Чыҥдый ӱредӱ, тереҥ билгир — педколледжте - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы педколледжте тӱӱкиниҥ ле социально-политикалык предметтердиҥ ӱредӱчизи Аржан АНЫШЕВ Москвада кӱчӱрген айдыҥ 15-17 кӱндеринде ӧдӧтӧн «Кижи эдип таскадар» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда Алтай Республиканыҥ адынаҥ туружар.\nГазеттиҥ бӱгӱнги солун айылчызы бойыныҥ ижи, амадулары, једимдери јанынаҥ мынайда куучындады:\n«1995 јылда эл университеттиҥ тӱӱки-филологический факультедин божотком. Педколледжке мен 2015 јылда иштеп келгем. Мында кӧп јаны алтай бӧлӱкте иштеп јадым. Бу ла бӧлӱктиҥ 4-чи курсыныҥ класстагы башкараачызы болуп иштейдим, 44-чи группада 28 кыс ӱренет.\nБу ӧдӱп јаткан јылдыҥ кочкор айында бисте ӱредӱчилердиҥ ченемелиниҥ, билгириниҥ, јайаан ла таскамал ижиниҥ талалык кӧрӱ-маргааныныҥ кӱндери ӧткӧн. Бу ууламјыда 17 кижи турушкан. Ончозы байлык ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары. Ондо мен сакыбаган јанынаҥ јеҥӱчил болуп чыккам. Оныҥ кийнинеҥ «Воспитать человека» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ заочный бӧлӱгинде бис, тала кеминде ӧткӧн кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери, туруштыс. Мында ырысту учурал деп айдар ба, бис, он кижи, база јеҥӱчилдер болуп чыктыс.\nМениҥ иштеп јаткан ӱлекерим «Многоликий Алтай» деп адалат. Ӱлекердиҥ амадузы — педколледжте таскамал ишти (бекем ӧзӧктӱ, турумкай, ак-чек санаалу, кӧрӱмдӱ ле тӧрӧлчи кӱӱн-тапту эдип таскадары) музейный педагогикала бек колбуда ӧткӱрери.\nМосквада ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаанда мен мастер-класс ӧткӱрерим. Ол «Јаан класстарда ак-чек санааны ла тӧрӧлчи кӱӱн-тапты, кӧрӱмди балдардыҥ кӧксине культуралогиялык ла краевед иштиҥ эп-аргаларыла салары» деп адалат. Мында меге ӱзеери реквизиттер керек болор».\nАржан Алексеевичтиҥ јартаганыла, ол мастер-клазын солун бӱдӱмле ӧткӱрер. Јайаандык ижи художественный гостиныйда ӧдӧр. Шак мында виртуальный экскурсия керектӱ.\n«Бу ӱлекердиҥ бойын бир ле кӱнниҥ эмезе јылдыҥ кереги деп айдар арга јок. Оныҥ аргалары сӱреен јаан. Качан мен колледжке иштеп келеримде, 3 ле ай кирези ӧткӧн болор, бис бу ӱлекердиҥ тӧзӧгӧзин салганыс. Ол 1-3 курстардыҥ ӱренеечилери ортодо јолын алынган, 4-чи курстыҥ балдарын албадыс. Чокымдап айтса, бу ӱлекер мында ӧткӱрилип јаткан таскамал иштиҥ база бир учурлу бӧлӱги деп айдарга јараар. Је онойдо ок ол ӱренеечилерди, 4 бӧлӱкти чуктай бириктирет. Мында башка-башка предметтер бой-бойыла кӧнӱ, эптӱ колбуда. Је аҥылу ајару «Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи» деген предметке эдилет. Бу предмет бойы эмди јок ине.\nТуулу Алтайдыҥ тӱӱкизи, эл-јонныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары, культуразы школьный бӧлӱкте элбеде, тереҥжиде берилет. Нениҥ учун дезе мында туризмле чике колбулу группа бар. Краевед иш аайынча бис јаан программаны белетеп тургусканыс. Мында ончо иш бой-бойыла тудуш. Айдарда, ӱредӱликтиҥ уроктогы ла урокто эмес бӱдӱмдерин эптештирип-келиштирип бириктирер арга берет.\nБистиҥ ӱренеечилер культуралогиялык, музеевед иште эрчимдӱ туружат, оныҥ уч-турултазы — кӧрӱ-маргаандарда јеҥӱчилдер болуп јолду чыгат. Онойдо олор урокторды аудиторияда эмес, музейде ӧткӱрет. Мында јаан алкыш-быйанды Р. М. Еркиновага, Т. И. Полтевага айдадыс. Римма Михайловнаныҥ јӧби эмес болзо, мен бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип болбос то эдим. Татьяна Ивановна биске бойы да экскурсия ӧткӱрет. Мындый иштиҥ турултазы, једимдери бийик. Ӱренеечилер иштеген сурагы аайынча алган билгирине тайанып, јайаан ижиле башка-башка билим-практикалык конференцияларда туружат. Олор бойыныҥ иштериле республика да, ӧскӧ дӧ ыраак талалар кеминде билимчилерди јилбиркедет. Темдектезе, Карина Какашева Красноярский крайда, Канскта, Кемероводо, Самарада, Отрадноеде ӧткӧн билим-практикалык, калыктар ортодо ӧткӧн конференцияларда једимдӱ турушкан ла туружат. Бис алтай албатыныҥ јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын корыыры, ӧскӱрери јанынаҥ јилбилӱ ӱлекерлерди белетейдис. Ӱренеечилерис шак бу кӧгӱс байлыкла кӧп тоолу калыктарды таныштырат. Карина бу ла јуук ӧйдӧ Улан-Удэде калыктар ортодо ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаанда бистиҥ республиканыҥ адынаҥ туружар. «Тӧрӧл тилдиҥ урогы» деп адалган кӧрӱ-маргаанда Россия, Китай, Монголия туружар».\nАржан Алексеевичтиҥ шӱӱлтезиле, оныҥ ӱлекери озо ло баштап эл-јонго, јондыкка баштанат. Оныҥ чокымдаганыла, РФ-тыҥ президенти В. Путинниҥ айтканыла, текшиӱредӱлик школ башка-башка укту-тӧстӱ калыктарды бириктирерине, бирлик болорына экелер учурлу. Шак ол бирликтиҥ шылтузында кӧгӱс байлыкка, јаҥжыгуларга тайанып ӧскӧни ӧзӱмдӱ, јолду болор. Эҥ јаан ајару тӧрӧлчи кӱӱн-тапка эдилет. Тӧрӧлчи кӱӱн-тапты јылыйткан кийнинде элдиҥ бойын бойы тооры, оморкооры база јылыйар аргалу. Андый болзо, бис албаты, эл болгон адысты јылыйтарыс. Бирлик кӱӱн-тапту, ийделӱ калык болгонысты тӱӱкилик учурлу керектер канча катап керелеген ине.\n«Мен ӱлекеримде виртуальный экскурсия бар деп байа айткан эдим. Ол јанынаҥ эмеш јартамал эдип ийейин. Бисте ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда мен планетарийди тузалангам. Ончо улуска сӱреен јилбилӱ болгон. Планетарий дезеҥ, кӧзиҥе озо ло баштап јылдыстар кӧрӱнер ине. Айдарда, мен Москвада Орчылаҥ јаар санат телекейиниҥ јол-јорыгын кӧргӱзерим. Јылдыстарды артыргызала, бистиҥ јурукчылардыҥ јуруктарын кӧргӱзерим. Бу ишти мен эл музейдиҥ болужыла белетеп јадым. Виртуальный экскурсияны интерактивный досконыҥ болужыла ӧткӱрерим. Мында мен бир ле аай эл музейле таныштырарым. Кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларында, айылчыларында Алтай Республиканыҥ эл музейиле јууктада таныжар арга болор.\nЈайаан иштиҥ эмезе ӱлекердиҥ баштапкы бӧлӱги ӱч јылдыҥ туркунына ӧдӧтӧн учурлу болгон. Мында эҥ ле озо эл музейле, эл театрла, эл библиотекала ишти тӧзӧӧри болгон. Је јылга да јеткелекте, мен балдарды музейге, ӧскӧ дӧ объекттерге апарып баштагам.\nИш чокым ууламјыла, программала ӧткӧн. Баштапкы бӧлӱкте иштиҥ ӧдӧтӧн аайы чокымдалган болзо, экинчи бӧлӱк 2016 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире ӧйдиҥ туркунына чокым ишле ӧткӧн. База краевед экскурсияларды ӧткӱрерге темдектеп алдыс. Олор, темдектезе, Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱниле, Јеҥӱниҥ кӱниле, ороон кеминде јаан учурлу кӧдӱриҥилерле колбулу. Ӧткӧн јылда Москвада ӱредӱлик академия тӱӱкиниҥ кӧрӱ-маргаанын ӧткӱрген. Бажында бис оныҥ заочный бӧлӱгинде турушканыс — бистиҥ ӱренеечилер јеҥӱчилдер болуп чыккан. Москвада Кызыл тепсеҥде ӧткӧн парадка, Ӱргӱлјик полкто туружарга кычырту алганыс. Је јол-јорык келишпей калган…\nБу ӱлекерди јӱрӱмде иштедеринде методбиригӱлер база туружат. Иш башка-башка бӱдӱмдер аайынча тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Класстыҥ башкараачыларыла туштажадыс, мастер-класстар, класста эмес кӧдӱриҥилер кӧнӱ ӧдӧт. Педколледжте иш бек тӧзӧгӧлӱ деп айдар керек.\nБу ла ишле коштой ӱренеечилерис башка-башка билим-практикалык конференцияларда: предметный олимпиадаларда, кӧрӱлерде, экскурсияларда, кӧрӱ-маргаандарда јилбиркеп туружат. Каланыҥ ончо кӧдӱриҥилеринде бистиҥ балдар кӱӱнзеп туружат. Темдектезе, «Кӱнчечектер» деген јайаан ӧмӧликти јаан-јаш јакшы билер. Бу ӱлекердиҥ ээзи Марина Анышева, худбашкараачызы Лариза Лебедева. Мен дезе технический јанынаҥ болушчызы болгом деп айдарга јараар.\nБистиҥ ижисте эҥ ле учурлузы — педколледжтиҥ јааны О. Г. Облецова јайаандык ишти, ончо ӱлекерлерди јӧмӧп-болужат. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин ол сӱреен билгир тӧзӧп тургузат. Таланыҥ культуразыныҥ учреждениелериле, јондык организацияларла колбулар јылдаҥ јылга элбеп јатканы јарамыкту. Јайаандык колбулар ӧскӧ дӧ тергеелерле, талаларла јакшы барат. Бистиҥ колледж ончо ууламјыларла ӧзӱмниҥ јолында деп айдар керек» — деп, ол куучындаган.\nАржан Алексеевич онойдо ок ӱлекерлердиҥ ӱчинчи бӧлӱги јанынаҥ база айтты. Оныҥ темдектегениле, эткен иштиҥ адакы турултазы иле, јарт кӧрӱлет. «Једимдерин-једикпестерин ајаруга аладыс. Бу ишти бис ончо баш ӱредӱчилерле, предметный комиссияларла ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱредис. Темдектезе, общественный дисциплиналардыҥ комиссиязыныҥ јааны\nИ. И. Зеленинала таскамал иш јанынаҥ методичкалар белетеп јадыс.\nШак бу ончо иштиҥ турултазы кӧстиҥ алдында. Бистиҥ ӱренеечилер башка-башка конференцияларда тыҥытту туружат. Бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ ӱренеечилери, бакалаврлар, аспиранттар ортодо бистиҥ балдар баштапкы јерлерге чыгып турганы оморкодулу.\nАзый бир-эки ле бала ӱлекерде туружып туратан эди. Олорды бедиреп, белетеп јадыҥ. Бӱгӱн айалга чек ӧскӧ. Балдар бойы кӱӱнзеп, јилбиркеп келет. Олордо бойыныҥ озочыл шӱӱлтелери болот. Мынызын бу ӱлекердиҥ једими деп айдарга јараар.\nШак бу иште бойыныҥ тереҥ учуры, јажыды бар. Балдардыҥ билгириниҥ чыҥдыйы бийик. Олор колледжке ӱренер, билгир алар, ол билгирди јӱрӱминде тузаланар амадула келген деп айдар кӱӱним бар.\nБу мындый јарамыкту айалгада балдардыҥ ич-телекейи, байлыгы чечилет. Олор бойыныҥ ӱредӱзи, јӱрӱми учун бойлоры каруулу болгоны, сӧзине турары, чындык, чек болоры јанынаҥ јаан таскамал алат, ӱредӱге јаҥы кӧрӱмле кӧрӧт.\nТаскамал иш элбеп, јайа барат: туйукталбай, ачык телекейге, эрмек-куучынга чыгат. Бӱгӱнги ӱйени «цифровой ӱйе» деп айдып турганын ајаруга алар керек деп бодойдым. Бу айалгада бис олорло теҥ-тай болор учурлу. Бис, ӱредӱчилер, олордоҥ ӱренедис. Бис олордоҥ ӱренерин, јилбиркеерин токтодып ла ийзеес, олордоҥ чик јок артып каларыс. Мында олорло теҥ-тай болуп тура, је ол ок ӧйдӧ бис таскадаачылар болгонысты ундыбас керек.\nБистиҥ педколледж эки јылдыҥ туркунына Симферопольдо «Мультиактивность» деген сетевой организацияла иштеп јат. Севастопольдоҥ «Чистый исток» деп јондык организацияла колбу тудадыс. Бис олорго јаан учурлу керектерге учурлалган кӧрӱлерди јакыйдыс. Олор биске келип, сӱреен јилбилӱ кӧрӱлер белетеп кӧргӱзет. Колледжтиҥ 2-чи, 3-чи каттарында солун кӧрӱлер бар. Бистиҥ ӱренеечилер Севастополь јаар кычырыштарга кычырту алат. Олордыйын бис, темдектезе, В. А. Сластенинге учурлалган кычырыштарга кычырадыс» — деп, А. А. Анышев айткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачылары Аржан Алексеевичке ачык јол, једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзейт.


Апрель 2018 - Страница 7 из 11 - altaicholmon\nӦзӧгисти ӧртӧгӧн Афганистан\nТурачак аймактаҥ Афганистанда болгон јуу-согуштарда 19 офицер, кӧп тоолу прапорщиктер, сержанттар ла солдаттар турушкан. Тургуза ӧйдӧ аймактыҥ јурттарында 13 черӱчил-интернационалист јуртайт. Бӱгӱн газеттиҥ кычыраачыларына Курмач-Байголдо јаткан ветерандар керегинде куучындап берерге турум.\nБурятияда буркан јаҥдулардыҥ Агадагы дацаныныҥ ламазы, Алтайдыҥ хамбо-ламазыныҥ ордынчызы геше Арам Кыпчаковло бистиҥ эрмек-куучыныс ойроттордыҥ калганчы кааны Амыр-Санааныҥ тергеебисте табылган сӱлдезинеҥ башталган болгон. Тӧс Азияныҥ кӧчкӱндериниҥ калганчы империязы — Ойрот каандык (Джунгарское ханство) керегинде тӱӱкилик шиҥжӱлер де, бичимелдер де бӱгӱн кӧп. Кӱӱнзеген кижи олорды Интернеттеҥ кандыйын ла таап, кычырар аргалу. Алтай калыктыҥ кеп-куучындарына кирген бу\nЧыҥдый ӱредӱзин билгир тузаланза…\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде јаҥжыкканы аайынча ада-энелердиҥ јууны ӧткӧн.\nТирӱ сӧстиҥ устары маргышты\nИжин јакшы билер профессионалдар\nКандык айдыҥ 6-чы кӱнинде Майма јурттагы Культураныҥ туразында Россияныҥ УФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузында «Эдельвейс» деп адалган аҥылу ууламјылу бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелген.\n2018 јылда Россияда медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазыныҥ 25 јылдыгы темдектелет. Бу ӧйдиҥ туркунына эл-јонныҥ медицинада чыҥдый, ӧйлӱ-ӧйинде ле акча тӧлӧбӧс болуш алар тап-эриктерин бӱдӱрери, эмчиликтерин акча-манатла толо ло улайын јеткилдеери јанынаҥ государственный политика бӱткӱлинче бӱдӱп, кажы ла јыл јаҥы ууламјыларла јаранып туру. Бистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ тергеелик\nАмаду Мамадаков: Телекейде сеге јилбӱ болзын…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде ады јарлу киноактер, Алтай ла Тува республикалардыҥ нерелӱ артизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, Москвада «Et Cetera» деген театрдыҥ актеры, Щепкинниҥ адыла адалган училищениҥ ӱредӱчизи Амаду Мамадаковло јайаандык туштажу ӧтти. Ады јарлу јерлежисле ӧткӧн туштажуда РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ культуразыныҥ


Болужарга качан да белен - altaicholmon\nАлтай Республикада јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ ичкери јолы ӱчинчи сектордыҥ бӱдӱмиле бек колбуда ӧдӧт. Коммерциялык эмес организациялардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ ижиниҥ тӧзӧгӧзи јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле бӱдӱрери болуп јат.\nJакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдериниҥ ӧзӱми керегинде сурак республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥындагы јондык советтердиҥ кыйалтазы јогынаҥ кӧрӧтӧн сурактарыныҥ тооломына кийдирилген.\nТаланыҥ јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер ле јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечи организациялар мындый ууламјыларла иштейт: культурада, јонјӱрӱмдик корулаштыҥ системазында, экологияда, тындуларды корыыр бӧлӱкте, тӧрӧлчи кӱӱндӱ иште, јетирӱлердиҥ бӧлӱгинде, су-кадык јӱрӱм јӱрер бӧлӱкте, корпоратив бӧлӱкте, килемјиниҥ фондында, сакыбаган чочыдулу айалгаларды јоголтор бӧлӱкте.\nРеспубликаныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, физический культура ла спорт аайынча комитеди 2017 јылдыҥ тулаан айында талада јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдерин элбедип ӧскӱрери аайынча «јолдыҥ картазын» јараткан. Таланыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал ла јииттерди черӱдеҥ озо белетеери аайынча тӧс јеринде јашӧскӱримниҥ организацияларына јетирӱлик јӧмӧлтӧ-болуш эдилет. Онойдо ок ол организацияларга грантовый јӧмӧлтӧ субсидия ажыра јетирилет, олор керектӱ немелерле јеткилделет.\nРеспубликада бойыныҥ кӱӱниле јакшы керектерди эдеечилердиҥ «ДобРАцентр» деген тӧс јери 2017 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ ала иштеп јат, ого текши республикадаҥ 50-неҥ ажыра волонтер кирет. «ДобРАцентрдиҥ» волонтерлоры јербойында ла республика кеминде ӧткӱрилип турган акцияларды, кӧдӱриҥилерди, фестивальдарды белетееринде ле ӧткӱреринде эрчимдӱ туружат. Темдектезе, Россияныҥ кӱнинде, калыктардыҥ најылыгыныҥ парадында, Jашӧскӱримниҥ кӱнинде, «Солоҥы-2017» деген экофестивальда, АР-дыҥ спортчыларыныҥ XVII јайгы олимпиадазында, спорттыҥ кышкы сезоныныҥ ачылтазында ла о. ӧ.\nРеспубликада «Jеҥӱниҥ волонтерлоры» деген бастырароссиялык јондык кыймыгуныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ижи эрчимдӱ ӧзӧт. Олор бастырароссиялык акцияларды, тӱӱкилик туштажуларды ӧткӱрет. Онойдо ок Улу Jеҥӱге учурлалган кӧдӱриҥилерди белетееринде туружат, ветерандарга болужат, кереестерди јазап, арутап јат. Jербойыныҥ да, талалык та учурлу керек-јарактарды белетееринде волонтерлор акту кӱӱндеринеҥ туружат. Ӧткӧн јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 5-11 кӱндеринде Алтайдаҥ «Jеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ» ӱч волонтеры Москвада ла Севастопольдо парадтарды белетееринде турушкан.\nАлтай Республикадаҥ «Россияныҥ јашӧскӱрими» АИС ле «Россияныҥ јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер» деген јетирӱлик платформалардыҥ порталында кӧдӱриҥилердиҥ ле јашӧскӱримниҥ регистрациязы эрчимдӱ ӧдӧт. Республикан кӧдӱриҥилердиҥ эҥ эрчимдӱ волонтерлорына сыйга корпоративный кеп-кийим (футболкалар, кепкалар, кыймыгуныҥ темдектӱ рюкзактары) алат.\nӦткӧн јылдыҥ кандык айынаҥ ала кичӱ изӱ айына јетире республиканыҥ јашӧскӱриминиҥ коммерциялык эмес организациялар ла физический лицолор ортодо јонјӱрӱмдик учурлу ӱлекерлериниҥ кӧрӱ-маргааны белетелип ӧткӱрилген. Jеҥӱчилдер ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерине керектӱ јепселди алар.\nБистиҥ республиканыҥ адынаҥ јашӧскӱримниҥ ле ӱренеечилердиҥ Сочиде ӧткӧн XIX бастырателекейлик фестивалинде турушкан делегацияда 7 волонтер ло 38 туружаачы болгон.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал ла јииттердиҥ черӱдеҥ озо белетенижи аайынча тӧс јерде волонтерлорды таскадары, ӱредери аайынча кӧдӱриҥилер ӧткӱрет. Онойдо ок республиканыҥ волонтерлорыныҥ школы ӧткӱрилет. Эрчимдӱ јииттерге бастырароссиялык, талалык кӧдӱриҥилерде, форумдарда туружар бӱдӱмји эдилген. Олор, темдектезе, волонтерлордыҥ бастырароссиялык следында, јашӧскӱримниҥ бастырароссиялык ӱредӱлик «Таврида», калыктар ортодогы јашӧскӱримниҥ «ТИМ «Бирюса» деген ле оноҥ до ӧскӧ форумдарында туруштылар. Алтай Республикадаҥ ӧткӧн јылда калыктар ортодо ло бастырароссиялык форумдарда 40-нӧҥ ажыра туружаачы эрчимдӱ турушкан.\nКӱӱк айдаҥ ала јаҥар айга јетире «Доброволец России-2017» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаан 5 бӧлӱкле мындый ууламјыларла ӧтти: «Волонтерство Победы», «Социальное волонтерство», «Событийное волонтерство», «Медицинское волонтерство», «Волонтерство в сфере культуры», «Волонтерство в чрезвычайных ситуациях», «Экологическое волонтерство», «Организатор добровольчества», «Серебряное волонтерство».\nJакшы керекти бойыныҥ кӱӱниле эдеечиниҥ кӱнинде, 2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 5-чи кӱнинде, талада республиканыҥ јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ следы болгон. Эҥ артык волонтерлор ло бойыныҥ кӱӱниле баштаҥкай эдеечилер кайралдаткан.\nАлтай Республиканыҥ волонтерлоры јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ Москвада јаҥар айдыҥ 4-5 кӱндеринде ӧткӧн бастырароссиялык форумында турушкан. Республиканыҥ делегациязына «Доброволец России-2017» кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ӱч јеҥӱчили Анастасия Аманчина, Алексей Тюлепергенов ло Арсений Некрашевич «Юный доброволец» деген гран-приниҥ ээлери кирген. Олор ончозы балдардыҥ «Добрята» деген добровольческий организациязыныҥ эрчимдӱ турчылары.\nРоссияныҥ волонтерлорыныҥ биригӱзинде јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ бастырароссиялык форумы тӧс учурлу керек болгон. Форум ӧйинде ӱредӱлик ле иштеер программаларла коштой, волонтерлордыҥ ижиниҥ ченемелиле таныштыру ӧткӧн. Онойдо ок јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ кыймыгузыныҥ ӧзӱмине јарамыкту кӱрее-куучындар, мастер-класстар база ӧткӧн.\nВолонтерлордыҥ шылтузында текши кӧдӱриҥилерди ӧткӱрериниҥ чыҥдыйы бийиктеген. Jиит улусты јашӧскӱримниҥ государстволык политиказын јӱрӱмде бӱдӱрерине јилбиркедери, эрчимдӱ туружарын јӧмӧӧри ӧдӧт. Jаш улус обществоныҥ јӱрӱминде акту кӱӱнинеҥ ле эрчимдӱ туружары јанынаҥ иштиҥ бӱдӱмдериниҥ учурын, чыҥдыйын, кемин кӧдӱрери аайынча јаан иш ӧткӱрилет.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы


01.12.2020 - altaicholmon\nМаксим Михалев: «Јаан јолдор јерди артадат…»\nМаксим Михалев Россияныҥ государстволык гуманитар университединде (РГГУ) Тӱштӱк, Тӱштӱк-Кӱнчыгыш ла Тӧс Азияныҥ, Сибирьде јаткан ук-калыктардыҥ тӱӱкизин ле антропологиязын ӱредет.\nБилимчиниҥ Кӱнчыгыш Алтайла билимдик јорыгы\n175 јыл мынаҥ кайра, 1845 јылда, Парижте атту-чуулу орус билимчиниҥ, Россия каандыгыныҥ акча-манат министерствозыныҥ аҥылу јакылталар аайынча сайыт-чиновниги, ороонныҥ ады јарлу географ-јорыкчызы Петр Александрович Чихачевтыҥ эки томноҥ турган «Путешествие в Восточный Алтай» деген бичиги чыккан.\n«Сӧзликтеҥ» ала «Энциклопедияга» јетире ӧткӧн јаан јол\nТуулу Алтайга јылдыҥ ла сӱрекей кӧп билимчилер келет: географтар ла ботаниктер, гляциологтор ло геологтор, археологтор ло этнографтар. Олордыҥ ӧткӱрип турган шиҥжӱлӱ иштери таланы шиҥдеерине јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирет.\nБойыныҥ керегине чындык кижи\nКӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде јарлу политикалык ла јондык ишчи Кульдияр Даутаевна Сакитова бойыныҥ юбилейлик чыккан кӱнин темдектеген. Оны бу кӱнле сенатор Татьяна Гигель уткыйт:\nБаланы сӱӱр, тоор керек\n1989 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Баланыҥ тап-эриктериниҥ конвенциязын (албатылар ортодо јӧптӧжӱни) ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы јараткан. Бу Конвенцияныҥ ээжи-некелтелерин кажы ла ороон кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу.\nЈиит парламентарийлерге — кере бичиктер\nЈашӧскӱримниҥ Алтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайындагы парламентиниҥ текши јууны экинчи катап ӧткӧн. Уткуулду сӧстӧрин јуулгандарга Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин\nАлтай Республикада јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы башкаруныҥ Эл Курултайда ӧткӧн чазында гран-кыйузы коштой Монголияда мал-аштыҥ ящур оорузыла колбой тура берген эпизоотикалык айалганыҥ курч сурагын шӱӱшкендер.\nЧычкан јылда ороондордыҥ экономиказына јаан согулта болды: коронавирус југуш ооруныҥ салтары ончого јуук бӧлӱктерде сезилген ле сезилет. Элдеҥ ле озо бир ле уунда кӧп улус јуулып турган бӧлӱк-ууламјыларда иштеп тургандарга кӱч болды.\nМедшиҥдештиҥ ээжилери кубулган\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 13-чи кӱнинде Баш государственный санитар врачтыҥ чыгарган 35-чи таҥмалу јакааны аайынча (16. 11. 2020 ј., Россияныҥ юстициязыныҥ министерствозында окылу темдектелген регистрациязыныҥ таҥмазы 60908)\nЭнелерге ле балдарлу билелерге кандый јӧмӧлтӧлӧр бар?\nРоссияда кӱчӱрген айдыҥ калганчы кӱнинде Энениҥ кӱни темдектелет. Балдар чыгардаҥ озо ло кийнинеҥ кандый тӧлӧмирлер бар болгоны керегинде јартамал.


04.02.2021 - altaicholmon\nКраткий обзор состояния онкологической помощи в РА\nПод председательством Артура Кохоева состоялось заседание рабочей группы комитета по экономической, финансовой и налоговой политике по обсуждению подготовленного комитетом проекта закона Республики Алтай\nВ 2020 году жилищно-коммунальные услуги подорожали в среднем на 3,55% впервые в истории России при годовой инфляции в 4,91%, подсчитала аналитическая служба международной аудиторско-консалтинговой сети FinExpertiza.\nОтменены ограничения режима работы предприятий общепита\nИштиҥ уч-турулталары кӧрӱлген\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузы 2020 јылдагы ижиниҥ уч-турулталарын кӧргӧн.\nБилиги тереҥ, сӧзлиги байлык албаты\nАды-јолы элбеде јарлу Николай Шодоевтиҥ «Знания билик. Биликтиҥ самырлары» ла «Словарь билик. Биликтиҥ сӧзлиги» деген эки јаан бӧлӱктеҥ турган бичиги кепке базылып чыкты.\n«Алтайдыҥ эдинеҥ белетелген деликатес-курсак ороондо јарлу»\nТуулу Алтайдыҥ экопродукция-курсагы бӱгӱнги кӱнде озо ло баштап Сибирь, оноҥ ороон кеминде там ла јарлу болуп бараады.\nИчкери ӧзӱмниҥ аргалары артыгынча\nПрезиденттиҥ 2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан 812 таҥмалу јарлыгыла билимди ле бийик эп-арганы (технологияны) мынаҥ да ары ӧзӱмдӱ ичкери јолло ууландырар амадула 2021 јыл Билимниҥ ле технологияныҥ јылы деп јарлалган.\nСбердиҥ экосистемазыла таныштыру болгон\nСбердиҥ экосистемазыныҥ продукттарыла таныштыру видеоконференция эп-арга ажыра бу јуукта бистиҥ тергееде ӧтти.


«Altai Mix» кӱӱлик байрам сыйлайт - altaicholmon\n«Altai Mix» кӱӱлик байрам сыйлайт\nТергеебистиҥ телеберилтези «Эл Алтай» ГТРК баштаган «Altai Mix» деген кӱӱлик ӱлекер јерлештеристиҥ јӱректерин ойнодып, канча јылдарга јаркынду кӱӱн-санаа сыйлаган. Быјыл ол бежинчи сезонын ачып јат. Бу ла кӱндерде эл театрдыҥ тӧс сценазында оныҥ ээчиде концерти ӧдӧр.\nСлерди, кӱндӱлӱ кожоҥ сӱӱчилер, эл театрга кичӱ изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде бистиҥ эстраданыҥ јарлу ла јаҥы чагылып јаткан јылдыстары кычырат. Эки концерт 16:00 ла 19:00 сааттарда болор. Артисттердиҥ быјылгы репертуарында јӱректерге туку качан кирип калган сӱӱген кожоҥдорыс ла качан да угулбаган јаҥы кожоҥдор болор. Чындап, јаҥы кожоҥдордыҥ кезигин кожоҥчылар бойы чӱмдеген…\nАртисттер де, кӧрӧӧчи-угаачылар да бой-бойына кунугып калган. Је эпидайалгадаҥ улам јурт јерлерде концерттер эм тургуза ӧйдӧ токтодылган. Горно-Алтайсктагы кӧрӱ эпидемиологиялык ончо ээжи-некелтелер аайынча ӧдӧр.\n«Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јетиргениле, концертте Арслан Абудов, Элина Божко, Азамат Есимов, Алексей Жданов, Алия Кеберекова, Нина Колондина, Владимир Попошев, Роман Сандяев, Эдуард Согоноков, Батыр Тодошев, Жанетта Тонова, Алексей Яманов кожоҥдоор. Олордыҥ номерлерин Севинч Чугулчина (ART Dance) ла Татьяна Клепикованыҥ хореографиялык ӧмӧликтери бијезиле кееркедер.\nКажы ла кӱӱлик кӧрӱ кижиге јакшыны, јаҥы, јарык кӱӱн-тап сыйлайт ла арутайт та. «Altai Mix» јаркыныла ӱлежерге ончогорды кычырып јат!\nБилеттерде театрдыҥ кассазынаҥ ла «Эл Алтай» ГТРК-даҥ алыгар.


03.08.2021 - altaicholmon\nКалабыста јолдор, кӱрлер јазалат\nГорно-Алтайскта В. И. Ленинниҥ ле Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ады-јолдорыла адалган оромдордо «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекер аайынча јол јазаар иштер улалат.\nТалайчылардыҥ кӱнинде – керееске чечектер\n2021 јыл Кан-Оозы аймактыҥ талайчыларына учурлу јыл болды. Аймактыҥ Јабаган јуртында Россияныҥ флодында башка-башка ӧйлӧрдӧ јуучыл молјузын бӱдӱрген ветеран-јуучылдар јурттыҥ башкартузыныҥ, талайчылардыҥ Алтай Республикадагы бирлигиниҥ болужыла талайда јуулашкан бастыра ветерандарга учурлалган кереес-памятник тургускан.\nЈӱрӱмин – Сибирьдиҥ билимине\nАлтайдыҥ шиҥжӱчизи, тӱӱкичизи, этнограф ла фольклорист Степан Иванович Гуляевтиҥ (1806-1888) чыкканынаҥ ала 215 јылдыгы јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде толгон.\nБаштапкы некелте — иштиҥ чыҥдыйы\nЈаргыныҥ ӧмӧлигине ле јаргыга баштанган улуска иштеер јарамыкту айалгалар — јаргылардыҥ элбек ле эптӱ туралары јогынаҥ Алтай Республикада јаргылардыҥ бӱгӱнги ижин сананар арга јок. Бу ууламјыда јаан ишти Јаргы департаменттиҥ Алтай Республикадагы башкартузы эдип јат.\nЈонјӱрӱмдик спорт јурт јерге: баштапкы старттар\nАлтай Республиканыҥ ыраак јурттарында јонјӱрӱмдик спортты јӧмӧӧрине учурлалган тегерик столдыҥ јууны Горно-Алтайсктагы јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јерде ӧткӧн.\nЭл-Ойынды ӧткӱрерге белен\nБыјылгы јыл Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде учурлу јыл болгоны керегинде ончобыс билерис. Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын, алтай албаты Россияга бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 265 јылдыгын темдектеер иштер ле керектер тергеебисте јылдыҥ башталганынаҥ бейин ӧткӱрилип келди.\nИнтерактивная карта России, отражающая ситуационные ограничения в регионах в связи с COVID-19, заработала на платформе стопкоронавирус.рф. Разработчики – АНО «Диалог» совместно с АНО «Национальные приоритеты».\nВолонтеры провели акцию «Лучики солнца» для сотрудников скорой помощи\nДобровольцы Единого волонтерского штаба заказали для медиков большой пирог в виде солнца


02.08.2021 - altaicholmon\nЈакшы керектер эдип тургандар ас эмес\n–Эне, эне! Кӧр, дядя Кирилл меге кандый велосипед сыйлаган! – деп, сегис јашту Даниил энезине кыйгырган. Кӧп катту тураныҥ ӱчинчи кадынаҥ Оксана ырысту уулына кӧргӧн.


Кай чӧрчӧгис чечендердиҥ сценазына чыксын… - altaicholmon\nКай чӧрчӧгис чечендердиҥ сценазына чыксын…\nРоссияныҥ театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзи (СДТ) јарлу режиссер Рифкат Исрафиловтыҥ башкарганыла ӧдӧтӧн эл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ јайаандык лабораториязына ӧткӧн талдаштардыҥ турултазын јарлады. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ режиссеры Вячеслав Смирнов талдашту кӧрӱ-маргаанды једимдӱ ӧдӱп, режиссерлордыҥ лабораториязыныҥ туружаачыларыныҥ тоозына кирди.\nОл «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына режиссерлорыҥ кӧрӱ-маргааны, јайаандык лабораториязы јанынаҥ мынайда куучындады:\n—Озо ло баштап кычыраачыларды лабораторияныҥ башкараачызы режиссер Рифкат Исрафиловло таныштырып ийер деп санандым. Рифкат Вавилович РСФСР-дыҥ албаты артизи, РСФСР-дыҥ, БАССР-дыҥ, Татарстанныҥ, Тӱндӱк Осетияныҥ-Аланияныҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ Государственный сыйыныҥ ла БАССР-дыҥ Салават Юлаевтиҥ адыла адалган сыйыныҥ лауреады. Ол Россияныҥ театрыныҥ баш ишчизи, актер, театральный режиссер, театральный педагог. Рифкат Исрафилов Оренбургтыҥ М. Горькийдиҥ адыла адалган драма театрыныҥ художественный башкараачызы ла режиссеры, Россияныҥ СТД-зыныҥ качызы ла Россияныҥ эл театрларыныҥ совединиҥ председатели, Оренбургтыҥ санаттар государственный институдыныҥ профессоры. Кӧрзӧӧр дӧ, кандый атту-чуулу режиссердыҥ башкарып јаткан лабораториязында иштеерге, ӱренерге, ченемел аларга ырысту учурал келишти.\nБис, талдаштардыҥ турултазыла тогус кижи, лабораторияныҥ туружаачылары болуп чыктыс. Ол режиссерлор – Тӱштӱк Осетиядаҥ, Тӱндӱк Осетиядаҥ-Аланиядаҥ, Чечен, Коми, Башкортостан, Саха-Якутия, Адыгея ла Хакасия республикалардаҥ ла Алтай Республикадаҥ мен.\nЈайаандык лабораторияны Чечен Республиканыҥ Грозный калазында эл театрлардыҥ бастырароссиялык «Федерация» деген экинчи фестивали ӧйинде, сыгын айдыҥ 12-20 кӱндеринде, ӧткӱрери темдектелет.\nБу јакшынак керек тулаан айда јолын алынган. Россияныҥ театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзи эл театрлардыҥ режиссерлоры ортодо онлайн кӧрӱ-маргаан јарлап ӧткӱрген. Оныҥ амадузы кӧрӱ-маргаанды једимдӱ ӧдӱп чыккан режиссерлорго Рифкат Исрафиловтыҥ башкарып јаткан јайаандык лабораториязында туружар, узын, ченемелин тереҥжидер јарамыкту арга келижер.\nМен онлайн кӧрӱ-маргаанла јилбиркеп, ого туружып кӧрзӧ кайдар деп угузу бичикти аткардым. Олор такып ойто колбуга чыгып, мениҥ ӱренген ӱредӱмле, ижимле, тургускан ойын-кӧргӱзӱмле јилбиркедилер. Оноҥ мен олорго башка-башка ууламјыла тургускан: «Свои люди сочтемся» (Н. Островский), «Маленький принц» (Антуан де Сент-Экзюпери), «Красная шапочка» (Шарль Пьерро) деген ӱч ойын-кӧргӱзӱлеримниҥ ӱзӱктерин аткардым.\nЈаан кӧрӱ-маргаанда јӱстеҥ ажыра режиссерлор турушкан. Олордыҥ ортозында, темдектезе, Орто Азияныҥ, Турцияныҥ эл театрларыныҥ режиссерлоры болгон. Талдаштарды бис ӧдӱп, лабораторияда иштезеес, олор јайаандык ишти кӧрӧр, угар улус болуп келер.\nКӧрӱ-маргаанныҥ модераторы меге: «Слерде режиссерлордыҥ јайаандык лабораториязында туружып, кандый бир ишти тургузар амаду бар ба» деп чокым суракла баштанган. Каруузына «эйе, бар» деп айттым. Мен, темдектезе, алтай кай чӧрчӧкти европей сценада, олордыҥ актерлорыла кожо тургузар эдим. Нениҥ учун дезе бӱгӱнги кӱнде телекей кеминде кай чӧрчӧктӧргӧ јилбӱӱ јаан ине. Кажы ла калыкта бойыныҥ кай чӧрчӧктӧри бар. Айдарда, бӱгӱнги кӱнде кажы ла калыктыҥ театры сценазына бу энчи-байлыкты чыгарат ла чыгарарга амадап јат.\nОныҥ кийнинеҥ база анча-мынча ӧй ӧткӧн. Бир кӱн Рифкат Вавилович меге телефон соголо: «Кай чӧрчӧкти сценада тургузары јанынаҥ шӱӱлтеҥ јарады. Сен лабораторияда иштеерге белен бе?» деп сурады.\nРежиссердыҥ јайаандык лабораториязы јанынаҥ кыскарта айдар болзо, бу иштиҥ учуры мындый. Бис сыгын айдыҥ 16-20 кӱндеринде, чокымдап айтса, бир неделениҥ туркунына Грозныйда чечен актерлорло кожо ойын-кӧргӱзӱниҥ эскизин эмезе ӱлекерин тургузар учурлу. Мында база бир сурак болгон. Ол суракты бердим. Меге бойымныҥ кай чӧрчӧгимди, инсценировканы эмезе пьесаны тургузарга јараар ба? Айса олор бойлоры меге талдап берер бе? Темдектезе, чечендердиҥ, айса болзо, адыгейлердиҥ, якуттардыҥ ба эмезе ӧскӧлӧриниҥ кай чӧрчӧктӧрин берер бе — тургуза ӧйдӧ билбей турум.\nМен мынаҥ озо јылдарда режиссерлордыҥ, темдектезе, Улан-Удэде, Красноярскта, Абаканда ӧткӧн јайаандык лабораторияларында турушкам. Ондо база ла режиссерлор келип јат. Олордыҥ колына чокым пьеса табыштырылат. Јаан ла болзо, режиссер ол пьесала 2-3 неделениҥ туркунына таныжып јат. Кычырарыҥ, кӱӱ, сценография јанынаҥ шӱӱп јадыҥ. Оноҥ ары режиссер керектӱ актерлорды алып, байа ойын-кӧргӱзӱниҥ эскизин сегис кӱнниҥ туркунына белетеп јат. Белен эскизти жюри кӧрӧр. База кӧрӧӧчилер, ӧскӧ режиссерлор, актерлор, керек дезе, критиктер кӧрӱп јат. Оноҥ шӱӱжӱде жюриле кожо олор база туружат. Эскизти бажынаҥ ала учына јетире коркышту кыракы кӧрӱп, јакшызын, једимин, једикпезин айдып јат.\nТемдектезе, мен Грозныйда адыгей чӧрчӧкти тургузып јадым. Качан адыгейлер: «Бу кай чӧрчӧктиҥ эскизи биске јарады, биске керек. Бис оны сценага тургузарга алып јадыс, је оны керектӱ кемине јетире јазап ийер керек» деп бойыныҥ сӧзин айдып јат. Шак мында бис олорло кандый ӧйгӧ јетире тургузары, акча-манады, бюджеди, костюмдары,инсценировказы, кӱӱзи јанынаҥ куучындажып, бир сӧскӧ, јӧпкӧ келип, сметазын белетеери јанынаҥ јӧптӧжӧдис. Ончо бу иштиҥ кийнинеҥ мен байагы эскизти је ле деген ойын-кӧргӱзӱге јетире јазап јадым.\nБу мындый јайаандык лабораторияныҥ база бир тузалу јаны бар. Мында бӱткӱл Россиядаҥ режиссерлор келер, туружаачылардаҥ башка, критиктер туружар. Олор мастер-класстар ӧткӱрер. Режиссерлор кӱрее-куучын ӧйинде ченемелиле ӱлежер, једимдериле таныштырар. Ӱредӱ де, куучын-эрмек те иштеп јаткан ижиҥе сӱреен керектӱ ине.\nЈе качан меге лабораторияныҥ башкараачызы бойыныҥ материалыҥды экел деп айтса, мен кыйалтазы јогынаҥ бойыстыйын кай чӧрчӧгисти апарарым. Кандый кай чӧрчӧкти, оныҥ ады-јолын эмди тургуза айтпазым. Ол мениҥ кӧксимде, санаамда. Сценада ол кай чӧрчӧк тургузылбаган. Бистиҥ кай чӧрчӧкти апарып, Кавказтыҥ актерлорыла, јайаан јайалталарыла иштеерим. Ижис кем јок барар деп иженедим, бӱдедим.\nГрозныйда алтай кай чӧрчӧктиҥ эскизин тургузып, ол кем јок ӧдӧ берзе, келер јылда оны ойын-кӧргӱзӱ кемиле чыҥдый, јилбилӱ эдип јазап, бойыстыҥ сценага чыгарар амаду бар. Эл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ јайаандык лабораториязында туружып, ченемелдӱ, ады-јолы танылу, јарлу режиссер Рифкат Исрафиловтоҥ кӧпкӧ ӱренери јаан ырыс деп база катап айдар кӱӱним бар. Лабораторияныҥ ижи токтоду јогынаҥ тӱни-тӱжи иштеп јат. Онойдо ок сен, режиссер, бир ле уунда эки-ӱч материалды бажыҥда, кӧксиҥде апарып јадыҥ.\nЭл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ кӧп јаныла мен таныш. Бойыныҥ ӧйинде олордыҥ кезигиле Москвада Щепкинниҥ адыла адалган театральный училищеде (институтта) ӱренерге келишкен. Кийнинде јылдарда ижис аайынча туштажып та туратаныс. Бир сӧслӧ, эл театрлардыҥ режиссерлорын бириктирип турганы олордыҥ јайаандык ижи, јаҥжыккан јаҥжыгулары, чӱм-јаҥы, кӧгӱс байлыгы деп айдарга јараар.


французтап Esther Duflo\nӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни 1972(0010-25-1972) (48 јаш)\nэкономист, профессор, преподаватель университета\nМак-Артурдыҥ сыйы[d] (2009)\nстипендия Слоуна[d] (2002)\nДжон Бейтс Кларктыҥ медали[d] (2010)\nпремия принцессы Астурийской в области социальных наук[d] (2015)\nПриз лучшему молодому экономисту Франции[d] (2005)\nИсследовательская премия Элейн Беннетт[d] (2002)\nпремия Дэна Дэвида[d] (2013)\nпремия Шведского национального банка по экономическим наукам памяти Альфреда Нобеля[d] (2019)\nпочётный доктор Школы высших коммерческих исследований[d] (2015)\nпочётный доктор Лувенского католического университета[d] (2010)\nпочётный доктор Йельского университета[d] (2013)\nпочётный доктор Университета Эразма Роттердамского[d] (2019)\nЭстер Дюфло французтап Esther Duflo; — француз экономист (Франциия ла США), Массачусетсте технологиялык институттыҥ профессоры (США). Нобельдиҥ экономикала сыйыныҥ лауреады (2019), «Телекейде јокту-јойу болбозын деп тартыжуда экспериментал ууламјы».\nСША-ныҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2017), Британ академияныҥ корреспондент-турчызы.\nЭстер Дюфлоныҥ адазы — математиканыҥ профессоры Мишель Дюфло. Оныҥ энези дезе Виолен Дюфло — врач-педиатр. Школдыҥ јаан класстарында ӱренип тура ол орус тилле јилбиркеген. 1991 јылдыҥ куран айында 18 јашту Дюфло бойыныҥ нӧкӧрлӧриле кожо (куран айдыҥ удурлажузы) Москваныҥ оромдорында (Государственный комитет по чрезвычайному положению) ГКЧП-га удура чыккандардыҥ тоозында болгон. 1993 јылда ол 10 айдыҥ туркунына Москвада болгон, француз тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, бу ок ӧйдӧ магистерский ижин бичиген. Ол ло тургуза «Банк Россиия»-ныҥ француз экономистиниҥ билим болушчызы, Джеффри Сакстыҥ (американ экономический советниктиҥ) база билим болушчызы болот. 1994 јылда Эстер Дефло тӱӱки ле экономика јанынаҥ магистрдыҥ степеньин алган, диссертациязыныҥ темазы: «Совет Союзта баштапкы бешјылдыктыҥ тӱӱкизи», 1999 јылда Массачусеттиҥ технологический институдында доктордыҥ степенин алган.\nЭш-нӧкӧри — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфлоло кожо, оноҥ база Майкл Кремер деп билимчиле ӱчӱ Нобельдиҥ экономикала сыйын алгандар. Дюфло ло Банерджи 2015 јылдаҥ ала кожо јуртайт, олор 5 ле 7 јашту балдарлу (2019). Баштапкы балазы чыккан јыл Дюфло американ гражданство алган. Abhijit Banerjee, Esther Duflo Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty — PublicAffairs, New York, 2011.\nАбхиджит Банерджи, Эстер Дюфло Экономический билим кӱч ӧйлӧрдӧ. Эмдиги ӧйдиҥ курч сурактарын бӱдӱргени. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — ISBN 978-5-93255-594-1\nМакартурдыҥ стипендиязы (2009);\nДжон Бейтс Кларктыҥ мелали (2010);\nДэн Дэвидтиҥ сыйы (2013);\nАстурийский принцессаныҥ сыйы (2015);\nНобельдиҥ экономикала сыйы (2019);\nHighly Cited Researcher (2019).\n↑ Renowned French economist to join Obama’s team // (untranslated) — 2013.\n↑ The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2019 (англ.). NobelPrize.org. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2019.\n↑ British Academy announces new President and elects 66 new Fellows, 2016 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 15-чи кӱни (англ.)\n↑ Во время путча ГКЧП фотограф снял группу протестующих у Белого дома. 28 лет спустя он узнал, что на снимке — нобелевский лауреат 2019 года Эстер Дюфло (ја. эм.). meduza.io (28 октября 2019).\n↑ Ian Parker. The Poverty Lab (англ.). The New Yorker. Дата обращения: сыгын айдыҥ 22 кӱни, 2020.\n↑ Global Highly Cited Researchers 2019 list reveals top talent in the sciences and social sciences (англ.). Clarivate. Дата обращения: сыгын айдыҥ 22 кӱни, 2020.\nBIBSYS: 2046010 · BNC: a12332719 · BNF: 16080743v · GND: 12925312X · ISNI: 0000 0000 7851 4053 · LCCN: no00065980 · LNB: 000104252 · Microsoft: 29340645 · NDL: 001106419 · NKC: pna2007370743 · NTA: 298424681 · NUKAT: n2012210048 · PTBNP: 1519603 · SSRN: 218890 · SUDOC: 127872957 · VIAF: 74926739 · WorldCat VIAF: 74926739\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Дюфло,_Эстер&oldid=25686"\nӰлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде чыккандар\nНобельдиҥ экономикала сыйы\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 15:03.


Тергеелер ортодо колбулардыҥ тӧзӧлгӧзи бар - altaicholmon\nТергеелер ортодо колбулардыҥ тӧзӧлгӧзи бар\nСыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрында экспортный товарлардыҥ албатылар ортодогы баштапкы «Алтай Республика, Россия—Синьцзян-Уйгурский автономный район, КНР» деп адалган кӧрӱзиниҥ ачылтазы ӧтти.\nКӧрӱниҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева, Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ Алтай округыныҥ коммерция аайынча башкартузыныҥ јааны Эрболат Байхадам, АР-дыҥ Саду-промышленный палатазыныҥ јааны Эжер Челоков ло ӧскӧ дӧ улус турушкан. Кӧрӱниҥ тӧзӧӧчилери бистиҥ республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствозы, Саду-промышленный палатазы, ӧрӧ адалган автономный округтыҥ коммерция аайынча департаменти. Кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ башталганында айдылганыла, бу кӧрӱ Россия ла Китай ортодо најылыкты, бистиҥ республика ла Синьцзян-Уйгурский автономный район ортодо саду колбуларды тыҥыдар амадула ӧткӱрилип јат.\n—Республиканыҥ башкарузыныҥ ла экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствоныҥ адынаҥ кӧрӱниҥ туружаачыларын акту кӱӱнимнеҥ уткып турум. Бистиҥ тергееде мындый кӧрӱ баштапкы катап ӧткӱрилип јат. Оны ӧткӱреринде эрчимдӱ турушканы, јаан камаанын јетиргени учун Синьцзян-Уйгурский автономный районноҥ бистиҥ кӱндӱлӱ айылчыларга быйан айдып турус. Россия ла Китай јуук партнерлор болуп јат. Алтай Республика ла Синьцзян-Уйгурский автономный район бойыныҥ географический айалгазыла Россияныҥ тӱштӱк талазы ла Китай ортодо колбулардыҥ бӧлӱги болуп јат. Бис одоштой јаткан ороонло колбуларды јаантайын бийик баалаганыс ла баалап јадыс. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тыш садузыныҥ кеминиҥ ӱчтеҥ кӧп бӧлӱги Китайга келижет. Горно-Алтайсктыҥ государственный университеди ле Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ ӱредӱлик учреждениелери ортодо гуманитар колбулар тӧзӧлгӧн. Ол колбулар ажыра студенттердиҥ, профессорско-преподавательский составтыҥ, вуз-партнерлордыҥ ишчилериниҥ академический мобильнози аайынча программалар иштейт. Бу колбулар 2003 јылдаҥ ала иштеп турган ла Jаан Алтайдыҥ алты тергеезин бириктирип турган «Бистиҥ текши айылыс—Алтай» деген Албатылар ортодогы координационный советтиҥ ижиниҥ кеминде тӧзӧлгӧн лӧ иштейт.\nКӧрӱде Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ 30 товарэдеечизи туружат, кӧрӱ эки кӱнниҥ туркунына иштеер. Алтай Республиканыҥ айылчылары ла эл-јоны Китайдаҥ айылчылардыҥ продукциязыла таныжар аргалу. Кӧрӱниҥ туружаачыларына једимдӱ иш кӱӱнзеп турум—деп, Светлана Владимировна айткан.\nОноҥ уткуулду сӧс Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ Алтай округыныҥ коммерция аайынча башкартузыныҥ јааны Эрболат Байхадамга берилген. Ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде бистиҥ республикан башкаруга бу кӧрӱни ӧткӱрерин јӧмӧгӧни учун быйанын айдып, мындый кӧрӱлер эки ороон ортодо најылыкты, гран-кыйуныҥ јанында тергеелер ортодо колбуларды тыҥыдарына јаан камаанын јетирип турганын темдектеген. Кӧрӱниҥ окылу ачылтазы јарлалган ла кызыл лента кезилген кийнинеҥ кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ туружаачыларына јаан эмес ойын-концерт кӧргӱзилген. Ойын-концертте алтай, орус ла кыдат тилдерле кожоҥдор јаҥыланган, кыдат бије кӧргӱзилген. Кыдат кожоҥчы келинниҥ эки кожоҥын улус изӱ колчабыжуларла уткыган. Кыдат тилди билбес бойымча оҥдогонымла, кожоҥдордыҥ сӧстӧриниҥ табыш-аайынаҥ кӧрзӧ, бир кожоҥ кыдат, экинчизи уйгур тилле болды. Кожоҥдордыҥ кӱӱзи де јараш, кожоҥчы келинниҥ ӱни де профессионал кеминде болуптыр.\nКӧрӱде кыдат товарэдеечилердиҥ аш-курсагы, текстил эдимдери, јуртээлемдик јазалдары, электрон продукция ла оноҥ до ӧскӧзи тургузылган болгон. Кӧрӱниҥ айылчылары кыдат аш-курсакты амзап јиир аргалу болгон. Кӧрӱ ӧдӱп турган јерде столдордо кыдат заводтордыҥ эдип чыгарып турган техниказыныҥ каталогторы салылган. Каталогтордыҥ фотојуруктарынаҥ кӧрзӧ, олор јӱзӱн-башка техника эдип чыгарып турган эмтир—тракторлор, кӧлӱктер ле јурт ээлемниҥ ӧскӧ дӧ техниказын. Jе каталогтор кыдат ла уйгур тилдерле бичилген учун олорды кычырар арга болбоды. Jурт ээлемниҥ продукциязы кӧрӱде элбеде тургузылганын темдектеер керек. Бастыра продукция целлофан пакеттерге салылган, бистиҥ албаты-јон кӧрбӧгӧн ӧзӱмдер кӧп болды. Ол ӧзӱмдердиҥ кезигин мен де амзап кӧрдим—амтамду болуптыр, ӧскӧ дӧ улуска јарады. Печенье-немелердиҥ кандыйы јок деп айдар—кезиктериниҥ амтамы саҥ башка болуптыр. Кыдат айылчылар кӧрӱге келген улусты алама-шикириле кӱндӱлеген.\nКӧрӱде тургузылган кыдат кийим-тудумды улус јилбиркеп кӧргӧн, байла, бистиҥ магазиндерде садылып турганыла тӱҥейлештирген болбой. Электрон продукциядаҥ сууны арутаар јазал улусты тыҥ јилбиркеткен деп айдарга јараар.\nМындый кӧрӱниҥ кийнинеҥ бистиҥ тергее ле автономный район ортодо элбек кемдӱ саду колбулар тӧзӧлӧрине иженери артат.\nБистиҥ ороон ло Китай ортодо колбулар калганчы ӧйлӧрдӧ телекей кеминде там ла тыҥып турганын бис кӧрӱп јадыс, кыдат продукция бистиҥ де тергееде элбеде садылат. Бу кӧрӱ бистиҥ тергееде чыҥдыйы чындап та јакшы кыдат эдим-јазалдар элбеде садыларына камаанын јетирерине иженер керек. Бистиҥ де тергеениҥ товарэдеечилериниҥ продукциязы кыдат јеринде соҥында садылардаҥ айабас деген ижемји бар.\nКыска јетирӱ: 2010 јылдагы тооалышла болзо, Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ Синьцзян-Уйгурский автономный районыныҥ албаты-јоныныҥ тоозы 21 миллион 813 муҥ 334 кижи, ол Китайдыҥ јериниҥ кемиле эҥ ле јаан территориально-административный единицазы болот—текши кеми 1743441 квадратный километр. Ол Китайдыҥ беш национальный районыныҥ бирӱзи болуп јат. Тӧс јери Урумчи кала. «Синьцзян» деген кыдат сӧсти орус тилге кӧчӱрзе—«новая граница», «новый рубеж». Бу тергеениҥ тӱӱкилик ады-топоними Кӱнчыгыш Туркестан. Оныҥ сегис ороонло—Россия Федерацияла, Монголияныҥ Албаты Республиказыла, Казахстанла, Киргизияла, Таджикистанла, Афганистанла, Индияла, Пакистанла текши гран-кыйузыныҥ узуны 5600 километр. Jебрен ӧйлӧрдӧ Торко јол бу јерле ӧткӧн. Административный јанынаҥ алза, бу автономный район округтарга, автономный округтарга, уездтерге, автономный уездтерге, калаларга, волостьторго ло национальный волостьторго бӧлӱнип јат. Автономный районныҥ беш автономный округыныҥ бирӱзинде—Или-Казах автоном округта Алтай округ бар.


Парламент: комитеттердиҥ јаандары тудулат - altaicholmon\nПарламент: комитеттердиҥ јаандары тудулат\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы тудуузыныҥ экинчи сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн.\nОл Эл Курултайдыҥ комитеттериниҥ башкараачыларын тударына учурлалган.\nСессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Государстволык Думаныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ јаандары, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ башкараачылары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nДепутаттар парламенттиҥ тӧзӧмӧл-структуразын шӱӱжип јӧптӧгӧн. Эл Курултайдыҥ комитеттериниҥ тоозы мыныҥ алдында иштеген тудууда 6 болгон болзо, сессияны белетеери аайынча иштеген тӧзӧмӧл комитет олордыҥ тоозын 7-ге јетирер шӱӱлте эткен. Јаҥы тӧзӧлгӧн комитет туризмниҥ, аргачылыктыҥ, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактары аайынча иштеер. Анайда ок экономикалык, акча-манат ла калан политикалык комитеттиҥ јааныныҥ парламентте јаантайын иштеер ордынчызы депутаттардыҥ ортозынаҥ тудулар.\nКомитеттердиҥ тоозын кӧптӧткӧниле парламенттиҥ ижине чыгарган чыгымдар кӧптӧп јат, структура аайынча ӧскӧ шӱӱлтелер нениҥ учун шӱӱжӱге чыгарылбаган деп, КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ јааны Виктор Ромашкинниҥ сурагына тӧзӧмӧл комитеттиҥ јааны Владислав Рябченко Эл Курултайдыҥ бу структуразы Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына, ондо тургузылган сурактарды бӱдӱрерине эҥ артык келижип јат деп јартаган.\nЭэчий сурак Эл Курултайдыҥ јааныныҥ ордынчызын, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ башкараачызын тударына учурлалган. Тӧзӧмӧл комитет бу јамыга кандидат эдип Герман Чепкинди адаарда, КПРФ-тыҥ фракциязы Виктор Ромашкинди адаган.\nӦткӧн сессияны депутаттардыҥ парламентте биригӱлери арга-чыдалын ченешкен, бойыныҥ кирезин кӧргӧн, иштеер аайын јарташкан сессия деп адаарга јараар. Тӧзӧмӧл сурактарды, јӧпсинбеген айалгаларды јартажарга ла јӧптӱ эрмек табарга јарым тӱш ӧй ӧткӧн.\nБу аайлашпастардыҥ тӧс шылтагын Виктор Ромашкин чыгара айткан.\n«Парламентте јаантайын иштеер депутаттар кем болоры фракциялардыҥ башкараачыларыныҥ јуунында шӱӱжилип, кажы ла биригӱге канча јер берери (квота) Регламенттиҥ 4.1 статьязында чокым бичилген. Беш јыл мынаҥ кайра бу сурак јарым ла сааттыҥ туркунына јӧптӧлип калган. Ол тушта парламентте јаантайын иштеер тогус јердиҥ 6-зын 30 депутатты бириктирген «Единая Россия» фракция алган. Бир комитетти башкарары 3 кижилӱ фракцияга, база бир комитет 2 кижилӱ фракцияга ла бир јер кандый да партияга кирбей турган депутаттарга берилген – деп, ол айткан. – Бӱгӱн дезе Регламенттиҥ бу некелтези бӱткӱлинче бузулган. Эҥ кӧп депутаттар кирген фракция јаантайын иштеер ончо јерлерди бойына аларга јат. Олордо 24 кижи, кандый бир суракты јӧптӧӧргӧ, 21 ле ӱн керек. Фракция ӱнин бирлик кӱӱнле берзе, ончо јерлер бир партияга келижер. Мыны јаратпаган депутаттар сессияныҥ ижин бузуп чыккан».\nБу депутаттардыҥ база бир некелтезин јуунда кандый да партияга кирбей турган депутаттардыҥ биригӱзиниҥ адынаҥ Сергей Кухтуеков угускан.\nДепутаттардыҥ ӱнберижи чыннаҥ јажытту болорын јеткилдеерге, ӱнбериш ӧйдӧ депутаттардыҥ ӱн берген бюллетеньдерин кандый да фотограф сокпозын, депутаттар бойлоры бюллетенин фотого согуп аткарбазын, ӱн берген јерди јамылу улус айланбазын, бюллетень салган кайырчак ӧткӱре кӧрӱнбес болзын деп, ол айткан. Мындый учуралдар депутаттардыҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӧн сессиязында болгонын ол угускан.\nКПРФ-тыҥ ла парламентке ӧткӧн ӧскӧ дӧ партиялардыҥ депутаттары ла кандый да партияларга кирбей турган депутаттар – 15 кижи јуунда турушпазын угузып чыгарда, сессия јӧп јӧптӧӧр чыдузы јок артып, тыштанар (јӧптӧжӧр) ӧй јарлаган.\nТӱштиҥ экинчи јарымында сессияныҥ ижи кӧнӱ ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин сессияныҥ баштапкы бӧлӱгинде депутаттардыҥ јарташтарын унчыкпай кӧрӱп-угуп отурган болгон. Тӱштиҥ кийнинде јуун башталар алдында оныҥ айткан кыска сӧзи депутаттарды санандырган болор.\n«Бис ончобыс сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн талдаштарды ӧдӱп чыкканыбыс. Талдаачы Тӧс камыс та, кӧп эксперттер де республикада ӧткӧн талдаштарды чыннаҥ тартыжулу, ак-чек талдаштар деп темдектеген. Бис мыныла оморкоп јадыбыс – деп, ол айткан. – Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазына кирген улусты јуукта кайралдаганыс. Мында база ак-чек тартыжу ӧткӧн. Сӧс келижерде, Алтай Республиканыҥ депутадына тудулган Айдар Мызин, Артур Кохоев ле Герман Чепкин бу конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген. Мыныла оморкойдыс.\nБис ончобыс бистиҥ ӱнбереечилеристиҥ алдында каруулу улус. Бӱгӱн телекей ачык, ижисти канайда баштаганысты јаҥыс та республиканыҥ улузы эмес, бастыра ороон кӧрӱп јат. Оныҥ учун бастыра депутаттарды ачык, јӧптӱ иштеерине кычырып турум. Фракция кандидадын Регламент аайынча озолодо адабай калган болзо, эмди де адаарга ла ол учун ӱнин берерге кандый да буудак јок.\nЈажытту ӱнбериш чындык болзын деген некелтелер керегинде айтса, оныҥ ээжилерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек. Бис санаа-сагышту, кӧгӱстӱ, эмдиги ӧйдиҥ улузы ине. Адалган улусты чындык ла ак-чек талдашта тудактар».\nЭл Курултайдыҥ јааныныҥ, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ башкараачызыныҥ јамызына адалган эки кижидеҥ јажытту ӱнбериште Горно-Алтайсктагы 5-чи округтаҥ депутат болуп чыккан Герман Чепкин јеҥген. Ол учун 21 депутат ӱнин берген. Виктор Ромашкинди 19 депутат јӧмӧгӧн.\nӰнбериш ӧдӧр алдында кажы ла кандидатка сӧс берилип јат. Парламентте иштеер јамылу јер учун Эл Курултайдыҥ депутаттары ортодо талдаштарда јеҥип чыккан улустыҥ айткан сӧзин, кычыраачыларга јилбилӱ болор деп сананып, јетиредис.\nГерман Чепкинниҥ айткан сӧзи мындый болгон:\n«Мен талдаштарга “Эткен керектер айткан сӧстӧрдӧҥ артык” деген кычырула чыккам. Бу айтканыла, јӱрӱмде де башкарынадым. Алтай Республиканыҥ ла Россия Федерацияныҥ јасактарын чике бӱдӱрери учун турарым, кажы ла депутаттыҥ кӱӱнин угарым ла айдылган ончо тӱп-шӱӱлтелерди угуп, бистиҥ кажыбыс ла бойына тургускан ла Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине керектӱ болгон тӱп-шӱӱлтени чыгарарым деп сӧзимди бередим. Эл-јонго јарамыкту ла бистиҥ ижиске турулталу болзын деп. Мен ачык кижи ле бӱдӱрип болбос иш јок деп сананадым».\nЭл Курултайдыҥ јасакберим иш, јасак-ээжилерди бӱдӱрери ле јербойында бойы башкарынып јадары аайынча комитединиҥ «Единая Россия» партияныҥ фракциязынаҥ Владислав Рябченконы адаган. КПРФ-тыҥ фракциязынаҥ бу јамыга кандидат эдип Виктор Ромашкинди чыгарган.\nЈажытту ӱнбериште јеҥӱ алган Виктор Ромашкин учун 22 депутат ӱнин берген, Владислав Рябченконы 16 депутат јӧмӧгӧн.\n«Јасакберим иште мениҥ ченемелим ончо комитеттерге тузалу болор деп санангам. Ол јанынаҥ кӧрӱмимди мынаҥ озо айткам.\nЈербойында бойы башкарынып јадары керегинде айдар болзо, 2000 јылдаҥ бери мен Горно-Алтайсктагы университетте «муниципальное право» деген предметти ӱредедим. 2004-2005 јылдарда, АР-дыҥ башкарузында иштеп тура, республикада муниципал јаҥды јӱрӱмге кийдирер комитетти башкаргам ла оныла колбулу ончо иштерди бӱдӱргем. Ол ӧйлӧрдӧ бисте јурт кеминде муниципал тӧзӧлмӧлӧр јок болгон. 2004 јылдаҥ бери АР-дыҥ парламентинде тап-эрик политика ла јербойында бойы башкарынып јадары аайынча комитетти башкарадым, ол ӧйлӧрдӧ комитет мынайда адалып турган болгон. Бу бастыра ченемелим меге комитеттиҥ эдетен ижин билер ле иштеер арга берип јат» – деп, Виктор Ромашкин айтты.\nЭл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председателине кандидат эдип тӧзӧмӧл комитет Артур Кохоевти (ол Горно-Алтайскта 2-чи номерлӱ талдаачы округтаҥ тудулган) адаарда, КПРФ-тыҥ фракциязы ЛДПР-дыҥ тооломы аайынча депутатка ӧткӧн Дмитрий Софроновты адаган. Јажытту ӱнбериште Артур Кохоев учун 31 депутат ӱнин берген, Дмитрий Софронов 9 ӱн алган.\n«Экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитет бистиҥ тергеениҥ акча-манат јанынаҥ, тӧс документин – Алтай Республиканыҥ бюджедин – јӧптӧӧрине белетейт, оныҥ учун оныҥ ижи сӱрекей јаан учурлу – деп, Артур Кохоев ӱнбериш алдында айткан сӧзинде темдектеген. – Комитеттиҥ јаанына тудулзам, депутаттарды кандый фракцияга киргениле, угыла, мӱргӱӱл јаҥыла аҥылабай, текши кӧрӱм-шӱӱлте чыгарып иштеерим. Бу документте бистиҥ кӱӱнис, мында иштеерге биске бӱдӱмји эткен ӱнбереечилеристиҥ ижемјизи болзын деп».\nПарламенттиҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле текши јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јаанына кандидат эдип тӧзӧмӧл комитет Наталья Екееваны адаган (30-чы округ, Шабалин аймак). Бу јамылу јерге база кандидаттар болбогон.\n«Комитетти башкарар шӱӱлте эдилерде, ондо иштеп болорым ба деп, бойымнаҥ сурагам – деп, Наталья Екеева сессияда айткан. –Комитеттиҥ ижи сӱрекей элбек. Је оныҥ кажы ла ууламјызында мениҥ иштеген ченемелим бар ла бу системаныҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧмди јетиргем деп сананадым. Онойдо, ӱредӱликте мен, јурт школдыҥ ӱредӱчизи болуп ижимди баштап, 30 јылга иштегем. Јондык иштеги ченемелим 20 јылга јуук – бу Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Јондык палатазында, Текшироссиялык албаты фронтыныҥ тергеелик бӧлӱгинде ле бир канча ӧскӧ дӧ јондык биригӱлерде иш. Шиҥжӱчи болуп, мен Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан калыктардыҥ тӱӱки-культуралык энчизи, јаҥжыгулары аайынча иштегем ле иштеп јадым. Бу ончо ченемелим меге комитеттиҥ алдында турган сурактарды бӱдӱрер арга берип јат деп сананадым».\nӰнбериште Наталья Екеева учун 23 депутат ӱнин берген ле ол комитеттиҥ јаанына тудулган.\nӦткӧн сессияда анайда ок парламенттиҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны тудулган. Бу јамылу јерге кандидаттар болуп Алена Казанцева (тӧзӧмӧл комитетте адаган) ла Мария Демина (КПРФ-тыҥ фракциязы) чыккан. Ӱнбериште 26 депутаттыҥ јӧмӧгӧниле Алена Казанцева јеҥген. Мария Демина учун 14 депутат ӱнин берген.\n«Бӱгӱн депутаттар парламенттиҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде айткан. Мен јасактар канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱге аларын депутат болбой турган ӧйлӧримде баштагам. 1997 јылда бис билезинде кенек балдарлу энелерле кожо «Возрождение» деген јондык биригӱ тӧзӧгӧнис ле мындый билелердиҥ ле балдардыҥ РФ-тыҥ ла АР-дыҥ јасактарында бичилген тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрерин шиҥжӱге алганыс. 2006 јылда Майманыҥ эл-јоны мени баштапкы катап Алтай Республиканыҥ депутадына туткан. Мен баштапкы ӱредӱм аайынча ӱредӱчи ле Майманыҥ школында 10 јыл иштегем. Ол ӧйдӧ меге берилген баштапкы јакылта – јурттыҥ ӱредӱчилериниҥ јеҥилтелерин јандырары болгон. Бу јакылтаны Эл Курултайда иштеген нӧкӧрлӧримле кожо бӱдӱрип чыкканыс. Бир мандатту округымнаҥ АР-дыҥ парламентиниҥ депутады болор бӱдӱмјини меге ӱнбереечилерим ӱч катап улай эткен.\nЈасакберим иш керегинде айдар болзо, Эл Курултайда мен јонјӱрӱмдик бӧлӱкте ас эмес јасактарды белетееринде турушкам, ол тоодо јуртта јаткан улус, кӧп балдарлу билелер, јууныҥ балдары керегинде ле о. ӧ. јасактарды. Олордыҥ кезиги аайынча ишти улалтар некелте туруп јат. Меге бӱдӱмји этсегер, бистиҥ ӱнбереечилеристиҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын кӧдӱрер, тургускан сурактарын бӱдӱрер ишти ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрерис» — деп, А. Казанцева айткан.\nПарламенттиҥ туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча јаҥы комитединиҥ јаанына Эл Курултайдыҥ эҥ јиит парламентарийлериниҥ бирӱзи, «Единая Россия» партияныҥ тооломы аайынча депутатка ӧткӧн Сергей Тимошенский тудулган. Улаган аймакта бир мандатту 21-чи округтаҥ тудулган депутат Асет Заргумаровло эки катап тартыжуда ол депутаттардыҥ јӧмӧгӧн 23 ӱнин алып јеҥген.\n«Комитеттиҥ ижи экономикалык та, јонјӱрӱмдик те ууламјылу. Мен јашӧскӱрим политика, туризм, аргачылык, спорт бӧлӱктерде иштегем ле ондо турган сурактарды билерим – деп, Сергей Тимошенский айткан. – Горно-Алтайск каланыҥ башкартузында јашӧскӱримниҥ совединиҥ башкараачызы болгом, туризмде аргачы болуп иштегем. Спорт керегинде айткажын, Россияныҥ јуунты командазыныҥ 6 јылга турчызы болгом. Комитеттиҥ кажы ла ууламјызы меге јуук, талдаштарга бу бӧлӱкте эмдиги айалганы кубултарга чыккам деп айдар эдим.\nТуризм кирелте экелбей турган бӧлӱк деп, бӱгӱн айдылган. Је нениҥ де учун бис бу айалганы кубултар керектер керегинде айтпай јадыбыс. Мен сананзам, мында ведомстволор ортодо ишти аайлу-башту тӧзӧӧри тӧс учурлу. Бисте туристтерле иштеер ӧй кыска болгонын ончобыс билерис, оныҥ учун кӧп улус аргачылыгын окылу чотко тургуспай, акча ла иштеп аларга јӱткӱйт. Аргачыларды окылу иштеерге, каландарды тӧлӧӧрине јилбиркедиш керек.\nЭлдеҥ озо бисте патентный системаны кийдирер керек, бистиҥ республикага, сананзам, ол јараар. Спортто туризмле колбулу бӱдӱмдердиҥ ӧзӱмине – сууныҥ спортына, альпинизмге ајару эдер керек, ол туризмде иштеер улусты белетеерине јӧмӧлтӧлӱ болор».\nАграрный политика аайынча комитеттиҥ јаанына кандидаттар болуп адалган Григорий Пильтин ле Рашид Атажанов, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ јаанына кандидаттар болгон Петр Букач ла Айдар Тазрашев, анайда ок экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болорго тартышкан Самат Кагарманов ло Сергей Кухтуеков эки катап ӧткӧн ӱнбериште јеҥӱге једер керектӱ ӱндерди алып болбогон.\nПарламенттиҥ бу адалган башкараачы ишчилерин Эл Курултайдыҥ ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде ӧдӧтӧн сессияда тудары јӧптӧлгӧн.


15.03.2021 - altaicholmon\nЈаҥы аэропорт — эптӱ аргалар\nБыјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ учында Кош-Агаш јуртта аэропорттыҥ јаҥы аэрозалы-туразы ачылганы јербойыныҥ улузына сӱреен јаан сӱӱнчи болды.\n«Алтай кийис» биригӱ презентация ӧткӱрди\nГорно-Алтайск калада коммерциялык эмес 327 биригӱ иштеп јат. Олордыҥ кӧп сабазы социальный ууламјыла улуска болуш јетирер ишти апарат, каланыҥ јӱрӱминиҥ ӧзӱмине камаанын јетиргилейт.\nБу јуукта бистиҥ тергееде Алтай Республиканы ӧскӱрери аайынча Стратегический советтиҥ јууны ӧткӧн. Анда туризмниҥ сурактары база кӧрӱлген.\nЭдилген иштер ле ӧзӱмниҥ јолы\nАлтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында айалгалар, бӱткен ӱлекерлер, эл-јонныҥ јадыны ла келер ӧйгӧ пландар керегинде оныҥ башкартузыныҥ јетиргенин јарлайдыс.\nТӧзӧлгӧлӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иш улалар…\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ээчий он алтынчы сессиязы ӧткӧн кийнинеҥ, республикан парламенттеги фракциялардыҥ јаандары журналисттерле пресс-конференция ӧткӱрген.\nЈуртты јӧмӧӧр баштаҥкайлар\nТулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде «Единая Россия» политический партияныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгинде «Россияныҥ јурты» деп адалган федерал партийный ӱлекердиҥ тергеелик јондык совединиҥ јууны ӧткӧн.\nШабалинде кышты ӱйдешкендер\nТулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Шабалин јуртта Культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында «Масленица — Јылгайак» деп адалган байрам ӧткӱрилген. Кышты ӱйдежерине учурлалган бу байрам сӱӱнчилӱ айалгада ӧткӧн.


24.03.2022 - altaicholmon\nАкцияда ончо кӱӱнзегендер туружар аргалу, ол тоодо билелерле туружарга јараар. Акцияныҥ амадузы — балдарда ла јиит ӱйеде тӧрӧлчи кӱӱн, калыктык кӱӱн-тап, совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ат-нерези — олордыҥ энчизи деп оҥдомол тӧзӧӧри ле ӧскӱрери. Јаҥжыкканы аайынча акцияга мындый јайаандык иштер алылат: тӧрӧӧндӧриниҥ јуу ӧйиндеги јӱрӱми, салымы керегинде јуруктар ла кыска эсселер. Быјыл бу


05.04.2022 - altaicholmon\n«Единая Россия» ла «Белая Русь» јӧптӧжӱ тургускан\nРоссия ла Беларусьтыҥ албатыларыныҥ бириккени кӱниниҥ алдындагы ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча бу јӧптӧжӱге колдорын партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак ла «Белая Русь» республикан биригӱниҥ председатели Геннадий Давыдько салдылар. Окылу чаазынга кол салар тушта «Единая Россияныҥ» Генсовединиҥ качызы «Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижис — айылдаш ороондор ортодо колбулардыҥ јакшынак темдеги» деп чокумдады. https://altai-rep.er.ru/activity/news/edinaya-rossiya-i-belaya-rus-podpisali-soglashenie-o-sotrudnichestve\nБаалап темдектелбеген ат-нере\nГорно-Алтайский автоном областьтыҥ ла «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ 100 jылдык юбилейлерине, газеттиҥ jарлаган «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» деп конкурска учурлайдым. Öлöҥди бистиҥ малчылар Калашла тÿҥей баалап jат. Малдыҥ тынын улустар Бойына тÿҥей бодоп jат. Кенете jарыла бергендий, Jер-теҥери бирикти, Теҥери ле телекей Атыйланып айланды. Койлор колдор ортого Баштарын сугуп jажырды, Айдаар болзо, айдатпай\nЭрјинелӱ Эре-Чуйдыҥ эл-јонына учурлайдым\nЭре ле Чуйыс – энчӱ јер, Эрјинениҥ турлусы. Эбиреде калыгыс Энчӱлеп берген алкышту. Ада ла Чуйыс – амыр јер, Аргымактыҥ турлусы. Айландыра калыгыс Амыр берер алкышту. (Алтай албатыныҥ кожоҥы) 2021 јылда «Энчилӱ Эре-Чуй јериниҥ кеп-куучындары, калыктыҥ оос куучындары» («Предания, устные народные рассказы благодатной земли Эре-Чуй») деп бичигим ак-јарыкка кепке базылып чыкты. Билим иште телеҥиттердиҥ


Бак, Линда — Википедия\nчаган айдыҥ 29 кӱни 1947(0001-29-1947)[…] (75 јаш)\nСиэтл[d], Вашингтон[d], США[d]\nбиолог, учёный в области наук о мозге, преподаватель университета, профессор, врач, учёный\nГайрднердиҥ фондыныҥ эл-јондык сыйы[d] (2003)\nРозенстилдиҥ сыйы[d] (1996)\nPerl-UNC Prize[d] (2002)\nБилимге јӧмӧжӧри јанынаҥАмерикан ассоциацияныҥ турчызы[d]\nЛондонныҥ каандык биригӱзиниҥ турчызы[d] (2015)\nГарвардтыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2015)\nЛинда Бак (английлап Linda B. Buck; 1947јылдыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде, Сиэтлде, Вашингтондо чыккан )— американ биолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2004) «кижиниҥ эди-канында јыт алар рецепторлорын шиҥдеген» учун берген. Линда Бактыҥ лаботаториязында тапкан эп-аргазыла обонятельный система јытты ылгаштырарга, оны кодировать эдер комбинаторный схема тузаланат деп јарталган. Линда Бак Говард Хьюзтыҥ эмчилик институдыныҥ (1994 јылдаҥ ала) турчызы (2002 јылдаҥ ала), Вашингтондо университеттиҥ профессоры (2003 јылдаҥ ала). Билимниҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2003 јылдаҥ ала), Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2015).\nВашингтондо университетти 1975 јылда эки бакалавр степеньдӱ божоткон — психология ла микробиология аайынча. 1980 јылда философияныҥ иммунология аайынча докторыныҥ степенин алган Center}}. 1980 јылдаҥ ала 1984 јылга јетире — фелло, 1982 јылга јетире микробиологияныҥ кафедразында, кийнинде дезе, онкологияныҥ Институдында Ричард Аксельдиҥ лабораторизында , ондо ло ассоциат болуп 1984-1991 јылдарда иштеген. 1991 јылдаҥ ала 2002 јылга јетире Гарвардта эмчилик школында нейробиологияныҥ кафедразында ӱредӱчи болуп иштеген : ассистент-профессор, 1996 јылдаҥ ала ассоциированый, 2001 јылдаҥ ала профессор.\nРедколлегиялардыҥ турчызы 1997, 2002, 2003 јылдарда. Кеендиктиҥ ле билимниҥ американ академиязыныҥ турчызы (2008) ла (2009), Американ ассоциацияныҥ билимге јӧмӧжӧри аайынча фелло (2002). Кайралдарыныҥ тоозына бу кайралдар база кирип јат: Слоунныҥ стипендиязы (1992); Розенстилдыҥ сыйы, Брандейский университет (1996); Розенстилдыҥ сыйы, Брандейский университет (1996); Гайрднердиҥ эл-јон ортодо сыйы (2003);Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (2004); Мактыҥ эл-јондор ортодо залында эл-јондор ортодо курултайына кийдирген (2006); Рокфеллердиҥ ле (2011) Гарвардтыҥ (2015) университеттериниҥ кӱндӱлӱ докторы. 2006 јылдаҥ ала биолог кижиге барган.\nMcKnight Scholar Award, McKnight Endowment Fund for Neuroscience (1992);\nScience for Art Prize, (1992);\nTakasago Award for Research in Olfaction, 1992);\nSense of Smell Award, (1992);\nJohn Merck Scholar, John Merck Fund (1993);\nDistinguished Alumnus, (1995);\nR.H. Wright Award in Olfactory Research, (1996);\nUnilever Science Award, (1996);\nSenior Scholar Award in Aging, (2000);\nПерлдиҥ нейронаукалык сыйы (2002);\nBrava Award, Women's University Club (2005);\nDistinguished Alumnus Award] (2005);\nЛинда Бак симпозиумда, Бетезд, Мэриленд, США, 1993\nДжордж Буш Нобельдиҥ лауреаттарыла туштажуда, ортозында Линда Бак, Чӧйбӧк зал, 2004\nАарон Цехановер ле Линда Бак Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары автобуста, Нью-Йорк, 2004\n↑ Linda B. Buck – Curriculum Vitae. (англ.) // nobelprize.org — Nobel Foundation.\nБак, Линда на сайте Нобелевского комитета\nЛинда Бак. Биография на сайте n-t.ru\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database\nGND: 1140791699 · ISNI: 0000 0000 5473 2726 · LCCN: n87806617 · NKC: xx0148114 · NLP: A30236113 · LIBRIS: 269067 · VIAF: 2449585 · WorldCat VIAF: 2449585\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Бак,_Линда&oldid=25722"\nЧаган айдыҥ 29 кӱнинде чыккандар\n1947 јылда чыккандар\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 16:25.


Июль 2019 - Страница 2 из 9 - altaicholmon\nФестиваль национальных игр пройдет на достойном уровне\nВременно исполняющий обязанности Главы Республики Алтай Олег Хорохордин провел заседание организационного комитета по подготовке и проведению Фестиваля национальных игр. На совещании речь шла о подготовке к проведению отборочных соревнований фестиваля, а также финального мероприятия, которое состоится 1 сентября. Как рассказала главный редактор республиканской газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» Айсулу Кыйгасова, первые игры состоялись в 2017 году в\nЈайыларга јайалган јайалта\nЫраак Јазулу јурт. Людмила Васильевна ла Роберт Лукич Тазрановтордыҥ сегис балазыныҥ кабайы шак мында јайкалган, јӱрӱмге баштапкы алтамы эдилген. Тайга-ташка курчаткан аалга јерде турган јурт болзын, мал-аш оныҥ учун бу билениҥ балдарыныҥ эҥ баштапкы нӧкӧрлӧри де, ижи де болгон. Анчада ла Алешаныҥ. Ол оогошто ло оок мал одорлодып, элбек јалаҥдарла баштак бойы јӱгӱрип-јӱгӱрип, тебеелеп јада\nКилемјиле толгон јӱректер\nИрина Шипунова јаштаҥ ала јалакай јӱректӱ, улуска јаантайын јакшы эдип, олорды сӱӱндирип турар јӱткимелдӱ болгон: карганактарга јол кечерге болужар, эжик ачып берер, тудунчагын јетирижип берер… Текши ижи садула колбулу да болзо, агару кӱӱни јылыйбай, јол алынып, ичкери чыккан. Ирина Оҥдой јуртта чыккан-ӧскӧн. Мындагы ла орто школдо ӱренген. Оныҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы государстволык университетте психолого-педагогикалык факультетте ӱренген.\nЈединбеске јӱткизеҥ – једимдерге једериҥ\nТергеебис алдынаҥ бери јайалталу кӱрешчилериле бай. Олор јаантайын бой-бойы ортодо ончозы карындаштар ошкош нак болгоныла аҥыланат. Спортчылардыҥ текши јӱрӱми де аҥылу аайыла ӧдӧт, кӧрӱми де тегин улустыйынаҥ башка, тереҥ болот деп сезилет. «Јылдыстыктыҥ» спортко учурлалган бӧлӱгиниҥ бӱгӱнги айылчызы — адазыныҥ иженчилӱ уулы, сыйын-карындажыныҥ кару аказы, јиит кӱрешчи, спорттыҥ узы Дмитрий Куртугашев. Куучындажып алган ӧйдӧ\nТеҥери алдында ороондо\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология факультединде алтай-кыдат ла алтай-английский тилдер ӱредилип турганы тыҥ ла удабады. Бу факультеттиҥ студенттери ӧскӧ ороонныҥ тилдери јанынаҥ гран ары јанында стажировкалар ӧдӱп турулар. Темдектезе, эҥ артык студенттер кыдат тилле стажировканы Кыдаттыҥ Калыктар ортодогы СИАС университединде ӧдӱп турулар. Быјыл да бир канча студент Теҥери алдында ороондо ӱренеле, јанып келдилер. Ол\nДиплом баазын јылыйтат па?\nИшке кычырган јарларда кӧбизинде ле келер ишчиниҥ чокым специальнозыныҥ ордына квалификациязы кандыйы – иштеп билери ле иште аайланары – некелет. Бийик ӱредӱниҥ дипломы баазын јылыйтат па? Компаниялар нениҥ учун вузтарда ӱредӱниҥ чыҥдыйын коомой деп айдыжат? Университеттердиҥ программалары канайда кубулар? Ол керегинде куучын Квалификациялардыҥ ӧзӱминиҥ национальный агентствозыныҥ генеральный директоры Александр Лейбовичле ӧдӧт. – Александр Наумович, «дипломду»\n«Кӧксимде испан серенада, јайым кӱӱлер ле Дидюля…»\nАрутай Адаров — Москвада Ипполитов-Ивановтыҥ адыла адалган кӱӱлик-педагогикалык институттыҥ албаты ойноткыларыныҥ бӧлӱгиниҥ гитара аайынча классыныҥ студенти. Бӱгӱн ол —«Јылдыстыктыҥ» айылчызы. — Јажыҥ менеҥ оогош учун айылчы кижиге сен деп баштанып, куучындажарга турум. Јаан јастыра болбос болбой. Экинчизинде, «Јылдыстык» јиит улустыҥ газеди ине. Јӧп пӧ? — Јажыла да эмес болзо, је ӧзӧк-буурыла кажы ла кижи омок,


28.05.2019 - altaicholmon\nКаруулу ла ӧкпӧӧриштӱ ӧй\nШколдо ӱредӱни тӱгезип јаткандарга, ӱредӱликтиҥ ишчилерине, ӱренчиктердиҥ эне-адаларына ла јуук улузына каруулу ла ӧкпӧӧриштӱ ӧй башталып јат – кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире республикада бирлик государстволык экзамендерди табыштырары ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн брифингте республикан СМИ-лердиҥ журналисттерине быјыл тергеебистиҥ\nТил байлыгына ӧзӧргӧ јарамыкту айалга\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазы «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилерине кубултар ла кожулталар кийдирер» деген суракла кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында јондык угуштар ӧткӱрди. Јондык угуштардыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева уткыды. Оныҥ айтканыла, АР-дыҥ Јондык палатазы эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары аайынча јондык угуштарды ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрери јанынаҥ Алтаистиканыҥ С.\nӦткӧн неделеде тергеебистеги школдордо калганчы кӱзӱҥилер шыҥырап калды. Јаҥжыкканы аайынча бу байрамдык кӱн анчада ла школды божодып јаткан ӱренчиктерге, олордыҥ ада-энелерине ле ӱредӱчилерине учурлу ла кӧдӱриҥилӱ болот. Майма јурттагы 1-кы таҥмалу школго бу кӱнде республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин айылдады. Ол ӱренчиктерди уткып тура, оогош класстардыҥ балдары бу кӱнди энчикпей сакыганын ла эмди\n«Бу бӧлӱкке экинчи тыныш берер керек…»\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 23-чи кӱнинде ишмекчи-јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Оны республиканыҥ ӱредӱниҥ ле билимниҥ, тергеелик ӧзӱмниҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ министрлери, Турачак аймактыҥ башкараачылары ла журналисттер ӱйдешкен. Баштапкы токтоду Артыбаш јуртта Алтын-Кӧлдиҥ јарадында болгон. Ороонныҥ башкартузы тергеебистиҥ байлыгы болуп турган Алтын-Кӧлдиҥ Артыбаш ла Иогач јурттардагы јараттарын јарандырарына акча-манат чыгарар\n«Кӱн, кей, суу –балага јайгы најылар…»\nЈайгы амырашка, каникулдар башталарына јетире узак та ӧй артпады. Ӱредӱниҥ калганчы кӱндеринде ӱренчиктер ортодо јайды кайда, канайда ӧткӱрери керегинде куучындар «кӱнниҥ сурагы» болуп јат. Айдарда, јайгы амыраш керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ ла иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ бергени аайынча јарлап јадыс. Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим\n«Эл Алтайдыҥ энчизи»\n«Эл Алтай» ГТРК-да «Эл Алтайдыҥ энчизи» деп телепрограмма калганчы эки jылдыҥ туркунына öткÿрилип келди. Оныҥ авторы Госдуманыҥ депутады, Россияныҥ Бичиичилер ле Журналисттер биригӱлериниҥ турчызы Иван (Jыман) БЕЛЕКОВ. Бу телепрограммада öдÿп турган куучын Алтайыстыҥ энчи кöгÿс байлыктары керегинде: алтай калыктыҥ чÿм-jаҥдары, кеп-кийим ле аш-курсак, тöрöл тилдиҥ салымы, культураныҥ ла кеендиктиҥ öзÿми, кыскарта айткажын – Алтайыс керегинде.\nБӱгӱн бис кычыраачыларысты Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры Юрий КУХАНОВЛО ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. —Юрий Владимирович, бойыгар керегинде кыскарта куучындап берзегер? —Чыккан-ӧскӧн јерим Оҥдой аймактыҥ Хабаровка јурты болор. Сегизинчи классты андагы школдо ӱренип божодоло, каладагы национальный школдо ӱренгем. Школдыҥ кийнинеҥ Совет черӱге баргам, анда ракетный черӱлерде тургам. Оныҥ кийнинеҥ тӧрт јыл МВД-ныҥ Хабаровсктогы школында ӱренгем. Оны ӱренип божодоло,\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ, туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрериниҥ республикан тӧс јериниҥ тӧзӧп ӧткӱргениле, Россияныҥ Аргачылыгыныҥ кӱнине учурлай «Аргачылыктыҥ неделези–2019» деген 5-чи республикан форум болгон. Форумныҥ керектеринде ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧр, аргачылар, эксперттер, инвесторлор ло ӧскӧ дӧ јилбиркеген организациялар турушкан. Неделениҥ баштапкы јарымында драманыҥ эл театрында, туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде\nОзолодо талдаштарга јонныҥ јилбӱзи јаан\nАлтай Республикада кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн озолодо талдаштарда 22 300 ӱнбереечи турушкан, бу тергееде ӱнбереечилердиҥ 13,87%. Анчада ла эрчимдӱ ӱнбериш Кош-Агаш аймактыҥ 11-чи округында (30,01%), Кан-Оозы аймактыҥ 23-чи округында (29,04%) ла Шабалин аймактыҥ 30-чы округында (28,76%) ӧткӧн. Озолодо талдаштардыҥ бирлик кӱнинде республикада 49 участковый чоттоор камыстар иштеген. Партиядаҥ кандидат болуп талдаштарда 121 кижи турушкан. Озолодо\nБашчыныҥ ајарузында – студенттер\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ӱредӱлӱ јыл тӱгенгелекте, студенттерле туштажып, таныжар амадула кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ӱренеечилериле тушташты. Бу туштажу озолондыра темдектелип турган керек-јарактардыҥ тоозында болбогонын Олег Леонидович бойы айтты. Мынаҥ озо ол Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип баштаганынаҥ бери јети аймакла јорыктаган. Каланыҥ организацияларыла таныжары база улалат. Айдарда, госуниверситеттиҥ


Агаш ээлем кыска ӧйгӧ орныгар аргалу - altaicholmon\nАгаш ээлем кыска ӧйгӧ орныгар аргалу\n2017 јылда јаҥы Агаш кодексти јаратканынаҥ ала онјылдыгы темдектелген. Бу кодексте Россия Федерацияныҥ агаштарын кымакай тузаланарыныҥ, корулаарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ тӧзӧлгӧлӧрин салар тӧс ээжилер айдылган. Агаш кодексти јарандырары аайынча кандый иш ӧткӱрилет ле ӧскӧ дӧ сурактарга карууларды РФ-тыҥ Федерал Jууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы, ФС-тыҥ аграрно-аш-курсак политика аайынча комитединде экспертно-консультативный советтиҥ председатели Татьяна Гигель берет.\nКажы ла тергееге таҥынаҥ ајару\n—Татьяна Анатольевна, РФ-тыҥ агаш ээлеми јанынаҥ бӱгӱнги јасактар керегинде нени айдараар? База кандый јасактар керектӱ болуп јат?\n—Агаш кодексти јаратканынаҥ ала 10 јылдыҥ туркунына ого 40 тӱзедӱ эдилген. Олорло кодекске јаҥы бажалыктар, јаҥы ӱӱр тизимдер кийдирилип, агаш ээлемди ӧскӱрериниҥ тӧс ууламјыларын јасакчы кеминде аайлаштырган.\nАгаш кодекстиҥ 10 јылдыгына учурлай, Госдумада ӧткӧн парламентский угуштардыҥ туружаачылары, Агаш кодекс агашты турулталу ла кымакай тузаланары аайынча тӧс јасак деп билип, мында јетире иштейтен сурактарды темдектегендер. Бис дезе, Госдуманыҥ кийдирген јасактарыныҥ ӱлекерлерин кӧрӧрин баштап ийдис. Ол сурактар — агаш фондтыҥ јерин федерал кеминде мензинерин корыыры, государственный ла муниципал јаҥдардыҥ чыдуларын ылгаштырары, агаштарды шиҥжӱлеерин, корыырын ла орныктырарын јарандырары, онойдо ок ол сурактар бу бӧлӱкте керектердиҥ ачык болорын бийиктедериле колбулу.\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала агаштыҥ арендазыныҥ јӧптӧжӱзин тургузар тап-эрикке аукциондор электронный бӱдӱмде эдилерин јараткан федерал јасак чыду алынган. Агаш ээлемде база учурлу нормативно-правовой акт — ол «РФ-тыҥ агаш колбулар јанынаҥ тергеелерге берилген чыдуларын бӱдӱрерге РФ-тыҥ тергеелери ортодо федерал бюджеттеҥ субвенциялар ӱлештирериниҥ методиказы». Быјыл кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде аграрно-аш-курсак политиканыҥ комитеди бу комитетте агаш комплекс аайынча экспертно-консультативный советле кожо бу суракла јуун ӧткӱрген.\nОныҥ туружаачылары — Минар-бӱткенниҥ, Генеральный прокуратураныҥ, Чоттоор палатаныҥ, РФ-тыҥ 20-деҥ ажыра тергеелериниҥ, билим ле јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, Росагашээлемниҥ башкартузы — методикада айдылган ээжилер агаш ээлемниҥ ӧзӱмине камаанду сурактарды толо кӧргӱспейт деп, бирлик шӱӱлтеге келген. Кажы ла тергееге башка, таҥынаҥ ајару керек. Текши шӱӱлтеле болзо, агаштарды корулаары, корыыры ла орныктырары аайынча иштердиҥ чыгымдарыныҥ нормативтерин федерал кеминде чокымдаар керек.\nСтратегияла иштеери тӱгенбеген\n—Россия Федерацияныҥ башкарузы эмди Россия Федерацияныҥ агаш комплексин 2030 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязын белетейт. Планду ӧй ас эмес пе — јӱк 10 јыл?\n—ЭКС-тыҥ эксперттери, мен бойым да бу документти башка-башка јерлерде шӱӱжеринде кӧп турушканыс. Профессионалдардыҥ, агаш ээлемниҥ јарлу билимчилериниҥ шӱӱлтелерине тайанып, Россия Федерацияныҥ 60 тергеезиниҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ јӧмӧлтӧзиле стратегияныҥ ӱлекериниҥ бӧлӱктери аайынча шӱӱлтелер эдилген. Олор РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министрине аткарылган. Узак куучын-јӧптӧжӱлердиҥ ле баштанулардыҥ кийнинде бистиҥ шӱӱлтелер ајаруга алынып, стратегия агаш ээлем, агашпромышленный производство, тӧрӧл машиностроение ле билим иш деген тӧс бӧлӱктерле кезектей ле толтырылган.\nОндый да болзо, стратегияныҥ калганчы бӱдӱми биске јарабайт. Оныҥ учун стратегияныҥ ӱлекериле ишти улалтадыс.\nАр-бӱткенниҥ кӧмзӧзин тузаланар\n—Агашпромышленный комплекс керегинде куучындар кӧбизинде ле агашты белетеери ле оноҥ не-неме эдери керегинде ӧдӧт. Агаш ээлемде база неге ајару эдер керек? Слер агаш аразында ӧзӱмдер керегинде нени айдарыгар?\n—Россияда ар-бӱткенниҥ аш-курсак ӧзӱминиҥ кӧмзӧзи (јиилектер, мешкелер, кузуктар) байлык. Окылу јетирӱле, эҥ јарлу ӧзӱмдердиҥ тузалангадый кӧмзӧзи 7,4 млн тонна, а биологиялык кӧмзӧзи — 13,4 млн тонна. Ар-бӱткенниҥ бу байлыктары эл-јонныҥ су-кадыгына јарамыкту аш-курсак болуп, јаан јонјӱрӱмдик ле экономикалык учурлу. Jе олор онойдо ок јурттардыҥ эл-јонына кирелте экелер аргалу.\nБисте аш-курсак ӧзӱмдерди тузаланары сӱреен јабыс кеминде. Оныҥ тӧс шылтактары — ол агаш инфраструктураныҥ коомой ӧзӱми, агаш аразыныҥ ыраагы ла једерге кӱч болгоны, аҥылу заготовительный пункттар јогы, кооперацияныҥ коомой ӧзӱми, онойдо ок квалификациялу специалисттер јок болгоны.\nОныла коштой јерлик ӧзӱмдер белетееринде тап-эрик ээжилер тургузарында једикпестер бар. Агашту јерлерди арендага аларын јазадары чӱмдӱ ле узак, баалу болуп јат. Инвестициялар эдерге јилбӱ база јок, агаш ла калан јасактарда удур-тедир ээжилер бары база салтарын јетирет.\nӦзӱмдер белетеерин, не-неме эдерин ле садарын јарамыкту кемине јетирген тергеелердиҥ јакшы ченемелин шиҥдеп, тузаланар керек деп бодойдым. Онойдо ок потребкооперацияныҥ ӧзӱмин јеткилдеп, ярмаркалар тӧзӧӧчи тергеелердеҥ база ӱренер керек. Бу суракта аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ ижин бириктирери учурлу.\n—Бӱгӱнги айалга ончозына јарт: јасактардыҥ коомойы, агаш-байлыкту деген тергеелерде сырьеныҥ астаганы, агашка транспортту једери кӱч болгоны ла о. ӧ. Ондый да болзо, Слер Россияныҥ агашпромышленный комплексиниҥ келер ӧзӱмин кандый деп кӧрӧдигер?\n—Чын, калганчы 25 јылда агашпромышленный комплекс ороонныҥ экономиказында учурын јылыйткан. Агаштар кӱйет, агаштарла иштери астаган, агаш ээлемде јолдор тудулбайт, агаш корулаар ишчилердиҥ тоозы там астаган, агашпромышленный комплекстиҥ ороонныҥ ВВП-зына кирелтези 3,5 катапка астады. ЛПК-ныҥ ончого јуук бӧлӱктериниҥ рентабельнозы јабыс. Комплексти 2020 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязы сакыган турултазын бербеген. Оныҥ учун бӱгӱн профессионал ишчилердиҥ ајарузы ЛПК-ны 2030 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязына эдилет. Мен бодозом, агаш ээлем орныгар, кыска ла ӧйгӧ орныгар аргалу.\nОндый болзын деп, чокым бир чук иштер ле пландар керек, агаш аразында јолдор тудар, транспорттыҥ ла производствоныҥ инфраструктуразын эрчимдӱ ӧскӱрер керек. Бис бӧлӱктеги билимди, тӧрӧл агаш машиностроениени тыҥ орныктырар, агаш аразында иштерди эрчимделтер учурлу. Государство аргачылыктагы агаштыҥ байлыктарынаҥ јаан кирелте алар тап-эриктӱ.\n—Слер Россия Федерацияда агаштаҥ туралар тударыныҥ келер ӧйи керегинде нени сананып туругар? Бу ууламјыны јасактарла канайда јӧмӧӧр?\n—Агаштаҥ туралар тудар промышленность — ол тӧрӧл стройиндустрияны ӧскӱрериниҥ иженчилӱ ууламјызы деп бодойдым. Россияда агаш туралар тудары удаган ла јаҥжыккан ууламјы. Калганчы јылдарда ол экинчи тыныш алынат. Jе ондый да болзо, агаштаҥ туралар тудары текши строительстводо соҥдоп јат. Бистиҥ агаштаҥ туралар тудары јанынаҥ шӱӱлтелеристиҥ кӧбизи ајаруга алынганы јакшы. Быјыл тулаан айдыҥ 19-чы кӱнинде премьер-министр агаш турага кредиттер берери јанынаҥ јеҥилтелерди јараткан. 2018 јылда заводто јазалган агаш тураларды садып аларына кредиттерге субсидиялар берери јарадылган. Субсидиялар заводто јазалган тураларга суруны тыҥыдып, олорды эдерин кӧптӧдӧр учурлу.\nОнойдо ок агаш туралар тударын ӧскӱргени ороонныҥ агаш байлыктарын тузаланар, экономиканыҥ агаш туралар тударында тузаланган эп-аргаларды (стройматериалдар чыгарары, энергетика, транспорт, ЖКХ, тузаланаачыларга товарлар эдери) канча катапка кӧптӧдип, мультипликативный тузазын бийиктедер арга берер.


Озогы јаҥжыгуларды улалтканча - altaicholmon\nОзогы јаҥжыгуларды улалтканча\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Бӱгӱн мен Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан. Эпшилердиҥ биледеги, бала-барказын тазыктырарындагы, албатыныҥ јаҥжыгуларын чеберлеп ле ӧскӱрип аларындагы учуры сӱрекей јаан.\nӦткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш аймакта тӧрт муҥнаҥ кӧп ӱй улус тӧрӧлине тузалу иш бӱдӱргендер, олордыҥ эки муҥнаҥ кӧби мал ӧскӱреринде иштеген.\nӰй улустыҥ советтериниҥ ижи эҥ ле озо эпшилерди эрчимдӱ ишке, ол тоодо колхозтордыҥ, учреждениелердиҥ јондык ла политикалык керектерине тартып аларына, озочыл ченемелди, јаҥы јаҥжыгуларды таркадарына ууландырылган.\nӰй улустыҥ советтери јуундарында эл-јонды су-кадыкты корыырыныҥ, культураныҥ, садуныҥ ла бытовой јеткилдештиҥ органдары канайда јеткилдеп турганыла колбулу сурактарды элбеде шӱӱшкен, койчы-малчылардыҥ балдары јадып турган интернаттарда ӱредӱ ле тазыктыру канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирӱлерди уккандар. Малчылардыҥ тураларыныҥ ижине јаантайын ајару эткен ле болушкан.\nОл ӧйдӧ партийный ла комсомол организациялар, ӱй улустыҥ советтери, школдордыҥ ӧмӧликтери болужаачы ижин элбедип, јайгы каникулдардыҥ ӧйинде балдар карындаштарына ла сыйындарына орус тилди ӱренерине болушсын деп, бу суракты ајарузында туткан.\nВЛКСМ-ныҥ Горно-Алтайсктагы обкомы-ныҥ баштаҥкайыла ыраактагы турлуларда комсомолдордыҥ ла јииттердиҥ бригадаларын тӧзӧӧри аайынча кыймыгу башталган. Малчылардыҥ турлуларында электричество кӧрӱнип келген, улус телевизорлорды ла айыл-јурттыҥ ӧскӧ дӧ техниказын алып баштаган.\nӰй улустыҥ советтери шеф-таскадаачылардыҥ кыймыгузын элбедеринде эрчимдӱ турушкан. Бир темдек кӧргӱзейин. Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле кайралдаткан СССР-диҥ 50 јылдыгыныҥ адыла адалган колхозто ӱй улустыҥ соведин Катчыбай Калиева башкарган. Мында 233 ӱй кижидеҥ мал ӧскӱреринде 175 кижи иштеген. Олор јаш малды кичеер каруулу иште эрчимдӱ турушкан, олордыҥ ижиниҥ шылтузында колхоз јылдыҥ ла он муҥнаҥ ажыра кураандарды ла уулактарды кичееп алган.\nШеф-таскадаачылардыҥ керегин элбедеринде јаан једимдерге «Кызыл Мааны» колхозтыҥ ӱй улузыныҥ соведи (председатели Кыстай Диятова) јеткен. Укту-тӧстӱ малчылардыҥ – Абуловтордыҥ, Саблаковтордыҥ, Тадыровтордыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де мал ижинде иштеген текши ӧйи 158 јылга једип јат.\n1971 јылдаҥ ала 1973 јылга јетире Абуловтор государствого 1140 тонна эт, 150 центнер тӱк, 400 килограмм ноокы табыштырган. Укту-тӧстӱ малчылардыҥ – Коткенов-тордыҥ, Акчиновтордыҥ, Джекеновтордыҥ, Маскановтордыҥ, Махмедовтордыҥ, Абитов-тордыҥ ла кӧп ӧскӧлӧриниҥ де једимдери ыраак талаларда јарлу болгон.\nӰй улустыҥ советтери Кош-Агаш аймактыҥ ар-бӱткениниҥ айалгаларын ајаруга алып, јербойыныҥ улузына јурттарда агаш-јыраа отургузарын, маала ажын ӧскӱрерин јаҥжыктырарына болушкандар.\nКурайдыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ (председатели Мария Сухих) баштаҥкайыла эл-јон тураларыныҥ јанында чечектер, агаштар отургузып, теплицаларда согоно, огурчын, помидор ӧскӱрип баштаган.\nЧапаевтиҥ адыла адалган колхозтыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ эрчимдӱ туружаачызы Валентина Карловна Ултарикованыҥ (Кинслер) шылтузында улус теплицаларынаҥ огурчынныҥ, помидордыҥ, ӧскӧ дӧ маала ажыныҥ байлык тӱжӱмин јуунаткандар.\nЭмдиги јӱрӱм ӧскӧлӧнгӧн, ичкери алтамдар эдилген. Је ӧткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш аймакта эдилген керектер ол ӧзӱмге јаан камаанын јетирген.\nӰй улустыҥ советтери билени тыҥыдарыныҥ, оныҥ јаҥжыгуларын таркадарыныҥ сурактарына јаан ајару эткен. 1975 јыл башталып турарда, Кош-Агаш аймакта 40 эне-герой болгон, олордыҥ кажызы ла 10 ло оноҥ кӧп балдарды таскадып-чыдаткандар.\n19 эпши «Материнская слава» орденле, 800-теҥ кӧп кижи энеликтиҥ медальдарыла кайралдаткан. Кӧп балдарлу кӧп саба билелерде балдар иштеерине тазыктыруны эрте алган, јаандары кичинектерине эрте болужып баштаган.\nШак мындый айалга балдарга ӱредӱ аларына болушкан, кӧп јиит улус кийнинде аҥылу орто ло бийик ӱредӱ алган. Эмди олор билелериниҥ јаҥжыгуларын улалтып, Кош-Агаш аймактыҥ экономиказыныҥ башка-башка бӧлӱктеринде башкараачылар болуп једимдӱ иштейт.\nАк-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы јанынаҥ Кош-Агаш аймак бӱгӱн Алтай Республикада озочыл јерлердиҥ бирӱзинде турат. Мында албатыныҥ јаҥжыгуларын ла чӱм-јаҥдарын чеберлеери, билелерди јӧмӧӧри јанынаҥ кӧп иштер ӧткӱрилет.\nӰй улус јондык, партийный ла комсомол организациялар ажыра башкараачы иштерге ле депутаттарга кӧстӧлгӧн. Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле кайралдаткан СССР-диҥ 50 јылдыгыныҥ адыла адалган колхоз-тыҥ койчызы Анна Михайловна Керексибесова СССР-диҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады болгон. Аймактыҥ 111 ӱй кижизи јербойындагы советтердиҥ дупутаттарына тудулган.\nИштеги бийик једимдери учун аймакта 300 эпши башкаруныҥ кайралдарыла кайралдаткан. 1973 јылда «Кызыл Мааны» колхозтыҥ койчызы Кыдат Тебековага Социалистический Иштиҥ Геройы деп бийик ат адалган.\nЛенинниҥ ордениле койчы Джолтай Джекенова, Яманул Бидинова, Октябрьский революцияныҥ ордениле Матрена Шабуракова, Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле Јалкын Тулесова, Анна Манзырова, Езендей Тебекова, Тӧбӧлӧрдӧги ФАП-тыҥ заведующийи Мария Михайловна Асташева кайралдаткандар.\nӰй улустыҥ советтериниҥ ижиниҥ јаҥжыгулары оныҥ кийниндеги јылдарда таркадылган ла байыдылган.\n1973 јылдыҥ сыгын айыныҥ 24-чи кӱнинде Барнаул – Горно-Алтайск — Кош-Агаш, оныҥ кийнинде Кош-Агаш – Јазатыр, Кош-Агаш – Белтир деп авиарейстер ачылган.\nШак ла бу ӧйлӧрдӧ аймакта јерди сугарып, азырал белетейтен иштер башталган, темдектезе, 1975 јылда 2950 гектар јерде бирјылдык ӧлӧҥ ӧскӱрилген. «Јааш јаадырып» сугаратан одус эки ДДН-70 ле\nКИ-50 машиналарла сугарып турган кыралардыҥ кеми 17 муҥ гектарга јеткен.\nМал-аштыҥ азыралы кӧптӧгӧнинеҥ улам јурт ээлемниҥ једимдери база бийиктеген, оныҥ шылтузында билелердиҥ ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми јаранып баштаган. 1975 јылда улус акча-манатту боло берген, сберкассалардагы вклад-акча 700 муҥ салковойго кӧптӧгӧн (ол ӧйдӧги баалардыҥ кемиле).\nАлбаты-ӱредӱзинеҥ аймактыҥ бир кижизине келижип турган акчаныҥ кеми 430 салковой, су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелеринеҥ 105 салковой болгон. Аймактыҥ эл-јоны 457 телевизор, кийим јунатан 124 машина, 210 автомобиль 783 мотоцикл ле велосипед садып алган.\nРадиолиниялардыҥ ижи јаранган. Ол тушта оныҥ узуны аймакта 170 километр болгон. Койчы-малчылардыҥ 182 турлузында газту баллондор тургузылган, 36 турлуда электричество ӧткӱрилген.\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱми оҥдолгоны билелердиҥ айалгазына јакшынак камаанын јетирген, башка-башка ук-тӧстӱ улус алыжары кӧптӧгӧн, демографиялык айалга јаранган.\nКош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ мактулу керектери ле ченемели Эре-Чуйдыҥ социально – экономикалык јӱрӱминде бӱгӱн иле кӧрӱнет.\nОныҥ учун Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузына акту кӱӱнимнеҥ су-кадык, аргалу јадын-јӱрӱм, ырыс ла узак-узак эзен-амыр јылдар кӱӱнзейдим!\nАдаларыстыҥ ла энелеристиҥ, карган энелердиҥ ле таадалардыҥ иштеги једимдерин ле јондык керектерин ундыбай, Чуйдыҥ чӧлиниҥ кӧп нацияларлу албатызыныҥ јаҥжыгуларын ла культуразын чеберлезебис, кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгарыс, Кош-Агаш аймактыҥ ла Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанысты јетирерис.\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи,\n80-чи јылдарда Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ председатели


Ӧзӧгисти ойгозып, тӧзӧлгӧ берген ӱредӱчибис - altaicholmon\nӰредӱчи кижи ӱренчигиниҥ экинчи энези, јаан телекейге јол берген јарыткыш, јаҥы телкемдерле таныштыраачы, баланыҥ кылык-јаҥы, кӧрӱм-шӱӱлтелери, керек дезе текши салым-јӱрӱми де кандый болорына камаанын јетирген учурлу кижи деп кӧп катап айдылган. Бу ончо сӧстӧр Горно-Алтайск каланыҥ орто текши ӱредӱлӱ 7-чи таҥмалу школыныҥ баштапкы директоры болгон Юлия Григорьевна Сакашевага јолду келижип јат. Алтайыстыҥ кеен ӧзӧктӱ эпшизи ак-јарыктаҥ јӱре бергенинеҥ туй ла бир јыл ӧдӧ берди. Тоомјылу ӱредӱчи, оныҥ ӧткӧн јолы, ижи керегинде газедистиҥ бӱктеринде кӧп бичилген эди.\nБӱгӱнги кӱнде сӱӱген ӱредӱчизи керегинде эске алыныштарыла 7-чи таҥмалу школды божоткон оныҥ ӱренчиктери ӱлежет.\n— Юлия Григорьевна Сакашева јаҥыс ла директорыс эмес, ол онойдо ок баштапкы ла класстаҥ ала бистиҥ сӱӱген ӱредӱчибис болгон. Оныҥ ӧткӱрген «Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи» деген предмеди меге эҥ ле тыҥ јарап туратан. Оныҥ куучындаганын јилбиркеп ӱренетем. Юлия Григорьевнаны балдар да, ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлиги де тооп, баалап јӱргени билдирлӱ болгон. Ол бисти јакшы билгирлер аларынаҥ ӱзеери јайалталарыс, јилбӱлерис јанынаҥ јӧмӧгӧн.\nМениҥ де салымымда, эмди мен сценала бек колбуда иштеп турганымда бу кижиниҥ јаан камааны бар деп чотойдым. Ол директор болуп турган ӧйлӧрдӧ кӧп алтай балдардыҥ јайаан јайалталары ачылган деп айдарга јараар. Юлия Григорьевна баштаган ӱредӱчилерис бисте ол јайалтаны ӧчӱрбей, ӧскӱрген. Керек дезе, колыстаҥ јединип те, кандый бир кружокторго экелген, мекелеген, јилбиркеткен. Бодозоор до, 7-чи школды Владимир Попошев, Азулай Тадинов, Андрей Модоров, Добрыня Сатин, Арутай Адаров, Эдуард Согоноков, Михаил Кулунаков, Эрелдей Бештинов ло јӱрӱмин кеендикле колбогон ӧскӧ дӧ улус божоткон.\nӰредӱбисти божодып, школыска кайра тартылып, јаантайын айылдап, ого, ӱредӱчилериске карузып, быйанду јӱргенис база тегиндӱ эмес. Канча јылдар ӧткӧн соҥында 7-чи школ ол ло Юлия Григорьевна тушта чылап ок јакшылыкту, јылу јер болуп артат. Ондо ижине каруулу, чындык, балдарга јалакай, билгирлери, ченемели бийик ӱредӱчилер иштейт. Оныҥ да учун бойыстыҥ балдарысты бис база тӧрӧл школыбыста ӱредедис. Юлия Григорьевна биске јаҥыс ла ӱредӱчи, школдыҥ директоры эмес, ол биске нӧкӧр дӧ болгон деп айдар аргам бар.\n— 2001 јылда баштапкы класска мен Горно-Алтайсктыҥ 7-чи таҥмалу школына ӱренип баргам. Ондо ло 11-чи классты божоткончо ӱренгем. Бу ӧйгӧ ӧскӧ школго барар деп бир де санаа болбогон.\nОл тушта директор болуп Юлия Григорьевна Сакашева иштеген. Ол ок ӧйдӧ бисти «Алтай чӱм-јаҥ» деген предметле ӱреткен. Алтай школдо бу солун эмес урок деп билдирер. Је Юлия Григорьевна оны тегин эмес, аҥылу, сӱрекей јилбилӱ эдип ӧткӱретен. Оныла кожо бис алтай калыгыстыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥдарын, олор канайда табылганын, кеп-кийимисти, оныҥ учурын, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ алдынаҥ бери тудунган-кабынганын ӱренгенис.\nОл не-немени чын оҥдоп, сезип, керек дезе кату да болгон. Бир де балдарды ылгабаган, ончобысты теҥ-тай сӱӱген. Канча да јыл ӧдӱп калганда, ады-јолдорысты ундыбайтан.\nЮлия Григорьевна школдоҥ амыралтага чыгып барарда, бис класстыҥ балдарыла оныҥ айылына барып, бор-кар иштеринде болужып, айылдап турар болгоныс. Ол бисти јаантайын јалакай кӱлӱмјилӱ уткуйтан.\nБойым јаанап, университетти божодып, Горно-Алтайскта иштеп баштайла, сӱӱген ӱредӱчимниҥ айылыныҥ јанынаҥ кӧп катап ӧдӧр болгом. Оныҥ балконы шак ла мениҥ јолыма чыгатан. Јылу кӱнде Юлия Григорьевна ондо турар, экӱ јаантайын јакшылажып, куучындажып туратаныс. «Акыр, бир кӱн айылдап барар» деп сананып ла тургам. Ондый санаа келерде ле, барар керек болгон…\nЭмди ол тураныҥ јанынаҥ ӧдӱп јадала, ӱренгенимле Юлия Григорьевнаныҥ балконына кӧрӱп, санаамда оныла јакшылажып саладым…\n— Мен 7-чи школдо 1994 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире ӱренгем. Ол ӧйдиҥ туркунына бисте директор болуп Юлия Григорьевна Сакашева иштеген. Ол сӱрекей некелтелӱ, ижине каруулу, кылыгы кату кижи болгон. Је ол ок ӧйдӧ Юлия Григорьевна сӱрекей јалакай, буурзак, кажы ла балага ајарулу болгоныла аҥыланган. Кандый бир учуралда алаҥзып турзаҥ, ол сӱмелӱ сӧзиле, јӧбиле болужып, кижини ичкери јӱткидип ийетен.\nЮлия Григорьевна мениҥ карган энемле ӱӱре-јелелер болгон. Ӱзеери бис айылдаштар болгоныс. Јолыкканда, јаантайын јылу уткуп, бар-јогымды, керектеримди сурап, куучындажатан. Ол меге јӱк ле школдыҥ директоры эмес, је онойдо ок кару, јуук кижи болгон…\n— 7-чи школго мен 7-чи класста ӱренип келгем. 1999 јылда школды божоткон бистиҥ эки класс оныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала баштапкы выпускы болгоныс. «Горно-Алтайск-та баштапкы национальный, алтай тилин, албатыныҥ чӱм-јаҥын, культуразын ӱредип јаткан баштапкы школдыҥ баштапкы выпускы» деп, биске јаантайын јаан ајару, некелтелер ле ижемји болотон. Кийнисте келип јаткан балдар бистеҥ тем алар деген каруулу молју салылган.\nМен бу школдӧӧн баштап ла ӱренип келеримде, ондо аҥылу алтай дресс-код болгоны санаама кирет: кыс балдардыҥ кийими кыйалтазы јогынаҥ алтай јакалу, јеҥи уштуктарлу, уулчактарда база алтай кеп-кийимниҥ танылу та кандый да эдими болгон. Јаан байрамдар тужында кызычактар чачтарыска шаҥкылар тагып туратаныс.\nШколдо алтай байрамдар: Јылгайак, Чага байрам, сӧӧктӧрдиҥ байрамы ла ӧскӧзи де ӧткӱрилетен. Бис ого јараш кеп-кийим кӧктӧп кийип, башка-башка кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружатаныс.\n«Алтай чӱм-јаҥ» деп урок мениҥ эҥ сӱӱген ле сакыган урогым болгон. Ол урокты Юлия Григорьевна алтай балдар бойыныҥ тилин, албатыныҥ јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын билип, улалтып апарзын деген амадула школдыҥ программазына окылу кийдирген. Бу уроктордо биске, ӱренчиктерге, «Алтайым», «чӱм-јаҥдарыс», «тӧрӧл тилим» дегенин недеҥ де бийик баалап јӱрер «ӱрен салылган» деп айдарга јараар. Бис ол уроктордо алган билгирлерисле текши јӱрӱмисте эмди де кӱнӱҥ ле тузаланадыс.\n9-чы класста болорымда, анчада ла алтай чӱм-јаҥдарла јилбиркегенимди кӧрӱп, Юлия Григорьевна мени НОУ-да туружарга баштандырган. Ого баштадып бичиген билим ижим «Алты ӱйелӱ алтын чакы» деп адалган эди. Оныла каланыҥ олимпиадазында јеҥӱлӱ туружып, кийнинде республикан бӧлӱкте де турушкам. Ол јыл бистиҥ балдар НОУ-ларда баштапкы катап турушкан. Једимдерис текши школго јаан сӱӱнчи, байрамдый болгон. Юлия Григорьевна ла ӱредӱчилерис ижисти бийик баалап, билим кычырыштарда турушкандарга јаан ајару эдип, мактаган. Школдо кажы ла ӱренчиктиҥ једимине сӱӱнип, оны кӧдӱриҥилӱ линейкаларда темдектейтен јакшынак јаҥжыгу болгон. Онойып Юлия Григорьевна балдардыҥ кӱӱн-санаазын бийик кӧдӱретен. Оноҥ арыгы јолын ачып, кӧндӱктирип, јӧмӧжип болужатан. Текши ӱренчиктердиҥ ӧзӧк-буурына «бис ончобыс калада алтай албатыныҥ сок јаҥыс школыныҥ, айдарда, калыгыстыҥ да јӱзи» деп оҥдомолды саларга кичеенген.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторы сӱрекей јилбилӱ, «тирӱ» ӧдӱп туратан. Текши таскамал да аайынча ӱредӱчилерис бисти «алтай улус кемзинчек, аайлу-башту болор», «оныҥ учун кыстарга тыҥ будунарга јарабас» деп ӱредетен. Анчада ла јаан класстарда јаранар кӱӱнис келип те турган болзо, «Юлия Григорьевна арбанар» деп, токтодынып туратаныс. Эмди сананза, ол до шӱӱлтеде бойыныҥ укаазы, биске тузалузы болгон.\nМен ГАГУ-да филология факультеттиҥ алтай бӧлӱгин божотком. Канча јылдар ӧткӧн кийнинде бойымныҥ јолымды табып, ӱлекерлерле иштеп, Пазырыктаҥ табылган ла эмди Санкт-Петербургта Эрмитажта тудулган кебисти орныктырган эдибис. Бу иштиҥ уч-турултазы аайынча 2018 јылда таныштыру-туштажуга Юлия Григорьевна келип, јылу сӧстӧрин, оморкогонын айдып, келер јолдорыска алкаганы меге сӱрекей јаан сӱӱнчи, учурлу болгон.\nОл тушта Юлия Григорьевна меге «бу ижиҥди таштаба, оноҥ ары улалтып, Пазырыктыҥ бу кебизи, эткен ижиҥ керегинде бичик чыгар» деп јакыган, кӱӱнземелин айткан.\nЭрмитажта јаткан Пазырыктыҥ эдимдерин тудуп кӧргӧн улус — ол Валерий Иванович Чаптынов ло Иван Итулович Белеков. Туку канча чактар кайра эдилген эдимдерди, тере-кийистерди тудары олордыҥ кийнинде јӱк ле оны орныктырарга турган биске јарадылган. «Айдарда, ол слерге кандый јаан аҥылу арга берилген, кандый баалу билгирлер слер алганар, оны тӧкпӧй-чачпай, кепке базып чыгарып салар керек» — деп, ӱредӱчим јакыган.\nОл бистиҥ калганчы куучыныс болгон. Сӱӱген ӱредӱчим кенейте јада каларда, коркышту карыгып кунукканыс. Оныҥ айтканын эмди кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек. Ижис улалып, керектӱ материалдар јуулып ла јат…\nЭмди дезе «Алтай чӱм-јаҥ» деген урок ӱредӱлӱ программадаҥ чыгарылганын јастыра деп кӧрӧдим. Нениҥ учун дезе балдарыс тилин де ундып барат, культуразын, чӱм-јаҥдарын да јазап билбес. Ол урокты орныктырган болзо, балдарга сӱрекей тузалу ла јилбилӱ болор эди деп сананадым. Балдарды оогоштоҥ ала ӱретсе, ол бастыра јӱрӱмине санаазында артып калар ине. Бойым ол уроктордо алган билгирлеримле эмдиге јетире тузаланып јадым, ол меге текши тӧзӧлгӧ берген.\nЮлия Григорьевна ол ок ӧйдӧ сӱрекей некелтелӱ кижи болгон. Школго кирип келген кажы ла кижиле јакшылажар, алтайлап куучындажар, алтай кебин кийер, чӱм-јаҥдардаҥ тудунар деп бисти ӱреткен.\nОндый ӱредӱчилер болгон учун, эмди тӧрӧл школыбыска кирип келзем, меге јылу, јакшы санаалар, эске алыныштар эбелет…\nШколдо кыптарыс тапчы, јаан спортзал да јок, линейка тужында чичке коридордо бой-бойыска јапшынып калган туратаныс. Оноҥ ол ӧйдӧ «јаанап келзес, тӧрӧл школыска јаҥы јаан тура тударга болужарыс» деп амадайтаныс. Эмди канча јылдар ӧткӧн кийнинде ороонныҥ президенти бистиҥ школго јаҥы тура тудар сӧзин берди. Юлия Григорьевна бу јакшынак солунды бир эмеш ле сакып болбой, ак-јарыктаҥ јӱре бергени карыкчалду.\nБу кижи, чындап та, калада алтай школ болзын, оныҥ ӱренчиктери, ӱредӱчилери тергееде тоомјылу јерде турзын, бийик ажулар ашсын, једимдерге јетсин деп бастыра ийде-кӱчин берген. Оныҥ учун јаҥы школ тудулза, оны Юлия Григорьевна Сакашеваныҥ адыла адаган болзо, ол сӱрекей чын болор эди деп бодойдым.


31.05.2021 - altaicholmon\nКару карындажысты јоктоп…\nБу јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 23-чи кӱнинде бистиҥ сӱӱген кару карындажыбыс Чейнин Сергей Кимовичтиҥ 60 јажы толор эди. Је алтай улустыҥ айдыжыла, јеткер јеҥ алдында, конок кондыртпас, салым сакытпас, кенейте ле 54 јаштуда айлу-кӱндӱ Алтайынаҥ ыраап барды.\nАдарудый иштеҥкей болзобыс…\nЈылу кӱндер, оройтып та болзо, Алтайыска једип келди. Бир тоолу кӱн мынаҥ озо, кӱӱк айдыҥ соок 20-зинчи кӱни тужында, ченемелдӱ адаручы, јайалталу журналист, телекейлик учурлу экогастрономический ассоциацияныҥ Алтай Республикадагы турчызы Григорий КУДРЯШОВТЫҤ кыштузында бистиҥ тергеениҥ адаручылары бойлорыныҥ байрамына јуулгандар.\nАпшыйактуда мемориал-музей јазалат\n—Мында грушалар качан болор?\nЈолдордо јеткер болдыртпазы шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јолдордо јеткер болдыртпазын јеткилдеери аайынча башкаруныҥ камызыныҥ јуунын ӧткӱрген.\nБалдардыҥ амыражы ла јурт ээлемниҥ сурактары\nКӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкинниҥ башкартузыла Башкаруныҥ чазы ӧтти.\nКоординационный јуунныҥ турчыларыныҥ јууны\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаантайын иштеер координационный јуунныҥ туружаачыларыныҥ јуунын ӧткӱрген.\nЭҥ јаан байлыгыс — балдар\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде кӧп ороондор Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнин темдектейт.\nÖй лö сöс\nПоэт Борис Укачинниҥ (1936-2003) чыкканынаҥ ала 85 jылдыгына учурлалган тизÿ ÿлгерлер\nӰч тӱжисте jок ырыс келижип, Москва, Санкт-Петербург калалар јаар jоруктап јӱрдис. Јӱрӱмниҥ эҥ ырысту бу кӱндериле ӱлежер амадула тӧрӧл газетке бичип отурым. Jол-jорыгыс «Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес» деп адалып, Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган.