Июнь 2020 - Страница 9 из 14 - altaicholmon\nБашчы государственный кайралдарды табыштырган\nКультураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱгинде једимдерге јеткен улуска Григорий Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйды, анайда ок Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ сыйын Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде табыштырган. «Бистиҥ республиканыҥ эҥ ле јайалталу улузын государственный сыйларла кайралдаарга бӱгӱн бис мында јуулыштыс, олордыҥ кажызы ла — јайалталу кижи, бистиҥ тергеениҥ оморкодузы. Онызын мен республиканыҥ\n«Россияла бис jажына»\nБу мындый сöстöр Алтай Республиканыҥ Конституциязында айдылган. Биске бу jÿрÿмдик учурлу, салымдык jайаанду улу сöстöр. Бистиҥ öбöкöлöрис бойыныҥ кÿÿниле Россияга кирер тужында бу мындый сöстöрди чертенип айдынган. А нениҥ учун дегежин, jакшы билерис: ХVIII чактыҥ ортозында, качан манjылар бисти бастыра jанынаҥ кыстап-кырып келерде, ичкери баратан jолыс туйуктала берерде, Арасей каандык адаанысты алып, аргадап келген, Бала-Каан\nТӱӱкиде ол Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы\nАлтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгына учурлай Горно-Алтайскта Улагашевтиҥ оромында калганчы ӧйдӧ јаткан 7-чи таҥмалу туразында мемориал доского чечектер саларыла башталган. Митингке АР-дыҥ баштапкы башчызыла кожо иштегендер, тергеениҥ јасакчы ла бӱдӱреечи органдарыныҥ чыгартулу улузы, тӧрӧӧндӧри келгендер. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин оныҥ тӧрӧӧндӧрине ле кожо иштегендерине, ӧй табып,\nОйгор башчы, тереҥ санаалу башкараачы\nКичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында парламенттиҥ депутаттарыныҥ турушканыла Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы, Эл Курултайдыҥ председатели, Россия Федерацияныҥ Федерал јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы болгон Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Кӧдӱриҥини Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин ачып, В. И. Чаптыновтыҥ јӱрӱмине ле ижине учурлалган докладты кычырган. Ол


Балдар — бӱткӱл ороонныҥ келер ӧйи - altaicholmon\nАкту кӱӱнибистеҥ слерди Россияда јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелер тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыкла уткып турус.\nБу служба тӧзӧлгӧниниҥ ле ӧзӱм алынганыныҥ тӱӱкизи Октябрьдыҥ революциязыныҥ ла кийнинеҥ башталган. Ол тушта совет государство балдарды кату керектердеҥ, јасакты бузарынаҥ ла јеткер-тӱбекке алдыртарынаҥ чеберлеерин бойына алынган.\nОл баштапкы кӱреелердиҥ тӧс иш-амадузы торолоп јӱрген балдарды аргадаары, балдар тербезендеп јӱрерин јоголторы ла олор јасакты бузуп турганыла тартыжары болгон.\n100 јыл ӧтти. Бу кӱреелер эмди де балдар тербезендеп јӱрбезин ле тап-эриктер буспазын јеткилдееринде јаан учурлу јерде туруп, балдарды корыырында эҥ учурлу эп-аргалардыҥ бирӱзи болуп јат.\nБу ӧткӧн јылдардыҥ туркунына ол кӱреелер ажыра ас эмес тоолу билелер ле балдар ӧткӧн, айалгалары јарамыкту эмес билелерде кӧп тоолу куучын-эрмектер, шиҥжӱ-рейдтер ӧткӱрилген. Ол ӧйлӧрдиҥ туркунына иштиҥ уч-турултазы — јӱстер, муҥдар тоолу балдардыҥ салымдары аргадалган, билелердиҥ јонјӱрӱмдик айалгалары јарандырылган, Алтай Республикада балдар каршулу керектер эдери астаган.\nСлер јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына алдырткан, болуш ла корулаш керексип турган балдарга болужып јадыгар. Слер бойыгардыҥ јаан учурлу јонјӱрӱмдик иш-молјугарды ак-чек бӱдӱрип јадыгар, арга-кӱчигерди ле ӧйигерди бир де кысканбай, балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болуш јетиредигер. Балдар — бистиҥ республиканыҥ, ороонныҥ ла бастыра бистиҥ нацияныҥ келер ӧйи.\nКижиниҥ кӱӱн-санаазына јаан јӱк болуп турган бу каруулу ишти јаҥыс ла јаан јӱректӱ, кижиниҥ кӧгӱс-санаазына јылу экелер, бойыныҥ ижине чындык улус бӱдӱрер аргалу.\nБалдар тербезендеп баспазын ла јасактыҥ ээжи-некелтелерин буспазын озолондыра јеткилдеериниҥ системазына бӱгӱн эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ корулаар органдар, ӱредӱликтиҥ башкартулары, су-кадыкты корыыры, опека-попечительствоныҥ органдары, эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ тӧс јерлери, ичбойындагы керектер аайынча органдар, уголовно-бӱдӱреечи системаныҥ учреждениелери кирип јат.\nАлтай Республиканыҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреезин башка-башка јылдарда В. И. Горбунов, К. Д. Сакитова, И. И. Белеков, Ю. В. Антарадонов, Н. М. Екеева, О. А. Сафронова, М. Ю. Маргачев башкарган болгон. Олордыҥ профессионализминиҥ шылтузында Алтай Республикада балдардыҥ тап-эриктерин ле јилбӱлерин корыыры, балдар каршулу керектер эдерин болдыртпазы, бу ууламјылар јанынаҥ программалар тургузары ла олорды јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча иштер кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ, билгир ӧткӱрилген.\nАнтонина Иосифовна Чаптынова Алтай Республиканыҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреезиниҥ каруулу качызыныҥ ижин 20 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ак-чек, бийик профессионал кеминде бӱдӱрип келген. Оныҥ турумкайыныҥ ла эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында јажы јетпеген балдардыҥ тап-эриктерин корыырыла колбулу кӧп тоолу сурактар аайлаштырылган, јаҥыс эмес баланыҥ салымы јарамыкту јолго ууландырылган.\nБойыныҥ ижиниҥ андый ок профессионалдары республиканыҥ аймактарында да, калада да бар. Бу каруулу иште ас эмес ӧйдиҥ туркунына Зинаида Михайловна Кузнецова, Валентина Ивановна Вопиловская, Любовь Павловна Бавырина, Ида Башпыева Якоякова, Гульжан Уимдановна Батталова, Галина Васильевна Бескончина ла оноҥ до ӧскӧлӧри иштеп келген. Бу улустыҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелердиҥ каруулу качылары болуп једимдӱ иштегени арткан улуска јаркынду тем болот.\nJажы јетпегендерле азыйда јылдарда иштеген ле бӱгӱн иштеп турган бастыра улуска иштеҥкейи, профессионализми, турумкайы, балдарга ајарыҥкайы, балдардыҥ тап-эриктерин ле билелердиҥ байлыктарын корыырына јаан камаанын јетиргени учун јаан быйанысты айдып турубыс.\nАкту кӱӱнибистеҥ слерге бек су-кадык, ырыс, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм ле профессионал ижигерде једимдер кӱӱнзейдис!\nбашкарузыныҥ председатели А. В. Бердников\nКурултайыныҥ председатели В. Н. Тюлентин\nКӱреениҥ јозокту тӱӱкилик јолы\nJажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреени (КДН) тӧзӧӧриниҥ тӱӱкизи совет јаҥныҥ баштапкы кӱндериле колбулу. 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 14-чи кӱнинде В. И. Ленин кол салган «Jажы јетпегендерге кӱреелер керегинде» Декрет чыккан. Бу документ јиит государствоныҥ балдарды јонјӱрӱмдик јанынаҥ таскадарыныҥ ууламјызын, олорго кандый таскамал учурлу эп-аргаларды тузаланарын чокымдаган.\nОл ӧйдӧҥ бери бир чак ӧй ӧдӱп те калган болзо, андый кӱреелердиҥ учуры бӱгӱн де јылыйбаган. КДН-ныҥ бӱгӱнги ижи-тожы — улустыҥ салымдарыла, балдардыҥ курч сурактарыла улайынча колбулу болоры. Бу кӱреелер балдар тербезендеп баспазын, јасак буспазын ла олордыҥ тап-эриктерин корыырын јеткилдеечи иште туружып турган организациялардыҥ ижин чуктай аайлаштырат. Бу јаҥыс ла кемиле јаан иш эмес, је анайда ок јадын-јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында болуп калган кажы ла кижиниҥ салымы учун јаан каруулу болоры. Эҥ ле учурлузы балага, билеге болушты ӧйинде эдери. Бӱгӱнги балдар кандый улус болуп чыдаарынаҥ бистиҥ каланыҥ ла бӱткӱл ороонныҥ келер ӧйи кандый болоры камаанду.\nБалдар алдындагы ла чылап ок, государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧни керексип јат.\nКезик учуралдарда јаан улус јажы јетпегендердиҥ алдында каруулу болгонын ундып салат, оныҥ да учун ӧзӱп јаткан јаш ӱйениҥ тап-эриктерин корыырында чындык профессионалдар иштеер учурлу. Олор кажы ла кӱн эл-јонныҥ эҥ ле ӧҥзӱрек бӧлӱгиле — балдарла болуп турган чындык эмес керектерге туштайт. Калганчы јылдарда кӱреелердиҥ специалисттери профилактиканыҥ системазыныҥ органдарыла, учреждениелериле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, балдарды таскадары, олор каршулу керектер этпезин озолондыра јеткилдеери, балдар тербезендеп базарын болдыртпазы јанынаҥ кеми јаан иштер ӧткӱрген.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ јеринде јадып турган јажы јетпегендердиҥ тоозы 66436, олордоҥ 29824 бала алты јашка јетире балдар, 7-17 јаштулардыҥ тоозы — 36612. Тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде 11 КДН иштейт, олордыҥ ижин 28 ишчи јеткилдейт.\nБалдар каршулу керектер этпезин озолондыра јеткилдееринде профилактикалык системаныҥ бастыра субъекттери билелерле иш ӧткӱрери, јонјӱрӱмдик јеткерлӱ айалгада билелерди јӧмӧӧри јанынаҥ чокым ла тӱрген иш бӱдӱрери, таҥынаҥ иш ӧткӱрери јаан учурлу. Jонјӱрӱмдик јеткерлӱ айалгада билелерди илезине чыгарарга, ведомстволор ортодогы шиҥжӱ иштер тӧзӧлӧт. Государствоныҥ јанынаҥ болуш керексип турган билелердиҥ комплексный ӱйдежӱзин тӧзӧӧри бастыра субъекттердиҥ эҥ ле каруулу деген иш-керектериниҥ бирӱзи болуп јат.\nКижилик байлыкла бай болзын\nКДН-ныҥ ижи јаҥыс ла јуундарда материалдар кӧрӧри эмес, је анайда ок ол балдар каршулу керектер этпезине, тербезендеп баспазына, олордыҥ тап-эриктерин ле јилбӱлерин корыырына јаан камаанын јетирет. Балдарла колбулу кандый бир коомой керек болбозын јеткилдееринде туружып турган органдардыҥ ла учреждениелердиҥ ижин база аайлаштыра ууландырат.\nБистиҥ кӱрее юбилейге учурлай бир канча керек-јарактар ӧткӱрген. Кош-Агаш аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча башкартузында «Билениҥ телекейи» деп клубта юбилейле колбулу керектер ӧткӱрерине профучетто турган билелерди тартып алганыс. Ада-энелер бойын баалаарын бийиктедерине, билениҥ ле обществоныҥ алдында каруулу болор сезимди тыҥыдарына учурлалган тренинг-упражнениелерде турушкан. Анайда ок ороон кеминде јарлалган Волонтердыҥ јылына учурлай волонтер А. А. Кашетова кийисле иштеери јанынаҥ мастер-класс ӧткӱрген, оныҥ туружаачылары мында бойлоры эдимдер ле ойынчыктар эдип, кийисле иштеериниҥ ченемел-билгирин алган.\n2018 јыл бистиҥ тергееде Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган: аймактыҥ јиит хоккеисттери ортодо маргаан ӧткӱрилерде, Жана-Аулдыҥ школыныҥ ӱренчиктериниҥ командазы јеҥӱчил болуп, кубокты ойноп алган.\nЭртезинде кӱнде администрацияныҥ актовый залында спортчы-интеллектуалдар маргышкан. Шахматтардыҥ, шатраныҥ, тогус кумалактыҥ ойын-маргаандары јилбилӱ ӧткӧн.\nАймактыҥ бастыра толыктарынаҥ балдар аткарган јуруктарды јарлу јурукчы Ерболат Нуримановко башкарткан жюри баалап кӧргӧн. Jиит јурукчылардыҥ јуруктары сӱрлӱ, учурлу болгон учун эҥ артыктарын талдайтаны кӱчке келишкен деп темдектелген.\nJонјӱрӱмдик видеороликтердиҥ конкурсы балдарга јилбилӱ де, эмеш кӱч те болгон. Киноныҥ телекейи чӱмдӱ ине, мында режиссердыҥ кӧрӱминеҥ кӧп неме камаанду. Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јеринде дезе театральный ойын-кӧрӱ база ӧткӧн.\nБалдарга учурлай ӧткӱрилип турган кажы ла керек јаш ӱйени кижилик байлыкка чындык болорына таскадарына јаан камаанын јетирет, оныҥ да учун андый ууламјылу иш мынаҥ да ары элбеде ӧткӱрилер.\n«Кош—Агаш аймак» МО—ныҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап—эриктерин корыыры аайынча кӱреези\nJӱрегиниҥ јылузын берип…\n«Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреезиниҥ специалисттери бойыныҥ ижинде федерал ла республикан јасактарла, нормативный акттарла, кӱреениҥ ээжилериле, јаш ӱйе алдында профессионал молјуларыла башкарынат.\nБистиҥ кӱреениҥ тӱӱкизин 1975 јылдаҥ бери орныктырар арга болгон. Кӱреениҥ ижи озо баштап јондык тӧзӧлгӧлӱ ӧткӧн, каршулу керектер эдерине ле јасактыҥ ээжилерин бузарына јайылгадый балдарла иш аайынча каруулу кижи — Лариса Петровна Коновалова. 1978-1985 јылдарда кӱреениҥ ижин Надежда Васильевна Федотова апарган. Амыралтага чыгып калган бу улус эмди ле Кан-Оозы јуртта јадат, олор јербойыныҥ тоомјылу улузы. Jурт, аймак ла республика кеминде ӧдӱп турган керек-јарактардаҥ олор тууразында артпайт.\n1985 јылда Кан-Оозындагы райисполкомдо јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреениҥ ставказы јӧптӧлгӧн, кӱреениҥ каруулу качызына Виктор Михайлович Тозыяков кӧстӧлгӧн.\n1986-2005 јылдарда кӱреениҥ каруулу качызы болгон: Ольга Алексеевна Ивакина, Алтынай Алексеевна Куданова, Светлана Сергеевна Туткушева, Вера Тумысовна Ертакова, Наталья Ельмековна Чейнина, Надежда Михайловна Шатина.\n2005 јылдыҥ чаган айыныҥ 18-чи кӱнинеҥ ала бу кӱреениҥ ижин Ирина Петровна Зюкина (Хвоинских) апарып јат. Аймактыҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Марина Васильевна Савинкова узак ӧйдиҥ туркунына кӱреениҥ председатели болуп келген. Ол бу ишти чокым ууламјылу эдип тӧзӧгӧн. Кӱрееде таҥынаҥ кып бар, ол ишке керектӱ јазалдарла јеткилделген. Кӱреениҥ чаазын-документтериле иштеери ээжи-некелтелер аайынча ӧдӧт.\n2007 јылда бу кӱреениҥ штадына ведущий специалистти кошкон, бу ишти Елена Владимировна Сумкина бӱдӱрген. 2014 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде бу ишке Лариса Ивановна Итышева кӧстӧлгӧн.\nКДН-ныҥ 100 јылдыгына учурлай, кӱрее 2017-2018 јылдардагы ижиниҥ планына бир канча иштер ӧткӱрерин темдектеген болгон. Ол иш-керектердиҥ тоозында башка-башка темаларлу лекциялар, класстардыҥ частары, конкурстар ла о. ӧ.\nКӱреениҥ ижи јаан да улустыҥ, јаш та балдардыҥ салымдарыла колбулу болот. Кажы ла баланыҥ салымы учун бийик каруулу болор керек. Jӱреги кату улус бу иште иштеп болбозын јӱрӱмдик ченемел недеҥ де јарт керелейт. Балдардыҥ сурактары аайынча иштеген ле иштеп турган улуска олордыҥ чыдамкайы, јӱрегиниҥ јылузы, иштеҥкейи, иш-керегине чындык болгоны учун быйанысты айдадыс.\nБастыра коллегаларды юбилейле уткып, бек су-кадык, билелик ырыс, амыр-энчӱ теҥери, иште једимдер, турумкай кӱӱн-санаа кӱӱнзейдис. Слердиҥ ижигердиҥ, улуска болушка келип турганыгардыҥ шылтузында тергеебисте ас эмес балдар кату јӱрӱмниҥ јолыла барбаган.\n«Кан—Оозы аймак» МО—ныҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап—эриктерин корыыры аайынча кӱреези\nЈонјӱрӱмдик иш јол алынган\nАлбатыныҥ комиссарларыныҥ Соведи 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 14-чи кӱнинде јараткан «Jажы јетпегендерге кӱреелер керегинде» Декрет јарадылганы балдар каршулу керектер этпезин јеткилдеерине, олорго медико-психологический, педагогический ле јонјӱрӱмдик болуш јетирерин тӧзӧӧрине јаан камаанын јетирген. Бу ла ӧйдӧҥ ала јаан учурлу јонјӱрӱмдик иш јол алынып, бӱгӱнге јетире улалганча.\nПрофилактиканыҥ системазыныҥ тӧс органдарын ла учреждениелерин, ол тоодо олордыҥ ижин аайлаштыра башкараачы јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелерди чокымдаган 120-ФЗ таҥмалу федерал јасак 1999 јылда јарадылган. Соҥында башкаруныҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреези тӧзӧлгӧн.\nРоссияда иштеп турган андый кӱреелердиҥ тоозы 3124, ол тоодо 85 тергеелик, 3039 территориальный ла муниципал кӱреелер. Олордыҥ ижинде 5560 специалист туружат.\nБистиҥ аймакта андый кӱрее Акташ јуртта 1968 јылдаҥ ала 1981 јылга јетире иштеген. 1981 јылда дезе ол кӱрее, аймактыҥ тӧс јери Улаган јурттӧӧн кӧчӱрилген учун, Улаганда иштеп баштаган.\n1969 јылдаҥ ала 1985 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына бу кӱреениҥ председатели болуп Зоя Захаровна Кончубаева иштеген. Бойыныҥ ол јылдардагы ижи керегинде мынайда куучындаган: «Ол тушта райисполкомныҥ председатели Михаил Николаевич Пахомов болгон, мен оныҥ ордынчызы болгом. Качы болуп Чамалдаҥ ӱредӱчи Надежда Дмитриевна Согонокова иштеген. Кӱреениҥ турчылары аймактыҥ јурттарыла јорыктап, ада-энелерле, балдарла профилактикалык иш ӧткӱрген. Ол ӧйдӧ балдар да јобош кылык-јаҥду болгон деп айдарга јараар, јаан ла болзо — интернаттаҥ качып тургылайтан. Кӱреениҥ турчызы Николай Романович Салбашев јаантайын атту олорго једижип, интернатка кайра экелетен. ²ткӧн ӧйдиҥ туркунына бис бир ле катап Чибилӱ јурттыҥ балазын балдардыҥ Бийск каладагы туразына аткарган болгоныс. Кийнинде јылдарда мен оны кӧргӧм: јакшы кижи, су-орус тилле куучындажып турган. Учурал болордо, кӱреениҥ бастыра ветерандарын, бӱгӱн анда колын бош салбастаҥ иштеп тургандарды, олорго болужып јӱрген улусты юбилейле уткып турум! Слерге турумкай ла ачык кӱӱн-санаа кӱӱнзейдим, кӱндӱлӱ коллегалар!».\n1985-1991 јылдарда кӱреениҥ председатели Владимир Константинович Ядомыков болгон. Бис юбилейдиҥ алдында ого јолугып јӱрдис. Ол кӧп неме айтпас кижи. Оныҥ айтканыла, олор арга-кӱчи јеткенче ле иштеген, кемди де јабыс кӧрбӧгӧн болгон. Кандый ла курч суракты аайлаштырарга кичеенгилейтен. Адакыда ол кӱрееде иштегендерге ле иштеп тургандарга эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм, јеҥил эмес иште турумкай болорын, кандый да уур-кӱч учурал болзо, балдарды ла билелерди кичееп јӱрзин деп кӱӱнзеген.\n1985-1992 јылдарда кӱреениҥ каруулу качызы Надежда Алексеевна Танзаева болгон. Ол ӧйдӧ кӱреениҥ составына райисполкомныҥ бӧлӱктериниҥ каруулу ишчилери кирип туратан. Кӱреениҥ јуундары кажы ла ай сайын ӧдӧтӧн. Jуундарда балдарла, олордыҥ билелериле колбулу кӧп тоолу сурактар кӧрӱлетен, айалгалары кӱч билелер учетко тургузылатан. Кӱреениҥ турчылары школдор сайын барып, шиҥжӱ ишти ИДН-ла кожо ӧткӱретен. Ол тушта Улаган аайынча инспектор С. К. Чейнин болгон, Акташ аайынча — О. К. Абрамов. Соҥында кӱреениҥ председатели В. А. Санин, ИДН-ныҥ инспекторы Г. А. Лубеницкий болгон. Герман Александровичле ӧмӧ-јӧмӧ иш сӱрекей једимдӱ болгон деп айдарга јараар.\n1992-1996 јылдарда Александр Данилович Челчушев, Юрий Макарович Манзыров иштеген. 1992 јылда јажы јетпегендердиҥ керектери аайынча Улаганныҥ райисполкомында кӱрее јажы јетпегендердиҥ керектери аайынча «Улаган аймак» МО-ныҥ администрациязындагы кӱрее деп, ӧскӧртӧ адалган. Оноҥ бери ӧйдӧ иштеген: 1997-2000 јылдарда кӱреениҥ председатели Надежда Исаковна Адыкаева — ӱредӱликтиҥ бӧлӱгиниҥ јааны, каруулу качы — Татьяна Кирилловна Шабыкова. 2001-2003 јылдарда кӱреениҥ ижин Валерий Михайлович Адагызов башкарган, 2004 јылда бу ишке Августа Ивановна Чейнина, 2005 јылда Амурад Арсентьевич Санаа кӧстӧлгӧн. Соҥында јылдарда кӱреениҥ јаандары болуп иштеген: Нина Ивановна Болгова, Владимир Борисович Челчушев, Екатерина Владимировна Бушулдаева, Эмилия Юрьевна Кеденова, Айана Николаевна Каятова, Светлана Васильевна Бадыкина, Надежда Григорьевна Папина.\n2000 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире кӱреениҥ каруулу качызы болуп Алевтина Анатольевна Тельденова иштейт. Кӱреениҥ председатели — Людмила Егоровна Кудюшева.\nКӱреениҥ специалисттери болуп иштеген: Елена Константиновна Чукина, Мария Сергеевна Токоекова, Алена Юрьевна Токоекова. 2014 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире кӱреениҥ ведущий специалисттери болуп Джамиля Игнатьевна Тойдонова ла Игнат Владимирович Белеев иштейт.\nКӱреелер бойыныҥ тӱӱкизинде јеҥил эмес јол ӧткӧн. Специалисттердиҥ чокым тӧзӧлгӧлӱ ижиниҥ шылтузында ас эмес балдар јӱрӱмниҥ тайкак јолынаҥ туураладылган, олорго болуш эдилген. Балдардыҥ тап-эриктерин корыырына, олорло иштеерине кӱреелер, ӧскӧ органдарла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, јаан камаанын јетирген. Бис кӱреениҥ бастыра турчыларын — мынаҥ озо ӧйдӧ иштегендерди ле эмди иштеп тургандарды 100 јылдык юбилейле акту кӱӱнистеҥ уткып турус!\n«Улаган аймак» МО—ныҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап—эриктерин корыыры аайынча кӱреези\nJаш ӱйе чындыкка јӱткӱзин\n«Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреезиниҥ ӧмӧлиги бастыра аймактардыҥ ла каланыҥ мындый ок кӱреелериниҥ специалисттерин ле турчыларын јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреениҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгыла уткып, кудайыстыҥ курчузы, Алтайыстыҥ алкыш-быйаны бисти кичееп, корып јӱрзин, ак малыбыс астабазын, ар-јӧӧжӧбис артабазын, алтын сындарыс сергек, ак кӱӱн-санаабыс омок болзын, Алтайыс амыр турзын, калыгыс бирлик болзын деп кӱӱнзеп туру!\nJадын-јӱрӱмистиҥ айалгаларын јарандырарга, бу јеҥил эмес иште арга-кӱчисти тыҥыдарга, коомой јӱргендерге бойыстыҥ ајарубысла, јӧмӧлтӧбисле, сӱӱжисле болужарга, бир биледий јадарга, ончо учреждениелер (Россияныҥ МВД-зыныҥ Оҥдой аймак аайынча бӧлӱги, АР-дыҥ «УСПН Онгудайского района» БУ-зы, «Оҥдой аймактыҥ эмчилиги» БУЗ, культураныҥ бӧлӱги, јурт јеезелердиҥ администрациялары ла о. ӧ.) кожо иштеп, бийик једимдерге јетсин деп кӱӱнзеп турубыс.\nJӱрӱм — ол база билим. Бистиҥ иш кӱч те болзо, албатыга, бала-баркага керектӱ. Кажы ла баланыҥ јӱрӱми бажынаҥ ала аайлу-башту, јаман кылыктар јогынаҥ болоры, ол јакшы ӱренип, бойыныҥ билгирлерин элбедип, бойын таскадып, кайда ла тоомјылу кижи болорго јӱткӱп јӱрерине баштаары ол эне-адалардыҥ ла бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижистеҥ камаанду.\nКӱреелердиҥ ветерандарын бу юбилейле база акту јӱрегистеҥ изӱ уткып турубыс! Jаан јаштуларыс оорыбай-чылабай јӱрзин, јииттерис ӧрӧ ӧссин, ӱредӱзи эрчимделзин, ижемјилери толо болзын, амадуларына јединзин деп кӱӱнзейдис. Энелерди ле адаларды бала-баркалары јаантайын сӱӱндирип турзын, јаактарына јаш тоолотпозын, кирбиктерине кир тийдиртпезин.\nJажы эр кемине јетпеген балдарла иштеер кӱреениҥ специалисттериле оморкойдыс! База катап 100 јылдыкла слерди ончогорды уткып, бек су-кадык, иште бийик једимдер, ачык-јарык кӱӱн-санаа ла јаан ырыс кӱӱнзейдис!\nСлердиҥ иштеген ижигер, ару санаагар, јалакай јӱрегер учун алкыш-быйан болзын, эмди де кӧп ажулар ажыгар!\n«Оҥдой аймак» МО—ныҥ јажы јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап—эриктерин корыыры аайынча кӱреези


Јакшылык акчалу болор учурлу - altaicholmon\nӦткӧн чаган айда Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары кӧрӱлген. Бу конкурста Алтай Республикадаҥ он сегис ӱлекер јеҥӱ алган. Бӱгӱн бис слерди «Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциацияныҥ «Кичеемел» («Забота») деп ӱлекери кандый иштер бӱдӱрери керегинде айдып берейис.\nКӧп улус эмди билер: Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде координационный комитеттиҥ јуунында адалган. Бу јуунды Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Администрациязыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген. Конкурста эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары, су-кадык јӱрӱмди јарлап таркадары, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, граждандарды корулаарыныҥ сурактары ла тӱӱкилик эземди чеберлеери тӧс ууламјылардыҥ тоозында болгон. Тӧзӧӧчилердиҥ јетиргениле, болушты текши ороон ичинде коммерциялык эмес эки муҥ организация алар. Ӱлекерлерди бӱдӱрерине дезе 4,2 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Координационный советтиҥ јуунында президенттиҥ гранттарын быјыл ком-мерциялык эмес 795 организация баштапкы ла катап алып јат деп темдектелген. Алтай Республиканыҥ јондык биригӱлери конкурста туружарга 65 угузу-заявка ийген. Олордоҥ 18 ӱлекер јеҥӱ алган. Конкурста јеҥӱ алган ӱлекерлерге текши тооло 11 миллион салковой акча чыгарылар.\nСоциальный корулаш аайынча иштеп турган учреждениелер ороонныҥ башкартузыныҥ тургускан јакылталарын бӱдӱрерге, инновационный ӧзӱмин бийиктедерге, эмдиги ӧйдиҥ некелтезиле эл-јонго социальный болушты эрчимдӱ јетирерге ӱлекер-проекттердиҥ јеҥӱчилдериле кожо эл-јонго тузалу јаан иш бӱдӱрет.\n«Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциация — коммерциялык эмес биригӱ, директоры Гульшахида Есболовна Сарина. Олордыҥ «Кичеемел» деп ӱлекери Кош-Агаш аймактыҥ эл-јонына пандемияныҥ ӧйинде болуш јетирип, уур-кӱч айалгаларга кирген улуска аймактыҥ јонјӱрӱмдик башкартузыла кожо болуш јетирер кӱӱндӱ. Бу ӱлекер аайынча иш-керектерди АР-дыҥ «Кош-Агаш аймактыҥ улусты социальный јанынаҥ јӧмӧӧр» казенный учреждениезиниҥ (КУ) ишчилери бӱдӱрер, јааны Бийханум Берсимбаева. «Кичеемел» деп ӱлекер ижин 2021 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала баштаган. Бу ӱлекер аайынча айлында отурган 65 јашты ашкан ӧрӧкӧндӧргӧ лӧ 18 јаштаҥ ӧрӧ кенек улуска аш-курсак ла јуугуш оорунаҥ чеберленер јазалдар салынган тӱӱнчек-баштыктар ӱлелер.\nБийханум Берсимбаева бу ӱлекер керегинде мынайда куучындады: «Кичеемел» деген ӱлекер «Логос» деп коммерциялык эмес ӧмӧликле кожо АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ-зы бӱдӱрип турган ӱлекерлердиҥ база бирӱзи.\n24254 кижи Кош-Агаш аймакта јадат\nЭҥ баштапкы ӱлекери — «Кӧчкӱн» («Кочевник»). Мал-ашта јӱрген улустыҥ јайгы турлуларына барып, олордыҥ балдарына ӱлекердиҥ болужыла сооттыҥ ла билгирдиҥ ойындарын ӧткӱрип, ӱредӱге темиктиргендер. Оныҥ кийнинде «Ак кийис» деп ӱлекерде туружып, ундулып барган, албатыныҥ чактаҥ чакка эдинген кийисти орныктырып, келиндерди јууп, кийис базып, иш јок ӱй улус акча иштеп аларына, тӱктеҥ ойынчыктар, сувенирлер, јарангыштар јазаарына ӱреткенис.\n2019-2020 јылдарда база бир јаан ӱлекер — ол «Кош-Агаш аймактыҥ кенек балдар азырап турган билелериле иштеери, тьютор-болушчы». 2020 јылдыҥ сыгын айынаҥ бери «Бистиҥ ајарубыс» деп ӱлекер болгон. Јаан јашту 200-теҥ ажыра кижиге аш-курсак ла оорунаҥ чеберленер јепселдер ӱлегенис. Онойдо ок бис ооруга алдырткан социшчи больничныйга јӱре берзе, олордыҥ ордына волонтерлорды иштеткенис, олор бу улуска болуш јетирер ишти улалткан. Онойдо ок бис ишке психологты алганыс, ого телефон садып бергенис, тӱни-тӱжи колбуда болуп, айылда карантинде отурган улуска психологический болушты јетирер эдип. Јурттар сайын јӱрерге бензинге, онойдо ок јалдап алган улустыҥ ишјалын тӧлӧӧрине акча-манатты база тузаланганыс. Бу бистиҥ бӱдӱрген ижис јарамыкту, улуска тузалу болгон учун «Логос» база бир грандта турушкан.\n«Кичеемел» деген ӱлекерле бис бу ишти оноҥ ары улалтарыс. Экинчи ӱлекердиҥ акча-манадыныҥ кеми баштапкызынаҥ эки катапка кӧп.\nПандемия оору-јобол ӧйинде анчада ла јаан јашту улус коркып, чочып, бойыныҥ су-кадыгына каршу јетирет. Коронавирус ӧйинде улустыҥ су-кадыгы чындап та чочыдулу айалгада. Мындый ӧйдӧ јаан улус бойлорыныҥ курч сурактарыла, оҥдобосторыла ӱлежер-сураар, тайанар улузы јанында јок болуп турганы карыкчалду болот. Бу айалгада эҥ ле керектӱзи ол бӱдӱмјиниҥ 8-983-327-85-77 номерлӱ телефонына сокконы болуп јат. Тургуза да болзо, ас та ӧйгӧ болзо, улус болушты алат. Олордыҥ бажына келген јӱзӱн-базын карыкчалду санаалар, јӱректи чочыдып турган куучындар таркап-јоголып калат. Карганактар токыналу санаалу, јайым сагышту отура берет. Олордыҥ чочыдулу санааларын кем де шоотпозы, оны кем де билбези, телефонло акча тӧлӧбӧзинеҥ куучындажары — ол службаныҥ база бир окылу ижи.\nЈонјӱрӱмдик болуш јетирериниҥ документтерин јуурга волонтёрлор болужат\nТелефон ажыра психологический болуш јетирериниҥ јаан учуры мындый:\n— кижини текши су-кадыгына каршу јетирер чочыдулу айалгадаҥ чыгарары;\n—санааны кӱйбӱреткен, токынатпай турган сурактарына каруу берери;\n—кӱӱн-санаазын бийиктедери: албатыныҥ јаҥжыгулары, билелик байрамдар, јӱрӱмниҥ јакшызы керегинде куучын ӧткӱрери;\n—јакшыга кижиниҥ кӱӱнин буруп, сӱӱндирери.\nОнойдо ок социальный болуш јетирериниҥ документтерин јуурга волонтёрлор болужат. 65 јашты ашкан улус кӧп улусту јерге барарынаҥ база чочыйт. «Иштиҥ ветераны», «кенек» деп статусту улуска одын-сууныҥ акчазын аларга болужар. Нениҥ учун дезе кӧп саба улус Госуслуга, электрон почта деп аргаларла тузаланып билбес. Социшчилерге југуш оорунаҥ чеберленетен эдимдер база берилет. Онойдо ок бис јаан јаштуларга ла кенек улуска болушту кей арутаар 11 рециркулятор-аппарат база алганыс, олорды улуска тузаланарга бергенис. Оныла јарым јылга јаан јашту 25 кижиниҥ билези тузаланган.\nОнойып, айылдарында отурган улусты, олордыҥ билелерин, карантин божозо, ончо јанынаҥ кичееп, каршу, чочыду јогынаҥ кайра, озогы токыналу јӱрӱмине капшай келерине јаан иш ӧткӱрери улалар».\nАР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта БУСПН» деген КУ-зы јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген балдарды јӧмӧӧр фондтоҥ база акча ойноп алды.\n2020 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала јаҥар айына јетире Россияда социальный инновационный ӱлекерлер ортодо кӧрӱ-маргаан ӧткӧн. Оныҥ ууламјылары — кӱч айалгада јадып турган балдарлу билелерди кӱч ӧйдӧ јӧмӧгӧн лӧ олорго тузазы јеткен иштердиҥ ӧзӱмин улалтары. Бу кӧрӱ-маргаан јадын-јӱрӱминиҥ кеми коомой билелерди чокум сурузыла болуш јетирер деп, Россияныҥ президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан 204 таҥмалу јакааны аайынча ӧдӧт. Бу мӧрӧй социальный иш бӱдӱрип турган госу-дарстволык учреждениелер ортодо ӧткӧн. Маргаанда эки ууламјы болгон:\n«Билениҥ диспетчерлери» деп социальный службалардыҥ ижин бӱдӱрери.\n«Оогош реабилитацияныҥ тӧс јери» деп социальный службалардыҥ ижин бӱдӱрери.\nРоссияныҥ 60 тергеезинеҥ 157 ӱлекер-баштану эдилген. Кӧрӱниҥ баштапкы тепкижинде 156 ӱлекер турушкан. Экинчи тепкиште 75 ӱлекер арткан. Уч-турултазында 43 ӱлекер арткан. Ээжилери аайынча олор 70-неҥ ӧрӧ, 100-ке јетире балл алар учурлу болгон. Јеҥӱни 13 ӱлекер «Билениҥ диспетчерлери» деп алгандар, 30 ӱлекер «Оогош реабилитацияныҥ тӧс јери» деп ууламјыла. Ончозы 18 айдыҥ туркунына ижин бӱдӱрер молју алган. Бистиҥ Алтай Республиканыҥ туружаачыларынаҥ јаҥыс ла «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ «Элбек кӱрее» деп ӱлекериле «Билениҥ диспетчерлери» деп ууламјыга кирдилер.\n2021 јылдыҥ кандык айынаҥ ала олор «Элбек кӱрее» деп ӱлекер аайынча Кош-Агаш аймактыҥ ичбойында ишти баштаар. Бу ӱлекердиҥ ижи керегинде Бийханум Берсимбаева мынайда куучындаган: «Баланы јӱрӱмге темиктиреринде, кижи эдип ӧскӱреринде јаан камаанын эбире турган айалга јетирет. Озо ло баштап баланыҥ кылык-јаҥы, ич-кӧрӱминиҥ ӧзӱми оныҥ ӧзӱп чыккан билезинеҥ камаанду. Биле — ол јӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи, сӱӱнчизи ле кижиликтиҥ ырызы. Эмдиги ӧйдӧ Россияныҥ ӧзӧрине, ӧҥжиирине јаан салтарын социальный јеткерде туруп турган билелер јетирет.\nАйалгазы коомой билелери кӧп тергеелердиҥ тоозына Алтай Республика база кирет. Нениҥ учун дезе бистиҥ тергее 70% јуук кирелтезин федеральный бюджеттеҥ дотациялар ажыра алат. Кӧп саба улус јурт јерлерде јадат. Олор бойлорыныҥ маала ажыла, малыла азыранат. Улуста акча алар ӧскӧ јер, ишјал јок. Текши Россия ичинде, онойдо ок бистиҥ тергееде јурт ээлемде тӧзӧлип турган КФХ-ларда, СПК-ларда текши албатыга иш берер аргалар јокко јуук. Кӧп саба улус бойлорыныҥ ла малыла јадып турган учун, олорго јылдыҥ ла азырал белетеер, бойлорыныҥ малыныҥ эдин, тӱгин, сӱдин ле ноокызын садар јер бедиреер иш турат. Олорды ас баага садарга келижет. Оныҥ учун азыраган малыныҥ чыгымы там ла кӧптӧйт.\nИш јок арткан улус ӧскӧ ишке ӱренип, бойыныҥ ижин солыыр аргалары база јок. Оныҥ учун кӧп саба улус арка-ташка барып, кузук, тазыл јууп садат, кезиктери улуска ас акчага јалданып, одын јарып, тура черетеп, будуп ла оноҥ до ӧскӧ иштер бӱдӱрет. Акчазы јок јокту-јойу улуста јадын-јӱрӱминиҥ аайын солыыр аргалары база јок. Кезик улуста одоштой јаткан јурттарга да једер аргалары јок, оныҥ учун эмчиликке оорулардаҥ эмденерге баштанбай да јат.\nКезик улус бойлорыныҥ тӱбегинеҥ чыгар эп-арга таппай, ачу аш ичип баштайт. Аракы ичкен улустыҥ билезинде озо ло баштап балдар шыралайт. Билелерле иштеп турган органныҥ улузы бу билелерди кату ка-руузына тургузарга кезедип, кирелендирип јат. Социальный службалар билелерди ӧрӧ кӧдӱрерге, болужын јетирерге јаан иш ӧткӱрет. Је ол иш кезикте билелерге база јаман салтарын јетирет. Орустап айтса — «государственный патерналистский подход». Болуш алып турган ада-энелер муниципальный ла государстволык службалар олордыҥ билелерине болужар учурлу деп сананып јат. Бу службалар олорды јаантайын алып-кӧрӱп јӱрер учурлу деп чотогылайт. «Олор не болушпас?» – деп, балдарын бош салып, балдарын таскадарын, олорды азырап кичеерин ундып салат.\n2020 јылдыҥ бажынаҥ ала 3-теҥ ала 7 јашка јетире, 3 јашка јетире балдар азырап турган кӧп билелер ай сайын пособие-акча алып баштаган. Социальный контракттар тургузып, база јӧмӧлтӧ акча алгылаган. Је бу акчалар кӧп саба ада-энелерге болуш болбогон, карын да аракы, «ачу-корон» алар акча табылып, балдардыҥ јадын-јӱрӱми там ла уйадап, јокту-јойу билелердиҥ тоозы там кӧптӧгӧн деп айтса, бир де јастыра болбос.\nБисте тӧзӧлип турган КФХ-ларда, СПК-ларда текши албатыга иш берер аргалар јокко јуук\nБу ончо ӧрӧ айдылган сӧстӧр кӧп сабазында Алтай Республиканыҥ эҥ телкем (турган јериниҥ кеми 19 845 кв. км) Кош-Агаш аймагы керегинде. Ол тӧс каладаҥ 460 км ыраагында турат, ого 11 јурт јеезе кирет, тӧс јери Кош-Агаш јурт. Албатызыныҥ тоозыла ол тергее ичинде экинчи јерде — 24254 кижи. Аймакта 6144 биле бар, олордо 8609 бала, кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы 1899, олордогы балдардыҥ тоозы 6333. Кенек балдардыҥ тоозы 140. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ баштапкы кӱнине јетире 64 бала азырап турган 17 билеге «Јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген, соцальный болуш-реабилитация керек», 39 балалу 10 билеге «Јадын-јӱрӱми кирелӱ» деп статус берилген. 2019 јылда 9 бала 5 биленеҥ айрыткан болзо, пандемиялу 2020 јылда билезинде чочыдулу айалгаларла колбой 11 биленеҥ 32 баланы айрып алгандар. Ол тоодо ӱч биле ада-энелик тап-эригинеҥ айрыттырган. Ол ӧйдиҥ туркунына јӱк ле бир билениҥ ада-энези оҥдолгон, сагыш алынган деп, ойто балдарын билеге алган. Балдардыҥ билелерде айалгазыныҥ каршулузы ла чочыдулузы, 2019 јылга кӧрӧ, 72% кӧптӧгӧн.\nБилелерде чочыдулу айалгаларды астадарга, уур-кӱч айалгага кирген балдарды «Элбек кӱрее» деп ӱлекер ажыра јӧмӧп турган фондтыҥ јаратканыла, АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта БУСПН» деген КУ-зы тергее ичинде јаҥы «Билелик диспетчерский служба» деп социальный иш ӧткӱрерине кычырат. «Билелик диспетчер-ский службага» јаҥыс ла аймсобестиҥ специалисттери эмес, је онойдо ок социальный партнёр болуп тургандар база кирер (юристтер, врачтар, наркологтор, јурт јеезелердиҥ специалисттери, јонјӱрӱмдик ле мӱргӱӱл биригӱлердиҥ улузы, волонтерлор ло о. ӧ.) Курч сурактарына карууларды улус «Бир кӧзнӧктӧҥ» алар аргалу болор. Кандый бир суракла баштанган кижи текши ончо карууларын бир јердеҥ чыҥдыйлап угуп алар.\n«Билелик диспетчерский служба» — ол билелердиҥ курч сурактарын бириктирген ле балдарлу билелерге болужын јетирер, ыраак јурттарда јадып турган улуска социальный болуш једимдӱ болорын некежер иш ӧткӱрер тӧс јер. Онойдо ок бу диспетчерский службаныҥ улузы јурттарга бойлоры барып, улуска кандый ла кӱч айалгадаҥ канайып чыгарын чокумдап, болуш аларына документтерин јербойында ла белетежип берер аргалу. Темдектезе, «Билелик диспетчерский служба» ыраак Белажу јуртка барган болзо, бу јурттыҥ улузы бир ле кӱнге бойлорыныҥ ончо курч сурактарын чечип алар аргалу. Нениҥ учун дезе бери Пенсионный фондтыҥ, УСПН-ныҥ, ФСС-тыҥ, ЦЗН-ныҥ ла эмчиликтиҥ ишчилери келер. Олор јербойыныҥ улузына балдардыҥ пособиезин, јаан јаштулардыҥ пенсиязын, эмезе мӧҥкӱ кӧдӱрериниҥ акчазын алар документтерди јазаар. Мындый службаныҥ тӧзӧлгӧни ада-энелерге психологический јайым берет, нениҥ учун дезе олор бойлоры документ тудунганча јӱгӱрзе, оныҥ билези кандый бир ӱлекерге эмезе социальный болушка келишпей де каларынаҥ маат јок. Ондый учуралдардаҥ улам кезик улус јамылу улусла куучындажарынаҥ да калажырап, бӱдӱнбей, чӧкӧп калат.\nДиспетчерский службада мониторинг ӧткӱрип, билениҥ јадын-јӱрӱмин капшай кӧрӱп ийер аргалар база болор. Биледе чочыдулу айалга болзо, олор јетирӱлерди ары-бери капшай јетирип, ведомстволор ортодо колбуны тыҥыдат.\nБилелер ортодо мониторингти кажы ла ӱч айдыҥ бажында јурт јеезелер ӧткӱрер учурлу. Кирелтезиниҥ кеми кирелӱ билелердиҥ тоозын јурт старосталар ла јурт јеезениҥ специалисттери кожо тургузар. Кажы ла катап бу тоо солунып турар. Курч сурактар тура берзе, билелик диспетчерский службаныҥ ишчизи ончо јетирӱлерди болуш јетирип турган органдарга апарып, болуш аларына камаанын јетирер. Бу службаныҥ специалисттери мобильный телефон колбуда тӱни-тӱжи болор. Кажы ла кижиниҥ баштанган сурагына удатпай ла каруу берилер учурлу. Кандый сурактарла билеге болуш јетирилгени керегинде кажы ла каруулу организация бирлик диспетчерский службага уч-турултазын јетирер. Улустыҥ сурактары ајару јок артпазына иженедис\nБу ӱлекердиҥ ончо керек-јарактары санитарный ла эпидемиялык некелтелерди буспазынаҥ ӧткӱрилер».


19.05.2020 - altaicholmon\nНовую дату голосования по поправкам в конституцию определит президент России Владимир Путин, избирательная система находится в состоянии готовности, сообщил РИА Новости заместитель председателя ЦИК Николай Булаев. Общероссийское голосование по поправкам в конституцию было назначено на 22 апреля, но затем отложено из-за сложной эпидемиологической обстановки в стране. Как сообщил председатель Комиссии по развитию гражданского общества и\nБичидер баазы – койдыҥ буды\nБастыра эл-jонныҥ аjарузы тургуза ӧйдӧ коронавирусла тартыжарына ууландырылганынаҥ улам, алтайлардыҥ тӧрӧл тилиле чыгып турган сок jаҥыс текши газедине — «Алтайдыҥ Чолмонына» келер ӧйгӧ бичидериниҥ сурагы канайып та эмеш тууразында артып калды ошкош. Jайдыҥ ӧйинде кӧп улус отпуск-амыралтага барып турганы учун jылдыҥ экинчи jарымына jерлештеристи «АЧ-га» бичидери jаантайын кӱч барып турганын мен, бичидиш jанынаҥ алдында канча\nАкам Тапас јуу да ӧйинде «аҥчы» болгон\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда кажы ла биледеҥ, ӧбӧкӧдӧҥ улус турушкан, ӧштӱле јуулашкан, айылда арткандары – тылда иштеп, јуучылдарга болушкан. Уч-турултазы – Улу Јеҥӱ. Эликманар аймакта Бешпелтирде јурт Советтиҥ јеринде Уйтӱшкен деп јурт, Молотовтыҥ адыла адалган колхоз болгон. Бу јурттаҥ тоҥжаан сӧӧктӱ Тюхтеневтердеҥ 8 кижи от-калапту јууда турушкан. Темдектезе, Тюхтенев Санаттыҥ 4 уулы – Бойду, Майныс,\nБис слерди ундыбазыс\nАмыр јаткан ороонго Кыйу-гранды бузуп, Казыр аҥнаҥ ары, Караҥуй тӱнде ӧҥӧлӧп Олјочы-јутпа кирген, Јуу-чак баштаган. Бирлик биледий албаты Удура турды ӧштӱге! Ӧмӧ-јӧмӧ туружып, Оодо сокты фашистти. Кижиликти кырган, Кижи кӱӱни јок Јутпа-тонокчыны јоголторго, Арка-тууларлу Алтайдаҥ Колхозчы-малчы атанган. Айыл-јуртында иженип, Кайран улузы арткан… Јӱрекке кару јерине, Кожо ӧскӧн улуска Калганчы катап Карузып кӧргӧн…\nКан-Чараста — цирктиҥ кайкамчылу телекейи\nӦткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында Кан-Оозы аймакта албатыныҥ цирки иштегенин тергеениҥ кӧп улузы эмдиге јетире эске алынат. Цирк 1971 јылда тӧзӧлгӧн лӧ ол 1985 јылга јетире иштегени керегинде Кан-Оозы аймактыҥ архивиниҥ јетирӱлеринде айдылган. Башка-башка јылдарда албаты цирктиҥ директоры ла баш режиссеры болуп Валерий Васильевич ле Георгий Васильевич, Василий Ефимович Крыловтор иштеген. Баштапкы эки кижи директорлор,\nАдын оноҥ бийик кӧдӱрели\nАда-Тӧрӧл учун Улу jууда совет албатыныҥ jединген Jеҥӱзиниҥ 75 jылдыгы – ол Совет Союзтыҥ Геройыныҥ адын адаткан су-алтай jерлежис – иркит сӧӧктӱ Темирей Токурович Казаковтыҥ ады-чуузын оноҥ ары бийик кӧдӱрериниҥ jакшынак шылтагы деп бодойдым. Кан ичинде чыккан ла ӧзӱп чыдаган, мынаҥ фронтко атанып, канду jууларда jалтанбазын, jана баспазын ла тапкырын кӧргӱскен геройдыҥ совет ӧйлӧрдӧ айттырбай,\nМындый кереес бистиҥ тергееде – баштапкы\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында фронтты јеткилдеп, јеҥӱни јууктадып, тынын кысканбай иштеген јерлештерине Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртыныҥ улузы быјыл кереес тургускан. Ол – эмди јоголып калган Кадын-Ӧлӧтӱ деген оогош јуртта табылган озогы иш јазал. Кереестиҥ ачылтазы кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧткӧн. Солун табынты керегинде оны тапкан, тӧрӧлчи ле јондык иштерди јуртында кӧп јылдарга акту кӱӱниле\nЧерӱге јаҥыс ла «арулары» атанар\nТекши ороондо јииттерди черӱге алар јаскы ӧй, оныла колбулу иштер башталып калды. Коронавирустаҥ улам быјылгы јаскы призывтыҥ аҥылулары керегинде РФ-тыҥ Јуучыл ийделериниҥ Генштабыныҥ баш тӧзӧмӧл-мобилизационный башкартузыныҥ јааны Евгений Бурдинскийдиҥ јартамалду јетирӱзи мынаҥ озо газедисте јарлалган болгон. Бӱгӱнги бу бичимелис бистиҥ тергеениҥ јуучыл комиссариадындагы аҥылу белетеништӱ иштер керегинде болор. Јииттерди черӱге алары јанынаҥ јаскы иштер кандык\nКоронавирус — Алтай Республикада\nЈаҥы коронавирусный инфекцияла колбулу айалга бистиҥ республиканыҥ эл-јонын, текши телекейде чилеп ок, кезем ајаруда тудат. Бу сурак аайынча специалисттер бойыныҥ сӧзин, шӱӱлтезин јарт, чокым айдып та салган болзо, эл-јон ортодо айры-тейри куучындар токтобой јат. Алтай Республиканыҥ баш инфекционисти, СПИД аайынча профилактикалык иштиҥ ле оныла тартыжарыныҥ республикан тӧс јериниҥ баш врачы Валентина МУНАТОВА пандемияла колбулу\nТергеебисте Галина Топтыгинаныҥ ады-јолы элбеде јарлу деп айдар керек. Республиканыҥ эл-јоны оны Кадын ла Чуй суулар бириккен јердеҥ ыраак јокто јаҥы јуртты тӧзӧгӧн кижи деп билер. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын бу кижиле ӧдӧр деп, кычыраачыларыс оҥдогон болбой. 2002 јылда «Чуй-Оозы» деп ар-бӱткендик-ээлемдик парк тӧзӧлгӧн. Галина Михайловнаныҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн бу парк кырлу экосистемаларда ар-бӱткенди тузаланарыныҥ алтай јаҥжыгуларын


Билгири кӧп, ченемели јаан - altaicholmon\nБу государстволык байрам муниципалитеттердиҥ ишчилерине, албатыныҥ кӧстӧп, талдап алган јамылу улузына учурлалып, олордыҥ ак-чек ижинеҥ, јӱткӱӱлинеҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱм, јасактардыҥ бӱдери чике камаанду болгонын темдектейт. Оныла колбой, кычыраачыларысты Улаган аймакта «Саратандагы јурт јеезе» муниципал тӧзӧмӧлгӧ кирип турган Саратан ла Jазулу јурттардыҥ башкараачызы — билгири кӧп, ченемели јаан Айдар АКЧИННИҤ ишмекчи јолыла, ижи-тожыла таныштырып турубыс.\nАйдар Кирилловичтиҥ ишмекчи јолында муниципал тӧзӧмӧлди башкарары баштапкы ченемел эмес. Чокымдап айтса, 2008 јылда јерлештери ого јаан ижемјилер салып, јурттардыҥ јаанына кӧстӧп, талдаштар ӧйинде ӱндерин ол учун берген. Оныҥ кийнинеҥ, јербойыныҥ улузыныҥ кӱӱн-санаазын јандырбай, ак-чек иштеп, салылган ижемјилерди бӱдӱргени учун, 2013 јылда бу каруулу јамыга экинчи катап кӧстӧлгӧн. 10 јылдыҥ туркунына ол Саратан ла Jазулу јурттардыҥ ӧзӱмине, јонјӱрӱмдик кеми бийик болорына ас эмес кӱчин салганы јарт. Бу бийик сӧстӧрди куру куучын эмес, эдилген керектери керелейт.\nСаратан јурт бӱгӱнги кӱнде јаан цивилизациядаҥ тыҥ да артпай јат деп айтса, јастыра болбос. Ары кӧрӧлӧ, бери кӧргӧнчӧ – 10 јыл ӧдӱп калган, а јӱрӱм айдары јок тыҥ башкаланган. Мында эмди сууӧткӱш, интернет, сотовый колбу тутак јогынаҥ иштеп јат. Школдо текши орныктыру иш ӧткӱрилген. Jурттыҥ культуралык јӱрӱми А. А. Кензинниҥ адыла адалган јаан ла јараш культурно-спортивный комплексте ӧдӧт.\nJазулу јуртта ӧзӱмге удура алтаган эҥ ле јаан једим – ол сотовый колбу болгоны јарт. Jебрентик тайгалардыҥ, кайа-таштыҥ кийнине јажынган кичинек јуртка озо ло баштап јурттыҥ ичиле опто-волоконный кабель тартылып, спутник ажыра колбу тудулып, стационарный телефондор тургузылган. Jербойыныҥ улузына бу айдары јок јаан сӱӱнчи болгон эди. Андый ыраак јуртла колбу тудары мынаҥ озо ӧйдӧ сӱрекей кӱч болгоны јарт.\nОноҥ школдо ло клубта текши орныктыру иштер ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде Jазулу јурт тергеебис ичинде кезектей сотовый колбуныҥ аргаларыла тузаланары јанынаҥ баштапкы јурт деп темдектеер керек.\nАйдар Кирилловичтиҥ јартаганыла болзо, Jазулуда сотовый колбу кезектей де болзо тудуп, интернет ле WhatsAppла тузаланар эттире, сотовый колбуныҥ операторы «МТС», интернет-провайдер «Онрелла», «Эл-Телком» деп радиолинейный линияларла колбу чӧйӧр организацияла јӧптӧжӱ тургузылган. Бу ӱч организацияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ыраак Jазулуда интернет бар. Онойдо ок сӱрекей јаан ла каруулу ишти «Ростелеком» деген россиялык телекоммуникационный компания ӧткӱрген. Бу организацияныҥ ишчилери Саратанга да, Jазулуга да сотовый колбу ӧткӱрерине тӧзӧмӧл саларына – опто-волоконный кабель тартарына јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Онойып, Саратанда сотовый колбуныҥ ла интернет-сетьтиҥ аргалары текши тузаланылып ат.\n«Кажы ла учуралда аймактыҥ да, тергеебистиҥ де јаандарынаҥ болуш сураган баштану каруу јок артпай, јӧмӧлгӧниниҥ турултазы бӱгӱн јарт кӧрӱнип јат. Бистиҥ аймактыҥ јааны Н. А. Санинге ле тергеебистиҥ јааны А. В. Бердниковко албаты-јонныҥ ла бойымныҥ адымнаҥ јаан быйанду јӱредим. Чуйдыҥ јолыныҥ ичинде турган кезик јурттарда ондый сотовый сеть-колбу јок болгонын сананза, ыраак јуртта кезектей де болзо, интернет-сеть бар болгоны – ол јаан једим эмей база. Jе эмди де иштер кӧп — эдилгенине токтобой, сотовый колбу элбеде тударын јеткилдеер эп-аргалар бедиреер керек – деп айдала, Айдар Кириллович кӱнниҥ курч сурактарын чокымдады. —Таҥынаҥ Jазулу јуртты алза, мында ичер суула колбулу айалга кӱч. Jер 70 метрге јетире ӧрӱмдей казылган, керектӱ уур техника бери једип болбой турганынаҥ улам, иш туруп калган. План аайынча бу иш 2018 јылда бӱдери темдектелген».\nТекши сурактардыҥ тоозында — дизельный электростанцияныҥ јазалы 90 процентке эскирип, јаҥырту некегени. Jе андый да болзо, электроот эртен тура 6 сааттаҥ ала тӱнниҥ 1 саадына јетире тутак јогынаҥ кӱйет. Онойдо ок тӱрген болуштыҥ кӧлӱги база эскирип калганын темдектебеске болбос.\nТурлуларга јетире кӱрлердиҥ ле јолдордыҥ айалгазы јаман болгонын јербойыныҥ улузы угузып, болуш сурап јат. Jурттыҥ ортозыла эки оромныҥ јолдоры былтыр тӱзедилген, Байбыш суу кечире кӱр јазалган.\nОнойдо ок сӧӧксалгышты ла сӱрее-чӧп тӧгӧтӧн полигонды чедендеери база курч сурактардыҥ тоозында. Jурттыҥ улузы јуунаткан сӱрее-чӧп тӧгӧрине погрузчик сурап јат. Ондый техника бир де кижиде јок, оныҥ учун анчада ла ӧтӧк тӧгӧри кӱчке келижет.\nЫраак јуртта јадары јеҥил керек эмес: аймактыҥ тӧс јерине једери, мал-ашка комбиазырал, ГСМ тартары, ӧрт ӧчӱрериниҥ посты јок болгоны – ончозы јадын-јӱрӱмди уурладып турганы јарт.\n—Саратан јурт керегинде айдар болзо, балдардыҥ сады, ФАП, культурно-спортивный комплекс, стадион орныктыру иштер некеп јат. Бу тооломго турлуларга јетире кӱрлерди ле јолдорды (јурттыҥ ичиндегизи база) кожор керек– деп, ол кыскарта куучындады.\nАйдар Кириллович тӧрӧл Саратан јуртында 1975 јылда чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Текши орто ӱредӱни Саратанныҥ школында алган, черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрген кийнинеҥ, Чечен Республикада ӧткӧн јууда турушкан – јакшыны да, јаманды да кӧргӧни јарт.\nБӱгӱнги кӱнде Айдар Кириллович эш-нӧкӧри Айана Юрьевнага чындык ла ижемјилӱ најы, балдарына – 11 јашту Арматка ла 8 јашту Аринага кару ада.\nСаратандагы јурт јеезениҥ јааны керегинде кажы ла экинчи кижиниҥ илелеп темдектегени – ол ачык-јарык, ачынышпас, кандый ла курч толыктарды ойып, тууралап, уур ла курч сурактардыҥ аайына эрчимдӱ чыгар башкараачы ишчилердиҥ бирӱзи болгоны. Байла, чындап та ондый болгоны учун былтыр аймак кеминде ӧткӧн конкурста Айдар Кириллович «Албатылык башчы» деп нере алган. Ол јаҥыс ла јонјӱрӱмдиктиҥ тӧс сурактарын шӱӱжӱге чыгарып, эбин табып турган эмес, онойдо ок спортты ла культураны ајару јок база артыргыспай турганы иле. Темдектезе, Саратан јуртта мячла ойноор хоккейдиҥ ӧзӱмин јӧмӧп, јакшынак коробка тудулган. Мында јаан да, јаш та темиктиринип, мячла ойноор хоккейле сӱреен јакшы тазыктырынат. Оныҥ керечизи – быјыл кышкыда Саратанныҥ командазы республикан маргаанда јеҥӱ алганы. Спортчылардыҥ темдектегениле, бу хоккейный коробка аймак ичинде эҥ артыктарыныҥ тоозында.


Алтай уткуулдар « Свадебный портал Республики Алтай\nБу бÿкте чыккан кÿнге, белек jашка (50 jаш юбилейге) да öскö дö учурлу öйлöргö келижер уткуул сöстöрди jуудыс. Слер анайда ок олорды тузаланып, эки-ÿч уткуулдаҥ jаҥыс эдип, бойыгар келиштирер аргалу. База jараш, jакшы уткуулдар билер болзоор, комментарийлерге чийип, ÿлежигер!\nНени кÿÿнзеерге jарар\nнöкöрлöрдиҥ ле jуук улустыҥ сÿÿжин\nКару ___________! Толуп jаткан алтын jажыгарла уткып, бек су-кадык, ырыс, омок кÿÿн-санаа, албаты ортодо тоомjыгар улалып, Кудайдаҥ алкыш-быйанду болыгар деп кÿÿнзейдис!\nКару бистиҥ адабыс __________! Толуп jаткан 60 jажыгарла изÿ уткып, мынаҥ да ары jаан билебиске баш болуп, артабай, jаандарысты килеп, jаштарысты кичееп jÿригер! Айыл-jуртыгар амыр турзын, мал-ажыгар öзÿп ле jатсын, албатыдаҥ быйанду, Алтайыстаҥ курчулу болыгар деп кÿÿнзейдис!\nКару ла сÿÿген ___________! Белек jажыгарла изÿ уткып, бек су-кадык, бийик кÿÿн-санаа, jÿрÿмниҥ кандый ла айалгазында ийде-кÿчигер кожулып турзын, бу ла jалакай, кÿÿнзек, ачык-jарык артсын, Алтайынаҥ алкышту болуп, сананган амадулараарга jединеер деп кÿÿнзейдис!\nКÿндÿлÿ __________! Кирген учурлу jажыгарла акту кÿÿнистеҥ уткыйдыс! Алкы бойыгарга бек су-кадык, бала-баркагарга ырыс-кежик, ичкери jол кÿÿнзейдис!\nJаштаҥ ала кожо чыдаган ÿÿрем __________! Jÿрÿмниҥ база бир учурлу ажузына jеткениҥле уткып, су-кадык, ырыс-кежик кÿÿнзейдим!\nЭл-jонго алкыш-быйанду, эбире jÿрген эл-тöрööнгö, кöп тоолу jеендерге jалакай, jымжак кÿÿндÿ сыйныбысты/энебисти/______, сааган сÿттий, jааган кардый ак санаалу бойыҥ Актаҥ-Кöктöҥ курчулу-куйакту jÿр!\nБаштаган бастыра иш-керектеригер албаты ортодо тоомjыда ла jеҥÿлу болзын!\nАру санаагар, jалакай jÿрегер учун Слерге алкыщ-быйан болзын!\nБиске баш болуп, узак-узак jажагар, арка-сынаар jеҥил jÿрÿгер! Слердий jалакай, тоомjылу, ару кÿÿндÿ эjелÿ (энелÿ, jеҥелÿ) болгонысла jаантайын оморкоп jÿредис!\nОнчобыска баш, тем болуп jÿрÿгер!\nБалдараардыҥ быйаны эмди jÿрÿмде курчу болзын!\nБала-баркагарга баш болуп,\nБаза да узак jаш jажагар,\nОдырган очогорды корулап,\nОору-jобол jок jÿрÿгер!\nКара чачыгар кажайбазын,\nКара кöстöр jашталбазын,\nЧындык jÿрегер чылабазын\nУзун-узун jолдор öдÿп\nУзак-узак jаш jажагар!\nАшкан ажулардыҥ алкыжы jетсин,\nКечкен кечÿлердиҥ ийдези кожулзын!\nАлтайыстыҥ ару сындары\nСанаа-кÿÿнигер ачык болзын,\nJÿрегер сÿÿнчиге алдыртып ойнозын,\nJайылган чаҥкыр теҥери алдында\nJаантайын Слерде ырыс болзын,\nАмадаган амадулар бÿдÿп турзын!\nАйланып чыккан Ай ла Кÿн\nАлып jÿрзин jажына,\nАрчын öскöн тайгалар\nАластап турзын jаына.\nАйыл-jуртыгар амыр турзын,\nАзыраган балдарар ырысту болзын.\nОзолоп чыккан Кÿн-Эне,\nОройтып чыккан Ай-Ада\nАрчын jытту Алтайыс\nКурчулап слерди корызын!\nЭнебис биске – эрjине,\nАйтканы биске – алкыш,\nАмадап сыйлаган чечегис,\nКÿÿнзеп айткан уткуулыс –\nБистиҥ слерге быйаныс!\nКанча да jастар айланза,\nАндый ла jиит, jараш jÿр!\nКанча да jылдар кожулза,\nОмок-седеҥ, су-кадык jÿр!\nАйыл-jуртыҥ амыр турзын,\nАлтайыс сеге курчузын берзин!\nАлтайыстыҥ алкыжы jетсин,\nБалдарыҥ сени сÿÿндирип jÿрзин!\nЧыккан кÿниҥниҥ jыргалында\nJаркынду чалызын теҥериде jылдыс.\nJараш jÿрÿмниҥ jолында\nJаба алтазын jаан ырыс.\nСÿÿнчи сенеҥ айрылбазын,\nСу-кадык айланып jÿрзин.\nJаш кожулганы неме беди,\nJÿрегиҥ jаантайын jиит болзын!\nJайаачы берген бу кÿнде сеге\nJайылып чыккан чечектиҥ jаражын,\nТаҥдакталып чыккан кÿнниҥ кÿлÿмjизин,\nШоркырап аккан суучактыҥ каткызын,\nТеҥериде суркурашкан jылдыстардыҥ jаркынын\nАкту-кÿÿнимнеҥ сыйлайдым, ÿÿрем!\nJÿрÿмниҥ ырызын, jÿректиҥ сÿÿжин\nБис слерге сыйлайдыс!\nУчукка тизип бередис.\nЧачарга слердиҥ иледис!\nЧыккан кÿнигерле, кару _________!\nЫрыс ла сÿÿнчи слерге кÿÿнзейдис!\nАрка-сынаар jеҥил jÿрзин,\nСана-кÿÿнеер омок болзын!\nАлкыш-быйанын Слерге jетирзин,\nJаантайын слерге болушсын,\nАда-öбöкöлöрдиҥ jебрен jери\nАлкы бойыгарга алкыш берзин!\nЫжыктап слерди корулазын,\nАмыр турган Алтайыс\nАлкыжын слерге берзин!\nАзыраган балдараар ырысту болзын,\nАлкы бойыгар су-кадык jÿрÿгер,\nАргалу-чакту jакшы jадыгар!\nОорыбай-чылабай, омок-седеҥ jÿрÿгер,\nАмадаган амадугар бÿтсин,\nИштеген ижеер jедимдÿ болзын,\nЫрысту jымжак салымду,\nУчурлу jараш jÿрÿмдÿ,\nАлбатызынаҥ алкышту jÿр!\nТузаланганыбыс: Алтайдыҥ Чолмоны


Кеды из белой кожи Арт. Om-2/180\nКеды из белой кожи Арт. Om-2/180 Цвет: белый. Материал верха: натуральная кожа. Матер..


Транспорттыҥ каланын солыыр… - altaicholmon\nТранспорттыҥ каланын солыыр…\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Алтай Республика аайынча министерствозыныҥ јолдордо јеткер болбозы јеткилдеечи инспекциязыныҥ ишчилериниҥ јетиргениле, РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозы автомобильдердиҥ транспорт аайынча каланын экологиялык јуунтыларла (сборы) солыыр кӱӱндӱ.\nВедомство јылдыҥ учына јетире мындый јаҥыртуныҥ шылтагын јартаган документти белетеп салар. Мындый иш «Россия Федерацияныҥ 2030 јылга јетире транспортный стратегиязы» аайынча ӧткӱрилет.\nБу документте айдылганыла, кымакайлаачы транспортты элбеде тузаланарына јаан ајару эдилер. Экологиялык јуунтыларды тузаланып баштаган кийнинде оны республикалар, крайлар, областьтар сайын ылгаштыратан ээжи болбос, оныҥ некелтелери бастыразына теҥ-тай болоры темдектелет.\nГИБДД-ныҥ специалисттериниҥ айтканыла, кӧлӱк канча ла кире эски болзо, сборлор ончо ло кире бийик болор аргалу.\nJурт ээлем: тоолор ло керектер\n2017 јылда государствоныҥ акча-манат јанынаҥ јӧмӧлтӧзин бистиҥ тергееде 3720 ээлем алган: ол тоодо 841 КФХ, јурт ээлемниҥ 57 организациязы, јурт ээлемниҥ 38 потребкооперативи, 2784 ЛПХ.


Јӱрӱмниҥ јаан боочызында - altaicholmon\n80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па? Бу кире јаш јажаган улус ырысту јӱрӱм јӱрген деп бодойдым. Нениҥ учун дезе олор бу ӧйдиҥ туркунына јӱрӱмниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ јолын ӧткӧн. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ӧскӧн, ол јылдардыҥ ачу-коронын кӧргӧн, јууныҥ кийниндеги јылдарда кату-кабыр иштерде турушкан улус.\nОлордыҥ кезигиниҥ адалары, энелериниҥ эш-нӧкӧрлӧри јууныҥ јалаҥдарынаҥ јанбаган. Бастыра шыралу иштерди сӧӧк-тайагы тыҥыбаган балдарга, јаан улусла кожо, бӱдӱрерге келишкен. Оныҥ кийнинде ӧйдӧ бу балдардыҥ кезиги ӱредӱзин тӱгезип, каруулу иштерде иштеген, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Оноҥ 90-чы јылдардыҥ кызалаҥдарын ӧдӧргӧ келишкен.\nШак мындый јӱрӱмдик јолды ӧткӧндӧрдиҥ бирӱзи тодош сӧӧктӱ Алексей Кайдазынович Сакашев. Ол Оҥдой аймакта Алтыгы Талду јуртта чыккан. Адазы Кайдазын, энези Чымыл деп улус болгон. Адазы черӱде службазын ӧдӱп турала, финндерле болгон јуу-согушта турушкан. Оноҥ Алтайына јанып келеле, Салјар, Шашыкман, Ак-Боом деп јурттарда колхозтыҥ председатели болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Алексейдиҥ адазын айыл-јуртында чайын да ичирбей, эки јашка јеткен уулчагыла јолыктырбай, военкоматтаҥ фронтко апарган. Кайдазын канду јуу-согуштардыҥ јалаҥында јеҥ јастанган…\nАлексейдий уулдар ла кыстар адалары јок, ӧскӱс артып, кандый шыра кӧргӧнин бис энелеристиҥ куучындарынаҥ укканыс, билерис. Андый шыра-тӱбек база болбозын ла деп сананарыҥ. Кийнинде ол чыдап келерде, энези ого адазыныҥ эдинип јӱрген кара-тере акчакабын кереес эдип берген эмтир — ол оны эмдигенче чеберлеп, баалап јӱрет.\nАлексей Кайдазынович тӧрӧл јуртында баштамы школды божодып, Караколдогы јетијылдык ӱредӱлӱ школго ӱренерге барган. Бу школды божодоло, ӱредӱзин оноҥ ары кӧндӱктирерге, областной национальный школго барар деп, бек сананып алган болгон. Је јолой нӧкӧрлӧриниҥ сӧстӧрине кирип, Шабалинниҥ школына барган эмтир. Нениҥ учун дезе, ондо интернатта јакшы азырап турган дешкен. Нӧкӧрлӧри городто јаҥыс ла «жуликтер» бар деп айдып, јолой артырып алгандар.\nАлексей Кайдазынович бу школдо јакшы ӱренип, спорттыҥ маргаандарында јаантайын туружып турганы учун канча катап школдыҥ текши линейказында мактадып туратан. Ол анчада ла волейболло тыҥ јилбиркеген, школдыҥ волейболло јуунты командазыныҥ капитаны болгон. Кийнинде ӧйлӧрдӧ черӱде болордо, дивизияныҥ јуунты командазында ойногон. Иштеп те турарда, јаантайын волейболло маргаандарда турушкан.\nЈылдар ӧдӧт. 1962 јылда черӱдеҥ јанып келеле, ол «Ленин јол» колхозто иштеген. 1963 јылда оны Оҥдой аймактыҥ Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозыныҥ комсомол организациязыныҥ качызына кӧстӧгӧндӧр. Мынайып Алексей Кайдазыновичке јӱрӱмниҥ јаан јолы ачылып барган. Кийнинде јылдарда ол комсомолдыҥ Оҥдой аймактагы комитединиҥ экинчи ле баштапкы качылары болуп иштеген. Оноҥ партияныҥ Оҥдой аймактагы комитединиҥ аппарадында иштеп турарда, Новосибирсктеги бийик ӱредӱлӱ партийный школдыҥ тӧрт јылдыҥ ӱредӱзине аткаргандар. Ӱредӱ једимдӱ божогон кийнинеҥ ол партияныҥ Горно-Алтайсктагы обкомында инструктордыҥ ижин бӱдӱрген.\nОныҥ кийнинде А. К. Сакашевти партияныҥ Кӧксуу-Оозындагы райкомыныҥ качызы эдип кӧстӧгӧн, бу иште ол беш јыл иштеген. Бу ӧйдиҥ туркунына ол јерге темиге де берген, эткен керектери де албаты ортодо тоомјыда болгон. Темдектезе, Кӧксуу-Оозында телевышканы, аэропортты тудар тушта ол улусты баштап, коно-тӱне иштеген. Амадулар јаан болгон. Је эш-нӧкӧри Юлия Григорьевнаныҥ су-кадыгына бу јер «келишпес» салтарын јетирип турган учун, јер солыырга келишкен. Онойып ойто Оҥдой аймагына келгендер. Мында Алексей Кайдазынович 1986 јылга јетире партияныҥ аймкомында озо баштап качы, оноҥ экинчи качы болуп иштеген.\nМен бу бичимелимде Алексей Кайдазыновичтиҥ база иштеген јамыларын эске алынбай, Алтай Республиканыҥ баштапкы катап тудулган Эл Курултайыныҥ Тӧргизинде кадрлар ла кайралдар аайынча башкарту тӧзӧлӧрдӧ, оныҥ јаанына оны бирлик кӱӱн-санаала јӧптӧгӧнин темдектеер кӱӱним бар. Бу ишке оны Эл Курултайдыҥ председатели болгон В. И. Чаптынов кычырган ла јӧптӧгӧн.\nПартияныҥ 90-чы јылдардыҥ бажында јайрадылып калган кадровый политиказын орныктырары, кадрлардыҥ республикан резервин тӧзӧӧри, госслужбаныҥ Москвадагы эки академиязыла, Новосибирсктеги академиязыла колбулар тургузарга, аппараттыҥ ижин чыныктаарга ченемелдӱ кижи керек болгон. Ол иштерди бӱдӱрери Алексей Кайдазыновичке бӱдӱмјилелген. Бу иштерди ол једимдӱ бӱдӱрген деп айдар керек.\nБис тегин ле колхозчылардыҥ јууныҥ кийнинде 50-чи јылдарда чыккан балдары болгоныс. Ада-энелерис «јаан эжиктер» ачып билбес, «јаан јамылуларла» колбу, эрмек-куучын тутпаган да болзо, бисти Алексей Кайдазыновичтий улус тууразынаҥ кӧрӱп, кадровый резервте туткан болуптыр. Андыйлардыҥ бирӱзи бу бичимелдиҥ авторы.\n90-чы јылдарда ороон јайрадылып, компартия јоголгон. Бу ӧйдӧ мен партияныҥ Барнаулдагы крайкомында тӧзӧмӧл бӧлӱктиҥ инструкторы болуп иштегем. Куран айда, бир ле кӱнде иш јок болуп арткам. Билемле кожо, ӱч баламды ээчидип, ойто областька јандым. Шак бу ӧйдӧ Оҥдой аймакта Караколдыҥ јурт Соведине председатель керек болгон, мени бу ишке кӧстӧдилер. Бир јылдыҥ бажында Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозтыҥ председателине туткан. Је Ельцин деп президенттиҥ политиказыла колбой, колхоз-совхозтор јайрадылып башталган. Оноҥ арызын эске алынбайык — ойто ло иш јок.\nЈе ӱч ай ӧткӧн соҥында, 1994 јылдыҥ кочкор айында мени кенетийин Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ кадрлар ла кайралдар аайынча башкартузыныҥ јааны кычырып туру деп јетирӱ келди. Јаан удатпай ла, Эл Курултайдыҥ туразыныҥ 4-чи кадында кабинетке кирип барзам, бу башкартуныҥ консультант-специализи Артур Александрович Сулуков мени уткуп, Алексей Кайдазыновичтиҥ кабинедине јетире ӱйдешкен. Кабинеттиҥ ээзиле эзендешкен кийнинеҥ ол айтты: «Иван Макович, эртен Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јуунында кадровый сурактар болор. Эл Курултайдыҥ Аппарадыныҥ бир каруулу ишчизи ӧскӧ ишке барып јат, оныҥ ордына, В. И. Чаптыновло јӧптӧжип, сениҥ кандидатураҥга токтодыс. Нениҥ учун дезе сен «кадровый резервте» туруп јадыҥ. Не деп сананып туруҥ?». Мен сананып кӧрӧйин дедим. А. К. Сакашев чырайын соодып, мынайда айтты: «Је сананар болзоҥ санан, бис ӧскӧ кандидатурага чыгарыс, улус бар».\nКеректиҥ аайын сезип, мен капшай ла: «Јӧп, мен белен, јӧпсинип турум» дегем. Эртезинде мени парламенттиҥ Аппарадыныҥ тӧзӧмӧл бӧлӱгиниҥ јаанына јӧптӧп салдылар.\nВ. И. Чаптыновтыҥ ла А. К. Сакашевтиҥ бӱдӱмјилеген каруулу ижинде 24 јылдыҥ туркунына иштедим. Парламенттиҥ беш созывыныҥ Аппарадында каруулу иштер бӱдӱрип, амыралтага чыккан эдим. Бу учурал керегинде нениҥ учун бичип турум дезе, Алексей Кайдазынович бу ӧйлӧрдӧ кӧп улусты государственный службаныҥ јолына тургускан. Ол ӧйдӧ каланыҥ ла аймактардыҥ администрацияларыныҥ ла депутаттар Совединиҥ каруулу ишчилери Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ ајарузында болгон.\nА. К. Сакашев иштеги једимдери учун кӧп тоолу кайралдарла кайралдаткан. Ол тоодо РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, «За освоение целинных и залежных земель» ле «Иштиҥ ветераны» медальдарла, «За безупречную службу» деп кӱндӱлӱ темдекле. Ол Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи болуп јат.\nАлексей Кайдазынович јаан једимдерге јеткенинде, кайра кӧрбӧй иштеп јӱргенинде эш-нӧкӧри Юлия Григорьевнаныҥ ӱлӱзи база бар деп айтсам, јастыра болбос. Олор 1963 јылда айыл-јурт тӧзӧп, эки уулду болуп, эмди олордыҥ балдарыныҥ балдарын кӧрӱп отургылайт. Юлия Григорьевнаны бистиҥ республикада билбес улус, байла, јок болбой. Бу кижи быјыл база учурлу јажын темдектеди. Олор бой-бойына сӱрекей кару. Аначада ла Юлия Григорьевна эш-нӧкӧрин сӱрекей кичееп, ол до јердеҥ бери тартып алган да ӧйлӧр болгон (кижи сакыбаган јанынаҥ јоболго до алдыратан эмтир).\nАлексей Кайдазынович керегинде бичип тура, 80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па деген сурак бергем. Ойто бойыма ла каруу берерге турум: 80 јыл ас эмес јылдар, јеҥил эмес ӧйлӧр. Качан оныҥ јанына тегерик, јараш, кара кӧстӧрлӱ кызычак јӱгӱрип келерде, оноҥ сениҥ адыҥ кем деп сурадым. «Адым Иришка, ӧбӧкӧм Сакашева» — деп каруу алдым. Кӧрӱп отурзам, эки карганактыҥ кӧстӧриниҥ чокторы кӱйӱп, јылу эриндери барказыныҥ балазына тийерде, меге де кандый да сӱӱнчилӱ, јӱрӱм ырысту, эмди де узак јӱрер аргабыс бар деп билдирди. Айдарда, 80 јаш кӧп эмес, ӧдӧтӧн јолдор эмди де бар.\nиштиҥ ле госслужбаныҥ ветераны


Спортто једимдер - altaicholmon\n2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Ол керегинде республиканыҥ башчызы А. Бердников јылдыҥ бажында Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо тергееде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ ачылтазы ӧдӧрдӧ јарлаган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада Россияныҥ президентиниҥ болушчызы, Россияныҥ Олимпий комитединиҥ вице-президенти Игорь Левитин ле Татарстан Республиканыҥ транспорт ло јолдор тудары аайынча министри Ленар Сафин турушкандар.\nХоккей аайынча республикан федерация 2008 јылда тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги кӱнде тергееде спорттыҥ бу бӱдӱмиле ӱч јӱске јуук кижи тазыктырынат. 150 бала школдордогы секцияларга јӱрет. Спортчылар «Тӱндеги хоккейдиҥ лигазында», Алтай крайдыҥ ачык маргаандарында, Алтай Республиканыҥ чемпионадында, Кубогы учун первенствозында, «Адамды, энемди ле хоккейди сӱӱйдим» деп билелик фестивальда эрчимдӱ туружадылар.\nКочкор айда Горно-Алтайскта 13-чи таҥмалу школдо Олимпий ойындардыҥ чемпионы Евдокия Мекшилого учурлалган кереес доско ачылган. Атту-чуулу спортчы бойыныҥ ӧйинде бу школдо ӱренген ле чаналу јӱгӱрерин мында баштаган. Кереес доско Алтай Республиканыҥ олимпий совединиҥ баштаҥкайыла ачылган.\nТӱгенип јаткан јылда туу-чананыҥ «Манјӱрек» деген комплексинде јаҥыртулу иштер оноҥ ары улалган. Быјыл бу курортто «Россия Федерацияда ич ле тууразынаҥ туризмниҥ ӧзӱми» деген федерал программа аайынча јыҥылаар јерлерди карла искусственный эп-аргала јеткилдеери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӧн. ГЛК-ныҥ јыҥылаар јолдорыныҥ узуны 3405 метр, олор уур-кӱч јанынаҥ јажыл, чаҥкыр ла кызыл кемдӱ бӧлӱктердеҥ турат. «Манјӱректе» амыраган улус оныҥ ӱредӱ-тазыктыру јолдорын, беби-лифтти, сноу-паркты ла узуны 1050 метр јолды кӱӱнзегени аайынча тузаланадылар. ГЛК-да келер јуук ӧйдӧ бир ле уунда 4 муҥ кижи јадып амыраар айалга тӧзӧлӧр.\nКирилл Сеткин гребной слаломныҥ Новгородский областьта Окуловкадагы тӧс јеринде Россияныҥ Кубогы учун маргаандарда туружып, каное категорияда 98,80 секунд ӧй кӧргӱзип, јеҥӱчил болуп чыккан. Россияныҥ Кубогын ойноп алган јерлеш спортчыны ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Жан-Ив-Шетан јуунты командага алган.\n2018 јылда алтай албатыныҥ эҥ ле сӱӱген байрамдарыныҥ бирӱзи Эл Ойынга туй ла одус јыл толгон. Ого учурлалган ээчиде ойындар кичӱ изӱ айдыҥ 28-30 кӱндеринде Улаган аймактыҥ Межелик деген ӧзӧгинде ӧткӧн. Юбилейге учурлалган Эл Ойында јети јӱстеҥ ажыра спортчылар турушкан. Маргаандардыҥ кайралдары учун Россияныҥ спортыныҥ 31 узы, спорттыҥ телекейлик кемдӱ 4 узы ла Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ бир узы тартышкан. Туружаачыныҥ бескези ајаруга алынбай турган абсолютный дейтен кӱреш-маргаанда 28 бӧкӧ турушкан. Мында јеҥӱни республикан спортшколдыҥ тазыктыраачызы Андрей Томчук алган. Ого јепселдӱ чоокыр ат сыйлалган.\nКуран айда Москваныҥ кыйузында турган Одинцово калада грек-рим кӱрешле Россияныҥ эр улус ортодогы чемпионады ӧткӧн. Бу чемпионатта Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Геннадий Бачимовтыҥ ӱренчиги Баатыр Бултаев 55 килограм бескеде 3-чи јерге чыккан.\nКӱскиде Алтай Республиканыҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ јааны Заури Казакпаев Ульяновскто тоштыҥ «Волга-Спорт-Арена» деген ӧргӧӧзинде ӧткӧн «Россия спортивная держава» деп адалган јетинчи телекейлик форумныҥ ижинде турушкан. Форумныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле ороонныҥ президенти В. Путин баштанган.\nКӱчӱрген айда јуучыл самболо Румынияда ӧткӧн телекейлик чемпионатта Россияныҥ спортыныҥ узы, Россияныҥ чемпионы, телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Р. Асканаков алтын медаль ойноп алган. Бу бийик једим учун кӱрешчиниҥ тазыктыраачызы М. Яйтаков Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан. Р. Асканаковко «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген ат адалган ла квартира садып аларга бир миллион беш јӱс муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nТӱгенип јаткан айда Россияда самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 80 јылдыгы темдектелген. Спорттыҥ бу бӱдӱми тергеебисте база јаан јол алынган. Јаҥар айда спортчылар Туулу Алтайда кӱрештиҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 55 јылдыгын база темдектегендер. Байрамга учурлай Горно-Алтайскта «Јиит спартакчы» спортзалда «Ӱредӱчи» деген јаҥжыккан турнир, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.


21.01.2022 - altaicholmon\nГостья нашей газеты – Аржана Таханова, уроженка села Бельтир Кош-Агачского района, выпускница Башкирского государственного педагогического университета имени Мифтахетдина Акмуллы, слабослышащая (sensorineural damnum – болезнь, приобретенная из-за врачебной ошибки), имеет черный пояс (пятый дан) по борьбе дзюдо, мастер спорта России, обладательница кубка России (2018 год), двукратный чемпион России (2019, 2020 годы), серебряный призер чемпионата мира 2012\nУлаган аймактыҥ куучындары — электрон бичикте\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын фольклорист-шиҥжӱчи Кӱзелеш Яданованыҥ бичимелиле таныштырадыс. Баштапкы ла катап электрон билим чыгартуда Улаган аймактыҥ кеп-куучындарыныҥ јуунтызы 2020 јылда кепке базылып чыккан. Бу бичикке Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилериниҥ (З.С. Казагачеваныҥ, К.Е. Укачинаныҥ, М.А. Демчинованыҥ, А.А. Конуновтыҥ, К.В. Яданованыҥ) 2008 јылда Улаган аймакла јоруктап јууган фольклорлык материалдары кирген. Автор бойы\nЭэлендик јӱрӱмниҥ тӧс јери — Онос\nАлтай Республиканыҥ јондыгы быјылгы чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ (1870-1937 јј.) чыкканынаҥ ала 152 јылдыгын темдектеди. А.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде телекей кеминде јарлу јурукчыныҥ, этнографтыҥ, ӱредӱчиниҥ, калык чӱмделгезин јуунадаачыныҥ, јондык ишчиниҥ, политиктиҥ эземин кереестеери аайынча ӧткӱрилип турган иш јанынаҥ куучын-эрмек музейдиҥ јааны, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, искусствоведениениҥ кандидады Римма ЕРКИНОВАЛА ӧтти. —\nТергеениҥ спорткомитедине — 85 јыл\nБистиҥ тергеениҥ спорт ло физический культура аайынча ижин башкарып турган башкартуныҥ – спорткомитеттиҥ – тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јыл чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде толды. Ол ыраак 1930-чы јылдарда Горно-Алтайский (Ойротский) автоном областьта эл-јон ортодо су-кадык јӱрӱм, су-кадыкка таскамал берип турган иш ӧзӱм алынзын деген сурак арткан да курч сурактардыҥ ортозында теҥ-тай турган. Спорттыҥ јаҥжыккан бӱдӱмдери, алтай


«Уйазы чечен сӧстӧрлӱ улустаҥ бӱткен» - altaicholmon\nМен кандый бай,\nСен сессеҥ, најым!\nМенде бӱдӱн ӱч байлык:\nЈерим, јоным, тилим бар.\nЈоным барда, тилим бар,\nЈерим барда, јоным бар – деп, Мария Соколовна оморкодулу ла тегиндӱ айтпаган эмей. Бичиичиниҥ учурлу айдылган сӧстӧрине тайанып, бир канча чӱмдемелдериле кычыраачыларды јууктада таныштырар деп санандым.\n1979 јылда кепке базылып чыккан «Топонимический словарь» бар. Бу сӧзликке материалдар јуурында Мария Соколовна эрчимдӱ турушкан. Оныҥ учун бойы айткан эди: «Тӱрк калыктыҥ јаан учурлу топонимиялык сӧзлигинде тырмактыҥ каразынча мениҥ ижим бар деп сӱӱнедим». Бу сӧстӧр тегин айдылбаган, бичик кычыраачылар ортодо јаантайын јаан суруда.\n1981 јылда Мария Соколовнаныҥ баштапкы ла катап 10 ӱлгери «Бистиҥ јазыс» деп ӧмӧлик јуунтыда кепке базылып чыккан. Бу јуунтыга эпши ӱлгерчилердиҥ — Зоя Топчинаныҥ, Светлана Петешеваныҥ, Сурайа Сартакованыҥ, Јыламаш Келюеваныҥ чӱмдемелдери кирген. 1988 јылда ак- јарыкка чыккан «Амыр јуртта агару јер» деген јуунтыга бичиичиниҥ јирмедеҥ ажыра ӱлгерлери база кирген. Анайда ок бичимелдери «Эл-Алтай», «Урсулдыҥ толкулары» деп альманахтарда, «Алтай совет ӱлгерлик», «Алтай ӱлгерлик ХIХ-ХХI чактарда» јуунтыларда, «Эрјинелӱ Эре–Чуй» деп бичикте, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда» газеттерде јаантайын кепке базылып чыгатан.\n«Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деген кыска повезиниҥ геройлоры — Мария Соколовнаныҥ тӧрӧл Кош-Агаш аймагыныҥ малчы-койчы болуп јӱрген тегин улус. Автор олордыҥ јадын-јӱрӱмин, сананганын-амадаганын, эткен-тутканын јакшы билер учун, олор керегинде јарт ла бӱдӱмјилӱ кӧргӱзет. Мында алтай калыгыстыҥ јебреннеҥ бери јаҥдап келген, је бӱгӱнги кӱнде ундылып бараткан чӱм-јаҥдары, ойгор шӱӱлтелӱ кеп сӧстӧр лӧ кожоҥдор кижиниҥ ич-телекейин тереҥжиде кӧргӱзип, кычыраачыны кӱйбӱредет. Бичиичиниҥ чӱмдемелдеринде ӱй кижиниҥ, эне кижиниҥ учуры тереҥжиде јарталат. «Энениҥ эрке колдоры» деп јурамалды кычырып, бойымныҥ да энем тӱни-тӱжи кату-кабыр иш эдип, лампаныҥ јарыгына бала-барказына кийим-тудумын бектеген деп сананып, кӧстиҥ јажын да тӧктим. Бичиктиҥ кӧрӱ-ачылтазын тӧрӧл аймагында ӧткӱрерде, кычыраачы В. Найденов: «Бу бичикти лаптап кычырып кӧрӧр болзо, ол бӱткӱл ӱредӱ. Оныҥ бичимелдеринде кижиниҥ оогош тужы, кеен Чуй ичи, тӧрӧл јерин сӱӱгени билдирет» — деп айткан эди.\nБичигердиҥ адын «Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деп нениҥ учун адаганыгар деген суракка Мария Соколовна: «Кӱн – ол Јер ӱстинде бар не-немени јарыдып, ойгозып, јӱрӱм берип јат. Айдарда, кӱнниҥ кӱлӱмјизин кӧргӧн кижи ол ырысту кижи. Андый кижи јӱреги сескир, бойы омок-седеҥ болор» — деп јартаган эди. Повестьти кычырарга јилбилӱ, кычырыгар.\n«Элдиҥ эрјине сӧстӧри». Мария Соколовна алтай тилди ле литератураны сӱӱген, чечен тилдӱ, билгири јаан ӱредӱчи. Ол сӱрекей учурлу иш бӱдӱрип салган: бойыныҥ јӱрӱмдик ченемелине тайанып, алтай фольклор аайынча керектӱ ле тузалу јуунты тургускан. Јуунтыныҥ бажалыктары: «Кире сӧс», «Кеп сӧстӧрлӧ урокторго», «Кеп сӧстӧрди 5-чи класстаҥ ала 11-чи класска јетире ӧткӱрер иштердиҥ ууламјылары», «Кӱнчыгыш калыктардыҥ кеп сӧстӧри орус тилге кӧчӱргениле», «Кыргыс кеп сӧстӧр», «Алтай ла орус кеп сӧстӧрди учурыла тӱҥейлеп талдаганы», «Калыктыҥ јаҥжугылары», «Кажык ойнооры» ла о.ӧ.\nКеп ле укаа сӧстӧр – алтай улустыҥ чактаҥ чакка айдылып келген энчизи. Бу сӧстӧр эл-јонныҥ эрмек-куучынынаҥ качан да тӱшпей, алтай тилисти ӧрӧ кӧдӱрген. Чечен тилдӱ улус эмди де бистиҥ ортобыста бу сӧстӧрди келиштире тузаланып, тилисти байыдат. Темдектезе:\nБала-баркам мӧрлӱ јӱрзин,\nБалык тударга, сууга кирер,\nБаскан изи тереҥ болзын.\nБилип аларга, бичик кычырар ла о.ӧ.\nКандый тереҥ шӱӱлтелӱ ле учурлу айдылган сӧстӧр. Мария Соколовна бу бичикти 15 јылдыҥ туркунына чырмайып, јуунадып, шиҥдеп белетеген. Бу једимдӱ ижи ӱредӱчилерге, студенттерге ле эл-јонго тузалу болорына бир де алаҥзыбайдым.\n«Канаттулар кайкадат» деп бичик ар-бӱткенде тындулардыҥ јӱрӱмин кӧргӱскен солун јетирӱлердеҥ ле кыска куучындардаҥ турат. Байлу ла агару Эре-Чуйдыҥ чӧлдӧринде ле кобы-јиктеринде јеезелеген аҥ-куштыҥ јӱрӱмиле јаштаҥ ала јилбиркеп, ойгор кӧгӱстӱ јерлештериле јолыгып, олордыҥ кӧргӧнин-укканын Мария Соколовна кӧп јылдарга јууган ла эмди бу ижиле кычыраачыларды таныштырат. Јуунтыныҥ бажалыктары: «Автордыҥ сӧзи», «Јери керегинде куучын», «Канаттулар кайкадат», «Улустыҥ кайкап кӧргӧнинеҥ, айдышканынаҥ алган куучындар», «Кай чӧрчӧктӧрдӧ ийттиҥ, куштыҥ учуры», «Элдиҥ тилинде эптелген сӧстӧр», «Уч сӧс».\nБичикти кычырала, тындулардыҥ јӱрӱми башка-башка болгонын слер ајарып, кӧпти билип алараар. Олордыҥ кезиги кайа-таштарда, јыраалу кобы-јиктерде јӱрерин јарадат, база бир бӧлӱги чӧлдӧрдӧ јеезелейт, ӱчинчизи теҥериде кайып учат. Бичиичиниҥ амадузы — анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйе чыккан-ӧскӧн јериниҥ ар-бӱткенин чеберлеп, албатызыныҥ тӱӱкизиле јилбиркеп, тӧрӧл тилин сӱӱп, тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи болуп чыдазын. Алтайыстыҥ кажы ла аймагында чыдап јаткан бала јаштаҥ ала мындый бичиктер кычырза, јериниҥ ӧзӱмдери ле тындулары, јер алдында кӧмзӧлӧлгӧн байлыктары ла эмдӱ-томду агын суулары, эл-јоныныҥ тӱӱкизи, јӱрӱми ле ижи-тожы керегинде билгирлер алар, кӧргӧн-укканын элбедер.\nБу јетирӱде мен јӱк ле Мария Соколовнаныҥ тоолу бичиктери керегинде айттым. Анайда ок бичиичи јерлештери, бичиичилер, јаҥы кепке базылып чыккан бичиктер, алтай тилис керегинде бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин айдып, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда» газеттерис ажыра кычыраачыларга јетирет. Темдектезе, «Оройтыган бир сӧс» (К. Кергиловтыҥ «Куулгазын элес» ле «Гонец» деп бичиктериниҥ кӧрӱ-ачылтазы. («Алтайдыҥ Чолмоны» 2008 јыл, тулаан ай, 20-чи кӱни); «Кайылбас ис» артырган (Боочы јуртта јаткан\nВ. Мекечиновтыҥ јуунтызы керегинде. «Алтайдыҥ Чолмоны» 2011 јыл, кӱчӱрген ай, 25-чи кӱн), «Кижи јерине тартылар» («Чедирген» биригӱниҥ чӱмдеечизи Кулады јурттаҥ Г. В. Аспанова – «Ажуда» 2015 јыл, куран ай, 14-чи кӱн) ла о.ӧ.\n«Мария Соколовна бойыныҥ билгириле, анчада ла тил јанынаҥ сурактарла, билимчи де болор аргазы бар» — деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кожо иштеген ӱӱрези В. Н. Боконокова учурлу темдектеген эди.\nМария Соколовна, јӱрегердиҥ јылузыла ӱредӱчи, бичиичи, поэт, эне јайалтагарла ӱлежип, база да чӱмдеерге канат алынгар. Су-кадык, бийик кӱӱн-санаа, јаҥы туштажулар кӱӱнзейдис. Слердиҥ кажы ла бичигенеер кӱнниҥ кӱлӱмјизи болорына алаҥзыбайдыс.\nбиблиотекарь, Оҥдой јурттаҥ


Кoрyмјyлy Ондай аймагынын пленум-јуунынын шуушкен керектери, тургускан јоби [Электронный ресурс] . Май. - Улалу: Ондай аймактын Совет Башкару Комиеди чыгарган, 1930 јыл. - 1 эл. жестк. диск. - Б. ц. Јэр устунин пролетарлары бириклегер! Корумјулу аймак с - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова


Октябрь 2018 - Страница 4 из 10 - altaicholmon\nАргачыларга сертификаттар табыштырган\nЧыҥдыйы бийик ле јеткер јок аш-курсактыҥ продукциязын иштеп аларын јеткилдегени учун тергеениҥ аргачыларына ХАССП-ныҥ сертификаттары Алтай Республиканыҥ башкарузында табыштырылды.\nJолдордыҥ айалгазы – jаантайын шиҥжӱде\nРеспубликан ла муниципал јолдордыҥ айалгазы, олорго чыгарылып турган акчаны тузаланганыныҥ турултазы керегинде сурак АР-дыҥ парламентиниҥ тӧргизиниҥ ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында кӧрӱлген.\nАдалар артырган алтын тилис, энелер энчилеген эрjине тилис\nАлтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӱлӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Кӧдӱриҥиге каладаҥ да, республиканыҥ аймактарынаҥ да кӧп эл-јон јуулды. Театрдыҥ фойезинде республиканыҥ ижи-тожы бичикле, билимле колбулу организациялары тургускан ла кепке баскан бичиктериниҥ байлык кӧрӱлерин тургустылар.


Улу Улагаштыҥ сӧзи — ӱргӱлјикке - altaicholmon\nУлу Улагаштыҥ сӧзи — ӱргӱлјикке\nКайчы Николай Улагашевич Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгыла колбой кычыраачыларды Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билим ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады Аркадий Конуновтыҥ «Улу Улагаштыҥ сӧзи – ӱргӱлјикке» деген бичимелиле таныштырадыс\nНиколай (Мыклай) Улагашев 1861 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде Сарыкокша (Сары-Кӧпши) деген ӧзӧктиҥ Кам-Тыт деп јеринде аткан огы јерге тӱшпес кӱзен сӧӧктӱ Улагаш деп аҥчыныҥ билезинде чыккан. Николайдыҥ адазы Чой аймакка Бий ле Кадын суулардыҥ бириккенинде Баланак деп јердеҥ кӧчӱп келген. Уулчактыҥ энези јаврук сӧӧктӱ Паачак албатыныҥ кожоҥдорын коо-јараш ӱниле кожоҥдоорын јакшызынатан. Ӱзеери ончо немени ӧткӧнип кӧргӱзетени оныҥ база бир јайалтазы болгон. Николай ада-энезиниҥ баштапкы уулы, оныҥ кийнинеҥ биледе Казран, Мыкаш, Сапран карындаштары ла сыйны Сырга ак-јарыкка чыккан. Адазы јаан уулын ишке јети ле јаштудаҥ ала таскаткан.\nТогус јаштудаҥ ала ол адазыла кожо тайга-ташка аҥдап-куштап баратан ла ондо баштапкы катап ады јарлу кайчы Кыскашты кӧргӧн. Эҥирде, качан аҥчылар отты эбире отурып ийерде, кайчы Кыскаш Алтай-Куучын баатыр керегинде туујыны кайлап куучындаган. Туујы бӱткӱл бойы јиит аҥчыныҥ санаазында артып калган. Качан одорок уулчак туујыны бажынаҥ ала учына јетире айдып берерде, Кыскаш кайчы алкы бойы мынайда айткан: «Јакшы, балам, сӱрекей јакшы. Санааҥ ару, тереҥи Алтын-Кӧлдий, јӱрегиҥ омок, Алтын Туудаҥ бийик. Јааназаҥ, јаан кайчы болорыҥ» (Кучияк, 1940, с. 6-7). Мынайып Кыскаш кайчы Н. Улагашевтиҥ кайлайтан јаан јолын алкап салган.\nОл онойдо ок бойыныҥ ӱредӱчизи-таскадаачызы деп Сабак Бочонов, Кыдыр Отлыков, Кабак Тадыжеков, Јайамат деген јарлу кайчылардыҥ ады-јолдорын адап, быйанду јӱретен. Олордоҥ укканыла, «Тарлан-Коо», «Ак-Бий», «Алтын-Билек» (С. Бочоновтоҥ), «Кан-Сулутай», «Баадай-Кара», «Кан-Кӧклӧн лӧ Кан-Ӱнӱти» (К. Отлыковтоҥ), «Курман-Тайчы» (К. Тадыжековтоҥ), «Алып-Манаш», «Имей-Алтын ла Шимей-Алтын» деген кай чӧрчӧктӧрди ле «Сынару» деген прозалык чӧрчӧкти (Јайаматтаҥ) кайлап айткан.\nОныҥ таайы Сабак Бочонов Паспаулда јаткан. Николай Улагашев, јажы јаан болордо, таайын јылу сӧстӧрлӧ эске алатан. Кай чӧрчӧктӧрди топшуур согуп айдатанына, кайлаарына ол эҥ ле озо, баштапкы катап таайынаҥ ӱренип таскаган. Экинчи ӱредӱчизи јӱс сӧӧктӱ Кыдыр Отлыков деген кайчы болгон. Ол Кам-Тыттаҥ он беш беристе ыраагында Шава деп јерде јаткан. Кыдыр кайчы јаҥыс та бойы кайлаган эмес, је онойдо ок Николайды ајарулу угуп, јолду јӧп-сӱмелер айдып беретен.\nН. Улагашевтиҥ кайлаар јайалтазына јаан камаанын ӱчинчи кижи Салгандуда јаткан атту-чуулу кайчы Кабак Тадыжеков јетирген. Улустыҥ айтканыла, Јышта оноҥ јаан кайчы јок. Ол ээлӱ кайчы, кӧрӧтӧн-сезетен јайалталу, Алтай-Кудайла, кырлардыҥ, јерлердиҥ ээлериле тил тудатан. Кай чӧрчӧктӧрди ээлӱ кайчыныҥ тилиле ээлер бойлоры кайлап туратаны керегинде эл-јон ортодо куучын јӱретен. Албаты ээлӱ кайчыныҥ топшууры бойы «куучынду» деп база бӱдетен. Качан ээлӱ кайчы тыштанарга кай чӧрчӧгин токтодып та салза, топшуур ӱнденип јадар. Јирмезинчи чактыҥ кӧп тоолу кайчылары бойыныҥ ӱредӱчизи деп ээлӱ кайчы деген чыдулу кайчыны айдатан (Садалова, 2010, с. 356). Николай Улагашевке 40 јылдарда кайчы К. Тадыжековтыҥ кайын кӧп катап угарга келишкен. Кабактыҥ кайы оныҥ бойыныҥ кайынаҥ артык болгонын ол база темдектеген.\nЕлей јуртта ӧткӧн јарымкада јиит кайчыга байат (телеут) кайчы Јайаматка јолыкканы сӱрекей тузалу, јарамыкту болгон. Байат кайчыдаҥ уккан «Сынару» деген прозалык куучын ла «Алып-Манаш» деп кай чӧрчӧк оныҥ бастыра јӱрӱмине эҥ ле сӱӱген чӱмдемелдери болуп арткан. Анчада ла «Алып-Манаштагы» кожоҥдор ого сӱрекей јилбилӱ болгон. Кайчы ол кожоҥдорды тегин ӱнле кожоҥдойтон.\nНиколай Улагашев 15 јаштуда репертуары байлык јарлу кайчы болгон. Ол он алты јаштуда биле тӧзӧгӧн. Ада-энези ого комнош сӧӧктӱ Мамак деп кысты кудалап берген. Баранчук кызы чыгарда, бир јылдаҥ, кайчы трахомло оорып, кӧс јок арткан. Бу кӱч ӧйлӧрдӧ энези Паачак јаан јӧмӧлтӧ, бӧк болгон. Энези уулын кӧктӧнӧргӧ, тередеҥ эдимдерди белетеерге, акчаны чоттоорына, аттыҥ јепселин белетеп јазаарга ӱреткен. Эш-нӧкӧри Мамак јӱрӱминиҥ учына јетире кожо болгон. Олордо Баранчуктыҥ кийнинеҥ уулдары Чанчу ла Адыјок, кызы Чомырчы чыккан.\nКачан ол јаан кайчыныҥ јолына чыгарда, коштой јурттардаҥ улус кычыратан. Ол ондо артып, канча кӱндердиҥ туркунына кай чӧрчӧктӧрин айдатан. Ол кӧп јаны анчада ла кумандыларга јӱретен. Тӱште армакчы-божоолорын, аттыҥ јепселин садып, эҥирде кай чӧрчӧктӧрин айдатан, улус дезе буудай, кулур, бӧс беретен. Мындый јол-јорыктарында Н. Улагашев ӧскӧ дӧ кайчыларла туштажатан, олордыҥ кай чӧрчӧктӧрин угатан, бойы да айдатан. Олордыҥ кезиктери, темдектезе, Нарлыктаҥ Очубай Алексеев, Кӱзедеҥ Наталья Черноева, оноҥ ӱренетен.\nШак бу ӧйдӧ оныҥ јанында јаантайын барказы Ӱренчи јӱретен. Таадазын ыраак-јуук јол-јорыктарында ӱйдежетен. Керек дезе, качан ол Москва јаар «Знак Почета» орденди аларга атанарда, Ӱренчи таадазын јарлу алтай поэт Лазарь Кокышевтиҥ адазы, комсомолдыҥ ишчизи Василий Константинович Кокышевле кожо ӱйдежип јӱрген.\nНиколай Улагашевтиҥ ады-јолын, јайаан ижин эл-јонго ло билимге 1937 јылда П. В. Кучияк ла Москвадаҥ фольклорчы А. Л. Гарф ачкан. Кайчынаҥ бичилген кай чӧрчӧктӧриниҥ репертуары одус бир кай чӧрчӧктӧҥ турат. Олордыҥ ӱчӱзи, «Эр-Самыр», «Кара-Кӱреҥ атту Кан-Кӱлер» ле «Бойдоҥ-Кӧкшин» деген кай чӧрчӧктӧр, такып ойто башка-башка улусла-јуунадаачыларла бичилген. Павел Кучияктыҥ бичигенинде 6 кай чӧрчӧк болгон (ончозы јарлалган). «Малчы-Мерген» (920 јолдык) ле «Алып-Манаш» (1887) деген эки кай чӧрчӧк «Алып-Манаш» деп бичикте (Ойрот-Тура, 1940 ј.) чыккан. «Ак-Тайчы» (2642 јолдык), «Ӧскӱс-Уул» (2200), «Козын-Эркеш» (2000), «Кӧкин-Эркей» (1000 ) «Чӧрчӧктӧр» деп бичикте чыккан (Ойрот-Тура, 1941 ј.).\nАлты кай чӧрчӧк — «Малчы-Мерген» (такып чыгарылган), «Алтын-Коо» (1080 јолдык), «Ак Бий ле оныҥ билези» (1575), «Айтӱнӱке» (1485), «Алтынак-Мерген» (540), «Сай-Солоҥ» (1090) — «Малчы-Мерген» деп бичикте (Ойрот-Тура, 1945 ј.) јарлалган. Бу јуунтыга кирген беш кай чӧрчӧкти, «Малчы-Мергеннеҥ» башказын, Апполинария Павловна Кучияк бичип алган.\nПавел Кучияктыҥ бичип алган тексттериниҥ оригиналдары подстрочный кӧчӱрмелериле кожо Новосибирсктиҥ поэттерине табыштырылган ла бичик басмада болгон ӧрттӧҥ улам ончозы јоголгон. Подстрочный кӧчӱрмениҥ кезиги Нововсибирсктиҥ поэттери Е. Березницкийде, А. Смердовто, И. Мухачевто арткан ла олордыҥ поэтикалык кӧчӱрмелери «Темир Санаа» деген бичикте чыккан.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ кӧмзӧзинде П. Кучияктыҥ Николай Улагашевтеҥ бичип алган «Малчы-Мерген» деген туујызы бар. Оныҥ баштапкы бӱгинде «А. Л. Коптеловтыҥ кӧмзӧзинеҥ. Оригинал. Н. У. Улагашев «Малчы-Мерген. П. Кучияк бичиген ле кӧчӱрген» деп бичилген ле коштойында П. Кучияктыҥ салган колы. Тексттиҥ эҥ учкаары «Литературалык эдип јазалганы, бичилгени ле подстрочниги — П. Кучияктыҥ. Каруулу редакторы Н. Куранаков. 1939 ј., Москва—Ойрот-Тура» деп бичилген.\n«Малчы-Мерген» туујыныҥ ӱлгерлик јолдыктары — 909. Кажы ла јолдыктыҥ алдында орус тилге кӧчӱрилгени берилет. Ол ӧйдиҥ некелтези аайынча (Алтайдыҥ алты этнический группазына бирлик литературный тил тӧзӧӧри ле оны јӧптӧӧри аайынча белетеер иш ӧткӱрилген) ончо угуп бичилгени (записьтер) литературалык эдип јазалганы карамду.\nКайчыныҥ кайлап айтканыныҥ чын бойына база камаанын јетиргени — ол ӧйдиҥ алфавидиниҥ графиказы. 30-чы јылдардыҥ учкары ла 40-чи јылдардыҥ башталганында ӱ, ӧ лӧ о. ӧ. су-алтай табыштар орус табыштарла солылган.\nОнойып Н. Улагашевтиҥ алкы бойыныҥ тили ле анчада ла П. Кучияктыҥ бичигенинде диалект танылузы тӱжӱп калган. Павел Кучияк кам кижиниҥ уулы ла Алтайда јарлу кайчылар Шоҥкор Шунековтыҥ ла Баргаа Кучиякованыҥ барказы, бойы да јайалталу кайчы болгон ло алтай калыктыҥ кай чӧрчӧктӧрин, кайын сӱреен јакшы билетен. Ол озо баштап туујыны эмезе чӧрчӧкти ајарулу, лапту угатан, оноҥ эске айдатан, бичийтен. Темдектезе, А. Л. Гарф «Павел Васильевич Н. Улагашевтеҥ «Алып-Манашты» угала, оны бис јӱк ле Ойрот-Турага келеристе, јирме кӱн ӧткӧн кийнинеҥ бичиген» деп бичиген. Оноҥ ары ол «керек дезе, јастыраларды таштабас, ижине, куучынына каруулу Улагашев Кучияктыҥ санаазында артканыла белетегенин јараткан» деп бичип јат. (Гарф, 1978, с. 60).\nОл ло јылдарда А. Роголева кайчыдаҥ «Алтай-Буучай» (1100 јолд.) ла «Кӧзӱйке» (2538) деген эки кай чӧрчӧкти бичип алган ла олор «Чӧрчӧктӧр» деп бичикте јарлалган.\nОноҥ ары Николай Улагашевтеҥ кай чӧрчӧктӧрин, туујыларын бичиирин П. Маскачакова эрчимдӱ улалткан. Оныҥ угуп бичиген 12 текстинеҥ 9 туујы јарлалган. Олор — «Шиме-Судурчы» (215 јолдык), «Эмилчи Мерген» (410), «Таҥзы-баатыр» (554) ла «Бектирек» (450) деген тӧрт туујы, Ч. Енчиновтыҥ редакциязыла (литературный эдип јазаганы) «Шиме-Судурчы» деп бичикте (Горно-Алтайск, 1950) чыккан.\n1958 јылдаҥ ала «Алтай баатырлар» деген тизӱ бичиктер чыгып баштаган. Бӱгӱнги кӱнде тизӱниҥ 15-чи томы белетелип чыкты. Бу тизӱде Н. Улагашевтиҥ 17 кай чӧрчӧги кирген: 12 туујызы II томдо (азый П. Кучияктыҥ, А. Роголеваныҥ, П. Маскачакованыҥ бичип алганыла такып чыгарылган), «Эр-Самыр» ла «Бойдоҥ-Кӧкшин» III томдо, «Боо-Черӱ аказы, Боодой-Коо сыйнызы» VII томдо, «Кара-кӱреҥ атту Кан-Кӱлер» туујы IX томдо ло «Кан-Тутай» XIII томдо чыккан.\nБилимчи Зоя Сергеевна Казагачеваныҥ јолду ајарузыла, «Алтай баатырлар» деген тизӱде «баштапкы катап бастыра алтай кай чӧрчӧктӧрди бирлик тизӱ эдип кӧргӱзип, ондо кайчылардыҥ ла јуунадаачылардыҥ ады-јолдорын темдектеерге ченелте эдилген. Јуулган ончо кай чӧрчӧктӧр тизӱге кирген. Олорды узак ӧйгӧ мындый ишке белетенген кеми аайынча башка-башка јуунадаачылар јууган ла технический јанынаҥ јеткилдежи де башка болгон, онызы дезе угуп бичилгениниҥ чыҥдыйына база камаанын јетирген» (Казагачева, 2002, с. 34).\nБу тизӱниҥ I-IX томдорыныҥ тургузаачызы ла авторы — С. С. Суразаков, X томныҥ — С. С. Суразаков ло И. Б. Шинжин, XI-XIII — И. Б. Шинжин, XIV томныҥ тургузаачылары — З. С. Казагачева ла М. А. Демчинова.\nКайчыныҥ јарлалбаган «Байбалчыкай», «Эрелчикей», «Кан-Буркан» деген кай чӧрчӧктӧри, 1943-1944 јылдарда П. Маскачакованыҥ бичип алган беш колбичимели Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ кӧмзӧзинде чеберлелет.\nКайчыныҥ куучындаганы кӧнӱ јолдыктарла јарык-кара ӧҥдӱ ле химический чернилала бичилген. Кӧп лӧ јаны чаазын јок болгонынаҥ улам, «Большевик» журналдыҥ јолдыктары ортодо, кезик тексттер («Кан-Тутай», «Эрелчикей», «Кара-кӱреҥ атту Кан-Кӱлер») узуны 40-50 см кирелӱ боро газеттиҥ бӱктерине бичилген. «Эр-Самыр» деген туујыныҥ тексти черновой бичилгенинеҥ ӱлгерлик бӱдӱмле ару эдип кӧчӱрилип бичилген. Эҥ ле учурлузы — П. Маскачакова бойыныҥ бичигенинде кайчыныҥ бойыныҥ тилиниҥ аҥылузын артыргызып саларга кичеенгени.\nОл ло шылтактаҥ улам, Туулу Алтайдыҥ этнический алты группазына бирлик литературный тилди јӧптӧп јаратканы Москвада К. Либкнехттиҥ адыла адалган пединституттыҥ алтай бӧлӱгиниҥ (ол тушта— ойрот) ӱренеечилери С. Суразаковко, В. Тозыяковага, Л. Табышкинага, З. Чечегоевага ады јарлу тюрколог Н. А. Баскаковтыҥ башкарганыла кайчы Н. Улагашевтиҥ бойыныҥ кайлап айдар тилиниҥ чын бойын бичип аларга келишпеген. Оныҥ «Диалект черневых татар (туба кижи)» деген бичигинде 1942-1943 јј. бичилген беш туујызы јарлалган: «Шокшыл-Мерген», «Бойдоҥ-Кӧкшин», «Кара-кӱреҥ атту Кан-Кӱлер», «Эр-Самыр», «Барчын-Бӧкӧ».\nНиколай Улагашевтиҥ адыла онойдо ок алтай кай чӧрчӧктӧрди орус тилле јарлап таныштырар јаан иш колбулу. Темдектезе, 1941 јылда Новосибирскте «Алтай-Буучай: Алтайский народный эпос» деген бичик чыккан. Ойрот-Турада 1947 јылда кай чӧрчӧктӧрдиҥ «Малчы-Мерген: Алтайский героический эпос» деген јуунтызы, 1961 јылда — «Героические сказания» деп бичик (тургузаачызы ла кире сӧстиҥ авторы А. Коптелов, кӧчӱреечилер И. Мухачев, А. Смердов, Е. Березницкий, Е. Стюарт, А. Коптелов — Горно-Алтайск) кепке базылып чыккан. Онойдо ок 1940 јылда Е. Березницкийдиҥ поэтический кӧчӱрмезине тайанып, «Кӧкин-Эркей» деп туујы чыккан. Москвада 1965 јылда Н. А. Баскаковтыҥ билим кӧчӱрмезиле эки тилле «Диалекты черневых татар (туба кижи)» деген билим бичигине кай чӧрчӧктиҥ беш тексти кирген.\nНиколай Улагашевтиҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ поэтический кӧчӱрмелериле И. Мухачев, Е. Стюарт, А. Коптелов, Е. Березницкий, А. Смердов, В. Непомнящих иштеген. Подстрочный кӧчӱрмелерди А. Каланаков, Н. Куранаков, П. Кучияк, А. Шабураков эткен.\nОдус-тӧртӧн јылдарда Н. Улагашевтеҥ бичилген калык чӱмделгези алтай албатыныҥ оос јайаандыгыныҥ кепке базылган бичиктериниҥ тӧс фонды болгон. Калыктыҥ кайчыдаҥ бичилген оос јайаандыгыныҥ эҥ талдамалары школдыҥ ла университеттиҥ ӱредер бичиктерине кийдирилген. Оныҥ «Ӱч кыс» деген чӧрчӧгин Горно-Алтайсктыҥ эл драма театры эки катап тургускан (1943, 1944 јј.).\nНиколай Улагашевич Улагашев албатызына ӱредӱ кептӱ јакылталарын кереес эдип артыргызып салган. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде тӧрӧлчи кӱӱн-тапту кычыру-ӱлгерлерин чӱмдеген. Республиканыҥ јурттарында кайчы Н. Улагашевтиҥ адыла адалган оромдор бар. Горно-Алтайскта кайчыга кереес тургузылган. Ол алтай албатыныҥ оос энчи-байлыгын чеберлеечи ады јарлу кайчы, алып баатыр деп јолду чотолот.


Строительство — ӧзӱмниҥ тӧзӧлгӧзи - altaicholmon\nКуран айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Строительдиҥ кӱни темдектелген. Тураларды, ӧскӧ дӧ объекттерди тудатан иштер Алтай Республиканыҥ экономиказы ӧзӧрине јаан камаанын јетирет. 2020 јылда эдилген иштердиҥ кеми 8654, 9 млн салковой болгон. Бу кӧргӱзӱ оныҥ алдындагы јылдагызынаҥ 30 процентке (тӱҥдештиреечи бааларла) ас, деп Алтайстат јетирет.\nБылтыргы јылдыҥ турулталарыла болзо, улус јадар тураларды тудуп, тузаланарына табыштырары јанынаҥ Сибирьдеги федерал округта Алтай Республика 10-чы јерде болгон. Бистиҥ тергееде строительный организацияларда иштеп турган улустыҥ орто тоозы былтыр 1,8 муҥ кижи болгон (тууразынаҥ келгендер ле тооломго кирбей турган ишчилердеҥ башказы).\nТураларды тударында эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган башка-башка бӱдӱм материалдар ла эп-аргалар тузаланылат.\nПредприятиелер, организациялар ла таҥынаҥ улус јаҥы 1148 квартира туткандар, олордыҥ текши ич кеми 88,8 муҥ квадратный метр, 2019 јылдагызынаҥ ол 15 процентке ас. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, стройкалардыҥ тоозы астаарына пандемия јаан салтарын јетирген.\n2020 јылда эл-јон бойы туткан туралардыҥ ӱлӱӱзи табыштырылган бастыра туралардыҥ 92,3 проценти болды. Анайып улус бойлорыныҥ ла тӧлӱге алган акчаныҥ шылтузында 82 муҥ квадратный метр туралар туткандар, онызы 2019 јылда болгонынаҥ 3,7 процентке кӧп. Бу јанынаҥ тудум иштер јаҥыс ла Горно-Алтайскта эмес, је анайда ок јурт та јерлерде элбек кемдӱ ӧдӱп турганын темдектеер керек. Андый да болзо, быјыл строительный материалдардыҥ баазы кезем бийиктегени бу иш элбеде ӧдӧрине база качалаҥын јетирет.\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуругында: Горно-Алтайскта тудулып јаткан туралардыҥ бирӱзи


«Тем болор кӱӱним бар…» - altaicholmon\nИнтернеттиҥ телекейи кезик улуска – аза бергедий јыш. Оныла јакшы «нӧкӧр» болоры, анда казынып, керектӱзин табары анчада ла ӧйлӧ кожо теҥ алтаган јиит улуска јеҥил болот. Интернетте кечегизи тӱрген эскирип, кажы ла кӱн јаҥы ачылталар экелет. Тӱрген агынду јӱрӱмде база андый ок. Бу агында бойыныҥ јилбӱзин тапкан 17 јашту јиит Амаду АРБАЕВ бӱгӱн бистиҥ айылчы. Чыккан јери –Кан-Оозы аймак, баштапкы школы – каланыҥ 5-чи таҥмалу школы. Биледе олор эки уул, карындажы Тимурга 10 јаш. Эмди Амаду каладагы республикан классический лицейдиҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги. Је… бу ок ӧйдӧ ол аргачы ла башкараачы.\n–Амаду, сен школдо ӱренип ле тура, аргачылык ачып, кӧндӱре иштей бердиҥ. Бу ончозы недеҥ башталган?\n–Мен оогоштоҥ ло ала миллионер болорым деп сананып јӱретем. Је карманы калыҥ болзын деп, нени деэдер, иштеер керек ине. Оогош тужымда кандый ла эп-арга таап, иштеп ийетем, кафелерде де иштегем. Биледе акчала кызам болгон учурал болбогон. Адам, эјем, таадам, јаанам куру јӱргӱспейтен: јаантайын карманда шылырап, шыҥырап јӱретен. Је кижи бойыныҥ кӱчиле иштеп алган акчаныҥ «амтамы» база башка. Оныҥ учун ӧйдиҥ некелтелерине келиштире Интернетте иштенер эп-арга тапкам. Ого до једерге, кӧп катап јастыргам, јаҥыдаҥ баштап, тӱзедип, бойымныҥ јастыраларымнаҥ ченемелим јаанаган.\nЭҥ ле озо аргачылыктыҥ ижин тӧзӧӧри, ачары керегинде бистиҥ республикан классический лицейде ӱренген нӧкӧрим Данияр Матаевле куучындашканыс. Эмди ле санаама јакшы кирип туру: Данияр та неге де санааркап калган отурарда, мен оныла куучындажып баштагам. Оноҥ ло нӧкӧрлӧжип баштаганыс, јакшы ӧйлӧр болгон. Эмди ол Москвада ӱренет. Куучыныла кӧӧрӧдип, бизнестиҥ јажыттарын ачып јӱреле, школды божодып, јӱре берген. Је тӱҥей ле керектерим кандый болгоныла соныркап турат. Оноҥ башка кураа уулчактарла кожо 14 јаштуда кузуктап иштеерге туратаныс. Је бисти ол улус тӧгӱндеп салган. Кузукташ анда ла токтогон.\n–Кӧп аргалар ортодоҥ «amoCRM» система незиле талдама болды?\n– Быјыл «amoCRM» система тренд болуп јат. Эмди тургуза оныҥ ижиниҥ чыҥдыйын, канча кире болушту болгонын кӧп аргачылар билбес. Бистиҥ амаду – аргачыларла таныштырары, олорго бу программаларды тургузары.\nОлорго иштеп алып турган акчазын база канча катапка кӧптӧдӧ иштеп алар арга ачылат. «АmoCRM» система бизнести јарт кӧрӱп, оныҥ «чичке» јерлерин ӧйлӱ ӧйинде табар арга берет.\n–Аргачылык ишти баштаарга, акча-манат керек. Сен, кредит-ссуда деген сӧстӧрдӧҥ ыраак ӱренчик, канайып баштадыҥ?\n–Мен бойымныҥ керегимди ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында ачкам. Оны «UnionTek» деп адагам. Баштапкы ӧйлӧрдӧ адам акча-манатла јӧмӧгӧн. Тӧлӱге де алгам.\n–Аймактарла база иштеп туруҥ ба?\n– Аймактарла иштеер керек, је эмди тургуза јӱк ле Чамал аймактаҥ угузу болды. Интернетле ишти јаҥыс ла республика ичинде эмес, текши Россияныҥ кандый ла толыгыла колбу тудуп, иштеп ийер. Келер ӧйдӧ ижиме аймактар база кожулып келер деп иженип турум.\n–Амаду, аргачы боло берерге кемниҥ де јӧмӧлтӧзи, сӱмези тууразынаҥ болды ба?\n–Мен школдо «Ты предприниматель» деп программаныҥ туружаачызы. Кӱскиде конференцияда доклад кычыргам. Корыган ӱлекеримди јарадып угала, Светлана Николаевна Конунова деп экономист кижи мени аргачылардыҥ телекейине кычырган.\n– Кемнеҥ тем аладыҥ? Аргачылар ченемелиле ӱлежет пе?\n–Новосибирск каладаҥ Владимир Бурковло Интернет ажыра таныжала, оныла кӧп куучындажып, ченемелинеҥ алышкам. Ол бойыныҥ билерин ончо айдып, јартап, бизнеске келген јолымды ачарга јӧп-сӱмезиле сӱрекей тыҥ болушкан. Оноҥ Калмык јеринеҥ Альман Тихонова деп кысла танышкам, база ла Интернет ажыра. Альманныҥ иштерин кӧрӱп, шиҥдеп, бойыма нени аларын талдагам. Бойы ачык-јарык, куучынчы кыс. Оныҥ публичный страницазында бичидеечилердиҥ тоозы да кӧп. Айдарда, Альманныҥ ченемели кӧп улуска јарап турган. Пермь таланыҥ Куеда јуртынаҥ Аяз Шабутдинов, немец укту Оскар Хартман. Кажызыныҥ ла салымы ла ченемели башка. Олордоҥ кӧпти ӱренерге јараар.\nШколдыҥ конференциязында Андрей Николаевич Ялбаков жюриде болгон. Ол ло тушта Андрей Николаевичле танышкам. Бойыныҥ визитказын берерде, саҥ башка, јараш кӧргӧм. Аргачы болзом, база мындый ок килеҥ, ӱренишкен визиткалардаҥ башка бӱдӱмдӱ визиткалу болорым деп ичимде сананып алдым. Кӧп ӧй ӧтпӧди — логотипту килеҥ визитканы јазадып алдым. Андрей Николаевич бойыныҥ ачкан керегиниҥ, кӱнниҥ кӱчиле иштеер станциялардыҥ салымыныҥ баштапкы ӧйлӧрин куучындаганы меге база тем ле ченемел алар арга болгон.\nБаштапкы ӧйлӧрдӧ кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялар керегинде угуп, кӧп улус бӱтпей де турган, эмеш каткырышкан да болгон эмтир. Је качан ол станциялар јӱрӱмниҥ тебӱзин алынарда, улустыҥ кӧрӱми солына бербей. Мен бу кижиниҥ куучынын угала, бойымныҥ ачарга турган керегиме тӱҥейлегем, нениҥ учун дезе улус «amoCRM» системалар керегинде бӱгӱн база ас билер. Ол шак ла бу станциялар ошкош: јарты јок, таныш эмес, јап-јаҥы эп-аргалар. Је араайынаҥ «amoCRM» системалар јӱрӱмге кире берер. Оныҥ керектӱзин, канча кире ӧй чеберлеп берип турганын аргачылар билзе, бу программала јуук иштеп баштаарында алаҥзу јок. Ӧйдиҥ некелтези деп айдар эдим.\n–Школдогы ӱредӱге ижиҥ буудак болбойт по?\n–Јок, карын да ончо керектер тӱрген бӱде берет. Клиенттерле јӧптӧжӱ тургузар ӧй урокторло «јарыжып» калза, канайдар — уроктоҥ качып та турган ӧй болгон.\n–Оогош туштагы амадуларыҥ керегинде?\n–Эмеш оогош тушта ыраак, јаан калада, панорамный кӧзнӧктӧрлӱ турада иштеерим деп амадап туратам. Кӧрӧр болзо, андый кӧзнӧктӧрлӱ тура бистиҥ де калада бар эмтир, ол «ВиаПлаза». Анда кыптар арендага берилип турганын угала барзам, мениҥ ле амадаганым эмтир. Бистиҥ иштеп турган јерис тургуза ӧйдӧ анда, кӧп ӧйди мында ӧткӱредим. Озо баштап кӧрӧримде, кыпта ремонт эдилбеген, ижи кӧп деп билдирген. Је панорамный кӧзнӧктӧрлӱ! Аренда учун баштапкы айдыҥ акчазын кийнинде саларга куучындажып алдым. Ого ӱзеери коштой кыптарда кӧп аргачылар иштеп турган эмтир. Бу салымныҥ сыйы турбай деп сананып, анда ишти баштап ийгем.\nАйылга јанала, адамнаҥ 17 јаштуда панорамный кӧзнӧктӧрлӱ офисте иштегеҥ бе деп сурадым. Је ол бойымныҥ нени де эдерге албаданганым, јӱткип, амадап јӱргеним келижип баштаганына кӧӧрӧм кӱӱним туткан, адама мактанган айас сурап турбай. Олор 17 јаштуда совет ороонныҥ улузы болгон, панорамный кӧзнӧктӧр санаада да јок болбой. Иштеп алган баштапкы акчама мен сӱрекей тыҥ сӱӱнген болгом. Оноҥ озо ӧйлӧрдӧ таадам, јаанам, тӧрӧӧн-туугандар да акчаны берип ле туратан. Је бойымныҥ ижим учун алган бир муҥ салковой акча миллиондый болгон — сӱӱнгем, оморкогом! Баштапкы заказ-јакылта Кадастровый инженерлердиҥ бюрозынаҥ болгон. Оны Александр Артурович Сулуков башкарып јат. Чикезинче ле айткам: менде ченемел јок, је мен слерге бу программаны тургузып кӧрӧйин деп. Александр Артурович алаҥзыбай, меге бӱдӱмји эдип, ол ишти баштаар јӧп бергени учун эмди јаан быйанду јӱредим. Олордыҥ да ижи-тожы кӧндӱгип, бутка тургулап алды.\n–Программа тургускан ӧмӧликтерге оныҥ кийнинде бурылып, база кандый да болуш јетиредигер бе?\n–Эйе, ол программала канайда иштеерин кӧргӱзедис, ӱредедис. Ол программа учун ӱч айдыҥ туркунына каруулу болуп јадыс.\n–Соцсетьте сен ачкан блог «Хочу быть примером» деп адалат. Нениҥ учун?\n–Нениҥ де учун оогоштоҥ ло ала акчаны кӧптӧдӧ канай иштеп алар аргалар бар деп сананатам. Оноҥ Интернеттеҥ миллионерлердиҥ салымын шиҥдеп баштагам. Ол јилбӱӱм кӧндӱгип калган аргачыларга, Михаил Токовинин сананып тапкан «amoCRM» системала иштеп турган улуска токтогон. Јӱрӱминде кандый јолло баратанын кажы ла кижи бойы талдап јат. Бу улустыҥ јолы мениҥ амадаган јолыма тӱҥей, олордоҥ тем не албас? Оныҥ учун мен база тыҥ ла сананала, блог ачкам, «Хочу быть примером» деп адап салдым. Ӧрӧ адалган улустыҥ соцстраницаларында олордыҥ кажы ла эткен кереги, бойына, таныштарына, клиенттерине тузалу кӱн болгон бо деп кӱнӱҥ сайынгы бичимелдери мени кӧпкӧ ӱреткен. Эмди бойым база бичип јадым. Кем билер: качан бирде кем де мениҥ ченемелимди тузаланар, меге тӱҥейлежер?\n–Ӱренерге ле иштеерге, јаантайын не де керегинде сананарга, бедиренерге арыбайдыҥ ба?\n–Кезикте јалкуурып тургам дезе, чын болор. Је арып эмес. Ӱредӱдеҥ иште, иштеҥ ӱредӱде тыштанып тургамдый. Эмезе бир канча кӱнге нени де сананбай, иштенбей, отурып ийер кӱӱним келип јат Оноҥ ойто ло ӱренишкени аайынча клиенттерле јӧптӧжип, ижиме барып, јалкуурышка ӧй артпай калат. Кезикте клиенттер де јок боло берет. Ол тушта база эмеш тыҥыда сананарга келижет — клиентти табар, оны программала таныштырып, јилбиркедер керек. Андый ӧйлӧрдӧ бойымныҥ блокнодыма оны «кӱч айалга» эмес, «аргалар бедиреп, једетен амадулар» деп бичип аладым.\n–Бош ӧйди канай ӧткӱредиҥ?\n–Гитарала ойноп јадым. Фортепианоныҥ урокторына бир ӧйдӧ јӱргем, је кандый да шылтактардаҥ улам ӱредӱмди улалтпаганыма эмди кезикте ачурканып турадым. Спорт керегинде айтса, чанала јыҥылайдым.\n–Бизнесмен кижиге кӧп јорыктаарга келижип турган болбой?\n–Интернеттиҥ ле компьютердиҥ аргазыла иштеп турган ижим јорыктаарын сурабай да турган болзо, бу ла јууктарда Москвага барып келдим. Кайкамјык ла неме: самолетко отурып, тӧрт саатка учала, чек башка талада болуп калар. Анда ла мында јӱрӱм тыҥ башкаланат. Канча кижиле куучындашкам, ончозы ла «јаҥыс ла јалку кижи акча иштебейт» дешти. Кайнап јаткан јӱрӱмде тура калзаҥ, кала сени јок эдип салар деп оҥдомолго келдим. Ач-таҥыла улузы кыймыражып, кайдаар да меҥдеп ле барадар. Мынаҥ озо јаан калалардаҥ јаҥыс Астанада ла Новосибирскте болгом. Москвада эҥ бийик башняны кӧрдим, оны ӱч катап эбире бастым, оноҥ 30-чы кат-этажка канай чыгар деп улустаҥ сурап туруп чыктым, анда јаттым. Аяз Шабутдиновло тушташтым. Оны эбире јуулган улус ончозы арбынду акча иштеерге ӱренип келген. Анайып, бӱгӱнги ижим кайдаар экелетен јол деп билбес те болзом, бойымды ченеп кӧрӧринеҥ јалтанбадым. Бу јол-јорыктыҥ кийнинде кӧрӱмим тереҥжиди, телкем де боло берди дезем, јастыра болбос. Мен эр кижи, бойым бойыма сӧзимди берген болзом, керекти учына чыгарар керек деп сананып јадым.\n–Бизнесмен болгоныҥа јажыт-кураа балдар, нӧкӧрлӧриҥ канайда кӧрӧт?\n–Ижим иште ле артат. Школдо мен ончозыла тӱҥей ӱренчик. Бир кезик балдар мен ле чилеп, нени де эдер, иштеер кӱӱндӱ. Је тургуза ӧйдӧ бис экзамендер керегинде сананар учурлу. 9-чы класстыҥ кийнинде ӱренбестеҥ иштеп те барарга туратам. Канча ла кире эрте баштазаҥ, једимдерге анча ла кире эрте једериҥ деп сӧстӧргӧ јайыладым.\n–Куучын-эрмек учун быйан, Амаду. Сеге једимдер!