Капчал ӧзӧктиҥ кару кызы - altaicholmon\nӰлӱрген ай тышкары\nJерлеш бистиҥ бичиичи\nАлтын jажын алтаган.\nАйас, тымык кӱндерди бӱркек теҥери, jаашту-суулу кӱн-ай солыйт. Эбиреде ар-бӱткен эрте кӱстиҥ олjозына алдырган. Агаштар сары да, jажыл да. Кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриҥилӱ де, кунукчылду да. Мындый кӱски тымыкка кӧп jайалталу улус бактырып, jарлу иштерин бӱдӱрген: «Болдинодо кӱзин», «Белкинниҥ повестьтерин» А. Пушкин, «Алтын jалбырактар айланганын», «Кӱзин» С. Есенин, «Кӱски эҥирин» Ф. Тютчев, «Кӱс келген, чечектер кургаганын» А. Плещеев, кӱске учурлаган jуруктарын И. Шишкин, И. Левитан, Б. Кустодиев, «Jылдыҥ ӧйлӧри» деп jуунты кӱӱлерин А. Вивальди, П. Чайковский ле о.ӧ.\nТӱжӱмдӱ кӱски ӧйдӧ чӧрчӧктий jараш Чолушман ӧзӧктӧ оргончы-саал биледе Алтайыстыҥ jайалталу бичиичи эпшилериниҥ бирӱзи – Карлагаш Ельдепова чыккан.\n«Мен чыккам капчал ӧзӧктӧ,\nКапчал ӧзӧктӧ Чолушман ичинде.\nКандый jараш ӧзӧктӧ ӧскӧм,\nКайыҥаш болуп jастарда jайылгам…» — деп, кийнинде бичиичи «Чолушман» деп ӱлгеринде айдар.\n1979 jылда jерлежис орто ӱредӱлӱ школды божодып, Горно-Алтайсктыҥ педагогикалык иститудында историко-филологиялык факультетке кирген. Кийнинде М. Калининниҥ адыла адалган библиотекада иштеген, Кӧӧ jурттыҥ школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болгон. 90-чы jылдарда Карлагаш Гавриловна Улаганга кӧчӱп, Балдардыҥ jайаандыгыныҥ тӧс jеринде краевед бӧлӱгинде методист, оноҥ Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгинде методист, режиссер болуп иштеген, амыралтага чыгардаҥ озо «Ак-Чолушпа» деп ар-бӱткенди корыыр паркта jети jылдыҥ туркунына иштеген.\nJерлежистиҥ jайаандыкка jилбӱзи школ ӧйинде башталган. «Балыкчыда ӱренип турала, сегизинчи класста «Энеме» деп ӱлгер чӱмдегем. Jаан улуска оны кычырып, кӧргӱзип туратам. Кыстарла баштактанып, «Интернаттыҥ jанында интересный куучындар…» деп кокырлап, кӧп сабазында балдарды ла каткыртарга чӱмдейтем. Кидим бичиништӱ ӧйим – ол студенттеш тужында. Институтта «Литературоведение», «Стихосложение» деп уроктор болгон, олорды мен jакшызынып угуп, чыҥдый бичинерине албадангам».\n1994 jылда Карлагаш Гавриловнаныҥ «Капчалдыҥ кӱӱлти», 2001 jылда «Эне Чӧлчим – ээлӱ ыйыгым», 2012 jылда «Кӱӱнимниҥ кӱни» деп jуунтылары чыккан. Бичиичи Эзендей Тоюшев баштапкы jуунтыга кире сӧс бичип, автордыҥ телекейге романтикалык кӧрӱмин темдектеп, ӱлгерлерин «jарык одычактар» деп адаган. 1994 jылда «Jоголбос истер» деп повези учун Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган республикан литературалык сыйдыҥ лауреады деп кӱндӱлӱ атла адаткан. 2011 jылда ол ло ижи учун А. В. Бердниковтыҥ адыла адалган премияла кайралдаткан. Jерлежистиҥ бичимелдери, публицистикалык иштери аймактыҥ, тергеебистиҥ газеттеринде jарлалат, Улаган аймактыҥ поэттериниҥ, бичиичилериниҥ «Эрjинелӱ сӧс» деп иштериниҥ jуунтызына, «Кебеделдӱ келин кеп» деп алтай эпшилердиҥ прозалык jуунтызына, «Алтай ӱлгерлик: 19-21 чактар» деп антологияга кирген. 2018 jылда «Россияныҥ эмдиги ӧйиниҥ литературазы» деп антологияныҥ проза бӧлӱгине Карлагаш Гавриловнаныҥ «Керек jоктыҥ балазы» деп куучыны кожулганы сӱрекей оморкодулу. Бу jуунтыга орооныстыҥ 115 бичиичилериниҥ 1991 jылдаҥ бери беженнеҥ ажыра тилдерле бичилген иштери кирген. 2001 jылда jерлежис Россияныҥ Бичиичилер бирлигине кожулган.\nЧолушман ӧзӧк jайалталу кӧп улусты jайаган: Калан ла Колонjы деп jаҥарчылар, Караҥ Кошев, Марина Кебезекова, Сурайа Сартакова, Марина Токоекова, Алтын-Ай Олчонова, Чайча Тымыев, Екатерина Тантыева ла о. ӧ. Олордыҥ тоозында Карлагаш Ельдепова, бу кижи мениҥ тайдам Леонид Максимович Каланов ажыра jуук тӧрӧӧним болуп jат. Школдо ӱренип тура, андый бичиичи эjем бар деп билип, ӱлгерлерин газеттеҥ кычырып туратам. Автордыҥ «Эне Чӧлчим – ээлӱ ыйыгым» деп jуунтызы чыгарда, Солунай эjем Улаганнаҥ экелген. Эне-адам, бис, jаҥы бичик чыкса беди, jаҥы кино экранга чыкса беди, клубта концерт ӧтсӧ беди, соныркап кӧрӱп-кычыратаныс. Jуунтыны баштап адам кычырып, бойыныҥ санаа-сагыжыла ӱлежер, Карлагаш Гавриловнаныҥ энезине учурлалган узун ӱлгерин темдектеп, jӱрӱмнеҥ сала берген Устинья Антоновна керегинде jаандарыс куучындажатан.\nӰлгерчиниҥ иштеринде ончо темалар айдылган, меге кӧрӱмjилӱ болуп турганы — ол jайалталу jииттерди кӧдӱрип, олорды баалап бичигени, темдектезе, кӧкчи-дизайнер Аржана Кензинага, кожоҥчы, кайчы улуска учурлаган ӱлгерлери.\nАвтордыҥ бичинижиниҥ ууламjызын мен реализмге jуукташтырадым: jӱрӱмдик айалгалар, учуралдар ончо кандый барынча, болгонынча кӧргӱзилет. Кӧп ӱлгерлери С. Есенинниҥ марына тӱҥей, ӧктӧми де бар, ностальгия-кунугы да бар. Кезик иштери jайаандыгы элбек база бир алтай эпши Jергелей Унукованыҥ иштериле ӱндениш, авар поэтесса Фазу Алиеваныҥ чӱмдемелдерине тӱҥей, анчада ла сӱӱштиҥ лириказы. Лирика керегинде айтса, кожоҥ оныҥ жанрларыныҥ бирӱзи, автордыҥ кӧп ӱлгерлерине кӱӱ салылып, кожоҥдор бичилген. Алтайыстыҥ алтын ӱндери Раиса Модорова, Марина Саксаева, Алан Темеев, Руслан Шагаев, Айана Чеблакова, Ирбис Акчин jӱректеҥ чыккан ийдезиле, кудайдаҥ берилген jайалтазыла эл-jонго кожоҥдоп, кӱӱнин кӧдӱргилейт. Јерлеш кайчы уулдар албатылар ортодо Кайчылардыҥ курултайына турушса jӧмӧп, Карлагаш Гавриловна текст чӱмдеп болужат. Бу ӧмӧ-jӧмӧ иш Алексей Калкинге, Мерген Тельденовко, Анатолий Курмановко Гран-при ле баштапкы jерлер экелген. Jерлежис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы ӧткӱрген «Jон ортодо тоомjылу адалар» деп солун маргаанга jерлеш, тоомjылу кижи А. Н. Качаков керегинде бичип, туружып, баштапкы jерге чыккан.\nБичиичи амыралтага чыккан да болзо, бир тотос отурбас, jерлештерине айыл-jурт тударына болушту ууламjыла иш бӱдӱрет, jорыктаарын сӱӱйт. Jиит тужында ӱӱрези Марина Пантелеевна Качашевала кожо Кыдат, Монгол, Кыргызстан оорондорго jорыктаган, эмди де Узбекистан, Индия jаар jорыктаар кӱӱндӱ.\n«Орто кӱсти мен тыҥ сӱӱйдим. Бойымныҥ чыккан ӧйим меге ийде кожот. Ӧткӧн jылдарымды сананып, эмдигизиле тӱҥдезем, озогы ӧктӧмим токынаган, не-немеге ӱстӱкпей, табылу кӧрӧдим, мак, кайрал тыҥ jилбиркетпейт. Мениҥ ырызым – бала-баркам, jуук улузым, су-кадык, эзен-амыр jӱргени» — деп, Карлагаш Гавриловна куучындайт.\nОн jыл кайра Карлагаш Гавриловнаныҥ белек jажын jерлежи Эркемен Чейнинле кожо Культура байзыҥында ӧткӱргенис, быjылгы алтын юбилейлик jашта база jолугарыс. Jерлежис чӱмдеменерин анаҥ ары улалтып, юбилейлик jажына учурлай база бир jуунты белетеп алган. Ол туштажуга jетире эзеним ийип, jуунты капшай кепке базылып чыксын, кычыраачыларды сӱӱндирзин, иш-тош эрчимдӱ барзын, алкы бойыгар, бала-баркагар омок-седеҥ jӱрӱгер деп кӱӱнземелим ийедим!\nРоссияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы\nБилелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук


Майма аймак: Jаҥы ФАП-тар ачылды - altaicholmon\nЫны-Оозында бир канча јыл кайра кӱйӱп калган ФАП-тыҥ ордына тудулган јаҥызы ачылган. Ол Маймадагы тӧс эмичиликтиҥ бӧлӱги болуп јат. Jуртта 400 кижи јуртайт. ФАП онойдо ок ыраак јокто турган Карым, Барангол, Черет-Таш јурттардыҥ эл-јонын јеткилдеер.\nФАП-тыҥ эски туразы 1980 јылда тудулган, ол 2014 јылдыҥ кандык айында кӱйген. Jаҥы ФАП-ты тударына республикан бюджеттеҥ 6,59 млн. салковой, федерал бюджеттеҥ 1,3 млн. салковой чыгарылган. Тӧрт јылга улусты профилакторийде кӧрӱп, эмдеерге келишкен.\n«Бу ла јуукта Россияныҥ Президенти Федерал јуунга Баштанузында су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ эҥ баштапкы бӧлӱгинде болуш јетирерин эл-јонго јууктадары керегинде айткан. 100-2000 тоолу улусту јерлерде 2018-2020 јылдарда ФАП-тар эмезе врачебный амбулаториялар болзын деп, ол аҥылу темдектеген. Бу объектти ачканы — государствоныҥ јааныныҥ медицинала јеткилдешти бир алтамда эдер деген некелтезин бӱдӱргени», — деп, Александр Бердников айткан.\n«Jаҥы ФАП — јакшы, элбек, јылу ла јарык турада, — деп, Майма аймактыҥ баш врачы Сергей Коваленко айткан. — Бӱгӱн бис медицинаныҥ болужын јакшы айалгада јетирер аргалу. Биске ол чын ла јаан байрам».\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, республиканыҥ тӱӱкизинде мындый кӧп объекттер, ол тоодо су-кадыкты корыырында кӧп тудулган ӧй дӧ болбогон. Jӱк Майма аймакта тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱгин тудары ӧдӧт, Алгаирде врачтыҥ участогы ачылган, Кызыл-Ӧзӧктӧ врачтыҥ амбулаториязын тудары башталган, Майма јуртта врачтыҥ практиказыныҥ офиси ачылган, эки јуртта ФАП-тар ачылат.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада кайралдаштар ӧткӧн. АР-дыҥ Башчызыныҥ јарлыгыла, су-кадыкты корыырында профессионал керектери, узак јылдарга ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Ыны-Оозында ФАП-тыҥ санитарказы Марина Метелева кайралдаткан. Jаш ӱйени таскадарында узак јылдарга ак-чек иштегени учун Ыны-Оозында школдо орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Оксана Акимова Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.\nРеспубликаныҥ строительствозында ла јуртта ФАП-ты тударында јаан јӧмӧлтӧзи учун «Канстрой» ООО-ныҥ штукатур-маляры Сергей Сергеевке Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразы табыштырылган. Су-кадыкты корыырында, јӱрӱмде эрчими ле јондык ижи учун јурттыҥ кижизи Любовь Куявых Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nБу аймактыҥ Карасук јуртында ФАП-тыҥ ачылтазы тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн. Jаан учурлу керекле јуулгандарды Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уктыган. «Jурттыҥ ончо эл-јонына, медперсоналга бу јаан байрам. Алдындагы тура 100 јылдаҥ ажыра ӧй кайра тудулган ла јаан капитальный ремонт иштер калганчы јылдарда ондо ӧтпӧгӧн. Медперсоналга да, оору улуска да ондый турада иштеерге, эмденерге кӱч болгон», — деп, вице-премьер айткан.\nБу ФАП-ка республикан бюджеттеҥ 7,6 млн. салковой чыгарылган. ФАП 264 кижилӱ Карасукты, беш километр ыраагында Куташ јуртты (ондо 16 кижи) јеткилдеер. Президент Федерал Jуунга Баштанузында бастыра јаҥдардыҥ јаан учурлу кереги — ол нацияны корулап алары, баштапкы јерде турган иш дезе, эл-јонды медицинала јеткилдеерин јарандырары деп айткан. Алтай Республикада бу јанынаҥ кӧп иштер бӱдӱп јат. Калганчы јылдарда аймактардыҥ тӧс сегис эмчилиги тудулган. Майма аймактыҥ су-кадыкты корыыр системазыныҥ материально-технический базазы тыҥ јаранган. Тургуза ӧйдӧ тударына 440 млн. салковой чыгарылган тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱги тудулат. Вице-спикер онойдо ок тудулатан ӧскӧ дӧ объекттерди адаган.\n«Jе бир канча курч сурактар бар. Темдектезе, чокым оорулардыҥ специалисттери једишпейт, је бис ол јанынаҥ иштеп јадыс. Бӱгӱнги кӱнде медицинаныҥ вузтарында бистиҥ 300 кирези выпускниктерис ӱренет. Олор тергееге јанып келер, иштеер. Онойдо ок Карасукта сотовый колбу, јол јанынаҥ иштеерис. Бисте јурттар ортодо ло јурттар ичинде јолдорды јазаарыныҥ программазы тургузылган», — деп, Наталья Екеева кошкон.\nАчылтада кайралдаштар болгон. Су-кадыкты корыырында профессионал једимдери ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Карасуктагы ФАП-тыҥ баш фельдшери Елена Каральникова, АР-дыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразыла Кызыл-Ӧзӧктӧги врачебный амбулаторияныҥ участковый врачы Лариса Садыкова кайралдаткан.\nӰредӱде једимдери ле школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турганы учун Карасуктагы школдыҥ ӱренчиги Анастасия Суховеркова планшетле сыйлаткан. Онойдо ок ФАП-ка материально-технический базазын јарандырарга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады берилген.\nФАП-тыҥ ачылтазыла эл-јонды аймактыҥ јааны Евгений Понпа уткыган. «Майма аймакта болуп турган керектер ороон бӱгӱн ӧзӱмдӱ болгонын, јонјӱрӱмдик учурлу объекттердиҥ айалгазы јаранып турганын керелейт. Биске онызы сӱреен учурлу, мен озо ло баштап государствоныҥ јаанына, Президентке оогош јурттарда мындый программаларды бӱдӱреринде эрчимдӱ политиказы учун, онойдо ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ председателине ле Башкаруга јаан быйан айдарга турум», — деп, аймактыҥ јааны айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада уткуулын онойдо ок Карасуктагы ФАП-тыҥ баш фельдшери Наталья Алтарыкова айткан. «Мен бу ФАП-та он јыл иштеп келдим. Озо баштап эски турада иштегенис, эмди бисте јаҥы, јаан тура тудулды. Бис мында оору улусты кӧрӱп баштап ийгенис, эл-јон сӱреен сӱӱнип туру. Эл-јон ас та болзо, ары-бери јӱргендер биске база баштанып, болуш алып турулар», — деп, Елена Каральникова кошкон.\nАймактыҥ 684 кижи јуртап јаткан Подгорное јуртыныҥ јаҥы микрорайонында ФАП ачылган. Бу јурттыҥ эл-јоны там ла кӧптӧп туру. Jурт тӧрт километрге чӧйилип барган. ФАП-тыҥ эски туразы туку, 1973 јылда, тудулган. Jаҥы ФАП-ты тударына республиканыҥ бюджединеҥ 7,79 млн. салковой чыгарылган.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева туружып, эл-јонды сӱӱнчилӱ керекле уткыган.\n«Бисте бӱгӱн ырысту кӱн — бис кыска ла ӧйгӧ, јарым јылга, тудулган јаҥы ФАП-ты ачып јадыс. Слердиҥ јуртта ФАП-ты ачып, бис Президенттиҥ Федерал Jуунга эткен Баштанузында эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери, уч-турултазында калыкты корулаары деп, айткан јакылтазын бӱдӱредис. Бу политиканыҥ јаан учурлу ууламјыларыныҥ бирӱзи — ол су-кадыктыҥ ӧзӱми», —деп, вице-спикер айткан.\nАлтай Республикада бюджеттиҥ кӧп јаны јонјӱрӱмдик бӧлӱкти ӧскӱрерине барат, аймактарда эмчиликтер, јурттарда ФАП-тар, врачебный амбулаториялар, врачтыҥ текши ижиниҥ участокторы ачылат, санитарный авиация ӧзӱм алынат, су-кадыкты корыырыныҥ материально-технический базазы јаранат.\n«Бу ончо иштиҥ уч-турултазында республикада улустыҥ јӱрӱм јӱрери јети јылга узаган, 70 јаштыҥ кемин аштыс. Бис бу ууламјыла мынаҥ да ары иштеерис. 2010 јылдаҥ ала бистиҥ республикада эл-јонныҥ тоозы турумкай ӧзӧт, балдар чыгарында бис Россия Федерацияныҥ беш субъегиниҥ тоозына киредис. Балдар — бистиҥ келер ӧйис, јаҥы ӱйелер јарамыкту айалгада ӧзӧрине ууламјылу иштейдис», — деп, Наталья Екеева уткуулында айткан.\nНаталья Екееваныҥ эзеткениле, медицинада јеткилдештердиҥ кемнеҥ де камааны јок мониторингиниҥ кӧргӱзӱлериле Алтай Республика Россияныҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ јакшы ӧзӱмдӱ он тергеезиниҥ тоозына кирген. 2017 јылдыҥ јаҥар айында бастырароссиялык јуунда Алтай Республика јонјӱрӱмдик бӧлӱкти једимдӱ ӧскӱрип турган тергеелердиҥ бирӱзи деп темдектелген. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Вероника Скворцова Алтай Республиканыҥ Башкарузына су-кадыкты корыырында чыҥдый государственный политиказы учун Быйанду самара табыштырган.\nОноҥ ары кайралдаштар башталган. Су-кадыкты корыырында јаан једимдери, узак јылдарга ак-чек иштегени учун ФАП-тыҥ баш фельдшери Ирина Шелепова, санитарказы Александра Лашутина Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан.\nӰредӱде једимдери, школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱзи учун сегизинчи класстыҥ ӱренчиги Диана Пушкарева планшетле сыйлаткан. ФАП-ка јаҥы јепселдер аларга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nJуулган улустыҥ алдына уткуулду сӧзин аймактыҥ јааны Евгений Понпа айдып, калганчы јылдарда аймакта су-кадыкты корыырында тӧртинчи объект тудулганын эзеткен. Ээчиде база экӱзи, олор Маймада врачтыҥ участогы ла тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱги, тудулат.\n«Подгорное јурт — ол турумкай ӧзӱп турган јурт, ол элбейт, ол Алтайский крайла гранга јетире јаанаары билдирет, онойдо ок эл-јонныҥ тоозы кӧптӧйт. Бу микрорайонго электроот ӧткӱрилген, јуук ӧйдӧ Алтай край јанынаҥ газӧткӱш ӧткӱрилери темдектелет. Микрорайонды јурттыҥ тӧс јериле колбоорго быјыл јайгыда јол јазалар», — деп, аймактыҥ јааны айткан.\n(АР-дыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазы)


Август 2019 - altaicholmon\nТӱрктер телекейинде баштапкы библиотека\nТуулу Алтайга Казахстаннаҥ ады јарлу литературовед ле критик, филологияныҥ докторы, профессор Кулбек Ергобек келип јӱрген. Солун айылчы билим ижи аайынча Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдына келген болуптыр. Ол бойыныҥ канчын јиит ӧйлӧринде президенттиҥ республикан газединде иштеген. Оныҥ учун журналист болгон адында «Алтайдыҥ Чолмонын» туура ӧйтпӧй, биске кирип, мынайда куучындады: —Мен бойымныҥ ижим\n«…Тӱдӱскектӱ Алтайдыҥ тӱлкӱзинеҥ кэп эткиҥ…»\nТуулу Алтайдыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ ичкери ӧзӱминде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ учуры јаҥыс та јураар санатла колбулу эмес болгонын тӱӱки де, ӧй дӧ лапту кӧргӱзет. Ол ыраада, тереҥжиде кӧрӱп, эртенги кӱнди, келер ӧйди сананып, башка-башка ууламјыларла тыҥытту иштеген. Бу јурукчы калыктыҥ тӱӱкилик јолында баштапкы шиҥжӱ-этнограф болгон. Ол бастыра јӱрӱминде ӧткӧн ӧйдиҥ кереес энчи-байлыгын: кайа-таштардагы јуруктарды, кезер таштарды,\n2019 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында грек-рим кӱрешле албатылар ортодогы маргаандар ӧдӧр, башталар ӧйи — 17.00 саатта. Европаныҥ чемпионы, телекейдиҥ кубогын ойноп алган, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы Иван Адучинович Самтаевтиҥ сыйына «Кубок Силы» деп адалган матчевый туштажуда Казахстан ла Алтай республикалардыҥ јуунты командалары тартыжар. Маргаандар Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ\nТӱӱкибисте тереҥ ис артыратан маргаандар…\n2019 јылдыҥ сыгын айы республикабыстыҥ тӱӱкизине кирер деп айдар керек. Не дезе, сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде республиканыҥ башчызына, анайда ок Эл Курултайдыҥ депутаттарына талдаштар ӧдӧр. Је талдаштардаҥ бир неделе озо Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧдӧр. Бу маргаандар баштапкы катап 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрилген эди. Бир чакка јуук ӧйдиҥ\nОйто ло бистиҥ байлу ажуларыс керегинде\nКанча jылдардыҥ туркунына Алтайдыҥ эҥ jарлу ла байлу ажулары керегинде куучын-куумый кӱйбӱреп, ойто ӧчӱп калат. Бу jууктарда О. Кожихов деп кижиниҥ Чике-Таманныҥ ажузы керегинде бичигенин кычырып («Алтайдыҥ Чолмоны», 20.08.19 j., №62), оныҥ айтканын акту кӱӱнимнеҥ jӧмӧп jадым. Кажы ла алтай кижи, анайда ок тууразынаҥ биске айылдап келген улус ла туристтер бистиҥ ажуларысты ар-бӱткенге бажыратан байлу\n«Бистиҥ айылга амыр-энчӱ»\nБыјыл меге бойымныҥ баламла кожо килемјиниҥ «ЭНЕ» деген фонды тӧзӧгӧн лӧ «Бистиҥ айылга амыр-энчӱ» деп адалган јайгы лагерьде болор ырыс келишти. Бу лагерь балдарды балазынган билелерге учурлалган. Бисле кожо бу лагерьде Кан-Оозы, Майма, Оҥдой аймактардаҥ ла Горно-Алтайсктаҥ билелер болды. Бис анда јаркынду, кӧп јакшынак керек-јарактарлу, кижиге бийик кӱӱн-санаа берер 10 кӱн јӱргенис. Программа ныкта ла\nКайда кооперация, ондо ичкери ӧзӱм бар…\nКуран айдыҥ 20-21 кӱндеринде Горно-Алтайскта кичӱ ле орто аргачылыктыҥ федерал корпорациязыныҥ (АО «Корпорация «МСП») стратегический сессиязы ӧткӧн. Бу корпорация кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱгинде ӧзӱмниҥ тӧс институттарыныҥ бирӱзи болуп јат. Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ корпорациязыныҥ баш эксперттери стратегический сессияныҥ туружаачыларына кичӱ ле орто бизнести јӧмӧӧр бӧлӱктеги калганчы солундар керегинде айдып, российский рынокто ижиниҥ ченемелиле\nАТК-ныҥ јууны ӧткӧн\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин терроризмге удурлажары аайынча комиссияныҥ јуунын ӧткӱрген. Јуунныҥ туружаачылары Билгирлердиҥ кӱни, Ӱнбериштиҥ бирлик кӱни ӧдӧр тушта јеткер-неме болбозын јеткилдеери аайынча суракты шӱӱжип кӧргӧн, анайда ок ӱредӱликтиҥ учреждениелериниҥ объекттерин терроризмге удурлажары јанынаҥ јеткилдеери аайынча јетирӱни уккан. Удурумга башчыныҥ айтканыла, Билгирлердиҥ кӱни алдында, анчада ла кӧдӱриҥилӱ линейкайлар ӧдӧр јерлерде балдарла јеткер-неме болбозын јеткилдеериниҥ\nШиҥжӱде — эл-јонныҥ тооалыжына белетениш\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин 2020 јылда ӧдӧтӧн Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына белетениш аайынча тергеелик комиссияныҥ јуунын ӧткӱрди. Јуунныҥ ижинде АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, культура аайынча министр Ольга Антарадонова, национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеттиҥ председатели Людмила Варванец, государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край


Кайран кару нӧкӧр - altaicholmon\nЈеткер јеҥ алдында деп айтканыла, Алтайдыҥ кеен ле јараш јерлерине јӱрӱп, оныҥ ар-бӱткенин фотојурукка согорын јакшызынган јорыкчы, улуска килемкей ле ачык-јарык кӱӱндӱ болуп бӱткен нӧкӧр чыдаткан јаҥыс кызын, тӧрӧӧн-туугандарын, кӧп тоолу таныштарын ла најы-нӧкӧрлӧрин артыргызып, 68 јажында ортобыстаҥ ыраап, јӱре берди.\nАнатолий Ивановичтиҥ сары кебин тартынган сӱӱген абакай Алтайы кенерте болгон јылыйтуныҥ ачу-коронын ӧзӧгинде бадырып болбой, канча кӱнге улай ыйлап, ургун јаажын кӧнӧктӧп тӧкти. Бистиҥ мӧлтӱрешкен кӧстӧрис карыкчалдаҥ, јоктомчыдаҥ улам база кӧк-мӧӧн. Бу јылыйтуныҥ ачу-коронын чыгара айдарга сӱрекей кӱч. Анатолий Иванович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ башка-башка јылдарда Кадын-Бажы — Ӱч-Сӱмер јаар ӱч катап тӧзӧп ӧткӱрген экологиялык экспедицияларыныҥ эҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ бирӱзи болгон. Оныла најылажып јӱрген бек колбулар шак бу јол-јорыктарда тӧзӧлгӧн. Кырларда ченелген колбулар дезе канча јылдарга улай ӱзӱлбеген ле бузулбаган. Эмди оны сананарга биске база сӱрекей кӱч.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде Анатолийдиҥ фотојуруктары кӧп катап јарлалган. Оныҥ адазы Иван Васильевич Шодоев бойыныҥ ӧйинде бистиҥ тӧрӧл газедисте баш редактор болуп узак јылдарга иштеген. Шыраҥкай јӱрӱмдӱ бичиичи ле журналист биледе эҥ кичӱ уулын, Анатолийди, туш ла туура улуска јаантайын буурзак ла килеҥкей болуп јӱрерине таскаткан. Бистиҥ нӧкӧрис, Алтайдыҥ ады-јолы јарлу фотосогоочызы А. И. Шодоев, ада-энезиниҥ бу таскадузынаҥ ла аай айткан эрмек-сӧзинеҥ јӱрӱминиҥ кандый да айалгаларында качан да тууралабаган ла кыйбаган.\nОныҥ эземи бистиҥ јӱректеристе јажын-чакка артар. Эмди јаҥыс Алтайдыҥ шуулаган суулары, мызылдашкан тошторы, јалтырашкан кӧлдӧри ле кӱркӱреген кӧчкӧ-суулары чындык ла бийик кӱӱн-тапту уулын коркышту јаан јеткер болуп јадарда, койнына кондырып, аргадап, корулап албаганына ачынып ла кородоп јӱрери артып јат…\n«Ӱч-Сӱмер-89», «Ӱч-Сӱмер-99», «Ӱч-Сӱмер-16» экологиялык јорыктардыҥ туружаачылары


Бӱгӱн XXIII Олимпийский ойындар башталар - altaicholmon\nТӱштӱк Кореяныҥ Пхенчхан калазында кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире ӧдӧтӧн Олимпийский ойындар спорттыҥ кышкы 7 бӱдӱми аайынча 15 дисциплинала ӧдӧр: конектыҥ 3 дисциплиназы (фигурный јыҥылаш, конекло јӱгӱрер спорт, шорт-трек), чананыҥ 6 дисциплиназы (туучаналык спорт, чананыҥ спорты, фристайл, чананыҥ двоеборьези, трамплиннеҥ калыыры ла сноуборд), спорттыҥ 2 бобслей бӱдӱми (бобслей ле скелетон), спорттыҥ база 4 бӱдӱми — биатлон, керлинг, хоккей ле чанак спорт.\nСпорттыҥ бу маргаандарында 92 ороон туружар, ол тоодо 6 ороон баштапкы ла катап туружып јат: Косово Республика, Малайзия, Нигерия, Сингапур, Эквадор, Эритрея.\nАзияныҥ ороондорында бу ӱчинчи катап ӧткӱрилип јаткан Олимпиада болуп јат. Мынаҥ озо Японияда эки Олимпиада ӧткӧн болгон — 1972 јылда Саппородо, 1998 јылда Наганодо. Тӱштӱк Корея Олимпиаданы ӧткӱрери аайынча мынаҥ озо тыҥ ла тартышкан, је калганчы эки учуралда Канадага ла Россияга (Сочи) јеҥдирткен.\nБистиҥ ороонныҥ олимпиецтерине Олимпиаданыҥ алдында МОК-тыҥ јанынаҥ јӱзӱн-башка буудактар да эдилген ле кезиктери маргаандарда туружып болбос то болзо, Россияныҥ јуунты командазы Олимпиадада јеҥӱлериле текшикомандалык зачетло јеҥӱчил болуп чыгарына бек иженедис. Бис бирлик — Россия јеҥер! Россияныҥ јуунты командазы учун оорыйлы!


«Единая Россия» партияныҥ 2022 јылдагы ӱнберижине кандидаттарды керелерин баштады - altaicholmon\nБыјыл ол Горно-Алтайск каланыҥ Депутаттар соведине ле Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Депутаттар соведине «Единая Россиянаҥ» кандидаттарды чокумдаарга ӧдӧр.\nТулаан айдыҥ 25 кӱнине јетире документтерин алты кижи табыштырган. Ол «Единая Россия» партияныҥ Горно-Алтайскта јербойыныҥ бӧлӱгиниҥ качызы, Горно-Алтайск каланыҥ мэри Юрий Нечаев, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ шеф-редакторы Владимир Попошев, Алтай Республиканыҥ волонтерлорыныҥ бирлик штабыныҥ башкараачызы, АР-дыҥ Јашӧскӱрим парламентиниҥ председатели Алена Кудачинова, Горно-Алтайсктыҥ Депутаттар совединиҥ депутаттары Экене Пекпеев ле Алексей Ивашкин.\n«Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязы» СФО ВОО-ныҥ федерал координаторы Роман Гордеев pg.er.ru платформа ажыра ыраагынаҥ кереленген. Керектӱ документтердиҥ тооломы «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ окылу сайтында салылган.


Jажытту темдек... - altaicholmon\n«Теҥериниҥ темдеги», «Чингисханныҥ темдеги», «jалмаштагы кайрал», «Аллахтыҥ тажыганы» — кажы ла кара албатыда öрöги бичилген темдек башка-башка адалат. Jе олорды ончозын бу темдектиҥ jажытту учурлу болгоны бириктирет.\nТелекейде кандый јажыттар јок деер… Канча билимчилер азыйдаҥ бери куулгазынду јажыттарда кӧп лӧ ачылталар эдет. Је шиҥделбегени, учына јетире јарталбаганы эмди де кӧп. Ол тоодо кезик улустыҥ терезинде кара-кöк эмезе караҥуй кÿреҥ öҥдöрлö бÿркелген кичинек бöлÿк jерлер. Терениҥ öҥи мындый караҥуй ӧҥгӧ солынганы бала чыккан ла кийнинде кöрÿнет. Кöп сабада бу кубулталар јаш балдардыҥ белинде, jалмажында учурайт. Jе онойдо ок ол öскö дö jерлерде — будында, колында кöрÿнер аргалу. Орустап мындый бöлÿк кöк jерлерди «монголоидное пятно» деп айдадылар. Нениҥ учун оны моҥолдорло колбойт дезе, кöк темдектÿ балдар монголсу расага кирип турган албатыларда кöп туштайт. Ол тоодо jопондор, моҥолдор, эскимостор ло индонезиецтер. Ончозы сары эмезе кара öҥдÿ терелÿ улус. Ак öҥдÿ терелÿ улуста, европеецтерде, ол бир ле процентинде туштайт.\nСтатистика аайынча бÿгÿнги азиат укту албатылардыҥ кöп сабазы аҥылу генди энчиге алганын олордыҥ терезиндеги кöк öҥлö будылган бöлÿк jерлер бар болгоны керелейт. Бу ген олордыҥ угы-тöзи jаҥыс болгоны керегинде айдат. Олордыҥ тазыл-тамырын бириктирген кижи кайда да 12-чи чакта jÿргени темдектелет. Билимчилер бу генди «Чингисханныҥ гени» деп адап салгандар.\nМоҥол ло јопон укту антропологтор ло генетиктер «теҥериниҥ таҥмазын» шиҥдееринде билгирлерин бириктирер јӧпкӧ келгилеген. Бу ишти анчада ла тереҥжиде моҥол билимчи, профессор Ж. Батсуурь ӧткӱрген болзо, Токионыҥ университединде антропологияныҥ профессоры К. Омото, Јопон јериниҥ генетиканыҥ албатылык институдыныҥ профессоры Ё. Сатта, монголовед билимчилер К. Коногая ла Ш. Кубота јилбиркеп, мынаҥ ары бу јажытты ачары јанынаҥ база иштеер.\nАлтай биледе байланышла колбулу чÿм-jаҥдарды билерине бала jаштаҥ ала таскадылатан. Ол тоодо кижиниҥ эди-канындагы меҥ де учурлу деп бодолотоны эмдиги де jÿрÿмде туштайт. Jе аҥылу jерде баланыҥ тыш терезинде jайылган кара-кöк темдек туратан. Айла ол бойы бÿдерде де öскö кижиниҥ кöзине белен илинбегедий jажытту jерде чыгат. Анчада ла jаш баланыҥ арказында, белинде, jалмажында ла «куйрук» тужында ол иле кöрÿнер аргалу.\nКалбакчадаҥ кап болор деген сöстöрдиҥ канча кире чын болгонын темдектÿ балдар керегинде jетирÿлерди jуур тушта билдим. Бу амадула тергеебистиҥ jурттарындагы jаан jаштуларга, кöп балдар азырап чыдаткан быйанду энелерге, канча баланы jÿрÿмге уткыган кин-энелерге ле эмчилерге баштанарга келишти.\nјаан јашту jаанак, кӧп балдардыҥ кин-энези:\n—Бистиҥ jаан jаштулардыҥ аjаруга алганыла, бала чыкканда, оныҥ jалмажында кижиниҥ алаканынча jаан кöк бар болзо, кийнинче кыс бала чыгар. Эмеш оок, башка-башка бöлинген кöк болзо, уул чыгар. Јуралган кӧк темдектиҥ кемин оҥдоп турган озогы улус кийнинче ак-јарыкка чыгатан бала «солдат» па, «доярка» ба деп белгелеп айдыжатанын оогошто угуп турбай. Кезик улус кӧп балдар азырайтан билениҥ темдеги, балдары ажыныжып, чымчыжып ла согужып турганы ол дежетен. Је ол толмонду мал канайып укту болотон эди, кижиде де, байла, угы-тӧзин тӧзӧжип турган.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдыныҥ баш билим ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады:\n—Бӱгӱнги кӱнге јетире темдектӱ балдар керегинде толо јуулган јетирӱлер, билим иштер јок. Је озогы алтай улус јалмажы кӧктӱ чыккан баланы ырысту кижи болотон эмтир деп белгелейтен. Кудайдаҥ темдектӱ, јӱрӱмге кандый да јакшы экелерине темдектелген дежер.\nкраевед, кӧп балдарлу эне:\n—Мениҥ угуп jÿргенимле, алтай кижи бойында темдек бар болгонын качан да билдиртпейтен. Сурулап, суразаҥ да айтпас. Öрöртинеҥ оны öнöтийин jажытту jерде чыгар эдип jайаганын да кöрзö, ол учурлу темдек болгодый. Jаҥыс кайкамjыгы не дезе, бала jаанаган сайын ол jылыйып барат. Ас-мас улуста ла артат. Кöрÿш-таныштарымнаҥ бир кижиде таманында бар деп билерим, jе ол оны кемге де кöргÿспейтен. Сурас баланыҥ ада угы тартып, база таныттырган учурал болгон. Будындагы кöкти jоголтор эп-арга таппай, jаантайын кырар, jыжар кижи керегинде угуп туратам. Бойым узак јылдарга аймактыҥ тӧс библиотеказыныҥ краеведение бӧлӱгинде иштегем. Алтай албатыныҥ кандый ла чӱм-јаҥдары керегинде јетирӱлерди, кеп-куучындарды кӧп јуугам, је сырт-арказында кӧктӱ балдар керегинде бир де јетирӱлер јок болгон эди.\nкаладагы тере-венерологиялык диспансердиҥ баш врачыныҥ ордынчызы:\n—Статистикала кажы ла 200-чи азиат бу генди jазымы jоктоҥ энчиге алат. Терениҥ кöгöргöни су-кадыкка ла физиологияга кандый да каршу экелбей jат. Оныҥ öҥи пигментный пятнолордыҥ (меланоциттердиҥ) тоозынаҥ, олор канай иштеп турганынаҥ камаанду. Канча кире кöп меланин – тередеги кöктиҥ öҥи анча ла кире караҥуй болор. Ого ÿзеери, бир кижиниҥ терезиндеги кöктиҥ öҥи башка-башка болбой jат, эмезе караҥуй кöк, эмезе jарык кöк болот. Бала энезиниҥ ичинде ле тушта меланоцит клеткалар терениҥ тереҥ алдынаҥ сырт jанына чыгып келет. Билимчилер мыны меланоцит клеткалар терениҥ ÿстине чыгарыла оройтыганы учун олордыҥ меланин деген пигменти бу караҥуй öҥдöрди берип турганы ол деп jартайт. Бала jаанаган сайын, караҥуй öҥи солынып, jарып ла бойы кичинектеп баштайт. Бала беш jашка jеткен öйдö кöк öҥдÿ бöлÿк jерлер jоголо берет. Jаан улуста артып та калза, ол jарык öҥ алынат. Jаҥы чыккан jаш балазыныҥ арка-сынында мындый кöк бöлÿк jерлер кайдаҥ келген, нениҥ учун кöгöргöн деп аайлабай, кезик энелер оны башка-башка сÿркÿштерле сÿртет. Jе ол оору эмес, анайда эмдебес керек. Jаш балада аллергия да башталардаҥ айабас. Энелерге jÿк ле бир эмеш öйди сакып ийер керек, ол кöктöр бойы ла jылыйып калар.\nСу-кадыгына аjару эдип турган улус дерматологко ло онкологко баштанып, терезиндеги кöк öҥдÿ бöлÿк jерлер кижиге jаман салтарын jетирер невус оору эмес болгоныныҥ jартына чыгадылар. Кажы ла кижиниҥ эди-каны аҥылу, оныҥ учун эмчилер олорды кезикте учетко алып, ајаруда тудат.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Турнир "Грация" Улаган аймакта\nТурнир "Грация" Улаган аймакта 31.10.2019\nШак ла анайда адалган художественный гимнастиканыҥ баштапкы турнири ачык уроктыҥ бӱдӱмиле Улаганныҥ спорт школында ӱлӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде ӧтти. Мында ӱренчиктер, эне-адалар, тайна-улдактар туруштылар.\nУлаганныҥ спорт школында бу јыл кочкор айдаҥ бери солун художественный гимнастиканыҥ секциязы иштеп баштаганын эл-јон сӱӱнип уткыган. Секцияныҥ таскадаачызы - Эркелей Геннадьевна Топчина. Ол оогош болчомдорго гимнастиканыҥ телекейин чыдамду ачып, јеҥӱге, једимге ууламјылайт.\nКажы ла эне-ада кызычагын бу секцияда ӱредерге, анайда ок, оныҥ јӱрӱмин јаҥы јилбӱӱле колбоорго кӱӱнзегилйт. Нениҥ учун дезе, художественный гимнастика спорттыҥ эҥ јараш бӱдӱми.\nТурнир гимнаст кызычактардыҥ акробатиканыҥ, гимнастиканыҥ ла классический бијениҥ элементтериниҥ бир аай кӧргӱзӱзиле башталды. Ӧткӱрмелдиҥ экинчи бӧлӱгинде балдар јаштары аайынча бӧлӱнгилеп, (тӧрт, беш-алты, јети-сегис, тогус-он) таҥынаҥ колы-будыныҥ ээлгирин, гимнастиканыҥ тӧс бӱдӱмин канайда, кандый кеминде билерин кӧргӱстилер..\nТурнирдиҥ уч-турултазыла баштапкы јер алгандар кӱчӱрген айдыҥ баштапкы кӱндеринде Горно-Алтайск калада ӧдӧтӧн бастырароссиялык турнирдиҥ экинчи бӧлӱгинде туружар. Оныҥ учун, кажы ла гимнаст бойыныҥ программазын бийик кеминде кӧргӱзерге чырмайдылар. (Кажы ла бӧлӱктиҥ программазы, некелтези башка.)\nУлаганныҥ спорт школыныҥ јааныныҥ ӱредӱ аайынча ордынчызы В.С. Мамаева турнирдиҥ туружаачыларын, эне-адаларды уткуп, спорттыҥ бу бӱдӱминде бийик једимдер кӱӱнзеген кийнинде, оогош гимнасттарга кайралдар ла грамоталар табыштырылды. Онойып, јеҥӱчилдер болуп 9-10 јаш туружаачылар ортодо Асканакова Байару, Адыкаева Альмира, Тырлунова Ижена, Ногоймонова Ижена, 7-8 јашту гимнаст кызычактар ортодо Акимеева Айжана, Куюкова Анастасия, 5-6 јашту туружаачылар ортодо Чулчугашева Виолетта, Куюкова Александра, Топчина Айлана, Кошева Анастасия, 4 јашту туружаачылар ортодо - Чильчинова Ижена чыктылар.\nКызычактардыҥ таскадаачызы Эркелей Геннадьевнаныҥ куучындаганыла болзо, тургуза ӧйдӧ художественный гимнастиканыҥ секциязында бастыра јаба 55 бала (4 јаштаҥ ала 10 јашка јетире). Балдар бир неделеде ӱч катап тазыктырынат. Баштап тарый балдарды ӱредерге, тазыктырарга кӱч болгон, эмди кызыктар таскадаачызын јакшы оҥдоп, олордыҥ алдында кандый некелте тургузылганын јарт оҥдогылап, бӱдӱрерге албанадылар.\nАдакыда, бастырароссиялык гимнасттардыҥ турниринде тӧрӧл јериниҥ адын корып атанар спортчы кызычактарга јеҥӱ, мак кӱӱнзейли.


Оны ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ - altaicholmon\nОны ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ\nБыјылгы Эл Ойында Кӧк Бӧрӱниҥ маргаандарын кӧргӧн улустыҥ тоозы јаҥжыкканы аайынча кӧп болгон. Jазалган трибуналарга бадышпагандары јилбилӱ ойынды бут бажында кӧргӧн.\nБыјылгы маргыжуда текши тооло сегис команда турушкан. Олордыҥ ойындары кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла сегизинчи јерде Кан-Оозыныҥ командазы болды. Jетинчи јерде «Каракујур», алтынчыда — «Беш-Ӧзӧк» болордо, бежинчи јерге Оҥдой аймактаҥ «Урсул» команда чыккан.\nЭл Ойынныҥ баштапкы кӱнинде 3-чи јер учун ойында Оҥдой аймактыҥ «Jоло» ло «Улаган-2» командалар тушташкан.\nБир јанынаҥ «Улаган-2» команданыҥ аттарына минген јалтанбас уулдары, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Байрам Баграшевке баштадып, јалаҥга чыгарда, экинчи јанынаҥ мундус сӧӧктӱ Эзен Кайминге баштаткан «Jоло» команданыҥ андый ла ок јалтанбас уулдары чыккан. «Jалтанчак кижи хоккей ойнобойт» деп тегиндӱ айдылбаган ине. Кӧк Бӧрӱ ойынды да алар болзо, мында база јалтанбас, чыйрак, кӱчтӱ уулдар ойнойт.\nБу командный ойын болуп јат. Ээжилери де хоккейде ошкош. Jалаҥда тӧрт ойынчыдаҥ, хоккейде ле чылап, ойынчылар маргыжу ӧйинде солынгылап јадар. Ээжилерди бускан ойынчылар эки минут ӧйдиҥ туркунына ойыннаҥ чыгарылат. Мында бойыныҥ табараачылары, коручылдары бар. Эчкини тудунганча, казандӧӧн келип јаткан «ӧштӱниҥ» јолын канайда кезетенин коручылдар јакшы билер эмей. Олор маргыжу ӧйинде бу ишти бӱдӱрет. Табараачызы эчкини «ӧштӱниҥ» казанына апарып јатса, ого ӧскӧ команданыҥ ойынчыларын јууктатпайтаны кайда! Кӧк Бӧрӱде кӧп лӧ сабада кӧп гол кийдирген уулдардыҥ ла ады-јолдоры чыгат. Эчкини колго алып, канча кире јерге апаратаны, казандӧӧн кийдире таштайтаны јеҥил керек эмес. Бу командный ойын болгонын ундыбайлы. Кӧп неме текши команданыҥ билгир ойынынаҥ камаанду.\nТергеебисте ады-јолы јарлу, јайалталу, кыпчак сӧӧктӱ Ратмир Танытпасов деген эр бар. Ол Кӧк Бӧрӱле ӧткӧн маргаандарда комментатор болгон. Ратмир мынаҥ да озо бу ишти бӱдӱрген. Оныҥ да учун бу ойын ого јуук ла таныш. Бир ӧйлӧрдӧ комментатордыҥ ижин калыгыстыҥ база бир јайалталу уулы Валерий Киндиков бийик кеминде апарган эди.\nЭки команданыҥ ойынчылары ойноор јалаҥга чыгып келерде, Ратмир олорго мынайда баштанган:\n—О-о, Улу јайаачы, јебрен чӱм-јаҥдарын улалтып келген јалтанбас ла чакту алып баатырлардыҥ Кӧк Бӧрӱ ойынга кирген чертин алзын деп баштанадыс. Ойынга кирип јада, јуулган калыктыҥ алдына ак-чек болорыс, ойынныҥ ээжилерин буспазыс деп чертенедис.\nОйынчылар «чертенедис» деп айткан соҥында, ойын башталган. Ойынныҥ баш јаргычызы Рустам Петпенеков. Мынаҥ озо канча јылдардыҥ туркунына бу бӱдӱмјини Анатолий Унуков ак-чек бӱдӱрген эди.\nБу ойында јеҥӱни Jолоныҥ командазы алып, ӱчинчи јерге чыккан. Кӧк Бӧрӱ ойынды сӱӱчилер Эл Ойынныҥ экинчи кӱнинде ӧдӧтӧн финалда јеҥӱни кем ал соккой не деп, энчикпей сакып турдылар.\nЭртенгизи кӱн база ла изӱ болгон. Ойын ӧдӧр јалаҥда тоозын тыҥ кӧдӱрилбезин деп, ӧрт ӧчӱрер кӧлӱк шлангынаҥ јалаҥды суулап турды. Бир эмеш ӧй ӧткӧн соҥында мында Кӧк Бӧрӱле баштапкы јер учун тартыжу башталар. Финалда — такып ла республикабыстыҥ эҥ артык эки командазы. «Шыргайты» республикан маргаандардыҥ сегис катап јеҥӱчили болгон болзо, ӧткӧн Эл Ойында «Улаган-1» командага једери јок болгон. Эки команданыҥ ойынчылары бой-бойлорын јакшы билер, баштапкы катап туштажып јаткан эмес. Трибуналар кара-бајырт, албатыныҥ кӧбизи коркышту. Командалар јалаҥга чыгып, черт берген соҥында, ойын башталат. Туштажуныҥ баштапкы ла минуттарынаҥ ала Шыргайтыныҥ командазы ӱзӱги јоктоҥ табарулар эдет. Беш минут ӧткӧлӧктӧ, бу команданыҥ ойынчызы Кӱлер Какпаков эчкини Улаганныҥ командазыныҥ казанындӧӧн кийдире таштап ийген. Ойынныҥ баштапкы јирме минуды ӧдӧрдӧ, тоо 3:0 болгон. Бастыра ӱч учуралда эчкини казандӧӧн Кӱлер кийдире таштаган. Экинчи тайм башталарда, «Улаган-1» команданыҥ ойынчызы Мерген Тадыкин «ӧштӱлеринеҥ» јӱк арайдаҥ айрылып, эчкини казандӧӧн кийдире мергедеген. Экинчи тайм божогон ло ойын 5:3 тооло тӱгенген. Шыргайтыдаҥ бастыра 5 голды Кӱлер Какпаков кийдирген! Мынайып, алтай албатыныҥ тергеелер ортодогы «Эл Ойын-2018» деген јыргалында Кӧк Бӧрӱле маргаанныҥ јеҥӱчилдери болуп, Шыргайтыныҥ командазы чыккан. Jеҥӱчилдерге ле призерлорго сый-акча табыштырылган.\nБу маргаанда турушкан эҥ артык командалар адалды. Jакшы ойын кӧргӱскен уулдардыҥ ады-јолдорын база адап салар керек. Олор: Кӱлер Какпаков, Амат Могулчин, Мерген Адышев, бастыразы ла национальный бӱдӱмдер аайынча спорттыҥ устары. Анайда ок Ренат Саксаевтиҥ, Алексей Адыкаевтиҥ, Мерген Тадыкинниҥ ады-јолдорын адабас арга јок. Jакшы ойынды Ирбис Яманов, Эзен Каймин, Амаду Арбаков, Сӱмер Сомоев, Урмат Курманов ло Влад Белеев база кӧргӱскен. Чындап, Влад бу маргаандардыҥ эҥ оогош туружаачызы болгон. Ол 17 јашту, 2001 јылда чыккан, јаҥы чактыҥ кижизи деп айдарга јараар.\nМаргаандардыҥ туружаачылары тартыжуларга кандый чололу аттарлу чыкпады деер. Красавчик, Малыш, Циклоп, Лексус, Арат, Карындаш, Мустанг, Аватар ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон. Байагы аттар, олорды минген уулдар ла чылап, кӧдӱриҥилӱ кӱӱндӱ ойногондый билдирген. Кӧп тазыктыруларды ӧдӱп, јаан маргаандарда туружып, келер тартыжуларды энчикпей сакып турган болор.\nКӧк Бӧрӱле келер республикан маргаан кӱскиде ӧдӧри темдектелет. Оноҥ республиканыҥ командазы Киргизияда јылдыҥ сайын ӧдӱп турган јаан маргаанга барып, туружар амадулу. Калганчы ӧйдӧ уулдардыҥ ойыны чындаптаҥ ла тыҥып калган. Айса болзо, анда да јеҥӱлӱ јерлерге чыгар.\nУлаганда Межелик ӧзӧктӧ ӧткӧн Эл Ойында Кӧк Бӧрӱ ойын аайынча маргаандарда республикабыстыҥ сегис командазы турушкан деп бичидис. Олордыҥ кезиги бу ойынга бойыныҥ арга-кӱчиле келген болтыр. Ол ло Беш-Ӧзӧктиҥ ойынчылары бойлоры «КамАЗ» јалдап келген. «Урсул» команда база бойыныҥ аргазыла келиптир.\nКӧк Бӧрӱ ойынла ойноп баштаган уулдардыҥ айтканыла, бу кандый да оору ошкош неме. Бир ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ. Ойноор ло кӱӱниҥ келер. Уулдарды алган сынык-бычыктар да токтотпойт.\nКалганчы јылдарда кӧп јурттарда бу ойынды ойноп баштагандар. Jаҥыс ла Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду, Каракол, Оҥдой, Шашыкман, Кӱпчеген јурттарында уулдар командалар тӧзӧп, бой-бойлоры ортодо ойногылайт. Кезик јурт јеезелердиҥ башчылары да аттарына минип, ойынчылардыҥ тоозына кожула берет. Айдарда, Кӧк Бӧрӱ тергеебисте база да ӧзӱм алынар.


Туризм: бойыстаҥ камаанду сурактар - altaicholmon\nТергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планы, туристик кластерлер ле јербойыныҥ улузыныҥ јилбӱлери, јондыкты санааркаткан ӧскӧ дӧ сурактар керегинде Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозында туристско-рекреационный ла санаторно-курортный иш аайынча бӧлӱктиҥ јааны Сынару КУЛАКОВА куучындайт.\n– Эрмек-куучынысты Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планынаҥ баштазаас кайдар. Туркластерлер керегинде тал-табыш шак оныла колбой башталган. Тергеениҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планын тургузар кандый суру болгон?\n– Россия Федерацияныҥ башкарузы јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми соҥдогон, эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱми уйан 10 тергееге јӧмӧлтӧ акча чыгарган, олордыҥ тоозына Алтайский край, Калмыкия, Карелия, Тыва, Алтай республикалар ла о. ӧ. тергеелер кирген. Бу акчаны тузаланары јанынаҥ программа белетеер јаан иш 2019 јылда эдилген – тергеениҥ таҥынаҥ ӧзӱминиҥ планы онойып белетелген. Ол РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн. Бу планга республикада тудатан јолдор, улус јадар туралар, газ ӧткӱрер, сӱрее-чӧптиҥ аайына чыгар ла ӧскӧ дӧ иштер кирген. Планга келиштире респуликаныҥ документтерине кубулталар эдилген.\nОнойдо, бис „Алтай Республикада ич ле тыш туризмниҥ ӧзӱми“ деген программага кубулталар эткенибис. Темдектезе, јеткилдеш инфраструктураны ӧскӱрерине керектӱ акчалар темдектелген. Јол јанындагы јеткилдешке: бу јерлерди электроотло, газла, суула јеткилдеерге, јорыкчыларга ажанар, амыраар, јеҥилденип барар јерлерди тударга, суулардыҥ јараттарын ла улус базар јолдорды јазаарга, сӱрее-чӧптиҥ контейнерлерин тургузарга ла о. ӧ. иштерге чыгарылган субсидия акчалар. Былтыр бу иштерге 5 млн салковой чыгарылган болзо, быјыл — 50 млн салковой. Олордыҥ 11 млн салковойы ӱлелген, арткан акчаны кемге берери јанынаҥ конкурска суру документтер алары кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде тӱгенген. Эмди ол суруларды кӧрӱп, акчаны кемге берерин ӱлештирерис.\nЭкологиялык орык јолдорды ла туристтердиҥ маршруттарын белетеер ууламјыны алза, Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлеринде: Кадындагы заповедникте, Инеген ичинде ле Шабла кӧлгӧ барар јолдордо туристтер јӱрер экологиялык орык јолдор тӧзӧӧргӧ акча чыгарылар, керектӱ документтер ӱзе бар. Јорыкчылардыҥ јӱрер јолдорын јазаарга — айылдарды, амырап отуратан такталарды, сӱрее-чӧп таштайтан јерлерди јазаарга акча „Экология“ деген АРИ ажыра чыгарылган.\nТуристтер јӱрер јаҥы маршруттарды белетеер, модульный конор тураларды алар, су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам јорыктаарга кӱч болгон улустыҥ јорыгын јеҥилтер ле о.ӧ иштерге аргачыларга былтыр 4 млн салковой берилген, быјылга темдектелген акча база 4 млн салковой.\n„Продвижение туристского продукта“ деген ууламјыга чыгарылган акча билдирлӱ кӧптӧгӧн — бого республиканыҥ турбизнесиниҥ кӧрӱлери, пресс-турлар, республиканыҥ адын чыгарган, тергее јорыкчыларга јилбилӱ болор амадула ӧткӱрген иш-керектер кирет. Мынаҥ озо Москвада ӧткӧн Интурмаркет деген кӧрӱде бистиҥ республика 12 кв јерде иштейтен ле уйан кӧрӱнетен. Удура ла Алтайский край 150-200 кв м јер алып, јерин јаан экрандарда мактап, ойын-бијезин кӧргӱзип туратан. Бу иштерге керектӱ акчаны федерал јаҥда быжулап, былтыр бис 15 млн, быјыл 13 млн салковой алганыс. Мынаҥ озо акчаныҥ кеми 6 млн салковойдоҥ ашпайтан. Быјыл Интурмаркетке республиканыҥ ӧс калыгыныҥ кӱӱлик энчизин ле јайаанын кӧргӱскен Добрыня Сатинди ле „Телецкий“ этнопарктыҥ башкараачызы Сынару Анатпаеваны апарганыс, ол алтай аш-курсакты, республикада јаткан ӧс калыктыҥ чӱм-јаҥын кӧрӱге чыгарган. Республика кӧрӱзине 80 кв м јер алар аргалу болгон. Тергеебистиҥ туризмде иштеген аргачылары анайда ок Казань ла Екатеринбург калалар јаар кӧрӱлерге барып келген. Јайгыда, коронавирусла айалга јымжаза, тергеебисте гастрофестиваль ӧткӱрерге турубыс ла республиканы, оныҥ культуразын кӧргӱзер ӧскӧ дӧ керектерди јӧмӧӧргӧ болужадыс.\nЈолдыҥ јанындагы туристтерге кӧргӧдий солун јерлерди темдектеген кӱреҥ ӧҥдӱ бичимелдерди јаҥыртар иш темдектеп алганыс. Ээчий Эл-Ойын Кан-Оозы аймакта болорыла колбой, бу аймакта Шодоевтиҥ музейине, ар-бӱткени јараш „Девичий плес“ деген јерге јолды кӧргӱзер бичимелдер белетелген. Бу темдектерди јаҥыс орус тилле эмес, коштой алтай, английский тилдерле бичиири јанынаҥ мениҥ шӱӱлтем јӧмӧлгӧн.\nБылтыр сӱрее-чӧп таштаар 44 темир контейнер алып, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ бергенис. Олордо „Ару Алтай“ деп бичилгенин улус ајарган болор. Быјыл база 20 контейнер аларын ла пластик сӱрее таштаар сетка-контейнерлерди тургузарын пландайдыс.\nЈорыкчыларды јетирӱлерле јеткил-деер тӧс јерлерди (ТИЦ — туристско-информационный центр) тӧзӧӧрине быјыл 20 млн салковой чыгарылган. ТИЦ-тер туристтерди республикада кӧрӧр солун јерлерле, ондогы јеткилдештерле таныштырар. Мында ок республиканыҥ байлу јерлеринде бойын канайда тудунары, јерди сӱрее-чӧплӧ быртытпазы ла о.ӧ. ээжилер јанынаҥ јетирӱлӱ чаазындар ӱлелип, јартамалду иш ӧткӱрилет. Бу аргачылардыҥ угузу кӱӱниле эдилген иш. Мындый јерди тӧзӧӧргӧ турган аргачыга бис оргтехника, мебель аларга болуш јетирер аргалу. Сананганысла, анайда ок јетирӱлик бир тӧс јер болор керек. Ого ончо јетирӱлер јуулып, ончо ТИЦ-тер бой-бойыла колбулу иштеер учурлу.\nЈаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи — турбизнесте иштеер улусты белетеери. Бу ишке бис кажы ла јыл 5 млн салковой акча чыгарадыс. Быјыл 15 кижи Крымныҥ 5 јылдысту „МРИЯ“ деген отель-комплексинде конор турадагы јеткилдешке ӱренген, ол тоодо Чамал, Улаган, Кан-Оозы аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ улузы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайский университетте ле Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган технологический техникумда туризмде иштеер кадрларды белетеер ӱредӱлер ӧткӱредис. Бу керектӱ иш, нениҥ учун дезе эзеннеҥ ала бистиҥ республикада иштеген гид-экскурсоводтор аттестация ӧдӧр учурлу. Аҥылу коруда болгон јерлерде иштеер, атла јорыктаар ла тегин де экскурсиялар ӧткӱрер улусты белетеер ууламјыла бойыстыҥ улузысты ӱредер курстар тӧзӧлгӧн.\n– Эмди ол кластер деген немени јартап берзегер, ол не амадула тӧзӧлгӧн, Сынару Николаевна?\n– Тургуза ӧйдӧ башка-башка бӱдӱмдӱ кластерлер ороонныҥ бастыра тергеелеринде тӧзӧлгӧн. РФ-тыҥ 2014 јылда јӧптӧлгӧн „Экономическое развитие и инновационная экономика“ деген государстволык программазына 2019 јылда кубулталар эдилген (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы 1572 номерлӱ јӧби). Ол аайынча субъекттерде туристический кластерлерге кирген инвестициялык ӱлекерлердиҥ јеткилдеш инфраструктуразыныҥ тудумдарын тударга ла јаҥыртарга федерал бюджеттеҥ субсидия акча чыгарылары темдектелген.\nТуризм аайынча федерал агентство 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде бу акчаны тергеелерге берериниҥ ээжилерин јӧптӧгӧн. Ол аайынча, тергеелерде тӧзӧлгӧн туристический кластерлердиҥ ӱлекери РФ-тыҥ президентиниҥ эмезе башкарузыныҥ јакыганыла, эмезе тергеениҥ акт доку-ментиле „приоритетный“ деп темдектелген болор керек. Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020 јылда јӧптӧлгӧн (937-чи номерлӱ јакааны), ого туристско-рекреационный кластерлердиҥ јеткилдеш инфраструктуразын ӧскӱрерине, ол тоодо јол јанындагы јеткилдешке чыгарар акчалар темдектелген.\nТургуза ӧйдӧ „Туризм и индустрия гостеприимства“ деген национальный ӱлекер белетелет ле ол аайынча тергеелерге јеткилдеш инфраструктураны тӧзӧӧргӧ лӧ јаҥыртарга (бу дезе туризм иштеген јерлерди электроотло, суула, газла, јылула, колбула јеткилдеер, јолдо очистной сооружениелер тудар, јараттар јазаар ла о. ӧ. иштер) јаан кемдӱ акчалар чыгарылар. Олорды аларга тергее колында чоттолгон, јӧптӧлгӧн документтӱ болор керек.\nМындый ишти, мастер-планды, биске Алтайдагы „Экология“ деген тергеелик институт ажыра Сбербанктыҥ StrategyPartnersGroup компаниязы белетеп јат. Бу јӧптӧлгӧн, бӱдӱретен документ эмес, билим-шиҥжӱ иш, ондо тергееде туризмди ӧскӱрери аайынча ченемел, тайанатан јетирӱлер ле тӱп-шӱӱлтелер јуулган. Сӧс келижерде, оны белетеген улус республикала јорыктап, Кош-Агаш, Чамал, Кӧксуу-Оозы, Майма аймактарда болуп, турбизнесте иштегендерле, муниципал ишчилерле куучындаджып, јербойыныҥ улузыныҥ суруларын ла кӱӱнземелдерин база уккан ла олорды ижинде темдектеген. Кан-Оозы аймактыҥ јерин туристтер кӧндӱре ӧдӧ берет, оныҥ учун мында кластер тӧзӧӧри јуралбаган.\nНениҥ учун бу компания мастер-планды бӱдӱрген деп сурап јадылар. Бис 223-чи федерал јасакла башкарынганыс, ол конкурста турушкан улусты, олордыҥ ченемелин кӧрӱп, талдап алар арга берет. 44-чи федерал јасакты алар болзо, ондогы баалар јабыс та болзо, кем конкурста јеҥери јарт јок болуп јат. Бистиҥ ижисте мындый ченемел база бар, темдектезе, Москвада бистиҥ кӧрӱ ӧдӧтӧн јерди јазаар конкурсты кандый да компания јеҥип алат, оноҥ кӧрзӧҥ, ишти чала-была, ат ла эдип салган болор. Строительный иштерди бӱдӱрер конкурсты ойноп алып, ишти коомой эткен эмезе ӧйинде бӱдӱрбеген учуралдар канча болуп јат…\n– Туристик кластерлер тӧзӧлзӧ, ондо ончо иш туризмле колбулу болор, јербойыныҥ улузы јаҥжыккан ижин бӱдӱрип болбос, јер јок артар деген чочыдулар айдылат.\n– Туристско-рекреационный кластерге кирген јердиҥ улузы бойыныҥ ижин азыйда ла чылап бӱдӱрер, јерин кыралаар, мал-ажын тудар. Кем де олордыҥ јерин айрыбай јат. „Караколдогы кӧлдӧр“ деген кластерди тӧзӧӧрин мен, ар-бӱткени јараш бу јерге каршу эдилер деп, баштап јаратпай туратам. Бисте туризм экономика министерствого кирген ӧйлӧрдӧ. Эмди сананзам, тергееге бу ӱлекер тузалу. Прокуратураныҥ некелтезиле, кӧлдӧрди јараттай 600 га јерде тудумдар тудулбас, корулу јер болор. Оноҥ, мында тудулган эбирӱ јол республикага керек. Сок јаҥыс Чуйдыҥ јолында јайгыда эмди де кӧлӱктер бадышпай јат, бойыгар кӧрӱп јадыгар. Бу јолдо јаан јазал иштер ӧткӱрерге эмди де кӱч. Ар-бӱткендик кандый бир јеткер болуп, јол бӧктӧлӧр чочыдуны ајарудаҥ база ычкынбас керек.\nУлаганныҥ Чолушман ӧзӧгинде кластер темдектелген. Мында јербойыныҥ аргачылары туризмде эрчимдӱ туружып јат ла ӱлекерди бӱдӱрерине акчазын кожор, јерин бойыныҥ санаа-кӱӱнине келиштире јазаарында туружар деп иженедим.\nКластерлерде ӱлекерлер инвестициялык ине, акча башка-башка „кармандардаҥ“ — федерал ла јербойыныҥ бюджеттеринеҥ, инвесторлордоҥ, аргачылардаҥ јуулат.\nЈер керегинде айдар болзо, бис туризмге јерди арендага берип јадыс, 49 јылга тузаланарга. Оны иштеерге алып, ар-бӱткенди корыыр јасактарды бускан аргачыла јӧптӧжӱни токтодып салар аргалу. Калганчы эки јылга АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы агаш кӧмзӧниҥ јерлеринеҥ туризмде иштеерге јер бербеген.\n– Шӱӱжӱлерде ӧскӧ јерлердиҥ арга-чакту улузы республиканыҥ јаан кемдӱ јерлерин алып, туризмде акча иштегени, бистиҥ јокту јондо ондый арга јок болгоны керегинде ачынчылу айдыныштар кӧп угулган. Темдектезе, ол ло „Алтай-Резорт“ керегинде.\n– Кластерлерде улустыҥ иштеген јерин айрыыры кайда да бичилбеген. Агаш ээлемниҥ јерлери, рекреацияныҥ јерлери арендага, удурумга тузаланарга берилип јат. Садып алган, садылган јерлер — ол кӧбизинде јурт ээлемниҥ јерлери, улустаҥ садып алган, оныҥ кийнинде тузаланар бӱдӱмин кубултып салган јерлер. „Алтай-Резорттыҥ“ иштеген јери — јурт ээлемниҥ јери болгон.\nТургуза ӧйдӧ бисте ээленерге садып алар јерлер — ол јурт ээлемниҥ јерлери ле улустыҥ айыл-јурты турган јер. Бӱгӱн јер садылат деп тал-табыш јаан. Је јерди кем садып турган? Бойыстыҥ ла улузыс — јер-пайын, тура тударга алган јерин эмези туразын јериле. Јаан акчалу, олигарх деген улус арендага јер албай јат, алза, ээленерге алар. Бистиҥ ле улустыҥ јерин садып алала, оноҥ јалкуурбай, туризмде эмезе ӧскӧ канайда тузаланарына кӧчӱрип алат.\nУлустыҥ ээленген јерин 200-300 муҥ салковойго садып алала, 3-5 миллионго садып турган учуралдар толтыра. Бу баага кем алар — байа ла туура јердиҥ улузы: москвичтер, Новосибирсктиҥ улузы…\n– Бу сӱрекей кӱч, ӧҥзӱре сурак. Бала-барказын ӱредип чыдадарга аргазы јетпей турган, иш баштаарга акчазы јок улус кайда барар, оныҥ учун садып турган не. Јерин 1 млн салковойго садып турган јарларды кӧрӱп, бу акчага Горно-Алтайскта бир кып тура да садып алар арга јок болгонын сананадыҥ. Калада 1 кып квартираныҥ баазы тургуза ӧйдӧ 3 млн салковойды ашканын алза.\n– Мениҥ билеримле, бистиҥ бир фермерге иштеген јериҥди 20 млн салковойго сат деп, улус келип јӱрген, садар-сатпас деп сананып турган болгон. Туризмде тузаланган јер учун калан акча јаан. Је ончо јерин эмес, бир кичинек ӱзӱмин алып, ондо турачак-эш тудуп, иштеерге јараар не. Эмди аргачылык иште кандый ла программалар бар. Былтыр Ростуризм грант акчазыныҥ текши кеми 1 млрд 200 млн салковойго конкурс ӧткӱрген ле ондо 470 ӱлекер турушкан. Алтай Республикадаҥ бу конкурста 13 ӱлекер јеҥӱ алган, эки ууламјыла грант алган улус бар. Олор ӧзӱмине 38 млн акча алып јат. Таҥынаҥ программалар, нацпроект ажыра тергеелерге акча чыгарылар, олордо туружар керек.\nБу ла ӧткӧн шӱӱжӱ-кычырыштардыҥ кийнинде биске кӧп улус келип, суру-бичиктерин артырган. Иш эдерге турган улуска бис кредит эмезе субсидия аларга, гранттарда туружарга болужып јадыс. Таҥынаҥ аргачы болуп чотко турган, јарым јыл иштеген болор керек, курстарда ӱренип алза, оноҥ артык.\n– Ойто ло мастер-планга бурулзабыс, Сынару Николаевна. Ондо Себиниҥ бажында кижиниҥ санаазы караҥуйлаар јаан тудум тудары темдектелген. Бу ар-бӱткенниҥ кереези ле јербойыныҥ ӧс калыгына байлу болгон, тузаланары ээжилелген аҥылу коруда јер. Кӧп улус, ол тоодо јондык биригӱлер, тергеебисте бу ла ӧскӧ дӧ ажу-боочылардыҥ бажында саду ла аргачылык иш ӧткӱрбези учун турат. Бу јуралганын солыыр арга бар ба?\n– Мастер-план — туризмди бистиҥ тергееде кайда, канайда ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер деп, база катап айдып јадым. Тургуза ӧйдӧ республикада туризм кандый да чокым ууламјы-план јок ӧзӱп барып јат: кем нени эдерге турган, оны ла эдип. Кластерлер бого келген јорыкчылардыҥ јорыгын, амыраар јерлерин чокымдап ла ууламјыла, ӧзӱмине јӧмӧӧр амадула тӧзӧлӧр.\nМастер-планды белетегендер Себиниҥ бажында болуп, улустыҥ иштеген јерин кӧргӧн не. Биске садыжатан, туристтерди јеткилдейтен јер боочыныҥ эдегинде керек деп билбеген. Је боочыныҥ бажында садуны ӧткӱрбези керегинде муниципалитеттиҥ ле јондыктыҥ јӧптӧлгӧн документи керек.\nЈеринде туристтерди јеткилдеер јол јанындагы јарамыкту јерлерди тӧзӧӧри ле мында иштеген јербойыныҥ аргачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧри аймактарга, муниципалитеттерге јарамыкту деп бодойдым, каландар олорго барза, бюджет кирелтелери бийиктеер. Шӱӱжилген ӱлекер јӱк тӱп-шӱӱлтелер, ого кубулталар эдери бистеҥ камаанду.\nТуризм Алтайыска једип келген, оны токтодор арга јок. Је мында туризм тӧзӧмӧлдӱ, культурный туризм болзын, ар-бӱткенис кунурабазын, калыктыҥ јаҥжыккан культуразы бузулбазын, улус туризмнеҥ акча иштеп алар аргалу болзын деп албаданар керек. Мында јербойыныҥ јаҥдарыныҥ, јондыктыҥ баштаҥкайлу ижинеҥ кӧп неме камаанду. Јуулажып эмес, бой-бойысты угужып, јӧптӧжип иштеер керек. Ол тушта туза-турулта болор деп сананадым.


Экинчи телекейлик јууныҥ айдылбаган элестери, ачылбаган јажыттары - LIS121.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nБыјыл Владимир Путин Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган јуучыл парадты кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧткӱрип, парадка телекейдиҥ эҥ тыҥ ороондорыныҥ јаандарын Дональд Трампты (США), Борис Джонсонды (Великобритания), Ангела Меркельди (ФРГ), Эммануэль Макронды (Франция), Синдзо Абэны (Япония), Си Цзиньпинди (Китай) јууп, бойын олорло амыр-энчӱ ле эп-јӧп деп кӧргӱзерге сананганы кемге де јажыт эмес. Парадка белетениш кочкор айда башталып, текши тооло 15 муҥ јуучыл ла 400 јуучыл техника туружатан болгон. Је суворовский ле нахимовский училищелердиҥ ле Военный университеттиҥ курсанттары бой-бойлорынаҥ југушкылап, короновирусла оорыгылай берерде, кайда баратан, парадты токтодорго келишкен. Парадка белетениш болуп турарда, канча јуучыл коронавирусла оорыганы керегинде чокым јетирӱ јок, је генерал Шойгуныҥ коруланар министерствоныҥ јуучылдарынаҥ ла гражданский ишчилеринеҥ 5 муҥ 500 кижи коронавирусла оорыганы керегинде кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде\nјарлаганы бар. Экинчизинде, телекейдиҥ башчыларынаҥ парадка јӱк месье Макрон келеечи болгон, арткандары мойноп ийгендер.\nБир јанынаҥ сананзабыс, орооныстыҥ јаандарынаҥ Јеҥӱниҥ кӱнин бойыныҥ јилбӱлерине кем, канайда тузаланбаган?. Темдектезе, Леонид Брежнев Јеҥӱниҥ байрамыла колбой бойын бойы маршал звание ле "Победа" орденле кайралдады, "Малая земля" деп бичик бичиттирди, а Борис Ельцин јайрадылган черӱзиниҥ јуучыл кӱӱнин кӧдӱрерге, 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде јуучыл парадтар јылдыҥ ла ӧткӱрилер учурлузын јарлаган "Об увековечении Победы советского народа в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг." федерал јасакты јаратты. Је олордыҥ бӱгӱнги Путиннеҥ башказы – олордыҥ ӧйинде коронавирус болбогоны. Бӱгӱн бу оору-јобол јӱк ле Москвада ла Московский областьта астаган, арткан талаларда, карын да, кӧптӧйт. Оныҥ да учун Пермский край ла Томский, Белгородский, Орловский областьтардыҥ губернатолоры албатызын коронавирустаҥ корып аларга, јеринде кичӱ изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде јуучыл парадтар ӧткӱреринеҥ мойноп ийгендер. Јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде коронавирус кандый айалгада болорын кем билер? Канча кижилерди, камык албатыны југуштырып, оорыдып койгодый "Бессмертный полк" ӧткӱрери кемге керектӱ? Республикабыстыҥ башчызы Олег Хорохордин, байла, сананар, шӱӱр болбой, оору-јобол тыҥ болзо, Улу јууныҥ туружаачыларын эзедерин кӧчӱрерин эмезе токтодорын...\nЭлбеде алала, тереҥжиде кӧрзӧ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ла оныҥ туружаачыларын эзедери јаҥыс ла "Бессмертный полк" ӧткӱргениле эмес, а Экинчи телекейлик јууныҥ айдылбаган элестерин, ачылбаган јажыттарын јартаганыла быжуланар керек. СССР (Союз Советских Социалистических Республик) идеологический империя болгоны учун јаҥыс ла XX чакта эмес, а кижиликтиҥ бастыра тӱӱкизинде болгон эҥ јаан тӱбекти бойыныҥ кӧрӱм-турумы ажыра апарганы јарт. Оныҥ да учун јайрадылган Советский Союзта да, јаҥыртылган Россия Федерациязында да Экинчи телекейлик јуу ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башкаланып калган. Чынын алза, бу јаҥыс ла јуу болгон, 1939 јылдыҥ сыгын айыныҥҥ баштапкы кӱнинде башталып, 1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ экинчи кӱнинде токтогон. Ол тушта телекейде текши тооло 73 ороон болгон, Экинчи телекейлик јуу ӧдӧрдӧ, ондо 62 ороон турушкан. Јуу-\nсогуш Еропада, Азияда, Африкада ла Јер-Јыҥыстыҥ бастыра теҥистеринде, талайларында ӧдӱп, баштапкы ла калганчы катап ядерный јуу-јепсел тузаланганыла туузылган. Национал-социалисттер башкарган Германия 1939 јылда сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде Польшага табарарда, национал-большевиктер башкарган СССР всеобщий воинский повинность јарлап, черӱзин 5 миллион кижиге кӧптӧдӧлӧ, сыгын айдыҥ 1-чи кӱнинде Польшага база табарган. Беш кӱннеҥ, сыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде, генерал Гейнц Гудериан корпузын ол тушта Польшаныҥ јери болгон Бресттеҥ кӧдӱриҥилӱ чыгарарда, олордыҥ ордына комбриг Семен Кривошеинниҥ танковый бригадазы кӧдӱриҥилӱ кирген. Германия ла СССР Польшаны јеҥип, оныҥ јерин ӱлежип алгандар... Нениҥ учун дезе 1939 јылдыҥ куран айыныҥ 23-чи кӱнинде Германия ла СССР ортодо бой-бойлорына табарбазы аайынча јӧп тургузылган болгон. Эки ороонныҥ тыш керектер аайынча министрлериниҥ фамилияларыла "Пакт Молотова - Риббентропа" деп адалган бу јӧптӧжӱде бой-бойлорыла јуулашпас деп молјуныҥ ӱстине олордыҥ бир-бирӱзине ӱчинчи ороон јуу баштаза, нейтралитет тудар ла олордыҥ бир-бирӱзине удура коалиция тӧзӧлзӧ, ол коалицияны јӧмӧбӧс деп јӧпкӧ келгендер. Бого ӱзеери "О разграничении между сторонами сфер интересов в Восточной Европе на случай территориально-политического переустройства" деп адалган јажытту протокол база јарадылган болгон. Ондо айдылганыла, Латвия, Эстония, Финляндия, Польшаныҥ кӱнчыгыш областьтары ла Бессарабия СССР-дыҥ јилбӱлерине, а Литва ла Польшаныҥ кӱнбадыш келтейи Германияныҥ јилбӱлерине кирген. Бу јажытту протоколло Польшаны ӱлежип алгылаарда, Германия кӱнбадыш Польшаны немецтер јуртаар јер эдип, орто Польшада поляктардыҥ генерал-губернаторствозын тӧзӧгӧн, еврейлерди геттолорго кептеген. СССР кӱнчыгыш Польшаны советский социалистический Украина ла Белоруссияга ла ол тушта јайым болгон Литвага берип, бу јерлерде совет јаҥ тӧзӧп, промышленностьты национализировать, крестьянствоны коллективизировать эткен, буржуазияны, помещиктерди, бай крестьяндарды ла кезик интеллигенцияны репрессировать эдип, Сибир дӧӧн депортацияга аткарган. 1989 јылдыҥ сыгын айыныҥ 24-чи кӱнинде СССР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ съезди Молотов ло Риббентроп тургускан\nпактты шӱӱп, 979-1 №лӱ "О политической и правовой оценке советско-германского договора о ненападении" деп адалган постановление јӧптӧгӧн. Оныҥ 7-чи пунктында "Съезд народных депутатов СССР осуждает факт подписания "секретного дополнительного протокола" от 23 августа 1939 года и других секретных договоренностей с Германией. Съезд признает секретные протоколы юридически несостоятельными и недействительными с момента их подписания. Протоколы не создавали новой правовой базы для взаимоотношений Советского Союза с третьими странами, но были использованы Сталиным и его окружением для предъявления ультиматумов и силового давления на другие государства в нарушение взятых перед ними правовых обязательств" деп темдектелген.\n1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде Германия Советский Союзты јууларын баштаган. Германияга СССР-га табарганы Экинчи телекейлик јууны улалтканы болзо, Советский Союзка бу јуу јерин, албатызын корулаар "Ада-Тӧрӧли учун Улу јуу" болгон. 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнине јетире ӧткӧн јууда канча кижи божогоны эмдиге јетире чокымдалбаган. Бодоштыра чотогоныла, бу јылыйтуныҥ кеми 26-27 миллионноҥ ала 43 миллион 300 муҥга јетире. Јууда турушкан јарлу бичиичи, Социалистический иштиҥ геройы, СССР-дыҥ, РСФСР-дыҥ ла Россия Федерациязыныҥ Государственный премияларыныҥ беш катап лауреады Виктор Астафьев Улу Јеҥӱни кемдер алганы керегинде "Фашизмди Слер де, мен де, черӱ де јеҥбегенис, фашизимди канча шыра кӧргӧн кара албаты јеҥген. Фашизмди албатыныҥ канына чӧҥӱргендер, албатыныҥ сӧӧгиле кӧмгӧндӧр" деп айдынган эди...\nСоветский солдаттар 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде Берлинди алганыла јуу токтобогон. 1945 јылдыҥ кочкор айыныҥ 4-11 кӱндеринде Ялтада СССР, США ла Великобританияныҥ башчылары турушкан конференцияда Сталин Рузвельт ле Черчильге Германия јеҥдирткен кийнинде Японияга јуу ачарын молјонгон, а Рузвельт ле Черчиль Сталин бу јууны ачканы учун СССР-га 1905 јылда орус-јопон јууныҥ турултазыла Российский Империя Японияга јуулаттырып алган Южный Сахалинди ле Курильский ортолыктарды берер болгондор. Курильский ортолыктар Японияга 1875 јылда\nПетербургский јӧптӧжӱ аайынча бу јылга јетире Россия ла Япония экӱлеп ээленген Сахалинге толынган болгон. Текшилей алза, СССР Экинчи телекейлик јууда јерин јаанадып алган сок јаҥыс ороон болуп јат. 1946 јылдыҥ кочкор айыныҥ 2-чи кӱниде Экинчи телекейлик јууныҥ турултазыла Курильский ортолыктар (Итуруп, Кунашир, Шикотан ла Хабомаиниҥ ортолыктары) СССР-га кийдирилген. 1946 јылдыҥ кандык айыныҥ 7-чи кӱниде Потсдамда болгон јӧптӧжӱлердиҥ турултазыла Германияныҥ Кӱнчыгыш Пруссиязыныҥ тӱндӱк келтейи СССР-га кийдирилген.\nГерманияга удурлажарга бириккен ороондор бой-бойлорына ленд-лиз ажыра болушкандары Экинчи телекейлик јууныҥ база бир ачылтазы болот. 1941 јылдыҥ тулаан айыныҥ 11-чи кӱнинде США-ныҥ Конгрези "Закон по обеспечению защиты Соединенных Штатов" деп адалган јасак јараткан болгон. Ол јасакта США Экинчи телекейлик јууда союзниктер болгон ороондорго ок-таары, техника, аш-курсак, эмдеер јазалдар ла эм-тус, нефтепродукттар ла стратегический сырье берери керегинде айдылган. Јуу ӧйинде СССР США-наҥ ленд-лизле 11,3 миллиард долларга турар табар алып, јуу токтоордо, 30 јылга јыл туркунына 2,3 процент кожулар 1,3 миллиард доллар компенсация тӧлӧӧр учурлу болгон. Је Сталин "СССР сполна расплатился по долгам ленд-лиза кровью" деп айдып, ленд-лизти тӧлӧӧринеҥ мойноп ийген. Текши тооло СССР ленд-лизле јӱк США-наҥ 18 муҥ 300 самолет, 11 муҥ 900 танк, 13 муҥ зенитный ла противотанковый уй-мылтыктар, 427 муҥ кӧлӱктер (кош тартар "Студебеккер" ле "Додж-3/4", јеҥил јорыкту "Виллис" МР ла "Форд" GPW), 630 муҥ тонна авиабензин ле коркышту кӧп ок-таары алган. Бийик калорийлӱ аш-курсактыҥ алылган кеми 4,3 миллион тонна болгон. США-ныҥ СССР-га эткен мындый јаан болужы керегинде бӱгӱн коркышту ас айдылат.\n20:48 10/08\t492\t0\n19:08 10/08\t384\t0\n15:20 10/08\t230\t0


Горно-Алтайск | Праздничное поздравление первого секретаря Онгудайского райкома КПРФ - БезФормата.Ru - Новости\nПраздничное поздравление первого секретаря Онгудайского райкома КПРФ - Горно-Алтайск\nКӱндӱлӱ Оҥдой аймактыҥ эл-јоны! Бис слерди келип јаткан Улу Октябрьдыҥ социалистический революциязыныҥ 100 јылдыгы ла кирип јаткан Такаа јылла изӱ уткуп турус.\n20:37 06.01.2017 КПРФ\nПраздничное поздравление первого секретаря Улаганского райкома КПРФ - Горно-Алтайск\nКӱндӱлӱ Улага н аймактыҥ эл-јоны! Слерди келип јаткан Јаҥы Јылла, Улу Октябрьдыҥ социалистический революциязыныҥ 100 јылдыгыныҥ кирип јаткан јылыла изӱ уткуп турус.


" Öҥдӧр" деп темала технологиялык карта 2 (нач.) класс.\nИнфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / " Öҥдӧр" деп темала технологиялык карта 2 (нач.) класс.\nТема: Öҥдӧр. 2нач. класс ӱредӱчи: Окашева А.М.\nБӱдӱрер текши ӱредӱлӱ эдилгелер (УУД )\n- ӧндӧрди чын айдарына ӱренери; шӱӱлтени бойлоры эдери\n- тилин, куучын – эрмегин темиктирер, сӧзлигин байыдары\n- јарашты оҥдоорына таскадары\nБойын башкарынар текши ӱредӱ эдилгелер: ӧҥдӧрди адап билерине ӱренери\nJаҥы билгир аларыла колбулу текши ӱредӱ эдилгелер: ӧҥдӧрди колыштырып, ӧскӧ ӧҥдӧргӧ кубултарына ӱренип алары\nРегулятивный:бойынын ижин баалап, нӧкӧриниҥ ижин баалаарга, эжерлежип иштеерине, бой – бойын угарына ӱренери\nКолбу тудар текши ӱредӱ эдилгелер: ӱредӱчини угуп, оҥдоп билери, шӱӱлте айдып ӱренери\nУроктын бӱдӱми: јаҥы билгир алар урок\nПредметтер ортодо колбу: jураарыла, орус тилле\nИштердиҥ бӱдӱмдери: таҥынаҥ иш, ӧмӧлик иш, эжерлеш иш, проектный иш, шиҥжӱ иш\nРесурстар: бичиктер, тетрадьтар, jуруктар, проектор, мультимедийный доско\nУроктыҥ ӧдӧр аайы:\nУроктын оок амадулары\nСлайдтардыҥ ээчий тоозы\nнастрой берери, беленин кӧрӧри\n- Jакшылар кару ӱренчиктер! Тышкары соок то болзо, мен слерге jылу болзын деп кӱн экелдим. Бой – бойыска jакшы иш кӱӱнзеп, ижисти баштайдыс. Тетрадьтарыгарды ачып, бӱгӱнги кӱнди, класстагы ишти бичигер.\nКӱнди, класстагы ишти бичийдилер.\nII.Ÿредӱге амаду тургузары\nIII Билгирлерди эске алып, чокымдаары\n-Слер урокко не керек келдигер?\nУрокко кандый амадулу келгенин јартаар\nIV.Тургузылган амадуга јединери.\nŸлгерди угуп, ондо не керегинде айдылганыла куучын ӧткӱрери.\nКызыл, сары, јажыл, кӧк шарларды неге тӱҥейлеп турганын айдары\nКаран Кошевтиҥ «Кӱничек » деп ӱлгерин угуп, ондо не керегинде айдылганын билип алыгар.\nМенде, менде шарлар кӧп:\nКызыл, сары, јажыл, кӧк.\nМенде, менде шарлар бар.\nЭҥ суугеним кызыл шар.\nОнчо шарлар куук ошкош.\nСары шарым ай ошкош\nКызыл шарым- кӱничек,\nЭэчип јӱрер одычак.\nШарларымды мен колбоп,\nКожо једин јӱредим.\nТеҥериде база шар,\nОны кайкап кӧрӧдим.\n- ӱлгерде не керегинде айдылган ? (шарлар)\n- кандый ӧҥду шарлар? (кызыл, сары, јажыл, кӧк)\n-сары шар неге туҥей? (айга)\n-кызыл шар неге туней? (кӱнге)\n-слер бу шарларды неге тунейлер эдигер?\nКызыл, сары, јажыл, кӧк- бу не?\n- Айдарда кандый шӱӱлте эдерис?\nМен слерге 15 шар берип јадым, слер олорды керектӱ ӧҥдӧрлӧ будуп јадыгар.\n3- сары, кок, ак\nБудуп алган шарларарды схемага келиштире тагыгар.\nКызыл + сары\nКӧк + кызыл\nКызыл + ак\nКызыл + сары+ кара\nАк + кара\nКӧк + ак\n-јаны билип алаган состорди бичип алар.\nБир ӱренчик ӱлгерди кычырат\nŸлгерди лаптап угуп, сурактарга толо каруу\nКызыл, сары, јажыл, кӧк- ӧндӧр\nШарларды керекту ӧҥлӧ будуры\nСхема келиштире керекту шарларды тагары\nДоскодогы схемала иш\nпроблемный айалга тӧзӧлӧт\n3- сары, кӧк, ак\nV. Jаҥы лигирди быжулаары\nБу ӧҥдӧрди кожыштырып, 7 шарды будугар\nКандый ӧндӧр боло берди? (оранжевый, зеленый, фиолетовый, розовый, коричневый, серый, голубой)\nКызыл + сары = кубакай\nСары+кӧк = јажыл\nКок + кызыл = кара кок\nКызыл + ак =оошкы\nКызыл + сары+ кара = кӱрен\nАк + кара = куу\nКок + ак = чаҥкыр\nЈаны билип алган ӧндӧрди тузаланып, эрмектер тургузып ийер\nЭрмектер сананып табары\n2 эрмек бичип алар\nVI. Билгирлерди бириктире катап кӧрӧри.\nСурактарга толо каруу берер\nУроктоҥ нении билип алдыгар?\n-Öндӧрди канайда кожорго јараар?\n- Билип алганар слерге керек болор бо?\nТоло каруу берер\nУрок слерге јараган болзо јажыл шарлар тагар, эмеш оҥдобогон болзор- сары, урок јарабаган болзо- кызыл\nШарларды талдап доского илер, јартаар\nVIII. Бойынын ижин баалаары\nСлерге урок керекту болгонына суунип jадым.\nIX. Айылдын ижин берери\nÖҥдӧр керегинде чӧрчӧк чӱмдеп, јурук јурап келер\nJакшы болзын, урок учун быйан!\nТема: Öҥдӧр . 2 класс. Бу урок алтай тилин jаны уренип баштаган эмезе тилин уйан билер ле алтай тил уренерине куунзеген уренчиктерге келиштире тургузылган. Программала "Айак-казан. Öҥдӧр." деп болукке 6 час берилген. Айак-казанды уренген кийнинде, ондорло таныжарында, баштапкы урок эдип откурер. Урокто уренчиктер кыска улекер иш будурип, ижин корулаар. Урок туркунына уренчиктер ондорди чын адап, олорды колыштырып, оско ондорго кубултарына уренип алар. Эжерлежип иштеерине, бой-бойын угарына, бойынын ижин баалап билерине темигер.\nАлтай тилдин уредучилерине тузалу болор деп иженедим.\nНомер материала: 328820


Сакылталу иштӱ улус - altaicholmon\nСакылталу иштӱ улус\nКичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде текши Россия ичинде Социальный ишчиниҥ кӱни темдектелет. Бистиҥ ороондо бу профессия эмди тургуза јаҥы профессия деп чоттолот.\nСоциальный ишчи болор кӱӱндӱ кижи ишке кирген кийнинде аҥылу белетениш, стажировка ӧдӧт. Анайда ок оору улуска баштапкы эмчилик болуш јетирери социшчи кыйалтазы јогынаҥ билетен ээжи болуп јат. Айдарда, эмчилик учреждениениҥ врачтары социальный ишчилерле билгирлериле ӱлешкен лекциялар кычырып, тӱрген медболуш јетиретен кандый эп-аргалар бар болгоныла јууктада таныштырат. Бу ишке катуныҥ јеринде болгон ло кандый бир керектери учун кату каруузына тургузылган улус алылбас јаҥду. Профстандартта айдылганыла, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында арткан улуска садунаҥ аш-курсак экелери, ээлеминде тузаланар керектӱ не-немелерди јеткилдей садып экелери, курсак-тамак азып берери, одын-суу јанынаҥ болужары, печке одырары социальный ишчиниҥ бӱдӱретен эҥ баштапкы иштери деп чоттолот.\nЭэжилер аайынча бир социальный ишчи јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында арткан 12 кижиге болужат. Ол тоодо јажы јаан ла кенек улус, кенек балдар.\nГорно-Алтайск каланыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ ишчизи Т. Р. Поцелуваныҥ айтканыла, бу организацияныҥ 24 социальный ишчизи каргандарга болужат. Олордыҥ ортозында ӱзӱги јоктоҥ узак јылдардыҥ туркунына каргандарга болужып келген ишчилер бар. Темдектезе, андый ишчилердиҥ тоозында Л. Хабибулина, И. Чернянская ла Н. Куликова.\nСоциальный ишчиге кӧп учуралдарда тӧжӧктӧҥ туруп болбос оору улусла иштеерге келижет. Онызы ишчиниҥ бойыныҥ су-кадыгына салтарын јетирип, санаа-сагыжын ӧскӧртӧт — андый да учуралдар болот. Jӱрӱмниҥ учурын база тереҥжиде оҥдоор айалга тӧзӧлӧт. Оныҥ да учун социальный ишчи — ол килеҥкей, буурзак, јалакай ла кижиниҥ кылык-јаҥыныҥ, оноҥ до ӧскӧ јаҥыс ла јакшы јанын бойында бириктирген кижи деп темдектебеске болбос.\nАйсуна Николаевна Папитова беш јыл иштеп койгон социальный ишчи. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ филология бӧлӱгин божодоло, балдардыҥ садында иштеген. Бойы ӱч уулду. Качан оогош балазы јаанап, бойына ишке чыгар ӧй келерде, Айсуна Николаевна социальный ишчиниҥ јолын талдаган. Ӱч айдыҥ туркунына ӱредӱ-стажировка ӧдӧлӧ, баштапкы ӧйлӧрдӧ јарым ставкага иштеген. Стажировка-ченелте ӧйинде бу иш канча кире кӱч болгоны јарталып та келерде, јиит ишчи келген јолынаҥ туура баспаган. Бу ӧйлӧрдӧ ончо јанынаҥ јартап берерине белен ченемелдӱ социальный ишчилер Ульяна Николаевна Сахарова ла Лидия Тобоковна Мегедина Айсуна Николаевнага ӱӱрелердий јуук боло берген. Бу улус јонјӱрӱмдик бӧлӱкте канча јылдарга иштеп, кӧпти кӧргӧн, ас эмес улуска болуш-јӧмӧлтӧзин јетирген. Ол ло Лидия Тобоковна алдында јылдарда эмчиликтерде узак ӧйгӧ медишчи болуп иштегени бӱгӱнги ижине јаан болужын јетирет. Jажы јаан, кенек улуска медболушты ӧйинде, билгир эдери јӱрӱмдик сурак болуп јат ине.\nКанча кире улус бу ишке келеле, иштиҥ кемин, карган улустыҥ айалгазын кӧрӱп, јӱре берет. Jе Айсуна Николаевна оогоштоҥ ала болушка меҥдеер, ӱлежип јӱрер, јалакай-тӧп кылык-јаҥду кижи. Токыналу, јобош куучыныла ол кандый ла карганакла «тил табыжарга» јеҥил эп-арга табат. Jажы јаанап калган улус јаҥыдаҥ неге де ӱренип те турарга умзанатанын ајаруга алып, тапкыр социшчи карганактарды калаштыҥ баштыктарынаҥ крючокло кулјалап тӱӱрине ӱредип турганын угарга солун болды. Ижи аайынча келишкен 12 карганактыҥ айлында ол бӱгӱн сакылталу эпши. Кезикте байрам да, амыраар да кӱнде бойыныҥ балдарын артырып, карганактардыҥ айлына меҥдеерге келижет. Кем де оорып калат, кем де курсагы јок отурып калдым деп алдыртат. Качан да «јок» деп айтпас келин ижин мынайып ак-чек бӱдӱрип јӱрет.\nУльяна Николаевна Сахарова бу иште тогузынчы јыл иштеп јат. Мынаҥ озо кулагы укпас балдардыҥ школында таскадаачы болгон. Бу јылдар социшчини кандый ла улусла таныштырган, тушташтырган деп айдар керек. Кажы ла кижиде бойыныҥ јаҥжыккан сурагы, ээжилери болотонына Ульяна Николаевна ӱренижип те калган. Темдектезе, бир кижи качан да айлыныҥ јанындагы магазиннеҥ садышпас, экӱ кожо «Мария-РА» барарга шыйдынып ийеле, канча токтодуны ӧткӱре автобуска отурбастаҥ јойу базып ӧдӧр.\nОл 12 кижи кала ичиниҥ башка-башка толыктарында јадып турган учун, социшчиге бойыныҥ аргазыла олорго једер керек. Телевизордоҥ кайда акция-јеҥилтелер болуп турганын кӧрӱп алган каргандардыҥ сураганыла, олордыҥ акча-манадын кымакайлап, баазы јеҥил товарлу магазиндер де бедиреп барарга келижет. Кажы ла учурал аҥылу болот: анчада ла тӧжӧктӧ јадып турган улустыҥ бала-барказы бойлоры иштӱ-тошту болзо, социшчи энезине эмезе адазына келип болужып турганы учун олор быйанын айдып јӱрет. Кезикте балдары ыраакта јадып турган ла болуш керексип турган улус база туштайт. Олорго социшчи билезиниҥ кижизиндий болуп калганын каргандар бир де јажырбайт. Кӱнӱҥ сайын туштажып турган кижиге ӱренижип калган учун, айлына кирип ле барала, ол бӱгӱн кандый конгонын билип ийедиҥ деп, Ульяна Николаевна айдат.\nАнжела Алексеевна Кукаева каланыҥ ПУ-84 училищезинде социальный ишчиниҥ ӱредӱзин божоткон. Оноҥ башка Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ агрономдор белетеер бӧлӱгин ӱренип божоткон. Эмди эш-нӧкӧриле кожо эки бала чыдадат. Социшчиниҥ ижин јетинчи јыл бӱдӱрет. Кожо иштеп јӱрген улус ортодо Анжела Алексеевна эҥ јиит те болзо, иштеҥкей ле килеҥкей, јымжак кылыгы учун ол аҥылу тоомјыда јӱрет.\nКаргандардыҥ туразына балдары ийе берген улус социшчи-болушчылу болгонына тайанала, айлына тартынып, ойто јанып та келген учуралдар туштайт. Социшчиниҥ ижи-тожы јӱрӱмниҥ кандый ла кӱч айалгазында арткан улуска јаҥыс ла колдыҥ кӱчиле болужып, курсак-тамак азып берерине токтобой јат. Ого анайда ок болуш сакыган кижиге јаантайын санаа-сагыжын јарыда, кӱӱнин кӧдӱре кӧкӱдип јӱрерге келижет.


Сентябрь 2020 - Страница 2 из 15 - altaicholmon\nАлбаты устарыныҥ энчизин ӧскӱрип\nАлтай Республиканыҥ Россияныҥ темирле, тереле иштеп турган албаты узы Аржан Кухаев баштаган бир канча устары Президенттиҥ гранттарыныҥ кӧмзӧзиниҥ быјылгы экинчи конкурсында јеҥӱчилдер болуп чыккан.\nКызыл-Ӧзӧктӧ врачебный амбулатория ачылган\nМайма аймакта Кызыл-Ӧзӧктӧ сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде јаҥы јурт врачебный амбулатория ижин баштаган.\nАмыр Санаа — ойроттордыҥ калганчы кааны\nКӧп јылдарга бистиҥ, Ойрот Каандыктаҥ — Джунгариянаҥ арткан улустыҥ: эмдиги алтайлардыҥ, калмыктардыҥ, монгол ло кыдат јеринде јаткан ойроттордыҥ тӱӱкизин тыҥ ла кӧп булгаган. Ол ӧйдӧ болгон кӧп керектерди ӧнӧйтийин ӧскӧ, тескери јанындӧӧн кӧргӱскен.\nМоногоспитальдарда ӱзеери 70 јер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергееде коронавирус југуш оору таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Ондо госпитальдарда ӱзеери 70 јер белетеери јӧптӧлгӧн.\n«Агаш аразын чеберлеп алалы»\nАгаш аразы јердиҥ ӧкпӧзи болгонын ончобыс билерис. Текши телекейде, Россияда ла Алтай Республикада да бу ла јуук ӧйдӧ канча муҥдар тоолу гектар агаш кӱйген эди. Ого ӱзеери муҥдар тоолу агашты ач куурмакчылар кезип јоголтот.\nВ «Единой России» прошел день приема родителей дошкольников\nНа вопросы родителей в формате «горячей линии» отвечали руководители министерства образования республики, специалисты управления образования администраций Горно-Алтайска и Майминского района.\nВ «Единой России» пройдет неделя приема граждан старшего поколения\nНеделя приема граждан для людей старшего поколения пройдет с 5 по 9 октября в региональной общественной приёмной Председателя «Единой России» Дмитрия Медведева. Мероприятия приурочены к Международному дню пожилого человека.\nВ «Единой России» прошел Единый день оказания бесплатной юридической помощи\nЕдиный день оказания бесплатной юридической помощи прошел в региональной общественной приемной Председателя партии «Единая Россия» Д. А. Медведева 25 сентября.