«Бастыра аргаларла иштерди бӱдӱрер керек» - altaicholmon\nМайма аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ экинчи кӱнинде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кызыл-Ӧзӧк, Билӱлӱ, Урлу-Аспак јурттарда болды.\nЈол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ каладагы Чанала јыҥылаар базазы јаар кырында болды. Мында јурттыҥ Центральный оромынаҥ ала калага јетире јолдыҥ тудум иштерине ајару эдилди. Бу јолды не керектӱ тудуп баштаган дезе, ол федерал кеминдеги «Горно-Алтайск—Артыбаш» деген јолдо кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин астадар, онойдо ок Кызыл-Озӧктиҥ Тӱндӱк микрорайонында ла калада Ленинниҥ оромында јаткандардыҥ айалгаларын јарандырар амадула эдилген. Ӱлекер документацияга кубулталар кийдирер керек. Бӱгӱнги кӱнде ӱлекерди тӱгезерге узуны 750 метр јол тудары арткан.\nКызыл-Ӧзӧкто балдардыҥ јаҥы садыныҥ тудум иштери шиҥделди.\n«Јаткан улузыныҥ тоозыла бу аймакта экинчи јурт болуп јат. Садикте јерлер јурттыҥ бого јӱргедий балдарыныҥ јӱк јарымына једет. Быјыл мында «Демография» деген нацӱлекер аайынча балдардыҥ јаҥы садын тудуп тӱгезерис. Ондо 60 јер болор, 20-зи — ясляныҥ группалары. Келер јылда 125 јерге база бир объект тудуп баштаары планда» — деп, удурумга башчы айтты.\nБалдардыҥ бӱгӱнги иштеп турган сады 1971 јылдаҥ ала иштейт, 2013 јылда јаҥы тура ачылган. Тургуза ӧйдӧ садтыҥ эки туразында толо кӱнге јӱрер сегис группа, кыска ӧйгӧ јӱрер ӱч группа ла балдардыҥ билелик эки сады бар. Текши тооло садка 320 бала јӱрет.\nОнойдо ок О. Хорохордин быјыл нацӱлекер аайынча 505 бала, ол тоодо 260 ясляныҥ группаларыныҥ балдары јӱрер алты садик тудулып јатканын чокымдады. Кызыл-Ӧзӧктӧҥ башка олордыҥ ӱчӱзи Горно-Алтайск калада, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы јурттарда бирдеҥ.\n2021 јылга јетире тергееде балдардыҥ 1845 јерлӱ, ол тоодо ясляныҥ группаларында 895 јерлӱ јаҥы база 16 сады тудулар.\nКызыл-Ӧзӧктӧ быјыл «Су-кадык» деген нацӱлекер аайынча эмчилик амбулатория тудулып баштаган. Амбулаторияныҥ текши кеми 771,1 кв. м. болор, 38 кыпту.\nЭскизиниҥ ордына тудулып јаткан амбулаторияда Кызыл-Ӧзӧк лӧ јанындагы Билӱлӱ, Эмери, Урлу-Аспак, Алферово, Карасук, Сайдыс јурттардыҥ улузы тӱште јадып эмденер 2 орынду стационар болор ло келген јаан улусты ла балдарды шиҥдеп кӧрӧр участковый терапевттердиҥ, педиатрлардыҥ кыптары, акушерканыҥ, кан алар, физио, прививкалар тургузар кыптар болор. Амбулаторияныҥ тудум иштери ле јанында јурт школдыҥ айалгазы база шиҥделди.\nЈурттыҥ бӱгӱнги школында балдар эки бӧлӱкле ӱренет. Олордыҥ текши тоозы 672 кижи, баштамы класстарда — 331, орто класстарда — 315 бала. Экинчи бӧлӱкле ӱренип тургандардыҥ тоозы 326 (баштамы ла орто класстар). Тӧс школдыҥ туразы 1965 јылда, баштамы школдыйы 1982 јылда тудулган. Школдо бир уунда 117 кижи ажангадый јерлӱ ашкана, библиотека, спортзал, ӱренер 20 кып бар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ башкартузы илелеген јастыраларды тӱзедерине 2019-2022 јылдарга јаан кемдӱ јазашту иштер ӧткӱрилери пландалган. Ол тоодо 4703,545 муҥ салковойго, смета аайынча тӧс школдыҥ полы, баштамы школдыҥ полы, айыл-јуртты башкарарыныҥ, химияныҥ кыптары јазалар, баштамы класстардыҥ кыптарына суу ӧткӱрилер, школдыҥ јаны јарандырылар ла айландыра чеден тудулар. Школдыҥ јаҥы туразын Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јериниҥ ордына тудар арга бар.\nОнойып јол-јорыкта АР-дыҥ удурумга башчызы Кызыл-Ӧзӧктӧ Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јерин кӧрӱп јӱрди. Оныҥ јеринде јаҥы микрорайон тудары пландалат. Мында малдыҥ кажаандары 1960 јылда тудулган. Селекционный тӧс јерде укту малдыҥ тоозы орныктырылат. Санитар ээжилер аайынча, аттар тудар ла улус јадар јерлерди санитар-корулашту зона бӧлиир учурлу. Ӧй ӧдӱп, јурт јаанаганыла бу ээжилер бузулып калган. Бу ок ӧйдӧ јерлер јуртээлем тузаланышта деп чотолот.\n«Бӱгӱн јерлерди бӧлизин деп јакару бердим. Селекционный тӧс јерди јурттаҥ тыш јерге кӧчӱрер керек. Ого јарамыкту јер бар. Тӧс јерди кӧчӱргени оныҥ ижиниҥ аайын да јарандырар. Бу 7 га јерде јаҥы микрорайон тударыс, оныҥ ӱлекери белетелип јат. Мында балдардыҥ сады ла 275 бала јӱрер школ, стадион, ӧскӱс балдарга кӧп квартираларлу 4 тура, керектӱ коммуникациялар тудулар» — деп, удурумга башчы јартады.\nЈонјӱрӱмдик объекттер, јадар туралар тудар јерлер ас болгондо, элбеп, ӧзӱп јаткан јуртка бу объект анчада ла учурлу болгоны темдектелди. Јерди башка учурлу тузаланышка кӧчӱрер иштер бу ла јуук ӧйдӧ башталар. Селекционный тӧс јерди башка јерге кӧчӱрериниҥ ӱлекери белетелип јат.\nЈол-јорыктыҥ ээчиде токтодузы Билӱлӱ јуртта болды. Ондо ајару школдыҥ туразына ла јурт ээлем предприятиеге эдилди. Билӱлӱниҥ школында 158 бала ӱренет. 11 классты быјыл 3 бала, 9-ты тогус бала божодып јат. Ӱредӱ эки бӧлӱкле ӧдӧт. Баштамы класстардыҥ 50 балазы тал-тӱштиҥ кийининде ӱренет.\nТӧс школдыҥ туразы 1968 јылда тудулган. 2018 јылда мында јаан кемдӱ јазал иштер ӧткӱрилген. Школдо 36 јерлӱ ашкана, библиотека ла ӱренер 10 кып. Бӱгӱнги кӱнде школдыҥ эҥ курч сурагы — спортзал јогы. Кышкыда балдар чанала јыҥылайт, јайгыда уроктор школдыҥ тыштында площадкада ӧткӱрилет. Ай-кӱнниҥ айалгалары тышкары тазыктырынарга келишпей турза, балдар класстарда теория ӱренгилейт. Онойдо ок школдыҥ стенелерин тыштынаҥ тыҥыткан эмтир ле эмди оны сайдингле јабары арткан.\nО. Хорохордин спортзалды тударына келиштире ӱлекер-сметный документтер белетезин деп јакару берди.\n«Билӱлӱдеги јурт ээлем предприятие» (БСХП) 2013 јылда иштеп баштаган. Оныҥ тӧс ууламјызы аҥныҥ эдинеҥ чыҥдыйы бийик аш-курсак эдери. Онойдо ок мында уй, кой, адарулар тудадылар. Чыҥдыйы бийик экопродукция премиум кемдӱ «Алтай-Резорт» амыраар-орныктырынар комплексти јеткилдейт. Онойдо ок ол СФО-до ло Москва калада бийик баалалат. Мында иштеп турган улустыҥ тоозы 53 кижи. Бу аргалу-чакту предприятие бийик кеминде иштейт деп айдарга јараар. Бир сменада 500 кг курсак-эдим чыгарат. Предприятие субсидиялар јогынаҥ иштейт.\nАймакла јол-јорыктыҥ уч-турулталары Майманыҥ Культуразыныҥ тӧс байзыҥында эл-јонло ачык куучында кӧрӱлди. Јаан залда улус јык ла толо болды. Курч сурактар — ол таҥынаҥ улустыҥ јер јанынаҥ аайлашпастары, мал-аш кабырар, ӧлӧҥ эдер јерлер јок болгоны, суу, газ ӧткӱрери, јолдыҥ чыҥдыйы, кӱрлердиҥ, јонјӱрӱмдик объекттердиҥ керектӱзи. АР-дыҥ удурумга башчызы О. Хорохордин, аймактыҥ јааны Р. Птицын, министрлер јуулгандардыҥ кажы ла сурагына чокым каруу берген.\nУдурумга башчы тергеениҥ аргаларын, бойыныҥ таҥынаҥ колбуларын тузаланып, керек дезе, башка тергеелердиҥ тузаланып болбогон ло федерал бюджетке кайра јандырылган акча-манаттыҥ аргаларын да тузаланып, сурактардыҥ аайына чыгарын айтты.


Чындык ла агару эзем болор - altaicholmon\nЧындык ла агару эзем болор\nБистиҥ тергееде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай «Я. Помню» деген ӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет.\n«Јербойында коронавирусла колбулу эпидемиологиялык айалга јеҥил эмес те болзо, бу ӱлекер јанынаҥ иш улалганча. Алты айдыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген: муниципалитеттердиҥ јеринде канча кереестер бары, олордыҥ айалгазы кандый болгоны јанынаҥ јетирӱлер јууган, каруулу улусты кӧстӧгӧн, ишке волонтерлорды тартып алып ӱреткен болгон. Эмди чӱмдӱ иш учына једип барааткан — јетирӱлерди «Яндекс. Карты» деген бедирештӱ-јетирӱлик картографический системага кийдирери. Бу ла кӱндерде кереестерле колбулу иштердиҥ кӧбизин бӱдӱрип саларын темдектеп алганыс» — деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Тӱӱкилик эзем» деген федерал партийный ӱлекердиҥ тергеелик координаторы Владимир Тюлентин ӱлекердиҥ јол ортозында уч-турулталарын дистанционно кӧрӧр тушта айткан.\nОл иш 86 процентке бӱткен, бу неделеде Алтай Республиканыҥ бирлик реестрин «Я. Помню» деген федерал база-тооломго кийдирери јанынаҥ иш тӱгенер деген.\n«Бис ороонныҥ бирлик реестрин тӧзӧӧри јанынаҥ ишке база камаанысты јетиргенис, республикада кереес јерлер јылыйбас та, ундылбас та. Керек болзо, кажы ла кижи эземдик кереестер кайда турганын дистанционно табып, олор аайынча толо јетирӱлерди алар, эмдиги ӧйдиҥ фотографияларын кӧрӧр аргалу. Анайда ок Ойрот автономный область јуу ӧйинде нацист Германияны јеҥерине кандый ӱлӱӱзин јетиргени аайынча элбек јетирӱлер тергеениҥ бирлик реестринде јарлалган. Андый јетирӱлерди јиит ӱйе Интернет ажыра алар аргалу болорыныҥ учуры јаан. Эмди тӱӱкини, бистиҥ албатылардыҥ ич-кӧгӱстик байлыктарын ӧнӧтийин јастыра кӧргӱзери јанынаҥ ченежӱлер шак ла интернет-колбу ажыра болуп јат» — деп, Владимир Тюлентин айткан.\n«Единая Россияныҥ» «Тӱӱкилик кереес» деген ӱлекериниҥ координаторы, партияныҥ Генсовединиҥ качызыныҥ ордынчызы Александр Хинштейн мынаҥ озо ӧйдӧ ӱлекерди иштедип баштаарына учурлалган пресс-конференцияда айткан эди: «Бӱгӱн мындый объекттер керегинде јетирӱлерлӱ бир канча цифровой аргалар бар, олордыҥ кажызы ла бойыныҥ аҥылузыла аҥыланат. «Я. Помню» деген ӱлекер олордыҥ бастыразын бириктирер арга болор учурлу. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ла Улу Јеҥӱ керегинде эземле колбулу бастыра объекттерди интерактивный картага салар ченежӱни баштапкы катап эдип јадыс».\nБу ӱлекерди тӧзӧӧри ле јӱрӱмде бӱдӱрери РФ-тыҥ Коруланыш министерствозыныҥ, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» кыймыгуныҥ, Российский тӱӱкилик обществоныҥ, Российский јуучыл-тӱӱкилик обществоныҥ турушканыла ӧткӧн лӧ ӧдӧт. Ол ӱлекердиҥ тӧс амадузы — ороонныҥ јеринде јуучылдардыҥ сӧӧксалгыштары, јуучыл-мемориал ла эземдик объекттер керегинде бирлик интерактивный карта тӧзӧӧри.\nБистиҥ ороондо андый объекттердиҥ тоозы 125 муҥнаҥ кӧп. Олордыҥ тоозында анайда ок кереес темдектер, мемориальный досколор, ӱргӱлјик оттор, јуучыл техника, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган музейлер, ол тоодо школдордыҥ.\nОзолондыра темдектелгениле, бу ӱлекерле колбулу иштердиҥ баштапкы бӧлӱгин сыгын айдыҥ 3-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салар керек.


Алтай калыктыҥ Курултайы кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧдӧр - altaicholmon\nБар (2022) јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 14-чи кӱнинде 10 саатта Улалуда\nП. Суховтыҥ адыла адалган оромныҥ 2-чи таҥмалу туразында («РИМ» деп ресторан) алтай калыктыҥ Курултайы ӧдӧр.\n«Алтай Курултай» РОД-тыҥ јааныныҥ биригӱниҥ эткен ижи керегинде јетирӱзи.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла Эл Курултайыныҥ чыгартулу улузыныҥ, Курултайдыҥ элчилериниҥ ле туружаачыларыныҥ куучындары. Јӧптӧр јарадары.\n«Алтай Курултай» РОД-тыҥ јаҥы редакциялу Уставын јӧптӧӧри.\nЭл Башчыны ла Тӧс Тӧргӧӧниҥ турчыларын кӧстӧӧри.\nКурултай ӧдӱп турган јерде ажаныш ла аймактардыҥ делегацияларыныҥ фотого соктырары болор. Фотолорды тал-тӱште соголо, Курултайдыҥ учы јаар акчазын табыштырган элчилерге ӱлеп берер.\nБу јар чыккан кӱннеҥ ала, алтай калыктыҥ курч сурактары ла келер јӱрӱми керегинде бичимелдерди «Алтайдыҥ Чолмонына» аткарар арга бар. Республикан Курултайга бойыгардыҥ аймагардыҥ курултайында туружып, талдалып ла кӧстӧлип, келип туружыгар деп, Тӧс Тӧргӧӧ кычырып туру.\nКурултайга Алтай Республиканыҥ, аймактардыҥ, јурттардыҥ ла Улалуныҥ јаандарын ла спикерлерин, Госдуманыҥ ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын, министрлерди, АР-дыҥ газеттериниҥ ишчилерин кычырадыс. Бу улус бойыныҥ аймактарынаҥ Курултайга элчилер де болуп келер аргалу.\n«Алтай Курултай» деп талалык јондык биригӱниҥ Кӱреези


Алтай тилле бичилген билборд эмезе бюллетень кӧгӧн кижи бар?.. - LIS145.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n22:43 14/06\t273\t4\n18:38 14/06\t439\t9\n18:21 14/06\t294\t1


Москва — Россияныҥ тöс калазы. Арасей Федерацияныҥ субъекты.\nМоскваныҥ эл-јоныныҥ тоозы 12 678 079 кижи (2020).\nМосквада 12 административ округлар тӧзӧлгӧ.\n30 000 ↗40 000 ↗100 000 ↗200 000 ↘160 000 ↘145 000 ↘138 400 ↘130 000 ↗161 000 ↗188 700\n↗250 000 ↗270 200 ↘215 000 ↗241 500 ↗305 600 ↗335 800 ↗349 100 ↗353 300 ↗373 800 ↘368 800\n↗377 800 ↗379 300 ↗462 500 ↘351 600 ↗416 400 ↗601 969 ↗753 500 ↘753 459 ↗822 400 ↗1 039 000\n↗1 175 000 ↘1 174 700 ↗1 345 700 ↗1 359 200 ↗1 617 157 ↘1 563 100 ↗1 762 700 ↗1 817 000 ↗1 854 400 ↘1 028 200\n↗1 542 900 ↗2 080 000 ↗2 127 200 ↗2 781 340 ↗3 641 500 ↗4 131 633 ↗4 839 000 ↗5 045 905 ↗6 422 000 ↗6 941 961\n↗7 151 000 ↗7 255 000 ↗7 862 000 ↘7 658 000 ↗7 830 509 ↗8 111 000 ↗8 652 000 ↘8 527 000 ↗8 815 000 ↘8 769 117\n↗8 880 124 ↗9 017 415 ↗9 067 808 ↘9 066 025 ↗9 066 612 ↗9 085 457 ↗9 246 727 ↗9 411 236 ↗9 604 297 ↗9 783 242\n↗9 932 932 ↗10 114 203 ↗10 382 754 ↗10 386 903 ↗10 535 681 ↗10 726 429 ↗10 923 762 ↗11 091 428 ↗11 186 851 ↗11 281 631\n↗11 503 501 ↗11 776 764 ↗11 856 578 ↗11 979 529 ↗12 108 257 ↗12 197 596 ↗12 330 126 ↗12 380 664 ↗12 506 468 ↗12 615 279\n↗12 678 079 ↘12 655 050\n↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 Народная энциклопедия «Мой город». Москва (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 3,0 3,1 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 17 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 16,14 16,15 16,16 16,17 16,18 16,19 16,20 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2021.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Москва&oldid=23073"\nПоследний раз редактировалась 26 кандык ай 2021 в 03:31\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 26 кандык ай 2021, 03:31.


Национальный ойындардыҥ јаан маргаандары сакыйт - altaicholmon\nКӱреҥ кӱсте национальный ойындардыҥ фестивалин ӧткӱрери тергеебисте јакшынак јаҥжыгу болуп калды ла быјыл база катап ӧткӱрилер.\nОндо «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп эки бӧлӱк солун ла экпиндӱ маргаандар ӧдӧр. Фестиваль јарланып, 2019 јылда ӧткӱрилетен элбек культурный керектердиҥ календарине кирген. Быјылгы фестиваль сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде каланыҥ «Спартак» стадионында ӧдӧр. Је оноҥ озо талдашту тур-маргаан куран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин аймакта ӧдӧри ле оныҥ јеҥӱчилдери сыгын айда ӧдӧтӧн маргаандарда туружары темдектелет.\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин национальный ойындардыҥ фестивалине белетенер ле оны ӧткӱрер тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунын ӧткӱрген. Ондо фестивальдыҥ талдашту маргаандарын ла сыгын айда ӧдӧтӧн тӧс маргаандарды ӧткӱрери керегинде куучын ӧткӧн. Национальный ойындардыҥ фестивалиниҥ тӧзӧӧчизи ле ӧткӱреечизи болуп турган «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасованыҥ јетирӱзиле, баштап ла национальный ойындардыҥ мындый кемдӱ фестивалин 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрер шӱӱлте эдилген болгон. Онойып, бу фестиваль эки јыл кайра сыгын айда Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында болгон ло ондо эки бӱдӱм спорт маргаандар ӧткӧн. Ол тушта фестивальдыҥ ок-јаала маргаанында тергеениҥ јети аймагынаҥ 30 кире спортчы турушкан ла јеҥӱчилдерге ле туружаачыларга сыйлар, медальдар, грамоталар табыштырылган. Онойдо ок акча-манаттыҥ сертификаттары берилген. Национальный ойындардыҥ беш бӱдӱмиле ӧткӧн «Ирбизектиҥ ойындарында» Оҥдой, Шабалин, Кан-Оозы, Улаган ла Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайсктаҥ 23 спортчы турушкан. Олордыҥ тоозында алтай кӱреште абсолюткала Эл Ойындардыҥ эки jеҥӱчили, спорттыҥ телекейлик классту бир узы, Россияныҥ спортыныҥ он узы ла башка-башка маргаандардыҥ jеҥӱчилдери ле призерлоры. Олор бескези 75 килограмм ташты кӧдӱрип апарары, 800 метрге jӱгӱрери, камчы согоры, ок-jаадаҥ адары ла кӱрежери аайынча ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧткӧндӧр.\nНациональный ойындардыҥ быјыл сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде «Спартак» стадиондо ӧдӧтӧн фестивалиниҥ программазына ойто ло ок-јаала адыштыҥ «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ачык турнири (баш јаргычы А. А. Сельбиков) ле «Ирбизектиҥ ойындары» деп алтай многоборьеле (баш јаргычы А. М. Яйтаков) маргаандар ӧдӧр. Фестивальдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы 12.00 саатта ӧдӧри темдектелген. Оноҥ ары 13.00 саатта маргаандар башталар.\nФестивальдыҥ тӧзӧӧчилериниҥ темдектегениле, быјылгы ойын-маргаандар база беш бӱдӱмле ӧдӧр. Ол тоодо ташты кӧдӱрип апарары – «Таш кӧдӱриш», 400 метрге jӱгӱрери, камчы согоры, ок-jаадаҥ адары ла «Алтай кӱреш».\nЈе национальный ойындардыҥ фестивалиниҥ ээжилеринде јаҥыртулар эдилген. Ол тоодо сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн «Ирбизектиҥ ойындарына» талдашту тур-маргаандар ӧдӧр. Ол куран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин аймакта ӧткӱрилер. Тӧзӧӧчилердиҥ айтканыла, эки јыл кайра ӧткӧн фестиваль јаан јилбӱде болгон ло кӧп спортчылар туружарга кӱӱнзегендер. Спорттыҥ бу байрамы эрчимдӱ ле јаркынду ӧтсин деп, многоборьениҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн финалында кӧп лӧ болзо, 14 кижи туружар аргалу болор. Онойдо ок талдашту турда турушпаган спортчылар финалда туружар аргазын јылыйтып јат. Талдашту турда туружарга угузулар куран айдыҥ 15-чи кӱниниҥ 15.00 саадына јетире алылар. Угузуны ватсапта 89835819253 номерле бичип эмезе бу номерге согуп, берерге јараар. Эмезе инстаграм директке бичиир.\n«Сартакпайдыҥ согоондоры» маргаанда база јаҥы ээжилер кийдирилген – спортчылар јаҥыс ла јаҥжыкканыла турала эмес, је бир тизезине отурып адар. Онойдо ок ок-јаачылар таҥма-шагайактарга (кеглялар) аткылаар. Кажы ла туружаачы бойыныҥ кандый ла бӱдӱмдӱ (бойы эткен, спортивный, јаҥжыккан), кандый да стабилизатор ло шыкаар эдим јок, учкур эмес башту согоонду ок-јаазыла адар учурлу. Тогус таҥма јерде бир тизӱде турар, олорды 30 секундка адып ийер керек.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын грамоталар, медальдар, кубоктор ло акча-сыйлар сакыйт. Онойдо ок бойы эткен эҥ артык ок-јааныҥ ла «Алтай кӱреште» мӱркӱттиҥ эҥ артык бијезиниҥ конкурстарыныҥ јеҥӱчилдерине аҥылу сыйлар белетелген.\nФестивальдыҥ некелтезиле, туружаачылар национальный кийимдӱ (кӧгӱспек, кур, алтай бӧрӱк) болор ээжи бар. Национальный ойындардыҥ фестивали ӧткӧн кӱнниҥ 18.00 саадында элбек культурный программа башталар. Онойдо ок стадиондо албаты устарыныҥ эдимдериниҥ кӧрӱзи ӧдӧри темдектелет.\nӦрӧ адалган јуунда онойдо ок алтай баатыр Ирбизектиҥ кереезин тургузар сурак база кӧрӱлгенин айдар керек. Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозында ишмекчи группа тӧзӧлгӧн лӧ документтер јазалган, акча-манатла болужар кӱӱндӱлерге аҥылу чот ачылган. Бӱгӱнги кӱнде 500 муҥ салковойдоҥ кӧп акча-манат јуулган. Тургуза ӧйдӧ кереести кайда тургузары шӱӱжилет. Олег Хорохординниҥ јуунда айткан шӱӱлтезиле, кереести тургузар јӧпти Туулу Алтайдыҥ эл-јоны, јондыгы јарадар учурлу ла ол керегинде самара республиканыҥ Јондык палатазына аткарылар.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин национальный ойындардыҥ фестивалин бийик тӧзӧмӧл кеминде ле текши калыктыҥ јыргалындый ӧткӱрерге ого јакшы ла кыракы белетенер керек деп айткан. Бу ойындар спорттыҥ јаан маргаандары болгоныла коштой ол јашӧскӱримге, ӧзӱп јаткан ӱйеге јаан тазыктырулу ла таскамалду учурлу болуп јат деген.\nМындый ойындар ӧткӱрер шӱӱлте калыктыҥ бойынаҥ, «ӧзӧгинеҥ» туулып чыккан деп айдар керек. Калыктыҥ ичкери кӧрӱмдӱ ле спортко јуук бир канча эрлери алтай улустыҥ јебрен чактардаҥ бери маргаандажып, ийде-кӱчиле теҥдежип келген ойындарын орныктырып, олорды бийик кеминде, тергеелик учур берип, ӧткӱрерин јаҥжыктырып апарары керегинде шӱӱлте эткендер. Фестиваль спортчылардыҥ да, спортты ла маргаандарды сӱӱген тегин кӧрӧӧчилердиҥ де санаа-кӱӱнине јараган, олордо туружар ла кӧрӧр кӱӱндӱлер кӧптӧгӧнин темдектейли. Быјыл куран ла сыгын айларда ӧдӧтӧн талдашту тур ла тӧс маргаандар республиканыҥ эҥ артык спортчыларын јуур, ак-чек ле эрчимдӱ тартыжулар ӧдӧр деп иженер керек.


Пазырыктыҥ культуразыныҥ табынтылары – Кыдатта - altaicholmon\nКыдат јериниҥ археологторы јербойында солун табынты эттилер. Пазырыктыҥ корымдарынаҥ 26 колоҥду алтын коргол (бляшка) табылды. Олор кучалардыҥ баштарыныҥ ла ӧҥӧлӧп јаткан барлардыҥ сӱр-кеберлери. Китайдагы Синьцзян автоном аймакта Сигоу јердеги јебрентик корымдардаҥ чыккан алтын эдимдерди бир ле ус кижи јазаган. Бистиҥ эрадаҥ озо IV-II чактарда пресс-бӱдӱм ажыра урулган алтын сӱр-кеберлердиҥ он экӱзи ӧҥӧлӧп јаткан бардыҥ сӱр-кеберлери, 14 табынты — койлордыҥ баштары. Алтыннаҥ јазалган эдимдерди билимчилер шиҥдейле, бу эдимдердиҥ ээлери јамылу ла бай улус болгон деп шӱӱлтеге келдилер. Шиҥжӱниҥ уч-турултазы World Archaeology журналда элбеде бичилген.\nКыдат јеринде беш эл автоном аймак бар. Олордыҥ бирӱзи – Синьцзян-Уйгур автоном аймак. Оныҥ гран-кыйулары сегис ороонго јуукташ: Монголия, Россия, Казахстан, Кыргыстан, Таджикистан, Афганистан, Индияныҥ ла Пакистанныҥ ајарузында турган Ладакх деп јер. Азыйгы ӧйлӧрдӧ бу тергеениҥ јериле Улу торко јол ӧткӧн. Синьцзян јериниҥ тӱӱкизин кӧргӧндӧ, сӱрекей јилбилӱ учуралдар болгон эмтир.\nСиньцзян тӱрк каганат ӧйинеҥ ала башка-башка империяларга кирген. Јӱк ле 1933 јылда Кӱнчыгыш-Туркестан ислам республика тӧзӧлип, СССР-даҥ јӧмӧлтӧ-болуш алып, оныҥ тоозына 17-чи бирлик республика болуп кирерге чырмайган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда (1941-1945 јј.), Синьцзян Совет Союзка тӱкле, аш-курсакла болушкан. Је 1942 јылда коммунисттердиҥ ӧткӱрип турган политиказын јамандап, тууралап баштаган. Арт-учында тӱймеен болуп, Кӱнчыгыш-Туркестан Революциялык Республика тӧзӧлгӧн. Сталинградтыҥ јанындагы јуу-согуштыҥ уч-турултазынаҥ Улу јууныҥ айалгазы јарт боло берерде, јаҥы тӧзӧлгӧн республика СССР-га такыптаҥ болужарга чырмайган. Је Москва республикага јилбӱзин јылыйткан. 1949 јылда Синьцзян Кыдат јерине кожулган ла 1955 јылда Синьцзян-Уйгур автоном аймак тӧзӧлгӧн.\nЭрте темир чактыҥ пазырык археологиялык культуразын билимчилер 150 јыл шиҥдеп келгендер. Ол культураныҥ ӧйи бистиҥ эрадаҥ озо VI-III чактар, айдарда, скиф ӧйлӧр. Бу ӧйдиҥ культуразын бириктирип турганы – ол јуучылдардыҥ јепселдери, аттардыҥ ээр-токумдары, ӱйген-кижеҥдери тӱҥей болгоны. Анайда ок бу ӧйдӧ аҥдардыҥ сӱр-кеберлеринеҥ јӱзӱн-башка эдимдер јазалып турган бирлик кеендик ӧй болгон. Кӧчӱп јӱрер албатылар — кышкыда бир јерде кыштаар, јай ӧйинде ыраак тууларда мал кабырып јӱрер албатылар шалварды курчанар јуучыл кайыш курлар јаантайын тузаланатан. Бу курларды аҥдардыҥ сӱр-кеберлеринеҥ јазалган колоҥду коргол кееркедетен. Олор кандый ла темирдеҥ белетелип јазалатан.\nПазырык культураныҥ кереестери Туулу Алтайдыҥ јеринде сӱрекей кӧп. Олордыҥ бирӱзинде 1993 јылда ӱй кижиниҥ мумиязы табылган. Оны билимчилер «Ӱкектиҥ Каан-кызы» деп адагандар. Табынты тургуза ла телекей ичинде јарлу боло берген.\nПазырык ӧйиндеги корымдар Россиянаҥ башка ороондордо база бар. Анчада ла Казахстанда, Монголияда ла Синьцзянда. Синьцзянда, Хами каланыҥ јанында, Сигоу деп пазырык бар. Археологиялык казынты иштер мында 2012 јылда башталган. Баштапкы корымда таштардыҥ алдынаҥ агаштаҥ јазалган сӧӧксалгыш табылган. Анда кижиниҥ сӧӧк-тайагы болгон. Ӧлгӧн кижиле кожо салылган јӧӧжӧниҥ тоозында аттардыҥ сӧӧктӧри, керамикалык тӧрт айак-сосуд, алтыннаҥ јазалган 133 эдим, шилдеҥ ле сердоликтеҥ јазалган 100 јинји болгон. Анайда ок, сӧӧксалгыштыҥ ичинде ле аттардыҥ сӧӧктӧриниҥ јанында алтын суркурууштыҥ ӱзӱктери табылган. Билимчилер ӧҥӧлӧп келип јаткан 12 бардыҥ ла 14 койдыҥ алтыннаҥ јазалган баштарына аҥылу ајару эткен. Эдимдерде алтынныҥ кеми 92,4-95,8 процент, мӧҥӱн 4,2-7 процент болгоны јилбилӱ. Арткан корымдардаҥ чыккан алтын эдимдерде мӧҥӱнниҥ ле јестиҥ кожынтызы кӧп болотон. Бу учуралда алтын ару болгоны кайкамчык.\nБилимчилердиҥ темдектегениле, мындый табынтылар бай улусты сӧӧктӧгӧн сӧӧксалгыштардаҥ чыгат. Синьцзянда, Казахстанда ла Тӱштӱк Сибирьде јаткандарда кайыш курдыҥ алтын колоҥду корголдоры кижиниҥ байын, јамызыныҥ јаанын кӧргӱзет. Андый улус политикалык башкараачы да улустыҥ тоозында учурап јат. Пресс-бӱдӱмле јазалган алтын эдимдер кӧчӱп јӱрген малчы-койчы улустыҥ тӱрген јӱрӱжин кӧргӱзип јат. Пазырык культураныҥ мынаҥ озо казынтыларыныҥ ортозында телекейде эҥ ле јаан кебис чыкканын темдектеп ийер керек. Кебисти Туулу Алтайда тапкандар. Оны белетеген ӧй эрте темир чакка келижип јат. Кебисти белетеген тӱкти будуган будуктардыҥ чыҥдыйын алып кӧргӧндӧ, алтай ӱй улус ыраак јерлерге кӧчӱп јӱргени јарталат.


Јабаганныҥ школына – 100 јыл - altaicholmon\nКан-Оозы аймакта Јабаган јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын быјыл темдектеп јат. Назарий Кутергин деген кижиниҥ «Јабагандагы волостьтыҥ Јабаган ӧзӧгинде ачылып јаткан баштамы ӱредӱлӱ школго» оны ӱредӱчи эдип алар суракла 1919 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде бичиген угузу бичиги республикан архивте бар.\nШколдыҥ 100 јылдык юбилейи – јаҥыс та бу јурттыҥ, аймактыҥ байрамы эмес, је анайда ок тергеелик јаан учурлу керек. Јӱрӱмниҥ јолын мынаҥ баштаган муҥдар тоолу балдар ижиле орооныстыҥ ла Алтайыстыҥ магын кӧдӱрген, јуу-чактыҥ ӧйинде тынын кысканбай, Тӧрӧлин корыган, бала-барказын азырап, јуртын тудуп, Алтайыстыҥ ичкери ӧзӱмин кичееп јӱрет. Олордыҥ ортозында јурт ээлемниҥ ижиниҥ ады-чуузы чыккан озочылдары, ӱредӱчилер, эмчилер, государстволык ишчилер, билимчилер, јайаан ишчилер ле ӧскӧ дӧ профессияларда иштеген улус айдары јок кӧп. Бу балдар ӱренген баштапкы школына ла ӱредӱчилерине ӧзӧк-буурында јажына быйанду јӱрген ле јӱрӱп јат.\nОнойдо, Јабаганныҥ школын 1975 јылда ӱренип божоткондор быјыл кӱӱк айда, Агаш отургузар телекейлик кӱнде, јаан класстардыҥ ӱренчиктериле кожо школдыҥ јанында јерди јарандырып, аламаныҥ, грушаныҥ, белениҥ, кайыҥныҥ ла ӧскӧ дӧ агаштардыҥ чаалдарын ла кееркедим кӧп јыраалар отургыскан. Бу чаалдарды садып алар, школдыҥ јерин јарандырар баштаҥкайды азыйда клазыныҥ эрчимдӱ ӱренчиктериниҥ бирӱзи болгон Григорий Пильтин баштаган. Јерди јажыл ӧзӱмдерле јарандырарга ландшафтный дизайнер болгон Татьяна Туркевич деген профессионалды кычырганы солун. Школдыҥ 100 јылдык юбилейине азыйгы ла эмдиги ӱренчиктердиҥ бу ундылбас сыйы болуп артар.\nАлтайлардыҥ јербойыныҥ ӧс улузын бичикке ӱредерге школ ачары керегинде јууны 1905-1906 јылдар киреде Јабаганда ӧткӧнин јажы јаан улус куучындайтан. Школды ачарга акча сурап, уездтиҥ башкартузына самара белетелген. Алтайлардыҥ сурактарыла Петербург јаар ол ӧйлӧрдӧ Јабаганнаҥ Аларушкин Чырбык, Оҥдойдоҥ Андрианов Тарабыш, Кеҥидеҥ Јылкычы деген кижи барып јӱргени керегинде эске алыныштар бичилген.\n1918 јылдыҥ ӱлӱрген айында «РСФСР-дыҥ бирлик иштеер школы керегинде» ээжи јӧптӧлгӧн, анда балдарды јал тӧлӧбӧзинеҥ ле кожо ӱредери темдектелген. 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 26-чы кӱнинде чыккан «РСФСР-дыҥ эл-јонында бичик билбезин јоголторы керегинде» декрет аайынча ончо улус бичик-биликке ӱренер учурлу болгон.\nЈабаганныҥ јеринде 1919 јылда ачылган баштапкы школдыҥ баштапкы башкараачызы Назарий Александрович Кутергин деген кижи болгон. Оныҥ ӱредӱчи болуп суранган угузу бичиги «Каракорум Алтайский Уездной Управаныҥ» албаты ӱредӱ аайынча бӧлӱгине баштанып бичилгени солун. Церковно-приходской школдо 16 јыл ӱредӱчи болуп иштегенин, мыны абыс Стефан Борисов ло уездтиҥ школдорыныҥ шиҥдеечизи болгон абыс Александр Никольский керелеер аргалузын, алтай тилди билерин Н. А. Кутергин угузузында јетирген. Је бу школ бир канча айларга иштейле, ӱренер јер ле ӱрелдӱ ӧткӱрер айалгалар јок болгонынаҥ улам јабылган.\n1920-зинчи јылдарда ороондо «ликбезтер» (пункты ликвидации безграмотности населения) тӧзӧлип башталган. Бистиҥ јерде мындый јерлерди алтайлар бойыныҥ тилине келиштире «эликпут» деп адап туратан.\n1921 јылда Јабаганда ӱредӱлӱ јыл ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде башталган, школго ӱренерге балдарла коштой јаан улус база келген. Бу јылдыҥ јайы башталар ӧйдӧ Горно-Алтайский уездте 3660 бала ӱренген 114 баштамы школдор иштеген.\nЈабаган јуртта Булундашевтиҥ адыла адалган ором бар. 1927 јылда бичикке ӱредер ликпункт Чакырда ачылган болгон. Ондо ӱредӱчилер болуп јербойыныҥ улузы Јайкаш Булундашев, Камчы (Галина Ивановна) Булундашева, Менчи Бабин иштегендер. Јурттыҥ оромы олорго учурлалып адалган. 1931 јылда Јабаганда јылкы мал ӧскӱрер завод тӧзӧлгӧниле колбой Чакырдагы школ Јабаганга кӧчӱрилген. Ондо иштеерге јиит ӱредӱчилер Ефросинья Челчушева, Валентина Чичинова, Ачым Егуекова, Иван Соколов, Евдокия Тезегешева (Калкина) ла о. ӧ. келгендер.\nЕвдокия Яковлевна Тезегешева некелтелӱ ӱредӱчи болгон деп, 1950-чи јылдарда ӱренген Мария Јымжаевна Аксантаева ла Евдокия Арбаевна Елдоева эске алат. «Математикала ол бисти јаантайын уроктордыҥ кийнинде артыратан. Катаптаарыныҥ таблицазын бис эмдиге јетире эске билерис…» – деп, 80 јаштаҥ ашкан јаанактар каткырып куучындаган.\n«Бис школдо ӱренип баштаган ӧйдӧ, 7-9 јаштуда, јуу башталган. Ол ӧйдӧ совхоз јок, јылкыныҥ заводы иштеген. Кой ас болгон. Оогош балдар койлордыҥ јырааларда илинген тӱгин јууйтан. Оноҥ ол тӱкти кайчылаган тӱкке кожотон. Ӱй улус тӱкти иирип, оноҥ носоктор ло меелейлер тӱӱген. Мыны ончозын фронтко аткарып туратан. 40-чи јылдардыҥ учында јуртта клуб тудулган, оны нениҥ де учун «театр» дейтен. Ол ӧйлӧрдӧ Јабаганда айдуга келген литовецтер кӧп болгон. Сӱрекей иштеҥкей ле ару-чек улус. Кырдаҥ таштар јууп экелеле, клубтыҥ јанында чечектер отургызар јерлер јазап, ондо јараш чечектер отургызып туратан.\nБисти кожоҥдоорго Валентина Валентиновна Густинайте деген кижи ӱреткен. Ол бойыныҥ бӧстӧринеҥ биске кийим кӧктӧп турар. Ол ӧйлӧрдӧ бис мындый платьелердеҥ ле јикпелердеҥ болгой, мындый бӧстӧрди де кӧрбӧгӧнис ине. Валентина Валентиновна драманыҥ ла хор кожоҥныҥ кружокторын ӧткӱрген, бастыра кыстар бу кружокторго јӱрерге кӱӱнзейтен. Музыкант болуп Станислав Андреевич Гринцевич деген кижи иштеген…» – деп, Мария Јымжаевна Аксантаева куучындаган.\nШколды божоткондордыҥ эске алыныштары – канча ӱйелердиҥ ӧдӱп келген јӱрӱм јолыныҥ бӱткӱл бичиги.\nӦйлӧ кожо Јабаганныҥ школы јаанап, элбеп, ӱренчиктериниҥ тоозы кӧптӧгӧн. Бис бу бичимелде школдыҥ тӱӱкизин толо јетирер амаду тургуспаганыс. Јурттыҥ школыныҥ 100 јылдыгы – јаҥыс та Кан аймактыҥ улузына эмес, је анайда ок республика кеминде оморкойтон темдек. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧмӧлиги школдыҥ ӧмӧлигин, ӱренчиктерин, бу школды божоткондорды юбилейлик байрамыла уткып, једимдӱ иш, јозокту јӱредӱ, су-кадык ла ырыс кӱӱнзейт.\n(Бу бичимелди белетеерге Галина Николаевна Кестелева болушкан)\nЈабаганныҥ школында башка-башка јылдарда иштеген директорлор:\nКутергин Назарий Александрович – 1919 ј.\nБулундашева Галина Ивановна – 1920-зинчи ј.ј.\nНикифоров Наким Сергеевич – 1927 ј.\nВилисов Александр Петрович – 1938-1941 ј.ј.\nМатвеева Евдокия Иосифовна – 1943 ј.\nШестаков П. В. – 1943 ј.\nСоснин В. Р. – 1947 ј.\nАбраменко Дмитрий Петрович – 1947-1952 ј.ј.\nКачкарев Евгений Дмитриевич –1952-1953 ј.ј.\nСадоноков Н. Т. – 1953-1954 ј.ј.\nФедоров Г. М. – 1954 ј.\nКачканаков Алексей Николаевич – 1954-1955 ј.ј.\nБабаякова Анастасия Алексеевна – 1955-1959 ј.ј.\nПронькин Андрей Николаевич – 1959-1961 ј.ј.\nАбраменко Дмитрий Петрович – 1961-1964 ј.ј.\nНаев Василий Кыпчакович – 1964-1965 ј.ј.\nКовылина Евгения Игнатьевна – 1965-1968 ј.ј.\nНаев Василий Кыпчакович – 1968-1973 ј.ј.\nОськин Григорий Александрович –1973-1974 ј.ј.\nКовылина Евгения Игнатьевна – 1975-1976 ј.ј.\nТюйменов Дмитрий Кучукович – 1976-1982 ј.ј.\nАйбыков Николай Яковлевич – 1982-1988 ј.ј.\nМолчуев Михаил Иванович – 1988-1991 ј.ј.\nАйбыкова Мария Николаевна – 1991-1997 ј.ј.\nЯргаков Юрий Михайлович – 1997-1999 ј.ј.\nШагаев Леонид Николаевич 1999-2000 ј.ј.\nЖукова Валентина Александровна – 2001-2004 ј.ј.\nБаданова Мира Деруковна – 2004-2007 ј.ј.\nТайтакова Светлана Михайловна – 2007-2013 ј.ј.\nКаймина Раиса Юрзеевна – 2013 јылдаҥ ала эмдиги ӧйгӧ јетире


Кӧп балдарлу билелерди јӧмӧӧриниҥ сурагы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламентте јаҥжыкканыла башкаруныҥ ээчий часы ӧткӧн. Ондо шӱӱжилген сурак: «Алтай Республикада кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр керектердиҥ бӱткени керегинде». Бу јуунда Эл Курултайдыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Анатолий Донской, Алтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министриниҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Адар Сумин турушкандар.\nТӧс докладты Адар Сумин эткен. Оныҥ јетирӱзиле, Алтай Республикада 18 јажы јетпеген балдарлу 52 муҥ биле јуртайт, олордо 67,6 муҥ бала чыдайт. Бу тоодоҥ 8030 биле кӧп балдарлу билелер, олордо 26600 бала чыдап јат. Кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр иштер АР-дыҥ нормативно-тап-эрик акттарына тӧзӧгӧлӧнип ӧткӱрилет. Олордыҥ тоозында АР-дыҥ 2005 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱниндеги «Алтай Республикада кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр керектер керегинде» деп јасак. Ол јасак аайынча эдилгени: коммунальный јеткилдешти тӧлӧӧри (3-4 балалу билелерге — 30%, 5-6 балалу билелерге — 40%, 7 ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге — 50%); 6 јашка јетире балдарды эмдерле акча тӧлӧттирбезинеҥ јеткилдеери; бастыра бӱдӱм ӱредӱлӱ организацияларда ӱренип турган балдар калада ла каланы јакалай јерлерде пассажирлер тартар транспортло (таксидеҥ башка) тегинге јӱрери; Алтай Республиканыҥ государственный текши ӱредӱлӱ организацияларында ӱренеечи балдарды тегинге азыраары; школдоҥ озо ӱредӱлӱ организацияларга эҥ озо алары. 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире балдарлу 5775 билеге 58065,2 муҥ салковойдыҥ государственный јӧмӧлтӧзи јетирилген.\nАлтай Республиканыҥ 2004 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱниндеги 60-РЗ номерлӱ «Баланыҥ ай сайынгы пособиези керегинде» деп јасагыла кӧп балдарлу билелердиҥ балазыныҥ ай сайынгы пособиезиниҥ базовый кеми 50% кӧптӧдилген ле 135 салковой болуп јат, районный 1,4 коэффициентле — 189 салковой (Улаган аймакта 1,7 — 230 салковой; Кош-Агаш аймакта 1,9 — 257 салковой). 2015 јылдаҥ ала кӧп балдарлу билелердиҥ ӱчинчи ле оны ээчидеги, 1,5 јаштаҥ ла ӱч јашка јетире балазына 714 салковой тӧлӧлӧт, районный коэффициентле 1000 салковой (Улаган аймакта — 1213,8 салковой, Кош-Агаш аймакта — 1356,6 салковой). Алтай Республиканыҥ 2011 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 8-чи кӱниндеги 44-РЗ номерлӱ «Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди ӱзеери јӧмӧӧр керектер керегинде» деп јасагыла тӧртинчи ле оны ээчиде балага энениҥ 50 муҥ салковойдыҥ республикан капиталы тӧлӧлӧт, оны јадар айалганы јарандырга ла балдардыҥ ӱредӱзине тузаланарга јараар. 2011 јылдаҥ ала 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире энениҥ республикан капиталына 2355 сертификат берилген, ол тоодо 2019 јылда — 186.\nАдар Геннадьевичтиҥ айтканыла, 1999 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 17-чи кӱниндеги 178-ФЗ номерлӱ «Государствоныҥ јонјӱрӱмдик болужы керегинде» деп федерал јасак аайынча коомой јадынду, ол тоодо кӧп балдарлу, олордоҥ камааны јогынаҥ шылтактарла бир кижиге келижип турган орто кирелтези Алтай Республикадагы прожиточный минимумнаҥ ас билелерге государственный јонјӱрӱмдик болуш эдилет.\nСакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгада ар-јӧӧжӧзин јылыйтканда, школго керектӱ не-неме, аш-курсак, санитарияныҥ ла гигиенаныҥ, балдарды кичеерине керектӱ эдимдер, кийимди, ӧдӱкти ле ӧскӧ дӧ эҥ керектӱ немелер аларга; документтерди ле акчазын јылыйтканда, Алтай Республиканыҥ тыштында медорганизацияларда эмденерге (шиҥдедерге) баратан јолды тӧлӧӧрине Ээжи аайынча государственный јонјӱрӱмдик болуш 1000-наҥ 5000 салковойго јетире эдилет.\nДокладчиктиҥ јетирӱзиле, Россия Федерацияныҥ 1991 јылдыҥ кандык айыныҥ 19-чы кӱниндеги 1032-1 номерлӱ «Россия Федерацияныҥ эл-јонын ишле јеткилдеери керегинде» деп јасагыла граждандарга, ол тоодо кӧп балдарлу билелерге јарамыкту иш табарында, ӱредӱге ийеринде јӧмӧлтӧ эдилет, бойыныҥ керегин ачарына 72 муҥ салковойдыҥ болужы эдилип јат. «Алтай Республиканыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеер казенный учреждениелери балдарлу билелерге, ол тоодо јиит билелерге кажы ла чокым айалгадаҥ камаанду болуш јетирет — деп, ол айткан. —2019 јылдыҥ башталганынаҥ ала 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире государственный јонјӱрӱмдик болуш јонјӱрӱмдик контракт тургуспазынаҥ 596 кижиге эдилген».\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ 1994 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 30-чы кӱниндеги «Государствоныҥ медицинский промышленностьтыҥ ӧзӱмин, эл-јонды ла су-кадыкты корыыр учреждениелерди эмдерле, медицинский эдимдерле јеткилдеерин јарандырарын јӧмӧӧри керегинде» деп Јӧбиле кӧп балдарлу билелердиҥ 6 јашка јетире балдары эмдерле тегинге јеткилделет. Эмдер аларга пациенттер јаткан јериндеги участковый врачка кӧрӱнип барат, медицина јанынаҥ керектӱ болгондо, врач эмдерди бичип берет.\nАР-дыҥ 17.12.2019 јылдагы «Алтай Республиканыҥ 2019 јылдыҥ ла пландалган 2020-2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» деп јасагыла, кӧп балдарлу билелердиҥ 366 балазын азыраарына 4888645,2 салковой чыгарылган.\nОнойдо ок АР-дыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 144 номерлӱ јӧбиле коомой јадынду ла кӧп балдарлу билелерге школдоҥ озо ӱредӱниҥ текшиӱредӱлӱ программазыла ӱредип турган муниципал ӱредӱлӱ учреждениеде јӱрген бала учун тӧлӧмирдиҥ бӧлӱги јандырылат.\nУдурумга министр онойдо ок кӧп балдарлу билелерге јер берериниҥ курч сурагына база токтогон. Бу керек АР-дыҥ 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱниндеги «Алтай Республиканыҥ јеринде бир кезик категорияныҥ улузына тегинге јер берери ле Алтай Республиканыҥ бир кезик јасак акттары чыдузы јылыйтканы керегинде» деп јасагы аайынча бӱдӱп туру. Ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге тура тударга, таҥынаҥ ээлемин тӧзӧӧргӧ эмезе сад отургузарга јер берилет. Кӧп балдарлу билелердиҥ очередин астадарга, 2019-2020 јылдарда керектердиҥ планыныҥ «јолдыҥ картазы» тургузылган. Тургуза ӧйдӧ кӧп балдарлу 2432 биле тегинге јер аларыныҥ очерединде турат. Јасакты бӱдӱреринеҥ ала кӧп балдарлу билелерге 1914 јер берилген, олордыҥ 65-и 2019 јылда берилген.\nДокладтыҥ кийнинде депутаттар шӱӱлтелерин айдышкан. Юрий Суртаев очередьтеҥ бир кезик билелерди чыгарар суракка ајару эткен. Оныла колбой бу суракты кӧрӧтӧн ишмекчи группа тӧзӧӧр шӱӱлте айткан. Удурумга министрдиҥ каруузыла, кӧп балдарлу билелерге јер берер чыдулар муниципалитеттерге берилген, је јерлер јок учун бу сурак курч турат. Ондый да болзо, РФ-тыҥ Президенти очередьтерди јоголтор јарлык чыгарган, оныҥ учун республиканыҥ башкарузында ишмекчи группа тӧзӧлгӧн лӧ ого депутаттар база кирет. Петр Попошевтиҥ айтканыла, Горно-Алтайскта очередьте кӧп балдарлу 1148 биле турат, башка-башка шылтактардаҥ улам (кӧчӧ берген, тура садып алган ла ӧскӧ дӧ) очередьтеҥ 363 биле чыгарылган. Ондый да болзо, очередь сӱреен арай јылат. 2017 јылда кӧп балдарлу билелерге — 5 јер, 2018 јылда бир де јер берилбеген, 2019 јылда ӱч ле јер берилген.\nЭкономиканыҥ, акча-манаттыҥ ла каланныҥ политиказы аайынча комитеттиҥ председатели Артур Кохоев коллегаларыла јӧпсинип, очередьте билелерди јерле мынайда ла јеткилдеерге 36 јыл керек деп угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, сурактыҥ аайына башка-башка аргалар таап чыгар керек. Темдектезе, каланыҥ администрациязы строитель компанияларга туралар тударына јӧп берип тура, олор кӧп балдарлу билелерге јонјӱрӱмдик учурлу квартиралар берери керегинде јӧптӧжӧр аргалу.\nДепутат Айдар Мызин каланыҥ кыйу-грандарын такыптаҥ кӧрӱп, јуртээлемдик учурлу јерлерди јурт јеезелердиҥ јерине кӧчӱрер керек, темдектезе, «Чуйское» ОПХ-ныҥ јерлери таҥынаҥ улустыҥ колында деген шӱӱлте айткан. Ольга Волосовцеваныҥ шӱӱлтезиле, Майма аймактыҥ Алферово ло Кызыл-Ӧзӧк јурт јеезелерин каланыҥ агломерациязына кийдирип, инженерный инфраструктура тӧзӧп, бош јерлерди тузаланар керек. Удурумга министр билелердиҥ јылдарла очередьте турарын јоголторго бӱгӱнги јасактарга кубулталар кийдирериле јӧпсинген.\nДепутат Борис Бидинов кӧп балдарлу билелердиҥ балдарыныҥ транспортло тегинге јӱрериниҥ сурагын чокымдаган: «Проезднойло јӱк Горно-Алтайскта ла Маймада тузаланып турулар. Арткан аймактар канайдар, ол тоодо Кош-Агашта автобустар јӱрӱп јат, је балдарда ондый арга јок». А. Суминниҥ каруузыла, ончо маршруттар тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыла јӧптӧлип јат, оныҥ учун бу суракты аймактардыҥ администрацияларында аайлаштырар керек.\nДепутат Мария Демина нениҥ учун республикан бюджеттеҥ кӧп балдарлу билелердиҥ балдарына школго кийер кеп-кийим садып алар акча чыгарылбай јат деп сураган. «Бюджеттиҥ акчазы једишпей турганынаҥ улам, бастыра јеткилдештер эдер арга јок» деген каруу болгон.\nБу суракла шӱӱлтелерин онойдо ок депутаттар Наталья Екеева, Аскар Тулебаев, Айдар Тазрашев, Ержанат Бегенов, Сергей Ложкин, Сергей Кухтуеков айткандар.\nЭл-јонныҥ су-кадыгын корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитеттиҥ председатели Алена Казанцева јуунныҥ уч-турулталарын эдип, чокым ла тузалу куучын болгон ло учурлу шӱӱлтелер айдылган деген. Бӱгӱнги кӱнде федерал да кеминде «кӧп балдарлу биле» деген оҥдомол јанынаҥ чокым шӱӱлте јок деп угускан. Бар јетирӱлердеҥ кӧргӧндӧ, анчада ла Горно-Алтайскта ла Чамал аймакта кӧп балдарлу билелерди јерле јеткилдеер сурак курч турат. Биле јерди алып та алза, ол нени эдер аргалу деген сурак тура берет. Оныҥ учун, бу суракты тереҥжиде кӧрӱп, оныҥ аайына јаба чыгар керек деп, парламентарий айткан.


Jаантайын јиит ле омок кала - altaicholmon\nJаантайын јиит ле омок кала\nСыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Горно-Алтайсктыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ эл-јонын Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ јаан ла јаркынду байрамла башкаруныҥ баштапкы вице-премьери Наталья Екеева ла Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин уткыгандар.\nКӧдӱриҥи кӱндӱӱ-кӱреедеҥ башталган. Байрамдык эҥирди ӧткӱреечилер эҥ тоомјылу айылчыларды, Горно-Алтайсктыҥ кӱндӱлӱ улузын, Россияныҥ физический культуразыныҥ нерелӱ ишчилери Владимир ле Лия Неустроевтерди, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуевти, «Аҥылуавтохозяйство» ОАО-ныҥ гендиректоры Александр Агарковты, протоиерей Павел Богомоловты, филология билимдердиҥ кандидады, профессор Виталий Полянскийди, Алтай Республиканыҥ ветерандар совединиҥ јааны, Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Борис Алушкинди ле «Сууканал» ОАО-ныҥ гендиректоры Виктор Дандамаевти тӧргӧ кычырып, кажызына ла чечектер сыйлаган.\nНаталья Екеева Горно-Алтайск палеологияныҥ турлузынаҥ ала Россия Федерацияныҥ тергеелериниҥ бирӱзи болуп турган Алтай Республиканыҥ тӧс калазына јетире узун ла байлык јол ӧткӧн деп темдектеген: «Оныҥ тӱӱкизиниҥ бӱктеринде оморкоп айткадый ат-нерелӱ керектер ас эмес бичилген. Мында элдеҥ озо јирмезинчи чакта каланы туткан ла оны ӧскӱрген ветерандардыҥ ижин темдектеер керек. Шак олордыҥ эрчимдӱ ле јана баспас ижиниҥ шылтузында Горно-Алтайск ичкери ӧскӧн лӧ танылбас болуп кубулган. Эмдиги ӧйдиҥ калазында бӱгӱнги кӱнде ончозы бар. Он јыл мынаҥ кайра бистиҥ јаткан јеезе-јуртыбыска баштапкы ла катап «чаҥкыр от» келген, калада анайда ок «Спартак» стадион тудулган, драманыҥ эл театры ла акробатиканыҥ тӧс јери тудулган. Канча јылдарга улай иштебеген аэропорт ойто орныктырылган, ол бӱгӱнги кӱнде толо ийде-кӱчиле иштейт. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктаҥ ороонныҥ тӧс калазы Москва ла ӧскӧ дӧ калалар јаар самолеттор учат.\n2014 јылдыҥ сыгын айыныҥ 14-чи кӱнинде Горно-Алтайскка Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин келип јӱрген. Ол мында Сибирьде болгон чайыкка учурлалган јуун ӧткӱрген. Бу ӧйгӧ јетире биске ороонныҥ бир де башкараачызы келбегенин темдектеп айтпас арга јок. Владимир Владимировичке бистиҥ эптӱ, ару ла јуунак калабыс сӱрекей јараган деп айдар керек. Ол «Слердиҥ јер сӱрекей јараш, мындый јерлерди ӧскӧ кайда да кӧрбӧзиҥ, баштапкы катап келеле, алаҥ кайкаарыҥ, оныҥ учун оныҥ јараш абына алдыртпас арга јок» деп айткан.\nПрезиденттеҥ ӧскӧ Горно-Алтайскта башка-башка јылдарда Россияныҥ ӧскӧ ороондорло керектериниҥ министри Сергей Лавров, патриарх Кирилл, Арасей тергеениҥ будисттериниҥ јааны Хамбо лама Аюшеев ле Россия Федерацияныҥ Федерациялар Совединиҥ јааны Валентина Матвиенко ло ӧскӧ дӧ јарлу улустар болгондор».\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын анайда ок Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, каланыҥ мэри Юрий Нечаев ле РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель уткыгандар. Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ 90 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥиде иштиҥ озочылдарына, ветерандарга, јондык кыймыгулардыҥ эрчимдӱ туружаачыларына, кӧп балдарлу јиит билелерге, эҥ артык ӱренеечилерге, јаҥы алышкан јииттерге ле кӧп јылдарга чыгара эптӱ-јӧптӱ јуртаган јаан јашту билелерге кайралдар ла сыйлар табыштырылган.\nӰредӱниҥ бӧлӱгинде јеткен бийик једимдери ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун «Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген бийик ат калада 1-кы таҥмалу школдыҥ физкультура аайынча ӱредӱчизи Павел Клепиковко адалган. Россия Федерацияныҥ президентиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла каладагы кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школыныҥ ӱредӱчизи Евгений Красиков ло Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-качызы Владимир Торбоков кайралдаткандар. Ороонныҥ президентиниҥ Быйанду сӧстӧри Горно- Алтайсктагы госуниверситеттиҥ профессоры Тамара Стрельцовага ла каланыҥ администрациязыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Карамянга јарлалган.\nРоссияныҥ физический культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, иштиҥ ветераны Владимир Неустроев тӧрӧл республиказын ӧскӱреринде, оныҥ производствозын ла кӧгӱс байлыгын тыҥыдарында, суудагы спорттыҥ рафтинг деген бӱдӱмин телекейлик кемине јетире кӧдӱреринде база эрчимдӱ ле јана баспай иштеген. Оныҥ ижи каланыҥ байрамында кӧрӱмјилӱ ле учурлу деген кайралдардыҥ бирӱзиле јолду баалалган. Башкаруныҥ баштапкы вице-премьери Наталья Екеева театрдыҥ сценазынаҥ тӱжӱп, баштапкы рядта отурган Владимир Ивановичтиҥ тӧжине тергеениҥ эҥ бийик кайралын – «Таҥ Чолмон» орденди кӧдӱриҥилӱ айалгада таккан. Бу кӱнде Россияныҥ јурукчылар бирлигиниҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ турчызы Светлана Козловцевага «Алтай Республиканыҥ нерелӱ јурукчызы» деген ат адалган. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердниковтыҥ јарлу алтай кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ адыла адалган сыйы Россияныҥ нерелӱ јурукчызы, Алтай Республиканыҥ албаты јурукчызы Игнат Ортонуловко табыштырылган. Калада Культураныҥ туразыныҥ хормейстери Сергей Менохов, каланыҥ библиотеказыныҥ библиографы Татьяна Тайтакова ла «Дорожник» деп АО-ныҥ машинист-экскаваторы Андрей Хаунзи Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, сый-акчала кайралдаткандар.\nЭл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин калада 3-чи таҥмалу гимназияныҥ орус тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Елена Бушинаны, балдардыҥ ла јииттердиҥ туризминиҥ ле экскурсияларыныҥ каладагы станциязыныҥ экскурсиялар тӧзӧӧчизи Елена Суртаеваны, Алтай Республиканыҥ арбитраж аайынча јаргызыныҥ тискинчизи Александр Бровкинди ле калада «Ника» деп ООО-ныҥ директорыныҥ ордынчызы Сергей Белобородовты Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаган. Бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ бийик кайралдарын алган иштиҥ озочылдарына Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев «Алас» деп кожоҥын сыйлаган.\nКаланыҥ мэрин, администрациязыныҥ јаанын ла эл-јонын јаркынду байрамла анайда ок республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ ассоциациязыныҥ адынаҥ оныҥ председатели Евгений Понпа, Шабалин аймактыҥ јааны Андрей Цыгулев ло Улаган аймактыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Айдар Тондоев јылу уткыгандар. Театрдыҥ кееркедилген сценазына олорды ээчиде Новосибирск каланыҥ Советский районыныҥ, Кемеровский областьта Таштагол каланыҥ, Белокуриха каланыҥ администрациязыныҥ, Алтайский крайдыҥ Красногорск районыныҥ, Казахстан Республиканыҥ Риддер каладагы маслихадыныҥ чыгартулу улузы кӧдӱрилип, сыйларын табыштыргандар.\nКӧдӱриҥиде каланыҥ эл-јонына, иштиҥ озочылдарына ла ветерандарына ас эмес уткуулду сӧстӧр айдылган ла олордыҥ ак-чек ле нерелӱ ижи тергеениҥ ле ороонныҥ кӧп тоолу кайралдарыла темдектелген. Јондык керектерде, иште, јадын-јӱрӱмде, ӱредӱде, су-кадыктыҥ, садуныҥ бӧлӱктеринде, аргачылыкта, культурада ла спортто бийик једимдерге јеткен јерлештердиҥ бастыразыныҥ ады-јолдорын тоолоп адаар арга јок. Је байрам кӱнде «Горно-Алтайсктыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп атла адаткан Валентина Техтиекованыҥ ла Татьяна Полтеваныҥ ады-јолдорын адабаска, байла, болбос. Каланыҥ эҥ бийик кайралын алган эпшилер бӱгӱнги кӱнде јиит ӱйеге јозок ло тем кӧргӱзет. Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Валентина Викторовна Техтиекова албаты ӱредӱзиниҥ бӧлӱгинде бежен јылга чыгара иштеп јат. Оныҥ он сегис јылы калада 3-чи таҥмалу гимназияныҥ директорыныҥ кӱндӱлӱ ле каруулу ижине учурлалган. Оныҥ башкарып турган гимназиязыныҥ ӱренчиктериниҥ 99 проценти ороонныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелеринде једимдӱ ӱренет. Тургуза ӧйдӧ гимназияда физкультураныҥ ла спорттыҥ 11 секциязы, художественный самодеятельностьтыҥ 22 кружогы ла «Заря» деген јуучыл-тӧрӧлчи клуб једимдӱ иштеп јат. Татьяна Ивановна Полтева дезе А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде тӱӱкиниҥ бӧлӱгин билгир башкарат. Татьяна Ивановна бу ишке 1982 јылда келген. Ол бӱгӱнги кӱнде музейде 36 јылдаҥ ажыра иштеп келген эҥ ченемелдӱ ишчилердиҥ бирӱзи болуп јат. Тӱӱкиниҥ бӧлӱгин 1994 јылдаҥ бери башкарат. Бу кижи каланыҥ тӱӱки ле культура аайынча энчи-байлыктарын чеберлеери аайынча јаан иш ӧткӱрет. Эл-јон анчада ла Татьяна Ивановнаныҥ эл музейдиҥ ле Горно-Алтайсктыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала јӱс ле тогузон јылдыктарына учурлап белетеген «Улала, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск» деген ӱлекер-проегин тыҥ јарадып, ол аайынча ӧдӱп турган кӧрӱлерге кӧп јӱрет. Т. Полтева – Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи. 2014 јылда оныҥ ады-јолы «Россияныҥ эҥ артык улузы» деген энциклопедияга кийдирилип, кепке базылган.\nТеатрдыҥ элкем-телкем ӧргӧӧзинде байрамдык эҥирде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Эмил Толкочековтыҥ, Виктор Суразаковтыҥ, Татьяна Гордееваныҥ, Россияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинага баштаткан бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театрыныҥ, бијениҥ «Тандем» ансамблиниҥ сӱрлӱ бијелери, кожоҥныҥ «Радуница» ансамблиниҥ, «Данс-сити», «Новое солнце», «Вдохновение» ансамбльдардыҥ, Елена Алферованыҥ ла Марина Перепелюктыҥ чӱмдӱ кожоҥдоры, эҥ јиит артист Ратибор Ялатовтыҥ ӧткӱн ӱлгери, Айдар Чуруповтыҥ кайкамчылу кайы јаҥыланып, кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына омок кӱӱн-санаа сыйлагандар.


11.06.2019 - altaicholmon\nБыјыл Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектейт. Јыл туркунына университетте толо јылдыкка учурлай башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет. Је эҥ јаркындузы ол, байла, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱниндеги керектер болгон. Јаҥжыкканы аайынча ГАГУ-ныҥ кӱни кӱӱк айдыҥ калганчы пятница кӱнинде темдектелет. Онойып, јастыҥ быјылгы калганчы кӱнинде таҥ ла эртен тура эҥ јалтанбас дегендер Туу-Кайа кырга чыгып, кӱнниҥ\nЭл театрда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱнине учурлалган «Јӱректер јылузын улуска сыйлайдыс» деген байрамдык кӧдӱриҥи кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкару-зыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, онойдо ок таланыҥ министерстволорыныҥ, учреждениелериниҥ\nКÿÿк айдыҥ 26-чы кÿнинде Алтай Республикада «Единая Россия» партияныҥ праймеризи (кÿски талдаштардыҥ алдында партия ичиндеги озолондыра ÿнбериш) öдÿп, бойыныҥ турулталарыла кöп улусты кайкадып салды ошкош. Праймеризте туружарга партияныҥ эмдиги 28 республикан депутадынаҥ 17 кижи кÿÿнзеген. Озолондыра ÿнбериште республикадагы ÿнбереечилердиҥ 14 проценти турушкан – бу кöргÿзÿ öскö тергеелердиҥ ортозында jаан болгонын кöп политологтор темдектегилейт. Ӱнбериш\n«Ӱнбереечи јеҥер учурлу»\nКичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер комиссиязы ээчиде јуунын ӧткӱрген. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда комиссияныҥ турчылары, оныҥ аппарадыныҥ ишчилери, политический партиялардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери турушкандар. Јуун тӱгенген кийнинде Д. Степанов СМИ-ниҥ ишчилериле пресс-конференция ӧткӱрген. Муниципал «шӱӱнди» ӧдӧр керек Јуунда республиканыҥ талдаачы\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ээчий эмес конференциязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн лӧ ондо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кӧстӧлгӧн. Партияныҥ уставы аайынча кандидат АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, сенатор Татьяна Гигель ле Кан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ортодоҥ конкурс ажыра талдалган. Делегаттарга куучынды элдеҥ озо Олег Хорохордин\n«Бастыра аргаларла иштерди бӱдӱрер керек»\nМайма аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ экинчи кӱнинде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кызыл-Ӧзӧк, Билӱлӱ, Урлу-Аспак јурттарда болды. Јол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ каладагы Чанала јыҥылаар базазы јаар кырында болды. Мында јурттыҥ Центральный оромынаҥ ала калага јетире јолдыҥ тудум иштерине ајару эдилди. Бу јолды не керектӱ тудуп баштаган дезе, ол федерал кеминдеги «Горно-Алтайск—Артыбаш» деген јолдо кӧлӱктердиҥ\n«Экономикабыстыҥ ӧзӱмин кичеейли…»\nОлег Хорохординди АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ предcедателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерге тургузарда, тергееде јаткан албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле танышкан оныҥ эҥ баштапкы јол-јорыктарыныҥ бирӱзи Оҥдой аймакла ӧткӧн. Бу туй ла эки ай мынаҥ озо, кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде, болгон. «Ол тушта слерле толо кемдӱ туштажу ӧткӱрер арга келишпеген. Мыны тӱзедип келдим» – деп, ол кичӱ изӱ айдыҥ\nЈӱрӱмди јеҥилтер айалгалар тӧзӧӧр…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн ӧзӱминиҥ тӧс јери тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ, ол тоодо эл-јоныныҥ алдында турган курч сурактарды шӱӱжер јер болуп јат. Јуукта бу тӧс јерде Су-кадыгы кирелӱ улустыҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ ишчилери су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам аргалары кирелӱ улустыҥ сурактарын ла олордыҥ аайына чыгатан эп-аргаларды база шӱӱшкендер.\nӦзӱмниҥ тӧс јери эл-јонло колбуда\n“Ветерандар качан да ундылбас учурлу” Ӧткӧн неделеде Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јеринде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин иштиҥ ветерандарыла тушташкан. Туштажуда јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ ле текши республиканыҥ сурактары шӱӱжилди. Статистиканыҥ јетиргениле, Алтай Республикада 41 муҥнаҥ кӧп јаан јаштулар јуртайт. Олор бастыра эл-јонныҥ тоозыныҥ 19 процент кирези. «Улустыҥ јӱрӱм јӱрери јылдыҥ ла узайт, јаан јаштулар\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде эртен тураныҥ 9.00 саадында Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Майма јурттыҥ Юбилейный тепсеҥинде чемпиондорло зарядка ӧткӧн. Зарядканы јуучыл самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Родион Асканаков ло спортивный самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Виталий Уин ӧткӱрген. Бу јакшынак керек-јаракта анайда ок ӧткӧн неделеде Алтай Республикага келген јарлу спортчылар, спорттыҥ нерелӱ устары – конекло јӱгӱрер спорттыҥ


Ӱргӱлјик отко чечектер салылган - altaicholmon\n, Горно-Алтайсктагы «Јеҥӱниҥ паркы» мемориал комплекстеги Ӱргӱлјик оттыҥ јанына тирӱ чечектер салгандар.\nБу кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта анайда ок Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Алтай Республиканыҥ ветерандар Совединиҥ председатели Борис Алушкин, јууныҥ балдары, ийделӱ структуралардыҥ ишчилери, тӧрӧлчи кӱӱнге таскадып турган биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, јиит армеецтер турушкан. Керек-јарак ӧдӧр тушта улустыҥ тоозы ас болгон ло эпидемиялык айалганы болдыртпас ээжилерди бӱдӱрери ајаруга алынган.\nТергеениҥ башкараачызы Улу Јеҥӱниҥ аҥылу учурын темдектеп, ол албатыныҥ магыныҥ ла јалтанбазыныҥ, јуучылдардыҥ баалап болбос ат-нерезиниҥ, јер-телекейде амыр-энчӱниҥ, јайымныҥ ла чындыктыҥ сӱр-темдеги болгонын айткан.\n«Јуу ӧйинде таадаларыстыҥ јалтанбазы, ийдези ле турумкайы ӧштӱни токтодорго, Тӧрӧлисти корып аларга ла фашист олјочыларды јеҥип чыгарга болушкан» — деп, ол айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ эл-јоны јеҥӱге јаан камаанын јетиргенин темдектеген. Туулу Алтайдаҥ фронтко кажы ла тӧртинчи кижи барган. Тылда јажы јаанай бергендер, ӱй улус ла балдар арткан. Олор бойыныҥ ат-нерелӱ ижиле јеҥӱни јууктаткан.\n«Ветерандарыска ла јууныҥ туружаачыларына ӱстистеги амыр-энчӱ теҥери, јайым ороондо јӱрер ле јӱрӱмге сӱӱнер арга учун алкыш-быйан. Јууда јеҥ јастангандар, тылда иштегендер качан да ундылбас. Бӱгӱн ортобыста јок Тӧрӧлин коручылдарга ӱргӱлјикке мак» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\n«Улу Јеҥӱниҥ кӱни 9 май бойыныҥ ороонын ла телекейди нацизмнеҥ аргадаган бистиҥ кӧп калыкту албатыбыстыҥ јалтанбазыныҥ ла ат-нерезиниҥ сӱр-темдеги болуп элен чактарга артып калар. Бу кӱнде бис ӧштӱни фронтто оодо соккондорды, тылда чылазыны јок иштегендерди эске аладыс. Јеҥӱ учун бистиҥ ветерандарыс сӱрекей јаан баа берген, кӧп сабазы бӱгӱн јаныста јок. Је бис олордыҥ јуучыл магын ундыбазыс» — деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели\nАртур Кохоев айткан.\nУлу Јеҥӱге учурлалган керек-јаракка келгендер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастангандарды бир минут ӧйдиҥ туркунына эзеткендер.\nАдакыда тергеениҥ башкараачылары келген улусла куучындашкан, «Јеҥӱниҥ паркы» мемориал комплексте ачылган «Олор Москваны корулаган» ла «Кереестиҥ стенези» кӧрӱлерди кӧргӧн. Бу кӧрӱлерде ветерандардыҥ портреттери, балдардыҥ јуу ӧйиниҥ јылдарына учурлай јураган јуруктары тургузылган.\nБу ла кӱнде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны Александр Данилович Байдюковтыҥ туразыныҥ јанында «Фронтовая бригада» деп адалган театрализованный кӧргӱзӱ ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери, тӧрӧлчи кӱӱнге таскадып турган биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТергеениҥ башкараачызы Александр Байдюковты Јеҥӱниҥ кӱниле уткуп, јуу ӧйинде јалтанбас болгоны учун быйанын айдып, бек су-кадык ла узак јаш јажазын деп кӱӱнзеген.\n«Слер јети јылыгарды пограничный черӱлердеги службага бергенер. Јууныҥ кийнинде јанып келеле, Тӧрӧлистиҥ ӧзӱмине турулталу иштегенер. Бис амыр-энчӱ ӧйдӧ јуртап турганыс учун Слерге јабыс эҥчейедис» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери јууныҥ јылдарыныҥ текшилей јарлу кожоҥдорын кожоҥдогон.\nОл кӱн мындый байрамдык ойын-концерттер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандары јадып турган кажы ла тураныҥ јанында ӧткӧн деп айдар керек.\nАлександр Байдюков 1927 јылда Алтайский крайдыҥ Верх-Тальца јуртында чыккан. Ол службазын пограничный черӱлерде ӧткӧн. Јуучыл службазын 1944 јылда Ыраак Кӱнчыгышта СССР-дыҥ государственный гран-кыйузын корулаган Хасанский пограничный отрядта баштаган.\nЯпонияла јуу ӧйинде пограничный катердиҥ мотористи болгон. Ол катердиҥ экипажы ӧштӱниҥ керептерин кӧп катап туткан. Амыр-энчӱ ӧйдӧ службазын СССР-дыҥ НКГБ-зыныҥ пограничный черӱлериниҥ талайдагы бӧлӱктериниҥ бирӱзинде Северо-Курильск калада улалткан.\nСлужбаныҥ кийнинде Александр Данилович кичӱ тӧрӧлине јанган, биле тӧзӧгӧн, эки бала чыдаткан. 1968 јылда Горно-Алтайскка кӧчӱп келген. Мында Алтайсадуда механик, складтыҥ заведующийи болуп иштеген. Кийнинде 40 јыл кире ӧйдиҥ туркунына мелиорацияныҥ системазында тискинчи, тракторист болгон. Ак-чек ижи учун кӧп тоолу грамоталарла кайралдаткан, бешјылдыктыҥ эҥ артык тискинчизи де деп адаткан. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ экинчи степеньдӱ ордениле, «Японияны јеҥгени учун», «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱ учун» ла оноҥ до ӧскӧ медальдарла кайралдаткан.\nЭл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев јууныҥ ветераныныҥ тул арткан эш-нӧкӧри Степанида Викуловна Пятковала тушташкан. Бу кижи Кӧксуу-Оозы аймакта чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ Горно-Алтайсктагы республикан тура-интернадында јадып турган. 87 јашту ветеран бойыныҥ ӧйинде Октябрьское јуртта 37 јыл почтальон болуп иштеген, јербойыныҥ албаты-јоны јозокту иштӱ јерлежин эмди де јылу эске алат. Улуска ол јаҥыс ла газет-журналдар ла самаралар экелип турган болгон эмес, је анайда ок олорло кижилик кӱӱндӱ колбу туткан, уур-кӱч ӧйлӧрдӧ сӧслӧ јӧмӧгӧн, болушкан.\nБу кӱнде тергеебистиҥ тӧс калазында ла ӧскӧ дӧ јерлеринде Улу Јеҥӱниҥ 76 јылдыгына учурлалган кӧп тоолу керек-јарактар, байрамдык салюттар болгон.


Ойрот јуучылдыҥ нерезин эзедип - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда «За отвагу» медальла ӱч катап кайралдаткан, ӱстине Мактыҥ орденин алган улус Алтайыста ас табылар болор, айса болзо, јок то.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга 1941 јылдыҥ јайында, 18 јаштуда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртынаҥ атанган чагандык сӧӧктӱ Јаҥый Питешев јуудаҥ «За отвагу» деген ӱч медальду, Мактыҥ III степеньдӱ орденин, «За победу над Германией» деген медальду јанган.\nЈууда турушкан улдаларысты, таадаларысты, акаларысты, эзен јӱрерде, не јазап сурап укпаганыс деп эмди сананадыс. Ол ӧйлӧрдӧ, јууныҥ туружаачылары кӧп болордо, бу улусты јаан баалабайтан да. Арга-чыдалдузы ончо улусла теҥ иштеген, бала-барказын азырап чыдаткан, короп астаган… Школдо ӱредӱчилердиҥ јакыганыла, олордоҥ јуулашканы керегинде сурагажын, бу керегинде куучындаарын сӱӱбейтен. «Јакшы ла неме јок… ӧлӱм-јидим… јуу-кан… кайдарга оны…» дейтен. Бу коркышту јуу-чакты ӧдӱп-јеҥип чыкканда, ондый неме база болбос, бала-баркага оны билери де керек јок деп, кӧӧркийлер байланып сананган болор.\nЈаҥый акабыс Јоло јурттыҥ клубыныҥ јанында јаҥыс кып кичинек туразында печкениҥ оозында таҥкылап отуратаны санаама кирет. Оны «герой болотон кижи…» деп куучындарды угуп туратам. Је јалакай кӱлӱмјилӱ, кӧп эрмек айтпас акабыста кинолордоҥ, бичиктердеҥ кычырып, санаада јурап алган «геройдыҥ» кандый да темдеги јок болгон. Мен Јолоныҥ интернадында јадып ӱренгем ле неделениҥ учында одоштой Коркобы јуртыма јанып келеле: «Јаҥый акабыс-эшке барып јӱрдим, јакшы отуры…» – деп јетиретем. Байла, айылда улус барып кӧрзин деп айдып туратан.\nОкылу јетирӱлерле, Јаҥый Питешев (документтерде Иван Иванович Петешев, кезик јерлерде угы орус, комсомол деп бичилет) 605-чи стрелковый полкто станковый пулеметтыҥ пулеметчиги болуп, 1941 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала 1942 јылдыҥ сыгын айына јетире јуулашкан. Оноҥ шыркаладып, 1943 јылдыҥ кочкор айына јетире госпитальда эмденген. Госпитальдаҥ чыгып, 1943 јылдыҥ кӱӱк айына јетире стрелковый бригаданыҥ 37-чи бӧлӱгинде минометчик болгон. 1943 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ 1946 јылдыҥ јаҥар айына јетире – 730-чы стрелковый полкто станковый пулеметтыҥ бӧлӱгиниҥ командири.\n«За отвагу» баштапкы медальды Јаҥый Боктунович Питешев 1943 јылдыҥ куран айыныҥ 27-чи кӱнинде алган. Бу јылдыҥ кичӱ изӱ айында – Курсктагы коркышту јуу-согуштардыҥ ӧйи – Ново-Черкасское деген јурт учун јуу-согуштарда конратакага чыккан гитлеровецтердиҥ табарузын миномедыныҥ огыла токтодып, ол 10-ноҥ ажыра фашистти ӧлтӱрген.\n«За отвагу» деген экинчи медальды алтай јуучыл 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Узорки деген јуртта ӧткӧн јуу-согуштарда немецтердиҥ контратаказын токтодып, нерелӱ јуулашканы учун алган.\n«1944 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Белоруссияны јайымдаар јуу-согуштарда сержант Питешев Козлы деген јурт учун јууда бойыныҥ автомадынаҥ 10 нацистти ӧлтӱре аткан, Подлазники деген јурттыҥ јанында јуу-согушта фашисттерге јалтанбай табарып, тогус немецти олјого алган» – деп, окылу јетирӱде айдылат. Бу нерези учун Јаҥый Питешев Мактыҥ III степеньдӱ ордениле кайралдаткан.\n1945 јылдыҥ јазында Латвияныҥ Приекуле деген јуртыныҥ јанында ӧткӧн јуу-согуштарда Јаҥый Питешев башкарган отделениезин табаруга эҥ озо кӧдӱрип, јуучылдарды баштап барган. Бу нерези учун ол «За отвагу» деген ӱчинчи медальды алган.\nЈаҥый Питешев јуудаҥ 1946 јылда јанып келеле, уй-кой кабырып, сакмандап, кире-чыга иштерде иштеп јӱретен. Атту-чуулу јуучыл кижи ӧлӧҥ ижинде ӱй улустыҥ бригадазын башкарганы јанынаҥ јерлештериниҥ кокырлу куучындарын јеени Эркей Садакович Чурпанов эске алат. Јаҥый Боктунович 1979 јылда 56 јаштуда божогон. Оныҥ уулы Байкалдыҥ айтканыла, адазыныҥ јууда алган шырказыныҥ чандырдаҥ ала кӧксине јетире изин олор кӧрӱп туратан. Ок ӧкпӧзин ӧдӧлӧ, бӧӧрӧгин табарып, јалмажынаҥ чыккан изи арткан. Божоордо, бу кижи јарым ӧкпӧлӱ ле бир бӧӧрӧктӱ јӱргенин эмчилер айткан. Јаҥый Питешев бу шырканы 1942 јылдыҥ куран айында алган. Бодогондо, Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ сӱрекей кӱч, белтирлӱ ӧйинде јаан шыркалу, будына ла тургадый, мылтык туткадый ончо улусты эмчиликтердеҥ јууга аткарган. Кижиниҥ кызалаҥду айалгаларда арга-кӱчиниҥ чыдалы керегинде кӧп айдылат. Јаҥый да акабыс јууныҥ учына јетире јӱрӱп, Алтайына јанарга, оныҥ кийнинде балдарын азырап чыдадарга чыдажып јӱрген болор. Јууныҥ кенеги болгоны керегинде бичик те аларын керексибеген.\nБорол јеҥебисле (эмчи болгон Михаил Михайлович Сазанкинниҥ эјези) кожо олор алты бала азырап чыдаткан. Борол јеҥебис эзен-амыр Јолодо, балдарында јӱрет. Бу кижиниҥ окылу јажы 95, је кичинеде бичилген деп, балдары айдат. Јуу башталарда, кижиге барып калганын сананза, 100 јаш једип калган болор.\nЈаҥый Питешевтиҥ адазы Бокту ӧрӧкӧн, 1870 јылдыҥ кижизи, «Ленинле кожо бир јылда чыккан деп, кичинекте ле сагыжымда артып калган – деп, Э. С. Чурпанов куучындаган. – Бис оны «Таада» деп байлайтаныс. Оборы јаан, сыны 2 метр кире кижи болгон. Бир таарды јӱктенеле, јеп-јеҥил апарып јадар». Јажы јаан, карыган учун оны јууга албаган. Ол Јолодоҥ Јыртай, Боочыдаҥ Бачым деген улусла кожо јуу ӧйинде Воронеж деген калага јетире мал апарганы керегинде Боктуныҥ эҥ кичинек кызы Јыргабай Боктуновна куучындаган. Бу ла ӧйдӧ оныҥ уулы Јаҥый Воронежтиҥ госпиталинде јаан шыркалу јаткан эмтир. Је оны кайдаҥ билзин, јолукпаган.\n«Эрјине мал јуу ӧйинде эр улусла теҥ иштеген. Сыраҥай јакшы малды фронтко апарган. Артып калганын ичегези ӱзӱлгенче, ичи-карды чыкканча иштедетен. Эрјине мал эр кижиниҥ ордына јӱрген. Ӱй улус, балдар јерди колло кыралап, тырмап турганын кӧрӱп болбой, Бокту ӧрӧкӧн, ӧскӧ дӧ каргандар тайларды ӱредип туратан. Байла, кандый да кӱчи арткан болбой…» – деп, Борис Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак деген» јарлу романыныҥ геройы Борбок-Кара, јӱрӱмде Јолјакшы Сельбиков ӧрӧкӧн јууныҥ ӧйлӧрин эске алып куучындаган.\nБайа, јуулу јерге јетирген малды эшелонноҥ чыгарган ӧйдӧ олорды тудары база кӱч керек болгон эмтир. Мал јер башка маҥтаза, тудуп болбозын адып, солдаттарга азык эдетен. Јаҥый акабыс јылкы малдыҥ ичи-кардын кайнадып јигени, кожо јуулашкан нӧкӧрлӧри мыны јаман кӧргӧни керегинде куучын биледе арткан.\nБоктуныҥ кожо чыккан карындаштары Турачы, Темдек, бодоштыра Ачап јууга барган. Турачы Петешевти јууга куран айдыҥ учында апарган. Уулы Карамайдыҥ эске алганыла, адазы оны учкаштырала, Тунгак деген јерде кузуктаган. Эҥирде турлузына јанып келеле, кузукты отко быжырып черткен. Эртен тура туруп келзе, адазы јууга атана берген. 1941 јылдыҥ учында Турачыны бажында шыркалу, јарым тынду јетирип экелгендер.\nТемдек Питешевти Јолодо школды тудуп турарда јууга апарган деп, адам айдар. Ол сӱрекей ус, кузнец кижи болгон деген куучын арткан. Темдек јуудаҥ јанбаган, бу кижи керегинде кандый да јетирӱлер јок. Ойрот автоном областьтаҥ јууга барып јаткан кӧп улусту поездти јолой бомбалаган, Темдек ол улустыҥ ортодо болгон болордоҥ айабас деп, јууда јылыйган улусты бедиреген республикада «Поиск» деген отрядтыҥ улузы айдышкан.\nКоркобы јуртта јаткан јаан јашту ӧрӧкӧн Јала Малташеваныҥ эске алганыла, Питештиҥ јууга барган уулдарында кижини кӧмӱрле јураза, танып ийер јурукчы уул болгон. Ол та Темдек, та ады ундылып калган Ачап деген уул. Эркей Чурпановтыҥ айтканыла, Боктуныҥ Чага, Чагаш деген уулдары болгон ло олор 1920-30 јылдардыҥ айдулу керектерине табартып, сурузы јок јылыйган. Боктуда Чага, Чагат, Ачап деген уулдар болгоны керегинде бистиҥ карган энебис Јакшы Питешева эзен јӱрерде куучындап туратан.\nБоктуныҥ ӱйи Эрте Тоотойдыҥ кыпчактарынаҥ, Евгений Модестович Чапыевтиҥ адазыныҥ, Мендештиҥ, кожо чыккан эјези болор. Олор он балалу болгон. «Сениҥ энеҥди Боктуга мен сӧстӧп бергем. Бокту јобош, јокту. Эрте калапту ӱй кижи, ус деп меге Токор деген кижи куучындаган» – деп, Јыргабай эјебис эске алат. Эрте 1936 јылда балдары оогошто јада калган.\n«Адам кулурды тудуп-тудуп, очокто кӱлге быжырар. Калаштары јаан болор. Олорды кезип-кезип, балдарына ӱлештирер. Изӱ калашты алган ла бойынча, бӧрӱкке салып ийетенис. Меге јаан эдип берер, байла, эҥ кичинеги учун. Ого јаан берди, меге кичинек деп, бир ачыныш, чӧрчӧктӧш јок. Канча кире берген, јийле, ойноп јӱрер берерис. Мен калашты соодорго ӱрӱп болбой турзам, адам ӱрӱп-ӱрӱп, оогош эдип сындырып беретени санаама кирет. База орустардаҥ картошко казып экелетен – деп, Јыргабай эјебис эске алат. – Энебис божоордо, бисти ӧскӱс балдардыҥ туразына берерге санангандар, је адам бербеген дежет. Ол сӱрекей аҥчы кижи болгон. Эликти адала, кардына канын урала, ичи-кардын таштабай, ӱзе экелер. Балдары кӧп тӧ, канайда да азыраар керек…».\nБоктуныҥ он балазынаҥ эзен артканы – Јаҥый, Јыргал, Јаҥмыр, Бабый, Јыргабай болгон. Олордоҥ бӱгӱнге јетире јӱргени Кулады јуртта јаткан 82 јашту Јыргабай Боктуновна. Энези божоордо, ол 2 јашту болгон. Бӱгӱн Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында, Горно-Алтайскта, тергеебистиҥ ӧскӧ дӧ јурттарында олордыҥ бала-барказы јуртайт.\n«Азыйда улус балдарына ада-ӧбӧкӧзи кем болгонын, айду-истежӱдеҥ, балдарыныҥ иштеер јолын буудактаарынаҥ јалтанып, айтпайтан. Оныҥ учун эмдиги ӱйе јаандары кем болгонын билбес» – деп, Јолјакшы ӧрӧкӧн айткан. Бу чын болор.\n1904 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Тӧрӧм деген ӧзӧгинде ӧткӧн буркан јаҥдулардыҥ мӱгӱӱлинде ӧлтӱрткен деп бичиктерде адалган сок јаҥыс кижи – Б(П)итеш, Бокту акабыстыҥ, мениҥ карган адам Турачыныҥ адазы. Олор Оймонныҥ улузы. Шиберти деген јерде јуртаган деген куучын бар. Мӱргӱӱлде јарлыктаган чагандык сӧӧктӱ 12 јашту Чугул деген кыс бала, бай ады Кегее, Питештиҥ эмезе оныҥ ага-карындаштарыныҥ ӧскӱс арткан балазы болгодый.\nМӱргӱӱлди тоскурып, адазын ӧлтӱрип, ондо турушкан улусты тӱрмелеп турарда, Битештиҥ уулдары качып, Тоотойго келген. Эҥ јааны Бокту ол ӧйдӧ кижи алып, Тоотойдо јуртаган болордоҥ айабас. Чугулды, мӱргӱӱл башкарган ӧскӧ дӧ улусты Бийсктиҥ тӱрмезинде эки јыл кире туткан. Јаргы олорды актап, јайымга божодордо, Чугул база Тоотойго келип јаткан, мында кижиге барган. «Битештиҥ уулдары аҥдап-куштап, тайга-ташта ла јӱретен. Той-јыргал болзо, тӱжӱп келер, оноҥ ойто чыга берер – деп, Евгений Модестович Чапыев мен јиит тушта бир катап куучындаганы санаама кирет. – Совет јаҥ туруп, качып јӱрген улусты тӱшсин, кижиниҥ тынын кыйбаган, кату-јаман керек этпегендерди кезетпес-истебес деген. Оноҥ тӱшкилеген…».\nОл тушта јазап сурап не укпагам деп эмди сананадым. Бистиҥ јаандарыс бу керегинде куучындабайтан. Карган адам эзен тужында ого Абайдаҥ ле Беш ичинеҥ тӧрӧӧн улус айылдап келип туратан. Ол божогон кийнинде бу тӧрӧӧндӧрлӧ колбу ӱзӱлген.\nБу кӱндерде јууныҥ јылдарын, Тӧрӧлиниҥ јайымы учун тынын кысканбай јуулашкан, иштеген улусты кажы ла биледе эске аладылар. Оныла кожо калыгыстыҥ ӧдӱп келген сӱрекей кӱч ле нерелӱ јолын. Санангажын, кажы ла биле бойыныҥ тӱӱкизин бичизе, бу бичиктердеҥ албатыбыстыҥ тӱӱкизи јуулып бичилер. Айдылбаган неме эмди де кӧп, јаандарыс мӧҥкӱ эмес, олор јанбас алтайга барып, астап јат…


19.01.2018 - altaicholmon\nТамги 100 тюркских племен\nВ пустынных степях восточной Монголии международная группа археологов завершила раскопки саркофага с каменными колоннами, покрытыми тюркскими руническими надписями.\nБесплатно на Олимпиаду\nСорок две тысячи билетов на соревнования Зимних Олимпийских игр 2018 года, которые пройдут в южнокорейском Пхёнчхане, будет роздано малоимущим семьям из Сеула.\nСамый большой олень\nУченые Института археологии и этнографии (ИАЭТ) Сибирского отделения РАН обнаружили в долине алтайской реки Талдура рядом с монгольской границей валун с выбитой фигурой оленя длиной 170 см — это одно из самых больших изображений оленя в алтайских петроглифах.\nВ календаре калмыцких праздников появится новая дата — «День национального костюма».\nТуулу Алтай ажыра темир јол…\nБу јуукта темир-јолчылардыҥ бастырароссиялык съезди ӧтти. «Россияныҥ темир јолдоры» корпорацияныҥ (РЖД) баштапкы вице-премьери А. Мишарин ондо: «Бисте Алтайдыҥ кырлары ажыра Китай јаар темир јол тудатан аргалар бар» — деп угускан.\nСууга једетен јол болзын\nМайма аймактыҥ јаргычызы јӧп чыгарып, «Шале прискальный» турбазаныҥ чедендериниҥ бир ӱзӱгин бузуп, улус ар-бӱткенге, Кадын сууга ӧткӧдий јол ачсын деген некелте этти.\nУлусты ӧлӱмнеҥ аргадаган\nГорно-Алтайскта тӱнде туралардыҥ бирӱзинде ӧрт чыкканын полицияныҥ старший лейтенанты С. Бедулин кӧрӱп ийеле, дежурный частька ол ло тарыйын јетирӱ эткен.


Аҥылу ајаруда «Алтай тил», «Литературалык кычырыш» (1-4 класстарга) электрон бӱдӱмдӱ ӱренер бичиктер болды. Мындый бӱдӱм бичиктер баштапкы катап тургузылган, мында мультимедийный обьекттер ле интерактивный јакылталар кийдирилгени ӱредӱчиниҥ ле ӱренчиктердиҥ ижинде эптӱ ле тузалу деп темдектелди.\nАвторлордыҥ јаан ла тузалу ижин баалап, «Таныспай Шинжинди кычыралы» деп хрестоматияныҥ автор-тургузаачызына, Бичиичилер Биригӱзиниҥ членине Т. Б. Шинжинге, ӱредӱчилерге болушту «Алтай литератураныҥ сурактары» деп бичиктиҥ авторына, филология билимдердиҥ докторына, Горно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ профессорына, Н. М. Киндиковага, баштамы класстарга тургузылган «Алтай литература» хрестоматияныҥ авторына Г. Н. Акуновага, А. В. Беляковага, электрон бӱдӱмдӱ бичиктердиҥ авторлорына К. К. Пиянтиновага, Н. Б. Тайборинага, А. В. Самтаковага, А. В. Беляковага, Н. Н. Сабинага, А. Б. Тадыровага, М. А. Барантаевага, Е. А. Мегедековага, Т. В. Метреевага, кичинек балдарга кычырар «Арба кылгада» деп јуунтыныҥ авторына, педагогикалык билимдердиҥ кандидадына Е. Н. Тобоевага Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институт быйанду самаралар берди, јуулган улус быйанын айттылар, ижинде једимдер кӱӱнзедилер.\nПрезентацияныҥ туружаачылары Т. Б. Шинжинниҥ, К. К. Пиянтинованыҥ, Н. М. Киндикованыҥ, Г. Н. Акунованыҥ, Е. Н. Тобоеваныҥ куучынын јилбиркеп уктылар.\nТуштажуда авторлор ло айылчылар бойыныҥ јылу уткуулду сӧстӧрин айдып, ӧдӱп јаткан иш учурлу, турулталу болгонын темдектедилер.


Кӧрӱде – Россияныҥ ла Алтайдыҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nКӧрӱде – Россияныҥ ла Алтайдыҥ тӱӱкизи\nТергееде јуртап јаткан албаты-јон ӧдӱп јаткан јылда алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергеезине киргенинеҥ ала 265 јылдыгын ла Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын окылу ла тӧзӧмӧлдӱ темдектеди.\nТӱӱкилик учурлу керектерге учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер ӧткӧн лӧ ӧдӱп јат. Темдектезе, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ краеведение бӧлӱгинде «Ойроттоҥ Арасайга…» деп адалган кӧрӱ jазалган. Кӧрӱде Ойрот (Джунгар) каандыктыҥ jайрадылганы керегинде јарлу бир канча шиҥжӱчилердиҥ билим иштери, газеттердеҥ ле билим jуунтылардаҥ алынган бичимелдер, јурукчы Игнат Ортонуловтыҥ «Бала каан Елизавета Петровнаныҥ Jарлыгы», «Наjылык каҥзазы» («Трубка дружбы») деп jуруктары, Мирослав Чевалковтыҥ «Алтайлар орус шибеениҥ jанында» деген jуругы, Бала каан Елизавета Петровнаныҥ jарлыгыныҥ ӱзӱги, бу jылдыкка учурлай ӧткӱрилген конференцияныҥ материалдарыныҥ «Алтай—Россия: через века в будущее», «Горный Алтай и Россия 240 лет» деген јуунтылары ла Алтай Республика керегинде бичиктер тургузылган. Бу кӧрӱ керегинде кыскарта таныштыру эдип ийели.\nКӧрӱ албатыныҥ «Кан Алтай» деген тӱӱкилик кожоҥынаҥ башталып jат. Бу кожоҥ XVIII чакта, кыдат-маньчжур феодалдар Алтайга jуу-чакла кирер тужында чӱмделген. Ӧштӱлердиҥ тоозы јок кӧп черӱзиле алтайлардыҥ јуу-согужы Себи боочыны ӧрӧ Jал-Мӧҥкӱ деп тайгада ӧткӧн. Ӧштӱлер де, алтайлар да кӧп кырылган. Арткан-калган алтайлар тайганыҥ ажузына чыгала, «Кан Алтай» деп кожоҥын чӱмдеген деп албатыныҥ куучындарында айдылат. Бу кожоҥ баштапкы ла катап 1869 jылда «Алтай тилдиҥ грамматиказында» кепке базылып чыккан. Экинчи катап В. И. Вербицкийдиҥ «Алтайские инородцы» деп бичигинде чыккан. Вербицкий бу кожоҥды «Песня о разорении Алтая» деп адаган. 1883 jылда академик А. Н. Веселовский оны орус тилге кӧчӱрип, «Восточное обозрение» деп газетте jарлаган. Оноҥ ла бери кӧп орус билимчилер, бичиичилер кожоҥло jилбиркеп, орус тилге кӧчӱрген.\nУлу jурукчы Г. И. Чорос-Гуркин онойдо ок «Кан Алтай» деп кожоҥго тайанып, бойыныҥ «Кан Алтай» деген jарлу jуругын jураган. Филология билимдердиҥ докторы З. С. Казагачева бу jурук керегинде мынайда бичиген: «Jурукчы Алтайдыҥ бийик тууларын, олордыҥ кижи кайкаар улу баатыр ошкош бӱдӱмин кӧргӱскен. Кайа-ташка кадалып калган барбак мӧш салкынга, jотконго соктыртып, мӧҥкӱлерле ченежип тургандый. Тӧрӧл jериниҥ бек ле чыдам кебери ажыра кӧргӱскен албатыныҥ омогы, чыдамкайы, ӱргӱлjиге бӱткени бистиҥ кӱӱн-санаабысты ойгортып, jӱрӱмде бийик амадуларга кычырат». Г. И. Чорос-Гуркинниҥ нӧкӧри композитор А. В. Анохин бу кожоҥго јап-јакшынак кӱӱ бичиген.\n1956 jылда «Великая дружба» («Улу наjылык») деп бичик чыккан. Солун бичик билимчи-шиҥжӱчи П. Е. Тадыевтиҥ «Поворотный пункт в истории Горного Алтая» деп статьязынаҥ башталат. Шиҥжӱчи Омск каланыҥ архивиниҥ материалдарына, орус шиҥжӱчилердиҥ jетирӱлерине тайанып, тереҥ учурлу јаан ишти бӱдÿрген.\nКӧрӱге тӱӱки билимдердиҥ кандидады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ баштапкы лауреады Г. П. Самаевтиҥ алтай албатыныҥ тӱӱкиле колбулу бичиктери база тургузылган: «Горный Алтай в XVII – середине XIX в.: Проблемы политической истории и присоединения к России», «Присоединение Алтая к России», «Ойроттоҥ Арасайга». Бу бичиктердеҥ слерде Бала каан Елизавета Петровна Арасейдиҥ ширеезинде отурган ӧйдӧ канайда алтай албаты бойыныҥ кӱӱниле орус каандыкка кирерге бичиген угузузы, анайда ок Джунгария каандык jайрадылганы керегинде билип алар арга бар.\n1983 jылда Москвада Владимир Моисеевтиҥ «Цинская империя и народы Саяно-Алтая в XVIII веке» ле Илья Златкинниҥ «История Джунгарского ханства. 1635-1758» деп шиҥжӱлӱ билим иштери чыккан. В. Моисеев бойыныҥ бичигиниҥ кире сӧзинде Сибирьдиҥ тӱӱкичилери Л. П. Потаповтыҥ, П. Е. Тадыевтиҥ, Н. С. Модоровтыҥ, А. П. Уманскийдиҥ ле ӧскӧлӧриниҥ де иштери ого jаан тузазын jетиргенин темдектейт. Бичиктиҥ баштапкы бажалыгы-бӧлӱгинде монгол ло ойрот калыктар ат-нерелӱ тартыжып, је арга-кӱчи jедишпей, учында кыдаттардыҥ колына киргени керегинде. Бичиктиҥ экинчи бажалыгында Эjен каанныҥ XVIII чактыҥ 50-чи jылдарында Алтайда ӧткӱрген jуучыл экспансиязы керегинде айдылат.\nИ. Златкинниҥ «История Джунгарского ханства. 1635-1758» деп бичиги алты бӧлӱктеҥ турат. Бичиктиҥ авторы Джунгария каандыктыҥ тӧзӧлгӧнин ле jайрадылганын шиҥдеп бичиген.\n2006 jылда фотојуруктарлу «Алтай–Россия» деп тӱӱкилик атлас кепке базылган. Бу атлас бистиҥ Туулу Алтай jебрен кумран чактардаҥ ала бÿгÿнги кÿнге jетире кубулганын фотоjуруктар ажыра кӧргӱзет.\nЈилбилӱ, тузалу кӧрӱни jарлу алтай бичиичи И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду jылдар» деген тÿÿкилик романы кееркедет. Романда XVIII чактыҥ ортозында алтай баатырлар кыдат-маньчжур jуучылдарла јана баспай jуулажып, Алтайын корыганы керегинде чындык ла толо бичилген.\n2006 jылда Новосибирскте «Арта» издательстводо фотојуруктарлу «Республика Алтай» деген кееркедилген атлас чыккан. Бичик кычыраачыларды республиканыҥ тӱӱкизиле, географиялык аҥылузыла, этнографиязыла, ар-бӱткенниҥ кереес-памятниктериле, тындулардыҥ ла ӧзӱмдердиҥ телекейиле, байлу jерлериле, оноҥ до ӧскӧ кӧп тузалу jетирӱлерле таныштырат.\n2006 jылда «Мениҥ салымым Алтайдыҥ салымында» деп биографический справочник чыккан. Бичик алтай калыктыҥ Россия каандыкка кирерге кӱӱнзегенин угускан угузу бичигине колын салган jайзаҥдардыҥ ады-jолынаҥ башталат. Анайда ок Алтай Туулык Думаныҥ председатели Г. И. Чорос-Гуркиннеҥ ала Алтай Республиканыҥ башчыларына jетире олордыҥ јӱрӱмдик ле иштеги јолы кӧргӱзилген.\n2006 jылда алтай калыктыҥ бойыныҥ кÿÿниле Арасейге киргениниҥ 250 jылдыгына учурлалып, кöп солун бичиктер кепке базылып чыкканын бу кӧрӱ јарт кӧргӱзет. Ӧдӱп јаткан јылда алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергеезине киргенинеҥ ала 265 јылдыгы элбеде темдектелет.\nСолун кӧрӱниҥ кыска ширтемелин ады јарлу бичиичи Аржан Адаровтыҥ «Россия» деп ӱлгериниҥ ӱзӱгиле божодып ийели:\nРоссия – наjылык кабайы,\nОныҥ бузулбас шибеези.\nКижиниҥ ады, jайымы,\nМӧҥкӱликке барар нерези…\nОрус та эмес болзобыс,\nРоссия учун карууда!\nJӱрегис, jӱрӱмис оныла\nБиригип калды jажына.\nА. БОБОКОВА, библиограф


Ӱйелер колбузын ӱспейли\nКычыраачыларды филология билимдердиҥ кандидады Аркадий КОНУНОВТЫҤ Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына ла алтай албатыныҥ Россияга киргениниҥ 265 јылдыгына учурлалган «Ӱйелер колбузын ӱспейли» деген бичимелиле таныштырадыс.\nАлтай – Джунгария\nО статусе священных мест в Республике Алтай\nОбращаясь к вопросу о священных территориях Республики Алтай, надо исходить не из мозаики отдельных зон, территорий, а нужно говорить в целом о сакральности всего Алтая.\nОйрот эл театрдыҥ тӱӱкизинеҥ\nТуй ла 85 јыл кайра (14.04.1936 ј.) Ойротияныҥ эл театрал студиязын ачары јанынаҥ јӧп јарадылган.\nАлтай и алтайцы: спорные вопросы времени\n31 марта в Горно-Алтайске состоялась региональная научно-практическая конференция «О функционировании государственного алтайского языка на территории Республики Алтай», посвященная 30-летию со дня образования Республики Алтай.\nКојогор кырдаҥ Ӱч-Сӱмерге јетире…\nЈашта сӱреен бийик ле јаан туудый сезилген кайран Којогор кыр. Бис, оныҥ эдегинде айылду балдар, јайы-кыжы керетӱжине ле Којордо ойнойтон эдис. Булакы ӧзӧк јаар меестеҥ чанакту јыҥылаарга јакшы, Эмеген ӧзӧк јааргы агашту-јырааларлу јанында јайгыда ойноорго эптӱ, јарамыкту болгон.\nАлтай тойго јаҥыртулар керек пе?\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» Уставында темдектелген сӧстиҥ ле санааныҥ јайымына, республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱминиҥ эҥ учурлу деген сурактарын, социально-экономикалык, общественно-политикалык ла культуралык ууламјыларын ачык-јарык шӱӱжер табына тайанылып тӧзӧлгӧн «Јер, Суу, Кан Алтай» кӱреениҥ алтай тойго учурлалган баштапкы эрмек-куучынын баштайлы.\nАлтай тилим — байлу тилим\nТулаан айдыҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгына учурлай алтай тилдиҥ учуры ла айалгазы керегинде тергеелик билим-практикалык конференция ӧткӧни керегинде газеттиҥ ӧткӧн номеринде айдылган эди. Бӱгӱн бу јуунда болгон эрмек-куучынды улалтып турубыс.\nИстория и главная причина вхождения алтайского этноса в состав Российской империи подробно изучена и широко известна. Во избежание физического истребления 12 алтайских зайсанов обратились к Императрице Екатерине II:\nӰредӱликте де, билимде де озочыл иштӱ…\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, бийик квалификациялык категориялу ӱредӱчи, филология билимдердиҥ кандидады


15.12.2020 - altaicholmon\nКовидле тартыжарына јаҥы јазалдар\nАлтай Республиканыҥ эмчиликтери коронавирусла тартыжарына керектӱ јаҥы јазалдарла јепселет.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программа аайынча кӱчӱрген айдыҥ 26-28 кӱндеринде Петрозаводск (Карелия) јаар гастрольдо болгон.\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде, бойыныҥ 67 јажы толорынаҥ бир кӱн озо, Алтай Республиканыҥ алтынчы ла јетинчи катап тудулган Эл Курултайыныҥ председатели, республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады Владимир Николаевич Тюлентин јӱрӱмнеҥ јӱре берди.\nЈасактарды бускандарла куучын кату\nКоррупцияла тартыжар керекке бӱткӱл ороон ичинде, ол тоодо бистиҥ тергееде јаантайын јаан ајару эдилет. Бу каруулу ишти бӱдӱрери јаҥ корулаар органдарга молјолгон.


18.09.2018 - altaicholmon\nТуралардыҥ јаны јаранат, экстрим-парк ачылган\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайск кӱннеҥ кӱнге јаранат. Бу ла јуукта Жилмассив деген микрорайондогы туралардыҥ јанында јерлер јарандырылды ла каланыҥ паркында экстрим-парк ачылды.\nЈӧнјӱрӱмдик сурактар – тӧс јерде\nБу кӱндерде ОНФ-тыҥ турчылары текшироссиялык Албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген. Јондык кыймыгуныҥ турчылары газеттердиҥ јаандарына ла телекомпанияныҥ башкараачыларына 2018 јылда бӱдӱрип турган керектери ле келер ӧйдӧ эдетен иштери керегинде куучындагандар.\nАлбатыныҥ тыш-амырын корыйт\nЈыл башталганынаҥ бери республиканыҥ јеринде албаты-јон турушканыла колбулу 1200-теҥ кӧп керек-јарактар ӧткӧн. Олордыҥ бирӱзи де Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ тергеениҥ албаты-јоны ла айлчылары ортодо јеткер-неме болбозын јеткилдеечи ишчилери турушпаганы јогынаҥ ӧтпӧгӧн. Эҥ јаан учурлу уч-турулта: јондык ээжилерди бускан бир де учурал болбогон. Тап-эриктерди корыыры аайынча јербойындагы ишчилер канайда иштеп турганы керегинде, качан арткан улус амырап\nКелер ӧйдиҥ бюджеди аайынча иштер башталды\nСыгын айдыҥ 13-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оныҥ ижинде Тӧргиниҥ турчылары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, Шинжӱ-чотомол палатаныҥ председатели Артем Сумачаков ло ӧскӧ дӧ башкараачы ишчилер турушкан.\nВ. А. Тоеновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына\nЈарлу ла јайалталу журналист, публицист, јондык ишчи Василий Айачинович Тоенов балдарга учурлалган куучындар база бичиген. Оныҥ куучындарыныҥ јуунтызы «Кайыҥаш» деп адалып, 1984 јылда 3 муҥ тиражла чыккан. Бичиктиҥ кире сӧзинде мынайда бичилген: «Автор куучындарында балдарды ар-бӱткенди оҥдоорына, сӱӱрине ле корыырына таскадып јат. Мындый таскаду ажыра келер ӱйени јалакай, кӱӱнзек ле тӧп санаалу улус эдип чыдадары\nТӧрӧлчи кӱӱндӱ најыбыс Слерле кожо бистиҥ билениҥ најызы болгон кижи керегинде эске алынып ийерге турубыс. Ол алдында ӧйдӧ бистиҥ кӧзнӧгистиҥ алдыла ӧдӱп браатса, эмезе тегин ле базып јӱрзе, јакшылажып, куучындажып туратаныс. Кезикте айылыска да кирип јӱретен эди. Эмди бу кижини бис јоксынып јадыс.\nГран-кыйуларды кечип барала…\n(Улалганы, башталганы 68-чи номерде) Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарында спорттыҥ 37 бӱдӱми аайынча маргаандар ӧткӧн. Олордо 74 ороонноҥ 1976 спортчы турушкан. Маргаандардыҥ текши турулталарыла баштапкы јерге Кыргыз Республиканыҥ командазы чыккан. Ойындардыҥ ээлери бу учуралда 100 медаль (40 алтын, 30 мӧҥӱн ле 30 кӱлер) ойноп алган.\nЭмдиги ӧйдӧ сӱрее-чӧптиҥ сурагы анчада ла курч турат. Кижи јадын-јӱрӱмине керектӱ јӱзӱн-башка јазалдар, кийим-тудум ла о. ӧ. не-немелер эдип чыгарары там ла кӧптӧйт. Бу ончозы эдилип јаткан ӧйинде ле тудунган кийнинде камык кату коммунальный дейтен таштанчылар берет, ол тоодо канча онјылдыктарга, чактарга јоголбозын.


Студент ӧйлӧр недеҥ де ырысту - altaicholmon\nСтудент ӧйлӧр недеҥ де ырысту\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы тоҥжан сӧӧктӱ Кӱн-Тана КАНТЫРОВА. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ тӧртинчи курсыныҥ студенти. Јакшы ӱредӱзиле коштой,\nол университеттиҥ, факультеттиҥ бастыра керектеринде эрчимдӱ туружат. Кӱн-Тана кӱнчыгыш, тӱрк тилдерле јилбиркейт, оныҥ ӧскӧ дӧ јилбӱлери, билгирлери кӧп лӧ байлык.\nКӱн-Тана бойыныҥ билези, кожо чыккандары керегинде мынайда куучындады: «Чыккан јерим Оҥдой аймактыҥ Ийин јурты. Адам Эрендей Яманулович, энем Альбина Аспембаевна. Бистиҥ биле 2000 јылдаҥ ала Горно-Алтайск калада јуртайт. Бис тӧрт бала: ӱч кыс ла бир уул. Мен 2002-2013 јылдарда каланыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязында ӱренгем. Школды божодорымда, мениҥ алдымда талдаш турган: јурукчы адамныҥ јолыла барып, колледжке кирер, эмезе университетке кирер. Оогошто мен јураарыныҥ школында ӱренгем, онойдо ок кӧкчи карган энемди, эјелеримди тӧзӧп, кӧктӧнӧрин де сӱӱгем. Экинчи јанынаҥ мен тилдерле база јилбиркегем».\nЈайалталу кыс учында Томскто дизайнныҥ ла сервистиҥ колледжине кирген ле ондо ӱч јылга кийимниҥ дизайнериниҥ специальнозына ӱренген. Студент јылдарын Кӱн-Тана эҥ ле јилбилӱ, је бош ӧй јок болгон јылдар деп айдат. «Улайын ла јуранарыҥ, цехте кӧктӧнӧриҥ, нениҥ учун дезе, разряд берип турган — деп, ол куучындайт. —Калганчы курста ӱренеримде, кандык айда, мен бойымныҥ дизайнер коллекциямла јиит дизайнерлердиҥ калыктар ортодо ӧткӱрилген конкурсында Томский областьтаҥ турушкам. Кӱӱк айда дезе Горно-Алтайскта ӧткӧн бастырателекейлик конкурста мен база ла Томский областьтаҥ турушкам. Јирме туружаачыныҥ ортозынаҥ јетинчи јер алганым јаан једим деп бодойдым».\nТӧрӧл јеринде ӧткӧн конкурста турушканы кыстыҥ оноҥ арыгы јӱрӱмине кубулталу болгон. Кӱн-Тана мынаҥ арыгы јӱрӱмин тӧрӧл калазында ӧткӱрер деп быжу сананып алган. Кысты ӱренип келзин деген кычыртулар да болгон. Таныштары Горно-Алтайскта не артып јаткаҥ, ГАГУ-да не ӱренерге тургаҥ, мынаҥ ары Томскто ло ӱрен деп кӧп лӧ сӧстӧгӧндӧр. Кӱн-Тана билезиле кожо болорго, онойдо ок алтай тилин ӱренерге кӱӱнзеген. «Мен 3-чи номерлӱ гимназияда ӱренеримде, класста бис эки ле алтай бала болгоныс. Биледе алтайлап та куучындашкан болзоос, мен тӧрӧл тилимди јакшы билбес болгом. Онойдо ок кыдат тилди ӱренер кӱӱн база болгон. Онойып, мен 2016 јылда ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультедине киргем. Студенттиҥ јаркынду, эрчимдӱ јӱрӱми ойто башталган… Ол тоодо группаныҥ профкомына тудулгам. Баштапкы ла курста, ӱч ай ӱренген соҥында, мени тергеелердиҥ университеттериниҥ активиниҥ Улан-Удэде ӧткӧн тергеелер ортодогы фестивалине аткарган» — деп, Кӱн-Тана айдат.\nУниверситетте студент јӱрӱминде оныҥ дизайнерге ӱренгени, јуранып билери сӱреен болушту болгон. Университеттиҥ «ГУСЬ-ТВ» деп телекӧрӱлтези 2016 јылда јаҥыртыларда, Кӱн-Тана ондо дизайнер болуп турушкан. 2019 јылда медиа-тӧс јер деп јаҥырта адалган телекӧрӱлтениҥ башкараачызыныҥ ижин бӱдӱреечи боло берген. «Бис университетте ӧткӧн, болгон ончо керектердеҥ видеорепортажтар согуп, олорго тексттер, фотојуруктар јазайдыс — деп, студент кыс куучындайт. —Контактта группа бар, олорды ондо саладыс. Мен дизайн-афишалар, «ГАГУ в стиле» деп рубрика апарып јадым, онойдо ок гусь-комикстер јурайдым».\nКӱн-Тана тӧрӧл факультединде бойыныҥ јайалталарын кандый ла керектерде јетире ачар арга болгонын база темдектеп айтты. Ол мында баштапкы ла катап јурукчы-кееркедеечиниҥ каруулу ижин бӱдӱрген эмтир. Ол алтай, орус ла английский тилдерле чыккан «Алтайский мифологический словарь» деп бичикти јуруктарла кееркеткен. Аҥ-куштар, ӧзӱмдер, агаш-таш ла телекейдиҥ бӱткени керегинде соојындарга јуруктар јураары сӱреен јилбилӱ иш болгон деп, ол айдат. Ӧткӧн јылда Кӱн-Тана преподаватели Майя Петровна Чочкинала кожо эки тилле «Алтай орнаменттер» деп јуунты чыгарган. Кыс ого јуруктар јураган. Бу да иш јайаандык ла чӱмдӱ болгон. Бичигеш башка-башка ууламјыла иштеп турган устар ортодо јаан суруда болгон эмтир.\nКажы ла катап Кӱн-Тана кандый бир фестивальда, конкурста туружып турганын база айтты. Ол Јашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочиде ӧткӧн бастырателекейлик фестивалинде турушкан. Јарым јыл озо ондый фестиваль ӧдӧрин угала, кыс угузу берип, заочный бӧлӱкте турушкан. Угузу берип, баштапкы бӧлӱкте турушкан 2 муҥнаҥ ажыра кижидеҥ 200 ле кижи очный бӧлӱкке јеткен. ГАГУ-даҥ баратан он кижиниҥ тоозына Кӱн-Тана база кирген. Сӱӱнчи эмес сӱӱнчи! Баштапкы катап самолетло учканы, баштапкы катап талайды кӧргӧни… Фестивальга телекейдиҥ кӧп ороондорынаҥ јирме муҥнаҥ ажыра јашӧскӱрим келген. Эки неделеге улалган фестивальда сӱреен јилбилӱ площадкалар ӧткӧн. Кӱн-Тана бойыныҥ јилбӱлериле культураны ла јайаандыкты талдап алган. Јарлу бијечи Егор Дружининниҥ ӧткӱрген мастер-клазында, јуранарыныҥ мастер-клазында турушкан, онойдо ок Ник Вутичтиҥ «Јӱрӱмге сӱӱш» деп лекциязын уккан. Госдуманыҥ јарлу политик-депутаттарын кӧргӧн. Президент Владимир Путинди уккан. Фестиваль ӱлӱрген айда ӧткӧн учун Алтайдаҥ барган делегация Алтай тилдиҥ кӱнин ондо ӧткӱрген. Канча ороонныҥ улузы да, алдында совет ороонго кирген ле эмди башка государстволордыҥ да делегациялары алтайлардыҥ кеп-кийимин кайкап кӧргӧн эмтир. Сибирьдеги федерал округтаҥ Добрыня Сатин ле ӧскӧ дӧ кайчылар кайла таныштырган.\nТӱрк јашӧскӱримниҥ Казаньда ӧткӧн фестивалинде туружып, студент кыс база кӧпкӧ ӱренген ле кӧпти билип алган. Олордыҥ тува, татар студенттердеҥ турган командазы Росмолодежьтыҥ ла Президенттиҥ гранттарына ӱлекерлер бичиирине ӱренген. Онойып, Кӱн-Тананыҥ командазы «Алтай тилди ӱренер мобильный приложение» деп ӱлекерди тургузып, јеҥӱ алган. «Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери эмеш соҥдоп туру. Оны бӱдӱрери сӱреен чӱмдӱ ле кӱч иш. Оноҥ биске ченемелдӱ, јакшы программисттер керек болуп јат. Онойдо ок бис база ӧскӧ ӱлекерлерле иштеп турубыс» — деп, кыс јартады.\n«Бистиҥ факультеттиҥ студенттери сӱрекей кӧп керектерлӱ, јаҥы ӱлекерлерлӱ, јаҥы амадуларлу јӱрӱм јӱрӱп турулар — деп, Кӱн-Тана оноҥ ары куучындайт. —Мен мында ӱренер деп артып тура, ондый јилбилӱ, кӧп керектерле толо студент јӱрӱм болор деп сананбагам да! Былтыр кӱскиде Чуваш Республикада Тӱрк јашӧскӱримниҥ «Тӱрктердиҥ алтыны. 2019» деп бастырароссиялык фестивали ӧткӧн. Ондо ороонныҥ јирмедеҥ кӧп тергеелеринеҥ јашӧскӱрим келген. Алтай Республикадаҥ јети кижи ондо туруштыс. Бис ӧскӧ тергеелердеҥ келген карындаш калыктардыҥ јашӧскӱримиле танышканыс, текши кӧп сурактарла кызу куучын-кумыйлар да ӧткӱргенис. Бир неделеге ӧткӧн фестивальда бис «Россияныҥ тӱрк тегелиги» деп ӱлекер тургузып, «Тӱрк калыктардыҥ кеп куучындары» деп темала иштедис».\nЧувашиядаҥ куран айдыҥ учында келеле, ӱредӱни баштап ла ийерде, кысты студенттердиҥ Тувада ӧткӧн «РФ-тыҥ калыктарыныҥ (тӱрк группа) филологиязы, тилдери ле литературалары. 2019» деп бастырароссиялык олимпиадазында туружарына аткаргандар. Кӱн-Тана кӱӱк айда бистиҥ тергееде ӧткӧн олимпиадада таҥынаҥ зачетло баштапкы јер алган болуптыр, оныҥ учун Тувада ӧткӧн олимпиадага барганы ол.\nКӱн-Тана тӧрӧл университеттиҥ факультедине алтай тилин тереҥжиде ӱренерге кирген. Је ол мында тӧрӧл тилиле коштой кыдат тилге ӱренерин кӱӱнзеп баштаган. «Алтай тилге ӱренери, кыдат тилге ӱренерине кӧрӧ, кӱч болгон — деп, ол куучындайт. —Баштапкы курста чын ла тыҥ кӱч болгон. Мен школдо до, оноҥ Томскто до орус улустыҥ ортозында кӧп болуп, орус ла тилле куучындажып јӱргем. Баштапкы айларда јӱре де берер, дизайнердиҥ ӱредӱзин улалтар санаалар болгон. Је мен преподавательдеримниҥ, кожо ӱренген студенттеримниҥ јакшы јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында артып калгам. Эмди удурумга ла болгон уур-кӱчтерге салдырып, барбаганыма сӱӱнип јӱредим».\nКӱнчыгыш тилдердиҥ калыктар ортодогы дистанционный олимпиадазында студент кыс экинчи јер алганы база једим. Эмди Кӱн-Тана кочкор айдаҥ ала Кыдат јеринде кыдат тилди тереҥжиде ӱренип барарга документтер јазадып туру. Бу ончо керектердеҥ кӧргӧндӧ, анчада ла ӧткӧн јыл студенттиҥ јӱрӱминде керектерле толо болгон эмтир. Ол тоодо алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультеди Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ 2018 јылдагы јондык сыйыныҥ лауреады болгон ло ол сый факультетке 2019 јылдыҥ чаган айында кӧдӱриҥилӱ айалгада берилген. Бу ончо керектерди тӧзӧп ӧткӱреринде факультеттиҥ Кӱн-Тананыҥ башкарган «Бирлик» деп волонтер отряды база эрчимдӱ турушкан. «Бистиҥ отряд Чага байрамды база ӧткӱрип, алтай аш-курсак белетеген — деп, кыс айдат. —Бис талканнаҥ башка-башка јиилектер, ӧскӧ дӧ тату не-немелер кожуп, чокчоктор эткенис. Оноҥ кажы ла айына чокчоктыҥ рецепти бичилген календарь чыгарганыс. «Тамзыкту талкан» деп бичик база чыгардыс. «Бирлик» отряд ГАГУ-ныҥ да, факультеттиҥ де ончо ло керектеринде эрчимдӱ туружат».\nКуучыныстыҥ учында Кӱн-Тана айтты: «Мен тӧрӧл јеримде артып, ӱредӱмди мында улалтарга турарымда, кезик улус јаратпаган. Је кижи кайдаар да барганда, тӱҥей ле тӧрӧл Алтайы кайра кычырат. Горно-Алтайсктагы университет, факультет меге јайаандык јанынаҥ ӧзӧр, ороонло јӱрер, гран ары јанындӧӧн барар, кӧпти кӧрӧр, билип алар аргалар берген. Мен видео-фото согор, дизайнер, кӧктӧӧр јанынаҥ јилбӱлеримди улалтарым. Јӱк факультеттеги де јӱрӱмди алзабыс, ол сӱрекей јилбилӱ, база кӧпти берет, аргаларыҥды ачат. Бистиҥ преподавательдерис бийик профессионалдар, тереҥ билгирлерлӱ улус. Студенттерди олор бастыра јанынаҥ ӧзӱмдӱ, билгирлерлӱ ле тӧрӧлчи кӱӱндӱ улус эдип таскадат, ӱредет. Јиит кижи кандый калада (јаан ба, оогош по), кандый университетте (јарлу ба, јок по) ӱренгени учурлу эмес. Оныҥ бойыныҥ ич-кӧгӱс байлыгын тереҥжидип, билгирлерин кӧптӧдип, бойы ӧрӧ ӧзӧргӧ чырмайганы учурлу деп бодойдым.\nБистиҥ јакшынак байрамысла ончо студенттерди уткуп турум! Амадулараар бӱтсин, ичкери јӱткӱп, једимдерге једигер! Кӧп иштезеер, кӧп ӱрензеер, ончозына јединереер!».