«Ай, Кореец», «ой, Кореец», «ух, Кореец»...» - altaicholmon\n«Јылдыстыктыҥ» јиит спортчыларга учурлалган бӱгиниҥ бӱгӱнги айылчызы — Ай-Мерген МАРКИТАНОВ. Ол тургуза ӧйдӧ ада-энезиле, сыйнызыла кожо Сочиде јадат. Ай-Мерген школдо 9-чы класста ӱренет. Ӱредӱдеҥ бош ӧйдӧ спорттыҥ «шорт-трек» деп бӱдӱмиле тазыктырынат. Нӧкӧрлӧри оны алтай укту уул деп билер де болзо, је та нениҥ де учун Корей деп адап јат. Аймерген оны баштап тарый эби јок угуп турала, эмди темигип калган. «Эй, Кореец!», «ай, Кореец!», «ой, Кореец!», «ух, Кореец!». А не? Тен атту-чуулу Виктор Анныҥ бойы. Россияныҥ спортчыларына шорт-тректиҥ јажыттарын ачкан, бу бӱдӱмди бисте ӧскӱрер јаан аргалар ачкан корей укту бу спортчыныҥ ады-јолы Сочиде сӱрекей бийик тоомјыда. Ол Ай-Мергенге база кудайга бодолду кижи.\n— Ай-Мерген, озо ло баштап бойыҥ, угы-тӧзиҥ, ада-энеҥ, билеҥ керегинде сурап угарга турум.\n— Сӧӧгим кыпчак. Сочиде јадып турганымды ӧрӧлӧй айттыгар. Анда 53-чи таҥмалу школдо ӱренип јадым. Адам Айас Вячеславович деп кижи болор. Ол пограничник. Энемниҥ ады-јолы Ай-Кине Михайловна. Энем эмди тургуза айыл ээлеп јат. Сыйным Амыр-Ай јетинчи класста ӱренет.\nОрус балдарга Ай-Мерген деп айдарга, байла, кӱчке келижип турган болбой. Олор мени озо баштап кӧндӱре ле Мерген дежер болгон. Бу атка ӱренижип турганчам, та кайдаҥ да Корей деп ат чыгып келген (каткырат). Ол бӱткен бӱдӱмиме, чырайыма келижип турган болбой.\n— Шорт-трек деген бӱдӱм Алтайда тыҥ ла јарлу эмес. Ого јилбӱӱ сеге кайдаҥ келген?\n— Шахмат ойноорго мен база сӱӱп јадым. Је шорт-трекле колбой ого ӧй чек артпайт. Бу бӱдӱмге јолды энем ачкан. Ол каланыҥ бастыра спорт школдорында болгон. Олордыҥ ижиниҥ айалгаларын кӧргӧн, кӧп тазыктыраачыларла куучындашкан. Айылга келер ле, айдар ла. Мен деген кижиге онызы, мынызы јарабас. Учы-учында шорт-трекке токтогоныс.\nЭмди бу бӱдӱмле тӧртинчи јыл улай тазыктырынып јадым. Акту бойыма сӱрекей јарап јат. Баштап тарый дезе кандый да оҥдомол болбогон. Эмди темигип калдым. Сочиниҥ олимпий тӧс јериниҥ спортшколына јӱредим. Маргаандарда Краснодарский крайдыҥ уулдар ортодо јуунты командазы учун туружадым. Шорт-трекке Антон Юрьевич Шипунов деп кижи тазыктырат.\n— «Солун тарый согоно до тату» болуп јат деген укаа сӧс тӧ бар эди. Је, карын, шорт-трек сеге јарап, јолыҥды алынып, кӧндӱгип барып јаткан эмтириҥ.\n— 2014 јылда Сочиде кышкы Олимпий ойындар болуп турарда, телекӧрӱлтедеҥ бу бӱдӱмди кӧргӧним санаама јакшы кирет. Шак ол тушта ӧзӧгимде та не де конуп, артып калган болбой. Оныла јууктада кийнинде спортшколдо танышкам. Ол тушта шорт-трек меге чын ла јаан ачылта болгон. Оноҥ озо је ле деген конькилерди кайда да, качан да кӧрбӧгӧм. Меге ончозы ла јилбилӱ болгон. Јаан уулчактарды шылап, оҥдобогонымды ол ло тарый јартап, анайып кӧндӱккем.\n— Шорт-тректеҥ озо спортло таныш болгоҥ бо, конькиле јыҥылагаҥ ба?\n— Карган адам Вячеслав Эфеновичле экӱ Горно-Алтайскта чанала улай ла јыҥылагам. Конькиге де бир эмеш тургам. Ол тушта эмчилер белетеер колледжтиҥ јалаҥында калада эҥ јаан каток урулатан. Бис карган адамла, эјемле ӱчӱ кере тӱжине анда. Тош кемирчектерлӱ, је бисте не болзын, ӧрӧ-тӧмӧн сурт ла сурт. Карган адамныҥ оогош кызы, Алтынай эјем, менеҥ артык јыҥылаган, оны јажырбай айдып турум.\nВеликтӱ де јорыктаганыс. Бир катап Чамал аймакта Манас деп кӧлгӧ јетире јӱргенис. Ол тушта јирме беш километр јол ӧткӧнис. Кӧлгӧ Эјеган јанынаҥ чыкканыс. Јолы сӱрекей кайыр ла кадалгак болгон. Карган адам спортко сӱрекей јайалталу кижи. Нӧкӧрлӧриле кожо велосипедтӱ туку Монголдыҥ чӧлинеҥ бери јӱрген. Сочидеҥ каникулга келзем, ол белетенижимниҥ кемин тӱжӱрбеске, тазыктыраачым да болуп јат. Адамды дезе алдында боксло јилбиркеп, ого таскадынган деп билерим.\n— Ӧскӧ укту кижи болгон болзом, «шорт-тректи неле јип јат?» деп сураар эдим. Је бис кӧгӱс-санаабысла чек башка улус инебис. Оныҥ учун эмеш јукарта бу не атазы спорт болотон деп сурап, ол јанынаҥ сенеҥ, Ай-Мерген, јартамал аларга турум.\n— Шорт-трек деген сӧс ӧскӧ тилдеҥ кыска јол деп кӧчӱрилип јат. Бу бӱдӱм Олимпий ойындарга кирет. Оныла Россияныҥ, телекейдиҥ ле Европаныҥ чемпионаттары ӧткӱрилет. Јилбиркеп турган улус маргаандардаҥ белетелген репортажтарды телекӧрӱлтедеҥ кӧрӱп ле турган болбой. Спортчылар бой-бойын озолоп, табарыжып, ийде салыжып, јыгылып, кезикте сынык-бычык та алат. Тайкылгандары ла табарышкандары шорт-тректиҥ аҥылу «чедендерине» согулат. Олорды кӧп лӧ саба учуралдарда јымжак паролонло манап јадылар. Је тӱҥей ле ачу, тӱҥей ле ӧҥзӱре болуп јат. Јыгылышта нениҥ јакшызы болотон эди база.\nШорт-тректе кеп-кийимниҥ учуры баштапкы јерде туруп јат деп канайып айдар. Је ол ого ло јуукташ. Спортчы бажына элдеҥ ле озо шлем кийип јат. Комбинезонноҥ база кӧп неме камаанду. Ол тегин ле баалу бӧстӧҥ кӧктӧлӧт. Баалулары кевлар деп адалат. Оныҥ чыҥдыйы сӱрекей бийик. Бек кевларды ылтам јыртып болбозыҥ. Ол спортчыны сынык-бычыктаҥ јакшы корулап јат. Маргаандарда тузаланып турган конькилердиҥ ле ботинкалардыҥ чыҥдыйы база башка-башка. Коркок то, тӱс те миистӱлерлӱ, узундадар ла кыскартар јазалдарлу конькилер бар. Шорт-тректиҥ конькилериниҥ миистери сӱрекей чичке ле курч.\n— Чӱмдӱ бӱдӱм эмтир, а маргаандарда јӱгӱрип турган тошту тегеликтиҥ узуны канча кире болуп јат?\n— Тошту тегеликтиҥ узуны 110 метр. Спортчылар дезе маргаандарда 222, 333, 500, 777, 1000, 1500 метрге јӱгӱрет. 222 метрде ӱч кижи јарыжып јат. Тӧрт, алты, сегис кижидеҥ туружып турган тошту дистанциялар база бар. Командалар ортодо эстафета болзо, анда тӧрт кижи маргыжат. Эстафетаныҥ туружаачызына тегеликти айландыра эки катап јӱгӱрип, арткандарын акалап, эстафетаны ончолорынаҥ озо табыштырар керек. Оноҥ башка командазы соҥдоп калар. Эстафетаны алган спортчы тыш јанындагы тегеликтеҥ ич јанына кийдире јыҥылайт. Берип јатканы дезе бу ла ӧйдӧ оны ичкери ийде салат.\nАнайып, бастыра јарыш маҥ бажында ӧдӱп јат. Курч тартыжуда спортчылар табарыжып, јыгылат. Јаан эмес сыйрыктар менде де болгон. Је олордоҥ алдырышпадым. Спорттыҥ бу бӱдӱмине јилбӱӱм карын да тыҥыды. Эстафетада кем кандый этап-бӧлӱкте јӱгӱрерин бойлорыс ла талдап јадыс. Бир тегеликтеҥ экинчизине кӧчӧр ӧйдӧ эстафетаны алган спортчыны тыҥыда ийдерге кӱчтӱ кижи керек. Бисте бу «ишти» кӧп лӧ сабазында Семен Нерлов ло Тимофей Алексеев бӱдӱрип јадылар.\n— Ай-Мерген, тазыктыраачыҥ кату кижи бе?\n— Јо-ок! Ол кылык-јаҥыла јымжак кижи. Маргаандарда ойноттырып ийзем, токунадып јат. Сӱӱген сӧстӧри де бар: «Алдырбас, Кореец. Јакшы белетенип алзабыс, тӱҥей ле јеҥерис». Антон Юрьевичте тургуза ӧйдӧ 20-30 бала тазыктырынып јат. Мен дезе спортшколго неделеде алты катап јӱредим.\n— Кайда, кандый маргаандарда турушкаҥ?\n— Санкт-Петербургта, Рыбинскте, Ярославльда, Тверьде маргышкам. Коломнада болуп турган маргаандарда кӧп катап болгом. Бастырароссиялык турнирлерде бойымныҥ јажым аайынча эҥ артык он спортчыныҥ тоозына киредим. Меге анчада ла 500 метр спринтте јарыжарга јарап јат. Тӱрген јыҥылаш — ол мениҥ бӱдӱмим. Спринтте чыдамкай кӱӱн-тап керек. Башла база јакшы «иштеер» керек. Јазап сананзаҥ, финишке баштапкы келериҥ.\nСпортчы тошты буттарыла ойо тебип, кейди колдорыла кезе чабып, тегелик тошты айландыра салкын кептӱ шуҥдурып јат. Шорт-тректе бек колдордыҥ ла бек буттардыҥ учуры сӱрекей јаан деп айдарга турум. Бескеле база чын башкарынар керек. Анчада ла бурулчыктарда. Бурулчыктарда тошко колло база чын тайанып билер керек. Јастырыш болзо, спортчыны байагы паролон «чеден» сакып јат.\nСтавропольский крайдыҥ јуунты командазыныҥ тоозында Эстонияда, Казахстанда ла Белоруссияда болотон телекейлик маргаандарга белетенгем, је олорды коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам токтодып салгандар.\nСӱӱген спринт керегинде база бир эмеш айдып ийерге турум. Мен оны 48 секундка јӱгӱрип јадым. КМС-тыҥ нормативин бӱдӱрерге эки ле секунд јетпей јат. Спорттыҥ узыныҥ адына једерге дезе — тӧрт секунд. Јуук ӧйдӧ бу амадуларга једер керек.\n— Школдо кандый предметтер јарап јат?\n— Химия ла литература.\n— Спортто кемдер?\n— Куучын-эрмек башталып турарда, Виктор Ан деп айткам. Меге оныҥ турумкай кӱӱн-табы ла иштеҥкейи јарап јат. Ол Олимпий ойындардыҥ алты катап чемпионы. Аннаҥ ӧскӧ биске јозок болуп турган атту-чуулу Семен Елистратовты, Владимир Григорьевти ле Руслан Захаровты адаарга турум.\nКуучын-эрмекти Арутай Адаров ӧткӱрген


Jалтыраган тошто јаркынду «спектакль» - altaicholmon\nБу турнир 2013 јылда Шибее јуртта тӧзӧлгӧн. Ол ло тарый јол алынып, былтыргы јылга јетире Оҥдойдо ӧткӱрилген. Быјыл республиканыҥ тӧс калазына «кӧчкӧн». Командалардыҥ тоозы кӧп болордо, маргаандардыҥ ӧткӱреечилерине олорды эки подгруппага бӧлиирге келишкен. Эҥ кӧп командалар Улаганнаҥ ла Оҥдойдоҥ келген. Бу аймактардаҥ турнирде тӧрт командадаҥ ойногон. Республикада мячту хоккейдиҥ «кин-адазы» болуп јарланган ла ады-чуузы чыккан «јаан аймактыҥ» спортчылары керегинде дезе таҥынаҥ башка айдар керек. Олор јогынаҥ бисте бир де маргаан ӧтпӧй јат. Кан-Оозыныҥ «Чарас» командазыныҥ таскадузын ӧткӧн хоккеисттер бӱгӱнги кӱнде башка-башка командалар учун ойнойт.\nОлор кайда да болзо, танылу. Jыҥылажы, техника-мары, тошто ойынды «кычырып» билер билгири јетирезине јакшы спортчыларды темдектеп, сурулап уксаҥ, бастыразына шыдары атту-чуулу «Чарастаҥ» болуп калган турар. Мында Кан-Оозында хоккейди тӧзӧгӧн лӧ оны ороон кемине јетире кӧдӱрген Илья Кыпчынарович Арбаевке јаан быйан айдар керек. Бу турнирде «Чарас» ойто ло чемпион болуп чыккан. Оныҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи Алан Тадыров дезе МВД-ныҥ «Динамо» командазына экинчи јер экелип, маргаандардыҥ эҥ артык јарымкоручылы деп адаткан. Мячту хоккейле республикан федерацияныҥ президенти, маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачызы Амаду Белееков, Алтай Республиканыҥ спорт ло физкультура аайынча комитединиҥ председатели Заур Казакпаев ле кӧп ӧскӧлӧри де база јарлу тазыктыраачыныҥ ӱренчиктери. Jажы јаанап калган сэнсэй Арбаев канча јылдардыҥ бажында ойто сӱӱген бӱдӱмине бурылып, тургуза ӧйдӧ мячту хоккейди тӧрӧл аймагында јаҥыдаҥ кӧдӱрип јатканын јаҥыс ла уткыыр ла јарадар керек.\nБу турнирде ветерандардыҥ командалары ла ченемели эмеш ас ӧмӧликтер «Динамо» стадионныҥ тожында ринк-бендиде турушкандар. Мында јеҥӱчилдиҥ адын ададары учун он тӧрт команда тартышкан. «Спартак» стадионныҥ јаан тожында болгон ойындарда сегис команда турушкан. «Чарас», «Кырлык», «Динамо МВД», «Тӧбӧлӧр», «ШВСМ», «Саратан», «Оҥдой-1» ле «Оҥдой-2».\nУлаган аймактыҥ спортчылары керегинде канайып айтпас. Бу маргаандарда Саратан јурттаҥ эки команда турушкан. Олорды јурт јеезениҥ јааны Айдар Акчин баштап экелген. «Саратан-1» «Спартакта» јаан, «Саратан-2» «Динамодо» оогош тошто ойногон. Экинчи команда ринк-бендиде финалда Шибее јурттыҥ ченемелдӱ командазына 2:1 тооло ойноттырып, кӱндӱлӱ 2-чи јерге чыккан.\nАйдар Кирилловичтиҥ айтканыла, јурттыҥ јииттери хоккейди 1970-1980 јылдарда јаантайын ойногон. Кызалаҥду 90-чы јылдарда ончозы чачылып, јайрадылган ӧйдӧ хоккей база токтогон. 2-3 јыл мынаҥ кайра ойто орныктырылган. Jурт јеезениҥ јааныныҥ баштаҥкайыла Саратанда хоккейдиҥ коробказы тудулып, каток урулган. Ого электроот ӧткӱрилген. Спортчыларга кеп-кийим јанынаҥ јаан болушты аймактыҥ депутады Байрам Баграшев јетирип јат. Аймактыҥ јааны Н. А. Санин кеп-кийим аларга олорго 30 муҥ салковой акча чыгарган. Бу керекти јурт администрация база јӧмӧгӧн. Корчагинниҥ турнирине келер алдында Барнаулда ла Красноярскта кеп-кийим кӧктӧлгӧн. Конькилерди ле клюшкаларды уулдар бойлорыныҥ акчаларыла алып јат. Мячту хоккей баалу бӱдӱм. Бир ле кижини маргаанга јепсеп аткарарга ас ла салза, 20-30 муҥ салковой акча керек болуп јат.\nСаратанныҥ хоккеисттери бу турнир Оҥдойдо ӧдӱп турарда, анда эки катап турушкан болуптыр. «Спартакта» дезе јаан тошто «Чараска» 4:1, «Динамо МВД»-га 9:1 тоолорло ойноттырган. Jе мячту хоккейде јаҥжыгуларыла бай ла олордоҥ чик јок тыҥ «Оҥдойды» 6:2 тооло јеҥген. ¯стине Урсул ичиниҥ командазы учун «Кузбас» учун туружып турган јайалталу хоккеист Баир Еликов ойногон болзын.\nСаратанныҥ командазында акалу-карындаштар Акчиндер, Белешевтер, Баграшевтер ле Кеденовтор ойноп јат. Jурт јеезениҥ јааны спортчылардыҥ ортозынаҥ табараачы Артур Акчинди аҥылап темдектеди. Аймактыҥ депутады Байрам Баграшев бойы маргаандарда база эрчимдӱ туружат. Ол конькилерис арай ла коомой, оноҥ улам јыҥылаштыҥ техниказы уйан, је бис бери ченемел аларга келгенис деп куучындайт. Байрам Александровичтиҥ мячту хоккейди республиканыҥ бастыра јурттарында ӧскӱрер керек деген шӱӱлтезин јаҥыс ла јӧмӧӧр керек.\nБу турнирде Тӧбӧлӧрдӧҥ, Шибеедеҥ, Кӧкӧрӱдеҥ, Сугаштаҥ командалар база турушкан. Олор јеҥӱчил јерлерге чыкпаган. Jе јурт јердиҥ спортчылары аргаларын табып, маргаандарды јӧмӧп, бойлорыныҥ турумкайын ла јана баспазын кӧргӱскен. Кырлыктыҥ хоккеисттери јаан тошто ШВСМ-ныҥ командазыла 3-чи јер учун тартыжып, 5:2 тооло ойнотырган. Бу кышкыда маргаандар база да болор. Jурт јердиҥ уулдары олордыҥ бир-бирӱзинде тӱҥей ле јеҥер деген ижемјилер бар.\nЧенемелдӱ спортчы Эркемен Едековтыҥ айтканыла, олордыҥ командазыныҥ ӧзӱми «Чарасла» колбулу. Jурттыҥ хоккеисттери аймактыҥ, областьтыҥ, республиканыҥ, Алтай крайдыҥ маргаандарында ла бастырароссиялык турнирлерде алдынаҥ ла бери туружып келген. Дима Халуев ӱренчик тужында бисте эҥ артык хоккеист деп, јаҥыс катап адаткан эмес. Корчагинниҥ турниринде Дмитрий ойто ло эҥ артык коручыл деп ададып, аҥылу сыйла кайралдаткан.\nКомандада анайда ок акалу-карындаштар Мерген, Эркемен, Эмил Чыктиндер, Эмил ле Айвар Клешевтер, Арунат Таркрашев, Ойрот Трыхманов, Самыр Сӱнӱшев, Батый Туркушев ойногылап јат. Каалгада Айвар Махин туруп јат. Николай Тыдыкович Карманов хоккейди эмдиге јетире чачпаган. Ветеран командада бир ле уунда эки «иш» бӱдӱрет. Ол ченемлдӱ тазыктыраачы ла маргаандардыҥ эҥ эрчимдӱ туружаачызы. Кырлыктыҥ командазы алдында јылдарда Корчагинниҥ турниринде эки катап 2-чи јерге кӧдӱрилген учуралдар база болгон.\nБыјылгы маргаандарда јаан тошто ӧткӧн тартыжуларда чемпиондор болуп «Чарас» чыккан. 2-чи ле 3-чи јерлерди «Динамо МВД» ла «ШВСМ» алган. Оогош тошто Шибеениҥ, Саратанныҥ ла Оҥдойдыҥ јииттериниҥ командалары јеҥген. Эҥ артык коручылдар деп, Эзен Яилгаков ло Дмитрий Халуев адаткандар. Алан Тадыровко эҥ артык јарымкоручылдыҥ сыйы табыштырылган. Jаргычылар анайда ок Алексей Белешевти ле Андрей Ботниковты эҥ артык каалгачылар, Дмитрий Челбаковты ла Владимир Константиновты эҥ артык табараачылар деп јарлагандар.\nМачту хоккейле республикан федерацияныҥ президенти Амаду Белееков тулаан айда орус хоккейдиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 120 јылдыгы толор ло ого учурлай Чамалда, Шашыкманда, Кан-Оозында, Кӧкӧрӱде ле Горно-Алтайскта јаан улус, јииттер ле ӱренчиктер ортодо маргаандар ӧдӧр деп айдат. Айдарда, кӱнниҥ чогына јалтыраган тошто јаркынду «спектакльдар» мынаҥ да ары улалар. Тоштыҥ тоҥы тоҥ ло, је оныҥ кӱскӱленген «сценазында» болуп турган «ойын-кӧргӱзини» кӧрӱп, јаҥыс макаҥ канар эмей.


26.03.2018 - altaicholmon\nИсторические персонажи — в преданиях и легендах алтайцев\nИстория алтайцев, сохранившаяся в форме преданиий, передавалась из уст в уста в течение нескольких поколений. Активная фиксация их исследователями приходится на ХХ век, когда были еще живы знатоки и хранители истории и фольклора.\nJасла кожо јайалталар чечектейт\nРоссияда ӧдӱп јаткан Волонтерлордыҥ јылына учурлалган «Jаш јайалталар» деген талалык кӧрӱ-маргаан тулаан айдыҥ 19-21 кӱндеринде ӧтти. Jаҥжыкканы аайынча 22-чи катап ӧткӱрилип јаткан кӧрӱ-маргаан бойыныҥ јолын 1997 јылдаҥ баштап кӧндӱккен.\nКажы ла кижиге таҥынаҥ ајару\nРоссия Федерацияныҥ Социальный страхованиениҥ фондыныҥ Алтай Республика аайынча тергеелик бӧлӱгиниҥ координационный совединиҥ јууны тулаан айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧткӧн.\nАлтайыныҥ јаркынду јылдызы\nМен бу јуукта ады-чуузы Алтай ичинде јарлу, калыгыныҥ сӱӱген, чындык кызы, РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи Анна Балинаныҥ орус тилле чыккан «Путеводная звезда» деген јилбилӱ бичигин бир ле тынышла кычырдым.\nТаланыҥ ӧзӱминде тӧс јерде\nТуй ла 40 јыл мынаҥ кайра областной драма театр (эмдиги Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр) ачылган.\n«Кату, тузалу ла турулталу»\nТулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников ло Россияныҥ МЧС-ныҥ Сибирьдеги тергеелик тӧс јериниҥ јааны Сергей Диденко республикада кызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрдилер.


Башпарак - altaicholmon\n«Башпарактыҥ» кычыраачыларын јурукчы Саяна ТЕМЕЕВАЛА, онойдо ок алтай албатыныҥ «Агас ла койон» деген чӧрчӧгиле, јурукчыныҥ чӧрчӧккӧ јураган јуруктарыла таныштырадыс.\nСаяна Темеева бу ла Горно-Алтайскта чыккан-ӧскӧн. Эне-адазы Галина ла Сергей Темеевтер. Ол каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱренген. Ада-энези де, ол бойы да бу школдыҥ директоры болуп иштеген Ю. Г. Сакашевага, онойдо ок школдыҥ нак ӧмӧлигине быйанду јӱрет. Jиит кыс школын једимдӱ тӱгезип, Новосибирскте јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча институттыҥ декоративно-прикладное искусство аайынча факультедин божоткон. Оныҥ кийнинде Саяна база ла Новосибирскте алты јыл государственный архитектурно-художественный академияда ӱренип, графикалык дизайнер деп бийик ӱредӱ алган.\nКалганчы эки јыл ол јакшы куучындап болбос, тили уур болчомдордыҥ садигинде (јааны Лия Лаптева) јурукчы болуп иштейт. Болчомдорло кожо јуруктар јурап, олорды будып, онойдо ок јӱзӱн-башка ойынчыктар эдерге, наадайларды, олордыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧргӧ ӱредип таскадат.\nӦткӧн јылда Саяна Темееваныҥ Чага байрамга, Jаҥы јылга учурлап јураган ӧҥдӱ јуруктарлу открыткаларын республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурт (јааны Т. Туденева) кепке базып чыгарарга болушкан. Jаҥыјылдык открыткалар улуска сӱреен јараган.\nТургуза ӧйдӧ Саяна Сергеевна балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ редакторы Кӱлер Тепуковтыҥ јӧмӧлтӧ-болужыла алтай албатыныҥ балдарга учурлалган тӧрт бичигине јуруктар јурап јат. Jуук ӧйдӧ бежинчи бичикке (авторы Е. Тобоева) база јуруктар јураары темдектелет.\nJайалталу јурукчы калганчы ӧйдӧ окылу јакылталарла иштейт. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы (министр А. Манзыров) јурукчыга министерствоныҥ бойына «Башпарак» деп логотипти јакыдып јураткан. Министерство бу јуукта Шабалинде эттеҥ аш-курсак белетеер јаҥы ачылган «Айас» деген цехке бу логотипти табыштырды. Логотип јербойында чыҥдыйы бийик аш-курсак иштеп, садып тургандарга табыштырылар. Саянаныҥ јураган Башпарагы су-алтай бӱдӱмдӱ, ӧзӧктӱ болуп, бийик баалалган. «Башпарак» јурт ээлемниҥ республикан министерствозыныҥ сайтын база кееркедет.\nӦрӧ адалган министерство талада јурт ээлем башкартуныҥ органдарыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын 2020 јылда темдектеери јанынаҥ иштеп јат. Министерство шак бу байрамга учурлай Саяна Темеевала ишти улалтар амадулу.\nӰредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер талалык институт мынаҥ ары балдарды ӱредер бичиктерге керектӱ јуруктарды база јиит јурукчыга јакыдар кӱӱндӱ.\nОнойып, алтай кыстыҥ јайаан јолы араайынаҥ чечилип кӧндӱгет. Jанында ада-энези, јакшы улус Саянаны јӧмӧп јатканы оморкодулу.\nАгас ла койон\nОзодо койон ло агас деп эки карындаш јуртаган. Кышкыда экилези, кардый, апагаш јӱретен, јаскыда тӱп-тӱҥей кызыл-боро болотон.\n—Сен тӱнде ары-бери јемзеп јӱретениҥди токтот, меге сӱреен чаптык эдип јадыҥ — деп, койон агасты кӧп катап кезедип, айдып туратан.\n—Слердиҥ курсагаар — чырбагал, менийи — чычкан. Слер бойоордыҥ алдаарда јӱреер, мен бойымныҥ алдыма јӱрейин — деп, агас удурлашты.\nМынайда ла агас аказыныҥ айтканын укпай, таҥ атканча јемзенип јӱретен.\nБир тӱнде агас јырааныҥ тӧзинде чычкан кетеп јатты. Кенеттийин белине кыр јемирилип тӱшкендий билдиреле, оны былча басты. Тӧрт санына турар аргазы јок болды, тыныжы чыкпай барды, кӧзи карачкылай берди.\nJӱк арайдаҥ бажын кайра бурыйла, кандый да тӱктӱ немени тиштеди. Сӱреен јаман табыш чыгала, јаан кыр ӱстинеҥ тоолоно бергендий билдирди.\nАгастыҥ сыны јеҥилди, санаазы јарыды. Кӧрзӧ, оныҥ алдында кийин будын сӧӧгине јетире тиштедип салган койон аказы јатты.\nОныҥ каны карды кызарта чоокырлап салтыр. Койон калактап-сыктап айтты:\n—Сениҥ бу кылыгыҥды качан да таштабазым, агас. Мен сениҥ ӱстиҥе болгобой јыгылдым.\n—Ой, мен слерди ӧнӧтийин тиштебедим—деп, агас актанды.\nБир де ай ӧтпӧди. Айу јайзаҥ агасты јаргыга алдырды. Агастыҥ болчок јӱреги борт этти, богоно сӧӧги божой берди. Бастыра бойы тырлажып, айуныҥ јаан айлына једип келди.\nКӧрзӧ койон аказы будын таҥып алган айауга коштой отурды. «Акамныҥ комыдалыла алдырган туру» деп, агас бойында сананып калды. Айу барбак тӱктӱ кабагын ӧрӧ кӧдӱрди, сур-кызыл кӧзиле агасты ајыктайла, кату сурады:\n—Акаҥныҥ будын не тиштедиҥ? Айтканын не укпадыҥ?\nАгастыҥ јӱреги кӧксине батпай тургандый болды, тили такылып айтты:\n—… мен аҥдагам… Тӱште аҥдаарга коркып јадым. Агаш бажында мӱркӱт отурар, јерде казыр ийттерлӱ, мылтык-бычакту аҥчылар јӱрер.\n—Jе койонды нениҥ учун јажына кенедип салдыҥ?\n—Ол белиме баскан. Оны койон деп билбегем. Кышкыда оныҥ бажы кар ошкош, апагаш.\n—Сен агастыҥ сыртына не баскаҥ? — деп, койонноҥ сурады.\n—Оныҥ сырты кышкыда, кардый, ак. Карга јаба јадарда, агас деп билбегем. Мен де аҥчынаҥ, ӱкӱнеҥ, бӧрӱнеҥ коркыйдым.\n—Jе бу да чын — деп, айу јӧпсинди.\nАйу эмеш сананала, казанныҥ кӧӧзин ууштап, койонныҥ кулактарыныҥ бажына сӱртти.\n—Эмди сен, агас, койонды качан да болзо јӱзинеҥ таныырыҥ — деди.\n—Табажын база катап кӧӧлӧйлӧ, агастыҥ куйругыныҥ бажын карартты.\n—Эмди сен, койон, кандый ла ӧйдӧ агасты куйругынаҥ таныырыҥ — деди.\nОноҥ ло койонныҥ кулактарыныҥ бажы ла агастыҥ куйругыныҥ бажы каралу болуп калган. Агаска тиштеткен койонныҥ бала-барказы да ондый ок майчык бӱдетени бу болор.


25.06.2019 - altaicholmon\nБастыразы Себиниҥ суузынаҥ башталган\nБыјыл да јаскыда Себиниҥ суузыныҥ Треугольник деген бурылчыгында рафтингле јаҥжыккан јаан маргаандар ӧткӧн. Бу маргаандар Себиниҥ суузында 50-чи катап ӧтти. Ол баштапкы ла катап Владимир Иванович Неустроев јогынаҥ ӧткӧни карыкчалду болгон. Бу кижи маргаан-дарга јетире бир ай кире ӧй артарда, јада калган. Эш-нӧкӧри Лия Станиславовнала, јаҥыс санаа-кӱӱндӱ туристтерле кожо тӧзӧп ӧткӱрген суудагы јаҥжыккан байрам быјыл\nЭл Ойынды ээчиде — Олимпий ойындар\nАлтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындары јаан изӱ айдыҥ 5-7 кӱндеринде Горно-Алтайскта ӧдӧр. Спортчылардыҥ, јаргычылардыҥ ла тазыктыраачылардыҥ тоозын бастыра јаба алза, маргаандарда бир муҥга шыдар кижи туружары темдектелет. Быјылгы олимпиаданыҥ баш јаргычызына телекейлик кемдӱ јаргычы, Россия Федерацияныҥ спортыныҥ ла физический культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Артем МАЙЧИКОВ тудулган. Бӱгӱн оныла ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турубыс. — Артем Владимирович,\nАда-ӧбӧкӧлӧристиҥ кереес сӧстӧри — јуруктарында\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы јурукчы, график Аржан Ютеевтиҥ «Энчи» деген таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Јайалтазы јаан јиит јурукчыныҥ ады-јолы Сибирьде, Россияда, онойдо ок телекейдиҥ кӧп ороондорында јарлу. Јурукчыныҥ јайаан ижине, јуруктарына јилбӱ јаан болгонын тӧрӧл Алтай јеринде баштапкы катап ӧткӧн таҥынаҥ\nАлтайыстыҥ байлыгы – аҥ-кужы, балыгы\n–Сууныҥ аҥын сыймап тутпай… кӧӧркийдиҥ куйругыла ойноп турала, кӧксинеҥ тудуп албай… – оноҥ кенетийин, тала берген кижи чилеп, бастыра бойы курулып келеле, эрдин кӧгӧртӧ тиштенип ийди –в-в, в-в, ых-х!… Карабай чараганды jарат jаар ыраак мергедеп ийди. Балык кӱнниҥ чогына, мӧҥӱн чилеп, суркурап, jаратта койу jыраалардыҥ ортозына барып тӱшти… Карабаш кеден торбычказын ийини ажыра салынып ийеле,\nИшке тебӱ берген бичик\nКичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында башка-башка албатылар турушкан «Алтайское языкознание: проблемы и исследования» деп адалган бастырароссиялык билим-практикалык конференция ижин баштады. Ол ӱч кӱнниҥ туркунына улалган. Анда алтай билимчилердеҥ башка, Новосибирсктиҥ, Калмык јериниҥ, Кемеровоныҥ, Тываныҥ, Хакасияныҥ, Кыргыз јериниҥ билимчилери бойыныҥ учурлу билим иштериле коллегаларын таныштырды. Бастырароссиялык билим-практикалык конференцияныҥ\nКажы ла кӱн – сӱӱнчилӱ элес\nЈай ӧйинде ары-бери јорыктабай, айлында арткан балдарга бойыныҥ ӧйин тузалу ла керектӱ керек-јарактар эдип ӧткӱрерине ууламјылаган иштӱ площадка-лагерьлер кажы ла школдо ачылат. Горно-Алтайск каладагы 7-чи таҥмалу школдо балдарга јайгы амыраш база тӧзӧлгӧн. Оныҥ площадказында бу јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире 120 бала амырайт. Площадканыҥ ижинде бастыра 25 ишчи туружат. Башка-башка\nБӱгӱнги кадеттер – келер ӧйдиҥ офицерлери\nАлтай Республикага бу јуукта ишмекчи јол-јорыкла Госдуманыҥ депутады, Россияныҥ Геройы Игорь Станкевич ле Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков келип јӱрдилер. Госдуманыҥ депутаттарыныҥ јол-јорыгыныҥ амадузы јашӧскӱримле туштажып, ороонныҥ, республиканыҥ келер ӧйиниҥ чындык, тӧрӧлчи кӱӱндӱ граждандарыныҥ учуры, јиит ӱйе ортодо таскамал иш јанынаҥ эрмек-куучындар ӧткӱрери болгон. Игорь Станкевич ле Родион Букачаков Јеҥӱниҥ паркында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына,\nАлбаты-јонло эрмек-куучын болгон\nРФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады, «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы» деген партӱлекердиҥ координаторы Иван Белеков бу јуукта Шабалин аймактыҥ бир канча јурттарында болуп, албаты-јонло тушташкан. Парламентарийле туштажулар Ӱстиги-Апшыйакту, Камлак, Шабалин јурттарда ӧткӧн. Туштажулар ӧйинде «Јурт јерлердиҥ текшилей ӧзӱми» деген госпрограмма аайынча шӱӱлтелер шӱӱжилип кӧрӱлген. Јурт јерлерди јӧмӧӧри аайынча бу федерал программа беш јылдыҥ туркунына иштеер, анда темдектелген иш-керектерди бӱдӱрерине\nСапыр камныҥ алкыжы – албатызына\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма ЕРКИНОВАНЫҤ «Архив А. В. Анохина: проблемы изучения» деген ижи кыскарта јарлалат. Санкт-Петербургта РАН-ныҥ антропологияныҥ ла этнографияныҥ Улу Петрдыҥ адыла адалган музейинде (Кунсткамера) Сапыр камныҥ ук-тӧстӧрдиҥ коручылы Каршытка ла алтайлардыҥ чапты сӧӧктӱ улузыныҥ байлу туузы Алтай-Чаптыганга баштанып алкаганы-камдаганы бӱткӱлинче бар (Архив МАЭ, Ф.11). А. В. Анохин камдаган\nОҥдой аймакта туризмниҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јери Јаан-Јаламан јурттыҥ јанында «Лена јаанакта» деген амыраар базада туризмниҥ ӧзӱминиҥ сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрди. Тӧс јердиҥ координаторы Айдар Мызин башкарган јуунда аймактыҥ јааны Андрей Мунатов, базаныҥ ээзи Елена Шабыкова, ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча республикан министерствоныҥ чыгартулу улузы, туризмде иштеп турган ӧскӧ аргачылар ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ


05.10.2020 - altaicholmon\nБоочы јуртым – јӱрегиме јуук тӧрӧлим\nБоочыныҥ сол jанында аралдыҥ ортозыла Каракол-Бажы Ӱч-Сÿмердеҥ Каракол суу агынын алган. Алтай кижи кандый ла сууны «талай» деер, байла, оны баалап, байлап, чике адабай, анайда айдатан болор. Каракол-талай шуулап агып барала, Каракол деп jурттыҥ jаныла аккан Урсулга бириге берет.\nӦткӧн амыраар кӱндердиҥ бирӱзинде калада јаткан эл-јонныҥ кӧп сабазы јылу тӧжӧктӧринде тату тӱштер кӧрӱп, уйуктап јаткылаарда, Горно-Алтайсктыҥ јӱрӱминде база бир тӱӱкилик учурлу керек-јарак башталган.\nАс та болзо – алтын\nСыгын айдыҥ 23-27 кӱндеринде Москвада Россияныҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ юбилейлик он бежинчи јаан керек-јарактары: «Сокровища Севера. Мастера и художники России 2020» деген кӧрӱ-ярмарка ла культуралардыҥ «Кочевье Севера» деген фестивали\nЭҥ учурлузы — чеберлеери ле кӧптӧдӧри\nАлбаты-јонныҥ јанынаҥ тоомјы, кижилик кӱӱндӱ колбулар бойы келбейт. Албаты тегиндӱ айтпаган эмей: «Нени ӱрендеериҥ — оны ла аларыҥ». Башкараачы, ишти ууламјылаачы кижи керегинде айтсабыс, «каруулу», «ченемелдӱ», «кӱчтӱ» деген сӧстӧр бойлоры келет.\nАгашла иштееринде јаан кубулталар керек\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин агашла иштеер бӧлӱкти ӧскӱрери керегинде јуунда 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јӱк ийне бӱрлӱ ле агаштыҥ јазалбаган ла јазалган агашматериалдарын садарын токтодорын угускан.\nБӧлӱкти башкарарында јаҥыртулар башталат\nОроонныҥ агашла иштеер бӧлӱгинде башкарарыныҥ системазын јаҥыртары башталып јат. Ол керегинде государствоныҥ башчызы Владимир Путин бу бӧлӱктиҥ курч сурактарына учурлалган онлайн-јуунда угускан. Бистиҥ ороондо агашты јасакты бузуп кезериле узактаҥ бери тартыжу ӧдӧт.\n«Абилимпикс» конкурстыҥ тергеелик бӧлӱги ӧдӧр\nСу-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска учурлалган «Абилимпикс» конкурстардыҥ тергеелик бӧлӱгин ӧткӱрери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јууны ӧтти.\nИнтернетке јурттарды колбоп…\nАлтай Республикада «Устранение цифрового неравенства» деген федерал программа аайынча иштер тӱгенген.\nПункттыҥ ижин шиҥдеген\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде гражданский коруланыш аайынча бастырароссиялык тазыктыру ӧдӧр тушта Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ тартып јӱрер пунктыныҥ ижин шиҥдеген.\nЕдинороссы вручили ветерану мобильный телефон с безлимитной связью\nТакже они передали многодетной семье планшет для дистанционного обучения. Встречи прошли с соблюдением всех мер противоэпидемиологической безопасности.


Санитарный некелтелерди бӱдӱрерин – кату шиҥжӱде - altaicholmon\nСанитарный некелтелерди бӱдӱрерин – кату шиҥжӱде\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларыла неделе сайынгы јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачылары јербойындагы айалга јанынаҥ јетирӱлер эткен. Олордыҥ айтканыла, јербойында кызалаҥ айалгалар јок, суулар ла ӧрт болдыртпазы јанынаҥ сурактар кату шиҥжӱге алылган. Анчада ла јаан ајару коронавирусный инфекция эл-јон ортодо таркабазына эдилет.\nТергеениҥ башчызы муниципалитет-тердиҥ башкараачыларына улус организацияларда ла учреждениелерде, магазиндерде ле јондык транспортто санитарно-эпидемиологиялык нормаларды, маскалардыҥ ээжилерин бӱдӱрерине шиҥжӱни тыҥытсын, дезинфекцияны улайынча ӧткӱрзин деп баштанган. «Санитарно-эпидемиологиялык норма-ээжилерди улус чике бӱдӱрзе, бис кирелендириштерди токтодорыныҥ ээчиде бӧлӱгине чыгарыс» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ тергееде башкартузыныҥ методикалык шӱӱлтелериле башкарынып, Алтай Республика коронавирустаҥ улам эдилген кирелендириштерди токтодорыныҥ баштапкы бӧлӱгине кӧчкӧн. Мындый керек эдер тушта пандемия таркабазын јеткилдеериниҥ бастыра кӧргӱзӱлери ајаруга алылган. Эмди физкультурала, спортло тышкартында тазыктыруны бир канча кирелендириш аайынча ӧткӱрери јарадылган, јартап айтса, ӧмӧ-јӧмӧ тазыктыруда эки кижинеҥ кӧп болбос, улус ортозында беш метрдеҥ ас эмес болор керек.\nРоспотребшиҥжӱниҥ специалисттери Горно-Алтайсктагы «Спартак» стадионныҥ эпидемиологиялык айалгада ижи јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрген. Стадионныҥ башкартузы оныҥ ижин орныктырары јанынаҥ баштану эткен болгон. Текши алза, стадиондо профилактикалык иштер толо кеминде ӧткӱрилген, пропускной ээжи тургузылган. Улусты стадионго кирер пункт дезинфицирующий не-немелерле јеткилделген, анда ла кижиге тийдирбес термометрле термометрия ӧткӱрилет. Служебный кыптарда ла текши тузаланыштыҥ јерлеринде чыкту аруташ кажы ла кӱн ӧткӱрилери тӧзӧлгӧн. Кажы ла эки сааттыҥ бажында эжиктердиҥ туткаларын, выключательдерди, столдордыҥ ӱстин ле оноҥ до ӧскӧзин аҥылу не-немелерле арчып јат. Улусла иштеп турган ишчилер коруланарыныҥ таҥынаҥ немелериле јеткилделген. Эди-каныныҥ изӱзиниҥ кеми бийик улусты стадионныҥ јериндӧӧн божотпос, стадионныҥ ачык площадкаларында эки кижинеҥ кӧп эмес улус ортодо таҥынаҥ тазыктыру эмди ӧткӱрилет.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы спортло колбулу белетеш-тазыктыру ӧткӱрип турган организацияларга ла таҥынаҥ аргачыларга кирелендириштер табынча, бӧлӱктей ӧткӱрилер деп јетирет. Мында тӧс ајару југуш оору-јоболло колбулу айалга јербойында кандый болгонына эдилер. Ижин орныктырарга турган организациялар, таҥынаҥ аргачылар Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузына угузу бичик бичизе, анда коронавирусный инфекция таркабазын јеткилдеери јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилгени, кандый айалгалар тӧзӧлгӧни керегинде ӱзе бичип, јартап салар керек.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде коронавируска табарткан улуска белетеген орын-јерлердиҥ тоозы кӧптӧдилген. Андый орындардыҥ тоозы 200-теҥ ашкан, олордоҥ 56 орын тузаланылат. Јербойында тӧзӧлгӧн текши айалгадаҥ кӧрзӧ, белетелген орындардыҥ тоозы улуска эмдеш ӧткӱрерине тургуза ӧйдӧ јеткилинче.\nБистиҥ республиканыҥ јеринде улус коронавирусла оорып баштаган ӧйдӧҥ ала барлу эпши бу ооруга алдырткан баштапкы учурал кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде јарталган. Ол кижи эмдешти тургуза ӧйдӧ Майма аймактыҥ эмчилигинде тӧзӧлгӧн моногоспитальда ӧдӧт. Бу моногоспитальда бала табарыныҥ залы белетелип калган, андый оорулу эпшилерди бастырајандай медшиҥжӱде тударына керектӱ айалгалар тӧзӧлгӧн.\nРеспубликаныҥ јеринде самоизоляция-ныҥ режими тургуза ӧйдӧ иштегенче. Анайда ок улус текши тузаланыштыҥ бастыра бӱдӱм транспортында (ол тоодо такси), аптекаларда, магазиндерде, автовокзалдарда, аэропорттордо, бастыра бӱдӱм транспорттыҥ токтодуларында, текши тузаланыштыҥ јерлеринде, јаҥныҥ органдарыныҥ тураларында болзо, масочный режимниҥ некелтелерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу.\nЭмдештиҥ ле профилактикалык аш-курсактыҥ республикан тӧс јерине республикан эмчиликте тӧзӧлгӧн моногоспитальдыҥ пациенттерине ле ишчилерине сӱттиҥ аш-курсагы берилген. Сӱтти, сарјуны, творогты, йогуртты ла ӧскӧ дӧ аш-курсакты «Майма-Сӱт» деген предприятие берген. Су-кадыкты корыыры аайынча республикан министерство бу предприятие коронавирустыҥ инфекциязыла тартыжуга мындый јӧмӧлтӧ-болужын эткен деп темдектейт.\nБистиҥ тергееде коронавирусла оорып турган улусты эмдеери республикан эмчиликтеги, СПИД-ле тартыжары ла оны болдыртпазы аайынча тӧс јердеги ле Майма аймактыҥ эмчилигинде моногоспитальдарда тӧзӧлгӧн лӧ ӧткӱрилет.\nКалганчы јетирӱлерле, коронавирусла база бир кижи оорып турганы кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде јарталган. Бу кижи Горно-Алтайсктыҥ кижизи, ол коронавирусла оорып турганы ОРВИ айынча шиҥжӱ ӧдӱп турар тушта јарталган. Эмди бу кижиле колбуда болгон улусты јартаары, олордыҥ су-кадыгыныҥ айалгазын шиҥдеери јанынаҥ иш ӧдӧт.\nТекши алза, бистиҥ тергееде лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрип, 110 кижи коронавирусла оорып турганы илезине чыгарылган. Оорыган улустыҥ тоозы: Горно-Алтайскта — 33 кижи, Турачак аймакта — 24, Кош-Агаш аймакта — 20, Кӧксуу-Оозы аймакта — 8, Оҥдой аймакта — 7, Майма аймакта — 6, Улаган аймакта — 5, Шабалин аймакта — 4, Кан-Оозы аймакта — 3. Горно-Алтайсктаҥ, Кош-Агаш, Турачак ла Шабалин аймактардаҥ база беш кижини бу оорунаҥ эмдеп салган. Кӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде болгоныла, эмчиликтерде эмдеп, айылдарына јандырган улустыҥ текши тоозы 58-ге јеткен.\nБастыра ӧйдиҥ туркунына бистиҥ тергееде коронавирусный оору јанынаҥ лабораторный шиҥжӱ 19107 кижиге ӧткӱрилген. Кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде дезе 583 проба шиҥделген, тергееде карантиндеги медшиҥжӱде 444 кижи.\nРоспотребшиҥжӱниҥ специалисттери улус самоизоляцияныҥ ээжилерин буспазын, ары-бери јорыктабазын, коруланарыныҥ таҥынаҥ эп-аргаларын јаантайын тузаланып турзын деп база катап баштанат. Улус јаҥыс ла бойы керегинде эмес, је анайда ок айландыра улус, ол тоодо бала-барказы, јуук улузы керегинде сананып, олор оору-јоболго табартпазын деп сананып јӱрер учурлу.\nАлтай Републиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №9,3 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №9,3


«Бу телекейди оноҥ артык эдер аргабыс бар» - altaicholmon\nБу кӱндерде республикада «Јиит профессионалдар» (WORLDSKILLS Russia) деген IV тергеелик чемпионат ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары — ол школдордыҥ 14-16 јашту ӱренчиктери, орто ло бийик профессионал ӱредӱниҥ 16 јаштаҥ ала 22 јашка јетире студенттери, производстводо иштеп турган јиит специалисттер ле тергеениҥ тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогикалык ишчилери.\nЧемпионаттыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ ачылтазында туружаачыларга уткуулду сӧзиле Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин баштанды. «Россия «Јиит профессионалдар» деген телекейлик кыймыгуда 2012 јылда туружып баштаган. Баштапкы эл маргаандарды Владимир Путин бойы ачкан — деп, ол эзетти. — Worldskills кыймыгуга кирип турган 76 ороонныҥ јииттериниҥ билгирлерин ле билерин бистиҥ јииттеристийиле тӱҥдештирерге сӱрекей јилбилӱ ле јарамыкту. Бу чемпионаттар телекейде кандый профессиялар керектӱзин, ӧзӱп барар кандый ууламјылар барын, бойыстыҥ ийдебис канча кирезин билип аларга болужат. Ишмекчи профессиялар сӱрекей тоомјылу».\nТергеениҥ башчызы ороондо бу кыймыгуны тӧзӧӧринде ол бойы база турушканын ла тергееде маргаандар эрчимдӱ ӧзӱп турганына сӱӱнгенин айтты. Онойдо ок чемпионат республикада јӱк тӧртинчи катап ӧткӱрилип јатканын, је јылдыҥ ла ол там јилбилӱ ле једимдӱ болуп бараатканын темдектеди. 2017 јылда јӱк ле 5 ууламјыла ӧткӧн конкурстарда 46 ла кижи турушкан болзо, быјыл компетенция-ууламјылардыҥ тоозы 24-кӧ јеткен, туружаачылардыҥ тоозы — 155.\nМаргаандардыҥ тӧзӧӧчилери: АР-дыҥ башкарузы, ӱредӱлик ле билим аайынча министерство, «Ворлдскиллс Россия» кыймыгуныҥ бистиҥ республикадагы тергеелик координационный тӧс јери, Горно-Алтайск каланыҥ М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжи.\nБыјыл «Јиит профессионалдар» деген чемпионат мындый компетенция-ууламјылар аайынча ӧдӧт: веб-дизайн ла разработка, аргачылык, каҥдаачы/сулаар технологиялар, школдоҥ озо таскаду, баштамы класстарда ӱредери, ветеринария, агрономия, эмчилик ле јонјӱрӱмдик кичееш, моданыҥ технологиялары, электромонтаж, отельди башкарары, курсак азаачыныҥ ижи, јуртээлемдик машиналар тузаланары, физический культура, спорт ло фитнес, ишти корыыры.\nЧемпионатта 155 туружаачы, 239 эксперт ле 200-теҥ кӧп волонтерлор туружат. Онойдо ок маргаандар ӧйинде ишмекчи программа, школдо ӱренип тургандарга ченелте-таныштырулар ла мастер-класстар ӧткӱрилет.\nОго ӱзеери быјыл баштапкы катап «Ойгорлордыҥ билгирлери» деген тергеелик чемпионат ӧткӱрилер. Јажыла 50+ деген бӧлӱктиҥ туружаачылары эки компетенцияла маргыжар: «ишти корыыры» ла «аргачылык».\nКалада политехнический колледжте бир канча ууламјыныҥ маргаандарын кӧрӱп, туружаачыларыла, эксперттериле куучындажар арга болды.\n«Моданыҥ технологиялары» компетенция керегинде оныҥ баш эксперти, политехнический колледжтиҥ ӱредӱчизи Юлия Бондаренко куучындады. Бу компетенцияда туружаачылар јажыла эки бӧлӱкке бӧлӱнип иштеген: юниорлор (14-16 јаштулар) ло студенттер (16-22 јаштулар). Олордыҥ кажызы ла 4 бӧлӱк иштер бӱдӱрген. Баштапкызында туружаачыларга эдим шидеп белетеер керек болгон: алты сааттыҥ туркунына ончозына берилген бир тӱҥей ӱлекерле чамча кӧктӧӧр. Экинчи јакылтала — эпшилердиҥ жребий аайынча келишкен штаныныҥ бӱдӱмин јети сааттыҥ туркунына бойы белетеп кӧктӧӧри. Оныҥ кийнинде ӱлекер белетеери ле макетирование.\nКажы ла ууламјы-площадкада јииттердиҥ ижин эки бӧлӱк эксперт-јаргычылар баалап шиҥдеген. Объективный деген јаргычылар иштиҥ технический јанынаҥ, ээжилерге тайанганын, чоттомол-кемјӱ некелтелер аайынча кӧргӧн. Экинчи бӧлӱк Judgment јаргычылар туружаачылардыҥ иштерин субъективный јанынаҥ шиҥдеген. Онойдо ок маргаандарга тергеениҥ башка-башка тӧзӧмӧлдӧринеҥ камааны јок эксперттер кычырылган. Текши тооло площадканыҥ ижинде 11 эксперт-јаргычы турушкан.\nСтуденттердиҥ категориязында 5 кыс турушкан. Олор ончозы политехнический колледжтиҥ ӱренеечилери. Маргаандар башталар алдында кыстар эки айдыҥ туркунына каруулу белетенген.\nАделина Бедиекова бу маргаандарда экинчи јыл улай туружып јат. Ол бойы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ 3-чи курсында модельер-конструкторго ӱренет.\n—Бу ӱредӱге амадап киргем ле «Јиит профессионалдар» чемпионатта туружарга база бойым кӱӱнзедим. Ӧткӧн јылда баштапкы катап туружып, экинчи јер алган болгом. Быјылгы маргаандарга сӱрекей каруулу белетенип, оноҥ бийик једимге иженедим. Удурлажаачыларым база ла бистиҥ колледжтиҥ ӱренеечилери, олор ончозы 2-чи курста ӱренет — деп, ол айткан.\nМаргаандарга белетенип тура, Аделина анчада ла штандар кӧктӧӧрине јаан ајару эдип, нӧкӧрлӧрине, эје-сыйындарына андый эдимдерди кӧп кӧктӧгӧн.\nАделина ӱредӱзин божодып, оноҥ ары бу ла ууламјы аайынча бийик ӱредӱ алар кӱӱндӱ. Бу чемпионаттарда турушканы јиит кӧктӧӧчиге јаан ченемел берген ле санаа-кӱӱнин тыҥыткан.\n«Јиит профессионалдар» маргаандардыҥ кӧп саба площадкалары јаҥжыкканы аайынча политехнический колледжте ӧткӧн. Каланыҥ ӱредӱчилер белетеер колледжинде јииттер ӱч ууламјы аайынча тартыштылар.\nПедагогикалык колледжтиҥ алтай бӧлӱгиниҥ башкараачызы Марина Анышева «Баштамы класстарда ӱредери» ууламјыда эксперт болгон. Оныҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде балдарды таскадып, баштамы ӱредӱ берип тургандарга сӱрекей јаан некелтелер эдилип јат. Ол тоодо, ӱредӱчилер јаҥы эп-аргаларла иштеери, јаҥы технологияларла тузаланары, роботтор јууп билери ле оноҥ до ӧскӧзи. Чыдап јаткан јаҥы ӱйе бу јанынаҥ јакшы таскап калган, куучындаардаҥ да озо эмди балдар гаджеттерди аайлап баштап салат деп, ончобыс билерис. Ол ӧйдиҥ некелтези.\nБу компетенцияныҥ алты туружаачызы кажызы ла јакшы билгирлерлӱ болгонын кӧргӱскен. Тергеебистиҥ туружаачыларыла кожо айылдаш Алтайский крайдагы Барнаулдыҥ ӱредӱчилер белетеер колледжиниҥ бир студенти маргышкан. Чемпионаттыҥ экинчи кӱнинде олор smart-досколо иштеп, роботторды јууп, олорды программировать эдип билеринде ле бу билгирлерин балдарга канайып јетирип турганында маргышкан.\n«Баштамы класстарда ӱредери» площадкада онойдо ок юниорлор, школдо ӱренип тургандар база туружат. Олорго бу маргаандар келер ӧйдӧ каруулу чемпионаттарга белетениш, ченелте кемдӱ болот. Ӱренчиктер конкурс јогынаҥ туружат.\nБу компетенцияда баштамы класстардыҥ балдары јогынаҥ болбос ине. Онойып, быјыл каланыҥ башка-башка школдорынаҥ алты кире ӱренчиктеҥ келип, келер ӧйдӧ ӱредӱчилер болотон јииттердиҥ урокторына јӱрген. Маргаанда бу база учурлу — ӱредӱчи кижи јаҥыс ла технологияларла јуук таныш эмес, је онойдо ок акту кӱӱндӱ, јайалталу, балдарла куучындажып, јартажып билер болор керек.\nМаргарита Муйтуева педколледжтиҥ алтай бӧлӱгинде 4-чи курста ӱренет. Ол бу маргаандарда баштапкы катап туружат.\n—Мындый чемпионаттар элдеҥ озо кижиниҥ оноҥ арыгы ӧзӱмине јарамыкту. Маргаандарда туружып, ичкери јолыҥды чике кӧрӱп, санааҥда белетенип баштайдыҥ. Кажы ла јыл башка-башка јаҥы технологиялар кийдирилет, бис оны ончозын ӱредӱде тузаланадыс. Темдектезе, бис, эмдиги студенттер, ӱредӱзин канча јыл мынаҥ озо божоткондорго кӧрӧ, технологиялар јанынаҥ билгирлерисле аҥыланадыс, акалайдыс та деп айдарга јараар — деп, ол куучындаган.\nӰредӱчилер белетеер колледжте онойдо ок «Школдоҥ озо таскаду» деген ууламјыла маргаандар ӧткӧн. Бу площадкада јииттер база ла бийик технологияларла бек колбуда иштеген. Биске ол бир јанынаҥ кайкамчылу да деп билдирди. Эмди балдар тегин ойынчыктарла эмес, а јаан экранда кӧргӱзилген ойынчыктарды ары-бери јылдырып, туралар тудуп, чоттоп, бедиреп туратан эмтир. Је ол, байла, база ӧйдиҥ некелтези. Бу ууламјыда текши бӧлӱкте (16-22 јаштулар) тергеебистеҥ беш јиит, Алтайский крайдыҥ ла Томский областьтыҥ тергеелик чемпионаттарыныҥ эки јеҥӱчили турушкан (айылдаш тергеелердиҥ јииттери конкурс-баалаш јогынаҥ туружат).\nБу туружаачыларга каладагы балдардыҥ садтарынаҥ болчомдор айылдап келет. Эксперттердиҥ темдектегениле, каланыҥ садтарында интерактивный экрандар јок то болзо, балдар оны кӧрӱп, оныла канай тузаланарын, ойноорын чӱрче ле аайлап ийет.\n«Таскадаачылар болуп иштеер јииттерге некелтелер база сӱрекей бийиктеп калган — деп, колледжтиҥ школдоҥ озо ӱредӱниҥ преподаватели, тергеелик чемпионаттыҥ эксперти Наталья Волкова айткан. —Эмди таскадаачы јаҥыс ла балдарла куучындажып, олорды тышкары бастыртар, ойнодор эмес, је онойдо ок компьютерный технологияларды тузаланып, ол ажыра ойындар белетеп билер учурлу». Площадкада балдардыҥ су-кадыгын тазыктырар солун јазалдардыҥ кӧрӱзи тургузылган болгон.\nЧемпионат ӧйинде кӱӱнзеген јииттерге мастер-класстар алар, профессионал једимдер, јазалдар тургузылган кӧрӱлер кӧрӧр арга болгон.\nОлорло кожо сонуркап, јииттердиҥ иштерин, маргыжып јатканын кӧргӧн, куучындашкан кийнинде, билгирлерлӱ, јайалталу јиит профессионалдардыҥ јӱткӱмели, эрчимдӱ кӱӱни, чындап та, телекейди оноҥ артык эдеринде алаҥзу јок.


Мал-аштыҥ оорулары јанынаҥ јакшы айалга болор бо? - altaicholmon\nМал-аштыҥ оорулары јанынаҥ јакшы айалга болор бо?\nАлтай Республикада јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы башкаруныҥ Эл Курултайда ӧткӧн чазында гран-кыйузы коштой Монголияда мал-аштыҥ ящур оорузыла колбой тура берген эпизоотикалык айалганыҥ курч сурагын шӱӱшкендер. Бу суракла докладты Алтай Республиканыҥ ветеринария комитединиҥ председатели Айдар Тодошев эткен.\nОныҥ темдектегениле, Алтай Республика Монголияла гран-кыйулу, ондо јылдыҥ ла ящур оору табылат. Анда мал-аштыҥ оорулары болуп турганы Алтай Республикада айалгага салтарын јетирет. Бистиҥ тергееге эки статус — «Вакцинацияла јакшы айалгалу» (Кош-Агаш аймак) ла «Вакцинация јогынаҥ јакшы айалгалу» (арткан аймактар ла Горно-Алтайск) – берилзин деп, Росјуртээлемшиҥжӱниҥ 13 некелтезин бӱдӱрер керек. «Эмди бу некелтелерди мал-аштыҥ идентификациязы јогынаҥ бӱдӱрери ӧдӧт» — деп, Айдар Тодошев јетирген.\nЈуртээлемдик мал-аштыҥ иденти-фикациязын, ончо јетирӱлерди «Регагродо» чотко тургузарыла, регистрация эдериле јаба ӧткӱрерин бӱдӱрери анчада ла таҥынаҥ ээлемдерде кӱч сурак. Је бу ончо некелтелер јылдыҥ учына јетире бӱтпезе, Алтай Республикадаҥ укту јуртээлем мал-ашты ӧскӧ тергеелерге апарары јарадылбас, 2021 јылда бистиҥ тергее «Вакцинацияла јакшы айалгалу» статусту боло берер. Бу учуралда тергеениҥ малыныҥ эдин ороонныҥ ӧскӧ тергеелерине садары јанынаҥ сурак курч турар.\nОныҥ темдектегениле, идентификация-ныҥ некелтелерин бӱдӱрбеген тушта, малдыҥ эдин јӱк республикада ла садар арга болор. Бу айалгадаҥ јӱк республикада эттеҥ продукция эдерин элбеде ӧскӱрип чыгар арга бар. Је электроийдеге бийик тариф учун бу ишти эдер кӱӱн кемде де јок деп, докладчик угускан.\nЭл-јон мал-аштыҥ идентификациязын эдерин тыҥ кӱӱнзебейт, бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јартамалду иш ӧткӱрилип те турза, бу иш анчада ла таҥынаҥ ээлемдерде кӱч ӧдӧт. Оныла колбой Айдар Тодошев парламентарийлерге, јурт ла аймак Советтердиҥ депутаттарына јартамалду иште эрчимдӱ турушсын деп баштанган. Комитеттиҥ председателиниҥ баштанузын депутаттар Сергей Тимошенский, Михаил Коновалов, Рустам Байдалаков јӧмӧгӧндӧр. С. Тимошенскийдиҥ шӱӱлтезиле, муниципалитеттерди јӧмӧӧр лӧ идентификация ӧткӱрерине бюджеттеҥ эмес акча-манатла болужар керек.\nЭл Курултайдыҥ спикери Владимир Тюлентин докладчикке бийиктей јаткан эки аймакта стационарный КПП-лар тӧзӧӧри керегинде сурак берген. Каруузы мындый болгон: ишчилердиҥ вагончиги јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнине јетире јетирилер, ол Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртында тургузылар. «Је МВД-ла сурак курч турат – ГИБДД-да мал-аш тарткан транспортты токтодор ло шиҥжӱлеер јаантайынгы чыдулар јок» — деп, Айдар Тодошев айткан.\nПрофильный комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков сурак курч, ӧй сӱреен ас артат деп јӧпсинген. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-аштыҥ идентификациязы аайынча ишти эрчимделтер ле Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ гранында стационар КПП-лар тургузарын тӱргендедер керек.\nАйдар Тодошевтиҥ ајару эткениле, онойдо ок јурт јаткандар јеҥилтилген кредиттер аларга бойлорыныҥ ээлемдеринде јуртээлемдик мал-ажын кӧптӧдип турулар. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-аштыҥ тоозын ајаруда тудары керектӱ. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире оок мал-аштыҥ тоозы бир кезик аймактарда 20 процентке, јоон мал-аштыҥ тоозы 86 процентке астадылып берилген.\nБашкаруныҥ чазында бу суракты шӱӱжеринде Владимир Тюлентин, Герман Чепкин, Виктор Ромашкин, Эжер Ялбаков турушкан.


Туристти аргадаган - altaicholmon\nОл ¯ч-Сӱмердиҥ 3300 метр бийигине једеле, оорый берген. Оныҥ учун Ми-8 вертолетты алдырып, оору кижини Горно-Алтайскта республикан эмчиликке јетирерге келишкен. Ангарсктаҥ келген турист гипоксия (бийик кырга чыккан улустыҥ јаҥжыккан оорузы) оорула оорыган эмтир.


15.09.2017 - altaicholmon\nКӧрӱде — Чуйдыҥ јолы\nКече А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Чуйдыҥ јолына государстволык учур бергенинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай ээчиде база бир солун кӧрӱ ачылды.\nАлтайдыҥ тоомјылу билимчизи\nТакаа јылдыҥ сыгын айыныҥ 7-чи кӱнинде баш билим ишчи, филология билимдердиҥ кандидады М. Демчинованыҥ 60 јажына учурлалган С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱлик институдыныҥ Билим Совединиҥ элбедилген јууны ӧтти. Jуунда Мира Айлчыновнаныҥ «Эмдиги алтай фольклористиканыҥ учурлу сурактары» (2017) деген алтай ла орус тилдерле белетеген бичимелдериниҥ јуунтызыла таныштыру болды.\nБис аҥ-куш алдында молјулу\nРеспубликаныҥ государственный јаҥыныҥ органдарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкараачыларыла Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ӧзӱмдерди, аҥ-кушты корыыры ла чеберлеери аайынча суракка учурлай бу јуукта видеоконференция ӧдӧрдӧ, АР-дыҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ председатели Айдар Петрович ОЙНОШЕВ Кызыл бичиктерге кийдирилген аҥ-кушты корыыры ла чеберлеери јанынаҥ чыдуларды бӱдӱрери јербойында канайда ӧдӱп турганы керегинде\nТалдаштардыҥ турулталары кӧрӱлди\nСыгын айдыҥ 13-чи кӱнинде «Единая Россия» политический партияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгинде пресс-конференция ӧткӧн.\nНајылардыҥ клубтарыныҥ туружаачылары тушташты\nКош-Агаш аймакта Jазатр јуртта WWF-ныҥ ла Сайлугемдеги парктыҥ најыларыныҥ клубтарыныҥ баштапкы следы ӧтти.


Балдардыҥ јайгы лагерьлери быјыл иштегей не? - altaicholmon\nБалдардыҥ јайгы лагерьлери быјыл иштегей не?\nКоронавирус југуш оору таркап баштаганынаҥ улам кӧп саба улус телекейге, анда болуп турган керектерге база башка кӧрӱмле кӧрӧр боло берди дезем, байла, јастыра болбос. Пандемия бастыра учурлу керек-јарактарды ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрер некелтелер этти. Ол балдардыҥ јайгы амыралтазын тӧзӧӧр иштерге база буудагын јетирген.\n«Балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар-ӱредер «Манјӱрек» деп тӧс јер»… Эл-јон оны Манјӱректе балдар амыраар лагерь деп билер. Јылдыҥ ла сезон туркунына 720 бала амыраткадый аргаларлу бу лагерь быјыл ижин јӱк јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде баштаган. Бери быјыл Горно-Алтайсктагы Г. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары амырап келген. Тургуза ӧйдӧ школ-интернатта јазал иштер ӧдӧт. Оныҥ да учун болчомдор Манјӱректеги лагерьде куран айдыҥ 30-чы кӱнине јетире болор. Болчомдор дееримде, мында тӧрт јаштаҥ ала 11-чи класска јетире балдар амырайт. Ӧскӱс, ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан болчомдор, бастыра 180 бала.\nГ. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта социальный педагог болуп иштеп турган Руслан Антарадоновтыҥ айтканыла болзо, лагерьде амырап турган балдардаҥ он ӱч отряд тӧзӧлгӧн. Олорды он ӱч таскадаачы, врач-педиатр, медсестра, эки каруулчык кичееп кӧрӧт. Мында анайда ок эки ишчи ле эки казан азаачы иштейт. Кажы ла кӱн балдарга јӱзӱн-башка ойындар, маргаандар, конкурстар ӧткӱрилет. Среда ла суббот кӱндерде балдар мылчаланат.\n«Айла беш саатта оогош балдардыҥ отрядтарында пионерболло маргаан болор. Эртен «Посейдонныҥ байрамы» деген керек-јарак ӧдӧр. Анда ла костюмдардыҥ конкурсы ӧткӱрилер. Пятница кӱнде волейбол, оныҥ эртезинде бойы башкарынарыныҥ кӱни, оны ээчий кӱндерде баскетболло маргаан, блогердиҥ кӱни ӧткӱрилер» — деп, Руслан Олегович айткан.\nБлогердиҥ кӱнин канайда ӧткӱрерге турганын суразам, балдардыҥ телефондорына соккон видеоматериалдардыҥ эҥ артыктары талдалып, проектор ажыра кӧргӱзилер. Камыс эҥ јакшы иштерди темдектеер ле јеҥӱчилдерге тату сыйлар берилер. Тату сыйлар кажы ла маргаандардыҥ кийнинеҥ берилет деген каруу алдым.\nБалдарла иштеп турган ишчилер эки неделениҥ туркунына иштейле, солунып турган болтыр. Руслан Олеговичле ӧткӧн оноҥ арыгы эрмек-куучыныс мындый болгон:\n—Мындагы айалгалар кандый эмтир?\n—Айалгалар јакшы, отрядтар јаан. Кезик отрядтар эки кат тураларда јадат. Лагерьдиҥ јери јаан ла телкем. Мында качелилер, јыҥылайтан горкалар, волейбол, баскетбол, футбол ойноор площадкалар, душ, мылча, кажы ла корпустыҥ јанында туалеттер бар. Балдарга јарап јат.\nБалдардыҥ ортозынаҥ актив тӧзӧгӧнис. Лагерьдиҥ президенти, оныҥ болушчылары, культурно-массовый сектор, санитарлар, дружинниктер бар. Олор таскадаачыларга болужат.\n—Мындагы айалгаларды шиҥдеерге кандый бир службалар келет пе?\n—Роспотребшиҥжӱдеҥ келип јадылар, лагерь Майма аймактыҥ јерине кирип турган учун, Майманыҥ участковыйы, эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча инспектор кӱнӱҥ сайын келип барат. Тӱнде де келип, кӧрӱп турган учуралдар бар. Психологтор келип, тренингтер, консультациялар база ӧткӱрет.\nКажы ла вахтаныҥ улузы ишке чыгар алдында коронавируска анализтер табыштырат. Оныҥ турулталары келген ле улус оорыбай турганы јарталган соҥында, олор вахтага чыгар аргалу. База бир вахта куран айдыҥ 17-чи кӱнинде келер. Ол калганчы вахта болуп јат ла куран айдыҥ учына јетире иштеер. Куран айдыҥ 30-чы кӱнинде балдарды школ-интернатка апарарыс. Эм тургуза кажы бир баланыҥ тижин эмдедерге эмезе ӧскӧ дӧ шылтактарла колбой каладӧӧн барзас, балдар перчатка, маска тузаланат. Балдардыҥ су-кадыгы јакшы. Бӱгӱн он эки сааттаҥ ала оогош балдар мылчага кирер.\n—Школ-интернаттыҥ балдары мынаҥ озо кайда амыраган?\n—Бис мында баштапкы катап. Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ школ-интернаттыҥ балдарын путевкала санаторий аткарып туратаныс. Балдар Кӧксуу-Оозындӧӧн, Барнаулдагы «Сосновый бор» деп санаторийдӧӧн, Белокурихадӧӧн, Алтын-Кӧлдӧӧн барып туратан болгон. Эмди бу эпидемиядаҥ улам кайдӧӧн дӧ чыкпайдыс. Бу амыраар лагерь балдарга јарап јат. Олорды бери республикан министерство јараду берерде экелгенис. Мында 4 јаштаҥ ала 18 јашка јетире балдар амырайт. Быјыл 36 баланыҥ документ-чаазындарын колледжтерге аткарадыс. Олор 9-чы, 11-чи класстардыҥ кийнинеҥ ӱренип баратан балдар. Кемизи де Барнаулдӧӧн барар, кемизи де бистиҥ калада артар. Мында тегин балдар, анайда ок коррекционный школдыҥ балдары бар.\nМанјӱректеги балдар амыраар лагерьде су-кадыкка јарамыкту суу да бар. Бу лагерь 4,2 гектар јерде турат.\nМынаҥ озо јылдарда анда јай туркунына тӧрт смена балдар амырайтан. Баштапкы ӱч сменада 200 баладаҥ амыраган болзо, калганчы сменада 120 бала. Бир смена 21 кӱнге улалатан. Анда 8 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдар амыраган. Балдар отрядтарга бӧлинген, кажы ла отрядта 20 баладаҥ, эки башкараачыдаҥ болгон.\n2020 јылда Алтай Республикада балдардыҥ јайгы амыражына белетенер иштерге ајару јаан болгон эди. Су-кадыкты орныктырар 144, ол тоодо кала тыштында 9 стационарный учреждение, тӱште јӱрер 128 учреждение, палаточный 7 лагерь ле иштиҥ ле амыраарыныҥ бир лагери иштеер деп темдектелген болгон. Је коронавирус југуш оорудаҥ улам бу иштерди токтодорго, орой ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен. Эпидемиологический айалга качан оҥдолоры эм тургуза јарт эмес.\n2020 јылдыҥ јай ӧйинде Алтай Республикадаҥ балдарды «Океан», «Орленок», «Смена», «Артек» деген бастырароссиялык лагерьлердӧӧн, анайда ок ӧскӧ тергеелердеги санаторийлердӧӧн амыраарга аткарарга база јарабас.\nЈай ӧйинде балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар ла амырадар учреждениелер јӱк ле Алтай Республикада коронавирус југуш оорула тартыжары аайынча штаб јӧп берген кийнинеҥ ачылар аргалу.\nКоронавирус југуш ооруны улус јеҥип чыгар, телекейде айалга јакшы јанындӧӧн кубулар ла јай ӧйинде балдар мындый лагерьлерде су-кадыгын тыҥыдар деп иженер керек.


21.09.2017 - altaicholmon\nЗ. Казакпаев—комитеттиҥ јааны\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников бу јуукта јарлыкка кол салды.\nАракы ичпестер јуундашкан\nОҥдой аймакта Чуй-Оозы јуртта аракызы јок јӱрӱмге јайылган улус јуулыжала, тегерик столды айландыра отурып, јуундаштылар.\n«Кордон» и «Вокорд» деген комплекстер иштейт\nJолдорло јӱрӱжетен ээжилерди бускан учуралдарды фотого ло видеого автоматиканыҥ болужыла согуп алары Алта Республикада элбеп туру.\nБашкаруныҥ ээчиде јууны\nКече Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында АР-дыҥ министрлериниҥ кабинединиҥ јууны ӧтти.


Баланыҥ телекейлик кӱни - altaicholmon\nБастыра телекейде кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Баланыҥ кӱни темдектелет. Быјыл ол амыраар кӱнге келишти. Бириктирилген Нациялардыҥ Организацияларыныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ 1954 јылда јараткан байрамы бастыра телекейде балдардыҥ јакшы јӱрӱмине учурлалат.\nӦзӱп јаткан ӱйениҥ јакшы јӱрӱми бистиҥ балдарыстыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйынаҥ ла су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ камаанду. Јаш эт-канныҥ су-кадыгын корыырыныҥ ла тыҥыдарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – ол тузалу ла јӱзӱндӱ курсак-тамак. Тузалу ла јӱзӱндӱ курсактанары – бастыра јанынаҥ ӧзӧриниҥ, толо ло узак јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи, кӧп тоолу јеткерлӱ оорулардаҥ тӧс коручылы. Оныҥ учун бала тузалу ла чын курсактанарына канча ла кирези эрте темиккени јаан учурлу болуп јат. Пандемияныҥ ӧйинде ол анчада ла курч сурак болуп туру.\nРоссияда су-кадык курсактанарыныҥ ээжилерин таркадары аайынча јонјӱрӱмдик элбек ишти Роспотребшиҥжӱ ӧткӱрет. Бу амадула 2019 јылда «Демография» нацӱлекер аайынча «Јондыктыҥ су-кадыгын тыҥыдары» деген федерал ӱлекер тургузылган.\n«Роспотребшиҥжӱниҥ бастыра ижи бир байлыкты айландыра ӧдӧт, ол – кижиниҥ эҥке-тоҥко јӱрӱми ле су-кадыгы керегинде кичеемелдер – деп, тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ јакшы јӱрӱмин корыыр бӧлӱкте шиҥжӱ аайынча федерал службаныҥ башкараачызы, Россияныҥ государственный баш санитарный врачы Анна Юрьевна Попова айдат. – Је россияндардыҥ бир бӧлӱги бистиҥ јаантайынгы ајарубыста – олор бистиҥ балдарыс. Бисте эл-јонныҥ ла балдардыҥ, анчада ла ӱренчиктердиҥ јондык курсактаныжына санитарно-эпидемиологический некелтелер сӱреен бийик».\nСу-кадык курсактаныштыҥ сурактары аайынча нормативный тӧзӧлгӧни јарандырары ведомствоныҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјызы боло берген. Россияда баштапкы ла катап «су-кадык курсактаныш», «курсак-тамактыҥ чыҥдыйы» ла «изӱ курсак-тамак» деген оҥдомолдор јарталган, онойдо ок су-кадык курсактаныштыҥ ээжилери федерал јасакла быжулалган: «Курсак-тамактыҥ продукциязыныҥ чыҥдыйы ла јеткери јок болоры керегинде» 02.01.2000 јылдагы 29-ФЗ номерлӱ федерал јасак (ред. 01.03.2020 јылда).\n«Роспотребшиҥжӱ 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эл-јонныҥ јондык курсактаныжын тӧзӧӧриниҥ санитарно-эпидемиологический некелтелерин тургускан ла олор ийдезин алынган. Олордо балдарды азыраарыныҥ аҥылулары чокумдалган – баштапкы ла катап сахарды ла тусты јиириниҥ кеми астадылган. Балдарды текши азыраар јерлерде кондитерский курсактарды ла колбасаларды берери, олордо тус ла сахар кӧп учун, астадылган. Балдардыҥ курсак-тамагында кыйалтазы јоктоҥ йодту тус болоры некелет».\nВедомство «Курсактанарыныҥ, курсак-тамактыҥ биотехнологияларыныҥ ла јеткери јок болорыныҥ федерал шиҥжӱлӱ тӧс јериниҥ» специалисттериле кожо ӱредӱлӱ учреждениелерде элбек шиҥжӱлер ӧткӱрет. Ада-энелердиҥ анкетированиези ле ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ јетирӱлерин шиҥжӱлегени ажыра ӱренчиктердиҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйына баалар берилет.\n«Мындый мониторинг балдардыҥ ажаныжын јууктада билип алар арга берет: олор кандый аш-курсак, канча кирези, кӱнине канча катап јип јат, айылда нени, школдо нени јип јат, тергеелер јанынаҥ кандый аҥылулар бар, је эҥ учурлузы – рацион сахар, тус, трансӱттер јанынаҥ ла керектӱ макро-микроэлементтер бары јанынаҥ су-кадык ажанышка канча кирези келижип турганы јарталат» – деп, Анна Юрьевна темдектеди.\n2019 јылда шиҥжӱлӱ бу иш беш пилотный тергееде ӧткӱрилген ле 2800 школдо ченелген. 2020 јылда школдордо шиҥжӱлер элбедилип, РФ-тыҥ 24 тергеезинде ӧткӧн. 2019-2020 јылдарда ӱренчиктердиҥ курсак-тамагына баа берери 5083 школдо ӧткӧн, баштамы, орто ло јаан школдордыҥ 50 098 ӱренчиги ада-энелериле кожо каруулар берген. 2021 јылда РФ-тыҥ 49 тергеезинде шиҥжӱлер ӧткӱрилет. Јарталган јетирӱлер школдордо курсак-тамактыҥ чыҥдыйын јарандырарында тузаланылат.\nРоссияныҥ бу баштаҥкайы солун. Телекейдиҥ кӧп ороондорында ӱренчиктерди изӱ курсакла азыраары јанынаҥ некелтелер јок, школдордо азыраары кӧбизинде шӱӱлтелер кеминде ӧткӱрилет, ада-энелер меню тургузарында турушпай јат.\nБаштамы текши ӱредӱниҥ программазыла ӱренип турган ӱренчиктерди чыҥдый курсак-тамакла јеткилдеер амадула Роспотребшиҥжӱге бу ӱредӱлӱ организацияларда ла олорго аш-курсак продукция јетиреечилерде планла эмес шиҥжӱлер ӧткӱрер јакылта берилген. Ӱренчиктердиҥ курсак-тамагы јанынаҥ јакылтаны бӱдӱрериниҥ ле мониторингтиҥ турултазында 2020 ӱредӱлӱ јылда баштамы класстардыҥ тегинге изӱ курсакла јеткилделгени 99-100% болгон.\nРоспотребшиҥжӱ РФ-тыҥ президентиниҥ јакылтазын бӱдӱрип, школдордо изӱ курсак-тамакла азыраарыныҥ нормаларын аайлаштырып турган «Текши ӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренчиктерин азы-раарын тӧзӧӧри аайынча шӱӱлтелер» чыгарган. Онойдо ок ада-энелердиҥ ӧмӧликтериле эрчимдӱ иш ӧткӱрилет.\nРоспотребшиҥжӱ 2020 јылда «Просвещение» бичик чыгартула, ӱредӱниҥ министерствозыла, «Национальный учурлу керектер» АНО-ло кожо су-кадык курсактанышка учурлалган ачык уроктор тургускан. Материалдар ӱредӱлӱ материалдардыҥ библиотеказыныҥ «Москваныҥ электронный школы» (МЭШ) платформазында тургузылган. Кажы ла педагог су-кадык курсактаныш јанынаҥ урокты оноҥ алып ӧткӱрер аргалу. Ӱредӱлердиҥ амадузы – ӱренчиктер чын курсактанарыныҥ ээжилери ле су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ тӧзӧгӧзи болуп турган чыҥдый курсак-тамакка каруулу болоры керегинде билгирлер берери.\n2021 јылдаҥ ала балдардыҥ бастырароссийский «Орленок» лагериле кожо элбек ӱлекерле иштер ӧткӱрилет. Мында ӱредӱлӱ лекциялар, курсак азарыныҥ мастер-класстары, «Россияныҥ национальный кухнязы», су-кадык рацион тургузарыныҥ ла чыҥдый ла јеткери јок продукция талдаарыныҥ ээжилерин ӱренер аргалу ӱредӱлӱ стажировкалар, онойдо ок ӱлекердиҥ амбассадорлорыла, эксперттериле туштажулар ӧткӱрилет. «Орленокто» программаныҥ туружаачылары Россияныҥ башка-башка тергеелеринеҥ келген 18 000 ажыра балдар болгон. Јылдыҥ учына јетире бу тоо 20 000 једери темдектелет.\nРоспотребшиҥжӱ онойдо ок ВГТРК-ла, балдардыҥ «Карусель» телеканалыла јаба чын ажанары керегинде бир канча мультфильмдер чыгарган. «Балдардыҥ радиозында» «Скатерть-самобранка» деп бир канча программалар чыгат. 2020 јылда Роспотребшиҥжӱниҥ «Эл-јонныҥ гигиена јанынаҥ ӱредӱзиниҥ тӧс јериниҥ» эксперттери ӱренчиктерге су-кадык курсактаныштыҥ сурагына учурлалган анимациялык сериал чыгарган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјызы эл-јон ортодо ӱредӱлӱ ле јетирӱлӱ иш ӧткӱрери болуп туру. 2019 јылда здоровое-питание.рф портал, школа.здоровое-питание.рф, рецепты.здоровое-питание.рф деп аҥылу онлайн-ӱлекерлер, онойдо ок ӱлекердиҥ соцсетьтерде бӱктери тӧзӧлгӧн.\n«Су-кадык курсактаныштыҥ школында» видеолекциялар бар, олор ӱлекердиҥ эксперттериниҥ турушканыла тургузылган. Специалисттер башка-башка јашту – оогош болчомдордоҥ ала каргандарга јетире – улустыҥ курсактанарыныҥ аҥылулары керегинде билгирлерле ӱлежет. Оныла коштой, «Ада-энелердиҥ ајарузына» деп аҥылу бӧлӱк бар, ондо балдардыҥ су-кадык курсактанары аайынча материалдар јуулган.\n2021 јылда «Су-кадык курсак-тамак» деген солун ӱлекердиҥ сервиси башталган: «4 сезон – су-кадык кижиниҥ тарелказы». Ол сервистиҥ кӧп аргаларлу платформазы, оныҥ болужыла кажы ла кижи бойыныҥ амадузынаҥ (бескезин јабызадары эмезе бир кеминде тудары, башка-башка оорулардаҥ чеберленери) камаанду меню табар аргалу. Бӧлӱкте ӱренчикке керектӱ тузалу рацион бар. Эмди ле ондо курсактанарыныҥ 30 кирези программазы бар, ого јаҥызы кожулат. Олорды ончозын «Курсактанарыныҥ, курсак-тамактыҥ биотехнологияларыныҥ ла јеткери јок болорыныҥ федерал шиҥжӱлӱ тӧс јери» ФГБУН-ныҥ ла ӧскӧ дӧ билим тӧс јерлердиҥ специалисттери тургускан. «4 сезон – су-кадык кижиниҥ тарелказы» – ол улус тегинге ле элбеде тузаланар аргалу, окылу баштапкы сервис болуп јат.\nЭки јылга сервиске 125 млн кижи коштонгон; здоровое-питание.рф порталла 92 млн кижи тузаланган; социальный сетьтердиҥ тузанаачыларыныҥ тоозы 48 млн кижидеҥ ашкан.\nБалдардыҥ врачтарыныҥ кӱни\nӦткӧн суббот кӱнде онойдо ок Педиатрдыҥ калыктар ортодогы кӱни темдектелген. Балдардыҥ врачтары кажы ла кижиниҥ су-кадыгын ла оныҥ чын ӧзӱмин эҥ озо кичееп баштайдылар. Бу тегин эмес ле каруулу јол, ол медицинский специалисттердеҥ јаан ајарулу ла каруулу болорын некейт. Педиатрлар јаҥыс ла балдарды эмдеп турган эмес, олор ада-энелерле кожо текши амадуга – кажы ла баланыҥ су-кадыгын ла јӱрӱмин корулап аларына – јединедилер.\nБӱгӱн куучын Н. М. Пироговтыҥ адыла адалган РНИМУ-да Россияныҥ балдардыҥ клинический эмчилигиниҥ баш врачы Екатерина Александровна Путилинала ӧдӧт. Ол врач-педиатрдыҥ ижиниҥ аҥылулары ла балдардыҥ кажы ла врачына керектӱ кылык-јаҥ керегинде куучындады.\n– Балдарды ла јаан улусты эмдееринде јаан башказы бар ба?\n– Врачтар јаан улусла иштеерде, олордыҥ комудалдарына, пациентле таҥынаҥ куучынга, оныҥ врачтыҥ берген шӱӱлтелерин канайда бӱдӱрип турганына тайанып јат. Педиатрдыҥ ижинде јаҥыс ла балала эмес, је ада-энезиле тил табыжары керектӱ болгоныла колбулу аҥылулар бар. Оныла коштой бӱдӱмји ле бой-бойын тоогоны оогош пациенттерди једимдӱ эмдеериниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Педиатрлар јаантайын ӱренип јат ла турумкай улус, нениҥ учун дезе ончо ӱйелердиҥ келер ӧйи олордыҥ колында эмей! Балала колбу тударда, ол ойынды тузаланат, оны эмденерине јилбиркедет, су-кадыгын орныктырарына ла једимге јӱткидет. Балдардыҥ стационарларыныҥ кӧбизинде балдарды ӱредерине, олордыҥ јайаандык ӧйин тӧзӧӧрине, культура јанынаҥ билгирлер берерине ууламјылу ӱлекерлер иштейт. Бала тужы эмчиликте эмденер ӧйдӧ туруп калбай јат ине.\n– Врач-педиатр јӱк оогош пациентле куучындашпай јат, је ада-энезиле база колбу тудат. Иштиҥ ондый аҥылузы јакшы ба, коомой бо?\n– Врач балала кожо ас ӧйгӧ колбуда болот, ада-энелер дезе – бастыра јӱрӱминде. Ада-энелер балдары јазылзын деп, бистиҥ болушчыларыс болор учурлу. Бастыра айдылган шӱӱлтелерди ӧйинде ле толо бӱдӱрерин кичеер керек, нениҥ учун дезе, балдар, јаан улуска кӧрӧ, эмденериниҥ јаан учурын јетире оҥдобой јат ла ол учун карууны бойына алынар аргазы јок болот. Бала јаантайын ла ада-энезиниҥ кӱӱн-табына кӧрӧт: олор коркыган, калјуурган, кородогон болзо, бала база коомой кӱӱн-тапту болор. Баланы эмдеерине јарамыкту айалга тӧзӧӧргӧ лӧ једимдӱ эмдеерге психолог болор керек. Кезикте ада-энелер балазы јаан оору болгоныла јӧпсинбей, керектӱ терапия ӧткӱрерине буудагын јетиредилер. Бу тушта балдардыҥ врачына кӱчке келижет: балага болуш јетирерине, анчада ла ол болушты ӧйинде јетиргенинеҥ баланыҥ јӱрӱми камаанду болгондо, врачка ада-энени јӧпкӧ кийдирер керек болот. Кажы ла врач оогош то бол, јаан кижи де бол, кижиниҥ су-кадыгы ла јӱрӱми учун тартыжат, је педиатрга салылган јӱк јаан – ол бу јӱрӱмге јаҥы ла келген кижиниҥ су-кадыгы ла јӱрӱми учун каруулу, оны аргадап болбогон тушта кӱӱн-тапты айдарга да кӱч…\n– Педиатр кандый кижи болор учурлу?\n– Педиатр кажы ла пациентине јӱк ле врачы эмес, је кайда да ада-энези де, најызы да, ӱредӱчизи де болор учурлу. «Јааназам, врач болорым!» – баланыҥ мынайда айтканын угарга сӱреен јакшы ла баалу. Балдардыҥ кажы ла врачы бойыныҥ профессиязыла тӱни-тӱжи јӱрер учурлу, качан да колын бош салбас керек, балдарыс качан да божобозын деген эҥ јаан амадузына бӱдер учурлу!\nРоссияныҥ Минсу-кадыгыныҥ Н.М. Пироговтыҥ адыла адалган РНИМУ-зыныҥ пресс-службазы


Кӧп јаҥыртулар эдилген - altaicholmon\nКӧп јаҥыртулар эдилген\nСибирьдеги федерал округтыҥ калаларыныҥ бирӱзи Красноярскта быјыл тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде студенттердиҥ телекейлик кышкы Универсиадазы ӧдӧри керегинде бис мынаҥ озо бичиген эдис. Бӱгӱн газеттиҥ кычыраачыларын маргаандарга белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганыла таныштыруны оноҥ ары улалтып турубыс.\nГубернатор јакылталар берген\n«Бис Красноярскты тӧс калалардыҥ бӱдӱм-кеберине келиштире јаҥырта тудуп јадырыс. Оныҥ тудум иштерине кӧп акча-манат чыгарылган ла эл-јоныныҥ ас эмес ийде-кӱчи тузаланылган. Анайып, 2018 јылда каланыҥ ӧзӱмине јакшынак тӧзӧлгӧ салынган. Универсиадала колбулу иштер келер ӧйдӧ база эрчимдӱ ӧдӧр. Мынаҥ ары «Енисейдеги Сибирь» деген инвестициялык ӱлекерди элбедип, оныҥ аргаларын толо тузаланар керек. Красноярск каланыҥ бастыра эл-јонын јаан мегаполис болгон ийде-кӱчиле толо јилбиркедер учурлу» — деп, Красноярсктыҥ мэри Сергей Ерёмин куучындайт.\nМэр журналисттерге каланыҥ тураларыныҥ дизайн-коды керегинде куучындап, эскизи јеткен туралардыҥ ордына кӧп јаҥылары тудулган деп айткан. Кӱрлерде ле кӧрӱмјилӱ тураларда јӱзӱн-башка јарыткыштар кондырылган. Оныҥ шылтузында концерттер ӧткӱрер јаан залдыҥ, музейлердиҥ тӧс јериниҥ туразы ла Енисей суула јӱзӱп турган керептердиҥ вокзалы танылбас болуп кубулган.\nКалганчы он јылдыҥ туркунына калада мындый кемдӱ иштер ӧткӱрилбеген.\nЈетире эдилбеген иштер база бар. Ол керегинде С. Ерёмин база айткан. Куучын-эрмек акча тӧлӧп тургузып турган автопарктар керегинде ӧдӱп јат. Парктар јанынаҥ сурактар эмдиге јетире ачыгынча артат. Крайдыҥ губернаторы Александр Усс оныла колбулу иштердиҥ бир кезектерине база ајару эткен: «Туралардыҥ тыш бӱдӱмин кееркедери јанынаҥ чала когыс иштеп јадырыс. Илип салган рекламалардыҥ плакат-щиттери некелтелерге келишпей турган болзо, олор нениҥ учун эмдиге јетире уштылбаган? Эскизи јеткен 500 ларекты јемирип, јайладып салдыс, а кереги јок рекламалар оҥып калган ол ло бойлоры тургулап јат». Губернатор темдек эдип, Перенсонныҥ оромында турган јантык тура керегинде айткан: «Оныҥ чирип калган каалгазында Универсиадага уткый «Бу бистиҥ калабыс!» деген кычырулу реклама кадалган. Чын, бис калабысла јолду оморкоп јадырыс. Мында кандый да куучын јок. Је бу јараш реклама ӧскӧ јерде не кондырылбаган? Кӧрӱмјилӱ рекламалардыҥ туратан јерин ажындыра чокымдап турар керек эмес пе?».\nА. Усстыҥ айтканыла, рекламаныҥ рыногында ишти тӧзӧмӧлдӱ ле аайлу-башту ӧткӱрерге компанияларды аукцион ажыра талдаар керек. Ол каланыҥ башкараачыларына баштанып, јаан ајаруны ЖКХ-ныҥ ла транспорттыҥ бӧлӱктерине, Универсиаданыҥ кийнинде болотон јадын-јӱрӱмге этсин деп сураган. «Красноярск Россияныҥ эҥ артык калаларыныҥ бирӱзи болгонын элдеҥ озо кӧрӱмјилӱ ле јакшы керектериле бӱдӱмјилеер учурлу. Јаан јашту ӱйе биске энчиге Сибирьдиҥ талдама деген калаларыныҥ бирӱзин артыргыскан. Калганчы тӧрт јылдыҥ туркунына Красноярск спортто элбеде танылу болуп калды. Оныҥ ӧзӱмине студенттердиҥ быјыл тулаан айда бистиҥ јеристе ӧдӧтӧн телекейлик Универсиадазы јаан камаанын јетирген. Је биске бойыстыҥ тергеебистиҥ келер ӧйи керегинде быжу сананып, канча ла кире кӧп иштеер керек». Губернатор эскизи јеткен рекламалардыҥ щиттерин тӱрген-тӱкей јайладары, улусты эскирген туралардаҥ јаҥыларына ӧйлӱ-ӧйинде кӧчӱрери, каланыҥ Горькийдиҥ адыла адалган тӧс паркын јаҥырта тудары јанынаҥ ла јонјӱрӱмдик учурлу ӧскӧ дӧ јакылталар берген.\nТуристтерге амыраар аргалар\nТуристтерге билеттер садары Красноярскта башталды. Олорго Универсиада ӧдӧтӧн ӧйдӧ 343 муҥ салковойго јакшынак амырап алар аргалар тӧзӧлгӧн. Маргаандардыҥ дирекциязыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, кажы ла турга Красноярскта јадатан ла амырайтан программалар кирет. Трансферде коночылык турада ол эмезе хостелде токтойтоныныҥ, маргаандарга ла каланыҥ ичиле экскурсияларга јӱретениниҥ сурактары ајаруга алылган.\n«Бронзовый» деген тур баазыла эҥ ле јеҥил. Бу турдагы тӧрт кӱнниҥ амыражыныҥ баазы 13 муҥ салковой ла оноҥ ӧрӧ. Бу акчала туристтерди 4-8 кижи јадатан хостел-комнатада јаттыргызып јадылар, аэропорттоҥ конотон јерге ле ойто аэропортко јетире трансфер тӧзӧйдилер. Анайда ок «А» категориялу билеттерле кажы ла кӱн эки маргаанга ла каланыҥ ичиле ӱч сааттыҥ туркунына болотон эксурсияга барып келер аргалар бар.\n«Алтын+» деген тур дезе эҥ ле баалу. Бу турдыҥ тӧрт кӱнге туратан баазы 343 муҥ салковой. Бу турла тузаланган кижи каланыҥ чике ле ортозында турган тӧрт чолмонду коночылыкта јадар. Оны аэропорттоҥ Mercedes S222 таҥмалу кӧлӱк јетирер ле ол кӱнӱҥ сайын маргаандарга јӱрер аргалу. «Алтын+» турдыҥ ээзине каланыҥ ичиле таҥынаҥ экскурсияларга јӱрер аргалар берилет, ого таҥынаҥ башка кӧлӱк ле таҥынаҥ башка атташе (кижи) чыгарылат.\nКӧлӱктердиҥ јӱрӱжи токтодылат\nКрайдыҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 13-20 кӱндеринде Универсиаданыҥ спорт аайынча программазына кирип турган бӱдӱмдерле — фристайлла, сноубордло, керлингле ченелтелӱ маргаандар ӧдӱп јат. Оныла колбой Красноярсктыҥ оромдорында кӧлӱктердиҥ јӱрӱжиниҥ графигине кубулталар эдилген. Ол керегинде каланыҥ мэриязы јетирет.\nМаргаандар ӧдӧр кӱнде «Сопка» деген кластерге ле спорттыҥ Иван Ярыгинниҥ адыла адалган ӧргӧӧзи јаар јӱрӱп турган автобустардыҥ, трамвайлардыҥ, троллейбустардыҥ ла таксилердиҥ јӱрӱжиниҥ ӧйи ле ууламјылары кубулган. «АМАКС» коночылыктыҥ ла Дубровинсктеги оромдогы 80-чи таҥмалу тураныҥ јанындагы токтодулар удурумга база иштебес.\nП. КАБАР белетеген


«Јербойыныҥ албатызынаҥ кӧп неме камаанду…» - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥынаҥ Федерация Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель јашӧскӱримниҥ јондык кыймыгузыныҥ Роман Гордеевке башкарткан эрчимдӱлериле туштажу ӧткӱрген.\nТуштажу ӧйинде јараш ар-бӱткениле тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јаткан айылчыларды кайкадып турган туулык республика экология јанынаҥ ару болоры учун бийик каруулу јӱрери јанынаҥ куучын ӧткӧн. Мында тӧс ајару улус бу сурак аайынча каруулу болорын тӧзӧӧрине эдилген.\nСенатор јиит активисттер экологиялык акциялар ӧткӱрериниҥ учуры јаан болгонын темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, јиит улус јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаарына ајару эдери кӧптӧп турганыныҥ учуры јаан. Јииттер республиканыҥ тӧс темдеги болуп турган Туу-Кайада «Су-кадыктыҥ» орык јолын, Майма сууныҥ јараттарын, туралардыҥ јанын сӱрее-чӧптӧҥ арутаары јанынаҥ иштер ӧткӱргенине ол аҥылу ајару эткен.\nСенатордыҥ айтканыла, ӧткӱрилген акциялар јаҥыс ла јашӧскӱримниҥ кыймыгузы ичинде эмес, је анайда ок калада јадып турган албаты-јон до ортодо экологиялык ууламјылу эрчимге камаанын јетирет. Олордыҥ баштаҥкайлары ајару јок артпай јат. Тергеениҥ тӧс калазында јадып турган улус, анайда ок айылчылар активисттерди јӧмӧп, кала ару ла јараш болорын јеткилдеерине болужын јетирет. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, республиканыҥ јиит активисттери «Јажыл патруль» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ рейтингинде баштапкы ӱч јер алгандардыҥ тоозына киргени тегиндӱ учурал эмес.\n«Онызына јашӧскӱримниҥ тӧрӧл јерине сӱӱжи, бистиҥ тергеениҥ кайкамчылу ар-бӱткенин чеберлеп алар кӱӱни камаанын јетирет. Бу бастыразы бистиҥ јиит активисттер озочыл јерлерде артар деген ижемји берет» — деп, парламентарий темдектеген.\nТатьяна Гигель активисттерге каладагы ла республиканыҥ аймактарындагы олорго кураа јерлештеристи экологиялык акцияларда туружарына тартып алзын деп баштанган. Ол тоодо «Тирӱ агаш» деген ӱлекерде: бу ӱлекер јаш агаштар отургыскан јерлердиҥ кемин кӧптӧдӧрине ууландырылган ла баштапкы јыл ӧткӱрилип јаткан эмес. Јиит волонтерлор јаскыда Јыланду деп ӧзӧктӧ 0,2 гектар јерде 200 чаал отургызып, бистиҥ агаш байлыктарысты орныктырарына јакшынак јӧмӧлтӧ эткен деп, парламентарий айткан. Каланыҥ јииттериниҥ баштаҥкайын аймактардыҥ јииттери јӧмӧгӧни јаан учурлу. Калачылардаҥ тем алып, Чойдогы активисттер «Олимп» стадионды сӱрее-чӧптӧҥ арутаган. Оҥдой аймактыҥ јииттери јурт јерде јаткан улус ла республиканыҥ айылчылары токтоп амыраарын сӱӱп турган тоҥмок суучактарды, парковый зоналарды јакалай јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаган.\nАктивисттер тергеениҥ эҥ јараш јерлериниҥ бирӱзин — Чике-Таманныҥ боочызын куран айдыҥ 15-чи кӱнинде сӱрее-чӧптӧҥ арутаары аайынча акция ӧткӱрерге турганын сенатор јӧмӧгӧн. Оныҥ шӱӱлтезиле болзо, мындый керек-јарактар олордыҥ туружаачылары бистиҥ јерди сӱрее-чӧплӧ быртыдары јарабазы, туризмниҥ аҥылу јеринде экологиялык тӱбек-неме болбозын јеткилдеери керегинде тереҥ сананар арга берет. Экологияныҥ сурагына јаан ајару эдилип турганы јаҥыс ла јашӧскӱримниҥ кыймыгузыныҥ активисттеринде эмес, је анайда ок тегин де улуста тӧрӧл республиказыныҥ тыш бӱдӱжи јарамыкту болоры учун каруулу болор, не-немелерди јакшы јанындӧӧн кубултар керек деген сезим-оҥдомол тӧзӧйт.\n«Кажы ла јурт — кижи тӧзӧгӧн тӧзӧмӧл, ол ару-чек болоры јӱк ле јербойыныҥ албатызынаҥ камаанду» — деп, парламентарий аҥылаган.\nСенатордыҥ туштажуныҥ туружаачыларына айтканыла, Федерация Совединиҥ башкартузыла ороондо «Эколята — ар-бӱткенниҥ јиит коручылдары» деген экологиялык ӱлекер ийде-кӱч алынат. Јуулган ченемелдеҥ кӧрзӧ, мындый ӱлекердиҥ шылтузында балдар јаштаҥ ала ар-бӱткенди корыырына ла чеберлеерине таскайт, олор бистиҥ Тӧрӧлистиҥ экологиялык айалгазы ару болоры учун каруулу болорын тӧзӧйт.\nАнайда ок Татьяна Гигель туштажуныҥ туружаачыларын ороонныҥ экологиялык јасакбериминде јаҥыртуларла, оны јарандырары јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганыла таныштырган.


«Јуу-чак ла болбойтон болзо...» - altaicholmon\nАрајан Юдиновнага, бичикте бичилгениле, былтыр 90 јаш толгон. Бойыныҥ айтканыла, ол 1928 јылдыҥ кижизи, 93 јашту болор. Каспадаҥ кыр ажыра Коскол деп јерде чыккан, эне-адазы эмдиги јурттыҥ ӱсти јанында Чибит-Оозы деп јерде јуртаган.\n«Адам, Јуучыл деген кижи, јууга барала, јанбаган. Канайда барганы сагыжыма јакшы кирбей јат. Иштеҥ келеле, јӱре берген ошкош. Энем эки оогош балалу арткан. Коркышту кӱч ӧйлӧр не ол тушта. Эр улус јууга јӱре берген. Јуртта ӱй улус, карган-тижеҥдер ле балдар арткан. Ончо ишти олорго эдерге келишкен» – деп, ӧрӧкӧн эске алат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга Каспа јурттаҥ 97 кижи барган, јанып келгени – 28 кижи. Бӱгӱнги кӱнде јууныҥ ветерандарынаҥ бу јерде эзен арткан кижи јок. Калганчызы – Иван Тадаевич Кергилов тоолу јылдар мынаҥ кайра божогон.\nЭмди Каспа јурт турган јерде аш салган кыра болгон деп, Арајан Юдиновна куучындайт. Кичинек ле ачык јерди салдала сӱрӱп, аш салар. Ончо иш кызыл колдыҥ кӱчиле эдилген.\n«Улус кобылар сайын јаткан. Бригадада иштеген улус айлына конорго јанбайтан. Арба, буудай ол ӧйлӧрдӧ сӱрекей јакшы бӱдетен, оны јуунадып, чыдап болбой турарыс. Мен атка јеккен тырмуушла кыра да тырмагам, кыра да сӱргем, барабан деген немеле аш та сокком – деп, ол айдат. –Курсак коомой. Иштеген улуска картошко кайнадып турар. Малдыҥ аарчызын бир калбактаҥ ӱлеп туратан. Озо ӧйдӧ бисте картошконы отургыспаган. Оноҥ кайдаҥ да бир сабат ӱрен, картошконыҥ бӱрин экелип, отургузып баштаган. Эҥ ле озо Тӧҥ бажында јаткан Каакаш деген кижи отургыскан эди. Бригада аҥдайтан бир кижи тудатан. Ол элик адып экелзе, оныҥ эдин кайнадып, јип турарыс. Тус база јок болуп турар, једишпейтен, экелбейтен бе кандый. «Талкан найдем, соль нету» – деп, уулдар айдыжып турар.\nУйда-эште иштегенде, эмеш кем јок, саалган сӱттеҥ ичип аларыҥ. Ӧлгӧн малдыҥ эдин де јип турбай. Куча, кой ӧлгӧндӧ, оны кӧмӱп салза, араайынаҥ казып, кайнадып јип турарыс. Торо улус кайда баратан. Ӧлгӧн уйдыҥ ичиндеги бозуныҥ эди јымжа-ак, сӧӧгинеҥ бери јип аларыҥ. Нени јибеген, нени кӧрбӧгӧн деп айдар, баш болзын. Улусты не аайлу иштеткен. Мынайда иштеер-иштеер, јылдыҥ учында дезе не де јок, бодоп ло иштеп јат. Акча деген немени кӧрбӧйтӧнис те. «Дебитор» ло деер, ол та не дегени, билип-оҥдоп то турганыс јок. Јылдыҥ учында каа-јаа мӧт берип туратаны сагыжымда арткан.\nКандык-саргайга јеткенде, бир сӱӱнчи. Оны изӱ кӱлге кӧмӱп те, сӱтке кайнадып та јип јадыҥ. Кандык јаан болотон, кере тӱжине бир сабатты казып аларыҥ. Саргайды оодып ийзеҥ, кӧ-ӧп болор, оны база сӱтке кайнадарыҥ. Улустыҥ айылдарында кандыкты, сарјуга салатан деп, тизип койгон туратан. «Кандык-саргай јигенер, оныҥ учун слер кӱчтӱ» – деп, эмдиги улус айдат. Бу чын болор бо? Кандыкты, саргайды казатан озык деген неме болгон. Казыкла кассаҥ, ичиҥ ачый берер. Мениҥ энем 84 јашка јетире јӱрген. Озыгым кайда да артып калган деп, јаантайын ла айдып отуратан.\nАлбаты ол тушта кӱчтӱ болгон бо кандый – амыр да билбес, сыр кожоҥло ло иштеер…».\nАттыҥ божозын ла туткан кийнинде, оҥдолып, иштеп баштай бередиҥ деп, Арајан Юдиновна айдат. Ол јууныҥ јылдарында, бала јаш тушта, Јырачы Мундусов деген кижиле кожо ӧлӧҥ тартканын эске алып, кийими коомой учун соокко тоҥып, ӱч чанакка ӧлӧҥди айруштап саларга кӱчи јетпей, мойножып турза, бу јаан кижи отты салып, јылынып ал деп ого килеп туратанын куучындаган. Бу кижини јажы јаан учун ба, су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ ба, јууга албаган.\nКаспа јуртка 1966 јылда кӧчӱп келгенин Арајан Юдиновна куучындайт. Оноҥ озо бу јерде «Јаҥы јурт» ла «Таҥ Чолмон» деген колхозтор болгон эмтир. Оноҥ олор биригип, «Таҥ Чолмон» деген бир колхоз тӧзӧгӧн.\nАрајан Юдиновнадый јаан јашту улус тергеебисте ас. Олордыҥ јӱрген јӱрӱмин, иштеген ижин сананзаҥ, јеткил-бӱткӱл, јакшы јӱрген бир де ӧй болбогон ошкош, јажына ла ӱзӱлгенче иштеген. Оныҥ учун ӧрӧкӧндӧрдиҥ куучыны кӧбизинде иш ле керегинде.\nБылтыр Арајан Юдиновнаны Бийск калада јуртаган кызы: «Слердиҥ Каспагар кайда да барбас, кыштап алала, јанып келереер» – деп, сӧскӧ кийдирип, апарган болтыр. Је ол ондо бир ле ай чыдашкан. «Балдар ишке јӱре берер. Куучындажар алтай кижи де јок, ондо канай јадатан? «Айылым бар, јанатам» деп кызыма, «Домой хочу. Родинам тянет» деп, орус кӱйӱме кӱнӱҥ ле айдып отурганда, калажырабай база, кайда барзын экелбей» – деп, Арајан Юдиновна куучындайт.\nОныҥ јаткан эки кып турачагы јылу ла ару эмтир. Јеени Алена Соенова кӱнӱҥ ле одын-суузын экелип, кӱӱнзеген курсагын азып берет. Ӧрӧкӧн эмди де бош отурарын кӱчсинет. «Јаш тужында кӱн јетпейтен, эмди кӱн ажырып болбос ӧй келген. Уйку јок» – деп, ол комыдайт. Оныҥ учун ол тӱште јуугында айылдаштарын айылдап, јурттыҥ ичиле кӱчи јеткенче базып јӱрет. Айылыныҥ јанында јылу кӱнде кӱнзеп отуратан тӧҥӧштиҥ тӧзи бар эмтир. Бу кижиниҥ эмдиге јетире тӱӱнип турганын кайкап кӧрдис. Башка-башка јерлерде јаткан тӧрӧӧндӧрине сыйлаарга белетеп салган јӱзӱн ӧҥдӧрлӧ кееркеде тӱӱген отургышка, полго јайар эдимдери кӧп болтыр. «Ийне саптаарга кӧс јетпес. Азыйда тере уужап, тондор до, алтай бӧрӱктер де кӧктӧгӧм. Эмди кӧс јетпей јат. Отурарга чыдажып болбой, ӧй ӧткӱрерге сайгыштап турбай» – деп, Арајан Юдиновна айдат.\nЧак кире јӱрӱм јӱрӱп, јажына иштеген, бала-барка азыраган, ӧйиниҥ јаман-јакшызын албаты-јоныла кожо теҥ кӧдӱрип јӱрген Арајан Юдиновна Иркитовадый ӧрӧкӧндӧр калыгыстыҥ магы ла оморкодузы болуп јат. Олор тергеебистиҥ, орооныстыҥ тӱӱкизиниҥ тирӱ керечилери. Јууныҥ туружаачылары эзен јӱрерде, олордыҥ куучындарын јазап укпаганыс, бичип албаганыс ачу. «Тылда иштегендер», «јууныҥ балдары» деген јаан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астайт. Олорды арга јеткенче кичеер, айтканын угар керек.\n«Јӱрӱмигерди кайра кӧрӱп сананзагар, кандый ӧй јӱрерге јакшы болгон?» – деп, Арајан Юдиновнадаҥ сурагам ла ол јиит, бӧкӧ ӧйлӧрин эске алар болор деп санангам. «Эмдиги ӧй јакшы эмей. Јуу-чак јок ӧй…» – деп, ӧрӧкӧн айткан.\nАрајан Юдиновнаны келип јаткан јаан байрамдарла — 1 Майла, Улу Јеҥӱниҥ байрамыла уткуп, бек су-кадык, ырыс-сӱӱнчи кӱӱнзейдис.