Конкурста туружып... - altaicholmon\nНовосибирскте «Россияныҥ лидери» деп бастырароссиялык конкурстыҥ јарымфиналы ӧтти. Ондо Сибирьдеги федерал округтыҥ бастыра талаларынаҥ 300-теҥ кӧп улус турушкан.\nКонкурска келген угузулардыҥ текши тоозы 21 муҥнаҥ кӧп болды. Бистиҥ республикадаҥ јарымфиналда эки кижи турушты, олор банктардыҥ ла билимдик иштер ӧткӱреечи организациялардыҥ чыгартылу улузы Роман Винников, Илья Жмыхов ло Айдар Мызин.\nМындый конкурстар Россияныҥ бастыра федерал округтарында ӧдӧр, јеҥӱчилдерге 1 млн, салковойдыҥ гранттары берилер.\nJарымфиналдыҥ јеҥӱчилдери 2018 јылдыҥ бажында Москвада јуулыжар.


Јаҥы лауреат - алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультеди - altaicholmon\nОноҥ ары керектер А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧтти. Музейдиҥ директоры Римма Еркинова Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 1929 јылда јураган «Кадын» деп бир јуругыла таныштырды. Кемиле оогош бу јурук 1933 јылда Туулу Алтайда литературный јол-јорыкта јӱрген бичиичи Сергей Шаповаловтыҥ таҥынаҥ јуунтызында болгон. Тоолу јыл кайра оны бичиичиниҥ барказы Лев Овалов Эл музейге сыйлаган. Римма Михайловнаныҥ айтканыла, јурукчы Кадын сууныҥ јаражын, кеенин ле улузын кӧп јураган ла прозалык чӱмдемелдеринде бичиген. Бу јуруктаҥ чик јок јаан «Кадын» деп база бир јурук тургуза ӧйдӧ аукциондо тургузылган. Оныҥ авторы Чорос-Гуркин деп эксперттер чокым јартап салган, эмди оны музейге садып алар деген амаду туруп јат. Барнаулда Государственный художественный музейдеҥ улу јурукчыныҥ база бир прозалык бичимели табылган ла Эл музейдиҥ сайтында јарлалган эмтир.\nМузейде онойдо ок РФ-тыҥ нерелӱ јурукчылары Владимир Чукуевтиҥ ле Валерий Тебековтыҥ јураары аайынча мастер-класстары ӧтти. Этнография бӧлӱкте Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Болот Байрышев артисттер Айдар Унатовло, Вадим Деевле кожо национальный ойноткыларла ойноп, јуулгандарды олорло таныштырып, јилбилӱ мастер-класс ӧткӱрди. Ойноткыларла ойноор кӱӱндӱлер кӧп лӧ болды. Кееркедим кийистиҥ узы Айдана Тадыкина кийисте јуруктар салары јанынаҥ мастер-класс ӧткӱрди. Эпшилер кийисте орнаменттер јурап-салган болзо, ол бойы Гуркинниҥ 1912 јылда јураган этнографиялык јуругын салды. Јурукта каҥзалу карган эр кижи јуралган. Мында кӧбизинде эпшилер јуулыжып, соныркап ӱрендилер. Ус эпши Чорос-Гуркинниҥ јарлу јуруктарын кийиске јураган алты ижиниҥ кӧрӱзин база тургусканы солун болды.\nМузейдиҥ ар-бӱткен бӧлӱгинде ӱренчиктер кӧп јуулыжып, сууда јураарыныҥ јажыттарыла танышты. «Гуркинниҥ чечектери» деп адалган мастер-классты музейдиҥ специализи Сынару Казакова ӧткӱрди. Аҥылу будуктарла аҥылу сууда јуруктар јурайла, чаазынга, тереге эмезе бӧскӧ шиҥдирип, кургадар керек эмтир. Кургаган кийнинде јаркынду ӧҥдӱ јуруктар кӧсти сӱӱндирет. Мында анчада ла каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ болчомдоры сӱреен чырмайып, кӱјӱренип иштендилер. Олордыҥ кӧбизи мындый мастер-класста экинчи де катап туружып тургандар. Ол тоодо 4-чи класстыҥ ӱренчиктери Айланай Петпенекова ла Эр-Санаа Коварлин экидеҥ јуруктар јурап салдылар.\nМузейдиҥ конференц-залында «Мениҥ кару, байлу Алтайым…» деген кычырыштар база ӧтти. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ прозалык чӱмдемелдерин алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультединиҥ студенттери, магистранттары ла ӱренчиктер кычырдылар. Јурукчыныҥ Алтайдыҥ ар-бӱткенин: агаштарын, сууларын, улу тууларын ла аҥ-куштарын акту кӱӱнинеҥ алкагандый ару, чечен тилле бичигенин олор тереҥ сезимдӱ кычырдылар. 1907 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 23-чи кӱнинде Томск калада баштапкы кӧрӱзи ӧдӧр тушта јурукчыныҥ «Алтай» (Алтайдыҥ ӧскӧ талада ый-сыгыды) деген очерки «Сибирская газетада» база јарлалган. Оны студенттер Кергилова Байана, Орсулова Алтынсай, Бедушева Алина, Каланова Олеся ӧкпӧӧрип кычырдылар. Онойдо ок Григорий Ивановичтиҥ Кадын ла Алтай деген тематикалу кӧп тоолу јуруктарына учурлалган прозалык чӱмдемелдерин Мандаева Карина, Тырысов Вячеслав, Янкинов Айас кычырды. 1912 јылда «Жизнь Алтая» газетте кепке базылган «Праздник реки Катуни» деп очеркинеҥ ӱзӱкти Анышева Лариса, Санаа Алена, Модорова Айтана, Катанбекова Бурма јакшы кычырды. Бу очеркти 1-кы курстыҥ магистранттары алтай ла кыргыс тилдерге кӧчӱрген эмтир. Олорды Тӧлӧсов Эрелдей ле Канатбекова Бурма кычырдылар. Григорий Ивановичтиҥ оогош кызына бичиген самаразынаҥ ӱзӱкти акту кӱӱнинеҥ Белеева Айсура кычырды.\nБу керек-јарактардыҥ кийнинде, туй ла ӱч саатта музейдиҥ алтай айыл турган атриумында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреадын јарлаар ла кайралдаар кӧдӱриҥи ӧтти. Кӧдӱриҥини Эл театрдыҥ јайалталу артисттери Айдар Унатов, Вадим Деев ле Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ башка-башка јылдарда лауреаттары болгон Болот Байрышев, Эмил Теркишев ойыныла ачтылар. Јуулган улусты Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» фондыныҥ јааны Аржан Иташев уткыды. Ол улу јерлештиҥ чыккан кӱниле уткып, фондтыҥ, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ амадузы јылдыҥ ла тергеебистиҥ культуразыныҥ, билиминиҥ, спортыныҥ ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктериниҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ-ӱлӱзин јетирген јайалталу улусты илелеп, тоомјылу сыйла кайралдаары деп темдектеди. Онойдо ок Г. И. Чорос-Гуркин керегинде сочинениелердиҥ, эсселердиҥ соцсетьтерде јарлалган конкурсыныҥ јеҥӱчилдериниҥ аттары адалды. Алтай тилле конкурстыҥ јеҥӱчилдери: Аларушкин Эрчим – 1-кы јер, Ередеева Марина – 2-чи јер, Жданова Ася – 3-чи јер. Орус тилле конкурстыҥ јеҥӱчилдери: Беленирова Арина – 1-кы јер, Яманова Лариса – 2-чи јер, Гришина Марина – 3-чи јер.\nОноҥ ары 2011 јылда јаан тоомјылу јондык сыйдыҥ лауреады «Ай-Тана» мастерскойдыҥ (башкараачызы Тана Бабрашева) кеп-кийимдерин коо ло кӧрӱмјилӱ кыстар кӧргӱстилер. Кеп-кийимдердиҥ дизайнери ус эпши Анжелика Боконокова.\nӰч јыл кайра «Оностогы кӱреениҥ» кӱндӱлӱ турчызы» деген ат адаары јарадылган. 2018 јылда бу кӱндӱлӱ атла јайалталу журналист, јондык ишчи, Чорос-Гуркинди политикалык ишчи деп ачкан кижи Владимир Кыдыев, РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, јаан јайалталу бичиичи, поэт, кӧчӱреечи Паслей Самык адаттылар. Василий Тордоевич су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам кӧдӱриҥиде турушпаган. Владимир Эмильевичтиҥ кере бичигин ле алтын медалин В. К. Кыдыевтиҥ эш-нӧкӧри Светлана Кыдыевага Болот Байрышев табыштырды. Ларуеат артист бойыныҥ ӧйинде Владимир Эмильевичти билип, оныла куучындажып јӱргениле оморкоп, оныҥ учун бойын ырысту кижи деп чотоп турганын айтты. РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, јарлу журналист, јондык ишчи Светлана Карамаевна Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйын берер деген шӱӱлтени айткандардыҥ ла ичкери јылдыргандардыҥ тоозында Владимир Кыдыев, Александр Манзыров ло Геннадий Тайборин болгонын эзетти. Оноҥ бу шӱӱлтени АР-дыҥ Аргачыларыныҥ биригӱзи јӧмӧгӧн лӧ акча-манатла јеткилдеген. Башка-башка јылдарда бу сыйдыҥ кеми башка-башка болгон, је кандый да уур-кӱч јылдарда сыйды берери улалган. Оны јӧмӧп, ӱзӱктелтпей улалткандардыҥ тоозында Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ адын адаар керек.\n2018 јылда јуруктардыҥ балдар ортодо «Мениҥ тӧрӧл Алтайым» деген конкурсы ӧткӧн, быјыл ол улалар. Онойдо ок Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 2018 јылдыҥ стипендиязы Кан-Оозы аймактыҥ «Эрјине» деп хореографиялык ӧмӧлигине (башкараачызы А. Б. Молчоева) берилди. Стипендияныҥ сертификадын ла сыйларды былтыргы лауреат Андрей Ялбаков ло «Оностогы кӱреениҥ» тӧзӧӧчизи Татьяна Туденева табыштырдылар. Татьяна Николаевна «Эрјине» ӧмӧлик тергее де, ороон до ичинде, телекей де кеминде алтай культураны элбеде јарлап кӧргӱзип турганы учун башкараачызына, балдарга јаан быйанын айтты. Бу ӧмӧлик кычыраачылардыҥ ӱн бергениле баштапкы јерге чыкпаган да болзо, оныҥ јаан једимдерин ајаруга алып, мындый кайрал ла сыйлар табыштырар јӧп чыгарганыс деди. Балдардыҥ јарлу ӧмӧлигин онойдо ок Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны Александра Кокушева уткыды.\nАржан Валерьевич Иташев 2018 јылдыҥ јондык сыйыныҥ лауреадыныҥ адын јарлады: ГАГУ-ныҥ Алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультеди, башкараачызы филология билимдердиҥ кандидады Сурна Сарбашева. Факультет лауреатка тӧрт кандидаттыҥ ортодо «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларыныҥ талдаштарыла јеҥип чыкты. Факультет алтай тилге ле литературага ӱредериле коштой кыдат, английский тилдерге ӱредет, ондо ороонныҥ 10 тергеезинеҥ ле ӧскӧ ороондордоҥ студенттер ле магистранттар ӱренет, 14 вузла, 15 ороонло колбулар тудат, јаан билим шиҥжӱлер ӧткӱрет ле билим иштерин кепке базат. Былтырдаҥ бери албаты устарыныҥ эдимдерине ӱредер семинарлар ӧткӱрилет. Аржан Иташев Сурна Борисовнаныҥ тӧжине Чорос-Гуркинниҥ Туулык Думада тузаланган таҥмазыла эдилген алтын темдекти тагып, лауреаттыҥ кере бичигин, акча-сыйды табыштырды.\nУткуулду сӧстӧрин онойдо ок АР-дыҥ национальный политика ла јондык биригӱлер аайынча комитединиҥ јааны Людмила Варванец, депутаттар АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча комитединиҥ јааны Василий Манышев, Николай Малчинов, конкурсты тӧзӧп ӧткӱреечилердиҥ бирӱзи «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова, ГАГУ-ныҥ ректоры Валерий Бабин, АР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис Алушкин ле ӧскӧлӧри де айттылар.\nУткуулдар ортодо Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ башка-башка јылдардагы лауреаттары ла ӧскӧ дӧ јайалталар ойын-концерт кӧргӱстилер. Ол тоодо «Новая Азия» ӧмӧлик, «Эрјине» хореографиялык ӧмӧлик, Жанетта Тонова, Эмиль Теркишев, Болот Байрышев, Аржан Товаров. Арт-учында ончолоры «Эҥир јылдыс» кожоҥды коолоттылар.


«Ӧй. Бичиичи. Бичик» - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\n«Ӧй. Бичиичи. Бичик»\nJирмезинчи чактыҥ алтай интеллигенциязыныҥ јаркынду улузыныҥ бирӱзи, алтай калыктыҥ автономиязы учун тартышкан Леонид Алексеевич Сары-Сэп Конзычаковтыҥ (Канзычаков) 130 jажына учурлай.\nЛеонид Алексеевич Сары-Сэп Конзычаков, 1891 јылда, кандык айдыҥ 14-чи кӱнинде Бийский уездтиҥ Черный Ануй јуртында, абыс кижиниҥ билезинде чыккан. Он сегис jашка jетире ол чыккан-ӧскӧн jеринде башка-башка иштерде иштеген: којойымдарга «батрак» болуп, сарју эдер заводто сӱт јууп, оноҥ Челухоево јуртка кӧчӱп, миссионерлердиҥ Бачайский станында псаломщик болгон. Томскто ӱредӱчилер белетеер семинарияны ӱренип божоткон. Соҥында Кан-Оозы јуртка јанып, баштап миссионерлердиҥ школында ӱредӱчи, оноҥ јурттыҥ писари болуп иштейт.\nJирме тӧрт јаштуда (1915 ј.) Сары-Сэп Конзычаков черӱге барган, эки jылдаҥ јанган.\n1917 jыл, Алтай Туулык Дума тӧзӧлип турган ӧй, оны Думага инструктор эдип алгылаган. Оноҥ Алтай Туулык Думаныҥ Кузнецкий бӧлӱгиниҥ председателине тудулган. Бу ӧйлӧрдӧ ол Г.И. Чорос-Гуркинле таныжып, најылажып, Алтай Туулык Думада кожо иштеп баштаган. Г.И. Чорос-Гуркин бу јылдарда Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарып, таҥынаҥ администрациялык тӧзӧлмӧ тӧзӧӧри учун тартыжып турган ӧйи.\nСары-Сэп Конзычаков 1921 јылдаҥ ала Алтайский губисполкомдо национальностьтордыҥ керектери аайынча бӧлӱктиҥ јааныныҥ ордынчызы, оноҥ бу бӧлӱктиҥ јааны болуп иштеген. 1922 јылда Ойрот уездревкомныҥ председателиниҥ ордынчызына тудулган. Бу jамы ого Ойрот автоном область тӧзӧӧриниҥ сурактары аайынча иштеер јаан аргалар берген. «Жизнь национальностей» деп журналда оныҥ «алтайлардыҥ автономиязына» учурлалган бир канча бичимелдери чыккан. Онойдо ок, ол бу баштанула Национальностьтордыҥ Наркомадына, Сибкрайбюрого РКП (б), Алтайский губисполкомго ло оноҥ до ӧскӧ органдарга баштанган. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде «Ойрот албатыныҥ автоном облазы керегинде» Декрет чыккан, оныҥ ӱлекерин Сары-Сэп Конзычаков белетеген.\nJирме jылдардыҥ учында Л.А. Конзычаков Ойрот областьтыҥ облисполкомыныҥ орготделиниҥ јааныныҥ ордынчызы болгон, оноҥ «Кызыл Ойрот» газетте иштеген. Бу jылдарда ол школдорго керектӱ бичиктер чыгарарында эрчимдӱ турушкан ла бойы таҥынаҥ куучындар бичиген. Оныҥ бичимелдери «Кызыл Ойрот» газетте чыгып туратан. 1931 jылда оныҥ «Темдеш» деп куучыны таҥынаҥ бичик болуп чыккан. Бу куучын jаҥы ӧйдиҥ школы керегинде ле jаҥы ӧйдиҥ ӱредӱчизине учурлалган (бичикти эл библиотеканыҥ «Электронные ресурсы» деп сайттынаҥ кӧригер).\nКӱнбадыш Сибирьдиҥ бичиичилериниҥ баштапкы съездинде (1934, Новосибирск) А. Коптелов бойыныҥ докладында Ойроттыҥ jиит бичиичилерин «националисттер» деп бурулаган. Оныҥ ортозында Сары-Сэп Конзычаковтыҥ ады база адалган. Бу jылдарда оныҥ jӱрӱминде кызалаҥду (репрессияла колболу) ӧйлӧр башталган. 1934 јылдыҥ кочкор айында Л. А. Сары-Сэп Конзычаковты «Пантюркисты» деген националистический организацияга кирген деп јабарлап, тӱрмеге отургыскан. Бу организацияныҥ турчылары Ойротияныҥ, Хакасияныҥ ла Шорияныҥ инородецтерин бириктирип, таҥынаҥ национальный тӧзӧлмӧ (государство) тӧзӧӧргӧ јӱткиген деп бурулаткан. Бу керек аайынча ол актанып чыккан да болзо, 1935 јылда оны «айыл-јуртта каршулу керек эткени» деп, бир jылга отургыскан. 1936 јылда катап тӱрмеледет. Бу учуралда «контрреволюционнный националистический организацияныҥ» ижинде турушкан деп, 1937 jылда, ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде оны «албатыныҥ ӧштӱзи» деп, адып салгылаган. Оныҥ ады-jолы jӱк ле 1956 jылда акталган.\nСары-Сэп Конзычаков керегинде тереҥжиде билерге турган улус мындый jетирӱлерле тузаланар аргалу:\nКудирмекова Н. М. Л. А. Сары-Сэп Конзычаков в истории образования Алтая и Кузбасса // Родник . - 2016. - 14 апр. (№14). - С. 14.\nКыдыев В. Сары-Сэп Канзычаков ло оныҥ кереги // Алтайдыҥ Чолмоны. - 2019. - 2 июль (№48). - С. 8-9.\nКыдыева В. Я. Сары-Сэп Конзычаковтыҥ алтайлардыҥ автономиязы учун тартыжузы // Алтайдыҥ Чолмоны. - 2016. - 14 апр.(№65/67). - С. 6.\nТабаев Д.И. Г.И. Чорос-Гуркин ле Л.А. Сары-Сэп Канзачаков - автономияныҥ тӧзӧӧчилери: текши салымы, керектери // Алтайдыҥ Чолмоны. - 2020. - 27 окт. (№80). - С. 8, 9.\nТабаев Д. И. "Ойротияныҥ эҥ тыҥ ишчилериниҥ бирӱзи" // Алтайдыҥ Чолмоны. - 2010. - 12 окт.(№ 196). - С. 4.\nТадыжеков А. Алтайлардыҥ автономиязы учун тартышкан: [Л. А. Сары-Сеп Конзычаков керегинде] // Алтайдыҥ Чолмоны. - 2014. - 21 янв. (№9). - С. 3.\nТенгереков И. С. Л. А. Сары-Сэп Канзачаков: мысли об автономии // Звезда Алтая. - 2016. - 13 апр. (№63/ 67). - С. 13.\nСибирские огни, 1922. - №1 (март/апрель). – С.107-115\nКызыл Ойрот, 1929. – 24 дек. – С.3.


Кызыл-Ӧзӧктӧ врачебный амбулатория ачылган - altaicholmon\nБу амбулатория Кызыл-Ӧзӧктиҥ ле ого јуукташ јурттардыҥ текши тоозы 7 муҥнаҥ кӧп улузын јеткилдеер. Мында тӧрт терапевтический ле эки педиатрический участоктор бар. Эмчиликке келген улусла эки врач-педиатр, ӱч участковый терапевт, гинеколог, анайда ок текши практиканыҥ врачы иштейт.\nАмбулаторияныҥ туразын 2018 јылдыҥ кӱзинде тудуп баштаган, тудум иштер 2020 јылдыҥ јазында тӱгенген болгон. Оныҥ кийнинде тураныҥ ичин јарандырары, мебельдер ле медицинаныҥ јазалдарын тургузары ӧткӧн. Медучреждение мынаҥ озо ӧйдӧ арендага алылган турада иштеген болгон.\nАлтай Республикада албаты-јонды медициналык болуш јанынаҥ чыҥдый јеткилдеери аайынча чокым ууламјылу иштер ӧткӱрилет. Темдектезе, «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекер аайынча 16 ФАП тудары быјыл планга кийдирилип калган. Ол фельдшерско-акушерский пункттардыҥ туралары тудулып, иштеп баштаза, медболуштыҥ чыҥдыйы билдирлӱ бийиктееринде алаҥзу јок.\nНацӱлекердиҥ шылтузында мынаҥ озо ӧйдӧ узак ӧйдиҥ туркунына тудулган объектти учына јетире тудары тӱгенген — балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ хирургический корпузын. Мындагы тудум-монтажный иштер график аайынча ӧткӧн, план аайынча олор јаан изӱ айдыҥ 31-чи кӱнинде тӱгенер учурлу болгон. Мында инженерный коммуникациялар јанынаҥ иштер бӱдӱрери арткан. Је тургуза ӧйдӧ мында коронавирусла оорыган улусты эмдеер госпиталь иштеп турган, оныҥ да учун тудум иштер удурумга токтодылган.


Категория: Новости\t Опубликовано 18 Декабрь 2018\t Просмотров: 372\nJаҥар айдыҥ 20-чи кÿнинде 1530 саатта краевед ле национал библиография бöлÿкте блааш-тартышту клубтыҥ туштажузы öдöр. Туштажуныҥ темазы «Мен кем?» деп сурак алтай поэзияда». Кÿÿнзеген улусты кычырып турубыс!


18.07.2017 - altaicholmon\nТоктодулу јӧп оноҥ ары узадылды\nРоссия Федерацияныҥ главный государстволык эмчизи А. Попова бу јуукта јӧп чыгарган.\n7 муҥнаҥ кӧп организацияны јеткилдейт\nСоциальный страхованиениҥ фондыныҥ талалык бӧлӱги башка-башка 7241 организацияны јеткилдейт, олордо текши тооло 69 муҥ кижи иштейт.\nРезерваттыҥ кеми 1,5 млн. гектар\nЮНЕСКО-ныҥ «Кижи ле биосфера» деп программазыныҥ качылыгында тӧзӧлгӧн телекейлик консультативный комитет «Jаан Алтай» деп биосферный резерватты тӧзӧӧри аайынча ӱлекерди јараткан.\n«Темир куштардыҥ» болужыла\nМедициналык катастрофалардыҥ республикан тӧс јери тӱбекке тӱшкен эмезе јеткерге кирген улусты аргадаарында «темир куштарды» тузаланарын элбедип туру.\nТуйка ӧткӱрерге ченешкен\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери Тожоҥты ажыра патрондор ӧткӱрерге сананган кижини тудуп алган.\nАмырайтан айалга јакшы\nБалдарды амырадатан «Космос» деп лагерьде (башкараачызы В. Мищенко) быјыл јакшынак айалга тӧзӧлгӧн деп, АР-дыҥ билимдик ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ сайтында айдылат.


ЭЛ ОЙЫНДА БОЛГОНЫМА СӰӰНЕДИМ | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЭЛ ОЙЫНДА БОЛГОНЫМА СӰӰНЕДИМ\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы — Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, аграр политика аайынча комитеттиҥ турчызы Родион Букачаков. Ол бойыныҥ эрмек-куучынын јӱк ле јыл туркунына ӧткӱрген иш-тожына эмес, а орооныста да, Алтайыста да болуп турган керек-јарактарга учурлайт.\n— Родион Борисович, былтыргы јылдыҥ Сыгын айынаҥ ала бу каникулдарга јетире Госдумада иштелген иш аайынча элбеде куучындап берзегер?\n— Јылдык ишти элбеде куучындаарга газедистиҥ бӱги ас болоры јарт, оныҥ учун кӧп куучынды тоолорло солыырга келижер болбой. Бистиҥ јылдык иш кӱски ле јаскы сессияларга бӧлинет. Былтыр кӱски сессия Куран айдыҥ учынаҥ башталып, 2017 јылла кожо туузылган эди. Бу кире ӧйгӧ Госдумада 30 пленар јуун ӧткӱрилген ле бу јуундарда текши тооло 753 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлип, олордоҥ 215 јасак јарадылган. Кӱски сессияныҥ кӧп ӧйи келер јылдыҥ ла ээчий эки јылдыҥ бюджеттерин јӧптӧӧрине барат. Мында шӱӱжӱ блааш-тартышту башталат, нениҥ учун дезе 26 комитеттиҥ кажызы ла бойыныҥ тӧс отрасли ле апараткан ууламјылары акча-манатла канча ла кире кӧп јеткилделзин деп кичеенет, мыныҥ ӱстине кажы ла депутат талдалган талазы учун база «оорып», алкы бойыныҥ бюджет аайынча санаа-шӱӱлтезин, кӧрӱм-турумын партиязыныҥ фракциязы ажыра ӧткӱрерге албаданат. Комитеттердиҥ ле фракциялардыҥ бюджет аайынча кезик оҥдошпосторы јаҥыс ла парламент ичинде эмес, а Госдума, Федерация Соведи ле Башкару турушкан ӱчјандай комиссияда да шӱӱжилет ле аайлалат.\nЈарадылган јасактардаҥ акту кӱӱнимле јӧмӧгӧн јасактарды алзам, олордыҥ тоозына эҥ ас ишјалдыҥ кемин кижи аштабай, арыбай, оорыбай јӱрерине керектӱ аш-курсак аларына једер акча-манаттыҥ (прожиточный минимум) кемине јетирери; энелердиҥ капиталын 2021 јылдыҥ учына јетире улалтары ла бу акчаларды ӱзеери школдоҥ озогы ӱредӱни ле кенек балдардыҥ адаптациязын тӧлӧӧрине тузаланарын јаратканы; кижи бажына кирелтези прожиточный минимумды 1,5 катапка ашпай турган билелерде баштапкы ла экинчи балдар табылза, олорго ай сайын акча тӧлӧӧри; улусты ла таҥынаҥ аргачыларды калан тӧлӱлеринеҥ айрыыры ла пенсионерлердиҥ ле кенектердиҥ кеми алты сотыктаҥ ас дачаларына јердиҥ каланын салбазы; федерация ла талалар кеминдеги Јондык палаталарды талдаштарда наблюдательдер эдери ле талдаштар ӧткӱрер талалык кӱреелер талдаштардыҥ турултазын јӧптӧӧринде видеонаблюдение тузаланылары керегинде јасактар.\nЈасактар јаратканыстаҥ башка кӱски сессияда 51 парламентский угуштар ла 9 башкаруныҥ чазын ӧткӱргенибис. Кӱчӱрген айдыҥ 20-21 кӱндеринде Госдумада баштапкы ла катап Јииттердиҥ форумы ӧткӧн. Ондо текши тооло 400-теҥ ажыра делегаттар (талалык ла јииттердиҥ парламенттериниҥ депутаттары, јиит билимчилер, блогерлер, журналисттер ле ӧскӧлӧри де) турушкан, олор Россия Федерациязыныҥ 80 талазынаҥ ла 6 тыш ороондордоҥ келгендер. Эки кӱнге делегаттар экология, ӱредӱ, ишле јеткилдеш, коммунал ээлем ле ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча курч сурактарды кӧдӱргилеп, олорды келер ӧйдӧ јасактар эдип јараткадый санаа- кӱӱндерин угускандар. Мынайып олор јӱк бойлоры да ӱренгилеген эмес, а бисти де ӱреткендер. Мынаҥ ары мындый форумдар јылдыҥ ла ӧткӱрилери темдектелген.\n2017 јылдыҥ кӱски сессиязынаҥ 2018 јылдыҥ јаскы сессиязына 441 јасактыҥ ӱлекери кӧчӱрилген болгон. Текшилей алза, туку 1994 јылдаҥ бери јадып калган ӱлекерлерди шӱӱп јадыбыс ине. Мыныҥ ӱстине јаскы сессияга јаҥы јасактардыҥ 572 ӱлекери берилген. Темдектелген ӧйгӧ 50 пленар јуун ӧткӱрип, текши тооло 978 јсактыҥ ӱлекерин кӧрдибис, олордыҥ 343-и јасак болуп јарадылган, 155-и баштапкы кычырышла јӧптӧлгӧн. База 23 парламентский угуштар ла 3 башкаруныҥ чазын ӧткӱргенибис. Кичӱ изӱ айда Госдумада баштапкы ла катап «Развитие парламентаризма» деп адалган телекейлик форум ӧтти. Ондо 96 ороонноҥ келген 500-теҥ ажыра парламентарийлер ле эксперттер турушкандар. Олордыҥ солун-собырын ӱлешкен, ченемел алышкан иш-тожыныҥ ортозында ороондордыҥ парламенттери ортодо бир канча туштажулар ӧткӱрилген.\nЈарадылган јасактарды алзабыс, олордоҥ албаты-јонго јарамыкту деп улустыҥ ар-јӧӧжӧзине салар каланныҥ кемин рыночный баала эмес, а кадастровый баала чотооры; «дачный амнистияны» база 2 јылга улалтары; долевой строительстводо шиҥжӱни катуландырары; кижи бажына кирелтези прожиточный минимумды 1,5 катапка ашпай турган билелерге баштапкы ла экинчи балдары учун берилип турган акчалардаҥ НДФЛ-ды айрыыры; гражданский ле уголовный керектердиҥ баштапкы ла апелляционный јаргыларында кыйалта јогынаҥ аудиозапись ӧткӱрери; јаргычылардыҥ дисциплинарный молјузын тыҥыдары; апелляционный ла кассационный јаргылардыҥ јаҥы системазын тӧзӧӧри керегинде јасактарды адаар эдим. Кӧлӱктердиҥ регистрациязын ГИБДД барбай ла ӧткӱрери керегинде јасак база јаратканыбыс. Алтайысты корыыры, агаш-тажысты тузаланары јанынаҥ алзабыс, јыккан агашты кыйалтазы јогынаҥ ойтодоҥ орныктырары аайынча јасак јаратканыбыс, бир јылдыҥ бажында кажы јерде кандый агаш јыгылган ол ло јерде, ол ло бойынча ойтодоҥ отургызылар учурлу, албаты-јон бойы јыгылган агашты аҥылу јараду јогынаҥ тузаланарын јаратканыбыс, улуска агаш фондтыҥ јериндеги участокторын (ол тоодо дачаларын) ээленерине амнистия јарлаганыбыс.\nКезик јасактардыҥ ӱлекерлери коркышту кӱч јӧптӧлгилеген, јаан блааш-тартышта шӱӱжилгилеген, албаты-јон шӱӱзин деп баштапкы кычырышта да токтодылганы бар. Темдектезе, Россия Федерациязында тӧрӧл тилдерди ӱредери аайынча јасактыҥ ӱлекери тал-табышту шӱӱжилди. Блааш-тартыштыҥ тӧзӧлгӧзи ӱлекердиҥ баштапкы вариантында тӧрӧл тилдер факультативно ӱредилер деп айдылганы болгон. Орооныста эл тил орус тил болуп јат, мыныҥ ӱстине 22 республикада эл тилдер деген чыду база 36 тилге берилген, нениҥ учун дезе кезик республикаларда ӧс калык јаҥыс эмес, темдектезе, Дагестан Республикада онноҥ ажыра тилдер эл тилдер деп чотолот, база Кабардино-Балкария ла Карачаево-Черкессия бар. Тӧрӧл тилдердиҥ тоозы бӱгӱнги Россияда 250-неҥ ажыра, былардаҥ 80 тил литературный тилдер деп чотолот. Тӧрӧл тилдерди ӱредерин факультативке тӱжӱрген кийнинде, олор быжулай эмес, а колдыҥ сыртыла ӱредилери јарт. Оныҥ учун баштапкы кычырышта мен бу ӱлекер учун ӱнимди бербегем, концепциязын јаратпагам. Ӱлекер экинчи кычырышка белетелип турарда, шӱӱжӱ јаҥыс депутаттар ортодо эмес, а республикалардыҥ чыгартылу улустары, просвещениениҥ министерствозыныҥ ла Рособрнадзордыҥ специалисттери ортодо ӧткӧн. Экинчи кычырышта Думаныҥ билим ле ӱредӱ аайынча комитединиҥ председатели В.Никонов Россияда калганчы ӧйдӧ тӧрӧл тилдерди ӱренери ле ӱредери уйадаганын, бу сурактарла иштеп турган бир канча шиҥжӱ институттар јоголтылганын, ӧс лӧ ас тоолу ӧс калыктардыҥ тилин ӱредер специалисттер белетеер система шалтыраганын ла ӱредӱниҥ стандарттарын јӧптӧӧринде ле учебниктер чыгарында проблемалар болуп турганын бойы јетирди. Оныҥ учун јасактыҥ постановлениезинде тӧрӧл тилдерди ӱредерине керектӱ профессиональный учебниктер белетеериниҥ ле ӱредӱлик программалар тургузыларыныҥ пландары темдектелген. Јасактыҥ бойында тӧрӧл тилдерди ӱредери «федеральные государственные образовательные стандарты дошкольного, начального общего и основного общего образования обеспечивают возможность получения образования на родных языках из числа языков народов РФ, изучения государственных языков республик РФ, родных языков из числа языков народов РФ, в том числе русского языка как родного языка» деп айдылган.\nУлустыҥ пенсияга чыгар јаштарын узадары керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышла јӧптӧлип, экинчи кычырышка белетенер ӧй јаҥжыккан бир айга эмес, а эки айга кӧптӧдилди…\n— Родион Борисович, бу ла айдылып турган јасак учун слерди ле И.Белековты «враги народа» деп бичип турган улус бар, мынаҥ озо, тӧрӧл тилди ӱредери аайынча јасак баштапкы кычырышла јӧптӧлип турарда, «хитрый Родион Букачаков в момент голосования не присутствовал на рабочем месте и в голосовании не участвовал» деп база бичигиледи?..\n— Мен олорло, политикандарла, јӧпсинер аргам јок, улустыҥ пенсияга чыгар јаштарын узадары аайынча јасактыҥ ӱлекери јӱк баштапкы кычырышла јӧптӧлгӧн лӧ экинчи кычырышка белетенер иш эки айга узадылган: талалар шӱӱжӱде база турушсын деп, санаа-кӱӱндерин база айдышсын деп. Баштапкы да кычырыштыҥ алдында јасактыҥ ӱлекери талаларга аткарылган болгон: 85 таланыҥ 73-и ӱлекерди јӧмӧгӧн, јаратпаганы — 12 тала. Экономикабыста керектер талдама ла демографиялык айалгабыс кызу эмес болгон болзо, эл-јонныҥ пенсияга чыгарыныҥ ӧйин кем кӧдӱретен эди? Алдыбыста эҥ ле кату турган сурак орооныстыҥ экономиказын кӧдӱрери болуп јат, президент ол јанынаҥ 12 нацпроект јарадып койды, олорды јӱрӱмде бӱдӱрерге арбынду акча керек. НДС эки процентке не кӧдӱрилген деп, шак бу акчаларды табарга кӧдӱрилип турбай. Је ол ок ӧйдӧ бис алдында јеҥилтелӱ (НДС-ы ноль ло 10 проценттерлӱ болгон) аш-курсакты ла эм-тусты — ол ло бойынча арттырып койгоныс. Пенсияга чыгар јаштарды узадары база ла мындый ууламјыла јарадылар. Пенсияга эр улус 2028 јылдаҥ ала 65 јаштуда, ӱй улус 2034 јылдаҥ ала 63 јаштуда барар деген тоо Башкаруныҥ варианты эмей. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ вариантында пенсияга эр улус 63 јаштуда, ӱй улус 58 јаштуда чыгары керегинде айдылат. Оныҥ учун кӱчӱрген айда экинчи кычырышта бастыра варианттарды тапташтырарыс, анчада ла албаты-јонныҥ санаа-кӱӱни, талалык јаҥдардыҥ тӱп-шӱӱлтелери ајаруда болоры јарт.\nТӧрӧл тилдери ӱредери аайынча јасактыҥ ӱлекерин шӱӱжеристе, пенсияга чыгар јашты узадар ӱлекерди ле шӱӱшкенистий болгон. Талаларга ийилген ӱлекерди јӱк ле бир тала јаратпаган, арткандары бастыра јӧп болгондор. Башкы јыл, депутатка јаҥы ла тудуларымда, ӱнбереечилеримле баштапкы деген тушташтардыҥ бирӱзи акы-поэдис Борис Самыковло болгон. Аксагал мындый керек болорын та ары-јанынаҥ билген, та ӧскӧ кандый сезимдерле башкарынган, ол тушта меге ол алтай тилдиҥ салымы аайынча чындык ла чыҥдый јетирӱ берген эди. Чамал аймакта ӧскӧн, чыдаган кижи керектиҥ аайын бойым да оҥдоп, билип турбай. Чындап, «В Горном» ло «Лысый бурундук» деген сайттардагы «сӱмелӱ Букачаков» деген јетирӱ фейк (английский тилдеҥ орус тилге кӧчӱрзе, «подделка» дегени) туру. Мен тӧрӧл тилдери ӱредери аайынча ӱлекердиҥ баштапкы кычырыжында пленар јууннаҥ качпагам, учына јетире турушкам, фракцияга да угузып салган болгом, бу учуралда ӱлекер учун ӱнимди бербезим деп, концепциязы јастыра деп. Экинчи ле ӱчинчи кычырыштарда ӱлекерлерге ле постановлениеге кандый кожулталар эдилгенин ӧрӧлӧй айттым, оныҥ учун мен јасакты јӧмӧгӧм. Чындап, Тӧрӧл тилдерди ӱренерин ле ӱредерин јӧмӧӧр федерал фонд аҥылу јасакла јарадыларын база темдектегенибис.\n— Слер сананзагар, фейк јетирӱни слерге удура кемдер ӧткӱргилейт ле нениҥ учун ӧткӱргилейт? Политика јогынаҥ болбой турган болбой?\n— Та кемдер де, та нениҥ де учун (кӱлӱмзиренет), бу суракка менде оноҥ ӧскӧ каруу јок…\n— Слер «региональный неделе» деген ижигерде јаантайын аймактар ла јурттарла јорыктайдыгар, ондо болуп турган тушташтар аайынча нени айдарыгар?\n— Таладагы иштиҥ бир кӱни Горно-Алтайскта прием ӧткӱрерине барат, эки кӱни Москва ла Горно-Алтайск ортодо, эки кӱни Горно-Алтайск ла ыраак аймактар ортодо ӧдӧ берип турганы ачымчылу, ӱнбереечилерле туштажарга ӧй ас келижет. Улусла тушташтар јанынаҥ айтса, кӧп лӧ саба эрмек-куучын, сурак-проблема аймак кеминде эмезе республика кеминде чечилер сурактар болот. Федерация кеминде аайлалатан сурактарды кӧдӱрижейин, кӧжӱӱрлежейин, је слердеҥ меге мындый эмезе ондый чаазындар керек деп айдып јадым. Бу јанынаҥ эҥ ылтам, эҥ ылгым иштеген деп Кан-Оозы аймакты адайдым. Аймактыҥ башчызы Г.Н. Пильтин проектно-сметный документация болзын, ӧскӧзи де болзын капшай ла чыҥдый белетедип ийер кижи. Чуй-Оозыныҥ «ээзи» Г.М. Топтыгина база ондый ок башкараачы, јондык ишчилердеҥ Р.С. Пекпееваны («С.Т.Пекпеевтиҥ фонды»), Э.Ю. Суркашевти («Аркыт» экофонд) аҥылап темдектейдим, олордыҥ белетеген документтеринеҥ, чотомолдорынаҥ бир келишпес таппазыҥ.\nКичӱ изӱ айда јааштар јаабаганы учун кӧп саба јерлеристе ӧлӧҥ бӱтпеген, оныҥ учун быјыл кӧп улуска ундылып калган колчалгыларын чыгарып, аркага кирерге келижер ошкош. Јуртээлемниҥ министерствозы, республиканыҥ јаандары быјылгы јылды кӱч јыл деп эмдигештеҥ айдып, мында да, Москвада да иштегилеп тургандары јакшы. Бу ла калганчы пленар јуунда Башкаруныҥ солярка-бензинниҥ бааланганыныҥ компенсациязына талалар ортодо 5 миллирад салковой акча ӱлеери керегинде постановлениезин шӱӱштибис. Бу акчанаҥ Алтай крайга јаан акчалар келишти. Јуртээлемдик хозяйстволор мал-ажына толо ӧлӧҥ эдип албаза, олорго кандый да компенсациялар эдилер учурлузын федерал јаҥдарла эмдигештеҥ иштезе, мӧрлӱ болоры јарт. База айдарга турганым, органический аш-курсак керегинде јасак јаратканыбыс, бу јасак бистиҥ јуртээлемчилериске сӱреен јарамыкту тӧзӧлгӧ болоры алаҥзу јок. Кыскарта айтса, ару кей тынып, ару суу ичип, тайганыҥ тамзык ӧлӧҥин јиген (бис олорды минералла удобрениелеген эмезе пестицидтер тузаланып ӧскӱрген ӧлӧҥлӧ азырабай јадыс ине эмезе беске алынзын деп антибиотиктер бербейдибис) мал-ажыстыҥ эди ле сӱдинеҥ јазаган аш-курсак шак ӧрӧлӧй ӧзӧр стимуляторлорло азыраган деп айткан мал-аштыҥ продукциязынаҥ ас ла салза, эки катапка баалу болор учурлу. Јасакта органический аш-курсак деген оҥдомол чокым јарталып калган, мындый продукцияныҥ сертификадын јуртээлемниҥ кандый ла бӱдӱмдӱ хозяйстволоры алар аргалу, ИП-даҥ ала агрохолдингтерге јетире. Јасактыҥ бойы јарадылганы јаан иштиҥ јӱк башталганы туру, эмди федерал Башкаруга јасакты мынаҥ ары чыҥдый иштедетен подзаконный акттарын, ээжилерин, кемин, кемјӱӱзин чындык белетеери арткан. Бистиҥ республиканыҥ Башкарузына ла јуртээлем министерствозына база эмдигештеҥ кыймыктанар керек деп бодойдым, Алтайыстыҥ органический аш-курсагын садар рынокты эмдигештеҥ бедирегени, белетегени мӧрлӱ болоры ончобыска јарт.\n— Родион Борисович, президенттиҥ талдаштарыныҥ кийнинде Башкаруда кубулталар болуп, јуртээлемде јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр тудулганы кандый санааларга экелет?\n— Јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр тудулганыныҥ баштапкы алтамдары кӧрӱне берди деп айтсам, јаан јастыра болбос. Бу ла јуукта јуртээлем министерствозы бойы да, «Сколково» ло РАНХиГС-тиҥ агропродовольственный политика ааайынча тӧс јери де албаты-јонды аш-курсакла јеткилдееринде јеткер болдыртпазыныҥ доктриназына потребительский сурууны тыҥыдары аайынча кожулта эдер шӱӱлтезин угускандар. 2010 јылда јӧптӧлгӧн эски доктрина ороон ичинде садылып турган аш-курсак бойыс ӧскӱрген аш-курсак болзын деген планын бӱдӱрип салган, аш-курсактыҥ бӱдӱмдеринеҥ јӱк ле сӱт јанынаҥ программа эмеш бӱтпеген. Шак бу доктринаны бойыныҥ ӧйинде бӱгӱн јуртээлем аайынча вице-премьер болуп турган А.Гордеев белетеген эди. Јуртээлемге адылу вице-премьер тургусканы јакшы, нениҥ учун дезе мынаҥ озо А.Ткачев јӱк јуртээлемниҥ министри бололо, государство јуртээлемди јӧмӧӧр сурактарда Минфинге јайыла берип турганы јарт кӧрӱлген. Мыныҥ бажында госјӧмӧлтӧ отрасльга, подотрасльга эмес, а кажы ла производительге, чынын айтса, јаан-јаан агрохолдингтерге берилген. Аш, помидор, эт, сӱт ле ӧскӧзин де иштеп турган производительдер «мениҥ аш-курсагым эҥ ле керектӱ, мениҥ аш-курсагым эҥ ле талдама» деп, бой-бойлорыла маргаандажып баштагандар ла министрдиҥ адазыныҥ адыла адалган агрокомплекс ороон ичинде рис ӧскӱреринде экинчи, сахар јазаарында ла ээленген јерлериниҥ кемиле бежинчи боло берген, а кичӱ ле орто кемдӱ производительдер госјӧмӧлтӧ јок артып калгандар. Јаҥы јалмууш јаҥыдаҥ јалмап, јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр мындый јастыраларды этпес деп иженерис артат.\n— Адакыда, албаты-јонго айдып ийер не сӧзигер бар, айса болзо, кӱӱнземел бар?\n— Кӱӱнземел бир ле: бастырабыс эзен- амыр, су-кадык ла јеткил-бӱткӱл јӱрели, база сӱӱш, сӱӱнчилер ле ырыс келзин!!! Эл Ойында болгоныма сӱӱнедим, Алтайынаҥ ыраакта јӱрерге, албаты-јонго јарабай турган јасактар јазаарга ла јӧптӧӧргӧ кӱч эмей, айдыҥ-кӱнниҥ айалгазы быјыл Москвада да, Алтайда да кату болды. Бот, мындый ӧйдӧ калыгыстыҥ сӱрлӱ байрамы кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱрет, ийде-кӱч берет. Улаганныҥ улузын мактаар кӱӱним бар, сӱреен јараш байрам биске сыйладылар, акча-манаттаҥ кату ӧйдӧ мындый јыргалды кӧдӱрип чыгарга баатырдыҥ баатыры, ойгордыҥ ойгоры болор керек. Ойынныҥ ачылтазы сӱреен јарады, оны сананып тапкан, тургускан В.Е. Кончев ле К.Ф. Малчиевке јаан быйан! Алдындагы Эл Ойындарда чылап, ары-бери чачылаҥдаган, анда-мында јыгылган эзириктер јок болгоны сӱӱндирди, Эл Ойынды эрӱӱл ӧткӱрип ийер арга болордо, арткан да јыргалдарысты, куда-кубуйысты, той-белкенчегисти не эрӱӱлге ӧткӱрбезибис деген санааларга да келдим? Алтай кӱрештиҥ «абсолютказын» кӧрӱп, бу теп ле тегин маргаан, теп ле тегин кӱреш эмес, а нацияныҥ ады-чабын чыгаратан јаан учурлу јарак болгоны бистиҥ кӱрешчилерге јетпей тургандый билдирди, олор маргаанга, кӱрешке бир де белетенбей чыккандары сӧӧк-тайактарынаҥ, балтыр-бултырларынаҥ јарт кӧрӱлди.\n— Эл Ойынныҥ ӧйин ӱч эмезе тӧрт јылга узадар керек деген шӱӱлтелер јӱрӱ, слер оны канайда кӧрӧдигер?\n— Јаратпай јадым. Эл Ойын бастыра албатыбысты бириктирип јаткан сок јаҥыс байрамыс, а республиканыҥ ӧс калыгыныҥ — кӧксиниҥ ойы, кӧзиниҥ чогы: бистиҥ кеп-кийимисти, јаҥарысты, кайысты, кожоҥысты, кокырысты, кӱӱлик ойноткыларысты мынаҥ ӧскӧ кайда кӧрӧрис, кайдаҥ угарыс? Хакас, якут, тыва, бурят калыктар мындый байрамдарын јылдыҥ ла ӧткӱргилеп јат, биске, карын да, олордоҥ тем алынар керек деп бодойдым. Бу Эл Ойында эмеш оҥдолбой арткан сурак «келер Эл Ойын кайда болор?» деген сурак болды, алдында Эл Ойындарда андый болды ине: байрамды ӧткӱрген аймак эки јылдаҥ байрам ӧткӱретен аймакка эстафета беретени?\n— Ачык-јарык куучынаар учун јаан быйан, јаактуга айттыртпагар, јарындуга туттыртпагар!!!\nЭрмек-куучынды П.Попошев ӧткӱрген.\n« На территории Республики Алтай проводится операция «Оружие»\nО мерах социальной поддержки сирот »


Рабочая программа по родной литературе 3 класс в условиях ФГОС |\nПрограмма ФГОС- тын некелтелерине келиштире, jанжыккан программага тайанып тургузылган, онойдо ок экинчи ÿйенин стандарттарынын Концепциязына тайанып, предметтер ичинде ле предметтер ортодо колбуларды , ÿредÿ процесстин логиказын аjаруга алып. Концепцияда айдылганыла болзо, тöрöл тилле кычырганы баланын jайалталарын ачар, öскÿрер, кÿÿн – санаазын оморкодор. Тöрöл тилинин литературазы ажыра балдар бойынын тÿÿкизи, алтай албатызынын jадыныла таныжып, бойы база ол албатыга кирип турганын билип, ого оморкоп, оны тооп jÿрерине темигер.\nИштеер программа 3 класста кычырарынын бичигине ( авторлоры Тайборина Н. Б, Мегедекова Е. А) ууландыра эдилген.\nЛитературный кычырышла иштеер прграмма мындый амадулар бÿдÿрет.\n1. литературанын тöс амадузы – ÿренчиктерди тöрöл лö телекей\nлик литературала таныштырып, кеендикти ондоор таскамал бер\nгениле коштой, Тöрöлине, калыгына тузазын jетирерге амадаар\nкÿн – тап таскадары\n2. кычырган чÿмдемелди бойы танынан ондоорго темигери\n3. jайаанын ойгозып, кеендикти ондоорына таскаар\n4. эрмек – куучыны литературалык болорына тазыгар\n5. балдарга учурлалган кеендик чумдемелдерди ÿренчик кажы\nла кÿн кÿÿнзеп кычырар\n6. кычырганы аайынча бойынын кÿÿн – санаазын jартап,\n7. кычырган чÿмдемелди ылгаганда, кееркедим литература\nнын эп- аргаларын тузаланары\n2.Литературный кычырыш предметтин текши кебери\nЛитература – ÿредÿнин учурлу бöлÿги. Jÿрÿмде сöстин ийдези сÿреен jаан. Сöстин ийдезин, онын jаражын сезерге, jажыдын ачарга литературный кычырыштын урогы болужат. Баштамы класстарда литературалык таскамалды кычырарынын урогында алат. Литература – кеендиктин бир jаан бöлуги. Ол кееркедим литература ажыра ÿренчиктерди эбиреде телекейле таныштырат. Геройлордын кылык – jаны, сур – кебери ажыра уренчиктерди jакшыны ла jаманды ондоорго, jарашты сезерге уредет.\nКеендиктин оско будумдерине коро, литература jурумди, эбире телекейди сос ажыра коргузет. Литературанан уренчиктер торол тилинин jаражын сезерге, оныла оморкоорго таскамал алып, бойынын тилин байыдып, колболу эрмек – куучынын кенидет.\nКееркедим литература калыктын байлаган чум – jанын, корум – шуултезин чике коргузип, уренчиктердин куун – санаазы ого туней болорына тебу берет.\nПредметтер ортодо колбузы\nАлтай тилдин урогыла – кычырган чорчоктон, куучыннан талдап алган эрмектер эмезе буткул абзац кочурип бичиири\nJуранарынын урогыла – кычырган текст аайынча jурук jурап, выставкаларда туружары, бичиктеги jурукчылардын иллюстрацияларын корориле тундештирери\nКÿÿнин урогыла — ойноп турган кууни угуп, кычырган чумдемелде геройдын кылык – jанына, тыш – будумине келиштирери( чырайыла, кыймыгыла коргузери)\nТрудтын урогыла – огош бичигештер jазаары, урелген, jыртылган бичиктер jазаары, группала jайаан иштер будурери.\n3.Предметтин jери ÿредÿлÿ планда\nФедерациянын текши уредулу школынын тос планы аайынча кычырары бойынын компоненти болуп чоттолот. Оны кажы ла алтай уренчик кыйалта jогынан уренер керек.\nНациональный школдордын уреду планы аайынча баштамы класстарда кычырарына 68 час берилет. Бир неделеде 2 частан откурилет. 34 неделенин туркунына 3 класста 68 час бир неделеге 2 частан улелет.\n4. Курстын баалу ууламjылары ( ценностные ориентиры)\nАлтай литература ÿренчиктерди jÿрÿмнин учурын билип аларга, олорды jакшыга jарашка jÿткиирине, ар – бÿткеннин, jÿрÿмнин айалгаларын ару, кеендик сезим ажыра ондорына уредер.\nЧумдемелдер балдарды кайкадар, санандырар, ого jаны ачылталар эдер, оморкошко, Торолинин, албатызынынбайлыгыг ондоорына экелер. Уредучи урокто балдарына коксиле, jурегиле иштезин деп тебу берерине амадаар учурлу, кажы ла урокто бала нении де алып, алтай тилдин анылузыла, торол jеринин культуразыла, туукизиле таныжар. Мынан уулам, кажы ла бала «ончо меге керек, мен алтай тилимди уренерим» деп айдар учурлу.\n5. Предметтин турулталары: личностный , метапредметный, предметный\nЛичностный турулталар— уренчик бойынын ич – когузин, корумин оскуреринде тен тай иштеп, jуткиири. Албатызы, калыгы, билези учун оорып, сананып турары. Бойынын ижин аайлу – башту эдип тургузып болоры. Кычырары – ол онын онон ары озори, оско до предметтерле jакшы уренеринин камааны деп ондоп турары.\nМетапредметный турулталар— эмдиги ойдин уренчиги элден ле озо улусла куучындажып билер, бойы чын куучындажып, айтканын корып билери.\nУренчик керектин аайы – бажына чыгып, бедрениште jурерине уредери болот.\nЛитературный чумдемелди ондооры: автор нении айдарга сананганын, геройлордын кылык – jаны, эткен керектери керегинде бойынын куун – санаазын айдып билери ( текстти болуктерге болип, план тургузып ла онон до оско)\nУредучи ле уренчик бой – бойын jоможип, ортозында колбулары бек, наjылык боор учурлу.\nПредметный турулталар – уренчиктерди алтай бичиичилердин чумдемелдериле коштой, оско до калыктардын чумдемелдерин куунзеп кычырарына jилбиркедер\nСозликтерле, онон до оско керекту бичиктерле тузаланып билери\nКеректу бичикти танынан бойы бедиреп табары.\nJаан эмес тексттерди ун чыгарбай бойында кандый класста канча сос камаандузын аjаруга алып кычырары\n6. Кычырарыла бÿдÿрер универсальный ÿредÿ эдилгелер ( УУД)\n●Личностный универсальный уреду эдилгелердин телкеминде уренчиктин ич – когузи, коруми, шуултези, кууни, позициязы будурилер, уредуге кууни jарталар, jилбузи ачылар, моральный кемjулер ле олорды будурерине ууламjылаар\n●Регулятивный универсальный уреду эдилгелердин телкеминде уренчиктер уредулу учреждениеде де, онон до оско айалгалу jерде бойынын ижин чын, аайлу – башту эдип эдерине ууландырылган уреду эдилгелердин (УД) ончо будумдерине уренип алары; онойдо ок мында кирет: уредулик амадуларды ондоп турары, оны будурери аайынча план тургузып ийери; бойынын эдилгелерин баалап, ширтеп билери, будургенинде башкартулар эдери.\n●Познавательный универсальный уреду эдилгелердин телкеминде уренчиктер jетирулерди ле олордын компонентттерин – тексттерди танып, ылгап, jартап уренер, темдек – символ эп – аргаларды тузаланарга еренет, моделировать эдетен эп – суме билип алар; онойдо ок коп логикалык эдилгелер ле амадулар будурер текши эп – аргалар билип алат.\n●Коммуникативный универсальный уреду эдилгелердин телкеминде уренчиктер куучындажып турган кижинин (собеседник) позициязын аjаруга алыпбилерин били палат, уредучиле, кураа балдарла jаба иштеп, jетирулерди угуп билерине, айдарына уренет, иштин будумин куучындажарында jарт эдип коргузип, айдып берери\n7 . Кычырарынын содержаниези 3 класста\nКычырар тексттер: Кычырар тексттердин жанрлары: куучындар, кеп куучындар, баснялар, улгерлер, чорчоктор, табышкактар, тооломоштор, кокыр куучындар. 3 класстын уренчиктери автордын чорчоги, калыктын чорчоги деген ондомолдорды ылгаштырар учурлу. Автордын чорчоги ле албатынын чорчокторинин тунейи эмезе башталганы: учы, такып – такып айдылганы, тили, геройлоры.\nЛитературоведческий ондомолдор: литература, фольклор (чорчок, каткырма, кокыр куучын, модор сос) улгер, куучын, тос герой, диалог, эпитет, тундештиру,герой, угаштыру, пейзаж, тыш кадар, ич кадар, титульный лист, бажалыктар, кире сос, адакы сос.\nЛитературный чумдемелди ондооры:Бир жанрла бичилген чумдемелдердин эмезе бир автордын чумдемелдерин откондо, олрдын анылу эмезе туней темдектерин билери. Бир автордын чумдемелдерин кычырганда, олрдын тилинин анылузы, композициязы, ар – буткенди канайда коргузип турганын билери.\nJайалтазын ачарга ууландырган иштер: Текстле таныштырып, мындый иштер откурер:\n— тексте айдылган керектердин ээчий – деечий болгонын буспай, куучындаарына ууландырылган\n— кычырган тексттин тос учурын айдарына\n— чумдемелде геройлор неден уламмындый керек эткени керегинде бойынын куун – санаазын айдарга\n— бир чумдемелде айдылган геройлордын кылык – jанын тундештирип, ол керегинде бойынын шуултезин айдарга\nКычырарынын кеми: Кычырыжынын кеми 3 класста биринчи jарымjылдыкта 1 минутта 60 состон оро болор. Экинчи jарымjылдыкта 65- 75 сос кычырар керек\n8. Календарно – тематикалык планирование\n9. Предмет аайынча 3 класста ÿренчиктер неге уренип алар:\n— jылдын учында текстти буткул состорло 1 минутта 60 состон тушпей тыныда чокым ла jарт кычырып билери\n— jаан эмес тексттерди ун чыгарбай бойында 1 минутта 80 состон тушпей кычырып билери\n— кычырган чумдемелди берилген план аайынча куучындап берер\n— чумдемелде геройдын эткен керектери, кылык – jаны керегинде бойынын шуултезин айдып билери\n— бойы кычырган эмезе уккан текстттин жанрын, темазын айдып билери\n— 10 – 12 улгер, 2 – 3 прозанын узугин эске айдып билери\n— танынан бичиктин эмезе чумдемелдин адын, авторын билип ле айдып\n— созликтерле, онон до оско керекту бичиктерле тузаланып\n— керекту бичикти танынан бойы бедреп табары\n— jурттын эмезе школдын библиотеказынын бичиктеринен jараган бичикти бойы талдап кычырып билери\nМатериально – техникалык jепселдин jартамалы\nПрограмманы будурери ле программала иштеер тушта керекту болор:\n— уреду пособиелер\n— хрестоматия – бичиктер\n— jурукчылардын талдама jуруктары\n— ундердин ле куулердин дисктери\n11. Тузаланган литература:\nАсмолов А. Г «Как проектировать УУД в начальной школе» М., 2010\nПиянтинова К. К «Программалар кычырары ла алтай тил ( 1-4)», Г – Алтайск, 2007\n← Рабочая программа по риторике_66863\nРабочая программа по родной литературе →


Инфоурок › Начальные классы › Конспекты › Ченелте диктант "Чертишке" 2 класс\nЧенелте диктант 2 класс\nАмадулары: орфограммаларлу сӧстӧрди бичип билерин кӧрӧр.\nУрокто јединер турулталар: ӱренчиктер ӱренип алар: орфограммалу сӧстӧрди «кӧрӱп»ле олорды чын бичип; шиҥдеп, шӱӱлте эдип, тӱҥдештирип.\nУредулу ишке ууламјылаары\nЧертишкениҥ энези мӧт јууп барган. Айучак арканыҥ учын кӧрӧргӧ јӱгӱрди.\nЧертишке арыды. Таныш эмес јер. Койу мӧштӧр шуулайт. Jанар керек.\n2,5 –чи эрмектердиҥ тозогозинин алдыла чийу татрыгар.\nТексттин учына 1-2 эрмек кожуп бичигер.\nАйаста, деп, бар, Тудар, кучук.\nТумчукту, кучук, кара, кичинек.\nОйноорго, Тудар, сууйт, такааларла.\n- Кажы ла јолдо состордон эрмек тургузып бичигер. Тозогозиниҥ алдыла чийу тартып салыгар.\n- Будурген иштеригерде кандый орфограммалар јолыкты?\n- Будурген иштерде не јарт эмес артты?\n-Бойыгардын ижигерди темдектегер (баалаагар).\nVI. Уроктын турултазы\n- Урокто неге уренип алдыгар?\nПустогачева Татьяна Викторовна\nНомер материала: ДБ-214769


Тӧргиде — агаш ээлемниҥ сурактары - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде АР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧткӧн. Ондо Тӧргиниҥ турчылары болгон депутаттар, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Михаил Маргачев, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, ар-бӱткенниҥ байлыктар, экология ла туризм аайынча министр Екатерина Поварова ла ӧскӧ дӧ окылу улус турушкан. Јуунда агашту јерлерди орныктырарыныҥ ла агаш ӧскӱрериниҥ сурактары кӧрӱлген.\nТӧргиниҥ турчылары Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ 2021 јылда Федерал Јуунга эткен Баштанузындагы тӧс тӱп-шӱӱлтелерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча Эл Курултайдыҥ планын јӧптӧгӧн. АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ јааны Герман Чепкинниҥ јуунда јетиргениле, Эл Курултайдыҥ профильный комитеттериниҥ шӱӱлтелериле, планга 36 иш-керектер кирген.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла планду 2021-2022 јылдарга республикан бюджеди керегинде» тергеелик јасак аайынча АР-дыҥ парламентиниҥ 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ јӧби јӱрӱмде канайда бӱткенин шӱӱшкен. Бу сурак аайынча јетирӱни јуунда Ольга Завьялова эткен. Эл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јааны Радмила Пекпеева коштой эткен јетирӱзинде 2020 јылда бюджет керегинде јасакла колбулу сурактар комитеттердиҥ, парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ле ишмекчи группалардыҥ јуундарында ла башкаруныҥ частарында кӧрӱлгенин айткан. Бу суракты шӱӱжеринде депутаттар Аскар Тулебаев, Артур Кохоев, Радмила Пекпеева турушкан.\nТӧрги «Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла планду 2021-2022 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасак аайынча Эл Курултайдыҥ шиҥжӱзин токтодор шӱӱлтени кӧп саба ӱндерле јараткан. Парламенттиҥ јӧбиндеги бӱтпеген эки сурак профильный комитеттерде шӱӱжилерине темдектелген.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ јеринде агаш ӧскӧн јерлерди орныктырарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ сурактары шӱӱжилген. Екатерина Поварова агаш питомниктердиҥ айалгазы, олордыҥ ӧзӱми ле бу иште турган сурактар керегинде јетирген. Агаш ээлемдердиҥ јаҥдарыныҥ ижинде агашту јерлерди орныктырары эҥ јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи болгонын министр темдектеп, отургызатан чаалдарды ӧскӱрериниҥ ле садып аларыныҥ сурактарына ајару эткен. Анайда ок республикада мӧш агаштыҥ бийик чыҥдыйлу чаалдарын ӧскӱрер генетико-селекционный јердиҥ ижине аҥылу ајару эдилген.\nАдалган суракты шӱӱжеринде Рустам Байдалаков, Аскар Тулебаев, Александр Груздев, Виктор Ромашкин, Сергей Ложкин, Владислав Рябченко, Михаил Терехов, Артур Кохоев турушкан. Депутаттар куучындарында агашты орныктырарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ кӧргӱзӱлери јылдаҥ јылга јабызаганын темдектеп, агаш ээлемниҥ сурактарыла иштеген министерство муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јеринде агаш ээлем бӧлӱкте ӧткӱретен чокым иштердиҥ Јолдыҥ картазын тургузар сурактарды кӧдӱрген.\nӦткӧн шӱӱжӱниҥ турулталарын эдип, Артур Кохоев бар ӧҥзӱре сурактарды темдектегенинеҥ иш јылбас, агаш ээлемде ишти ичкери јылдырарга стратегияны белетеер керек деп айткан. «Агаш ээлем бистиҥ экономиканыҥ јаан учурлу бӧлӱги болуп јат ла ол кандый ууламјыла ӧзӱп барарын чокым оҥдоп турарга депутаттарга бу суракты профильный комитетте шӱӱжип, ээчий сессияга чыгарар керек» — деп, ол темдектеген.\nТӧрги агаш ээлемниҥ сурактарын Эл Курултайдыҥ кӱски сессиязында шӱӱжип кӧрӧрин јӧптӧгӧн.\nЈуунда Эл Курултайдыҥ јасакберим, шиҥжӱ ле тӧзӧмӧл иштериниҥ 2021 јылдыҥ экинчи јарымына планыныҥ ӱлекери шӱӱжилип јӧптӧлгӧн. Анайда ок Эл Курултайдыҥ парламенттер ортодогы колбулар аайынча камызын тӧзӧӧри, оныҥ иштеер ээжилери ле камыстыҥ турчылары керегинде, Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаары керегинде сурактар кӧрӱлген.\nПарламенттиҥ ээчий сессиязын кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӱрери темдектелген.\n(АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле)