Аjыктанар ӧй бар... ~ Звезда Алтая\nАjыктанар ӧй бар...\n2015 jылдыҥ чаган айынаҥ ала ”Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланын тӧлӧӧри керегинде“ федерал jасак чыду алынар. Бу каланды чоттоор тӧс кӧргӱзӱ—ол кадастровый баазы болор. Тегин сӧслӧ айтса, рыноктогы баазына jуук баала чоттолор. Юридический де, таҥынаҥ да улуска (физический лицолор) бу каланды тӧлӧӧри кӱчке келижер деген шӱӱлте бар. Бистиҥ республикада кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланын тӧлӧӧри jӱк юридический лицолорго кубулып jат, таҥынаҥ улуска некелтелер азыйгы бойы артат: инвентаризационный баазыла чоттолор. Чыду алынатан jаҥы федерал jасак талаларга 2020 jылга jетире аjыктанар, сананар ӧй берет. Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ кадастровый баазын тургузар ээжи керегинде шӱӱлтезин Алтай Республиканыҥ депутады, ”Майма аймак“ муниципал тӧзӧлмӧдӧги ”БТИ” МУП-тыҥ башкараачызы Евгений Асканаков айдат.\n—Евгений Семенович, бӱгӱнги кӱнде кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ калан саларыныҥ jаҥы ээжизи керегинде башка-башка шӱӱлтелер угарга келижет. Слердиҥ иштеп турган БТИ бу суракла кӧп jылдарга иштеп келген. Слер иштеген ченемелдеҥ кӧрӱп, бу jаҥырту керегинде нени айдарыгар?\n—Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ ороондо ”Россия Федерациязында баалар салар иш керегинде“ деп jасак иштейт. Ол аайынча талаларга кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ каланды кадастровый баала тургузар чыдулар берилген. Документте баа тургузар иштиҥ ӧйи база кӧргӱзилген—беш jылда бир катаптаҥ ас эмес. Ишти jакшы кеминде ӧткӱрерге баа тургузар комиссия тӧзӧлӧт, ого jаҥныҥ чыгартулу улузыла коштой баа тургузаачылар (оценщики) база кийдирилет. Санааркаар шылтак jок то ошкош. Ого ӱзеери кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ баа саларыныҥ тӧс кӧргӱзӱлери алынган: кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ тудулган ӧйи, кеми, строительный материалы, канча катту болгоны, ар-jӧӧжӧниҥ текши айалгазы. Онойдо ок кыймыктатпас ар-jӧӧжӧ кайда тузаланылып турганы—коммерцияда ба, производстводо бо эмезе jадар тура ба—база аjаруга алынат. Кадастровый службаныҥ ишчизи баа салар тушта, кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланыҥ эмезе jурттыҥ тӧс jеринеҥ, транспорт jӱрер jерлердеҥ ыраагын, тӧс автоjолдорго, темир jолдыҥ станцияларына эмезе метрого jуугын аjаруга алат. Таланыҥ экономиказыныҥ айалгазына, талада орто ишjалдыҥ кемине база аjару салары айдылган.\nАйдарда, баа тургузар иш бастыра jанынаҥ быжулалган ошкош. Jе jӱрӱмде ончозын аjаруга алар арга jок. Специалист те эмес ишчиге бу ээжини бузары кӱч болбос. Темдек эдип кадастровый баа тургузарына кийдирилбеген бир ле керекти алалы: микрорайонныҥ келер ӧйдӧ ӧзӱми. Бир тушта jаҥы jол ӧткӱрилгени тураныҥ баазы бийиктеерине экелер аргалу, экинчи тушта ол ло автоjолдыҥ эмезе темир jолдыҥ станциязыныҥ jуугы бааны jабызадар аргалу. Баа тургузаачылар дезе бу jаҥыртуны рыноктогы бааны бийиктедип турган тооломго кийдирип койгондор. Айдарда, кадастровый баа бийиктеер, оныҥ шылтузында калан бийиктеер. Оныла коштой, jасак аайынча кадастровый службаныҥ тургускан баазын jуук беш jылда кубултар арга jок болор.\n—Слердиҥ айткан бир ле темдегеердеҥ кӧргӧндӧ, кандый кӧп курч сурактар тура берери jарт. Баа тургузар кӧргӱзӱлер рыноктыҥ некелтелерине тӧзӧлгӧлӧнгӧн, олор дезе сӱреен кубулчаҥ дезеер?\n—Мен оны ла айдарга санангам: кадас- тровый баа тургузар ээжи ончо бар айалгаларды аjаруга албай jат. Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ рыногы улайын ла кубулып jат. Кече jакшы болгоны, бӱгӱн учурын jылыйтат. Кижи ар-jӧӧжӧзиниҥ каланын рыноктыҥ баазыла тургусканда, шорлонып jат, ончозын ла аjаруга албай тургузылган кадастровый баа бӱгӱнги кӱнге келишпей барар, чик jок бийик болор деп сананадым. Jаҥы jасакты jӧптӧп тура, бис бу каланнаҥ тургуза ла кӧп акча-манат аларга амадаган эмезис не. Бӱгӱн каланныҥ иштеп турган системазын керектӱ кеминде иштеткени jаан учурлу. Улус калан тӧлӧӧринеҥ кыйар аргалар бедиребес учурлу. Бистиҥ калан тӧлӧӧчилердиҥ культуразын бийиктедер ӧй келген деп айдарга турум. Jонjӱрӱмдик турумкай айалганы буспаска, ончо jаҥыртуларды аjыктанып, аjарулу эдери керектӱзин jӱрӱм кӧргӱзет.\nБу jасак талаларга аjыктанар, ченеер арга берип турганы jакшы. Тала-субъекттерде баа тургузар jаҥыртуны тузаланып турган ӧскӧ талалардыҥ ченемелин кӧрӱп, сананар ӧй бар. Мен бодозом, бу jасакты иштеткенинеҥ республиканыҥ бюджеди тыҥ ла билдирлӱ кӧптӧбӧс. Ченелте ӧткӱрилип турган талаларда айалга онызын кӧргӱзет. Новосибирсктиҥ jаҥдары бу jаҥыртуны бастыра jерлерде кийдирерге меҥдебес деп шӱӱгендер. Нениҥ учун дезе, ченелте ӧткӱрилгенинеҥ казнада акча-манат тыҥ ла кӧптӧбӧгӧн, jе jарт эмес сурактар толо болгон. Ол тоодо аргачылардыҥ да, таҥынаҥ улустыҥ да jанынаҥ. Юридический лицолор бийиктедилген калан тӧлӧмирлердеҥ кыйар jол бедирегендер. Ондый кыйар арга да бар: jаргыга барала, кадастровый баа рыноктозынаҥ бийик деп jартажып, ойноп алары.\nОндый учуралдар болгон. Республиканыҥ тӧс калазындагы jаан магазиндер арбитраж jаргыда бойлорына jердиҥ jеҥилтилген каланын ойноп алгандар. Таҥынаҥ да улус кыймыктатпас ар-jӧӧжӧзине jаан калан алала, тӧлӧӧр деп бодобойдым. Бистиҥ улус мындый сурактарда билгир болуп браатканын темдектеер керек. Ондый болордо, мында jӱк юристтер мӧрлӱ артар деп сананадым. Олор jаан кирелте аларга бу суракла элбек реклама-jарлар эдип турулар.\nJаҥыртулу калан тургусканынаҥ ол ло аргачылардаҥ jаан тӧлӧмирлер алар деген амадуны мен оҥдоп jадым. Jе бис озолодо кӧрӧр учурлу: тегин де jӱзӱн-башка тӧлӧмирлерге бастырган аргачылар ондый тӧлӧмирлер тӧлӧӧр аргазы бар ба, онызыла бис экономикабыстыҥ ӧзӱмин jаба баспазыс па?..\nАР-диҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы


«Кеп-куучындарыстыҥ каандары — тӱӱкиде...» - altaicholmon\n«Кеп-куучындарыстыҥ каандары — тӱӱкиде…»\nБурятияда буркан јаҥдулардыҥ Агадагы дацаныныҥ ламазы, Алтайдыҥ хамбо-ламазыныҥ ордынчызы геше Арам Кыпчаковло бистиҥ эрмек-куучыныс ойроттордыҥ калганчы кааны Амыр-Санааныҥ тергеебисте табылган сӱлдезинеҥ башталган болгон.\nТӧс Азияныҥ кӧчкӱндериниҥ калганчы империязы — Ойрот каандык (Джунгарское ханство) керегинде тӱӱкилик шиҥжӱлер де, бичимелдер де бӱгӱн кӧп. Кӱӱнзеген кижи олорды Интернеттеҥ кандыйын ла таап, кычырар аргалу. Алтай калыктыҥ кеп-куучындарына кирген бу керектер керегинде Арам Кыпчаковтыҥ кӧрӱми кычыраачыларыска солун болор деп санандым.\nКӧгӱс-ойдыҥ, мӱргӱӱл јаҥныҥ јолын бойыныҥ салым-јолы деп талдап иштеген улус калыгыста кӧп эмес. Олордоҥ јаҥыс та бисте эмес, је ӧскӧ дӧ эл тергеелерде ады-јолы тоомјылу адалган, јарлу болгон алтай эрлер оноҥ ас. Олордыҥ бирӱзи — Арам лама.\nОл 1979 јылда Оҥдой аймактыҥ Кайырлык јуртында чыккан. 1996 јылда областьтыҥ национальный школын божодоло, буркан јаҥныҥ Агадагы кӱрее-дацанына ӱренип барган. Буддизмниҥ государстволык аккредитациялу, ижи казнадаҥ јеткилделген вузтары бистиҥ ороондо эки ле — Агадагы ла Иволгадагы духовный академиялар.\nАрам Кыпчыков Агадагы академияныҥ бакалавриат ла магистратура ӱредӱзин божодып, оноҥ буркан мӱргӱӱл јаҥныҥ билим-билгиринде «геше» деген ат аданар ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧткӧн. Бу ат бисте философия билимдердиҥ кандидадына тӱҥей.\nАлтайлардыҥ кеп-куучындарыныҥ јаштаҥ ала угуп јӱрген каандары ла баатырлары, олордо айдылган керектер чӧрчӧк эмес, јӱрӱмде чын болгоны ого кайкал ла ачылта болгонын Арам лама айдат. Бу ӧйлӧрдӧҥ ала тӱӱкиге јилбӱ оныҥ јӱрӱминде јаан учурлу керек болуп јат. «Кайда ла јӱрзем, јаан јашту улустыҥ куучындарын угуп, билимчилерле куучындажып, бар-јок иштерди таап кычырадым — деп, ол айдат. — Алтайдыҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, тӱрк те, ойрот то ӧйликтердеҥ кӧрӧр-тудар, кычырып, билер кӧп керелер арткан. Кыдат, Монгол јериниҥ, Орус каандыктыҥ озогы документтеринде бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис керегинде јетирӱлер улайын туштайт. Совет идеологияныҥ муҥјылдыктарга Алтайдыҥ койнында кыймык јок отурган, јокту-јойу кичинек албаты болгоныс деген кӧрӱми кӧрӱм-санаабыска шиҥип калган. Чингис-каанныҥ империязы јайрадылган кийнинде, 600-700 јылдарга кожо јаткан монгол телекейди туура таштап ийерге ченежедис…\nЭмдиги алтайлар озо чактарда Азияныҥ телкемдеринде јаткан јаан эл-калыктардыҥ Алтайда арткан оодыктары болгонын, олор бу талада болгон ончо калапту керектерде турушканын тӱӱки документтер керелейт. Бу эзем алтай албатыныҥ тӱӱки куучындарында арткан».\n—Тӧс Азияныҥ калыктары сӱттеҥ эткен сӱӱген суузынын нениҥ учун кезиги чеген (цегее), кезиги айрак деп айдып турган, билеригер бе? —деп, Арам лама менеҥ сураган.\n—Jок. Бу јербойыныҥ албатызыныҥ тилиле колбулу болбой: кайда да чеген, кайда да айрак деп айдары јаҥжыккан…\n—Бу Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизинде болгон бир учуралла колбулу. 1470-чи јылдар киреде Чингис-каанныҥ ач-ӱрени — чингизидтер монгол империяны ойто орныктырар деген јаан кыймыгу баштаган. Калка-монголдор Тӧрбӧн-Ойрот деген каандык тӧзӧгӧн, таҥынаҥ бойы јаткан ойротторды јуулап, эл тергеезине ойто кийдирерге амадаган. Бу ӧйлӧрдӧ ӧткӧн јаан јуу-согуштардыҥ бирӱзинде ойроттор калкаларды оодо согуп, каанын ӧлтӱрген. Ол каанныҥ ӱйи, Мандукай-хатун, 7 јашту уулчагыныҥ адынаҥ каан болуп отурган. Тӱӱкиде ол бичикчи ле јуучыл ӱй кижи болгоны арткан. Камык черӱ јууп, бир-эки јылдаҥ ол ойроттордыҥ черӱзин оодо соккон. «Слерди бактырганымды ундыбазын деп, ӱч ээжи-јаҥ тургузып јадым — деп, Мандукай-хатун айткан эмтир. — Слер мӱргӱӱр тушта байдастанып отурбазыгар, тизе бажына отурып мӱргӱӱригер. Айракты цегее (чеген) деп айдарыгар. Этти бычакла кезип эмес, челдеп јииригер».\nОйрот тайшилер каан-абакайдыҥ бу айтканын угуп, бир немени солыгар деп калактаган.\n«Нени солыырга турганар?» —деп, Мандукай сураарда, «Этти, ийт чилеп, канай челдеп јийтен?! Бычакла кезип јиирин артырыгар» — дешкен. Каан-абакай мыныла јӧпсинип, этти бычакла кезип јиирин артырган, је арткан эки ээжини буспай бӱдӱрерин некеген.\n—Бу чын ла болгон неме бе айса чӧрчӧк-куучын ба?\n—Чын болгон. Бу учурал монголдордыҥ 16-чы чакта бичилген «Сары-туджи» деген летопись-бичигинде арткан. Мен монгол јерине јӱрзем, ондогы улус чегенди «цегээ» деер ле бис, ойроттор, айрак эмес, чеген деп айдып јадыс деп айдыжар.\n—Ойроттор деп айдарыста, бу не калык болгон?\n—«Ойрот» деген сӧсти билимде јуук ӧйлӧргӧ јетире «агаш ортозында јаткан албаты» («лесной народ») деп кӧчӱрип келген. Монгол билимчилердиҥ айтканыла, «ойрот», «ойрат» — «ойр» деген сӧстӧҥ бӱткен ле «бой-бойына најы болгон, ӧмӧлӧжип, јӧптӱ јаткан јондор дегени». Ойрот каандык — ӧмӧ-јӧмӧ јаткан монгол ло тӱрк ук-јондордыҥ бирлиги болгон.\nТӱӱкиде Ойрот каандыкты тӧзӧгӧн кижи Эсен-тайши деп чоттолот. Эсен-тайшиниҥ черӱзи 1449 јылда кыдаттыҥ эл тергеезин јуулап, јарым миллион черӱзин оодо согуп, императорын олјого алганы тӱӱкиде арткан. Jе бу јаан ороонды бийлеп болбозын оҥдоп, оныҥ каанын јӧптӱ божодып ийген.\nБойыныҥ ӧйинде ойроттордыҥ эл тергеезине Тибеттеҥ ала Китайга јетире, Сибирьдеҥ ала Уралга јетире, анайда ок Калка Монголдыҥ, Орто Азияныҥ јерлери, Балкаш ла Кукунор кӧлдӧр, Тянь-Шаньныҥ кырлары, Алтай, Или сууныҥ ӧзӧги кирген.\nАлтайлардыҥ «Алып-Манаш» деген кай чӧрчӧгинде Кара-Кула деген каан адалат. Ол Эсен-тайшиниҥ ук-тукумы, база чорос укту каан болгон. Ол бистиҥ кеп-куучындарга кирген Калдан-Бошокту каанныҥ улдазы (адазыныҥ адазы) болор.\n—Ойроттордыҥ тӱӱкизин кычырзаҥ, оныҥ башчылары тайшилер, хунтайшилер, кезиги каандар деп адалат. Башказы неде?\n—Калкаларды да, казахтарды да, ӧскӧ дӧ калыктарды Чингис-каанныҥ ач-ӱрени, чингизидтер башкарып, каандар деп адалган. Ойрот каандыкта башчылар тайши деп адалган, каандар болбогон. Хунтайши дегени — ончо албатыныҥ каан бодолду бийи.\n—Jе Калдан-Бошокту каан болгон ине?\n—Калдан-Бошокту јаан ӱредӱлӱ лама кижи болгон. Ол Тӧбӧт јеринде, Талай-ламада 20 јылга ӱренип, буркан јаҥды башкаратан улустыҥ бирӱзи деп чотолгон. Jе Ойроттыҥ тергеезин башкарган тайши-бий божоп, оныҥ ширеезин блаашкан ӧлӱмдӱ тартыжу башталарда, Калдан-Бошокту монах болгон јаҥ-тудууларын табыштырып, тӧрӧлимди барып башкаратам деп јанган. Келеле, каандыкты колго алып, кыдаттарла, калка-монголдорло, одоштой јаткан ӧскӧ дӧ јондорло јуулажып, эл тергеезин элбеткен. Ол ичкери кӧрӱмдӱ, тыҥ кижи болгон. Каандыгында јес, мӧҥӱн, алтын акча чыгарган.\nКалдан-Бошоктуга каан болгон јаамыны Талай-лама берген.\nСӧс келижерде, бистиҥ Сартакпай керегинде чӧрчӧгис, Алтайыстыҥ јер сугарар озодоҥ арткан арыктарыстыҥ истери ол ӧйлӧрлӧ колбулу.\n—Оҥдойдо Кадын сууныҥ ӧзӧгинде, Аркыт ичинде озодо суу агыскан арыктардыҥ изи эмдиге иле кӧрӱнип јат. Слер олор керегинде айдып турганыгар ба?\n—Бу арыктарды сарт деген улус эткен. «Сарт» индий тилдеҥ садучылар дегени. Бу Орто Азияныҥ аш, маала ӧскӱрген улузы болгон.\nКалдан-Бошокту манјы-кыдаттарла кырлу јуу ӧткӱрген ӧйлӧрдӧ кыдаттар грандарын бӧктӧп ийген. Рис, арба, буудай ла ӧскӧ дӧ аш алар јер јок боло берген. Калдан-Бошокту, албаты-јонын азыраарга, Орто Азияныҥ јуулап бактырган јерлеринеҥ муҥдар тоолу билелерди кӧчӱрип, тергеезинде аш ӧскӱрерин баштаган. Алтайда јер сугарар арыктар шак бу ӧйлӧрдӧ тудулган. Мыны монгол документтер керелейт. Сарттар мусульман јаҥду улус болгон. Ойрот каандык чачыларда, олордыҥ кӧбизи тӧрӧлине јана берген. Jе бу јерде артып та калгандары болгон, олордыҥ ады-јолы чӧрчӧктӧрдӧ, јерлердиҥ, улустыҥ ады-јолында арткан.\n—Алтайлардыҥ ойрот ӧй керегинде кеп-куучындарыныҥ эҥ јарлу геройы — Шуну баатыр. Адазы Калдан каан оны, јарындарын алала, ордына ийттиҥ јарынын кондырып, кӧзиниҥ ордына ийттиҥ кӧзин кондырганы, јер-тамыга тӱжӱргени керегинде куучындар кӧп. Бу айдылганында, Слер сананзагар, кандый бир тӧзӧлгӧ бар ба?\n—Калдан-Бошокту каанныҥ кийнинде оныҥ ширеезине Цэван-Рабдан отурган ла Ойрот каандык бу ӧйдӧ оноҥ тыҥ тыҥыган, бу 1697-1727 јылдар. Jеринде заводтор тудуп, уй- мылтыктар урган, кырлу мылтыктар эткен. Манјы-кыдаттарды канча катап чаксырадып, калкаларды колго туткан. Ойроттыҥ черӱзи тоозыла јаан эмес, 60 тӱмен де кире болгон болзо, је тӧзӧлгӧн ээжизи, јепселгени јакшы учун, јуу-согуштарда јеҥип чыгатан. Кажы ла 20 айыл-јурт бир јылга бир черӱчилдиҥ темир куйак јепселин бӱткӱлинче эдер учурлу болгонын да сананза. Темир коркышту баалу ӧй ине.\nЦэван-Рабданныҥ јаан уулы Калдан-Церен, кичӱ уулы Шуну болгон. Ол ӧйдӧги кажы ла каан-бий чилеп, Калдан-Церен канча ӱйлӱ, ойношторлу, олордоҥ база балдарлу кижи болгон. Адазы божоордо, ширеезине јаан уулы Калдан-Церен отурган. Шуну дезе канча јуу-согуштарда туружып, јаркынду јеҥӱлер алган атту-чуулу черӱ-башчы болгон ады чыккан. Шуну баатыр деп, оны бу ӧйдӧ адап баштагандар.\nШуну баатыр Орто Азияны јуулап, оноҥ сӱреен јараш бала экелгени керегинде кеп-куучын бар. Калдан-Церен, бийи, аказы болуп, бу баланы блаап алган. Олор ортодо ӧӧн-бӧкӧн мынаҥ башталган дежет. Бу чын болгон керек пе, јок по — кем билер.\nКаан-бийдиҥ ширеезин блаажып, ага-карындаш бой-бойын ӧлтӱрижетени ол ӧйлӧрдӧ улайын болуп турган керек. Мыны Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизи јарт керелейт. Адазы божогон кийнинде, Шуну тӱймеен кӧдӱрип, оны аҥтарарга ченежер деп, Калдан-Церен коркып-чочып јӱрген болор. Шунуныҥ черӱде, албатыда тоомјызы сӱрекей бийик болгон ине. Оныҥ учун оны јайладарга, јӱзӱн-башка керектер эткен. Корондоорго до ченешкен. Шунуга берген суузынды ӱйи ичеле божогоны керегинде учурал тӱӱкиде айдылат. Калдан каан Шунуны кыйнаганы, ӧлтӱрерге сананганы керегинде бистеги тӱӱкилик куучындар бу керектердиҥ јаҥылгазы болбой.\nШунуныҥ энези калмыктардыҥ Айуке кааныныҥ кызы болгон. Калмыктар 1600 јылдарда бу јердеҥ кӧчӱп барган ла Орус каанныҥ эл тергеезине кирип, ондо јуртай берген. Шуну таайларына качып барган ла 1732 јылда ондо божогон. Шуну баатырдыҥ ады-јолы кӧп калыктардыҥ кеп-куучындарында, тӱӱкилик документтерде арткан.\nМанјы-кыдаттар Шунуныҥ болужыла Ойрот каандыкты јуулаарга амадап, калмык јерине элчилерин де ийген. Эм сананзаҥ, ол ончо улуска эби јок, јеткерлӱ, јуучыл кижи болгон — оны божодып та салган болордоҥ айабас.\n—Табачы ла Амыр-Санаа керегинде алтайлардыҥ, кемизи калыгы учун турушкан баатыр, кемизи садынчык деген, эмдиге јетире аайлашпасту-јӧпсинишпестӱ куучындарын алза, бу улустыҥ тӧрӧӧн-јиги кандый? Ойрот каандыкты јоголткон ӧлӱмдӱ јуу-чактыҥ шылтагы не болгон?\n—Калдан-Церен божоордо, ороондо оныҥ ширеезин блаашкан тӱймеен-чаксыраш, 10 јылга улалган граждан јуу ӧткӧн. Калдан-Церенниҥ ӱч уулы ондо бой-бойыла јуулажып божогон. Ойроттыҥ атту-чуулу черӱзи удур-тедир кырыжып, кӧп сабазы кырылган. Одоштой јаткан элдердиҥ тонокчылдары анаҥ-мынаҥ табарып, мал-ажын айдап, албаты-јонын тоноп, олјолоп турган.\nЦиндердиҥ каандыгы эл тергеезине јаантайын чочыду болгон, јуу-чак баштаган Ойрот каандыкты оодор-бузар амдузына једерге, јӱсјылдыктарга бир де ӱспей иштегенин айдар керек. Мыны ол ӧйдиҥ кӧп документтери керелейт. Манјылардыҥ кайучы-шпиондоры садучылар, элчилер, јорыкчылар болуп ла о. ӧ. эп-аргаларла ойроттордыҥ тергеезинде јӱрӱп, мындагы айалганы јетирип, нойон-јайзаҥдарды бой-бойына тукурып, чылаазыны јок иштеген. Олордыҥ бирӱзине бирди берер, экинчизин јӧмӧӧр, ӱчинчизин јаҥга отургызар деп сӧстӧгӧн «ижиниҥ» шылтузында Ойрот каандыкта бой-бойыла кырлу јуу башталган.\n1753 јылда Ойрот каандыктыҥ ширеезине Табачы отурган. Кара-Куланыҥ ӧйлӧринеҥ ала ойротторды чорос укту каан-бийлер башкарып келген ле Табачы олордыҥ ук-тукумынаҥ чыккан база чорос кижи болгон. Бӱткен кылык-јаҥыла, јон башкарар јайалтазыла уйан да кижи болзо, каан-бийдиҥ јамызы учун тартыжуда оны Ойроттыҥ арга-кӱчтӱ нойондоры, јайзаҥ-бийлери, ол тоодо Амыр-Санаа јӧмӧгӧн.\nАмыр-Санаа чагандык укту кижи болгон: энези чорос — Цеван-Рабданныҥ кызы, Калдан-Церенниҥ сыйны, адазы — јарлу черӱ-башчы. Эмди бодозоҥ, ол ӧйдӧ Ойрот каандыктыҥ бажына Амыр-Санаа отурган болзо, ойрот элдиҥ салымы чек башка јолло барар эди…\n—Таайлу-јеендӱ ортодо не аайлашпас чыккан, каан-бийдиҥ ширеезин блаашкан ба?\n—Ойрот каандыктыҥ ширеезине отурарга, Табачыга атту-чуулу черӱбашчы Амыр-Санааныҥ јӧмӧлтӧзи сӱрекей керектӱ болгон. Оныҥ учун Табачы, Амыр-Санаа оны јӧмӧзӧ, ого Ойроттыҥ эл-тергеезиниҥ тӱндӱк јанын, Алтайды берер сӧзин берген.\nJе Ойроттыҥ каан-бийи бололо, Табачы «Каандыкты бӧлӱбезим. Бий — мен!» — деген. Амыр-Санаа баштап јарбынала, јӱре берген. Ол тӱймеен кӧдӱрер деп коркып, Табачы оны истеп баштаган.\nОрус билимчилердиҥ темдектегениле, ол ӧйлӧрдӧ эл-тергеелер ортодо ӧткӧн јуу-согуштарда јеҥдирткен бийлер албаты-јоныла качып, кӱчтӱ айылдажына кирери, оноҥ айалга кубулып, эптӱ ӧй боло берзе, јӧптӧжӱлерин бузуп, ӧскӧ калыктарла биригип, јуулажып баштаары тегин ле керек болгон. Омбо-јайзаҥ бойыныҥ ӧйинде Цин тергееге багып киргенин де алза…\nАмыр-Санаа казахтарга, оноҥ манјы-кыдаттарга барган. Цин император «сен Табачыны јеҥзеҥ, Ойрот каандыктыҥ бий-кааны болорыҥ» деп сӧскӧ кийдирип, ого черӱ берип, Табачыны јуулаарга ийген. Jе бу меке эрмек болгон.\nОйроттыҥ эл тергеезинде ӧткӧн јуу-чакка шыралаган улус Амыр-Санааны кӱӱнзеп уткыганы керегинде тӱӱкилик јетирӱлер билимчи В. А. Моисеевтиҥ шиҥжӱ бичимелдеринде бар. Ойрот каандыктыҥ јеринде «Амыр-Санааны кайда ла сӱттӱ ле аракылу уткыганы, келген черӱ эл-јонныҥ јӧӧжӧзин тонобос, албаты-јонды ӧлтӱрбес де сӧзи бергени» керегинде монгол тӱӱкини шиҥдеген Н. И. Веселовский бичигени тӱӱкиде арткан. Jуу-чактаҥ шыралаган эл-јон Амыр-Санаа јаҥга турза, амыр јадарыс деп иженген.\n—Ойроттыҥ тайши-бийи Табачы бу јууларда олјого кирген бе?\n—Или сууныҥ ӧзӧгинде ӧткӧн јаан јуу-согушта Табачыныҥ одус тӱмен черӱзи оодо соктыртып, ол бойы олјого кирген. Оны Пекин јаар Циньлун императорго аткаргандар. Манјылардыҥ ӧргӧӧзинде бу ӧйдӧ јӱрген иезуит Аммиоттыҥ јетиргениле, Табачыны Цин каандыкка «албан јогынаҥ бойы багынган ӧскӧ тергеениҥ башчызы деп уткыгандар. Пекинде ого јадарга тӱрме эмес, ӧргӧӧ берилген».\nТабачы цинь-ван деп јамылу болуп, јалчыларлу јатканы, кӱнӱҥ ле императорды кӧрӧр тап-эриктӱ болгоны, оныҥ уулы Даваци Лубджа императордыҥ јеенин алганы керегинде тӱӱкилик документтер јетирет.\n1759 јылда Табачы божоордо ло, Ойрот каандыктыҥ керектеринде оны тузаланар аргалар јоголордо, Амыр-Санааныҥ ойрот элдиҥ башчызы болор санаазы јарт чыгып келерде, Цяньлун император Амыр-Санааны ӧлтӱрер эмезе олјолоп, Пекинге јетирер јакылта берген.\nЦин башкарту Ойрот каандыкты провинцияларга ӱлеп, бажына бойыныҥ улузын тургузарын озолодоҥ темдектеп алган болгон. Амыр-Санаа оны ӧлтӱрери керегинде јакару чыкканын билип, циндерге удурлашкан тартыжуны баштаган. Бу керегинде 1755 јылда бригадир В. В. Якоби Петербургка јетирген бичимел бар.\nАмыр-Санааныҥ Цин империяга удура туруп чыкканы манјы-кыдаттарга Ойрот каандыкты јоголтор сӱреен эптӱ айалга болгон. Не дезе, бу одоштой јаткан эл тергееле јуулажып турган јуу эмес, баккан ла оноҥ ичбойында тӱймеен кӧдӱрген «бойыныҥ» улузын кезедип турган деп айдар шылтак табылган. Оныҥ учун Ойрот каандыкты јоголтор, албаты-јонын карамы јогынаҥ кырар, Амыр-Санааны ӧлтӱрер јакылта берилген.\nБу Ойрот каандыктыҥ бой-бойы ортодо јуу-согуштарда черӱзи корогон, тыны-каны чыккан ӧй. Джунгарияныҥ албаты-јонын кырганы тӱӱкиде кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ коркышту геноцид болуп арткан: јер-алтай ӧлгӧн улустыҥ сӧӧгиле бӱркелген, суулар канла аккан, миллион кире улус кырылган…\n—Амыр-Санаа Алтайдаҥ барып јадала, ойто јанзам, кыпчактарды, кергилдерди, база кемдерди де кезедип, баштарын кезерим деген куучын албатыда арткан.\n—Бу Амыр-Санаа Табачыла тартышкан баштамы ӧйлӧрди эзеткен куучын. Ол тушта Алтайдыҥ јайзаҥдары Табачыны ширееге отургызарга јӧмӧп, Кан-Чарастаҥ, Урсул ичинеҥ 8 муҥ черӱ јууп, Амыр-Санааныҥ тӧс јуртына (ставказына) сакыбас јанынаҥ табарган. Бу јорыктаҥ торко-маҥдык јӧӧжӧ, олјолоп экелген улус керегинде јетирӱлер орус документтерде айдылат.\n—Ойрот каандыктыҥ калганчы бий-кааны Амыр-Санаа болгон деп айдадылар, је бу шӱӱлтеле јӧпсинбеген де улус бар. Бу керегинде Слердиҥ санаа-шӱӱлтегер кандый?\n—Цин империяныҥ Ойрот каандыкты јоголторго келген черӱзиле учына јетире тартышкан кижи — Амыр-Санаа. Jерин тоноп, јонын кырып баштаарда, олорго удура турар сок јаҥыс кижи Амыр-Санаа деп оҥдоп, Алтайдыҥ јайзаҥдары оны јуулажар улусла, мылтык-јепселле, аш-курсакла, мал-ашла јеткилдеген, ол ӧйдиҥ орус документтеринде бу керегинде јетирӱлер бар.\n1756 јылда ойрот тайши-бийлер ле јайзаҥдар, Ойроттордыҥ кааны деп, Амыр-Санааны окылу јӧптӧп, ак кийиске кӧдӱрген, таҥма-јамызын ого табыштырган. Бу тӱӱкилик документтерде бичилген керек. Jуу-чактыҥ ӧйинде ончо калык бу кӧдӱриҥиде туружар аргазы јок болгон јарт. Jе, ондый да болзо, Амыр-Санаа ойроттордыҥ калганчы бий-кааны деп чотолып јат.\n—Окылу јетирӱлерле, Амыр-Санаа Тобольск калада оспа оорудаҥ божогон. Мӧҥкӱзин јууган јери — Бурятияда…\n—Амыр-Санаа јуулажа-јуулажа, арга-чагы чыгып, Россияныҥ каанына баккан. Ойроттордыҥ јуулажар черӱзи де, кӱчи де јок, кыдат-манјы олорды килебези јарт болгон. Ойрот каандыктыҥ адынаҥ ол Россияныҥ эл тергеезине кирери јанынаҥ јӧптӧжӱлерди баштап, Петербургка элчилерин ийген. Ол ӧйдӧ эмдигидий самолет-поездтер бар эмес, канча айларга барар керек. Оныҥ ийген Даба деген јайзаҥы Бала каанга једип турганча, Амыр-Санаа божой берген.\n—Ого бу ӧйдӧ 35 ле јаш болгон деп јетирӱлер бар…\n—Бодогондо, ол ло кире. Манјы-кыдаттар Амыр-Санааныҥ сӧӧгин олорго берзин деп некеген. Ойроттыҥ тергеезинде кыдаттарла јууны ойто баштаар, ӧчин алар, јана баспай тартыжар сок јаҥыс кижи Амыр-Санаа болгонын олор билген.\nОрус јаҥдар, бу бистиҥ эл тергеениҥ кижизи болгон деп, мойноп ийген. Слер оны јажырып турганаар, ӧлгӧн болзо, сӧӧгин кӧрӧтӧнис деп, манјылар некеген. Тобольсктоҥ Амыр-Санааныҥ мӧҥкӱзин ӱрелбезин деп јазайла, Бурятияда Селенга деген јерге јетирген. Орус эл тергеениҥ Цин империяла окылу граны, таможня аайлу неме бу јерде болгон.\nАмыр-Санааныҥ сӧӧгин таныырга баштап, азыйда бу кижини кӧрӱп јӱрген, билер болгон калкалар келген. Олор чын, Амыр-Санаа эмтир деп танып, айдып барган. Амыр-Санааныҥ сӧӧгин бу јерде јажытту кӧмӱп салгандар. Jе циндер калкаларга бӱтпей, бир канча ӧйдӧҥ бойыныҥ элчилерин таныырга ийген. Сӧӧкти такып казып, кӧргӱскен. Бу улус база чын, Амыр-Санаа эмтир деп таныган. Мӧҥкӱни казала, уурдап апарбазын деп, тӱнде катап јажытту јуугандар. Амыр-Санааныҥ сӧӧги кайда јатканын эмдиге јетире кем де чокым билбес…\n—Бу не керектӱ чаксыраш болгон, Амыр-Санаа эзен деп коркып турган ба?\n—Бурятияныҥ краеведи, билимдердиҥ кандидады Эдуард Демин деген билимчи бу керекле јилбиркеп, Селенгадагы кӧмзӧдӧ орус документтерди канча јылдарга казып иштеген. Бу керегинде оныҥ статьязы да чыккан, јилбиркеген улус Интернеттеҥ таап алар болбой. Мен ого канча катап јолыгып куучындашкам, тапкан документтерин кӧргӧм.\nОзодо кресттӱ улустыҥ Селенга деген јерде сӧӧксалгыжы ла «инородецтерди» јууган јер башка болгон. Амыр-Санааныҥ сӧӧги кырдыҥ ортозында јаан эмес јалаҥда јуулган деп, ол чотоп чыккан. Чокым кайда болгонын эмди табар арга јок. Бу јерде јаткан улустыҥ сӧӧк-тайагын чыгарып, экспертиза-шиҥжӱ ӧткӱрери айдары јок баалу иш…\n«Коркыганы» керегинде айдар болзо, Цин империяныҥ да, ойрот каандыктыҥ да албаты-јоны буркан јаҥды јаҥдаганын ундыбайлы. Бу јаҥла дезе божогон кижи ойто туулып чыгар, ӧчин алар аргалу. Мындый учурал Цин императордыҥ билезинде ол ло ӧйлӧрдӧ болгон: Амыр-Санааныҥ черӱбашчыларыныҥ бирӱзи Шидр-ванды торко учукла кејирин бууп ӧлтӱргендер. Удабай императордыҥ билезинде мойнында кызыл чийӱ-темдектӱ уул бала чыккан. Мӱргӱӱл јаҥ Шидр-ван ойто туулып чыкканын керелеген…\nМындый неме болбозын, божогон кижи бу јерге ойто келбезин деп, оныҥ сӧӧк-тайагын сындырып, оодып ла быртыдып, аҥылу чӱм-јаҥ ӧткӱрип туратан эмтир. Амыр-Санааныҥ мӧҥкӱзин быртыдып, мындый да неме эдерге сананган болордоҥ айабас.\n—Алтай Республиканыҥ јеринде Амыр-Санааныҥ маанызыныҥ сӱлде деген јазалы табылганы керегинде солун јетирӱлик сайттарда јуукта чыккан. Бу табынты слерде деп уккам.\n—Эйе. Оны «Ак Буркан» кӱрееге билимчи Василий Ойношев берген. Бис оны шиҥжӱчи специалисттерге, мындый немелерди аайлаган, билер улуска кӧргӱзерге турус.\nАмыр-Санаа деп айдарыста, бир канча јыл мынаҥ кайра «Ак буркан» кӱреениҥ турчылары, 5-6 кижи, Амыр-Санааны јууган јерге барып јӱргенис. Сарымай лама (Урчимаев Сарымай) ол тушта эзен болгон ло бисле кожо јӱрген. Кӱӱк айдыҥ бажы ӧй, Селенга деген јаан суу кӧпшиген тужы. Ончобыс јалдап алган јаан кемеле кечкенис. Сууныҥ ортозына једип келзеес, баш болзын, чек аҥданып јаткан талай! «Сен, талайчы кижи, эжинип билериҥ бе?» — деп, Сарымайдаҥ суразаас, ол: «Jок, билбезим — дийт. — Мындый соок сууда эжинип билери де туза јок, јаскы суу тӱҥей ле тарта берер».\nКӱӱнзеген јаратка једеле, айдынып, мӱргӱп јатканысты. Оноҥ Амыр-Санааны мӧҥкӱзи јуулган јалаҥга барганыс. Буркан јаҥла хадак табыштырар чӱм-јаҥды ӧткӱрип ле турарыста, теҥери «Jызы-ы-ы рт!» ла эткен. Айас ла кӱнде кӱкӱрт кайдаҥ келген деп, кожо јӱрген орус улус кайкашкан. «Кӱлӱк канча кире сакыган» —деп, бис бой-бойыска кӧрӱжип, сӧс јогынаҥ оҥдошконыс. Оноҥ, узак болбой, јанып ийгенис.\n—1904 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Тӧрӧм деген јеринде канча муҥ алтайлар јуулып, мӱргӱп, Ойрот каанды сакыганын сананза. Ойрот каан (кезик куучындарда Шуну баатыр, Амыр-Санаа) барып јадала, «аттыҥ торсук тужынаҥ кескен куйругы кажыгына јетире ойто ӧссӧ, јапкан аржандар ойто ачылза, Кадын-Бажы — Ӱч Сӱмердиҥ ӱч мӧҥкӱзи јыгылза, келерим. Улу јылда 12 јашту чагандык бала келеримди айдар» деген беди.\nМыныла колбой, бу јӱрӱмге ойто туулып келген кижи мынаҥ озо јӱрген јӱрӱминде этпеген керектерин эдерге келип јат па? Озо болгон санаа-кӧгӱзиле, билгирлериле, ченемелиле? Эмезе бу ончозы ундылып, јылыйып калат?\n—Кандый ла болор аргалу. Jаан намалар, йогиндер кандый да ижин эдерге, бу јӱрӱмге, биле тура, ойто келер аргалу. Каандар-баатырлар ойто туулза, мынаҥ озо јӱрӱмде не болгонын кӧбизинде билбей јат. Jе олор јарлу јондык ишчилер, ӧскӧ дӧ ууламјыларда јарлу ишчилер болуп, кӧгӱс-ӧзӱминиҥ јолыла барар аргалу. Кӧп неме кижиниҥ бу јӱрӱмде канайда јӱргенинеҥ, эткен керектеринеҥ камаанду.\nАлтайдыҥ улузы Ойрот каандыкта јадарда, буркан јаҥду болгон. Бу — јуукта, 300-400 јыл мынаҥ озо болгон керектер учун, албатыныҥ эземинде ундылбаган. Алтайлар ойто туулатан Ойрот-каанын Тӧрӧмдӧ сакыган болор.\n—Слер судур айландырган лама кижи болуп јадыгар. Кижиниҥ јӱрӱми, ол кандый болоры недеҥ камаанду? Буркан јаҥ бу керегинде нени айдып јат?\n—Бу суракты туштажуларда јиит улус меге јаантайын берет. Сананзам, кижиниҥ салым-јӱрӱми кандый болорына ӧскӧн-чыккан јери де, ада-ӧбӧкӧзи де, оноҥ озо болгон ӧбӧкӧлӧри де камаанын јетирип јат. Бала ичте тууларда, адазыныҥ ӱрениле, энезиниҥ каныла, салым-јолыла јӱрӱмге келет. Jе оноҥ — канайда јӱрери, канча јаш јажаары, нени эдип јӱрери — бойынаҥ јаан камаанду.\nБиске јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген кӧп улус келип јат. Судурларды ачып, канайда јӱрер керек болгонын кӧрӱп, мынайда эдер керек деп айткажын, кезик улус керектебей јат. Jе карган тӧбӧт ламалардыҥ, бурят-монгол јериниҥ јаан ламаларыныҥ санаа-кӧрӱмин кӧп јылдарга угуп, бу керегинде бичиктерди кычырып, салым деген неме бар деп сананадым.\nМен бойым ондый кижи: бичилгени эмезе айтканы чын ба, јок по деп, акту бойым кӧрӧр, билер керек. Буркан Бакшы да (Будда) айткан ине: «Мениҥ сӧстӧриме бодоп бӱтпегер. Чын-јастыразын, келижип-келишпей турганын озо ченегер, бастыра јанынаҥ кӧрӱгер, ширтегер ле чын болгонын јӱк бойыгар билип кӧрзӧгӧр, ол тушта бӱдигер» — деп.\n—Бистиҥ эрмек-куучыныс тӱӱки јаар јайыла берди ошкош.\n—Биске тӱӱкибисти билерге, ӱредӱлӱ, кыдат, монгол ло оноҥ до ӧскӧ тилдерди јакшы билер, ондогы документтерле иштеер тӱӱкичилер, шиҥжӱчилер керек.\nБис ончобыс јаҥыс мӱргӱӱл јаҥду болор керек деп, мен айтпай јадым. Бу кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кереги.\nБуркан јаҥныҥ ӱредӱзиле, бу јӱрӱмде ончо неме эбирилип барып јат. Бӱдӱрилген, сайылган тырмуушка ойто баспаска да, тӱӱкини билер керек.\nБуркан јаҥда мынайда ла болотон деген бузулбас кату ээжилер јок, кандый ла кижи серенгенин, бӱтпегенин, алаҥзыганын айдар аргалу ла мындый, јӧсинбеген санаа-шӱӱлтелерин угушкан, чынын-тӧгӱнин јарташкан эрмек-куучындар (диспуттар) ӱренчиктер де, ӱредӱчи-билимчилер де кеминде јаантайын ӧдӱп јат.\nБуркан мӱргӱӱлдиҥ бир ле јолдык сӧстӧри амырымды астыктырган, шыралаганду тӱштердеҥ айрыыр ийделӱ болгоны — баштапкы кайкал болгон.\nМен јаштаҥ ала кӧс кӧрӧр, кулак угар, тӱниле јӱзӱн-базын неме кӧрӧр бала болгом. Jаандарым мени неме билер улуска кӧргӱзип, арчындап-аластап, аржандарга апарып, баскан ла. Jе буркан јаҥныҥ Агадагы кӱреезине ӱренип келген ӧйдӧ, тӱштеримниҥ каразы бир катап ӧлтӱрип базарга једе берерде, бир карган наманыҥ айдып берген мӱргӱӱл сӧстӧрин айдып та эмес, сананып ла ийеримде, ол неме божодып ийген.\nБистиҥ карган энебистиҥ адазыныҥ адазы Абам деген кижи болгон. Бу бай ады, чын ады — Амыр Тогочоев. Оныҥ кожо чыккан аказы — албатыда јарлу Учар деген кижи.\nАбам Аргымай байдыҥ керектериле иштенип, монгол јеринде канча јыл јаткан. Jанып келерде, эртен тура чайын азала, айлыныҥ ӱсти јанда тургускан тагылына «Маани…» деп кыйгырып, мӱргӱп туратан эмтир.\n«Абам ойто ло маарап јат» деп, јурттыҥ улузы каткырар дежер.


Футболло телекейлик чемпионат-2018 - altaicholmon\nФутболло телекейлик чемпионат-2018\nФИФА-ныҥ футболло 21-чи телекейлик чемпионады бистиҥ ороондо быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнине јетире ӧдӧр. Россия футболло телекейлик чемпионатты бойыныҥ тӱӱкизинде баштапкы ла катап ӧткӱрип јат. Чемпионат анайда ок Кӱнчыгыш Европада, јер-телекейдиҥ эки бӧлӱгиниҥ — Европаныҥ ла Азияныҥ јеринде баштапкы катап ӧткӱрилип јатканын темдектеер керек. Телекейлик бу маргаан бистиҥ ороонныҥ 11 калазында 12 стадиондо ӧдӧр. Бу чемпионат ӧйинде видеоповтордыҥ системазы баштапкы катап тузаланылар.\nФИФА 2009 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде угусканыла, 2018/2020 јылдарда чемпионаттар ӧткӱрерине 9 узугу бичик келген болгон. Угузу бичиктер аткарган ороондордыҥ тоозында Австралия, Англия, Индонезия, Мексика, Россия, США, Япония, Португалия ла Испания (ӧмӧ-јӧмӧ угузу бичик), Бельгия ла Нидерланды (ӧмӧ-јӧмӧ угузу бичик). ФИФА-ныҥ континенттердиҥ ротациязы керегинде ээжизиле башкарынып, турнирди ӧткӱрери учун тартыжуныҥ тооломынаҥ Азияныҥ (ол тоодо Австралия) ла Американыҥ ороондорын уштып ийгендер. Кызу тартыжуныҥ кийнинеҥ, 2010 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 2-чи кӱнинде чемпионатты ӧткӱрери Россияга берилгенин Цюрихте јарлаган. Ӱнбериштиҥ уч-турулталарыла Россия экинчи турда ӱндердиҥ јарымызынаҥ кӧбин алып, бу тартыжуда јеҥӱчил болуп чыккан.\nЧемпионатта мынаҥ озогы чемпионаттардыҥ јеҥӱчили болгон 8 команданыҥ јетӱзи туружар — јӱк ле Италияныҥ командазы турушпас. Мынаҥ озогы эки чемпионатта телекейдиҥ чемпионы болгон 8 команданыҥ бастыразы турушкан. Jаан маргаанда Исландияныҥ ла Панаманыҥ јуунты командалары баштапкы катап туружып јат.\nМаргаандар ӧдӧтӧн калалар: Москва, Калининград, Санкт-Петербург, Нижний Новгород, Волгоград, Казань, Самара, Саранск, Ростов-на-Дону, Сочи, Екатеринбург. Чемпионаттыҥ ачылта матчы ла финалы Москвада «Лужники» стадиондо ӧдӧр. Jарымфинал матчтардыҥ бирӱзи Санкт-Петербургта, экинчизи — Москвада ӧткӱрилер.\nЧемпионаттыҥ окылу таҥма-эмблемазыла баштапкы таныштыру 2014 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 28-чи кӱнинде РФ-тыҥ Баштапкы каналыныҥ «Вечерний Ургант» деген программазында ӧткӧн. Турнирдиҥ таҥмазыныҥ таныштырузында ФИФА-ныҥ президенти Йозеф Блаттер, Россияныҥ спорт аайынча министри Виталий Мутко ло 2006 јылдагы чемпионаттыҥ эҥ артык футболчызы итальянец Фабио Каннаваро турушкан болгон.\nТурнирдиҥ таҥмазында ФИФА-ныҥ Телекейлик кубогыныҥ сӱри билдирет. Ак-айасты јеҥгени, иконопись ле футболго сӱӱш — логотиптиҥ тӧзӧлгӧзи болот.\nЧМ-2018-тиҥ окылу талисманы Забивака деген бӧрӱчек, гимни американ кожоҥчы Джейсон Деруло кожоҥдойтон Colors деген композиция.\nТелекейлик чемпионаттыҥ финал турниринде 32 команда туружар. Бистиҥ ороонныҥ јуунты командазы А группада ойноор. Бу группага Россия, Саудовский Аравия, Египет ле Уругвай кирет. Бистиҥ команда ла Саудовский Аравияныҥ командазы ортодо баштапкы ойын турнирдиҥ ачылта кӱнинде, кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде, Москвада 18 саатта (Москваныҥ ӧйиле) ӧдӧр. Россияныҥ командазыныҥ оноҥ арыгы ойындары: кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Египеттиҥ командазыла, кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Уругвайдыҥ командазыла туштажар. Оноҥ арыгы ойындарда кемдер туружары баштапкы ойындардыҥ уч-турулталары аайынча ӧдӧр.


Инфоурок / Классному руководителю / Презентации / Презентация "Альбом для выпускников"\nВыпускники 1956 года альбом выпустил 4 «Б» кл. кл руководитель: Курдяпова А.А. 2014г.\nУреду- билгир тазылы, Билгир- ырыс тазылы.\nЧодурова Бэлла эjебис чаганайдын 13-чи кунинде 1945 jылда Кош-Агаш аймакта Кокору jуртта малчы кижинин билезинде чыккан.\nЭнези- Чодурова Яманкыз эjебис Бэлла ла Лидия деп эки кыс чыдаткан. Бэлла эjебиске (Асяга) 7 jаш толордо 1952 jылда школго барган. Баштапкы уредучизи – Кыстаева Мария Ивановна. 4 класс уренип, 1956 jылда школды божоткон.\nШколдо кожо уренген балдары: Самунов Jондын Саланханова Попо Кудачинова Рая Чичинов Jабак Джатканбаев Баймурат Курдяпова Нина.\nБала тужы Ада- Торол Учун Улу jуунын кийнинде jылдарына келишкен. Онын да учун jаштан ала куч иштер иштеген. Школдын кийнинде энезиле кожо Сары-Кобы, Чибит деп jерде сарлык куткен.\n1960 jылда Курдяпов Анчы Боросович деп кижиле кожо биле тозоп, он бала чыдаткан. Алты уул ла торт кыс. Анчи Боросович торол колхозында шофер болуп он jылды ажыра иштеген. Онын кийнинде jылдарда уй кижизиле кожо уй коргон, кой кабырган. Jылдын jылга колхозтын планын арбынду будурип турган. 1987 jылдан бери сарлык куткен. 1992 jылдан бери тоо коргон. Бу улус бийик jедимдери учун коп кайралдарла кайралдаткан.\nКурдяпова Бэлла эjебис кожончы, алкышчы, колы ус кижи. Бала-барказына кокси jылу jурзин деп jениjок, буды тонбозын деп тере одуктер коктойт. Jалакай ла кару эjебис он бала чыдаткан учун 1985 jылда 13 феврвльда «Мать-героиня» деп медальла кайралдаткан. 31 мартта 1978 jылда «Материнская слава» деп 3-чи степеньду орденле, 15 апрельде 1980 jылда «Материнская слава» деп 2-чи степеньду орденле кайралдаткан. Онойдо ок «Медаль материнства» деп медальла торт катап кайралдаткан. Тургуза ойдо Бэлла эjебис бала-барказынын ортозында эзен-амыр отуры.\nКурдяпова Бэлла эjебис чаган айдын 13-чи кунинде 1945 jылда Кош-Агаш аймакта Кокору jуртта малчы кижинин билезинде чыккан.\nШколдо кожо уренген балдары: Самунов Jондын Саланханова Попо Кудачинова Рая Чичинов Jабак Джатканбаев Баймурат Курдяпова Нина Чодурова Бэлла\nБала тужы Ада- Торол Учун Улу jуунын кийнинде jылдарына келишкен. Онын да учун jаштан ала куч иштер иштеген. Школдын кийнинде энезиле кожо Сары-Кобы, Чибит деп jерде сарлык куткен. 1960 jылда Курдяпов Анчы Боросович деп кижиле кожо биле тозоп, он бала чыдаткан. Алты уул ла торт кыс. Анчи Боросович торол колхозында шофер болуп он jылды ажыра иштеген. Онын кийнинде jылдарда уй кижизиле кожо уй коргон, кой кабырган. Jылдын jылга колхозтын планын арбынду будурип турган. 1987 jылдан бери сарлык куткен. 1992 jылдан бери тоо коргон. Бу улус бийик jедимдери учун коп кайралдарла кайралдаткан.\nПараева Попо Дергаловна 1945 jылда 20 сентябрьда Узун-Тал деп jуртта чыккан. Билезинде 5 бала Адазы колхозтын председатели болгон. Попо эjебис школго 1951 jылда барган 4 класс уренген. Баштапкы уредучизи Кыстаева Мария Ивановна. Школдын кийнинде колхозтын ижинде эрчимду иштеген. Параев Камиса jестебисле биле тозоп, 8 бала чыдаткан. Бугун эjебисте балдарынын балдары-20, баркалары-10.\nСамунов Марат Алексеевич,родился 1 апреля 1945 года. Пришел в подкласс 1953 году в Кокоринскую начальную школу.Окончил 1960 году 7-й класс Кокоринской школы. Первый учитель Георгий Арбанич,Галина Михайловна русской национальности. Преподователь русского языка Бочкокова Лидия Николаевна.перед выпуском пришли работать молодые учителя алтайской национальности Татьяна Николаевна (Майхиева),Галина Михайловна(Яйтынова) Начал трудовую деятельность в 1960 году электриком в колхозе "40 лет Октября", обучался в Акташе Улаганского района и получил допуск по монтажу электролинии в населённых пунктах. Далее несколько лет работал яководом,табуншиком,далее трактористом,начальником машинного двора, заведующим гаража, до пенсии в родном колхозе"40 лет Октября". Воспитывал и выростил семерых детей,и множество внуков и внучек. Являюсь ветераном труда РФ. Имею награды: медаль "За трудовую доблесть", знак"Победитель социалистических соревнований". И множество почёчтных грамот разных уровней.\nНомер материала: ДВ-270219\nТұңғыш Президент күніне мерекелік іс-шара "Елін сүйген, елі сүйген Елбасы"\nКлассный час В королевстве хороших манер\nЗанятие по теме "Наряды из бабушкиного сундука"


Эрмитажта, эл музейде – Пазырыктыҥ кебизи - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде «Алтай Республикада јуртап јаткан калыктардыҥ кеелеер ле узанар албаты устарыныҥ ичкери ӧзӱми» деген билим-практикалык конференциязы ла пазырык культураныҥ орныктырылган кийис кебизиниҥ таныштырузы ӧтти.\nАлбаты устарыныҥ јайаандык ижиниҥ ичкери ӧзӱмине, бӱгӱнги айалгазына ла аргаларына учурлалган конференция «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деген ӱлекер аайынча ӧткӧн. Шак бу ӱлекер 2017 јылда Президенттиҥ фондыныҥ гранттарыныҥ экинчи бӧлӱгинде јеҥӱчил болуп чыккан. Конференция Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, эл музейдиҥ, Горно-Алтайсктыҥ ботанический садыныҥ, «Солнечная энергия» ООО-ныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧтти.\nКонференцияныҥ ижинде билимчилер, тӱӱкичилер, этнографтар, албаты устары, ӱренеечилер туруштылар.\nЈуулган улуска албаты эдимдериниҥ «Алтай кийис» деген ассоциациязыныҥ, онойдо ок Президенттиҥ грантыныҥ «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деп ӱлекериниҥ башкараачызы Айсура Таханова ассоциацияныҥ ижи јанынаҥ јетирӱ этти.\n—«Алтай кийис» деген организация 2013 јылда тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн беш јылдыҥ туркунына организация јонјӱрӱмдик ле культуралык учурлу ӱлекер аайынча кийис базарына јурт јерлерде социальный категорияга кирип тургандарды, ол тоодо балдарды, таскадып ӱреткен. Ол ӱредӱни бӱгӱнги кӱнге јетире јети јӱске шыдар улус алган.\nЈебрен-кумран ӧйлӧрдӧ кийисти базарыныҥ, оноҥ эдимдерди белетеериниҥ эп-аргаларыла, јажыттарыла јилбиркеп, организация «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деген солун ӱлекерди бичиген. Учурыла јаан ӱлекер бир ле уунда ла чук: культура, туризм, јонјӱрӱмдик бӧлӱк, јурт ээлем, экономика деген башка-башка ууламјылар аайынча иштеген.\n«Алтай кийис» организацияныҥ ӱлекериниҥ база бир амадузы пазырык культураныҥ кийис кебизин орныктырары болгон. Кийисти базарында, тӱкти будыырында азыйгы ундыларга, јылыйарга јуукташкан эп-сӱмени, ээжилерди чаракчадаҥ јууп тузаланары болуптыр. Олор бу каруулу ишке јербойыныҥ улузын, јашӧскӱримди јилбиркедип тартарга амадаган. Олор Пазырыктаҥ чыккан кийисти орныктырып, эл музейге јӱсјылдыгыла колбой оныҥ фондына учурлалып табыштырары јанынаҥ јолду шӱӱлтеге келгендер.\nШак оныҥ учун бу ӱлекер аайынча 2018 јылдыҥ кандык айында Алтайдаҥ бир бӧлӱк устар Санкт-Петербургка, Государственный Эрмитажка јол туткан. Амадузы Пазырыктыҥ корумдарынаҥ чыккан кийис эдимдерле тереҥжиде таныжары, шиҥдеери болгон. Эрмитажта устарды кеми 30 кв. м. эҥ јебрен ле эҥ јаан кебис сӱрекей јилбиркеткен ле кайкаткан болуптыр.\nЭрмитажтыҥ дирекциязыныҥ, онойдо ок Пазырыктыҥ фондторыныҥ коручылы Елена Степанованыҥ шылтузында устарга тӱӱкилик учурлу, кайкал болгон табынтыларла јууктада таныжар арга болгон.\nЈаҥыс ла бистиҥ устарга экспонаттарлу викториналарды ачкан. Кийистиҥ чыҥдыйын билерге колло тудуп, кийисти кеелеп, чололоп, кулјалап белетеген аайын, ӧҥдӧрин јууктаҥ кӧрӧргӧ јаан ырыс болгон. Ӱлекерле иштеп турган бир бӧлӱк улус музейдиҥ фондторыла кыракы иштеген. Олор мынаҥ бойыла кожо будыган тӱкти апарган. Ондогы кийистиҥ ӧҥдӧриле тӱҥдештирген. Кийистеҥ белетеген ончо эдимдер малдыҥ кургаткан эки кат эдип толгогон чичкечек учуктарыла кӧктӧлгӧн.\nУстарга Пазырыктыҥ корумдарынаҥ чыккан койдыҥ уужаган (илелеп) терезиниҥ јаан эмес ӧӧнин кӧргӱскен. Койдыҥ угын, јылдыҥ кандый ӧйинде кыркыганын чокымдап билерге. Ӱлекердиҥ турчылары бирлик кӱӱн-тапла мындый укту койлор тургуза ӧйдӧ база бар деп јӧпсинген. Койдыҥ тӱгиниҥ аайыла кӧрзӧ, мындый койлор таланыҥ бийиктей турган аймактарында бар болуптыр.\nИжине тузалу, керектӱ алган билгириле устар (ӱлекердиҥ турчылары) јайгыда Горно-Алтайсктыҥ ботанический садына, оныҥ јааны А. А. Ачимованыҥ јӧмӧгӧниле Камлакта ӧткӧн практикалык ӱредӱ-семинарларда ӱлештилер. Ӱредӱ ӧйинде јаан ајару тӱкти ӧзӱмдердеҥ алган будуктарла будыырына эдилген. Онойдо ок пазырыктыҥ эп-аргаларын бӱгӱнги кебис эдимдерде тузаланары јанынаҥ солун јетирӱлер болгон.\nӰредӱ-семинарда алтанга шыдар улус турушкан. Шак мында пазырык культураныҥ кийис кебизин орныктырарга оныҥ тӧзӧгӧзине јарамыкту баштапкы кийис базылган.\nОныҥ кийнинде Јоло-Кайырлыктыҥ устарыныҥ баштаҥкайыла база ӱредӱ ӧткӧн. Мында устар кебиске керектӱ кийисти баскан. Бойлоры таҥынаҥ тӱкти ӧзӱмдерле, тазылдарла, тыттыҥ чӧбрӧзиле будып, тӱӱкилик кебистеги ӧҥдӧрди ченеп тапкандар.\nЈолоныҥ устары Светлана Тонкурованыҥ ла Светлана Чугинаныҥ шылтузында орныктырып јаткан кебиске јарамыкту тӱк будылган.\nУстардыҥ белен кийисле ижи алтай кеп-кийим кӧктӧӧчи ус З. К. Таханованыҥ билгир башкартузыла ӧткӧн. Кебисти устар колло кӧктӧгӧн. Оныҥ кеми (бийиги 420 см, јалбагы 580 см, текши кеми 30 к. м. кирелӱ) Эрмитажтагы кебистиҥ кемиле кӧктӧлгӧн. Шак бу тӱӱкилик учурлу кебисти 3 айдыҥ туркунына 5 кижи кӧктӧгӧн – деп, А. Таханова бойыныҥ јетирӱзинде айтты.\nОныҥ кийнинде конференцияныҥ туружаачылары алтай албатыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдериниҥ байлу, учурлу темдектери керегинде В. Ойношевтиҥ јетирӱзин уктылар. Ол алтай кижиниҥ камчызыныҥ биледеги учуры јанынаҥ айдарда, А. Ачимова республиканыҥ устарыныҥ јербойында ӧзӱп турган ӧзӱмдериле тӱкти будыырындагы аргалары ла мынаҥ ары ӧзӱми, оны элбеде тузаланары јанынаҥ айтты. Албаты устарыныҥ эдимдерине эл-јонныҥ, онойдо ок туристтердиҥ јилбӱлерин керектӱ кемине чыгарары јанынаҥ јетирӱ этти. Устардыҥ эдимдери чыҥдый, ӧҥжик, јаанга-јашка тузалу болоры јанынаҥ В. Кыдыева јетирӱ этти. Јӱрӱм кӱннеҥ кӱнге кубулат, ичкери барат. Айдарда, албатыныҥ да јаҥжыгулары ичкери ӧзӱмдӱ. Вера Якшиновна кийис кебистиҥ, сырмактыҥ бӱгӱнги кӱндеги учуры јанынаҥ солун шӱӱлтелер айтты. Алтай кулјаны, чолоны шиҥдеери, оныҥ тӱӱкидеги јери, башка-башка калыктарда кулјаныҥ учуры јанынаҥ солун јетирӱзиле М. Чочкина таныштырды. Туружаачылар онойдо ок С. Катынованыҥ, В. Стародубцеваныҥ ла оноҥ до ӧскӧ улустыҥ јетирӱлерин соныркап уктылар. Конференцияда кӧдӱрилген сурактар аайынча оныҥ туружаачылары бирлик кӱӱн-тапла резолюцияны јараттылар.\nКумраннаҥ јолду алтай кебис\nПазырыктаҥ чыккан ла такып ойто орныктырылган кийистеҥ кеелеп-кееркедип эткен кебиске учурлалган сӱрекей јаан ла јараш байрам эл музейдиҥ атриумында бу ок кӱнде бийик кеминде ӧтти.\nЈуулган јаан-јаш айылчылар «Алтай кийис» деген организацияныҥ «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деп ӱлекериле ӧмӧ-јӧмӧ иштеген улузыла танышты. Олор — ӱлекердиҥ башкараачызы Айсура Таханова, ӱлекердиҥ координаторы Марина Конунова, Горно-Алтайсктыҥ ботанический садыныҥ јааны Алтынай Ачимова, этнограф, эл музейдиҥ баш билим ишчизи Вера Кыдыева, Пазырыктыҥ кийис кебизин белетеген ус Зинаида Таханова, кийисле иштеечи ус Ася Тижимеева. Олордыҥ кажызы ла солун ӱлекерле иштегени керегинде видеороликле ӱйдешкен јетирӱлер эттилер.\nТемдектезе, Вера Кыдыеваныҥ айтканыла, алтай кебис јолын 1947 јылда алынган. Ады јарлу билимчи С. М. Руденко Ленинградтаҥ экспедицияла келген. Экспедиция ӱч јылдыҥ туркунына (1947, 1948, 1949) каандардыҥ корумдарында казынтылу иш ӧткӱрген. Онойып, 1949 јылда Пазырыктыҥ бежинчи корумынаҥ эр ле эпши улустыҥ мӧҥкӱлери чыккан. Корум бойы јебренде тонолгон болуптыр. Корумнаҥ тогус аттыҥ сӧӧги чыккан. Олордыҥ ӱстинде јазып-чечип салган абра-колесницада јаткан ла оныҥ ӱстин јаан кебисле бӱркеп салган деп, Вера Якшыновна айтты. Билимчи-этнограф кебисти орныктырары аайынча иш 1950 јылдарда бийик кеминде ӧткӧнин аҥылап темдектеди.\nБу ӱлекер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улустыҥ јӧмӧгӧниле ичкери јолын алынганын ӱлекердиҥ турчылары баалап, байрамдык таныштыру ӧйинде кӧп быйанду сӧстӧрин келген айылчыларга акту кӱӱндеринеҥ айдып, кереес сыйларын табыштырып, курын курчадылар. Темдектезе, «Алтай кийис» деген организацияныҥ Быйанду самаралары Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковко, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Ухановко, культураныҥ министри Ольга Антарадоновага, ӱлекердиҥ кураторы Александр Манзыровко, «Солнечная энергия» ООО-ныҥ јааны Андрей Ялбаковко ло оноҥ до ӧскӧлӧрине табыштырылды.\nТаныштыру ӧйинде Јоло-Кайырлыктаҥ, Кеҥидеҥ келген ус колду кийис базаачыларга Быйанду самаралар база табыштырылган. Алтын колду устардыҥ тоозында, темдектезе, Надежда Анатова, Юлия Аныева, Суркурай Белекова, Таҥдалай, Алена, Ольга, Серафима Дибаковалар, Светлана Каймина, Раиса Кармышева, Эмма Чараганова, Нина Туймешева, Экемель Амырова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу байрамдык эҥирде байлык ченемелдӱ кӧкчи, алтай кеп-кийимдердиҥ кӧп тоолу кӧрӱлериниҥ јеҥӱчили Зинаида Тахановага алкыш-быйанду сӧстӧр дӧ, кереес сыйлар да табыштырылды.\nЈоло-Кайырлыктаҥ келген устар, айылчылар агаш айылдыҥ эжик алдына кӱреелей туруп, алтай јаҥарын чӧйди. Калыктыҥ јаҥдаган јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдери, культуразы бу байрамда бир тизӱле ӧтти. Алтай албаты иштеп те, быйандап та, оморкоп то билери бийик кеминде кӧргӱзилди.\nАлтай кебистиҥ таныштырузында ӱлекердиҥ турчыларын Вячеслав Уханов, Ольга Антарадонова, Борис Алушкин, Светлана Полетаева, Александр Манзыров, Юлия Сакашева ла оноҥ до ӧскӧ улус уткыдылар.\nСветлана Полетаева бойыныҥ уткуулду сӧзинде айтты: «Он јыл мынаҥ кайра талада кийис керегинде табыш та болбогон, је Татьяна Бабрашева акту кӱӱнинеҥ, бойыныҥ ичкери кӧрӱмиле, турумкайыла бу ишти баштаган. Республикала јорыктап, кӧп улусты кийисти базарына, тӱкле иштеерине ӱреткен».\nПазырыктаҥ чыккан кебистиҥ албатызына бурылганын керелеген кӧдӱриҥиниҥ режиссеры Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина. Байрамда бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры, Алаш Топчин, Татьяна Лашутина эрчимдӱ туруштылар.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада Айсура Таханова эл музейдиҥ директоры Римма Еркиновага алтай кебисти табыштырды. Кӱӱнзеген улус эл музейге келип, кайкалга бодолду алтай кебисле таныжар аргалу.


Кату-Jарыкта кереес-темдек тургузылган - altaicholmon\nКату-Jарыкта кереес-темдек тургузылган\nУлаган аймакта Кату-Jарыктыҥ боочызында оны туткан улуска учурлалган кереес-темдек тургузылды. Ондо боочыныҥ кайа-таштарын јара тӱртӱрип, Чолушман ичине јол ачкан Аркадий, Анатолий, Виктор Ухановтордыҥ ады-јолы бичилген.\nКереес-темдектиҥ эскизин белетеери, оны эттирери ле тургузары аайынча кӧп ишти Алтай Республиканыҥ культураныҥ ла тӱӱкиниҥ кереестери аайынча агентствозы ӧткӱрген.\nКереести ачарында бу учреждениениҥ ишчилери, боочы ажыра јол тудаачылар, олордыҥ јуук улузы, тӧрӧӧн-туугандары, нӧкӧрлӧри ле ӧскӧ дӧ улус туруштылар.\nМынаҥ озо кереес Чике-Таманда оны ажыра јол тудаачыларга учурлай тургузылган эди.


Албатылардыҥ најылыгыныҥ парады - altaicholmon\nАлбатылардыҥ најылыгыныҥ парады\nРоссияныҥ кӱнинде, кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде, албатылардыҥ најылыгыныҥ парадында турушсын деп, Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразы эл-јонго кычыру эдет.\nПарад «Спартак» стадиондо» 11 саатта башталар. Байрамдык мындый керек Россияныҥ 33 талазында ӧдӧри темдектелген.\nГорно-Алтайсктагы байрамныҥ программазында: национальный культуралардыҥ фестивали, спорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча маргаандар, јашӧскӱримниҥ «Россия, мен сени сӱӱйдим!» деген акциязы, мастер-класстар, «Чуйдыҥ јолы—најылыктыҥ, јиит тужыныҥ ла спорттыҥ јолы» деген автојорык, культураныҥ устарыныҥ концерти.


Китай јаар темир јолды Алтай ажыра - altaicholmon\nРЖД ОАО Китай јаар јолды гран-кыйуныҥ кӱнбадыш тужынаҥ – Казахстан ла Монголия ортодо јаан эмес бӧлӱктеҥ ачарын шӱӱп кӧрӧт. Туу-кырларлу јер ажыра јолды баштап тоннельдер казып салар санаа болгон, эмди РЖД ОАО эстакада эп-арганы шӱӱжет. Китай јаар кыска јол тӧзӧӧр ченелтелер, оны тудар техникалык ла экологиялык уур-кӱчтериле кожо, экономикалык тузазы ас болуп, бу ӧйгӧ јетире јол алынбаган.\nРЖД ОАО («Россияныҥ темир јолдоры» деген акционер биригӱ — ред.) гранды кечер јолды Китайла гран-кыйуныҥ кӱнбадыш бӧлӱгинде — Казахстан ла Монголия ортодо, Алтай Республика КНР-дыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округыла гранду болгон 55 км јерде тудар арганы шӱӱп кӧрӧт деп, монополияныҥ гендиректорыныҥ ордынчызы Алексей Шило куучындаган. Оныҥ айтканыла, ӧскӧ дӧ аргалар кӧрӱлет, ол тоодо Казахстан ла Монголия ажыра ӧткӱш јолдорды, анайда ок Забайкальский крайдыҥ шӱӱлтезиле Приагунск тужындагы гран кечкен јерди јазаарын. Је «РЖД ОАО-го гран кечер ончо ӧткӱштерди Ыраак Кӱнчыгышта чокпозы артык болор эди, нениҥ учун дезе БАМ ла Транссиб темир јолдорло тегин де узун јол ӧдӧргӧ келижет ле ондо бойыныҥ «чичке» јерлери ас эмес».\nТоннельди тудары сӱрекей баалу болор, је темир јолды эстакадалап тутса, бу ишке чыккан акча кийнинде, јол иштеп баштаза, јандырылар аргалу деп, топ-менеджер темдектеген. Алексей Шилоныҥ айтканыла, Пекинле сурак эм тургуза шӱӱжилбеген, топология јанынаҥ кӧрзӧ, Китайга бойыныҥ јанынаҥ јолды тударга чик јок јеҥил болор.\nКитай јаар кыска јолдыҥ сурагы 2000 јылдарда бу маршрутла ӧдӧр «Алтай» газӧткӱшти тудар ӱлекерле колбой турган. Је техникалык уур-кӱчтердеҥ, баа јанынаҥ Китайла јӧпсинишпестердеҥ ле Ӱкек деген ар-бӱткендик парктыҥ јери ажыра ӧдӧр экологиялык сурактардаҥ улам ӱлекер соондо ӧйгӧ јылдырылган ла Монголия ажыра ӧткӧн транзитный газӧткӱштиҥ турултазы оноҥ бийик болор деп эмди чотолот. Туулу Алтай кечире ӧткӧн темир јол «Евразия» ВСМ-ниҥ («Высокоскоростной грузопассажирский железнодорожный транспортный коридор «Евразия» — Пекин ле Москваны колбоор узуны 7000 км темир јолды тудар ӱлекер — ред.) бӧлӱги болуп тудулар арга керегинде ол ӧйлӧрдӧ РЖД ОАО-ныҥ баштапкы вице-президентиниҥ јамызында отурган Александр Мишарин 2017 јылда куучындап туратан. Ол тушта кытат јанынаҥ 23 километр ла бистиҥ јаныстаҥ 20 километр тоннельдер тудары темдектелген болгон.\nМыныла коштой, гран-кыйуныҥ ӧткӱштеринде эпидемиологиялык јеткер болбозын јеткилдеери аайынча Китай тургускан ӱзеери ээжилерле колбой уур-кӱчтер артканча. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында темир јолды тузаланганы (объем перевозок) 0,2% астаган деп, Алексей Шило темдектеген. Чаган-кочкор айларда, кытаттыҥ Јаҥы јылыныҥ алдында, бу кӧргӱзӱ 7,8% ле 11,8% бийиктеген болзо, тулаан айда олор 15,8% јабызаган, кандык айдыҥ баштапкы алты кӱнине — 18,9%. «Бисте бӱгӱн 70 поездтиҥ јорыгы, ӧскӧ јерлерге аткарарга, токтодылган, ол тоодо 30 контейнерный поезд — деп, ол айткан. – 22 поездтиҥ ордына бис коногына орто тооло 13 поездти јорыкка аткарадыс».\nОндый да болзо, коштой јаткан эл тергееге чыгыштар кӧптӧӧр керек деп, господин Шило айдат. «Ары-бери коштор тартары кӧптӧӧрин, эпидемиялык айалга јымжаарын бис оҥдоп јадыс. Гран ажыра ӱзеери ӧткӱшти, эрте бе, орой бо, тудар керек болор» — деп, ол ајарат.\nИПЕМ-ниҥ (Институт проблем естественных монополий) гендиректорыныҥ ордынчызы Владимир Савчуктыҥ шӱӱлтезиле, адалган ӱлекер келер ӧйгӧ темдектелген учун, РЖД ОАО-ныҥ строительный арга-чыдалы калганчы ӧйлӧрдӧ астаганы санааркатпас керек. Оныҥ айтканыла, тӧс сурак — јаҥы јолды толо кеминде тузаланары. Тарткан тӧс кош контейнерлер болор деп чотойдылар. Је контейнерный транзитке тайанза, мыныла колбой јаҥы сурактар турат деп, ол айдат: Китайдаҥ тарткан контейнерлердиҥ кеми кӧптӧгӧнинеҥ Европага тарткан коштыҥ кеми кӧптӧӧр деп быжу айдар арга јок, не дезе, ондогы темир јолдордыҥ инфраструктуразы кемјилӱ.\nНаталья Скорлыгина («Коммерсантъ» газет, 08. 04. 2021)


02.08.2019 - altaicholmon\nПроисхождение скифов было довольно серьезной загадкой для ученых. Народ кочевников был непохож ни на предшественников-киммерийцев, ни на сменивших скифов сармат. Своеобразная культура, неповторимый стиль жизни и войны давал понять, что скифы откуда-то пришли в свои степи, но вот откуда? Геродот утверждал, что скифы явились из глубин Азии и периодически туда возвращаются. Ему не верили, так\nРеспублика Алтай вошла в ТОП-5 самых безопасных регионов\nРеспублика Алтай вошла в пятерку самых безопасных для путешествий в России. Об этом сообщается на сайте сервиса Biletix, который провёл опрос среди россиян и выяснил, “какие города и регионы России они считают самыми безопасными для путешествий”. Отвечая на вопрос “Какой российский регион вы считаете самым безопасным для путешествий?”, 50,6 процента респондентов указали на Северную\nКультура здесь развивается\nОткрытие обновленного сельского дома культуры состоялось в селе Купчегень. Торжественно открыл его врио Главы Республики Алтай Олег Хорохордин в ходе рабочей поездки по Онгудайскому району. Объект рассчитан на 64 посадочных места, его капитальный ремонт был завершён в рамках национального проекта «Культура». «По сути, этот Дом культуры был построен заново: здесь заменена крыша, утеплены и\nГран-при, баштапкы јер — Эре-Чуйда\nКрымда јаан изӱ айдыҥ 3-13 кӱндеринде балдардыҥ јайаандык ӧмӧликтериниҥ калыктар ортодогы «Великая страна. Город Солнца» деген кӧрӱ-маргааны-фестивали ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ Кош-Агаш аймактаҥ балдардыҥ санат сургалынаҥ јайаан јайалталардыҥ бијезиниҥ «Таҥдак» деген јозокту ӧмӧлиги (худ.башкараачызы Вера Саланханова, концертмейстери Ю. Бектурганов) эрчимдӱ туружып, једимдӱ-јеҥӱлӱ, кӧрӱ-маргаанныҥ Гран-при сыйыла кайралдадып, байгалу баштапкы јерди алып, бийик кӱӱн-тапту јанып келдилер. Ӱч ууламјыла\nБашчыныҥ јамызына — ӱч ле кандидат\nЈаан изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Талдаачы комиссиязы тоозыла тогузон экинчи јуунын ӧткӱрген. Бу јуунда комиссияныҥ турчылары быјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде болотон талдаштарда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јамызына барып јаткан кандидаттарды регистрировать эдериниҥ сурактарын шӱӱжип, ол јанынаҥ Талдаачы комиссияныҥ јӧбин чыгаргандар. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степанов тергеениҥ башчызыныҥ јамызына кандидаттарды кӧстӧӧри\nУдурумга башчыныҥ тергееле јол-јорыгы улалат\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин республиканыҥ аймактарыла ишмекчи јол-јорыгын улалтып, Кош-Агаш аймактыҥ јурттарында болгон. Ол Кӧкӧрӱ, Жана-Аул, Телеҥит-Сортогой, Мукур-Таркаты ла Ортолык јурттарда болгон ло Кош-Агашта Культураныҥ јурт туразында ӧткӧн «Ийделӱ Алтай» форумда турушкан. Јол-јорыкта оныла кожо «Кош-Агаш аймак» МО-ныҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Санаш Дидунов јӱрген. Туштажулар\n«Амаду» киношколдыҥ амадулары јаан\nРоссияныҥ театрыныҥ ла кинозыныҥ актеры, театрдыҥ режиссеры, Алтай Республиканыҥ ла Тыва Республиканыҥ нерелӱ артизи Амаду Мамадаковтыҥ башкарып турган «Амаду» деп киношколы республиканыҥ балдарыныҥ су-кадыгын орныктырар, амыраар јайгы лагерьлериле бойыныҥ јайаандык јол-јорыгын једимдӱ баштап ийди. Солун ла јилбилӱ ӱлекерде кинорежиссер Михаил Кулунаков, кинооператор Ольга Кулунакова, Эл театрдыҥ ла киноныҥ актеры Айдар Унатов туружат. Газеттиҥ кычыраачыларына солун\nЭлектроийделе јеткилдеериниҥ ле кышка белетенериниҥ сурактары шӱӱжилген\nРоссия Федерацияныҥ башкарузыныҥ Сибирьдиҥ тергеелерин 2019-2020 јылдардыҥ соок ӧйинде энергияла јеткилдеерин јеткер јок ӧткӱрери аайынча камызыныҥ јууны Алтай Республикада баштапкы ла катап ӧткӧн. Јуунды Россияныҥ энергетиказыныҥ министри Александр Новак ӧткӱрген. Ороонныҥ баш энергетиги республикага јол-јорыгында бир канча јуундар ӧткӱрген, ол тоодо тергеениҥ электросетевой комплексин ӧскӱрери јанынаҥ база јуун болгон. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи\nАлтай јеристиҥ аш-курсагыныҥ байрамы\nКуран айдыҥ 8-11 кӱндеринде Горно-Алтайскта баштапкы ла катап «Јер-Эне. Алтай 2019» деп адалган гастрономический фестиваль ӧдӧр. Туулу Алтайдыҥ аш-курсагына, культуразына ла туризмине учурлалган бу фестиваль «Гастрономическая карта России» деген федерал инновационный ӱлекер-проекттиҥ программазына кирет ле Ростуризмниҥ, Алтай Республиканыҥ экономика аайынча министерствозыныҥ ла коммерциялык партнерлордыҥ јӧмӧлтӧзиле ӧдӧр. Тергеебисте баштапкы катап ӧдӧтӧн гастрономический фестивальла колбой республиканыҥ удурумга


Ада-энебисти эзедип… - altaicholmon\nИштиҥ ле јууныҥ кайралы\nБир темирдеҥ эдилет\nБыјыл Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелет. Бу јууга Туулу Алтайдаҥ кӧп тоолу улус барган. Кӧп саба јерлештерис от-калапту јуу-согуштардыҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып, кайра бурылбаган. Тылда арткан улус Јеҥӱни јууктадарга тӱни-тӱжи иштеген.\nБӱгӱн бис ада-энебистиҥ эземине учурлай олордыҥ ӧткӧн јолын эске алынып, јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи керегинде кыскарта эзедер деп санандыс.\nАдабыс майман сӧӧктӱ Токтой Анчинович Мекечинов јууга 1941 јылда барала, бир јылдаҥ шыркалу јанып келген. Оноҥ ло бери тӧрӧл колхозында кандый да иштеҥ туура баспай, тӱни-тӱжи иштеп, ӧштӱни јеҥерине бойыныҥ камаанын јетирген.\n1943 јылда тӧӧлӧс сӧӧктӱ Эртечи Кӧкиновна Пупуляновала биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Олор беш бала азыраган, балдарын эр кемине јетирип, ӱредӱ берген. Оныла коштой кичӱ карындажы Василий Анчинович Мекечиновты ӱредип, айыл-јуртту эткен. Карындажыныҥ алты балазы бастыразы ӱредӱлӱ, айыл-јуртту. Василий Анчинович узак јылдарга ӱредӱчи болгон, кийнинеҥ калганчы ӧйлӧрине јетире партийный иште иштеген.\nКой, эчки кабырып, олорды тӧрӧдип, јаш курагандарынаҥ чыгым чыгарбаска кичеенген. Алтыгы-Соорудаҥ алала, Чирик-Таш, Тытту Айаҥ, Молдур бажы, Кулгайры, Ӱстиги Кара-суу, Кышту-коо ло оноҥ до ӧскӧ турлуларда балдарын ээчидип, колхозтыҥ малын кичееген.\nЭки балазын ӧҥӧрип, экӱзин учкаштырып, турлудаҥ деремнеге курсак-тамакка, ӧскӧ кандый бир керегине тӱшкенде, улус кайкажып туратан.\nАдабыстыҥ мынайып ат-нерелӱ јуулажып ла иштеп јӱргенин керелеп, Тӧрӧли Кызыл Чолмон орденле, медальдарла, грамоталарла кайралдаган.\nОл иштеҥкей кижи болгон. Кӱч ӧйлӧрдӧ колхозтыҥ турлуларында тураларда пол деген неме јок. Адабыс агашты јыгала, тартып экелеле, байа агашты кол кирееле кезип, болчок турага пол салган. Бу учурал адамныҥ иштеҥкейин керелейт.\nЭнебис Текпенекте сарју эдер заводтыҥ директоры Пупулянов Кӧкӧ ло Чалкан (бай ады Эјий) деп улустыҥ ӱч кызыныҥ эҥ оогожы болгон.\nЈуу-чактыҥ кӱч ӧйлӧринде јиит комсомол кысты ӱӱре-јелелериле кожо Кызыл-Ӧзӧктӧҥ Улалу јаар чанакту атла одын тартарга ийгендер. Энебис тегин отурбас, эки колы ус, алтай тондор, кӧм, бычкак ӧдӱктер, алтай бӧрӱктер кӧктӧгӧн. Колы арбын, курсак-тамакты јӱзӱн-јӱӱрлеп быжырар. Талкан, курут, сарју, каймак айылда јайы-кыжы тӱгенбейтен.\nАда-энебис балдарын кийим-тудумды кичеерине, курсак-тамакты тамзыктап азарына, кату-кабыр иште теҥ-тай иштеерине таскадып салган. Олор уур-кӱч ӧйлӧрдӧ бисти чыдадып, јозок болгонына оморкоп тоогонысты, јерге батпас быйанысты олордыҥ эземине айдып турубыс.\nкыстары В. Т. Адарова, К. Т. Битешева, А. Т. Мекечинова.\nФОТОЈУРУКТА: Токтой Анчинович ле Эртечи Кӧкиновна Мекечиновтор


13.12.2017 - altaicholmon\nБелен продукцияга јетире\nКӧксуу-Оозы аймакта Катандудагы ООО јаҥыс та аймак ичинде эмес, анайда ок республика ичинде озочыл ӧмӧликтердиҥ бирӱзи. Ээлемниҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы—мал-аш ӧскӱрери.\nJолдыҥ јаҥы темдектери болор\nРоссияда национальный предварительный стандарт (ПНСТ) иштеп баштады. Ол бастыра ороондо јолдордыҥ јаҥы темдектерин тургузар арга берет.\nТуризмниҥ специалисттери белетелет\nАлтай Республикада туризмде иштеп турган 42 специалист квалификацияны бийиктедери ле јаҥы профессияга ӱренери јанынаҥ 14 программа аайынча ӱредӱ божоттылар.


чаган айдыҥ 4 кӱни 1963(0001-04-1963) (59 јаш)\nФоснавог[d], Мёре-ог-Ромсдал[d], Норвегия[d]\nпрофессор, учёный в области наук о мозге, психолог\nЛуиза Гросс-Хорвицтиҥ сыйы[d] (2013)\nФритьоф Нансенниҥ математика ла естественный билимдерде јаан учурлу шиҥжӱ иштер учун сыйы[d] (2013)\nКёрбердиҥ сыйы[d] (2014)\nКарл Спенсер Лешлниҥ сыйы[d] (2014)\nУ. Олдена Спенсердиҥ сыйы[d] (2005)\nМей-Бритт Мозер (норв. May-Britt Moser; 1963 јылдыҥ чаган айыныҥ 4-чи кӱнинде, Фоснавегте, Норвегияда чыккан) — норвеж психолог, нейрофизиолог. Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2014). Норвеж билим академияныҥ турчызы, Леопольдинаныҥ турчызы (2016), США-ныҥ Национал билимниҥ академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2014), Американ философ биригӱниҥ турчызы (2015).\nНейрокомпьютерный тоолоштыҥ тӧс јери, Норвеж университете естественный ла технический билимдердиҥ Тронхеймде нейрокомпьютерный тоолоштыҥ тӧс јерин тӧзӧгӧн директоры, доктор, профессор (1995). Мей-Бритт ле Эдвард Мозерле кожо иштеп турган эш-нӧкӧрлӧр эҥ ле озо меениҥ аргаларын шиҥдеген баштапкы билимчилер болгон, олор экӱ 1996 јылда ӧрӧ айдылган университетте иштегендер, 2002 јылда олор «Сагыштыҥ биологиязыныҥ тӧс јерин» тӧзӧгӧн (орустап «Центр биологии памяти»), 2007 јылда — Кавлиниҥ институдын ачкан.\nМозер кӧп кӱндӱлӱ билим сыйлар алган, кезигин эш-нӧкӧриле кожо, темдектезе, Луиз Гросс Хорвицтиҥ сыйын кожо алган(2013), Карла Спенсера Лэшлиниҥ сыйы 2014. 2014 јылда олор Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын Джо О'Кифле кожо алгандар: «Мееде бир бӧлӱк азарга бербес системалу нейрондорлу клеткалар тапканы учун» (орустап «за открытие системы клеток в мозгеИнститут , которая позволяет ориентироваться в пространстве»).\n1990 јылда психология јанынаҥ, 1995 јылда — философияныҥ нейрофизиология јанынаҥ докторыныҥ степенин алган, Ослодо университетте, (Пера Андерсенниҥ башкарузыла). 1994 јылдаҥ ала 1996 јылга јетире Ричард Моррисле кожо Неврологияныҥ тӧс јеринде Эдинбургский университетте ӱренген, Лондондо, Университетский колледжте Джон О'Кифтиҥ кычырганыла лабораторияда иштеген. 1996 јылда Норвегияда биологический психологияныҥ доценти болуп, Норвежский университет естественных и технических наукта Тронхеймде иштеген, 2000 јылда неврологияныҥ профессоры боло берген , коштойынаҥ ла 2002 јылда Санааныҥ биологиязыныҥ тӧс јериниҥ тӧзӧӧчизи ле со-директорына тудулган. 2007 јылда — Кавлиде системныйй неврологияныҥ институдында иштеген. 2014 јылда Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын эжиле, Эдвард Мозерле, кожо иштеген Джон О'Кифле кожо алгандар.\n2016 јылда Greenpeaceде ачык самарага кол салган Организации Объединенных Нацийге, телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларына генетически модифицированный организмдерле урушпазын деп (ГМО).\n1999: Јиит билимчилерге сый, Каандык норвеж билим ле литератураныҥ академиязы;\n2005: 28-чи (кажы ла јылдыҥ) У. Олдена Спенсердиҥ сыйы;\n2006: 14-чи Бетти и Дэвид Кутцердиҥ сыйы, Цюрих;\n2006: 10-чи «Лилиан Бетанкур јӱрӱмдик билим» (Париж);\n2008: 30-чы Эрик К. Фернстромныҥ улу тӱндӱк сыйы (Университет Лунда);\n2011: Луи-Жантеттиҥ эмчиликте сыйы;\n2011: Эдвард Мозерле кожо алган сый;\n2013: Луиз Гросс Хорвицтиҥ сыйы Эдвард Мозер ле Джон О'Кифоле кожо алган;\n2014]: Карла Спенсер Лэшлиниҥ сыйы Эдвардом Мозерле кожо алган;\n2014]: Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (Эдвард Мозер ле Джон О'Кифле кожо);\n2014]: Кёрбердиҥ сыйы (Эдвард Мозерле кожо).\nМэй-Бритт Мозер, билим плакаттардыҥ кӧрӱзи, 2017\nМозер ле О Киф, Нобельдиҥ лауреаттары пресс-конференцияда, 2014\nМозер, физиология ла эмчилик јанынаҥ лекциялар, Каролинский институт, 2014\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus\nBIBSYS: 90517730 · GND: 1219889555 · SUDOC: 199778574 · VIAF: 148145970255032251939 · WorldCat VIAF: 148145970255032251939\nМей-Бритт Мозер на сайте The Kavli Foundation\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Мозер,_Мей-Бритт&oldid=25712"\nЧаган айдыҥ 4 кӱнинде чыккандар\n1963 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 15:40.


Кыштыҥ јакшынак маргааны - altaicholmon\nКыштыҥ јакшынак маргааны\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кочкор айдыҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Јыланду ӧзӧктӧ ӧткӧн «Лыжня России» маргаандардыҥ ачылтазында турушкан.\nМаргаандардыҥ туружаачыларыныҥ тоозы 700-теҥ кӧп болгон, олордыҥ тоозында: спортсмен-профессионалдар, спорттыҥ ветерандары, ӱренчиктер, студенттер, каланыҥ организацияларыныҥ ла предприятиелериниҥ, тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ чыгартулу улузы. Башчы маргаандардыҥ туружаачыларына уткуулду сӧс айдып тура, чаначылардыҥ бу маргаандары бистиҥ тергееде 14-чи катап ӧдӱп јатканын ла олордо кӧп улус туружып турганын темдектеген.\nТергеениҥ башчызы Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ уткуулын маргаандардыҥ туружаачыларына јарлаган: «Бу јакшынак ла текшилей јарлу маргаандарды кӧп јылдардыҥ туркунына ӱзӱктелтпестеҥ ӧткӱрип турган јаҥжыгу улалып барып јатканы сӱӱнчилӱ. Текши ороондо олордо јаштарыла башка-башка ондор муҥдар тоолу улус туружат. Бу кышкы байрам спорттыҥ чана бӱдӱмин сӱӱп, физкультурала јакшынып тазыктырынып тургандарды бириктирет. Олор су-кадык ла эрчимдӱ јӱрӱмди талдап алганын керелейт. Быјылгы «Лыжня России» улуска јарамыкту, улус бирлик кӱӱн-санаалу болгоныла, спорттыҥ јакшынак кӧргӱзӱлериле санаада артып каларына быжу бӱдедим».\nОлег Хорохордин бу маргаандарда спорт сӱӱчилер ортодо 1000 метрге чанала јӱгӱреринде турушкан.\nМаргаандардыҥ туружаачыларын анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин база уткыган. Оныҥ темдектегениле, јашӧскӱрим шак ла мындый маргаандар ажыра су-кадык јӱрӱмге тартылат, тергеениҥ эл-јонында спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынарына јилбӱӱ тӧзӧлӧт.\nМаргаандар ветерандардыҥ 1000 метрге чанала маргыжузыла башталган. Оныҥ кийнинеҥ маргыжулар туружаачылардыҥ јажы аайынча тӧрт бӧлӱкле ӧткӧн: 2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулчактар ла кызычактар ортодо; 55 јашту ла јажыла оноҥ јаан ветерандар (эр улус ла ӱй улус); 2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулдар ла кыстар; 2002 јылда ала оноҥ озо јылдарда чыккан эр ле ӱй улус ортодо.\nБойыныҥ группаларында јеҥӱчилдер ле призерлор болгон:\n2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулчактар ортодо јеҥӱчилдер ле призерлор:\n2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан кызычактар:\n2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулдар:\n2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан кыстар:\n2002 јылда ла оноҥ озо јылдарда чыккан эр улус:\n2002 јылда ла оноҥ озо јылдарда чыккан ӱй улус:\n55 јашту ла јажыла оноҥ јаан эр улус:\n55 јашту ла јажыла оноҥ јаан ӱй улус:\nЭҥ ле јиит туружаачылар — Ильшат Мейканов (4,5 јаш), Василиса Гуляева (2,5 јаш).\nЈеҥӱчилдер Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ медальдарыла, дипломдорыла, кереес сыйларыла, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ кубокторыла, дипломдорыла, анайда ок чанала маргыжулардыҥ республикан федерациязыныҥ кереес сыйларыла кайралдаткан.\nБу маргаандар эпидемияла тартыжарыныҥ бастыра ээжи-некелтелерин бӱдӱрип ӧткӱрилген — улус кӧп чогулышпазын деп, маргыжулар бӧлӱктей ӧткӧн. Јажы 65 јаштаҥ ашкан улус быјыл коронавирус оору-јоболдоҥ улам самоизоляцияда болуп, бу маргаандарда турушпаган.


2018 jыл: ӱредӱликтиҥ ундылбас элестери - altaicholmon\nАлтай Республикада «Јиит устар» (WorldSkills Russia) деген талалык чемпионат ӧткӧн.\nОҥдой аймакта Шашыкман јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында јаҥы спортзал ачылды.\nРоссияда јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелер тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелди. Алтай Республиканыҥ јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреези једимдӱ иштейт. Алтай Республикада КДН-ныҥ 100 јылдыгы элбеде темдектелди.\nРоссияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы (РДШ) Шабалин аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Горный орленок» лагерьде 2-чи республикан следын, республикан съездин дезе калада ӧткӱрди.\nГорно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледж тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгын темдектеди. Педколледж 1928 јылда тӧзӧлгӧн.\nГорно-Алтайск каланыҥ 6-чы таҥмалу школ-лицейи бойыныҥ 80 јылдыгын темдектеди. Ол 1938 јылда иштеп баштаган.\nӰредӱликтиҥ ишчилериниҥ јайаандыгы бичиичи Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деген республикан байрамын Улаганда ӧткӱрген.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында јарлу тилбилимчи М. Ч. Чумакаеваныҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган «Алтай тил ле оныҥ диалекттери: эмдиги айалгазы, келер ӧйдӧги ӧзӱми» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференция ӧткӧн.\nОҥдой аймактыҥ Јодро јуртындагы баштамы школ 60 јылдыгын темдектеген.\nБилимчи, ӱлгерчи, журналист Чалчык Чунижековтыҥ 120 јылдыгына учурлалган «Јӱрӱмдик ле јайаандык јолы байлык» деген конференция ӧткӧн.\nЈетинчи краевед талалык кычырыштар бичиичи Василий (Паслей) Тордоевич Самыковтыҥ 80 јажына учурлалып, «Самыковтыҥ кычырыштары» деп адалып ӧтти.\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱлигиниҥ республикан тӧс јери тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеди.\n70 јыл мынаҥ кайра Ийин јуртта механизаторлордыҥ областной школы ачылган.\n25 јыл мынаҥ кайра Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ јӧбиле (13.10. 1993) Шабалинниҥ орто школына Л. В. Кокышевтиҥ ады-јолы адалган.\nГорно-Алтайсктыҥ 1-кы таҥмалу школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеди.


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | ӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nГлавная » Новости » ӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nДон ло Волга суулардыҥ јарадында 200 кӱн ле тӱн улалып, анаҥ ары Сталинградтыҥ стенелеринде ле каланыҥ ичинде болгон мындый јуу-согушты кижиликтиҥ тӱӱкизи билбеген. Бу эҥ канду тартыжу кемиле 100 муҥ квадрат метр кире јерде, фронттыҥ узуныла 400 километрдеҥ 850 километрге јетире улалган. Канду согушта эки јандай 2,1 миллионноҥ ажыра улус турушкан. Ончо јаба Ойрот автоном областьтаҥ Совет черӱге 42 268 черӱчил барган, олордыҥ божогоны ла суруузы јок јылыйганы 3332 кижи, 25 кижиге божогон кийнинеҥ Советский Союзтыҥ Геройы деп ат адалган. Сталинградты корыырында ла ол јуу-согуштыҥ јеҥӱзинде бистиҥ де јерлештер туружып, јеҥ јастанган, олордыҥ аттарын адап ийеектер: Јазулу јурттаҥ Сандяев Иосиф Сергеевич (1924), Саратан јурттаҥ Карабашев Самсон Лукич (1909), Чибиттеҥ Попов Петр Васильевич (1903), Улаганнаҥ Казаков Василий Мамо-рович (1908) ле Кыдыев Булбан Танкинович (1911). Бу јуу-согушта ончо кӱчин берип, тирӱ артып, јуучыл јолын анаҥ ары улалтып, Ада Тӧрӧл учун Улу јуунаҥ јеҥӱлӱ чыгып, Алтайына эзен - амыр јанып келгендер база бар: Балыктујул јурттаҥ Бачимов Андрей Иванович ле Тадышев Андрей Павлович, Балыкчынаҥ Бычинов Савелий Иванович, Тужаардаҥ Тадышев Максим Тихонович ле Челчушев Петр Иванович, Чибилӱнеҥ Курманов Михаил Иванович ле Олчонов Иосиф Пантелеевич, Кӧӧдӧҥ Тондоев Петр Александрович. «За оборону Сталинграда» деп медальла кайралдатканы Јазулунаҥ Темдеков Матвей Павлович (1919) ле Чибилӱнеҥ Белеев Егор Дмитриевич (1919). Матвей Павловичтиҥ бу јуу-согуш кере-гинде эске алынганы јокко јуук эмтир, Воронежский фронттыҥ составында Сталинградты корулаганында турушкан, олорды Забайкальенеҥ Сталинград јаар чачарда, «андагы солдаттар ла офицерлер, кадровый армия келген деп, тыҥ сӱӱнгилеген»- деп фронтовик ӧрӧкӧнниҥ айтканын балдары эске алыныштарында куучындаган. Егор Дмитриевичтиҥ Ада Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде куучынынаҥ алылган ӱзӱк: «Сталинград кала учун тартыжу уур-кӱч\nайалгада боло берерде, бистиҥ стрелковый дивизияны ары болушка ийген. Бистиҥ дивизия «обстрелянные» деп чоло атту болгоныс, бастыра јуу-јепселисти алганча барганыс. Бис јаҥы ла Одесса, Керчь калаларды корулап, јайымдап, талбырап калган дивизия болгоныс. Сталинградта ол тушта јаан јуучыл јепселдер белетеп чыгарып турган заводтор болгон. Кавказ ла Орто Азия ла бир канча калалар ла колбу тудатан, суула, јерле јолдор бу кала ажыра болгон. Немецтер оныҥ учун бу каланы колго кийдирер амадулу болгон. Оноҥ Сталинниҥ адыла адалган город болзын. Баштап тарый јаҥыс ла коруланатан айалга болгон, ичкерлеп барар арга јок. Кезик дивизиялардыҥ чагы чыгып калган, мыныҥ ла алдында болгон јууда туружып. «Калганчы солдатка јетире турзын!» деп јакару болгон. Јуу-јепсел де коомой, курсак-тамак та јок, ӧйинде јетирилбес. Коштойында ла бу ӧйдӧ «Воронежский котел» деп тыҥ тартыжу болуп турган ӧй болгон. Эки јара јуулажып болбозын немец билип, эҥ ле тыҥ јуулашкадый дивизияларын Ста-линград јаар ийип, быжулап турган. Союзниктери итальяндар, румындар болушка коркышту талдама черӱзин ийип турган. Је база кӱч ле болгон бистиҥ улуска. Тӱни-тӱжи бомбалар, листовкалар чачып, немец те база тыҥ ла тартышкан. Сталинград город бастыра јемирилип калган болгон. Је оноҥ бистиҥ ӱч фронт ӱч јанынаҥ арадап туйуктайла, курчуунаҥ чыгып болбос эдип, јуу-јепсел, курсак-тамак јетирилбес эдип айалга тӧзӧйлӧ, Паулюстыҥ атту-чуулу армиязын эки јара бӧлӧ соголо, олјого алганыс. Немецтер де тыҥ ла удурлашкан, «ӧлзӧ - ӧлӧр лӧ» деп санангылаган ошкош. Генералдары, офицерлери, солдаттары торологылайла, чарчагылайла, ӧлӧргӧ једе бергилеген, тартыжар кӱчи јогын билип, биске багынып, олјого кирген. Бу јууда немецтердиҥ јуулажар кӱӱндери јоголып, чаксыражып баштаарда, бистиҥ кӱӱн-санаас бийиктеп, арга-кӱчис кирип, Кызыл черӱниҥ айалгазы оҥдолып баштаган. Је оноҥ бистиҥ дивизияны тургузала Ростов јаар јуу-согушка туружар этире аткарган» - деп, мынайып адам куучындап, - «А олорды кем кычырган, кем айткан бисти келип јуула» - деп кызы Мундусова (Белеева) Наталья Егоровна куучындаган. Адамныҥ јуучыл јолыныҥ оноҥ ары улалганы Ростовто госпиталь, Польша, Германия, Берлин – рейхстагтыҥ стенезине «Ойротия – Белеев Е.Д.» деп кол салганын куучындаар болгон. Алтайына адам эзен-амыр 1946 јылда јанган. «Бистиҥ улустыҥ јалтанбазыла, тынын кысканбазыла, ат-нерезиле бу јууны алып чыктыс» - деп адазыныҥ айткан сӧстӧрин Наталья Егоровна эске алынып, куучынын тӱгести. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизинде Сталинградта болгон тартыжу аҥылу ла учурлу болгонын темдектеер керек. Канча муҥ улустыҥ каны ла јажы тӧгӱлген Сталинградтыҥ јерин кижилик качан да ундыбас. Бу канду тартыжуныҥ истери улустыҥ јӱрегинде, музейлерде тургускан јуучыл јепселдерде, јуучылдардыҥ аттарын ӱргӱлјикке бичиген таштарда јылдар, чактар туркунына артар.\n(Јуучылдардыҥ ады-јолдоры «Ада – Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Улаганныҥ улузыныҥ јуучыл ла ишмекчи једимдери» деп бичиктеҥ алылган)


итальяндап Leonardo da Vinci\nитальяндап Leonardo di ser Piero da Vinci\nкандык айдыҥ 15 кӱни 1452[…]\nкӱӱк айдыҥ 2 кӱни 1519[…] (67 јаш)\nхудожник, инженер, астроном, философ, анатом, математик, скульптор, универсальный человек, архитектор, инженер в гражданском строительстве, дипломат, изобретатель, композитор, ӱлгерчи, музыкант, физик, физиолог, ботаник, химик, зоолог, карикатурист, учёный, архитектурный чертёжник, дизайнер, бичиичи\nЛеона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (итальяндап Leonardo di ser Piero da Vinci; кандык айдыҥ 15 кӱнинде 1452 јылда, Анкиано јуртта, Винчи каланыҥ јанында, Флоренцияга јуук — кӱӱк айдыҥ 2 кӱнинде 1519 јылда, замок Кло-Люседе, Амбуазага јуук, Турень, Франция) — итальян јурукчы, скульптор, архитектор, билимчи (анатом, естествоиспытатель), изобретатель, бичиичи, музыкант, кӱӱчӱмдеечи, Улу Возрождениениҥ кеендигиниҥ эҥ ле јаан једимдӱлериниҥ бирӱзи, «универсал кижиниҥ» јаркынду темдеги (латиндап homo universalis).\nИзобретениелери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСананып тапкан эдимдериниҥ (изобретениелериниҥ) тоозы ла Леонардо да Винчи тапкан деп бодоштырулар:\nУчар машинаныҥ ӱлекери\nТӱрген адышту мылтык\nВитрувианский кижи — алтын кезинти (орустап золотое сечение) кижини јураганы\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Marani P., autori vari Dizionario Biografico degli Italiani (итал.) — 2005. — Vol. 64.\nLEONARDO da Vinci (англ.)\nМатематическая генеалогия · Structurae · zbMATH Open · zbMATH Open · Архив по истории математики Мактьютор · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists\nИтальянецтердиҥ биографиялык · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Јаан советский (1 изд.) · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Ларусса · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Православная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Швейцарский исторический\nBAV: ADV12105659, ADV11368149, ADV11368148 · BIBSYS: 90075047 · BNC: a10439560 · BNE: XX971832, XX5181872 · BNF: 11912491s · CALIS: n2004535444 · CiNii: DA0036810X · CONOR: 13465443 · EGAXA: vtls002965126 · GND: 118640445 · GTAA: 165574 · ICCU: CFIV016816 · ISNI: 0000 0001 2124 423X · LCCN: n79034525 · LNB: 000060170 · NDL: 00447394 · NLC: 000126440 · NKC: jn19990005005 · NLA: 35964654 · NLG: 78924 · NLR: 000127264 · NLP: A11805237 · NSK: 000003011 · NTA: 068519451 · NUKAT: n93090317 · PTBNP: 58525 · LIBRIS: 207435 · SUDOC: 085975915 · VIAF: 24604287 · ULAN: 500010879 · WorldCat VIAF: 24604287\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Леонардо_да_Винчи&oldid=29737"\n1452 јылда чыккандар\nКӱӱк айдыҥ 2 кӱнинде божогондор\n1519 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 4 ӱлӱрген ай 2021, 16:51.


Блэкберн, Элизабет — Википедия\nанглийлап Elizabeth Helen Blackburn\nкӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни 1948(0011-26-1948) (73 јаш)\nбиолог, молекулярный биолог, биохимик, исследователь\nАльберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы[d] (2006)\nЛ.Ореальдыҥ ЮНЕСКО-до Билимде ӱй улуска деп сыйы[d] (2008)\nмедаль Бенджамина Франклина[d] (2005)\nХарвиниҥ сыйы[d] (1999)\nГайрднердиҥ фондыныҥ эл-јондык сыйы[d] (1998)\nПауль Эрлих ле Людвиг Дармштедтердиҥ сыйы[d] (2009)\nЛуиза Гросс-Хорвицтиҥ сыйы[d] (2007)\nПремия медицинского центра Олбани[d] (2008)\nпремия Альфреда Слоуна[d] (2001)\nпремия имени Альфреда Генри Хайнекена в области медицины[d] (2004)\nДиксондордыҥ эмчиликте јаан једимдер учун сыйы[d] (2000)\nГрубердиҥ генетикада билим иш учун сыйы[d] (2006)\nПирл Мейстер Грингардтыҥ сыйы[d] (2008)\nРозенстилдиҥ сыйы[d] (1998)\nМедаль Уилсона (Цитология)[d] (2001)\nKeio Medical Science Prize[d] (1999)\nпремия Мейенбургов[d] (2006)\nпремия Bristol-Myers Squibb за выдающиеся достижения в области исследования рака[d] (2003)\nпремия Американского общества клеточной биологии за общественную службу[d] (2004)\nGrand Prix Charles-Leopold Mayer[d] (1998)\nПремия Национальной академии наук по молекулярной биологии[d] (1990)\nлекция имени Кита Робертса Портера[d] (1999)\nWICB Senior Award[d] (2005)\nWeizmann Women & Science Award[d] (2008)\nТайм 100[d] (2007)\nRobert J. and Claire Pasarow Foundation Award for Distinguished Contributions to Cancer Research[d] (2003)\nКоролевская медаль[d] (2015)\nчлен-корреспондент Академии наук Австралии[d] (2007)\nFellow of the Royal Society of New South Wales[d]\nГарвардтыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2006)\nБрандейский университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nVanderbilt Prize in Biomedical Science[d] (2007)\nDistinguished Fellow of the Royal Society of New South Wales[d] (2017)\nЭли́забет Элен Блэ́кберн (английлап Elizabeth Helen Blackburn; 1948 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде чыккан, Хобартта, Австралия) — американ билимчи-цитогенетик, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын 2009 јылда Кэрол Грейдер ле Джек Шостакла кожо ӱлешкен — (орустап «за открытие механизмов защиты хромосом теломерами и фермента теломеразы»).\nЛондондо каандык биригӱниҥ турчызы (1992), США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (1993) ла Эмчиликтиҥ национал академиязыныҥ турчызы, (2000), Австралий билимниҥ академиязыныҥ турчы-корреспонденти (2007).\nЭлизабет Блэкберн эмчи улустыҥ билезинде чыккан. Эмдиги ӧйдӧ эш-нӧкӧрлӱ, бир уулду. 2003 јылда американ гражданство алган.\nОл бакалавр деп степеньди 1970 јылда, магистрды 1972 јылда Мельбурнда университетте алган, онойдо ок Кембриджте Дарвинниҥ колледжинде ӱренген.\nДоктордыҥ степенин (Ph.D.) Блэкберн 1975 јылда Кембриджском университединде алган, 1975—1977 јылдарда Йельский университетте иштеген. 1978 јылда Берклиде Калифорнийский университеттиҥ молекулярный биология деп факультетке иштеерге кирген. 1985 јылда Блэкберн Кэрол Грейдерле кожо «теломераза» деп ферменттиҥ ачылтазын эткен. 1990 јылда Сан-Францискодо Калифорнийский университетте микробиология ла иммунологияныҥ факультедине кӧчӱп иштеген, оноҥ 1993 јылдаҥ ала 1999 јылга јетире бу факультетти башкарган. 2016 јылда Greenpeace деп кычыру эткен, Организация Объединённых Нацийге ле и телекейде бастыра ороондордыҥ башкаруларына ачык самара бичиген: «генетически модифицированный организмами тартыжуны токтотсын» деп. 1998 јылда Клеточный биологияныҥ американ биригӱзиниҥ турчызы. 2010 году — American Association for Cancer Research, Genetics Society of America||en|Genetics Society of America турчызы 2000—2002. Кеендик ле билимниҥ американ академиязыныҥ турчызы 1991—1993, Американской ассоциации содействия развитию наукиниҥ турчызы 2000. «Cell» деп билим журналдыҥ редколлегиязыныҥ турчызы.\n1990 — НАН США, молекулярный биология јанынаҥ сый;\n1990 — Harvey Society Lecturer at the;\n1991 — Почётный доктор наук Йельде университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы;\n1998 — Австралияныҥ сыйы;\n1998 — Гайрднердиҥ сыйы;\n1999 — Розенстилдиҥ сыйы (Кэрол Грейдерле кожо алган);\n1999 — Харвиниҥ сыйы;\n1999 — Кэйоныҥ сыйы;\n1999 — Калифорния штатта «Јылдыҥ билимчизи» деп адаткан, (California Scientist of the Year);\n2000 — Диксонныҥ сыйы;\n2001 — Уилсонныҥ медали(|Клеточный биологияныҥ амарикан биригӱзи]]);\n2004 — Хейнекенниҥ сыйы;\n2005 — Бенджамин Франклинниҥ медали\n2006 — Кэрол Грейдер ле Джек Шостакл кожо алган;\n2006 — Грубердиҥ генетикала сыйы;\n2006 — Уайлиниҥ сыйы;\n2007 — Луизы Гросс Хорвицтиҥ сыйы ([[Грейдер, Кэрол|Кэрол Грейдер]ле кожо];\n2008 — Л’Ореальдыҥ сыйы — ЮНЕСКО « Билимде ӱй улуска»;\n2008 — Олбани деп эмчилик тӧс јердиҥ сыйы;\n2009 — Пауль Эрлих ле Людвиг Дармштадтедтиҥ сыйы;\n2009 — Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (Кэрол Грейдерле Джек Шостакла кожо алган);\n2012 — Химияныҥ американ институдыныҥ алтын медали;\n2013 — Шрёдингеровский лекция, (Лондонныҥ Имперский колледжиниҥ лекциязы);\n2015 — Королевская медаль Лондондо каандык биригӱниҥ медали;\n«Time» журналдыҥ чотогоныла телекейде 2007 јылдыҥ эҥ јарлу 100 кижизиниҥ тоозына кирген.\nКэрол Грейдер ле Элизабет Блэкберн, 2009\nНобельдиҥ физиология ла эмчилик јанынаҥ сыйыныҥ лауреаттары пресс-конференцияда, 2009\nЛинда Партридж, Том Кирквуд ла Элизабет Блэкберн Нобельдиҥ неделезиниҥ диалогторы\n↑ БЛЭКБЕРН / Мартынова Е. В. // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020.\n↑ Elizabeth Blackburn (англ.)\nжурнал «Природа» стр. 78-82 «Лауреаты Нобелевской премии 2009 года по физиологии или медицине» — Э. Блэкберн, К. Грейдер, Дж. Шостак\nСтраница Элизабет Блэкбёрн на сайте Калифорнийского университета в Сан-Франциско (англ.)\nБиография на сайте harvard.edu (по случаю получения звания почётного доктора наук Гарвардского университета) (англ.)\nЈаан каталанский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database\nBIBSYS: 1492758309754 · BNC: a19437705 · BNF: 13489910w · CiNii: DA09579614 · GND: 134048385 · ISNI: 0000 0000 7141 9248 · LCCN: nr95042223 · LNB: 000270593 · NDL: 001256686 · NKC: xx0199468 · NLA: 49885411 · NLP: A26099500 · NTA: 305988662 · NUKAT: n2017181759 · PTBNP: 1690230 · LIBRIS: 328057 · SUDOC: 035823755 · VIAF: 8593551 · WorldCat VIAF: 8593551\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Блэкберн,_Элизабет&oldid=25726"\nКӱчӱрген айдыҥ 26 кӱнинде чыккандар\n1948 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 17:00.


Амадузына jеткен! | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Амадузына jеткен!\n10:40, 29 ноября 2014 Лайк 0 1090\nКару кычыраачыларыс, бу номердеҥ ала бис слерди «Jылдыстыктыҥ» мынаҥ озо номерлеринде чыккан геройлорысла база катап таныштырарыс.\nБӱгӱн бис 2005 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 4-чи кӱнинде чыккан «Jылдыстыктыҥ» номерин тудунып, Горно-Алтайсктагы поликлиника jаар ууландыс. Не дезе, ол номердиҥ баштапкы бӱгинде республикан гимназияныҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги, ара сӧӧктӱ Мендешева Аста керегинде jетирӱ болгон. Ол ӧйдӧ Аста школдыҥ ӱренчиктериниҥ бойы башкарынар «Эрjине» республиказында су-кадык аайынча министрдиҥ ижин бӱдӱрген, оогоштоҥ бери врачтыҥ профессиязын аларга амадаган. Оныҥ тайнагы Анна Итоковна Ачимова Балыкчыда jажына медсестра болуп иштеген, канча баланыҥ кин энези болгон.\nГимназияны jедимдӱ божодып, Аста Барнаулдагы Алтайский медициналык университетке ӱредӱге кирген. Ондо терапевттиҥ ӱредӱзин алган. Интернатуразын республикан эмчиликтиҥ «Терапия» бӧлӱгинде ӧдӱп, ижиле jууктада танышкан. Врач болуп таҥынаҥ иштеер тап-эригин алган соҥында Оҥдой jуртта, аймактыҥ Каракол jуртыныҥ амбулаториязында иштеген, былтырдаҥ бери Горно-Алтайсктагы поликлиникада терапевт болуп иштейт.\nАста Александровна 5-чи таҥмалу участокто jадып турган улустыҥ су-кадыгын шиҥдеп jат. Ого каланыҥ Кучияк микрорайоныныҥ оромдоры кирет. Терапевт оорып jобогон улусты эмдеп, ого ӱзеери чыккан jылы аайынча диспансеризация ӧдӧтӧндӧрди су-кадыгын шиҥдезин деп кычырат, аjаруда тудат.\nЭмчи айыл-jуртту, Оҥдой аймактыҥ Кулады jуртыныҥ Матовтордыҥ калыҥ jуртына барып, уулчак азырайт.\nАста Александровна газеттиҥ кычыраачыларына jаан эзен айдып, су-кадыгын чеберлеп jӱрзин деп кӱӱнзейт.


Аргачылыкты ла пенсионерлерди тӧлӱлер тӧлӧдӧринеҥ корыыры керегинде јасак - altaicholmon\nАргачылыкты ла пенсионерлерди тӧлӱлер тӧлӧдӧринеҥ корыыры керегинде јасак\n«Единая Россия» политический партияныҥ пандемияныҥ салтары јеткен эл-јонды ла аргачылыкты јӧмӧӧрине ууламјылу јасакберим баштаҥкайлары улалат.\nРоссия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазы јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ јасагыныҥ ӱлекерин калганчы кычырышта јарадып салды – ол пандемияныҥ ӧйинде пенсионерлердиҥ ар-јӧӧжӧзин ле акча-манадын тӧлӱлер тӧлӧдип айрыырынаҥ корулаар. Јарадылган ээжи аайынча карган улус кредиттер, страховой взностор ло займдар тӧлӧӧринеҥ эки јылга јайымдалып јат. Тӧлӱниҥ кеми миллион салковойдоҥ ашпас учурлу.\n«Бис пандемиядаҥ эҥ тыҥ чучураган эл-јонго кредиттердиҥ ле каландардыҥ каникулдарын ээчиде исполнительный каникулдар кийдирдибис. Бу ээжи тӧлӱлӱ пенсионерлердиҥ кӧбизиниҥ тӧлӱзиниҥ јӱгин јеҥилтер учурлу. Олордыҥ тӧлӱлериниҥ јаба кеми 330 миллиард салковой кирези болор» – деп, «Единая Россия» партияныҥ Генеральный совединиҥ качызыныҥ ордынчызы, Госдуманыҥ депутады ла јасактыҥ ӱлекериниҥ авторлорыныҥ бирӱзи Александр Хинштейн куучындаган.\n«Ӱчинчи кычырышка бис тӧлӱлердиҥ тооломын элбедип, база тӱзедӱлер кийдиргенис – эмди билени азыраган кижини јылыйтканы, су-кадыкка каршу јетиргени ле моральный каршу эдилгени учун ла ишјалды тӧлӧдӧринеҥ ӧскӧ кыйалтазы јоктоҥ тӧлӧйтӧн тӧлӱлердеҥ удурумга јайымдалар арга бар» – деп, Александр Хинштейн айткан.\nБу јасак приставтарга ла коллекторлорго тӧлӱлӱ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире айрыырын токтоткон. Тӧлӱлерди удурум ӧйгӧ токтодорын јаргыга баштанбай эдер арга бар. Јӱк јаргыныҥ бӱдӱреечи-приставына угузу бичиир керек, ол ӱч кӱнге бу ишти кӧндӱктирип койор.\nГосдуманыҥ јараткан јасагы «Единая Россияныҥ» пандемиядаҥ чучураган эл-јонды ла аргачыларды јӧмӧӧриндеги јонјӱрӱмдик учурлу баштаҥкайларыныҥ ээчийи болуп јат. Эҥ баштапкы јасактардыҥ бирӱзи – ол кредиттердиҥ каникулдары болгон – кредит алган кижиниҥ кирелтелери ӧткӧн айда, ӧткӧн јылдагы ортоайлык кирелтедеҥ, 30 ла оноҥ кӧп процентке астаган болзо, ол тӧлӧмирлерди јарым јылга тӧлӧбӧй, узадар аргалу. Ол потребительский де, ипотечный да кредиттер јанынаҥ. Оны ээчиде Башкару «Единая Россия» партияныҥ ипотеканыҥ кредиттердиҥ каникулдарын аларга керектӱ эҥ бийик кемин бийиктедери керегинде баштаҥкайын јараткан болгон. Эмди тураныҥ баазы бийик Москвада оныҥ эҥ бийик кеми – 4,5 миллион салковой, Московский областьта, Санкт-Петербургта ла Ыраак Кӱнчыгыштыҥ федерал округыныҥ тергеелеринде – 3 миллион салковой, арткан тергеелерде 2 миллион салковой болуп јат. Алдында эҥ бийик кеми 1,5 миллион салковой болгон ло заемщиктердиҥ 30 проценти оныла тузаланган. «Единая Россияда» бу јӧмӧлтӧлӧ тузалангадый улустыҥ тоозын бийиктедери керектӱ деп шӱӱгендер.\n«Бис субъект-тергеелерде айалганы лапту шиҥдегенис, ипотечный кредитованиениҥ эксперттериле јӧптӧшкӧнис, Башкарула консультациялар ӧткӱргенис ле тура садып аларга јаан кредит алган эл-јон кредиттердиҥ каникулдарына барар аргалу болзын деп, ипотеканыҥ займыныҥ эҥ бийик кемин бийиктедер деп шӱӱгенис. Бистиҥ керегис акча-манат јанынаҥ кызалаҥду айалгага кирген канча ла кирези кӧп улуска болужары» – деп, «Единая Россияныҥ» Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак мынаҥ озо угускан болгон.\n«Единая Россия» партия онойдо ок Президенттиҥ балдарлу билелерди јӧмӧӧри јанынаҥ јакылталарын тӱрген-тӱкей бӱдӱрерин јеткилдеген. Политический партияныҥ Государственный Думадагы фракциязы 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштапкы балала бӱдӱн-јарым јашка јетире отургандарга пособиениҥ кемин 3375 салковойдоҥ 6751 салковойго јетире бийиктедер тӱзедӱлер белетеген. Онойдо ок тӱзедӱлер декрет ӧйинде иш јок арткандардыҥ пособиезин 6000 салковойдоҥ 13503 салковойго јетире кӧптӧткӧн. Президенттиҥ јакылтазыла кажы ла балага бир катап тӧлӧлгӧн 10000 салковойды ада-энелердиҥ тӧлӱлери учун тудар јаҥ јок деген ээжи – бу база «Единая Россия» партияныҥ баштакайы болгон.\nБалдарлу билелерге тӧлӧмирлер эдери керегинде јӧп федерал кеминде јарадылган кийнинде, партиялардыҥ тергеелердеги јасакчы органдарында фракциялары тергеелик кеминде керектӱ јасактарды тӱрген јарадып ийгендер. Онойып, миллиондор билелер јӧмӧлтӧ алган.\nОныла коштой Башкаруда «Единая Россия» партияныҥ кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧр керектерди јонјӱрӱмдик ууламјыда иштеп турган коммерческий эмес организацияларга база таркадары керегинде шӱӱлтезин јӧмӧгӧндӧр. Бу јӧмӧлтӧ керегинде «Единая Россия» партияныҥ председатели Дмитрий Медведев угускан. Куучын коммерческий эмес организациялардыҥ кажы ла ишчизине МРОТ-тыҥ (ишти тӧлӧӧриниҥ эҥ јабыс кеми) кемине тӱҥей тӧлӧмирлер эдери, јеҥилтилген кредиттер ле каландар тӧлӧӧри аайынча каникулдар берери керегинде ӧдӧт. Оныла коштой, тергеелердиҥ башкараачыларын јонјӱрӱмдик ууламјылу иштӱ коммерческий эмес организациялардаҥ саду-закупкалардыҥ кемин кубултпазын деп молјогондор.\nАлтай Республиканыҥ депутады, Эл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председатели, партияныҥ «Локомотивы роста» ӱлекериниҥ тергеедеги координаторы Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, «Кичӱ аргачылыкка он эки айга 15 миллион салковойго јетире рассрочка эдилгени – ол эл-јонго керектӱ јӧп». Ол онойдо ок аргачылардыҥ «Государственный Дума бу ууламјыда ишти улалтар ла экономиканыҥ пандемиядаҥ чучураган бӧлӱктерине јӧмӧлтӧлӧр элбеер» деген ижемјилерин темдектеген.\n«Единая Россия» партияныҥ Государственный Думада фракциязы пандемияныҥ айалгазында курчыда тура берген сурактарды аайлаштырар јасактардыҥ ӱлекерлерин тургузарын улалтып туру. Государственный Дума удабас ӧйдӧ «Единая Россия» партияныҥ Иштиҥ кодексине эткен удаленный ишти аайлаштырып турган кубулталарыныҥ пакедин кӧрӧргӧ туру. Онойдо ок эмди парламенттиҥ алтыгы палатазыныҥ государственный строительство ло јасакберим аайынча комитединде база бир јасактыҥ ӱлекери шӱӱжилет. Партияныҥ депутаттарыныҥ тургускан ла шӱӱжӱге берген јасагыныҥ ӱлекериле тӧлӱлер тӧлӧдӧрдӧ, јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акча-манаттыҥ кемин артырып, ого тийбес керек. Кажы ла тергееде ол башка, је ол ишти тӧлӧӧриниҥ эҥ јабыс кеминеҥ – 12 130 муҥ салковойдоҥ јабыс болбос учурлу.


Ырызы, једими – бала тужыныҥ јуртынаҥ - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ орус тилдӱ чӱмдемелинде бичиичи Владимир Бахмутов (1949-2013 јылдар) аҥылу јерде турат.\nОл бойыныҥ чӱмдемелдеринде јурт јердиҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӱзер тужында эл-калыктыҥ јаҥжыккан байлыгын корыырыныҥ курч сурактарын кӧдӱрген сок јаҥыс бичиичи болгон. Шак бу ууламјыныҥ бичиичилери «деревенщики» деп адалат, бичимелдери дезе «јурт јердиҥ прозазы» деп чокымдалат.\nБичиичи 2001 јылда бойыныҥ «Приметы времени» деген баштапкы бичигин кепке базып чыгарган. Байлык ченемелдӱ, кӧрӱми аҥылу бичиичи шак бу ууламјыда јолду туруп, једимдӱ иштеген. Туулу Алтайдыҥ јарлу бичиичи-прозаиги Јыбаш Каинчин оныҥ баштапкы бичигиниҥ кире сӧзинде бистиҥ јӱрӱмисти сӱӱшке, килемјиге тайанып, чындык кӧрӱмле кӧргӧнин, сескенин аҥылап темдектеген ле ајарган. Ол В. Бахмутовты бойына јуук ла таныш кӧргӧн.\nЈыбаш Каинчин чӱмдеериниҥ, јайаандыктыҥ јолын јаҥы ла бойына ачып, јолдоп јаткан авторго јаан једимдер кӱӱнзеген. Владимир Бахмутовтыҥ бичигиниҥ кире сӧзинде ол оныҥ куучындарына чындык ла бийик баа берген. Ол В. Бахмутовтыҥ куучындарыныҥ телекейи де бистиҥ бойыстыҥ, јилбӱлери ле курч сурактары да база бистиҥ деп бичиген.\n2009 јылда Бахмутов «Деревенька моя» деген прозалык јуунтызын чыгарган. Бу да бичигинде автор бойыныҥ талдап алган јолына чындык арткан. Ол В. М. Шукшинниҥ «Бу јӱрӱмде кижиде чындык ла агару та не де болор учурлу» деген канатту сӧстӧриле башкарынган.\nВдадимир Бахмутов бистиҥ кӧргӧнисле «чындыкты» ол јурт јерде ӧткӧн бала тужынаҥ бойына чебер алган. Шак ол «чындык» оныҥ ончо бичиктериниҥ тӧзӧгӧзи-ӧзӧги деп айдарга јараар.\nОл алкы бойы Чой аймактыҥ Ыныргы јуртынаҥ. Угы-тӧзиле алар болзо, орус кӧчкӱндердиҥ ук-тукумынаҥ. Јурт јердиҥ јадын-јӱрӱми, јилбӱлери, уур-кӱчтери, сӱӱнчилери, једимдери оныҥ кӧксинде. Јурт јердеги јадын-јӱрӱмдеги кубулталар бойлоры ла ӧтпӧгӧн ине, олордыҥ кийнинде улус турган. Шак олорго автор бойыныҥ бичигин учурлап чӱмдеген. Бичик бойы автобиографиялык, онызын бичиктиҥ кадарындагы эмдиги Ыныргы јурттыҥ јаан јуругы јарт керелеп јат.\nБахмутов бала тужынаҥ эс-санаазында арткан јуртыныҥ эбире ар-бӱткенниҥ кеенин, байлыгын, аҥ-кужын, балыгын, јиилегин, кузугын ондый јылу, байлык сӧстӧрлӧ бичип јат. Кычыраачыныҥ кӧзине куулгазын јуруктар кӧрӱнет. Јас, кӱс саста ӧртӧктӧр, кастар, турналар ӱӱриле токтоп тыштанат. Адаруны јуртта кажы ла биле тудатан…\nБичиичи јурт јердиҥ прозазына јарамыкту тӧс јерди агаш турага, от-очокко учурлаганы аҥылу. Тураныҥ тӧс учуры — јылуны чеберлеери. Мында бойыныҥ аҥылу јажыды бар. Билениҥ, билелик колбулардыҥ, билелик очоктыҥ јылузын чеберлеери тӧс јерде турат. Агаш тураныҥ тӧс јери— балкаш печке. Шак ол балкаш печке азыраган, кышкы сооктордоҥ, уур-кӱчтердеҥ ле кыјык-кымырдаҥ корыган, аргадаган.\nПечке јаҥыс та тураныҥ ла билениҥ ӧзӧги эмес, је ол јурт јердиҥ телекейиниҥ тӧс јери деп кӧргӱзилет. Автор бойыныҥ тӧрӧл јуртында печкени салатаны јаан байрамга бодолду болгонын чындык кӧргӱзет.\nТураныҥ эжиги кӧп тоолу тӧрӧӧн-туугандарга, айылдаштарга, ӧскӧ јурттардаҥ келген кӧрӱш-таныштарга кандый да ӧйдӧ ачык болгоны балдардыҥ телекейин, кӧрӱмин элбедет. Балдарды јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзин, тазыл-тамырын аайлаарга таскадат. Јурт јердиҥ балдары энедеҥ чыгарда ла ӧлӧҥниҥ јыдын, эҥирлер сайын аспандардыҥ тырсылдаганын, сууныҥ кожоҥын, кӱӱзин таныырга, аҥылап башкалаарга ӱренет. Је эҥ ле учурлузы јурт јердиҥ балдары энедеҥ чыккалы курсак-тамакты табатанын, турага јылуныҥ келетенин кӧрӱп јат.\nБахмутовтыҥ бичигениле, тура јаҥыс та јадатан јер эмес, ол онойдо ок ук-тӧслӧ, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ, билеле ӱзӱлбес колбулар. Јылу, јарык, јап-јакшынак ла јык толо балдарлу тура јети ӱйеге јетире (алтай улустыйыла) де эмес болзо, ас ла салза, беш ӱйеге де јетире болзо, тӧрӧӧн-тӧркини, ук-тӧзи керегинде колбулардыҥ темдеги деп айдарга јараар. Бойыныҥ ӧйинде Јыбаш Каинчин Бахмутовтыҥ (ончо таадактарыныҥ ла јаанактарыныҥ, эјелериниҥ, таайларыныҥ — Ивандардыҥ ла Егорлордыҥ, Манялардыҥ ла Марусялардыҥ) орус канын темдектеп тура, ол ок ӧйдӧ олордыҥ текшикижилик кылык-јаҥын аҥылап кӧргӱскен. Олор Шукшинде эмезе Распутинде, Беловто эмезе Астафьевте ончозы тӱҥей. Тӧрӧлис бистиҥ јаҥыс ине. Кӧп лӧ јаны ӧткӧн ӧй лӧ ӧзӧкти ӧйкӧгӧн, бачым ундылбас керектер керегинде бичип јадыс. Шак онызы бисти бириктирет деп, Ј. Каинчин бичиген эди.\nАвтор ло оныҥ геройлоры бала тужы ӧткӧн туразын эске алып кунугат: «Картофельная каша» деген куучыннаҥ Людмила, «Журавлиный зовтоҥ» Петр, «Эх, Семеновна!» деп повестьтеҥ Анна, «Младший сын на корню» деп куучыннаҥ Евгений. Оныҥ «Суицид» деген куучынында чек ӧскӧ телекей кӧргӱзилет. Бу куучында Максим деген јаш корбоны энези, аказы артыргызып салган. Ол ээн, ээзи јок турага кирип, јадарга јазап алган. Је уулчак кемге де кереги јок. Јурт јеезениҥ јааны Максимди ол турадаҥ чыгара сӱрет. Нениҥ учун дезе бу јер туразыла катай бай кижиге садылган. Бахмутов бӱгӱнги јурттыҥ кубулганын ачурканып ајарат. Јӱк ле јаан ӱйениҥ улузы јурт јердиҥ ӧткӧн јолын эске алып, санаазында чебер алып јӱрет.\nЈуу-чак керегинде эзем Бахмутовтыҥ геройлорыныҥ јӱректеринде элен-чакка артат. Онызын автор «Фронтовичок» деген куучынында солун эп-аргала кӧргӱзет. Керек-јарак 2005 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде бир јурттагы јууда корогондорго учурлалган кереестиҥ јанында ӧдӧт. Мында эзен арткан эки ветеранга учурлалган кӧдӱриҥи ӧткӧн. Ол экӱниҥ бирӱзи Иван Афанасьевич ӧткӧн јӱрӱмин эске алат. Јӱрӱмдик јолыныҥ кажы ла алтамы учун јерлештериниҥ алдына оныҥ кемзинери јок. Је байрамдык сый кӧлӱк јӱрӱмин эптӱ јӱрген Петр Никаноровичке табыштырылды. Мындый јӧптиҥ јастыразы-јарабазы ончо улусты кайкатты. Јерлештери бойлоры митинг ӧткӱрген. Јурт јерде ончо неме јайа туткан алаканда немедий ине. Нени де јажырып болбозыҥ. Јуртта бойыныҥ ак-чек керегинде бузулбас ээжизи бар. Акту кӱӱнинеҥ ак-чек иштеп јӱрген кижиниҥ ады-јолын корыыры олордыҥ агару молјузы болуп јат.\nЈурт јерде ӧткӧн бала тужыныҥ кӱнӱҥги јӱрӱми ле байрамы, јаанактыҥ јымжак ла јалакай куучыны, байлык тили В. Бахмутовтыҥ прозазында кижиде ару ла агару чындык деп айдатаныныҥ тӧс учуры болуп јат.\nВладимир Григорьевичтиҥ бичиктери јаан эмес тиражла (150-250) чыккан, бӱгӱнги кӱнде олор ас учурап турган биичктердиҥ тоозына кирет. Је шак ол бичиктер эл библиотекада бойыныҥ кычыраачыларын сакып јат. Слерде биске, эл библиотекага, келип, темдектезе, «Приметы времени» (2001), «Осенний гололед» (2002), «Семигорок» (2004), «Реки моего детства» (2013), «Братья» (2009) деген бичиктерле таныжар арга бар.\nфилология билимдердиҥ кандидады