Кырлардагы јӱрӱм - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 11-чи кӱни Кырлардыҥ телекейлик кӱни деп темдектелет.\nМындый кӱнди темдектеерин 2003 јылда ООН-ныҥ Генеральный ассамблеязы јӧптӧгӧн. Туулык јерлердиҥ курч сурактары телекей кеминде баштап ла 2002 јылда јарлалган. ООН-ныҥ ай-кӱнниҥ кубулганына ла оноҥ улам ар-бӱткенде кубулталар болгонына учурлалган конференциязы 2002 јылды Кырлардыҥ телекейлик јылы деп јарлаган.\nКырлардыҥ телекейлик кӱни быјыл 17-чи катап темдектелген. Бу байрамныҥ амадузы – јондыктыҥ ајарузын туулык јерлердиҥ турумкай ӧзӱминиҥ сурактарына ууламјылаары.\nЈер-телекейдиҥ суу бӱркебеген јерлериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи – кырларлу бийик јерлер. Олор бастыра континенттерде бар, эҥ јарлу болуп турганы – Гималаи, Анды, Альпы деген кырлар, Кавказтыҥ, Гиндукуштыҥ, Памирдиҥ, Тянь-Шаньныҥ, Алтайдыҥ туу-сындары. Мында јер-телекейдиҥ бастыра эл-јоныныҥ 12% кирези јуртайт. Туулык јерлер ар-бӱткениниҥ башказыла (Тӧс Американыҥ јаантайын јааштар јааган кырларынаҥ ала Арктиканыҥ мӧҥкӱ тошторына јетире), албаты-јоныныҥ культуразыныҥ байлык јӱзӱниле аҥыланат.\nТелекейдиҥ бастыра эҥ јаан суулары: Амазонка, Миссисипи, Обь, Енисей, Амур, Инд ле о. ӧ. кырлардаҥ башталат. ХХ чактыҥ тӧс ар-бӱткендик байлыгы нефть те, газ та эмес, ичер суу дегенин ајаруга алза, кижиликтиҥ кабортозыныҥ јадын-јӱрӱми ле ижи-тожы мӧҥкӱлердиҥ ле туулык кӧлдӧрдиҥ ару сууларынаҥ камаанду. Туулык јерлер казынты, байлу-чуулу тынар-тынду ла ӧзӱм байлыктарыла аҥыланат. Ол ок ӧйдӧ туулык јерлердиҥ экосистемазы сӱрекей јука болгонын, мында јаткан албаты-јонныҥ кӧбизиниҥ јӱрӱми ле ижи кӱч ле аҥылу болгонын билимчилер темдектейт.\n«Јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери телекейдиҥ туулык тергеелери аҥылу «туулык цивилизациялар ла культуралар» тӧзӧлгӧн, кӧп уктарга ла калыктарга байлу ла агару јерлер болгон. Кату ар-бӱткендӱ јерлерде јуртаган, политикалык ла экономикалык тыш баспактарга бастырып, ӧзӱп келген олордыҥ јӱрӱминиҥ кайкал ченемели кандый ла бӱдӱмдӱ ле кемдӱ кубулталарга темигип, олорго келиштире јӱрериниҥ јакшынак јозогы болуп јат» – деп, Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ География институдыныҥ баш билим ишчизи, геолого-минералогический билимдердиҥ кандидады Юрий Баденков «Жизнь в горах. Природное и культурное многообразие – разнообразие моделей развития» деген бичигинде бичиген. Јер-телекейдиҥ туу-кырларда јаткан калыктары, олордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде бу бичикте Алтайга учурлалган бажалык база бар. Оноҥ алынган ӱзӱкле кычыраачыларды таныштырадыс.\nТелекейде оҥдоп эмезе јартап болбос јерлер ле айалгалар бар. Олордыҥ бирӱзи Алтай болуп јат.\nАзияныҥ ӧзӧгинде бастыра тӧрт теҥистеҥ тӱҥей ыраакта Алтай деген туулык ороон јадат. Јуук ӧйлӧргӧ јетире телекейдиҥ картазында бу тергее јӱк географтар, археологтор, лингвисттер ле Н. К. Рерихтиҥ кеендик јайаанын ла философиязын тооп сӱӱген кӧп эмес улус билер кайкал terra incognita болгон.\nРоссияда Алтайдыҥ кырларын XVII чактыҥ башталарынаҥ ала јакшы билер. XV чактыҥ учында бу јерлер Россия империяныҥ эл тергеезине кирген. XIX чактыҥ башталарында дезе олор мӱргӱӱл јаҥныҥ кыстажынаҥ качып, чындык ла ла тоомјылу јӱрӱм – бойыныҥ «рай Беловодьезин» бедиреген старообрядецтерге обетованный јер боло берген. XIX чактыҥ учында – ХХ чактыҥ башталарында Алтайдыҥ албатызын Ак Буркан келгени керегинде јар чаксыраткан ла оныла колбой болгон кыймыгуны каанныҥ черӱзи «тӱймеен деп», јаба баскан. 1926 јылда Н. К. Рерих бойыныҥ Гималай–Алтай деген атту-чуулу јол-јорыгы ӧйинде алтайларга байлу Ӱч-Сӱмердиҥ ле старообрядецтерге агару Белуханыҥ јуугында турган Ӱстиги Оймонныҥ кержактары ортодо бир канча неделеге јаткан. Старообрядецтердиҥ јӱрӱми керегинде оныҥ јакшынак бичимелдери ле јуруктары, анайда ок буддисттердиҥ куулгазын Шамбалазы шак мында, Алтайда, деген бодоштыра шӱӱлтези Алтайдыҥ ады-чуузын Европада ла Тӱндӱк Америкада чыгарган.\nОктябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинде, бузулган империяныҥ јеринде јаҥы социалистический государствоны тӧзӧӧри башталарда, Алтай катап ла Россияныҥ јондыгыныҥ ајарузына кирген: 1922 јылда Алтайский крайдыҥ ичинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. Оныҥ тӧзӧлгӧни улу алтай кижиниҥ — јурукчы Чорос (Григорий) Гуркинниҥ ады-јолыла бек колбулу болгоны кайкамчылу ла учурлу. Је бу узак ӧйгӧ улалбаган ла Ойрот Республиканы Алтайский крайга кошкон, Чорос Гуркин дезе 1937 јылда адып ӧлтӱрткен. Ол ӧйдӧҥ бери туулу Алтай «кӧлӧткӧдӧ», ороонныҥ ла крайдыҥ экономикалык ла политикалык јилбӱлериниҥ јаказында јӱрген. Мындый айалганыҥ јакшы да турултазы болгон болор, не дезе, јокту аграр ороонды аграрно-индустриальный эдип јаҥырта тӧзӧӧргӧ оныҥ ар-бӱткендик: агаш, казынты, гидроэнергетический байлыктарын бийик тебӱле тузаланары алтай кырлардыҥ јука ар-бӱткенин ле культуразын јакалай ӧткӧн. Алтайга јилбӱ каладагы јӱрӱмниҥ «јарамыктарын» ундып, ар-бӱткенниҥ телекейине кӧмӱле берер арга тапкан јӱк туристтерде болгон.\nБаза катап ончозы 1980-чи јылдардыҥ учында – 1990-чы јылдардыҥ башталарында, бастыра ороон Кадында ГЭС-ти тударын-тутпазын шӱӱшкен ле Советский Союз јайрадылып, Россияныҥ картазында јаҥы тергее – Алтай Республика табыларда кубулган. Алтай ӧскӧ ороондор ортодо, анчада ла экология ла культура бӧлӱктерде элбеде јарлу боло берген. Тургуза ӧйдӧ туулык Алтай телекейдиҥ эҥ јарлу баштапкы он экорегионыныҥ тоозына кирип јат. Ӧткӧн 25 јылга Алтай Республика бойыныҥ ӧзӱминиҥ јолын эрчимдӱ бедиреген (бу ишти тергее улалтканча) ле Россияныҥ «туулык кыймыгузын» баштап апаргандардыҥ бирӱзи болгон. Тӱндӱк Осетия-Алания Республикала ӧмӧ-јӧмӧ республика Россия Федерацияныҥ туулык тергеелериниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча јасакты јӧптӧӧри аайынча баштаҥкайла федерал јаҥдарга улайын баштанган. Республиканыҥ јеринде экологияга, телекейлик кемдӱ кубулталарга, јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмге учурлалган кӧп тоолу эл отоктор ортодогы ла государстволык программаларды бӱдӱрери ӧткӧн. Калганчы јылдарда тергееде туризм ле рекреация бийик тебӱ алынган, Россияныҥ ла гран ары јаныныҥ быжу инвесторлоры келген.


10.07.2018 - altaicholmon\nЭксперты ОНФ на пресс-конференции в МИА «Россия сегодня», посвященной экологическим проектам ОНФ, представили рейтинг городов по количеству выявленных и устраненных свалок, расположенных в черте населенных пунктов. Лидерами были признаны Искитим (Новосибирская область), Нижнекамск и Бугульма (оба -Республика Татарстан), Барнаул, а также Тамбов. Аутсайдерами рейтинга стали – Тобольск (Тюменская область), Чебоксары, Первоуральск (Свердловская область), Вязьма (Смоленская\nАржан сууга албатыдаҥ болуш керек…\nТуулу Алтай аржан-кутук сууларыла байлык. Албаты-јон туку јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери олорго барып, эмденип, быйан сурап јат. Аржандар бистиҥ албатыга јаан байлу, аҥылу учурлу байлыктар болот. Олорло колбулу чӱм-јаҥдарды албатыбыс чеберлеп, чактаҥ чакка улалтып апарат. Аржан-кутук суулардыҥ быйаны кӧп албатыга јеткен. Бистиҥ јердеги аржандарга јаҥыс ла јербойыныҥ улузы эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ кӧп\nИпотеканыҥ кредиттерин берери кӧптӧйт\nРоссияныҥ Сбербанкы 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала базовый ставкалардыҥ кемин јабызадып, јаҥы тудулып турган туралардаҥ тура садып аларына берилип турган ипотечный кредиттер аайынча акция ӧткӱрип баштаган. Jаҥы тураларга ипотечный кредиттердиҥ базовый ставкалары, мындый кредиттерди алаачылардыҥ категориязын кӧрӱп, 0,3-0,5 пункттарга јабызаар. Заемщик јӱрӱмин страховать этсе ле бойыныҥ кирелтелерин керелезе, кредиттиҥ кеми јылдык 7,1-9,5\nАҥдаш — јадын-јӱрӱмниҥ јаҥжыккан бӱдӱми\n«Алтай Республиканыҥ јеринде аҥдаш ла аҥ-куш байлыктарды чеберлеери керегинде» республикан јасактыҥ 4.1 тизиминиҥ некелтелерин бӱдӱрери аайынча сурактар јанынаҥ ишмекчи группаныҥ јууны Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Василий Манышевтиҥ башкартузыла ӧтти. Ол тизимде айдылганыла, республиканыҥ кажы ла муниципал аймагында муниципал тӧзӧлмӧниҥ јериниҥ 50 проценттеҥ ас эмес, улус буудагы јогынаҥ\nАлтай кижиниҥ курсагы талкан, эт, сӱт деп тегиндӱ айдылбаган. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтай калыктыҥ јӧӧжӧзи, арга-чагы — ол эжикте малы. Албатыбыс малды јаҥыс ла азыранарга, кийинерге садарга тудуп јаткан эмес. Мал — ол ӧзӱп јаткан јаш балдарга эне-аданаҥ ӧскӧ база бир таҥынаҥ ӱредӱчизи, таскадаачызы. Мал — ол тынду, оны кичеери, оны байлаары кижини јакшы билгирге таскадып\nАлтайына учурлалган јӱрӱм Мен Алтайыстыҥ, албатыстыҥ чындык уулы, узак јылдарга јамылу иштерде иштеп, кӧпти эткен Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ эземине учурлай чыккан бичикти кычырып, кӧстиҥ јажын да тӧктим. «Алтайына учурлаган јӱрӱм. Жизнь, посвященная Алтаю» деп бичикти чыгарарында кӧп каруулу улус турушкан эмтир: Н. М. Екеева (ӱлекердиҥ башкараачызы), Т. Н. Туденева, А. М. Емендеева, Г. П. Сумин,


Башчы ӱредӱчилерди байрамыла уткыды - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Ӱредӱчиниҥ кӱнине учурлай ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде Горно-Алтайскта\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥиде турушкан.\n«Учурыла ӱредӱчиниҥ ижиле тӱҥдештиргедий профессияны адаарга да кӱч. Слер бистиҥ обществоныҥ келер ӧйин, оныҥ интеллектуал арга-байлыгын тӧзӧп јадыгар. Бойыгардыҥ ӱренчиктеригерди чындык улус болзын деп ӱредедигер, олордыҥ кӧрӱм-санаазы кандый болорын тӧзӧйдигер, јаш ӱйениҥ санаа-сагыжын ла кылык-јаҥын јакшы ууламјылу ӧскӱредигер. Олорго кандый бир шӱӱлтени бойы таҥынаҥ эдерине, бойыныҥ Тӧрӧлин чындык сӱӱрине камаанын јетирип јадыгар» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОл уткуулду сӧзинде бистиҥ тергееде, бастыра ороондо чылап ок, ӱредӱликтиҥ бӧлӱгинде модернизация, ӱредӱчиниҥ профессиязыныҥ статузын бийиктедери аайынча элбек кемдӱ јаан иш ӧдӱп ле олорго аҥылу ајару эдилип турганын темдектеген. Федерал бюджеттеҥ «Ӱредӱлик» деген национальный ӱлекер аайынча арбынду акча-манат чыгарылат — школдыҥ инфраструктуразыныҥ ӧзӱмине, педагогтордыҥ билгирлерин бийиктедерине, цифровой технологияларды тузаланарына ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу керек-јарактарга.\n«Бу бастыра иштер бистиҥ балдар јӱрӱмниҥ јолында бийик једимдерге јетсин ле эмдиги ӧйдиҥ некелтелеринеҥ соҥдобой ӧссин деген амадула ӧткӱрилет. Бӱгӱн ӱренчиктерге јакшы, чыҥдый билгирлер аларына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн. Онызын школды божодып јаткандардыҥ экзамендерди канайда табыштырганы аайынча кӧргӱзӱлер ле олор ӱредӱге кандый вузтарга кирип алганы јарт керелейт. Слердиҥ ижигердиҥ шылтузында бийик баллдар ла темдектер болуп јат. Мен слерге бу байрамдык кӱнде кажы ла кӱнги јеҥил эмес ижигер, профессиягарды сӱӱп ле ого чындык артып турганыгар учун јаан быйанымды айдып турум» — деп, Олег Хорохордин айткан. Оныҥ темдектегениле, бистиҥ республикада ӱредӱликтиҥ системазында 7257 кижи иштейт, ол тоодо школдыҥ ӱредӱчилериниҥ тоозы — 3427.\nӰредӱчилерди профессионал байрамыла анайда ок АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Алексей Бондаренко база уткыган: «Ӱредӱчи — ол јаҥыс ла профессия эмес, ол кижиниҥ ары јанынаҥ берилген салымы. Бу иш тереҥ кӧгӱстӱк учурлу. Ол кажы ла кӱн слердеҥ бойыныҥ талдап алган ижине чындык ла каруулу болорын, ижине бастыра арга-кӱчин саларын, балдарды сӱӱп јӱрерин, ойгор ло турумкай болорын некейт». Анайда ок ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектегениле, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик јанынаҥ политиказыныҥ тӧс ууламјыларыныҥ тоозында — ӱредӱчиниҥ профессиязыныҥ тоомјызын кӧдӱрери, эҥ артык ӱредӱчилерди јӧмӧӧри, јиит специалисттерле иштеери.\nБайрамныҥ кӧдӱриҥизи тушта озочыл иштӱлерге кайралдар табыштырылган. Ак-чек ижи, ӱредӱликтиҥ бӧлӱгинде једимдери учун «Россия Федерацияныҥ таскамал ла ӱредӱлик иш аайынча кӱндӱлӱ ишчизи» деген тӧшкӧ тагар темдекле Майма аймакта Манјӱректеги школдыҥ директоры, физиканыҥ ла математиканыҥ ӱредӱчизи Альбина Кулькова, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ орус тил аайынча ӱредӱчизи Татьяна Тонжеракова кайралдаткан.\nРоссия Федерацияныҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Чойдогы школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Нина Зорина, Горно-Алтайсктыҥ 1-кы таҥмалу лицейиниҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Эмма Деева, 9-чы таҥмалу гимназияныҥ орус тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Марина Афанасьева, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Лидия Акпашева, Улаган аймакта Балыктујулдагы школдыҥ таскадаачызы Нина Кокпашева, Улагандагы школдыҥ математика аайынча ӱредӱчизи Мира Мамаева, Кан-Оозындагы балдардыҥ садыныҥ таскадаачызы Наталья Унатова, Кан-Оозы аймакта Ак Јалаҥайдагы балдардыҥ садыныҥ таскадаачызы Нина Чанчибаева, Шабалиндеги школдыҥ технологияныҥ ӱредӱчизи Анна Иваныш ла английский тил аайынча ӱредӱчизи Нина Иваныш кайралдаткан.\nПедагогический ле таскамал иште аҥылу једимдери, јаш ӱйени белетеери аайынча кӧп јылдарга једимдӱ ижи учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген кӱндӱлӱ атла Кан-Оозы аймакта Моты-Оозындагы школдыҥ алтай тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Аля Котонова, Улагандагы баштамы школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Алла Мамашева, Чой аймакта Паспаулдагы школдыҥ физика аайынча ӱредӱчизи Ирина Напалкова адаткан.\nПрофессионал ижиндеги једимдери, јаш ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камаанын јетиргени ле ӱредӱликтиҥ бӧлӱгинде кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Андрияна Акимеева, Улаган аймакта Чибилӱдеги школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Оксана Бадыкина, Кӧксуу-Оозы аймакта Катандудагы школдыҥ орус тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Татьяна Ворошина, Чойдыҥ школыныҥ физика аайынча ӱредӱчизи Александра Нужнова, Кан-Оозы аймакта Чаргы-Оозыныҥ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Екатерина Телегина кайралдатты.\nОзочыл иштӱлерди кайралдаарында быјыл јаҥырту база болгон. Баштапкы ла катап ӱредӱликтиҥ системазыныҥ ӱч ишчизине Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ «Почетный наставник» деген ведомственный темдектери табыштырылган — Майма аймакта Манјӱректеги школдыҥ орус тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Галина Абрамовага, Кӧксуу-Оозы аймакта Сугаштагы школдыҥ алтай тил ле литература аайынча ӱредӱчизи Марина Самаевага, Кан-Оозыныҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школыныҥ тӱӱки ле обществознание аайынча ӱредӱчизи Любовь Санашевага.\nБайрамныҥ кӧдӱриҥизинде туруш-кандарга јап-јакшынак ойын-концертин республиканыҥ јайаандык ӧмӧликтери сыйлады.


Тергеебисте баштапкызы - altaicholmon\nКече Горно-Алтайскта Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр баштапкы ресурсный тӧс јердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nОныҥ ачылтазында АР-дыҥ башкарузыныҥ пред-седателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ комитединиҥ јааны Наталья Екеева ла Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова турушкан.\nАлексей Тюхтенев бойыныҥ уткуулду сӧзинде јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Доброволецтиҥ телекейлик кӱни темдектелип турганы керегинде айткан.\n—Јондык баштаҥкайлар кӧп болуп јат, је олордоҥ јӱрӱмде бӱдӱп тургандары ас. Онызы акча-манатла канайда јӧмӧлип турганынаҥ камаанду. Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јерди ачарында каланыҥ администрациязыныҥ, јондык биригӱлердиҥ камааны јаан…\nДобровольческий кыймыгу Россияныҥ текши ӧзӱмине камаанын јетирип турганын орооныстыҥ президенти В. В. Путин айткан. Оныҥ учун јаҥныҥ бастыра органдары, јурт јеезелердеҥ ала федерал органдарга јетире, мындый кыймыгуларды јӧмӧӧр учурлу. Мындый тӧс јерди јӱк ле ачып салатаны ол ас, анайда ок јарамыкту, турулталу ла тузалу ишти тӧзӧӧр керек – деп, Алексей Степанович айткан.\nНаталья Екеева тергеебисте мындый тӧс јер ачар деген шӱӱлте баштапкы катап 2018 јылдыҥ кочкор айында Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи гражданский форумы ӧдӧр тушта айдылганын темдектеген. Бу ууламјы аайынча иш ӧткӱрилген болгон ло адакыда андый тӧс јер ачылган деген.\nОльга Сафронова база уткуулду сӧзин айдып, Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јердиҥ башкараачызы Вадим Фефеловко тураныҥ кереес тӱлкӱӱрин табыштырган.\nАды-јолдоры ӧрӧ адалган јамылулар ачылтаныҥ лентазын кескен соҥында, јуулган улус Тӧс јерге кирип, андагы айалгала танышкан. Анда конференц-зал, иштеер кыптар ла коворкинг-кып бар эмтир. Бу тӧс јердиҥ специалисттери јондык биригӱлерге јетирӱлик, тӧзӧмӧл јӧмӧлтӧлӧр јетирер.\nБу тӧс јер АР-дыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ јӧмӧлтӧзиниҥ, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла «Гражданский јондыктыҥ ӧзӱминиҥ «Интего» деп тӧс јери» деген тергеелик јондык организацияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ачылган. Бу ӱлекер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондынаҥ акча-манатла јӧмӧлтӧ алган.\nЭм тургуза Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр баштапкы ресурсный тӧс јердиҥ туразында тогус јондык организацияга кыптар берилген. Олордыҥ тоозында «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деп бастырароссиялык јондык организацияныҥ тергеелик бӧлӱги, АР-дыҥ јеҥил атлетика аайынча федерациязы, албаты эдимдериниҥ «Алтай кийис» деп ассоциациязы, Горно-Алтайсктыҥ казактарыныҥ јондыгы, «Алтай албатыныҥ конгрези» деп тергеелик јондык организация, ас тоолу тургун куманды албатыныҥ Горно-Алтайскта јербойыныҥ јондык биригӱзи, «Шор калык» деп тергеелик јондык организация, кенек балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болуш јетирер «Кожо» деп тӧс јер.\nАлтай Республикада јондык биригӱлердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Анайда ок волонтерский кыймыгу база ӧзӱм алынат. Оныҥ да учун мындый тӧс јер ачары ол ӧйдиҥ некелтези деп айдарга јараар. Мында јондык биригӱлер республиканыҥ ӧзӱмине керектӱ иштерин быжу тӧзӧӧрине иженери артат.


В Горно-Алтайском государственном университете состоялся конкурс художественного чтения произведений Лазаря Кокышева «Ак чечеги јайылган, Алтайымныҥ јаражын. Алтан јӱзӱн кожоҥду, алтай тилим байлыгын»\n19 октября в Горно-Алтайском государственном университете состоялся конкурс художественного чтения произведений Лазаря Кокышева «Ак чечеги јайылган, Алтайымныҥ јаражын. Алтан јӱзӱн кожоҥду, алтай тилим байлыгын».


Кеендикле барган jаан jол.\nКÿреҥ кÿстиҥ кÿнинде эрjинелÿ Эре-Чуйдыҥ Мукур-Таркаты jуртында «Кеендикле барган jаан jол» деп адалган туштажу-эҥир öткöн. Бу туштужу Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелÿ ишчизи, СССР-дыҥ Бичичилер биригÿзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы Т.Б. Шинжинниҥ 80 jажына учурлалды.\nКöкси байлык, калыгыныҥ адын кöдÿрген jаан jашту бичиичилеристиҥ ак-jарыктаҥ jÿре де бергендери, эзен-амыр да jÿргендери бар. Бичиичилерле мындай туштажулар öткÿргени öзÿп jаткан jиит ÿйеге сÿреен jарамыкту. Нениҥ учун дезе шак мындый туштажулардыҥ кийнинеҥ балдар ады-jары чыккан алтай улузын танып, билип, тооп ло кÿндÿлеп jÿрет.\nТ.Б. Шинжинниҥ юбилейлик jажыла колбой Мукур-Таркаты jуртта «Сурлан» деп театрдыҥ баш режиссеры Т.М. Курдяпова оныҥ куучыны аайынча 2002 jылда «Кöстиҥ jажы» деп спектакль тургускан, оныҥ кийнинде оны киного до соккон öй болгон. 2016 jыл Киноныjылы деп jарлалганыла колбой ол Кош-Агач аймактыончо jурттарында кöргÿзилип, туштажулар болгон. Калганчызы Муркур-Таркатыда Таныспай Боксуровичтиҥ 80 jажына учурлалып öткöн. Jайаандык бу эҥирде бичиичи эш-барааны Зоя Шагаевнала кожо турушкан.\nТуштажуны Т.М. Курдяпова башкарып, юбилярдыҥ jÿрÿмиле, jайаандык ижиле таныштырды. «Таныспай Боксурович 1692 jылда Горно-Алтайск калада ÿредÿчиниҥ ÿредÿзин божодып, иштеги jолын Мукур-Таркаты jуртта баштаган. Алтай улустыҥ оос творчествозын jууп, бичикке салып, ижи-тожын кöндÿктирип jÿрген юбилярдыҥ бойыныҥ, кожо öскöн балдардыҥ jÿрÿминеҥ алынган куучын аайынча тургузылган спектальды, ойто ло Мукур-Таркатыныҥ балдары туй ла 40 jылдыҥ бажында тургузып, сыгын айда кино сокконндор. Таныспай Боксуровичтиҥ 80 jажын бу ла jуртта öткÿрип jатканы база тегиндÿ эмес, ол ары jанынаҥ jÿрÿминеҥ келген кайкал, БУ jерле Слердиҥ киндигер тудуш болуп бÿткен» - деп, Татьяна Мамыевна темдектеди.\nСолун туштажуда аймактыҥ jааны А.Ж. Джаткамбаев, аймактыҥ депутаттар совединиҥ председателиниҥ ордынчызы А.Е. Сахарьянов, культура бöлÿгиниҥ jааны Г.Я. Челтуева акту кÿÿнинеҥ туружып, уткуулду сöстöрин айдып, балу сыйларын табыштырган. Онойдо ок юбилярдыҥ ÿренчиктери – саамайлары агарган 60-70 jашту эjелер: Т.И. Метреева, Ю.В. Челбаева ла Д.М. Челтенова ÿредÿчизиле туштажып, öткöп öйлöрди эске алынып, jылу сöстöрлö уткыдылар.\nМукур-Таркатыныҥ школы, Культура байзыҥыныҥ ишчилери бичиичи Т.Б. Шинжинниҥ бичиктериниҥ jолдорыныҥ jилбилÿ кöрÿзин тургускан. Школдыҥ болчомдоры, jаан класстардыҥ ÿренчиктери оныҥ бичимелдериниҥ ÿзÿктерин, ÿлгерлерин кычырып, кöрööчилерди соныркатты.\nБаштамы класстардыҥ ÿредÿчизи Н.И. Унукова Таныспай Боксурович jаҥыс лп кайчы, прозаик, бичиичи эмес, ол элдеҥ озо ÿредÿчи, методист кижи. С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шинжÿлик институдында иштеп тура, 2-3-4 класстардыҥ «Алтай тилине» ле «Кычырар бичикке» методикалык иштерин бичип, оны кепке чыгарганын айтты. Онойдо ок ол А. Г. Калкинниҥ кайын шиҥдеп, ак-jарыкка чыгарган шиҥжÿчи болуп jат. 20-неҥ ажыра бичиктиҥ авторы, ол того ÿлгерлер, повестьтер, куучындар кирген ле 13 jашту болордо, 13 кире кай чöрчöкти билер болгон, «Алтай Баатырлардыҥ» 10,11,12 томдорын jуунадып чыгарган. Ол алтай кайыла jер-телекейдиҥ ÿстиндеги албаты-jонды кайкадып, «Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы» деп тоомjылу атла адактан кижи болуп jат.\n«Jаҥар» деп кайдыҥ 550 jылдыгында бу чöрчöктиҥ сюжеди ле композициязы аайынча доклад эделе, калмык телевидениеде «Jаҥар» деп чöрчöктиҥ ÿзÿгин кайлаган. Таныспай Боксурович – киноÿндендиреечи. 1982 jылда Мосфильмниҥ, Казахфильмниҥ согоочыларыныҥ айбызы аайынча «Сказитель – кайчы» деп мультфильмди ÿндендирерге болушкан. Бу мультфильм Туулу Алтайда ла Казахстанда элбеде кöргÿзилген эди. 1986 jылда ол кыргыз, 1988 jылда таджик мультфильмдерди ÿндендирген. Ч. Айтматовтыҥ чÿмдемели аайынча «Смерч» деп художественный фильмди алтай кайла ÿндендеткенин jуулган улус соныркап уккан.\nТуштажу-эҥирдиҥ учында Таныспай Боксурович алкыш-быйанын айдып, «Jайаан качаны берген, jÿрер ле, су-кадык ла jакшы болзо. Айткан алкыш сöстöрööр меге jетсин, су-кадык, эзен-амыр, балдарыгардыҥ ырызын кöрÿп, сÿÿнип jÿргилегер, кÿÿн-санаагар jарык болзын деп кÿÿнзейдим» - деп алкады.\nАлтай калыгыстыҥ адын бийик кöдÿрген акабыска мындый jолдыктар сыйлайдым:\nJаҥарлап айткан сöстöрööр\nАкту эткен ижигер\nJиит ÿйелер кöксинде.\nАлтай тилдиҥ кÿрмелин\nКай кожоҥдо кöргÿстеер.\nТöрöл jердиҥ jаражын\nТопшуур ажыра сестирдеер.\nТизилип jылдар öткöй лö,\nJалакай бойыгар карыбагар.\nКара кöлöткö тийзе де,\nÖдÿп чыгар ийделÿ болугар.\nКалык ортодо тоомjынар улалзын.\nАлтын таҥдарлу, Аба-jышту\nАлтай jеристе, jÿс jаш jажап, эзен jÿрÿгер.\nЛ. Талкыбаева, Алтайдыҥ Чолмоны, кÿчÿрген айдыҥ 1-кы кÿни, 2016 j. №206-207


Албатызын азыраган ӧзӱм - altaicholmon\nАлбатызын азыраган ӧзӱм\nКандык-кӱӱк айлар сыраҥай ла калба јуур ла садар ӧй. Азый бу ишти Чой ло Турачак аймактардыҥ улузы бӱдӱрген болзо, эмди калбаны јуурга республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ улус келет. Онызы јарт, бӱгӱн кӧп улуста иш јок. Олор калба јууп, эмеш те болзо акча иштеп алат.\nӦткӧн неделениҥ пятница кӱнинде калба јуур иш канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ, бис, редакцияныҥ бир канча улузы, Карасук јурттаҥ ыраак јокто Аксай деген јерге јетире барып јӱрдис. Горно-Алтайсктаҥ Чой јаар барган јолло јӱргендер јолдыҥ јанында кӧлӱктер турганын, ол ло јолды јакалай калба садып отурган улусты кӧргӧн лӧ болбой. Бис тал-тӱште барганысты темдектейин. Тискинчибистиҥ маҥтадыжы да тӱрген. Оныҥ учун једетен јерге тӱрген барганыс. Келеристе, јолды јакалай эки ӱй кижи отурган. Бойлорын Турачак аймактаҥ дежип, ады-јолдорын айдарынаҥ чек мойножып, јууп алган калбазын биске садарга база тыҥ ла ченешкен. Олордыҥ айтканыла болзо, калба јуурга кече келгилеген. Бу јерде баштапкы катап. Jууп алган калбазын бир эмештеҥ садып ийгендер. Эмди калганчы арткан он беш тудамды сададылар.\nJолдыҥ јанындагы кырда, агаштардыҥ ортозында, анда-мында палаткалар турат. Jе олордыҥ јанында улус кӧрӱнбейт. Байа ӱй улустыҥ айтканыла болзо, бастыразы ла калбалап јӱре берген. Удабастаҥ толо рюкзактарын ла сумалдарын јӱктенип тӱшкилеер.\nУдабай байа палаткалардыҥ бирӱзиниҥ јанында кыймыгуларды кӧрӱп, оныҥ јанындӧӧн ууландыс. Jедип барзас, эки уул туру. Бирӱзи Кебезеннеҥ, экинчизи Экинурдаҥ Эркеш Тоенов эмтир. Уулдардыҥ айтканыла болзо, мында калбалап турган улустыҥ тоозы јӱстеҥ ажа берет. Оноҥ до кӧп болгон, је эки кӱн кайра калбаны аларга келип турган садучылар, калба кӧп деп, баазын бир тудамы учун 25 салковойго јетире тӱжӱрерге ченешкен. Чугулдажып туруп калбаны 35 салковойдоҥ алгандар. Оныҥ учун бу ӧзӱмди јууп, акча иштеп аларга келген улустыҥ кезиги, кирелте болбос, калас ӧй ӧткӱрерис дежип, јангылай берген.\nБу эки уул мынаҥ да озо јылдарда калбалаган. Бу ишти бажынаҥ ала учына јетире јакшы билгилеер. Керек дезе, былтыр адын да экелип калбалаган болтыр. Jуунадылып турган бу ӧзӱмниҥ кеми астай берзе, баазы кӧдӱриле берер деп, олор билер.\n—Бойоор до сананзаар, таҥла туруп, 5-6 километр јер ӧдӧдиҥ. Кырга чыгып, калбаны јууган кийнинеҥ, ууры тӧртӧн-бежен килограмм рюкзакты јӱктенген, ойто кайра беш-алты километр јер ӧдӧргӧ келижет. Бис калбаны тӱрген јууп турган болзобыс, мында јажы јаандай берген улус бар, олорго кӱчке келижет — деп, Эркеш айткан.\nБир рюкзак калбаны јууп алатаны јеҥил неме эмес. Ого кӧп ӧй барат. Уулдардыҥ айтканыла, олор јӱс тудамды кайда да 3,5 сааттыҥ туркунына јууйт.\nКырга бир чыгып, јууп алган калбаҥ, ас ла салза, бир муҥ салковойго садылар учурлу. Оноҥ јабыс болды ба — кирелте болбос. 1,5 муҥ салковойго садылганын кем јок деп айдар керек. Jиит, кӱчтӱ уулдар тӧртӧн-бежен килограммнаҥ экелип турган болзо, јажы јаанай берген улус астаҥ тажып турган эмей.\nКалба јуур ӧй јаҥы ла башталып турарда, бир тудамныҥ бескези кайда да 150-200 грамм болгон. Эмди бу ӧзӱм јаандап калган ла бескези 500-600 граммга једе берет. Уулдар јолго чыгып, бир тудам-пучокты экиге бӧлип, кажызын ла сегизен-јӱс салковойго садып ийет. Андый учуралдар база болот.\nБир јерде мынча кире улус јуулган соҥында, кандый бир каршулу керектер болбозын деп, бери јаантайын ОМОН-ныҥ, полицияныҥ ишчилери келип барат. Олор калба јуунадып келгендердиҥ кажызыныҥ ла паспортыныҥ кӧргӱзӱлерин бичип алат. Документ јок болгондорынаҥ сабарларыныҥ отпечатокторын алгылайт. Мындый профилактикалык иштердиҥ шылтузында каршулу керектер темдектелбейт.\nЭркештиҥ айтканыла болзо, калба јуунадып турган улус бастыразы ла бой-бойын билер. Кандый бир кижи калбаны тазылыла кожо јула тартып туруп јууган болзо, сӱрдӱрет. Андый ок кату каруу ууры эткенле болот. Оныҥ учун каршулу керектер темдектелбей турган эмтир. Бу уулдардыҥ јанында ла одуда эмеген-ӧбӧгӧн улус отурган. Олор Кан-Оозынаҥ келген. Былтыр бери база келип, бир айга чыгара калба јуугандар. Олор палатказын, тӧжӧк-јастыгын, курсак-тамагын, одынын бастыра кожо экелген. Байа эки уулга кӧрӧ, јаштары јаандай берген бу улуска калба јуунадары эмеш кӱчке келижип турган болгодый. Олор бери кандык айдыҥ 27-чи кӱнинде келген. Былтыргы ла чылап, бир айга чыгара јадарга јазанат. Ӧткӧн јылда экӱ бир айга 32 муҥ салковой акча иштеп алган. Бу улус ады-јолдорын айдарынаҥ јыга мойножып ийдилер.\nЭркеш Тоенов колыла уулап, «ондо Оҥдой аймактаҥ, туку ондо Улаганнаҥ келген улус јадат» деп айдып турды. Мында Кош-Агаш аймактаҥ да келгендер бар эмтир. Иш јок улус кайда барзын…\nУулдардыҥ айтканыла, баштап агаш ээлемнеҥ улус келеле, садучыларды сӱрӱп, калбаны 65 салковойдоҥ алган. Олор база келер, калбаны бескелеп алар болгон. Jе оноҥ јылыйып калгандар.\nСадучылар кайдаҥ келип турган деген сурагыска «кайдаҥ ла, Томсктоҥ, Омсктоҥ, Иркутсктаҥ, Красноярсктаҥ, Бердсктеҥ, Новосибирсктеҥ, Барнаулдаҥ, Бийсктеҥ, керек дезе Казахстаннаҥ» деген каруу алдыс.\nКалба јуунадары јеҥил керек эмес деп ӧрӧ темдектедис. Jыландар, анчада ла шалјалар качалаҥын база јетирет. Бери келген улустыҥ кезиги аэрозольдорло јепсенген болзо, кезигинде не де јок. Уулдар калбаны ла јаантайын јиир керек, ол шалјаныҥ короныла тартыжар аргалу дешти. Эркештиҥ темдектегениле, олор шалјага тиштеткен кижини кӧрӱп јат. Байа кижиниҥ эди-каны изип баштайла, температуразы эки кӱнге улай тӱшпезе, эмчиликке аткарадылар.\nМында туалет те тудулган. Сӱрее-чӧпти бир јерге таштагылап турган эмтир. Байла, соҥында ол јуунадылып ташталар. Байа сӱрее-чӧптӧ аракыныҥ куру болуштопторы база јаткан. Калба јуунадаачылардыҥ кезигине эҥирлер ачу аш јогынаҥ ӧтпӧй турган болбой деген санаалу јанып ийдис.\nАлтайыс албатызын база азырап ла јат. Jас келгенде, улус калба јуунадат, кӱскиде кузуктайт, јӱзӱн-башка јиилектер јууйт. Jаҥыс ла кичӱ Тӧрӧлисти сӱрее-чӧплӧ бӱркебектер.\nАлтай Республикада калба јуунадар ӧй ӱч неделеге улалат. Бу ӧйдиҥ туркунына ол ӧзӱм кижиниҥ эди-канына тузалу витаминдерле толо болот. Ченемелдӱ јуунадаачылар бир сезонго кайда да 50 муҥ салковой кире акча иштеп алат. Олор јуунадып алган калбаныҥ бир тудамын садучыларга 40 салковойдоҥ садат. Байагы улус мынаҥ садып алган калбаны ӧскӧ тергеелерге апарып, тудамды 100-150 салковойдоҥ садат.\nКалба јуунадарга кандый да јараду-бичик керек јок. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик байлыктар ла экология аайынча министерствозы калба јуунадаачылардаҥ јаҥыс ла бу ӧзӱмниҥ тазылына тийбезин деп сурайт. Калбаны бир ле јердеҥ ӱч јылга улай јуунадарга јараар. Оноҥ эки јылдыҥ туркунына байа јер амыраар учурлу. Мынайда амыраткан јердеҥ соҥында база да јакшы тӱжӱм аларга јараар.\nКалбаныҥ тузалу болгонын јаҥыс ла албаты медицинаныҥ эмес, је анайда ок јаҥжыккан да медицинаныҥ чыгартулу улузы темдектейт. Бу ӧзӱмде аскорбиновый кислота — С витамин кӧп.\nКалба канча ла кире бийик кырда ӧссӧ, витамини анча ла кире кӧп болор деп чоттолот. Оныҥ јалбырактары, бӱрлери ле тазылы чесноктыҥ јыдыла јытанат. Не дезе, анда эфирный ӱс бар. Оноҥ башка ӧзӱмде белок, фруктоза, минеральный тустар, фитонцидтер, ол тоодо микробторды ӧлтӱрип турган аллицин де бар. Калбада бистиҥ эди-каныска тузалу болгодый конферол деген вещество барын база билип јӱрели. Бу вещество тамырларды, анчада ла коронарныйларын элбедет.\nБу ӧзӱмде бар веществолор канда холестерин јууларын буудактайт, јӱректи јакшы иштедет, канныҥ тебӱзин јабызадат. Оны кӧп јигенде, гипертония болбос. Кыскарта айдар болзо, бу ӧзӱмниҥ тузазы сӱрекей јаан.\nКалба Тӧс Европада (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария), Тӱндӱк Европада (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания), Тӱштӱк Европада (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания), Турцияда, анайда ок Украинада, Белоруссияда, Арменияда, Азербайджанда ла Грузияда база ӧзӧт.\nВитаминдери кӧп бу ӧзӱмди кышкы уйкудаҥ ойгонгон айулар јиирге јакшызынат. Олор калбала јемзинип, ийде-кӱчин тӱрген орныктырат.


Июль 2020 - Страница 8 из 13 - altaicholmon\nКеректӱ ле ӧйинде јетирилген болуш\n2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Алтай Республиканыҥ јуртээлем продукция иштеп алаачыларына, ол тоодо муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» программа аайынча бастыра 350 миллион салковой кеминде государственный јӧмӧлтӧ јетирилген. Бу акчадаҥ 250 миллион салковойы федерал бюджеттеҥ. Мал-аш, ӧзӱмдер ле балык ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ эттире тӧлӧлгӧн субсидия-акчаныҥ кеми 250,18 млн салковой. «Јаҥы иштеп јаткан фермерлерди јӧмӧӧри» деген ууламјы\n«Алтай јууктайт: Ростуризм јеҥил јол-јорыктардыҥ программазын ачат»\nБу ла кӱндерде «Комсомольская правданыҥ» редакциязы мынайып адалган ла јаҥы турпакеттер, авиарейстер ачылганына учурлалган онлайн пресс-конференция ӧткӱрди. Ондо Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузова, Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башчылары, башкаруларыныҥ председательдери Олег Хорохордин ле Виктор Томенко, «Пегас Туристик» компанияныҥ генеральный директоры Анна Подгорная, «Северный ветер» авиакомпанияныҥ коммерциялык директоры Антон Маттис ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ\n«Культура малой Родины» запустит программу поддержки работников культуры на селе\nАктивисты изучат потребность в кадрах в учреждениях культуры на местах и проанализируют меры поддержки, которые должны быть заложены в программу Общественный совет партпроекта «Единой России» рассмотрит вопрос о готовности запуска программы «Земский работник культуры». Об этом заявила координатора проекта «Культура малой Родины», первый заместитель председателя комитета Госдумы по культуре Ольга Казакова в ходе селекторного совещания с регионами\nОни дополнят комплекс инициатив партии в сфере здравоохранения В условиях пандемии коронавируса в России принят ряд законов, которые с одной стороны защищают рынок лекарств от фальсификации, а с другой — упрощают к ним доступ. Федеральное Правительство при активном участии «Единой России» разработало законопроект о дистанционной продаже лекарств. Пока этим инструментом могут пользоваться только аптеки, которые\nЭто основа для составления предвыборной программы партии На «Единой России» лежит основная ответственность за результат работы по законодательному обеспечению поправок в Основной закон страны. Они коснутся многих сфер, поэтому партия должна наполнить их конкретным содержанием и сделать так, чтобы все решения работали на местах. Об этом заявил секретарь Генерального совета «Единой России» Андрей Турчак на заседании Генсовета\nТретий этап проекта «Билет в будущее» стартовал в Республике Алтай\nНачала работу обновленная платформа проекта «Билет в будущее» по ранней профориентации учащихся 6-11-х классов. Он реализуется в рамках нацпроекта «Образование» и помогает подросткам осознанно выбрать будущую профессию. Проект состоит из трех этапов. Это онлайн-диагностика, профориентационные мероприятия и индивидуальные рекомендации, которые участники получают по итогу. В этом году часть профориентационных мероприятий из-за эпидситуации проходит в онлайн-формате.\nМеждународные эксперты согласились с тем, что противодействие подобным кризисам требует кооперации между странами В ходе межпартийного круглого стола, посвященного вопросам сотрудничества в сфере безопасности в период пандемии, председатель «Единой России» Дмитрий Медведев указал на неустойчивость принципов глобализации и необходимость усиления международного сотрудничества. В мероприятии приняли участие лидеры авторитетных парламентских партий Китая, Японии, Вьетнама, Кипра, Германии, Турции, Украины,\nМӧш агаштыҥ «ыйы» кӧксиске томылар ба?\nЈӱрегерди уксар, улус, Јаҥыс кижидий туруп чыксар! Јаткан јерис, јараш Алтайыс учун Јажын-чакка турган Јайлугуш, Ийин ичин корып алар ӧй келди. Кару кара башту албатыс, бис, Оҥдой аймактыҥ Кичӱ-Ийин, Ийин, Кичӱ-Јаламан јурттарыныҥ эл-јоны, республиканыҥ ончо албаты-јонына бойыстыҥ ӧҥзӱре де, курч да сурагысла баштанадыс. Бӱгӱнги кӱнде курч сурак — Алтайдыҥ байлу, учурында болзо, аҥылу коруулда болотон\nЈаҥы орфографиялык сӧзлик\nАлтай тилдиҥ јаҥы орфографиялык сӧзлигине алтай тилдиҥ текши лексиказыныҥ 19000-наҥ ажыра сӧстӧр лӧ олордыҥ кеп-бӱдӱмдери кирген. Текши тузаланып турган сӧстӧрдӧҥ башка сӧзликке бичиири јанынаҥ уур болуп турган терминдер кирген. Анайда ок сӧзликке алтай тилде калганчы јылдарда табылган јаҥы сӧстӧр кийдирилген. Бу иш алтай тилдиҥ jаҥы нормативный орфографиялык сöзлиги болуп јат. Ол алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ эмдиги\nСолдаттыҥ јуучыл јолы\nБис јылдыҥ ла Улу јаан байрамды – Улу Јеҥӱниҥ кӱнин бийик кеминде темдектейдис. Јеҥӱниҥ баазы сӱреен бийик. Оныҥ баазы – миллиондор тоолу солдаттардыҥ јӱрӱми, тылда тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ нерелӱ иштеген ӱй улустыҥ ижи, аштап-суузап јӱрген балдардыҥ бала тужы. Бистиҥ ороондо от-калапту јуу-чактыҥ канаттары табарбаган биле јок деп айдарга јараар. Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртында јуртаган ла\n… 5 6 7 8 9 10 11 12


Июнь 2018 - Страница 3 из 9 - altaicholmon\nБашчыга — Президенттиҥ Быйанду самаразы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Президентиниҥ талдаштары аайынча талдаачы кампанияда эрчимдӱ турушканы учун Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nАк сӱттиҥ байы\nАда-ӧбӧкӧлӧрис ак сӱттеҥ белетеген курсак-тамагына сӱреен чебер болгон.\nТӧрӧл тилистиҥ байлыгы\nАда сӧсти айладып, Эне сӧсти эзедип Аарчызы јытанган алтай тилистиҥ эрјинедий байлыгына учурлалган «Ада сӧсти айладып, Эне сӧсти эзедип» деген бичимел М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ӧмӧлигиниҥ баштаҥкайыла «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте бу јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде јарлалган эди.\nЭлен чактарга ижи быйанду эмчилер\nСу-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти.\nКонференция ла кӱндий јаркынду уткуулдар…\nКичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде ороондо ло тергееде јарлу «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ 10 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ла студент јашӧскӱримниҥ билим конференциязы ӧтти. Бу юбилейлик керектерде компанияныҥ ишчилери, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, айылчылар туруштылар.\nӦмӧлик иш јакшы турулталу\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧтти.\n«Албатылык эдимдердиҥ бӧлӱги ачылар…»\nУдабас ла школды божоткон кечеги ӱренчиктер абитуриенттер болор. Кем де эне-адазыныҥ јакыганыла, кем де бойыныҥ акту кӱӱниле билгирлерин тереҥжидер, профессия алар амадула ӱредӱлӱ заведениелерге ӱренерге кирер. Бистиҥ Горно-Алтайск калада ӱредӱлӱ заведениелер ас эмес. Jе алтай тилге јӱк ле педколледжте ле университетте ӱредет. Бу айалгала колбой, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ деканы, филология билимдердиҥ кандидады, доцент\nАндрей Борисов: «Эпический энчи — ол кӧгӱс-байлык ийде»\nКажы ла албатыда бойыныҥ «алтынду кайырчагы» — ӱйедеҥ ӱйеге улалган билгирлердиҥ кӧмзӧзи бар. Анда јебрен телекейлер, ээлер, Тӧрӧлиниҥ коручылдары-баатырлары керегинде айдылган кай чӧрчӧктӧр чеберлелет. Якуттарда эҥ јарлу эпос Нюргун Боотур Стремительный, буряттарда — Гэсэр, алтайларда — Маадай-Кара. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта «Маадай-Кара» деп улу кай чӧрчӧккӧ тайанып, ойын-кӧргӱзӱ тургузары аайынча јаан иш ӧдӧт. Оныҥ режиссеры Россияныҥ\nJаҥы эбирӱде — јаҥырта\nЭл Ойын быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 29-30 кӱндеринде Улаганда ӧдӧр.


«Ажуда»: ӧткӧн ӧйи ле бӱгӱнги јолы мактулу\nЧаган айдыҥ 15-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ «Ажуда» деп муниципал газединиҥ баштапкы номериниҥ кепке базылып чыкканынаҥ ала 30 јылдыгы толгон. Ол јаан учурлу кӱннеҥ ала чактыҥ ӱчинчи ӱлӱзи кире ӧй ӧткӧн деп айдарга јараар. Ол кӱч ле тегин эмес ӧйлӧрдӧ (јаан ла орто јаштулар оны «кӱч 90-чы јылдар» деп билер), СССР деген ороон јайрадылып турарда, јарт\nГ. И. Гуркин в исторической прозе Ивана Кудинова\nК началу этого года сотрудниками Национальной библиотеки имени М.В. Чевалкова кандидатами филологических наук Т.П. Шастиной и Э.П. Чининой была подготовлена антология «Г.И. Гуркин и Горный Алтай – гений и место».\nБилимчи нӧкӧри керегинде кайчыныҥ сӧзи\nБыjыл атту-чуулу кӧп алтай улустыҥ толо јылдыктары темдектелген. Олордыҥ ортозында бистиҥ улу кайчыбыс А. Г. Калкинниҥ ле билимчибис С. С. Суразаковтыҥ 95 jаштары кирди. Олор керегинде кӧп тоолу билим бичиктер де, статьялар да бичилген.\nБойыныҥ тӱӱкизиниҥ амадуларын јолду баалаза…\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека бойыныҥ 100 јылдыгын башка-башка ууламјыларда бийик једимдерле, јаҥыртуларла уткыйт.\nАлтайыла, албатызыла ӧзӧги тудуш бичиичи\nТоолу кӱндер кайра ады-јолы элбеде јарлу алтай ӱлгерчи ле журналист Сергей Манитовтыҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына, Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган «Алтайыма сӧс» деп прозалык ла поэзиялык јуунтызы кепке базылып чыкты.\nЈууныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ Јадын-јӱрӱм оҥдолгон.


Аjаруда – алтай шатра - altaicholmon\nАjаруда – алтай шатра\nАлтай шатрала öткÿрилген маргаандарда Кан-Оозы аймактыҥ шатрачылары jаантайын jакшы кöргÿзÿзиле аҥыланат. Аймак ичинде кöргöжин, алтай шатра Кырлык, Jабаган, Экинур, Кан-Оозы jурттарда jакшы öзÿм алынат. Бÿгÿнги бистиҥ айылчы — Кырлык jурттаҥ Николай БОБОКОВ. Оныҥ алтай шатрала jашöскÿримди jилбиркедип, сÿреен jаан иш öткÿрип турганын аҥылап темдектеер керек.\n—Николай Бобыевич, алтай шатрала качан jилбиркеп баштаганарды куучындап берзегер?\n—Алтай шатрала мен туку 1992 jылдаҥ бейин таныш. Ол öйдö «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери jурттар сайын jорыктап, бистиҥ Кырлык jуртка келген эди. Ол кöк чыгып, кÿндер jылып турган кÿÿк ай болгон. Клубта jык толо улус jуулган. Журналист Александр Альчинович Сельбиков туштажуда улуска алтай шатра ойынды кöргÿзип, jартап куучындаган. Бу ла туштажунаҥ ала ойынла сÿреен jилбиркегем. Кöрÿп, ÿренип, ойноп баштагам. Ол ло 1992 jылдыҥ jаан изÿ айында Шыргайтыда öткÿрилген Эл Ойында алтай шатраныҥ маргаанында ÿчинчи jерге чыккам. Бу мениҥ баштапкы турушкан маргааным болгон. Санаама кирет: jеҥÿчилдерди Александр Альчинович кайралдап турган. Сценага чыгып келзем, мени кöрÿп, кайкаган эди: бу ла эки ай кайра ойынла jаҥы таныжып турган кижи jеҥÿчилдердиҥ тоозында деп. Jе, байла, ойноорго кÿÿн недеҥ де тыҥ болгон.\nМынайып алтай шатра ойынла jерлештеримди, балдарды таныштырып, ойноп баштаганыс. Jилбиркеген улус ÿрензин деп амадап, ойынныҥ ээжилерин бир аай эдип, «Тайны народной игры» деп ÿренер пособиени 2012 jылда Аласа баламла кожо кепке чыгардыс, jÿс экземпляр чÿрчеде ле таркай берген.\n—Алтай шатра калыгыстыҥ jебреннеҥ бейин ойноп келген ойыны ошкош, тÿÿкизи jанынаҥ нени билеригер, кычыраачыларыска куучындап берзегер?\n—Чын, алтай шатра — бистиҥ jебрен ойыныс. Алтай кай чöрчöктöрдö дö шатра керегинде айдылганы учурайт. Темдектезе, «Алтай кай» jуунтыныҥ тогузынчы томында, санаама кирбейт кандый чöрчöктö, «мöштиҥ алдында баатыр абакайыла шатра ойнойт» деп кычырганым санаама кирет.\n1961 jылда Алтаистиканыҥ институдыныҥ билим ишчизи Савелий Яковлевич Пахаев Кош-Агаш аймакла jорыктаган эмтир. Белтир jурттыҥ бир турлузында Сур Таханов ло Никита Иванович Параев деп jаан jашту эки öрöкöн алтай шатра ойноп отурганына туштап, бу ойынла сонуркап, ойынныҥ ээжилерин jартаган солун бичимел чыгарган. Алтай шатраныҥ öзÿмине калада jадып турган Виленин Леонидович Таушканов jаан камаанын jетирген. Бу кижи шатраныҥ «Шатра-кодекс РСФСР» деп бир аай ээжизин чыгарган.\n1983 jылдаҥ ала алтай шатрала Сибирьдиҥ ле Ыраак Кÿнчыгыштыҥ чемпионат-маргаандары öткÿрилип башталган. Анда якуттар, буряттар, тувалар, хакастар, алтайлар ончозы турушкылаган. Бу чемпионаттыҥ jеҥÿчилдерине «Мастер спорта РСФСР» деп ат берип туратан. Айдарда, Александр Сергеевич Торбоков, Валентина Кузьминична Тобоева бу чемпионаттыҥ баштапкы чемпиондоры болуп, спорттыҥ узы деп адаткандар.\nБ. В. Кортин, А. А. Сельбиков, Б. Т. Самыков бу ойынныҥ öзÿмине база jаан камаанын jетирген, албаты ортодо элбеткен улус. Бÿгÿнги кÿнде Алтай Республикада шатраныҥ федерациязын Геннадий Лукич Ядагаев билгир башкарат.\n—Республика ичинде спорттыҥ бу бÿдÿми кандый аймактарда jакшы öзÿм алынат?\n—Алтай шатра Улаган, Кош-Агаш аймактарда jакшы öзÿм алынат дезем, jастыра болбос. Калада педколледжте канча jылдардыҥ туркунына алтай шатрага jакшы ÿредедилер. Бу кружокты божоткон балдар бойыныҥ jурттарына барып, алтай шатраны jакшы кöндÿктирип апарадылар.\nБу jуукта Турачак аймактыҥ школыныҥ директоры телефон согуп, ÿренчиктерине алтай шатра ÿредер кижи бедиреп турганын айткан, кандый бир ÿреткедий улус бар ба деп сураган. Угар болзо, тоолу jылдар кайра Шабалин jурттаҥ Александр Тöлöсов деп jиит Турачакка ГАИ-ге иштеп барала, jаш болчомдорды алтай шатрага jилбиркедип, ÿредип ийген эмтир. Балдарга сÿреен jараган. Маргаандарда Турачактаҥ алтай кöгÿспектерлÿ орус балдар туружып туратан болгон. Jе бир канча öйдöҥ Александр оноҥ кöчкöнинеҥ улам, балдарды ÿредер кижи jок болуп калган. Школдыҥ директоры балдардыҥ кÿÿнин кöрÿп, ÿредÿчи бедиреп турганын сÿреен jарадып уктым.\n—Алтай шатрала öскö дö укту албаты jилбиркеп турганы оморкодулу эмтир…\n—Чын, бу ла öткöн jылдыҥ jаҥар айында кычыртула Саха-Якутияга барып келдис, бис – Валентина Кузьминична Тобоева, Светлана Бырчыковна Талкыбаева ла мен. Мында тÿрк албатылардыҥ интеллектуальный ойындарыныҥ баштапкы албатылык фестивали öткöн. Фестиваль сÿреен бийик кеминде öтти. Саха-Якутияныҥ башкарузы бу ууламjыга jаан аjару эдип турганын аjардыс. Коркышту jаан спорткомплекс бар эмтир, Василий Манчаарыныҥ адыла адалган. Бисти олимпий резервтиҥ школыныҥ конор туразында jаттыргыскандар, кÿндÿӱ-кÿрее бийик кеминде болды. Мында бис алтай шатра ойынныҥ мастер-клазын кöргÿстибис. Улуска сÿреен jарады, одус алты якут бала алтай шатра ойногылады. Бойымныҥ алтай шатра аайынча белетеген ÿредÿлик пособиемди олорго артыргам.\nАлтай шатра ойыныс «алтайские шашки» деп адалып, Интернет ажыра онлайн аайыла да ойнолот. Бу программаны jазаган улус – Москвадаҥ Александр Певелев-Сладков ло Беларуссиядаҥ Александр Осипов. Бу онлайн-ойындарда öскö региондордоҥ, керек дезе öскö ороондордоҥ улус туружат. Эмди республиканыҥ шатрачылары бу ойынысты кандый бир албатылык jаан маргаанга апарып, кöргÿзип, ЮНЕСКО-го до кийдирер санаа бар. Jолыс келишкен болзо, Турцияда öдöтöн «Кӧчкӱндердиҥ ойындары» деп фестивальга барып, алтай шатраны кöргÿзер эдис. Ол ло карындаштык казах албаты асык ату ойынын патентовать эдип, ЮНЕСКО-го кийдирип салган. Онызы кандый jакшы, ойынныҥ учуры да jаандаган. Олор биске кÿÿнзеп, айдып берип турбай, алтай шатраны база ичкерледер, öскÿрер керек деп. Алтай шатра – ол алтай калыктыҥ jаҥыс та спорт бÿдÿмдÿ ойыны эмес, ол анайда ок кеендиктиҥ де бÿдÿми. Алтай шатраныҥ фигура-бÿдÿмдерин де белетеерине, албаты ортодо таркадарына jаан аjару салып, озодоҥ бейин ойноп келген ойыныска öзÿм алындырган болзобыс, сÿреен jакшы болор эди.\n—Чындап та, алтай шатра ЮНЕСКО-го кирген болзо, ойынныҥ учуры бийиктеер эди. Николай Бобыевич, jилбилÿ куучыныгар, турулталу ижигер учун jаан быйан. Амадаган амадулар бийик эмтир, ончозы бÿтсин деп, акту кÿÿнистеҥ кÿÿнзейдис!


Алтай тил - altaicholmon\nБайлыкты јууган сӧзлик\nАлтай тилди ӱренип тургандарга болуш эдип, ӧдӱп јаткан јылда Горно-Алтайскта сӧзлик-справочник («В помощь изучающим алтайский язык: словарь-справочник») ак-јарыкка кепке базылып чыкты.\nБу сӧзликтиҥ тӧс учуры алтай тилле куучындажарга, алтай тилге ӱренерге кӱӱнзеген кычыраачыга тузалу болоры. Кычыраачыга сӧзликтиҥ болужыла кӱнӱҥги јӱрӱмниҥ сӧстӧрин, эрмектерин јарт оҥдоп, куучындажарга јеҥил болор. Алтайлап јакшылажатаны, эзендежетени, алкыш-быйанын айдатаны, јаманын таштазын деп сураганы ла оноҥ до ӧскӧ керектӱ сӧстӧр кӧп. Сӧзликте айыл-јуртта тудунатан эдим-тудумдардыҥ, јазалдардыҥ, кеп-кийимниҥ, кееркедим эдимдердиҥ, темирдиҥ, таштардыҥ аттары јарлалды. Онойдо ок алтай улустыҥ тӧрӧӧн-тӧркини, ук-тӧзи, сӧӧк-тайагы керегинде кӧп јетирӱлер бар. Тилди ӱренерге кӱӱнзеген кычыраачыга јарамыкту јетирӱлер бу сӧзликте јеткилинче.\nБӱгӱн бис слерди темирдиҥ ле таштыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ аттарыла таныштырадыс.\nАлюминий белеҥир (телеҥир)\nКрепкая сталь кара болот\nОлово калай (коло)\nСеребро кӱмӱш, мӧҥӱн\nГранит чулум таш\nКремень отык таш\nКаменный угол таш кӧмӱр\nПесчаник кумак таш\nКошачий глаз монгыш\nБаатыр бӱткен эпшилердиҥ ады-јолыТӱрк калыктардыҥ баатырлар керегинде чӱмдеген кай чӧрчӧктӧриндеги эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдоры тегин кычыраачыны да, онойдо ок шиҥжӱчи билимчилерди де јаантайын јилбиркеткен ле јилбиркедет.\nТӱрк элдерде баланыҥ ады-јолын адаары чӱмдӱ ле учурлу. Нениҥ учун дезе јебрен-кумран ӧйлӧрдиҥ эл-јоныныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларыла кижиниҥ ады-јолында оныҥ салымына, јолына камаанын јетирер аргалу илбизин ийде бар болуптыр.\nБилимчи Н. Тыдыкованыҥ «Алтай тил аайынча шиҥжӱ иш» («Исследования по алтайскому языку») деген билим иштериниҥ јуунтызында (Горно-Алтайск, 2003, 71-79 бӱк) алтай баатырлар керегинде кай чӧрчӧктӧрдӧги эпшилердиҥ ады-јолдорыныҥ лингвистикалык јартамалы берилген.\nJуунтыда «Бис кай чӧрчӧктӧрди тилдиҥ байлык ла аҥылу бӧлӱги деп билерис. Ол кай чӧрчӧктӧрдиҥ аҥылу телекейин кӧргӱзет. Мында бойыныҥ бузулбас ээжилери бар. Кай чӧрчӧктӧрдӧ эпшилердиҥ ады-јолдоры чӱмдемел-этикалык учуры, экинчи јанынаҥ — јетирӱлерле билгир аайынча оҥдомол ишти бӱдӱрет» деп айдылат.\nАвтор кай чӧрчӧктӧрдиҥ «Алтай баатырлар» деген јуунтызыныҥ 12 томын алып, эпшилердиҥ ады-јолдорын ылгап шиҥдеген. Шиҥжӱлӱ иштиҥ турултазыла, кай чӧрчӧктӧрдӧ эпши улустыҥ ады-јолдоры ла онойдо ок монгол, кыдат тилдердеҥ келген аттар бар болуптыр.\nКай чӧрчӧктӧрдӧги эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдоры учурыла, бӱткениле 9 бӧлӱкке бӧлилген:\n1. Ады-јолдоры баалу-чуулу темирле, ташла колбулу: Алтын-Сырга, Алтын-Чачак, Кӱмӱш-Коо, Кӱмӱжек-Коо, Кӱмӱжек-Ару, Темир-Карак ла о.ӧ.\n2. Jаҥжыккан јаҥжыгуларга тайанган (ӧҥи, чыҥдыйы, тоозы): Ак-Санаа, Ак-Бӧкӧ, Кара-Кадын, Сары-Кӱмӱжек.\n3. Ар-бӱткенле, Айла, Кӱнле колбулу: Ай-Чечек, Ай-Тана, Jер-Киндик, Эҥир-Jылдыс, Jети-Кӧчкӧ.\n4. Эпшилердиҥ эдинген-тудунган эдимдериле, кеп-кийимиле, кееркедимдериле, улустыҥ иштеген ижи-тожыла колбулу: Алтын-Кӱскӱ, Темене-Коо, Ак-Кайчы, Jаҥарчы, Адучак эмеген ле о. ӧ.\n5. Баалаганыла колбулу: Эрке-Коо, Эрке-Очы, Быйан-Сылу, Байым-Сур.\n6. Мал-аштыҥ ла олордыҥ ӧҥдӧриле, ӧзӱмдерле, куштардыҥ аттарыла колбулу: Ак-Бӧрӱ, Кас-Маҥдай, Эчей-Буудай, Алтын-Паргаа¾.\n7. Jон ортодо айалгазын ла ук-тӧслӧ тӧрӧӧн-тӧркин колбузын керелеген: Кыс-Каан, Очы-Бала, Бойдоҥ-Коо¾.\n8. Кижиниҥ бӱдӱмиле, кылык-јаҥыла колбулу: Торгойок (торкодый кеберкек), Алтын-Сабар, Борпыйак (бышпак, борбойгон эпши)¾\n9. Глаголло колбулу ат-јолдор: Кӱн-Келди, Толо-Барган¾\nАлтай баатыр эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдорыныҥ тӱӱкизиле, учурыла јилбиркеген кычыраачы Эл библиотекага баштанза, ондо бу суракка учурлалган бичиктер сӱреен кӧп.\nЭл библиотеканыҥ краевед бӧлӱгиниҥ ишчизи


Платье для девочки M&D, цвет: салатовый, черный, мультиколор. SJD27032M25. Размер 110 Подвеска из золота\nРязань, питер Пушкинский, Электросталь, Лениногорск, Гурьевск, спб Кронштадтский, Калининец, Новый Уренгой, Каспийск, Сатка, Сольцы, Хвалынск, Элиста, питер Выборгский, Белинский, Новоалександровск, Вилючинск, Водный стадион.


Усть-Канский район, Республика Алтай, Сайт газеты Кан Чарас, Гуркинниҥ премиязы\nГуркинниҥ премиязы 19.10.2018\nЈаҥжыкканы аайынча бу ла ӧйдӧ Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Јондык сыйдыҥ јаҥы лауреадыныҥ адын чокымдаар иштер башталып јат.\nАлтайдын Чолмоны Лауреат-2018\nБу сыйдыҥ тӧзӧӧчилери — "Оносский клуб" - "Оностогы кӱрее" деген коммерциялык эмес фонд ло "Алтайдыҥ Чолмоны" газет. "Оностогы кӱрее" 2015 јылдыҥ кочкор айында Јондык сый аайынча бир аай, чокым ууламјыла иштезин деп тӧзӧлгӧн. Ол ло ӧйдӧ фондтыҥ турчылары лауреаттар Јондык сыйды кандый ээжи-тӧзӧлгӧлӧ алары јанынаҥ ээжилерди јӧптӧгӧн болгон. Јондык сыйла колбулу јетирӱлерди слер, кычыраачылар, јылдыҥ ла тӧрӧл газедистеҥ кӧрӧдигер.\n"Оностогы кӱрее" деген коммерциялык эмес фондтыҥ јааны Аржан Валерьевич Иташевле ӧткӧн куучыныста бу сыйдыҥ учуры ла тӱӱкизи эзедилди, ээжилеринде јаҥыртулары ла фондтыҥ келер ӧйгӧ амадулары јанынаҥ јартамалдар эдилди.\nА. В. Иташев: "Григорий Иванович Чорос-Гуркин — бистиҥ Алтай Республиканыҥ баштапкы башкараачызы деп айдарга јараар. Ол тергеебистиҥ государственнозын, республиканы тӧзӧӧрине јӱрӱмин берген кижи. Россия ичинде тургун ӧс калыктардыҥ баштапкы јаан јурукчызы, тууларлу пейзаж јураарында эҥ озо иштеп баштагандардыҥ тоозында болуп јат. Јондык сыйдыҥ учуры — ойгор баатырыстыҥ адын албатылар ортодо, Россия ичинде бийик кӧдӱрип апарары. Бу бийик учурлу сыйдыҥ лауреады улу јерлежистиҥ адын, ого эдилген бӱдӱмјини тооп, ижин оноҥ до ары эрчимдӱ, каруулу апарар, албатызына, Тӧрӧлине тузалу болорго амадаар учурлу. Чынынча айтса, фондтыҥ турчылары ортодо Јондык сый алган кижи лауреат адын тӱжӱрбес учурлу деген санаала, ондый учуралдар болуп турза, бу бийик атты кайра јандыртар да деп шӱӱлтелер болот.\nЛауреат — билимде, культурада, санатта, литературада, спортто эмезе јондык иште Алтайыстыҥ адын бийик кӧдӱрген кижи болор. Чокымдап айтса, ол билим ачылталары ла ижи, јураган јуруктары, кӱӱлик, литератураныҥ бастыра бӱдӱм жанрлары аайынча чӱмдемелдери, театрал ла санат, кинематография ла мультипликация бӧлӱгинде иштери эмезе спортто ороон кеминде ле калыктар ортодо ӧткӧн маргаандарда јаан једимдери ле јеҥӱлери учун кайралдалат.\nӰлӱрген айда "Алтайдыҥ Чолмоныныҥ" кычыраачылары, јурттардыҥ улузы, ӧмӧликтер, јондык биригӱлер, республиканыҥ улузы газедиске баштанып, санаа-шӱӱлтелерин, лауреатка кемди кӧстӧӧргӧ турган кӱӱнин айтсын, бичип аткарзын деп јарлайдыс. Јондык сыйдыҥ лауреадыныҥ кандидадына божоп калган улустыҥ адын адабас. Албаты кандидатты адап, керектӱ чаазындарды (ол јанынаҥ толо јетирӱлер, кӧргӱзӱлер, анкета фондтыҥ Интернетте бӱгинде бар: https://vk.com/choros_gurkin) ийгени — ол талдаштардыҥ баштапкы бӧлӱги болор. Угузулар кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире алылар.\nЛауреатка кандидаттардыҥ адын шӱӱжӱге чыгаргандарга онойдо ок Јондык сыйдыҥ акчазыныҥ кемине бойыныҥ јӧмӧлтӧзин эдер керек. Кандидаттардыҥ ады-јолы адалган кийнинде, ол јанынаҥ јетирӱ ле талдаштарга чыгарылган улус керегинде элбеде бичимелдер газетте јарлалар.\nКӱчӱрген айдыҥ туркунына "Алтайдыҥ Чолмоныныҥ" кычыраачылары ортозында рейтинг-ӱнбериш ӧдӧр. Ол јаҥжыкканы аайынча газетте чыгып турган купон аайынча ӧткӱрилер. Купондор ол ок кӱчӱрген айдыҥ туркунына чыгарылар. Бу талдашту иштердиҥ экинчи бӧлӱги болор. Быјыл бис, Јондык сыйдыҥ тӧзӧӧчилери, талдаштардыҥ ээжилерине јаҥырту кийдирип јадыс. Ол — ӱчинчи бӧлӱк талдаштар. Оныҥ ӧйинде фондтыҥ турчыларынаҥ турган эксперттердиҥ јууны иштеер. Рейтинг-ӱнбериштиҥ турулталарына тайанып, лауреатты адаарында калганчы шӱӱлтени бу эксперттердиҥ јууны чыгарар.\nБу јылдарда Јондык сый алгандарла коштой ижи-тожын, јӱрӱмин Алтайына, эл-јонына берген тоомјылу јаан јаштуларыска аҥылу ајару эдип, олорды тӧшкӧ тагынар "Фондтыҥ нерелӱ турчызы" деп атту медальла кайралдап, оны керелеген бичикти, јӧмӧлтӧ сыйды кожо бередис. Бу атты кемге адаарын эксперттердиҥ јууны шӱӱп айдар.\nОнойдо ок јашӧскӱримисле иш башталып калган деп кычыраачылар билер. 2017 јылдыҥ лауреады, "Солнечная энергия" ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаковтыҥ баштаҥкайыла, јӧмӧлтӧзиле баштапкы катап балдардыҥ јуруктарыныҥ "Мениҥ тӧрӧл Алтайым" деген кӧрӱ-маргааны бийик кеминде ӧткӱрилди. Бу конкурста балдардыҥ 117 јуругы кӧрӱлди. Жюриде ады јарлу јурукчылар Вячеслав Торбоков, Валерий Тебеков ло Амыр Укачин болдылар. Балдарга бир кӱнниҥ туркунына јилбилӱ программа тургузылган: јурукчылар будуктарла канайда иштеериниҥ, јуранарыныҥ јажыттарын ачып, солун мастер-класстар кӧргӱскен, кийнинде олорго зоопаркла, музейле экскурсия болгон, театрда концерт кӧргӱзилген. Бу конкурстаҥ кажы ла оогош туружаачы тату сыйлу, јеҥӱчилер ӱзеери баалу сыйларлу ла бийик кӱӱн-санаалу артты. Мындый јакшынак ченемелди улалтып, быјыл балдар ортодо база кӧрӱ-маргаан ӧткӱрерис. Јашӧскӱримле иштеер ууламјыларыс, санаа-шӱӱлтелерис кӧп. Олорды келер ӧйдӧ келишкенче бӱдӱрерис.\nМынайып фондтыҥ ижи ӱч ӱйе јерлештеристи бириктирип, јаан јаштуларыстыҥ тоомјызын темдектеп, иштеп турган јииттеристи мактап, олорго иженип, јашӧскӱримисти келер јеҥӱлерге белетеп, јилбиркедип, ижис улалып јат.\nСыйдыҥ кеми керегинде айтса, оны бис, эл-јон, јууп јадыбыс. Оныҥ кеми ончобыстаҥ камаанду. Мыныла колбой ӧткӧн јылда лауреаттарыстыҥ болужыла баштапкы катап килемјиниҥ концерти ӧткӧн лӧ оноҥ јуулган акча-манат Јондык сыйга кожулган болгон. Бу јакшынак баштаҥкайды быјыл улалтып, концертти Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнине келиштире ӧткӱрер деп сананадыс. Јуулган акчаны Балдардыҥ јуруктарыныҥ экинчи республикан кӧрӱ-конкурсын ӧткӱрерине ууламјыларыс.\nЈондык сыйдыҥ фондыныҥ ижинде туружарга кӱӱнзегендерди санаа-шӱӱлтелерин айдып, биске јӧмӧшсин деп кычырадыс".\nАвтор: Алтайдын Чолмоны


Школдордыҥ сурактары јаҥныҥ ајарузында - altaicholmon\nТуштажу эки бӧлӱктеҥ турган: оныҥ башталганында сенатор бойыныҥ ороонныҥ эҥ бийик јасакчы органында ижи керегинде куучындап, Майма аймактыҥ, оныҥ шӱӱлтезиле «тергееде айалгазы эҥ јарамыкту аймактыҥ», албаты-јонына амыр бербей турган сурактарга кару берерине белен болгонын айткан.\nСенаторго берилген баштапкы сурактар ӱредӱликле колбулу болгон. Туштажуныҥ туружаачылары аймактыҥ албаты-јоны бастыра школдордо автобустар, текшилей јеткилделген спортзалдар, балдардыҥ садтарында јерлер јеткилинче болорына иженер аргалу ба деп сурактар берген. Улустыҥ шӱӱлтезиле, аймакта тудулар деп темдектелген эки школ школдор бир сменала иштеер деген амадуны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеп болбос.\nТатьяна Гигель берилген сурактар учун быйан айдып, олордыҥ аайына муниципал ла тергеелик јаҥдар јӱк ле ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында чыгар аргалу деген.\n«Школдорго физкультураныҥ урокторын ӧткӱрерине керектӱ спортзалдар јанынаҥ болужарга, јербойындагы јаҥдарга ӱлекер-сметный документтерди белетеер ле олорды тергеелик программага кийдирерин јеткилдеер керек. Бу пункттарды бӱдӱрген соҥында, «Ӱренчиктерге эмдиги ӧйдиҥ ӱредӱлик айалгазын тӧзӧӧри» деген федерал программага кирерге ченежип кӧрӧр керек» — деп, парламентарий айткан.\nШколдо ӱредӱ кӧп сменала ӧдӧрин јоголторы керегинде айтса, сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу суракты ороонныҥ субъекттериндеги текшиӱредӱлик организацияларда јаҥы јерлер тӧзӧӧрине јӧмӧлтӧ эдериниҥ РФ-тыҥ башкарузы јӧптӧгӧн программа аайынча аайлаштырар керек. Текшиӱредӱлик организацияларда ӱредӱниҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јаҥы јерлерин тӧзӧӧрине ууландырылган государственный программалардыҥ иш-керектериниҥ софинансированиезине федерал бюджеттеҥ акча-манат РФ-тыҥ субъекттерине 2016 јылдаҥ бери чыгарылат. Ол иштердиҥ тоозында школдордыҥ тураларын тудары ла јазаары, ӱредӱ ӧткӱрерине керектӱ јазалдар садып алары. Бу программаныҥ амадузы — кӧп сменала ӱренерин јоголторы, школдордыҥ эскирген тураларында ӱренип тургандарды кӧчӱрери ле школдордыҥ тураларында санитарно-гигиенический кыптар јок болгоныла колбулу курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгары. Бу программа эки бӧлӱкле ӧдӧр — 2016-2020 јылдарда ла 2021-2025 јылдарда деп, сенатор темдектеген.\nДетсадтарда јаҥы јерлер тӧзӧӧргӧ, Россияныҥ Минӱредӱзине јылдыҥ ла ороонныҥ бюджединеҥ 25 миллиард салковой кире акча чыгарары јанынаҥ шӱӱлте эдилет. Федерацияныҥ Совединиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, бу да акча јетпес, оныҥ учун олор акча-манатла јеткилдештиҥ программазын эки катапка кӧптӧдӧр, јылына бу акчаныҥ кемин 50 миллиард салковойго јетирер деген шӱӱлте эткендер. Бу шӱӱлте 2018 јылдыҥ ла 2019-2020 јылдардыҥ темдектелген ӧйиниҥ бюджединде тӱзедӱлер, кубулталар эдер тушта шӱӱжилип кӧрӱлер деп, сенатор айткан.\nӰренчиктерди јурттар ортодо акча тӧлӧтпӧзинеҥ тартарга, ороонныҥ школдорын автобустарла јеткилдеери јанынаҥ алза, ӱредӱ аайынча министр Ольга Васильева автобустарла јеткилдешле колбулу программаны бӱдӱрерине темдектелген акчаныҥ кеми јетпей калган деп айткан. Оныҥ да учун бу программа толо кеминде бӱтпеген. Тургуза ӧйдӧ ол программаныҥ ӧйин узадары јанынаҥ эрчимдӱ иш ӧдӧт. Мынаҥ кӧрзӧ, јербойына автобустар келерине иженер ле керек деп, сенатор айткан.\nРоссияда балдарды детсадтарла јеткилдеери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӧни, 2017 јылдыҥ учында демографиялык программа јарадылганы керегинде айдып тура, ого балдарды ясляларла јеткилдеери база кирет, сенатор улустыҥ кеми мындый јаан ишти јӱрӱмде бӱдӱрерине ас эмес акча керек деген шӱӱлтезиле јӧпсинген. Мында балдардыҥ садтарында группалар сӱрекей ныкталганын база ајаруга алар керек.\nТатьяна Гигельдиҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ Россияныҥ Минӱредӱзи бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, РФ-тыҥ башкарузыла кожо школдоҥ озо ӱредӱлик организацияларда ясляларга канча кире јерлер тӧзӧӧрин озолондыра чокымдаары јанынаҥ иштейт.\nСенатор анайда ок агашустройстволо колбулу јасакберимге калганчы ӧйдӧ эдилген јаҥыртуларла, агаш јыгарына јараду аларыла колбулу сурактарга кару берген.\nТуштажуныҥ учында Татьяна Гигель Маймадагы эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча башкартуныҥ јааны В. Павленконыҥ бу бӧлӱктиҥ кезик ишчилери ишјалдыҥ кемин бийиктедер тооломго кирбегени јанынаҥ јетирӱзи аайынча јартамал эткен. Сенатор бу айалганы школдоҥ озо учреждениелердиҥ кичӱ персоналы аайынча качан да болгон айалгала тӱҥдештирген. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу сурак јаҥыс катап эмес кӧдӱрилген, оныҥ да учун, байла, оныҥ аайы-бажына чыгар. Бу суракты Федерацияныҥ Совединде кӧдӱрерим деген.


Аксакал алтайской борьбы\nВ представлении Каланаков особо не нуждается. Хотя, наверное, стоит напомнить его спортивные достижения.\nЈети-Каан јылдыстыҥ бӱткен бӱдӱми ле учуры\nЈер-Алтай эҥ ле баштап Ак-јарыкка јайыларда, Кӱн-Быркан ла Ай-Быркан база бир карындашту болдыс деп сӱӱнгенине чуркуражып кожоҥдошкон. Кожоҥы јер-Алтайды јай кеберлӱ алтын болзын деп алкаган.\nКижи болгон ады — ӱргӱлјик\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ады-јолы элбеде јарлу билимчизи, Сибирь тергеезинде јайаан јайалталу баштапкы санатчы-искусствовед Владимир Иванович Эдоковтыҥ бу јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде чыкканынаҥ ала 85 јылдыгы темдектелди.


Амаду «Пара-Крымныҥ» Кубогын ойноп алары - altaicholmon\nАмаду «Пара-Крымныҥ» Кубогын ойноп алары\nСыгын айдыҥ 7-10 кӱндеринде Евпаторияда, спортты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде, кенек спортчылар ортодо «Пара-Крым-2020» деген бастырароссиялык физкультурно-спортивный фестиваль ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ 56 талазынаҥ 400-теҥ ажыра спортчы турушкан. Алтай Республиканыҥ јуунты командазы фестивальда база турушкан. Бистиҥ јерлештерис таҥынаҥ туружаачылар ортодо беш медаль ойноп алгандар. Мыны јакшы једим деп айдар керек.\nФестивальда болгон спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ таныштыру-презентациязында Крым Республиканыҥ министрлер Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы — иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министр Елена Романовская турушкан. Вице-премьер спортчыларга уткуулду сӧзиле баштанып: «Мындый фестивальды ӧткӱргени су-кадыгы кирелӱ улус ортодо спортты ла физкультураны элбеде таркадарына, Крымда бу кыймы-гуны ӧскӱрер јарамыкту айалгалар тӧзӧп јат» — деп айткан. Ол анайда ок кенек спортчылар мындый мероприятиелерде туружып, бойлорыныҥ арга-чыдалын ченеп јадылар. Эҥ ле турумкайларына дезе јаан спортко кӧнӱ јол ачылып јат деп темдектеген.\nБу фестиваль канча јылга улай «Спорт — јӱрӱмниҥ некелтези» деген федерал ӱлекердиҥ, «Демография» деп нацӱлекердиҥ, анайда ок Россия Федерацияныҥ ла Крым Республиканыҥ спорт ло иш аайынча министерстволоры-ныҥ болужыныҥ ла јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында ӧткӱрилип јат. ВОИ-ниҥ ле РССИ-ниҥ баштапкы бастырароссиялык фестивали 2007 јылда ӧткӧн. Кенек спортчылар 2014 јылга јетире Сочиде маргышкандар. Бу фестиваль 2015 јылдаҥ ала Крымда ӧткӱрилет. Су-кадыгынаҥ кирелӱ спортчылар быјылгы фестивальда спорттыҥ беш бӱдӱмиле маргышкандар. Фестивальдыҥ медальдары дартста, јеҥил атлетикада (100 ле 400 метр ыраагына јӱгӱреринде), столдо ойноор теннисте, пауэрлифтингте ле сууда эжинеринде ойнолгон.\nНајылыктыҥ чогы камызылат\nФестивль ӧткӧн кӱндерде анайда ок спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле — столдо ойноор теннисле, парадайвингле, фридайвингле, парусту, кайага чыгары, ок-јаадаҥ, пневматический мылтыктаҥ адары аайынча бӱдӱмдеринде, сапсерфингле, коляскалу отургушла јӱрери аайынча кӧргӱзӱлӱ ле ӱредӱлӱ мастер-класстар ӧткӧн. Спорттыҥ суудагы бӱдӱмдери аайынча маргаандар кенек улустыҥ спортыныҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ «Кӱн, Салкын, Суу, Кижи» деп адалган ӱлекери аайынча ӧдӱп јат. Бу фестивальды ӧткӱреринде анайда ок президенттиҥ гранттарын јӧмӧп турган бастырароссия-лык фонд эрчимдӱ туружып јат деп, темдектеер керек. Быјылгы фестиваль Крым Республиканыҥ ла Севастополь каланыҥ Роспортебшиҥжӱзиниҥ тергеелер ортодогы бӧлӱгиниҥ башкартузыныҥ тургускан ээжилери ле некелтелери аайынча ӧткӧн.\nФестивальдыҥ текши турулталарыла быјылгы маргаандарда командала баштапкы јерди Кемеровский областьтыҥ спортчылары алган. Экинчи јерге Крым Республиканыҥ јуунты командазы чыгарда, ӱчинчи јер Орловский областьтыҥ спортчыларына келишкен.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ председатели, Госдуманыҥ депутады Михаил Терентьев фестивальдыҥ јабылтазында: «Јеҥӱ алган командаларды акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум! Је мен спорттыҥ бу јаркынду байрамында кем де јеҥдиртпеген деп айдарга турум. «Пара-Крым» деп фестиваль ол јаҥыс та маргаандар эмес, мында најылыктыҥ, ачык-јарык кӱӱн-таптыҥ, бой-бойына болужарыныҥ чогы камызылып јат. Спортчылар ого белетенип, оны энчикпей сакып јадылар. Бистиҥ маргаандарыс најылык айалгаларда ӧдӱп јат, ол кажы ла туружаачыга јаҥы најылар сыйлайт. Быјыл коронавирустыҥ пандемиязыла колбой, ого белетеништӱ иштер кӱч айалгаларда ӧткӧн. Фестивальды јӧмӧп, биске јаан болужын јетиргени учун Крым Республиканыҥ башкарузына јаан быйанымды айдып турум. Бистиҥ спортчылар бу фестивальды энчикей сакып, оныҥ маргаандарында кӱӱнзеп турушкандар. Фестиваль једимдӱ ӧткӧниле слерди уткуп турум!» — деп айткан.\nФестивальдаҥ — беш медальду\nАлтай Республиканыҥ јуунты коман-дазы Евпаторияда ӧткӧн бастырароссия-лык парафестивальдаҥ беш медальду јанган деп, мынаҥ ӧрӧ айткан эдибис. Команданыҥ капитаны Людмила Рыспаева сууда болгон 50 метр эжиниште баштапкы јер алып, алтын медальла кайралдаткан. Надежда Ортонулова пневматический мылтыктаҥ таҥма адып, экинчи јерге чыккан. Чейнеш Манзырова дартсла, пауэрлифтингле болгон маргаандарда эрчимдӱ туружып, баштапкызында экинчи, экинчизинде ӱчинчи јерлер алган. Алена Бабушкина дезе столдо ойноор теннисте кӱлер медальла кайралдаткан. Бистиҥ тергеедеҥ бу фестивальда бастыра сегис кижи турушкан.\nРеспубликаныҥ јуунты командазы сыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде фестивальдаҥ јанып келерде, оны Горно-Алтайскта аэропортто тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин уткы-ган. Ол спортчыларга баштанып, мынайда айткан: «Слерле бастыра Алтай Республика оморкоп јат деп алаҥзыбай турум. Турумкайыгар ла јана баспазыгар спортто шак мындый бийик јеҥӱлерге экелип јат».\nКоманданыҥ капитаны, кенек улустыҥ бастырароссиялык обществозы-ныҥ Алтайдагы республикан орга-низациязыныҥ председатели Людмила Рыспаева республиканыҥ башчызына болуш ла јӧмӧлтӧ учун јаан быйанын айткан. Бу туштажуда Олег Хорохордин иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ, эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Су-минге ле спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ председатели Олег Гуринге «Пара-Крым-2021» фестивальга белетенер ӧйдӧ бистиҥ спортчыларга бастыра јанынаҥ јарамыкту аргалар ла айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдезин деген јакылта берген.\nАлтай Республикадаҥ быјылгы парафестивальда бастыра сегис кижи турушкан деп мынаҥ ӧрӧлӧй база айткан эдибис. Командага јеҥӱ экелген спортчылар керегинде дезе кыскарта мынайда айдарга јараар: бу парафестивальда олордыҥ кажызы ла јеҥӱге јана баспас јӱткӱмелин кӧргӱскен. Олорды јеҥӱге команданыҥ капитаны, ченемелдӱ спортчы Людмила Рыспаева баштаган. Ол бойы сууда эжинер спортто Россияныҥ чемпионаттарыныҥ кӧп катап јеҥӱчили, Голландияда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ туружаачызы. Евпаторияда болгон маргаандарда Людмила сууда кожо эжинген јети кижини акалап, финишке ончолорынаҥ озо келген.\nНадежда Ортонулова парафестивальда бойын чечен адышту кижи деп кӧргӱскен. Ол мындый јаан маргаандарда баштапкы ла катап туружып, кӱндӱӱниҥ пьедесталыныҥ экинчи тепкижине кӧдӱрилген. Надежда Улаган аймакта Балыктујул јуртта јадып јат. Ол ӱч баланыҥ эрке энези. Дартста экинчи, пауэрлифтингте ӱчинчи болгон Чейнеш Манзырова Улаган јурттыҥ бойында јадып, аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» газединде корреспондент болуп иштейт. Ол газетте јарлап турган бичимелдериниҥ кӧп лӧ сабазын су-кадыгы кирелӱ спортчы улустыҥ јадын-јӱрӱмине ле маргаандарда јеткен једимдерине учурлайт. Кӧп тоолу туружаачылар ортодо столдо ойноор теннисте ӱчинчи јер алган Алена Бабушкинаныҥ чыккан ла ӧскӧн јери Майма јуртта. Ол тургуза ӧйдӧ су-кадыгынаҥ улам айылында отурат.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ Алтайдагы республикан организациязыныҥ председатели Людмила Рыспаева Евпаторияда фестивальда јеҥӱ алган спортчылардыҥ кезиктерин мынаҥ ары ӧскӧ дӧ јаан маргаандарга апарып, олордыҥ арга-чыдалын анда ченеп кӧрӧргӧ јазанат. Айдарда, спортко јайалталу болуп бӱткен јерлештеристиҥ ады-јолдоры јеҥӱ алган бӧкӧлӧрдиҥ ле капшуундардыҥ то-озында мындаҥ да ары адалар ла угулар. Ол амадулар кыйалтазы јогынаҥ бӱдерине иженип ле бӱдӱп турубыс. Је Людмила Рыспаеваныҥ эҥ јаан амадузы ол — «Пара-Крым» фестивальдыҥ командалар ортодо ойнолып турган улалып јӱрер Кубогын ойноп, оны Алтай Республикага экелери болуп јат. Бу да амаду качан бирде јазымы јогынаҥ бӱдер деп иженип турубыс.


10.01.2020 - altaicholmon\nВ усадьбе Гуркина\nВо время моего путешествия минувшей зимой по городам Западной и Восточной Сибири мне чрезвычайно было приятно слышать очень частые расспросы интеллигентной публики о моем земляке алтайце Гуркине. Очевидно, имя художника приобрело довольно широкую известность в Сибири. Поэтому я с большим удовольствием поделюсь с читателями своими впечатлениями о личности художника, о его житье-бытье, а также и\nГ. И. Чорос-Гуркин любил Алтай вдохновенно и искренне\n12 января исполняется 150 лет талантливому алтайскому художнику, выдающему государственному и общественному деятелю, основателю государственности алтайского народа Григорию Ивановичу Чорос-Гуркину. Председатель Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай Владимир Тюлентин, поздравляя жителей республики с этим значимым общественно-политическим событием, отметил важность проведения ряда намеченных мероприятий в развитии наследия гуркинских идей, а также их оценке через современные\nСмотровая площадка открыта в Горно-Алтайске\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин принял участие в торжественном открытии смотровой площадки на вершине горы Тугая в Горно-Алтайске. Проект «Благоустройство панорамного парка «Гора Туугая» в 2018 году победил во всероссийском конкурсе лучших проектов создания комфортной городской среды в малых городах. В этом году на его реализацию из федерального бюджета были выделены средства. Проект выбрали и\nСанатчылар јаҥы альбом чыгарды\n60 јаш – алтын бозого алтагандый ӧй. Алтайлардыҥ 12 јыл ажыра чоттогоныла болзо, бу јылда кижи бойыныҥ јылына кирип јат. Бу ӧйдӧ кижи јыл туркунына ајарыҥкай болор учурлу. Албатыныҥ укаа сӧзиле, кижи буттыҥ бажыла чек базып, бу јылын ӧткӱрер. Је санаттыҥ улузы тӱҥей ле бу ӧйгӧ јетире нени эдип салганын ла нени эдерин темдектейт. Нениҥ\nЈуртта кычырар тура\n1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 26-чы кӱнинде ишмекчи-крестьяндардыҥ башкарузы бичик билбес эл-јонды кычырып ла бичип ӱредер амадула Бичик билбести јоголторы керегинде декрет чыгарган. Бичик билбести јоголторы аайынча тӧзӧлгӧн Чрезвычайный комиссияныҥ алдында «бастыра ороондо бичикке ӱредер пункттар тӧзӧӧр» сурак турган. Ӧткӧн чактыҥ 20-30 јылдарында јурттарда социализмниҥ амадуларын бӱдӱрерге политикалык ла культурно-ӱредӱлӱ иш ӧткӱрер тӧс суракты бӱдӱрер керек\nТ. Гигель: «Кинотеатр амыраарына јарамыкту јер болзын»\nРФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель республикала ишмекчи јол-јорыгы ӧйинде Чойдо јаҥы кинотеатрдыҥ окылу ачылтазында турушты. Кинотеатр јеезелер ортодогы чӧлӧӧ ӧйдиҥ ле јетирӱлик-библиотечный тӧс јериниҥ туразында иштеер. Чой аймактыҥ јааны Михаил Маргачев кӧдӱриҥини ачып тура, аймактыҥ культура бӧлӱгинде инфраструктураныҥ ӧзӱминде јаҥы, тузалу керек «Культура» деген нацӱлекердиҥ јӱрӱмде једимдӱ иштегениниҥ шылтузында бӱткен деген. Онойдо\n«Культура» нацӱлекер: культураныҥ эки туразы ачылган\n«Культура» нацӱлекердиҥ «Культурная среда» деп программазы аайынча јаан јазашту иштердиҥ кийнинеҥ Чамал аймактыҥ Онос јуртында ла Кан-Оозы аймактыҥ Кайрукун јуртында Культураныҥ туралары ачылган. Кайрукунда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ ачылтада Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱрип турган Алексей Тюхтенев турушкан. Јурттыҥ улузы бу объектти узак јылдардыҥ туркунына сакыгандарын ол темдектеген. Эки кат тура 1982 јылда «Талицкий»\nТоштыҥ ӧргӧӧзи ачылган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 29-чы кӱнинде Майма јуртта су-кадыктыҥ ла спорттыҥ «Атлант» деп комплексиниҥ ачылтазында турушкан. Ачылтада анайда ок тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ чыгартулу улузы, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла спортчылар турушкандар. Олег Хорохордин искусственный тошту бу площадка јыл туркунына иштеер аргалу деп темдектеген. «Бис «Атлантты» јыл тӱгенгенче јетире табыштырып


24.08.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nОроонныҥ маанызыныҥ кӱни темдектелди\nРоссия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ кӱни Горно-Алтайскта јаҥжыкканы аайынча элбеде темдектелген. «Единая Россияныҥ» јиит гвардеецтери «Триколор» деген флешмоб тӧзӧп ӧткӱрген: 200-теҥ ажыра јииттер Туу-Кайага чыгып, ороонныҥ кеми 50 метр маанызын 600 метр кирези бийигинде јайа тартып тургускан. Бу керек-јаракта башка-башка биригӱлердиҥ, организациялардыҥ чыгартулу улузы турушкан.


12.04.2019 - altaicholmon\nС наступлением теплого времени года в Республике Алтай 84 человека обратились в медучреждения с жалобами на присасывание клещей. В регионе по данным на 8 апреля зарегистрированы укусы клещей во всех районах. Территория Горного Алтая является эндемичной (опасной) по инфекциям, передающимся этими насекомыми. Специалисты Управления Роспотребнадзора по РА призывают соблюдать меры индивидуальной защиты. Подготовка к сезону\nГрек-рим кӱреш: М. В. Карамаевтиҥ эземине\n2004-2005 јылдарда чыккан уулдар ортодо греко-рим (алдындагызыла — классический) кӱрешле Сибирьдеги федерал округтыҥ Горно-Алтайский облисполкомныҥ председатели, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, јарлу башкараачы, политик ле јондык ишчи М. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлай ӧткӱрилген первенствозы кандык айдыҥ 5-7 кӱндеринде Горно-Алтайскта ӧтти. Текшилей алза, бу маргаан јаҥыс ла туружаачыларыныҥ тоозы\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде кандык айдыҥ 6-чы кӱнинде Су-кадыктыҥ калыктар ортодогы кӱни элбеде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектелди. Тӱӱкиге бурылар болзо, кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде јер-телекейде амыр-энчӱ јуртап јаткан тӱмен албаты Су-кадыктыҥ кӱнин бийик кеминде темдектейт. Бу мындый учурлу кӱнди Су-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязы 1948 јылда, бойыныҥ тӧзӧлгӧн кӱнинде, јарадып јӧптӧгӧн. Су-кадыктыҥ кӱнин јылдыҥ ла ӧткӱрери 1950\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин бу кӱндерде Московский областьта ӧткӧн «Национальные проекты — этап «Релизация» деп адалган јуунныҥ ижинде турушкан. «Бис национальный ӱлекерлерди белетеери аайынча јаан јолды једимдӱ ӧдӱп чыкканыс. Олор кӧндӱре иштеп баштаган, ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча тергеелерле јӧптӧжӱлер тургузылган. Эмди эҥ ле каруулу бӧлӱк башталып јат — олорды јӱрӱмде чокым\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде јиит билелердиҥ «Вера, Надежда, Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ калганчы уч-турулталу бӧлӱги ӧтти. Кӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында маргышты. Јеҥӱчилдер «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту тартыштылар. Бу кӧрӱ-маргаанда


Акча-манат јанынаҥ нени билериҥ, ӱренчик? - altaicholmon\nАкча-манат јанынаҥ нени билериҥ, ӱренчик?\nШак мындый амадулу керекти Горно-Алтайсктагы госуниверситет ӧткӱретени јаҥжыгып калган. Бу иш «Алтай Республикада эл-јонныҥ акча-манатты тузаланары јанынаҥ билгирлерин бийиктедери» деген программа аайынча ӧткӱрилет.\nАкча-манатты тузаланары јанынаҥ билгирлерди бийиктедериниҥ кӱни Горно-Алтайскта, Турачак ла Майма аймактарда ӧтти. Jаан класстардыҥ ӱренчиктери башка-башка ууламјылар аайынча маргышкандар.\nАҥылу жюриниҥ јӧбиле баштапкы јер Екатерина Кукуновадаҥ (РКЛ), Анна Конокпоевадаҥ (Турачактыҥ школы), Игнат Ковязиннеҥ (13 № школ, Горно-Алтайск), Данил Фефеловтоҥ (Майманыҥ 2-чи школы) турган командага берилди.\nЭкинчи јер Евгения Дюкарева (6 № лицей, Горно-Алтайск), Юлия Карелина (12-чи школ, Горно-Алтайск), Яна Михеева ла Вероника Каковкина (кадеттердиҥ 4-чи школы, Горно-Алтайск) кирип турган командага келишти.\nСемен Криворученкодоҥ (РКЛ), Ольга Бондарчуктаҥ (6 № лицей, Горно-Алтайск), Виктория Кобошевадаҥ ла Олеся Сафроноводаҥ (13 № школ, Горно-Алтайск) турган команда ӱчинчи јерде.\nJеҥӱчилдер баалу сыйларла, дипломдорло кайралдаткан.


Май 2020 - Страница 3 из 13 - altaicholmon\nНикита Карацупа — ады-јолы јарлу пограничник\nЈажы јаан улус Никита Федорович Карацупаны — СССР-дыҥ кажы ла кижизи билер болгон пограничникти ундыбаган болор. Ол чындап та кандый кижи болгон? Н. Ф. Карацупа 1909 јылда кандык айдыҥ 12-чи (25) кӱнинде Украинада Запорожский областьта Алексеевка јуртта чыккан. Ол ло јылдыҥ кочкор айында оныҥ адазы туберкулезтоҥ јада калган. Ӱч балазыла јаҥыскан арткан энези јакшы јӱрӱм\nТойдыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥы — тӱрк калыктарда\nБу шиҥжӱ иште Саян-Алтайдыҥ калыктарыныҥ 19 чактыҥ учкары ла 21 чактыҥ башталганында той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥы кӧрӱлет. Кажы ла калыкта тойды ӧткӱретен бойыныҥ чӱм-јаҥы бар ла олор ого тайанат. Је алтайларда, хакастарда ла тываларда текши чӱм-јаҥдары база бар. Онойдо ок олордыҥ кажызында ла аҥылузы бар. Онызы бу калыктардыҥ јаҥдаган кудай јаҥында, телекейдиҥ аайы, ӧзӱми керегинде бойыныҥ кӧрӱминде.\nАлтай Республиканыҥ башчызы О.лег Хорохординниҥ јакааныла тергеебистиҥ балдар ла јажы јаан, кенек улус јадып турган государстволык тӧзӧлмӧлӧри коронавирус оору таркап турган ӧйдӧ иштиҥ вахтовый аайына кӧчӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде республикада онойып јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ ӱч туразы – психоневрологический интернат, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган интернады иштейт. Јаан јаштулардыҥ\nБизнес-инкубатор аргачыларга болужат\nКоронавирусла колбой, Алтай Республикада аргачылыкка јӧмӧлтӧ лӧ болуш эдери аайынча кӧп тоолу иштер темдектелген. Бу керек-јарактарда тергеениҥ бизнес-инкубаторы база туружат. Бӱгӱн бу учреждениениҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Айдар МЫЗИНЛЕ ӧткӱрген интервьюны јарлап турубыс. —Айдар Аркадьевич, бӱгӱн коронавирусла колбулу сурактар керегинде куучындажарыс. Је озо баштап Слердиҥ башкарып турган учреждениегердиҥ адын акту бойыма јартап аларга\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Јуунда АР-дыҥ депутаттары, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, тергеениҥ ӧзӱми аайынча министр Олег Пьянков, экономиканыҥ ӧзӱми аайынча министр Вячеслав Тупикин, јурт ээлем аайынча министрдиҥ ордынчызы Владислав Таханов ло ӧскӧ дӧ улус турушкан. «Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ уч-турулталары\nЈеҥӱ кӱӱнзеери артат\nКаланыҥ ичин јарандырары јанынаҥ Бастырароссиялык конкурста Горно-Алтайск база туружар. Бу суракла колбой кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јуун ӧткӱрген. Горно-Алтайск кала бастырароссиялык конкурста В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверин јарандырары аайынча ӱлекер-проегиле туружар. Бастырароссиялык конкурс керегинде айдар болзо, ол эл-јоныныҥ тоозы 100\nНацӱлекер аайынча тудулып јаткан детсадта\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин «Демография» нацӱлекер аайынча Горно-Алтайскта С. С. Каташтыҥ адыла адалган оромдо тудулып јаткан балдардыҥ «Незабудка» деп садигинде тудум иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеген. «Јаҥы садикке 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 бала ясляга јӱрер јашту балдар болор. Мынызы јиит энелерге иштеер ле ӱренер арга берер. Бу тергеебистиҥ тӧс калазында нацӱлекер аайынча тудулып јаткан\nДобровольцы работают во всех регионах страны С первых дней пандемии «Единая Россия» поддерживает медиков и людей, оказавшихся в тяжелой ситуации — для этого создана сеть волонтерских центров. Достаточно быстро их развернули во всех 85 регионах страны. Первый такой центр начал работать на базе общественной приемной партии в Калуге 2 месяца назад. Секретарь Генсовета «Единой России» Андрей\nДокумент сможет поддержать бизнес и граждан в условиях пандемии «Единая Россия» внесла в Государственную Думу законопроект об особенностях исполнения судебных актов, актов других органов и должностных лиц, а также возврата просроченной задолженности в период пандемии коронавируса. Документ разработали секретарь Генерального совета «Единой России», вице-спикер Совета Федерации Андрей Турчак, руководитель фракции партии в Госдуме Сергей Неверов и замсекретаря Генсовета\nЗаместитель Генерального прокурора России Николай Шишкин представил начальника управления Генеральной прокуратуры Российской Федерации в Сибирском федеральном округе\n25 мая 2020 года в ходе рабочей встречи с полномочным представителем Президента Российской Федерации в Сибирском федеральном округе Сергеем Меняйло заместитель Генерального прокурора России Николай Шишкин представил вновь назначенного начальника управления Генеральной прокуратуры Российской Федерации в Сибирском федеральном округе старшего советника юстиции Павла Данченко. Стороны обсудили перспективы дальнейшего взаимодействия органов прокуратуры в Сибирском федеральном округе,


Стиральный порошок Тайд (Tide) Колор Ленор автомат 3 кг – Цена. Фото. Описание\nСтиральный порошок Тайд (Tide) Колор Ленор автомат 3 кг\nКод товара: 1802304


Коронавирус бистиҥ Јеҥӱбисти уурдап болбоды - altaicholmon\nКоронавирус бистиҥ Јеҥӱбисти уурдап болбоды\nКоронавирустаҥ улам быјыл Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы элкем байрам јогынаҥ темдектелген. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эл-јонын бу јаан байрамла уткуп тура, Улу Јеҥӱниҥ кӧдӱриҥилӱ парады, «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыды ла темдектелген ӧскӧ дӧ акциялар эпидемиялык айалгалар оҥдолгон кийнинде кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр деп темдектеген.\nУлу Јеҥӱниҥ Кӱнин јаҥы айалгаларда канайда байрамдаганы керегинде бойлорыныҥ кӱӱн-санааларыла ветерандар, јондык ишчилер, политиктер, волонтерлор, журналисттер ле јашӧскӱримниҥ биригӱлериниҥ чыгартулу улузы ӱлежет.\nЈаҥы бӱдӱмдерди келер ӧйгӧ чеберлеп алар керек\nБистиҥ тергее, коронавирустаҥ коруланар тартыжуда, арткандарына кӧрӧ, калганчы патронго јетире «адыжып», узак ӧйгӧ чыдашкан. Бу айалганы ајаруга алып, албатыныҥ сӱӱген учурлу ла јаан байрамдарыныҥ бирӱзин канайып та болзо, темдектеер керек болгон деп, Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ председатели, Россияныҥ Журналисттер бирлигиниҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы, јарлу јондык ишчи Борис Алушкин темдектейт.\nВетерандардыҥ организациязыныҥ башкараачы-зыныҥ айтканыла, бистиҥ тергее темдектелген керек-јарактарды јаҥы формат-бӱдӱмде бийик кеминде ӧткӱрген. «Сетьтерде не болгонын ончозын ширтегем, меге анайда ок Владимир Кончев башкарган госоркестрдиҥ онлайн-концерти база јараган. Анчада ла Кӱлер Тепуковтыҥ «Јеҥӱниҥ Кӱни» деп јарлу кожоҥды алтай тилге кӧчӱргени тереҥ тӱӱкилик ле культуралык учур алынып јат. Оны госоркестрдиҥ кожоҥчылары кижини ӧкпӧӧртӧр тӧрӧлчи кӱӱн-тапла бийик кӧдӱриҥиде кожоҥдогондор» — деп, ол айткан.\nБорис Алушкин Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јоныла кожо Улу Јеҥӱниҥ «айылдарда» отурып ӧткӱрген акцияларында эрчимдӱ турушкан. Ол: «Мен баркаларымла кожо балконго Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ мааныларын, бистиҥ айылдаҥ «Ӱргӱлјик полкто» туружып турган портреттерди тудунала чыкканыс, «Јеҥӱниҥ Кӱни» деп кожоҥды ла ӧскӧлӧрин де кожоҥдогоныс. Бу јаан байрамдарды уткыйтан јаҥы формат-бӱдӱм болуп јат. Бис олорды ундыбай, мынаҥ да ары тузаланар учурлу» — деген.\nБистиҥ албатыга кандый да ченелтелер коркымчылу эмес\nРоссияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Татьяна Кончева быјылгы Јеҥӱниҥ Кӱни албаты-јон ӧбӧкӧлӧргӧ лӧ олордыҥ ат-нерелӱ керектерине чебер ле чындык болуп артканын база катап иле кӧргӱскен деп айдат: «Коронавирус Јеҥӱниҥ парадын, «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыдын, каланыҥ тӧс тепсеҥинде байрамдык јаан концертти ӧткӱрерге бербеди. Је бис бу кӱч айалгалардаҥ јеҥӱлӱ чыктыс. Эл-јон кӧп тоолу флешмобтордо турушкан, олор айылдарыныҥ кӧзнӧктӧрин ачып, балкондорына чыгып, јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын кожоҥдогондор, јондык сетьтерде фронтовиктердиҥ портреттерин салгандар, јуучылдардыҥ ӧткӧн јӱрӱми ле ат-нерелӱ керектери керегинде куучындагандар».\nТатьяна Кончева анайда ок «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ӧткӱрген онлайн-концерттине белетеништӱ иштер канайда ӧткӧни керегинде куучындаган: «Артисттер куру отургыштарга баштанып кожоҥдогондор. Оноҥ улам айландыра саҥ-башка айалгалар тӧзӧлгӧн, артисттердиҥ јанынаҥ кемзиниш те болгон. Је кожоҥчылар јаҥы айалгаларга тӱрген темигип, мындый драйвка ӱрениже бергендер. Артисттер кӧрӧӧчилерди кӧрбӧй јат, је олор чаҥкыр экранныҥ ары јанында онлайнда сӱрекей кӧп улус отургылап јат деп јарт сескендер. Мындый эп-марла ӧткӧн концертти ол кӱн 4,5 муҥ кӧрӧӧчи кӧргӧн. Мынча кире улус «Спартак» стадионго јуулышкан болзо, бадышпас эди».\nВетерандардыҥ «Боевое братство» деген бастырароссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Александр Вилисов Алтай Республиканыҥ эл-јоны Улу Јеҥӱниҥ кӱнин коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде нак ла бирлик айалгада уткыгандар деп темдектейт: «Интернетте «Ӱргӱлјик полкты» онлайнда ӧткӱрерге бир канча площадкалар темдектелгени керегинде јарлалган јетирӱ сӱӱндирген. Улус јонјӱрӱмдик сетьтерде бойлорыныҥ ветерандарыныҥ фотојуруктарын салганын, олордыҥ бӱдӱрген ат-нерелӱ керектери ле јуучыл јӱрӱми керегинде оморкоп куучындаганын кӧргӧм» — деп, ол айдат.\nОныҥ угусканыла, быјылгы Јеҥӱниҥ байрамы бистиҥ албаты кандый да уур-кӱчтердеҥ коркыбай турганын база катап кӧргӱскен, албаты-јон кандый да айалгаларда нак ла бирлик калык болуп артып јат, бис ӧбӧкӧлӧристиҥ бӱгӱнги амыр ла ырысту јӱрӱм учун берген ат-нерелӱ керектерин качан да ундыбазыс. «Јалтанбас јерлештеристиҥ сӧӧктӧри калапту јуулар ӧткӧн јалаҥдарда эмдиге јетире јатканча. Бис андый јерлерде бедирештӱ иштер ӧткӱрип, јуучылдардыҥ мӧҥкӱзин чыккан-ӧскӧн јерлерине, тӧрӧӧн-туугандарына ойто кайра јандырып турус. Бисте кем де, не де ундылбас учурлу» — деп, ол айткан.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Людмила Рыспаева коронавирусла тартыжу ӧдӱп турган ӧйдӧ байрам јакшы ӧткӧн деп база темдектейт: «Јадып турган тура-дворымда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызына учурлай концерт ӧткӧн. Мен оны база кӧргӧм. Јӱрексирегем ле ӧкпӧӧргӧм. Улу ороонныҥ ат-нерелӱ керектериле колбулу болгонымла оморкогом. Фашист јутпаны кӧмӧ баскан таадаларыска бис тӧлӱлӱ јӱрӱп јадыс. Коронавирусла колбой улустыҥ кӧп сабазын айылда отурзын деп молјоп салгандар. Эл-јон бу ээжилерди бӱдӱрип јат. Мындый айалгаларда темдектелген Јеҥӱниҥ Кӱни мени бир де чӧкӧтпӧди. Ийдебис, бирлигис ле турумыс эмди де бек деген санаалар артып калды».\nУлу Јеҥӱ бастырабысты бириктирет\nУлу Јеҥӱниҥ алдындагы јылдарга тӱҥей эмес быјылгы јаркынду байрамы Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельдиҥ кӱӱн-санаазында база качан да ундылбас ис артыргыскан. Парламентарий јонјӱрӱмдик сетьтерде ӧкпӧӧрип мынайда бичиген: «Мынаҥ озо болгон байрамдар чек ӧскӧ айалгаларда темдектелген эди. Быјыл дезе кажы ла кижи ол герой-фронтовиктердиҥ ат-нерезин ле эзен-амыр јӱрген ветерандардыҥ јӱрӱмин канайып тооп ло баалап турганын кӧргӱсти. Коронавирустыҥ ӧйинде айылдарында отурган јаан јашту улуска, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, килемји ле ајару, алдындагызына кӧрӧ, эки-ӱч катапка кӧп керек болгон. Бисте бир де ветеран ајару јок артпаган. Бис олордыҥ алдына качан да болзо, чӧгӧдӧп отурарыс ла бажысты јабыс эҥилтерис».\n«Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген текшироссиялык кыймыгуныҥ чыгартулу кижизи Анна Пьянкова Улу Јеҥӱниҥ байрамы бисти бастырабысты бириктирген, а «Ӱргӱлјик полктыҥ» акциязы дезе байрамныҥ кажы ла туружаачызына јуук ла кару бӧлӱк болуп калган деп темдектеген.\nКожоҥчы ла журналист Владимир Попошев дезе айалгалар быјыл кандый да болгон болзо, ороон биригип, 9 Майды бийик кӧдӱриҥиде темдектеген деп айдат. «Коронавирусла колбой байрамныҥ тӧс керектерин токтодып та салган болзо, бис бир јудурук болуп јуулыжып, ӧбӧкӧлӧристи бийик тооп турганысты кӧргӱстис. Олордыҥ јарык эземин кереестеп јӱргенис бу байрамда сӱрекей иле болды» — деп, ол јонјӱрӱмдик сетьтерде бичиген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Николай Ефимович Янышкинниҥ барказы Катерина Гонохова Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлай оныҥ таадазыныҥ кӧзнӧгиниҥ алдында ӧткӧн концерт керегинде база оморкодылу айдат: «Мениҥ таадам јӱрӱмде јеҥил эмес јолдор ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱни ого јаантайын аҥылу кӱн болуп артар. Ол чындап та, Улу байрам, ол Јеҥӱниҥ сӱӱнчизи, ол бистиҥ албаты учун оморкош, ол јер-телекейге амыр-энчӱ экелген јалтанбас солдаттардыҥ ады-јолдорын кереестеген кӱн. Таадам балконго чыгып, јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын уккан, јуучыл јолдорын ла нӧкӧрлӧрин эске алынган. Ветерандарды ундыбай турганын бис јарадып кӧрдис. Таадама мындый ајару сӱрекей јараган».\nРоссия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады Иван Белеков Улу Јеҥӱниҥ байрамы керегинде айдып тура, юбилейле колбой темдектелген тӧс керектер јада-тура кыйалтазы јогынаҥ элбеде ле бийик кӧдӱриҥиде ӧдӧр деген. «Бис «Јеҥӱниҥ Кӱнин», «Катюшаны» ла ӧскӧ дӧ кожоҥдорды кыйалтазы јогынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ кожоҥдоорыс, кару фронтовиктерди кыйалтазы јогынаҥ кучактаарыс. Бу тегин эмес ӧйдӧ эл-јон бирлик ла јаба болгонын база катап иле кӧргӱсти. Бистиҥ кӧрӱм-турумысты ла ийде-кӱчисти кем де бузуп болбос, бистиҥ эземис ӱргӱлјик» — деп, ол темдектеген.


«Jӱрӱмге сӱӱнип, быйанду јӱрӱгер» - altaicholmon\nЭпши автор — эне, эш-нӧкӧр, јаанак кижи. Раиса Амыровнаныҥ јажы јаандап та калган болзо, је ол тирӱ, јиит јӱректӱ эпши. Ол канчын јаш ӧйинеҥ ала эмдиге јетире кӱӱлик ойноткыларла да ойноор, кожоҥдоп то, бијелеп те ийер јайалталу ӧрӧкӧн.\nБичиктиҥ ады учурлу адалган:\nАвтор јӱрӱм берилгенин, јӱрӱм јӱргенин ырызы кептӱ чоттойт. Ӱлгерчи эпши ӱлгерлери ажыра кычыраачыла токыналу, табылу куучындажып, бойыныҥ акту јӱрегин, ару санаа-кӱӱнин ачат, кычыраачыны јакшы кӱӱниле, ак санаазыла бактырат. Кажы ла ӱлгеринде јӱрӱмди сӱӱгени, чыккан-ӧскӧн јуртын, Алтайын, јерлештерин, бала-баркаларын тоогоны, сӱӱгени јакшы сезилет. Оныҥ кокыр-каткылу да ӱлгерлеринде јаман шоодышту сӧстӧр јок, ол јӱрӱмде ырызы, јолы келишпеген де, аракызак та јерлештерин јамандабайт — јӱк чебер кокырлап, килеген кептӱ айдып салат.\nJӱрӱми — оныҥ байлыгы. Jӱрӱминде карыкчал да, сӱӱнчи-ырыс та, јылыйтулар да, кирелтелер де болгон болзо, јӱрӱмине, салымына ол комыдабайт. Ончозын ӧрӧ турган Jайаачы јайаган, бастыразын Кудай берген. Айдарда, ӧткӧн јол, салым кижиниҥ байлыгы, ӧткӧн ӧйдӧҥ, јӱрӱмнеҥ алып чыккан байлык ченемели болот.\nРаиса Амыровна бу бичигиле кычыраачыга јӱрегин јайа ачып, ачык-јарык куучын ӧткӱргендий. Кычырган кижиге «јӱрӱмди сӱӱгер, ого сӱӱнигер, Алтайыгардыҥ, јерлештеригердиҥ јаражын, кеенин ајарыгар — ырысту болугар» деп араайынаҥ, јымжак ӱниле айдып тургандый.\nJаан кижиниҥ теп-тегин сӧстӧрлӧ бичилген ӱлгерлери ол ок ӧйдӧ ойгорыла, јӱрӱмдик шӱӱлтелериле, ару кӱӱниле аҥыланат, оныҥ да учун, кычырарга јилбилӱ, јеҥил.\nБичикте ӱлгерлердеҥ башка тойдыҥ алкыштары, койу кӧчӧниҥ алкыштары, кеп сӧстӧр, куданыҥ, тойдыҥ кожоҥдоры јуулган. Автор олорды «Энемнеҥ энчилеген сӧс» деп адаган эмтир. Мен сананзам, сӧскӧ јайалталу эпшиниҥ бойы да чӱмдегени бар ошкош.\nӰчинчи бӧлӱкте Раиса Амыровна, оныҥ база ок јаан јайалталу бала-баркалары керегинде јерлештериниҥ башка-башка ӧйдӧ бичиген бичимелдери јарлалган эмтир. Jакшынак сый учун, эпши-јерлешке јаан быйан! Jайаан ижинде једимдер, јаан билезинде амыр-энчӱ, ырыс болзын!\nРФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы


21.05.2020 - altaicholmon\nМера поддержки в условиях коронавируса не должна стать источником погашения таких долгов, уверены в партии «Единая Россия» разработала поправку в законопроект по обеспечению устойчивого развития экономики в связи с пандемией коронавируса. Она касается защиты единовременных выплат в 10 тысяч рублей на каждого ребенка от 3 лет до 16 лет от взысканий по исполнительным производствам по\nПриоритет Права и Закона…\nКвалификационная коллегия судей — орган судейского сообщества, рассматривающий вопросы отбора кандидатов на судейские должности, приостановления или прекращения полномочий судей и присвоения им государственных наград и званий. О его деятельности сегодня в интервью нашему изданию подробно рассказала председатель Квалификационной коллегии судей РА, судья Верховного Суда РА М. Куликова. – Марина Михайловна, объясните, пожалуйста, для наших читателей,\nВопрос обращения с твердыми бытовыми отходами — под контролем\nВ ходе видеоконференции депутаты республики особо остановились на проблемах обращения с твердыми коммунальными отходами. Проблемы обращения с твердыми коммунальными отходами – именно этот вопрос депутаты подробно обсудили на совещании. Главы районов и региональные операторы, в свою очередь, рассказали о своей деятельности. Представители Правительства проинформировали участников о планах по строительству мусоросортировочных комплексов на территории Республики\nАвтодорога от Горно-Алтайска до села Артыбаш Турочакского района Республики Алтай, расположенного на берегу Телецкого озера, передана в федеральную собственность, ее обслуживанием займется Управление федеральных автомобильных дорог «Алтай» Федерального дорожного агентства. В прошлом году о ремонте этой дороги и передаче ее на федеральный уровень просили местные жители на встречах с Главой Республики Алтай Олегом Хорохординым. «Росавтодор\nЭкран ажыра байрам\nКӱӱк айдыҥ 18-чи кӱни Музейлердиҥ телекейлик кӱни, олордыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы болуп јат. Россияда јылдыҥ ла бу кӱнде ӧткӱрилип турган «Музейдеги тӱн» деген акция, коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам, оноҥ до башка јаан байрамдык керек-јарактар чылап ок, онлайн аайына кӧчӱрилген. А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей бу акция кеминде солун ла јилбилӱ онлайн керек-јарактардыҥ программазын тӧзӧгӧн.\n«Единая Россия» деп текшироссиялык политический партия «Россияныҥ јурты» деген федерал партӱлекер аайынча «Мениҥ јуртым» деп адалган фотоконкурс ӧткӱрет. Оныҥ тергеелик координаторы — РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, аграрный сурактар аайынча комитеттиҥ турчызы Родион Букачаков. Фотоконкурс акча тӧлӧбӧзинеҥ эки бӧлӱкле ӧткӱрилет: тергеелик ле федерал. Баштапкы бӧлӱги Алтай Республиканыҥ јеринде 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ\nКӱӱн-санааны кӧдӱргедий јӧмӧлтӧ-болуш\nКӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Баатыр» спортзалдыҥ јанында тазыктыраачыларга, физический культураныҥ ла спорттыҥ ветерандарына аш-курсакту социальный пакеттер табыштырар акция ӧткӧн. Бу акция Россияныҥ Олимпийский комитединиҥ, Алтай Республиканыҥ Олимпийский совединиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген. Оныҥ амадузы – коронавирус деп југуш оору таркаганынаҥ улам тӧзӧлӧ берген кӱч айалгада спорттыҥ ветерандарын, тазыктыраачыларды, физический культураныҥ педагогторын јӧмӧӧри болуп јат. Горно-Алтайскта ӧткӧн\nАлтайдыҥ тӱндӱк келтейиндеги аймакта\nӦбӧкӧлӧрис јурт ээлемле озодоҥ бери јуук колбулу болгонын бистиҥ кажыбыс ла јакшы билер. Ол јогынаҥ албаты-јондо курсактанатан алама-шикир де, аш-курсак та јок болор эмей. Јурт јерде јаткан улуста эмди де андый. Бойыныҥ огородында ӧскӱрген ару маалаажы, јаҥы ла сааган кӧбӱктӱ сӱди, ӱстӱ-јуулу эди јогынаҥ кандый кижи чыдажып јадатан эди. Јурт јердиҥ аргачыларыныҥ ижи-тожы ла јадын-јӱрӱми\nСайлӱгемдеги национальный парктыҥ шиҥжӱчилери ирбистиҥ ле кырдыҥ текезиниҥ тоозын чотко аларга, кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 14-чи кӱнине јетире экспедицияда болгон. Олорло кожо Парижтиҥ политехнический шиҥжӱлердиҥ UPMC, Seiences Po институдыныҥ студенти Майлис МУЛИН болгон. Бу кӱндерде ол «АЧ-ныҥ» редакциязына келип, куучын-эрмек ӧткӱрген. Майлис Мулин кичинек сынду, арык, орус бӱдӱштӱ, француз укту јараш, јиит\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Сибирьдиҥ тергеелеринде коронавирусный инфекцияны болдыртпазы ла оныҥ таркаарыла тартыжары аайынча координационный штабтыҥ јуунын ӧткӱрди. Видеоконференцияныҥ ээжизи аайынча ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушты. Јуунда COVID-19-ту граждандарга болуш јетиреринде туружып турган медишчилерге јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри ле онойдо ок эл-јонды санитарно-эпидемиологиялык јарамыкту айалгала јеткилдеер