, олорды тоогонысты, ундыбаганысты керелеп, бис бӱгӱн мында јуулганыс».\nТӱӱкилик бу тура совет јаҥ бутка турган ӧйлӧрдӧ улусты бичик-биликке ӱредер јер де, школ до, оноҥ кӧп јылдарга одоштой јаткан Коркобы ла Кайырлык јурттардыҥ балдары јадып ӱренген интернат та болгон. 1990-чы јылдарда ол ӱрелип-чачылып јадарда, Оҥдой аймактыҥ јааны болгон Семен Сергеевич Тузачинов ло јуртты башкарган Тамара Улачиновна Течинова тураны јаҥырта јазаткан ла бого библиотека кӧчӱрилип, музей тӧзӧлгӧн. «Кеҥи јуртта Аргымай Кульджинниҥ туткан эки кат туразын бис корып албаганыс ачу»—деп, бу кӱн ӧткӧн кӱрее-куучында Кеҥи јурттыҥ краевед-тӱӱкичизи Ирина Трифанова айткан эди.\nМанјы Кульджинге кереес тургузар баштаҥкайды Оҥдой аймактыҥ јарлу краеведи, јурукчы Алып-Манаш Епишкин эткен. Бу керекти јербойыныҥ эл-јоны, анайда ок РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, Оҥдой аймактыҥ ла Jолодогы јурт јеезениҥ башкартулары јӧмӧгӧн, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды (директоры Николай Екеев) јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Кереес бичиктӱ ташты јазаарга Мирон Бабаев, Семен Тузачинов, Валерий Монголов, Сергей Атаров, Нина Епишкина ла Мария Емикеева болушкандар.\nАчылтада уткуулду сӧстӧрди јурттыҥ библиотеказыныҥ јааны Клара Амыева, поэт, бичиичи Гӱзел Элемова, Алып-Манаш Епишкин ле ӧскӧ дӧ улус айткан. Манјы Кульджинниҥ барказы Юрий Чачияков јурттыҥ музейине Аргымайдыҥ таҥмазын сыйлаган. Бу таҥма Аргымайдыҥ эмди Jабаган јуртта јаткан тӧрӧӧндӧринде болгон эмтир. «Мениҥ уулдарым, бис бойыс таҥмалу деп, бу таҥманы албаган. Оны учун оны музейге табыштырып јадым»—деп, Юрий Монголович куучындаган. Гӱзел Элемова јурттыҥ музейине Кульджиндердиҥ угы-тӧзи бичилген јурукты сыйга экелген, оны Манјыныҥ тукумы болгон Валентина Монголова ла Марат Тугудин белетеп јазагандар.\nКересс бичиктӱ ташты ачары Эркемен Тузачиновко, Алып-Манаш Епишкинге ле Юрий Чачияковко бӱдӱмјилелген. Сӧс келижерде, Кульджиндер майман сӧӧктиҥ кӧгӧл майман айрызынаҥ. Бу сӧӧктиҥ улузынаҥ эмди Jоло ичинде Тузачиновтор, Туймешевтер, Тырышкиндер, Кичинековтор, Ялбаковтор, Телгеновтор, Ялчиндер, Содоновтор, Каймышаковтор, Купюшевтер, Тужулкиндер, Бабаковтор ло о. ӧ. јуртайт.\nАргымай Кульджинниҥ ады-јолы, јӱрген јӱрӱми Алтай ичинде элбеде јарлу, тӱӱки бичимелдерде јаантайын учурап турган болзо, аказы Манјы керегинде билерис эмдиге ас. Кӧп саба јетирӱлер улустыҥ айткан куучындарына тайанып јуулган.\nФилософия билимдердиҥ кандидады Валентина Муйтуева 1995 јылда «Аргымай ла Манјыныҥ јӱрӱминеҥ» деген јаан эмес бичик кепке базып чыгарган. Ондо бу эки кижи керегинде архив документтерде, миссияныҥ отчетторында, билимчилердиҥ ле јорыкчылардыҥ иштеринде бичилген јетирӱлер, Аргымайдыҥ јаргылаган документтер кепке базылган. Бӱгӱнги кӱнге јетире Кульджиндер керегинде бу эҥ толо јетирӱ-бичик болуп артканча. Аргымай Кульджинди актуга бурулап айдаганын јартаар, оныҥ ак-чек ады-јолын орныктырар ишти 1990-чы јылдарда база Валентина Александровна бӱдӱрип чыккан. ²ҥзӱре ле сескир јӱректӱ, јалтанбас ла турумкай кӱӱндӱ билимчибис Валентина Муйтуева оорудаҥ улам кенете јада калганыла кӧп иштери јетире бичилбей, амадаган амадулары бӱтпей арткан. Ол тоодо Кульджинниҥ салым-јӱрӱмин шиҥдеген шиҥжӱлери.\nАргымай ада-ӧбӧкӧзин 15 ӱйеге чыгара билгенин, Чингисханныҥ Алаш деген уулынаҥ таркаганыс деп айтканын билимчи-этнограф Л. Э. Каруновская Кеҥи јуртта Аргымайдыҥ айылында јадып, бичип алган.\nБериги јуук ӧйлӧрди алза, кӧгӧл майман сӧӧктӱ Кулја деген кижи ӱч уулду болгон: јааны Манјы, оноҥ Байыҥка ла кичӱ уулы Аргымай. «Ар-јӧӧжӧ ада-энебистеҥ арткан. Тӧрт муҥга јуук мал. Бис, ӱч карындаш, ончобыс, мал-аштыҥ кийнинеҥ басканыс»—деп, Аргымай, оны јаргылап турарда айтканы бичикте арткан. Кулјаныҥ уулдары иштеҥкей, аракыдабас, таҥкылабас, той-јыргалду јерлерге барарын сӱӱбес улус болгон.\nЭне-адазы јада каларда, уулдары олордыҥ мал-ажын, јӧӧжӧзин ӱлежип, кажызы ла таҥынаҥ бойы јада берген ӧйлӧрдӧ Аргымайга 26 јаш болгоны керегинде јетирӱ М. Швецованыҥ бичимелинде туштайт. Манјыныҥ мал-ажы Тӧгӧрик ле Каракол бажында, Кайырлык, Jоло, Тоотой суулардыҥ ӧзӧктӧринде турганын Л. П. Потапов деген билимчи «Очерки по истории алтайцев» деген бичигинде бичиген. Адазыныҥ туткан аҥдары Манјыга келишкен, арткан эки уулы, аҥдарды айдап апарар арга јок учун, бойыныҥ ӱлӱӱзин Манјынаҥ акчала алган.\n«Кульджин Манјы муҥдар тоолу јылкы ӧскӱрген. Укту айгырларды садып алала, ӱӱрлӱ беелерге кожуп, малдыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрген. Бийик сынду јаан аттар ӧскӱрип, садып туратан—деп, билимчи Валентина Муйтуева бичиген.—Уйларды база кӧптӧткӧн. Торбокторды кышкыда азырап, јайгыда семиртеле, экинчи кыжында азырабай, одорлодып кыштадатан. Эки-ӱч јаштуда олорды садып ийетен. Оноҥ узак јӱргӱскени кожулта јок болор деп айдатан.\nКойды кӧптӧдип, јайгыда эки катап кайчылайтан. Jаскаары тӱгин садып ийетен. Оноҥ узак јӱргӱскени кожулта јок болор деп айдатан. Кӱскиде јаан кийистер эдетен. Ол кийистерле кереге айылдарды јаҥыдаҥ эдетен ле јаҥыртып јазайтан. Кийисти городторго, чӧлдӧги јурттарга апарып садып туратан. Ол кийистерди, ӧскӧ улус чылап колло иштебей, атла тартып эдетен. Оныҥ технологиязын алтайлар билер. Jе ол кийистерле јаан ширдектер, сырмактар, тӧжӧктӧр дӧ, јайулар да эдип тузаланатан. Олор ол ӧйдӧ сӱрекей керектӱ болгон.\nАзыйгы сыгындарын там кӧптӧдип, јерлик сыгындарды тудала чедендеп, тоозын кӧптӧткӧн. Сыгындардыҥ мӱӱстерин Кош-Агаш ажыра кыдаттарга ла ӧскӧ кайдаҥ ла келген улуска садатан.\nАйлында школ ачала, ӱредӱчи јалдап алып, бойыныҥ тӧрӧӧндӧриниҥ ле најыларыныҥ балдарын ӱреткен. Оныҥ уулдары бичикчи, орустап сӱреен јакшы билетен болгон. 1910 јылда чыккан «Православный благовестник» деп журналдыҥ 109-чы кыбында Манјы керегинде мынайда бичилген: «Кульдин Манди предложил составить за его счет букварь для детей алтайцев и поместить в ней нравоучения, составленные им Манди в стихотворной форме, он своими стихами познакомил священников и получил от них одобрение…»\nАлтайга саду капитал кирген ле тургун калыкка тонокту ӧйлӧр керегинде кӧп бичилген. Ээлемин јаҥы ӧйдиҥ некелтелерине келиштире тӧзӧгӧн баштапкы алтай аргачылардыҥ бирӱзи Манјы ла Аргымай Кульджидер болгон. Jе Манјы Кульджинниҥ јондык ла политикалык ижи тӱӱкибисте эмдиге јетире јазап шиҥделбеген бӱктердиҥ бирӱзи болуп артат.\n1896 јылда Манјы Кульджин Николай II каанды ширеезине отургызар кӧдӱриҥиде Алтайдыҥ тургун калыгыныҥ адынаҥ турушкан. 1900 јылда оны маймандардыҥ јайзаҥына туткандар. Jе Томсктогы православный комитет бу кижини јаратпай турган учун, губернияныҥ јаҥдары оны бу јамыга јӧптӧбӧгӧн. 1906 јылда Манјы Кульджин Россияныҥ Государстволык думазына Томский губернияныҥ «калмык эл-јонынаҥ» кандидат болуп адалат, је «выборщиктердиҥ» съезди оны ӧткӱрбей јат…\nМанјы Кульджин албаты ортодо јаан тоомјылу кижи болгонын ол ӧйдӧги граждан ла кудай јаҥыныҥ јаҥдары, Алтайла јорыктаган билимчилер темдектеген. Jе кресттӱ јаҥды Алтайда таркадып баштаган миссияныҥ ижин јаратпаганы, ого удурлашканы бу кижиниҥ политикалык јолын буудактаган.\nТуулу Алтайдыҥ 2-чи, 3-чи, 4-чи ле 5-чи тӧчиндериниҥ Абай, Сугаш, Кырлык, Jабаган, Кан, Чарас сууларыныҥ ӧзӧктӧринде ле Бийский уездтиҥ ӧскӧ дӧ јерлеринде јаткан 500-теҥ ажыра ӧрӧкӧлӧрдиҥ чыгартулу улузы Кан-Оозы јуртта јуулып, Бийский уездтиҥ 5-чи станыныҥ Приставына суракту бичикти шӱӱшкенин «Православный Благовестник» деген журнал 1908 јылда бичиген. Бу јуунда Манјы ла Аргымай Кульджиндер турушкан. Jебрен ӧйлӧрдӧҥ бери алтайлар тайга-таштыҥ ээлерине мӱргӱп, бар-јок малын ла јӧӧжӧзин «тайылгага» бергени, 1904 јылдаҥ ала дезе јаҥы, «быркан» кудайдыҥ јаҥын јаҥдап баштаганы, айга-кӱнге баштанып, сӱтле јаҥдап, арчын тудунып, (кажы ла айылда оны тудунып, отко салып, мал-ажын ла јуртын аластап) јӱргени баштануда айдылат. Бу јаҥ ороонныҥ јасагына да, јамылу јаҥдарга да удура болбогон учун оны јаҥдаар јӧп берзин деген сурактыҥ алдында јуунда турушкан отоктор таҥмаларын салган.\nАлтайларды крестке тӱжӱргенин јаратпай, тургун калык бойыныҥ мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар, чӱм-јаҥын тудунар керек деп турушканы учун Манјы миссияга јаман кӧрдӱрткенин А. Г. Данилин «Бурханизм» деген бичигинде бичиген. Тӧрӧмдӧ ӧткӧн мӱргӱӱлде турушканы учун Манјыны 1905 јылда тӱрмелеген. «Сагышту ла ченемелдӱ кижи, ол билген ӱч мӱргӱӱл јаҥ ончозы јӱзӱндеш болгонын темдектеп, алтайлардыҥ озогы да, јаҥы да јаҥынаҥ чыгып, ончо неме аайланза (байла, тӱрмелеткени, истежӱ—С.К.), крестке тӱжерге турганын угусканын «Православный Благовестник» журнал 1905 јылда бичиген. Jе Манјы да, Аргымай да кресттӱ јаҥга тӱшпеген.\n1917 јылда революция ӧйинде Манјы Кульджин Монголия јаар ырбап барган ла 1921 јыл киреде корогон деген јетирӱлер бар. Jе ол Алтайына јажытту јанып, 1930 јылдарга јетире мында јӱрген деген куучындар база бар.\n1917 јылдыҥ јетирӱлериле, Манјы Кульджин 59 јаштуда эмеени 49 јашту болгон. Уулдары—Кӱндӱчи—?, Ырыс—21 јашту, Jажнай—19 јашту, Таа—8 јашту, Берден—6 јашту; кызы Кичинек—17 јашту; келиндери: Талбан—22 јашту, Jалчы—27 јашту; уулдарыныҥ уулдары: Амыр—2 јашту, Мӧҥӱнчи—2 јашту; уулдарыныҥ кыстары: Jалааты—10 јашту, Jалаа—8 јашту.\nБу адалган улустыҥ кӧбизи 1920-1930-чы јылдардыҥ политикалык айду-истежӱзине кирип, айдуныҥ јеринде короп, Алтайына јанбаган. Jе Кулјаныҥ угы Алтайда тӱгенбеген: олордыҥ ортодо элдиҥ-јонныҥ ижин башкарган улус, аргачылар да, элистиҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ јарлу ишчилери де, иштеҥкей ле кӧгӱстӱ улус ас эмес.\nБу кӱн Jоло јурттыҥ библиотека-музейинде «²й лӧ салым» деген кӱрее-куучынныҥ туружаачылары алтай калыктыҥ «эрјине» деп баалаган малына—атка кереес тергеебисте јок болгоны (А. В. Санааныҥ Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртында тургускан кереезинеҥ ӧскӧ) темдектелген. Оныҥ учун атка учурлалган скульптура кереести, Алтайда аргымак аттарды ӧскӱрер ишти баштаган аргачылар Аргымай ла Манјы Кульджиндерди эзедип, Оҥдой аймактыҥ јеринде (айса болзо, тергеебистиҥ ӧзӧк јолдорыныҥ Нефтебаза-Туйакту деген белтиринде) тургузар шӱӱлте айдылган. Бу шӱӱлтеле Алтай Республиканыҥ Башкарузына ла культура министерствозына баштанар тӱп-шӱӱлте јӧптӧлгӧн.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачылары Оҥдой аймактыҥ кӧп јылдарга культура бӧлӱгинде чылаазыны јок иштеген краевед, јурукчы Алып-Манаш Токтутович Епишкинге алтай сӧӧктӧрди, алтай кайды эш-барааны Байрамчы Кӱндӱчиновна Епишкинала кожо шиҥдеген ижи, аймактыҥ ла республиканыҥ культуралык ла тӱӱкилик ижинде баштаҥкайлу ижи, јӱрӱмде бӱдӱрген ӱлекерлери учун «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деп ат адаары јанынаҥ АР-дыҥ культура министерствозына баштанар шӱӱлте јарадылган.\nТӱӱки иште јербойыныҥ краевед-шиҥжӱчилериниҥ эдип турган ижи темдектелип, Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртыныҥ бу туштажуны ӧткӱрген ончо культура ишчилерине быйанду сӧстӧр айдылган.


18.12.2018 - altaicholmon\nМедjеткилдешти — ӧйдиҥ некелтелериле\nБу јуукта АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ јууны парламенттиҥ председателиниҥ болушчызы Михаил Тереховтыҥ башкарганыла ӧткӧн. Јуунда тӧс суракла медјеткилдештиҥ арга-айалгалары кӧрӱлген. Бу јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде республикан Минсу-кадыктыҥ башкартузына кирип турган 29 организация иштейт. Анайда ок участковый 10 эмчилик, 18 јурт врачебный амбулаториялар,


Инфоурок › Другое › Конспекты › Урок по алтайскому языку "Наречие" (7 класс)\nачык урок Кубулбастын будуми.docx 38.41 КБ\nВыбранный для просмотра документ ачык урок Кубулбастын будуми.docx\nУроктын темазы: Кубулбастардын будуми ле будер эп-аргазы\nПредмет: алтай тил\nУроктын бӱдӱми: jаҥы билгир аларыныҥ урогы\n1. Кубулбастардын будуми ле будер эп-аргазы керегинде билгир алып, чын аҥылаары;\nБичиир эрмек-куучында чын тузаланып билери;\nСӧскӧ сескир болоры.\nУрокто jединер турулталар:\nКубулбастар будумиле кандый болорын билери;\nАналитический ле синтетический эп-аргаларды бой-бойынан анылары;\nБойыныҥ сӧзлигин кеҥидип байыдары;\nУрокты ӧткӱрериниҥ методторы: системно- деятельностный метод – билгирди бойы табарыныҥ урогы.\nУрокто иштенер формалар: ӧмӧликле иштеери\nУрокто тузаланар эдимдер: 7 класстыҥ «Алтай тил» деп учебниги, проектор, интерактивный доско, сӧзлик сӧстӧр, ӱренчиктердиҥ ижин баалар таблица, видео, аудиозапись кожон «Турналар».\n1.Ӱренчикти ӱренерине ууламјылаары\nJакшылар, кӱндӱлӱ ӱренчиктер ле айылчылар! Кайра баштанып, айылчыларла јакшылажып ийигер. Отурып алыгар.\nБӱгӱнги урокто мен слерге агару, ару санаа, бийик једимдер кӱӱнзейдим. Слердиҥ алдыгарда турналардын jуругы. Олорды корзоор слерге кандый кӱӱн-санаа эбелет. ( jурукты корот) , Бойымныҥ кӱӱн-санаамды мындый кожон ажыра кӧргӱзип јадым. (Кожон «Турналар»). Узегерге суунчилу куун-санаа кунзейдим.)))\nӰренчиктер кайра баштанып, отурган айылчыларла јакшылажат.\nӰренчиктер кӱӱн-санаазын айдып jат. (кунукчылду, суунчилу, айрылышпас, jараш, нак, ырысту, 1алакай, о.о.)\nБӱгӱн биске бу кок айастан учуп келген турналар самара экелген. Бу самараны ачып, кычырып ийектер.\n«Кару ӱренчиктер! Бу самарада слерге сурактар берилген. Самара: 1.Кубулбастар куучын-эрмектин кандый болугин jартайт?\n2.Эрмекте кандый член болот?\n3.Кубулбас учуры аайынча кандый?\n4.Кубулбастар будумиле канайда болинет?\n5.Буткен кубулбастар – ол кандый кубулбастар?\nӰренчиктер берилген самаранын сурактарына каруу берет.\n1.Кубулбас – куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги.\n2. кубулбастар эрмекте айалга болуп jат.\n3.Jерин коргузер (кайда? кайдаар? кайдан?), Ойин коргузер (качан? канча кире ойго?), Аайын коргузер (канайда?), Кемин коргузер (канча? канча кире?), Амадузын коргузер (не керекту? кандый амадулу?)\nМынайып, ӱренчиктер ӱренген теманы катап кӧрӧт.\n3. Ӱредӱ амаду тургузары\nБу самаранын сурактарына каруу берерге кучсиндер бе? Кандый суракка каруу берерге кӱч болды?\nӰренчиктер кубулбастын будуми ле будер эп-аргазы деп тема ӱренбеген. Олорго ол кӱч болор.\n4. Тургузылган амадуга јединерине иштеери\nЭмди слер бу айалганы тӱзедери аайынча кандый амаду тургузараар? Шӱӱжип кӧригер.\n1. … керегинде бичиктеҥ кычырып аларым.\nЭмди доскодо слайдка ајару эдип ийигер. (буткен , бутпеген, аналитический, синтетический) Берилген сӧстӧр керегинде нени айдарыгар, олорды канайда аҥылаарга јараар.\nБӱгӱнги уроктыҥ темазын табыгар. Айдарда, уроктыҥ темазы «Кубулбастардын будуми ле будер эп-аргазы». Доского бичиир.\nӰренчиктер бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин чыгара айдат. Кажы ла ӱренчик амадуларын чокымдайт.\nӰренчиктер слайдта берилген сӧстӧргӧ ајару эдип, бу сӧстӧр кубулбастардын будми ле будер эп-аргазы деп карууга келер. Будумиле буткен ле бутпеген кубулбастар болот. Буткен кубулбастар синтетический ле аналитический эп-аргала будет.\nӰренчиктер кубулбастардын будуми ле будер эп-аргалары деп теманы чыгарып келер.\nӰренчиктер ээжини кычырат.\n5. Јаҥы билгирди быжулаары\nТекстти кычырыгар. Кубулбастарды 1артадып турган состориле кожо чыгара бичип, таблицаны толтырар.\nКок айас – чанкыр тенери\nТекстти бир бала кычырат\nТаныш эмес состорди созликке бичийт. Тексттин 1акылталарыла иштейт.\nФизминутка ӧткӱрер « »\n7. Јаҥы билгирди быжулаары\nИнтерактивный доскодо таблицала иш. Берилген таблицаны толтырат.\nэки ӱренчик доского чыгып, таблицала иштейт.\nТаскадунын 1акылталарын будурер.\nТурна1 – фонетикалык ылгаш\nОзо баштап турналар, тееркек чырайын тартынып, айландыра эбирип келгилейт.4\nӰренчиктер 1акылталарды будурет.\n9. Билгирин бириктире катап кӧрӧри\n1.Кубулбастын будумин айдып беригер?\n2.Кандый будер эп-аргалар бар?\n3.Турналар керегинде база нени билеригер? Оско 1ерлерде ол куш нени темдектейт?\nСурактарга каруу берет.\n10. Бӱдӱрген ишти, билгирди кемјиири, чокымдаары, баалаары (рефлексия)\nӰренчиктер билгирдиҥ кайырчагына светофордыҥ ӧҥдӧрин урокты оҥдогоныла келиштире салат.\nБӱгӱнги урокто канайда иштенгеҥ, јаҥы нени билип алгаҥ ижиҥди баалап, таблицада турулта эдигер.\nКызыл- нени де оҥдобогом\nСары- јартап алар сурактар арткан\nЈажыл- меге ончо јарт\nАйылдыҥ ижи берилет.\nБилим мар тузаланып, турналар керегинде текст белетегер. б.34 @\nБойыҥныҥ ижиҥди баала (оцени свою работу)\nТурналардын экелген самаразынын сурактарына каруу берери\n2 јакылта Бичикле иш (работа с учебником, выполнение упражнения)\n3 јакылта доскодо таблицала иш\n5 баллдаҥ ас болзо «2»\n5-10 балл «3»\n10-15 балл «4»\n15-18 балл «5»\n«Кару ӱренчиктер! Бу самарада слерге сурактар берилген.\nСамара: 1.Кубулбастар куучын-эрмектин кандый болугин jартайт?\nНомер материала: ДБ-385195


«Дерсу Узала» Кадындагы заповедникте - altaicholmon\n«Дерсу Узала» Кадындагы заповедникте\nЭкотуризмди ӧскӱретен «Дерсу Узала» деген фондтыҥ Москвадаҥ келген ӱренчиктери Кадындагы заповедникке айылдап јӱрди.\nБу организация бастыра ороондо балдардыҥ экологиялык амыралтазыныҥ сурактары аайынча 15 јылдаҥ ажыра иштейт. Москвадаҥ келген балдар озо ло баштап Мультаныҥ кӧлдӧринде болуп, кордондогы госинспекторлордыҥ ижиле таныштылар.\nКӧлдӧрдӧ болгон кийнинде айылчылар заповедниктиҥ Кӧксуу-Оозындагы тӧс туразыныҥ ижиле танышкан.


Ийделӱ элдӱ Инегенде «Ирбис» турбазада… - altaicholmon\nАлтайдыҥ кайкамчылу ла јараш ар-бӱткени кӧп айылчыларды, туристтерди јилбиркедет ле кажы ла јыл олордыҥ тоозы кӧптӧп туру. Оҥдой аймактыҥ Инеген јуртыла, оноҥ ары Кадын сууны ӧрӧ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр, Кујурлу ла ӧскӧ дӧ јурттарына, јараш кӧлдӧрине, Ӱч-Сӱмерге јетире јол туристтердиҥ база бир амадаган јолы болуп јат. Тӧрт јыл кайра Чуйдыҥ ла Кадынныҥ сууларын кечире кӱрлер тудулганы бу јуртка јетире јол-јорыкты бир канча јеҥил ле јеткери јок этти.\nИнеген јурттыҥ бери јанында, јурттаҥ ӱч километр ыраагында, ээчий-теечий турбазалар турат. Олордыҥ бирӱзин, јӱзӱн ӧҥдӱ чечектерге ле агаштарга курчаткан айылдарлу, тураларлу «Ирбис» турбазаны, Ольга Сергеевна ла Донской Иванович Додуковтор тӧзӧгӧн эмтир. Олор озо баштап јуртта магазин ачкан. Алды јанында — Кадынга, экинчи јанында кайа-таштарга кыпчыткан чичке јолло кандый ла эп-аргала товарлар экелип садары тегин керек эмес болгон деп, Ольга Сергеевна айдат. Ого ӱзеери јурт улуста акча јок, улус тегинге алар, ойто тӧлӱ јууп базары база кӱч болгон. Јамылулар јурттыҥ эл-јонын сӱреен керектӱ товарларла јеткилдеп турган магазинди бӧктӧбӧзин деп сураган да болзо, јабарга келишкен. Оныла коштой ӱч кысту иштеҥкей биле мал-аш туткан, эмди де тудуп јат… Олорло јууктада таныжардаҥ озо санаамды айдып ийейин. Бу билениҥ ижи-тожын, эткен-тутканын угуп санандым: «Кӧп улустыҥ иш јогына, эдер-тудар неме табылбай турганына, јӱрӱмине комыдап јӱргенин угарыҥ. Је бу улус кемнеҥ де болуш, јӧмӧлтӧ сакып отурбаган. Јӱрӱминде бойлорыныҥ ла кӱчине иженип, кӧпти эдерге, кӧпкӧ јединерге чырмайгандар. «Баскан кижи јол алар» деген кеп сӧсти эмеш ӧскӧртӧ айтсабыс, «эткен, иштеген кижи ончозына јединер» эмес пе…».\n«2007 јылда бис јурттыҥ бу сӱрее-чӧп таштаар јерин арутап, кыралап, бойыстыҥ ла мал-ажыска азырал ӧскӱрерге амадаган болгоныс — деп, Ольга Сергеевна куучындайт.–Мынаҥ бис 10 машина сӱрее-чӧп чыгара тартканыс. Эмеш ӧрӧлӧй јерде азый Касьян деп карган кержак јаткан, ол бу сайлу јерде арбузтар, дынялар ӧскӱрген деп, каргандар эске алынып туратан. Бис олор јаткан јерде эмес, эмеш бери айыл тутканыс. Озогы эп-аргала агашты колло чабып, чобрала јабып, экӱдеҥ экӱ ле тутканыс. Јуртта аккан суудаҥ субактар эдип, трубаларла суу ӧткӱргенис. Аш та, картошко до отургузарга ченешкенис.\nБотанический садтыҥ ишчилериниҥ, анчада ла Василий Павлович деп кижиниҥ болужыла мында агаштар, јыраа-ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр, чечектер отургусканыс. Ары-бери јӱрген туристтер јолой токтоп, конуп аларга, амырап аларга улай ла суранар болгон. Онойып, туристтер келетен турбаза тударга келишкен. Экинчи айылды база экӱ ле тутканыс. 2014 јылда Кадын суу кенетийин ле кӧдӱрилип јаанайла, мылчаны келтейтип, сетка-чеденисти, отургусканысты агыза берген… Бис туристтерле ижисти кызыс Тординага ла кӱйӱбис Экенге табыштырганыстаҥ бери ӱч јыл болды. Олор Оҥдойдо јуртту, эки оогош балалу. Је бис олорго улайын болужып јӱредис».\nТордина ајару керексип турган туристтер кӧп тӧ болзо, ӧй табып, биске мынайда куучындады: «Турбазада бис экӱ тыҥыда 2018 јылдаҥ бери иштеп турус. Је бис, биледеги ӱч кыс, ада-энебиске улайын ла болужып јӱргенис. Эмдиги кӱрлер јок, јӱк кайа-ташла јалтанчылу јол до тушта бери туристтер келип ле туратан. Ийинде машиназын артырып салган туристтерди адам кемеле де, мотоциклле де экелетен. Онойдо ок Какпак кыр ажыра јойу да келгилейтен.\nИшти биске бӱдӱмјилеп ийерде, јаан эмес кредит алганыс. Бу ӧйгӧ бис туралар, база бир чадыр айыл тутканыс. Скважина эткенис, эмди туралар, айылдар таҥынаҥ суулу. Мынаҥ озо туристтерге сууны јурттагы суудаҥ экелип туратаныс. Эмди кӱрлер тудуларда, туристтер сӱӱнип јат. Былтырдаҥ бери коркышту кӧп туристтер келип туру. Бистиҥ кайа-ташла ӧткӧн кату јол ло Кадынды јакалай јаткан јараш ӧзӧк учун бистиҥ јерди олор «Мини Чолушман» дежет. Олор мында амырап јӱрген ле ӧрӧ ӧткӧн туристтердеҥ, бой-бойынаҥ угужып, бери кӧптӧдӧ келер боло берди».\nКоронавирустыҥ ӧйинде иш кандый ӧткӧниле јилбиркедис. Тордина Донскоевнаныҥ айтканыла, туристтер јаттыргызарына тудулу ӧйдӧ СЭС-тиҥ, экономика бӧлӱктиҥ ишчилери турбазага шиҥжӱлӱ келип туратан. Јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала туристтерге јараду берилерде ле бери сӱреен кӧп улус келип турган эмтир. Анчада ла Москвадаҥ, Новосибирсктеҥ ле Алтай крайдаҥ кӧп улус келип јат. «Учында бойым да арыйла, амырап јӱргем — деп, Тордина Донскоевна айдат. Эјелеримниҥ балдары келип, бир канча болушканы јаан јӧмӧлтӧ болды. Је мен мында јок ло болзом, не-не болуп калат. Туристтер кӱӱнземелдерин бичип турган тетрадьты ӧртӧгӧн лӧ, јеткилдеш коомой деп, табыштанган ла, база кандый бир ЧП болуп ла калган турар. Мынаҥ узакка да барарга јарабас».\nСыгын айда туристтер «кӱски Алтайды кӧрӧргӧ, оныҥ јаражын ширтеерге», балыктаарга база кӧп келип турган болуптыр. Келерге турган улус, кӧбизинде билелер, телефонло слерде тыш-амыр ба деп сурагылап јат. «Чамалга кӧрӧ, бисте амыр, кӧп сабада билелӱ, бала-баркалу улус келип туру — деп, турбазаныҥ јиит ээзи куучындайт.—Ӧйинеҥ ӧткӱре табышту улусты мен арбанып та койодым. Туристтер бистиҥ ӧзӧктиҥ эки учынаҥ келип јат. Кӧксуу-Оозынаҥ јойу, атту, туулык мотоциклдӱ ле велосипедтӱ туристтер келет. Ийин јанынаҥ јеҥил јорыкту да, јадар турачакту да машиналу келип турулар. Кезиктери машиналарын артырып, оноҥ ӧрӧ мотоциклдӱ, велосипедтӱ баргылайт».\nДодуковтордыҥ турбазазы Манјӱректе мотоциклисттерле иштеп турган «Алтай-Мото» фирмала колбу тудуп јат. Олор Инегенде турбазага туулык мотоциклисттердиҥ группаларын аткарып турулар. Туристтер Инегеннеҥ ӧрӧ барып, Тӱҥӱрге, Мультага једеле, ондогы кӧлди кӧрӧлӧ, кайра келип јат. Бу туристтерди Тордина Донскоевна азырап турган эмтир. Ол келер јылда турбазазында кафе ачарга амадайт. Нениҥ учун дезе, анчада ла мотоциклдӱ ле велосипедтӱ јӱрген, тыҥ арып турган туристтер ажанар аҥылу јер керексийдилер.\nОнызын бис бойыстыҥ кӧзисле кӧрдис, билдис. Екатеринбургтаҥ бойыныҥ автомашиназыла келген ага-карындаштулар, Раиль ле Рамзис, мында магазин бар ба, ажанар јер бар ба деп сурадылар. Тординаныҥ энезине олорды кӱндӱлеп, оноҥ ары Ӱч-Сӱмер уулу аткарарга келишти. Эки јиит былтыр туулык мотоциклдер садып алганыс, баштапкы ла катап ыраада јӱргенис бу дешти.\nЭҥир кире берерде, велосипедтӱ эки уул келдилер. Олор Томскто велосипедисттерди јол-јорыкта баштап јӱретен гидтер болуп турган улус эмтир. Ӱч кӱн кайра машиназын мында артырып, Кӧксуу-Оозы јаар атанган болуптыр. Мынаҥ озо олор Чамал ичиле, Кӧксуу-Оозыла, Акташ, Алтын-Кӧл јаар јӱргендерин куучындадылар. Велотуристтер экелерге, Инеген ажыра јолды кайып јӱрген деп бодоштырдыс.\nКадынга јууктада теректердиҥ алдында палаткалу улусла таныжып, кайдаҥ келгенин сурадыс. «Бис Санкт-Петербургтаҥ келгенис. Новосибирскке јетире учала, арендага машина алып, Алтайга келгенис. Бис Тожоҥтыга јетире јӱрдис, «Марс» деп јараш, кайкамчылу јерди, Чуйдыҥ јарлу јолын кӧрдис. Јорыгыс бежинчи кӱн улалат. Бис мынайып баштапкы катап јорыктаганыс. Мынаҥ озо јӱк Горно-Алтайскка јетире болгоныс. Јол ыраак та болзо, Алтайдыҥ јаражын кӧргӧниске сӱӱнип јанарыс!».\nНовокузнецк каладаҥ Донской Ивановичтиҥ антыгарлу најызы билезиле, база бир таныш билеле кожо бала-баркаларын ээчидип келген эмтир. Орус најызы, Егорыч, бисти Инеген ичиниҥ коомой јолдорын јеҥил ӧткӧдий машиназына отургузып, Кадынга Аркыт сууныҥ бириккен јерин ыраактаҥ да болзо, кӧргӱзип јӱрген. Аркыт јуртка јетире атту аҥчылар бир кӱнге једип турган болуптыр. Аркыт сууныҥ агып келген улуркак тууларын, туулардаҥ шуҥуткан Аркыттыҥ Кадынга келип киргенин јӱк јойу эмезе атту, мотоциклдӱ ле велосипедтӱ улус кӧрӧр аргалу…\nКелер ӧйдӧ Инегенди ӧрӧ барган ла Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактарды бириктирген јалбак јол јазалар дежет. Ол тушта туристтердиҥ, айылчылардыҥ тоозы там кӧптӧӧри јарт. Онызы бир јанынаҥ јербойыныҥ улузына ӧскӱрип алган мал-ажынаҥ иштеп алган аш-курсагын, алама-јиилектерин садып, турбазалар тудуп, акча-манат иштеер арга берер. Је Алтайыстыҥ јараш деген јерлериниҥ бирӱзи Инегенле, Кадын ичиле чубашкан туристтер аайлу-башту јӱрӱп, јаҥыс ла ар-бӱткенниҥ јаражын кайкабай, калыктыҥ чӱм-јаҥын, байларын тооп, тӱӱкизиле, культуразыла јилбиркеп јӱретен болзо…


Президент Владимир Путинниҥ Баштанузы (Тӧс ууламјылар) - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧрӱлер ӧткӱрер «Манеж» деп тӧс залда Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына бойыныҥ јаҥжыккан Баштанузын эткен. Государствоныҥ башкараачызы пандемияныҥ ла су-кадыктыҥ бӧлӱгиниҥ текши сурактарын, демографияныҥ, балдарлу билелерге болужарыныҥ сурактарын кӧдӱрген.\n(Владимир Путинниҥ куучыныныҥ тӧс ууламјылары ТАСС-тыҥ јетиргениле).\nПрезидент Россияныҥ эл-јоны, обществозы, государство бойыныҥ бийик каруулузын ла ӧмӧ-јӧмӧ бирлик болгондорын кӧргӱскен, пандемияла тартышкан миллиондор тоолу россияндар эрчимдӱ, чыҥдый ла ак-чек иштегендер деген. Россияныҥ билимчилери ачылта кемдӱ иштер бӱдӱрген, олордыҥ сананып тапкан ӱч вакциназы «ороонныҥ билим ле технологиялык ийдези сӱрекей бийик болгонын база катап керелеген» деп угускан.\nКоронавирустыҥ каршузы учына јетире јоголголок, оныҥ чочыдузы эмди де бар, айдарда, врачтардыҥ тургускан ээжи-јакылталарын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек деп, Владимир Путин темдектеген. Вакцинацияла колбулу сурак тургуза ӧйдӧ «тӧс јерде» туруп јат, кӱскиде бисте ӧмӧлик иммунитет болзын деп, прививка эдерин бастыра јанынаҥ јеткилдеер керек.\nВладимир Путин Россияныҥ бастыра эл-јонына база катап баштанган: «Прививканы тургузып алыгар. Бис јӱрӱмиске јеткерлӱ эпидемиядаҥ шак оныҥ шылтузында айрыларыс. Ӧскӧ јол јок. Бар јол дезе салтарлу: југушталарыс, оору-јоболго алдыртарыс, оныҥ адакы учы кемге де јарт эмес».\nДемография ла акчала јеткилдеш\nГосударствоныҥ башкараачызы демографиядагы ууламјыда бисте чочыдулу айалгалар тӧзӧлгӧн деп айткан. Оныҥ учун эл-јонныҥ тоозын кӧптӧдӧр керекке ойто катап бурулып, улустыҥ узак јаш јажайтан ӧйин 2030 јылга јетире 78 јашка јетире кӧдӱрер керек деп ајарган.\nБашкаруга кижиниҥ јӱрӱмине јеткерлӱ јӱрек-тамырлардыҥ ооруларыла тартыжарга ӱзеери эп-аргалар табар керек. Ол јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бастыра россияндар ортодо, јаштары јанынаҥ кандый да ылгаш јогынаҥ, диспансеризация ла профкӧрӱ ӧткӱрериниҥ программазын бӱдӱрип баштазын деп јакыган.\nГосударство јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире балдарлу билелерге болуш јетирериниҥ бӱткӱл программа-системазын тӧзӧп алар учурлу. Јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала толо эмес билелерде чыдап јаткан 8 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдарга ай сайын орто тооло 5650 салковой акча тӧлӧлип башталар.\nМынаҥ ӧскӧ уур-кӱч айалгаларда болгон барлу ӱй улуска акча база тӧлӧлӧр. Олор орто тооло 6350 салковой акча алар (барлу болгоныныҥ алтынчы неделезинеҥ ала). Анайда ок школго јӱрӱп турган ла баштапкы класска баратан балдарлу билелерге 10 муҥ салковойдоҥ акча тӧлӧлӧр. Президент мындый јӧмӧлтӧ-болушты баштапкы класстардыҥ ӱренчиктерине мынаҥ ары јаҥжыктырар керек деп айткан.\nСу-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱги ла билим керегинде\nВладимир Путин су-кадыкты корыыр бӧлӱк јаҥы технологический тӧзӧлгӧгӧ тӧзӧлгӧлӧнип иштеер учурлу деп айткан. Ол 2021-2023 јылдарда јурт јерлер тӱрген болуш јетирер 5 муҥ кӧлӱкле база ӱзеери јеткилделер деген. Мынызы кӧлӱктердиҥ паркын толо кеминде јаҥыртар аргалар тӧзӧӧр.\n2024 јылга јетире граждан учурлу билим иштерге 1,63 триллион акча чыгарары темдектелген. Государственный учур алынатан јаҥы инновационный программалар иштеп баштаар. Бу иш элдеҥ ле озо недеҥ де камааны јок вакциналарды эдип чыгарарыла колбулу болор. Кандый бир јеткерлӱ инфекция-оору табылза, Россия тӧрт кӱнниҥ туркунына тузалу тест-системаны сананып табып, оныла тартыжатан вакцинаны кыска ӧйдиҥ туркунына чыгарып баштаар учурлу.\nГосјеткилдешти цифровизацияга кӧчӱрери\nГосударственный јеткилдештердиҥ кӧп сабазы ӱч јылдыҥ бажында бӱткӱлинче дистанционный эп-аргага кӧчӱрилер. Пособиелерди ле акчала јеткилдешти аларга ары-бери кӧп баспаска, келер јылдаҥ ары «социальный казначействоныҥ» бӱдӱмине кӧчӧр керек.\nАлименттерди некеери јанынаҥ суракты база дистанционный эп-аргала ӧткӱрер керек. Владимир Путин бу система балдарлу ада-энелерди јабыс кӧрбӧс учурлу деп айткан.\nБаалар ла аргачылыкты јӧмӧӧри керегинде\nГосударствоныҥ башкараачызы пандемия јер-телекейдиҥ бастыра эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмине качалаҥын јетирген, оныҥ салтарына ончо ороондор алдырган, ол тоодо Россия деп темдектеген. Мындый айалгаларда јаҥныҥ органдарыныҥ тургуза ӧйдӧги ижи граждандардыҥ кирелтелерин бийиктедериле јуук колбулу. Башкару бааларды директивно тургузардыҥ ордына бу ууламјыда элдеҥ ле озо рыноктогы эп-сӱмелерле башкарынар учурлу.\nБашкару 2021 јылдыҥ учына јетире иштиҥ рыногын ойто орныктырар учурлу. Бир айдыҥ туркунына дезе кичӱ ле орто аргачылыкка јӧмӧлтӧ-болуш јетиретен јаҥы эп-аргаларды тӧзӧӧрин бӱдӱрер керек. Мынаҥ башка 2021 јылдыҥ турулталары аайынча каландардыҥ јасактарына «донастройка» эдетен јӧптӧр чыгар.\nМындый алтамдар аргачылыкта болуп турган кирелтелерди инвестицияга кӧчӱрер аргалар тӧзӧӧр. Јаҥныҥ органдары тузаланаачыларга ајару эдип, инвестицияларда туружып турган аргачыларды бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр.\nГосударствоныҥ башкараачызы Россияныҥ тергеелеринде болуп турган јол-јорыктардыҥ кешбэк аайынча программаларын бу јылдыҥ учына јетире улалтсын деп јакыган. Балдарын јайгы лагерьлерге аткарып турган ада-энелерди јӧмӧп, олордыҥ алып турган путевкаларыныҥ чыгымыныҥ јарымызын јандырары јанынаҥ президент база айткан. Анайда ок студенттердиҥ туризминиҥ ууламјыларын тӧзӧӧр керек.\nПрезидент анайда ок туризмниҥ бӧлӱгинде тургузылган јаҥы нацӱлекерге јаан ајару эткен. Ол јуук ӧйдӧ анайда ок коночылык туралар тударында ла олорды чыныктап јазаарында, туризмниҥ ӧскӧ дӧ инфраструктуразын тӧзӧӧринде јеҥилтилген кредиттердиҥ программазы иштеп баштаары керегинде јарлаган. Мындый кредиттердиҥ ставкалары 15 јылга јӧптӧлгӧн лӧ олор 3-5 проценттеҥ ашпас.\n«Бисте ас эмес пилотный ӱлекерлер бар. Олордыҥ бир ле канчазын айдайын: Кузбасста туу-чананыҥ Шерегештеги комплексин оноҥ ары ӧскӱрерис, Севастопольдо Балаклавсктагы бухтада иштеп турган яхталардыҥ курортын тыҥыдарыс, Алтайдыҥ ла Калининградтыҥ туриндустриязын ӧскӱрерине јаан ајару эдилер».\nӰредӱниҥ бӧлӱги ле культура керегинде\nРоссияда база 1300 јаҥы школ тудулар. Олордо 1 миллион бала ӱренер аргалу болор. Школдорго автобустар аларга ӱзеери акча чыгарылар. Президент анайда ок техникумдардыҥ ла колледжтердиҥ ӱредӱлӱ группаларында кураторлор болуп иштеп турган ӱредӱчилерге ай сайын 5 муҥ салковой акча тӧлӧӧрин јеткилдеери керегинде айткан. Тургуза ӧйдӧ мындый ӱзеери ишјалды школдордо класстардыҥ башкараачылары алып јат.\nЈуук эки јылдыҥ туркунына ВУЗ-тарга база 45 муҥ бюджет јерлер чыгарылар. Бу иш кӧп лӧ сабазында ороонныҥ тергеелеринде ӧткӱрилер. 2021-2024 јылдарда тергеелердиҥ јӱске шыдар ВУЗ-тарын ӧскӱрерге 116,2 миллиард салковой акча чыгарылар.\nКультураныҥ бӧлӱгинде болуп турган баштаҥкайларды јӧмӧӧргӧ президенттиҥ фонды тӧзӧлӧр. 2021 јылда гранттарды јӧмӧӧргӧ ол ажыра 3,5 миллиард акча ӱлештирилер. Владимир Путин анайда ок јурттарда ла кичӱ калаларда иштеп турган культураныҥ тураларын ла музейлерди јӧмӧӧргӧ 24 миллиард салковой акча чыгарары керегинде шӱӱлте эткен.\nЭкология ла ай-кунниҥ айалгазы керегинде\nГосударствоныҥ башкараачызы ороонныҥ промышленнозын ӧскӱрерине ле ӧскӧртӧ тӧзӧӧрине јаҥы энергетика, фармацевтика ла кубулып турган ай-кӱнниҥ айалгалары ичкери тебӱ берер учурлу деп айткан. Президент энергетиканыҥ бӧлӱгинде иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле башка-башка ууламјылар керек деген. Водородный ла атомный энергетиканы ӧскӱрерине јаан ајару эдер керек.\nРоссия башка-башка бӧлӱктердеги ишти кубулып турган ай-кӱнниҥ айалгаларына келиштире тӧзӧп ӧткӱрер учурлу. Каршулу таштанчыларды болдыртпаска, шиҥжӱлӱ иштерди тыҥыдар керек. Ар-бӱткенге ле экологияга каршу јетирип турган предприятиелерди акча-манатла кезедерине ајару эдер керек. 2021 јылда дезе упаковкаларды утилизировать эдип турган производительдердиҥ каруулузын чик јок тыҥыдар керек. Экологиялык тӧлӧмирлер ар-бӱткенди орныктырарына тузаланылар учурлу.\nБашкару кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тергеелердиҥ акча-манат аайынча айалгаларын јарандырары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айдар учурлу. Эмди тургуза јаан тӧлӱлерлӱ тергеелерге болуш јетирери тӧзӧлӧр. Тергеелердиҥ коммерческий тӧлӱлериниҥ јарымызы кирелтелеринеҥ 25% ажып турза, олор 2029 јылга јетире бюджеттиҥ кредиттериле бӧктӧлӧр.\nТергеелер анайда ок 15 јылга 3 процентке 500 миллиард салковой инфраструктурный кредиттер алар. Тӧлӱлери ас тергеелерге јаан кемдӱ кредиттер берилер.\nТыш јанындагы политика\nВладимир Путин Россияныҥ тыш јанында ӧткӱрип турган политиказы элдеҥ ле озо ороонныҥ ишкӱчиле јаткандарын амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмле, амыр-энчӱ айалгаларла јеткилдеери болуп јат деп темдектеген. Государствоныҥ башкараачызы Россияда, ӧскӧ ороондордо чылап ок, берилген телекейлик тап-эрик аайынча бойыныҥ јилбӱлерин корулаар бастыра аргалар бар деп айткан.\nПрезидент мынайда угускан: «Кем-кем ӧрӧги айдылган темдектерди оҥдоорго кӱчсинип, ӧмӧ-јӧмӧ иштердеҥ мойножып, кыйгастанганду ла тыҥзынган политика ӧткӱрерге ченежип турза, бисте бойлорыстыҥ кӧрӱм-турумысты корулап алар арга-чак та, ийде-кӱч те јеткилинче бар».\nОл Россияда косколоҥдорго ло најылык эмес чугаандарга бодоп ло киришпейтен бек чыду бар деген. «Бис телекейлик колбулардыҥ бастыра туружаачыларыла ак-чек айалгаларда иштеер кӱӱндӱ. Је бис Россияны анаҥ-мынаҥ ӧнӧтийин чымчып, амыр-энчӱ айалгаларды кандый да шылтактар јогынаҥ бузарга турган мууканыштарды јаантайын иле кӧрӱп јадырыс. Андый јӱстӱ шерхандарды айландыра јӱзӱн-башка оок-тобыр табактар, ончозы Киплингте чилеп, бойыныҥ суверенин јымжадарга јӱгӱрижип ле улуп тургандарын бис база јакшы билерис» — деп, Путин кошкон.\nГосударствоныҥ башкараачызы Россия ӧмӧ-јӧмӧ лӧ ачык-јарык ишке јаантайын белен деп база катап темдектеген. «Бисте кӱрлерди ӧртӧӧр кандый да кӱӱн јок. Је бистиҥ јакшы кӱӱн-санаабысты керекке албай, бисти уйан ла кӱчи јок деп сананып, најылыктыҥ кӱрлерин ӧртӧӧргӧ лӧ олорды чек јок эдип бузарга тургандарга Россия карууны ол ло тарый берер. Бистиҥ каруубыс дезе сӱрекей билдирлӱ ле косколоҥду болор» — деп, ол айткан.