Тергеениҥ электросетьтериниҥ ӧзӱми шӱӱжилген - altaicholmon\nТергеениҥ электросетьтериниҥ ӧзӱми шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Россети Сибирь» компанияныҥ генеральный директоры Павел Акилинле ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nТуштажуда олор Туулу Алтайдыҥ электросетевой комплексиниҥ ӧзӱмин, инвестициялык ӱлекерлерди, электросетевой ээлемниҥ ремонтыныҥ кемин шӱӱшкендер. Туштажуныҥ јаан деген сурактарыныҥ бирӱзи – ол Алтай Республикадагы электроийдениҥ ороондо эҥ бийик тарифтериниҥ аайына чыгары болгон.\n«Россети Сибири» – ол Алтай Республиканыҥ јерин электроийделе јеткилдеп турган тӧс компаниялардыҥ бирӱзи. Компания тергеениҥ сетьтериниҥ ӧзӱмине, энергетиканыҥ объекттериниҥ цифровизациязына, јаҥыртуларына, эл-јонды озочыл технологияла јеткилдеерине јаан инвестициялык акча-манат берип јат. Јӱк ле быјыл «Паспаул», «Чопош», «Новотроицк» деп 10 кВ ӱч линия јаҥыртылган, ого текши тооло 41,28 млн салковой акча барган.\n«Чамал ла Чой амйактардыҥ сегис јуртыныҥ эл-јоны алдындазынаҥ быжу электројеткилдештӱ болор. Оныла коштой 2019 јылдыҥ баштапкы јарымында компания эл-јонды сетьтерге колбоорго электропередачаныҥ 75 км линиязын туткан, онызы бийик тоо. Бӱгӱн бис кӧрӱп јадыс – бистиҥ тергееде электрический сетьтер эрчимдӱ ӧзӱм алынат» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nПавел Акилинниҥ јартаганыла, Алтай Республиканыҥ јеринде электросетьтерди ӧткӱрериниҥ аҥылузы – туйук линиялардыҥ кӧп болгонында, олордыҥ кӧбизиниҥ напряжениези – 110 Кв. Оныла коштой, системалар ортодо колбулар учына јетире аайлалбаган, айдарда, линиялардыҥ кезиги ӱрелгенде, кӧп јерлер от јок артат.\n«Ондый да болзо, бис бойыстыҥ јаныстаҥ электроотло јеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерге ончо аргаларысла иштейдис. Тургуза ӧйдӧ сетьтерди кышкы ӧйгӧ белетейдис, бастыра иштер планла ӧткӱрилет. Цифровизацияла ишти улалтадыс, быјыл чотко аларыныҥ интеллектуальный јепселдерин аларга 100 млн салковой чыгымдадыс. Онызы јылыйтулардыҥ кемин астадар ла турултаны бйиктедер арга берет» деп, «Россети Сибирь» компанияныҥ генеральный директоры темдектеген.\nТуштажуда электроийдениҥ юридический де, физический де лицолорго бийик тарифтери керегинде сурак база ајаруда болгон.\n«Бис экономический де, юридический де јанынаҥ тарифтерди јабызадарыныҥ јолдорын шӱӱштис. Айса болзо, јуук ӧйдӧ бу айалгадаҥ чыгар арга табылар болор. Бу суракла иштеерис» — деп, Олег Хорохордин туштажуныҥ турултазын айдып тура темдектеген.\nКомпанияныҥ 2019 јылда Алтай Республиканыҥ электросетевой ээлемин ӧскӱрерине чыгымдаган акча-манадыныҥ текши кеми 600 млн салковойды ашкан. Инвестиционный программала физический ле юридический лицолорды технологиялык колбооры ӧдӧт. 2019 јылдыҥ јӱк баштапкы јарымында электропередачаныҥ јаҥы линияларын тударын керексип, угузу берген 426 лицо колболгон.\n«Электросетьтердиҥ цифровой районы (РЭС)» деп пилотный ӱлекерди бӱдӱрери улалат, быјыл ӱзеери јепселдер – реклоузерлер алылган. Олор ӱрелген јерди бастыра электрообъектти ӧчӱрбезинеҥ јазаар арга берер. Майма аймакта ӱлекерди бӱдӱрери былтыр башталган, цифровой јепселдиҥ иштеген ӧйинде электропередачаныҥ линияларында ӧчӱриштер 2,5 катапка астаган – ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде ай-кӱнниҥ коомой айалгазынаҥ ондый 58 учурал болгон болзо, быјыл ол тоо 22-ге тӱшкен.


Кан ла јӱрӱмди тоогоны - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\nКан ла јӱрӱмди тоогоны\nБиске јӱрӱмди канайып баалап кӧрӧр керек? (1) бала эндегенин? (1)\nХристиандар ајарыҥкай болорго канайда амадагылайт? (2)\nТындуларды ӧлтӱрерге јараар ба? (3)\nЈӱрӱмди тообой турганы кандый кылык-јаҥнаҥ кӧрӱнет? (4)\nКудайдыҥ јасагында кан керегинде не айдылып јат? (5)\nКудайдыҥ јасагында канды кижинеҥ кижиге урары база кирет пе? (6)\n1 Иегова — јӱрӱмниҥ Јайаачызы. Ончо тирӱ не-немелер бойыныҥ јӱрӱмиле Кудайга учурлу (Псалом 35:10). Јӱрӱм Кудайдыҥ кӧзине агару. Иеговага јаҥы табылган, чыккалак баланыҥ јӱрӱми де сӱреен баалу. Оныҥ учун ӧзӱп јаткан чыкпаган баланы биле тура ӧлтӱргени — Кудайдыҥ кӧзине кинчек (Исход 21:22, 23; Псалом 126:3).\nКудайга јараарга турган болзобыс бистер кан аларынаҥ, темиккен ару эмес кылык-јаҥнаҥ ла тереҥ сананбай эдип турган керектердеҥ кыйар учурлу.\n2 Чындык христиандар ајарыҥкай болорго амадагылап јат. Олор кӧӧликле де јоруктаза, турада да јуртаза јеткерлер болбозын деп кичеенгилейт (Второзаконие 22:8). Кудайдыҥ ишчилери курч сезимдерге, соотоп јыргарына ла сӱӱнерине болуп, бойыныҥ јӱрӱмин јеткерге тӱжерине экелбейдилер. Оныҥ учун улуска каршу јетирип турган маргаандардыҥ кандый бир базынчык бӱдӱмине олор турушпайдылар. Базынчыкка ийде салып турган сооттордоҥ олор кыйып јадылар (Псалом 10:5; Иоаннаҥ 13:35).\n3 Тындулардыҥ јӱрӱми Јайаачыныҥ кӧзине база агару болот. Христиандарга азыранарга ла кийим эдинерге, онойдо ок оорулардаҥ ла јеткерлердеҥ кооруланарына тындуларды ӧлтӱрерге јараар (Бытие 3:21; 9:3; Исход 21:28). Је тындуларды кыйнап, тегин ле соот эдип ӧлтӱрип турганы — јастыра (Притчалар 12:10).\n4 Христиандарга таҥкылаарга, арек ӱренин чайнаарга ла наркотик алып маказын кандырарга јарабас. Бастыра мыны эдери — коомой, нениҥ учун дезе 1) мындый керектер эт-канды бактырат, 2) су-кадыкка каршузын јетирет ле 3) ару эмес (Римляндарга 6:19; 12:1; 2 Коринфяндарга 7:1). Бу кылыктарга темиккенинеҥ улам, оноҥ ойто айрыларга сӱрекей кӱч келижип јат. Је Иеговага јарадарга мыны эдер керек.\n5 Кан Кудайдыҥ кӧзине база агару. Кудай кижиниҥ сӱнези, ол эмезе јӱрӱми канда деп айдат. Курсак эдип канды јизе јастыра. Анайда ок, каны јетире чыгара акпаган тындуныҥ эдин јизе јастыра болор. Ол эмезе тынду тузакка буунган, эмезе чакпыга ӧлгӧн болзо оны јиирге јарабас. Тындуны јыдала ӧткӱре кадаган, эмезе мылтыктаҥ ӧлтӱрген болзо, оныҥ канын тӱрген агызып ийер керек, јӱк ле ол тушта оны јиирге јараар (Бытие 9:3, 4; Левит 17:13, 14; Деяниелер 15:28, 29).\n6 Канды тамырга урарга јарабас па? Ундыбагар: бисти каннаҥ токтодынзын деп Иегова некейт. Анайдарда, кандый да учуралда ӧскӧ улустыҥ канын, эмезе бойынаҥ алала кайда да кичееген канды бис урдурбас учурлу (Деяниелер 21:25). Оныҥ учун чындык христиандар кан урдурарынаҥ мойноп јат. Олор ӧскӧ, байа кан јок эмдердиҥ бӱдӱмдерин урдырарга јӧпсингилейт. Христиандар јӱрӱм јӱрерге јат, је олор Кудайдыҥ јасагын бузып, јӱрӱмин аргадап аларга албаданбас (Матфейдеҥ 16:25).


Солдат Елинниҥ ат-нерези - altaicholmon\nГригорий Яковлевич Елин 1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Чаргы јуртта чыккан. Фронтко 1942 јылда Кош-Агаш аймактаҥ атанган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулажып, медальдарла, ордендерле кайралдаткан. Jе оныҥ кызыныҥ эске алынганыла, ол бойыныҥ баштапкы јуучыл кайралыла — «За отвагу» медальла тыҥ оморкоп јӱретен. Григорий Яковлевич бу кайрал солдаттыҥ ат-нерезин керелеген эҥ артык кайрал болуп јат деп айдып туратан.\nОл бу медальла 1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Красная поляна јурттыҥ јанында болгон јуу-согушта ат-нерезин кӧргӱскени учун кайралдаткан. Бу јурт танктардыҥ јаан јуу-согужы болгон Прохоровкадаҥ ыраак эмес турган болгон, ол јуу-согуш јаҥы ла учына јеткен ӧй. Старший сержант Елин ол тушта 5-чи гвардейский танковый черӱниҥ составында 678-чи гаубичный артиллерийский полкто башкартуныҥ взводыныҥ командири болгон. Бу танковый черӱ Курский јуу-согушта бойыныҥ ат-нерезин кӧргӱскен.\nJаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱни кирезинде јарт боло берген: ӧштӱ бойыныҥ черӱлерин тескерледерин баштап ийген. 5-чи танковый черӱниҥ алдына кайралап турган ӧштӱни ӱзӱги јогынаҥ истеп барзын, куйактанарына артырган отрядтарын јоголтсын, Белгородтоҥ Томаровка јаар шоссе јолды колго алзын, оноҥ дезе Белгород јаар ичкерлезин деген јакару тургузылган. Jакару кӱч те болгон болзо, је оны бӱдӱрип салгандар.\nJаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде бистиҥ черӱлер Комсомолец јуртты ла Ивановский выселок деген јурттыҥ јанында аралды колго алган. Jе оноҥ ары ичкерлеер арга јок болгон — ӧштӱ Грезное, Тетервино, Ясная поляна деген јурттардаҥ тыҥ аткылап турган болгон. Мындый адыштаҥ улам бистиҥ черӱ билдирер-билдирбес ичкерлеп турган — 3-4 лӧ километрге ичкерлеген.\n29-чы корпустыҥ айалгалары база јеҥил эмес болгон: кӱн туркунына Т-34 таҥмалу 39 танктаҥ јетӱзин, Т-70 таҥмалу 60 танктаҥ 11-зин јылыйткан. 2-чи корпус јууныҥ јалаҥында Т-34 таҥмалу 29 танкын ла Т-70 таҥмалу эки танкын артырып салган…\n«Ӧштӱ коркышту тыҥ удурлашкан, артиллериядаҥ ла минометтордоҥ аткылаган, кезектей јерлерде танктарлу пехотала јаан табарулар эткен. Корпустар јаан јылыйтулар эткен» — деп, јуу-согуштыҥ журналында бичилген.\n23 саат 45 минутта черӱниҥ командующийи Павел Алексеевич Ротмистров табару эдерин јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына токтодор, матчастьти јазаар, орныктырар деген јакару берген.\nJаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде бистиҥ черӱлер эртезинде табару эдерине белетенген. Бу кӱнде Красная поляна јурттыҥ јанында јуу-согушта Григорий Елин аҥыланган. «²штӱниҥ сыраҥай ла јуугында ла бастыра јанынаҥ аткылап јаткан ширтеечи пункттаҥ бистиҥ артиллерияныҥ адыжын башкарган, оныҥ шылтузында ӧштӱниҥ минометный батареязы ла ширтеечи пункты јоголтылган. Бу јуу-согуш ӧйинде ол уур шыркалаткан ла госпитальга аткарылган» — деп, кайралдыҥ листинде бичилген. Бир канча кӱннеҥ, јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде оны «За отвагу» медальла кайралдаары керегинде јакаруга кол салылган.\nЭэчиде бийик кайралды ол 1945 јылдыҥ кӱӱк айында, Jеҥӱниҥ кийнинде алган. Ол ӧйдӧ ол лейтенант званиелӱ гвардеец, 105-чи гвардейский стрелковый дивизияныҥ 301-чи гаубичный артиллерийский полкыныҥ 4-чи батареязыныҥ башкартузыныҥ взводыныҥ командири болгон. Лейтенант Елинди 1945 јылдыҥ јазында Венгрияда ла Австрияда эткен бир канча ат-нерелӱ керектери учун Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле кайралдагандар. Jартап айтса, тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде ол ӱч кайучылла кожо олјого ӧштӱниҥ 11 солдадын ла бир офицерин алган. Тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде Шеред јурттыҥ јанында јуу-согушта батареяныҥ адыжын башкарган, оныҥ шылтузында ӧштӱниҥ эки уй мылтыгы јоголтылган. Кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде батареяныҥ адыжын база ла башкарып тура, ӧштӱниҥ огнеметторлу танктарыныҥ ла пехотазыныҥ табарузын ӱзе согор айалга тӧзӧгӧн.\nJууныҥ кийнинеҥ бистиҥ јерлежис 1946 јылга јетире Прагада арткан, оноҥ јанып келеле, јурт ээлемниҥ Пермский институдын ла аспирантуразын ӱренип божоткон. Диссертациязын корулаган, јурт ээлемниҥ билимдериниҥ кандидады болгон, канча ӱйе специалист-зоотехниктер белетеген. Колхозты башкарган, райисполкомныҥ председатели, КПСС-тиҥ райкомыныҥ качызы болгон. Анайда ок Пермьниҥ, Тюменьниҥ, Кемеровоныҥ, Магаданныҥ јуртээлемдик билим институттарында иштеген. 1993 јылда ӱлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде јада калган, оныҥ мӧҥкӱзин Челябинский областьтыҥ Трехгорный калазында кӧдӱрген.\n(«Туулу Алтайдыҥ солундары» сайттаҥ)


Портал ажыра - altaicholmon\nОндый документти угузу регистрацияны ӧткӧн кийнинеҥ беш кӱнниҥ туркунына акчазын тӧлӧбӧзинеҥ алар арга бар.\nОзо ло ло баштап угузу бичиир керек—электрон бӱдӱмиле (https://www.gosuslugi.ru/10084/1). Оноҥ бу документти шиҥдеп-кӧргӧниниҥ турулталарын сакыйла, оныҥ кийнинеҥ оны аҥчы акту бойы барып алар учурлу.


26.10.2020 - altaicholmon\nГ. И. Чорос-Гуркин ле Л. А. Сары-Сэп Канзачаков — автономияныҥ тӧзӧӧчилери: текши салымы, керектери, колбулары\nРеволюциялык керектерде турушкан, алтай калыктыҥ автономиязы учун тартышкан ла кийниндеги јылдарда политикалык истежӱге кирип айдаткан, тӱрмелерде корогон кӧп улустыҥ јӱрӱми ле эткен керектери эмдиге јетире толо јарталбай артканча.\nКӧрзӱндегидий тӱбектер Апшыйактуда да болгон\nКычыраачыларды Н. Ялатовтыҥ 1997 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 17-чи кӱнинде «1997 јыл – јӧпсинериниҥ ле јӧптӧштирериниҥ јылы» деген рубрикала јарлалган «Кӧрзӱндегидий тӱбектер Апшыйактуда да болгон» деп адалган бичимелиле таныштырадыс.\nКалык ондый улусла байып, ӧзӱм алынат…\nБир канча јыл кайра атту-чуулу бичиичи Иван Васильевич Шодоевтиҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлай, Кан-Оозы аймакта оныҥ тӧрӧл јурты Мӧндӱр-Соккондо бир канча керектер ӧткӧн. Бис, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязыныҥ ветерандары, олордо туружып, газетте бичигенис.\nӰргӱлјикке сен кайкал, калыгым тили јаркындал!\nЈаҥжыкканы айынча јылдыҥ ла ӱлÿрген айдыҥ 20-чи кÿнинде улу поэдис Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱни ле бу ок кӱнде Алтай тилдиҥ кÿни бийик кеминде темдектелет. Тилин карамдап, баалап jÿрген алтай кöгÿстÿ улуска бу кÿн оморкоду берип, кандый да байрам ошкош билдирген.\nЫраак талаларга иштеп барары — ӧйдиҥ ӧҥзӱре ӧҥи\n2010-чы јылдардыҥ бажында гастарбайтер деген сӧс биске солун угулып, гастарбайтерлер деп Алтайга иштеп келген улусты адап туратаныс. Бир ӧйдӧ Орто Азияныҥ албатылары тергеебиске кандый кӧп ырбап келген эди.\n«Эдельвейс» — телеҥиттердиҥ ук-билелик биригӱзи\n2019 јылда «Эдельвейс» РФ-тыҥ Президентиниҥ јондык биригӱлердиҥ ӧзӱмине берилип турган грантыныҥ кӧрӱ-маргаанында јеҥӱчил болуп, јӧмӧлтӧ акча алган.\nАјаруда сӱрее-чӧптиҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Рябченконыҥ башкарганыла ишмекчи группаныҥ ээчий јууны ӧтти.\nБолушка Москваныҥ эмчилери келген\nАлтай Республикага коронавирусла тартыжуда болуш јетирерге Москваныҥ эмчилери келген. Олор рес-публикан эмчиликтиҥ госпиталинде ле Майма аймакта иштеп баштаган.\nЭлектројеткилдештиҥ баазын јабызадары аайынча иштер улалат\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле «Сибирьдиҥ Россетьтериниҥ» генеральный директоры Павел Акилин бистиҥ тергеениҥ энергосетьтериниҥ комплексин ӧскӱрерине учурлалган јуун ӧткӱргендер.


31.01.2020 - altaicholmon\nАлтайским республиканским отделением «БОЕВОГО БРАТСТВА» инициирован поиск родственников погибшего красноармейца. Разыскиваются родственники младшего командира ШАДРИНА ТИМОФЕЯ ИВАНОВИЧА, 1921 года рождения. Уроженец села Тоурак, Алтайского района, Алтайского края. По информации из документов призыва, предоставленных военным комиссариатом Республики Алтай, установлено, что Шадрин Тимофей Иванович, 1921 года рождения, был призван в ряды Рабоче-Крестьянской Красной Армии 17 апреля 1941\nПрофессор Горно-Алтайского государственного университета Павел Алексеев о мире, разделенном на Запад и Восток, и о том, какое место в нем занимает Россия «Ну вышли на митинги, постояли, получили дубинками по голове. Это, пожалуй, и есть классическая интеллигенция, от которой никакого толку нет. Люди, которых записывают в интеллигенты, слишком много внимания уделяют самобичеванию и религии.\nО трех однотипных случаях мошенничества с использованием мобильной связи сообщила пресс-служба МВД по Республике Алтай. Во всех случаях злоумышленники работали по самой распространенной на сегодняшний день схеме – звонок от «сотрудников банка». Житель села Кызыл-Озек сообщил в полицию, что с его счета было похищено 115 тысяч рублей. Как выяснилось, пострадавшему позвонила женщина, которая представилась\nЗолотой корень – самый контрабандный товар\nПограничное управление ФСБ России по Республике Алтай подвело итоги оперативно-служебной деятельности за 2019 год. Как сообщает пресс-служба ведомства, в прошедшем году пограничники выявили более 600 различных нарушений законодательства Российской Федерации в пограничной сфере. Среди них попытки нарушения государственной границы, режима государственной границы и пограничного режима, въезда в Российскую Федерацию и выезда из страны по недействительным\nДевять объектов благоустроят по «Инициативам граждан»\nДевять объектов благоустроят в этом году в муниципальных образованиях Республики Алтай по проекту «Инициативы граждан». Для участия в конкурсном отборе муниципальные образования Республики Алтай подали в конкурсную комиссию Министерства регионального развития РА 25 заявок на предоставление субсидий из республиканского бюджета на реализацию проектов по благоустройству территорий. По итогам рассмотрения конкурсной документации победителями признаны девять проектов,\nЈондык угуштар ӧткӧн\nЧаган айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ баштаҥкайыла Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ Россия Федерацияныҥ Федеральный Јуунына эткен Баштанузы ла Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдетен баштанузы аайынча јондык угуштар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончеваныҥ башкарганыла ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм,\nМал-ашты кыштадары аҥылу ајаруда\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ јааны Рустам Байдалаков мал-ашты кыштадары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧрӧргӧ, Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болгон. Бу ишмекчи јол-јорыгы керегинде ол парламенттиҥ чаган айдыҥ 27-чи кӱнинде ӧткӧн ишмекчи планерказында айткан. Рустам Байдалаков аймактардыҥ администрация-ларыныҥ јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча каруулу улузыла, јурт јеезелердиҥ јаандарыла кожо Јазулу, Телеҥит-Сортогой, Кӧкӧрӱ,\nЛенинградтыҥ курчузы 872 кӱнниҥ туркунына улалган. Бу калада јуртаган улуска ол тегин ле тоо эмес. Курчуда болгон кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде курчуныҥ кажы ла кӱни кату изин артыргыскан. Ленинград бойыныҥ улузын сӱреен тӱрген јылыйткан. Башка-башка јетирӱлерле болзо, калада 600 муҥнаҥ ала 1,5 миллионго шыдар улус божогон, олор ончозы ачына-тородоҥ улам божогон. Эртенги кӱнге сок јаҥыс\nӦткӧн амыралта кӱнде культураныҥ Шабалиндеги тӧс јериниҥ сценазында «Арина» деген спектакль једимдӱ ӧтти. Ол Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ «Арина» деген романы аайынча тургузылган. Шабалинде Эземниҥ ле Мактыҥ јылы «Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» ӱлекериле баштапкы алтай роман аайынча тургузылган кӧдӱриҥилӱ «Арина» деген спектакльла ачылды. Партияныҥ бу ӱлекери јурт јерлердиҥ клубтарын ла кичинек калалардыҥ Культура тураларын\nЭрмек-куучынды «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева телеэфирде ӧткӱрген. – Олег Леонидович, Слер бӱгӱн «Лыжи мечты» деген ӱлекерде туруштыгар. Туучанала јыҥылаар «Манжерок» комплексте улай болуп турганыгар ба? – Бистиҥ республикада «Ирбис» деген јондык биригӱ бар, ол су-кадыгы аҥылуларлу балдарга спортло таскадынарга болужат. «Манжерок» ГЛК, олорго јаан быйан, бу балдарга мында бир канча кӱндерге таскадынар арга


Совет ӧйдиҥ балдары болгоныс… - altaicholmon\nКижиниҥ эҥ ле баалу ла ырысту ӧйи – ол сыраҥай ла оогош бала тужы. Канча керек ойноорыҥ, јӱгӱрериҥ, тениириҥ – ада-энебис нени де айтпас, арбанбас. Мен беш баланыҥ ортоны болуп чыдагам. Энем Токуна Абакаевна Текешева — кӧбӧк сӧӧктӱ, адам Баштык Арбакович Саданов тодош сӧӧктӱ улус. Адам фронтовик, энем тылдыҥ ишчизи болгондор. Јӱрӱмин ак-чек, тоомјылу јӱрген, алтай кӱӱн-тапту, иштеҥкей ле кӱндӱзек биле болгон. Беш бала азырап чыдаткан.\nМен эјемле, коштой јаткан кыстарла кожо Эмеген сууныҥ јарадында кере тӱжине ле ойнойтоныс. Ол тушта Эмеген тапту јаан суу болгон, јурттыҥ ортозыла агып барган, бир канча јерлерде агаш кӱрлер де тудулган болгон. Эмди ол јӱк јаскыда эмеш ле ӧйгӧ агып, оноҥ соолып калат. Байла, сууны ӧрӧлӧй кырларда аркаларда агашты бӱрте кезип салган учун ондый. Бис ол ӧйдӧ Эмегенде эжинип те туратаныс. Јарадында балкаштаҥ оогош «туралар» шыбап, јарадында ӧскӧн јӱзӱн чечектерле ичин јарандырып, бой-бойыска айылдажып ойнойтоныс. Ол ӧйдӧ ойынчыктар бар эмес. Кырларды кырлап, јапаш-чадыр тудуп ойноорыс. Ол ӧйдӧ телевизор до, мобильный телефондор до јок ине. Ол тушта ӧскӧн балдар ӧйди тӱжине ле тышкары, ару кейде ӧткӱрерис. Јай да, кыш та ӧйдӧ кырда ла, кышкыда чанакту јыҥылаарыс, јайгыда Којогор ло Јаан кырларды эбирип, беш айланып келетенис. Онызы ол ӧйдиҥ балдарыныҥ су-кадыгына јакшы камаанын јетирген – бистиҥ ортобыста эмдиги балдардый чӱрче ле соок ӧткӧн деп грипптеген, ӧскӧ кандый тымуга алдырткан балдар кӧп болбогон. Эмдиги билелерде чилеп, ол тушта билелерде кӧп лӧ јӱзӱн эмдер де болбойтон.\nКызылгат-јилеҥет деп, јурттаҥ 7-8 километр ыраагында арка-меестерге јетире базатаныс кайда. Јолой не ле болуп турарыс. Бир катап Булакы ӧзӧкти ӧрӧ кызылгаттап браадала, јабыс кайып учкан тейлегеннеҥ тыҥ коркыганыс. Та кем де айдып ийген: «Тейлегендер оогош балдарды тебеле апарып јат!» Бис, бир тӱҥей балдар, одоштой турлуга јетире јӱгӱрип, ондо кӧзнӧктӧр јок турада јажынганыс. Тейлеген уча берерде, кайра кызылгат јок јанганыс.\nБир тушта Абай-Туу деп байлу тууга кӧжнӧлӧӧр деп ууланганыс. Бистеҥ эмеш јаан Зоя, озо брааткан кыс, нени де айтпай, кайра јӱгӱрген. Бис оны ээчиде ле сыр јӱгӱрӱкте. Бис ыраада ла јӱгӱргенис. Ыраактагы Эмеген сууга једеле, Зоя јылан кӧргӧнин айткан. Абай-Туу байлу, оныҥ учун ого ӱй улус, балдар чыгарга јарабас. Тууныҥ ээзи балдарга јылан (койроҥ) болуп кӧрӱнген туру. Мен оныҥ кийнинде ветеринар болуп иштеп јӱреле, атту кижи Абай-Тууныҥ эдегинеҥ ле кӧжнӧ кӧрӱп ийер деп јортком. Адым бир ле эмеш чыгала, баспай барган. Канайдар, кайра јорторго келишкен.\nМен, ончо балдар ок чылап, адамды ээчийтем. Адам јууныҥ кийнинде колхозтыҥ темир сулаачызы болуп иштеген. Мен адамга болужып турган болуп, темир кызыдатан кӧрӱкти иштедерин сӱӱйтем. Бистиҥ јаныста солдаттар јаткан. Адам олорго пойлого барганда, мен база ла ээчиирим. Байла, олор конфет-пряник беретен болбой. Адам јуртта јаан огород сӱрӱп, картошко отургускан, чочколор азыраган баштапкы кижи болгон. Чочколор агаш айылдыҥ эжигин канайып та бӧктӧп салганда, тӱҥей ле ачып ийетен. Кийнинде адам олорды азырабай токтоткон эди.\nМен кайда да ӱч јаштуда тыҥ оорыгам, канча айга јаткам. Јакшы базып јӱрген балага ооруныҥ кийнинде ойто базып ӱренерге келишкен деп, айылда улус куучындайтан эди. Энем меге јаҥы кайнаткан сӱттеҥ айакка уруп, соодып салатан. Ӱстине ӧрӧмӧзи тӱжӱп калган сӱтти ичерге кандый тату. Энемниҥ кӱлге быжырган калажы не аайлу амтанду ла ток эди.\nОл ӧйдиҥ балдарына, эмдиги балдарга кӧрӧ, айыл ичинде кӧп иштеерге келишкен. Пол будук јок учун, оны темирле агарта будыҥла јыжып туруп, эки-ӱч катап суулап јунарыҥ. Јаан ваннада колло кийим јунар, кол кирееле одыратан агаш кезер, колодецтеҥ суу тажыыр, кажаанда ӧтӧкти арчыыр ла ӧскӧ дӧ иштер кӧп лӧ болгон ине.\nШколдо ӱренген јылдар ундылбас. Баштапкы ӱредӱчибис јаан ченемелдӱ, бойы јобош, јалакай ӱредӱчи Елена Санабаевна Такачакова (Арбаева) болгон. Кожо ӱренген кыстар ӱредӱчиге ӱренип алала, узак јылдарга аймактыҥ школдорында иштеген, эмди амыралтада. Ол тоодо Людмила Капшунова, Елена Толоева (Техтиева), Клара Тадырова (Колбина). Ветеринар Нина Майханова, акушер-фельдшер Нина Туткушева (Шатинова), экономист Клара Итушева, электрик Мӧрӧй Майханов, јуртээлем иште башкараачы Николай Кокушев, Май Танытпасов ло ӧскӧлӧри де тӧрӧл јериниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргендер. Јаан класстарда бистиҥ классты Любовь Даниловна Иркитова (Кудачина) башкарган. Ол ченемелдӱ, ойгор кӧгӱстӱ, ады-чуузы республикада јарлу ӱредӱчи. Ол мени кӧкӱдип, ӧрӧ кӧдӱрип, јакшы ӱредӱлӱ ӱренчиктердиҥ тоозына кошкон. Бисти ады-јарлу, «Ӱредӱликтиҥ отличниги» ле ӧскӧ дӧ кӱндӱлӱ атту ӱредӱчилер ӱреткен эди. Ол тоодо Юлия Михайловна Апоятова, Варвара Ивановна Шаркова (Ленинниҥ ордениниҥ кавалери), Эмилия Ивановна Каинчина, Николай Васильевич Тепуков, Нина Санашевна Тысова, Константин Данилович Техтиев, Николай Андреевич Шодоев. Музыка-кӱӱле ӱреткен ӱредӱчи Максим Куйрушевич Тысов јакшы ӱренген балдарды Караколдыҥ куй-тажын (Денисовтыҥ куй-тажы), Бийскте темир јолды кӧргӱзип ле Чамалда ГЭС-ке јетире апарып туратан. Владимир Пименович Лутцевтиҥ физкультурала ӧткӱрген урокторын мен база тыҥ сӱӱйтем.\n8-чи класстыҥ кийнинде Экинурдыҥ ӱренчиктери Кан-Оозында орто ӱредӱлӱ школдо оноҥ ары ӱренген јылдар база болгон. Бу ӧйдӧ энем јаан оорыйла, јада калган. Мен Кан-Оозынаҥ 10 километрдеҥ ажыра ыраагында Сары-Кобы турлуда адамла кожо арткан эки сыйнымды кӧрӧргӧ, интернатта берген конфет-пряникле сӱӱндирерге, улай ла јойу јанатам. Бир выходнойго келип, олорды бойлорын, кийимин јунуп, эркеледип койоло, ойто эҥирде кайра баратам. Сыйындарым меге сӱреен сӱӱнетен эди. Адам ал-санаага тӱшкен јӱретен, је канайтсын, иштеер керек, колхозтыҥ койлорын кичеер керек. Ол ортозында оогош балдарды кӧрӧр, азыраар керек. Је онойып јӱреле, эјем ӱредӱзин артызып, јанып келгени ончо улуска јаан јӧмӧлтӧ болгон эди. Эјем јаан калада ӱредӱзин божотпогоны карам.\nМен школдыҥ кийнинде калада зооветеринарный техникумда ветеринарга ӱренгем. Адам, койчы кижи, бу ӱредӱге кирзин деп сӱмелеген. Је оноҥ озо јарым јыл Павловсктогы јуртээлемдик техникумда ӱренгем. Общежитиеде орус кыстар мени орус тилди јакшы билериҥ деп кайкажып туратан. Бис солыжып, эртен тура таҥла туруп, ток-тойу курсак азып ичетенис. Казанчы болуп турган кижи тал-тӱште столовыйдаҥ борщ садып алала, јаткан јериске экелип, арткандарын азырайтан. Мен ол тушта орус улустыҥ курсагына карузын билген эдим. Горно-Алтайскка кӧчӱринип алала, бир кыпта 18 алтай кысла јаткам. Бистиҥ кыстар эртен тура сууга сахарды чейеле, калашка кожуп јип алар. Соҥында јаан курстарда акча коштырыжып, курсак азып ичер болгоныс.\nЗооветтехникумда ӱредӱ јилбилӱ, је кӱч болгон. Анчада ла латин тилди ӱренери кӱчке келишкен. Бисти практикага улай ла Алгаирде, Алфероводо, Березовкада јурт ээлемдиктерге апаратан. Госпрактиканы Улаганда ӧткӧм. Кара-Кујурда эчкилердиҥ турлузында јаҥыскан ӱй кижи иштеген. Энези будын сындырып алган, айылында ла јаткан эди. Та эмчиликке бойы барбайтан, та оны апарар ӧй болбогон. Мен неделеде эки катап Улаганга јетире таҥ атту курсакка баратам. Кожо иштеген ӱӱрелерим јымжак калаш экелгениме сӱӱнетен. Бистиҥ группаныҥ студенттери сӱреен нак болгоныс. Онойып, ветеринардыҥ ӱредӱзин божоткон эдим.


«Кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый» - altaicholmon\n«Кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый»\nӦткӧн, тургуза, келер ӧй бой-бойыла бек колбуда, тӱӱкилик јол болуп јат. Ӱредӱчи – ол тӱӱкилик чындыкты ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге чике кӧргӱзип, ылгап, олорды агаруныҥ јолыла јакшынак санаалу, билгири тереҥ улус эдип таскадып, јаркынду ӧзӱмге ичкери апаратан кижи.\n«Мен бойымныҥ јӱрӱмимди бӱгӱнги кӱнде база ӧткӧн, тургуза, келер ӧйлӧ кемјип кӧрӧдим. Бала тужым, јиит ле эр кемине јет-кен тужым, кажы ла ӧй – ол мениҥ сӱӱнчим, кунукчылым, једимдерим, јастыраларым, ырызым ла табынтыларым. Кажы ла кижиге кемге де тӱҥей эмес куулгазын, кулја салым берилет. Мениҥ салымымныҥ кулјазы – јӱзӱн-башка ӧҥдӱ, башка-башка бӱдӱмдӱ, алдынаҥ аҥылу. Јаш тужымнаҥ ала кӧргӧним – ол ӱредӱчи кижиниҥ ижи: энем, ака-јеҥелерим, эјелерим, сыйын-карындаштарым. Энемди ӧткӧнип, кызыл карандашты колго алып, тетрадь шиҥдеп отуратам, сыйын-карындаштарымды айландыра чогып, ӱредӱчи болуп ойнойтом… Јаандарымнаҥ тем албас аргам јок болгон, оныҥ да учун бӱгӱнги кӱнде мен – Ӱредӱчи!» – деп, бойы керегинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи А.В. Самтакова айдат.\nАйна Вячеславовна Кош-Агаш аймактагы Телеҥит-Сортогой јурттыҥ школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп јат. Ӱредӱликте иштеп келгенинеҥ ала одус јылга јууктай берди. Бу ӧйдиҥ туркунына ол кӧп тоолу методикалык иштер бӱдӱрген, кӧп ӱренчиктерди јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган. Ол јаантайын бедирениште, маргаандардыҥ, кӧрӱ-конкурстардыҥ, конференциялардыҥ јаантайынгы эрчимдӱ туружаачызы.\nА.В. Самтакованыҥ ӱренчиктери олимпиадаларда, маргаандарда база јаантайын турушкылап, јеҥӱлӱ јерлер аладылар. Ӱренчиктердиҥ јайаан иштери республикан ла аймактыҥ газеттеринде, Интернетте јарлалат. Бӱгӱнги кӱнде школдорго ло ӧскӧ дӧ ӱредӱлик заведениелерге ороонныҥ ајарузы тыҥып, некелтелери бийиктеген. Ӱредӱчи некелтелердеҥ артпаска, ӧйлӧ теҥ-тай барарга чырмайат. Айна Вячеславовна бойыныҥ билгирлерин башка-башка эп-аргалар ажыра байыдып иштейт: ИПКРО-догы ӱредӱлерде, онлайн аайыла кӧрӱ-конкурстарда туружары, Интернет ажыра јӱзӱн-башка јетирӱлер јууры, газет-журналдар, электрон бичиктер кычырып тузаланары.\n«Бу ла јууктарда мен не де керексинбей, ойноп, јыргап јӱрген ошкош эдим?… Ӧйдиҥ ӧдӱжи кандый тӱрген! Бӱгӱн мен баштамы класстардыҥ ченемели јаан, бийик ӱредӱлӱ ле категориялу ӱредӱчизи. Је кандый да билгирим тереҥ, ижим јакшы деп билзем, кажы ла јаҥы келген јаш ӱйени кӧрӱп, «Куда-ай, быларды канайып ӱредип аларым?!» деп санааркап, јалтанып турадым. Не дезе, бу сонуркап ла чочып калган кӧстӧрлӱ, айландыра курчаган телекейди болгой, бой-бойын да оҥду билбес кичине-ек балдарга, тереҥ билгир берериле коштой, јӱрӱм ол јаҥыс ла ойын-каткы эмес деп чындык јетирери, тӱс јолло башкарып апарары сӱреен каруулу иш. Мен, совет ӧйинде таскаду алган кижи, бӱгӱнги кӱнде ӱредӱликте ӧдӱп јаткан јаҥыртуларды тузаланып тура, ол ок ӧйдӧ најылык ла нӧкӧрлӧш баштапкы јерде болгонын ундыбай, ого бек тайанадым. Оныҥ учун баштапкы ла кӱннеҥ ала балдарды бой-бойыла јуукташтырып, таныштырып, нӧкӧрлӧр ортодо најылык, болуш болор керек деп таскададым. Бир класстыҥ балдары «бис – беш сабардый, бир јудуруктый нӧкӧр-најы улус» деп, бой-бойына болужып, адаанын алып, ајарыҥкай, килеҥкей ле каруулу болорын јакшы оҥдоп алза, ӱредӱчи ижим белен кӧндӱгер ле једимдӱ болор. Педагогикалык јайалтам – ол кӧп јылдарга иштеп келген ижим, бойымла ӱзӱги јок иштегеним ле кожо иштеп турган ӱредӱчилерле ӱлешкен ченемелдерис» – деп, Айна Вячеславовна куучындайт.\nА.В. Самтакова керегинде текши айдар болзо, ол Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер училищени, оноҥ ГАГУ-ныҥ филология факультедин ӱренип тӱгескен. Эш-барааны Аржан Владимировичле кожо айыл-јурт тӧзӧп, тӧрт бала азырап-чыдаткандар. Айна Вячеславовнаныҥ энези Наталья Байзыновна база баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп јажына иштеген кижи. Ак чечектӱ алтайга јӱре де берген болзо, оныҥ јолын эмди кызы улалтат.\nАдазы Вячеслав Григорьевич Катучинов бу ла Телеҥит-Сортогой јуртта, тӧрӧл колхозында тискинчи болуп иштеген, тургуза ӧйдӧ амыралтада. Билезинде А.В. Самтакова балдардыҥ эҥ јааны болуп ӧскӧн. Айдарда, оогош карындаш-сыйындарын кичееп, ӱредип јӱргени оныҥ јӱрӱмдик јолы болуп барган деп айтса, байла, јастыра болбос.\n«Ӱредип турган балдарым – јӱзӱн ӧҥдӱ чечектер. Чечектерге ајару, јылу, ару кӱӱн, јалакай ла сӱӱш керек. Балдарыс чалдыгып калбазын деп, ада-энелерле кожо эркебис-ти сыйлап, ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Ада-энелерле, балдарла кожо кӧп тоолу сӱӱнчилӱ, оморкодулу ла кайкамчылу керек-јарактар бӱдӱредис. Ол тоодо спорттыҥ маргаандары, ар-бӱткенде амыраш, јорукташ, класста ла класста эмес ачык ойындар, солун уроктор ло оноҥ до ӧскӧзи. Бу ончо иштерде балдар јилбиркеп, акту кӱӱнинеҥ туружат» – деп, Айна Вячеславовна айдат.\nӰредӱчи кижиниҥ једими – ол јаантайынгы бедирениш, аҥылу уроктор. Айна Вячеславовна ӧткӧн јылдыҥ учында тӧрӧл тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ текшироссиялык мастер-клазында эрчимдӱ туружып, бойыныҥ ченемелин бийик кеминде кӧргӱскен эди. Бу кӧрӱ-конкурста текши тооло 300 ӱредӱчи туружып, 40 ӱредӱчи кӧрӱ-конкурстыҥ финалына чыккан. Кӧп тоолу туружаачылардыҥ ортозынаҥ А.В. Самтакова јеҥӱлӱ ӱчинчи јер алганы оморкодулу.\n«Мениҥ јӱрӱмим – ол јаантайынгы методикалык бедирениш. Кажы ла ӱренчикле таҥынаҥ иштеп, бастыра јанынаҥ јайалталу, Тӧрӧлине, калыгына тузазын јетирерге амадаар кӱӱн-санаалу кижи таскадары мениҥ ӱредӱлик ижимниҥ тӧс амадузы. Ончо урокторым балдарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеер ууламјылу ӧдӧт. Курч суракту ла ичкери ӧзӱмдӱ ӱредӱниҥ эп-аргаларын ижимде эрчимдӱ тузаланып, алтай тилле, литературалык кычырышла тесттер, чӱмделге јакылталар, билгир шиҥдеер ченелте иштер, карточкалар тургузадым. Оныҥ уч-турултазы – баштамы класстарга «Изложениелердиҥ јуунтызы», «Алтай тил 1 класска» ӱренер бичик ле «Ӱредӱчиге болушту методикалык јуунты», статьялар, ачык уроктор ло класста эмес иштер. Салымымныҥ кулјазына салынган јайалтам – ол мениҥ сӱӱген ижим јинји болуп тизилип улалганы. Бӱгӱнги кӱнде ӱреткен балдарымныҥ кӱлӱмјизи – салымымныҥ кулјазына база бир кулјаныҥ кебери болуп кирет. Мениҥ једимим – ол ӱреткен ӱренчиктеримниҥ, ада-энелердиҥ, ӱредӱчи ишмекчи-нӧкӧрлӧримниҥ јӧмӧлтӧ-болужы. Оныҥ учун мен ончо улуска быйанду јӱредим. Кудайдаҥ берилген јӱрӱм – меге сый, кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый» – деп, Айна Вячеславовна куучынын тӱгести.


Поставка: ленточка «Триколор», значок «Триколор», флажок «Триколор». - Ямало-Ненецкий авт. округ - архив\nПоставка: ленточка «Триколор», значок «Триколор», флажок «Триколор».\nНомер закупки в системе: 10031738 Тип закупки: Электронный аукцион


22.01.2018 - altaicholmon\nТӧрӧлчи кӱӱнге таскадарга\nЧаган айдыҥ 16-чы кӱнинде республикан черӱчил комиссариатта Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузыла тегерик стол ӧткӧн.\nУлу торко јол бириктирет\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде Елабуганыҥ (Татарстан) эл-тергеелик тӱӱки-архитектуралык ла чӱмдемел музей-заповеднигиниҥ экелген «Улу торко јол» деген кӧрӱзи окылу айалгада ачылды.\n2017 јылдыҥ бажында бистиҥ республиканыҥ культура аайынча министерствозына Якутия јеринеҥ 11 башка тӱрк укту албатылар јадып турган тергее-региондор ортодо ӧдӧтӧн «Биир-кун» деп фестивальга кычырту келген. Бистиҥ республиканыҥ адын корып барган Мерген ТЕЛЬДЕНОВЛО туштажып, эрмек-куучынын уктыс.\nАлгаирде врачтыҥ јаҥы участогы\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников Майма аймактыҥ Алгаир микрорайонында врачтыҥ участогыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nУлаган: эмчилик былтыр канайда иштеген\nУлаган аймактыҥ баш эмчизи Константин Чукановтыҥ айтканыла, 2017 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына аймакта 241 бала чыккан, бу кӧргӱзӱ 2016 јылдагызынаҥ бир эмеш ас.\nАҥылу служба тӧзӧлгӧн\nМайма аймакта Суску јуртта ӧрт ӧчӱретен 31 номерлӱ частьта газтаҥ ла ыштаҥ корулайтан служба тӧзӧлди. Керектӱ аппараттарды ла оборудованиени садып алатан акчаны Алтай Республиканыҥ Башкарузы берген.\nЭҥ ас ишјал 13 муҥ салковойдоҥ ас болбос\nАлтай Республикада эҥ ас ишјал 13, 2 муҥ салковойдоҥ ас болбос учурлу. Ол керегинде Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы јетирет.


Кӱскиде тӧс јерлер ачылар - altaicholmon\nБистиҥ тергееде «Точка роста» деген тӧс јерлер тӧзӧӧрине учурлалган јуун ӧткӧн. «Ӱредӱ» деп национальный ӱлекердиҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген тергеелик ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрериле колбулу сурактарды шӱӱжип кӧрӧрине учурлалган бу јуунда ӱредӱликтиҥ башкартузыныҥ муниципал органдарыныҥ башкараачылары, школдордыҥ директорлоры ла тӧс јерлердиҥ јаандары турушкан.\nАлтай Республиканыҥ јурттардагы 19 школы конкурстыҥ талдаштарыныҥ уч-турулталары аайынча ӱредӱликтиҥ цифровой ло гуманитарный ууламјылар јанынаҥ тӧс јерлериниҥ федерал сетине кирген.\n«Точка ростаныҥ» сетин тӧзӧӧри 2024 јылга јетире улалар, тергеениҥ 93 школында цифровой ло гуманитар ууламјылу тӧс јерлер тӧзӧӧри планга кийдирилген. Олордыҥ школдордо ижи кӱн туркунына ӧдӧр: цифровой ло гуманитар компетенциялар тӧзӧӧр кабинеттерде уроктор ӧдӧр, ӱлекер иштиҥ кыбында — кружоктордыҥ ла ӱлекерлердиҥ группаларыныҥ ӱредӱзи, деловой деген ойындар, тренингтер, анайда ок ӱренчиктерге коммуникативный ченемелин јарандырар ла байгызар, креативность, стратегический ле телкем санаа-сагышты, кызалаҥ айалгаларда психологический јанынаҥ турумкай болорын тӧзӧӧр аргалар берер јӱзӱн-башка керек-јарактар.\nТергееде белетеништӱ иштер эрчимдӱ ӧдӧт: нормативно-правовой тӧзӧлгӧ, јазал-немелерди садып аларыныҥ аргалары тӧзӧлгӧн, 82 педагог ӱредӱликтиҥ ӧзӱминиҥ јаҥы бӱдӱмдериниҥ фонды ажыра онлайн ӱредӱ ӧткӧн. Куран айдыҥ 5-9 кӱндеринде технологияныҥ 22 ӱредӱчизи очный ӱредӱни Кемерово калада Кванториумныҥ технопаркында ӧдӧр деп, тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.\nӰредӱчилердиҥ темдектегениле, «Ӱлекер иштиҥ ээлгир компетенциялары» деген тема аайынча билгирлерди бийиктедер тушта јаҥыс ла ӱлекерлерди башкарарыныҥ системазына, јаҥы терминдерге онлайн ажыра ӱренерге келишкен эмес, је анайда ок предметтерге ӱредериниҥ эп-аргаларын, балдарла колбуларды, урокто эмес ле ӱлекер ишти тӧзӧӧри јанынаҥ ишти чек кубултарга келишкен.\nЈуун ӧйинде тӧс јерлердиҥ башкараачылары тӧс јерлердиҥ кыптарын јӧптӧлип калган дизайн-ӱлекер аайынча канайда белетеп турганы керегинде отчет эткендер. Кабинеттерди белетеери Кан-Оозы аймакта Кырлык јурттыҥ школында тӱгенип јат. Акташта, Оҥдойдо, Турачакта, Иогачта, Чаргыда, Кызыл-Ӧзӧктӧ школдордо кабинеттерди јазаары ӧткӧнчӧ. Чамалдагы ла Чопоштогы школдордо јазашту иштер ӧткӱрерине ле мебаль садып аларына аймактыҥ администрациязы јербойыныҥ бюджединеҥ 470 муҥ салковойдоҥ кӧп акча чыгарган.\nАнайда ок јуунныҥ туружаачылары тӧс јерлердиҥ јетирӱлик јӧмӧлтӧ-зиле колбулу суракты шӱӱшкен: текшиӱредӱлик организациялардыҥ сайттарында документтер ле јетирӱлик материалдар салылган, бастыра муниципал СМИ-лерде статьялар јарлалат. Јетирӱлик јеткилдеш, школдордыҥ сайттарында тематикалык бӧлӱкти апарары јанынаҥ јакшы иштеп турган мындый тӧс јерлердиҥ башкараачыларыныҥ ады-јолдоры адалган: Наталья Красных (Акташтыҥ С. Моховтыҥ адыла адалган школы), Инга Шымдыева (Кан-Оозыныҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школы).\nБу ок ӧйдӧ јаҥы некелтелерге тӧзӧлгӧлӧнип, школдордо ӱредӱлик программаларды, урокто эмес иштиҥ ле ӱзеери ӱредӱниҥ программаларын белетеери аайынча иш ӧдӧт.\n«Точка роста» — ӱренчиктерге чыҥдый ӱредӱ, педагогтордыҥ ӧзӱми, социокультурный компетенцияларды ӧскӱрерине керектӱ јондык телекей. Тӧс јерлердиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча кеми јаан иштер ӧткӱрер керек, је баштапкы алтамдар эдилип калган. Сыгын айда 19 тӧс јердиҥ эжиктери бастыра улуска ачык болор» — деп, «Точка ростаныҥ» тӧс јерлерин тӧзӧӧри аайынча тергеелик координатор, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ ӱредӱлик политика јанынаҥ бӧлӱгиниҥ јааны Ирина Елфимова адакыда айткан.


«Jуртымныҥ јоны јӧмӧп јат...» - altaicholmon\nКош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты — республиканыҥ кӧп албаты-јонду, јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Ол иштеҥкей ле јарлу улузыла, јакшынак јаҥжыгуларыла тергеебисте јарлу.\n2005 јылдаҥ бери, 13 јылга чыгара, Кӧкӧрӱдеги јурт јеезени Борис Бидинов башкарат. Ол ӱредӱзи аайынча ӱредӱчи кижи, Горно-Алтайсктагы педучилищени ле ГАГУ-ныҥ география факультедин ӱренип божоткон. Самбо кӱреш аайынча спорттыҥ узы. Ӱйи Кӧкӧрӱниҥ школында ӱредӱчи болуп иштейт, 4 балалу, јаан кызы Дальневосточный университеттиҥ студенти, кичинек уулчагы — балдардыҥ садына јӱрет. Бӱдӱрген ижине каруулу, ичкери кӧрӱмдӱ, јеҥил айак бу башкараачы јон ортодо тоомјылу ла јарлу кижи.\n—Бистиҥ јуртта 1380 кижи јуртап јат — деп, Борис Бидинов куучындайт. — Черӱге эмезе ӱренип барган јииттерди чоттобозо, 900 кире кижи. Jуртта орто ӱредӱлӱ школ, эмчилик амбулатория, балдардыҥ сады, культураныҥ байзыҥы, республикан эл музейдиҥ филиал-музейи иштеп јат. Jе албаты-јоныстыҥ иштеген тӧс ижи — мал-аш ӧскӱрери. Бала-барказын ӱреткен, билезин азырап јаткан арга — туткан малы.\n—Улус кӧп мал тудуп јат па?\n—Тӧрӧӧр 40 ийнектӱ, 30-40 тын оок малду билелер ас эмес. Крестьян-фермер ээлемдерде 100-ке јуук тӧрӧйтӧн јоон малду, 400-500 тын оок малду улус бар. Тӧмӧндӧй јаткан аймактарга кӧрӧ, бистиҥ улустыҥ туткан мал-ажы эмеш ас. Кажы ла биле тӧрӧӧр 20-30 ийнектӱ болзо, ол тушта бистиҥ улусты будына турган деп айдарга јараар — бого једер керек.\nУлус алдынаҥ бойы крестьян-фермер ээлем тӧзӧп эмезе јуртээлемдик кооперативтерге кирип, албаданып иштеп јат. Бис бойыстыҥ јаныстаҥ олорго јерди ээленип алганы керегинде кере бичиктер аларга, ӧскӧ дӧ сурактарына аргабыс јеткенче болужадыс. 2008-2010 јылдарда улустыҥ мал-аш туткан турлуларыныҥ, кажаан-чедендериниҥ тоозы 28 болгон болзо, эмди тӧртӧннӧҥ ажа берген.\n—Jурт јеезениҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱрген тӧс иштери керегинде куучындап берзегер?\n—Бистиҥ чыдуларысты јербойында бойы башкарынары керегинде федерал ла республикан јасактар ээжилейт. Jе јуртта улус ончо сурактарыла јурттыҥ башкартузына келери јаҥжыгып калган, оныҥ учун бу бистиҥ ижис, бу бистийи эмес деп, бӧлиир арга јок.\n2005 јылда јурт јеезелердиҥ кезик чыдуларын аймак ла республика кемине табыштырып берерде, бир канча уур-кӱчтер болгон. Биске ол ло суу эмезе сӱрее бажынаҥ сурагысты аймакка бичиир, олор ӧйинде бӱдӱрип болбос… Jе эмди аайланып келген.\n—Jурт јеезениҥ бюджеди канча кире?\n—2015 јылда 500 муҥ салковой болгон болзо, чыдулар солынганыла, 215 муҥ салковойго јетире астаган. 2017 јылда текши бюджедис 280 муҥ салковой болгон, оны толо бӱдӱрип, эл-јонго отчетты эдип салдыс. Таҥынаҥ кирелтелерис акча-јалду јеткилдештердеҥ, бир канча каландардаҥ јуулат. Былтыр јурттыҥ ДК-зы 46 муҥ салковойго турар јеткилдештер эткен.\n—Кӧкӧрӱниҥ улузы јуртында республика кеминде јаан байрамдарды ла маргаандарды једимдӱ ӧткӱрип турганын билерис.\n—Чага байрамды республика кеминде окылу ӧткӱрип баштаганыныҥ 25 јылдыгын быјыл Кӧкӧрӱде темдектедис, бу байрамды ачык ӧткӱрери бистиҥ јурттаҥ башталган деп айдар керек.\nМячту хоккейле республикан маргаандарды јуртыста јылдыҥ ла ӧткӱредис. Бу маргаандарга быјыл Кан-Оозы аймактыҥ ады јарлу «Чарас» командазы, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Улаган аймактардыҥ командалары келген.\nМячту хоккейди јуртта бала-барка да, јииттер де, јаан да јашту улус ойноп јат. Jурттыҥ стадионы кыш та, јай да ӧйинде ээн-куру турбайт.\nБисте спортло тазыктырынган улус кӧп. Онойдо беш јыл мынаҥ кайра скандинав базыш (скандинавская ходьба) деген бӱдӱм башталган. Оны бистиҥ јаан јашту эјелер баштаган ла быјыл јаан ӧрӧкӧндӧр мындый базышка чыккан.\nСпорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдериле тазыктырынган, спортты сӱӱген улус кӧп.\n—Jурт јеезеге ижинде кем болужат?\n—Jурттыҥ депутаттары, оромдордыҥ комитеттери ле олордыҥ јаандары, ветерандардыҥ соведи, кыскарта айтса, јурттыҥ активи. Олор эрчимдӱ ле баштаҥкайлу улус ла олор јогынаҥ јурттыҥ кандый да учурлу керектери, ол тоодо јаан учурлу јуундар ӧтпӧй јат. Jурт јеезениҥ ижинде бу бистиҥ баштапкы болушчыларыс, јӧмӧнгӧн, тайанган, јӧптӧжип иштеген улузыс. Школло, јурттыҥ культишчилериле јуук колбуда иштейдис.\nКандый ла јуртта чылап ок, бисте де арга-чыдалы ас, коомой јаткан билелер бар. Быјыл Jаҥы јылдыҥ байрамына јурттыҥ активи 500-1000 салковойдоҥ акча табыштырып, 28 билеге сыйлар эткенис.\nОнойдо, быјыл јыл башталарда, аймактыҥ депутады, депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ јааны Сергей Майхиев ле мен ӧткӧн јылдагы ижис керегинде отчет эткенис. Ого 150-неҥ ажыра улус келген. Jылында јурттыҥ сход-јуундарын тӧрт катап ӧткӱредис ле олорго до кӧп улус јуулат.\nАлдындагы јылдарга кӧрӧ, бисте јиит улустыҥ аракыдажы астаганын, мал-аш тударга олор албаданганын темдектеер кӱӱним бар. Jе јӧмӧлтӧ грант-акчаны тӱни-тӱжи малыныҥ кийнинеҥ базып, кичеенип иштегендер эмес, кезикте бир кажаан-малы јок улус алып турганы ачынчылу. Улустыҥ ижин кӧрбӧй, кабинеттеҥ чыкпай ла бу акча ӱлелер болгон. Jурт ээлемниҥ министри болуп А. П. Манзыров турганыла бу керектер токтоор, болуш чыннаҥ иштеген улуска берилер деп иженедис. Темдектезе, бистиҥ јерде Мирон Дилеков деген малчы бойыныҥ ла кӱчиле јылкы малын 200-ке јетире кӧптӧдип, кымыс эдип иштейт. Jурттыҥ јондык керектерине ол јаантайын спонсор болуп болужат. Jе грант-јӧмӧлтӧни бу кижи бир де катап алып болбогон. Бистиҥ мал тудуп иштеген јиит улуска јӧмӧлтӧ-болуш эдери јанынаҥ баштану-бичиктерис куру чаазын ла болуп артып калат.\nКалганчы он јылга Кӧкӧрӱ ак-јарыкка туулган балдарыныҥ тоозыла аймакта баштапкы ӱч јердеҥ тӧмӧн тӱшпей јат. Божогон улустыҥ тоозы астайт. Мен сананзам, бу јакшы кӧргӱзӱ.\n—Jас, оройтып та болзо, једип келди. Слердиҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱретен иштереер кандый?\n—Кажы ла јыл јаскыда ла кӱскиде бис јуртыстыҥ јерин сӱрее-чӧптӧҥ арутаар айлык ӧткӱредис. Эмди улустыҥ мал-ажы тӧрӧгӧн каруулу ӧй. Эдетен иштер кӧп. Албаты мени тооп, айткан сӧзимди угуп јат. Оныҥ учун иштеерге каруулу да, јилбилӱ де.


O'кей, Google: как выбрать бойлер? — ООО ACV Москва — MirStroek.Ru\nСтатьи о строительстве / Статья №13273\nO'кей, Google: как выбрать бойлер? ООО ACV\n[url="http://www.mirstroek.ru/articles/moreinfo/?id=13273"]O'кей, Google: как выбрать бойлер?[/url] ООО ACV\n \nДата подачи: 13.06.2016 (12:38)


Эл Ойын келер јылга кӧчӱрилген - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јеринде коронавирус оору таркабазын јеткилдеери аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nБашчыныҥ јуунда айтканыла, коронавирусла оорып турган улус бистиҥ тергееде кажы ла кӱн илезине чыгарылып турган, лабораторный шиҥжӱлер улайынча ӧткӱрилет, карантиндеги кӧп тоолу улус медишчилердиҥ ширтӱзинде.\nТергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов бистиҥ тергеениҥ јериндӧӧн кирип јаткан улустыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы шиҥделет, олор самоизоляцияда болор учурлу деген документ табыштырылат, тискинчилерле јартамалду иш ӧткӱрилет деп айткан. Кӧп улус болуп турган ла кӧп квартираларлу туралардыҥ јанында јерлерде дезинфекция ӧткӱрилет. Бистиҥ тергеениҥ јериндӧӧн кирип јаткан улус ортодо тестирование ӧткӱрип турганы, улус самоизоляцияныҥ ээжилерин канайда бӱдӱрип јатканын шиҥжӱде тутканы коронавирус деген оору таркабазын јеткилдеерине јарамыкту камаанын јетирет деп, баш санитарный врач темдектеген. Ӧрӧ адалган иштер мынаҥ да ары улалар.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко медишчилер пандемияла тартыжары јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрип турганы керегинде јетирӱ эткен.\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин коронавирустаҥ улам ороондо кӧп албаты-јон јуулатан кандый ла керек-јарактар ӧткӱрери удурумга чек токтодылганы керегинде айдып, алтай албатыныҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамы ла ӧскӧ дӧ јаан керек-јарактар келер ӧйгӧ кӧчӱрилип јатканы керегинде јарлаган.\n«Быјылгы Эл Ойында кайда да 15 муҥ кире кижи туружары темдектелип турган болгон. Бис улустыҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине јеткер болбозын јеткилдеер учурлу. Оныҥ да учун Эл Ойынды келер јылда, Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгы темдектелер јылда кыйалта јогынаҥ ӧткӱрерис» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ јуунда темдектегениле, јербойында кирелендириштерди астадары јӱк ле Роспотребшиҥжӱниҥ шӱӱлте-јӧби аайынча ӧдӧр.


Кӧбизине бажыҥ да айлана бергедий… | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӧбизине бажыҥ да айлана бергедий…\nКӧчкӱн албатылардыҥ национальный кеп-кийими олордыҥ материальный культуразыныҥ бӧлӱги болуп јат. Оныҥ да учун Кыргыз јеринде ӧткӧн Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ культуралык программазында «Этномода» деп адалган керек-јарак база ӧткӱрилген. Анда башка-башка ороондордоҥ келген дизайнерлер јаҥжыккан национальный костюмдарыныҥ коллекцияларын кӧргӱскен. Анайда ок кеп-кийимниҥ кӧрӱ-јарымказы база ӧткӧн.\nИссык-Кульдыҥ јарадында турган «Nomad» деп адалган амфитеатрда канча эҥирлер туркунына «Вселенная кочевников» деген этнокультурный фестиваль ӧткӧн. Мындый албатылар ортодогы фестиваль бу Ойындарда баштапкы катап болды. Анда Великобританиядаҥ, Азербайджаннаҥ, Венгриядаҥ, Германиядаҥ, Индиядаҥ, Казахстаннаҥ, Кувейттеҥ, Монголиядаҥ, Бириктирилген Араб Эмираттардаҥ, Сальвадордоҥ, Эквадордоҥ, Доминикан Республикадаҥ, Тогодоҥ, Колумбиядаҥ, Американыҥ Бириктирилген Штаттарынаҥ, Туркменистаннаҥ, Турциядаҥ, Узбекистаннаҥ, Япониядаҥ, Россиядаҥ (Алтай Республика, Алтайский край, Башкортостан, Калмыкия, Удмуртия, Саха-Якутия, Тува, Шория), Камеруннаҥ, Индонезиядаҥ, Ботсванадаҥ, Сьерр Леонноҥ, Таджикистаннаҥ, Либериядаҥ, Тӱштӱк Кореядаҥ келген культуралык делегациялар турушкан. Бу ла амфитеатрда кажы ла эҥир культуралык программалар ӧткӧн. Олор башка-башка адалган болгон. Темдектезе, бирӱзине «Чӧлдиҥ салкыныныҥ кожоҥы» деп ат берилген эди.\nБу фестивальда ӧскӧ ороондордыҥ культураларыныҥ 350-неҥ кӧп ишчизи туружып, «Этнохит», «Этнобије», «Этнобазар», «Этнотура», кайлаар кеендик ууламјылар аайынча программаларын кӧргӱскен.\nЭтнокультуралык фестивальдыҥ ачылтазы ӧткӧн кӱнде сценага јерлежис Валентина Саксаеваныҥ «Зов предков» деп адалган коллекциязы кӧргӱзилген. Пазырыктыҥ культуразына тайанып, кийистеҥ белетелген кеп-кийимдерди кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткыганын темдектеер керек. Бу национальный кеп-кийимдерди кийген модель кыстар ары-бери базып турарда, база бир јайалталу јерлежис Ирина Кензина кайлаган. Тургуза ӧйдӧ ол Кыргыз јеринде јадып, иштеп турган эмтир. Ойындарга јерлештери келип јатканын уккан бойы сӱӱнип, јӧмӧгӧн. Ол бойы Алтай Республикадаҥ деп таҥынаҥ база культурный программаларда турушкан. Бу ла кӱнде Эквадордыҥ, Тӱштӱк Кореяныҥ, Монголияныҥ, Бириктирилген Араб Эмираттардыҥ, Германияныҥ, Якутияныҥ артисттериниҥ сӱрекей солун ойын-концерти болгон. Карындаштык тува калыктыҥ модельерлериниҥ сӱрлӱ кеп-кийими база кӧргӱзилген. Кажы ла кӱн ӧткӧн культуралык программаларда Алтай Республикадаҥ «Алтайдыҥ кайчылары» деген ӧмӧлик, Москвада иштеп турган јерлежис Чейнеш Байтушкина база турушканын темдектеер керек.\nБу Ойындар кӧчкӱн албатылардыҥ чактар тӱбинеҥ чеберлеп алган јаҥжыгуларын, культуразын кӧргӱзер амадула ӧткӧн. Оныҥ да учун албаты эдимдерине база ајару эдилген. Башка-башка талалардаҥ келген албаты устары эткен эдимдерин кӧрӱ-јарымкага чыгарган. Бистиҥ јарлу јерлежис Аржан Кухаев анда база турушкан.\nБу кӧрӱ-јарымка Кырчын деген ӧзӧктӧ ӧткӧн. Анда тургузылган кийис айылдардыҥ, јуулган албатыныҥ тоозы сӱрекей кӧп болгонын мынаҥ озо бичиген эдим. Ого барып, акыр, јерлештериске туштаар эмезим бе деп база баскам ла. Учы-учында арыган-чылаган барып јатсам, таныш чырай кӧрӱнген. Јаба једеле, лаптап кӧрӧр болзо, Чейнеш Байтушкина эмтир. Ол бери бойы таҥынаҥ келген болтыр. Јайаан кижи мындый фестивальдарда туружып, ченемел, јаҥы кӧрӱм, сезимдер алып турган болор. Чейнеш ыраак јокто Аржан эдимдерин салып алган туру деген. Анайып, Аржанга ла оныҥ эш-нӧкӧрине јолыгып турбай. Јарлу устыҥ айтканыла болзо, оныҥ эдимдериле јилбиркеп турган улустыҥ тоозы кӧп. Је кыргызтар кандый бир эдимди садып аларга меҥдебейт. Куучындажып турганча, јерлежистиҥ јазаган ээрин ајыктап тургандардыҥ тоозы кӧптӧй берген. Јанар алдында Аржанга јолыгып, «Саду кандый болды?» деп сураарымда, «Кӧп саба туура јердеҥ келген улус алган» деген каруу јандырган.\nБу этнобазар-јарымкада он бир ороонноҥ 500-ке јуук садучы турушкан. Анда јаҥыс не јок деериҥ! Кийистеҥ белетелген эдимдер, јӱзӱн-башка сувенирлер, кеп-кийимдер, бӧрӱктер, аттыҥ јепселдери ле оноҥ до ӧскӧзи. Олор сӱрекей кӧп болгонынаҥ бажыҥ да айлана бергедий.\nКырчын ӧзӧктӧ ӧткӧн керек-јарактардыҥ јабылтазында театрализованный кӧргӱзӱ болгон. Анда африкан ороондордоҥ келген айылчылардыҥ бијезинеҥ ала Японияныҥ барабан согоочыларыныҥ ойынына јетире бастыра ла кӧргӱзилген.\nӦткӧн керек-јарактарда јеҥӱлӱ јерлер алгандарга сый-акча база табыштырылган. Башка-башка конкурстарда јеҥӱ алган баштапкы ӱч јер учун 100 муҥ, 70 муҥ ла 50 муҥ сомноҥ берилген.\nКӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы Чолпан-Ата каланыҥ ипподромында база бийик кеминде ӧткӧн.\nМынайып, кыргызтар баштап алган керегин једимдӱ апарган деп айдарга јараар. Кайда да кандый да једикпестер чыга берип турбай. Темдектезе, журналисттерди ол ло Кырчын ӧзӧккӧ экелип, эҥирдиҥ 17:00 саадында автобустар бу ла јердеҥ атанар дежер. Темдектелген ӧйдӧ ол јерге једип келер болзо, автобустардыҥ бирӱзи де јок болуп калар. Оноҥ кайда да јарым-бир саат кире ӧйдӧҥ келгилеп баштаар. Мынызы Европаныҥ пунктуальный журналисттерине чек јарабас. Је ол кире једикпестерди ајаруга албаза, Ойындар бийик кеминде ӧткӧн деп айдарга јараар.\nЈанар алдында Бишкекте јадып турган алтайлар республикабыстыҥ делегациязын ашканага кычырган. Анда јӱрген јерлежис Наталья Токованыҥ нӧкӧрлӧриниҥ «Алтай» деген ашканазына барып, кыргыз албатыныҥ аш-курсагын амзаганыс. Наталья Токованыҥ эрчимин, алтай албаты-јоны учун оорып јӱргенин темдектебес арга јок. Бу кижи республикабыстыҥ делегациязыныҥ тоозында ачылтаныҥ парадында да турушкан. Ойындар ӧйинде јерлештериниҥ чыга берип турган сурактарын аайлаарына болушкан.\nЈанар алдында байа автобусла келген он алты кижидеҥ алты ла кижи артканы јарталган. Арткан улус бойлоры јанып ийген эмтир. Казахстанныҥ гран-кыйузын кечип барзас, бисти экелген тискинчи сакып турды. Бу учуралда ол «Соболь» кӧлӱктӱ келген. «Ситроенге» кӧрӧ, ол кыска да, јымжак та эмтир. Келип јатканча, байагы «Ситроен» ӱрелген, Ӱч Арал деген јерде «Соболь» кӧлӱгис ӱрелип баштаган. Анайып, ӱрелип туруп келгенис.\nКыргыз јерине јетире ары-бери јол-јорыгыс јарым айга улала берген. Јолой кӧлӱктер ӱрелгени, јаҥы јерлер, Улу кӧчкӱндердиҥ Ойындарын кӧргӧниске кӧрӧ, не де эмес. Кажы ла јол-јорыктаҥ кандый да кӱӱн-санаалу јанадыҥ. Јол-јорыкка атанарыста, бисле кожо Кӱпчегеннеҥ јарлу ус Серемей Кунанаков ло јурттыҥ јааны болуп иштеген Владимир Мандаев бу ок јурттыҥ эки уулыла кожо таҥынаҥ кӧлӱктӱ барган. Олор бу Ойындарды кӧрӧр амадула, јерлештерин јӧмӧӧргӧ болуп, бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле барганын темдектеер керек. Анчада ла Серемей Кунанаковты аҥылаар кӱӱним бар. Бу кижи ээрлер јазап, јииттерди ӱредет. Бойыныҥ ӧйинде Америкага да барып, андагы ковбойлор ээрлерди канайда јазап турганыла танышкан. Бу учуралда бойыныҥ «Лексузына» јерлештерин отургызып, мындый јол-јорыкка барып келген. Алтай эр андый болор керек деп айдып салары артат.\nБаза бир темдектеерге сананган неме – ол Алтай Республиканыҥ делегациязыныҥ бу јол-јорыкка башка-башка эп-аргаларла барганы. Кемизи де самолетло, кемизи де автобусла барган. Мындый Ойындарга бир ле транспортту, бирлик кӱӱн-санаалу, јеҥӱлерге јӱткимелдӱ барган соҥында, турулталар да јакшы болор эди деп сананадым. Республиканыҥ делегациязын башкарып апарган АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Заури Казакпаев јерлештерин база кичееген ле. Јол-јорыкка чыгарылган акча кеп-кийимдер кӧктӧдӧрине ле оогош автобус јалдаарына ла ӧй болуп калды ошкош. Мындый јаан керек-јарактарга делегация аткарарыла колбулу сурактарга аҥылу ајаруны республиканыҥ јаандары этпей турза, не де болбос. Качан бирде ӧзӧрис пе деген санааларга алдыртарыҥ…\n« Јодроныҥ школына – 60 јаш\nЛетная погода »


Июль 2018 - Страница 6 из 10 - altaicholmon\n«Jайымжырап отурарга арай ла эрте»\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов јаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине 2018 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалганы шиҥжӱде тударын јеткилдегени ле јыл туркунына бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди јарлап турубыс.\nJай јол-јорыктыҥ ӧйи\nАлтай Республиканыҥ јондык биригӱлериниҥ ортодо ӱй улустыҥ «Алтайдыҥ эпшилери» деп тергеелик јондык организациязы аҥылу јерде турат. ²ткӧн чактыҥ 80-90 јылдарында тергеебисте болгон ончого јуук јондык биригӱлер, ол тоодо ӱй улустыҥ советтери ижин токтодып ийген эди. Калганчы ӧйдӧ ороондо, тергеелерде ӱй улустыҥ биригӱлери ӧйдиҥ некелтелериле ойто тӧзӧлип, ижин эрчимделтип туру. «Алтайдыҥ эпшилери» тургуза ӧйдӧ аймактарда, јурттарда\nЭҥ эпчили, капшууны, чыйрагы ла кӱчтӱзи јарталган\nБыјыл ӧткӧн XVI Эл Ойынныҥ спорт маргаандарында текши тооло 700 спортчы турушкан.\nКычыраачы — газет — кычыраачы\nСлерге – јӱрегистиҥ јылузы\nЧуй ла Кадын маргышканы керегинде\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилери — Мира Айылчыновна Демчинова, Клавдия Эргековна Укачина ла мен Улуу јылдыҥ (2012 ј.) кӱреҥ кӱзиниҥ кӱндеринде Кош-Агаш аймактыҥ јурттарыла фольклорлык экспедицияла јорыктап тура, Чуй ла Кадын маргышканы керегинде кайкамчылу кеп-куучынды Курай јуртта угуп, бичип алганыс.\nАлдыҥда јӱс јол, бирӱзи — сениҥ!\nТургуза ӧйдӧ ӱредӱге кирерге кӱӱнзеген балдар угузу бичиктерин ле документтерин ӱредӱлӱ заведениелердиҥ приемный комиссияларына табыштырат. Кычыраачыларды олордо иш канайда ӧдӱп турганы керегинде приемный комиссиялардыҥ каруулу качыларыныҥ јетирӱлериле таныштырадыс.\n3500 км по Горному Алтаю\n(Продолжение. Начало в №26 «Родника») Посетили Денисову пещеру, около нее на парковке перекусили и двинули дальше. За Усть-Каном осмотрели гору на берегу р. Чарыш из белого камня, необычного в этих местах. Состоит из мраморированного известняка. Священное место у алтайцев.\nСохранение горной цивилизации – сохранение людей и окружающей среды\nСпециальная рабочая группа, в состав которой вошли сенаторы, депутаты Госдумы и представители министерства по делам Северного Кавказа, разработает модельный закон «О развитии и охране горных территорий» для стран СНГ. До этого дня считалось, что в Российской Федерации не существуют законодательных актов или иных нормативных материалов, устанавливающих особый статус «горного» района. Хотя в нашей стране горы\nВосстановят сад Г. И. Чорос-Гуркина


«Грациядагы» оҥдошпосторды аайлаштырарга - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы балдардыҥ «Грация» деген спорт школында художественный гимнастика аайынча тазыктырынып турган балдардыҥ ада-энелериле туштажу ӧткӱрген.\nТергеениҥ башчызына бу ДЮСШ-ныҥ ӱренеечилериниҥ ада-энелериниҥ адынаҥ соцсетьтер ажыра бир канча баштанулар болгон: олор «Грацияла» колбулу курч сурактар јанынаҥ комыдап, мындагы спортло колбулу иш-ӱредӱ кызалаҥду айалгага кирердеҥ айабас деп тыҥ чочып турганын угускан болгон.\n«Ада-энелерле туштажып, олорло куучындашкан кийнинеҥ меге јарт боло берген: «Грацияда» учына јетире аайлаштырылбаган кадровый сурактар, бу школдыҥ башкартузы ла преподавательдери ортодо оҥдошпостор бар болгоны јарт боло берген. Бу курч айалганы башкарту иш ажыра аайлаштырар керек. Мениҥ шӱӱлтемле, ол курч сурак балдардыҥ тазыктырузына буудагын јетирбес учурлу. Бу сурактыҥ аайына эмди ле чыгар керек!» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nОныҥ айтканыла, балдар спортло тазыктырынар, јаан улус дезе ого керектӱ бастыра айалгаларды тӧзӧӧр учурлу.\n– «Грация» кӧп тоолу јайалталу гимнасткаларды ла гимнасттарды ӧскӱрип чыдадарына бӱдӱп јадым. Бӱгӱнги тӧзӧлип калган курч айалганыҥ аайы-бажына кыйалта јогынаҥ чыгарыс. Алтай Республика спортло сӱрекей јуук колбуда болгоныла оморкойдым, бисте јарлу спортчылардыҥ тоозы кӧп. Бистиҥ јерлештерис спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле тазыктырынат, онызы кандый јакшы! — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\n«Грация» деген ДЮСШ 2017 јылдыҥ учында, Алтай Республиканыҥ спортивный акробатика аайынча баштапкы тӧс јери Горно-Алтайскта ачылган соҥында тӧзӧлгӧн. Учреждениеде 14 тазыктыраачы-преподаватель иштейт, 460-наҥ кӧп балдар спорттыҥ башка-башка ууламјылары аайынча тазыктырынат — спортивный акробатика, художественный гимнастика, батуттарда калыыры, акробатический дорожка, двойной минитрамп.


Jозок алгадый ӱренчиктер кӧп - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдерин, призерлорын кайралдаарында туружып, ӱренчиктерге ичкери ачык јол, једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзеди.\nӰренчиктердиҥ текшиӱредӱлик предметтер аайынча бастрырароссиялык олимпиадазы 19 предметле, онойдо ок регионал компоненттиҥ — алтай тил ле литература, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи ле краеведение аайынча 3 предметле ӧткӧн.\nОлимпиадалардыҥ талалык бӧлӱгинде 419 ӱренчик турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ 351 ӱренчик текшиӱредӱлик предметтерле, 68 бала регионал компоненттиҥ предметтериле ӧткӧн олимпиадаларда турушкан. Ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык ла республикан олимпиадаларыныҥ јеҥӱчилдери — 25, призерлор деп 35 бала ададып, ончозы кайралдатты. Ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык ла талалык олимпиадаларыныҥ III бӧлӱктеринде эрчимдӱ туружып, јеткен једимдери учун 22 ӱренчикке ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ Быйанду самаралары табыштырылды.\nӰренчиктердиҥ текшиӱредӱлик предметтер аайынча бастырароссиялык олимпиадазыныҥ јеҥӱчилдери болуп тӧрт ӱренчик — Дмитрий Егоров (физикала, 9-чы кл., РКЛ), Егор Штанаков (физкультурала, Чаргыныҥ текшиӱредӱлӱ школы), Юлия Каюкова (литературала, 3-чи гимназия, кала), Арсения Борбуева (англ. тилле, 10-чы кл., 6-чы таҥмалу лицей) чыктылар. Олор ороонныҥ башка-башка калаларында ӧдӧтӧн олимпиаданыҥ IV бӧлӱгинде туружар. Бу ӱренчиктер тӧрӧл школыныҥ, аймагыныҥ, республиказыныҥ ады-јолы учун олимпиадада тыҥытту туружар деген јылу кӱӱнземелдер айдылды.\nJеҥӱниҥ 100 баллы — Волонтердыҥ јылына\nОлимпиадалардыҥ јеҥӱчилдерине, призерлорына учурлалган кӧдӱриҥиниҥ кийнинеҥ «Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген акция ӧтти.\nБу акция ӱредӱ ле билим бӧлӱгинде шиҥжӱ аайынча федерал службаныҥ баштаҥкайыла быјыл тӧртинчи катап ӧткӱрилет. Быјылгызы ороондо ӧдӱп јаткан Болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылына учурлалат. Тузалу керек бойыныҥ јолына кандык айдыҥ 5-чи кӱнинде Новосибирскте чыккан ла оноҥ ары ӧскӧ талаларда эрчимдӱ, тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт.\nJылдыҥ ла, бу акцияла колбой, башка-башка талалардыҥ ЕГЭ-де 100 балл алган ӱренчиктери јаан класстардыҥ балдарыла туштажып, ченелтеге једимдӱ белетенери јанынаҥ ченемелиле, јажыттарыла таныштырат. Олор онойдо ок мастер-класстар ӧткӱрет. Бу акция-кӧдӱриҥиниҥ амадузы — ЕГЭ-ле колбой балдардыҥ санааркаганын токынадары, олордыҥ кӱӱн-санаазын једимдерге, јеҥӱлерге ууламјылаары, бойына бӱдерине болужары.\n«Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген бастырароссиялык кӧдӱриҥиде јаҥыс та ӱренчиктер эмес, је онойдо ок волонтерлор, кадеттер, школдордогы биригӱлердиҥ эрчимдӱ туружаачылары кӱӱнзеп ле јилбиркеп туружадылар.\nБистиҥ республикада бу кӧдӱриҥи экинчи катап ӧдӧт. Былтыр ол баштапкы катап республикан лицейде ӧткӧн. Ондо школды 100 баллга, онойдо ок бийик баллду божоткондорло туштажулар, мастер-класстар ӧткӧн. Ол акция ӧйинде јӱсбаллчылардыҥ аллеязында баштапкы агаш тарылган.\nБыјыл талада бу акцияга ончо ӱредӱлик учреждениелер кожулды. Кандык айдыҥ туркунына башка-башка кӧдӱриҥилер, кӱрее куучындар, јӱсбаллчыларла туштажулар ӧдӧт.\nӰредӱликтиҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко «Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген акцияныҥ туружаачыларын, айылчыларын уткыды. Ол школды божодып јаткандарга баштанып, кӧп тузалу шӱӱлтелер айтты. Оныҥ темдектегениле, 11-чи класстарда ӱренип јаткандар бир айдаҥ јӱрӱминде јаан ченелте тудар. Онызы ЕГЭ-ниҥ эҥ ле каруулу ла тӧс бӧлӱги болуп јат. Шак ол ченелте ӧйинде кажы ла ӱренчик школдо он бир јылдыҥ туркунына алган билгирлерин бийик кеминде кӧргӱзер аргалу. Ол онойдо ок тогузынчы класстарды божодып, ГИА-ны табыштыратан балдарга база ачык јол ло бойыныҥ аргаларына ижемји кӱӱнзеди. Алексей Бондаренко: «ЕГЭ-ле колбулу иш ачык-јарык ла чындык бӱдӱмдӱ, слерге, балдарга, сӱреен эптӱ ле јарамыкту айалга тӧзӧлгӧн. Школдо јылдар туркунына кӧнӱ, турумкай ӱренип турган балдар бийик кӧргӱзӱлер аларында алаҥзу јок» — деп чокымдады.\nАкцияныҥ туружаачыларын једимдӱ, турулталу ӱредӱзиниҥ јажыдыла ГАГУ-ныҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Ольга Воронина ӱлешти. Оныҥ айтканыла: «Ченелте-экзамен — кажы ла ӱренчиктиҥ јӱрӱминде болуп турган аҥылу бӧлӱк ӧй. Мен экзамендерге айлымда бойым ла белетенгем. Репетитор-эш менде болбогон. Белетениште сӱреен јаан болужын «Решу ЕГЭ» деген сайт јетирген». Ольга онойдо ок балдарга экзамендерге белетенер ӧйдӧ бойыныҥ сӱӱген јилбӱлерин, керектерин таштабазын деп баштанды: «Тургуза ӧйдӧ ЕГЭ-ге белетенип те турган болзогор, је сӱӱген јилбӱгерди таштабагар, экзамендерди табыштырарына бӱткӱл бойор кӧмӱлбегер. Амыраар, јайым тынар ӧйди келиштиргер. Менде башты амырадар, эт-канды кыймыктадар андый арга спорт болгон».\nЧенелте-экзаменде ачык јолды, једимди балдарга ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ волонтерлорыныҥ «Jӱрӱмге кожо» деген кыймыгузыныҥ башкараачызы, Росјашӧскӱрим деп грантовый кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили Полина Мышегреб кӱӱнзеди. Ороондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылыла колбой, јуук ӧйдӧ школдогы ӱредӱзин божодып јаткандарга јакшы керектерди јаантайын бӱдӱрип јӱригер деп, бойыныҥ кӱӱнземелин айтты. Jакшы эткенниҥ јолы јаантайын ачык деген алтын ээжиниҥ учурын база јартады.\nКӧдӱриҥиниҥ учкары јуулгандарга кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязын божоткон јарлу кӱӱчи ле артист Эмиль Толкочеков кӱӱлик сыйын сыйлады. Ол тоолу ӧйдӧҥ школын божодып, јаан јолына чыгатан уулдарга, кыстарга: «Амадап, ачык-јарык, ичкери јӱткииринеҥ чочыбагар, јалтанбагар, јаҥыс ла јалтанбастар, турумкайлар јеҥӱге једер аргалу. Амадаган улус чокым амадуны тургузып, ичкери барар. Амаду — јӱрӱмге аҥылу учур берет» — деп, кожоҥчы айтты.\n«Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген талалык акцияда школдордыҥ, РКЛ-дыҥ, В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ он биринчи класстарыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Бу балдарда јеҥӱге керектӱ билгир, кӱӱн-санаа, турумкай бар деп айдарга јараар.


Госсовет: маргыштыҥ ӧзӱми - altaicholmon\nГоссовет: маргыштыҥ ӧзӱми\nОроонныҥ Президенти Владимир Путин президенттиҥ талдаштарыныҥ кийнинде Госсоветтиҥ баштапкы јуунын кандык айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧткӱрген. Кремльде Мурмансктаҥ ала Сочиге, Калининградтаҥ ала Хабаровскко јетире тергеелердиҥ јаандары, профильный ведомстволордыҥ ла министерстволордыҥ башкараачылары јуулган. Бу јуунда маргыш-конкуренцияны ӧскӱрериниҥ сурагы шӱӱжилген. Jуунда В. В. Путин куучын айткан.\n—Ороонныҥ алдында турган керектердиҥ элбегин слер билереер. Сурактар олорды бӱдӱреринде ончолорыныҥ канча ла кирези эрчимдӱ туружарын некейт: граждан общество ло аргачылык, јаҥныҥ органдары јаба иштеер учурлу. Онойдо ок Россия Федерацияныҥ ончо тергеелериниҥ ийде-кӱчи керектӱ.\nБистиҥ јуунныҥ сурагы — ороондо маргыштыҥ ӧзӱми. Ол бистиҥ ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп, айдарга турум. Бу бӧлӱктеги сурактарды бӱдӱрбезинеҥ бис нени де эдип болбозыс, бир де сурак јылбас.\nМаргыш-конкуренцияныҥ тӧс учуры Россияныҥ Конституциязында темдектелген деп, база катап чокымдайдым. Бу ууламјы Баштануда айдылган амадуларга јединер тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи деп айттым.\nАк-чек ле чындык маргыш — ол экономикалык ла технологиялык ӧзӱмниҥ тӧс айалгазы, ороонды јаҥыртарыныҥ, оныҥ јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде турумкай ичкерлежиниҥ тӧзӧгӧзи.\nМында тап-эрик јанынаҥ быжулаарынаҥ баштаайын. Текшилей алза, ол телекейлик ээжилерге келижип јат. Калганчы јылдарда монополияларга удурлажатан (антимонопольный) јасактардыҥ тӧрт пакеди јарадылган. Эҥ учурлузы — олорды јӱрӱмде тузаланарын јеткилдеери. Эмди тура маргышта јасактарга ајару этпей турган учуралдар ас эмес, анчада ла јербойындагы јаҥдардыҥ јанынаҥ.\nJӱрӱмде не болуп турганын кӧрӱгер. 2017 јылда јаҥныҥ федерал органдарыныҥ антимонопольный јасактарды бусканыныҥ тоозы текши тооныҥ 1,2 проценти болзо, тергеелерде ле муниципал органдардыҥ бускан тоозы 98,8 процент. Ол нени кӧргӱзет: ороондо ого јаан учур берилбей турганын. Jуук кижиге, бойымныҥ фирмешкаларыма — ГУП-тарга, МУП-тарга, болужып ийзем, коркымчылу неме јок деп, бис чотойдыс.\nЧынын алза, ороонныҥ экономиказына јаан чыгым эдилет. Бис оны сеспей, билбей јадыс, је ол јаан чыгым. Эмди ФАС бежинчи антимонопольный јасак белетейт, је јасактарла кожо башкарарыныҥ логиказы кубулар учурлу. Jаҥныҥ органдарыныҥ ижинде проконкурентный кӧрӱмди кийдирерин јаан учурлу керек деп бодойдым.\nМаргышты јӧмӧӧрине тайанган кӧрӱм сӱреен ас туштап јат. Оныҥ шылтагы јаҥжыккан, бюрократиялык санаа-шӱӱлтеде, тергееге де, оныҥ эл-јонына да кирелтелӱ государственный эмезе муниципальный јакылталу экономиканы тӧзӧӧр чырмайыш јок болгонында.\nМаргышту рынокто тузалу иштӱ бӱдӱреечилерди талдаганча, бойыныҥ ГУП-тарыла, МУП-тарыла иштезе артык деп бодойдылар — оны мен айттым. Ондый керектер бюджеттиҥ чыгымын кӧптӧдӧт, ӧскӧ производстволорды буудактайт, продукцияныҥ чыҥдыйын јабызадат. Уч-турултазында тузаланааачылар, Россияныҥ граждандары чучурайт.\nГосударствоныҥ ижинде туружып турган государственный структуралар, компаниялар кичӱ ле орто аргачылык иштейтен јерлерде, оны рыноктордоҥ сыга базып, ол рыноктордо монополист болуп јат деп, аҥылу темдектейдим. Оныҥ учун, экономиканыҥ маргышкадый бӧлӱктеринде картелизация ӧдӱп јат, аргачылыкта бойыныҥ керегин ачар баштаҥкайларга ла јилбиркедиштерге буудак эдилет.\nГосударствоныҥ туружаачы госпредприятиелердиҥ ле компаниялардыҥ ныкталай ээленген рынокторына чыгар арга јок, ак-чек ле маргышту тартыжуда государственный эмезе муниципальный јакылта аларга кӱч деп, улус чотойт. Государствоныҥ туружаачы госструктаралырыныҥ ла компанияларыныҥ акча-манат ла јӧмӧлтӧ јанынаҥ аргалары чек ӧскӧ ине. Кредиттер аларында олорго база јеҥил. Бойына саду-торгты да ойноп аларыныҥ кӧп технологиялары бар, олор канайда иштеп турганын билерис.\nАјаруга: 2017 јылда антиконкурентный 675 јӧптӧжӱ аайынча керектер ачылган, олордыҥ 360-ы — картельдер керегинде. Онызы, 2016 јылдазына кӧрӧ, 8 процентке кӧп, мында экинчи јыл баштапкы јерде строительство барып јат.\nБис бу курч сурактарды бир катап эмес шӱӱшкенис, бир канча јӧптӧр, ол тоодо кичӱ аргачылыкты ла јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лорды государственный эмезе муниципальный јакылталарды ла јеткилдештерди бӱдӱрерине элбеде тартарын јаратканыс. Онызы ас ошкош. Эмди керектердиҥ аайы кандыйы ла кандый чокым керектер эдери пландалат — оны угарга турубыс.\nГосударственный ла муниципальный ар-јӧӧжӧниҥ, ого тап-эриктер бары-јогы керегинде, адылу ла ӧскӧ дӧ учурлу болгоны керегинде јетирӱлӱ бирлик тооломын тургузары керектӱ. Бу иш ӧдӱп турганча, чотко алынбаган ла тузаланылбай турган ар-јӧӧжӧни ле јерлерди илелеер ишти эрчимделтер керек.\nБу сурак јаҥы эмес, је јӱрӱмде ичкерлеш кӧрӱнбей турганы карыкчалду. Оныла колбой, Госсоветтиҥ бир јуунында государственный ла муниципал ар-јӧӧжӧлӧ башкарарыныҥ турултазын бийиктедериниҥ сурактарын кыракы шӱӱжер шӱӱлте эдедим.\n2015 јылдаҥ ала тергеелер Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ маргышты ӧскӱрериниҥ стандартын бӱдӱрерин баштаган. Федерацияныҥ бир канча тергеелерине ол маргышты јӧмӧӧриниҥ јилбикедижи боло берген. Ол чын болгонын бис кӧрӧдис. Jе текшилей алза, ороондо јакшыга турумкай кубулталар ол бойынча болбогон.\nӦткӧн јылдыҥ јаҥар айында маргышты ӧскӱрерине јӧмӧжӧри јаҥныҥ органдарыныҥ ижинде тӧс ууламјы деп темдектелген Jакаан чыккан. 2018-2020 јылдардыҥ Национальный планыла дезе, маргышты ӧскӱрериниҥ чокым бӧлӱктери ле белге-турулталары темдектелген.\nОндый чике ууламјыларды кажы ла тергееге чокымдаар керек деп бодойдым — оны Федерацияныҥ тергеезиле јаба оныҥ аҥылуларын ла аргаларын ајаруга алып, эдери керектӱ. Онойып, тергеелердеги командаларда маргыжар айалгалар тӧзӧӧри, онойдо ок тергеелердиҥ рынокторында керектӱ таҥынаҥ предприятиелерди, ол тоодо јаҥы, цифровойлорын ла ӧскӧлӧрин де ӧскӱрери аайынча чокым кӧргӱзӱлер боло берер.\nБаза бир курч суракты — тергеелерде протекционизмниҥ ӧскӧнин, айдарга турум. Оныҥ шылтагы јарт: тергеелер јербойыныҥ аргачыларына јарамыкту айалгалар тӧзӧӧргӧ, олорды рынокко јууктадарга чырмайат.\nОныла колбой, слер ончогор уксын деп айдып турум, јербойында производитель — ол российский, а кандый да «квасный» эмес, онызы јаан учурлу. Бис ондый тергеелик протекционизмди керек дезе, ӧзӱмдӱ тергеелерде кӧрӱп јадыс. Онызы чек јарабас. Слердиҥ ајаруны ого эдедим.\nJербойыныҥ аргаларын аргачылыкты јӧмӧӧрине, айдарда, эл-јонды ишле јеткилдеп, кирелтелерин бийиктедерине, бюджетти толтырарына тузаланары керектӱзиле мен јӧп. Jе јеҥилтелер ончозына болгоны бир керек, је ӧскӧ тергеелердиҥ аргачыларына ӧнӧтийин буудактар эдилгени эмезе товарлар экелерин јаратпаганы — чек ӧскӧ керек. Ол ороонныҥ экономиказыныҥ бирлигине удурлажат. Бойыныйына теплицадагыдый айалгалар тӧзӧгӧни маргыштыҥ учурын чек ӧскӧртӧт, кубултат.\nӦнӧтийин тӧзӧлгӧн айалгалардагы компаниялар келер узак ӧйдӧ тузалузын јылыйтар, слерге бийиктедилген бааларлу чыҥдыйы коомой товарларын эмезе јеткилдештерин јоҥдоор, слер оны јакшы оҥдоп јадыгар.\nОныла колбой, эки учурлу керекти айдарга турум. Баштапкызы. Бӧлӱктерди, компанияларды јӧмӧӧр ончо алтамдарыс, ол тоодо импортты солыырында, ич те, тыш та телекейлик рынокто маргыжар, тӱҥейлежер товарларды ла јеткилдештерди чыгарарын јӧмӧӧр учурлу.\nЭкинчизи. Россия Федерацияныҥ кезик тергеелеринде ӱлекерлерге ле инвесторлорго тӧзӧлгӧн аҥылу айалгалар ӧскӧ тергеелерде ондый ок јакшы кӧргӱзӱлерлӱ предприятиелердиҥ ӧзӱмине коомой камаанын јетирбезин, буудактабазын деп, рыноктыҥ текши айалгазын кӧрӧр, спрос-керексиштиҥ келер ӧйин чотоор керек. Мында чике ортозын бедиреер ле табар, чындык ла тӱҥей маргышты јеткилдеер керек. Ишти билгир башкарган тушта иш ончозына јеткил болор деп бӱдедим.\nОроонныҥ ичкери тыҥ ӧзӱмине экономикада јайымды, маргыш бийик кеминде ӧдӧрин јеткилдеери јаан учурлузын база катап айдып јадым. Государстводоҥ, јаҥныҥ бастыра кеминдеги органдарынаҥ мында кӧбизи камаанду. Аргачылыкта ла ак-чек маргышта чын иштеер айалга, культура болоры аргачылыктыҥ бойынаҥ база камаандузы јарт.\nКирелте — ол аргачылыкка эҥ тӧс лӧ баштапкы керек болгоны јарт. Jе ого кандый ла баала јединер дегени јастыра. Бӱгӱн мен ол керегинде не айдып турганымды, нениҥ учун аргачылыктыҥ улустыҥ да, обществоныҥ да алдында каруулузыныҥ јаанын слер билереер. Айдарда, аргачылардыҥ ак-чек ле чыҥдый ижи керек. Jӱк бойыныҥ ла кыска ӧйдӧги кирелте-једими керегинде сананбас керек. Бистиҥ алдыста јаан амадулар, јаан керектер. Аргачылык-биригӱ оныҥ ороонныҥ ӧзӱмине ӱлӱ-јӧмӧлтӧзи канча кирези јаан болгонын оҥдоп јат деп бодойдым. Ончолорына база катап баштанадым: јайканар ӧй бисте јок!\nМоскваныҥ мэри Сергей Собянин јаҥдар аргачылыкла канайда иштеерин айткан. Ол оогош садуга — скрепкаларды эмезе кнопкаларды аларына, ајару эткен. Оныҥ баазы ас, је текши ороондо ол ондор млрд. салковойлорго једет. Мында ачык-јарт болзын деп, тӧс калада электронный магазин тӧзӧлгӧн, ондо ончо ороонноҥ 70 муҥ поставщик чотко турган. Ондый оок не-немеге эки катап кымакайлап алары јарталган.\n—Башкаруга ӧмӧ-јӧмӧлик керегинде шӱӱлте эттим. Бис бу порталды бӱткӱлинче тургузарыс, онойдо ок оны иштедерис. Тергеелерге не де керек јок. Олорго бойлоры садып алары артык, онойдо ок бойына кичӱ ле орто аргачылыкты тартып алганы торт. Онойып, бастыра ороондо кӱчтӱ электронный магазин тӧзӧлӧр.\nJуунда антимонопольный јасактарды бусканы учун каруузына тургузары шӱӱжилген. РСПП-ныҥ јааны Александр Шохин:\n—Антимонопольный јасактарды бусканы учун чыгымын орныктыртар ла штарфтар салар экономикалык санкцияларла кату каруузына тургузар болзоос, јайымынаҥ айрып каруузына тургузарын не тузаланатан — оны шӱӱжер керек. Ондый тӧзӧгӧлӧ каруузына тургусканда, јаан тоо чыгар аргалу, ол бир уунда каруузына да тургусканы болор, чын ла, чыгымы да орныктырылар.


Jакшы адаручыда jаман jыл jок - altaicholmon\nАлтай Республикада Адаручылардыҥ кÿни jылдыҥ ла куран айдыҥ он тöртинчи кÿнинде öткÿрилери керегинде Jасак бу jуукта чыкты.\nJурт ээлемниҥ бу ууламjызына аjару эдилип, jöмöлтö-болуш jетирер иш öткÿрилип башталганы оныҥ öзÿмине jарамыкту айалга тӧзööр эмей. Алтай jеристиҥ мöди jаан суруда – оныҥ кижиниҥ су-кадыгына тузазы, бийик чыҥдыйы, аҥылу амтамы керегинде ончозы билер.\nКажы ла адаручыныҥ мöдиниҥ амтамы öскöзинеҥ аҥыланып турганын база темдектеер керек. Кан-Оозы аймакта Экинур jурттыҥ адаручызы Андрей Николаевич Яшевтиҥ мöди jаан суруда болгонын аjарып, бир кÿн бу иштеҥкей билеге айылдап келдис. Айакка урулган öҥи алтын-сары jараш мöтти амзазас, чындап та, сÿреен эмтир. Айылдыҥ ээзи Андрей Николаевичтиҥ темдектегениле, мöттиҥ амтамы адаруныҥ эм öлöҥдöрдöҥ jууган jулук-тамзыгынаҥ камаанду. Алтайыс öлöҥ-чöбиле байлык ла jер, Экинурдыҥ элбек jалаҥдарында кандый эм öлöҥ, чечек jок деер! Оныҥ да учун бу мöттиҥ амтамы керегинде айтпаза да jарт.\nКуучын-кумый чöйилип, адару керегинде кöпти ле уктым. Адару тудары бу биледе jаандарынаҥ келген керек эмтир. Андрей Николаевичтиҥ эш-нöкöри Эмилия Владимировнаныҥ адазы Владимир Элчинович Тоедов узы jаан адаручы болгон. Адару тударын ол канчын jиит öйинеҥ ала баштаган эмтир. Баштапкы тöрт уйа адаруны Jабаганнаҥ экелип, кичееп, кöптöдип, балдарына артыргысканы бу.\nЭмилия Владимировнаныҥ куучындаганыла, ада-энезине болужып, адаруныҥ ижин кожо чыккандарыла кожо jаштаҥ ала бÿдÿргендер. Кичинек Эмилия беш jашту тужында jабыс отургышка туруп, адаруны ыштап турганы санаазына jакшы артып калган. Адазы кÿчтÿ колдорыла уйаны эптÿ ачып, араайынаҥ jартап, айдып турар, адаруларыла эрмектежип те турар. Эмилия акаларыла кожо jаскы öйдö адаруныҥ чыгарын сакып каруулдаар, мöт алар öйдö ачу таҥнаҥ ала оройго jетире ада-энезине болужып иштегилеер. Ол öйдö адару туткан улус ас болгон. Оныҥ да учун jилбиркеген суракка карууны угар кижи jок. Мынайып, ада-энези почта ажыра адару тударыныҥ журнал-газеттерин бичидип баштагандар. Керектÿ бичимелдерди кезип, анчада ла керектÿзин карандашла темдектеп, Владимир Элчинович башка папкага jуур. Адазыныҥ бу артыргыскан газеттиҥ кезимелдери эмдиге jетире бар, öйлö кожо саргарып калган бичимелдер эмди де балдарына керектÿ боло берет.\nВладимир Элчинович айдар: «Адарула иштеер тушта jакшы кÿÿндÿ болор керек, адару кижиниҥ кÿÿнин сезип jат — бир ле эмеш ачынып калала адаруга jууктазаҥ, тен кожо кÿйбÿрей берер». Jаанныҥ сöзин jанчыкка салып, öрöкöнниҥ айтканын кÿйÿзи Николай угуп, кожо болужып, адару тударына ÿренген эмтир. Эмди билерине бойыныҥ Айас ла Амыр уулдарын ÿредет. Уулдары ада-энезине адару ижине бажынаҥ ала учына jетире болужадылар.\nМынайып куучындажып, адару тудар jерге келдибис. Меге Эмилия Владимировна сеткалу шляпа-бöрÿк берди. Чала jалтанып турдым. Кöрзöм, Николай Андреевич ле Эмилия Владимировна кандый да коруланар кийим jогынаҥ ла адаруга jууктап, уйазын ачты, коркыбазын деп, айылдыҥ ээзи меге jаҥып ийди. Адарулар олорды керексибейт те, кÿÿлеп, чагып учпайт та. Байла, адарулар ла адаручылар бой-бойына ÿренижип калгандар. Мен олорды кöрÿп, фотого тÿрген-тÿкей согуп турдым. Адаручылардыҥ jартаганыла, бу уйаныҥ адарулары jобош кылык-jаҥду. Кезик уйа адарулар кылыкту болор, кезик уйа иштеҥкей, кезиги jалку да болор. Ӱзе неме улустый ла ошкош…\nКажы ла кижи адаручы болуп иштеп болор бо? Андрей Николаевичтиҥ айтканыла, адаручы болорго, адару ошкош иштеҥкей болор керек. Оноҥ öскö бу керекти ончо аайлап-баштаарга кÿч болор. Эмди ле бу куран айда калганчы мöтти алып, адаруларды кышка белетеер керек. Уйаларын jылулап, кышка тамзыгы jеткилинче болзын деп кичеенер. Кышкыда адаручыга эдер иш jок деп сананбагар: канча рамдар белетеери кайда, jаскыда ишти öйинде баштаарына ончо jазалдарды белетеп алар керек. Jаскыда уйаларды ачып, курсагы арткан ба, оору-jобол бар ба — ÿзе кöрöр керек. Орус албатыныҥ «Сыпышкаларды кÿскиде, адаруларды jаскыда чоттоор» деп укаа сöзи санааргага кирет пе? Адару кöптöгöн болзо, башка уйа тöзöп, билезин бöлиир керек.\nJаан изÿ айда баштапкы мöтти алып jат. Бистиҥ соок jерде, öскö тергеелерге кöрö, бу бир эмеш орой öй. Мынайып, куран айга jетире сыраҥай ла иштиҥ изÿ öйи: канча мöт урган флягаларды тажыыры, ол рам-уйаны ойто арутап арчыыры – тегин керек эмес эмей. Адаручылардыҥ мöди jаан суруда болот, садары jанынаҥ сурак турбай да jат. Анчада ла öскö тергеелердеҥ келип, садып аладылар. 2018 jылда Кыдат та jеринеҥ келип алгандар, jербойыныҥ да улузы мöтти сурулап, садып аладылар. Байла, керек чыҥдыйда. «Бажынаҥ ла ала бис бойыска ээжи тургузып алганыс – чыҥдыйы учун, оныҥ да учун мöт суруда. Кезик-кезикте чыҥдый эмес мöт садып турганын кöрзöм, ичим ачыыр» — деп, Андрей Николаевич ачыгынча айдат.\nБу иштеҥкей билени кöрÿп, адару ла чымыл керегинде кеп-куучын санаамга кирди. Иштеҥкей улустыҥ куучыны да тöзööндÿ, кереги де эрчимдÿ болуп öзöр, jаранар, телекейге jарашты сыйлаар. Адару ошкош. Адару амыры jогынаҥ иштенип, ондый тузалу ла амтамду тамзыкты улуска сыйлайт. А jалку, кылыгы jаман улусты кöрзöгöр, торт ло чымыл — јаҥыс ла коп-сайак, jаткан jеринде кир-тор. Оныҥ да учун, адару ошкош адаручыларга, иштеҥкейлерге мынаҥ да ары ачык јолдор болорын кӱӱнзейли. Ижигер эрчимдÿ, öзÿмдÿ болзын, амадаганаар бÿтсин!


Кеен сӱрлӱ байрамда - altaicholmon\nКеен сӱрлӱ байрамда\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде «Культуралар белтиринде» деген этнофестиваль ӧтти.\nЈаҥжыкканы аайынча 7-чи катап ӧткӱрилип јаткан Чага байрам ӧйинде музейде «Ӧзӱмдердиҥ ӧҥи алтай кебисте» деген урок ӧтти. Солун урокто каланыҥ ӱредӱлӱ заведениелериниҥ, школдорыныҥ ӱренеечилери, ӱренчиктери эрчимдӱ турушты.\nБыјылгы Чага байрам алтай кебиске учурлалды. Эл музейдиҥ тӱӱки бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи Вера Кыдыева јуулгандарга Пазырыктаҥ чыккан кебистиҥ тӱӱкизи керегинде куучындады. Мында ла Пазырыктаҥ чыккан ла Эрмитажта чеберлелип јаткан кебистиҥ орныктырылган бӱдӱмиле уроктыҥ туружаачылары јилбиркеп таныштылар. Вера Якшыновна Улаган аймакта Пазырык ӧзӧктӧ 1947, 1948-1949 јылдардыҥ јайгы ӧйинде Ленинградтаҥ археологиялык экспедиция ады јарлу археолог С. И. Руденкого баштадып, тӱӱкилик учурлу казынтыларды ӧткӱргени јанынаҥ јетирӱ этти.\nАлбаты эдимдериниҥ «Алтай кебис» деген ассоци-ациязыныҥ президенти Айсура Таханова алтай кийиске учурлалган ӱлекерди бичип, президенттиҥ грантын ойноп, алтай кебисти орныктырары аайынча ӧткӱрген ижи јанынаҥ айтты. Олор, бир бӧлӱк устар, Эрмитажта болуп, кебисле, онойдо ок фондтордогы чыгарылбаган эдимдерле танышкан. Айсура Альбертовна алтай кебисти орныктырары аайынча ӧткӧн ижи јанынаҥ айдарда, кебиске керектӱ тӱкти јӱзӱн-башка ӧзӱмдердиҥ (тазылы, чӧбрӧзи) болужыла будыыры керегинде Горно-Алтайский ботанический садтыҥ јааны Алтынай Ачимова куучындады. Ол Алтайда ӧзӱп турган ӧзӱмдердиҥ бӱдӱмдериниҥ орустап, алтайлап аттарын адап, кандый ӧзӱмнеҥ кандый ӧҥди алары јанынаҥ јартады, башка-башка ӧзӱмдердиҥ болужыла будыган јӱзӱн-башка ӧҥдӱ тӱкле таныштырды. Ӧзӱмдер, чечектер видеорядта кӧргӱзилди. Алтынай Алексеевна балдарга баштанып, ӧзӱмдердиҥ адын сураарда, олор алтай аттарын айдып турдылар. Бу урок сӱреен солун болды, балдар тетрадь-ручкалу бичип отурдылар.\nЧага байрам ӧйинде ӧткӱрген «Ӧзӱмдердиҥ ӧҥи алтай кебисте» деген уроктыҥ амадузы јарамыкту. Турултазы, тузазы болор ло керек.\nСолун уроктыҥ туружаачыларын эл музейдиҥ јааныныҥ билим иш аайынча ордынчызы Эмилия Белекова уткыды. А. А. Тахановага, А. А. Ачимовага Быйанду самаралар табыштырып, ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӱп јаткан јайаандык ижин баалады.\nОныҥ кийнинде музейдиҥ ишчилери солун айылчыларды содон чадырга кирип, сойлон чайдаҥ уруп, аш-курсактаҥ амзазын деп кычырды. Јаҥы јылдыҥ чайыныҥ учуры јанынаҥ балдар солун јетирӱлер уктылар. Мында айылчыларды ады јарлу «Кӱн керел» фольклорлык ӧмӧлик јаҥар кожоҥыла уткыды.


07.08.2017 - altaicholmon\n2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Алтай Республикада коммунальный јеткилдештиҥ тарифтери кубулган. Экинчи јарымјылдыкта ӧзӱмниҥ орто кеми 3,5 процент болгон. Быјыл тарифтерди чокымдаар тушта улустыҥ тӧлӧмирлери кӧптӧбӧзин деп јеҥилтелӱ тарифтер јӧптӧлгӧн. Тарифтер аайынча комитеттиҥ специалисттериниҥ јартаганыла, чыгымдардыҥ компенсациязыныҥ акчазы республиканыҥ бюджединеҥ алынар, быјыл бу амадуларга 110 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган. Алтай Республиканыҥ\nИшјалды јасактарды буспай тӧлӧзӧ…\nИшјалды, ӧскӧ дӧ тӧлӧмирлерди јасактарды буспай тӧлӧзӧ, республикан бюджеттиҥ аргалары там ла кӧптӧп барар деп, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М. Маргачев республикан камыстыҥ јуунында темдектеген.\nАзыйда бисте иштеген, Кемероводо дезе туттурган\nК. Антонкин 2006-2008 јылдарда ФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны болгон.\nМайма: администрацияда курч сурактар шӱӱжилди\nБу јуукта Майма аймактыҥ администрациязында јуун ӧтти.\nТегин улуска база эптӱ\nТышты да, ичи де јаранат\nБу јайгыда республикан эмчиликтиҥ тыш јаны билдирлӱ јаранган деп айдар керек.\nТиштиҥ протезин эдетени стоматологияныҥ јаан учурлу ууламјызы болуп јат. Бу иштиҥ эп-сӱмелери јаантайын ла јаҥыртылат.\nГрант ойноп алган\n«Балтийский Артек» деп бастыраросссиялык форумныҥ федеральный сменазы Балтийский талайдыҥ јарадында ӧтти.


Cӱрлӱ кӱнле!(Куран айдыҥ 12-чи кӱни)\nCӱрлӱ кӱнле!(Куран айдыҥ 11-чи кӱни)\nВести 24: Вечерние новости 21:30 07/08/2020\nCӱрлӱ кӱнле!(Куран айдыҥ 10-чы кӱни)\nСтраница 13 из 598


Кичӱ аргачылыкты јӧмӧӧрине... - altaicholmon\nОндо 2018 јылда орто ло кичӱ аргачылыкка государство јӧмӧлтӧ јетирериниҥ сурактары шӱӱжилген. Jуунда Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Олег Фомичев, орто ло кичӱ аргачылыкка јӧмӧлтӧ јетирери аайынча департаменттиҥ директоры Максим Паршин, бу ууламјы аайынча иштеп турган камыстыҥ турчылары, эксперттер турушкан.\nАлтай Республиканыҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ Москвадагы чыгартулу кижизи Ирина Лозовая утурушкан.


Угы-тӧзиле керсӱ, укаалу... - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи, Россия Федерацияныҥ Иштиҥ ветераны, одус јылдыҥ туркунына «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басмада ак-чек ле једимдӱ иштеген Зоя Шакаевна Шинжинаныҥ јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде учурлу јажы кирип јат. Кычыраачыларды Алтай Республиканыҥ чындык кызыныҥ јаркынду ла јозокту јӱрӱмиле таныштырадыс.\nЗоя алтай ады – Солун Шакаевна 1945 јылдыҥ јаан изӱ айы-ныҥ 25-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Инеген деп јараш алтайында чыккан. Кызычак баштамы школды Кичӱ-Јаламанда једимдӱ божодып, кала јаар келген. Ол 1957-1963 јылдарда национальный школдо ӱренген. Ӱредӱге, билгирге јайалталу кыс ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ Кичӱ-Јаламанныҥ баштамы школында, оноҥ Хабаровканыҥ сегисјылдык школында ӱредӱчи болуп иштеген.\nЗоя Шакаевна 1970 јылда кала јаар бурылып, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта лаборант, оноҥ облисполкомныҥ приемныйында комыдалдар аайынча качы болуп иштеген. Бичикчи, билгири тереҥ, улуска ајарыҥкай, тӧп лӧ керсӱ Зоя Шакаевна 1975 јылда Горно-Алтайсктагы бичик басманыҥ бӧлӱгине (кийнинеҥ «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басма, бӱгӱнги кӱнде республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп байзыҥ-јурт) чӱмдемел литератураныҥ редакторы болуп иштеп келген.\nОдус јылдыҥ туркунына каруулу ла јаан иште иштеп, албаты-јон ортодо оныҥ јаҥыс ла јакшы ады-јолы чыккан. Ол бу иште иштеп турала, коштой ло «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группаныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала бу ишти база кӧнӱ апарган.\nЗоя Шинжинаны 1975 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайсктагы Алтайдагы бичик басманыҥ бӧлӱгине ишке Аржан Адаров алган ла ол 2005 јылга јетире ондо ло иштеген. Бу ла ок ӧйдӧ К. Ч. Тӧлӧсовты ишке алган.\nЗоя Шакаевнаныҥ эске алынганынаҥ: «Бис ол ӧйдӧ ончобыс ӧктӧм, јиит болгоныс. Бажында ла мени чӱмдемел ле политикалык литератураныҥ редакторы эдип ишке алган. Бу кӱч ле каруулу је ол ок ӧйдӧ јилбилӱ иште сӱреен јаан ченемелди издательствоныҥ тоомјылу ла байлык ченемелдӱ редакторы Зоя Саймовна Суразакова берген. Бӱгӱнги кӱнге јетире мен бу ӧрӧкӧнгӧ быйанду јӱредим. Јолыма ондый јакшы кижи учураганы јаан ырыс ине.\nКайда да бир айдыҥ бажында иштеги јуун ӧйинде З. С. Суразакова редактордыҥ ижин јиит ле эрчимдӱ редактор З. Ш. Шинжинага табыштырып јатканын айткан. Ол меге бӱткенин, иженгенин ончо ӧмӧликтиҥ алдына айтканы санаамда артып калган.\nСегизен јылдарда А. О. Адаровтыҥ ордына В. Н. Тонкуров, оныҥ кийнинде Э. М. Палкин ле Т. Т. Яйтынов келген эди. Билгири бийик, бойыныҥ ижиниҥ устары болгон башкараачы улустыҥ шылтузында бичик басманыҥ ӧмӧлигинде ачык-јарык, нак ла јылу айалга болгон. Улус бой-бойына болужарыла, јӧмӧӧриле аҥыланатан.\nӦмӧликте нак, најылык айалганыҥ шылтузында бис кӱч тогузон до јылдарды кем јок ӧдӱп чыкканыс. Бис бир биледий јӱргенис, иштегенис. Бой-бойыска болужып, сӧслӧ дӧ јӧмӧжип, артык-эш немелерисле де ӱлежетенис, кӱч ӧйдӧ болушка келетенис. Онойдо ок сӱӱнчи болзо, темдектезе, балдарыстыҥ той-јыргалдары, баркаларыс ак-јарыкка келзе ле о. ӧ. кӧдӱриҥилерде ончобыс теҥ-тай туружатаныс.\nБичик басмада иштеген ӧйимде мениҥ чындык коллега-најыларым Раиса Лыкова, Анна Торбокова, Любовь Патагашева, Јергелей Маскина, Јыбаш Каинчин, Зинаида Табакова, Паслей Самык ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон. Мен сӱреен јакшы улустыҥ ортозында иштегем.\nИш кӱч, каруулу болгон деп база катап айдадым. Кажы ла бичикти эки-ӱч катаптаҥ ас эмес кычырар керек. Бу каруулу иш, је качан меге авторлор бойлорыныҥ алкыш-быйанын айтса, оморкодулу болотон. Јакшы сӧс кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрер ине.\nТогузон јылдарда «Эземниҥ Бичигин» белетеп, кепке базып чыгарары аайынча ишмекчи группа тӧзӧлгӧн. Бу иштиҥ бажында П. И. Чепкин турган. Мениҥ јӱрӱмимде база бир кайкамчылу кижи – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, бойыныҥ ӧйинде педучилищениҥ директоры болуп иштеген Порфирий Иванович Чепкин. Оныҥ ады-јолы Россияда, Алтай Республикада танылу. Тоомјызы тыҥ кижи болгон. Бис Порфирий Ивановичле кожо «Эземниҥ Бичигиниҥ» ончо 15 томын белетеп чыгарганыс. Бу тизӱ бичиктерге бистиҥ ондор-муҥдар тоолу јерлештеристиҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ла политикалык истежӱге-кысташка алдырткан улустыҥ ады-јолы кирген».\nЗоя Шакаевна алкы бойы тӧп, керсӱ, кӧп куучындаарын сӱӱбес, је куучындаган кийнинде иштеген ижи, ӧмӧлиги, коллегаларыныҥ једимдери керегинде оморкоп айдып отурар кайкамчылу кылык-јаҥду эпши.\nТургуза ӧйдӧ Зоя Шакаевна амыралтада. Ол он ӱч барказы-ныҥ ла эки унугыныҥ сӱӱген ле ырысту јааназы. Бичик басмада иштеген ижин бӱгӱнги де кӱнде онойдо ло айлында эш-нӧкӧри Таныспай Боксуровичле кожо бӱдӱрет. Ол эш-нӧкӧриниҥ јайаан иштерине болужат: кӧчӱреечиниҥ ижин бӱдӱрет, тексттерди терет ле такып кычырып, келиштире јазайтанын эки бойы јӧптӧжип, тӱзедип, јаан ишти белетеп јаткандары оморкодулу.\nЗоя Шакаевнаны чыккан кӱниле «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газединиҥ ӧмӧлиги акту кӱӱнинеҥ уткуп, бек су-кадык, кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзейт.\nАй-куулардыҥ јажын алыгар.\nИжине каруулу, ижи једимдӱ\nУзак јылдарга «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманы башкарган ла тургуза ӧйдӧ амыралтада Таукен ЯЙТЫНОВ:\n– Мен Зоя Шакаевнаны издательствого иштеп келгелектеҥ озо јакшы билетем. Оныҥ кийнинде издательстводо иштеерде, ижи једимдӱ, чыҥдый ла быжузыла аҥыланатан. Јаан эмес, је нак ӧмӧлигистиҥ эҥ ле талдама, озочыл иштӱлериниҥ бирӱзи Зоя Шакаевна болгон деп айдарым. Чӱмдемел литература бӧлӱгиниҥ редакторы болуп иштеген. Бир бӧлӱкте Раиса Арбаковна Лыковала кожо иштеген. Бичиктер кепке базар басманыҥ ижин тӧзӧгӧндӧр, јаан иштиҥ чике бажында турган улус шак олор. Ады јарлу бичиичи Эркемен Палкин иштеп јаткан ижине эҥ каруулу, билгири бийик, бичикчи-биликчи улус деп Раиса Лыкованы, Зоя Шакаевнаны мактап, баалап айдатан эди.\nОныҥ кийнинеҥ Анна Кӱрмеевна Торбокова иштеп келген. Иштеп јаткан ижине каруулу болгонын олор кӱнӱҥги ижин, кычыратан, тӱзедетен бичиктерди эҥирде айылдарына апарып, тӱниле кычырып, эрте таҥла ижине экелер. Айыл-јурттыҥ ижи кайда деп.\nЗоя Шакаевна байлык ченемелдӱ, алкы бойы сӱреен токыналу, керсӱ, кандый ла ишти алза, сӧс јогынаҥ лапту јазап ӧйинде бӱдӱрип салар.\nБу ла издательстводо ижиле коштой Зоя Шакаевна «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группа тӧзӧлгӧнинеҥ ала бу кемиле јаан ла учурлу иште ак-чек ле эрчимдӱ турушкан. Бу да ишке ол каруулу болгон. Шак бу «Эземниҥ Бичигиниҥ» ончо 15 томын кыракы кычырган, тӱзеткен ле јазаган. Ченемелдӱ редактор тӱӱкилик учурлу бу текши албатыга тузалу ишти бийик кеминде бӱдӱрген. Ол бу ижин 1995 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире апарган. 2005 јылда «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группаныҥ баш редакторы болуп ижин улалткан.\n«Алтай баатырлар» деген кай чӧрчӧктӧрдиҥ тизӱ бичиктерин чыгарар иште бажынаҥ ала эрчимдӱ турушкан.\nГорно-Алтайсктагы бичиктер чыгарар издательствоныҥ бӧлӱгиниҥ чӱмдемел литература аайынча бӧлӱгиниҥ редакторы болуп иштеп турган ӧйдӧ, темдектезе, ады јарлу бичиичилер И. В. Шодоевтиҥ, («Кызалаҥду јылдар»), Л. В. Кокышевтиҥ, А. О. Адаровтыҥ, Б. У. Укачинниҥ, Ш. П. Шатиновтыҥ, К. Ч. Тӧлӧсовтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу бичиичилердиҥ, поэттердиҥ чӱмдемелдери кепке базылып, ак-јарыкка чыккан.\nБӱгӱнги ӧзӱп јаткан јаш ӱйе бийик технологияла билгир тузаланат, олордыҥ билбези јогын кезикте кайкаарыҥ. Је бистиҥ иштеп јӱрген ӧйисте кӧп ишти колло эткенис-бӱдӱргенис. Темдектезе, типографиядаҥ белен бичиктерди ончо ӧмӧлик бир уунда тажыырыс. Кандый ла ишти ӧмӧ-јӧмӧ, ойын-каткыла бӱдӱретенис.\nТаныспай Боксурович ле Зоя Шакаевна Шинжиндердиҥ билези республикада, онойдо ок ӧскӧ талаларда јарлу. Зоя Шакаевна бичиктиҥ-биликтиҥ јолыла барарда, Таныспай Боксурович бичинер-чӱмдеер, бичиичиниҥ, кайчыныҥ јолыла барган. Је олорды экӱлезин јайаан јайалталу јайаандык ишчилер деп айдарга јараар. Бу су-алтай ӧзӧктӱ, чӱм-јаҥын туткан биле деп айдар керек. Олордыҥ балдары да, баркалары да азыраган ада-энезиниҥ, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ энчи-байлыгын улалтат.\nТаныспай Боксурович те, Зоя Шакаевна да сӱрекей токыналу, тоомјылу улус. Ӧзӱп јаткан јаш улуска, јиит билелерге бу мындый тӧзӧмӧлдӱ, башту-ушту алтай билелердеҥ јозок алар керек деп кӧрӱп јӱредим. Азыраган бала-барказы ада-энезиниҥ ады-јолын тооп, оморкоп, баалап јӱргени сӱреен јакшы. Онойдо ок мен ле эш-нӧкӧрим Тамара Аримановна Зоя Шакаевнаны чыккан кӱниле, кирген учурлу јажыла акту кӱӱнистеҥ уткуйдыс. Алкы бойына бек су-кадык, билезине амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, ырыс-кежик кӱӱнзейдис.\nКечкен кечӱлер тайыс болзын,\nАшкан ажулар јабыс болзын,\nИштеген ижер једимдӱ болзын,\nАйыл-јуртыгар амыр-энчӱ турзын!\nКӧкси ойлу, сӧзи учурлу\n«Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ чӱмдемел литература бӧлӱкте иштеген ле амыралтада Анна Торбокова:\n–Зоя Шакаевнаныҥ јӱрӱмдик те, онойдо ок иштеги де јолы сӱреен байлык. Ол Кичӱ-Јаламанда ӧскӧн-чыдаган. Адазы сегизен јылдарда амырап калган. Издательстводо Зоя Шакаевна одус јылдаҥ ажыра иштеген. Ченемели байлык, билгири бийик болгон. Меге јӱрӱмимде мындый тӧп, токыналу, керсӱ кижиле кожо бир бӧлӱкте, бир ӧмӧликте иштегенимди, јӱргенимди јаан ырыс деп сананадым. Мен бу эпшидеҥ кӧпкӧ ӱренгем.\nЗоя Шакаевна чӱмдемел литература бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштеген. Ижине каруулу болгонын аҥылап темдектеер керек. Кепке базып чыгаратан чӱмдемел бичиктердиҥ художественный ла технический јанынаҥ ээжи-некелтелерин јакшы билетен. Бу ла каруулу ижиле коштой «Эземниҥ Бичигин» белетеер ишти бажынаҥ ала учына јетире апарган. Эмди ол ӧйгӧ кайра кӧрӱп, Зоя Шакаевнаныҥ турумкайын, чыдамкайын эске алып, јаш ӱйеге јозок алатан, олордоҥ ӱренетен улус јаныста јӱрет деп сананып јӱредим.\nБис бир кыпта Зоя Шакаевна Шинжина, Раиса Арбаковна Лыкова ла мен отурганыс. Олор экӱлези бичикчи-биликчи, ченемелдӱ, ачык-јарык эпшилер. Бистиҥ нак ӧмӧлигисте ол јылдарда Любовь Андреевна Патагашева, Валентина Ивановна Ортонулова, баш экономист Зоя Григорьевна Тенгерекова ла оноҥ до ӧскӧлӧри эптӱ-јӧптӱ, бар-јогысты угужып, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис.\nЗоя Шакаевна ижинде каруулу, билезинде чындык эш-нӧкӧр, балдарыныҥ, баркаларыныҥ сӱӱген энези ле јааназы. Иштеп турган јылдарга бурылза, Зоя Шакаевна баркачактарын ишке кожо алып, коштой креслого-эшке уйуктадып салатан. Бойы дезе оноҥ ары иштеп јадар.\nБилези, балдары ишле коштой тӧс јерде турган ла турат. Эш-нӧкӧри Таныспай Боксуровичти, эрке-торко бала-баркаларын, билелик от-очогын апарып јаткан Зоя Шакаевнаны чыккан кӱниле, учурлу јажыла бойымныҥ ла билемниҥ адынаҥ уткуйдым. Алкы бойына бек су-кадык, ачык-јарык кӱӱн-тап кӱӱнзейдим.\nЈети ӧҥдӱ солоҥыдый\nЈебрен јеристиҥ алкыжы јетсин,\nЈетен јӱзин кӱӱнин сыйлаган\nЭлдиҥ-јонныҥ быйаны јетсин.\nӦзӧги бек ле чымалыдый чыйрак\nБойыныҥ ӧйинде «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ баш редакторы болгон ло тургуза ӧйдӧ чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурттыҥ баш редакторы\n– Мен 2004 јылдаҥ ала 2009 јылга јетире «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ баш редакторы болуп иштегем. Шак бу ӧйдӧ Зоя Шакаевнала кожо јаҥыс ӧмӧликте иштеп, кӱнӱҥ сайынгы иш-тошто билижип, эптӱ-јӧптӱ иштеп јӱргенис.\nЈе оноҥ до озо ӧйдӧ учтай-баштай ӱзӱктелте, 70-80 јылдарда бичик басмада кире-чыга, кыска ӧйгӧ иштеген эдим. Ол тушта меге Зоя Шакаевнала билижетен ырыс келишкен эди. Кижи кижини иштеп јаткан ижи ажыра јакшы билип, оҥдоп јат ине. Иштебей јадып, кижини јакшы билип болбозыҥ деп јӱрӱмде кӧрӱп јӱредим.\nЗоя Шакаевна керегинде мынайда айдар кӱӱним бар: ижине сӱреен кичееҥкей, чек ле байа чымалыдый иштеҥкей, иштеер столыныҥ кийнинде бажын јабыс эҥчейтип, кажы ла колбичимелди коркушту ајарулу, кыракы шиҥдейтен-шиҥжӱлейтен. Анчада ла бичиичи улусла, авторлорло иштеери кӱч керек ине. Олорло текши тилди табатаны, эпке-јӧпкӧ кийдиретени база јаан учурлу иш. Ол јайаан иштӱ улусла эптӱ иштеп, бойыныҥ ижин быжу эткен. Кандый бир бичиичиниҥ колбичимелин чек ле «бийтеп-сиркелеп» барадар, кӧзиниҥ курчын, кӧргирин, ајарыҥкайын кайкаарыҥ. Колбичимелде кайда кажылгакту јерлер, јастыралар бар, ол ло тарыйын тӱзедер, келиштире јазаар.\nОл бистиҥ чӱмдемел литератураныҥ бӧлӱгиниҥ редакторы болгон. Бу сыраҥай ла каруулу бӧлӱк деп айдарга јараар. Айдарда, бу ишти ол сӱрекей билгир, једимдӱ, турулталу апарган.\nЈе оныҥ кийнинде бис кожо иштебей барганыс. База анча-мынча ӧй ӧдӱп те калган болзо, каа-јаада тӱҥей ле јолыгыжып, туштажа ла бередис. Аҥылузы, јакшызы, јарамыктузы ла эптӱзи – Зоя Шакаевна ла Таныспай Боксурович качан да айрылышпас, байа эжер куулардый ошкош. Бис иштеп те турарыста, кажы ла байрамда качан да экӱ кожо јӱрер. Байа сӱӱнчиге де, ачу-коронго до экӱ јаба јӱрер улус. Бу ла эл театрда, ойын-концерттерде эмезе библиотекада, эл музейде, кӧдӱриҥилерде олор экӱлези јӱргӱлейт. Олордыҥ кажызын да таҥынаҥ башка кӧрбӧдим. Ол экӱ онойып ла эптӱ-јӧптӱ, нак јӱрзин, бала-баркага, јаш ӱйеге јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи јозок болзын.\nМен Зоя Шакаевнаны ла Таныспай Боксуровичти мынаҥ да ары ырыс-кежиктӱ, амыр-энчӱ, су-кадык ла отурып, узун јолдор ӧдӱп, Алтай-Кудайынаҥ курчулу-куйакту јӱрзин деп кӱӱнзейдим.


27.11.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Горно-Алтайсктагы медицинский колледжтиҥ јаан залында Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча органыныҥ 2018 јылдыҥ III кварталындагы ижине учурлалган јуун ӧтти. Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча органыныҥ јааны Ирина Нонукова башкарган јуунда эмдердиҥ эбирӱзин шиҥдеери, олорды чыгарып, садып турган тӧзӧлмӧлӧрди эмдердиҥ эбирӱзин шиҥдеери јанынаҥ федерал государстволык јетирӱлик системага кийдирери (Федеральная государственная информационная система мониторинга движения\nМергендӱ иштӱ фермер\nБыјылгы јылда јӱс тыннаҥ ас эмес јылкылар ӧскӱрип, олорды јакшы кичееп турган бригадалар ортодо ӧткӧн республикан мӧрӧйдӧ Шабалин аймакта «В. А. Тодышев» деген фермер (крестьян) ӧмӧлик јеҥӱ алган. Бӱгӱн озочыл иштӱ бригаданыҥ јааны Виталий Тодышевле ӧткӧн элес интервьюны кепке базадыс. Одус беш јашту јиит фермер Виталий Тодышев 400 тын јылкыны Топучий ле Кумалыр јурттардыҥ ортозында


18.05.2018 - altaicholmon\n(Начало в «Роднике» №17, №18) Весной 1942 г. перед сельским хозяйством области встала новая проблема – нехватка семян. Движимые патриотическим чувством дать больше зерна государству колхозы своевременно не засыпали семенной фонд, полагая, что займутся этим после выполнения государственных заданий.\nСекрет успеха — работа с полной отдачей\nСегодня мы знакомим своих читателей с директором одного из самых передовых учебных заведений столицы нашей республики —Горно-Алтайского государственного политехнического колледжа имени М. З. Гнездилова, а также депутатом горсовета Еленой Владимировной Басаргиной.\nЭлектроэнергетика: о состоянии и развитии\n16 мая под руководством Владимира Тюлентина, состоялось очередное заседание Президиума Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай. В мероприятии приняли участие депутаты, члены кабмина, руководители федеральных структур и ведомств.\nОогошто кӧп кыстардыҥ баштапкы јарангыштары чейне чечектиҥ ӱренинеҥ учукка тизип, бойы эткен јинјилер болгон. Чейне чечек бойы да кандый јараш! Узун, јаан, кӧскӧ илинер кыскылтым јалбырагаштарлу, ортозында јылдыстый сап-сары кӧстӱ — чын ла арканыҥ чечектериниҥ кааны. Оныҥ да учун алтай улус кыстарын бу чечектиҥ адыла адап турган эмей — эҥ ле эҥ болзын деп. Эмдиги\nБолужарга качан да белен\nАлтай Республикада јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ ичкери јолы ӱчинчи сектордыҥ бӱдӱмиле бек колбуда ӧдӧт. Коммерциялык эмес организациялардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ ижиниҥ тӧзӧгӧзи јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле бӱдӱрери болуп јат. Jакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдериниҥ ӧзӱми керегинде сурак республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥындагы јондык советтердиҥ кыйалтазы јогынаҥ кӧрӧтӧн сурактарыныҥ тооломына кийдирилген.