«Кӱлӱмјизи кӱнниҥ чокторындый…» - altaicholmon\nЈирме тогус јыл мынаҥ кайра Горно-Алтайскта баштапкы эл гимназия (эмдиги 7-чи таҥмалу ортотекши школ) ачылган. . Оныҥ баштапкы директоры, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱликтиҥ ветераны, ады-јолы элбеде јарлу Юлия Григорьевна САКАШЕВАНЫ чыккан кӱниле 7-чи школдыҥ ӧмӧлиги, ӱренчиктери, акту кӱӱндеринеҥ уткып, уткуулду сӧстӧрин айдат.\nНина Михайловна ЧУЙЧИНА, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ директоры:\n—Мен Юлия Григорьевнала кожо 1998 јылдаҥ ала иштеп баштагам. Мени ишке ол алган, ӱредӱликтеги јолымды кӧндӱктирген. Баштапкы ӧйдӧ балдардыҥ кыймыгузыныҥ тӧзӧӧчизи де, социальный педагог то, завуч та болгом, 2005 јылдаҥ бери директор болуп иштеп турум.\nЮлия Григорьевнаныҥ бу алтай школды ачарына јаан камаанын јетиргени алтай албатыга сӱреен тузалу керек болгон. Бу школ јаҥыс та калага эмес, је анайда ок бӱткӱл республикага, ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге керектӱ. Нениҥ учун дезе јаҥыс национальный гимназия калага ас болгон. Бала-барка кӧптӧп, ӧзӱп барарда, улус кала јаар кӧчӱп келет. Айдарда, мындый школды ачары ӧйдиҥ некелтези болгонын башкараачы кижи јакшы билген. Ол ӧйдӧҥ ала школ бӱгӱнге јетире агару молјузын ак-чек бӱдӱрген ле бӱдӱрип јат.\nБайлык ченемелдӱ, керекти, суракты тереҥжиде, ыраада кӧрӧр башкараачы школды ачып тура, ишке республикада јарлу, ченемелдӱ ӱредӱчилерди талдап алган. Темдектезе, М. В. Тартыкова, К. А. Лыкова, В. Т. Адарова, канча бичиктиҥ авторы Е. А. Мегедекова ла о. ӧ. Чике бажында ондый тыҥытту улус турганыныҥ шылтузында бу иш кӧнӱ јолын алынган.\nШколдыҥ ол ӧйдӧ бичилген Уставында алтай тилди ӱредери бӱгӱнге јетире кубултазы јогынаҥ артат. Је ол до, технологиялар да, јасак та солынып турза, тӧзӧгӧзи ол ло бойы артат. Бистиҥ школ ачылып, иштеп баштаганынаҥ ала быјыл 29 јыл болор. Школдыҥ туразы 1926 јылда тудулган ол ло эски тура. Је мында ару, јарык, јылу болзын деп, Юлия Григорьевна кӧпти эткен. Бӱгӱнги кӱнде бис ол ло јолло балдарысла ак-чек иштеп јадыс.\nЧенемелдӱ башкараачы Ю. Г. Сакашева «Культура Алтая» деген программаныҥ авторы. Калыктыҥ јаҥжыгуларыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ, тилиниҥ байлыгыныҥ тӧзӧгӧзин ого бектештире салган. Краевед материалдарды јаҥыс та алтай тилдиҥ, литератураныҥ ӱредӱчилери эмес, је онойдо ок физиканыҥ, химияныҥ, биологияныҥ, географияныҥ, математиканыҥ ӱредӱчилери ижинде элбеде тузаланган.\nАдалардыҥ соведин тӧзӧӧри керегинде куучындар бӱгӱн јаҥы угулат. Је Юлия Григорьевна ол ӧйдӧ билелерде балдарды таскадарында адалардыҥ учурын кӧдӱрер амадула адалардыҥ соведин тӧзӧп, ижин база кӧндӱктирип салган.\nЮлия Григорьевна амыралтага да чыгала, тыш-амыр отурарын сӱӱбес кижи. Бистиҥ сурагысла школго келер, болужар, кӧргӱзер, јартаар. Темдектезе, јаан ӱйениҥ улузыныҥ айлыгы ӧдӧрдӧ, ол келип, клубты тӧзӧӧр баштаҥкай эткен. Јиит ле ченемелдӱ ӱредӱчилердиҥ баштапкы јуунын ол бойы баштап ӧткӱрген.\nТегин јӱрӱмде ол бойы сӱреен болушчаҥ, килеҥкей, јалакай, бары-јогыла ӱлежер јаан кӱӱндӱ кижи. Калага кӧчӱп келген биске баштапкы ӧйдӧ кӱчке келишкен. Юлия Григорьевна айлыска келер, кӧрӧр, болужар. Кӱскиде бойыныҥ садынаҥ алама-груша экелер, бисти садына апарар. Ондо јакшызын, арузын кайкап турарым. Эш-нӧкӧри Алексей Кайдазыновичле кожо иштеҥкей, кӱндӱзек, јалакай, нак билени тооп, баалап јӱредим. Кажы ла кижиге керектӱ јылу, јымжак сӧсти, ајаруны акту кӱӱнинеҥ айдатанын база аҥылап јӱредим.\nШколдо балдардыҥ тоозы 2000-чы јылдарда эмеш јабызап, 345-ке тӱже берген. Эмди ойто 700-ти ажып јадыс. Келерге, ӱренерге кӱӱнзеп турган балдар оноҥ до кӧп. Је школ тапчы. Ресгимназияныҥ эски туразын биске берген де болзо, ондо баштамы класстардыҥ 400-теҥ ажыра балдары ӱренет.\nЭкзамендердиҥ турулталары јакшы. Быјылгы ӱредӱлӱ јылда 11-чи классты 21 бала божоткон. Талдап алган предметтерле балдардыҥ алган баллдары бийик. 80 де баллду балдар бар. Эҥ ле јакшы ӱредӱлӱ балдар ресгимназия јаар јӱре де берип турза, арткан балдарла ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары ӱредӱчилер керектӱ билгирди берип, ак-чек иштегилеп јат. Юлия Григорьевнаныҥ баштап салган кереги, ижи ичкери ӧзӱмдӱ, тузалу болгонын јӱрӱм кӧргӱзет.\nКару Юлия Григорьевна, 7-чи таҥмалу школдыҥ ӧмӧлигиниҥ, бойымныҥ адымнаҥ Слерге јаан алкыш-быйанысты айдадыс. Чыккан кӱнерле уткып, алкы бойорго бек су-кадык, билегерге амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, бала-баркагарга ачык јолдор кӱӱнзейдис.\nАрчын јытту Алтайыс\nСыйлазын Слерге ырызын,\nТуманга курчаткан тууларыс\nСыйлазын Слерге ийдезин.\nАлтайыстыҥ бийик сындары\nАлкыжын Слерге јетирзин.\nСветлана Петровна КУДАЧИНА, директордыҥ ӱредӱ бӧлӱк аайынча ордынчызы:\n—Бӱгӱнги кӱнде ӧткӧн 90-чы јылдарда текши ороондо айалга уур-кӱч ле кату болгон деп јартап јат. Је ол ло ӧйдӧ байлык ченемелдӱ, кӧрӱми тереҥ, недеҥ де јалтанбас улус шак ол тушта јаан керек баштаган. Мениҥ санаамла, ондый улустыҥ бирӱзи Юлия Григорьевна Сакашева.\nБойыныҥ башкарган ӧмӧлигине некелтелери бийик болгон. Ол ок ӧйдӧ кажы ла ӱредӱчиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, јӧмӧп билериле аҥыланатан. Юлия Григорьевна ӧмӧлигинде, бойыныҥ ла билезинде чилеп, кажызына ла болужатан. Мениҥ де ижимде бу башкараачыныҥ камааны бар, айткан сӧзи ийделӱ, учурлу деп сананадым. Оныҥ учун Юлия Григорьевнага алкыш-быйанымды јаантайын айдып јӱредим.\nТатьяна Гавриловна САРЫБАШЕВА, директордыҥ административно-хозяйственный бӧлӱк аайынча ордынчызы:\n—Мен бу школго библиотекарь болуп 1991 јылдыҥ куран айында келгем. 7-чи таҥмалу школдыҥ баштапкы библиотекари болгом.\nМен, јиит специалист, јирме ле јашту болзын, Юлия Григорьевнаны тууразынаҥ лаптап ајарулу кӧрӧтӧм. Ол ӧйдӧ Юлия Григорьевна сӱреен эрчимдӱ, кандый ла керекти чӱрче ле баштап, билгир кӧндӱктирип ийетен. Кандый ла керекти кыска ӧйдиҥ туркунына чыҥдый ла быжу бӱдӱретен. Бастыра улусты јакшы билер, кажы ла кижиге ады-јолын, отчествозын айдып баштанатан. Мен онызыны база кайкап кӧрӧтӧм.\nМен бу ла калада чыккам-ӧскӧм, 6-чы таҥмалу школдо ӱренгем, кӧп лӧ јаны орус улустыҥ јанында јӱргем. Педучилищениҥ кийнинде, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи, национальный школго иштеп барарга чала тидинбедим. Орус бӧлӱкти божотком, ӱзеери алтай тилди јакшы билбес болгоныма база туйуксыныш болгон ло.\nЈе бу ла су-алтай школго келип, улусла, башкараачызыла таныжып, кӱӱн-санаам јарыган эди. Баштапкы ӧйдӧ орустаарга ла меҥдеерим. Је Юлия Григорьевна: «Сен, Татьяна Гавриловна, алтай школдо иштеп јадыҥ, кӧнӱ алтайлап куучындажарга ӱренгиҥ, темиккиҥ» — деп айдып туратан. Онойдо-онойдо чын ла темиге бергем.\nМен бӱгӱнги кӱнге јетире Юлия Григорьевнага, педӧмӧликке быйанду јӱредим.\nЕлизавета Алексеевна МЕГЕДЕКОВА, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱликтиҥ ветераны:\n—Мен Юлия Григорьевнала кожо узак иштегем. Алдында јылдарда ол ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта, оноҥ ресгимназияда болуп иштеген. Бу баштамы школ ресгимназияда ачылган ла Юлия Григорьевна ары иштеп барган. Оноҥ баштамы школды 7-чи таҥмалу алтай школ эдип ачкан.\nБаштамы школдыҥ балдары зооветтехникумныҥ лаборатория болгон туразында ӱренген. Лечебница болгон кыптар — эм-тустыҥ јыды кайда деп. Юлия Григорьевна ада-энелерле кожо кӧп лӧ баскан. Онойып баштамы класстарды ЗВТ-ныҥ эски туразына кӧчӱрген. Сӱреен соок то болгон, класстары да оогош, тапчы. Столовый јок болгон, је балдарды азыраар керек. Айдарда, Юлия Григорьевна самоварды экелип (эмдигидий тефаль јок), чай кайнадар. Кажы ла бала азыгын экелетен. Ӱредӱчилер элижип-селижип, јаан переменде балдарды чайладып јат.\nОл ӧйдӧ мен ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта иштегем. Ӱзеери ресгимназияда частар ӧткӱргем. 1991 јылда мени бу школго кычырган. Ол ло јылда школ коммерческий техникумныҥ туразына кӧчкӧн. Мында јӱк ле куру стенелер болгон. Је Юлия Григорьевна каланыҥ администрациязына барып, горононы, облононы канча кире эжиктеп басканын бис, ол ӧйдӧ иштеген ӱредӱчилер, сӱреен јакшы билерис. Биске эски-саскы столдор берер, бис оны јунарыс, ремонтты бойыс ла эдерис. Эне-адаларда бош ӧй јок болгон болор. Эр улустаҥ бир ле кижи — завхоз. Ончо ишти бойыс эткенис. Ол ӧйлӧрди ундыыр арга јок.\nЮлия Григорьевна биске: «Је албаданактар ла, городто сок јаҥыс алтай школды керектӱ кемине чыгарып, алтай балдарды тӧрӧл тилин баалап, оморкоп јӱрер эдип ӱредери бистиҥ агару молјубыс» — деп айдып, кӧкӱдип туратан. Бис албаданганыс, чырмайганыс.\nПедӧмӧлик ол до ӧйдӧ, эмди де нак, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис. Школыстыҥ соҥдоочы ады чыкпаган. Юлия Григорьевна бисти мактаар, кезикте ајару эдип, адылар. Келишпей турганын јартап берер. Узак јылдарга методист болгон кижи ончо немени јакшы билер ине.\nОныҥ кийнинде баштамы школ орто школго једип, јиит ӱредӱчилер келип баштаган. Олордыҥ урокторына јӱрер, једимдерин-једикпестерин айдып берер, методика јанынаҥ болушты кӧп јетирген. Юлия Григорьевна јаҥыс та директор эмес, ол ок ӧйдӧ ӱредӱчи болуп иштеген.\nЮлия Григорьевнала иштеген јылдарды эске алза, кӧп-кӧп јарамыкту, јаҥыртулу иш ӧткӧн. Ончозын куучындазаҥ, таҥынаҥ бичик те болордоҥ маат јок. Айса болзо, кем де 7-чи школдыҥ тӱӱкилик јолын эске алып, бичик белетеер…\nЮлия Альчиновна МУНДУКИНА, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи:\n—Юлия Григорьевнаныҥ чӱм-јаҥдарга учурлалган урокторы учун ада-энелер быйанду јӱрет. Ол бойы некеер де, ајару да эдер башкараачы болгон. Бойы узак ӧйгӧ ачынып билбес, јаан ла јалакай кӱӱндӱ башкараачы.\nБалдар алтай кӧгӱстӱ, тилин, јаҥын билип јӱрери јанынаҥ тыҥ иштеген. Је бӱгӱнги кӱнде ол предмет јок то болзо, Юлия Григорьевнаныҥ тӧзӧгӧзин салып, ууламјызын баштап салган ижи јаан јолын алынып кӧндӱккенин ада-энелер темдектеп јат. Школдо этно-культуралык ууламјы јакшы, једимдӱ иштеп јатканын кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда јеткен једимдерис јолду керелеп јат.\nМен Юлия Григорьевнага јаан быйанду јӱредим. Ишке алган, болушкан, јӧмӧгӧн. Бистиҥ школго бу алтай ӧзӧктӱ, немени ыраада, тереҥжиде кӧрӧр башкараачыны, ӱредӱчини биске Јайаачы берген болор деп сананып јӱредим.\nСветлана КУПЮШЕВА, ӱренчиги:\n—1995 јыл. Мен, 4-чи класстыҥ балазы, Горно-Алтайск калада баштапкы катап. Орус тилди јакшы билбес, эне-адазы јанында јок, таныш эмес јерде. Мынаҥ ала мен 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги. Нениҥ де учун класстыҥ башкараачызына эмес — директорго карузыгам. Юлия Григорьевна Сакашева, байла, канча јылга педагогикалык ууламјыла иштеп келген кижи, билип турган: балдарга элдеҥ озо экинчи эне болор керек, оныҥ кийнинде ӱредӱчи, директор. Куучыны тӧп, каткызы јымжак, колдоры јылу — торт ло эне. Кабинетке кирип келзе, кандый да јылу боло бергендий. Бисти Юлия Григорьевна «Алтайдыҥ чӱм-јаҥы» предметле ӱреткен. Алтай алкыштар, олордыҥ учуры, ада-ӧбӧкӧниҥ јебреннеҥ келген јаҥжыгулары керегинде солун ачылталарды биске ӱредӱчибис эткен эмей. Ӧйлӧр ӧткӧн. Јӱрӱм солунган. Эмди 7-чи школдо бистиҥ балдарыс ӱренет. А ӱредӱчибиске бис ондый ла јаш, јараш, туштаганда, кучактай тудар, сӱӱнер, барды-јокты сураар, адакыда алкаар.\n«Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп турала, ӱредӱчимниҥ эш-нӧкӧри Алексей Кайдазыновичле таныжар ырысту арга келишкен. Оноҥ ло бери алтай албатызына тузалу јӱрӱп, ак-чек, каруулу ижиле, ачык-јарык кӱӱниле тоомјыга кирген бу билелик эжерди кӧрӱп, нениҥ учун эмдиги ӱйениҥ эжерлериниҥ кӧбизи мындый бек болбойт деп сананарыҥ… Слердиҥ билегер эмди де узак јылдарга јашӧскӱримге јозок болзын, айыл-јуртыгар амыр-энчӱ турзын, алкы бойыгар су-кадык отургар, кару Юлия Григорьевна ла Алексей Кайдазынович!\nАй-Тана ТОРБОКОВА, ӱренчиги:\n«Кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде ис артыргызып салган улус бар. Баштамы класстарда 7-чи таҥмалу школдо ӱренип, башкараачызы Юлия Григорьевна Сакашеваны кӧрӱп, јаантайын кайкап та, оморкоп то туратам. Бу эпши ойгор кӧгӱстӱ, ӱзеери тӧрӧл калыгыныҥ чӱм-јаҥжыгуларын сӱрекей јакшы билер. Олорды бистиҥ, ӱренчиктериниҥ, јӱрегине чоктый салган. Онызы кийнинде бистиҥ јӱрӱмиске сӱрекей тузалу болды.\nТӧс калабыста јадып, иштеп, кажы бирде Юлия Григорьевнага јолыксаҥ, чек ле кӱн тийгендий. Удура базып келген јылу кӱлӱмјилӱ, кеберкек чырайлу Юлия Григорьевна энеҥдий сӱӱнип, ачык-јарык куучындажар. Керек дезе јакшынак эп-сӱме де айдып берер. Онызы, айтпаза да, ийде-кӱч берет.\nКару Юлия Григорьевна, Слерге кара башту ӱренчиктеригердиҥ адынаҥ бу јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарына болужып јӧмӧшкӧнӧр учун јаан алкыш-быйанысты айдадым. Бис 7-чи таҥмалу тӧрӧл школдо ӱренгенисле оморкойдыс. Алтайыстаҥ курчулу, албатыбыстаҥ алкышту јӱрӱгер».


Алтайына учурлалган јӱрӱм - altaicholmon\nЮрий Васильевичти кичӱ де, јаан да Тӧрӧлинде билбес кижи јок болор. Эки јыл кайра билгир, ченемелдӱ јондык-политический ишчи, јериниҥ ле албатызыныҥ чындык уулы айлу-кӱндӱ Алтайынаҥ јӱре берерде, оныҥ эземин, адын ӱргӱлјикке кереестеп артырар амаду турган. Республиканыҥ јаҥдары, Юрий Васильевичле кожо иштеген најылары, јуук улузы оныҥ чыккан кӱнине келиштире эземниҥ бичигин чыгарар шӱӱлте эткендер. Эки јылдаҥ бу амаду бӱткен: кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде «Юрий Антарадонов. Алтайына учурлалган јӱрӱм» деп бичиктиҥ таныштырузы ӧтти.\nТаныштыруга сӱреен кӧп улус јуулды, ол тоодо Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ сенаторы Т. А. Гигель, окылу јаҥныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ чыгартулу улузы, билези, јуук тӧрӧӧндӧри, кожо иштеген најы-нӧкӧрлӧри ле ӧскӧлӧри де. Таныштыруны оныҥ сценарийин бичиген В. А. Енчинов ӧткӱрди. Баштапкы сӧсти Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. М. Екеева алып, Башкару Юрий Васильевичтиҥ эземин ӱргӱлјиге артырары, ол тоодо бичик кепке базары керегинде јӧп јаратканын эзетти. Ол јӧп бӱткен—эземниҥ бичиги чыккан. Бу бичикте быйанду сӧзин, эске алыныштарын бичиирге амадаган улус сӱреен кӧп болгон. Юрий Васильевич керегинде сӧзин айдарга кӱӱндӱ кезик улус бичик чыкканы керегинде орой уккандар, айдарда, база да бичик чыгарар арга бар. Наталья Михайловна Юрий Васильевичти ол Москвада ӱредӱзин божодып, Горно-Алтайскка келгенинеҥ ала билерин айтты.\n«Мен оны јаҥыс ла иште эмес, је айылында, билезиниҥ ортозында да кӧрӱп јӱргем,—деп, Н. М. Екеева эске алынат.—Ол иште де, билезиниҥ, јуук улузыныҥ ортозында да ол ло кӱӱнзек, кӱлӱмјилӱ, јакшы кӱӱндӱ бойы артатан. Ол кезик улус чылап, эки јӱстенип, ӧскӧ улустыҥ ортозында јакшы кӧрӱнерге «маска» кийбейтен. Кандый ла уур-кӱчте ол айландыра улуска ончозы јакшы болор деген ижемји беретен. Jаштаҥ ала бойыныҥ кожо чыккандарын кичееп ӧскӧн бу кижи, јаандап та келеле, ӧмӧликте јӱрӱп, бой-бойына болужар деген оҥдомолго чындык арткан. Ол коркынчактарды, садынчактарды ла ончо ло не-немени кирелте јанынаҥ кӧрӧр улусты сӱӱбейтен. Ондо бойында ондый кылык-јаҥ јок болгон. Юрий Ваисльевич Алтайда оноҥ озо иштеген јарлу улустыҥ керегин улалткан, бойыныҥ јакшы адын, јакшы керектерин артырган».\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, СМИ ле јондык биригӱлер аайынча комитединиҥ председатели В. Н. Уханов Юрий Васильевич јаркынду, чындык ла кӧп сурактарла бойыныҥ шӱӱлтезин айдатан кижи болгонын темдектеди. Бойыныҥ шӱӱлтези учун туратан, оны айдарынаҥ јалтанбайтан улус ас. Депутат Ю. В. Антарадоновло 2004 јылдаҥ бери таныш болгонын, кезик сурактарла удурлажулар да болгондо, олор бир шӱӱлтеге келип туратандарын эске алынды. Юрий Васильевич депутат болуп турарда, јастыраларын бойына алынып билерин кӧргӱскен, ондый кылык јаҥыс ла быжу ла турумкай кӱӱндӱ улуста болуп јат. Ондый улус база ас деп, депутат чокымдады.\nКӧп јылдарга Ю. В. Антарадоновло кожо иштеген Г. П. Сумин эземниҥ бичигин Юрий Васильевичтиҥ чыккан кӱнине чыгарар деген амаду бӱткенин, бу бичикте оныҥ билези, нӧкӧрлӧри, јерлештери ле кожо иштеген кӧп улус јаан тоомјылу ла јылу эске алынгандарын айтты. Каланыҥ администрациязыныҥ бир оромго Ю. В. Антарадоновтыҥ адын берер деген молјулу сӧзи бӱтпегенине ајару этти. Оныҥ эземине учурлай волейболло, самболо улайын маргаандар ӧдӱп турган. «Юрий Васильевич бийик јамыда иштеп, эл-јон ортодо јаан тоомјыда јӱрген,—деп, Геннадий Петрович айтты.—Нениҥ учун дезе, ол бойы кандый ла кижиле тоомјылу, тӧп куучындажар кижи болгон. Jаан јаштуларла, јашӧскӱримле туштажар, куучындажар, олордыҥ шӱӱлтелерин угар, айткан сӧзин бӱдӱрер болгон. Улус та бичик-биликчи, кӧпти билер, сагышту башкараачыла, туштажарга, шӱӱлтелерин угарга амадайтан, кандый ла сурактарлу баштанатан. Кажы ла калыкта бойыныҥ башчызы, бажы болуп јат. Ондый улустыҥ бирӱзи Юрий Васильевич болгон. Юрий Васильевичтий башчы улустаҥ јашӧскӱрим тем алып, ӧзӧргӧ амадаар учурлу. Олорго до бу бичик тыҥ керектӱ болоры јарт».\nЮ. В. Антарадонов бойыныҥ ижи аайынча муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчыларыла јуук колбуда иштеген. Оҥдой аймактыҥ администрациязында јонјӱрӱмдик сурактарла узакка иштеген А. А. Саламова Юрий Васильевичле комсомолдо иштегенинеҥ ала билерин айтты. Ондый јаркынду башкараачыла иштеерге келишкенин ырыс деп айдып, ол улуска јакшы кӱӱндӱ де болзо, је ишчилерге некелтелӱ болгонын эзетти. А. В. Саламова мынайда эске алынды: «Юрий Васильевич кандый ла иштӱ улуска ајарулу болгон, јакшы иштӱ улусты тооп јӱретен. Бир катап ол Туйакту јурттагы школдыҥ маалазында ӧзӱп јаткан маала-ашты кайкап кӧргӧн лӧ мында кемдер иштеп турганыла јилбиркеген. Биолог ло иштиҥ ӱредӱчилери деп угала, ондый улусты кайралдаар керек деген. Бир канча ӧй ӧткӧн соҥында, ол оны ундыбаган: маала-аш ӧскӱрген улус кайралдаткан ба, јок по деп сураган». А. В. Саламова јаҥы бичикте Юрий Васильевичтиҥ салымы, јӱрӱми, је онойдо ок ондо республиканыҥ салымы, јӱрӱми деп јолду айтты.\nСӧс «Алтын-Туу» бичик чыгарар тураныҥ директоры, јаҥы бичиктиҥ редколлегиязыныҥ турчызы, бичикте бичимелдерди јуур, редактировать эдер јаан ишти бӱдӱрген Т. Н. Туденевага берилди. Ол Ю. В. Антарадоновтый јаркынду, бийик тоомјылу башкараачы керегинде бичик чыгарары јаан каруулу иш болгон деди. Юрий Васильевичти билер улус бичикке эске алыныштарын кӱӱнзеп бичигендер. Статья бичиири тегин керек эмес, кажы ла кижи оны белен бичип болбой јат. Темдектезе, И. Э. Яимов статьяны бичииринде кемнеҥ де болуш сурабайдым, Юрий Васильевич керегинде бойым бичиирим деп молјонып, статьязын јакшы бичип салган. Комсомолдоҥ бери Ю. Антарадоновло кожо иштеп јӱрген У. А. Альпимовтыҥ јиит, ӧктӧм лӧ кӧп баштаҥкайларлу ӧйлӧрин эске алынганы сӱреен јилбилӱ. Т. Н. Туденева бичикти чыгарарында турушкан ончо улуска јаан быйанын айтты.\nЮ. В. Антарадоновтыҥ ӱренген клазында класстыҥ башкараачызы болгон ӱредӱчи-ветеран В. В. Федоров оны јаантайын нӧкӧрлӧрине болужып јӱретен уул деп эске алынды. Онойдо ок ол Москвада ӱредӱзин божодып келеле, айылду болгон. Тойына ончо ӱредӱчилерин кычырып, улусты кайкаткан болуптыр. Оныҥ да кийнинде кожо ӱренген клазыла ӱредӱчилерине кирип јӱретенин эске алынды.\nЮрий Васильевичти јакшы сӧстӧрлӧ В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ ӱредӱчизи А. Г. Кокпоева, иштиҥ ле комсомолдыҥ ветераны В. А. Плеханова эске алындылар. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Суузар јуртынаҥ С. Васильева Сугаштагы кӱйген школдыҥ ордына школ Ю. В. Антарадоновтыҥ јӧмӧлтӧзиле тудулганын эзетти. Ю. В. Антарадонов керегинде јалбышту ла акту јӱректеҥ чӱмделген ӱлгерин РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи В. А. Енчинов кычырды.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баштаҥкайыла, Ю. В. Антарадоновтыҥ јӧмӧгӧниле 1991 јылда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сый тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ бу сыйла 28 кижи кайралдаткан. Ол тоодо РФ-тыҥ нерелӱ артизи, ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу сыйыла кайралдаткан Болот Байрышев таныштыруда јӱрекке томулар кожоҥ сыйлады. Онойдо ок Кан-Оозыныҥ ла республиканыҥ тоорчыгы Jергелей Маташеваныҥ јерлежине учурлап кожоҥдогон кожоҥынаҥ улустыҥ јӱреги сыстады, кӧстӧрдӧ јаштар айланды. Бу кожоҥныҥ сӧстӧрин Юрий Васильевичтиҥ јайалталу јерлештери Тожыла Енчинов, кӱӱзин Jергелей Маташева бичигени учурлу.


Roman Empire - Constantinopolis City Commemorative issue. Lyon - with dot SLG (R) - Catawiki\nRoman Empire - Constantinopolis City Commemorative issue. Lyon - with dot SLG (R)\nLot reference 19469177\n$17 Bidder 8403\nCatawiki member since October 9, 2016, received 91 reviews in total (85 in last 12 months)\narhistar March 3, 2019


Јаҥы јылдыҥ тӱнинде бичиген бир самара - altaicholmon\nЈаҥы јылдыҥ тӱнинде бичиген бир самара\nЧерӱчилдердиҥ самаралары… Эмдиги ӧйдӧ бу оҥдомол јоголорго јеткен, сабырт ла этсе, куучындажып ийер, чырай-бӱдӱжин кӧрӱжер, сӧслӧ дӧ эзенин јетирер јаантайын колбу бар.\nЈе азыйда черӱге барган уулдардыҥ ада-энезине, најы-нӧкӧрлӧрине, сакыган эмезе јараткан кӧӧркийлерине бичиген самаралары, олого каруулар – солун-собур угужар, кӱӱн-санаазын чыгара айдар сок јаҥыс арга болгон.\nБуучай Бурмаловтыҥ черӱде јӱрӱп бичиген ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмонында» јаантайын јарлалатан ла кийнинде, јанып келерде, таҥынаҥ јуунтызына кирген.\nОныҥ ӱлгерлерин кычырзаҥ, ары јанынаҥ бойы ла тизилип, ӱзӱги јогынаҥ урулып чыккан кайкамчылу поэт болгон.\nБуучай Бурмалов газедистиҥ антыгарлу најызы болгон, нӧкӧри Эргиш Шумаров јиит ӧйлӧринде «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеген. Бӱгӱн бис эки нӧкӧрдиҥ ӱлгерлеп бичишкен самараларын јарлап, черӱде турган уулдарга су-кадык јӱрзин, молјузын ак-чек бӱдӱрзин, јуук улузына кӱчсинбей самаралар бичип турзын деп кӱӱнзейдис.\nИйнек jыл. Чагаан ай.\nКандый jӱрӱҥ, карындаш?\nСакып, мойным чӧйилди,\nСанап, jӱрек ӧйилди.\nОорып калдыҥ эмеш пе,\nОмок ӱниҥ угулбайт.\nБайрамдаштаҥ эмес пе?\nБултаарытпай jартын айт!\nСорбылайла, тӱрген ий.\nСалымыҥда не болды,\nСанааркатпай мени, чий.\nАкыр, эмди бойымныҥ\nАлыс сӧзим айдайын.\nСу-кадык та, служба да —\nСуу-jоргодый барып jат.\nБичиниш те, чӱмдениш те\nБир тизӱдий чӧйил барт.\nТилгереп те не болор —\nТишке тили илинер.\nТалбырап та кай jӱрер,\nТырыктазаҥ jат сезер.\nУчуры jабыс сӧстӧрди\nУйку базып айттырар.\nУгулуп калбас кожоҥды\nУйалып jӱрзе, кем айдар?!\nJаҥы јылды конверттӱ\nJаҥыскан тӱнде уткыдым.\nКарыкчалду тур калдым…\nОҥдозоҥ мени, карындаш —\nОндый болды jыргалым.\nКалыгым амыр jатсын деп\nӦйлӧр ӧдӧр — билерим:\nОнчозы артар кийнимде.\nТогус айдаҥ jедерим\nТӧрӧлим — кабай jеримге.\nЭмди тура, бу ла —\nЭки колдо автомат.\nСамараҥ да удаган:\nБичи, бичи, нӧкӧрим\nМениҥ тууган ӱлгерди\nМеке дебе. Кӧптӧди.\nJаш ийдезин сӧкӱдер.\nСарнап эмес, сананып,\nСаа jайаган самарам,\n«Нӧкӧрим» — деп шыпшанып,\nБис экӱниҥ наjылык\nБирлик кӱйер от кептӱ.\nКӱни-айы, ӧй, jылы –\nКӧнӱ ӧзӧр ол эптӱ!\nJӱс олбукту Сӧс-Кӱӱним\nJаш корболу ӧскӱрим\nТочка, акыр, тургузар.\nОзогы ла ол бойым\nОйгу jӱрӱм ураакта…\nЧийий. Чил ий.\nСаа учурлай. Эргижиҥ\nЭриге бу кычырдым…\nЭркетендӱ бу бойым.\nСамарам саа саатады:\nСананба jаман, нӧкӧрим.\nСамараҥ ачып санадым –\nСакыдып сени. Тен кӱрӱм!\nСогоно jытту не де jок,\nСодойгончо отуратам –\nСодойгон ол чакыма\nСаҥыскан да конбос. Jок!\nКолтулар да мында йок!\nJааналарыс — кем де. Кок!\nУйалбазам ус болорым –\nУрулар акча колыма.\nСалымым ондый болор деп,\nСананбадым эр бойым,\nСалковойлор толор деп,\nАч-амыры jок арыбай,\nЭпши эмес, эр кижи,\nАркада ол чабынбай!\nОлут болзо кычырадым,\nОны-мыны казынадым –\nБилимге сӱре тартыладым…\nОн ло кӱннеҥ оол бойым\nОнчозын тӧкпӧй чийерим.\nБарыс деген акабыска\nБарган тарый кирерим.\nБатпазын ба! Ийерим.\nСалымым да сал бодолду\nСалдым агып бараадат,\nСалкын кептӱ. Кородолду –\nСаа айтпазам, кай барат!\nЭртенгиде кем болорым\nУлаарып сен jӱрбегиҥ,\nУлан мениҥ нӧкӧрим,\nУйку арада ӱлгериҥ\nУчурлап бичи – ол Кӧрӱм!\nАпту тургыҥ – кара уул да!\nЧерӱчил бу jӱрӱмиҥ\nЧегис учун – билип jӱргиҥ.\nУй-мылтыгын курыган –\nУлчымарлар бар эмей,\nЭпши кижи тогус айдаҥ\nБалазына кут берер,\nЭр-Буучайы тогус айдаҥ\nЭл-Алтайга jан келер.\nЭмдигизинеҥ эки артык\nОзогызынаҥ он артык –\nСайын сайлу алтайыҥа\nСагагын jайган эрjенеҥе\nСанаган бойыҥ мингейиҥ!\nСуузымайдаҥ туймай туда,\nСуузыҥ кандыра ичкейиҥ.\nСакыган бойлу ол балады\nӰкӱстеп чийген бу ӱлгӱӱм\nӰремтик эди – ол ӱргӱӱм.\nӰӱленген айдыҥ jаҥызы.\nУручкамды салайын –\nЧерийнем де туузылды,\nЧек бойым да уктаайын…\nСоотоп чийе, Буучайым,\nСооды. Ийе. Бу чайым.


Инфоурок / Иностранные языки / Конспекты / Конспект урока на тему J.Б. Каинчин «Козибисте Кок- Кайа». Кижи ле ар- буткеннин колбузы.\nУроктын темазы: J.Б. Каинчин «Козибисте Кок- Кайа». Кижи ле ар- буткеннин колбузы.\n- J.Б. Каинчиннин jурумиле таныштырып, ар- буткен ле кижи jаан колбуда болгонын «Козибисте Кок- Кайа» деп куучыннын содержаниезин ылгап корори. Jаны ондомолдорло таныжып, балдардын билгирин элбедери ле теренжидери, чыныктаары;\n- Куучынды ылгаарын темиктирери;\n-Ар- буткенди чеберлеерине таскадары, jаны алган билгирин уренчик бойы алдында эпту тузуланып, билерине jединери.\nJединер турулталар: Сур- темдек ле сур- кебр деп ондомолдорды ылгаштырып билери. Куучыннын тос темазы ла тос шуултезин чыгарары.(Сур- кеберлерди анылап, jартап билери).\nТекши уреду эдилгелердин турултазы:\n-Уренчик бойынын алдына уреду амаду тургузып, ого jединер аргаларды темдектеп билери;\n- Чумдемелде кодурилген сурактын куруузын табып, беирлген материалды чике ондоор;\n-Туп- шуулте чыгарып билери;\n-Будурген ишке чокым темдек тургузып, бойынын аргаларын чокымдаары\nУренчиктин озумиле колбулу турулталар:\n-Уренчиктердин когус- санаазын байыдары;\n-Jаны билгирлер аларына белен, jилбиркек уренчик таскадары;\n-Башка-башка jетирулерле иштеп билери\nПредметле колбулу турулталар:\n- Алтай литературанын чумдемелин билери;\n-Чумдемелдин тематиказы, тургузылган курч сурактарды анылап, шиндеери;\n-Чумдемелге ылгамал эдери, тундештиру иш откурери\nТос ондомолдор: Сур-темдек, сур- кебер, куучын\nТузуланатан jепселдер: видеоматериал, слайдтар, карточкалар.\nИштин будумдери: болуктеп\nУредучинин будуретен ижи\nУренчиктердин будуретен ижи\nУренчиктерди jакшы куун- тапту иштеерине, уренерине ууламjылары\nКогус- корумиле колбулу(личн)\nСурактар берет. Урок jакшы отсин деп, кижи кандый куун- санааалу болор керек?\nБой- бойыска jакшыны куунзеп, уроктон бойыска jаны ондомолдорды алып, эрчимду иштейли\nБалдар каруу бергилейт.\n-Jакшы, суунчилу, санаалу\nБилгирлерди эске алып, чокымдаары\nУренчиктердин санаазын jаны билгир аларына белетеери\nКлассты эки болукке болиир.\nАмаду: уренчиктер бой- бойынын ижин баалаар. Кажы ла уренчик кандый иш будурерин балдар бойлоры шуур учурлу. Мындый иш омо –jомо иштеерине уредет.\n2.Чумдемелдин тургузылганынын будумдери\nАр- буткен ле кижи деп состорди айтканыста козигерге не корунет? (ассоциация)\nагаш-таш, суу, чечектер, ан- куштар, курт- коныс о.о.\nКижи- кейди ару тудат, агашты сындыртпайт, ар- буткенди корыйт.\nJакылта: Бу эки болуктин бичиген состорин коруп, кандый туп- шуултеге келерис?\nУреду амаду тургузары.\nУур кучсинип турган сурактарын табып, оны тузудерине ууландыраары\nСурак: Мен нени jурап салдым? Кем jаптап берер?\nКучсинип туругар ба?\nБалдар санангылайт, шуунет, туп- шуулие эдерге албадангылайт.\n4.Амадуга jединер ишти темдектеери\nУредунин амадузын тургузары, амадуга jендинерге тузалу эп- сумелер ле эп- аргаларла иштеери. Кучсинип турган сурактардын аайына чыгар\nJаны билгир алар эдилге\n1.J. Б. Каинчин керегинде видеофильм.\n2.Jурумине кластер тургузып ийигер\nЧумдемелдери оско до укту калыктарга солун\nСлер айылда танынан J. Б. Каинчиннин\nJурт jердин улузы\n«Козибисте Кок- Кайа» деп куучынын кычырып алганаар. Айдарда, урокто бис не керегинде куучын откурерис?\nБалдар чыгарган ол эмезе тургускан амадулары : Ар- буткен ле кижи jаан колбуда болгонын «Козибисте Кок- Кайа» деп куучынын\nсодержаниезин ылгап корорис.\nБичиичи керегинде видеофильмди коруп, тетрадьтарына кластер тургускылайт.\nАлтай аны кижинин кылы- jаны\nАмадуга jединерге план тургузары.\nБалдар тетрадька план тургускылайт.\n1.Куучыннын темазын ла тос шуултезин чыгарар.\n2.Куучынды ылгап, сур- кеберлердин учурын jартаары.\n3.Куучыннын тургузылганын корор.\n5.Тургузылган амадуга jединерге иштеери.\nJаны алган билгирди бичиир де, оос- эрмек куучында тузаланып билерине темиктирери\nКолбу тудар, бойын башкарынар\n1.«Козибисте Кок- Кайа» кадый жанрла бичилген?\n2.Куучын деп жанрдын темдектерин эске алынып, ондомолго jартамал беригер.\n3.Уренчиктердин карууларын угуп, уредучи доскодо jартамалды коргузет.\n4.Куучын деп жанрдын темдектерин тексттен табып, будумjилегер.\n5.Куучыннын темазы ла шуултезин jартагар.\n6.Куучыннын тос геройы кем? Ненин учун анайда сананып jадыгар?\n7.Сур-кебер ле сур- темдектин башказы незинде?\nБалдарга jакылталу карточкалар берилет. Балдардын алдында сур-кеберле иштеер алгоритм .\nКоором -Уулдын сур-кебери деп таблицаны толтырар\nСосторди кычырып, учурын jартагылайт.\nЭталоннын болужыла уренчиктер карууларды тундештирет.\nКуучын деп жанрдын темдектери:\n- геройдын jуруминен бир учурал коргузилген;\n-кеми jаан эмес;\nТос темазы: ар- буткенле кижинин колбузын коргускен шуултези\nКуучын не керекту айдылат?\nСур-темдек- кандый бир ондомолды jурумде бар неме ажыра коргускени.(Кок-Кайа- сур- темдек, оны автор тындандырып салган, ар-буткен тиру, ээлу, байлу)\nСур-кебер- бичиичи бойынын айдарга турган шуултезин сур- кебер ажыра jетирет. Сур- кебердин анылузы.\nБалдар омо-jомо иштегилейт. Сурактардын карууларын береринде, текстке тайангылайт.\nАвтор ар-буткенди не керекту тындандырат?\nЧумдемелде Айылдаш обогоннин сур-кебери не керекту кидирилген?\nКоором -Уулдын сур-кеберин jартагар? Текстти шиндеп Коором -Уулдын ич-когузинде болуп турган кубулталарды коргускен узуктерди табыгар?\nКоором -Уулдын состорин: «Учукча тынным успегер, урукча бажым баспагар» слер канайда ондоп jадыгар?\n6. Jаны билгирлерди быжулаары\nJакылталарды будурип, jаны билгирлерин быжулаары. Кажы ла уренчик ондогонын jетирери.\nКолбу тудар, бойын башкарынар, jаны билгир алар\nТексттен Кок- Кайанын\nАвтор Кок-Кайа ажыра нени коргузет? Ненин учун автор Кайаны тындандырып салган? (216 бук)\nБистин ар- буткенис jараш, байлык. Бугун бис агаг аразына барарыс, ару суула jунунып, ичип, jаражын аjарып, кайанын jанына келерис. Слер кайага нени айдарар, алкыштап та, тегин сосло бо, ло эмезе нени де куунзеерер бе?\nКоором-Уулдын сур- кебери деп таблицаны толтырар.\nJурум ле олум керегинде сананып тура, кажы ла кижи мен не керекту, бу ак- jарыкка не туулгам, кылык-jаным кандый, jандаган jандарды билеjрим бе деп санааркайт. J.Каинчин бу чум- jандарды ундыган jаны уйенин сур- кеберин jурайт. Коором-Уул олумнен астыгып, алкыш- созин айдынат.\nЧумдемелде Айылдаш обогоннин сур- кебери не керекту кийдирилген?\nКок- Кайанын jанында jурум\nКок-Кайа кызыл тыт\nАндагылап ла олон-чоп, тазыл чукчугыла, азырангылап jургулейт, оттын jанында jылынгылап отургылайт.\nбир уур сарлыктар\nсыгындар(jаман jок, нак)\nКок Кайа кыймыктап болбос, jе сурекей коп сананат. Ургулjик болзом кайдат деп сананат.\nКижинин Кайа керегинде санаазы: Кайа, айдынар тил, угар кулак, сананар санаазы jок деп бодойтон, тын jок, онзиреер оору jок, кайалар бир суунип, бир кородоп, бир коороп, бир ыйлап турар деп, Кижинин уч- санаазында jок болгон тыны jок таш.\nАвтордын корумиле, ар-буткен тиру, ээлу, байлу. Онын да учун оны тындандырып салган. Кок-Кайа кижи чилеп айдынат, комыдайт, ургулjик болорына санааркайт.\nВидеоны коргон кийнинен суракка каруу берер.\nТаблица « Коором-Уулдын сур- кебери»\nГеройдын кылык- jаны\nЭткен керектери (тескт ажыра)\n1)- бала- баркалу\n- мал –ашту\n-алтай jанын jандаар\n-каршу jок, тойу, коптоп jаткан, сыр- каткыда\nМалы коптогон, туралу, таскак-кажаанду, оско талаларда улусты азыраган\n2) Jанын jандаар, ар- буткенге бажырар, тоор.\n7. Танынан будурери.\nТанынан иш- будурери, бойыные ижин быжулаары.\nJаны билгир алар эдилге , бойын башкарынар, когус- корумле колбулу\nТекстле иш откурери\nСлайдтарда берилген тексттерле иштегилейт.\n1.«Козибисте Кок-Кайа» - жанры\n2.Jакылтага келишкедий карууны бедире:\n1. сур- кебер а)кайа\n2. сур- темдек\nб) Коором- Уул\n3.Куучыннын сур- кебери:\nА) Коором- Уул\nБ) Айылдаш обогон\nД) Кок- Кайа\n4.Кок- Кайанын эн ле сууген тындулар:\nА) тене- jунмалар\n5. Кемнин состори «Учукча тыным успегер, урукча бажым баспагар»\n8.Билгирин бириктире катап корори.\nJаны билгирлерди тузаланып, чыныктыаары\nКолбу тудар, бойын башкарынар, баланын озумиле колбулу\nАр- буткен ан- куш\nагын суу jер- тенери\nКатап бу jурукка келип, аjыктап, туп- шуулте эткилейт.\nКижи ле ар- буткен бек колбуда.\nКажы ла тынду агаш- таш, jер- терени ар- буткен, кижи бу jурумге тегинду келбеген. Кажызы ла учурлу, анылу.\nТемдек Суу jокко jурум болбос, кажы ла ан-куш бойы анылу ишту. Бу тизуни бузуп ийзен, ар- буткен танынын кижиге качанда каршузын jетирбеген. Jер силкиниш, jузун- jуур jеткерлер кижиликтин ар- буткенге удура казыр кылыгына jандыру. Онын учун бу jарабасты озодо jаандар билип, агаш- тажын, агын- суузын, агын- суузын, ан-кужын качан да оштуге бодолду олтурбеген. Ар- буткен кижидий ок тынду, сурлу, тынышту.\n9. Будурген ишти ле билгирлерди кемjиири ле чокымдаары.\nАмадуларынын буткенин, бутпегенин jартаары. Билип алганын шиндеп короло, шуулте эдип, ттемдектер тургузары.\nАйылдын ижин берери.\nБистин урок божогон, jе бу урокто шуужилген, корулген сурактар слердин санагарда, jурумигерде онон ары улалар деп иженип турум.\nОмоликтердин башкараачылары туружаачыларын баалап, темдектер тургузат.\nКуучын «Кижи ле ар- буткен»\nПроект «ар- буткенди корыыры»\nНомер материала: ДВ-504435


Јайаан аргалары јаантайын ӧссин - altaicholmon\nЈайаан аргалары јаантайын ӧссин\nКандык айдыҥ 24-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узыныҥ «Абилимпикс» деп IV республикан чемпионадыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nРФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Татьяна Синюгина чемпионаттыҥ туружаачыларына уткуулын видеобаштану ажыра эткен. Ол јуулган улусты тергеелик чемпионаттыҥ башталганыла уткып, Алтай Республикадаҥ туружаачылар «Абилимпикстиҥ» национальный јуунты командазына база киререрине иженгенин айткан.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ јӱткӱмелистиҥ шылтузында бис эл-јонныҥ инклюзивный культуразын тӧзӧп, социализацияныҥ сурактарына ла кенектердиҥ јӱрӱмин јеҥилтер айалгаларга јондыктыҥ ајарузын јилбиркедип болорыс» — деп, ол темдектеген.\nЧемпионаттыҥ туружаачыларын ла айылчыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Саврасова база уткыган. «Абилимпикс» – кенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узын кӧргӱскедий сок јаҥыс площадка болуп јат. Бистиҥ тӧс амадубыс – бу улуска профессионал аргаларын тузалангадый јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри ле ишке киреринде јӧмӧжӧри» — деп, ол айткан. Оныҥ темдектегениле, «Абилимпикс-2018» чемпионатта турушкандардыҥ 90 проценти ишле јеткилделген.\n«Кенектердиҥ бастырароссиялык јондыгы» деп јондык организацияныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Людмила Рыспаева бу чемпионатты тӧзӧп ӧткӱрип тургандарга быйанын айткан ла оныҥ туружаачыларына јалтанбазыныҥ шылтузында бойлорыныҥ јайаан аргаларын кӧргӱссин деп кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада айылчыларга бијелер ле кожоҥдор база сыйлалган.\nБыјылгы тергеелик чемпионатта 72 кижи турушкан. Олордыҥ тоозында профессионал ӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренеечилери, школдыҥ ӱренчиктери, 65 јажына јеткелек специалисттер. Эксперттердиҥ ле волонтерлордыҥ тоозы 100 кижи болгон.\n«Абилимпикстиҥ» программазыла чемпионаттыҥ туружаачылары он ууламјы аайынча конкурсный јакылталарды бӱдӱрер учурлу болгон. Ол ууламјыларга кӧктӧнӧри, крючокло тӱӱнери, агаштаҥ кезери, актерлык кеендик, художественный дизайн, робототехника, аргачылык ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктер кирет.\nКандык айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала 26-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына чемпионаттыҥ айылчылары ла туружаачылары ишмекчи, профууламјылу ла культурный программаларды кӧргӧн, тегерик столдордыҥ ижинде, мастер-класстарда, семинарларда ла презентацияларда турушкан.\nБу јакшынак керек-јаракты кенектердиҥ јондык организациялары тӧзӧгӧн болуп јат. Чемпионат Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча, иштиҥ, јонјӱрӱмдик корулаштыҥ ла эл-јонды ишле јеткилдеери-ниҥ, культураныҥ министерстволорыныҥ, анайда ок «Абилимпикс» кыймыгуныҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн.\nКандык айдыҥ 25-чи кӱнинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко конкурсный площадкаларда болуп, бир канча ууламјылар јанынаҥ ӧдӱп турган маргыжулардыҥ јерлерин кӧргӧн. «Робототехника», «Кӧкчи», «Аргачылык», «Художественный дизайн», «Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи» деген площадкаларда бололо, туружаачыларла куучындашкан.\nКенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узыныҥ «Абилимпикс» деп IV республикан чемпионадыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧтти.\n«Республикан башкару су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улусты иштеер јерлерле јеткилдеерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине јаан ајару эдет. «Абилимпикс» чемпионатта турушканы јиит улустыҥ профессионал ууламјызына, ишле јеткилделерине јаан камаанын јетирип, јаҥы аргалар ачат» — деп, тергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов чемпионаттыҥ туружаачыларына баштанган сӧзинде аҥылап айткан.\nМаргыжулардыҥ уч-турулталарыла чемпионаттыҥ компетенцияларында мындый јеҥӱчилдер јарталган: «Кӧкчи» (специалисттер ортодо) — Татьяна Денисенко, «Кӧкчи» (ӱренчиктер ортодо) — Анжелика Муклаева, «Кӧкчи» (студенттер ортодо) — Данил Харланов, «Фотограф-репортер» (ӱренчиктер) — Мария Юрина, «Фотограф-репортер» (студенттер) — Наталья Семина, «Крючокло тӱӱнери» (специалисттер) — Светлана Пислегина, «Агаштаҥ кезери» (специалисттер) — Алексей Трубин, «Актерлык кеендик» (ӱренчиктер) — Амаду Терешев, «Художественный дизайн» (студенттер) — Ангелина Яданова, «Робототехника» (ӱренчиктер) — Шерхан Сахарьянов, Нурден Ажикенов, «Аргачылык» (студенттер) — Вероника Куликова, «Аргачылык» (специалисттер) — Андрей Бандура, «Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи» (студенттер) — Снежана Соурчакова. Јеҥӱчилдер грамоталарла, сыйларла кайралдаткан.\nРеспубликан бу чемпионаттыҥ јеҥӱчилдери Москва калада кӱчӱрген айда ӧдӧтӧн национальный чемпионатта туружар.


«Гуманитар јаны экономикадаҥ да учурлу...» - altaicholmon\n«Гуманитар јаны экономикадаҥ да учурлу…»\nФедерацияныҥ да, анайда ок ороонныҥ да јӱрӱминде ле турумкай ичкери ӧзӱминде гуманитар керектиҥ учуры там ла бийиктейт. Бистиҥ республикага РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады, Государстволык Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразияныҥ интеграциязы ла гран ары јанында јерлештерле колбу тудары аайынча комитединиҥ турчызы И. И. Белековтыҥ келгенин тузаланып, парламентарийге бир канча сурактарла баштандыбыс.\n—Иван Итулович, Госдумада сурактардыҥ гуманитар јаны аайынча кычырыштар ӧткӧн. Ол неле колбулу ӧткӧн болотон?\n—Эҥ озо керек мындый. Эмди кезик курч сурактарды илезине курчыда чыгарбай, јажырып койор деген ӧй токтогон. Экинчизинде, биске ончо керекти курчыда, недеҥ де камааны јокко кӧрӧри бойыска ла сӱреен керектӱ боло берген. Ӱчинчизинде, парламенттеги кычырыштарды алар болзо, шак ла мында јаан учурлу сурактарга каруулар табылып келет.\nЧынынча айдар болзо, парламенттеги бу кычырыштар Россия Федерацияныҥ гуманитар керектер аайынча албатылар ортодогы политиказына келиштире ӧткӱрилген. Је ондо Алтай Республикага тузалу болгодый кӧп керектер кӧрӱлген, јаҥыс ла грандар јанындагы ӧмӧ-јӧмӧ иш керегинде эмес. Анда бистиҥ эдетен керектер сӱреен чокым айдылып калды.\n—Слердиҥ бойыгардыҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Государстволык Думаныҥ Совединиҥ темдектегени аайынча ӧткӱрилген бу кычырыштар курч сурактыҥ аайына чыгар эҥ јаан арга. Оны мындый кеминде кӧдӱргени бу сурактыҥ јаан политикалык учурын темдектеп јат. Мында башка-башка шӱӱлтелер айдылган, онызы да јарт. Нениҥ учун дезе сурактар кӧптӧп калган, сӱреен тыҥ курчып калган деп темдектеер керек. Оныҥ аайына чыгарга јаҥы кӧрӱм, јаҥы алтамдар керек. Бу гуманитар суракты экономикадаҥ да курч деп айдып, мен суракты ӧнӧтийин курчыттым. Мениҥ шӱӱлтемге јуук шӱӱлтелер кычырышта база айдылган. Лаптап сананза, керек шак ла андый, курч.\nБӱгӱн телекейде бистиҥ гуманитар алтамдарыс бистиҥ сӱреен јаан аргаларыска келишпей јат. Бис 1990 јылдардагы ончозы билер шылтактардаҥ улам кӧбизин јылыйтып койгоныс, оны ойто орныктырып та турган болзобыс, је кӧп сурактарла соҥдогончобыс.\nГран ары јанында јадып турган бистиҥ улустыҥ политикалык бескези арай јабыс. Оныҥ учун Россияныҥ ийделӱ, јакшы кеберин оноҥ ары бийиктеде кӧдӱреринде олордыҥ јӧмӧлтӧзи арай ла ас.\n—Мында бистиҥ аргачыларыс јаан јӧмӧлтӧзин эдер аргалу эмес пе? Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Бу шӱӱлтени мен база јарададым. Россияныҥ ӧскӧ ороондордогы аргачылыгы гуманитар керектерге акча-јӧӧжӧлик јӧмӧлтӧлӧрин ас јетирет. Ол ок ӧйдӧ ӧскӧ јанынаҥ кӧрзӧ, бистиҥ кезик аргачылар, темдектезе, футболло «Челси» клубты бойлорына алып алгандар. А Лондондогы «Орус тӧс јерге» эмезе Германияда Пушкинниҥ институдына олордыҥ колдоры јетпей турган ба? Биске телекейде гуманитар јанынаҥ Россияныҥ камаанын ла тоомјызын бастыра јанынаҥ тыҥыдар керек.\n—Евразияныҥ экономикалык бирлиги керегинде јӧптӧжӱде, бистиҥ партнерлордыҥ некегенинеҥ улам, гуманитар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш темдектелбеген. Оныҥ учун Евразияныҥ экономикалык интеграциязында, биригӱзинде культура, билим ле ӱредӱлик аайынча ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеери ӧдӱп јат па?\n—Постсовет дейтен јердеги бир кезек јаҥы тӧзӧлгӧн ороондор гуманитар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин нениҥ учун керексибей турганын бис оҥдоп турубыс. Мындый айалганы тазылынаҥ ала кубултар керек. Мында шак ла Россия баштаҥкай эдер учурлу. Тургуза ӧйдӧ Орус телекейле бирлик болорынаҥ айрыларга турган кыймыгу барын бис кӧрӱп турубыс. Украинаны да алзагар, айалганы бош салып ийген кийнинеҥ кандый јеткерлер болуп јат. Эмди бу «рактыҥ» оорузы тӧртинчи стадияга једе берерде, тартыжарга келижип јат. Бу айалгага чын диагноз тургузып, оны баштапкы ла стадияда эмдеп салар керек не. Андый аргалар Россияда бар эмей.\n—Иван Итулович, «тышкары XXI чак турганын» ајаруга алып, эмди чокым нени эдер керек?\n—Бис Евразийствоныҥ тӧзӧлип калган социокультурный сайламазын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр учурлу. Россия — ол колбоштырып турган кӱр ине. Ол эмдиги ӧйдӧ Евразияныҥ јеринде бийик каруулу бириктиреечи ороон болуп јат. Россияныҥ гуманитар учуры база јаан. Оны шак онойдо оҥдоор керек!\nБистиҥ гуманитар јилбӱлеристи ичкерледер сурактар аайынча биске тыҥ иштенер керек. Эмеш ичкери табарып та болзо, уйалып отурарга база јарабас.\n…Кӱнбадыш прессада калганчы ӧйдиҥ јарлу бажалыгы: «Јаан акабыс эмди јок. Россия эмди андый эмес!». Чын, алдындагы чылап, ӧскӧ ороондорго карындаштык, кайра јандырылбас болуш эдери эмди Россияныҥ обществозында, јаҥында јок. Эмди ончозы чоттолып јат. Онызы чын эмей.\nЧындык, ӧмӧ-јӧмӧ кожо, бой-бойына тузалу ла бой-бойын тооп иштеери — јараар! Россияны карындаштык деген сӧстӧрлӧ саап иштеери — керек јок!\n—Бу ууламјы аайынча Алтай Республиканыҥ алдында турган амадулары керегинде нени айдарыгар?\n—Олорды ончозын тоолооры арай кӧп ӧй алар. Бойымныҥ бир канча шӱӱлтелеримди бу јуукта кепке базып чыгарган «С какого ты Алтая — Сен кажы Алтайдаҥ?» деп адалган бичигимде чыгара айткам. Кӧп кычыраачылар оны јаратканы керегинде меге јетиргендер.\nСлердиҥ сурагар аайынча мындый каруу јандырарым:\n—Алтайдыҥ албатыларыныҥ тӱӱкилик-культурный байлыгын чеберлеери;\n—алтай тилге ле алтай литературага јилбӱлерди бийиктедери;\n—бистиҥ албатылык байлыкты чеберлеери ле оноҥ ары ӧҥжӱде ӧскӱрери;\n—јаш ӱйени тӧрӧлин сӱӱрине, калдыгыстыҥ улу байлыгыла оморкоорына таскадары;\n—јиит ӱйелерге јаандарды тоор, олордыҥ јакшынак керектерин улалтар айалгалар тӧзӧӧри.\n—Слерди, Государстволык Думаныҥ депутады болуп турган кижини, слердиҥ комитеттиҥ ӧткӱрген парламент кычырыштарында эҥ артык не јарады?\n—Россия Федерацияныҥ башкарузына Москвада ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча Россияныҥ комитединиҥ башкарганыла Евразияныҥ культурный тӧс јерин тӧзӧӧри аайынча ижин эрчимделтсин деп јакылта берилген.\nМениҥ баштаҥкайым (ла некелтелерим) аайынча парламент кычырыштардыҥ јакылталарында айдылганыла, аҥылу федерал программада евроазий албатылардыҥ эпозын бой-бойлорына кӧчӱрери темдектелген, анайда ок Союзный ороондордыҥ, ЕАЭС-тиҥ, СНГ-ныҥ бичиичилериниҥ эмдиги ӧйдӧги антологиязын кепке базары керегинде айдылган.\n—Иван Итулович, шак ла эпос албатыныҥ јайаандык ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи болгоны керегинде Слер јаантайын курчыда айдып келгенигер…\n—Мениҥ шӱӱлтемди форумныҥ туружаачылары јараткандар, ол парламент кычырыштардыҥ јакылталарында темдектелген. Чокымдап айтса, «Евразияныҥ албатыларыныҥ эпический байлыгын чеберлеери ле ӧскӱрери керегинде» сайлама јасакты Государстволык Думаныҥ кеминде, оныҥ кийнинде СНГ-ныҥ туружаачы-ороондорыныҥ Парламент Ассамблеязыныҥ кеминде јарадар деп.\n—Чикезинче база бир сурак берип ийейин. Кандый сурак ӧтпӧгӧни Слерге карам болды?\n—Биске, Алтай Республикага, јашӧскӱримле, оныҥ тӧзӧлмӧлӧриниҥ бӱдӱмдериле ишти јарандырары ла јаҥыртары керегинде шӱӱлтени мен мынаҥ да озо канча катап айткам. Бойыныҥ ӧйинде Москвада Алтай Республиканыҥ элчилигинде Алтайдыҥ јашӧскӱримиле туштажып, Алтай Республикада эмдиги јашӧскӱрим биригӱлерди канайда адаары керегинде база сананар керек деп темдектегем. Темдектезе, јебрен Алтайда јарлу болгон «Себиниҥ боочызы» деп атла не адабас? Биске санаалу, сананып билер јашӧскӱримди јуур керек. Олордыҥ ийдезин, олордыҥ кӧрӱмин јакшы јанына ууландырар керек.\n—Депутат албатызыныҥ алдында ачык болор керек айдыжып јат ине. Слердиҥ парламенттеги ижигер керегинде бистиҥ билбес (билер аргабыс јок) аҥылу керектер, айалгалар бар ба?\n—Је, чын, мениҥ айдар учурым јок государстволык айалгалар, керектер бар эмей. Слердиҥ сурак анайда тургузыларда, мен тууралабай, чикезинче айдып салайын. Оныҥ бир ле бӧлӱгин кӧрӧли. Бу ла јуукта Владимир Владимирович Путинниҥ башкарганыла, стратегиялык ӧзӱм ле национальный ӱлекерлер аайынча Президенттеги Советтиҥ јууны ӧткӧн. Анда кӧп сурактардыҥ тоозында Россияныҥ вузтарында ӧскӧ ороондордыҥ кадрларын белетеери, гран ары јанында Россияныҥ выпускниктериле иштеери керегинде сурак база кӧрӱлген. Мында ӧткӧн парламент кычырыштардыҥ шӱӱлтелерине база ајаргандар. Мениҥ парламент кычырыштардыҥ јакылталарында темдектелген шӱӱлтем бу Советтиҥ јуунында јарадылды. Ол не керегинде? Россияныҥ вузтарында 182 ороонныҥ јашӧскӱрими ӱренет, је олорго ӱренерге берилип турган квота јердиҥ кеми јӱк ле 15 муҥ. Президент бу сурак чын тургузылган деп чотоп, эмди квоталу јерлерди чик јок кӧптӧдӧрин шиҥдезин деп јакылта берген.\n—Бу јуукта СНГ-ныҥ туружаачы-ороондорыныҥ Парламент Ассамблея-зыныҥ «Диалог» деп журналында Слерди «Евразияныҥ кижизи» деп адаган эди. Слерде текши евразий кемдӱ јаҥы шӱӱлтелер бар ба?\n—Тургуза ӧйдӧ федерал кеминдеги документтерде темдектелгениле, «СНГ-ЕАЭС-Союзный государство» деп бичилип јат. Мениҥ шӱӱлтемле болзо, оны учуры аайынча мынайда бичиир керек: 1) Россияныҥ ла Белоруссияныҥ союзный государствозы, 2) ЕАЭС, 3) СНГ. Анайып, мында Россия Федерацияныҥ геостратегиялык јанынаҥ артык болгоны кӧрӱлер учурлу. Россия, андый јаан ла улу тӱӱкилӱ ороон, гуманитарный јанынаҥ эҥ артык болорын кудай бойы јайаган ине. Оны ЮНЕСКО до темдектеп јат.\nМынаҥ ары, бюджетти кӧрӧр тужында, Россияныҥ политиказыныҥ гуманитар ижине ӱзеери акча-јӧӧжӧ темдектеп салар керек. Мында карамданыш неге де јарабас. «Политикага киришпезегер, политика бойы слерди башкарар» деп тегин айдылбаган ине.


16.08.2017 - altaicholmon\nАлтай сокровенный об отношениях с окружающим миром АУ РА «Редакция газеты «Алтайдын Чолмоны» Горный Алтай – это сердце Евразии, уникальный по красоте регион, расположенный на пересечении экономических путей и культурных миров. Это край удивительных ландшафтов, сказочного неба, чистой воды и воздуха. Он является колыбелью цивилизаций, местом сакральной силы и жизненной энергии. С древнейших времен культура,\nБаланыҥ байы. Сборник статей. Кажы ла албатыда бойыныҥ озогы ӧйлӧрдӧҥ бери улалып келген учурлу чӱм-јаҥдары, јакшынак ээжи-јаҥжыгулары бар. Олорды ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ келер ӱйелерге энчилеп артырган баалу-чуулу кӧгӱс-байлыгы, јӱрӱмде башкарынып јӱретен тем-јозогы деп айдарга јараар. Бӱгӱнги отурган бистерге бу энчи-байлыкты чеберлеп, мынаҥ ары бойыстыҥ бала-баркабыска берип, быжулап салары — јаан учурлу керек. Јашӧскӱрим, јиитӱйе, албатызыныҥ чӱм-јаҥдарын, јаҥжыгуларын\nРоссия ла Казахстан: грандагы ӧмӧ-јӧмӧ иш\nРоссия Федерацияныҥ ла Казахстанныҥ пограничниктери бу јуукта туштажып, гран-кыйуда ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ сурактарын шӱӱштилер.\nАгаштыҥ курт-коҥызыла тартыжу тыҥыыр\nАлтай Республиканыҥ Башкарузы агаштарды «тазадаачы» курт-коҥыстарды корондоорына 30 миллион салковой акча чыгарар деп, Башкаруныҥ сайтында айдылат.\nБалдарды школго јуур\nАлтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскаду ла черӱге белетеери аайынча тӧс јери ӱредӱлӱ јыл башталар алдында «Баланы школго јууйлы» деген быйанду акция ӧткӱрет.


Опубликовано 30.10.2013 11:27\nКош-Агаштыҥ ага-јайзаҥына Тӧлӧсӧв Кузьма тудулды\nОпубликовано 27.10.2013 10:48\nӰлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Чаган-Узунда Кош-Агаштыҥ алтайлары Курултайын јууп ӧткӱрдилер. Курултайды јууп ҥадыс деп, Кош-Агаштыҥ ага-јайзаҥдарыныҥ кӱреезиниҥ адынаҥ кычырып ӧткӱргендер. Кош-Агаштыҥ ага-јайзаҥдары болып алдында мындый улус болгондор ло олор эмди ага-јайзаҥдардыҥ чыдуузы качан да токтобос јаантайынгы кӱрееге киргилейт: В.И. Саблаков, С.Н. Очурдяпов, В.А. Едешев ле Р.М. Тадыров.\nЧамалдыҥ алтайлары аймак-башчызын туттылар\nОпубликовано 26.10.2013 12:56\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Чамалда бу аймактыҥ алтайларыныҥ Курултайы ӧтти. Ондо бир сурак кӧрӱлген - аймактыҥ алтайларыныҥ башчызын тудары. Алдында бу јамыга оныҥ су-кадыгынаҥ улам иштеп албазы јарт та болгон болзо, Шевченкого буудак болбозын деп, Яманов Анатолий Пантелеевичти туткандар. Бу јорыкта ойто ло аймактыҥ јаҥы


Октябрь 2018 - Страница 3 из 10 - altaicholmon\n«Фотоаппарадым јаантайын менле кожо»\nОлеся ТЕЧИНОВА — јирме бир јашту студент кыс. Ол ГАГУ-да алтай тилдиҥ ле тюркологияныҥ факультединде (ФАТ) ӱренет. Је оныҥ бӱгӱнги эҥ јаан јилбӱзи — фото согоры. Бу јииттиҥ фотојуруктары тургузылган Instagram бӱгине бичидип алгандардыҥ тоозы беш муҥнаҥ ажыра.\nБичиги јок јон болуп калбаска\nАлтай тилдиҥ байрамына учурлалган байрамдык керектер элес эдип ӧдӧ берди. Тӧрӧл тилистиҥ эмдиги айалгазыла, келер салымыла колбулу ӧҥзӱре сурактар ӧзӧкти ӧйкӧп, артып калды…\nАjаруда ветерандардыҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергеебистиҥ ветерандарыныҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген.\nБайлыкты баалаарына таскаткан\nКонференция Россияныҥ кемиле јаан шиҥжӱлер ӧткӱрер фондыныҥ (РФФИ) ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилди. Оныҥ ижинде республиканыҥ билим ле ӱредӱлик учреждениелери- ниҥ билимчилери-филологторы, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ ӱренеечилери, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты. Онойдо ок алтай тилдиҥ, оныҥ диалекттериниҥ, тӱрк тилдердиҥ сурактарын шӱӱжер амадула Новосибирский областьтыҥ, Алтайский крайдыҥ\nJаҥы ӱйе ӱлгерчилер ӧзӧр болор бо?\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Оҥдой јуртта Алтай тилдиҥ кӱнине ле јарлу алтай бичиичи ле поэт Лазарь Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлай јиит ӱлгерчилердиҥ ле бичиичилердиҥ «Амаду» деп адалган республикан следы ӧткӧн.\nJалкын jӱректӱ КӰН УУЛЫ\nОт-јалбышту, јалкын кептӱ ӱлгерлер чӱмдеген поэт В. Т. Самыков (Паслей Самык) быјыл јаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде 80 јажын темдектеер. Бу јаан юбилейлик јашка учурлалган керектер башталып калды. Алтай Республиканыҥ башкарузы, ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министерствозы, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде јаан јайалталу бичиичи ле кӧчӱреечи Паслей Самыктыҥ јайаан ижине\nЭҥ jаан jеҥӱ — бойын jеҥгени\nӦткӧн неделеде калабыста «Абилимпикс» деген тергеелик чемпионат бийик кеминде ӧдӱп тӱгенди. «Абилимпикс» — Албатылар ортодогы коммерциялык эмес кыймыгу. Оныҥ тӧс амадулары кенек ле су-кадыгы кирелӱ улуска профессионал ижи, узы јанынаҥ башка-башка конкурстар ӧткӱрери, кӱӱнзеген профессиязына ӱренери, иш табарында ла јон ортодо јӱрӱмге темигип кирери јанынаҥ болужары болуп јат.\nКижиниҥ культуразы – оныҥ тилинде\nЈарлу алтай бичиичи ле поэт Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде – ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде –Алтай тилдиҥ кӱни темдектелет. Быјыл бу байрам тӧртинчи катап темдектелген де болзо, тӧрӧл тилисле колбулу ӧҥзӱре сурактар артканча…\n«Аргачылардыҥ ижин мынаҥ да ары jӧмӧӧрис»\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Горно-Алтайскта эмчилер белетеер колледжтиҥ актовый залында ӧткӧн јуунда Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш бу јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына ла ӱчинчи кварталда канайда ӧткӧни керегинде сурак шӱӱжилип кӧрӱлген.\nИрбизектиҥ кереезиниҥ салымы кандый?\nИрбизектиҥ кереезин тургузары керегинде Эл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Вячеслав Ухановко куучындаштыс.


05.09.2018 - altaicholmon\nКоррекционный школ-интернатта кӧдӱриҥилӱ ачылта\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Билгирлердиҥ кӱнине ле Горно-Алтайскта коррекционный школ-интернаттыҥ балдар ӱренер туразыныҥ јазашту иштердиҥ кийнинде ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта турушкан. «Бистиҥ балдарга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри – Россияныҥ Президенти Владимир Путин аҥылу ајару эдип турган тӧс учурлу сурактардыҥ бирӱзи. Алтай Республиканыҥ јаҥдары кӱнӱҥ сайынчы ижинде бу суракка база јаан ајару эдет. Оныҥ да


Эссе. «Менин педагогикалык једимдерим».\nГлавная / Другое / Эссе. «Менин педагогикалык једимдерим».\n«Менин педагогикалык једимдерим».\n«Тазылы јок агаш болбос,\nУгы јок кижи болбос».\nӰредӱчи … Бу улу сӧстӧ муҥдар тоолу јажыт, канча ӱйелердиҥ келерлиги учун каруулу болоры ла јӱрӱмде кандый кижи таскадып салары деген эҥ учурлу керек…\nКажы ла урок- ол јаҥы чалыган кӱн, ӱренчиктерим- ол кӱннин јылу ла эрке чокторы…\nКӱн јогынаҥ агаш ӧспӧс. Агаш тазылданып, ӧрӧ ӧзӧт, кӱнге чӧйилет, јылу чокторго тартылат.\nБаштамы класстардыҥ болчомдоры- ол агаштын тазылыла тӱҥей. Олорды канайда тазыктырып, таскатканымнаҥ келер ӧйдӧ кандый улус болуп ӧзӧри, кӧп јандай, байла, менеҥ камаанду.\nЈаҥы тазылданып јаткан јаш корбо, бӱгӱнги некелтелерле, јетирӱлерле таҥынаҥ иштеп билер, не- немени аҥылап тӱҥдештирер, керектӱ јетируни бойы бедиреп табар, најыларын лаптап угуп билер болор учурлу. Оныҥ ончозын ФГОС- тыҥ ӱлекерин белетеп тура, тоого алганы сӱреен јаан учур берет.\nОнын учун кичинек ӱлекерлер тургузып билгени кажы ла балага керекту јетирӱни тереҥжиде ле элбеде шиҥдеер арга берет. Ӱренчиктер ӱлекерлер тургузарында, тууразынаҥ шиҥдеп кӧргӧжин, јӱстеринде кӱлӱмји, кӧстӧринде јилбӱ ле јаркынду одычактар…Кӧп сабада олор тазылданып ӧскӧн барбак бӱрлӱ агаш ла јаркынду кӱн јурагылайт.Ӧрӧ ӧзӧрине, јарык келерликке бӱткени- ол мениҥ ижимниҥ једимдери деп бодойдым.Ол тазыл корболоп ӧзӧрине бир де алаҥзыбайдым, келер ӧйдӧ угын улалтар, тилин чеберлеп апарар ӱйе таскап јатканы-мениҥ эҥ јаан ла теҥистий тереҥ, теҥеридий бийик амадуум, јединген санаам…\nБу болчомдор- кунниҥ јаhкынду чокторы, кажы ла ӧзӱп јаткан агашка јаркынын ла јылузын бир де карамдабас.\n«Тазылы јок агаш оспос,\nУгы јок кижи болбос»


Эмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедери ӧйдиҥ некелтези - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязы бу кӱндерде министр Павел Решетовтыҥ башкарганыла ведомствоныҥ конференц-залында ӧтти.\nКоллегияныҥ ижи башталардаҥ озо министр коллегияныҥ турчыларын уткып, оныҥ составында кубулталар болгоны керегинде јетирӱ эткен. Ол јаҥы башкараачыларла таныштыру ӧткӱрген: су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ балдар ла родовспоможение аайынча ордынчызы Татьяна Поносовала, АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ штатта эмес баш специалисттериле – терапевт Наталья Тадыкинала, педиатр Елена Шалтаевала, республикан перинатальный тӧс јердиҥ баш врачы Андрей Мурыгинле, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Светлана Адыбаевала, Акташтагы эмчиликтиҥ баш врачы Константин Чукановло, Улаган аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Юрий Мечушевле.\nОноҥ министр ӧдӱп јаткан јылдыҥ јети айыныҥ туркунына јербойында болгон тӧс демографический кӧргӱзӱлерди јарлады. Бу ӧйдиҥ туркунына республикада 1959 бала чыккан, кӧргӱзӱниҥ кеми 1000 кижи бажына 15.5 промилле болгон. Ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде 1976 бала чыккан болгон (15,7 промилле). Павел Решетовтыҥ темдектегениле, јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы астаганы ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарындагы демографиялык кызалаҥла колбулу. Текши алза, бӱгӱнги тоо былтыргы кеминеҥ андый ла тыҥ јабызабаган. Алтай Республика ороон ичинде јаш балдарыныҥ тоозы эҥ кӧп тергеелердиҥ тоозында адалат. Јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни текши эл-јонныҥ тоозы кӧптӧӧрине экелери јарт, ӧткӧн јети айдыҥ уч-турулталарыла, бу кӧргӱзӱ +5,5 болгон, онызы Россия ичинде ле Сибирьде кӧргӱзӱлердеҥ бийик.\n2018 јылдыҥ јети айыныҥ туркунына 1263 кижи божогон (1000 кижи бажына 10,0 кӧргӱзӱ), ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде 1246 кижи (9,9) божогон болгон. Министрдиҥ айтканыла, албаты-јон ортодо чыгым болуп турганы јанынаҥ бистиҥ тергеениҥ кӧргӱзӱзи ороон (12,4) ло Сибирьдеги федерал округ (13,0) аайынча кӧргӱзӱлердеҥ јабыс болуп турганы канча јылдардыҥ туркунына улалат.\nЈети айдыҥ кӧргӱзӱлериле, јаш балдар ортодо, канныҥ тебӱзиниҥ системазыныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктардаҥ, корондолыштаҥ, ДТП-лардаҥ ла јеткерлӱ ӧскӧ дӧ учуралдардаҥ улам чыгым болоры аайынча кӧргӱзӱ эмеш јабызаган.\n– Текши алза, республикадагы демографический айалга турумкай артканча. Бистиҥ тӧс иш-амадуларыстыҥ бирӱзи – демографияла колбулу айалга бу ла кеминде болорын јеткилдеери, кезик кӧргӱзӱлер аайынча оноҥ ары јарандырары – деп, министр аҥылап темдектеген.\nЈуунда аҥылу ајару баштамы медико-санитарный болуштыҥ ӧзӱминиҥ сурактарына эдилген. Республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ ордынчызы Марина Бородулина Горно-Алтайсктыҥ поликлиниказыныҥ ижи ле «Бережливая поликлиника» деген ӱлекер јанынаҥ иштер керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, бу ууламјыла, ол тоодо оору улуска болуш јетирери јанынаҥ калганчы јылдардыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген. Регистратураныҥ ижин јаҥырта тӧзӧгӧни ӧрӧ адалган ӱлекердиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Регистратурада улус болотон, отуратан јарамыкту јер тӧзӧлгӧн, улус бойы врачка бичидери јанынаҥ 2 информат тургузылган, бастыра бӱдӱм шиҥжӱлер ӧдӧрине озолондыра бичидериниҥ системазы иштейт. Оныҥ темдектегениле, эмди регистратураныҥ јанында ла анайда ок поликлиниканыҥ бойында улус кӧптӧҥ јуулбайт, јаан очередьтер болбойт. Поликлиниканыҥ бастыра каттарында јазашту иш ӧткӱрилген, оору улуска јартамал эдер система иштейт, кабинеттер кайда болгонын кӧргӱскен јарык темдек-указательдер ле стендтер тургузылган. Су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска айалгалар тӧзӧлгӧн: пандустар бар, оромдо подъемник тургузылган, туалеттер андый улуска келиштирте јазалган, кӧзи коомой кӧрӱп тургандарга аҥылу ӧҥдӱ ӱйдежӱ тӧзӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ узкий деген специалисттердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Баштамы аҥылу медициналык болушты јаҥыс ла калада јаткандарга эмес, је анайда ок республиканыҥ бастыра улузына јетирип јат. Поликлиникада амбулаторный карталарды электрон бӱдӱмге кӧчӱрген, арткан да документтер андый бӱдӱмге бир эмештеҥ кӧчӱрилет.\n– Бу бастыра јаҥыртулар Россия Федерацияныҥ президентиниҥ баштамы медико-санитарный болуш јетирери јанынаҥ медициналык организациялардыҥ јаҥы бӱдӱм-моделин тӧзӧӧри аайынча тургускан иш-керектердиҥ бӧлӱги болот – деп, Марина Бородулина айткан.\nБалдардыҥ поликлинический бӧлӱгиниҥ ижин јарандырарыныҥ пландары керегинде республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ балдар јанынаҥ амбулаторно-поликлинический иш аайынча ордынчызы Марина Шестакова куучындаган. Оныҥ јетирӱзиле, поликлиниканыҥ Коммунистический проспекттеги 124-чи таҥмалу турада иштейтен туразына Ленкина-2-деги участок кӧчӱп келер. Коммунистический проспекттеги турада капремонт тӱгезе ӧткӱрилзе, оныҥ ичи келиштирте јазалып калар. Јаҥыртылган регистратурада информаттар, специалисттер качан ла кандый кыпта иштеерин кӧргӱскен электрон табло, навигацияныҥ системазы тургузылар. Анайда ок мында колл-центр иштеер. Мында ок балдар ойнойтон јер, јабынтылу колясочный, эмчек балдарды азыраар јер болор ло холлдордо јарамыкту зоналар јазалар.\nЈуунда темдектелгениле, «Бережливая поликлиника» деген ӱлекер бистиҥ ороондо 2016 јылдыҥ учынаҥ ала иштеп баштаган. Ӱлекерди Россия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, ороонныҥ Президентиниҥ Администрациязы ла «Росатом» госкорпорация белетеген. Ӱлекер ороонныҥ медучреждениелеринде тузазы кирелӱ технологический керектерди кирелендирерине ууландырылган. Ӱлекерге оптимизация аайынча бир канча шӱӱлте-јӧптӧр кирет: олор улус врачка бичидериниҥ аайын кубултат, терапевтте болор ӧй кыскартылат, кӧп улус врачтарда шиҥжӱни ӧдӧри тӧзӧлӧт. Мынаҥ арыгы иштер диспансеризацияныҥ ижиле, јеҥилтелерлӱ эмдер аларыла, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ ле кенек улусты кичееп кӧрӧриле колбулу болор. РФ-тыҥ Минздравыныҥ јетирӱзиле, 2020 јыл кирезинде бу ӱлекерде бастыра ороон ичинде 300-теҥ кӧп поликлиникалар ла 30-таҥ кӧп тергеелер туружар.\nТергеедеги санитарный авиацияныҥ ӧзӱми керегинде јетирӱни катастрофалардыҥ медициназыныҥ республикан тӧс јериниҥ директоры Сергей Земцов эткен. Оныҥ айтканыла, 2016 јылда Алтай Республика ороонныҥ ыраак ла једерге кӱч јерлеринде јаткан улуска тӱрген медболушты ӧйинде јетирерин јеткилдеери аайынча федерал программаныҥ 34 туружаачызыныҥ тоозына кирген. Бу ӱлекер јанынаҥ иш-керектердиҥ планын јӱрӱмде бӱдӱрери республикада 2017 јылда башталган.\n– Озо баштап программаны бӱдӱрери 2019 јылга јетире деп темдектелген болгон, је баштамы медико-санитарный болуштыҥ ӧзӱми аайынча федерал ӱлекер кийдирилгениле колбой, санитарный авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ ӱлекердиҥ ӧйи 2024 јылга јетире узадылган – деп, С. Земцов айткан.\nСанитарный авиацияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јеткилдежине 190 јурт кирет, олордоҥ 39-зы ыраак ла једерге кӱч јерлерде турат. Горно-Алтайсктаҥ кезик ыраак јурттарга јетире јолдыҥ узуны 500 километр кире. 2017 јылда санавиация 175 учуш эткен, республиканыҥ эмчиликтерине 282 кижи јеттирилген. Олор јаан оорулу улус болгон – инфарктарлу, инсульттарлу, јаан сынык-бычыктарлу улус ла барлу эпшилер.\nАймактардаҥ јаан оорулу улусты республикан медучреждениелерге 2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥы МИ-8 таҥмалу вертолетло јетирери башталган. Бу транспорт медицинаныҥ эмдиги ӧйдиҥ модульдарыла јепселген, оныҥ шылтузында оору улуска квалифицированный медболушты вертолет учуп ла барып јатса эдер арга бар.\n2018 јылдыҥ 8 айыныҥ туркунына 90-ноҥ кӧп авиаучуш эдилген, республиканыҥ башка-башка талаларынаҥ 120-неҥ кӧп оору улусты эмчиликтерге јетирген. Сергей Земцов аймактардыҥ эмчиликтериниҥ башкараачыларына санитарный авиацияныҥ ӧзӱмиле колбулу сурактарды јӱрӱмде бӱдӱреринде эрчимдӱ турушсын деп баштанган. Нениҥ учун дезе бу ууламјылу иштеҥ јербойындагы ӧмӧ-јӧмӧ иш аайлу-башту, чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧдӧри камаандузын темдектеген.\nОноҥ су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Владимир Лещенко ло Роспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ тергеедеги башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов јетирӱлер эткен. Адакыда Павел Решетов коллегаларына иштеги јакшынак кӧрӱзӱлер учун быйан айдып, су-кадыкты корыырыныҥ бӱткӱл бӧлӱгиниҥ алдында эмди де арбынду иштер туруп јат ла олорды једимдӱ бӱдӱрер керек деген.


«Фанфуриктерди» садары ойто ло токтодылган - altaicholmon\n«Фанфуриктерди» садары ойто ло токтодылган\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ быјыл ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде јараткан јӧбиле башкарынып, РФ-тыҥ Баш санитарный государстволык эмчизи аш-курсактыҥ тоозына кирбей турган спирттӱ продукцияны, кошмокторлу ла ароматизаторлу продукцияны садарын токтодоры керегинде јӧп чыгарган.\nМындый амадулу јӧпти Роспотребшиҥжӱ 2016 јылдыҥ кӱчӱрген айында база чыгарган. Башкаруныҥ ла шиҥдеечи органдардыҥ бу алтамын јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, парфюмерно-косметический ле бытовой химияныҥ продукциязын чыгараачылар ла садучылар јараткан.\n2016 јылдыҥ учы јаар ӧрӧ адалган јӧптӧрди бускан учуралдар кажы ла 4-чи магазинде эмезе киоскто илезине чыгарылган болзо, 2017 јылдыҥ баштапкы айында кажы ла 9-чы магазинде, тулаан-кӱӱк айларында кажы ла 25-чи магазинде, кичӱ изӱ-сыгын айларында кажы ла 40-чи магазинде илезине чыгарылган.


Алтай улустыҥ азыйдаҥ бери ӱзӱлбей улалып келген јаҥжыгулары айлар ла јылдык тоо, онойдо ок олорло колбулу айланып келетен байрамдары. Ол байрамдардыҥ эҥ јаан ла чӱмдӱ байрамы – Чага байрам.\nАлтай јылдык тоодо Чага байрам - кирген Јаҥы јыл. Нениҥ учун дезе, бистиҥ Чага байрамысты тереҥ шӱӱлтезиле кӧрзӧ, эл – јоныстыҥ јӱрӱмине ар – бӱткенниҥ, айдыҥ – кӱнниҥ айалгазыла, јылдыстардыҥ ӧдӱжиле, јылдардыҥ ла ӧйлӧрдиҥ кубулганыла тудуш болгонын керелейт.\nЧага байрамды уткып ла ӧткӱрериниҥ албатыда алдынаҥ бери јаҥжыккан ээжилери бар. Је ол ээжилерди кезик улус, анчада ла јашӧскӱрим, билбей де, оҥдобой до јат. Албатыбыстыҥ тӱӱкизин, чӱм – јаҥдарын, јаҥжыгуларын билерге турган кычыраачыларга јаан јӧмӧлтӧзин Оҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ краеведение бӧлӱгиниҥ байлык фонды јетирер деп иженедис. Бистиҥ фондто јаҥыс ла бичиктер эмес, је анайда ок тематический јуунтылар, газеттеҥ ле, бичиктердеҥ алынган кӧп тоолу статьялардыҥ картотекалары бар.\nТемдектезе алтай јылдык тоо керегинде бичиктер:\n- Тюхтенева С.П. «Земля. Вода. Хан Алтай: Этническая культура алтайцев в XX»,\n-Укачина К.Е. «Алтай калыгыстыҥ айлаткыш јаҥдары»,\n-Ямаева Е.Е. «Астральная мифология и традиционный календарь алтайцев».\nЧага байрамныҥ чӱм - јаҥдары керегинде бичиктер:\n- «Алтай алкыштар»,\n- Енчинов Т. «Чага байрам»,\n- Наева А.И. «Алтайский обрядовый фольклор: специфика жанра».\nБу ӧрӧги айдылган бичиктерле јилбиркеген улусты кычырадыс, бичикти бистеҥ алыгар, кычырыгар.\nБастыра бичиктердиҥ ортозынаҥ филология билимдердиҥ кандидады К.Е.Укачинаныҥ Чага байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелдери јаантайын суруда. Кычыраачылар бу бичикти јилбиркеп кычырат. Оныҥ учун, байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелиле элбеде таныштырып турубыс.\nЧАГА БАЙРАМГА БЕЛЕТЕНИШ\n1. Алтайдыҥ агару ээзин уткыыры\nЭлдеҥ лс озо кӱрее-таш белетеер керек. Jурттыҥ кӱнчыгыш јанынаҥ japaмыктy, кеен тӧстӧтогинде ол ло кӱрее-таштыҥ jанына САҤ-ТАГЫЛ белетеер. Бийик эмес, je элбек, jooнзымак агаш болчоктоҥ, ӧзӧгинде тереҥ эмес ойык болзын. Бого чагалап келген улус арчын кӱйдӱрип, Алтай зэзинеҥ алкыш-быйан, ырыс-једим, jaкшы jӱpӱм сурап, бажыргылап мӱргӱгилеп jaт.\n2.Таш-Kӱреенеҥ ле сагнаҥ ыраак ЈАЙЫК тургузар. Мыны јажы јаан, чӱм-јаҥды билер эр кижи jaзаар учурлу. Јайыктыҥ кебери, бӱдӱми — эки кайыҥныҥ ортозыла узун ак јип учук эмезе ак бӧс тартар. Келген улус бого кыйра буулаар. Кыйралардыҥ ӧҥи — ак, кӧк, чаҥкыр, јажыл, сары. Олордыҥ эзинге элбирегилеп турганын кӧрӧргӧ дӧ japaш: кӧксиҥ кеҥиир. кӧзиҥ сӱӱнер.\n3.Эрјинелу Эре-Чуйдыҥ эл-joны кӱрее-ташка балын тургузар. Балын дегени — Алтайдыҥ 12 аҥыныҥ кеп-сӱри. Бейип, Урсул ичиниҥ улузы, шатра тургузар. Мында Айдыҥ, Кӱнниҥ — бастыра ак малдыҥ, койдыҥ, јылкыныҥ кеберлери, оноҥ чакыныҥ, чадыр айылдыҥ, айландыра турган бийик сӱмерлердиҥ, oноҥ байлу-чӱмдӱ туулардыҥ ла јерлердиҥ ару-кеен кеберлери.\n4. Сӱттеҥ белетеген аш-курсак. Алтай ээзин алкаарда, чачылгага анчада ла јылкы малдыҥ сӱди болзо, сыраҥай japaмыкту. От-Энени кӱндӱлейтен курсактар: курут, быштак, capjy, эјигей, койдыҥ эди ле oноҥ до ӧскӧ аш-курсак.\n5. Сӱт уратан эптӱ, japaш кӧнӧктӧр, алтай аракы урар тажуурлар кеен-japaш кyлjaлy турар. Ичинде актаҥ тамган ачу аш болбой кайтсын.\n6. Алтай ээзине чачылга эдерге ак, кызыл ӧҥдӱ, сорбыланбаган шајыҥ, агаш чӧӧчӧйлӧр, мӧҥӱн калбактар керек. Бу база бир байлу jаҥ. Ончозы бӱдӱн, japaш, оодык – сынык јок болзын.\nЈайык ла тагыл - саҥ\nа) сол jaнына эр улус јуулар\nб)оҥ јанына - ӱй улус.\nМында эр ле ӱй улустыҥ учуры. Ол тушта байрам аайлу ӧдӧр. Тууразынаҥ келген айылчыларга кӧрӧргӧ эптӱ ле јарамыкту. Анчада ла ӧскӧ укту ла jaaн-мӱргӱӱлдӱ улуска солун. Oноҥ ӧскӧ булгалыжа берер. Бу агару байрамныҥ jаҥжыгуларын, байларьн ла мӱргӱӱлдерин буспас учурлу. Оныҥ ээжилери чактар ӧткӧн. Эмди де узак ӧйлӧргӧ артар ла ундылбас.\n7. Чага байрамнаҥ озо айыл-jypттыҥ ичи-тыштын, кажаган-чеденин арутап алар керек. Ончозы чек, ару, кӧрӱмјилӱ ле кӧдӱриҥилӱ болзын.\n8. Чагалап келгендер ару, japаш, jаҥы кеп-кийимдер кийер.\nМынайып белетенгени — Jaҥы јылды уткыза, Алтай ээзине japаганы.\nОнойдо ок байрамга келген ле јуулгап улустыҥ да кӱмӱрел кӱӱнин кӧдӱрип ле кӧкидип, оморкодып jaт.\nJӱрӱмниҥ jӱcкатузы ундылзын...\n1. Айдыҥ 4-6 јаҥызында бу jeбpeнтик байрамды ӧткӱрип ле уткып jaт. Кӱн кырдаҥ ӧксӧп, кӧрӱнип ле келзе, айланып jaнган Јаҥы jылды, Алтайдыҥ ээзи уткыыр.\n2 Алтай ээзиин jypтында коромјы болбогон биленеҥ эр кижи алкап баштаар. Бу бичимелимде Алтайына учурлаган алкышты, кыпчак сӧӧкту, чӱм-јаҥды билер, jaан јашту ӧрӧкӧнниҥ, Иженердиҥ, орустап Евгений Мо-дестович Чапыевтиҥ, айтканыла берип јадым.\nА йлу-Кӱндӱ ак-јарык,\nАлтай ээзи Ак-Буркан!\nЭэлгелу алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин.\nАрба jaaшmap кӧптӧзин,\nМӧндӱр jaaшmap угулзын,\nМӧҥкӱ сьндар jeҥизлин.\nБайрамды баштаачы кижи Алтайын алкап, Jаҥы јылды уткып турза, Чагага келген ӧскӧ улус, эл-joн оныла кожо кӱнчыгыш jaap баштанып, кожо ло алканар. Бу ӧйдӧ кем кайда jaткан, ондо кандый байлу ыйыктар, туулар, боочылар бар, олорды адап, алкыш-быйан сураар jaҥду.\nБаштаачы эр кижи Алтай ээзин, байлу ыйыктарын, oноҥ јылын, От-Энени алкап божозо, арткандары ады - јолын, сӧӧк-тайактарын адап, алкыжын айдып, мӱргӱӱр. Мӱргӱӱр тужында кӱнчыгыжына баштанып, oҥ тизезине чӧмчӧйӧ тӱжип, эки алаканын маҥгдайына, тумчугына, ээгипе, тӧжине тийдирип, чаканактарыла, алакандарыныҥ кырыла jepге тийип, ӱч катап JAЙblKKA, оноҥ ОТ-ЭНЕГЕ бажырала, алкаар jaҥду.\nМӱргӱйтен чӱм-jaҥ узак ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр. Мында сандыраш, меҥдеш керек јок. Улус токыналу болор учурлу. Кажы ла чӱм-jaҥ бойыныҥ тургузылган ээжизиле ӧдӧр лӧ барар. Алкыштарды эр улустаҥ элип-селип кӧп тӧ улус айтса, japaap. От-Энени канча ла кире кӧп улус алказа, сӱрекей japaмыктy. Кажы ла келген кижи алкап, ичинеҥ, ӧзӧк-буурынаҥ ару сӧзин, ак санаазын айдып, шыпшанып jaт. Алтайынаҥ, Кудайынаҥ аржан-кутук сууларынаҥ, ӱйде кӱйген јаларынаҥ алкыш-быйан сурап jaт.\nСанга арчын салып, От-Энеге экелген аш-курсагынаҥ тејилеп амзадып, оны кӱндӱлеп, алканып мӱргӱп божогон кийнинде, бой-бойыла jaкшылажар, таныжар, cӱӱнчилӱ, japaш алкыш-быйан айдыжар. Мыны угуп, кажы ла кижиниҥ кӱӱн-санаазы japыыр, сын-арказы јеҥилер.\n- 1ылды кандый чыктаар? — дезе,\n-Ӧҥкӱр, ӧҥкӱp — деер.\n-Канча jaшту болдыгар?\n-Бежен јашту болдым — дезе,\n- База ончо ок jaш кожулзын — деер.\nМындый эрмек-куучын oноҥ до ары, ӧдӱп ле улалып jaт.\nАйдарда, Чага байрам – чӱмдӱ-јаҥду, кӱндӱлӱ, алкышту, кожоҥдорлу,јӱзӱн – башка маргаан – ойындарлу. Эмдиги Чага байрамды jepбoйында ӧткӱрип тургандар oноҥ ары оныҥ ӧткӱрерин тереҥгжидип, бойлорыныҥ билгирин, узын, кеендигин, јайаандарын кӧргӱскилейт. Онызы сӱрекей japaмыктy деп бодойдым. Бу ару, japaш байрам мынаҥ да ары ӧҥгжииринде ле jaранарында алаҥзу јок.\nСоветский ороом, 76.\nИштеп турган ӧйи:\n9с. – 18с.\nАмыраар кӱн - суббота\nОҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ,\nкраеведение бӧлӱгиниҥ ишчизи Н.В.Тыхынова


Июль 2019 - Страница 7 из 9 - altaicholmon\nТӧрӧл јеристиҥ байлыгы — бичиктерде\nБӱгӱнги кӱнде библиотекалар краевед ууламјылу ла тӧзӧгӧлӱ ишти бийик кеминде чыҥдый ла билгир ӧткӱрет. Бу ишти элбеде ле тереҥжиде ӧткӱреринде библиотекалардыҥ ченемели јаан ла байлык. Краеведениениҥ сурактарыла иштеп турган учреждениелердиҥ ле организациялардыҥ ортозында шак библиотека јаҥжыккан јаҥжыгуларды, кӧгӱс байлыкты, культураны чебер ле кыракы јууп, корып, эл-јон ортодо јартамалду ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Кычыраачыны\nИчкери, јаҥы јеҥӱлерге!\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазы ачылды. Олимпиаданыҥ ачылтазынаҥ бир канча ӧй озо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин кӱрешчилердиҥ «Спартак» стадиондогы залында бастыра аймактардыҥ чыгартулу улузыла, тазыктыраачыларыла, спортчыларла тушташты. Бу туштажуда ол јуулган улустыҥ кӧп тоолу сурактарына каруулар берип, физкультураны ла спортты республика\nАдазыныҥ керегин улалтып…\nШабалин аймактыҥ Кумалыр јуртынаҥ ыраак јокто јолдыҥ јанында уй саар ферма турат. Чуйдыҥ јолыла ары-бери ӧткӧн улус бу билелик кичӱ ферманы Идубалиндердиҥ фермазы деп билер. Бу јуукта Шабалин аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, тургуза ӧйдӧ јаҥыс ла Шабалин аймакта эмес, је анайда ок текши республика ичинде магы чыккан фермага барып јӱрдис. Оны тӧзӧгӧн кижи Василий Николаевич\n«Алтайдыҥ Чолмоны»: Ӱч—Сӱмер-89» — экологиялык јорыктаҥ jап-jарык эске алыныштар артып калды. Ол ӧйдӧ бу кыймыгу редакцияныҥ ижинде, јиит ӱйениҥ јадын—јӱрӱминде солун керектердиҥ бирӱзи болгон эди. Газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ баштаган экспедициязында туружарга кӧп улус кӱӱнзеген. Јорыкка талдаштар јарлаларда, кычыраачылардаҥ ас эмес самаралар келген. Алтайдыҥ байлу туузына баратандардыҥ тоозына «АЧ-ныҥ» аҥылу анкетазына ӧйлӱ-ӧйинде ле чике-чын каруулар јандырган\nКуурмакчылардаҥ канайда чеберленер?\nПолицияныҥ ишчилери каршулу керектер болдыртпазы јанынаҥ ишти ӧткӱрип те турган болзо, бистиҥ тергеениҥ улузы аферист-куурмакчылардыҥ јӱзӱн-башка «тузактарына» тӱжери јоголбогон. Бу јанынаҥ јартамалду иш СМИ-лер ажыра улайынча ӧткӱрилип те турза, куурмакчыларга тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы астабайт. Каршучылдар улусты тӧгӱндеп, кандый каршулу керектер эдип турганы керегинде Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ уголовный розыск јанынаҥ башкартузыныҥ јааны полицияныҥ полковниги\nУдурумга башчы јииттерге ачык јол кӱӱнзеди\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ залында јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде республикада 2019 јылда государственный итоговый аттестацияныҥ (ГИА) турулталары аайынча пресс-конференция ӧтти. АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла быјылгы ӧдӱп јаткан пресс-конференцияда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, республикан башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, онойдо\nТӧс ајару — тергеениҥ амырын корыырына\nКоррупцияга удурлажарыныҥ комиссиязыныҥ јуунынаҥ Коррупцияла удурлажары аайынча республикан комиссияныҥ јууны АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ башкартузыла ӧтти. Јуунныҥ ижинде республикан министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары, комиссияныҥ бӱдӱреечи јаҥныҥ ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарынаҥ турчылары, јондыктыҥ, юстицияныҥ министерствозыныҥ, шылу комитеттиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды ачып тура, удурумга башчы Олег Хорохордин чиновниктердиҥ ле олордыҥ билелериниҥ чыгымдары јанынаҥ антикоррупционный\nУлустыҥ бӱдӱмјизи ле тоомјызы эҥ баалу ла кару…\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир ТЮЛЕНТИН депутатка тӧрт катап тудулган, 2016 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала тергеебистиҥ парламентин башкарып келди. Бӱгӱн куучын-эрмегисте ол бойы, ижи-тожы, билези, келер ӧйгӧ амаду-ижемјилери керегинде куучындайт. —Владимир Николаевич, Слер ӱч јылдыҥ туркунына республиканыҥ эҥ бийик јасакчы органын — Алтай Республиканыҥ Эл Курултайын башкарып келдигер. Бу кире ӧйдиҥ туркунына тузалу кӧп\nЈолдор јазалар, мобильный колбу болор\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Максим Акимов ӧткӧн неделеде Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болды. Республиканыҥ башкарузында М. Акимов ло тергеениҥ удурумга башчызы О. Хорохордин јолдордыҥ, авиационный транспорттыҥ, улус тартар транспорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Вице-премьердиҥ темдектегениле, аргалары јаан тергееге јолдордыҥ ла транспорттыҥ сурактары эҥ ле учурлу. Эдетен иштер кӧп, олорды бӱдӱрерге керектӱ ачка-манат «Јеткер\nСакылталу јолдыҥ ачылтазы\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ тергеебиске ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрген ордынчызы Максим Акимовло кожо Чуйдыҥ јолыныҥ бежинчи пусковой участогын ачкан. Тергеебиске келген јаан јамылу кижи федерал башкаруда транспортный инфраструктураныҥ ӧзӱминиҥ, јол ээлемниҥ, почтаныҥ колбузыныҥ, телекоммуникациялардыҥ ла инновациялардыҥ сурактары учун каруулу. Бу участокто республика ичинде баштапкы


Госдуманыҥ депутадыла туштажу - altaicholmon\nГосдуманыҥ депутадыла туштажу\nБу јуукта Госдуманыҥ депутады Иван Белеков бойыныҥ јасакберим ижи ле башка да сурактар аайынча пресс-конференция ӧткӱрди.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, ӧткӧн јыл курч ла керектӱ сурактарыла толо болгон. Депутаттардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы болуп олордыҥ талдашту округтарындагы «тергеелик јетикӱндӱктерде» болгон баштануларды, ол тоодо улустыҥ таҥынаҥ сурактары јанынаҥ баштануларын кӧрӧри артат.\nИ. Белеков республика јаар ээчиде јорыгында улусла «Единая Россия» партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ бистиҥ тергеедеги јондык приемныйында јолугып, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ студенттериле, башкараачыларыла туштажып, «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген ӱлекердиҥ јондык совединиҥ јуунын ӧткӱрип иштеди. Бу ӱлекер культураныҥ тӧзӧлмӧлӧрин кӧлӱктерле, керектӱ јазалдарла јеткилдеерин некейт. Депутат онойдо ок тергеелик III «Плакастыҥ кычырыштарында» турушкан ла Инеген, Јодро, Ийин ичи, Ийин ле Кичӱ-Јаламан јурттарда јаткандарла туштажулар ӧткӱрген.\nОныҥ темдектегениле, «республикада јаткандардыҥ баштанган кӧп сурактарын јербойындагы муниципал кеминде кӧрӧр керек, ондый да болзо, депутат тууразында артпас учурлу. Республиканыҥ госјаҥыныҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис».\nПресс-конференцияда журналисттердиҥ баштапкы сурактарыныҥ бирӱзи президенттиҥ Алтын-Кӧлди корыыры аайынча Федерал Јуунга баштанузыныҥ бӱдӱп јаткан аайы керегинде болды. Госдуманыҥ депутадыныҥ темдектегениле, ороонныҥ јааны Баштануларында элдиҥ ар-бӱткендик агару байлыктары јанынаҥ суракты экинчи катап кӧдӱргени бу сурак чындап та јаан учурлу болгонын керелейт.\nЈакылталар берилген де болзо, олор бӱткӱлинче эдилбеген деп айдар керек. Алтын-Кӧл, ол ок Байкал ла Волга чылап, јаҥыс ла ар-бӱткендик корулаш јанынаҥ јеткилделер керек эмес. «Онойдо ок ого учурлалган экологиялык јаҥы, озочыл јасакберим, государстволык шӱӱлте керектӱ. Ар-бӱткендик корулаштыҥ технологияларын белетеп, тузаланышка кийдирер керек» — деп, И. Белеков айтты.\nГосдумада РФ-тыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министри Д. Кобылкинле ӧткӧн «башкаруныҥ чазында» президенттиҥ бу баштанузы база катап шӱӱжӱге чыгарылды. Госдуманыҥ министерстволо кожо кӧрӱлген јӧбиниҥ ӱлекери белетелип калган. И. Белеков ондо база турушкан. Онойдо ок бу сурак аайынча иштерде Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель база эрчимдӱ туружат. 2018 јылда парламентарийлердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында Госдумада «Евразияныҥ улу кӧлдӧри: албатылар ортодо, экономикалык, культуралык ла экологиялык ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јасакберим сурактары» деп атту тегерик стол ӧтти.\nБаза бир сурак Алтай деген брендтиҥ кеми-учуры элбегени керегинде болды. И. Белеков брендтиҥ элбеп јаанаганы, учуры Алтайдыҥ тӱӱкизиле колбулу, ого келиштире болор керек деп айтты.\n«Алдынаҥ бери Алтай соојыҥ-куучындарда агару јер, бистиҥ Тӧрӧлис, јердиҥ коҥкозы деп адалат. Геродоттоҥ ала Сыма-Цяньга јетире јебрен тӱрк, монгол, кыдат башка-башка бичимелдерде «Алтай — јердиҥ кабайы, телекейлик цивилизациялардыҥ бириккен јери» деп айдылганын кӧрӧдис» — деп, депутат темдектеди.\nТоолу јылдар кайра Чуй ла Кадын бириккенинде (Баштапкы Тӱрк Каганаттыҥ јеринде) «Алтай — тӱрк цивилизацияныҥ Тӧрӧли» деген кереес-монумент тудулары албатылар ортодо кеминде јарадылган болгон. Депутат бу ӱлекердиҥ бӱдерине иженгенин угусты. «Озодоҥ бери Алтайдыҥ ӧзӧк-тынын ла Јер-Алтайына, Кӧк-Теҥериге бажырган јаҥын корып јӱрген албаты шак бу Алтайда јадат. Бастыра тӱрк калыктарга алтай тил тӧзӧлгӧ тил болуп турганын ундыбас керек» — деп, ол айтты.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, тӧрӧл тилдерге ӱренери керегинде јасак былтыргы јасакберим ӱлекерлердиҥ анчада ла јаан табыштуларыныҥ бирӱзи болгон. Ол јербойында канайда бӱдӱп турганы керегинде сурак депутатка база берилди. Эҥ ле учурлузы — тӧрӧл тилдерди ӱренери кыйалтазы јок ӱредӱлик госстандартка кирип турганы. Ого ӱзеери президенттиҥ «РФ-тыҥ албатыларыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренери ле корыыры аайынча фондты тӧзӧӧри керегинде» јакааны јарадылган.\nОнойдо ок Иван Белеков бойыныҥ јайаандык иштери керегинде куучындады.


Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Внеклассное занятие по алтайской литературе по рассказу А.Я Ередеева " Сумелу тийинеш"\nБадыкина Светлана Васильевна,\nУлаганныҥ баштамы ÿредÿлÿ школыныҥ- ÿредÿчизи\nКласста эмес кычырыш Тема: А .Я. Ередеевтин' «Сÿмелÿ тийинеш»\nАмаду: 1. А.Я. Ередеевтин «Сÿмелÿ тийинеш» деп куучыныла таныжар.\nТексттиҥ оҥдайыла иштеерине темиктирери: кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, шÿÿлте чыгарары, кычырган чÿмдемел аайынча бойыныҥ шÿÿлтезин айдары.\nӰренчиктерди бой-бойына нак, кару болорына, jaкшы ла jаманды оҥдоорына тазыктырар.\n«Сÿмелÿ тийингеш» А. Ередеевтин куучыны; доскодо «Кышкы арка» аппликациязы. Jypуруктap.\nУроктыьг одбр ааны:\n1. Ӱредÿ амаду тургузары.\nБÿгÿн бис А.Я. Ередеевтин чÿмделгезиле, «Сÿмелÿ тийинеш» деп куучыныла таныжарыс.\nСлайд 1. Бичиичиниҥ портреди.\nӰренчик jemupÿ эдет. А.Я. Ередеевтин биографиязыла таныштырар.\nА.Я. Ередеев 1937 jылда тулаан айдын 12-чи кÿнинде Оҥдой аймактыҥ Кичÿ-Ийин jуртында чыккан. Национал школдыҥ кийнинде зооветтехникумды божоткон. 1962- 1967j. Москвада М. Горькийдин адыла адалган Литера- туралык институтта ÿренген. А.Ередеевтин ÿлгерлери, балдарга чÿмделген куучындары ла кожоҥдоры албаты\nортодо текши jарлу, олордын сÿр-кеберлери чокум japaш, тили ээлгир-jымжак. Тындулар, ар-бÿткен керегинде кичинек балдарга japaш, эптÿ чÿмдемелдер чÿмдеген.\n1-кы ÿренчик: Мöштöҥ-мöшко ууламдап,\nМöрлÿ jÿpген бу кÿлÿк.\nТамзыктап онын jигенин\nАлтын сайлу бу кузук. (тийиҥ)\n2-чи ÿренчик: Арал-арка койу.\nАнда jуртайт ... (айу).\nБайлу ады маjалай,\nӰредÿчи: Айдарда, балдар, бис бÿгÿн А.Ередеевтиҥ «Сÿмелÿ тийиҥеш» деп куучыныла таныжарыс. Тийиҥ керегинде нени билереер, куучындап беригер.\nДоскодо jыш арка арка: мöштöрдиҥ чибилердиҥ jypyктары. Мöштöн-мöшкö кичинек, jаан тийиҥештер калыгылайт. Мылтык jÿктенген аҥчылардыҥ jypyктары jапшырылган. Ыраакта мöштиҥ тöзинде ичегенде айу-öрöкöн.\nТобоголор-jемзеп, ныкып, браконьер-шокчыл, чокпоҥгдоп, кöстöри суркурап, эрjине-ап-апагаш тийиҥ.\nАр-бÿткен ле Кижи тудуш. Алтайдыҥ ар-бÿткени сÿрекей байлык ла japaш. Автор бу куучынында кÿнниҥ чокторына сÿрекей japaш тÿҥдештиру табат. Бу jÿрÿмде улустар да, тындулар да бойыныҥ, jууктарыныҥ бала-барказыныҥ су-кадыгы, jÿpÿми учун каруулу деп автор керелейт. Эне тийиҥ балдарыныҥ, jуук jурген тийиҥдердиҥ тынын шокчыл аргчынаҥ аргадарга эп-сÿме бедирейт.\nТаҥынаҥ текстле иш.\nа)\tТексттиҥ ÿзÿгин кажы ла балага бöлип, тыныда угуза кычырар.\nб)\tДоскодо илген jypyктap аайынча куучындап берер. Кычырган ÿзÿкле иш öткÿрер.\n1 бöлÿк. Тексттиҥ баштапкы ÿзÿгин кычырар.\nJакылта: Бу ÿзÿктиҥ тöс шÿÿлтезин ле учурын табар. Ар-бÿткен керегинде автор кандый сöстöр тузаланат.\nбöлÿк. Тексттиҥ экинчи ÿзÿгин кычырар.\nJакылта: Ар-бÿткенди, тийиҥештерди ле öскö дö тындуларды канайда чеберлеери, аргадаары керегинде jeтиpÿ эдер. Jыш аркадагы чочыдулу айалга керегинде jeтиpÿ эдигер.\nбöлук. Тексттиҥ ÿчинчи ÿзÿгин кычырар.\n,1акылта: Тийиҥештердиҥ сÿмези, эп-аргазы керегинде\nТÿҥдештиру: Айу казыр тынду браконьер-шокчыл аҥгчыны килейле божодып ийген.\nТöс шÿÿлтези: Айу казыр да болзо, кижиге килеп jaт. А кижи килеер бе? (Бу учуралга келиштире уренчиктер бойыныҥ сананган санаазын айдып берер учурлу).\nКажы ла öмöлик нöкöрлöриниҥ иштегенине темдек тургузар.\nӰредучиниҥ сöзи: Jакшы. Кажы ла öмöликтиҥ балдары jакшы иштеген, онызы балдардыҥ куучынынаҥ билдирет.\nА.Ередеевтиҥ «Белек» деп ÿлгериниҥ сöстöрине кÿÿ чÿмделген. Ол кожоҥ болуп калган. Бу кÿÿге биjелеер, кожоҥдоор. Кÿÿ ойнойт.\nJинjи эдип берейин.\nСары айды тудала,\nСырга сулап сыйлайын.\nСеге курчап ийейин.\nЧаҥкыр чечек узеле,\nТÿп-шÿÿлте. Бу куучын ажыра А. Ередеев албаты-joнгo чак тÿшсе, эне-адазы озо ло баштап балдарын кичеерге, аргадаарга албаданар деп тийиҥдерле тÿҥдештирип jaт.\nУроктык учында айдылатан состор. А. Ередеевтиҥ чÿмдемелиле де танышкан болзоос, уроктыҥ учурлу шÿÿлтезин К. Тöлöсöвтиҥ ÿлгериле божодып, чокум japт, japaш кычырып ийектер.\nБу jурумде учурыс\n– Эпту-тöпту jyртаары.\nОймон ичи, Кан-Чарас\nJaйлyкыш ла Эре-Чуй,\nАба jышта -jaaн Алтай.\nБаза joк деп билигер.\nJapaш байлу jepристe\nБу ÿлгерди башка-башка эп-аргала кычырар.\nА/и: Танышкан «Сÿмелÿ тийиҥештиҥ» ÿзÿгине келиштире jypyк jypaap.\nНомер материала: ДВ-321600


Айыл-јуртта 26 ӧрт чыккан - altaicholmon\nАйыл-јуртта 26 ӧрт чыккан\nМайма аймакта улустыҥ айыл-јуртында быјыл 26 ӧрт чыккан. Оноҥ улам 1 кижи божогон, экӱзи шырка алган деп, «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ сайтында айдылат.\nСтатистиканыҥ тоолорынаҥ кӧргӧндӧ, мындый јеткер кӧп лӧ сабазында таҥынаҥ улустыҥ айылдарында болот, печке одыратан ӧй келегениле колбой ӧрт чыгары кӧптӧй берет.\nМайма ла Чой аймактардыҥ баш государстволык инспекторы Е. Симонныҥ јартаганыла, айыл-јурт кӱйбезин, улустаҥ чыгым болбозын деп, озо ло баштап печкелердиҥ айалгазын тыштынаҥ ла ичинеҥ јазап шиҥдеп-кӧрӧр керек.


08.02.2019 - altaicholmon\nӦс албатылардыҥ ӧзӱми бойыныҥ тилинде\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде Билимниҥ кӱнине учурлай лекция ӧткӱрди. «Билим» деп лекцияда эрмек-куучын Алтайда јаткан ӧс албатылардыҥ тили ле тӧрӧл тилдердиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде болгон. Лекцияны филология билимдердиҥ кандидады, доцент, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ деканы Сурна Борисовна Сарбашева кычырган. Ол ӱредӱликте ӧткӱрилген шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде Россияда билимдердиҥ академиязын тӧзӧгӧниниҥ 295 јылдыгы толды ла бис бу кӱнде Россияныҥ Билиминиҥ кӱнин темдектейдис. Бӱгӱнги кӱнде экономиканыҥ ла текши обществоныҥ ӧзӱминде интеллектуальный аргаларга јаан учур берилет. Јиит ле јайалталу кӧп билимчилер шиҥжӱлӱ иштер ле ачылталар эдет. Алтай Республикада билим ишти кӧп организациялар ла учреждениелер ӧткӱрет. Ол тоодо Горно-Алтайсктагы\nЭлиниҥ оморкодузы — «Эрјине»\nJурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ стипендиады, калык чӱмделгезиниҥ нерелӱ, бијениҥ «Эрjине» деген јозокту (образцовый) јайаан ӧмӧлигиниҥ јеткен (художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоева) једимдериле, јеҥӱлериле кычыраачыларды таныштырадыс. Бијениҥ «Эрjине» ӧмӧлиги 1993 jылда Кан-Оозындагы балдардыҥ санат школында ачылган. Јайаан ӧмӧликти тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире байлык ченемелдӱ А. Б. Молчоева башкарат.\nКажы ла бала садикке јӱрер\nГорно-Алтайсктагы балдардыҥ садтарыла колбулу сурактарла каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья АНИСИМОВАГА баштандыс. Бӱгӱнги кӱнде калада балдардыҥ 16 муниципал ла таҥынаҥ 4 сады иштейт. Муниципал садтарга јӱрӱп турган балдардыҥ тоозы тӧрт муҥнаҥ ажыра, таҥынаҥ садтарга эки јӱстеҥ кӧп бала јӱрет. Балдарын садтарга јӱргӱзерге турган улустыҥ очереди бар. Је мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, ол ас деп\nИштиҥ эрчимин јабызатпас\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине пресс-конференция ӧткӱрген. Ол журналисттерле болгон туштажуда прокуратураныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары керегинде куучындаган. Алтай Республиканыҥ прокурорыныҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде ӧткӧн јылда 4602 каршулу керек эдилген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 0,6% ас. Кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы 15,9 проценттеҥ 15,3 процентке јетире\nЭски јылыс элес этти, Јаҥы јылыс јанып келди!\nАзия телекейиниҥ калыктарыныҥ, ол тоодо алтай албатыныҥ Јаҥы јылы – Какай јыл — быјыл кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде кирди. Бистиҥ тергееде кӱнчыгыш Јаҥы јылды Чага байрам деп адап, окылу темдектеери удабаган. Бӱгӱнги кӱнде бу байрам тергеениҥ ончо аймактарында, јурттарында ла таҥынаҥ билелерде текшилей темдектелип, калыктыҥ элбек ле јаркынду јыргалдарыныҥ бирӱзи боло берди. Калык Чаганы озодоҥ


18.02.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nТергеениҥ башчызы Росагашээлемниҥ јааныла тушташкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министриниҥ ордынчызы — агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Сергей Аноприенколо ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде агаш ээлем аайынча јасакберимниҥ агашты јыгары ла кузукту мӧштӧр ӧзӱп турган јерлерде санитарно-орныктыру иштер ӧткӱрери јанынаҥ бӧлӱгине кубулталарла колбулу сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Анайда ок агаш ээлемди акча-манатла\nАфганистандагы јуу-чактыҥ јылдыгы\nКочкор айдыҥ 15-чи кӱнинде калада интернационалист-јуучылдардыҥ кереезиниҥ јанында Совет Черӱниҥ бӧлӱктерин Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 31-чи јылдыгына учурлалган керек-јарак ӧтти. Кереестиҥ јанында јуулгандарды АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јӧпчизи Игорь Коршунов уткып, Афганистанда тартыжулар 10 јыл улалганын эзетти. Советский Союз бу тартыжуда бойыныҥ 15 муҥ гражданинин јылыйткан. Олордыҥ тоозында 11-ӱзи Туулу Алтайдаҥ болгон. Олор ончозы ордендерле, медальдарла кайралдаткан.