Категория: Новости\t Опубликовано 29 Май 2020\t Просмотров: 254\nОт-калап канду Ада Тӧрӧл Јуу ӧйдиҥ эки балазыныҥ салымы\nШкаков Момош (Петр) адам Сугаш јуртта, Кӧксу аймакта, Ойрот автоном областьта, 1938 јылда, кандык айдын 13 кӱнинде кыпчак сӧӧкту Шкаков Шуру карган адабыс ла Јаҥар энези кӧбӧк сӧӧктӱ, (Кудачин Эркей таайдын сыйнызы) билезинде чыкан.\nАдазы Шуру 1918 јылда Сузар јуртаҥ Кӧксу аймактан Халкин-Голдогы јопондорло кожо болгон тартужыда 1939 ј. кавалерийский полкта јуулашкан. Ада Тӧрӧл Јуу башталганын ала 1942- 1943 јылдарда Сталинградский фронтто 60 стрелковый полкта снайпер болуп јуулашкан, 20 немецкий снайпер коротконы учун кайрал берген «Орден Краснӧй звезды», медаль «За победу над германией», 1943 јылда уур шырканаҥ улам јандырган.\nЭнези Јаҥар 1944 јылда божоордо Момош ло Валя эјем (адамныҥ кожо чыкан сыйнызы 1940 јылдыҥ, Бабаева Валентина Шуруевна), экӱ Эркей таайына јӧйу Јабаган јурттаҥ Экинурден Алтын Туу ажыра келгилеген.\nЭркей таайы ла Кара јееҥебис (кыпчак сӧӧктӱ учун бистер «Кара эје» деп айдатаныс), Валяны Кырлыктен Јылым эјезинден ийген (Попоев Казакпай ака ла Јылым эје Кучыяктын балдары – Эркей таайдын эјези).\nШкаков Момош ло Попоев Казакпай (1932 ч.ј.) эки јеенин Эркей таай Улу Тӧрӧл јууныҥ туружаачызы, бӧйыныҥ уулдарыла Бӧдӱр (Петр Эркеевич 1938 ч.ј.) ле Молодя (Владимир Эркеевич 1936 ч.ј.) кожо азырап чыдаткан, оночозы јуу ӧйдиҥ балдары.\nМолодя деп энези Кара эје адап туратан, «Абыдак» – деп энем Володя таайды кайнын байлап адаган, оло айынча биске эмдигинчеле бу ады кару ла эзем.\nКара эјенин алдында айтканыла: Момошты 6 јаштуда Некоров деп, кижи бала эдип азырап апарган, Бӧдӱр таайым ыйлап туруп ол кижиниҥ айлына барала, адамды ӧйто кайра экелген дежер. Оной ло келишкен, Эркей таайы ла Кара эје, тӧрт уулды азыраган, чыдаткан, школго ӱреткен. Момош лӧ Бӧдӱр бир класста ӱренген. Адам школдо математикала сӱрекей јакшы ӱренген дежер, тилдиҥ урокторыла чала кирелӱ болгон деер. Кожо ӱренген нӧкӧрлӧри Тюлентин Чука, Денежкин Анатолий Иванович, Сыкымаев Николай, Кудачин Армис оноҥ до ӧскӧлӧри. Эркей таай ла Кара эјениҥ айыл ичиндеги ижин Момош ла Казакпай ака кӧп лӧ иштенген деп улус эске алынатан. Бу уулдар јаргак тере тоноҥ кийеле каткан туулакка уйдыҥ терезинеҥ, ӧтӧкти толтыра чоголо сӱӱртеп апарып тӧкулейтен.\nКара эјези арбаны куурып ла берзе уулдар бӧкӧзине салдыртып талкан, кӧчӧни тал табышту, улайла соготон болгон.\nАдам Кудайдаҥ ла бӱткениле бӧкӧ кижи болгонын база кӧп кураа да, оноҥ до јаан јашту Экинурдыҥ улузы эске алынып, кӧп лӧ кучындажатан. Мыны карган энем Караҥ кӧп сабазын эске айдып туратан, не дезе олор одоштой јаткылаган.\nКазакпай ака ла Володя таай, Момош ло Бӧдӱрди јӱктенип, кожо лӧ ойноп чыдагандар. Ол јууныҥ баладарында бир сооко тоҥышта, аштап сузаганда да, кийим – тудумга да једикпес ӧйлӧр болгон. Ондый да кӱчтер болгон болзо Эркей таайы ла Кара эје јеенин Момошты ӱредӱге де ийген. Азыйда адамды бойыныҥ адазы Шуру не азырабаган, не чыдатпаганын бис бирде оҥдобозыс. Олордыҥ эске алынганыла Эркей таай адамныҥ адазын Шуру Шуруевичти чек ле кӧрбӧс болгон деер. Адам Момош Экинурдагы школды божодып Горно-Алтайсктагы зооветеринарный техникумда ӱренген.\nЛюба јеҥе Володя таайдын эш-нӧкӧри, ол тушта јаҥы качырып келген тужы (Любӧвь Даниловна Иркитова, јуу ӧйиниҥ балазы, 1936 ј. Ороктой јуртаҥ) куучындаганыла, адам зооветтехникумда ӱренип турарада, 7 ноябрьдын байрамына јаҥарга Люба јеҥени, сураган эмтир: Слер меге телеграмма салыйер деп «Умер отец. Приезжай», јеҥем кыйалта јоктоҥ салыйтир телеграмманы. Онон бир ле кӱн тышкары тал-табыш чыгарда, чыгып барза Эркей таай боро аттаҥ тӱшкен бир бут јок кижини арбанып туру: «Не келгеҥ кӱрӱм, јан ары!»Јеҥем сураптыр бу не кижини таада арбантран деп? Володя таай айткан деди: ол Момоштыҥ адазы. Јеҥем кайкаган да, уйалган да, је ол тушта байла Эркей таай тыҥ ла тарынып турган, ӧй болор, не дезе јеенин чыдадып ла аларда адазы улай келип турарганына. Кийнинде уканыска толо каткырып алатаныс бу учуралга.\nМындый учуралдар Момоштын кокырчы болгонын айдат, ого ӱзеери Экинур јуртыҥ механизаторлоры, колхозчылары јакшы билетен болгон эмтир, сӱрекей јараш чурана ӧйнӧгонын.\nЛюба јеҥенин эске алынганынан: «Пӧдӱр ле Момош клуб барар деер, јеҥем бу экӱнин чамча штанын јунар, утюгтаар. Эҥирде кыра ижинеҥ келгилезе рабочий ле кийимду капшай ла клубка барарга турза, кийимдереди, арутазар јунзар дезе олор айдар деди: Бистен јараш уулдар јок, кыстардыҥ санаазы бисти кӧрзӧ лӧ чыгар деер».\nАндый мындый да болгон до болзо, Момошты ла Валя сыйнызын адазы Шуру азырабаган да чыдатпаган да болзо, адам, Шуру карган адабыска улай ла барып келетен Јабаган јуртка. Је бистин эске алынганыс ла ол карган адабыстын келгенин чек ле билбейдис.\nКалганчы курста 7 ноябрьдын байрамына бензовоз машинанын ӱстине адам отурала келип јадала, аварияга туштап, онон ары ӱренер аргазы јoк, колхозто иштеп арткан.\nОнын кийнинеде 1960-1961 јылдарда Оҥдой аймактын Ийин (Иня) јурттагы СПТУ – га ӱренип, «тракторист-машинист широкого профиля с квалификацией слесаря первого разряда» деп, специальность алып, Экинурдыҥ колхозына иштеген. Момош адам Кудайдан инженер јайалталу кижи болгон. Колхозто кожо иштеген улустар база айдыжатан.\nЭзен уулылыҥ эске алынганыла: «Адам темир-теске ус кижи болгон. Инженер јайалтазы бир мындый учуралды улус куучындашканынаҥ уккам, айдарда алдында колхозто К-700 тракторлор болгон, оныҥ бирӱзи адам јазап мантадып иш эткен. Биктир агам Маймадагы CПТУ-49 практикага келеле, байагы тракторды Бажынтыныҥ кыразында саска бадалткан, ченемел јок болгонынан улам. Ол трактор ӧткӧн јайдаҥ ала келер кӱске јетире турган, кабиназынын ажыра састын балкажына бадалган.\nКолхозтыҥ јаандары арбаныжып чыгарзын деерде, эки-ӱч катап чыгарарага албадангандар районныҥ сельхозтехниканыҥ инженерлери, колхозытын механизаторлоры, ол тоодо адамда болгон, је келишпеген. Адам кыжыла «Наука и техника» деп журналдыҥ редакициязынден письмо ло бичир деп айдатан. Оноҥ ло бир кӱн схема јурайла энемге ле куучындайт, бу кӱс тужуп калган ӧй, мен билдим канай ол К-700 канай чыгарар деп.\nКӧрӧр болзо, адам чертеж јурайла, канча трактор керек болорын, кандый тросло, канай олорды колборын, узе чотоп алган эмтир, је озодоҥ барала састыҥ балкажын трактордыҥ кабиназыныҥ кӧзнӧгине јетире балкашты кирер эдип ле алдында јолынаҥ кӧп лӧ каскан эмтир.\nОноҥ ӱч тракторды МТЗ – 80 (Беларусь), эки «Казахстан» эчий-дечий тросторло колбоп, байагы саска чоҥырган К-700 тракторды чыгара таркан деер. Сельхозтехниканын инженерлери ле ӧскӧдӧ болгон улус кӧрӱп кайкылаган, кандый эптӱ инженерный система тяги Момош сананып тапкан деп…»\nКожо болгон механизаторлордоҥ та кемизи де куучындаган: айдарда мындый учурал болтыр. Комбанейлер, ол тоодо адам Рубцовскто јаны комбайндар экелип јаткан, јолой Маймадагы заправкада токтогылап солярка уурган, байа адам бактыҥ бӧгин ондо ундыган, келеделе јӧлдыҥ јанына тыштанып чай-сап ичерге отурганча инженр Сабин Семен арбанган: Бу не ӧгӧӧн бактыҥ бӧгин кайда чачыйен деп?\nАдам кӧп неме айтпайла, та кандыйда агаштан байагы бактын бӧгин бычакла кезип, узе резьбазын эжин јазап, бирде заводскойынаҥ башказы јок агаш бӧкти јазайла, бакты бӧктӧйлӧ, Оноҥ ары маҥтаткылап Экинурга јеткенис деп айдышкан».\nТекши билер сурулардаҥ: Таайы ла эјези кару јеенине 1961 ИЖ-49 деп маркалу мотоцикл садып бертир, ӧл ӧйдӧ ол тен тыҥ ла техника. Адам кеберкек јараш уул, кыстардыҥ бажын айландырып, Экинур јуртты эбиреде тыҥ ла маҥтадып, јаш кижи кӧкӱген ле болтыр. Анча мынча тоолу јылдар ӧткӧн кийнинде, адамын балдарын бис билетенис, кийнинде јаанагылап келеле каны јаҥыс деп тӧрӧӧнзӧжип те турганыс. Эркей таай оны кӧрӱп болбой кижи алдырткан. Кезик эске куучындардаҥ Момош ло Шураны Кара эјем сӧстӧп бириктирген деп айдыжатан.\nОл ӧрӧ айдылган ИЖ-49 деп маркалу мотоциклди адам энем узак тудунгылаган. Булакыга 5 км узак ла ӧйгӧ ол мотоцикле маҥтатканыс. Оныла Кан-Оозынга, Јалаҥый Бажынден јаскыда ашты картошкого толуп барып келер болды не адам ла энем. Адам ден бӱдӱн Экинурга «Дружба» деп маркалу бензопиланы не аайлу јазаар болгон эди. Эмдигинчеле бистиҥ јердиҥ улузына бензопиланы «дружба» деп айдар. Бой бойынаҥ сурасша айдар: Эй уул, дружбаны берзен, одынымды кезерге… деер.\nШкакова Александра Манатовна\nЭнем (Шура), коболы сӧӧктӱ Утешев Манат ле тодош сӧӧктӱ Караҥ Егоровнанын (Ильина) (карган энемниҥ) јаҥыс кызы, кураан айдын 26 кӱнинде 1936 јылда Ойрот автоном областьтыҥ, Шабалин аймактыҥ Шаргайты јуртында чыккан. Бистин энебистиҥ адазын Утешев1941 јылда Улу Тӧрӧл јууга апарда, ого јӱк ле 6 јаш болгон.\nАдазына Манатка похоронка јуунан 1942 јылда келерде карган энем Караҥ кызыла кожо Шыргайтынаҥ Экинур јуртынден јаҥарга сананган, је келишпеген, ненин учун дезе, кайын энези келдине Караҥга айткан: «Утеш одызынаҥ ла Манатыҥ јаҥыс кызын бойым чыдадып саларым, энезине бербезим деген, сен јаш кижи, кижиге барып балдарды таап, азырап аларыҥ». Ол ло айас јаанагы Шыргайтыга энемди артыргызып алган.\nКарган энем јаҥыскан Экинур јуртынден јӱрӱп ийген. Оныҥ кайын энезиниҥ 5 уулын ончозын јууга апарарда, јӱкле айыл-јуртузы Манат таадабыс, бӱдӱн Утеш одузында - бир ле бала - кыс Шура болгон. Айдарда Шураныҥ јаш тужыныҥ бир кезек ӧйи Шыргайты јуртта ӧткӧн. Јаан тӧрӧгондордиҥ эске алынганыла Шура ондо јӱрерде, «Манатыҥ јаҥыс кызы, Утеш одузынан артканы» - дешкилеп улус азырап туратан.\nЭнемнин эске алынганы ла адазы Ада-Тӧрӧл учун јууга атанарда кызын тыҥ кучактанып, саҥ ӧрӧ бийик таштап, эркеледип турганы саназына артып калган. Таадабыс Утешев Манатла кожо јууга тӧрт бойдоҥ карындажы атангылаган. Бастыра улус ыйлажып, кабыра кучакташкылап, кӧстӧриниҥ јаштарын арчыгылап, полуторка кӧлӱктиҥ кийнинеҥ јаҥыс ла боро тоозын кунукчылду чӧйилип, олордын сомын бӧктӧгӧн. Тӧрӧл Алтайы бойыныҥ уулдарын ӱйдешкен, кайра келбезин сескендий. Бу барган беш карындаштыҥ бирӱзи де ӧрт-калапту, ӧлӱмду јуунаҥ јанбаган.\nОл ло тушта энезинге Караҥга адазы Манат толтыра кызылгатту кайыҥыҥ тозынаҥ эткен айакты берген деер. Адазынын сыныҥ узуны, ак-куу чырайы санаамга арткан деер. Кийнинде Биктир уулын адамды Манаты тӧзӧгӧн балам деп айдар болды не. Оноҥ Шурага 12 јаш тӧлӧрӧдӧ, јаанагы божой берерде, Шыргайтынаҥ Экинур јуртен энезине Караҥга, таайларына јанкелен. Экинур алтайына келеле карган энемниҥ тӧрӧӧндориле Шураныҥ јаш ла јиит ӧйлӧри ӧткӧн. Иженер эјемниҥ балдары (Анчибаевтер Люба, Галя, Тома, Шура, Молойт, Какаш) ла Кучыйт эјениҥ кызы Текен (Шура) кожо чыдагылаган, Ильин Айдаҥ таайыс ла Унчукпас јеҥе, Ильин Саадак таайыс ла Нюра јеҥе, Ефимов Капшай таайыс ла Јелечи јеҥе, ончозы ла тӧрӧӧнзижип јӱрген.\nЭкинур јерине келгежин Шура Анчибаевтердиҥ ӧскӱс јеениле ле Чинин Полевод ло кожо Анчибаев Андрей јестезиниҥ ле Иженер эјемниҥ билезинде, улай ла јӱргенис дейтен. Јас ла келзе эку кӧндӱре ле ӧркӧ тудар болгоныс деп айдар, Полевод јыртык кӧнӧкӧ суу экеле ӧркӧниҥ уйазына урар, энем дезе колын ӧркӧниҥ ичегезине сугала, кетейле оныҥ мойнын толгор. Байа туткан ӧркӧнин эди јаан курсак та болгон. Бу эку кӧптӧҥ ӧркӧлӧйлӧ, терезин куура тартып, кургадып заготконторага табыштырар эмтир. Оныҥ ордына сыйса (ситец) бӧс алар, бир отрез 2,5 метр платье кӧктӧргӧ једе берген дейтен. Кийим тудум кӧктӧргӧ Иженер эјем ӱреткен деп айдатан.\nАнчибаевтер Андрей јестези ле Иженер эјем Кырлык јуртта иштегилерде, эки јеенин Полевод лӧ Шураны, балдарыла кожо апарып школдо ӱреткен. Карган энем Шыргайтынаҥ Экинурден келелеле, Иженер эјемниҥ балдарын кӧрӱжип база чыдадышкан, оноҥ башка кожо чыкан карындажыныҥ Кылу ла келди Эртей, кыстары Ильина Вера, Чечек ле Римманы азырап чыдаткан энемге бу ӱч кыс кожо чыкан сыйындарындый карузып јӱретен.\nЭнемди сӱрекей чыйрак, ару чек, иштеҥкей болгонын ончо лӧ тӧрӧондор дӧ Экинурдыҥ улузы айдатан, онойдо ок улуска јалакай, јараш ла учурлу јаҥарлар билер болгон.\nШурага 19 јаша толордо баштапкы јуртка барган Еркемеев Пӧтӱк деп кижиге (Петр, кожо чыкандары бистиҥ ле билерисле Еркемеевтер: Чылгый эјебис, Зоя (Боромой) эјебис, Кудачина Вера (Антон Вера) эјебис, олордыҥ јеени Ленка (Байрам). Баштапкы јуртынан энемде эки кыс болгон Надя ла Рая (Ако). Эјелерим кичинек ле тужында адазы јок ӧскӱс арткан.\nКийнине, 1962 јылда адам Момош ло энем Шура јурт биле тӧзӧп, 8 бала таап, 4 уул, 4 кыс азырап чыдаткан. Ого ӱзеери адам ла энем эки кызы ла кожо, бастыра 10 баланы чыдадып, ӱредулер берип, тоомјылу улус болорына јаан салтарын јетирген.\nЭнемниҥ улус ортозында тоомјызы бийик болгон. Бойы да иштеҥкей, балдарын да ишке тыҥ таскаткан. Энем јаш тужын мынай эске алынатан: Јууныҥ ӧйи кӧп саба эр улус Тӧрӧлин корылап атанган, Шыргайтыда балдар ла каргандар арткандар.\nКышкыда корон соокто агаш аразына буудакты јууйла, јуктенип белине салып карга кӧмӱлип, кӱчи јетпей, ыйлап айдынатан: не мен јаҥыскан, бир кожо чыкканым јок, болужар кижи јок, бир сыйын, ака, ийним болгон болзо, кожо јӧмӧжер эди, је ол бойынча будакты чиректеп айылга экелген.\nЭнем кӧӧркий байа будакла кожо соокто Беш сууныҥ тожыныҥ алдына да тӱшкен, озо будагын чыгарып бойы кармактанып, чыгып тӱнейле будакты јаанагына экелип беретен. Оныҥ учун јаҥыскан чиректенген бойымды Кудай ӧрӧкӧн ый-сыгыдымды кӧрӱп болбой, меге он баланы берген болор, деп айдатан.\nБис сураарыс: Эне слерге келишкен болзо кандый ӱредӱге ӱренен эдер? Ол айдар: мен педучилищеге ӱренеле, баштамы класстыҥ балдарыныҥ ӱредӱчи болор эдим. Је јууныҥ ӧйи, оныҥ да кийнинде салым башка келишти. Бастыра јӱрӱмине бир амыралта јоктоҥ, колхозтыҥ кандый ла ижин бӱдӱрген, кӧӧркий кару энем бастыра балдарын ӱредип чыккан, кажызынла кийиндирген, той јыргалын ӧткӱрип, айылду-јуртту эткен. Бого ӱзеери, айдатан, той эдерге јеҥил деп, курсак тамак ла аракы чеген толтыра болзо той јыргал ӧдӱп калар деер. Белкенчекти эдерге кӱч, алтай кеп кийимин, орын тӧжӧгин, баш кайырчагын, айак-казанын, агаш-јӧӧжӧзин толтыра белетеп туратан.\nТекши улус билеристеҥ: Энемге, он бала тапканы учун «Герой – эне» деп ат нере берген, ол документе айдылганы: «Тов. Шкакова Александра Манатӧвна, Президиум Верховного Совета СССР УКАЗӦМ ӧт 11 июля 1979 года, присвоил ВАМ – Матери, родившей и воспитавшей десять детей, почетное звание «МАТЬ-ГЕРӦИНЯ, Мӧсква, Кремль, 11 июля 1979г.».\nНадежда јаан кызы историянын ӱредучизи, заслуженный учитель Республики Алтай деп нерелу болгон 4 уул азыраган, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Колбин Виктор, Моты-Оозы јуртаҥ. Уулдарыныҥ бирӱзи Эмиль Колбин јайалталу, ады чуузы јарлу Республикан национальный драматический театрдыҥ артистеринеҥ, Москвадагы Щепкинин адыла адалган театральный училище божоткон. Раиса (Ако) кызы культуранын ишчизи, кийнинде Томский сельсхозинституттыҥ ветеринарный отделениезинде ӱренеле, ветврач болуп иштеген, 2 балалу, кӱйӱзи кергил сӧӧктӱ Адабасов Сергей Кара-Суу јуртаҥ. Бу кызыныҥ колы мал-ашка томду болгонын Экинур јуртыҥ улузы билетен. Ол бойы билезиле Экинурда улай ла јадып, энезине болушту јӱрген.\nБиктир уулы комбайнер-тракторист болуп колхозто иштеген, темир теске ус болгон, адазыныҥ механизатор јолын апарагн, 2 бала азыраган. Энемнин келди Яковлева Люба база Экинурдаҥ, јаш тужында ак јарыктан јӱре берерде, эки балазын Сурая ла Аржанды бойынын ла балазындый чыдадып колго бутка тургускан, ӱредӱлерге ӱреткен. Ӧрӧкӧн Томск городко балдарына: Роза кызына, баркаларына автобус јӱрбей турган ӧйдӧ, бир таарга эт, экинчи таарга картошко сугалып, јастыра – мыстра орустап Горно-Алтайск ла Барнаул ажыра барып келетен.\nОля кызы Алтай Республика ичинде баштапкы кандидат архитектура билимдердиҥ, «Истоки зодчества Горного Алтая» деп дисстертацияныҥ материалдарыла бичик чыгарган, баштапкы катап алтай улуста јебрен ӧйдӧн бери зодчество бар деп научный телекейге айткан, эмди бойы таҥынаҥ «Горно-АлтайРегионпроект» деп проектный фирмалу иштейт, 3 балалу, кӱйӱзи тодош сӧӧктӱ Ильин Айвар Јоло јуртаҥ. Эки балазы Эмилия ла Айдар база архитекторлор, кожо иштегилейт, кичинек кызы Женя врачка ӱренет.\nТоля (Тогонок) уулы школдо физика математика јакшы ӱренген, база ла темир теске јайалталу болгон, кӧп машиналар јазаган. Толяны энем сӱреен эркеледер болгон, јаанап та каларда «Тоголек балам» деп јажыркадар. Оныҥ кызы Шкакова Арина Экинурдын кӧбӧк Кудачин Бабый ла Шура эјебистин барказы. Экинурда уулы Шкаков Саша (энези Алрушкина Чейнеш, бистин келиҥ) чыдап јат, бу аты ого энемниҥ адына адаш болзын деп адагандар.\nЛюда (Адиман) кызы, инженер связист, бу ла ижинде 25 јылдан ажыра иштеп јат, ату чуулу спортчы волейбол, полиатлон бӱдӱмдерле, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Коргин Эркеш Оро јуртаҥ, барказы Эркин кадровый офицер, Забайкальский крайда, Кяхта городто пограничный службада.\nРоза (Розко) кызы врач терапевт, невролог, экӱ кысту, кӱйӱзи Бачишев Виталий Улаган аймактын Кара-Кудюр јуртаҥ.\nБарказы Альбина Тордокова (адазы Олег јуучыл-интернационалист Афганистанда службада) база архитектор, таай эјези Оляла кожо иштейт. Кичинек кызын Шкакова Олесяны энем 1 јашка јетире чыдаткан. Роза кызын, сен балам доктырга ла ӱрен деп, кичинектеҥ ле ала энем айдатан, бис адаҥ ла эку карый берзес сен бисти эмдеериҥ деер. Чындап та, энемниҥ санаазыла ла болды. Роза јакшынак врач деп, Алтай Республика ичинде ады јарлу, эм тургуза ӧйдӧ Сахалин областьта иштейт, правительствоный наградала кайралдатты.\nЭзен уулы мал-ашту, стоянкалу, таксист бӧлуп иштейт, 3 балалу, Ирбис уулы Омский танковый училищеде кадровый офицерге 4 курста ӱренет. Эзенниҥ эш-нӧкӧри Айана келин тӧлӧс сӧӧктӱ Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртаҥ, Экинурда почтаныҥн јааны болуп иштейт, оныҥ эптӱ бичимели кайын энези керегинде Алтайдын Чолмоныҥ газетиҥ № 101, 07.06.2011 ј. кепке базылган. Эзен уулы темир-тестке, агаш-ташка, тудунар-кабынар јайалтулу ус колду, тереҥ кӧгӱс санаалу Кан-Ӧӧзы аймакка база јарлу.\nЭмма кызы каладагы Гнездиловтыҥ адыла адалган Политехнический колледжтиҥн учебный частиҥ заведующий ле математиканыҥ преподаватели болуп иштейт, 3 балалу. Кӱйӱзи байлагас сӧӧктӱ Бӧкӧв Эзендей Оро јуртаҥ. Энем айдатан кыстарымныҥ эҥ јаражы, деп. Тыш бӱдӱмиле адамныҥ энезин Јаҥарды тӧзӧгӧн деер, айла, Пӧдӱр таайдыҥ кызыла тӱнейлеш деп адам база айдатан. Эркин уулы ада-энезиниҥ эҥ огош балазы јуртында јадат, сӱрекей јайалталу алтайлап ӱлгерлер чӱумдейт, 3 балалу, уулы Аргымай јайалталу спӧртчы самболо. Келди кӧбӧлы сӧӧктӱ Алена Шабалиҥ аймактыҥ Шыргайты јуртаҥ.\nАлдында, адам Момош атту-чуулу комбайнерлордыҥ тоозынада кирген. Тӱнниҥ сменазында ашты согор болгон, оны ла кожо ӧскӧ дӧ колхозчылардын ады – чуузы чыккан: Кобошев Иван, Кукаков Кармаш, Тюлентин Чука ононҥ до ӧскӧлӧри. Момош лӧ Шуранын балдарын јӱрӱмге таскадып аларга, тӱни – тӱжи колхозто ишенегендер. Јаскы иште энем повар болуп иштейтен, оноҥ кӧй кыркыр тужында бистерди эчидип ӧрӧ токтен ишке баштап апаратан: уулдар кой тудар, эмезе кыркыр, кыстары тӱк тажыр.\nБайла ада-энезиниҥ салтары балдарына ӱредуге јайалталузу ла јакшы иштеп јӱргендерине сӱреен јеткен, кийнинде баркалары да тӧзӧӧндӱ ле эрчимдӱ билелик јанжыгузын аппарат.\nЭмма кызыныҥ эске алынганыла: энемле Кожо Ӧбӧгӧн ӧзӧктиҥ кырдыҥ эдегиндеги агаш јыкан јердеҥ будактар јууп барганыс. Кырдын эдегиндеги тӧнӧштӧрдин ӧртӧзынан будактарды бир јерге чоконыс. Энем айткан: школды божодып оноҥ ары ӱренип барбазаҥ, бастыра јӱрӱмиҥге мынай ла «батрак» болуп, бор ботко иштер эдип, соок кышта болзо, изӱ јай да болзо иштенериҥ деп. Јаан ӱредӱлӱ болзоҥ, јылу јерде, јараш кийиналан, каблукту «ток, ток» табышту эдип базып јӱрериҥ. Кезикте иште коридорло базып барадала јараш кийимду, каблуктыҥ токылдап турганын угуп, энемниҥ сӧстӧри килт санаама кирет.\nУулдарын, дезе, энемниҥ амадузыла: бийик ӱредӱлер божодып, ак чамча кийеле, кара галстукту, тере портфельду начальниктер болор деп иженген, је канай салым келишкен, ондый болот. Энем улай айдатан 10 бала 10 башка кылыкту, эки колдыҥ он сабарларындый: он башка сомду, узунду-кыскалу, јоонду-чичкелӱ, оҥду-соҥду ондый ок балдарым ончозы башка кӧрӱмду, јӱрӱмдӱ болор деер.\nКезикте айдар болгон: мениҥ алты кызым турган агашты ӧдӧ конор, тыҥ кыстар деер, а уулдарым эдер-тудар, кабыр-кату ишти бӱдӱрер ле эптӱ ус кӧлду эрлерим, кажызында ла Кудайдан салымы да јолы да бар. Кедери кыштуден абралу атту барып јатсас, энем јаҥар кожоныҥ коолодо кожоҥдоп туратан, мен кожо бодоп то болзо коштоныжарым, бисти улус уктран эмес, санаа јеткенче экӱ кожондорыс». Кайран энем јаштаҥ ла ала уур куч јӱрӱмге ӱренип, бойыныҥ билерин, ӧткӧнин балдарын јӱрӱмге ӱреткен. Сӱрекей чыдамду, бир јалку јок јӱрӱмди ичкери кӧрӧр кижи болгон. Эмди бойыс чыдап, бала баркалу бӧлуп кайра кӧрӧр болзо, бистиҥ эне-адабыс кандый куч јӱрӱп, бойлорынын кӱчиле, аргазыла бистерди азыраган, сӱрекей оморкойдыс».\nОля кызыныҥ эске алынган куучындарынаҥ: «Экинчи бригаданыҥ (тӧмӧртиниҥ улузынын ортозында) кой кайчылар маргаанда энем улай баштапкы јер алып туратан, кӱнинде 120-130 кӧйдӧҥ кыркыр болгон. Адам кӧй кайчылар ӧйдӧ стригальный машинкалардыҥ наладчиги бӧлуп иштейтен. Бир такып ол 1979 јыл болгон, база кой кыркыр ӧйдӧ энем бисти баштайла Тогоноктоҥ лӧ ӧрӧ јаан баладарыла, тук престезе сугатан таарлар (кип дежерис). Кол оӧ, бутла тебер швейный машинкаларла кӧктӧп туратаныс.\nЈайгыда 1980-1981 јылдарда Улагашева улицада колхозтын тураларын балдарыла Кожо дранкалар, шыбар, затирказын эдер, оноҥ черетеер. Кичинек тужыстаҥ, база санаама кирет энемдий келиндер колхозтын ӧлӧн ижинде коло ӧлӧҥ чабып барып туратаны, олорды «домхозтор» деп айдатан, энирде грузовой машинаныҥ устунен орогон јаш ӧлӧҥди чачып ийзе, бис балдары Оныҥ ӧртӧзынаҥ чечектер бедирерис, јыдын јыткарарыс, бу ӧлӧҥди чеденеҥ чыгарбас јаш бӧзуларга экелетендер. Эмдиги Кудачина ороомдо ясли болгон, ондо бистер 1960-1970 јылдардын балдары, энелерис кӧп сабазы јууныҥ балдары болгон, јаш эмчектен баштайла 10 јаштуга јетире јургенис. Бир – эки эне ол эмчек чууда балдарды ӱзезин эмизер, эбеш ле јаандары кичинектерин јӱктенип, ойнодып туратаныс. Ӧл 1969-1970 јылдарда ясляда иштеген улустар санаама киргени: энем, эјебистер Тектиева Эртечи, Кудачина Марук, эмезе Баданова Манкый».\nРоза кызыныҥ эске алынганынаҥ: «1987-1992 јылдарда «члениҥ» койын кабырып турарыста, кыштузы Булакыда болгон. Амыраар кӱнде, бистер барып болужып туратаныс. Јаштаҥ ла ала атка миндирип, уй саарга, кӧй кабырарга ӱредер болгон. Бойлорыныҥ ла јурт јердеги ле иштеп јӱргенине таскаткылаган, бу ла ӧйдӧ база айдар болгон: ӱредӱ албазар мынайып ла бис чилеп ле койдын-уйдыҥ кийнинеҥ базарар деп.\n«Члениҥ» койын кабырарада улустын койлорын энем јузинеҥ таныыр болгон деп улус айдыжар. «Подсос» деп атту уур уйлар да кабырлаган. Балдары узери ле школ ло институтарда ӱренерде, кышкыда, энем туниле пуховый шальдар туур, эртенгизинде јакарган кижи иш јал баазын беретен, оны ӱредӱде баладарга аткарар. Оноҥ до башка база иш јалга улуска тере тон кӧктӧп туратан, одуштар да эдип узанып турар 10 јашту Эзен уулыла Кожо. Ӧнӧйдӧ ӧк балдарыла Кожо талкан, кӧчӧ дӧ сӧгуп садып туратан. Колхозтын уйсаачызы да бӧлуп иштеген. Тан ла 5 саата кышкыда колхозтын грузовой машиназыла Быргастыден, јайгыда Бажынты Бажы деп ӧзӧктӧн тартар.\nКандый да иш болзо энем эрчимду, акту санаазынан чындык бӧлзын будӱрер мӧлју алатан. Экинур јуртын јерлештеристин ӧртӧзында иштенкейиле кайкаткан да, мактуга да чыккан, кару энем».\nАдиман кызыныҥ эске алынганыла: «Куску иште иштеп турган комбайнерлорго айлында курсак азар болгон, бир кӱн пирожоктор быжырала апарар, ол узе чотту биске бирден ле берер, бир кӱн отурала пельмендер эдер јаҥыскан, та канча кижи азырап туратан билер аргабыс јок болгон, энем тӱнде келер улусты азырайла, бистер сакып болбой уйуктакаларыс. Оныҥ кийнинде колхозтыҥ столовыйында иштеген, курсак аскан. Кезикте обедтиҥ кийнинде бис эчидижеле барала ажаналарыс ол санамга артып калган.\nБис Эркеш Коргин кӱйӱзи ле мен Адиман Барнаулда ӱренип ле иштеп турарыста, адам ла энем бистиҥ уулысты Эркинканы ӱч јашка јетире чыдаткан. Ол тушата энем барказын тере тоныҥга кӧйнына кыстап алала, мал-аш кӧрӧр, башкарар, айдарда адам кӧйлӧрды чыгара айдаза, энем тоолоп турган эмтир, байагы Эркинкага энем айткан: Балам бис койды тоологончос, сен унчукпа јибе дезе, Эркинка «је» деп айдар, Оноҥ койды тоозын 100 ажыра тоолоп ажала берзе, байа барказы Эркинка «бир, эки, бир, эки» деп коштонзо, энем ле адам былгалала берер». Энем айдар: је Момош бойсын јӱрерт, кӧйды ары божот, мынайып бу ӱч кижи 4 кӱнге чыгара, кой тоологоныс деп, эрке каткырыжып куучындайтан». Эмди бу барказы Коргин Эркин Алексеевич, Россиянын ла Монголияны границазында офицер-пограничниктин службазында, айыл-јуртту».\nАко кызыныҥ эске алынганынаҥ:\n«Кийнинде энем јаанай берерде, алтай бӧрӱктер кӧктӧӧр болды. Кудайдаҥ энем онойдо ок томду да кижи болгон, канча канча тоолу келиндерге бала табарга томы јеткен. Камык алтай јаҥар кожонды бойы ла чӱмдеп отурар, Оныҥ кӧп тоолу јаҥарларын, алкыш сӧстӧрин Алтай республиканын радиокомитетин кӧмзӧзине Торбокова З.М. бичип јууган эмтир.\nКалганчы јылдарында јуртын, аймактын ла Республика ичиндеги Ак јан деп ӧбщественный ӧмӧликте туружып, Сары бур, Јажыл бур, Эл-Ойында, оноҥдо ӧскӧ алтай чӱмдӱ байрамдарда туружуп, алкап Алтайын, Ӱч – Курбустан, Јаайаным деп башатанып мӱргӱп, ончозына эрчимдӱ турушкан, Алтай улустыҥ јебрен чактаҥ бери јаадарын орныктырарына јаан салтазын јетирген. Шураныҥ, энемниҥн ӱреелери јиит тужындагы Баданова (Аларушкина) Маҥкый, Тюлентина (Кабыкова) Кураш (Республикан Национальный драмтеатрдын художественный руководителиниҥ Иришева Эмманыҥн энези) ак-јарыктан эрте јӱре берген кӧӧркийлер.\nБери ӧйлӧрдӧ карыганча ӱӱрелери, база кожо јараш јаҥарлап, канча канча јиитердҥ алтай тойлорын ла белкенчек-куда байрамдарында чӱм јаҥдарын башакарып јӱргендери: эјебистер Кудачина Марук, Кабыкова Лена, Наева Ачап, Майманова Шура, Аларушкина Шура, Кудачина Шура, Толоева Јијий, Торбогошева Кӱпӱй, Сельбикова Байрыш. Коштой јаткан айылдаштары: эјебистер Кынова Јиит, Лутцева Варвара Ивановна, Кокпоева Александра Шыдыевна, Таштамышева Анастасия Парфентьевна (Оля кызыныҥ баштапкы ӱредӱчизи), оныҥ эш-нӧкӧри Баркин Александр, Кудачин Армис ле Марук эјебис, Карындашевтер Арбын ла Клара, Мендешевтер Кӱндӱй акабыс ла Эжер эјебис оноҥ дӧ ӧскӧлӧри ле де, јаантайын кире -чыгап, јакшы-јаманды да кӧдӱрижип, нак ла јӱргилеген.\nГерой-энелерле де энем Шкакова Шура нак болгон, алтай калыкка јайалталу, иштенкей, тоомјылу улус чыдаткан эјебистер, бойлоры јууныҥ балдары: Аларушкина Кыма, Гармина Нина, Мендешева Эжер, Шокшланова Шура, Транова Таан, Толоева Јијий, Маркитанова Јыламаш, Котонова Айбыш, Чендыева Чадаш.\nЈуунын ӧйдиҥ балдары јаш туштары келишкен, јиит ӧйлӧри јуу-чактын кийниндеги једикпеске, аш-курсагынан аштаганы, кийим-тудумныҥ оҥдузын кийер аргазы јок ӧткӧн. Је ӧндый да болзо олордын јӱрӱми балдарыныҥ, баркаларыҥ су-кадыгыла, јӱрӱмиле бек колбулу, айдарда шидеенду билелик јанжыгуларды адам ла энем биске энчиге артыргыскан.\nЈууныҥ балдары - бистиҥ Шкаковтордыҥ адазы ла энези Момош ло Шура, јӱрӱми ырысту келишкен. Бӱдӱн Союз орооныҥ (СССР) тӱбеги де, кийнинде Алтай республиканыҥ текши Россияныҥ орыныканын да бистин биле де ажыра база катап иле кӧрӱнет. Чындап та, кижиниҥ салымы: бала-барка азыраганынаҥ, иштегенинеҥ, јакып айткан сӧзинеҥ, ойноп-кокурлап ла нӧкӧрлӧжип јӱргенинеҥ, јаҥар-кожон коолотконынаҥ, кӧгӱс- санааларды сананганынаҥ бӱдет ле ӧдӧт.\nӦрӧ турган Ӱч-Курбустан, Алтай Кудайыс јайааныс, биске аргадаачы да, коруучылда, туулган Алтайыс Экинур јалаҥыс, элбек ле турзын, эл-јоны энке-тӧҥкӧ јатсын, эрчимдӱ толо салымду болзын, Кудайыстаҥ курчулу јӱрзин!


Алтай калыктыҥ сайтты. Фонд "Эл-Алтай" - Алтай тилин билетени бӱткӱлинче Алтай Республикадагы јаҥнаҥ камаанду!\nАлтай калыктыҥ сайтты. Фонд "Эл-Алтай"\nЈаргы, Прокуратура, Полиция\nАлтай тилин билетени бӱткӱлинче Алтай Республикадагы јаҥнаҥ камаанду!\nТулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде (2019ј) чыккан «Алтайдыҥ Чолмонында» «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп бажалыкту бичимел чыкты. Оҥдобой калдым – Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыла, ол аймактагы алтай тилдиҥ айалгазы керегинде бичимелдиҥ авторыла олор ӧмӧ-јӧмӧ научно-практический конференция ӧткӱрер деп куучындашкан болгом, а эмди кенете алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциязыныҥ јуунын ӧткӱрип салганын меге ойто ло кем де нени де айтпаган. Конференция та болор, та болбос?\nИйе, чын биледеҥ башталат, је су алтай тилдӱ 3 јашту бала садикке барып ла телевизор кӧрӱп баштаган кийнинеҥ, кӧнӱ орус тилге кӧчӱп, алтайлап айткан сӧстӧрди оҥдоп, је чыгара орус тилле куучындап баштай берет. Мынызын бойыныҥ баркаларыныҥ темдегиле меге кече Пильтин Г.Н. ачуурканып куучындады.\nУлалуда јӱк арайдаҥ алтай деп адап алган садикке јаан иште иштеп турарда, по «блату», албаданып барказын ого табыштырган Чекурашев Г.Б. алтай калыктыҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ јуунында мынайда куучындады: «Тфӱк, ол алтай деп турган садигерде алтай јыт јок уулдар. Ондо бастыра балдар да, иштеп турган улустары да орустап куучындашкылап јат. Ол садиктеҥ слер оҥду неме сакыбагар. Баркамды ары темей табыштырдым».\nОнчо улус билер, Улалуда узакка јадып, јаан иштерде иштеген алтай элитаныҥ балдары ла баркалары алтай тилин билбей турганын. Олор ого ӱзеери алтай тилди текши алтай калык ӱренерин чике башкарып јат. Олор оноҥ бисти «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, ӱредип, јаҥга удура неме айтпазын деп оозысты јаап салат.\nМынайып куучындап турган АР-ныҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Екеева Н.М. ла ӱредӱ министриниҥ баштапкы ордынчызы Болтошева О.Б. бойлоры алтай тил билбес, ӱзеери ат эдип «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, улусты кӧмӧлӧп лӧ јат. Олор јаантайын «Алтай тилди ӱредерин јӧмӧӧргӧ јондык ӧмӧликтерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер керек» деп айдып, ол јондык ӧмӧликтерди бастыра алтай тилге учурлалган јуундарга кычырбай, кандый бир алтай тилдиҥ окылу кӱреезине алтай кижи кирип калган болзо, оны оноҥ чыгарып, ол јуундарга јӱк сӧс уккур, бойынаҥ камаанду ӱредӱчилерди ле ок-тобыр сайыттарды јууп алала, олорго ло, удура унчыкпас улуска, укааркап ӧткӱрет. Бӱгӱн бӱткӱл ӱредӱниҥ министерствозында алтай тилдӱ алтай тилле чаазындар јазап турган сок јаҥыс специалист Чандыева Е.Д.\n«Алтай тилин билетени бӱткӱлинче Алтай Республикадагы јаҥнаҥ камаанду!» - деп, айдарга јарабас ла коркымчылу болгоны учун «Алтайдыҥ Чолмонында» чыккан ӱзе ле материалдар јӱк алтай улуска ла баштанып, «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, лозунгту чыккылайт.\nБистиҥ ороондо кӧп тилдер јоголып јадарда, ончо калыктарды манкурттар деп айдып албазыс. Интернетте https://russian.eurasianet.org мындый јетирӱ кычырдым: По данным последних переписей населения, между 2002-м и 2010 годами количество говорящих по-татарски сократилось с 5,3 до 4,3 млн человек, по-башкирски — с 1,4 до 1,2 млн, по-аварски — с 785 до 715 тыс.; по-кабардино-черкесски — с 587 до 515 тыс., по-удмуртски — с 463 до 324 тыс., по-бурятски — с 368 до 218 тыс.\nМында јилбилӱ болгодый сахалар ла сойоҥдор јок. Чечендер бойыла оморкоор до, ӧскӧ калыктарга тем болгодый да аргазы бар! Олордыҥ ийдезин керелеген бир темдекти мен јаантайын айдып ла чийип турадым. Улалуда Листоктыҥ 10.03.10ј. 10№ мындый јар болгон №10-1055 «Ищу репетитора по чеченскому языку». Улалуга келген бир, БИР чечен балазына чечен тил ӱредерге ӱредӱчи бедиреп јат…\nЧечендер бу јуукта јӧптӧлгӧн ӱренетен тӧрӧл тилин баланыҥ ада-энези бойлоры талдайтан деген федерал јасакка удура кыҥыс та этпедилер. Олор билер – Арасей кандый да јасак кийдирип јатса, олор бойыныҥ јеринде бойлоры ӱзе немени бойлорына канай јакшы болор, анай ла эдерин. А бисте кезик улузы јазап орустап та албас алтай јурттарда ада-энелер алтай тилин балдарына ӱретпеске угузулар чийедилер.\nОл ӧрӧги «кем бурулу?» деген сурак аайынча мен кӧп бичигем: «Алтайдыҥ Чолмонында» да, «Листокто» до, «Улалуда» да. Чечен эмес, Арасейдиҥ бис ошкош тегин, бастыра терпила албатыларына јаҥ тӧрӧл тилин ӱредер айалга тӧзӧбӧзӧ, бис араайынаҥ тилисти јылыйтарыс.\nБистиҥ Республика кирезиндеги јаҥ база алтай тилге јаан ајару этсе керек база оҥдолор эди. Ол јаҥды бис бу ла келип јаткан сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде болотон талдаштарда тударыс. А эм тура АР-ныҥ БАСТЫРА јаҥы: башкару, парламент, администрациялар, ӱзе сайыттар ла органдар алтай тил билер кижини баалабай јат. Алтай тил ӱренетени алтай ӱренчикке ӱзеери кош болып, ого ЕГЭ-ге белетенерге чаптык эдет. Кийнинде алтай тилдӱ кижиге алтай тили камаанын јетирбей турза ол кижи балдарын да алтай тилге ӱретпес.\nА эм тургуза јаҥда отырган, јӱзӱн-јӱӱр институттардыҥ ишчилери ле билимчилер, Алтай Республика бар болордо, алтай тил бар болордо, кезиги ол тилди билер улус болып, эмезе кезиги ол тилди шиҥдеп турган улус болып, азырангылап ла јат. Ол ло. А ол олорды азырап турган алтай тилдиҥ келер ӧйдӧги салымы, арткан алтай балдар алтай тилинеҥ там ла там ырап браатканы олорго керек те јок. Јаан болзо ол ло «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, бойыныҥ балдары ла бойы алтай тилин билбезинеҥ бир де уйалбай докладтап ла јат. Эмезе бойыныҥ кажы ла докладыныҥ алдында ак-чек айдынзын - мен алтай тилим билбезим, буруумды таштагар ла бу докладты меге бистиҥ алтай тил билер специалист белетеп берген, мен оны кычырып ийейин. Бу шоу ӧйинеҥ ӧтти.\nАлтай тилин билери јаҥыс ла оморкодулу эмес, алтай кижини кижи деп тоорына экелзе, ол тушта улус бойлоры тилин ӱренип баштаар. Ол ло Чечняда чечен тилин билбес кижи, чечен мен деп аданып албас, кырса ийт болор. Угыла алтай кижиге кӧчӱрзе – «алтай тилиҥ билбес болзоҥ, сен кижи эмес, кырса ийт» дегени.\nМындый оҥдомолды алтай јиитердиҥ бажына кийдирерге, кажы ла талдаштарда депутаттарга ла главаларга карьеразын, акчазын сананган единорос тӧрӧгӧнди эмес, единорос танышты эмес, единорос јылбыҥдуштарды эмес, чын тунчы (патриот) улусты јӧмӧӧр керек! Олорды туткан кийнинде, олордыҥ ижин јаантайын ајаруда тудуп, шиҥдеп, каруузына тургузып, керек болзо ижинеҥ ле јамызынаҥ јайымдаар керек!\nОл тушта ӧскӧ калыктарла теҥ болорыс. Ӧскӧ арга јок!\nВ. Кудирмеков, «Алтай Курултайдыҥ» Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ јааны, Улалу\n© 2019 Алтай калыктыҥ сайтты. Фонд "Эл-Алтай"


Умай-энеле колбулу байланыштардын анылузы\nБалала колбулу чум-jандарда учурлу jерде баланын ла эненин коручылы – Умай-энеле колбулу байланыштар турат. Умай (Май) – эне – ол баланы эненин ичинде jургенинен ала эр кемине jеткенче корулайтан ару коручыл. Умай-энеле колбулу турк албатыларда темдектелген (кыргыз, казах, узбек, якут, хакас ла онон до осколори). Jе кажы ла калыкта оны башка-башка варианттарла адап турганы туштап jат: Умай-Ымай - Май – эне – Байана – Пайана.\nЯкут калыкта Умай-эненин функциязын Аиысыт деп айдат, буряттарда – Даян Дерхе, монголдордо – Этуген, мансиларда – Калтащ, мордовтордо – ведь – аве, вирь - аве.\nВ. И. Вербицкийдин созлигинде Умай-энеге мындый jартамал барет: «это одновременно горный дух, хранитель младенцев и ангел смерти, дух, который берет душу умираюшего» [Вербицкий, с.404].\nБрокельманнын сöзлигинде «umaj» деп сöс «Nachgeburt» деп учурлу деп берилет. Ол «рождение после смерти отца» дегени, анайда ок медицинский учуры – «послед». Мынан кöргöндö, турк калыктарда Умай бала чыкканыла jуук колбуда. Монгол тилде «umai» «утроба» деп кочурилген, казах татарларда – «брюшина» [C. Brockelmann. Mittelturkischer Wortschatz Leipzig, 1928].\nИ. А. Кастаньенин «Из области киргизских верований» деп ижинде мусульманский Востокто айдып турган «Умм – ес – Сибиян» деп заклинаниези туштайт. Ол каршу экелип турган уй кижинин кеберин алынган «Умм – ес - Сибиян» деп jелбиске удура айдылган. Мусульмандар ого балала болуп турган jаман керектерди jарбып jат. И.А. Кастаньенин темдектегениле «это ума, якобы, означает: «мать, приносящая вред детям, или просто деткая болезнь», анайда оккезик мусульман медициналык бичиктерде «Умм – ес - Сибиян» деп баланын оорузы ла каршу jетирип турган кöрмöс олот [Кастаньениен, с. 210].\nВ. В. Радловтын «Опыт словаря тюркских наречий» (1788) деп ижинде «Умм – ес - Сибиянга» jуукташ турецко – османский «умца», «умма», «умацы» деп темдектер берилген. Автор онын jартамалын «мифическое существо (слово), которым пугают детей» деп берет.\nJебрен öйлöрдöн бери Умай-эне улускка jарлу деп, jебрен турк таштардан биледис (6 – 8 чактарда Тонйукукка учурлалган кереес ташта): Умай-эне, тенеринин ээзи (тэнгри) ле jер-суунын ээзи (jерсиб) керегинде айдылат [Бернштам, с. 99, 105, 163].\nАлтай мифологияда Умай-эне каршу экелбей jат, карын, баланы корылап jат. Бала чыгып jатканда Умай-эне болуп, киндик-эне уткыйт, коштой айдат: «Менин колым эмес, Умай-эненин колы».\nБаланы кабайга салганда, илип койгон ок-jаа, jинjи Умай-эненин функциязын будурип, баланы корулайт.\nЯкут калыкта баланын коручылын Аисыт деп айдат. Бала чыккан кийнинде уч кун öткöндö, Аисытты уйдежетен байрам öткурилет, мында jаныс ла уй улус туружат. Jерге jаан эмес оро казып, ого баланын кийниндезин салат. Кезик уй улус такпайдан айдын, куннин, ок-jаанын, чакынын, тындулардын кеберин кезип, оронын устине тургузат. Кыс бала чыкканда, кайчынын кеберин кезип тургузат. Мынын кийнинде эткен немелерди «кийиндезиле» кожо öртöп jат. Оттоон ӱстӱ каша, эт, сарjу салат. Бу курсак Аисытка учурлалат. Чум – jанды амадап, бала табылбай турган уй улус туружып, оттын ыжыла тынарга албаданат. Jузин усле суртуп, тын каткырып, баланын кудын сурайт. Мындый чум-jаннын амадузы: баланын кийниндезин кöмöргö, Аисытты уйдежерге, баланын jуруми ырысту болзын, öскö улус бала табып, угы улалзын деп учурлу [Мухоплева, с. 135].\nВ. Л. Серошевскийдин кöргöниле, якуттар jузун öнду бöстöн Аисыттын\nкеберин эдип, бойынын орынынын устине илет.\nН. П. Дыренкова Аисытты Умай-энеле тундештирет. Умай-эне деп атты jылыйтканынын шылтагы – турк эмес калыктын камааны jеткен деп jартайт [Дыренкова, с.77 ].\nА.М. Сагалаев Умай ла Калтащтын символдорын балала колбулу чум-jанда темдектеп коргон.\nМонгол ло буряттардын Даян Дерхе деп баланын кудын берип турган jайаачыны Г.Р.Галданова анылап кöрöт. Алтайларда, тувиндерде ол башка-башка вариантту атту туштап jат: Толстогом, Тархан-бо-Даин-Тере, Даин-Дерге, Даин-Тэнгри, Таин-Терхин. Даян Дерхенин мифологический биографиязын кöрзö, ол кам (бир варианта – баатыр) болгон. Чингисханнын уйин (кызын) уурдап апарган. Jаба jетиртип, улдунен аргаданып таш болуп кубулган. Эмди ол ташка камда «камнын јайаанын» сурагылап барат.\nУурдаткан Чингисханнын уйи (кызы) куй ташка кирип jажынала, таш болуп кубулып калган, а онын эки эмчегинен кутук суу ага берген. Оору улус ол кутук сууга jунунганда, jазыла беретен, бала табалбай турган улус балалу болотон.\nКоп сабада Даян Дерхенен баланын кудын сурап барат. Ол куй таштын, кырдын символиказыла колбулу деп автор jартайт. Баланын кудын сурап барганда, кам кижи аттан тайылга эдет. Онын кийнинен суранып келген улус чичке уйтле куй ташка энмектеп кирет.\nДаян Дерхени калjу деп темдектегилейт (хату онгод) – улустын сурагын jаантайын будурбейтен. Г.Р. Галданованын темдектейт: «Исходя из того, что к Даян Дерхе чаще всего ходили просить потомство, можно полагать, что этот культ очень древний, связан по всей вероятности, с культом пещер».\nМынан коргондо, Умай-эне коп калыктарда бар, jе башка-башка шылтактардан улам оско атта туштап jат. Jе олордын функциязы туней учун ол бир ле коручыл деп шуулте эдилет. Умай-эне баланын кудын берет, jе ойто кайра алар да аргалу. Ол уй кижинин кеберин алынган. Алтай алкыш состордо сур-кебери мындый jолдыктарда колулет: «…Тарак башту Май-эне/ Кырк кыстын ортозында,/Кыс ару Май-эне!»\nУмай-энеле колбулу байланыштар баланын jуруми ырысту болзын деп ууландырылган


«Комудап туруп не иштеер…» - altaicholmon\n1990-чы јылдарда колхозтор, совхозтор јайрадылып турарда, улуска, пайларына, мал-аш, техника, јерлер берилген эди. Кӧп улус пайла келишкен мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдип, канча јылдарга эрчимдӱ иштеп, ээлемдер тӧзӧгӧн. Бӱгӱн олордыҥ ээлемдери будына бек туруп калган. Шабалин аймакта андый ээлемдердиҥ бирӱзи «ИП Буучай» деген крестьян-фермер ээлем болуп јат. Оны тӧзӧгӧн кижи — Валерий Тохнинович Тасов. Канча јыл кайра бу ишке канайда келгенин ол мынайда эске алган:\n— Мен бойым Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртынаҥ болорым. Шабалин аймакка 1980 јылда иштеп келгем. Баштап тарый тискинчи болуп иштегем. «КамАз» кӧлӱкле кош тартатам, кийнинеҥ автобустыҥ тискинчизи болгом. 1988 јылда совхозтыҥ мал-ажында иштеп баштагам. 1993 јылда совхозтоҥ чыгып, крестьян-фермер ээлем тӧзӧгӧм. Пайга алты ла кой келишкен эди. Байла, оныҥ да учун соок тумчукту мал ӧскӱрип баштагам. Оноҥ ло бери уйлар ӧскӱрип келгем.\nВалерий Тохнинович тургуза ӧйдӧ ӱч јӱске јуук соок тумчукту мал, кӧбизине јуугы уйлар тудат. Эки турлузы бар. Чындап, турлулары Чуйдыҥ јолынаҥ ыраак эмес. Бирӱзи Марчалы ӧзӧктӧ болзо, экинчизи Кызыл кайа ӧзӧктӧ. Узак јылдарга иштеп келген бу кижи соок тумчукту малдыҥ угын јарандырар ишти ӧткӱрип келгенинеҥ бери база ас эмес ӧй ӧткӧн. Эмди Марчалы ӧзӧктӧ бир укту уйлар, Кызыл Кайада дезе башка уктулары турат. Валерий Тохнинович былтыр герофорд укту эки бука садып алган. Быјыл ангус укту букалар садып экелген. Оноҥ ӧскӧ бойлорыныҥ букалары база бар. Деремнеде герофорд укту бука јӱргенин кӧргӧн лӧ оныҥ ээзин табала, баалуга садып алган болтыр.\nКӧп јылдардыҥ туркунына бу ууламјыда јаан ченемел алган Валерий Тохниновичтиҥ айтканыла, казахский белоголовый укту уйлардыҥ эмчектери оогош, сӱди де ас болот. Оноҥ улам бозулары јаантайын ла эмет. Тасовтыҥ ээлеминде ӧскӱрип турган укту уйлар дезе сӱттӱ. Бозулары бескени тӱрген алынат. Галловей ле казахский белоголовый уктардаҥ чыгарылган, бир ле букадаҥ таркаган эмтир. Ээлемниҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу уйлардыҥ баштары оогош, јеҥил тӧрӧп јат. Оноҥ тӱрген јаанап, бескени јакшы алат. Је кӧргӧн улус олорды казахский белоголовый ла дежет. Јети айлу торбоктордыҥ тирӱ бескези 250 килограммга једе берет, кезиктери оноҥ до уур болот. Оныҥ учун јаскыда чыккан бозуларды кӱскиде садып ийер јакшынак арга бар. Валерий Тохниновичтиҥ мынайда ӧскӱрип турган торбокторын тӧртинчи јылга улай туку Воронежтеҥ келип алгылайт. Тургузылган јӧптӧжӱ аайынча торбоктор јакшы баага барат. Кунајындарды ары-бери јорыктаган уулдар алып турган эмтир.\nТургуза ӧйдӧ Тасовтордыҥ ээлеминде сыраҥай ла уйлар тӧрӧдип турган ӧй. Оныҥ да учун болушчылар керек. Валерий Тохнинович бу турлузында бир болушчызыла иштеп турган болзо, экинчи турлузында эки болушчызы иштейт. Олор бой-бойын селижип иштеп турган эмтир. Тӱндер сайын Валерий Тохнинович турлулардыҥ бирӱзинде бойы уйларды кӧрӧт, экинчи турлуга уулы барат.\nБылтыр азырал јеткилинче белетелген. Бис барган кӱн Валерий Тохнинович «бу јаҥы ла силосту ороны ачканыс» деди. Ээлемде мындый иштерде керектӱ техника, уйларга одор јерлер, азырал белетеп турган кыралар бастыра јеткил болтыр. Јӧмӧлтӧ-болуш керегинде айдып тура, Тасов алты јыл кайра грант акча алгандарын темдектеген. Бастыра иштерди бойлоры ла эдедилер: кыралайдылар, силос саладылар, ӧлӧҥ белетейдилер.\n«Уйларды саайдар ба?» деген сурагыма, «јок» деген каруу алдым. Валерий Тохнинович производство тӧзӧӧр деген санаа бар болгонын, мал-аш сойор ло сойылган малдыҥ эдин сӧӧгинеҥ айрыыр цех ачарга амадаганын айтты. Андый цехти тудатан јерди алып, планировказын да эткен болтыр. Аймактыҥ башчызы бу баштаҥкайды база јӧмӧйт. Айса болзо, бу амаду качан бирде бӱдер.\n«ИП Буучай» крестьян-фермер ээлем — билелик ээлем. Валерий Тохниновичтиҥ балдары јаандап калган. Эки кызы ла уулы бойлоры балдарлу. Керек дезе, Валерий Ивановичтиҥ бир барказы балалу. Кыстары таҥынаҥ магазиндерлӱ, уулы дезе адазыла кожо иштейт.\nЭмди сыраҥай ла уй тӧрӧдиштиҥ ӧйи, оноҥ кыра ижи башталар, оны ээчий ӧлӧҥ ижи ле ойто мал-ашты кыштадар ӧй келер. Мынайып ла кӱндер, олорды ээчий айлар ла јылдар ӧдӧт.\n«Слер кайдаҥ ла бери јорыктап барып келип турган болбойор?» — деп, улус сурагылайт. Мен «Сугаш барып келедим» — деп, каруу јандырадым. «Ыраада кайда барып келедер? – дезе, «Барнаул» деп айдадым. Оноҥ ары барган эмес. Быјыл кӱӱк айдаҥ ала ӱй кижиле кожо јорыктаар болорыс – деп, Валерий Тохнинович адакыда айткан.\nБыјыл бу кижи «РФ-тыҥ иштиҥ ветераны» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. Тоолу кӱн кайра 65 јажы толгон. Оныҥ турлузына барган кӱн Валерий Тохнинович трактордыҥ јанында иштенип турган. Келген амадубысты угуп, бош эмес те болзо, бир канча ӧйин биске учурлаган. Ого берген сурактардыҥ тоозында «Кандый бир комудалдар бар ба?» деген сурак болгон эди. Ол ого мындый каруу јандырган: «Комудап туруп не иштеер».\nАйдарда, Валерий Тохниновичке ижи база да турулталу, тӱжӱмдӱ, алкы бойы су-кадык болзын деп кӱӱнзейдис.


Уур-кӱчтерди јеҥип… - altaicholmon\nБӱгӱнги бичимелис Шабалин аймактыҥ Јекјийек јуртында «Удача» деп крестьян-фермер ээлем керегинде болор. Оны тӧзӧлгӧнинеҥ ала Марина ЕГАРМИНА башкарат.\n«Удача» КФХ 2010 јылдыҥ кочкор айыныҥ 19-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн. Оноҥ озо мында «Новый путь» ЗАО деген јаан ээлем иштеген. Је ол јаан кредиттер алып, олорды тӧлӧп болбой барарда, банк, јаргыныҥ јӧби аайынча, залогко салынган ар-јӧжӧӧни садып баштаган. Ол тушта залогто јылкы мал, аҥ ла техника болгон. Кӧп саба фермерлер јылкы малды садып алган. Аҥдарды аларга кӱӱнзеген улус табылбаган. Арыктаган аҥдарды тойдырта азыраарга керектӱ азыралды аларга арбынду акча керек болгон. Мыныҥ ӱстине бу аҥды јаантайын кӧрӧр керек. Ого керектӱ кеминде азырал бербезеҥ, соҥында кирелте алып болбозыҥ. Анайда ок олорло иштеерге ченемел керек.\nМарина Михайловнаныҥ айтканыла болзо, эш-нӧкӧри Александр Иванович алдынаҥ бери маральникте иштеген. Марина Михайловна бойы канча јылдарга бухгалтер болгон. Шак ла 2010 јылдыҥ кочкор айында ол тушта Горно-Алтайскта «Сбербанктыҥ» јааны болуп иштеген Укмет Альпимов ло аймакты ол јылдарда башкарган Анатолий Соколов келип, айалганы кӧрӱп, «маральникти иштедер керек, слер иштеп баштагар» деген эмтир. Егарминдердиҥ билези айалганы бастыра јанынаҥ шӱӱп, јӧпсинген. Банктаҥ јаан кредит алып, ого байа залогто болгон аҥдар, трактор ло пресс-подборщик кайра алылган. Егарминдерге тӧрӧӧндӧри база болушкан. Мынайып кӱнӱҥ сайынгы уур-кӱч иш башталган. «Новый путь» ЗАО-до ишјал тӧлӧлбӧй турган учун кӧп саба ишчилер јӱре берген болгон. Арткан улуска Егарминдердиҥ билези бойыныҥ акчазынаҥ ишјал тӧлӧгӧн.\n—Аҥныҥ мӱӱстерин кезеринде, олорды кайнадарында, ӧскӧ дӧ иштерде бойым турушкам. Оноҥ јанала, ӱч уйымды саайтам — деп, Марина Михайловна ол ӧйлӧрди эске алат.\nЕгарминдердиҥ билези бастыра немени јаҥыдаҥ баштаган деп айдарга јараар. Эҥ учурлузы – бой-бойлорына бӱткени.\n—Баштапкы ӧйдӧ сӱрекей кӱч болгон. Араайынаҥ иштеп баштаганыс, ишке тереҥжиде кирип. Бастыра улус ээлемис ӧзӱм алынарына бӱдӱп иштеген. Азыралды тӧлӱге алатаныс. Оны тӧлӱге берип тургандар биске база бӱткен. Јерлер бисте јок, бастыразы ла пайларга ӱлештирилген, оныҥ учун олорды арендага аладыс. Баштап тарый улус јерлерин арендага береринеҥ јалтанатан да. Бойыста — бир трактор, пресс-подборщик. Арткан техника залогто болгон — деп, ол куучындаган.\nМарина ла Александр бу јӱкти бойлорына алынарда, эки уулы эмеш јаандап калган болгон ло ада-энезине болушкан. Оогош уулы айылда артатан. Јаҥы ээлемниҥ башкараачызына 49 јаргыда туружарга келишкен. Олор иштеп баштаарда, буудактар да тургузып турган улус табыла берген…\n—Кӧп улус «бастыра неме колхозтыҥ, айдарда, мениҥ» деп ӱренижип калган. Оноҥ бис ээлемди тӧзӧп иштеп баштаарыста, буудактар тургузып баштаган да улус болгон. Бир катап јайыла белетеп алган ӧлӧҥисти кӱйдӱргендер — кайда да бир муҥ центнер болгон. Бензин уруп, сеновалды тӧрт јанынаҥ кӱйдӱрип ийгендер. Ол кӱн санаама јакшы кирет. 2011 јылдыҥ он биринчи айыныҥ он биринчи кӱни болгон эди. Эртезинде эш-нӧкӧримниҥ чыккан кӱни болор керек. Бис кӱйӱп јаткан ӧлӧҥниҥ јанына јӱгӱрип келеристе, бийиги ӱч кат турага јеткедий јалбыш турган. Ӧгӧӧниме кӧрзӧм, чырайы коомойтып баштаган. Ол ӧйдӧ ого нени де айтпазам, кижиге коомой боло берер, јӱреги чыдашпайтанын сескем чилеп: «Саша, кемде де чыккан кӱнинде мындый фейерверк болбогон, јаҥыс сенде» — деп айдала, экӱ каткырып баштаганыс. Анайып, тынышты тумалап јаткан ачуны чыгарып ийгенис ле эртезинде бу айалгадаҥ канайда чыгар деп сананып баштаганыс. Шокчылдар јаҥыс ла ӧлӧҥисти ӧртӧгӧн эмес, анайда ок аҥныҥ чеденин бузуп, аҥдарды чыгарган, олорды аткан учуралдар да болгон. Бир катап ӱч аҥды адала, экӱзин апарган, бирӱзин сойоло, таштап ийгендер. Мыныҥ бастыразын ӧчӧп эткен эмей — деп, ол эске алынган.\n—Ол јаман керектерди кылынган шокчылдар туттурткан ба?\n—Јок. Је бис ол керектерди кем эткенин билерис. Кудай ла кӧрзин олорды. Је кандый да болзо, ол кӱч айалгалардаҥ тырмактанып туруп чыкканыс ла араайынаҥ ӧзӱмниҥ јолына тура бергенис. Эмди бис јылкы мал, кой, аҥ, уй-мал ӧскӱредис. Аҥдардыҥ тоозы 1300-ке јеткен. Анайда ок оогош болчомдор, туристтер келип кӧрзин деп, сарлык, эштек, индюк, тӱндӱк аҥдар бар. Чочко, эчки ле оноҥ до ӧскӧзин чеденде тудадыс — деп, Марина Михайловна куучын улалткан. (Егарминдердиҥ билези зоопаркка тӱҥейлеш тудум јазаган, ол чедендерде ӧрӧ тоололгон тындулар бар. Келген улуска олорды экскурсовод кӧргӱзип, кажызы ла керегинде солун јетирӱлер айдат — авт.)\n«Удача» КФХ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылга јуук ӧй ӧдӧ берген. Бу ӧйдиҥ туркунына Егарминдерге кандый уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ келишпеген деер. Је олор эмди кайда да анда, ӧткӧн ӧйлӧрдӧ артып калган. Эмди «Удача» ӧзӱмниҥ јолына бек туруп алган ээлем деп айдарга јараар. Бастыра техника јаҥыртылган. Азыралдыҥ 70 процентин иштеп алган акчазына садып алгылайт. Тӧртинчи јыл улай билим-шиҥжӱлик институтла, оныҥ чыгартулу кижизи Серафима Яковлевна Сыевала ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер. Марина Михайловнаныҥ темдектегениле, эмди билгирлер арай ла јетпей јат, ол ло агрономияныҥ сурактарыла колбулу ла оноҥ до ӧскӧ сурактар јанынаҥ. Оныҥ учун кӱнӱҥ ле сайын јаҥы билгирлер аларга келижет. Карын, ол ло кураандарды, торбокторды алдынаҥ ла бери бойы акталап јат. Азыйда ла ӧйдӧ ӱренип алган эмтир. Эмди кӱнине 60 курааннаҥ акталап ийет. Мал-ашты бойы ла эмдейт.\nМарина ла Александр уулдарыныҥ бирӱзине туризм аайынча ууламјыла иштезин деп айткан эмтир. Алдында јылдарда садучы болгон Поповтыҥ Шабалинде турган туразын алып, ээлеми турган јерге тартып экелеле тургузып, анда музей ачарга коркышту кӱӱнзегенин Марина Михайловна база айткан. Не дезе, Поповтыҥ маральниги шак ла «Удача» КФХ турган јердеҥ башталган болгон. Алдында јылдарда аҥдардыҥ мӱӱзин кезерге, оро казатандар. Ол орого аҥды кийдирип кезетен. Андый оролордыҥ кезиги база арткан эмтир.\n—Алтайдагы аҥдар ӧскӱрер ээлемдер керегинде бичикте бистиҥ ээлем база бар болгоны сӱӱндирет – деп, М. Егармина оморкоп айдат.\nБӱгӱн «Удачада» пантовый ванналарга да кирер арга бар. Алдында јылдарда мында досколордоҥ кадалган кабинкалар турган болзо, эмди анда кӱӱнзеген улуска пантовый ванналар алар јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\n—Биске кӧп улус келет. Бойыс ол ванналарга кирер деп сананадыс, је ӧй чек келишпей калат. Ванналарга кирерге бастыра ороон ичинеҥ улус келет. Владивостоктогы корейский диаспораныҥ чыгартулу улузы јылдыҥ ла болуп јат – деп, Марина Михайловна айткан.\nТургуза ӧйдӧ ээлемде 12 кижи иштейт — Егарминдердиҥ уулдары, Јекјийектеҥ эки кижи, арткандары Шабалиннеҥ эмтир. Орто ишјалдыҥ кеми 14 муҥ салковой. Ишчилер анайда ок сый акча алат, јеҥилтелерле тузаланат. Ишчилерди акча тӧлӧбӧзинеҥ азырайдылар, одын белетеер тушта ээлемниҥ бензиниле, киреелериле тузаланадылар. Сураганда, кой берет.\n—Кезик улус 15 кубометр одын белетеп, чыгара тартала, база иштебезис дежер. Тракторист табылбайт. Не дезе, трактористтер Тӱндӱкте иштейле, мындагы ишјалды ассынат –деп, Марина Михайловна айткан.\nОныҥ мынайда айтканын соныркап уктым: «Бис деремнеде алтай улустыҥ ла ӧзӧгинде чыдаганыс. Оныҥ учун ээлемисте чеген де, быштак та эдип кӧргӧнис. Кой сойып, јӧргӧм дӧ эдедис. Ажуларга чыкканда, оныҥ ээлерине бажырадыс. Эл Ойын ӧткӧндӧ, кайды јакшызынып угадым». Бастыра јӱрӱминде кара башту калыгыстыҥ ӧзӧгинде јадып, бистиҥ кылык-јаҥыс, јаҥжыгуларыс эди-канына шиҥип калган болор бо?\n«Аймак, республика кеминде јӧмӧлтӧ-болуш јетирилип турган ба?» деген сурагыма «эйе» деген каруу алдым. Республика кеминде болуш керегинде айтса, аҥ ӧскӱрип турганы учун субсидия берилет. Эмди јылкыга ла уй-малга, анайда ок ӧзӱмдер ӧскӱрерине база берилип баштаган. Аймак та кеминде керектӱ ајару эдилип турган эмтир. Егарминдер ӱрендерди Новосибирсктеҥ алат. Былтыр олор силосты баштапкы катап салган болтыр.\n—Мынаҥ да ары ээлемисти ӧскӱрер, туркомплекс тӧзӧӧр деген амадулар тургузып алганыс. Ого керектӱ бастыра айалгалар бар. Јыл туркунына су-кадыкты орныктырар јер тӧзӧӧргӧ албаданарыс. Ӱзеери база да, кичинек те болзо јӧмӧлтӧ эдилген болзо, тӱрген ӧзӱм алынар эдис. Кажы ла салынган салковойго та нени де эдип турганысты бойоор до кӧрӧдигер – деп, ээлемниҥ башкараачызы куучынын тӱгескен.\nБиске дезе коркышту уур-кӱчтерди јеҥип чыккан ла ээлемин ӧзӱмниҥ јолына бек тургузып алган бу улуска јаҥыс ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.


Гран-кыйуныҥ сурактары кӧрӱлген - altaicholmon\nГран-кыйуныҥ сурактары кӧрӱлген\nГран-кыйуныҥ сурактары аайынча комиссияныҥ јууны Кӧксуу-Оозы јуртта комиссияныҥ председатели, тергеениҥ баштапкы вице-премьери Роберт Пальталлердиҥ башкартузыла ӧтти.\nJуунда докладтарды Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Александр Веселов, тергеениҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин эткен. Анайда ок јуунныҥ ижинде национальный гвардияныҥ черӱлериниҥ федерал службазыныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ, Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ чыгартулу улузы турушкан деп, тергеениҥ Погранбашкартузыныҥ пресс-службазы јетирет.\nJуунныҥ туружаачылары гран-кыйуга јакалай муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јербойында бойы башкарынары аайынча органдарыныҥ госграницада ла ого јакалай јерлерде тургузылган административно-правовой режимди буспазын озолондыра јеткилдеери јанынаҥ ижин шӱӱжип кӧргӧн. Jуунныҥ уч-турулталарыла погранзонаныҥ јеринде ӧткӱрилип турган башка-башка бӱдӱм иштерди муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары тӧзӧӧри ле шиҥжӱде тудары аайынча иш-амадулар чокымдалган.\nАнайда ок јуунда государственный гран-кыйуныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде российско-казахстан бӧлӱгин албатылар ортодо тап-эриктик кеминде јазаары јанынаҥ иштер ӧткӱрери шӱӱжилген. Jаан изӱ айда Россияныҥ ла Казахстанныҥ гран-кыйуга јуук јерлеринде демаркационный карталар тургузары аайынча топогеодезический иштер ӧткӱрери башталар. Алтай Республиканыҥ јеринде госграницаныҥ демаркациязы аайынча иштерди (гран-кыйу јербойында канайда ӧткӧнин пограничный темдектерле темдектеери) тӧзӧӧрин 2019 јылда ӧткӱрери темдектелет.\nӦткӱрилип турган бу иштерле колбой, гран-кыйуга јакалай муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ физический ле юридический лицолорго госграницаны јакалай 5 километр зонадаҥ јерди ээленерине ле удурумга тузаланарына берерин токтотсын деп шӱӱлте эдилген.\nАнайда ок чума оору болдыртпазына ууландырылган противоэпидемический иштер ӧткӱрери керегинде куучын јуунда база ӧткӧн. Госграницаны јакалай карантинный полоса јӧптӧлзӧ, андый полоса керегинде јакаан Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ керде-марда болзо, кандый иштер ӧткӱрилери база шӱӱжилип кӧрӱлген.\nJуун ӧйинде погранзонаныҥ јеринде јолдорды јакалай сервистиҥ объекттериле колбулу сурак база кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ гран-кыйуга јакалай јерлеринде государственный јаҥныҥ органдарына, аймактардыҥ јаандарына конычылыктарда ла ӧскӧ дӧ объекттерде антитеррористический корулаш ууламјылу иштердиҥ некелтелерин бӱдӱрери јанынаҥ јакылталар берилген.


Кӧк-бӧрӱчилер Кӱр-Кечӱде маргышкан - altaicholmon\nКӧк-бӧрӱчилер Кӱр-Кечӱде маргышкан\nӦткӧн амыраар кӱндерде Кӱпчеген јурттаҥ ыраак јокто Кӱр-Кечӱ ӧзӧктӧ Кӧк-Бӧрӱ аайынча Оҥдой аймактыҥ маргаандары ӧткӧн.\nБеш команда эки кӱнге улай маргышкан: спорттыҥ бу бӱдӱминде јарлу «Jоло», былтырдаҥ бери ойноп баштаган «Шашыкман», узак ӧйдиҥ бажынаҥ такып јалаҥга чыккан «Оҥдой» ло «Каракол» командалар. Оҥдойдыҥ ла Караколдыҥ командаларын бу јурт јеезелердиҥ јаандары Эзендей Тепуков ло Чедирген Тарбанаев башкарган деп айдар керек.\nМаргаандарды тӧзӧп ӧткӱрген улустыҥ темдектегениле, анда бастыра 65 спортчы турушкан.\nБу маргаандарды Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле Кӱпчегенниҥ јурт јеезези ӧткӱрген. Спорттыҥ бу бӱдӱми аайынча маргаандар ӧдӧрдӧ, спонсорлык болуш јетирип турган улус бу да учуралда јӧмӧлтӧзин јетирген.\nКӧрӧӧчилердиҥ ле туружаачылардыҥ шӱӱлтезиле, маргаандардыҥ ачылтазы кӧдӱриҥилӱ ле јараш ӧткӧн. Анда бӱткӱл аймактыҥ албаты ӧмӧликтериниҥ 100-теҥ кӧп туружаачызы јаҥар кожоҥ чӧйип, ойындар јакшы ӧтсин деп алкаган.\nМаргаандар башталар алдында, бу ок аймактыҥ јарлу кижизи, РФ-тыҥ нерелӱ артизи, Кӧк-Бӧрӱле ӧткӧн маргаандардыҥ јаантайынгы комментаторы болгон ло бир канча ӧй кайра ак-јарыктаҥ јӱре берген Валерий Киндиковтыҥ ады-јолы адалган. Быјылгы маргаандардыҥ комментаторлоры Андрей Кучинов ло Ратмир Танытпасов болгон.\nJут-јулакай кӱндер де турган болзо, спортчылар јаркынду ла јараш ойындар кӧргӱскен. Ӧткӧн јылда чылап, эчкиниҥ ордына кумакла толтырылган макет тузаланылган. Мынызын кӧрӧӧчилер де, ойынчылар да тыҥ јаратпай турганын темдектеер керек. Маргаандарды тӧзӧп ӧткӱргендердиҥ айтканыла, макеттиҥ бескези 28 килограммга једет, байа эчкиниҥ бескезине тӱҥейлеш.\nТартыжулар круговой система аайынча ӧткӧн. Текши турулталар кӧрӱлген соҥында, баштапкы јерге «Jоло», экинчи јерге «Каракол» ло ӱчинчи јерге «Кӱпчеген» командалар чыккан.\n«Эҥ артык табараачы» деп, Jолодоҥ Анатолий Покошев ададарда, «Эҥ артык корулаачы» деп, «Шашыкман» командадаҥ Аргымак Тенгереков адаткан.\nКӧк-Бӧрӱле аймак кеминде ээчиде маргаандар кичӱ изӱ айдыҥ 16-17 кӱндеринде Шашыкманда ӧдӧр. Бу ок кӱндерде аймактыҥ спортчыларыныҥ спартакиадазы ӧдӧри темдектелет.\nОл маргаандардыҥ турулталары аайынча Кӧк-Бӧрӱле аймактаҥ быјылгы Эл Ойында канча команда туружары јарталар.


Курс артиллерии. Кн. 1. Ч. 3. Общие сведения, купить и скачать в PDF, EPUB, FB2 на Direct-Media


UDHR - Altai, Southern\nUniversal Declaration of Human Rights - Altai, Southern\nКижиниҥ тап‐эриктериниҥ Текши Декларациязы\nГенеральный Ассамблея 1948 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10‐чы кӱнинде јараткан\nКижилик билезиниҥ ончо турчыларыныҥ јарамыкту, јакшы јанын, онойдо ок теҥ‐тай ла туура салбас тап‐эриктерин ајаруга алганы олордыҥ јайымыныҥ, ак‐чегиниҥ ле текшилей амыр‐энчӱниҥ тӧзӧгӧзи болот; кижиниҥ тап‐эригин керекке албай, кыйа кӧргӧни шок‐табаруларга экелгенин ајаруга алып, оноҥ улам кижиликтиҥ агару кӱӱн‐табын ачындырат. Улуста ачык сӧстиҥ јайымы болотон ло једикпес‐тутактаҥ ла коркорынаҥ јайым јадынјӱрӱмди тӧзӧгӧни улустыҥ ичкери јӱткимели деп јарлалган; кижиниҥ тапэриги јасактыҥ јаҥыла кыйалтазы јогынаҥ корулалары ајаруга алылар учурлу. Чокымдап айтса, кижи кӧмӧ базышка удура туруп чыгарыныҥ эпаргазыла тузаланбазын; албатылар ортодогы најылык колбулардыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрин ајаруга алып; онойдо ок Бириктирилген Нациялардыҥ калыктары бойыныҥ Уставында кижиниҥ тӧс тап‐эригине бӱдӱмјизин јӧмӧгӧнин ајаруга алып, ӱзеери кажы ла кижиниҥ кижилик кӱӱндӱ байлыгын ла эр ле эпши кижиниҥ теҥ‐тай тап‐эриктӱ болорын ајаруга алып, јайым айалгада социальный ичкери ӧзӱмди ле јадын‐јӱрӱмниҥ айалгазын оҥдолторын јӧмӧӧр деп шӱӱлтеге келген; турчы‐ороондор Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыла ӧмӧ‐јӧмӧ иштеери деп молјонгонын ајаруга алып, јӧмӧлтӧболуш ажыра текши тоомјыга ла кижиниҥ тап‐эриктерин ле тӧс јайымын буспас деп айдар керек; бу тап‐эриктердиҥ ле јайымныҥ текши учурын оҥдоорын ајаруга алганы, бу молјуны јӱрӱмде толо бӱдӱреринде сӱрекей јаан учурлу болгонын база ајаруга алып, Генеральный Ассамблея кижиниҥ тапэриктериниҥ чындык Текши Декларациязын јӱрӱмге кийдиретен каруулу иш деп јарлап јат. Каруулу ишти бӱдӱрерге текши калыктар, ороондор јилбиркеп јӱткиир учурлу. Кажы ла кижи, онойдо ок обществоныҥ кажы ла органы чындык, јӱрӱмдик Декларацияны ајаруга алып, ӱредӱниҥ ле билгирдиҥ шылтузында бу тап‐эриктерди ле јайымды тоорына, јеткилдеерине болужып‐јӧмӧжӧрине амадазын. Онойдо ок калыктар ла ороондор ортодо иш ажыра озочыл амадулу, текшилей јарамыкту једимге једер. Ол каруулу ишти Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыныҥ турчы‐ороондорыныҥ калыктары ортодо, онойдо ок олордыҥ юрисдикциязындагы јерлердеги јуртап јаткан калыктары ортодо текшилей тооп, јӱрӱмде кийдирерин јеткилдеер.\nКажы ла кижиде чындык Декларацияла јарадылган ончо тап‐эриктер ле јайым болор учурлу. Мында угы, бӱдӱминиҥ ӧҥи, бӱдӱми, тили, јаҥдаган јаҥы, политикалык эмезе ӧскӧ кӧрӱми, угы‐тӧзи, социальный айалгазы, аргазы аайынча бир де аҥылаш‐ылгамал јок болор учурлу.\nОго ӱзеери кижиниҥ јуртап јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ политикалык тап‐эрик аайынча эмезе калыктар ортодогы учуры аайынча бир де аҥыланыш‐башкаланыш болбос учурлу. Кижиниҥ јаткан јери кемнеҥ де камаанду, кемниҥ де корулында, бойын бойы башкарынбай да турган болзо эмезе бойыныҥ (јеринде) суверенитединде кандый бир тудулу да болгонынаҥ камаанду болбос учурлу.\nКажы ла кижи јадын‐јӱрӱмге, јайымга ла таҥынаҥ бойына тийерге јарабас тап‐эриктӱ.\nКем де јалчы эмезе албанду базынчык айалгада болбос учурлу; јалчыларды садарыныҥ эмезе јалчыланарыныҥ, базынарыныҥ ончо бӱдӱми јарадылбай јат.\nКем де кандый да кыйынга эмезе оныҥ учурын, тоомјызын тӱжӱрип турган кижи кӱӱни јок базынышка алдыртпас учурлу.\nКажы ла кижи, кайда да јӱрзе, оныҥ правосубъектозын тоорына тап‐эриктӱ.\nОнчо улус јасактыҥ алдында теп‐теҥ, кандый ла ылгаш јогынаҥ јасактыҥ теҥ‐тай корулына тап‐эриктӱ. Ончо улус чындык Декларацияны бузуп турган кыйыкташтаҥ теҥ‐тай корулга тап‐эриктӱ. Онойдо ок ондый кыйыкташка тектериштеҥ база тап‐эриктӱ.\nКажы ла кижи ого Конституцияла эмезе јасакла берилген тӧс тап‐эриктери бузулган тужында ийделӱ, тоомјылу эл јаргыларда тап‐эриктерин једимдӱ орныктырарга тап‐эриктӱ.\nКемди де тууразынаҥ олјолоорго, тударга эмезе сӱрерге јарабас.\nКажы ла кижи оныҥ тап‐эриктерин ле молјуларын чокымдаарга, онойдо ок ого эдилген уголовный бурулаштыҥ тӧзӧгӧзин чокымдаарга толо теҥ‐тайга тайанып, оныҥ кереги ачык‐јарык айалгада кӧрӱлзин ле јаргы ак‐чек, кемнеҥ де камаанду эмес чындык болзын деп тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи шок‐керек эткен деп бурулатса, оныҥ бурузы јок деп ачык јаргыда јасактыҥ ээжизиле јарталбаганча, ол ӧйдиҥ туркунына коруланарына керектӱ ончо аргаларла јеткилделер деп тап‐эриктӱ.\n2. Кем де кандый бир керекти эткен эмезе нени де этпеген деп шылтакка тайанып, шок‐керек эткен деп јаргылатпас учурлу. Шок‐керекти эдер тужында национальный јасак эмезе калыктар ортодогы тап‐эриктер аайынча шок керек деп чотолбогон болзо. Онойдо ок шок‐керек эдилген ӧйдӧ, болгодый кезедӱге кӧрӧ, кату кезедӱ эдилбес.\nОныҥ таҥынаҥ ла билелик јӱрӱмине тууразынаҥ кем де киришпес учурлу. Онойдо ок кем де оныҥ айыл‐јуртына, корреспонденциязыныҥ јажыдына эмезе оныҥ ады‐јолына, јӱрӱмине тууразынаҥ кирижер учуры јок. Кажы ла кижи ондый табарудаҥ, кирижеринеҥ коруланар јасакка тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи кажы ла ороон кеминде јайым јӱрер ле јуртап јадарга јерди талдап алар аргалу.\n2. Кажы ла кижи кандый ла ороонноҥ јӱре берер, ол тоодо бойыныҥ, онойдо ок бойыныҥ ороонына бурылар тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи истежӱдеҥ улам ӧскӧ ороондо коруланар јерди бедиреер ле коруланар јерле тузаланар аргалу.\n2. Бу тап‐эрикле кандый истежӱ тужында тузаланарга јарабас. Качан чын ла политикалык эмес шок‐кылык эмезе керектер Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыныҥ амадуларына ла ээжилерине келишпей турза.\n1. Кажы ла кижи гражданство алар тап‐эриктӱ.\n2. Кандый да кижиниҥ гражданствозын эмезе гражданствозын кубултар тап‐эригин ала‐ кӧнчӧ айрыырга јарабас.\n1. Эр кемине јеткен эр ле эпши улус угы‐тӧзинеҥ эмезе јаҥдаган јаҥынаҥ камааны јогынаҥ айыл‐јурт тудуп, билелӱ болор тап‐эриктӱ. Олор айылјуртты тӧзӧӧр, јуртаар ла айрылыжар тужында теҥ‐тай тап‐эрикле тузаланат.\n2. Айыл‐јурт тӧзӧп јаткан эки јаны экӱлези јайым ла эптӱ‐јӧптӱ сӧслӧ, кӱӱнле биригер аргалу.\n3. Биле обществонныҥ тӧзи, тӧзӧгӧзи, ол обществоныҥ ла государствоныҥ јанынаҥ корулашка тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи алкы‐јӧӧжӧ таҥынаҥ ээленер, эмезе ӧскӧлӧриле де кожо ээленер тап‐эриктӱ.\n2. Кемниҥ де алкы‐јӧӧжӧзин тууразынаҥ келип айрыырга јарабас.\nКажы ла кижи јайым кӱӱн‐санаага, ак‐чекке ле кудай јаҥына тап‐эриктӱ; бу тап‐эрикке бойыныҥ кудай јаҥын эмезе кӧрӱмин солыыры кирет, бойыныҥ јаҥын јайым јаҥдаары эмезе кӧрӱмин таҥынаҥ бойы, эмезе ӧскӧ улусла кожо јаҥдаары база кирет. Кудайлык чӱм‐јаҥ јаҥжыгуларды ӧткӱреринде тапэриктӱ.\nКажы ла кижи бойында јайым кӧрӱмдӱ ле оны јайым чыгара айдар тапэриктӱ. Ол тап‐эрик аайынча бойыныҥ кӧрӱминеҥ јайым тудунар ла государствоныҥ гран‐кыйузынаҥ камааны јогынаҥ јетирӱлерди ле кӧрӱмсанааларды кандый ла эп‐сӱмелерле бедиреер, алар ла таркадар тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи амыр‐энчӱ јуундарга ла ассоциацияларга кирер јайым тап‐эриктӱ.\n2. Кемди де кандый бир ассоциацияга албан кӱчле кийдирилер аргазы јок.\n1. Кажы ла кижи ороонды башкарарында чике эмезе јайым талдап алган чыгартулу улус ажыра туружар тап‐эриктӱ.\n2. Кажы ла кижи бойыныҥ ороонында госслужбага теҥ‐тай кирер тапэриктӱ.\n3. Башкаруныҥ јаҥыныҥ тӧзӧгӧзинде эл‐јонныҥ кӱӱн‐табы болор учурлу; ол кӱӱн‐тап аҥылу ӧйдиҥ бажында ӧдӱп турган ак‐чек талдаштарда кӧрӱлер учурлу. Ол талдаштар текши ле теҥ‐тай талдаачы тап‐эрикле ӧдӧр учурлу. Јажытту ӱнберишле эмезе јайым ӱнберишти јеткилдеечи ӧскӧ дӧ бӱдӱмле ӧткӱрилзин.\nКажы ла кижи обществоныҥ турчызы, айдарда, ол социальный јеткилдешке, јайым ӧзӱмге тап‐эриктӱ. Ол экономикалык, социальный ла культурный бӧлӱктерде национальный эп‐аргалар ла калыктар ортодо ӧмӧ‐јӧмӧ иш, онойдо ок кажы ла ороонныҥ сайламазы ла аргалары ажыра ичкери ӧзӧр тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи ишке, ишти јайым талдаарына, иште ак‐чек ле јарамыкту айалгага, иштеер јери јок айалгадаҥ корулалар тап‐эриктӱ.\n2. Кажы ла кижи кандый да кыйыкташ јогынаҥ теҥ‐тай иш учун теҥ‐тай ишјалду болор тап‐эриктӱ.\n3. Кажы ла кижи јолду кайралга тап‐эриктӱ. Онызы кижиге керектӱ јадын‐јӱрӱмге ле билезине јарамыкту јадынды јеткилдеер учурлу. Керек тужында, ӧскӧ дӧ социальный јеткилдешле ӱзеери јеткилделер.\n4. Кажы ла кижи профсоюзный биригӱни тӧзӧӧр лӧ профсоюзтарга бойыныҥ јилбӱлерин корыыр амадула кирер тап‐эриктӱ.\nКажы ла кижи амыраарга ла бош ӧйгӧ тап‐эриктӱ. Онойдо ок иштеер кӱнди керектӱ кеминде тузаланары ла тӧлӧлип турган јаҥжыккан амыралта (отпуск) керегинде тап‐эрик база кирет.\n1. Кажы ла кижи јӱрӱмдик кеми бийик болорына тап‐эриктӱ. Курсактамагы, кийим‐тудумы, айыл‐јурты, медициналык јеткидежи, керектӱ соцјеткилдеш су‐кадыкты, јадын‐јӱрӱмди керектӱ кеминде, некелтелерге келиштире болор учурлу. Иш јок артса, оору‐јобол болзо, кенек артса, јаҥыскан артса, карыыр јажы јетсе эмезе оныҥ бойынаҥ камааны јок кӱч айалга боло берзе, кажы ла кижи тап‐эриктӱ.\n2. Энелик ле оогош балдар аҥылу болушта ла кичеемелге тап‐эрик берет. Ончо балдар биледе, онойдо ок биледе эмес те айалгада чыккан болзо, ончозы теҥ‐тай социальный корулашла тузаланар учурлу.\n1. Кажы ла кижи ӱредӱге тап‐эриктӱ. Ӱредӱлик акча тӧлӧбӧзинеҥ болор учурлу. Анчада ла баштамы ла текши ӱредӱлик. Баштамы ӱредӱлик кыйалтазы јогынаҥ болор учурлу. Технический ле профессиональный ӱредӱ ончозына јарамыкту болор учурлу. Кажы ла кижиниҥ аргаларына тайанып, бийик ӱредӱ база ончозына јолду болор керек.\n2. Ӱредӱлик кижиниҥ ичкери ӧзӱмине ууламјылу болор учурлу. Кижиниҥ тап‐эриктерине ле јайымыныҥ тӧс ууламјыларын элбедерине ууландырылар учурлу. Ӱредӱни калыктар ортодо тоомјыга, најылыкка, текши тил табарына јолду болор учурлу. Угы‐тӧзи ле јаҥдаган јаҥдары аайынча бӧлӱктер ортодо оҥдомолды јӧмӧӧр. Амыр‐энчӱни јӧмӧӧри аайынча Бириктирилген Нациялардыҥ Биригӱзиниҥ ӧткӱрип турган ижин јӧмӧӧр учурлу.\n3. Ада‐энелер оогош балдарына ӱредӱликтиҥ бӱдӱмин талдаарында тапэриктӱ.\n1. Кажы ла кижи обществоныҥ культурный јӱрӱминде эрчимдӱ туружар тап‐эриктӱ. Кеендикле таныжар, билим ӧзӱмде туружар, турулталарыла тузаланар аргалу.\n2. Кажы ла кижи оныҥ кӧгӱс байлыгын, ар‐јӧӧжӧлик јилбӱлерин корыыр тап‐эриктӱ. Билим, литературалык эмезе художественный иштиҥ авторы болзо, ол тап‐эриктӱ болор учурлу.\nКажы лакижи социальный ла калык ортодогы ээжи‐аайга тап‐эриктӱ. Мында чындык Декларацияда јарадылган тап‐эриктер ле јайым бӱткӱлинче бӱдер аргалу.\n1. Кажы ла кижи обществоныҥ алдында молјлу. Шак ла мында кижиниҥ толо ло јайым ичкери ӧзӱми болор аргалу.\n2. Кажы ла кижи бойыныҥ тап‐эриктерин ле јайымын јӱрӱмде кийдирип тура, јасакла јарадылган тудуларды буспас учурлу.Ӧскӧ улустыҥ тап‐эриктерин, јайымын тооп, баалап, демократиялык обществоныҥ текши некелтезин, ээжизин буспас учурлу.\n3. Бу тап‐эриктерди ле јайымды кийдирип, ол онойдо ок Бириктирилген Нациялардыҥ Биригӱзиниҥ ээжилерине, некелтелерине ол удура болбос учурлу.\nЧындык Декларацияда јарадылганын кандый бир ороонго, бир бӧлӱк улуска эмезе таҥынаҥ улуска кандый бир иш эдерге эмезе кандый бир керекти эдерге, чындык Декларацияда јарадылган тап‐эрикти ле јайымды јоголторго ууландырылган деп оҥдоорго јарабас.


Jон-политикалык керектер - altaicholmon\nТулаан айда Россия Федерацияныҥ Президентин тудар федерал талдаштар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 64,8% ондо турушкан. Президентке кандидат болгон ло талдаштарда јеҥӱ алган В. В. Путин учун бистиҥ тергееде ӱнбериште турушкандардыҥ 70,6% ӱнин берген.\nСыгын айда республиканыҥ 83 муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдарда иштеер улусты тудар талдаштар ӧткӧн.\nТогус аймакта аймактардыҥ депутаттар Совединиҥ депутаттарын тудар талдаштар, анайда ок јурт јеезелердиҥ 55 јаанын ла јурт Советтердиҥ 70 депутадын тудар талдаштар ӧтти.\nОлордо 49 муҥнаҥ ажыра ӱнбереечилер турушкан.\nРеспубликаныҥ сегис аймагыныҥ башкараачылары солынган. Онойдо, Чамал аймактыҥ јаанына Александр Алисов, Чой аймактыҥ јаанына Михаил Маргачев, Шабалин аймактыҥ јаанына Эрчим Сарбашев, Улаган аймактыҥ јаанына Владимир Челчушев, Майма аймактыҥ јаанына Роман Птицын, Кан-Оозы аймактыҥ јаанына Андрей Ялбаков, Оҥдой аймактыҥ јаанына Андрей Мунатов тудулган. Турачак аймактыҥ јааны эм тургуза тудулбаган.\n«Алтай Республиканыҥ 2019 јылга ла пландалган 2020-2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» АР-дыҥ јасагы јӧптӧлгӧн лӧ тергеениҥ бир јылга (2019 јылга) темдектеген кирелтелери федерал јӧмӧлтӧ-акчала кожо баштапкы ла катап 20 млрд салковойдоҥ ашкан.\nТӱҥдештиргежин, 1998 јылда Алтай Республиканыҥ бюджединиҥ кирелте бӧлӱги 144 млн салковой болгон.\nРеспубликада юбилейлик керектериле байлык болгон.\nОйрот автоном областьтыҥ тӧс јери болгон Улалу јуртты кала эдип кубулта тӧзӧгӧниниҥ 90 јылдыгы толгон. 1932 јылда Улалу кала Ойрот-Тура, 1948 јылда дезе Горно-Алтайск деп кубулта адалган.\n25 јыл мынаҥ озо, 1993 јылда, Алтай Республиканыҥ герби јӧптӧлгӧн, оны Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Игнат Ортонулов јураган.\nАнайда ок АР-дыҥ государстволык маанызы керегинде ээжилер јӧптӧлгӧн, мааныныҥ ӱлекериниҥ авторы Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев болгон.\nАлтай Республиканыҥ Ӱстиги Соведи АР-дыҥ Государственный Собраниези—Эл Курултай деп кубулта адалганына база 25 јыл толгон. Эл Курултайдыҥ 27 депутадын тудар талдаштар 1993 јылдыҥ јаҥар айында ӧткӧн.\nБу керектер республикада быјыл база темдектелген.\n15 јыл мынаҥ озо АР-дыҥ јасагыла ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнин республикада Эземниҥ кӱни деп темдектеери јӧптӧлгӧн. Ол ӧйдӧҥ бери јылдыҥ ла бу кӱнде политикалык кысташтарга кирген јерлештериске учурлалган митинг Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында ӧдӱп јат.\nТергееде иштеген јондык биригӱлердиҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деген II республикан форум, Россияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалып, Горно-Алтайскта ӧткӧн лӧ республикада јаткан башка-башка ук-калыктардыҥ биригӱлериниҥ чыгартулу улузы кӧп турушканыла быјыл аҥыланган.\nОроонныҥ аэропортторын атту-чуулу улустыҥ адыла адаар «Россияныҥ улу аттары» деген ӱлекерге Горно-Алтайсктыҥ аэропорты кирген болгон. Оны адаары јанынаҥ мӧрӧйдӧ эки улу јурукчы Николай Рерихтиҥ ле Григорий Гуркинниҥ ады учун ӱнбериш эрчимиле ороонды кайкаткан.\nН. Рерих учун 105 563 кижи ӱнин берерде, Г. Гуркин учун берилген ӱндер бир ле процентке ас болгон. Бистиҥ аэропортты кемниҥ адыла адаары јанынаҥ тӱп-шӱӱлте эмдиге јарты јок артканча, бу сурак соҥында ӧйгӧ артырылган.\nАлтай Республиканыҥ баш федерал инспекторы солынган ла бу јамыга Забайкальский крайда баш федерал инспектор болгон Дмитрий Колозин тургузылган.\nРеспубликаныҥ башкарузында кадрлар јанынаҥ болгон јаан учурлу кубулталардаҥ: Игорь Коршунов ло Григорий Пильтин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчыларыныҥ, Евгений Ларин АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ, Владислав Таханов АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ јамызына отурган.\n190 јыл мынаҥ озо, 1828 јылда, Агару Синодтыҥ Алтай духовный миссияны тӧзӧӧри аайынча јарлыгы чыккан. Миссияныҥ ижин архимандрит Макарий тӧзӧгӧн лӧ баштаган. Бу керектерге учурлалган билим-практикалык конференция, «Макарьевский кычырыштар» Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nБойыныҥ кӱӱниле болушту керектер эткендердиҥ (доброволецтердиҥ, волонтерлордыҥ) јылы республиканыҥ эл театрында кӧдӱриҥилӱ айалгада јабылган ла бу кыймыгу токтобой, улалып јатканы кӧдӱриҥиде айдылган.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ угузузыла Оҥдой аймактыҥ јаргызы мӱргӱӱл јаҥныҥ јербойындагы «Каракольская инициативная группа» деген («Ак јаҥ» деп аданган) биригӱзиниҥ ижин јондыкка јеткер болбос јасак-ээжилерди бускан деп токтоткон.


Jарымка ӱч јерде ӧткӱрилер - altaicholmon\nJарымка бу учуралда каланыҥ 3 микрорайонында ӧткӱрилер—В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде, «Алтайторг» ООО-ныҥ саду-базазында (Ленинниҥ оромы, 220) ла «Кӱнбадыш» базардыҥ јеринде (Коммунистический проспект, 117). Мындый јакылтаны Алтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников берген деп, Башкаруныҥ пресс-службазы јетирет.\nОндый јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы этти. Бу јарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, сӱттеҥ эткен продукция, маала ажы ла аламалар, огородто иштейтен инвентарь, тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдер ле ӧскӧ дӧ товарлар садылар. Олордыҥ баазы рыноктогызынаҥ јабыс болор.\nJарымкада Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ аргачыларыла коштой чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ аргачылары ла предприятиелери база туружар.\nJарымкага келген балдарды Соок Таадак ла Карычак Jаҥы јылла уткыыр.


Бистиҥ ӧйдиҥ геройлоры - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде врачтар, медишчилер — бистиҥ геройлорыс, эмди олор јаан тоомјы-ајаруда. COVID-19 деп оору-јоболло јаан тартыжуда јеҥӱни эмчилер алары кажы ла эмчиликте иштеген кижиниҥ ижинеҥ, каруулу болгонынаҥ камаанду. Европа ла США бош салынарда, кандый уур-кӱчтер олорды баскан, ол бистиҥ эмчилерге јаан ӱредӱ болгон. Оныҥ учун бистиҥ тергеениҥ эмчилери бу оору-јоболло канайып тартыжып турганы, Горно-Алтайсктыҥ госпитальдарыныҥ ишчилери керегинде бир канча сӧс айдып ийели.\nКандык айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ бери СПИД-ле тартыжатан тӧс јер провизорный госпитальдыҥ режимиле иштейт. Бу эмчиликтиҥ јааны В. Ю. Мунатова. Коронавирусный инфекцияга алдырган ба деп шиҥдеерге, улусты бери экелет. Ковидный госпитальда кӧп јылдарга эмчиликте иштеп салган, билгири бийик улус туружат. Олор: Ольга Петровна Михайлова — РФ-тыҥ нерелӱ врачы, су-кадыкты корыырыныҥ отличниги, 47 јыл стажту; Вера Николаевна Подпорина – балдардыҥ инфекционисти, 35 јыл стажту.\nОлорло коштой јиит, келер ӧйдӧ једимдӱ эмчи — Александра Вадимовна Ежова. Лабораторияда коркышту кӧп келип турган анализтерле уружып, иштеп тургандардыҥ тоозында Анастасия Юрьевна Кужлекова, Елена Витальевна Мишенова, Елена Александровна Кольцова. Коронавирусный инфекцияла тартыжарына орто ло оогош медишчилер јаан болужын јетирет. Олордыҥ нак ӧмӧлигиниҥ ончо ийде-кӱчи бу оорула тартыжып, улустыҥ јӱрӱмин корып аларына барат.\nКоронавирусла оорыган деп диагноз јарталза, оору улусты экинчи госпитальга аткарат. Ол госпиталь республикан эмчиликте балдардыҥ јаҥы тудулган хирургический корпусында ачылган. Јааны болуп эмчилик ачылганынаҥ ла бери «ЦПБС-тиҥ эмдеер бӧлӱги» республикан БУЗ-тыҥ баш врачыныҥ ордынчызы Наталья Николаевна Латышкова иштейт. Ол јети јыл инфекционист стажту врач. Оныла кожо јирме јылдыҥ туркунына врач-инфекционист болгон Аймани Саламовна Бугулбаева мында база улус эмдейт. Эпидемиологический шиҥжӱниҥ коруулында јаш врачтар база бар, олор — Вячеслав Григорьевич Зимин ле Дарья Александровна Артёмова.\nБу оорула тартыжарга ӱредӱ ӧдӱп, сертификат алып, бу госпитальга иштеерге республикан эмчиликтиҥ башка да специалисттери келгендер. Ол тоодо, кардиологтор, пульмонологтор, отоларингологтор, реаниматологтор, хирургтар, неврологтор ло педиатрлар.\nБу госпитальда болуп турган иш-керектерди бир канча ай озо кӧргӧн болзогор, мында кандый бир фантастический кино согуп турган деп кӧрӧр эдигер. Бӱгӱн ол — кӱнниҥ аайы-чындыгы. Врачтар јазалду кийимдериле стенениҥ бир јанында. Эмчилик кызыл, јажыл зоналарга бӧлинген. Кызыл зонада — коронавирусла оорыган пациенттер ле амырын билбес, токыналы јок иштӱ медиктер-врачтар. Олор бу кажы ла кижиниҥ јӱрӱмин аргадаарга чырмайат. Кажызыныҥ ла јӱзинде маскадаҥ арткан тереҥ истер. Олор ол масканы тӱни-тӱжиле бир де чечпей јат. Сменага кирзе, олор ичерин де, јиирин де ундып салат. Бир јанынаҥ, олордо ондый бош ӧй дӧ јок, экинчизинде, југуш ооруга алдырарынаҥ база јалтанат. «Скорыйлар» республикан эмчиликке кӱнӱҥ ле аймактардаҥ оору улусты јетиргет.\n–Мында кажы ла кӱн медишчилерди, јуу-согушка чылап, јепселдеп аткарадылар, оноҥ олорды «јуунаҥ» келгениле уткып, олорды амырадып, тыштандырат. Бу улус јууныҥ ӧйиндий ле ӧйлӧ иштейт. Бу јаҥы оору, ол биске таныш эмес ӧштӱ, оны бис бир ак-чегине чыгарып, јаба базарына иштеп ле јадыс — деп, мындагы эмчилер айдат.\nПрофессионалдар бойлорыныҥ чертин бӱдӱрип иштегилейт, олор бойыныҥ су-кадыгын кысканбай чырмайат. Олор оорып каларынаҥ да айабай иштейт. Бу мындагы эмчилерле јаҥыс ла оморкоор керек деп, СПИД-ле тартыжар тӧс јердиҥ јонјӱрӱмдик сурактарла иштеп турган специалисти, медишчи Татьяна Леонидовна Базарова айдат. Специалисттер бойлорыныҥ билелерин артызып, общежитиеде јадып, канча частардыҥ тургунына коруулду костюмдарын чечпей иштейт.\nМедишчилердиҥ байрамдык кӱни јууктап келерде, бис ончо медишчилерге, анчада ла госпитальда иштеп турган врачтарга ла медишчилерге слердиҥ тӧгӱлген теригер, кӧзигердиҥ јажы, јазылган улус учун сӱӱнгенеер, тӱни-тӱжи амыры јок ижигер учун јаан быйанысты айдадыс.\nБу пандемия токтоор ло врачтар бойлорыныҥ тӧрӧӧн-туугандарын чочыду јогынаҥ кучактай алар ӧй келер. Эмди олор айылдарынаҥ ыраакта. Бу јобол токтозо, олор кезик ӧйгӧ тыштанып алала, ойто ло улустыҥ јӱрӱмин аргадаарга барар. Су-кадык, слерге, кӱндӱлӱ эмчилер!


Талдаштарга јууктай: ижемjилер ле сакылталар - altaicholmon\nТалдаштарга јууктай: ижемjилер ле сакылталар\nКÿÿк айдыҥ 26-чы кÿнинде Алтай Республикада «Единая Россия» партияныҥ праймеризи (кÿски талдаштардыҥ алдында партия ичиндеги озолондыра ÿнбериш) öдÿп, бойыныҥ турулталарыла кöп улусты кайкадып салды ошкош. Праймеризте туружарга партияныҥ эмдиги 28 республикан депутадынаҥ 17 кижи кÿÿнзеген. Озолондыра ÿнбериште республикадагы ÿнбереечилердиҥ 14 проценти турушкан – бу кöргÿзÿ öскö тергеелердиҥ ортозында jаан болгонын кöп политологтор темдектегилейт. Ӱнбериш эрчимдÿ де болгон болзо, партийный депутаттардыҥ ортозынаҥ jеҥÿни jÿк ле беш депутат алган.\nМындый турулталарла колбой «Единая Россияныҥ» Эл Курултайдагы кезик депутаттары праймериз öдöри керегинде эдилген jетирÿлер jеткилинче эмес болгон дежет. Политологтордыҥ шÿÿлтезиле, ÿнбериштиҥ кöргÿзÿлери ажыра албаты-jон jаҥда кадровый jаҥыртулар болзын деген кÿÿн-санаазын кöргÿскен.\nÖткöн праймеризте текши тооло 121 кандидат турушты. Ӱндерин берген улустыҥ тоозы 22,3 муҥ кижи болгон деп, партияныҥ республикадагы бöлÿги темдектейт. Jеҥдирткен кандидаттардыҥ тоозында Эл Курултайдыҥ ÿч комитединиҥ председательдери: ÿредÿ, культура, спорт, jашöскÿрим, jондык биригÿлер ле элбек jетирÿлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ jааны Вячеслав Уханов; jербойында бойы башкарынарыныҥ ла ээжилер корыырыныҥ – Виктор Хабаров; акча-манат, калан ла экономикалык политиканыҥ – Сергей Ефимов. Онойдо ок парламенттиҥ вице-спикери Михаил Терехов.\nПраймеризте jеҥип албагандардыҥ тоозында, темдектезе, «Ноосфера» банктыҥ башкараачызы Константин Криворученко, эл-jонды страховать эдери аайынча Алтай Республикадагы Фондтыҥ jааны Светлана Кудрявцева, «Жемчужина Алтая» деп учреждениениҥ башкараачызы Герман Чепкин база бар.\nГорно-Алтайскта jеҥÿни аргачы Сергей Тимошенский, Совет Федерацияныҥ турчызыныҥ болушчызы Артур Кохоев, С. Т. Пекпеевтиҥ коммерциялык эмес фондыныҥ директоры Радмила Пекпеева, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ юрисконсульты Ирина Лазарева, каланыҥ Совединиҥ депутаты Игорь Яимов, Госдуманыҥ депутадыныҥ болушчызы Петр Попошев, Алтай Республиканыҥ Государстволык оркестриниҥ художественный башкараачызы Владимир Кончев, «Молодая гвардияныҥ» тергеелик штабыныҥ jааны Роман Гордеев алдылар.\nJенÿчилдердиҥ тоозында онойдо ок Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, башкаруныҥ баштапкы вице-премьери Наталья Екеева, башкаруныҥ вице-премьери Григорий Пильтин, сенатор Татьяна Гигель, Турачак аймактыҥ Совединиҥ депутады Владислав Рябченко, jондык ишчи Айдар Мызин, «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы, республиканыҥ депутады Алена Казанцева.\nТургуза öйдö «Единая Россияныҥ» озолондыра ÿнбериште турушкан Эл Курултайдагы депутаттарыныҥ соҥдоп, jеҥип болбогоныныҥ шылтактары башка-башка болгон деп шÿÿлтелер айдылат. Праймериз керегинде эл-jонго jетире jарлалбаганы бир ле шÿÿлте. Кезик улус депутаттар республика ичинде jарлу болгоны учун jаан агитация öткÿрбегени керегинде куучындар бар. Öскöзин алза, улус арып калган деп айдыжат. Мындый шÿÿлтелер анчада ла кандый бир тал-табышту керектерде «кöрÿнип», туружып ийген депутаттар керегинде jÿрет. Темдектезе, агаш фондло, республиканыҥ jööжöзиле колбулу керектерде.\nПартия ичиндеги озолондыра ÿнбериште jеҥгени – jакшынак jедим. Jе эҥ учурлу тартыжу мыныҥ кийнинде болоры керегинде бастыразы билер. Праймериз озочылдарды, кöп улус ортодо тоомjылу jÿргендерди илелеп jат. Оныла коштой jеҥÿчилдерге келер талдаштарга партияныҥ кандидаттары болуп туружатан тап-эрик берет. Ондый да болзо, окылу талдаштарда кандый болорын ажындыра айдарга кÿч. «Единая Россияныҥ» кандидаттары öскö партиялардыҥ кандидаттарыла, онойдо ок бойлорын кöстöгöндöрлö тартыжар. Ого ÿзеери, праймеризте jеҥип албаган улус талдаштарда база туружардаҥ айабас.\nПартияныҥ турчылары праймеризте jеҥдиртеле, партияныҥ jöби jогынаҥ талдаштарга тÿҥей ле барып, jаҥныҥ партиязыныҥ кандидадына удурлашкан учуралдар jокко jуук. Jасак аайынча, партия божотпозо, улус кандидатка бойлорын бойы кöстööр аргалу. Jе ондый учуралдарда олорды партиянаҥ, ээжилерди бускан деп, чыгарып саларыныҥ чочыдузы бар. Jе мындый чочыдунаҥ айабас та улус табылар болор деп белге-куучындар jÿрет.\nПраймеризте jеҥÿ окылу jеҥÿ эмес те болзо, оныҥ учуры jаан болгонында алаҥзу jок. Мындый ÿнбериште баштапкы болгон улус кийнинде талдаштарда кöп саба учуралдарда jеҥÿ алып турганы база jажыт эмес. Бу партия эҥ аргалу-чакту болгондо, озолондыра ÿнбериштиҥ jеҥÿчилдери талдаштарга jаан jöмöлтöлӱ баргылайт. Мынаҥ озо кöп учуралдарда ондый болотон. Эмдиги айалга эмеш башка, jе jеҥген улуска бу jедим тÿҥей ле jаан сÿÿнчи экелгени билдирлÿ.\nЭмдиги айалганыҥ бир аҥылузы «Единая Россияныҥ» озолондыра ÿнбериште соҥдоп калган депутаттарыныҥ кезиги jаҥыс ады jарлу эмес, jе алдында jылдарда партияныҥ öзÿмине jöмöшкöнинде, ол тоодо акча-манатла. Бу аргалу-чакту улус jаҥыс мандатту округтарла бойлорыныҥ политикадагы «бескезиниҥ» эмезе, бого ÿзеери, партияныҥ спонсорлоры болуп турган тоомjызыныҥ шылтузында барып, праймеризте jеҥген улустыҥ кезиги партийный списокко кийдирилердеҥ айабас.\nКезик политологтор мындый алтамдар эдилзе, олор республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бÿдÿреечи Олег Хорохординге буудак боло берер деп айдыжат. Олег Хорохордин бу jуукта республиканыҥ башчызыныҥ талдаштарында туружар кÿÿндÿ болгонын угусты. «Единая Россия» партия оны кандидат эдип кöстöп салды. Jаҥжыкканы аайынча jаан jöмöлтö ого бу партияныҥ кандидаттарынаҥ болор учурлу. Jе чынынча кандый болорын эм тура билер улус jок болбой.\nЭл Курултайдыҥ «Единая Россияга» кирип турган ла öткöн ÿнбериште турушкан кандидаттарыныҥ калганчы санаа-шÿÿлтелерин кöрзö, jеҥдирткен улус чала ачынып калганы сезилет. Анайып, депутат Евгений Асканаков праймеризтиҥ турулталарын оны öткÿрер туштагы jедикпестерле колбоды: «Демократия ойноорго турган болзо, кемдерди партияныҥ адынаҥ кöрöргö тургандарын чокым тöзööр (координировать эдер) керек болгон. Jе эҥ jилбилÿзи, тергеелик политсоветтиҥ турчылары ла комитеттердиҥ председательдери öтпöгöни. Мынызы цирк».\nПолитолог Андрей Клюзовтыҥ айтканыла, политический jанынаҥ праймериз jедикпестер ле комыдалдар jогынаҥ öткöн. Jе эмдиги иштеп турган депутаттар аайынча ÿнбериш керегинде айтса, «олордо эмезе jеҥерге jаан jÿткÿмел jок болгон, эмезе олор керектÿ тоолу jöмööчилерин экелбеген».\nБаза бир политолог – Константин Лукин праймеризтиҥ турулталарына эл-jон ортодо jартамалду иш jетире öткÿрилбегени салтарын jетирген деп бодойт: «Баштапкы листовкалар, газеттер ле туштажулар калганчы неделеде башталган. Эмдиги депутаттар бойлоры ÿнбереечилер ортодо jарлу болгонына иженип, бош салынып ийген». Оныҥ айтканыла, улус jаҥда jаҥыртулар сакып ла jаҥга бÿдÿмjи jабызап турганы база салтарлу болды: «Бердниковтоҥ арып калганы, «Единая Россияныҥ» мойнына пенсионный реформаныҥ кожы салынганы болгон. Губернатордыҥ ижин удурумга бÿдÿреечи Олег Хорохордин келгениле колбой улуста jаҥыртулар ла jакшыга кубулталар болор деп ижемjи табылган».\nКонстантин Лукин политический консалтингтиҥ Алтайдагы тöс jериниҥ jааны болуп иштейт. «ФедералПресс» деп информагентстволо ÿлешкен шÿÿлтелеринде политолог бистиҥ республикада болгон праймериз керегинде бир канча тÿп-санааларын элбеде айтты. Ол праймериз бистиҥ тергееде jакшы, ачык ла бийик кöргÿзÿлÿ болгонына аjару эдип, чугаанду тал-табыш jок болгонын темдектеди.\nЛукинниҥ шÿÿлтезиле, праймеризте «jаан бескелÿ» политиктер: сенаторлор Владимир Полетаев ле Татьяна Гигель, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ эки ордынчызы Наталья Екеева ла Григорий Пильтин турушканы бу кампанияныҥ учурын бийиктеткен. В. Полетаев учы jаар кандидатуразын уштып ийген. Т. Гигель, Н. Екеева ла Г. Пильтин ÿнбериш алдында jартамалду ижин быжу ла билгир тöзöгöни jарт болды. Григорий Пильтинниҥ округында ÿнберишке бастыра аймактар ортозында эҥ кöп улус – 30% келгенин темдектеер керек.\nЧындап, мында ок эҥ тыҥ тартыжулардыҥ бирÿзи болгон деп, аймактыҥ улузы да, туш кöрööчилер де айдыжат. Григорий Пильтинге удура оныҥ Кан-Оозы аймакты башкарып турган тужындагы баштапкы ордынчызы Рустам Кокушев чыгып тартыжала, учы-учында jеҥдиртип ийди.\nПолитолог К. Лукинниҥ jартамалдарына бурылзабыс, Эл Курултайга белетеништÿ öткöн озолондыра ÿнбериш керегинде куучынды ол табынча республиканыҥ башчызыныҥ келер талдаштарына кöчÿрип, jилбилÿ шÿÿлтеге келгенин темдектеер керек. Эл-jон ортозында кубулталар сакылтазы кöп деп, ол айдат. Бу сакылта Алтай Республиканыҥ Башчызын тударына jаан камаанын jетирер аргалу. Политологтыҥ сöстöриле, «Jаҥыртуларга ууламjы кöргÿзип, ÿнбереечилерле эптÿ-jӧптÿ колбулар тöзöп алган кандидат бу талдаштарда jеҥип алар».\nПраймеризтиҥ кийнинде jаҥы кандидаттар керегинде бойыныҥ шÿÿлтезин jарлу jондык ишчи Владимир Петров айтты: «Jаҥы кандидаттар эрчимдÿ кöрÿм-шÿÿлтезин кöргÿзип, улусла кöп jолыгып куучындашкан. Оныҥ учун мындый кандидаттар jеҥзин деп, кöп ÿнбереечилер келген. Бу улус jаҥы кöрÿмдÿ, республикада текши айалганы, экономикадагы айалганы тÿзедип салар аргалу. Эл Курултайга öдÿп, бойыныҥ имиджине эмес, jе республиканыҥ öзÿмине иштезе, олордыҥ ижинеҥ jакшы турулталар сакыыр арга бар».\nРеспубликадагы таҥынаҥ телеграмм-каналдарлу улус бу турулталардыҥ шÿÿжÿзинеҥ база туура артпай калдылар. Бир кезек кожоҥдожып турган шÿÿлтелер аайынча, кöп тегин улус кубулталар сакып турарда, бу кубулталарды jеткилдеп болбос кандидаттарды, олор кандый да jаҥга jуук болзо, кöп ÿнбереечилер jöмöбöс. Мындый айалгада талдаштар тушта jаҥы некелтелерге келишпей турган кандидаттарга олордыҥ акчазы да, jамызы да, ченемели де болушпазы билдирет.\nÖткöн праймериз ÿнбереечилер албатыга jуук ла jедимдÿ иштеер аргалу кандидаттарды jакшы кöрÿп турганын кереледи. Jондык та иштер бÿдÿрип турган улус, алдындагызына кöрö, ÿнбереечилердеҥ jöмöлтö алгылайт. Jаҥга jетсе, кандый да болзо, олор чырмайар, jалкуурып, неме керексинбей отурбас деп, кöбизи иженгилейт.\nБир телеграмм-канал мындый санаа-шÿÿлтезин угусты: «Эмдиги айалганаҥ эки немени билип аларга jараар. Баштапкызында, «Единая Россияныҥ» республикан бÿдÿреечи комитеди праймеризти бийик кеминде öткÿрген. Экинчизинде, бÿгÿн jеҥÿни кöп быжу, ак-чек кандидаттар алган. Олор «jаҥныҥ партиязына» эмдиги кÿч айалгазынаҥ чыгып, сыгын айда jарамыкту турултага jединерге болужар. Оныҥ учун öткöн созывтыҥ кандый бир тöс депутаттары jеҥбегени эмди бир де учурлу эмес. Учурлузы – jаҥы команда келер талдаштарда бойын канайда кöргÿзери».\nÖткöн ÿнбериш керегинде санаа-шÿÿлтелерин айдып, сананганыла форумдарда ÿлежип тургандар кöп. Анчада ла jаан политикага jаҥы кирип турган улуска jöп-сÿмелер айдып турулар. Темдектезе, мындый сÿме: «Алдыгарда талдаштар. Анчада ла jииттер, баштапкы ла jедимге jеделе, чÿмеркеп баштабагар. Сагыжар jаан да болзо, «jылдысталбагар», албатыга jаҥыс ÿндери учун чöгöдööр керек эмес, jаҥыс талдаштар алдында оны эске алынар эмес. Слерге кöп улус болушкан, тöрööндöр дö, нöкöрлöр дö, таныш эмес те улус. Адыгарды ару тудугар. Бастыра jакшы кубулталар бойоордоҥ камаанду. Албаты эм тургуза иженет ле бÿдет».


«Салымым болгон школ» - altaicholmon\nОбластной национальный орто ӱредӱлӱ школдыҥ (эмди В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгына учурлалган «Салымым болгон школ» деп кӧрӱ-выставка эл музейде ачылган.\nСолун кӧрӱниҥ ачылтазына Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Борис Алушкин, эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу айылчылар ла кӧрӧӧчилер келген.\nОлег Хорохордин национальный гимназияны аҥылу ӱредӱлӱ заведение, мында республиканыҥ ончо аймактарынаҥ келген јайалталу балдар ӱренип јат деп айткан. Онойдо ок ол бу школ 70 јылдыҥ туркунына национальный кадрларды белетеп турганын темдектеген. Башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи школдыҥ тӱӱкизине баштанган. Оныҥ айтканыла, мында 4500-теҥ ажыра балдар орто ӱредӱ алган, ол тоодо 59 «алтын» ла 46 «мӧҥӱн» медальдарла ӱредӱзин божоткон. Бу школды божоткон улустыҥ тоозында албаты ортозында ады јарлу улустар бар – поэттер, бичиичилер, билимдердиҥ докторлоры ла кандидаттары, артисттер, јурукчылар, эмчилер, инженерлер, политиктер, государственный сыйлардыҥ лауреаттары, башка-башка ордендердиҥ кавалерлери – олордыҥ кӧбизи кӧрӱде бар деп, Олег Хорохордин куучындаган.\nГимназия ӧзӱм јолын эмди де једимдӱ улалтып јат. Бӱгӱн гимназияда 72 кижи иштеп јат, олордыҥ тоозында 52 ӱредӱчи предметтерле иштейт, ӱчӱзи РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчилери, он эки кижи текши ӱредӱликтиҥ кӱндӱлӱ ишчилери, он эки кижи АР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчилери. Ӱредӱчилердиҥ ортозында билимдердиҥ кандидаттары, бийик ле баштапкы квалификациялу педагогтор, профессиональный конкурстардыҥ јеҥӱчилдери, ат-нерелӱ сыйлар алган улус.\nКӧрӱге јуулган улуска Россия Федерацияныҥ текши ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, педагогикалык иштиҥ ветераны Людмила Якшимаева уткуулду сӧзиле баштанган. Анайда ок кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ туружаачыларын Борис Алушкин ле Римма Еркинова база јылу уткыдылар. Солун кӧрӱниҥ ачылтазында гимназияныҥ јаан јашту ветерандары турушканы сӱрекей оморкодулу болды.\nКӧрӱге башка-башка јылдарда иштеген ӱредӱчилердиҥ ле ӱренген ӱренчиктердиҥ фотојуруктары јазалып белетелген. Гимназияны божоткон улустыҥ једимдери аҥылу бӧлӱкте кӧргӱзилген. Ондо школды божоткон билимчилердиҥ, Россияныҥ нерелӱ ишчилериниҥ, государственный сыйлардыҥ лауреаттарыныҥ иштери салынган.\nШколдыҥ тӱӱкизинде јаан учурлу болгон окылу документтер кӧрӱге база кийдирилген. Ол документтер Горно-Алтайский национальный рабфактаҥ областной национальный школ тӧзӧлгӧнин керелеп јат. Анайып, баштап школдо 510 бала ӱренген 17 класс болгон. Соҥында ӱренчиктердиҥ тоозы база 250 балага кӧптӧгӧн. 8-10 класстардыҥ балдары ӱредӱзи учун акча тӧлӧбӧй ӱренер аргалу боло берген. Ол ӧйдӧ школдыҥ директоры балдардыҥ јаҥыс та ӱредӱзи учун эмес, је онойдо ок интернатта јаткан айалгалары учун каруулу болгон. Нениҥ учун дезе, школдыҥ ӱренчиктери башка-башка аймактардаҥ келген балдар, олордыҥ эне-адалары ыраак турлуларда иштейтен болгон.\n1949 јылда куран айдыҥ 5-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн школдыҥ баштапкы директорына Д. Ильичев кӧстӧлгӧн. 1950 јылдаҥ ала школды Василий Константинович Плакас (1905-1965) башкарган. Оныҥ иштеген јылдарыла школдыҥ эҥ јакшы јаҥжыгу-јаҥдары колбулу. 1951-1961 јылдарда школдыҥ завучыныҥ ижин Софья Николаевна Шабуракова бӱдӱрген. Ол јылдарда национальный школдо Мария Алексеевна Барантаева, Полина Павловна Кучияк, Любовь Степановна Пустогачева, Мария Михайловна Кыдрашева, Вера Давыдовна Сатлаева, Юрий Васильевич Никольский, Гавриил Илларионович Сукач, Григорий Григорьевич Авакумов, Римма Ивановна Заводчикова ла оноҥ до ӧскӧлӧри иштеген. Национальный школды башка-башка јылдарда Любовь Степановна Пустогачева, Александр Хрисанович Вязников, Виктор Кӱндӱчинович Кыпчаков, Роза Санабаевна Алушкина, Валерий Михайлович Тодогошев, Николай Васильевич Кокышев, Любовь Даниловна Кудачина, Николай Сергеевич Константинов, Аскер Александрович Марков башкарган.\n1992 јылда областной национальный школ В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия деп адалган. Бӱгӱнги кӱнде гимназия ӱренчиктерин текши ле орто ӱредӱлӱ программалар, социально-гуманитарный, социально-экономический, физико-математический, естественно-научный ууламјылу тереҥжидилген ӱредӱлӱ программалар аайынча белетейт. Мынайда иштегени ӱренчиктерге профессия талдаарына, алдынаҥ јайаандык ла шиҥжӱ иштер ӧткӱрерине, јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгаларга белен болорына јарамыкту.\n2013 јылдаҥ ала республикан гимназияны национальный школдыҥ ӱренчиги болгон ло кийнинде тӧрӧл школына ӱредӱчи болуп келген Людмила Комоноковна Манатова башкарат. Бӱгӱн гимназияда 550-неҥ ажыра балдар ӱренип јат. Олор республика, ороон ло телекей кеминде ӧткӱрилип турган јӱзӱн-јӱӱр олимпиадаларда, кӧрӱлерде, фестивальдарда, билим-практикалык конференцияларда улай туружып, тӧрӧл школына бийик једимдер экелет.\n70 јылдык юбилейине учурлай республикан гимназияныҥ кӧргӱзер кӧп тоолу бийик једимдери бар. Јуугындагы јылдарды да алза, бу школ оморкойтон јеҥӱлериле бай. «Россияныҥ эҥ артык 100 школы» деп конкурстыҥ јеҥӱчили болуп эки катап адалган (2013-2014 јј., 2014-2015 јј.). Онойдо ок «Бистиҥ јаҥы школыс. Инновационный бедрениш — 2014» деп республикан фестивальдыҥ «Јайалталу балдарла иштеер эп-аргалар» деп номинациязыныҥ јеҥӱчили, веб-сайттардыҥ талалык конкурсыныҥ, «Ӱредӱлик-таскамал ишти башкарары» деп республикан конкурстыҥ, «Школа – лаборатория инноваций» деп Текшироссиялык конкурстыҥ, УЧСиб-тиҥ Новосибирск калада ӧткӧн албатылар ортодо ӱредӱлик кӧрӱзиниҥ, албатылар ортодо социально-педагогикалык ярмарканыҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Гимназия 2014 јылда «Ими гордится Россия» деп энциклопедияга кирген. Мындый једимдерди оноҥ до ары тоолоп айдарга јараар.\n2015 јылда гимназияда этнопедагогиканыҥ ла этнокультураныҥ «Байлык Энчи» деп тӧс јери ачылып, ижин баштаган. Тӧс јер бир канча ууламјыларла иштеп јат: «Алып» спортклуб, «Шоҥкор» деп јуучыл-патриотикалык клуб, «Чедирген» краеведческий лагерь, јайаандык студиялар ла мастерскойлор, билим ууламјы.\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия (ОНСШ) 70 јылдык юбилейине учурлаган кӧрӱ-выставканы «Салымым болгон школ» деп тегиндӱ адабаган. Бу школ кичӱ тӧрӧлистиҥ тӧс калазында туруп, ончо аймактардыҥ ла јурттардыҥ балдарын бир јаан билеге бириктирген. Мында алтай балдардаҥ ӧскӧ орус, казах ла оноҥ до ӧскӧ укту балдар ӱренип, салымын бу школдыҥ салымыла колбогон. Кӧп јылдардыҥ туркунына республиканыҥ бастыра јурт јерлеринеҥ келип ӱренген балдарды јарык кӱӱн-санаалу, тоомјылу ӱредӱчилер ле таскадаачылар башкарып, јӱрӱмдик јолго белетеген. Бӱгӱн бу юбилейлик кӧрӱде олордыҥ таныш чырайларын фотојуруктардаҥ кӧрӱп, школ ӧйин эзедип алар арга берилгени сӱрекей учурлу.


Адазыныҥ керегин улалтып… - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Кумалыр јуртынаҥ ыраак јокто јолдыҥ јанында уй саар ферма турат. Чуйдыҥ јолыла ары-бери ӧткӧн улус бу билелик кичӱ ферманы Идубалиндердиҥ фермазы деп билер. Бу јуукта Шабалин аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, тургуза ӧйдӧ јаҥыс ла Шабалин аймакта эмес, је анайда ок текши республика ичинде магы чыккан фермага барып јӱрдис.\nОны тӧзӧгӧн кижи Василий Николаевич Идубалин. Ол былтыр оору-јоболдоҥ улам кенейте ле ак-јарыктаҥ јӱре берген. Эмди оныҥ баштап алган ижин эш-нӧкӧри, эки уулы, кызы ла кӱйӱзи улалтып апарат.\n2006 јылда бу ээлемди тӧзӧп тура, Василий Николаевич «јажыл» туризм, караван-парк аайынча база иштеерге сананган. Је качан ӧскӱрип турган уйларын саары башталарда, иш текшилей кӧндӱгерде, ӧскӧ ууламјыларга ӧй чек артпайтаны јарталган. Мынайып, Идубалиндердиҥ билези сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип, иштеп алган сӱтти Чаргыдагы сарјусырзаводко табыштырып баштаган. Баштапкы саар уйлар 2007 јылда алылган эмтир.\nФерма сӱттеҥир уйлар ӧскӱрери аайынча программага 2012 јылда кирип, акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш алган. Ол акчага уйлар саайтан је ле деген двор тудулган. Анайда ок кредиттерге, субсидияларга керектӱ јазалдар, техника садып алылган.\nТургуза ӧйдӧ бу ээлем бастыра 260 тын уй-мал ӧскӱрет, олордоҥ 112-зи сӱттеҥир уйлар. Бӱгӱнги кӱнде саап турган уйлардыҥ тоозы 88. Ээлемде уй-малдаҥ ӧскӧ ӱч јӱске јуук тын јылкы мал бар. Олорды Казахстаннаҥ келген садучылар садып алгылайт.\nКачан да бу ээлем ижин 20 уйдаҥ баштаган эди. Озо баштап Ильинкада укту мал ӧскӱрер ээлемнеҥ бозулар алылган. Јылдаҥ јылга олордыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Идубалиндердиҥ билези јажы јаандай берген уйларды этке табыштырат. Фермада бир ле уунда 68 уй саар арга бар. Кӱн туркунына мында 1200 литр сӱт саалат, тургуза ӧйдӧ бу тооны 1500 литрге јетирер деген амаду турат. Кӱнинде 18 литр сӱт саалып турган уй бар. Эм тургуза ол фермада эҥ кӧп сӱт берип турган уй болуп јат. Саалган сӱт Чаргыдагы сарју-сыр эдер заводко табыштырылат. Идубалиндер фермазын тӧзӧгӧнинеҥ ала бу заводло јуук колбуда иштейт. Олорго сӱттиҥ баазы да, заводло иштеп турган айалгалар да јарайт. Фермада бойыныҥ кичӱ лабораториязы бар. Уйларды сааган кийнинеҥ, саалган сӱт анда шиҥделет. Шиҥдейтен јазалды бойлоры садып алган. Эмди олордо саап алган сӱттиҥ чыҥдыйы бийиктеп эмезе јабызап турган ба деп билип алар арга бар.\nАдазыныҥ баштап алган керегин улалтып јаткан уулдардыҥ јааны ветеринар ӱредӱлӱ, оогожы экономистке ӱренет. Кызы Лилия Васильевна фермадагы ишле колбой оныҥ документ-чаазындарыла иштейт. Мал-ашка керектӱ азыралды бойлорыныҥ кӱчиле белетейдилер. Былтыр ӧлӧҥ коомой бӱткенинеҥ улам, азыралдыҥ јарымызын тууразынаҥ садып аларга келишкен эмтир. Олор кыш ӧйинде бойлорыныҥ «КамАЗ-ыла» Алтайский крайдыҥ Сетовка јуртынаҥ 20 тонна азырал сула экелгендер. Ол мал-ашка бир айга једер азырал болгон.\nЛилия Васильевнаныҥ айтканыла, адазы эзен болордо, администрациядаҥ да, јурт ээлемниҥ министерствозынаҥ да јӧмӧлтӧ-болуш јакшы јетирилген. Гранттар да, субсидиялар да болгон. Ӧткӧн јылда Василий Николаевич ак-јарыктаҥ кенейте јӱре берерде, јӧмӧлтӧ-болуш јок арткандар. Тургуза ӧйдӧ јӱк ле сӱтке субсидиялар алылат. Мыныҥ шылтагы неде дезе, ферманыҥ документ-чаазындары адазыныҥ адына јазалган болгон. Ол кижи јӱрӱмнеҥ јӱре берген кийнинеҥ, јаҥы ээлем тӧзӧӧргӧ келишкен. Некелтелер аайынча ээлемде кӧргӱзӱлер јок болзо, јӧмӧлтӧ эдилбейт. Кӧргӱзӱлер ээлем тӧзӧлгӧнинеҥ ала эки јыл ӧткӧн соҥында берилип јат. Эки јылдыҥ кӧргӱзӱлери алылат: экинчи јылдагызы баштапкы јылдыйынаҥ кӧп болор учурлу. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозы Идубалиндердиҥ фермазыла колбулу айалганы јакшы билер, је некелтелер андый болгон учун, эм тургуза акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш јетирер арга јок. Је кандый бир јуундар ӧткӧндӧ, министерство до, аймактыҥ администрациязы да олорды јаантайын кычырат. Эки јыл ӧткӧн соҥында бу ээлемге болуш јетирилеринде алаҥзу јок.\nМында тӧрт уй саачы иштейт. Уй саар бастыра иш автоматиканыҥ болужыла эдилет. Фермада иш эртен тураныҥ алты саадында башталат. Бир канча кӱн кайра бу ээлем роторный чалгы садып алган. Эмди база бир трактор садып алар керек. Тургуза ӧйдӧ јӱк бойыныҥ ийде-кӱчине иженери артат. Андый да болзо, Василий Николаевич Идубалинниҥ балдары адазыныҥ баштап алган ижин оноҥ ары улалтар амадулу. Олорго јаҥыс ла су-кадык ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.