Ирбисти истеп... - altaicholmon\nСайлӱгемдеги национальный парктыҥ шиҥжӱчилери ирбистиҥ ле кырдыҥ текезиниҥ тоозын чотко аларга, кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 14-чи кӱнине јетире экспедицияда болгон. Олорло кожо Парижтиҥ политехнический шиҥжӱлердиҥ UPMC, Seiences Po институдыныҥ студенти Майлис МУЛИН болгон. Бу кӱндерде ол «АЧ-ныҥ» редакциязына келип, куучын-эрмек ӧткӱрген.\nМайлис Мулин кичинек сынду, арык, орус бӱдӱштӱ, француз укту јараш, јиит кыс. Баштап кӧрзӧҥ, школдыҥ ла балазы деп кӧрӧриҥ. Ого 22 ле јаш. Майлис эмди Парижте бежинчи јыл «науканыҥ гранидин кемирет». Ӱредӱзинде ондо эки ууламјы: 1. «Јер керегинде билим, климаттыҥ физиказы, атмосфера». 2. «Экология. Ар-бӱткенди корыыр политика». Эмди ол билим ле социальный билимдер јанынаҥ Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде ӱч јылдыҥ ӱредӱзин ӧдӧт. Учында эки диплом алар — билимге лицензия ла билимниҥ бакалавры. Мынаҥ озо ол Австралияда болгон. Майлистиҥ айтканыла, ол кӧп балдарлу биледе ӧскӧн: ӱч сыйны ла эки карындажы бар.\n—Слерде мындый кӧп балдарлу билелер база бар ба? — деп сураарымда, Францияда бистий билелер тоолу ла деп каруузын јандырды. Оныҥ чыккан-ӧскӧн јери Тӱндӱк Нормандия. Энези Сисиль — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, адазы Эрик — инженер. Стажировка ӧдӧргӧ, Майлис бистиҥ ороонды талдап алган. Нениҥ учун дезе Арасейдиҥ јери јаан, элбек, ар-бӱткениниҥ климатический зоналары кӧп деп айты. Баштап Майлис Арктика барарга сананган, оноҥ Амурда тигрлерди шиҥдеерге, је адакыда Алтай-Саяндагы кырларды талдап алган. Москвага Майлис кочкор айдыҥ 11-чи кӱнинде келген.\nБери келерге, ол WWF-тиҥ (Јерлик тындулардыҥ телекейлик фондына) Арасей бӧлӱгине баштанган. Оноҥ Новосибирсктиҥ билимчилериле таныжып, Алтайга келер деп тыҥ сананган. Ӱч јылга Мулин орус тилге таскаган. Онойдо ок ол английский, испанский, немецкий тилдерди билер. Је орус тил келегей тилдӱ француз кыска кӱч ле келишкен, је ондый да болзо, ол јакшы орустап турган деп айдарга јараар.\nЭкспедиция ӱч бӧлӱкке бӧлӱлген. Сайлӱгемниҥ паркынаҥ (Аркыт, Сайлӱгем кластерлер) ӧскӧ, Курайдыҥ ла Тӱштӱк-Чуйдыҥ кырларыныҥ бел-аркалары база шиҥделди. Ишмекчи группаларда Кош-Агаш аймактыҥ ирбисти корулап турган улузы база турушты. Ирбистерди тоолоор ишти WWF-тиҥ Алтай-Саяндагы бӧлӱги 2015 јылдаҥ бери башкарат, акча-манатла «Мир Вокруг Тебя» фонд ло SiberianWellness корпорация болужып јӧмӧйт. Экспедицияныҥ туружаачылары 3500 километр јерди кӧлӱктӱ, 300-ке јуук километрди аттарлу, 300 километрге јуук јерди јойу ӧттилер. 27 автоматический камераларды кӧрдилер, јаҥыдаҥ 15 камераны тургустылар. 34600-теҥ ажыра кадрларды шиҥдедилер, оныҥ 313-де ирбистиҥ фотолоры, 20 видео болгон.\nЈайы-кыжы чечектеп јадар Франциядаҥ келген ӧктӧм јӱректӱ, билимге алдырган кыска јеҥил эмес болгон. Ол бого келеле, колбаса да јип ӱрендим деди, онойдо ок соок болордо, кабак аракы да ичтим деп айтты. Је јер-алтайдыҥ јаражы, кайкалду аҥ-куштар ончо шыраны ӧчӱрип, јаҥыс ла јӱрегинде сӱӱнчилӱ туштажулар артырып салган.\n—Бисте, Францияда, эҥ ле соок болзо, минус бир болот. Мен кочкор айда Кош-Агашка барарымда, анда коркышту соок болгон. Андый јаан карды мен јӱрӱмимде баштапкы катап кӧргӧм. Јазатырдаҥ ары бис аттарлу бардыс. Чындап, атка мен база баштапкы катап мингем. Эҥ ле коркыштузы — ол килеҥ тошторды ӧдӧри болгон. Кезикте аттар тайкылып, јыгылып та турды. Је мениҥ адым капшуун-чыйрак болгон. Бис кӱскӱдий тошторды кӧнӱ ӧдӧ бергенис — деп, Майлис айтты. Экспедицияга Майлис Мулин Сайлӱгемниҥ нацпаркыныҥ билимчилери Алексей Кужлековло, Денис Гуляевле кожо барган. Онойдо ок Москвадаҥ документальный кино согуп турган группа болгон. «Ӱзези јакшы болзо, эзенде бу киноны кӧргӱзер» — деп, Майлис чокымдады.\nШиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, экспедиция бу јылда кӱч айалгада ӧткӧн. Јылу, јаан карлу кыш фототузактарга чыгар јолдорды туйуктаган. Кардыҥ кӧртиги, јылым-кайыр тоштор кажы ла камерага једер јолды казырландырып салган. Је ондый да болзо, јаан иш ӧткӱрилген. Генетический шиҥжӱ-анализтер NextGIS Collector деп мобильный приложениениҥ болужыла капшай эдилген.\nСайлӱгемдеги парктыҥ билимчилери экспедиция тушта јербойында 21 ирбис бар болгонын чокымдаган, олордыҥ он бежи јоон ирбистер, алтузы балдары. Арасей ичинде ирбистиҥ Аргуттагы группировказы эмдиге ле бийик статузын јылыйтпайт: мында 10 киске. Ӱч оогош кизек Юта деп атту ирбистиҥ балдары. Билимчилер олордыҥ адазы Сӱӱнчи деген ирбис деп чокымдагандар. Онойдо ок Аргуттагы группировкага база бир ирбис кожулган, оныҥ сӱри камераларга баштапкы катап базылган.\n— Бу јол-јорык тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде башталган. Бел-Ажунаҥ Чуйдыҥ чӧлине тӱжӱп келеристе, кар јетире ле кайылып, тайызып калтыр. Бу јол Кош-Агаштаҥ ыраак эмес кырларда болдыс. Эртен тура бис фотожурналист Наталья Судецти бойыска кожып алдыс. Чаган-Бургузыныҥ визит-центринде тӱнеп турдыс. Бис Сайлӱгемниҥ, Тӱштӱк Чуйдыҥ ла Курайдыҥ кырларыныҥ бел-арказында иштендис. Мында кырлардыҥ кӧп сабазы тас. Бу мындый аҥылу јер бистиҥ Францияда јок, бисте киске бӱдӱмдӱ тындулардаҥ эҥ ле јааны шӱлӱзин — деп Майлис айтты.\nШиҥжӱчи кыстыҥ куучыныла, эҥ ле кӧп аҥ-кушты олор бу «јылаҥаш» кырларда кӧрдилер — јуҥмаларды, јердиҥ текелерин ле эчкилерин. «Кезикте мен бу аҥдарды эҥ ле озо кӧрӱп ийеле, айдып турган болгом — деп, куучынын кӧндӱктирип, Майлис тыныш алынбай айдат. — Куштарды кӧп кӧрдим, ол тоодо: улар, сымдалар, онойдо ок кееркемјилӱ тӱлкӱлер, койондор, тоҥкоктор, ӧркӧлӧр, јалмандар ла оноҥ до башка тындулар. Је эҥ ле кайкамчыгы — бис ирбиске туштаганыс. Мен эмдиге ле кайкап јадым: канайып биске ол туштаган, бис кандый кежиктӱ улус».\n—Баштапкы кӱнде бис ӱч јара бӧлинген болгоныс. Мен Денисле кожо экинчи маршрутла баргам. Ол Монголияныҥ кыйузыныҥ јанында болгон. Тургузылган фототузактардаҥ бир де ирбистиҥ сӱрин кӧрбӧдис. Качан бис кере тӱжине базала, Саржыматыга келип, ончо группалар јуулып, кӧлӱктерге отурарга белен болорыста, јакшы темдек болды. Ол тушта кызыл кӱн ажып јаткан болгон. Кенетийин бис саҥ башка кыйгы-табыш уктыс. Бу не? Ирбис! Оноҥ база ла катап табыш. Ол тижи ирбис ӱӱрге кирерге табыштанып турган эмтир. Бу мындый ырысту учурал канча јыл иштеген улуста да јӱрӱминде бир ле катап болот. Бу тӱӱкиликтиҥ эҥ јаркынду кӱни деп, мен сӱӱндим. Эртенгизинде бис ол табыш угулган јер јаар рацияларлу ууланып бастыс. Рация ажыра катап ла ол кыйгылар угулды. Кырдыҥ бажына чыгып келеле, бис ирбистердиҥ изин табып алдыс. Бистиҥ кырды ӧрӧ чыгып отурганысты олор сезип ийген. Ӱчинчи кӱнде бис чоокыр кискелерге јаба једип келгенисти мен сеспедим. Оныҥ учун соок салкынга чыдажып болбой, тӧмӧндӧй бастым. Бу ок ӧйдо Денис ирбисти фотого јууктаҥ согып алтыр. Ол кӱн мен ол эжер ирбистерди ыраагынаҥ ла кӧрдим. Оноҥ бис фототузактарды ачып, ирбистиҥ билезиниҥ олордо базылган сӱрин лаптап кӧрдис. Кырларды эбире базып, мен бу Алтайда кӧп корумдар кӧрдим. Јебрен улустыҥ таштарга бичиген петроглифтериле база таныштым — деп, ол куучындаган.\n—Ол кандык айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала башталган. Сайлӱгемниҥ бел-арказында — ӱч, Тӱштӱк Чуйда — јети, ол тоодо Хан деп чололу ирбис, тижизи ле ӱч балазыла болды. Онойдо ок билимчилер Т ла Т1 деп темдектелген эки јаҥы ирбисти аҥыладылар. Олор Тара деп ирбистиҥ балдары болгодый деп, шиҥжӱчилер айткан. Курайдыҥ сыныныҥ бел-арказында бир ле ирбис. Былтыр тогус тынду болгон.\nБу јол Аркыттагы јердиҥ текелериниҥ чокым чодын алып болбоды. Кӧслӧ тоолоорго кӱнниҥ аайы качалаҥын јетирген. Оноҥ озо тоолоордо, 3500 тын теке болгон. Онойдо ок бӧрӱлер кӧптӧгӧни чочыдулу болды. Текениҥ, тооргыныҥ, эликтердиҥ сектери јер сайын јаттылар. Ончо Арасейде текелердиҥ, јуҥмалардыҥ, ирбистердиҥ чокым тоозы кӱӱк айда јарт болор. Мындый ок шиҥжӱ иш Тывада, Бурят јеринде база ӧтти.\nМен тулаан айдаҥ бери кырлардаҥ бир де тӱшпеген болгом, оныҥ учун экинчи ле ӱчинчи экспедициялар меге бир ле узу-ун иш болды. Бу ӧйгӧ мен бийик тепсеҥдерге ӱренижип, бажым да оорыбай, чылабай да бардым. Јерлик аҥдардыҥ кандыйын ла кӧрӱп, бойымды ар-бӱткенниҥ база бир балазы деп бодоп турдым. Калганчы экспедиция тушта кӧп сабазында биске јаҥыс ла ирбистердиҥ истерин шиҥдеерге келишкен. Бис кӧп јаҥы камералар тургустыс. Текелерге, јуҥмаларга кӧп учурадым, кандый ла аҥдардыҥ ла куштардыҥ ойынын, олордыҥ јӱрӱмин кӧрӱп, мен эмди Франция барзам, кӧп саба ижимди ар-бӱткенди корулаарына учурлаарым — деп, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле француз кыс ӱлешти.\nЭмди Майлис Мулинниҥ визазыныҥ ӧйин чӧйип ийзе, база бир экспедицияга барар сагышту отуры. Тургуза ӧйдо ол Улалуда Таракай деп јурукчыныҥ айлында, картошка отургызарга болуштым деп куучындады.\nЭмилчи САНИНА белетеген


Jаҥныҥ ла банктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи - altaicholmon\nJаҥныҥ ла банктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи\nБӱгӱнги кызалаҥду ӧйдӧ јербойыныҥ башкарузы ла акча-манат јанынаҥ иштеп турган учреждениелер ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ учуры сӱрекей јаан.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузы ла Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱги ортодо ипотека аайынча кредит берер тушта јеҥилтелер эдери керегинде јӧптӧжӱ тургузылганыныҥ амадузы шак мында.\nБу документке колдорын салган улус — Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р.Пальталлер ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ управляющийи М.Волков.\nJӧптӧжӱниҥ амадузы—эл-јонды јадар јерле јеткилдеери аайынча государство ӧткӱрип турган политикага јӧмӧлтӧ јетирери ле арга-чыдалды бу ууламјыда бириктирери. Темдектезе, бир кезек улуска ипотека 9 проценттӱ берилер.\nОндый улустыҥ тоозына Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачылары, блокада тужында Ленинградта јаткан улус, 1941 јылдаҥ ала 1945 јылга јетире ӧткӧн јууларда корогон ветерандардыҥ билелериниҥ улузы, корулатан промышленностьтыҥ объекттеринде иштеген улус ла ӧскӧлӧри де.


АК-КААН ЛА КӰБӰРАК-КААН - Алтай баатырлар\nГлавная страницаПубликацииНациональная литератураАлтай баатырларАК-КААН ЛА КӰБӰРАК-КААН\nАК-КААН ЛА КӰБӰРАК-КААН\nОзо, озо чакта,\nОзогызыныҥ бери jанда,\nЭмдизияиҥ ары jанда\nЭмеениле jуртап jаттыр.\nАзыраган бала jок болтыр.\n«Ээ, карган эмееним!\nАк-боро адыма минбееним\nАйдары jок удап калды.\nАлтын öргöни эбире маҥтатпааным\nАлтан jылдаҥ ажып калды.\nАк-боро адыма минип,\nАк öргöни эбире\nЧабар кÿÿним бар,\nЭл-калыгымды кöрöр кÿÿним бар.\nАк тайгамныҥ бажына\nЧыгар кÿÿним бар» – деп,\nАк-Каан апшыйак айдала,\nКарс этире каткырганда,\nКара таштар jарыл турат,\nКурс этире каткырганда,\nКÿреҥ кайа jемирил турат.\nАлтын бршд-öҥ чыга конды,\nСыбыскызын ала койды.\nБир катап тартканда,\nАгаштар бажы биригип турат,\nЭкинчи катап тартканда,\nЭки тууныҥ ээлери\nӰн алыжып турат,\nӰчинчи катап тартканда,\nАк-боро ады киштеп ийет.\nАк тайганыҥ бажында\nАк булут деп кöргöни\nАк-боро ады эмтир.\nАлты тууны ажыра\nАла-jеле базып jÿртир.\nАй кулагынаҥ тудуп алат-\n«Кайран эр-jине адым – дейт, –\nСÿттÿ кöлдиҥ jанына jÿрÿп,\nСуу jакшызын ичиптириҥ.\nСÿÿрÿ тайга бажына jÿрÿп,\nÖлöҥ jакшызын отоптырыҥ.\nТынданбас бойыҥ тындантырыҥ,\nБел балык чылап,\nМинген адын мактап турат,\nАлдына барып ардактайт,\nКийнине базып кееркелейт.\nАлтын тÿгин сыймап турат.\nАла токумын jайа салат,\nКÿмÿш ээрин арта салат.\nТогус куйушкан сукты,\nАлты колоҥ тартты.\nАдар огын салынып алды,\nАк-боро адына мине сокты,\nӰзеҥизин теҥдей тебип,\nАлтын öргöзин болгожын\nАйландыра чаап келди.\nЭриккенин jазып алды,\nЭл-калыгын кöрÿп келди.\nАнаҥ ары мантадып,\nАк тайгазына чыга берди.\nТогузон кийик адып турат.\nСегизен кийик адып турат.\nАҥныҥ болзо jаражын\nТалдап адып алды,\nЭттиҥ болзо семизин\nТалдап кезип алды.\nАк кайышка тизе тартып,\nКулак тöзине jетире\nАртып албай кайтты.\nАк тайгазы бажынаҥ\nЭлес эдип тÿжÿп келди,\nАлтын öргöзине jедип келди.\nАк-боро адын ат буулайтан\nАлтын чакыга буулап ийди.\nАдыныҥ ээрин албады.\nАнаҥ лаптап тыҥдап турза,\nАлтын öргö ичинде\nJаш баланыҥ ыйы угулды.\nМыны уккан Ак-Каан\nJÿгÿргенче ÿйге кирди.\nJаҥы чыккан баланы\nАла койорго тап этти.\nМыны кöргöн эмеени\nАайы jок калактап ийди:\n«О-ой, о-ой, карыган чагыҥда\nАл сагыжыҥ аза берди бе?\nИзип, терлеп калган бойыҥ J\nаш баланы не каптыҥ?»\nJаткан капкыны ала койып,\nАк-Каанныҥ ак бажына\nШак берии ийбей кайтты.\nАк-Каанныҥ ал jÿреги\nСене бербей эмди кайтты.\nАйлынаҥ ол чыга конды,\nТемир узына jÿгÿрип барды,\nТемир кабай соктырып алды.\nОноҥ ойто кирип келзе,\nЧыккан уулы баатыр эмтир,\nJайбак айактый кöстÿ эмтир,\nJарды jалбак кезер эмтир.\nУул чыкканына сÿÿнип,\nКарый берген Ак-Каан\n«Аткан аҥдарды сойыгар – деди,\nЭттиҥ jакшызын меге беригер,\nКарььjодозын бойыгар алыгар».\nАк-Каан карган апшыйак\nАштыҥ болзо jакшызын салат,\nАракыныҥ болзо ачузын урат,\nКарыыр чакта бала тапкан\nКуртыйагын** мактап турат,\nАш jакшызын ого салат,\nАраjан татузын ого урат,\nБойы дезе сÿÿнип айдат:\n«Э-э, кайран куртыйагым!\nБала дезе бала таптыҥ!\nЭр кемине jедер болзо,\nЭр дезеҥ эр болор,\nАлып дезеҥ алып болор,\nКулÿк дезеҥ кÿлÿк болор,\nБистиҥ jуртыбыс ÿзÿлбес эмтир».\nАштыҥ болзо jакшызын jийле,\nАраjан-короjон ачузын ичеле,\nАрыбас бойы арый бертир,\nУктабас бойы уктай бертир.\nОйгонып келеле, кöрöр болзо,\nБир кÿн уйуктадым дезе,\nБир jыл öдÿп калган,\nЭки кÿн уйуктадым дезе,\nЭки jыл öдÿп калган.\nTaп этире туруп келзе,\nКÿбÿр-Каан клееткен болуптыр.\nОныҥ уулы Кара-Кол\nJуулу-чакту клееткен эмтир.\n«Jамызы jаан jайзаҥдарым!\nJаткан мениҥ jуртымды\nКÿбÿр-Каан уулыла кожо\nJуулап келип jаткан эмтир.\nJуулажар кÿчис jедер бе?» – деп,\nАк-Каан сурап турды-\n«Jуулажар арга бары-jогын\nБис кайдаҥ оҥдойтоныс? – деп,\nКалык-jоны айдыжат. –\nКаан-бийибис бойы билгей.\nИйде-кÿч сенде туру.\nКӱрс этире кÿрешкенде,\nJыгар эбиҥ сенде туру.\nКырыжары бисте туру.\nJуулажар дезеҥ – бойыҥ бил,\nJуулашпас дезеҥ – бойыҥ бил».\nМыны угуп ийген\nКабортозын jуда салды.\nТалортозын jуда салды.\nАк-Каан апшыйак болзо,\nJаш балазын jажырар деп,\nСананып албай кайтты.\nТогузон кат ороп ийди.\nАры базып, ары jанын кöрди,\nБери базып, бери jанын кöрди.\n«Ак маҥдайыҥ, алып бÿдÿжиҥ\nКöрÿнет, балам, – деди, –\nАкпас теҥиске кирип öс,\nКайран уулым», – деди.\nАкпас теҥис талортозына\nУулчагын таштап ийди.\nАзыраар аргам jок болды.\nСуу ээзин сурап турум:\nÖрöкöн, баламды азырап салыгар – деди. –\nОдус jылдыҥ бажында\nJер сыртына чыгарыҥ, балам», – деп,\nИлби-тармыла тармыдап салды.\nЭмчектериниҥ сÿдин саайла,\nБир борбуйга уруп салды.\nБир курут jазап койды.\nАлтын öргöниҥ алдына\nЧой кайырчакка сугуп салды.\nКÿбÿр-Каан jеде конды.\nАлып кÿчиҥ бар болзо,\nКабышса да кайтсын, Ак-Каан,\nКÿлÿк кÿчиҥ бар болзо,\nКÿрежели, Ак-Каан!» – деп,\nОныҥ кÿзÿрт ÿнинеҥ\nБагына берген турбай кайтты.\nМыны кöргöн Кÿбÿр-Каан\nАҥтара бербей канайтты.\nОчокторын оҥооры салды,\nТалкан кÿлин соодып салды.\nТайгада турган малын\nТайгага кыстап туттырат,\nСууда турган малын\nСууга кыстап туттырат.\nКолына эмди алган турды.\nМал тоолооры мал тоолойт,\nКижи тоолооры кижи тоолойт.\nБарчан** тоолоп келерде,\nБир карган апшыйак jетпейт,\nБир карган куртыйак jетпейт.\nКижи тоолоочы улустар\nТоого jетпес апшыйакты,\nТоого jетпес куртыйакты\nКÿбÿр-Каанга айдар ба,\nАйса айтпай jажырар ба? – деп\nОртозында шÿÿжип турат.\nБир тастаракай айда салды:\n«Аны айдып кайдатан?\nКÿбÿр-Каанда улус ас па?\nБойыбысты ла бедредер,\nТапкыла деп кинчектеер».\nАк-Каанныҥ камык малын\nТоолоп, öҥдöп келерде,\nЭки эчки jетпес болды.\nЭки эчки jетпезин\nКаан-бийге айдар ба,\nАйса jажырып салар ба? – деп\nШÿÿшкен, сананган турат.\nМында турган бир кул\nАйда салбай канайтты:\nКÿбÿр-Каанда мал ас па?\nАны айдып ийзебис,\nКизиреп бисти кинчектеер».\nАк-Каанныҥ карганадый ак малын\nАйдап эмди браатканда,\nАлдындаазы öлöҥ отоп барат,\nКийиндеези тобрак jалап барат.\n(Биске айдарга jеҥил болды,\nОлорго барарга кÿч болды).\nАнаҥ ары барып jадала,\nШиҥдеп кöрÿп турар болзо,\nЭбире jоктоп келер болзо,\nЧоокыр атту Шолтой баатыр\nЧоокыр адыла jок болды,\nJети башту Jелбеген\nБаза jылыйып калган эмтир.\n«Эмди мыны канайдар?\nКаан-бийге айдар ба?\nАйса jажырып салар ба? – дежип,\nКÿбÿр-Каанныҥ мал башкарар,\nJон башкарар улузы\nСанааркашкан jолдо турат.\nJе мында турган бир тастаракай\n«Чоокыр атту Шолтойдыҥ,\nJети башту Jелбегенниҥ\nJылыйыи, кайылып калганын\nБудысты кезип, бажыска салар,\nБажысты кезип, будыска салар.\nАйтпазабыс артык болор».\nМал айдаган улус\nКапшай ичкери барар эмес.\nКанча туулар ажып турган,\nКанча суулар кечип турган.\nБеш конок бардыс дезе,\nБеш jылга барган эмтир.\nJети конок бардыс дезе,\nJети jылга барган эмтир.\nАраай барганын билбедилер,\nТÿрген барганын сеспедилер.\nÖдÿп барган jерлери\nКара тобрак артып калат.\nКара кыртыш сойыл калат.\nАйлы-jуртына jедип келдилер.\nМал турар jерлерге\nАк малды тургустылар,\nJон турар jерлерге\nАк-Каанды ÿйиле кожо\nАлбаты ортодо артыр салды.\nАзык jокто азып jÿрген,\nТок тойудаҥ тозуп jÿрген\nАк сагалду апшыйактыҥ,\nАрсыл тиштÿ куртыйактыҥ\nJадар jери jок болды.\nОрды да jок эмтир.\nАзып jÿрген карганактар\nБир кичинек айылга кирдилер.\nАпшыйагы ойто чыгып келзе,\nЭжикте эки эчки jÿрди.\nАпшыйак айдары jок сÿÿнип,\nЭки эчкини тудуп алды.\nЭки карган мынаҥ ары\nЭки эчкиниҥ сÿдибиле\nАзырангылап jадар болды.\nМынайып jуртап jадала,\nБир катап эртен тура\nЭчкилерин саап аларга\nЭмеени ÿйдеҥ чыкты.\nЭчкилерди саар болзо,\nЭмчекте сÿт jок болды.\nМыны кöрÿп, куртыйак\nАйлына jÿгÿрип кирди,\nАайы jок калактай берди:\n«Э-э, кайран апшыйагым!\nЭки эчкиге иженген эдис,\nЭчкилеристе сÿт jок.\nЭмди канай jÿрерибис?» –\n«Куртыйагым, кунукпа – деп,\nАпшыйагы айдып турат. –\nЭлик-эш адып ийбей,\nЭттÿ мÿн ичип jÿрбей.\nЭчкилеристиҥ сÿдин дезе\nКем саап ичип турганын\nКетеп кöрзö кайдар» – деди.\nАк сагалду апшыйак\nЭчкилерин каруулдаар болды.\nБир jакшы айас кÿнде\nСырлап чыккан кÿн алдында\nКарганак эчкилерин кетеди.\nЭки эчкизи болгожын\nАкпас теҥис jарадында\nJаҥыс тыттыҥ тöзине\nАгаш аразынаҥ шыгалап турза,\nАкпас теҥис толкузынаҥ\nЭнедеҥ чыккан бойы\nКуба jылаҥаш уулчак\nЧыгып келбей канайтты.\nЭки эчкиниҥ болгожын\nСÿдин тöгÿзе** эмеле,\nТениске ойто кире берди.\nМыны кöргöн апшыйак\nАйлына солуктап jÿгÿр келди.\n«Не jакшыны, не jаманды\nКöрÿп келдиҥ, апшыйагым?» – деп,\nАрсыл тиштÿ куртыйагы\nЭки кöстöри jашкайактап,\nУдура базып, сурады.\nТаҥ атканча бастым.\nКÿн сырлап чыгарда,\nАкпас теҥис jаказына\nJаҥыс тьгттыҥ тöзине\nЭчкилерим маҥтап барды,\nJергележе jада берди.\nЭчкилер jада берерде,\nАкпас теҥистиҥ тÿбинеҥ\nКуба jылаҥаш бала чыкты.\nКарс этире каткырарда,\nКайа таш jарыл турды,\nКӱрс этире каткырарда,\nКӱреҥ кайа силкин турды.\nАнаҥ базып келеле,\nЭки эчкини эмип алды.\nКöзи болзо отту болуптыр,\nКöкси болзо ойлу болуптыр.\nОноҥ jÿгÿрип барала,\nАкпас теҥиске калыды – деп,\nАк сагалду апшыйак айдат,\nАлаҥ кайкап калган турат. –\nСананганым кöп болды,\nАайлаганым ас болды».\n«Э-э, апшыйагым, – деп,\nЭмегени айтпай кайтты. –\nОл кандый бала болтон?\nJаҥы чыккан балазы болбой?\nJажырган деп уккан эдим.\nАпшыйагым, эртен таҥла\nОл jерге барар туруҥ.\nКöбÿк ошкош jастык апар,\nКöбöҥ ошкош тöжöк апар,\nБала ойноор ойынчык апар.\nJараш тöжöк тöжöп сал,\nJымжак jастык jастап сал,\nОйынчыктарды jайып сал.\nJаҥыс тыттыҥ тöзине jажын,\nКичинек те билдиртпе.\nБала теҥистеҥ чыгып келзе,\nЭчкилерди эмип алза,\nКöстöри тöжöккö тийер,\nОйноор оныҥ кÿÿни келер.\nАнда ол уйуктай берер.\nБу ла тушта jÿгÿр барып,\nJаш баланы кучактай ал,\nАкпас теҥистеҥ качып jÿгÿр».\nАмырын ундып, базып турат.\nТаҥ jарып ла келерде,\nТалай jаар мендеп барат.\nАры айланып, арканы кöрди,\nБери бурылып, теҥисти кöрди.\nАкпас теҥиске jедип келди.\nТыт тöзине jедип келди,\nКöбÿк jастык jайып салды,\nКöбöҥ тöжöк тöжöп салды,\nТыт кийнине jажынып алды,\nКозин албай кöрÿп jатты.\nБаза ла бир кöргöжин,\nКара кöстÿ эчкилер\nJедип келгеи jÿрдилер.\nАпшыйак бажын тырманды,\nАлаҥ кайкап сакыды.\nКöп öй öтпöди ошкош,\nКöк теҥис кайнап чыкты,\nКöк теҥистиҥ толкузынаҥ\nШалтаҥ уулчак чыгып келди.\nТыт тöзине jÿгÿрип келип,\nЭчкилерди эмип алды.\nКара кöзи тÿндий болтыр,\nКак маҥдайы алыптыҥ болтыр,\nАк тöжöкти кöрÿп ийди,\nКижи jÿзи кöрÿнбеди.\n«Тегин jерге коркыбайын,\nАар-кÿчим тÿшпезин» – деди,\nАк тöжöккö jадып кöрди,\nОйноор кÿÿни оныҥ келди.\nТöбöзине туруп алып,\nОн беш катап айланды.\nОйынчыктарды колына алып,\nОйной бербей эмди кайтты.\nЭр бойы арый берди,\nУйуктаганын сеспей калды.\nБир казалап jедип келди.\nБалтыр кежик баланы\nАла койбой эмди кайтты.\nСÿÿнбес бойы сÿÿне берди,\nКаткырбас бойы каткыра берди.\n«Э-э, балам, балам, – деди. –\nУул дезеҥ уул болтырзыҥ,\nЭр дезеҥ эр болтырзыҥ.\nЭр кемине сен jетсеҥ,\nЭрлÿ аҥчы болорыҥ,\nАлып кÿчтÿ сен болуп,\nАлыптарды jеҥериҥ» – деди.\nАйлына капшай меҥдеди.\nКолында jаткан jаш бала\nОйгоно бербей эмди кайтты.\nЭки кöзин ачып ийди:\n«Кÿÿним jеткен суу энем!\nСанаам jеткен суу адам!\nМени кöрбöй канайттыҥ?\nМен аза колына калдым ба?\nАлбаты колына бардым ба?» – деп,\nБала ачу кыйгырарда,\nСуу ээзи сÿрÿшти.\nАкпас теҥис талортозы\nТуу болуп кöдÿрил келди,\nКöк теҥистиҥ толкузы\nКöк теҥериге jеде берди,\nАпшыйакка jедижип келди,\nБажына чыгара толку сокты,\nБаланы карган салбады,\nТам тыҥыда jÿгÿрди.\n«Кÿлÿк дезе кÿлÿк болорыҥ,\nАлып дезе алып болорыҥ» – деп,\nАксагал апшыйак сöзин айдат.\n«Суу энем, суу адам!\nМени кöрбöс кайттыҥ?!» – деп,\nАпшыйактыҥ колында бала\nБаза катап кыйгырды.\nАкпас теҥис толкузы\nАайы jок кöдÿрилип,\nКÿркÿреп, кÿзÿреп келеле,\nАк сагалду апшыйактыҥ\nТизезине чыгара сокты.\n«Тереҥ сагыш сананба, балам,\nТереҥ сууныҥ ээзин\nТегине ле кычырба, балам.\nМениҥ колымда öзÿп,\nБала дезе бала болорыҥ,\nЭр дезе эр болорыҥ,\nКÿлÿк дезе кÿлÿк болорыҥ.\nАл тайганы ажып турарыҥ,\nАба jышты öдÿп турарыҥ,\nАгын сууны кечип jÿрериҥ.\nАчынып ыйлаба, балам,» – деп,\nАк сагалду апшыйак айдат.\nJе кижи jуртында öспöгöн бала,\nКижи сöзин укпаган бала\nАпшыйак сöзин аайлабады,\nАчу-корон кыйгырып турды:\n«Э-ээй! Суу энем! Суу адам!\nМени кöрбöс кайттыҥ?!»\nАкпас теҥис сырты\nБаза катап jайкалып,\nJе арга-кÿчи чыгып,\nСооро-маара тудуп калды,\nТолкулар ойто тоолоно берди.\nАйдары jок сÿÿнип,\nАрыганын да сеспеди,\nАнаҥ артык меҥдеди.\nБарган jери сööмдöл келди,\nБаскан буды мактан келди.\nӰйге jеҥил кире конды.\nКолына туткан баланы\nКöбÿк тöжöккö jаттырды.\n«Теҥисте öскöн кеен балам,\nТенип jÿрген кару балам,\nКемирчегиҥ каткалак эмтир,\nКеҥ сагыжыҥ öскöлöк эмтир» – деп,\nКарган öбöгöн айдып турды.\nАк-Каанныҥ алган ÿйи\nМынаҥ барар тужында\nЭки эмчегиниҥ сÿдин саап,\nБир jалбак курут эткен,\nБир jодо сÿт эткен.\nАк öргöниҥ jанында,\nКорум таштыҥ алдында,\nКÿлер кайырчак ичинде\nАпарып оны сугуп салган.\nОны барып экелер туруҥ,\nJаш балага берер туруҥ» – деп,\nАрсыл тиштÿ эмеени айтты.\nСыны болзо jеҥил болды,\nАрыганын оҥдобой турды,\nАры-бери телчип турды.\nКырык** тиштеҥ ÿн чыкпады,\nЭжиктеҥ чыга базып ийди.\nАк öргöниҥ jанына барды,\nАл корумды jайладып ийди,\nКÿлер кайырчакты алып чыкты,\nJаш баланыҥ азыгын\nАлып jанбай эмди кайтты.\n«Jе, кару балам, – деди. –\nАры кöрÿп тарынба,\nБери кöрÿп каткырба,\nСалган ашты jип ал.\nJиген ажыҥ ток болзын,\nИчкен сÿдиҥ ийде болзын!»\nАк тöжöктö jаткан бала\nАйткан сöсти jартап укты.\nКебис тöжöктöҥ тап турды,\nСалган ашка сÿÿне берди,\nJалбак курутты ала койып,\nJapа тудуп ийбей кайтты.\nКарс этире каткырып ийди,\nКаjырт-быjырт jип ийди,\nСÿттеҥ уруп, ичип ийди.\nАлып кöзи jарый берди,\nКÿлÿк кöзи кÿйÿп чыкты.\nАштыҥ jыдын алып ийди,\nСÿттиҥ jыдын сезип ийди.\n«Ак сагалду адам, – деди, – •\nКандый jерде öстим? – деди. –\nКöзим мениҥ кöл болгондо,\nКöрÿп болбос кайттым?» – деди.\n«Э-э, балам, балам! – деп,\nАк сагалду апшыйак айтты. –\nСен jаҥы ла чыгарыҥда,\nКÿбÿр-Каан jуулап келген.\nАрсыл тижи тÿже берген,\nАлтын бажы агара берген адаҥ,\nКабыжарга алып кÿчи\nКÿрежерге кÿлÿк кÿчи\nАдар огын чыгарбады,\nКÿбÿр-Каанга бойы бакты.\nJаҥы чыккан jаш сени\nАзыраар аргазы jок болды.\n«Jаш баламды канайдайын?\nТаштап ийзем – торт» – деп,\nЫйлап-сыктап айткан эди.\nОноҥ бери öйлöр öтти,\nЭки кöзим курч кöрÿп,\nАйлана базып тыҥдагам.\nБарган jолыҥ jок болды,\nАккан каныҥ jок болды.\nАгын сууны кечпедиҥ,\nАл тайганы ашпадыҥ,\nАкпас теҥистиҥ ээзи\nАлганын мен сеспедим» •— деп,\n«Эки алып jажын jажа,\nАрсыл тижиҥ тÿшкенче jÿр,\nАкпас теҥис мени алган эмтир,\nСуу ээзи болордоҥ jастаган эмтирим,\nМени айрып алганыҥ\nJакшы болды, адам!\nАк-jарыкка алып чыктыҥ,\nЭл-jонго кожуп салдыҥ.\nСен jок болгон болзоҥ,\nМенде jÿрÿм jок болор эди.\nJакшыдаҥ jакшы адам\nСен болдын, öрöкöн.\nСениҥ айтканыҥ угарым,\nЈакылтаҥды бÿдÿрерим, адам.\nАзырадым деп ачынба,\nКичеедим деп кимиренбе,\nЭр кемине jедип келзем,\nJакшыҥды ундыбазым» – деп,\nАк-Каанныҥ уулчагы айтты,\nБир кÿн уулчак\nАпшыйакка айтпай кайтты:\n«Э-э, адам, адам! – деди. –\nАҥдап мен кöрöтöм – деди, –\nБаскан аҥды база ададым,\nУчкан кушты учушта ададым,\nСогоонымныҥ сокконын кöрöдим,\nКöзимниҥ кöргирин биледим»,\nАйткан сöстöҥ кыйышпады,\nАдар jааны jазап берди,\nСолоондорын учап берди.\nУулчак болзо айдып турды:\n«Эр темине jеткенчем,\nЭриккенче мен адарым,\nАткан огым тийбезе,\nJер алдына тÿжерим. .\nАткан аҥым аҥ болзо,\nАнаҥ да ары барарым.\nКÿлÿк кÿчим кÿч болбозо,\nКуру jерде öлöрим».\nАр саадагын алган бойынча,\nАк тайгага чыгып келди,\nАры кöрÿп, алтан аҥ атты,\nБери кöрÿп, бежен аҥ атты.\nАҥдап-суулап jанып келди.\nЭттиҥ болзо семизин экелди,\nКиштиҥ болзо каразын экелди,\n«Мениҥ атканым аҥ болды,\nАнаҥ ары барбадым, адам,\nМениҥ атканым куш болды,\nКуру мен келбедим, адам», – деп\nАда-энезине айдып турды.\n«Эр кемине jедип jÿрÿҥ,\nЭди-сööгиҥ тыҥып jÿрÿ.\nМен де аҥдап jÿрген эдим,\nСендий аҥчы кöрбöдим.\nКыс бала тушташса,\nОöс айткадый болтырзыҥ,\nКÿлÿктерди кÿле тудар кÿчиҥ бар,\nАлыптарды аҥтара салар аргаҥ бар» – деп,\nАк сагалду апшыйак айтты.\nАрсыл тиштÿ куртыйак,\nУулыныҥ адып экелген\nЭттеҥ эҥтере кайнадып,\nJыргап, сайрап отурат.\n«Эмди мен эр болдым – деп,\nЭрке уулы айдып турат. –\nАлты тууны ажып барзам,\nАгын сууны кечип барзам,\nЭр бойыма эр туштажар,\nАдым-jолымды ол сураар,\nОго нени айдарым?»\nАк сагалду апшыйак ла\nАрсыл тишту куртыйак\nӰн алыжып айдып турды:\n«Азырап алган уулыбыс\nЭр кемине jеде бериптир,\nАлты тайганы ажыра базып,\nАгын сууны кечире базып,\nАткан огы ок болуп,\nАйлына ойто jанып келтир.\nЭрдин адын ада ар керек,\nЭр саадагын салар керек» – деп,\nЭкилези сÿÿнип отурды.\n«Э-э, кайран апшыйагым, –\nЭмеени айтпай кайтты. –\nУулыска ат адаарга\nМындый керек этсеҥ кайдар.\nЧоокыр атту Шолтойок,\nАлдырып келзеҥ – jакшы болор».\nМыны уккан аксагал\nКайра мöрÿп карыкпады,\nАлтан алты тайганы\nАжыра базып jÿре берди,\nJетен jети сууны\nКечире базып jÿре берди.\n«Алып болгон эр бойына\nАдын адаар кÿн jетти,\nЭр кемине jедип келеле,\nЭэр колоҥын тартатам – деди. –\nКыс jаражы туштаза,\nОöс айдар кÿÿни келди,\nАлып бöкöзи туштаза,\nАла койор öйи jетти – деп,\nЧоокыр атту Шолтойокко,\nЈети башту Jелбегенге\nJетирип барбай канайтты. –\nАйылчы улус болыгар.\nАш jакшызын саларым,\nАраjан ачузын урарым».\nКычыртуга келерис деп,\nЭки баатыр jöбин берди.\nСаат болбой jанып ийди.\nАпшыйак ла куртыйак\nОчогына одын салды,\nКӱлер казанды азып ийди,\nТогус аҥныҥ эдин болзо\nТомура кезип кайнат ийди.\nАраjанныҥ ачузын асты,\nКороjонныҥ кöбин салды.\nЧоокыр атту Шолтойок келди,\nJети башту Jелбеген jетти.\n«Аш jакшызын салдыҥ ба? – дешти, –\nАракы ачузын урадыҥ ба?» – дешти.\n«Аштыҥ болзо jакшызы туру,\nАраjан болзо ачузы туру» – деп,\nАйылдап келген айылчылар\nАш jакшызын jидилер,\nАра-jан ачузын ичтилер.\nАрсыл тиштÿ, ак санаалу\nКуртыйагаш айдып турды:\n«Карган чакта болгожын\nАзырап алган уулыбыс\nУул дезе уул болды,\nАлып дезе алып болды.\nJарды jалбак бöкö болды,\nJана баспас кезер болды.\nЭки кöзи казан ошкош,\nЭки кабак арка ошкош.\nАт jакшызын адайлык,\nАйылчы улус кеен уксын,\nАк-Каанныҥ балазы эди,\nАлтын-Эргек деп атту болгой.\nМинер ады эки эмтир.\nБирÿзи jерде минер\nКызыл-jеерен ат болор,\nЭкинчизи теҥериле jÿретен\nАк-коҥыр ат болор – деди. –\nМинип jÿрер аттары\nАк тайганыҥ бажында .\nӰч Могол деп jерде\nТуруп jат» – деп jартады.\nАлтын-Эргек деп адаганы\nАйдары jок jакшы туру.\nАнаҥ артык атты\nАдаар кижи табылбас туру.\nАк санаалу куртыйактыҥ,\nАрсыл тиштÿ öрöкöнниҥ\nАйтканыла болгой» – дежип,\nЈети башту Jелбеген\nБир ÿнле айдышты.\nАштыҥ болзо jакшызын jидилер.\nАраjанныҥ ачузын ичтилер.\nАлтын-Эргек jаш баатыр\nЭр дезеҥ эр болзын,\nАлып дезеҥ алып болзын,\nАлыптарга jеҥдиртпес болзын,\nКÿлÿк дезеҥ кÿлÿк болзын,\nКÿлÿктерди кÿлÿй тутсын.\nАрсыл тижи тÿшкенче jÿрзин,\nАрка-сыны jеҥил jÿрзин» – деп,\nЭки баатыр алкап айдала,\nАлтайына jана берди.\nАк чачту апшыйактыҥ\nАзырап алган уулы\nАлып сагыжын сананып ийди.\nАк тайганы ажыра кöрÿп,\nАйландыра базып ийди.\nАйыл-jурттаҥ чыга басты,\nАк тайгага чыгып барды.\nБир арканыҥ талый сойды,\nТал терезин толгой тудуп,\nТогус армакчы эдип алды.\n«Ат бажына саларым – деди, –\nТогус армакчыны болгожын\nТолгой тудуп таштазам,\nТогус тайга ажар» – деди.\nАрмакчыны артына салды,\nАнаҥ ары база берди.\nАк тайганыҥ бажына чыкты,\nАйландыра кöрÿп турды.\nӰч Могол деп сÿмер турды.\nӰч Моголды эбире басты.\n«Мениҥ адым бар болзо,\nАй бажынаҥ сестирер,\nАндый ырыс jок болзо,\nÖскö jерге барадым» – деп,\nJаш баатыр сананды.\nЭлбек кöзин эбире кöрди.\nОрто Моголдыҥ алдына келип,\nJер тöжöнип jадып ийди.\nСуу дезе, суу эмес,\nТуу дезе, туу эмес.\nJадайын дезе, jадын jок,\nУйуктайын дезе, уйку jок.\nТаҥ атканча тыҥдап jатты,\nАт басканы угулбады.\nШыр этире кун чыкты,\nШыкаалап jерди карады,\nАт кöзине кöрÿнбеди.\nБаза бир эмеш jатты,\nТал бажына кÿн jетти,\nАт суулугы таре этти,\nТибирт эдип туруп келди.\nЧыга маҥтап келбей кайтты.\nJеерен аттыҥ тепкени\nТеҥис болуп артып турды,\nТартынганы кайа болуп\n«Ашпа, ашпа, jеерен ат, – деди,\nТолгоп эткен армакчызын\nАт бажына jайа чачты, –\nАт бажына илин – деди, –\nАттыҥ ээзи мен» – деди,\nТолгой эткен армакчызы\nАт бажына илине берди,\nКолын jара кыйып турды,\nАл тайганы ажыра тартты.\nАгашка тепсе, агаш сынат,\nТашка тепсе, таш jарылат.\nМен болорым – деди, –\nАлдыма минер адым\nСен болорыҥ – деди. –\nСениҥ бажыҥ тутпазам,\nЭр кемине jетпегеним\nОл туру» •— деди.\nJаза-бÿге тудужа берди.\nКаныкпас бойы каныга берди.\nБаза катап чиренерде,\nТогус кат jерди jара басты,\nОйылбас jерди ойо тепти.\nАрмакчыны белдей тутты,\nЭҥмек тууныҥ эдегине\nНык этире отура тÿшти,\nJеерен адып токтодып алды.\n«Айры белиҥди болгожын\nӰзе тартарга санангам» – деп,\nКызыл-jеерен ат айтты.\nСый тартарга санангам» – деп,\nАрмакчы бажына jединип,\nУч Моголдыҥ тайгазына\nЧыгып барбай канайтты.\nЭмди кöрÿп турар болзо,\nКорып турган jеринде\nЭэр дезеҥ ээр jатты,\nСаадак дезеҥ саадак jатты.\nМыны кöргöн Алтын-Эргек\nКара таш jарылып турды,\nКÿрс этире каткырарда,\nКÿреҥ кайа оодыл турды.\nКызыл-jеерен ат бажына\nКÿмÿш ÿйген сугуп ийди,\nАрташ ээр белине салды,\nТогус колоҥ тоолоп тартты:\n«Эленчекке тÿшпезин!» – деди.\nТогус кат куйак кийди:\n«Эр jажыма ийнимнеҥ\nТÿшпей jÿрзин куйагым» – деди.\nТынду огын салынды:\n«Эленчекке кожо болзын\nТынду огым» – деди.\nАй кылыжын тагынды:\n«Ӱргÿлjиге мениҥ кылыжым\nБолзын» – деди.\nТогус кат торко курын\nКурчанды: «Эр jажыма\nМениҥ курым болзын» – деди.\nКызыл-jееренге мине сокты,\nЭки ÿзеҥини теҥдей тепти,\nJети теҥерини öдÿи чыкты.\nТептиргени теҥис болуп\nТартынганы тайга болуп\nАл тайганы эже бастырат.\n«Арка-мойныҥды ÿзе тартарга санангам.\nАлдыма минер адым болтырзыҥ» – деп,\nАлтын-Эргек баатыр айдат.\n«Сын-арканды сый чачар деп санангам.\nСыртыма отурар эр болтырзын», –\nКызыл-jеерен ат айдат.\nКайра болуп jанып клееделе,\nАнду-суулу тайгазына барды.\nАлтан кийик адып турды,\nБежен кийик адып турды.\nJеерен аттыҥ кулак бойго jетире\nАҥдар эдин артын келди.\nАрсыл тиштÿ куртыйак\nАк кийиктер эдинеҥ\nАмтанду jакшы курсак эдет,\nАштажы jок jыргап jÿрет.\nАры кöрÿп арызынат,\nБери кöрÿп jÿрексирейт.\nКалык j аткан как jер\nЭэн арткан эмтир.\nМал турган кеен jер\nМаргаа* баскан эмтир.\nМыны ончозын кöрÿп,\nКунукпас бойы кунуга берди,\nКарыкиас бойы карыга берди.\n«Эй, адам, адам, – деди. –\nJурт болгон jерге\nJурт тудар керек,\nÖрго турган jерге\nÖргö тудар керек.\nМал jÿрген jерге\nМал тургузар керек.\nМыны ончозын эдерге\nЧоокыр атту Шолтойокты,\nJети башту Jелбегенди\nБарып айдып келзеҥ кайдар?»\nЭки баатырды элчилеп экелди:\nЭкиленди алдырат» – деди.\nJедип келген турбай кайтты.\n«Не болды, кааныбыс? – дешти. –\nНе алдырдыҥ, бийибис?» – дешти.\nАлтын-Эргек баатыр айтты:\n«Калык j аткан jерде\nКалык jадар учурлу,\nМал турган jерде\nМал турар учурлу.\nАлтын орш туттурарга\nСлер экÿни алдырдым.\nÖлö адыла агаш тартсын,\nЧоокыр атту Шолтойок\nОл агаштардаҥ он эки кып\nАлтын öргö тутсын!»\nÖлö адын jегип ийди.\nАлты тоголоктоҥ бириге салып,\nАгашты тартып турды,\nJети тоголоктоҥ jÿктенип турды.\nАй кулагы батпады,\nАлтан тоормош белен болды.\nJети конок öтпöди,\nJеткил агаш белен болды,\nАлтын öргöни тудуп ийди,\nАлтын шаҥын буулап ийди.\nÖргöни тыштынаҥ кöрзö,\nТеҥериле кабыш калган,\nJылтыркай сÿмер ошкош,\nИчинеҥ кирип кöрзö,\nКöс кылбыгар jараш.\nАк башту Ак-Каанныҥ,\nАлтын очогын таап алдылар.\nТескери тургускан очокты\nТескери кадаган чакыны\n«Кубÿр-Каан деп каанда\nӰч кыс бала бар,\nОл кыстарды кöрöргö\nБарып келзе кайткай не?»\n«Э-э, кааным, бийим! – деп,\nJелбеген öрöкöн унчукты. –\nБаратаны jеҥил эмес.\nКÿлÿк дезеҥ кÿлÿк керек,\nАлып дезеҥ алып керек.\nОго jедер адым да jок,\nСок jаҥыс öлö адым\nАгаш тартып арыды,\nМениҥ барар аргам jок,\nКыстарга jедер кÿчим jок»,\n«Сен барзаҥ кайдар? – деп,\nШолтойоктоҥ сурап турды. –\nАргымак адыҥ jедер бе?\nАлып кÿчиҥ чыкпас па?»\nМыны уккан Шолтойок\nМактанып ийбей канайтты:\n«Минер адым кÿчтÿ ошкош,\nАлып бойым алып ошкош.\nКÿлÿк кÿчин билерим.\nМинип барар адым бар,\nАла койор кÿчим бар».\nКöп санаа сананбады,\nЧоокыр адын тудуп алып,\nКулер ээрин ээртеп ийди.\nКеп jакшызын кийип алды,\nАш jакшызын ичип алды.\nЭрjине атка мине сокты.\n«Öлÿп калзам, карара берзин,\nТирÿ jÿрзем, jалтырап турзын – деп,\nАдар огыла айры тытка\nКадай адып, айдып турды. –\nМында арткан улус\nОны кöрÿп jÿрзин» – деди.\nЭзен-салам айтпай калды,\nЭлее эдип jÿрÿп калды.\nБиске айдарга jеҥил болды,\nШолтойокко барарга куч болды.\nТепкен jерде тежик артат,\nТартынган jерде таш артат,\nJети теҥери тÿбибиле,\nБарып jадым деп санан калат.\nБир конок браадым дезе,\nБир jыл брааткан эмтир.\nӰч кÿн браадым дезе,\nӰч jыл брааткан эмтир.\nJедип эмди барганча,\nКöп jылдар öдÿп калды.\nТуу чылап теҥкейген турды,\nТеҥериле кабышкан турды,\nМыны кöргöн Шолтойоктыҥ\nЭт jÿреги шимирт этти,\nКоркыбас бойы корко берди,\nӰркÿбес бойы ÿрке берди,\nЭди-каны jымжай берди,\nЭрлÿ бойы тырлажа берди.\nJе чоокыр атту Шолтойок\nКоркыдым деп jана болбоды,\nКÿбÿр-Каанныҥ алты туудый\nАлтын öргöзин алты катап\n«Эрлик болзо, эр бойым\nJана болбой тартыжарым – деди, –\nКийик болзо, кижи бойым\nКезе-быча тудужарым» – деди.\nАт буулайтан алтын чакыга\nАргымак адын буулап ийди.\nАлтын эжикти ача тартты,\nТемир эмикти тескери тартты.\nКÿбÿр-Каанныҥ ÿйи болзо\nTaп этире туруп келди.\nМыны кöргöн Шолтойок\nТарс этире каткыр ийди.\n«Чоокыр атту Шолтойок\nМен болорым – деди. –\nСени кöрöр кÿÿним бар,\nМактап айдар сöзим бар» – деди.\nАлтын столын тартып ийди,\nАш-курсакты салып берди,\nБир тажуур аракы тургусты.\n«Jе, чоокыр атту Шолтойок!\nЫраак jердеҥ келген кижи,\nКеен jерди кöргöн кижи,\nКен jерди öткöн кижи,\nАштабас та болзоҥ,\nСуузабас та болзоҥ,\nМениҥ öргöмö кирдим деп, кунукпа,\nМениҥ jÿзимди кöрдим деп, тарынба.\nАс та болзо, аш jип ал,\nJаман да болзо,\nАракы ичип ал» – деди.\nКÿбÿр-Каанныҥ ÿйиниҥ сöзинеҥ\nШолтойок баатыр кыйышпады.\nАлтын столго отурып ийди,\nКоштойына отурып алды.\nАш-курсактаҥ jигилей бердилер,\nАраjаннаҥ ичкилей бердилер.\nТоло урулган чööчöйди\nШолтойокко туда берет,\nОрто чööчöйди бойы ичет.\nШолтойокто не болзын!\nКöҥкöрö тудуп турбай кайтты.\nАраан-тереен эзире берди,\nАйдар сöзи кöптöй берди.\n«Кÿбÿр-Каанныҥ ÿч кызын\nКöрöргö келген эдим – деди. –\nАларга jÿрÿ деп сананбагар,\nАйбыга келген эдим – деди. –\nАмадап ийген эди» – деди.\nАк-Кааннын арткан тазылы\nБаза бар болгон бо?\nТÿженерде тÿженбедим» – деп,\nКÿбÿр-Кааннын ÿйи кыйгырды.\nАш-курсактаҥ jип алып,\nАракыдаҥ ичип алып,\nЭзирбес бойы эзирди,\nКыҥзыбас бойы кыҥзыды.\nАры-бери базып турды,\nАлтын эжикти ача салды,\nТемир эжикти тебип ачты.\nЧоокыр ады тобракты '\nТорсыкка чыгара казыптыр,\nКара jерди болгожын\nКапталга чыгара чачыптыр.\nШолтойокты кöрÿп ийеле,\nЧоокыр ады бышкырып айтты:.\n«Э-э, Шолтойок баатырым!\nБистиҥ бу jерге\nКелер jолыбыс бар болгон,\nJанар jолыс jок болор!»\nШолтойок jерге мыч jыгылды,\nОноҥ тап туруп келди,\nАлтын öргöгö кире берди.\n«Jиир ажын бар болзо,\nБаза катап салып бер,\nАраjаныҥ бар болзо,\nБаза катап уруп бер» – деп,\nМойнынаҥ кучактап, айтты.\nКÿбÿр-Каанныҥ алган каты\nЭрлик терезин кийип алтыр,\nЭгер* тÿги чыгып калтыр.\n«Кÿбÿр-Каан эриҥ кайда?» – деп,\nШолтойок баатыр оноҥ сурады.\n«Кÿбÿр-Каан алтын ширеезинде\nJетен jылдыҥ уйкузын уйуктайт,\nКерегиҥ бар болгожын,\nКирип кöрзöҥ кайтсын» – деп,\nКаан абакайы ого айтты.\nКöп неме сананбады,\nАлтын ширееге кире басты,\nКÿбÿр-Каанды кöрöр болзо,\nКанча jыл уйуктаптыр.\nАайына оныҥ чыкпады.\nАк кöбÿги болгожын\nОозынаҥ ажып jатты.\nКазырланып чыкпай кайтты:\n«Эй, Кÿбÿр-Каан, бери ук!\nЭр болдым деп тыҥзынба!\nЭр болзоҥ, эр бол,\nКÿлÿк болзоҥ, кÿлÿк бол.\nМен болгоным билип ал!» –\nКÿбÿр-Каанныҥ будынаҥ тудуп,\nТöжöгинеҥ силке тартты.\n«Бай-бай! Бу не болды?\nУйку бербес кем келди?\nБери келигер, кыстарым!» – деп,\nКÿбÿр-Каанныҥ тун** кызы\nАлтын ширееге кире конды:\n«Не болды, адам? – деди, –\nТун кызыҥ jÿгÿрип келдим,\nБут кырында турум» – деди.\n«Кандый кöрмöзиҥ келип,\nМениҥ будымнаҥ тартып jат,\nАлтын уйкум алып jат?\nОны ары сÿр» – деди.\nМыны уккан тун кызы\nЧоокыр атту Шолтойокты\nБажынаҥ будына тÿжÿре кöрди..\nБудынаҥ бажына чыгара кöрди,\nКыҥыс эдип сöс айтпады,\nШиреелÿ кыптаҥ чыга берди.\nКÿбÿр-Каанныҥ тун кызы\nЧыга берген кийнинде\nОттыҥ ту руны ошкош\nТас кара уул келди.\nАрказын ого кöргÿспеди.\nЧоокыр атту Шолтойокло\nЛака баштан кабыжа берди,\nJаак томöн согужа берди.\n«Кер jылан чылап,\nJылып кирген сен бе? – деди, –\nКерек jок jерге келип,\nКелишпести баштаган сен бе?» – деди.\nАры-бери силкип кöрди,\nЭки кöзине казыр кöрди,\nАлаканла тарс саларда,\nБир толукка бар тÿшти,\nЭкинчи катап саларда,\nЭкинчи толукка келип тÿшти.\nЭки будынаҥ кабыра тутты,\nКак маҥдайын jара чапты,\nÖлгöн сööгин чачып ийди.\nЧоокыр аттыҥ болгожын\nТöрт санын бириге тутты.\nТöбö бажын ойо чапты,\nАр-кÿчи кирип турды,\nАйлар сайын чыдап турды.\nШолтойок баатыр баргалы,\nАйлар айланып öтти,\nJылдар jылыжып öтти,\nСуру-чап jок болды.\nБек сагыжы бузулды,\nКунукпас бойы кунукты,\nТарынбас бойы тарынды.\nАлтын öргöзин айлана сокты,\nКÿлер сыбыскы тартып ийди,\nКÿмÿш тайгага jаҥыланды,\nАлтын сыбыскы тартып ийди,\nАк тайгага jаҥыланды,\nJеерен ады jелип келди.\nАй кулактаҥ тудуп алды,\nАлтын ÿйген сугуп ийди,\nАт чакызына буулап ийди.\n«Чоокыр атту Шолтойымныҥ\nАткан огы бар эди,\nОны барып кöрзöм кайдар?» –\nАлтын-Эргек бойында сананды.\nАлты тууны ажыра басты,\nШолтойоктыҥ jуртына келди,\nАйландыра базып кöрди,\nУзак öлöҥ öскöн эмтир,\nАк öргöзи jантыйа бертир,\nАткан огы т.атай бертир.\n«Айбыга ийген Шолтыйагым\nАйланып ойто келбес эмтир,\nАткан огы татаган эмтир» – деп,\nКарыкпас бойы карыкты,\nКак мандайга тер чарчады,\nКара кöскö кан чарчады.\n«Эр алыптыҥ каны бар,\nКаныккан эрдиҥ ады бар» – деди\nАйлына ойто базып ийди,\nКöстиҥ jажы тоолоно берди.\nКызыл-jеерен адына келди.\nАлты катап окшоды,\nКийин будын сыймады.\nЧакыда турган jеерен адын\nБыжулап туруп ээртей берди.\n«Кан-кызыл jеерен адым,\nКыза тудар jерге барарыс.\nМениҥ адамды кулга алган,\nШолтойокты öлтÿрип салган\nБажын кезер кÿчис бар,\nКанын тöгöр ийдебис бар» – деп*\nАлтын-Эргек айдып турды.\nАргымак адыныҥ сыртына\nТогус кат то кум салды,\nТогус куушкан тоолоп сукты,\nАлтан колоҥ бектеп тартты.\nАлтын öргöзине кире конды,\nКизиреде* jепсене берди.\nТогузон пуд сопок кийди,\nТогус кат куйак кийди,\nТорко курды тогус катап\nОрой тартып курчанды.\nМöҥÿн бöркин кийип ийди,\nАлтын саадагын салынып алды.\nАры кöрÿп, алтан казан\nБери кöрÿп, бежен казан\nТап этире туруп келди,\nАчар эжигин ачып чыкты,\nАры кöрзö, албаты jок.\nБери кöрзö, малы jок.\nКызыл-jeepeн адына минди.\n«Эзен-салам, jерим!» – деди,\nЭэрге эптеп отурганча\nJети теҥерини öдö берди.\nТептиргени тенис болуп\nТартынганы таш-корум болуп\nТоҥ jерди тобыкка** чыгара\nЭру jерди эҥзеге*** чыгара\nЈер сыртыла баадым дезе,\nАдыныҥ эки кулагы\nТеҥерини чийип бартыр.\nТеҥериле учуп браадым дезе,\nАдыныҥ тöрт туйгагы\nЈердиҥ ÿстин чийип бартыр.\nКуш öтпöс теҥисти кечип турды,\nКийик jÿрбес кырларды ажып турды.\nЭҥмек тууларды ажарда,\nӰзеҥилери олорго тийип,\nЈети конок шыҥырады.\nКан-jеерен адыныҥ jалы\nАба jышты бöктоп барат,\nБойыныҥ эр бÿдÿми\nЭлкем jерди бöктöп барат.\nБийик сынга чыга конуп,\nБийлер jолын jолдоп барат,\nУзун сынга чыга конуп,\nКаандар jолын jолдоп барат.\nБир конок бардым дезе,\nБир jыл барган эмтир,\nЭки конок бардым дезе,\nЭки jыл барган эмтир.\nАры-бери кöрÿп турды.\nАры jанында немени\nКара булут болор дезе,\nКара булут эмес болды.\nАба jыштыҥ бажы дезе,\nТуудаҥ тууга кöчÿп турды.\nОноҥ кöрÿп турар болзо,\nАры болуп алтан мал jуткан,\nБери болуп бежен мал jуткан\nКызыл-jеерен аттар эмтир.\nКырык jылга сÿрÿшкен болтыр.\nКара бÿдÿштÿ алыптар эмтир.\nКаныга бербей эмди кайтты.\nТарынбас бойы тарына берди,\nАчынбас бойы ачына берди.\nЭки алыпты адарга\nТынду огын колго алды.\n«Адар тынду огым, – деди, –\nЭки алыптыҥ кöксин öдÿп,\nÖкпö jÿрегин jара согуп,\nОйто меге кел!» – деди.\nЭки алыпты öлтÿре атты,\nАткан огы ойто келди.\nЭки кызыл-jеерен ат\nАйлана согуп кöргöжин,\nОлорды сÿрÿшкен алыптар\nКандый алып олорды\nАт сыртынаҥ тÿжÿрди?» – деп,\nКайкап олор кöрдилер.\nАлып кÿлÿк баатыр,\nАлтын-Эргек болгон эмтир.\nЭки jаагы – аба jыш,\nЭҥзе-jарды – jылым таш.\n«Э-э, эр дезеҥ эр болтырзыҥ,\nЭр jакшызы бар турбай!\nБаатыр дезеҥ баатыр болтырзыҥ,\nБаатыр jакшызы бар турбай!\nБис экÿдиҥ кийнистеҥ сÿрÿшкен\nЭки алыпты jыга аткан\nЭрлÿ баатыр бу турбай» – деп,\nЭки ат киштежет.\nОлор экÿ киштежинен\nТереҥ теҥис чайпалды,\nЭҥмек туулар jайкалды.\nМыны кöрÿп ийеле,\nОлордоҥ артык киштеди,\nТайга таштар силкинди.\nМинген ады мен эдим.\nАда каанды олjологон\nБарып jадыс» – деп,\nКызыл-jеерен ат киштеди.\n«Бисти сÿрген алыптар\nБир окко тизилди.\nБисти тудар алып jок.\nБистиҥ туткан ак малды,\nБистиҥ jууткан калык-jонды\nАк-Каан jуртына jедип,\nАнда бис jайарыс» – дешти.\nЭки кызыл-jеерен аттар\nЭлес эдип jÿрÿп.калды,\nТепкен jери теҥис болды,\nКалыган jери кажат болды.\nБарган jерин таныбас болды,\nJÿргён jолын билбес болды.\nКанча тайгаларды ашканда,\nКанча сууларды кечкенде,\nТогус теҥерини öткöндö,\nАба jыштый jылкы турды.\nАк тенистиҥ jаказында\nӰч толукту айыл турды.\n«Тирÿ кижи бар ба? – деди, –\nÖлгöн кижи бар ба? – деди, –\nАйыл ичине кирип барды. –\nКандый каанныҥ jылкызы болды?\nКандый бийдиҥ эли болды?»\nАйылдыҥ ээзи унчукты:\n«Азыйда болзо, Ак-Каанныҥ\nJылкызы болгон эди,\nОзодо болзо, Ак-Каанныҥ\nЭли болгон эди.\nАк-Каанныҥ алып кÿчи\nОлjолоп келген эди.\nАрга jокто айдаттыбыс,\nЭрик jокто кыйналдыбыс,\nУур ишке артадыбыс».\n«Бу турган jылкыныҥ бирÿзин\nАйылчы кижиге не сойбос?» – деп,\nАлтын-Эргек сурап турды.\n«О-о, балам, баатырым!\nЭр дезеҥ эр болтырыҥ,\nБаатыр дезеҥ баатыр болтырыҥ.\nМал карам эмес.\nЫраак jердеҥ келген кижиге\nМалдыҥ бирÿзин сойып та бербей база..\nJе Кÿбÿр-Каан мениҥ\nБудымды кезип, бажыма салар,\nБажымды кезип, будыма салар.»\n«Jе андый болзо, керек jок,\nАрга jокто алыш jок.\nАндый болорын билген эдим,\nАнаҥ ары барадым,\nАштап, байла, öлбöзим» – деп,\nАры болуп элес этти.\nТептиргени теҥис болуп калды.\nТартынганы таш болуп калды.\nАл тайгалар ажып турды,\nАгын суулар кечип турды.\n«Эмеш-эмеш эрмек болор,\nЭмеш jаан табыш болор» – деп,\nАлтын-Эргек айдып браатты.\nАнан ары барып jатса,\nJалаҥга батпас уйлар турды.\nJаҥьгс тыттыҥ тöзинде\nСок jаҥыс айыл турды.\nАдынаҥ тÿжÿп, ÿйге кирди.\n«Кандый каанныҥ малы эди?\nКандый бийдиҥ jоны эди?» – деп,\nАлтын-Эргек алып сурады.\nАйылдыҥ ээзи айдып турды:\nМалы болгон эди,\nАк-Каанныҥ Јоны болгон эдис.\nАк-Каанныҥ алып кÿчи чыгарда,\nКÿбÿр-Каан jуулап алган,\nКалык-jонын олjолоп алган,\nЭрик jоктыҥ jÿрÿми болды,\nЭрелтендÿ салым болды».\n«Бу малдыҥ бирÿзин\nАйылчыга сойзо кайдар?» – деп,\nАлтын-Эргек баатыр сурады.\nЭр бÿдÿштÿ эмтириҥ,\nАлып кеберлÿ эмтириҥ.\nМал кысканган эмезим.\nБу малдыҥ бирÿзин\nСойып та бербей база.\nБажымды кезип, будыма салар,\nБудымды кезип, бажыма салар».\nАрга jоктоҥ алыш jок,\nАргымак адыма минедим,\nАры болуп барадым.\nКан-jеерен ат эзенде,\nКурсактаҥ торолоп öлбöзим» –\nАлтын-Эргек адына минди,\nАры болуп учуртып ийди.\nКанча тайганы ажа берди,\nКанча теҥерини öдö берди.\nБир ле кöрÿп тургажын,\nЧöл jалаҥныҥ ÿстинде\nJыраа ошкош койлор jÿрди.\nКарган тыттыҥ тöзинде\nАдынаҥ тÿжÿп, айылга кирди.\n«Кандый каанныҥ койы болды?\nКандый бийдиҥ эли болды?» – деп,\nБойыбыс болзо, Ак-Кааннын\nКалыгы болгон эдибис.\nКааныбыстыҥ алып кӱчи тÿжерде,\nЭл-калыкты олjолоп алган.\nЭрик jокто кыйналдыс» – деп,\nАйыл ээзи апшыйак айтты.\n«Бу койлордыҥ бирÿзин\nАйылчы кижиге сойзо кайдар,\nАш-курсакты салза кайдар?» – деп,\n«Айылчы да болзо, арга jок.\nСойып берер jаҥым jок.\nКÿбÿр-Каан сезип ийзе,\nКылду бажымды кезер,\nКызыл канымды тöгöр» – деп,\nАйыл ээзи карган айтты.\nАрга jоктоҥ алыш jок.\nАлдыма jÿрзем, табарым» – деп,\nКанча тууны ажып турды,\nКанча сууны кечип турды.\nКийнинеҥ улус кöргöжин,\nАк булуттыҥ алдыла,\nКара булуттыҥ ÿстиле\nУчуп барып jаткан эмтир.\nJе учуп барып jаткан дезе,\nТöрт туйгагы jердиҥ ÿстин\nЧийип барып jаткан эмтир.\nJер ÿстиле брааткан дезе,\nКызыл-jеерен аттыҥ эки кулагы\nТеҥери тÿбин чийип бартыр.\nУлус мыны кайкап кöрöт,\nУлу баатыр бÿткен дежет.\nБара-бара барып jада,\nБажына чыгып барган эмтир.\nБу тайганыҥ бажынаҥ\nКаан кижиниҥ айлы-jуртын\nКöрÿп ийбей эмди кайтты.\nКÿбÿр-Каанныҥ алтын öргöзи\nКöк теҥериле тудуш эмтир.\nКÿбÿр тайгадаҥ тÿжÿп келди.\nАлтын öргöни кÿн аайынча\nАлты катап эбире jортты.\nКызыл-jеерен адын болзо\nАлтын чакыга буулап койды.\nАгаш бозогоны сый базып,\nТемир бозогоны бÿге базып,\nКаан öргöзине кирип барды.\nТор бажына базып барып,\nТемир орынга отурарда,\nТемир орын бÿктеле берди.\nМыны кöргöн бойынча\nӰркÿбес бойы ÿрке берди.\n«Эй, мениҥ кулдарым! – деп,\nКаан абакайы кыйгырды. –\nЫраактан келген jаан кижиге\nМенин кÿлер канзама\nТаҥкы азып беригер!» – деди.\nКӱлер каҥзаны тургустылар,\nКÿрекле кÿреп таҥкы астылар,\nБутла оны тыктай бастылар,\nТурунла камызып, кулер канзаны\nАлтын-Эргекке туда бердилер.\nКÿндÿлÿ каҥзаны колго алды.\nБир ле темденип соргои ыжы\nJети тенери тÿбине чыгат,\nКара булут болуп jайылат.\nАлтын столын jылдыр ийди,\nАш jакшызын салып ийди.\nТажуур аракы тургус берди.\n«Айылчы кижи ажанза кайдар?\nАракы jакшызын ичсе кайдар?» – деп,\nМогол чööчöйгö аракы уруп,\nАлтын-Эргекке туда берди.\n«Аш ичерге мен келбедим,\nАракы ичерге мен jÿрбедим,\nУлу-jаан керекке келдим» – деп,\nКаныкпас бойы каныга берди,\nКак маҥдайына тер чарчады,\nКара кöзине кан чарчады.\nКижи бÿдÿжи чыга берди,\nКийик бÿдÿжи кире берди.\nКолыныҥ тÿги кол кирези\nБолуп öзö берди,\nКачарынын туги болзо\nКарыш кире öзö берди.\n«Мениҥ ийген элчимди,\nЧоокыр атту Шолтойокты, .\nКайдаар слер эттигер?\nЭмди ле табып беригер!» – деди.\nКӱрс этире теберде,\nТаш такта jарыла берди.\nТурун ошкош тас кара уул\nЈеде конуп келди.\nТарынбас бойы тарына бертир,\nКаныкпас бойы каныга бертир.\nАры-бери кöрбöди де,\nАчынтанду кыйгыр ийди.\n«Кижини базынып jÿретен\nКандый неме табылды? – деди.\nТыштанарга тыш бербес,\nАмыр jадарга ой бербес\nКандый мындый неме?» •— деди.\nОҥ кулагына чабарда,\nАлтын-Эргек селес этти,\nЛе отурган jеринеҥ турбады.\nТурун ошкош кара уулды\nЧала тапту саларда,\nИйиктелип тура тÿшти.\nЛака баштан кабыжа берди.\nЛаак бойго согужа берди.\nАлтын öргöдöҥ чыгып,\nКÿрежетен jерге барды.\nЭки алып кабыжьш,\nКара ташты jара базат,\nЭру jерди ыра базат.\nАлтын-Эргек баатыр дезе\nКара уулдыҥ эдин ÿзÿп,\nКара кускунга таштап турды.\n«Саҥысканга сек бол!» – деди.\nАнаҥ ары кÿреже берди.\n«Бу öлбöс, jыдыбас немеле кабыжып,\nJакшы адым артар эмес,\nБöкö деп бöкö адым кал ар эмес.\nАс тудужып, арыырым ба?\nКол тудужып, кööрööрим бе?» – деп,\nТес кара уулды\nБир темденип, тобыкка jетире,\nЭкинчи темденип, тизеге jетире,\nӰчинчи темденип, ийинге jетире,\nТöртинчиде кол бажына кöдÿр чыкты.\n«Алып колынаҥ öлдим деп ачынба!\nКÿлÿк колынаҥ öлдим деп кунукпа!\nКалганчы сöзиҥ айт!» – деди.\n«Jакшыланзаҥ, кал корум эт,\nJаманданзаҥ, кара таш эт» – деп,\nТас кара уул кыйгырды.\n«Кара каным куруза,\nКара таш эдерим,\nJакшы кÿÿним тутса,\nКал корум эдерим!» – деп,\nАлтын-Эргек баатыр айтты.\nJе кара каны куруп,\nКара уулды чачарда,\nСööктöри кара таш болуп\nКара каны кара суу болуп\nАба jыштыҥ агажына\nJалбак ташка чыгып алды,\nКÿлер каҥзазын азып алды.\nТынданар бойы тынданып,\nСоодынар бойы соодынып,\nТаҥкызын тарта берди.\nОозынаҥ ÿрген ыжы\nТеҥериге чыгып jайылат,\nКара булут болуп jылат.\nЭмди кöрÿп отургажын,\nКÿбÿр-Каан кöрÿнип келди.\nКускун кара адына минип,\nАйландыра чаап келди,\nЭки катап эбирип келди.\n«Э-э, Ак-Каанныҥ уулы,\nАлтын-Эргек таҥма! – деди. –\nАлып öлтÿрдим деп амтажыба,\nЭр öлтÿрдим деп эремжибе!\nЧирик тöҥöш jыктым деп мактанба!\nКабыш дезе кабыш болор,\nКÿреш дезе кÿреш болор.\nБаатыр öлтÿрдим деп тыҥыба,\nУлу табыш мында болор,\nКÿлÿк öлтÿрдим деп кÿлÿмзиренбе,\nКÿбÿр-Каан бойы тудар.\nКаныҥды кайа-ташка чачарым,\nЭдиҥди кара кускунга берерим!»\nМыны уккан Алтын-Эргек\nАнаҥ артык каныкты,\nАнаҥ артык тарынды.\nКÿлер каҥзазын кагып ийди,\nКарманына сугуп алды,\nКызыл-jеерен адына минди,\nЈалбак таштаҥ тÿже конды.\nАт бажынаҥ чуражып келди,\nJака баштаҥ кабыжа берди,\nJаак тöмöн согужа берди.\n«Сен jаман öлзöҥ,\nСен öлгöйиҥ – деди, –\nЭр jакшызы мен öлзöм,\nМен öлгöйим!» – деди.\nАлтын-Эргек ле Кÿбÿр-Каан\nКабыжып ок турдылар.\nАт тепкен jерлер\nТеҥис болуп кайнап турды.\nЭки алыптыҥ тартыжынаҥ\nАгаш-таштар сайалып турды.\nАт ÿстинеҥ тартыжып,\nАлты кат jер алдына тÿштилер,\nОноҥ ойто öрö чыгып,\nКезе-быча тудужа бердилер.\nАт ÿстинеҥ тÿже секирип,\nЭки алып кабыжа берет.\nКускун-кара ла кызыл-jеерен\nБаза согужа берген турат.\nЭди-оööгин ÿзе тиштежип,\nJара-мыра тебижип барат.\nТебижери астай берди,\nТентирилери кöптöй берди.\nТиштежери астай берди,\nТыштанары кöптöй берди.\nМаҥдайына тер чарчады,\nКöбÿктелип агып турды,\nЭки кöскö кан чагылды,\nЭбирилип тебип турды.\nБурыла соккон бойынча\nЭки будыла теберде,\nÖзöк-бууры ÿзÿле берди.\nЭбиреде тепсеп келди,\nТепшиге толор эт артты.\nЭҥмек тайгага чыга калыды,\nСÿттÿ кöлдöҥ суу ичти,\nСÿт öлöҥин отоп jиди.\nКÿбÿр-Каан ла Алтын-Эргек\nТам тыҥыда тартыжа берет.\nТогус jыл öдö берди,\nАла койып тудушканча,\nАлтан jыл öдö берди.\nJай келгенин jарыннаҥ таныйт,\nКыш келгенин jакадаҥ таныйт,\nКÿбÿр-Каанныҥ алып тудары\n«Кирбес кöрмöстиҥ колына\nНе кирдим?» – деп сананар болды.\nАлтын-Эргек там каныгат.\n«Сен jаманла кабыжары\nJаш балдарла ойын эмес,\nСен jаманла тартыжары\nJажык аттыҥ эди эмес! – деп,\nАлтын-Эргек кородоп айдат. –\nСениле узак тудужып,\nJакшы адым калар ба?\nСениле соот кÿрежип,\nБöкö адым артар ба?» – •\nБир темденип тизеге кöдÿрди,\nЭкинчи темденип ийнине кöдÿрди,\nӰчинчиде кол бажына\nКÿбÿр-Каанды алып чыкты.\n«Алып колынаҥ öлдим деп,\nJаман сагыжыҥ сананба.\nКÿлÿк колынаҥ öлдим деп,\nКереес сöзиҥ айдып бер,\nKeeн jериҥнеҥ jÿре бер.\nКара каным куруза,\nСööгиҥди кара таш эдерим,\nКара каным курубаза,\nКал корум эдерим,\nКара каныҥды агызарым!» – деп,\n«Jакшыланзаҥ, мениҥ сööгимди\nКал корум: эткейзиҥ,\nJаманданзаҥ, мениҥ сööгимди\nКара таш эткейзиҥ» – деп,\nКÿбÿр-Каан сöзин айдынды.\nМыны уккан Алтын-Эргектиҥ\nКара каны кайнап чыкты.\nКара ташка арта сокты,\nАрка-мойнын ÿзе чапты,\nКара каны ага берди,\nКату сööги арсайып калды.\n«Бу jаманныҥ сööгин\nАртыргызарга болбос – • деди, –\nJаманы артардаҥ айабас» – деди.\nАба jыштыҥ агажын jууп,\nКÿбÿр-Каанныҥ сööгин öртöп салды.\nАрткан кÿлин, кубарын\nКуйун-салкынга чачып ийди.\nТыштанар бойы тыштанды,\nСоодынар бойы соодынды.\nТаҥкызыныҥ ыжы болзо\nТеҥериге jедип турды,\nКара булутка тÿҥей болды.\nАлтын-Эргек угуп отурза,\nJер-теҥери силкин турат.\n«Кандый кÿлÿк келди?\nКалык-jоным артпады – дейт,\n«Кандый алып келди?\nАлыптарым артпады – дейт. –\nУлу jуртым ÿзÿлди» – дейт.\nJайаачыга jедип турды,\nJер алдында Эрлик jуртына\nКаҥзазын кагып ийди,\nКарманына салып ийди.\nСыбыскызын тартып ийди,\nТибиреде jелип келди.\nJеерен адына минип алды,\nКÿбÿр-Каанныҥ алтын öргöзин\nАлты катап айлана jортты.\nАдын болзо буулап койды.\nАгаш эжикти jap а тееп,\nТемир эжикти бÿктей тееп,\nÖргö ичине кирип барды.\nЭки тулуҥынаҥ кабыра тутты.\nТогус чардыҥ терезинеҥ\nТолгоп эткен камчызын\nОҥ билекке jылдыр ийди.\nКамчылай бербей эмди кайтты.\n«Койон бажынча ак эмиҥди\nКапшай бер» – деп айдып турды.\nМыны кöргöн ак-коҥыр\nКöк теҥери тÿбинеҥ\nJибек болуп тÿжÿп келди.\n«Э-э, мениҥ jайаган кеен кызым,\nКойон бажынча ак эмиҥди\nАлып колынаҥ öлöриҥ,\nКÿн jарыктаҥ барганча,\nОл эминди берип ийзеҥ» – деп,\nJайаачы кудай ÿниле айтты.\nJайаачы кудай сöзинеҥ\nКыйыжарга болбос болды,\nКойон бажынча ак эмди\nЭрик jокто алып берди.\nМыны алган Алтын-Эргек\nAнaҥ ары сабай берди.\n«Ат бажынча кара эмди\nMeгe база бербес болзоҥ,\nКыл тыныҥды ÿзерим,\nКызыл каныҥ тöгöрим» – деп,\n«Э-э, jайаган jараш кызым,\nСениҥ шыраҥды кöрÿп болбой,\nКöк теҥеридеҥ тÿжÿп келдим.\nМениҥ айтканым укпазаҥ,\nКижи болорын jок туру.\nАт бажынча кара эмди\nАлып бер капшай» – деп,\nАк-коныр ат айтты.\nАлтын-Эргекке алып берди.\nJе Алтын-Эргек баатыр\nТолгоп эткен камчызыла\nАнаҥ ары сабай берди.\n«Чоокыр атту Шолтойокты\nЧоокыр адыла кожо,\nТиру болзо, тирÿзиле экелигер,\nÖлгöн болзо, сööгин экелигер.\nӰйе-сööгин бириге салыгар.\nБу jакылтам бÿдÿрбезеҥ,\nБажыҥды кезип, будыҥа саларым,\nБудыҥды кезип, бажыҥа саларым» – деп,\n«Алып кÿчтÿ Алтын-Эргек,\nМени тирӱге божотсоҥ.\nЧоокыр атту Шолтойоктыҥ\nТиру бойы jок то болзо,\nÖлгöн сööгин таап берерим.\nОныҥ минген чоокыр ады\nТирÿ бойы jок то болзо,\nСööктöрин бириктир берерим!» – деп,\nКÿбÿр-Каанныҥ ÿйи кыйгырды.\nТарынганын да билбеди,\nБар кÿчин салып ийди.\nJууй тартып, алып келди,\nЧоокыр аттыҥ сööгин\nБаза алып келбей кайтты.\nJаҥыс jерге jууп берди,\nӰйе сööкти бириктирди.\nАлтын-Эргек ат бажынча\nКара эмди алып,\nБаштап чачкан тужында\nТирÿ кебин тартынып ийди.\nАк эмди алала,\nЭкинчи катап чачарда,\nОзогы бойлоры боло берди.\nТап этире туруп келди.\nЧоокыр атты теберде,\nШоокыртанча туруп келди.\n«Бай-бай, чоокыр адым!\nКандый терен уйуктадым» – деп,\nШолтойок баатыр айтты.\n«Сен де тыҥ уйуктадыҥ,\nЧоокыр атту Шолтойым!\nКызыл эдиҥ jок болды,\nКуу сööгиҥ кургап jатты.\nТынын салып томдодым.\nАйлы-jуртыҥа jана бер,\nАҥдап-суулап jÿре бер,\nМен jанганчам, jакшы jÿр,\nКÿлÿктерге jеҥдирбе» – деп,\nАнан ары Алтын-Эргек\nАзыраган ак быйанын\nJууй бербей эмди кайтты.\n«Тууда малды тууга кыстап,\nСууда малды сууга кыстап,\nТудутар» – деп, jакып турды.\nКÿбÿр-Каанныҥ кÿлер очогын\nКÿн тескери тургус салды,\nАлтын чакызын кодорып чачты,\nАлтын öргöзин оодып салды.\n«Чоокыр атту Шолтойогым!\nСен алып jанарыҥ.\nСен башкарып апарарыҥ» – деп,\nАлтын-Эргек алып айтты.\nКÿбÿр-Каанныҥ ÿч кызыла\nКöкип ойноп турбай кайтты.\nАйлы-jуртына jанып ийди.\nАлдында барып jаткан мал\nJажыл öлöҥ отоп барат,\nКийнинде барып jаткан мал\nКара тобрак jалап барат.\nКара jаныскан артып калды,\nÖкпööрижин базып турды.\n«Калык-jоным jана берди,\nМынаҥ jанып кайдар? – деди, –\nМынан ары барадым,\nТемир-Каракты аладым» – деди.\nЭки ÿзеҥини теҥдей тепкенче,\nЭэрге jазап отурганча,\nJети тайганы ажа берди.\nТÿнде болзо, толку чылап,\nТÿште болзо теҥери тÿбиле,\nКуш чылап, учуп барыптыр.\nJетен тууны ажа берди,\nJетен сууны кече берди.\nАлты конок бардым дезе,\nАлты jылга барган эмтир,\nJети конок бардым дезе,\nМус-Кааннын мус тайгазына\nЧыгып барган турбай кайтты.\nАргымак адынаҥ тÿшпеди,\nКÿлер каҥзазына таҥкы азып,\nЧаҥкыр ыжын jайыл ийди.\nМус-Каанныҥ алтын öргöзин\nКöрöр jердеҥ- кöрÿп ийди.\n«Кÿÿним jеткен jер эди,\nКöс jеткеним мында эди» – деп,\nБаатыр бойыида санан калды.\nКÿлер каҥзазын кагала,\nКарманына сугуп алды.\nКÿн аайынча айландыра\nАлты катап чаап келди,\nКÿнчыгышка айлан келди.\nКÿÿни кайра jанбады.\nАт буулайтан алтын кастыкка*\nАргымагын буулап салды.\nАнаҥ кайра базып келди,\nАгаш бозогоны сый басты,\nТемир бозогоны бÿге басты.\nТöр jанында темир орынга\nОтурарда, бÿктеле берди.\n«Козин болзо чокту болтыр,\nКöксиҥ болзо отту болтыр.\nКандый каанныҥ балазы болдыҥ\nАды-jолыҥ кем болор?\nЫраак jерден jÿрÿн бе?\nJуук jердеҥ келдин бе?» – деп,\nМус-Каан сурап отурды.\nАлтын-Эргек мен болорым.\nКызыл кийик туштаза,\nОкко кыстап, адарга jÿрÿм.\nКыс балазы туштаза,\nСöскö кыстап, аларга jÿрÿм.\nJака баштан кабыжып,\nКÿрежерге jÿрÿм» – деп,\nМыны уккан Мус-Каан:\n«А-а – деп кыйгырып ийди. –\nСöскö кыстап, аларга jÿрÿҥ бе?\nJака баштан кабыжарга jÿрÿҥ бе?\nЭр тебине* jеткениҥ jок,\nИйде-кÿчиҥ киргени jок.\nЭрликтиҥ колына берерим,\nКöрмöстиҥ бойына ийерим!» – деп,\nАлтын-Эргекке чурап келди.\nJака бойдоҥ кабышты,\nJаак томöн согушты.\nАлыпла теҥ кабыштылар,\nКÿлÿкле теҥ кÿрештилер.\nТоҥ jерди тобыкка jетире\nЭрÿ jерди ийинге jетире\nБеш конок кабыштыс дезе,\nБеш jыл кабышкан эмтир.\nАлты конок кÿрештис дезе,\nАлты jыл кÿрешкен эмтир.\nКыштыҥ кату соогы\nJака башта кырудаҥ танылат,\nJайдыҥ изÿзи келгени\nЭки jарын теринеҥ танылат.\nТарынбас бойы тарына берди.\nКачарыныҥ тÿги карыш öсти,\nКара кöскö кан чарчады,\nКак маҥдайга тер чарчады.\nJаш баланыҥ ойыны эмес.\nСениле кöп тудужарга\nJажык эттиҥ мÿни эмес – деп,\nМус-Каанды ӱч темденип,\nКол бажына кöдÿрип чыкты. –\nАлып колынаҥ öлдим деп ачынба,\nКÿлÿк колынаҥ öлдим деп кÿйÿнбе!\nКереес сöзиҥ айт!\nКал корум эдерим». –\nКал корум эткейиҥ,\nКара таш эткейиҥ» – деп,\nJаман каны куруды,\nМус-Каанды кара ташка\nАрка-мойны ÿзÿле берди,\nАкпас каны ага берди.\nАртызарга болбос – деди, –\nJаман чыкпай калбас» – деди.\nКок jок öртöп салды,\nАк кубарын учуртып ийди.\nJÿреги чек сеенбес* болды.\nКызыл-jеерен адына минип-\nКыйалада jелдир ийди,\nОйто jедип келбей кайтты.\nКирип келген баатырды\nТöр бажына отургузып,\nТöп ÿниле сурап турды:\n«Кöзиҥ болзо чокту болтыр,\nКöксиҥ болзо ойлу болтыр.\nКандый каанныҥ уулы болдыҥ,\nАды-jолыҥ кем эди?\nАйдып берзеҥ, балам, – деди. –\nЫраак jердеҥ jÿрÿҥ бе?\nJуук jердеҥ келдиҥ бе?» –\n«Кызыл кийик туштаза,\nАк-Каанныҥ уулы эдим,\nАлтын-Эргек баатыр эдим» – деп,\nАлтын-Эргек айдып берди.\nАлтын стол тартып ийди,\nАштыҥ болзо jакшызын салды,\nАраjанныҥ ачузын урды.\nАлтын-Эргекке коштой отурып,\nМогол чööчöйгö аракы сусты,\nJаш баатырды кÿндÿлей берди\nАшты ичкен Алтын-Эргек\nКелген керегин jарт айтты:\n«Сагыжым jеткен jер\nМус-Каанныҥ jери болгон,\nКÿÿним jеткен кыс\nТемир-Карак бала болгон.\nМен кöрбöгöнчö, jанбазым.\nJакшыла беретен болзоҥ,\nJаткан jерин айдып бер.\nJаманданып, бербес болзоҥ,\nКанду эдиҥди ÿзерим,\nКара кускунга берерим.\nКызыл каныҥ агызарым».\nМыны угуп айтпай кайтты:\n«Э-э, Алтын-Эргек балам!\nJажымды jажап öлöйин.\nЭр кемине jеткен\nАлып кÿчтÿ эр эмтириҥ.\nКöзиҥ болзо отту эмтир,\nКöксиҥ болзо ойлу эмтир.\nКызым jолына баштайын.\nJарашсагар, jаражар тураар,\nАлбанла берип болбозым,\nКÿÿн jетпегенин бойыҥ бил» – деп,\nКаан абакайы айдала,\nКызына кирер jол кöргÿсти.\nКиретен эжикке келип,\nЛаптап, jазап кöргöжин,\nКижи кирип болбос эмтир,\nТогус теекти тартып салтыр.\nТынду кылыш тургус салтыр.\nАгаш эжикти ача тартты,\nТемир эжикти тиле тартты.\nТогус теекти тÿжÿре тартып,\nТын кылышты болгожын\nӰчинчи теекте артырып,\nКыс кыбына кирип барды.\nЭмди кöрÿп тургажын,\nАлтын межикте jаткан эмтир.\nАнаҥ лалтап кöрöр болзо,\nКÿн öткÿре кöрÿнип турды,\nАлтын межик jайкан турды.\nТырлашпас бойы тырлашты,\nКыймык jок туруп калды.\n«Адаҥ да кыс болзын! – деди. –\nМындый кысты кöрöрим деп,\nӰч тÿжÿмде сананбадым.\nКандый санаа санандым!\nКандый jолды jолдодым!\nЧырайы jараш болтыр,\nБойы öлÿ болтыр!»\nАнаҥ ары чыдашпады,\nТемир-Каракты туда берди.\nЭки кöзин кöрÿп ийзе,\nЭр дезеҥ эр турды,\nАлып дезеҥ алып турды.\nКак маҥдайы jалаҥдый,\nКÿрдек jарды тайгадый.\nКоркьгбас бойы корко берди,\nJалтанбас бойы jалтана берди.\n«Бой-бой! Мениҥ jуртыма киретен\nКандый алып болдыҥ?\nАк сагышла айдып бер!\nJуук jердеҥ келдиҥ бе?» – деп,\nАйылчы кижидеҥ сурап,\nБойы тынду кылышты\nБарып, jазап кöрöр болзо,\nӰч теекке jетире\nТÿжÿре тартып салган эмтир.\n«Бой-бой! Кöрзöҥ мыны,\nБилетен ле таҥма болтырзыҥ!\nТынду кылыжымды сен\nТÿжÿре тартпаган болзоҥ,\nМойныҥды ÿзе чабар эди!» –\nОкко кыстап, адарга jÿргем.\nСöскö кыстап, аларга jÿргем.\nСагыжым jеткен jер\nКÿÿним jеткен сыргалjым\nТемир-Карак сен болгоҥ – деп,\nАлтын-Эргек айдып турды. –\nСени албаанча, jанбазым.\nJакшыла болзо, барарыҥ айт.\nJаманла болзо, эдиҥди ÿзÿп,\nКара кускунга берерим,\nКызыл каныҥ тöгöрим.\nБарар ‘болзоҥ, барарыҥ айт.\nБарбас болзоҥ, барбазыҥ айт!»\nМыны угуп, Темир-Карак\nМаҥзаарганду айдып турды:\n«Ашпа, ашпа, Алтын-Эргек!\nКичинек токтой тÿш.\nБис чыгарысла кожо бÿткен\nАлтын бичикте болор» – деп,\nАлтын кайырчакты ачып,\nАй судурлу бичик алды.\nОл бичикти ачып, кычырза,\nТемир-Карак ла Алтын-Эргек\nБир кÿн чыккан болуптыр,\nБир салымду бÿткен болуптыр.\nБир кÿн öдÿп калыптыр.\n«Ээ, Алтын-Эргек, – деп,\nТемир-Карак айтпай кайтты. –\nБис бир кӱн чыктырыс,\nБистиҥ jайаачыбыс бир эмтир,\nКиндигибис бирге кезилтир,\nКирибис бирге jунултыр».\nАлтын-Эргекти ала койып,\nАлын тöжин окшой берди,\nКийин jанын сыймай берди.\nАлтын межигине кожо салды,\nБир конок уйуктады дезе,\nБир jыл уйуктаган эмтир.\nЭки конок уйуктадыс дезе,\nЭки jыл уйуктаган эмтир.\nМында jуртап калганын\nАлтын-Эргек сеспей калды.\nАк тайгазыныҥ бажына\nЧыга базар кÿÿни келди.\nМус тайгазына чыксам кайдар?\nАҥдап-суулап jÿрзем кайдар?\nАл сагыжым jарытсам кайдар?» – деп,\nАтанарга jепсене берди.\nКызыл-jеерен jелип келди.\nСÿÿри тайгада jÿреле,\nКуйругы барбайа семириптир,\nСÿттÿ кöлдöҥ ичеле,\nБел jалбайа семириптир.\nТолгоп эткен ÿйген сукты,\nТогус кат токум салды,\nКÿлер арташ ээр салды,\nЭрлÿ бойы атка минди.\nАлтын саадагын салынды,\nАдар огын кыстанды.\nЭки ÿзеҥини теҥдей тееп,\nМус тайгага чыга конды.\nТогузон кийик адып турды.\nJетен кийик адып турды.\nАҥ jакшызын талдап атты,\nЭт семизин талдап алды.\nБу öйдö Темир-Карак\nАйлында ыйлап отурды:\nАамайынаҥ улам öлди.\nУлу алып келерде,\nJакшы сöс айтса кайдар,\nJакшы кÿлÿк келерде,\nКÿндÿ-кÿрее салза кайдар» – деп,\nТемир-Карак комудап айдат,\nЭки кöстиҥ jажы агат.\nОл jаштарды Темир-Карак\nТорко платка тÿÿп алат.\nАйлы-jуртына jанып келди.\nАткан аҥдарын тÿжÿрди,\nТас кулдар сойо берди.\nАлтын стол тартып алтыр,\nАш jакшызын салып койтыр,\nАраjанныҥ ачузын салтыр.\nЭки колдоҥ тудуштылар,\nКайын энезине айдып турды:\n«Аштыҥ болзо jакшызын jип,\nАраjанныҥ ачузын ичип,\nЭзирбес бойым эзире бердим,\nЭрикпес бойым эриге бердим.\nМалды-jонды ÿлежер керек.\nНени айдадаар, энебис?» – деди.\nКайын энези: «Jöп» – деди.\nАлтын-Эргек öрö туруп,\nБилек бойго jылдыр ийди.\nБар-jок малды jууп,\nКап ортодоҥ бöлий сокты,\nАс-мас jонды jууп,\nТалортодоҥ бöлип ийди.\n«Кызыл-jеерен адым! – деди, –\nБу бöлинген ак малды,\nБу бöлинтен эл-jонды\nАлтайыма jетир» – деди.\nАлтын-Эргек ойто келди,\nСтолына ойто отурды.\nАш-курсакты jий берди,\nАраjанын иче берди.\nАзыйдаазынаҥ тыҥ эзирди,\nАрга jокто уйуктап калды.\nБир конок уйуктадым дезе,\nБир jыл уйуктаптыр.\nЭки конок уйуктадым дезе,\nЭки jыл уйуктаптыр.\nАлтын-Эргек ойгон келди,\n«Jе, Темир-Карак, – деди, –\nJуртту кижи jуртына jанар,\nJерлÿ кижи jерине jанар.\nСениҥ сагыжыҥ кандый эди?\nБарар болзоҥ, баралы» – деди.\n«Канайып барбай артатам?\nСенеҥ артар кÿÿним jок,\nÖскö jерге jолым jок» – деп,\nТемир-Карак каруу берди.\nТемир-сур адын экелип,\nЭэртеп тура берди.\nАк коҥыр ат экелди,\nАлтын-Эргек эжине берди.\nАк-коҥырын ээртеп ийди.\nАттарына минип ийдилер.\nАлты катап айлан келдилер,\nÖргö jанына токтодып ийди.\n«Энем ошкош энем – деди, –\nЭзен-салам болзын! – деди. –\nАк малыҥ амыр турзын,\nАлбаты-jоныҥ jакшы jатсын».\nТептиргени теҥис болуп артат,\nТартынганы таш болуп калат.\nТемир-Карактыҥ темир-суры J\nергележип барып jадат.\n«Аттар дезеҥ аттар болуптыр,\nАлыптар дезеҥ алыптар болуптыр» – деп,\nТемир-Карак сананып турды.\nКачарла.ры кара ташты\nБöктöп барып jат,\nАба jышты бöктöп барып jат.\nОлорго барарга ыраак болды,\nБиске айдарга jеҥил болды.\nJети теҥерини öдÿп чыктылар,\nJетен сууны кечип чыктылар.\nТемир-Карак кайкай берди.\nОлордыҥ минген аттары\nУчуп барып jат дезе,\nКанаттары jоок болды.\n«Эрдиҥ jакшызы чыгатан туру,\nАт jакшызы бÿдетен туру – деп,\nТемир-Карак келин айтты. –\nЭр бойына jедижерге\nЭэр кажынаҥ öтпöдим,\nАт бажын акалап,\nАлдыҥа кирип болбодым». –\n«Ээр кажынаҥ öткÿрзем,\nЭр адым адалбас.\nЭл-калыгым jок болор.\nАлдыма сени божотсом,\nАлып кÿчим астап калар,\nСендий бала меге барбас» – деп,\nАлтын-Эргек айтпай кайтты.\nАштабас бойлоры аштай берди,\nСуузабас бойлоры суузай берди.\nАба jышка кире конды.\nБери корÿп, бежен сыгын атты.\nАк jалаҥга алып чыкты,\nJаан оттоҥ салып ийди,\nАҥдар эдин тиштеп ийди.\nТойо-кана ажанып алды.\nАк jалаҥныҥ ÿстинде\nОйноп, соотоп jаткаҥча,\nАттар отоп тойынды,\nАрка тÿктери сергиди.\nСыбыскыларын теҥ тарттылар.\nАк-коҥыр ла темир-сур\nКиштеп, маҥтап келдилер.\nЭрjине аттарын ээртеп алып,\nЭлее эдип бардылар.\nЭэрге jараш отурганча,\nЭки тайга аштылар,\nАт тискинин тутканча,\nАйры сууны кечтилер.\nАк тайгаларын кöрÿп ийди,\nКалык-jонын танып ийди.\n«Каан дезеҥ каан jаткан болуптыр,\nАлып дезеҥ алып j аткан болуптыр.\nКандый каанныҥ малы,\nКандый алыптыҥ jоны?» – деп,\nТемир-Карак сурап турды.\n«Бу кöрÿнген ак тайгалар\nМениҥ ээлеген тайгаларым.\nБу jаткан калык-jон\nМен зэлеген албатым.\nКыймыраган ак малы\nМениҥ jööжöм, быйаным» – деп,\nАлтын-Эргек ÿйиле кожо\nАк тайганыҥ бажына чыкты.\nКалык-jонныҥ кöби коркуш,\nАк jалаҥга батпай турды.\nАк малыныҥ кöби коркуш,\nАрка-тууга батпай турды.\nÖдöр jол jок болуптыр,\nШаала турган улус эмтир.\nЭл-калыкты эки башка бöлий сокты,\nБöлине тÿшкен улустыҥ ортозынча\nАт маҥыла чаап öттилер.\nАлтын öргöни алты катап\nАйландыра чаап келдилер.\nАскан казан коп эмтир,\nТой эдерге jазалтыр.\nАттаҥ тÿже кондылар,\nАлтын öргöниҥ jанында\nАлбаты-jон кöп эмтир,\nКолтуктай тудуп кирдилер.\n«Адам, энем, эзен! – деди, –\nМениле кожо келгени –\nКÿÿним jеткен кару эжим\nТемир-:Карак кööркий болор.\nКöп jылдарга кöрбöдим,\nКöргöн кöзим сÿÿнди» – деп,\n«Эр кемине jеткеҥ jакшы,\nКÿбÿр-Каанды баскаҥ jакшы.\nКÿрÿмниҥ jурты кÿл болды,\nЭдÿниҥ jурты ээн калды.\nТöрöл jериме экелдиҥ, балам,\nТöрдö одым камыстыҥ, балам».\nМынайда айдып, ыйлап ийди,\nКöзиниҥ jажы табырап акты.\n«Кÿбÿр-Каанныҥ канын тöгÿп,\nТой-jыргал эдедим» – деп,\nКалык-jонын jууй берди.\nJууктазына элчилер ийди,\nЫраактазына бичиктер ийди.\nАлтын стол тартып алдылар.\nАштыҥ болзо jакшызын салдылар.\nАраjанныҥ ачузын урдылар.\nКалык-jоны jыргай берди.\nБаза jыргап отурат.\nБеш конок тойлодыс дезе,\nБежен конок тойлоптыр.\nАлты конок тойлодыс дезе,\nАлты jыл тойлоптыр.\nКазан тÿби кагыла берди,\nКалык-jоны тарай берди,\nТепши тÿби тежиле берди,\nТекши jоны тарай берди.\nАлтын-Эргек öрö турды.\nКöс алдына кычыр алды.\n«Не болды, кааным?» – деп,\nШолтойок баатыр сурап турды.\n«Кÿбÿр-Каанныҥ кичÿ кызын\nСен алатан туруҥ» – деди.\nШолтойок баатыр сÿÿне берди,\nКÿбÿр-Каанныҥ очы кызыла\nАйлы-jуртына jана берди,\n«Тойго келигер, кааным», – деди.\nАлтын-Эргек база алдырды.\nМыны уккан Jелбеген\nTaп тургуза jедип келди:\n«Не болды, кааным?» – деди.\n«Кÿбÿр-каанныҥ ортон кызын\nСен алатан туруҥ» – деп,\nАйдары jок сÿÿне берди.\n«Тойыма келигер- кааным», – деди.\nÖлö адына минип ийди,\nАйыл-jуртына jанып ийди.\nКÿбÿр-Каанныҥ тун кызын алдырды.\nОны уккан кыс бала\nТап тургуза jедип келди.\n«Эки сокор эрлердиҥ\nӰйи сен болорыҥ» – деди.\nАнаҥ ары Алтын-Эргек\nАмыр-энчÿ jуртай берди.\nАлбатызы кöптöп турды,\nАк малы öҥжÿк турды.\nАртык айдарым jок,\nЧöрчöк болзо божоды.\nЧöрчöк jеринеҥ jан келдим.\nАК-КААН ЛА КӰБӰР-КААН\n1953 jылда Туулу Алтайда история, тил ле литература аайынча научный шиҥжÿ öткÿрер институт узак öйдиҥ туркунына «Алтайдыҥ чолмоны» газетте иштеп, оноҥ пенсияга чыккан В. Софроновты куманды jерине барып, кайчылар таап, олордоҥ чöрчöктöр бичизин деп командировкага ийген. В. Софронов узак jоруктап, бир канча кай чöрчöктöр бичип алып, институтка экелип, табыштырган, ол тоодо – «Ак-Каан ла Кӱбÿр-Каан». Оны Алтайский крайда Солтон райондо Кожаа-Бажы деп jуртта jаткан Чинчикеев Александр Иванович (кумандылар оны Санька деп адайтан), ол тушта 86 jашту кайчы, айдып берген. Чинчикеев бу чöрчöкти jаш тужында ол ок райондо Кылташ jуртта jаткан Саҥзар деп jарлу кайчыдаҥ уккан эмтир.\nЧöрчöк куманды диалектле бичилген. Jе оны литературно jазаган кижи – алтай поэт Аржан Адаров – чöрчöк бастыра алтай кычыраачыларга jарт болзын деп, бир канча кумандылап айдылган jерлерди ле сöстöрди алтайлап берген. Jе чöрчöк кубулбаган, айдылганы аайынча арткан.\nКумандылардыҥ кай чöрчöктöри тÿштÿк алтайлардыйынаҥ башкаланбай jат. Ол керегинде бу да кай чöрчöк керелейт. Оныҥ бир канча сюжеттери (Кубÿр-Каан Ак-Каанды jуулаганы; Ак-Каан jаҥы чыккан уул балазын jажырганы; Алтын-Эргек Шолтойок баатырын Кÿбÿр-Каанга элчи эдип ийгени; Алтын-Эргек Кÿбÿр-Кааннаҥ öчин алганы, оноҥ до öскöзи «Маадай-Кара» (А. Калкин), «Алтын-Мизе» (Е. Таштамышева) деп кай чöрчöктöрдö учурап jат. Jе андый да болзо, кайчы А. И. Чинчикеев бу чöрчöкти аҥылу айткан, оныҥ кöп саба jерлери кычыраачыларга jаҥы ла jилбÿлÿ болор.\n* Куртыйагын – карган эмеенин.\n* Барчан – узе.\n* Тöгÿзе – тÿгезе.\n* Кырык – тöртöн.\n* Маргаа – баргаа.\n* Eгдегези – ÿйи.\n* Эгер – ийт.\n** Тун – баштапкы.\n* Кизиреде – кÿркÿреде\n** Тобыкка – торсукка.\n*** Эnзеге – ийинге.\n* Мус – тош.\n* Кастык – чакы.\n* Тебине – кемине.\n* Сеенбес – токунабас.\n* Тогра – туура.


19.09.2017 - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ӧзӱмдерди јербойында чеберлеери, аҥ-кушты чеберлеери чылап ок, кӱнниҥ курч сурактарыныҥ бирӱзи болуп јат. Кызыл бичиктерге кийдирилген аҥ-кушты ла ӧзӱмдерди корыырына ла чеберлеерине учурлай бу јуукта республикан башкаруда јуун ӧдӧрдӧ, «Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузы» деген ФГКУ-ныҥ јааны А. В. КАЙГОРОДОВ андый ӧзӱмдерди чеберлеериле колбулу курч\nJондык сыйга—талдама јерлештеристи\nБӱгӱнги эрмек-куучын Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оноский клуб»—«Оностогы кӱреее» деген коммерциялык эмес фондтыҥ јааны Аржан ИТАШЕВЛЕ ӧдӧт.\nВареньеге учурлалган кӱски байрам\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кӱреҥ кӱстиҥ тапту јараш, јылу-айас кӱнинде «Вареньениҥ кӱни» деген јаҥжыккан байрам ӧтти.\nТуулу Алтайда—«Кросс нации»\nJӱгӱрериниҥ «Кросс нации» деп адалган Текшироссиялык кӱни сыгын айдыҥ 16-чы кӱнинде Майма јуртта ӧтти.\nВаканциялардыҥ јарымказы ӧтти\nГорно-Алтайск каланыҥ улусты ишле јеткилдеери аайынча тӧс јеринде вакансиялардыҥ јарымказы ӧтти.\nИнвестициялардыҥ кеми 3,7 млрд салковой\n2017 јылдыҥ баштапкы јарымында тӧс капиталга чыгарылган инвестициялардыҥ Алтай Республикада 3736,9 млн салковой (былтыргы јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 147 процент) болды.\n4,6 муҥ бала амыраган\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында эр јажына јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча камыстыҥ јууны ӧтти. Оны Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы С.Тюхтенев башкарып ӧткӱрген.\nJарымка – сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеер амадула Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде јарымка ӧткӱрилер. Башталатан ӧйи—9.00 саатта.


Jолым ачкан ӱредӱчим - altaicholmon\nЈӱрӱмим, ижим калас эмес.\nЈӱрӱмге олорды баштап салгамда,\nЈӱрегим мениҥ сыс та билбес,\nЭткен ижим тузалу турганда.\nКӱс. Оҥдой аймакта Кайыҥчыда бу киреде ар-бӱткен сӱреен јараш. Јурттыҥ јаныла агып турган Кадын суу бу ӧйдӧ ӧҥи — чап-чаҥкыр. Айландыра турган кырлар јӱзӱн ӧҥлӧ бӱркелген.\nУдабас ла школдыҥ ӧйи башталар. Ӱренчиктердиҥ калганчы ойын-јыргалдары.\nОҥдой јаар эне-адалардыҥ јорыктаары кӧптӧй берди. Балдарына тетрадьтар, бичиктер, кеп-кийим, тон-ӧдӱк алар керек. Мениҥ де энем та кайдаҥ акчаны таап, меге платьени, ӧдӱкти, тонды, тетрадьтарды, бичиктерди садып экелген.\nБир кӱн јуртта јаҥы ӱредӱлӱ јылга јаҥы ӱредӱчи келип јат деп солун табыш угулган. Бу солунды угуп, бис, ӱренчиктер, јӱректерис типилдеп, јаҥы ӱредӱчини энчикпей сакып турдыс.\nЭнем картошко кайнадала, јаҥы ла чыгарып аларда, эжик ачылып, бистиҥ турадӧӧн коо сынду, чачы быјыраш, кеберкек чырайлу уул кире конды. Бисле јакшылажып: «Мен Юрий Михайлович Кыдыев, слердиҥ школго ӱредӱчи болуп иштеерге келдим» — деп айтты.\nЭнем кирип келген кижиге чеген урды. Јолдоҥ суузап калган болбой, ол чегенди бир ле тынышла ичип ийди. Оныҥ кийнинде столго отурып, картошколо ажанып, энеме кайда ӧскӧн-чыдаганын, кайда ӱренгенин куучындады.\nӰредӱчи кижиниҥ чеген ичкени, картошко јигени мени тыҥ кайкатты. Мениҥ санаамла болзо, олор аҥылу курсак јип турган.\nӰредӱчи чайлайла чыга берерде, Юляда амыр јок эмей. Чыга јӱгӱрип, нӧкӧрлӧримди јууй тартып, кӧргӧнимди-укканымды јетирдим.\nӰредӱлӱ јылдыҥ баштапкы кӱни. Кече эҥирде энем платьемди белетеп, илип койгон. Сумканыҥ ордына — бӧс баштык. Ондо — тетрадьтар, ручка, бичиктер, чернильница.\nМен тӧртинчи класстыҥ ӱренчиги. Эртен тура мени ойгозорго энемниҥ колы тийгелекте, мен јӱрексиреген тура јӱгӱрип, чала-была чайлап, школ јаар јӱгӱрдим. Мен эҥ ле озо келгем деп санангам, је мени озологон ӱренчиктер мында турды.\nУдабай, јараш кийинип алган јаҥы ӱредӱчи школго келди. Кӱзӱҥини шыҥырадып ийерде, бис класска кирдис. Ӱредӱчи бисле таныжып, «адым — Юрий Михайлович» деп айтты. Онойып баштапкы кӱнде ӱредӱчибисле таныштыс.\nЮрий Михайловичтиҥ «Мениҥ ижим» деген ӱлгерин кычырзаҥ, школго барган ӧйиҥ кӧзиҥниҥ алдына јарт кӧрӱне берер.\nИштеп болорыҥ ба?\nБу иштеҥ јууп\nСен аларыҥ ба?\nАш эмес јалаҥда,\nБалдар мениҥ алдымда.\nКанча ӱренчик —\nОнчозын ла билер,\nОлор тирӱ балдар,\nӰзӱги јок бедирениш,\nБу ӱредӱлӱ 1955 јыл Юрий Михайловичтиҥ баштапкы ла катап ӱредӱчиниҥ ижин бӱдӱрип турган јылы болуптыр. Айдарда, бис — оныҥ баштапкы ӱренчиктери. Тӧртинчи класста бис ӱч ле бала ӱренгенис: Юля Бузыкина (мен), Сергей Ойынчинов, Зоя Тантыбарова.\nМен баштапкы класстаҥ ала јакшы ӱредӱмле аҥылангам. Је Юрий Михайлович ӱредип баштаарда, «бештерим» јабызай тӱшти. Бу оныҥ ӱредӱге некелтези бийик болгонын керелейт.\nПедучилищениҥ кийнинеҥ јаҥы ла иштеп келген ӱредӱчи бисле сӱреен јилбилӱ кандый ла кӧдӱриҥилер ӧткӱретен: экскурсиялар, маргаандар, кычырыштар ла о.ӧ.\nЮрий Михайлович мени санитар эдип кӧстӧгӧн. Балдардыҥ кулагын, мойнын, тырмагын шиҥдеп, тетрадька кызыл ла кара карандаштарла темдектеп туратам. Бойым санитар кижи арудаҥ ару болор керек деп, кулагымды арай ла ойбой јунуп, колымды самыҥдап, тырмакка ӧзӧргӧ бербей туратам. Меге ӧскӧ балдарга јозок кӧргӱзер керек ине.\nМатематиканыҥ урогында «Дроби» деген тема јартаган. Оныҥ јартаганын мен чек оҥдободым. Ӱредӱчи теманы јартайла, ӱренчиктер оҥдогон бо, јок по деп, кажыбысты ла сурап баштаган. Озо ло Сергейди сурады, ол јартап айдып болбоды. Ӱредӱчи ачынып, оныҥ маҥдайына крест тургусты, оноҥ Зояныҥ — маҥдайда база ла крест. Учында, ижемјилӱ, мени сурады. Мениҥ јартаганым, каруум мындый болды: ӱстинде бир тоо, алдында бир тоо, ортозында чийӱ. Ол тоо канайда ондый болуп турган деерде, јартап айдып болбодым. Маҥдайымда — база крест.\nЈылдар ӧдӱп, бойым ӱредӱчи болуп иштеп турала, Шашыкманныҥ школына кирип, Юрий Михайловичке јолыгып, куучындашканыс. Кайыҥчыда иштегенин эске аларда, «Слер «Дробь» деп теманы ол тушта нениҥ учун наглядный пособие јок ӧткӱргенеер» деп айдарымда, ол сӱреен кайкаган эди. «Ол сениҥ санааҥда артып калган ба?» — деп сурады. «Эйе. Картошконы урокко экелеле, јара-јара кезип јартаган болзоор, ол тушта ончобыс аайлаар эдис» — дедим. «Айтканыҥ чын, јаманымды ташта» — деп айтты. «Је слер эмди талдама ӱредӱчилердиҥ тоозына кирип јадаар. Слердеҥ тем алып, мен база ӱредӱчиниҥ јолын талдап алдым» — деп, куучынысты тӱгескен эдис.\nКайыҥчыда тӧртинчи классты божодып јадарыста, ӱредӱчи бистиҥ кайдаар ӱренип барарысты сурады. Мен национальный школго дееримде, Юрий Михайлович мениле таҥынаҥ математикала, орус тилле уроктор ӧткӱрген. Оныҥ болужыла мен национальный школго кирип алгам.\nЈакшы ӱредӱчиге туштап, јӱрӱмимниҥ јолын ачканы учун Юрий Михайлович Кыдывке јаан быйанду јӱредим.\nӰредӱчимниҥ баштапкы сӱӱжин де кӧзимле кӧрдим. Бистиҥ јуртта Нюра Тантыбарова деп кыс болгон. Кеберкек чырайлу, јобош кылыкту, иштеҥкей кыс. Ол кыска бистиҥ ӱредӱчибис кӧзин салып, сӱӱген. Эҥирде Нюрала кожо араай базып, куучындажып турганын Нюраныҥ сыйны Зоя ла мен јажынып, туйказынаҥ кӧрӱп турганыс санаама кирет. Бу јуукта Юрий Михайловичтиҥ «Јайгы эҥирде» деп ӱлгерин кычырала, олор экӱниҥ јараш сӱӱжине келижип јат деп санандым.\nЈайгы эҥирде јалаҥда\nСоотоп экӱ јӱргенис,\nӦксӧп келген толун айга\nТӱнде јалаҥныҥ ээзи мен,\nЈодро берзеҥ, јелбеген!—\nКолыҥды сунып айдатаҥ,\nКокырлап сен туратаҥ.\nАйдыҥ јаркынын тудала,\nМӧҥӱн јӱстӱк эдетем.\nКӧзиҥе чике кӧрӧлӧ,\nБелек эдип беретем.\nЈыды јараш чечектерди\nТалдап бис ӱзетенис.\nОл чечекте кӱнниҥ чогы,\nЈӱрегисте ырыс чеги,\nЈӱс амадулар кӱӱзи.\nУндылбас ондый эҥирлер,\nЫраак кару ол јылдар.\nБаштапкы сӱӱжи јараш ла јаркынду болгон. Јиит јап-јакшынак Анна Егоровна Тантыбарова деп кыска туштаган. Эш-нӧкӧри јӱрӱминде бек тайак болгон. Олор экӱ ырысту јурт тӧзӧп, камыскан оды ӧчпӧй, јаркынду кӱйген. Билелик очогыныҥ јылузында эрке кызы Анжелика ӧскӧн, барказын да колго алып эркелеткен.\nКызы адазы керегинде «јӱрӱмде адам ачык-јарык, сагышту, јалакай, айылда улузына кару, улусты ылгабас кижи болгон» деп јылу сӧстӧр бичийт.\nӦскӱс ӧскӧн кижи, байла, јӱреги јалакай, јымжак, буурзак, бастыра ла улусты ачык санаалу болзын деп амадаган болор. Оныҥ «Эртен турадаҥ ала» деген ӱлгери ак санаага, улуска учурлалган.\nЭртен турадаҥ ала, улус,\nЭптӱ-нак, јалакай болугар.\nАчык-јарык кӱӱндӱ јӱригер.\nЭрӱ чырайлу барыгар ишке,\nЭптӱ-јакшы кӧрӱгер кижиге,\nБийик кӱӱндӱ бӱдӱреер ижерди,\nБийик тутпагар качан да бойоорды.\nОл тушта санаа-кӱӱнигер\nБӱткӱл кӱнге јарык јӱрер.\nЭбире улус, эткен ижигер\nСлерге недеҥ де кару билдирер.\nКару ӱредӱчим ӱренчиктерине карузып, кӧрӱш-таныштарына кӱчи јеткенче болужып, Алтайын сӱӱп, ак-јарыкта сӱӱнип јӱрген. Онызын бичиичиниҥ бу ӱлгери лапту керелейт.\nЭртен тура тӧрӧл јериме\nЭрте туруп базарга сӱӱйдим.\nОнчозын сезедим јӱрегимле,\nЭбире ајыктап сӱӱнедим.\nӰредӱчим Юрий Михайлович Кыдыевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгында ады-јолын эзедип, оныҥ билезине су-кадык, ырыс, от-очогы бек турзын деп кӱӱнзейдим.\nЮ. САКАШЕВА, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, баштапкы ӱренчиги


Бӧрӱлерге аҥдаары улалат - altaicholmon\nАҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча республикан комитет бойыныҥ ижин тергеениҥ јаҥ корулаар органдарыла јуук колбуда ӧткӱрет. Ол браконьерлердиҥ каршулу керектерин токтодорго, ичбойындагы керектер аайынча министерствоныҥ, јеткер болдыртпазын јеткилдеер башкартуныҥ, национальный гвардияныҥ черӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ ле ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ ишчилериле кожо рейдтер ӧткӱрет. Комитеттиҥ ижин Айдар Петрович Ойношев башкарат.\n2018 јылда ӧрӧги адалган комитеттиҥ ишчилери 490 рейд ӧткӱргендер. Рейдтиҥ ӧйинде аҥдаарыныҥ некелтелерин бускан 221 учурал илезине чыгарылган. Тындуларды корыырыныҥ ээжилери Россияныҥ ар-бӱткенди корыыр министерствозыныҥ 2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ он биринчи кӱнинде чыгарган јакарузында чокым айдылып калганы керегинде республиканыҥ аҥчылары јакшы билер. Айдарда, јасактыҥ некелтелерин бастыра јанынаҥ толо бӱдӱрерин јеткилдеер керек. Аҥдаарыныҥ ээжилерин бускан браконьерлерге рейд ӧйинде јӱс бежен муҥ салковойго штраф салылган ла 245,4 муҥ салковой акчага турар иск эдилген. Бу акча государствоныҥ казназына ойто толо кеминде јандырылган.\nРейд ӧйинде анайда ок айуныҥ ӱч балазын јарабас јерде јараду јогынаҥ тудуп турганы јарталган. Олор јайымдалып, ойто ар-бӱткенге божодылган. Комитеттиҥ ишчилери браконьерлер айуга, јети эликке, ӱч сугушка, тийиҥге ле сымдага ээжилерди бузуп аҥдаганын илезине чыгаргандар. 20 тузак, 52 чакпы ла 57 мылтык айрылган. Браконьерлер јирме мылтыкты Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ јӧби јогынаҥ тузалангандары јарталган. Аҥ-кушка јасактарды бузуп аҥдаган керектерге уголовный керектер ачары јанынаҥ иштер база ӧткӧн. Бу учуралдарда браконьерлер Россия Федерацияныҥ Уголовный кодексиниҥ 258-чи статьязыныҥ 1-кы бӧлӱгин бузуп, айуга аҥдагандар, тӧрт эликти аткандар, јерлик јуҥмалардыҥ ӱч бажын кӧлӱкке салып, тартып апаргандар. Он бир табыргыныҥ кини табылган. Јети керек ичбойындагы керектер аайынча республикан министерствого кӧрӧрине табыштырылган. Айдылган бу бастыра керектер аайынча уголовный керектер ачылган. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ шылтактары јарталат.\n2018 јылда анайда ок Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кирген манул деп тындуныҥ тоозын алары аайынча рейдтер ӧткӱрилген. 2017 јылдыҥ јаҥар айында дезе тергеениҥ јаҥы Кызыл бичигин чыгарары аайынча јӧп јарадылган. Ӱчинчи катап кепке базылган бичикке база он тынду кийдирилген. Ол тоодо табыргы, јаан ак цапля, кумай, кобчик, хрустан, орто кроншнеп, эки ӧҥдӱ кожан ла Певцовтыҥ жабазы деген солун тындулар. Ол ло ӧйдӧ Кызыл бичиктеҥ Матвеевтиҥ перламутровказы, жаба, горбоносный турпан, јаан сорокопут, князек, кайаныҥ овсянказы, жемчужный вьюрок, розовый скворец ле тушканчик-прыгун деген тындуларды алып салары јанынаҥ јӧп јарадылган.\nӦткӧн јылда республиканыҥ аҥчыларыныҥ колына 610 билет табыштырылган. Горно-Алтайскта ла Майма аймакта 319, Кан-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда 63-теҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта 66, Оҥдой аймакта 45, Чамал аймакта 11, Турачак аймакта 34, Чой аймакта 21, Улаган аймакта 34 лӧ Шабалин аймакта 44 аҥчы јадат ла иштейт. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада аҥчылардыҥ бастыра текши тоозы — 14580 кижи.\nТургуза ӧйдӧ аҥ-кушты корыыры ла орныктырары аайынча республикан комитеттиҥ ишчилери мал-ашка табарып турган бӧрӱлерле тартыжары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет. Бу суракты Алтай Республиканыҥ башчызы бойыныҥ туура салбас ајарузында база тудат. 2018 јылда бӧрӱлерге аҥдаган улусты јилбиркедерге, комитетке 1,8 миллион салковой акча чыгарылган. Аткан бир бӧрӱ учун (эркектери ле тижилери ајаруга алынбайт) аҥчыларга сыйга ӱч муҥ салковой берилет. Тергеениҥ башчызы Александр Бердников бӧрӱлерле тартыжар курч суракты ајаруга алып, ӧткӧн јылда республикан бюджеттеҥ ӱзеери база 1,8 миллион салковой акча чыгарарын јеткилдеген. Чыгарылган акча-манат бӧрӱлерле тартыжары јанынаҥ ӧткӧн чокым керектерге тузаланылган деп айдар керек.\nКомитетте 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала сыгын айдыҥ 14-чи кӱнине јетире бӧрӱлердиҥ тоозын алары јанынаҥ аҥылу јакару чыккан. 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнине јетире республикада бӧрӱге аҥдаарын јараткан јӧп чыккан ла аҥчылардыҥ колына тындулардыҥ бу бӱдӱмине аҥдаар 482 јараду бичик табыштырылган. Мындый јарадулу бичиктер элдеҥ озо бӧрӱлерге аҥдап турган аҥчыларга ла малда турган улуска берилген. Республиканыҥ аҥчылары 2018 јылда 602 бӧрӱ (ол тоодо 160 кӱчӱк) ӧлтӱргендер. Эҥ кӧп бӧрӱлер Кӧксуу-Оозы аймакта кырылган. Мында аҥчылар 143 бӧрӱни јоголткондор. Оҥдой аймакта 133, Кош-Агаш аймакта 124 тынду кырылган.\nБу ууламјыда Кӧксуу-Оозы аймакта иштеп турган «Сапсан» ООО-ныҥ ижин темдектеер керек. Ол эркек ле тижи бӧрӱлерди јоголтконы учун бойлорыныҥ аҥчыларына ӱзеери бир муҥ ла бӱдӱн-јарым муҥ салковойдоҥ тӧлӧп јат. Бӧрӱниҥ кӱчӱктерин табып, јок эткени учун дезе аҥчылар ӱзеери база беш јӱс салковойдоҥ алгандар. Чаган айдыҥ учында бӧрӱлерге аҥдаган аҥчылар ортодо ӧткӧн республикан мӧрӧйдиҥ турулталары кӧрӱлер ле эҥ артык аҥчылар ла бригадалар кӧдӱриҥилӱ айалгада аҥылу сыйларла кайралдадар.\nГриппти таркадып турган куштарла тартыжу база карамы јогынаҥ ӧдӧт. Ӧскӧ јерлердеҥ учуп келген куштарды ајаруга алып, мониторинг ӧткӱрер амадула комитетте аҥылу группа тӧзӧлгӧн. Бу группаныҥ ишчилери 156 јерлик кушты адып, олорды мониторинг ӧткӱреечилерге табыштырган. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталарыла бу куштарда грипптиҥ југуш оорузы табылбаган. Јерлик чочколор африканский чуманы база таркадат. Бистиҥ тергееде бу ооруны болдыртпазы јанынаҥ база јаан иш ӧткӱрилет. Комитеттиҥ ишчилери јерлик чочколорды тудуп, олорды ветеринарлардыҥ ветлабораториязына шиҥжӱ ӧткӱрерге табыштырат. Айдарда, јерлик чочконыҥ эдин курсак-тамакта тузаланардаҥ озо оны ветлабораторияга апарып, кӧргӱзер керек. Комитеттиҥ ишчилери чума ооруны таркадып турган тарбагандарла тартыжуны база эрчимдӱ ӧткӱрет. Бистиҥ тергееде чумала колбулу ооруларды болдыртпазы јанынаҥ башкаруныҥ аҥылу јакааны (јолдыҥ картазы) бар. Ол јакаан 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде чыккан.


Кажы ла ӱренчик јайалталу - altaicholmon\nКажы ла ӱренчик јайалталу\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн неделеде «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурс ӧтти. Мында текши тоозыла 32 ӱренчик ортодо ӧткӧн маргаандарда эҥ артыктарыныҥ ады-јолы адалды.\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурста аймактарда ӧткӧн конкурстардыҥ јеҥӱчилдери турушкан. Маргаанда турушкан балдар јажы аайынча ӱч бӧлӱкке бӧлинген: оогош (4-5 класстар), орто (6-8 класстар), јаан (9-10 класстар).\nКонкурс-маргаанга туружарга келген балдарды Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Елена Дадочкина, конкурстыҥ камызыныҥ председатели Елена Кудрявцева уткыган.\nЭки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн маргаандарда ӱренчиктер бойлорыныҥ билерин, узын, тапкырын башка-башка бӱдӱмдерде кӧргӱскен. Конкурс-маргаан «Мениҥ јӱрӱмимниҥ бир кӱни» деп презентация-таныштырудаҥ башталган. Айылдыҥ ижи «Лэпбук «Профессиялар керегинде јилбилӱ» деп тема аайынча болгон. «Тӧрӧлим мениҥ элбек», «Ачык эрмек-куучын», «Портфолио», мастер-класс деп конкурстыҥ бӧлӱктери ӱренчиктердиҥ јайаандыгын бастыра јанынаҥ баалап кӧрӧрине јарамыкту болды.\nТуружаачылар ортодо тартыжу кызу болгон деп айдарга јараар. Ӱренчиктер бу маргаандарга сӱрекей јазап белетенген. Олор јӱзӱн-јӱӱр эп-аргаларла, јепселдерле тузаланып билерин бийик кеминде кӧргӱстилер. Оныҥ да учун жюриниҥ турчыларына ӱренчиктердиҥ эҥ артыгын талдап алары кӱчке келишкен болор.\nМаргаандардыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Елена Дадочкина конкурстыҥ тӱгенгениле уткып, олорго јылу баштанган: «Бӱгӱн слер ончогор сӱрекей сӱӱнчилӱ кӱӱн-санаалу, кече ле бу конкурска санааркаганар чек болбогондый. Бу конкурста јеҥдирткен улус јок. Слер мында кӧп балдарла таныжып, нӧкӧрлӧр табып алганар. Мынызы сӱрекей учурлу». Ол јаан быйанын ӱренчиктердиҥ эне-адаларына, ӱредӱчилерине, класстыҥ башкараачыларына, школдордыҥ директорлорына, жюриниҥ турчыларына айткан.\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» конкурс-маргаанныҥ уч-турулталарында бӧлӱктер сайын эҥ артык иштер аҥылу дипломдорло темдектелген. Эҥ јакшы бойын кӧргӱскен туружаачылар конкурстыҥ башка-башка номинацияларында кайралдаткан.\nМастер-класс деп бӧлӱкте Купава Волкова (Иогачтыҥ школы), Алина Кучуганова (Майманыҥ 3-чи школы), Камила Туйденова (Экинурдыҥ школы) лауреаттыҥ дипломдорыла кайралдаткан.\n«Портфолио» деп номинацияда эҥ артык иштериле Виктория Баженова (РКЛ), Арина Кушерова (РКЛ), Амира Матаева (Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган Кош-Агаштыҥ школы) темдектелген.\n«Тӧрӧлим мениҥ элбек» деп бӧлӱкте Данил Новоселов (Каракокшоныҥ школы), Елизавета Ничкова (Верх-Уймонныҥ школы) ла Валентина Шпиляева (Кӧксуу-Оозыныҥ школы) эҥ артыктары болуп лауреаттыҥ дипломдорын алдылар.\n«Ачык эрмек-куучында» билгирлерин эҥ јакшы кӧргӱскени учун Сӱмер Унутовко (Шабалинниҥ школы), Милена Тонжераковага (РГ), Аруна Шикаковага (РГ) дипломдор табыштырылган.\nАйылдыҥ ижи «Лэпбук. Профессиялар керегинде јилбилӱ» деп бӧлӱкте эҥ артыктары Арсений Манышев (3-чи гимназия), Владимир Зорин (Акјолдыҥ школы), Василий Уткин (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат) болгондор.\n«Мениҥ јӱрӱмимниҥ бир кӱни» деп презентация кӧрӱниҥ лауреаттары болуп Рустам Челчушев (Улаганныҥ баштамы школы), Сергей Алтайчинов (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат), Алина Пугачева (3-чи гимназия) чыкты.\nЭҥ учында јеҥӱчилдер ле призерлор јарлалды. Олордыҥ ады-јолы тӧмӧн берилет.\nОогош ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Сӱмер Унутов (4-чи класс, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган Шабалинниҥ школы);\n2-чи јерде – Арсений Манышев (4-чи класс, Горно-Алтайсктыҥ 3-чи гимназиязы);\n3-чи јерде – Амира Матаева (4-чи класс, Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган Кош-Агаштыҥ школы).\nОрто јашту ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Федор Зяблицкий (Горно-Алтайсктыҥ 12-чи школы);\n2-чи јерде – Данил Новоселов (7-чи класс, С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган Каракокшоныҥ школы);\n3-чи јерде – Данил Исмаилов (8-чи класс, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган Кан-Оозыныҥ школы).\nЈаан ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Илья Наговицын (10-чы класс, Ыныргыныҥ школы);\n2-чи јерде – Алина Пугачева (10-чы класс, Горно-Алтайсктыҥ 3-чи гимназиязы);\n3-чи јерде – Алина Кучуганова (В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган Майманыҥ 3-чи школы).\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» конкурс-маргаанныҥ јеҥӱчилдери 1-кы степеньдӱ дипломло, јымжак ойынчык сыйларла, ого ӱзеери кажы ла бӧлӱктиҥ јеҥӱчили аҥылу сыйларла кайралдаткан. Онойып, эҥ оогош јеҥӱчил Сӱмер Унутов Москва калада ӧдӧтӧн Президенттиҥ ёлказына баратан јол-јорыкка путёвкала сыйлаткан. Орто јашту јылдыҥ ӱренчигине Федор Зяблицкийге Алтай Республиканыҥ башкараачызыныҥ ёлказына барар ла П. Л. Казанцевтиҥ стипендиязын алар арга берилди. Јеҥӱчил болуп чыккан Илья Наговицын бистиҥ республиканыҥ адынаҥ Ульяновск калада болотон текшироссиялык конкурста туружар. Ол онойдо ок Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ премиязына јӧптӧлӧр аргалу.\nКонкурс-маргаанныҥ јеҥӱчилдери болуп ончо уулчактар чыкканы сӱрекей оморкодулу. Олор кайралдар табыштырылган кийнинде бойыныҥ адынаҥ кӱӱн-санааларын ачык айдып, ӱредӱчилерине, жюриниҥ турчыларына, эне-адаларына јаан быйанын јетирдилер. Онойдо ок олор ӱредӱчилерин келип јаткан Ӱй улустыҥ байрамыла уткыды.\nБыјыл болотон текшироссиялык конкурста бистиҥ јеҥӱчилис, јылдыҥ ӱренчиги Ильяга ачык јолдор, јаан једимдерге јетсин, республикабыстыҥ адын бийик кӧдӱрип апарзын деп кӱӱнзеп јадыбыс.


31.08.2017 - altaicholmon\nЭ. Малчинов отставкага барды\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников јарлыкка кол салды. Ондо айдылганыла, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министри Эжер Малчинов отставкага аткарылган.\nӰредӱлӱ јыл 1-кы октябрьдаҥ?\n«Известияда» бичилгениле, ЛДПР-даҥ Госдумадагы депутат Вадим Деньгин Россияда ӱредӱлӱ јылды ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ баштаар деген шӱӱлте эткен.


Чочкина М.П., к.ф.н., доцент кафедры алтайской литературы и НХК\nДетская обрядовая поэзия\nJаш балдарга учурлаган оос чÿмделге ле чӱм-јандары\nАйыл-jуртла колбулу чӱм-jандар jебрен чактарда табылган. Ол элдин jурумиле, jадыныла, jаҥыла колбулу. Jадын-jӱрӱмле колбулу чӱм-jандарга кирип турган балала колбулу чум-jандардын поэзиязына баланы кабайга салганы, ат адаганы ла онон до öскö бöлуктерде байланыштар, кожо айдылган алкыш сöстöр, кабай кожон кирип jат. Балала колбулу чӱм-jандар кижи божогоныла, той эткениле колбулу чум-jандардын кийнинен jадын-jӱрӱмге кирген деп шинжуучилер jартайт (Еремина В. И., Галданова Г. Р.).\nБаштап ла айыл-jуртла колбулу чӱм-jандарды, оныла кошто балала колбулу фольклорды бойынын шинжу иштеринде Г. Н. Потанин (Очерки Северо-Западной Монголии, 1881), В. И. Вербицкий (Алтайские инородцы, 1893) темдектегилейт. Jе анчада ла чокымдап балала колбулу чум-jандарды XX-чи чакта шиндегендер: Н. П. Дыренкова (Род, классификационная система родства и брачные нормы у алтайцев и телеут, 1926), Л. Э. Каруновская (Из алтайских верований и обрядов, связанных с рождением ребенка, 1927.), Л.П. Потапов (Очерки по истории алтайцев, 1953; Алтайский шаманизм, 1991), Н. И. Шатинова (Семья у алтайцев, 1981). Бу иштерде балала колбулу чум-jандарды, байланышты, бала ла эненин коручылы – Умай-энени, кабай jазаганыла колбулу байланыштарды кöрöт.\nТӱрк калыктарды кöрзöбис, кыргызтарда С.М. Абрамзон\n«Рождение и детство киргизкого ребенка» (1949) деп ижинде балала,\nУмай-энеле колбулу байланыштарын элбеде кöрöт.\nТыва ла алтай калыктардын балала колбулу байланыштарынын\nанылузын В.П. Дьяконова «Детство в традиционной культуре тувинцев и\nтеленгитов» (1988) деп статьязында коргон.\nВ.И. Дьяченко «Воспитание детей у якутов» деп статьязында якут калыктын балала колбулу байланыштарын, баланын байрамын, ойындарын элбеде бичийт.\nТурк тилду калыктардын чум-jандарына jуук база монгол тилду бурят калыктын балала колбулу байланыштарын шиндеген иштер XIX-чы чактан бери башталган. «Обряды в традиционной культуре бурят» (2002) деп бичикте терен ле элбеде кöрулген. Авторлордын öмö ижинде jаан аjаруны чум-jаннын учурына эдилген, анайда ок баланын кудын сураганынан ала кабайга салганына jетире чум-jандар ла байланыштарга эдилген.\nXVIII-чи чактан ала коштой jаткан орус калыктын балала колбулу чум-jандарында ла кöп текши символдор, инициациянын тозолгозинде турган мифологический мотивтер бар болгоны керегинде П.В. Шейн (Русские народные песни, 1870), О. И. Капица (Детский фольклор, 1928) ла В.И. Еремина (Ритуал и фольклор, 1991) бойынын иштеринде jартайт.\nБалала колбулу чум-jандардын анылузы\nБала чыкканы биледе jаантайын jаан ырыс, суунчи. Элдин корумиле, jандаган jаныла колбой, баланы «бу jерде» уткыырга анылу чум-jан откурилет. Балала колбулу чум-jан ол ак-jарыкка чыкканынан ала эмес, jииттерге тойдо «алды эдегине бала бассын» деп куунзеген алкыш сöстöн башталат. Айыл-jурт тöзöргö той эткени, ондо öткурилип турган чум-jандар бала ак-jарыкка чыгарынын тöзöлгöзи болот. Келиннын бажын jарып, чегедек кийдирип, эне болорына белетеп, ууландырып jат. Тойдо jииттерге бöстöн эткен наадай сыйлаган учуралдар кöп темдектелген. Бу ончо баланын белгези.\nТойдын алкыштарында биле ырысту, нак jатсын деп, балалу болзын деп куунзеп jат. Оны чике айдып, эмезе «кабайлу болор» деп кочуре айдылат. Темдектезе:\nАк ла торко кöжöгö\nJаны айылду балдардын\nАйылына кабай экчелзин.\nКыдат торко кöжöгö\nКеен Алтайга jайылзын,\nКускиде туткан айлына\nКабайда бала экчелзин.\n[Алтай алкыштар, с. 78]\nБала ак-jарыкка туулар öйдин анылузы – ол уй кижи тöжöктöн jерге тужуп, jерин солыганы, айландыра улус солынганы. Бу эдилгелер кара неменин jолын булгар, бузар учурлу. В. В. Радлов бойынын ижинде кара немени jууктатпаска ууландырылган эдилгелерди темдектейт: «Когда женщина должна родить вся родня собирается в юрте матери, а мужчины остаются вблизи юрты. Очевдно, перед ними стоит задача отгонять от юрты злых духов, ибо, как только начинаются схватки, они поднимают страшный вой и крик и бегают вокруг юрты, паля из ружей. И шум этот длится до тех пор, пока родится ребёнок» [Радлов В. В., 1989, с. 76].\nЛ. Э. Каруновская 1924 jылда Алтайга келип, Улус-Черга ла Адарда деп jурттардан jууган материалында «эмегендерге» баштанып айткан алкыш сöс бар. «Эмегендер» – ол бöстöн кöктогöн наадайлар. Оны кыс бала бойы кöктöп jат, эмезе уйеден уйеге берилип jат. Олор корыр учурлу, онын учун бала чыгар алдында уй кижи олорды энезинин айлынан экелип алат. Алкыш сöстö «эмегендердин» сур-кебери мындый:\nТöжигерге jинjи тартынып,\nТöбöгöргö канат каданган,\nКанга чыккан чырайлу\nТаjы каннан таркаган\nТаjы торко тон кийген\nТаjы тöö ат минген…\n[Каруновская Л. Э., 1927, с. 24]\nМында экинчи jолдыкта куштын темдеги корунет. Ол Умай-энеле колбулу. Албатынын сооjындарында Умай-эне куштын сур-кеберин алынат. «Эмегендер» Умай-эненин jердеги jузуни болор аргалу.\nБала чыгып келзе, оны кööй-энези (кин-энези) колына алып, мынайда айдат: «Менин колым эмес, Умай-эненин колы уткыйт». Мындый сöс коп тÿрк албатыларда темдектелген. Темдектезе, кыргыз калыкта: «Менин колым эмес, Умай эненин колу, Батма Зуранын колу» [Абрамзон С. М., 1949]. Мында Умай-эне баланын коручылы. Ол алтай улустын корумиле болзо, тенеринин тöртинчи кадында Сурул-тууда, Сутту-кöлдö jурет. Бала чыккан кийнинде оны элдин тоозына кийдирерге ат адап, ырыс, су-кадык куунзеген алкыш сöстöр айдылат. Миссионер В. И. Вербицкий бойынын ижинде алтай улустын балага ат адаганы керегинде мынайда бичийт: «Имя новорождённому даёт глава семейства, большею частью одинаково с именем того, кто первый войдет в юрту после разрешения от бремени» [Вербицкий В. И., 1893, с. 107].\nАнайда ок В. В. Радлов бойынын ижинде (Радлов В. В., 1989, с. 176) озодо алтай улус балага ат адаганыла колбой jыргал эдет деп бичийт. Мында балага ат адаган кижи, öскö до улус ого алкыш сöстöр айдат.\nБаза бир jаан учурлу байрам – ол баланы кабайга салганы. Кабай мында баланын «бу jурумге» киретен эжиги болуп jат. Билимчи Т. М. Тощакова кабала колбулу байланыштарды, кабайдын jузундерин элбеде «Традиционные черты народной культуры алтайцев» (1978) деп ишинде бичиген. Оны «кабайдын байрамы» эмезе «кабайдын чайы» деп айдадылар. Бу ойдо баланы «кабай бала» деп айдат. Ол баланын jаантайын кабада jадарыла колбулу. Бала отурып баштаган кийнинде оны «отургыш бала» деп айдат.\nБаштапкы чымча кийдирип, балага база алкыш сöстöр айдат. Кöп сабада ондо бала турген чыдап, торыксын деп куунзеген сöстöр айдылат.\nБаза бир чум-jан – ол «тужак кезери». Бу чум-jаннын учуры бала турген бассын, чыйрак болзын деп. Айдылган алкыш сöстöрдö дö «Турген бас! Турген jугур! Чыйрак бол! Чекчил бол!» деп айдылат. Онын да учун баланын тужагын эн чыйрак балага кестирип jат. Ол баланын будына jузун öнду учуктарды кескени.\nБаза бир учурлу чум-jан керегинде Л. П. Потапов мынайда бичийт: «У алтайцев еще в начале нашего столетия существовали обычаи, по которым дядя обязан был оказывать племяннику материальную помощь в форме ценных подарков (например скотом, деньгами), особенно при женитьбе племянника, когда последний должен был готовить калым. У алтайцев сеока Кергиль дядя приезжал к племяннику сам, когда тому исполнилось семь лет, впервые постригал волосы мальчику. По обычаю он обрезал волосы в висках (самай), на лбу (чурмеш) и заплетал на темени косичку (кедеге). При этом дядя давал племяннику «баркы» – подарок, лучшую лошадь» [Потапов Л. П., 1953, с. 26].\nМында таайлу-jеенду ортодо jебрен колбу корунет. Ол «Бажыма кыл берген, балтырыма эт берген таайым» деп сöстöрдö база айдылат.\nАйдарда, балала колбулу чум-jандарды шиндеген шинжуучилердин иштери толо эмес те болзо, jе ондогы поэзия бу диплом ишке jаан учурлу.