Ойрот тил ӧзӱмдӱ јолында... - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ «Кызыл Ойрот» деген газединде (эмди «Алтайдыҥ Чолмоны» газет) канча онјылдыктар кайра јарлалган бичимелдерди кӧмзӧдӧҥ алып, эзедип јарлаарын улалтып јадыс. Ол бичимелдер бӱгӱнги ӧйдиҥ албатызына канча онјылдыктар кайра јадын-јӱрӱминиҥ аайыла, сурактарыла таныжар арга берет.\nБичимелдиҥ бичилген аайы, тузаланылган сӧстӧр, сӧсколбулар ол ло бойынча, јаан кубулта јогынаҥ салылган.\nОБЛАСТНОЙ ЯЗЫКОВЕДЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ БАШТАПКЫ КОНФЕРЕНЦИЯНЫҤ ИТОГТОРЫНА\nОйротский бичик ле ойротский литературный тил Октябрьдаҥ ала тӧзӧлгӧн.\nОйротский тил ӧскӧ национальностордыҥ тилдери чилеп, каан Россиязында школдордо токтодулу болгон. Ойротияда каан тужында бир эмеш тоолу школдор болгон. Ӱредӱни олордо орус тилле ӧткӱрген.\nОктябрьский Социалистический революцияныҥ кийнинде литературный тил ӧзӱп, Ойротияныҥ колкӱчиле јаткандарды социалистический культурага бириктирерине ийделӱ рычактардыҥ бирӱзи боло берди.\nСоциализмниҥ строительствозында тил сыраҥай јаан учурлу болуп јат. Албатыга ончо керектӱ болгонын, ол тӧрӧл тилиле алып болбой турган болзо, ол јадагай арткан албаты болоры јарт, танылу, оныҥ учун ленинско-сталинский национальный политиканыҥ тӧзинде национальный тилди ӧскӱрер ишти элбедер, тӧрӧл тилле литература эдип саларында, школдор ло политпросветучреждениелер тӧзӧӧринде задача онызында болды.…\nОйротский литературный тилдиҥ баштапкы ӧзӱми, бичикти ӧзӧр эдер некелтени бӱдӱрерине, алфавитти тӧзӧӧр планда тилдиҥ баштапкы ӧзӱмин, баштапкы орфографияны, грамматиканы ла ӧскӧни де лаптап саларына турушкан болзо, калганчы ӧйдӧ дезе ойротский албатыныҥ производственный кӱчтерин ле материальный культуразы кубулган тӧзинде, литературный тилдиҥ, национальный литератураныҥ, стабильный орфографияныҥ, тилдиҥ литературный эрмеги бир болорыныҥ, терминологияны, стабильный грамматикаларды, анчадала синтаксисти ле литературный тилдиҥ стилистиказын ла ӧскӧни де ӧзӱмдӱ эдерине јаҥы задачалар кыйалта јоктоҥ тура берди.\nӦткӧн јылдарда бу керекле ас эмес иш бӱтти, је ол координированный болбоды. Литературный тилди ӧзӱмдӱ эдеринде бӱткен иштиҥ јуулган бастыра ченемелин бир системага эдери керектӱ болгонын, оны школьный ишчилердиҥ, писательдердиҥ, авторлордыҥ ла кӧчӱреечилердиҥ турушканыла шӱӱжерге керектӱ болгонын практика кӧргӱсти.\nБу задачаны бӱдӱрерге албаты ӱредуниҥ областной отделы 1940 јылда декабрьдыҥ учында областной языковедческий научный баштамы конференцияны јууды, ол сыраҥай керектӱ мындый сурактарды:\nА) ойротский литературный тилдиҥ кирези ле оныҥ ӧзӱминиҥ перспективтери керегинде;\nБ) общественно-политический терминдерди практический тургузары ла принциптери, база кӧчӱриштиҥ качествозы керегинде;\nВ) ойротский литературный тилдиҥ алфавит ле орфографиязы керегинде шӱӱжип бӱдӱрди.\nЯзыковедческий научный конференцияныҥ тӧс учурлузы литературный тилдиҥ нормаларын тургузарында, онын ӧзӱминиҥ ӧскӧ јолдорын таап аларында, орфографияны стабилизировать эдеринде, терминологияны тургузарына ээжи-принциптерди јартап тургузарына. Оныҥ практический кичееҥкейлӱ болгонында темдектелди.\nОйротский литературный тилдиҥ кирезиле, оныҥ ӧзӱминиҥ перспективтери керегинде докладла нӧкӧр Бабушкин, куучын айткан нӧкӧрлӧр социалистический строительствоныҥ сыраҥай јан јеҥӱлердиҥ шылтузында Ойротский тил сыраҥай кубулганын темдектедилер. Ол государственный официальный тил, советский аппараттыҥ тили, школдорго ӱредӱниҥ тили боло берди, оныла јӱзӱн баазын дисциплиналарга учебниктер чыкты, ӱренчиктер муҥнаҥ тӧрӧл тилине билимге јединедилер.\nТилдиҥ ӧзӱминде ондый сыраҥай јаан кӧдӱриҥи Ойротский автономный областьтыҥ 20 јылы туркунына бӱтти, тилдиҥ исторический ӧзӱмине онызы сӱрекей кыска ӧй. Тегининде тилдер јӱсјылдыктарга ӧзӧдилер. Ойрот тилдиҥ тӱрген ӧзӱми, классовый обществоноҥ кӧрӧ, торт ӧскӧ тӧслӧ ол ӧскӧнине ле культураныҥ, тилдиҥ тӧзӧӧчилери эксплуататорлор эмес, ойрот албатыныҥ колкӱчиле јаткан массалары болгонына учурланат.\nБойыныҥ ӧзӱминде ойрот литературный ла эрмектиҥ тили мындыйыла байыган да, байып та туру:\nА) интернациональный ла орус сӧстӧрди, темдектезе, совет, колхоз, промышленность, государство, Советский Союз, Конституция, полевод, доярка ла ӧскӧзин де тузаланганыла:\nБ) тӧрӧл тилдиҥ сӧстӧринеҥ, ойротский тилдиҥ сӧс бӱдӱреечи суффиксыныҥ болужыла јаҥы терминдер, темдектезе, вождь-башчы, пятилетка-бешјылдык, рабочий-ишмекчи ле ӧскӧзи де бӱдӱргениле;\nВ) ӧскӧ сӧстӧрлӧ тузаланып, олордыҥ учурын јаҥы учурга, темдектезе, ударник-мергендӱчи, соревнование-мӧрӧй кубултканыла.\nЛитературный тилди тӧзӧӧринде ле кеберлӱ эдеринде художественный литературный роли сыраҥай јаан. Оныҥ учун тӧрӧл тилле литература тӧзӧӧри эрмектенер тилге сӱрекей јууктап, ууланар учурлу.\nСӧстӧрдиҥ тоозы јанынаҥ ойротский тил сӱрекей бай эмес ошкоштый кӧрӱнет, је тоозы дезе качествого кӧчӧр учурлу. Тоозы кӧп сӧстӧрлӧ чике тузаланып, элбек санаалар айдарга келижер. Темдектезе, Павел Кучияк писательдиҥ произведениелердиҥ тили сыраҥай чӱмдӱ болгоныла башкаланат. Нӧк. Кучияк тӧрӧл тилдиҥ лексический байыла јакшынак маневрировать эдет. Оныҥ произведениелериниҥ тили ойротский литературада аҥылу јерде турат. Павел Кучияк, орден тагынган чӧрчӧкчи Н. Улагашев бойыныҥ албатызына учурлу произведениелер берип, эмдигизине јетире танылу эмес болгон ойротский албатыныҥ творчествозыныҥ јӧӧжӧзин орус бичик кычыраачыларга кӧргӱстилер. Олордыҥ произведениелериниҥ тилин ойротский литератураныҥ мынаҥ ары ӧзӱминде кебери эдип салар керек.\nЈаҥыс литературный тилди популяризация эдерине, ойротский литератураны јеткил эмес чыгарганы тутак болгонын куучын айткан улус темдектедилер. Оныҥ учун ойротский поэзияныҥ ла прозаныҥ эҥ артык кеберин бичикке чыгарып, бу литератураны кычырар улуска тӱрген једерин лаптаар керек. Ончо библиотекаларла ла изба-читальняларда ойротский литератураныҥ отделениелерин тӧзӧп, ӱредӱчилерге литературный минимум тургузар керек. Тилдиҥ сурактарына общественный ајаруны тартарга, периодический печатьты элбек тузаланар керек. Квалификацияны кӧдӱрер курстар ажыра тӧрӧл тилдиҥ преподавательдерин ӱредер керек. Кӧчӱриштердиҥ ле газет тилин массага јарт, танылу эдип, мынызына кӧчӱришке ле редактированиеге тилдиҥ эҥ артык мастерлерин тартар керек.\nБу ончо мероприятиелерди бӱдӱрерге јартаачы элбек ишле колбоштырар учурлу. Культурный кӧчӱриштиҥ ийделӱ рычагы, социалистический культураныҥ бастыра ӧзӱмине ойротский албатыныҥ кол-кӱчиле јаткан массазын, бичиктер аргазы тил болгонында литератураныҥ ончо оскӧ бӱдӱмдериниҥ тӧзи, тилдиҥ культуразы болгонын темдектеер керек.\nТерминологияла кӧчӱриштиҥ качествозы керегинде докладтар (нӧк. Куранаков ло Шабураков) сыраҥай јилбилӱ этти. Литературный јиит тилдиҥ терминологиязы сыраҥай тӱрген ӧскӧнинеҥ улам, бу суракты теоретический тургузарына бис сӱрекей соҥдоп турганыбысты куучындаган нӧкӧрлӧр јолду темдектедилер.\nТерминологический иш башталганынаҥ ала, башка-башка ишчилердиҥ индивидуальный творчествозы болуп ӧткӧн. Оныҥ учун бир јанынаҥ ондый болгоны. Экинчи јанынаҥ дезе мынызына принципиальный кату јакылталар јок болгон учун, терминологияла иш канча-канча сӱрекей јастыраларга барды.\nОйротский тилге марксизм-ленинизмниҥ классиктериниҥ произведениелерин, партияныҥ ла башкаруныҥ сыраҥай керектӱ решениелерин кӧчӱрери, массовый, политический, научный, производственный, технический ле ӧскӧ дӧ литератураны чыгарары сыраҥай јӱрӱмдӱ задача. Оныҥ ортодо терминологияны јартап тургуспаганы, кӧчӱрген иштерди оҥдоп билери јанынаҥ качествозыла јабыс продукция берди.\nӰредӱниҥ литературазында кижи оҥдоп болбос формулировкалар учурайт, сӱрекей јастыралар бар, онызы тӧрӧл тилдиҥ преподавательдери јанынаҥ јарабазы болот.\nОноҥ ары конференция «Кызыл Ойрот» областной газеттиҥ практикага јарабас кӧчӱрижин темдектеди.\nТерминологияны баштатырар практический мероприятиелерди ле јакылталарды конференция тургузып, онызыла коштой кӧчӱриш ишти чике јолдоп кӧндӱктирерин, оны јарамыкту бийикке кӧдӱрерин темдектеди. Ончозынаҥ озо терминологияны канайда тӧзӧӧрин, оны бӱдӱреринде аайы-бажы јок болгонын ажындыра токтодып, конференция јартады.\nКонференцияныҥ калганчы доклады ойротский тилдиҥ алфавидине ле орфографиязына токтоды.\nШкол керегинде башкаруныҥ ла партияныҥ калганчы решениелериниҥ ле онойдо ок бастыра ӱредӱниҥ задачалары аайынча орфографияны тӧзӧӧр принциптерин тургузар сурак анчадала сӱӱрендӱ тургузылды. Мынызыла коштой орфографияныҥ кезик ээжилерин практикада аайы јок тузаланганынаҥ улам, эмди де бар орфография ла орфографический практика канча-канча једикпестӱ болдылар.\nОрфография керегинде докладты шӱӱшкени тӧс учурында, орфографический системаны тургузарда, оныҥ тӧзине салынган принциптерди кӧстӧӧрине ууланды.\nЈер бойында орфографический иштиҥ кирезин шӱӱлтеге алып, орфографияныҥ сыраҥай актуальный мындый сурактарын: а) сӧстиҥ ортодо морфологический ле фонетический бичиир аайын (тазылда ла кожултада); б) сӧстӧрди, оныҥ бӧлӱктерин кожо ло башка-башка бичиири база дефисле тузаланарын јартачы ла јарталган сӧстӧр; служебный сӧстӧр лӧ бӧлӱгештер ле ӧскӧзинде; в) сӧстӧрдиҥ ичинде фонетический бӱдӱмдерди бичиири (ӱнгӱрлердиҥ гармониязы, ӱндӱлердиҥ узуны, ӱнгӱрлердиҥ ассимиляциязы ла ӧскӧзи де); г) интернациональный ла ӱрене берген сӧстӧрдиҥ орфографиязын тургузарын конференцияга темдектеди.\nТилдиҥ ле бичиктиҥ блаашту болгон канча-канча сурактарын јартап ийеринде конференция бӱдӱрген иш баштапкы ченеш болды. Тилдиҥ тӧс јолдорын темдектегениле конференция јарамыкту рольду болгоны јарт.\n(«Кызыл Ойрот» газеттиҥ 1940-чи јылдарда чыккан номерлериле архивте иштеп, бу материалдарды бистиҥ редакцияга эл библиотеканыҥ билим ишчизи Эльвира Чинина экелген. )\nГлебов Николай Александрович (1899-1974) – орус совет бичиичи, журналист. 1949 јылдаҥ ала СССР-дыҥ Бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы. Тӧртӧн јылдарда Ойрот автоном областьта иштеген, ижи «Кызыл Ойрот» («Красная Ойротия») газетле колбулу болгон.\nТощакова Таисия Макаровна (1902-1970) – языковед, филология билимдердиҥ кандидады. 20-ге шыдар кемиле јаан билим иштердиҥ, сӧзликтердиҥ, национальный школдордыҥ ӱредер бичиктериниҥ, методикалык пособиелердиҥ авторы.


Глюк, Луиза — Википедия\nанглийлап Louise Glück\nкандык айдыҥ 22 кӱни 1943(0004-22-1943) (79 јаш)\nбичиичи, ӱлгерчи, эссеист\nГуггенхаймниҥ сыйы[d] (1975, 1987)\nБоллингенский сый[d] (2001)\nПулитцеровская премия за поэтическое произведение[d] (1993)\nЈаҥы Англияныҥ ПЕН-клубыныҥ сыйы[d] (2007)\nСША-ныҥ Поэт-лауреады[d] (2003)\nEunice Tietjens Memorial Prize[d]\nКеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы[d] (1970)\nТалдама ӱлгерлик бичимел учун национал сый[d] (2014)\nСША-ныҥ Национал гуманитар медали[d] (2015)\nКеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы[d] (1979 — 1980)\nКеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы[d] (1988 — 1989)\nLannan Literary Awards[d] (1999)\nТумаса Транстрёмердиҥ сыйы[d] (2020)\nЛуиза Глюк (также Глик) — американ ӱлгерчи, эссеист, филология билимниҥ докторы, Глюк — Стэнфорд ло Бостон университеттердиҥ ӱлгерчизи, Йельле арай тӧрӧӧн эмес"; Йельский университеттиҥ Адъюнкт-профессоры, Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2020), онойдо ок бир канча литературалык сыйлар алган.\nНью-Йоркто орус ла австро-венгер јериниҥ улузыныҥ билезинде чыккан. Луизаныҥ адазы — бизнесмен Даниэл Глюк (1905—1985), Луиза Глюктыҥ таадазы ла јааназы США јаар кӧчкӧн Эрмихайфальва (Трансильванияныҥ улузы болгон). Адазыныҥ эјези Эльзи (кийнинде экономист) Трансильванияда 1897 јылда чыккан, ӱлгерчиниҥ адазы дезе Нью-Йоркто 1905 јылда чыккан, энези Беатрис Глик (кыс ӧбӧкӧзи Гросби, 1909—2011) Эјези Сюзана 1941 јылда божогон, Луиза чыккалак болгон, сыйны — Тереза Глик (1945—2018) «Ситибанктыҥ» вице-президенти, литератор, Абигейл Сэвидж деп актрисаныҥ энези .\nЈиит тужында нервный анорексияла оорыган. 1961 јылда Джордж В. Хьюлеттиҥ школын божоткон, оорыйла колледжке кирип болбогон, 1968 јылга јетире эмденген, коштойынаҥ Сара Лоуренстиҥ ӱлгерлик семинарына јӱрӱп ӱренген. 1963—1965 јылдарда Колумбий университетте ӱренген, оныҥ ӱредӱчилери Леони Адамс ла Стэнли Кьюниц болгон.\nОнойдо ло колледжти божотпой, Глюк секретарша болуп ишке кирип алган. 1967 јылда Луиза кижиге барган, келер јылда оныҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы чыккан «Тун бала» («Firstborn», Первенец). 1971 јылда ол Вермонтто Годдард-колледжте ӱлгер чӱмдештиҥ ӱредӱчизи боло берген. Бу ӧйдӧ ол ӧбӧӧнинеҥ айрылган, ойто колледжте кожо иштеген Дж. Драноула туштажып баштаган. 1973 јылда олор уулду боло берген, 1977 јылда эш-бараандар болуп бириккен, је удабай олор ойто ло айрылышкан. 1984 јылда Массачусетсте Уильямс-колледжте англий тилдиҥ кафедразында баш ӱредӱчи боло берген. Глюк Луиза Стэнфордто, Бостондо ло Айовский университеттердиҥ тууразынаҥ келген ӱредӱчи болуп иштеген (1967). Чарльз Шефер Герц — баштапкы ӧгӧни, врач-гастроэнтеролог (1977). Джон Теодор Драноу — экинчи ӧгӧни (1948—2019), бичиичи, ӱредӱчи ле аргачы. Уулы — Ной (Ноа) Драноу (1973 јылдыҥ), эмди Сомельеде. Эјези — Эльзи Глюк (1897—1944), экономикалык билимдерле философияныҥ докторы (1929). Оныҥ эш-нӧкӧри — Соломон Кузнец (1900—1945), экономист ле статистик, Саймон Кузнец деп эономисттиҥ јаан аказы.\nЛуиза Глюк јайаандык ижинде кӧп тоолу бичиктер чыгарган, ол тоодо: «Тун бала» («Первенец», «Firstborn»),1968; «Саста тура» («Дом на болоте», «The House on Marshland»), 1975; «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»), 1976; 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1980 — «Descending Figure»; 1985 — «Ахиллдиҥ байрамы» («Торжество Ахилла», «The Triumph of Achilles»); 1992 — «Јерлик ирис» («Дикий ирис», «The Wild Iris»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1976 — «Јулукту агаштар» («Сад», «The Garden»); 1980 — «Descending Figure»; 1985 — «Ахиллдиҥ байрамы» («Торжество Ахилла», «The Triumph of Achilles»); 1992 — «Јерлик ирис» («Дикий ирис», «The Wild Iris»); 1997 — «Јалаҥдар» («Луга», «Meadowlands»); 1999 — «Јаҥы јӱрӱм» («Новая жизнь», «Vita Nova»); 2001 — «Јӱрӱмниҥ јети ӧйи» («Семь возрастов жизни», («The Seven Ages»); 2004 — «Ӱлӱрген» (поэма «Октябрь», «October»); 2006 — «Аверно» («Averno»); 2009 — «Јуртта јӱрӱм» («Сельская жизнь», «A Village Life»); 2009 — «Јуртта јӱрӱм» («Сельская жизнь», «A Village Life»); 2012 — «Ӱлгерлер» («Стихи. 1962—2012», «Poems: 1962—2012»); 2014 — «Ару ла чындык тӱн» («Верная и добродетельная ночь», «Faithful and Virtuous Night»), 2014 — «Ару ла чындык тӱн». («Верная и добродетельная ночь», «Faithful and Virtuous Night»). Луиза Глюктыҥ јайаандык ижинде эсселер бичиири база јаан учурлу болгон: 1994 — «Теориялар ла темдектегени» («Доказательства и теории», «Proofs and Theories: Essays on Poetry»); 2017 — «Американ аҥылу» («Американское своеобразие», «American Originality: Essays on Poetry»).\nГлюктыҥ бир канча бичимелдери орус тилге кӧчӱрилген. «Алты ӱлгерчи» (Шесть поэтов|ответственный=пер. И. Мизрахи|год=1999|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=Абель|страницы=|страниц=103|isbn=5-93270-003-3|тираж) Глюк Л. «Ӱлгерлер» (Глюк Л. Стихи / Poems [двуязычное издание]|ответственный=пер. В. Черешня, И. Мизрахи, Г. Стариковский, В. Гандельсман, М. Дубровская, Л. Панн, Х. Ольшванг|год=2002|издание=|место=Bronx|издательство=Ars-Interpres|страницы=|страниц=98|isbn=0-9718419-1-8|тираж); Глик Л. «Ӱлгерлер» (Глик Л. Стихи|год=2004|ответственный=пер. И. Мизрахи|язык=|издание=Иностранная литература|тип=|месяц=|число=|том=|номер=4|страницы=|issn); Глюк Л. «Ӱлгерлер» (Глик Л.|заглавие=Стихотворения|год=2011|язык=|издание=Зинзивер|тип=|месяц=|число=|том=|номер=5|страницы=|issn); Глюк Л. «Јерлик ирис» (Глюк Л.|заглавие=Дикий ирис|ответственный=пер. Б. В. Кокотов|год=2012|издание=|место=Москва|издательство=Водолей|страницы=|страниц=119|isbn=978-5-91763-108-0|тираж=300).\n1968 — Американ ӱлгерчилердиҥ академиязыныҥ сыйы, ӱлгерлик «Тун бала» деп јуунтызы учун, («Первенец»);\n1970 — Кеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы;\n1975 — Гуггенхаймныҥ стипендиязы;\n1979—1980 — Кеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы;\n1981 — Кеендиктиҥ ле литератураныҥ Американ академиязыныҥ сыйы ;\n1985 — Критиктердиҥ биригӱзиниҥ национал сыйы «Ахиллдиҥ байрамы» деп бичиги учун;\n1985 — Мелвилл Кейнниҥ «Торжество Ахилла» деп ӱлгерлик јуунтызы учун сыйы;\n1987 — Гуггенхаймныҥ сыйы;\n1988—1989 — Кеендиктиҥ Национал фондыныҥ стипендиязы;\n1992 — Ребекки Джонсон Боббиттиҥ национал сыйы;\n1992 — Пулитцеровский сый «Јерлик ирис» деп јуунтызы учун;\n1992 — Уильям Карлос Уильямстыҥ сыйы («Дикий ирис»);\n1993 — Уильямс-колледжтиҥ кӱндӱлӱ докторы;\n1993 — Американ кеендиктиҥ ле билимниҥ академиязыныҥ сыйы;\n1994—1998 — штата Вермонттыҥ сыйы;\n1995 — Марты Альбрандтыҥ сыйы эҥ артык документал прозаныҥ јуунтызы учун («Доказательства и теории»);\n1996 — Миддлбери-колледжтиҥ кӱндӱлӱ докторы;\n1993 — Американ кеендиктиҥ ле литератураныҥ академиязыныҥ сыйы;\n1999 — Конгресстиҥ библиотеказыныҥ 200-јылдыгына окылу консультанты;\n1999—2005 — Американ ӱлгерчилердиҥ Академиязыныҥ канцлери;\n1999 — Ланнанныҥ литературалык сыйы;\n1999 — «The New Yorker» газеттиҥ ӱлгерлик сыйы («Vita Nova»);\n2003—2010 — Йель университеттиҥ «Јиит поэттер» деп сериязыныҥ јаргычызы;\n2007 — Посолдыҥ англий тилдӱ бичиктерге сыйы, «Vita Nova» деп јуунтызы учун;\n2001 — Гуманитар, кеендик ле социал билимдердиҥ школыныҥ 50-јылдыгына медаль Массачусетсте технологиялык институт;\n2001 — Боллингенниҥ сыйы;\n2003—2004 — США-ныҥ поэт-лауреады.\n2007 — ПЕН-клубтыҥ сыйы (Јаҥы Англия) «Аверно» деп ӱлгерлик јуунты учун;\n2007 — Англий тилдӱ биригӱниҥ элчизиниҥ сыйы, «Аверно» деп ӱлгерлик јуунтызы учун;\n2008 — Уоллес Стивенстиҥ сыйы (Американ ӱлгерчилердиҥ Академиязы);\n2010 — премия Эйкен Тейлордыҥ сыйы (Бӱгӱнги кӱнниҥ американ поэзиязы,2010);\n2010 — Гриффинниҥ сыйы, «Јуртта јӱрӱм» («Сельская жизнь»);\n2012 — Американ академияныҥ турчызы;\n2012 — «Los Angeles Times» деп газеттиҥ сыйы, «Стихи. 1962—2012» деп јуунтызы учун;\n2014 — Американ философ биригӱниҥ турчызы;\n2014 — Национал сый, эҥ артык ӱлгерлик бичимел учун «Faithful and Virtuous Night»;\n2015 — Кеендик ле литература аайынча Американ академияныҥ алтын медали;\n2015 — США-ныҥ Национал гуманитар медали;\n2020 — Транстрёмердиҥ сыйы;\n2020 — Нобельдиҥ литературала сыйы.\nЈаан норвежский · Britannica (онлайн) · Notable Names Database\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Глюк,_Луиза&oldid=27151"\n1943 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 куран ай 2021, 01:30.


КАНДЫК АЙ | Чемальский вестникЧемальский вестник\n« Районный конкурс «О войне и Победе»\nКажы ла öйгö бойыныҥ алкыштары берилет. Эмдиги öйдиҥ алкыштарын Артем Енчинов кару албатызына акту кӱӱнинеҥ сыйлап, кажы ла кижиниҥ jӱрегине томулар деп иженет. Алкышты кычырып кöгӱс байлыгар öссин, jаранзын, jӱрӱмер öҥжӱзин.\nКудайыс берген салымыс,\nОт-Энеестеҥ курчуулу болзын.\nАржан талайыс тыныжы,\nJоболдыҥ ийдезин ыратсын.\nАлбатыс öзöги ару болзын,\nСалымы ӱзӱлбес бек болзын.\nJобол таныбас эзен болзын,\nАҥылу öҥжӱк öзӱмдӱ болзын.\nТӱбектӱ öй меҥдеп öтсин,\nАлбаты-jоныстаҥ кыйып öтсин.\nКелер öйис кежик берзин,\nКеен jараш салым берзин.\nАмзап ичерис аржан болзын,\nСуу-кадыкка ийде кошсын.\nЧырай кеберис jиит болзын,\nСалым jолыс öҥжик болзын.\nÖзöгисти алкыш сайратсын,\nJолыста туйук буудакты jайратсын.\nБуудакты бузуп ырыс келзин,\nКелер ӱйелер сӱӱнчизин jайзын.\nJобол бажы ырап барзын,\nКӱнбадышты кöстöп барзын.\nБисти ундып меҥдеп барзан,\nТууразынаҥ кыйып барзын.\nJобол jорыгы кöндӱре jетсин,\nJердиҥ jети кат алтына jетсин,\nJети сары эмеенге jетсин,\nJеткилди jедимдӱ тапканы болзын.\nЭjе-сыйындарга учурлалган алкыштар\nЧычкан jылдыҥ jедими келзин,\nКирелтези арбын келзин,\nАк-Айастаҥ тӱжӱмдӱ келзин,\nЭjе-сыйынла ӱлештӱ келзин.\nАлтайыс алкыш сыйлазын,\nЭjе-сыйынга тоомjы сыйлазын,\nТобырагыс ток сыйлазын,\nБалкажыс байлык сыйлазын.\nАлбатыс кӱдӱзек ырысту болзын,\nЭjе-сыйынла ӱлештӱ болзын.\nБала-барказы артабас болзын,\nЫрысту бӱткен jашту болзын.\nКызалаҥ öйис кыска öтсин,\nКылык-jаҥыла jобош öтсин.\nКомыдалды кокыр солузын,\nКоо jараш jаҥарыс чöйилзин.\nАлтай алып-баатырларга, спортчыларга алкыштар\nАлтайдыҥ курчуулу амыры келзин,\nÖзӱмге байлык öйис келзин.\nКунукчыл-туйук ундылып артсын,\nМаргаандар jеҥер мöрис тартсын.\nАржан-агыныс артабас болзын,\nСу-кадыкка ийде кошсын.\nАру тынар тыныш берзин,\nШулмус алтай эрлер бӱтсин.\nОзогы jарлу бöкöлöр ийдези,\nЭмдиги Алтайды катап ойгоссын.\nОт-Энебистеҥ курчуулу чыдаган,\nÖткöн чактардыҥ чындыгы келзин.\nАлтын-мöҥӱнге мöрлӱ болзын,\nАлтайдыҥ магы jарлу болзын.\nÖткöн öйгö jарбыкту болуп,\nАракы, таҥкы ундылып артсын.\nСпортчы jииттерис кöптöзин,\nАлтай адысты кöкӱтсин.\nJаанду-jашту тоомjыс болзын,\nСпортко бистиҥ jайалганыс болзын.\nСпорт бӱдӱми кеенге тартсын,\nКеберкек омок бӱдӱмге тартсын.\nАлтайдыҥ кöкси спортко кöндӱксин.\nÖзöгис ару санаага jаҥжыксын.\nСпорттыҥ ийдези тыҥып jаранзын,\nАлтайдыҥ ийдезин байыдып jаранзын.\nJалтанбас кöгӱстӱ спортчылар тарказын,\nБаштапкы jерлерди Алтай ээлезин.


Н. У. Улагашев родился 17 марта 1861 г. в местности Кам-Тыт урочища Сары-Кокша (совр. Чойский район) в семье охотника Улагаша из рода кузен. Искусство исполнения героического эпоса он продемонстрировал в девять лет, исполнив эпос «Алтай-Куучын», услышанный от кайчы-сказителя Кыскаш. Среди кайчы-сказителей, оказавших на него влияние, он называл имена Сабак Болчонова, Кыдыр Отлыкова, Кабак Тадыжекова, Дьаймат. Николай Улагашев к 15-ти годам стал признанным кайчы, имел свой обширный репертуар.\nНакануне 16-летия родители женили его на девушке Мамак из рода комдош. В 16 лет из-за болезни он лишился зрения. По воспоминаниям современников Н.У. Улагашев обладал богатырской силой, с поводырем ходил в тайгу за орехами и дровами, занимался изготовлением конской упряжи. Слава о слепом сказителе была распространена на Алтае.\nШирокая известность к Н. У. Улагашеву пришла в пожилом возрасте. Во время поездки по Алтаю летом 1937 г. алтайский писатель П. В. Кучияк и фольклорист из Москвы А. Л. Гарф записали от него сказки «Алып-Манаш», «Ырысту» и др. В журнале «Сибирские огни» осенью того же года были опубликованы «Ойротские сказки» в их литературной переработке.\nВ январе 1939 г. вышел Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении Н. У. Улагашева орденом «Знак Почета». В 1940 г. по решению Ойротского облисполкома ему была предоставлена квартира в г. Ойрот-Тура (Горно-Алтайск).\nЗа сравнительно небольшой период времени от Н. У. Улагашева было записано 31 эпическое произведение, несколько десятков сказок и песен.\nПервая книга Н. У. Улагашева «Алтай чӧрчӧктӧр» была издана в 1939 г. в Ойрот-Туре. Далее вышли книги «Бакол Балезич» (1939), «Алып-Манаш» (1940), «Алтай чӧрчӧктӧр» (1941), «Малчы-Мерген» (1945) и др. В них опубликованы такие известные в народе сказания как «Алтай-Буучай», «Кӧзӱйке», «Малчы-Мерген», «Алып-Манаш, «Ак-Тайчы», «Ӧскӱс-Уул», «Козын-Эркеш», «Кӧкин-Эркей», «Ак-бий ле оныҥ билези», «Айтӱнӱке», «Сай-Солоҥ» и т.д. Сам сказитель очень любил сказку «Сынару» и часто ее рассказывал.\nВ 1941 г. в Новосибирске была издана книга Н. У. Улагашева в переводе на русский язык «Алтай-Буучай». А также в переводе вышли книги: «Малчи-Мерген» (1947) и «Героические сказания» (1961). В разные годы произведения Н. У. Улагашева переводили П. Кучияк, А. Гарф, новосибирские писатели Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, А. Смердов, Е. Стюарт.\nВ 1941 г. в Ойротском национальном театре был поставлен спектакль по сказке Н. У. Улагашева «Ӱч кыс» (Три девицы). Сценарий написал П.В. Кучияк. Премьера спектакля состоялась перед самым началом войны – 22 июня 1941 г.\nСказителем созданы песни и стихотворения: «Песня о Коммунистической партии», «Октябрьская песня», «Играй, играй, мой топшуур», «Два закона».\nПроизведения Н. У. Улагашева включены в школьную и вузовскую программы обучения. По его творчеству ведутся исследовательские работы. В г. Горно-Алтайске в 1989 г. в установлен бюст Н. У. Улагашева (скульптор П. И. Богомолов), одна из улиц названа его именем. К 150-летию со дня рождения выдающегося алтайского сказителя был построен комплекс – Музей алтайского сказителя Н. У. Улагашева в с. Паспаул. Открытие музея состоялось 19 марта 2013 г.\nК 155-летию со дня рождения Н. У. Улагашева планируется провести ряд мероприятий в Национальном музее имени А.В. Анохина и его филиале Музее алтайского сказителя Н. У. Улагашева в с. Паспаул.\nНИКОЛАЙ УЛАГАШЕВИЧ УЛАГАШЕВТИҤ (1861–1946)\nчыкканынаҥ ала 155 јылдыгына\nН. У. Улагашев (Туламаш) Сары-Кӧпши ӧзӧктӧ Кам-Тыт деп јерде 1861 ј. тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Адазы – кӱзен сӧӧктӱ Улагаш – аҥчы, энези – јаврук сӧӧктӱ Паачак – кожоҥчы да, чӧрчӧкчи де кижи болгон. Кайчы болуп бӱткен јайалтазы эрте ачылып, Туламаш 9 јаштуда кайлап баштаган. Кайга ол атту-чуулу кайчылардаҥ: таайынаҥ Сабак Болчоновтоҥ, Кыдыр Отлыковтоҥ, Кабак Тадыжековтоҥ ло Јайматтаҥ ӱренген. Николай Улагашев 15 јаштуда Алтай ичинде ады чыккан кайчы боло берген. 16 јаштуда кӧстиҥ оорузынаҥ улам каралга арткан да болзо, баатыр кептӱ эр кузуктайтан да, одындайтан да, кайыш ӧрӱп, боожо, ӱйген-нокто, ээр-куйушкан јазап, бала-барказын азырайтан. Кайчыныҥ айылына, ол эмезе ол токтогон айылга кай чӧрчӧк угарга, улус јаантайын јуулыжып келетен.\n1937 ј. кичӱ изӱ айда јарлу алтай бичиичи П. В. Кучияк Москванаҥ келген фольклорист А. Л. Гарфла кожо Салгандага једип, Н. У. Улагашевтеҥ «Алып Манаш», «Ырысту» ла о.ӧ чӧрчӧктӧр бичигилеп алган. Ол ло јыл кӱскиде «Сибирские огни» деп журналдыҥ 4-чи номеринде «Ойрот чӧрчӧктӧр» деп атту бичимел чыккан. Бичимелде Н.У. Улагашев деп кайчы керегинде баштапкы катап айдылган. Бу ӧйдӧҥ ала Н. У. Улагашевтиҥ ады-чуузы текши таркаган.\n1939 ј. Н. У. Улагашев СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јарлыгыла «Знак Почета» орденле кайралдаткан. Орденди аларга, Москва јаар јол-јорукта кайчыны облисполкомныҥ ишчизи Василий Кокышев ле барказы Ӱренчи ӱйдежип јӱргендер.\n1939 ј. Ойрот облисполкомныҥ јӧбиле Н. У. Улагашевке аҥылу пенсия тӧлӧлип башталган. 1940 ј. ого Ойрот-Турада (Горно-Алтайскта) јадар тура берилген.\nКыска ӧйдиҥ туркунына кайчынаҥ 31 кай чӧрчӧк, бир канча куулгазынду чӧрчӧктӧр лӧ кожоҥдор бичилген. Кайчыныҥ чӧрчӧктӧрин Н. Куранаков, бичиичи П. Кучияк, оныҥ кызы А. Кучияк, анайда ок С. Суразаков, П. Маскачакова, А. Роголева бичигилеген. Н.У. Улагашев ӱлгерлер де чӱмдеген: «Ойно, ойно, топшуурым», «Эки закон», «Октябрьдыҥ кожоҥы», «Коммунистический партия керегинде кожоҥ».\nН. У. Улагашевтиҥ эҥ баштапкы бичиги «Алтай чӧрчӧктӧр» 1939 ј. Ойрот-Турада кепке базылып чыккан. Оны ээчий «Алып-Манаш»(1940), «Алтай чӧрчӧктӧр»(1941), «Малчы-Мерген»(1945) ле о.ӧ. бичиктери кепке базылган.\n1941 ј. Новосибирскте Н. У. Улагашевтыҥ «Алтай Буучай» деп бичиги, 1947 ј. Ойрот-Турада – «Малчи-Мерген», 1961 ј. – «Героические сказания» деп бичиктери орус тилле чыккан. Улагашевтиҥ чӧрчӧктӧрин П. Кучияк, А. Гарф, Новосибирсктиҥ бичиичилери Е. Березницкий, А. Коптелов, И. Мухачев, В. Непомнящих, Е. Стюарт, А. Смердов кӧчӱргилеген.\n1941 ј. Ойроттыҥ эл театры Н. У. Улагашевтиҥ «Ӱч кыс» деп чӧрчӧги аайынча спектакль тургускан. Чӧрчӧкти сценага тургузарга П. В. Кучияк јазаган. Спектакльдыҥ баштапкы ойыны 1941 ј. кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде кӧргӱзилген.\nУлу кайчынаҥ бичилген кай чӧрчӧктӧр «Алтай баатырлар» деген тизӱ бичиктерге кирген. Кайчы керегинде ле оныҥ чӧрчӧктӧриле шиҥжӱ иштер бичилген.\nКайчыныҥ Григорий (Чанчу) ле Иннокентий (Адыјок) деген эки уулынаҥ калыҥ јурт тазылданып барган. Оныҥ угы-тукумынаҥ чыккан З. А. Каланчинова кайчы Н. У. Улагашевтиҥ угы-тӧзин јурук-схемала кӧргӱскен.\n1989 ј. Горно-Алтайск калада Н. У. Улагашевке кереес тургузылган (скульптор П. И. Богомолов). Тӧс каланыҥ оромдорыныҥ бирӱзи оныҥ адыла адалган. Чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай Паспаул јурттаҥ ыраак јок Н. У. Улагашевтиҥ музей-айылы тудулган. Оныҥ ачылтазы 2013 ј. туулан айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн.


Јӱрӱм ол — тартыжу - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 1-10 кӱндеринде бистиҥ республикада јаҥжыкканы аайынча кенектердиҥ онкӱндӱги ӧдӱп јат. Быјыл оныла колбулу керек-јарактар тергееде кандый айалгаларда ӧдӱп турганы керегинде кенектердиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јондык организациязыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Людмила РЫСПАЕВА куучындайт:\n—Бистиҥ республикада кенек улустыҥ 11 организациязы иштеп јат. Олордыҥ ижин тергеелик бӧлӱк башкарат. Бойым бу ишке былтыр тулаан айда келгем. Јондык организацияныҥ јаанына ээчиде эмес ӧткӧн конференцияда тудулгам. Кенек улустыҥ быјылгы онкӱндӱги керегинде куучындаардаҥ озо Кенектердиҥ телекейлик кӱни јанынаҥ кыскарта айдып ийерге турум. Бу байрамды Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязы 1992 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 14-чи кӱнинде јӧптӧгӧн. Су-кадыгынаҥ кирелӱ улус албатылар ортодогы бу байрамды эмди јирме јылга шыку ӧйгӧ јаҥар айдыҥ ӱчинчи кӱнинде темдектейт.\nБу байрамла колбой, бис ак-јарыкта бар болгонысты, бистиҥ алдыста кӧп курч сурактар туруп турганы керегинде обществого, государствого база катап угузадыс. Кенек улуска андый аргалар берилгенин сӱрекей учурлу деп кӧрӧдим. Кенек улустыҥ јадын-јӱрӱминде Алтай Республикада, текши Россияда ла чылап ок, уур-кӱчтер ле курч сурактар ас эмес.\nБӱгӱнги кӱнде кенек улустыҥ јонјӱрӱмдик айалгаларын јарандырар, ого туура салбас ајару эдер некелтелер туруп јат. Бу сурак кече-башкӱн табылган эмес, ол бистиҥ алдыста јаантайын турат. «Јӱрӱм ол — тартыжу» дегени бистий улустыҥ јадын-јӱрӱмине сӱрекей јуук келижип јат. Кенек кижи айылынаҥ чыгып, магазинге, аптекага ла ӧскӧ дӧ јерлерге кандый да буудактар јогынаҥ једип, су-кадык улустыҥ ортозында јайым ла бош јӱрер учурлу.\nБисте тургузылган кезик пандустарды ӧрӧ колло до тартынып, чыгып болбозыҥ. Мындый айалгаларды эксперттердиҥ комиссиязы бастыразына шыдар аймактарда темдектейт. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле учреждениелердиҥ јаандарына пандустарды тударына ла олорды бар ээжилерге келиштире тузаланатанына јаан ајару эдер керек деп бодойдым.\nБу јанынаҥ аймактардыҥ јаандарыла, учреждениелердиҥ башкараачыларыла эптӱ-јӧптӱ ле ачык-јарык куучын-эрмек улай ла ӧдӱп јат. Бистиҥ тергеениҥ кажы ла организациязында коляскада отурган кенек кижиге болужатан аҥылу специалист иштеген болзо, сӱрекей јакшы болор эди. Бис дезе андый улусты ӱредерге јазымы јогынаҥ болужар эдис.\n«Јӱрӱм ол — тартыжу» дегени бистий улустыҥ јадын-јӱрӱмине сӱрекей јуук келижет\nКоронавирустыҥ пандемиязыла колбой, бистиҥ ижис база кубулган. Эмди бастыра керек-јарактар онлайн бӱдӱмле ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ су-кадыгынаҥ кирелӱ улус онкӱндӱкке учурлалган јайаан конкурста туружат. Ол «Мир внутри нас» деп адалат. Конкурстыҥ жюризи јеҥӱчилдерди ӱч башка номинацияда талдаар. «Кожоҥ биске јӱрерге болужат» деген ууламјыда кожоҥдоорына јайалталу болуп бӱткен улус туружат. «Ус колду улус» деп адалган номинацияда узанып ла кӧктӧнип билер јайалталар тартыжат. «Мастерское слово» деген ӱчинчи уууламјыда ӱлгерлер эске айдылат. Бу конкурста туружарга кӱӱнзеген улус бойлорыныҥ угузу бичиктерин, эдим-тудумдарын, кӧрӱклиптерин биске электрон почта ажыра ийет.\nЈаҥар айдыҥ учы јаар организацияныҥ ижинде эрчимдӱ туружып турган улусты јууп, олорго кайралдар ла сыйлар табыштырып, кӱндӱӱ-кӱрее ӧткӱрерге белетенип турус. П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда анайда ок јарлу артисттердиҥ турушканыла јаан онлайн концерт ӧдӧр.\nКоронавирустыҥ бистиҥ ижиске јетирген чаптыгын мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Је оныҥ шылтузында онлайн бӱдӱмле иштеерине ӱренип, эмди оны тузаланарына темиге бердис. Мындый аргала кӧнӱ эфирлер ӧткӱрип турус. Су-кадыкты корыырыныҥ, иштиҥ министерстволорыныҥ, соцстраховканыҥ, эмчилердиҥ јонјӱрӱмдик экспертизазыныҥ ла иш аайынча фондтордыҥ чыгартулу ишчилериле кожо кенек улустыҥ сурактарына каруулар бередис.\nКенек улустыҥ онкӱндӱги ӧдӱп турган ӧйдӧ бисле кожо јуук колбуда иштеп турган министерстволорло акту бойым кӧнӱ эфирлерди база ӧткӱрип турум. Керек-јарактардыҥ ла курч сурактардыҥ аайына чыгарга мындый эп-мар сӱрекей јарамыкту болгонын јӱрӱм кӧргӱзет.\nОл ло пандемиядаҥ улам бис темдектеп алган керек-јарактарыстыҥ кӧп сабазын быјыл токтодып салганыс. Је ӱч јаан керекти бӱдӱрип, оныҥ учына чыкканысты оморкодулу айдарга турум. Кичӱ изӱ айда бистиҥ обществоныҥ ижинде эрчимдӱ туружып турган он кижи кенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јӧмӧлтӧзиле Москва јаар экскурсияга барып јӱргендер. Орооныстыҥ тӧс калазын олордыҥ кӧп сабазы јӱрӱминде баштапкы ла катап кӧргӧндӧр. Республиканыҥ тыштына чыкпаган јерлештерис бу јол-јорыктаҥ бийик кӱӱн-санаалу јангандар.\nРеспубликаныҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларында «Пара-Крым-2020» фестивальда једимдӱ турушканыс јанынаҥ мынаҥ озо кӧп бичилген эди. Је андый да болзо, ол керегинде база катап айдып ийерге турум. Бу фестиваль быјыл сыгын айда Евпаторияда ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ бежен алты талазынаҥ тӧрт јӱстеҥ ажыра кенек спортчы турушкан. Бистиҥ јерлештерис таҥынаҥ туружаачылар ортодо беш медаль ойноп алгандар. Мен бойым 50 метр эжиниште маргыжып, баштапкы јерге чыккам. Надежда Ортонулова пневматический мылтыктаҥ таҥма адып, экинчи јерге чыккан. Чейнеш Манзырова дартсла, пауэрлифтингле болгон маргаандарда аткыр ла кӱчтӱ болгонын кӧргӱзип, баштапкызында экинчи, экинчизинде ӱчинчи јерлер алган. Алена Бабушкина дезе столдо ойноор теннисте кӱлер медальла кайралдаткан. Бистиҥ тергеедеҥ бу фестивальда бастыра сегис кижи турушкан.\nАлтай Республиканыҥ командазы сыгын айдыҥ он биринчи кӱнинде фестивальдаҥ јанып келерде, оны аэропортто тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин уткуганы спортчыларга сӱрекей оморкодулу болгон эди. Ол тушта тергеениҥ башкараачызы иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ, эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминге ле спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ председатели Олег Гуринге «Пара-Крым-2021» бастырароссиялык фестивальга белетенер ӧйдӧ бистиҥ кенек спортчыларга бастыра јанынаҥ болуш јетирзин ле тазыктыру белетенишке јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдезин деген јакылта берген. Бис бойыстыҥ алдыста бу фестивальдыҥ командалар ортодо улалып јӱрер Кубогын ойноп, оны Алтай Республикага экелер амаду тургузадыс. Андый аргалар тергеениҥ кенек спортчыларында јеткилинче бар.\nБистиҥ республикада кенек улустыҥ 11 организациязы иштеп јат\nБыјыл бӱдӱрген ӱчинчи јаан керек ол — «За рулем-2020» деп конкурс болор. Бис оны бойлорыс тӧзӧп ӧткӱргенис. Бу конкурста коляскада отурган кенек «тискинчилер» турушкандар. Олор кӧлӱкле маҥтадып, јолдо фигурный јорыктыҥ эп-аргаларын кӧргӱскендер. Маргаандар сӱрекей јилбилӱ ӧткӧн деп айдар керек. Солун конкурста бастыразына шыдар аймактар турушкан. Темир аттыҥ тискинчизине керектӱ ченемел шак мындый јол-јорыктарда келип јат. Бистиҥ тергееде кенек улус ӱренетен аҥылу автошколдор јок. Бу конкурсты бис общество ло јаҥныҥ органдары бу суракка ајару этсин деп ӧнӧтийин ӧткӱргенис.\nКенек улустыҥ тергеелик бӧлӱги быјыл анайда ок башка-башка гранттарда једимдӱ турушкан. Оныҥ шылтузында «Россияныҥ энелери» деген обществоныҥ бастырароссиялык кыймыгузыныҥ болужыла Горно-Алтайскта кенек балдардыҥ аҥылу кыбын ачканыс. Эне-адаларга эмди бу кыпта балазын тоолу ӧйгӧ артыргызып, бойлорыныҥ керек-јарактарына барып келер аргалар тӧзӧлгӧн. Кенек балдарла мында таскадаачы-психолог иштеп јат.\nБыјыл ол ло «Россияныҥ энелери» деген обществоныҥ јӧмӧлтӧзиле коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде јӱске кийер маскалар кӧктӧп таркатканыс. Бу ишти кенек улустыҥ Чой аймакта иштеп турган јербойындагы организациязы тӧзӧп ӧткӱрген. Коронавирустыҥ ӧйинде сӱрекей керектӱ бу маскалар кенек улуска, кирелӱ јадып турган билелерге ле кӧп балдарлу билелерге акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱлелген.\nБис албаты фронттыҥ бӧлӱгиниҥ, «Единая Россия» партияныҥ бистиҥ тергееде иштеп турган башкартуларыла, башкаруныҥ министерстволорыла, комитеттериле, ведомстволорыла јуук колбуда иштеп јадыс.


51 кожоҥ «Бис Кудайга учурланганыс!» | Христиан кожоҥ\nТӧс материалдарга кӧчӧр\nКирер (opens new window)\nАГАРУ БИЧИКТИҤ ӰРЕДӰЛЕРИ\nБиблиялык сурактардыҥ каруулары\nОнлайн Агару Бичик\nБичиктер ле брошюралар\nБистиҥ агару ижибис\nАгару Бичикти кееркеде кычырары\nОнлайн-библиотека (opens new window)\nЈаантайын берилип турган сурактар\nСлерге јолугып ийзин деп сурагар\nЭске алынар эҥир\nБерӱ эдери (opens new window)\nТилди талдагар алтай Кирер (opens new window)\nИегованыҥ Керечилери керегинде\nИеговага сӱӱнип кожоҥдогор\nТекстти %% тилге солып ийерге кӱӱнзейдер бе?\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский араб армян аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гавайский пиджин гаитян креол ган гарифуна гереро гитонга гокана гомала грек грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибанаг ибинда иврит ивуарий жестовый игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго корей коса косрае кпелле крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мано мапуче маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан папьяменто (Кюрасао) пенсильван немец перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сентлюс креол сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тамил тараскан тарахумара татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа удмурт узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фон француз фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эвондо эдо эквадор жестовый эстон эфик яван якуба ямай креол яп јопон\nБис Кудайга учурланганыс!\n1. Чынныҥ јолыла бистерди апарарга,\nИегова јууктаткан Уулына.\nШиреедеҥ јарык ийди,\nЈӱрекке сӱӱнчи берди,\nБис бойыстаҥ мойнодыс.\nБис јӱрӱмисти Кудайга учурладыс,\nСӱӱнип Оныҥ табын бӱдӱрерис!\n2. Сеге јажына, Иегова, багынарыс,\nМӱргӱӱл ажыра айдынадыс.\nКаандык чынын ачарыс,\nБис адыҥды алкаарыс.\n(Сар. 43:3; 107:22; Иоанн 6:44 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Бис Кудайга учурланганыс!\nБис Кудайга учурланганыс! (51 кожоҥ)\nsjj 51 кож.\nБедрелте Кожоҥныҥ номериле эмезе адыла бедиреери 1. Иегова Кудайыс 2. Сениҥ адыҥ — Иегова 3. Бистиҥ ийдебис, ижемјибис, бӱдӱмјибис 4. «Мениҥ Кӱдӱчим — Иегова» 5. Кудайдыҥ кайкамчылу керектери 6. Теҥери Кудайдыҥ магын јарлайт 7. Иегова — бистиҥ ийде-кӱчибис 8. Иегова — бистиҥ шибеегис 9. Иегова — бистиҥ Кааныс! 10. Кудайысты, Иегованы, мактагар! 11. Јайалган Кудайды мактайт 12. Улу Кудай Иегова 13. Христос биске тем 14. Јердиҥ јаҥы Каанын мактагар! 15. Иегованыҥ Тун туулганын мактагар! 16. Иегованы Майлаткан Уулы учун мактагар 17. Кӱӱнзейдим! 18. Толынты учун быйаныс 19. Кайраканныҥ ажы 20. Сен Бойыҥныҥ кару Уулыҥды бердиҥ 21. Элдеҥ озо Каандыкты бедирегер 22. Кудайдыҥ Каандыгы келзин! 23. Иегова башкарып баштады 24. Иегованыҥ туузына келигер 25. Аҥылу байлык 26. «Мыны... Меге эткенигер ол» 27. Кудай уулдарын телекейге ачат 28. Иегованыҥ најызы бол 29. Аданганыска келиштире јӱредис 30. Мениҥ Коручым, Адам, Најым 31. Кудайла кожо јӱрӱгер! 32. Иегованыҥ јанына туруп ал! 33. Уур јӱгиҥди Иеговага берип сал 34. Ак-чек јӱр 35. Эҥ учурлузын ченеп талдагар 36. «Јӱрегиҥди чеберле» 37. Иегова Кудайга акту кӱӱниҥнеҥ иште 38. Кудай сени ийдезиле кайралдаар 39. Кудай алдына ады-јолыгар јакшы болзын 40. Кемдийи болодыҥ? 41. Мӱргӱӱлимди уксаҥ 42. Кудайдыҥ ишчизиниҥ мӱргӱӱли 43. Быйанын јетирген мӱргӱӱл 44. Кунуккан кижиниҥ мӱргӱӱли 45. Јӱректиҥ санаалары 46. Быйан, Иегова 47. Иеговага кӱнӱҥ сайын мӱргӱп тур 48. Кӱнӱҥ сайын Иеговала кожо јӱредис 49. Иегованыҥ јӱрегин сӱӱндир 50. Учурланарыныҥ мӱргӱӱли 51. Бис Кудайга учурланганыс! 52. Кудайга учурланганы 53. Јарлаар ишке белетенедис 54. «Бу јол» 55. Олордоҥ коркыбагар! 56. Чындыктыҥ јолында јӱр 57. Кандый ла улуска јарлайдыс 58. Амырдыҥ најызын бедирегер 59. Иагты менле кожо макта 60. Јӱрӱмди аргадап турган јар 61. Керечилер, ичкери! 62. Јаҥы кожоҥ 63. Бистер — Иегованыҥ Керечилери! 64. Аш јуунадар иште сӱӱнчилӱ туружадыс 65. Ичкери! 66. Сӱӱнчилӱ јарды јарлайдыс 67. «Сӧсти јарла» 68. Каандыктыҥ ӱрендерин отургызадыс 69. Каандыкты јарлагар 70. Јобош улусты бедирегер 71. Бис — Иегова Кудайдыҥ черӱзи! 72. Каандык керегинде јарлайдыс 73. Јалтанбас болорго болуш 74. Каандыктыҥ кожоҥына биригер! 75. «Бу мен! Мени ий» 76. Нени сезедиҥ? 77. Карачкы телекейде јарык 78. Кудайдыҥ Сӧзине ӱредедис 79. Олорды турумкай болорына ӱредигер 80. Иегованыҥ јалакайын кӧрӱгер 81. Пионердиҥ јӱрӱми 82. Слердиҥ јаркыныгар јарыдып турзын 83. «Айылдар сайын» 84. Болуш керектӱ јерлерде иштейдис 85. Бой-бойыгарды јуудып туругар 86. Иеговада ӱренедис 87. Келип, сергидӱ ал! 88. Јолдорыҥды меге ачсаҥ 89. Уккур болоры алкыштар экелет 90. Бой-бойыгарды сергидигер 91. Сӱӱжибистиҥ ижи 92. Сениҥ адыҥ мында болзын! 93. Туштажуларыска алкыжыҥ јетсин 94. Кудайдыҥ Сӧзи учун быйаныс 95. Јарык там јарыдат 96. Кудайдыҥ Сӧзи — эрјине 97. Јӱрӱмис Кудайдыҥ Сӧзинеҥ камаанду 98. Чийим Кудайдыҥ тыныла берилген 99. Тӱмен черӱ карындаштык 100. Кӱндӱзек болугар 101. Бирлик иштейдис 102. Арга-чыдал јок улусты јӧмӧгӧр 103. Кӱдӱчилер — Кудайдаҥ сый эдип берилген улус 104. Агару тын — Кудайдыҥ сыйы 105. «Кудай — ол сӱӱш» 106. Сӱӱштиҥ тӱжӱмин ӧскӱредис 107. Кудайдыҥ сӱӱжиниҥ теми 108. Кудайдыҥ сӱӱжи 109. «Бой-бойыгарды ару јӱрегеердеҥ сӱӱгер» 110. «Кудайдыҥ сӱӱнчизи» 111. Сӱӱнчиниҥ шылтактары 112. Иегова — амырдыҥ Кудайы 113. Амыр — чындыктаҥ туулат 114. Чыдамкай болугар 115. Кудайдыҥ узак чыдажып турганы учун быйан 116. Јалакай болорыныҥ ийдези 117. Јалакай болорыныҥ тӱжӱми 118. Бӱткенисти тыҥыдарга болуш 119. Бистерде бӱдӱмји болор учурлу 120. Иисустый јобош болугар 121. Биске бойысты тудунар керек 122. Турумкай болуп, јана баспагар! 123. Кудайдыҥ башкартузына чындык багынадыс 124. Кудайга јаантайын чындык 125. Буурзак улус ырысту 126. Сергек, бек, кӱчтӱ болоры 127. Меге кандый кижи болор керек? 128. Учына јетире чыдажары 129. Турумкай болорыс 130. Бой-бойыгардыҥ јаманыгарды таштагар 131. «Кудайдыҥ бириктиргенин кижи айрыбазын» 132. Эмди бис бир эт-кан 133. Иеговага јиит тужыҥнаҥ ала иште 134. Балдар — Иегованыҥ энчизи 135. «Уулым, ойгор бол» — деп, Иегова кычырат 136. Иегованыҥ арбынду кайралы 137. Азыйдагы ла эмдиги ӧйдиҥ чындык эпшилери 138. Буурыл чач — јажай бергендердиҥ јаражы 139. Бойымды јаҥы телекейде деп сананадым 140. Ӱргӱлјиге јӱрерис! 141. Јӱрӱм — Кудайдыҥ сӱӱштӱ сыйы 142. Ижемјибистеҥ бек тудуналы 143. Бис сакып, эрчимдӱ иштенедис! 144. Кайралга ичкери кӧр 145. Кудайдыҥ берер болгон райы 146. «Ончозын јаҥы эдип јайап јадым!» 147. Кудай ӱргӱлји јӱрӱм берер 148. Иегова — бистиҥ Јайымдаачыбыс 149. Јеҥӱниҥ кожоҥы 150. Аргаданарга, Иегованы бедире 151. Ол кычырар\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор\nӰлежер Ӱлежер Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор\nИеговага сӱӱнип кожоҥдогор (туштажулардыҥ кӱӱзи)\nAudio Аудиобичимелдерди чыгаратан эп-аргалар Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор (туштажулардыҥ кӱӱзи)\nVideo видеозаписьти чыгаратан эп-аргалар Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор (туштажулардыҥ кӱӱзи)\nӰлежер Ӱлежер Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор (туштажулардыҥ кӱӱзи)\nИеговага сӱӱнип кожоҥдогор (вокал)\nAudio Аудиобичимелдерди чыгаратан эп-аргалар Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор (вокал)\nӰлежер Ӱлежер Иеговага сӱӱнип кожоҥдогор (вокал)\nJW.ORG® / ИЕГОВАНЫҤ КЕРЕЧИЛЕРИНИҤ ОКЫЛУ САЙТЫ\nТӱрген табарга ссылкалар\nТуштажуларды бедреери (opens new window)\nКурултайларды бедреери (opens new window)\nКаруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ (opens new window)\nCopyright © 2020 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. ТУЗАЛАНАРЫНЫҤ ЭЭЖИЛЕРИ | ЈАЖЫТТЫҤ ПОЛИТИКАЗЫ\nБойыгардыҥ тилеерди талдагар\nЈӱк ле жестовый тилдерди кӧргӱзер Сайт бар Јӱк ле чыгарып алатан публикациялар\nEmail ажыра ӱлежер


Ӧйди бириктиреечи учук - altaicholmon\nӦйди бириктиреечи учук\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын Курай јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиги Арсений Акемиевтиҥ «Эски фотојуруктыҥ изиле» деген бедиреништӱ-шиҥжӱлӱ ижиле таныштырадыс.\nБӱгӱнги јондык чыҥдый ла бойыныҥ ӧйинде келген јетирӱни учуры јаан ла баалу керектердиҥ бирӱзи деп чотойт. Јаҥы јетирӱлик эп-аргалар, онойдо ок компьютер, Интернет јер-телекейде јайылып калган ӧйдӧ газеттиҥ, бичиктиҥ ле ӧскӧ дӧ кепке базылган материалдардыҥ учуры јылыйат деген шӱӱлтеле мен бойым јӧпсинбейдим. Айса болзо, кем де планшеттиҥ, телефонныҥ, ноутбуктыҥ, компьютердиҥ экранын, электрон бичиктерди артыксынат. Је мениҥ санаамла, сеге јуук ла кару, таныш сӧстӧр салылган «тирӱ» бичиктиҥ бӱктерин табылу ачып кычырганыҥды кандый да бийик јетирӱлик эп-арга солып болбос. Эмезе азыйгы, ӧйлӧ кожо саргарган фотојуруктарлу газеттиҥ бӱктерин чебер ачып, таныш улустыҥ сӱр-кеберлерин кӧрӱп ийзеҥ, ӧкпӧӧриш, оморкоду мында болот.\nБу ӧткӧн јылдыҥ кӱзинде мен «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ ээчиде номерин ачып, «Бичидиш-2021» деген рубрикада јарлалган фотојуруктаҥ сакыбаган јанынаҥ таныш кижиниҥ кеберин кӧрдим. Фотојуруктагы улустыҥ ортозынаҥ таныш кижиниҥ сӱрин кӧрӱп, мен оны качан, кайда кӧргӧм деген сурактар санаамда кӱйбӱреп чыкты. Чындап та, лаптап сананып ийер болзо, шак ла бу кижиниҥ сӱр-кебери (портреди) јаанамныҥ айылында тӧрдӧ стенеде турат. Ол ло тарый јаанама бардым. Чын ла бу кижи мениҥ улу улдам болуптыр. Ол бистиҥ ортобыстаҥ ырааганынаҥ ала јирме јылга шыдар ӧй ӧткӧн. Мениҥ билем байагы фотојурукты ӧкпӧӧрип, јилбиркеп, ајарулу ајыктады. Фотојурук качан согулган, кем соккон? Улу улдамла коштой турган не улус болотон? Шак бу сурактардаҥ улам мениҥ «Ӧйди бириктиреечи учук» деп адалган шиҥжӱлӱ ижим башталган.\nШиҥжӱлӱ-бедиреништӱ јайаан ижимниҥ амадузы улу улдам согулган эски фотојуруктыҥ тӱӱкизин, качан, кем сокконын, фотојуруктагы улусты бириктирген шылтагын, онойдо ок недеҥ улам ол јарлалганын бедиреп чокымдаары болгон. Бу ижимле колбой ӧткӱрген бедиреништӱ ижимле газеттиҥ кычыраачыларын таныштырадым.\nОзо ло баштап мен бойымныҥ сурагымла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына баштандым. Меге фотојурукты Интернеттеҥ рекламный бӧлӱк алган деп каруу болды. Ӧскӧ бир де јартамал-јетирӱ јок.\nОноҥ Интернетке кирип, керектӱ јетирӱлерди бедиреп турала, «Читают «Алтайдыҥ Чолмоны» деген јакылта берип турала, каруузын таптым. Фотојурукты кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитет 2011 јылда берип, алдында «Улаган аймактыҥ мал ишчилери ле трактористтери тыштанар ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмонын» кычырат» деп бичип салган. Мениҥ улу улдам эр јажына Курай јуртта јаткан, иштеген ине. Канайып, нениҥ учун мындый болотон? Бого ӱзеери фотојуруктагы улустыҥ ортозынаҥ бойлорыныҥ ады-јолдорын олордыҥ бӱгӱнги кӱнде Курай јуртта јуртап јаткан балдары база таныдылар. Је онойып Интернеттеги јетирӱлерде јастыралар болуп турганын бу учурал кӧргӱзет.\nЈолымды кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитетке туттым. Пандемияныҥ да ӧйи болгон болзо, комитеттиҥ чыгартулу кижизиле куучындажарга келишти. Ол фотојурукты кӧмзӧ-архив салганыла јӧпсинди, је нениҥ учун јастыралу болгонын билбей турды. Мында меге М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекага баштанып, газеттиҥ бойын суразын деп јакшынак јӧп-сӱме айдып бердилер.\nЈе чындап та јолду јӧп-сӱме. Јӱс јылга јуук ӧйдиҥ туркунына чыгып турган газеттиҥ ончо подшивкалары библиотеканыҥ кӧмзӧзинде чеберлелип јаткан эмей. Ӧзӧгимде јаан ижемјилӱ, эски газетти, ондогы кару ла сӱрекей керектӱ фотојурукты табарга ичкери ле бардым. Эл библиотека пандемия ӧйинде кычыраачыларла иштебей турган болуптыр. Је библиотекарьлар мениҥ сурагымды ајарузы јогынаҥ артыргыспады. Кайда да 1972 јылда чыккан ла бу фотојурук јарлалган газетти табарга турганымды айдып бердим. Бис бодоштыра кӱскиде ле јаскыда чыккан газеттердиҥ бирӱзинде јарлалган болор бо деп шӱӱлтебисти айттыс.\nЭл библиотеканыҥ ишчилери Рада Романовна Кулееваныҥ ла Елена Мирболовна Туткушеваныҥ эки кӱнниҥ туркунына улалган турумкай ижиниҥ шылтузында\n1972 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде байагы фотојурукту чыккан газет табылды.\nНениҥ учун бис шак ла 1972 јылда чыккан газетти бедирегенис? Нениҥ учун дезе јерлештеримниҥ бирӱзи, Аблай Аленович Магауянов, фотојурукты кыракы шиҥдеген. Оныҥ бодоштырганыла, ол 1971 эмезе 1972 јылда согулган. Чындап, Интернетте салган фотојурукта 7 кижи ле газеттиҥ бӱгинде фотојуруктыҥ јарымы, 4 лӧ кижи турганы, јарталган.\nУлу улдам Јалбай Ильич Тадыев\nФотојурукта оҥ јанынаҥ сол јаны јаар экинчи кижи мениҥ улу улдам Јалбай Ильич Тадыевтиҥ чыккан јери Чапаев јурт. Ол бастыра јӱрӱмине Кош-Агаш аймактыҥ јуртээлемдик башкартузында 1953 јылдаҥ ала бензовозтыҥ тискинчизи болуп иштеген. Ол Јазатыр јаар бензин тарткан. Је\n1980 јылдыҥ учкары јеткер болуп, кӧп сынык-бычыктар алган. Узак ӧйгӧ эмденген кийнинеҥ бойыныҥ сӱӱген ижине бурылган. Бензинди эмди 21-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхоз јаар тарткан. 1982 јылдаҥ ала ондо ло мениҥ тайдам Сергей Савостьянович Тельденов иштеп баштаган. Улу улдам ла тайдам бир организацияда сегис јылдыҥ туркунына кожо иштегендер. Улу улдам јӱрген болзо, быјыл 92 јашту болор эди. Јаанамныҥ куучындаганыла, ол 7 класс божоткон, Совет Черӱде турган. Јуучыл чертти 1950 јылдыҥ чаган айыныҥ\n15-чи кӱнинде берген.\nБойыныҥ адазы керегинде меге кызы, мениҥ таайэнем, Валентина Ялбаевна Тельденова оморкоп куучындаган: «Адам 1929 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде Телеҥит-Сортогойдо чыккан. Бисти, тогус балазын, чыдадып, ончозына ӱредӱ берген. Адабыс ижине сӱрекей каруулу ла ак-чек болгон, онызын оныҥ кӧп тоолу грамоталары јолду керелейт. Ол амыралтага 1980 јылда чыккан ла 2003 јылда амырап калган».\nXXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ колхозчылары\nУлу улдамла кожо соктырган не улус болотон? Фотојурукта сол јанынаҥ улу улдамнаҥ ӱчинчизи Ойрот Мархынович Санаев деген кижи болуптыр.\nМеге бойыныҥ адазы керегинде оныҥ јаан уулы Сергей Ойротович куучындады: «Адам 1939 јылда Курай јуртта Јенеју деген ӧзӧктӧ койчы кижиниҥ билезинде чыккан. Ол Мархын Санаевтиҥ сок јаҥыс уулы болгон. Мархын бойы 1941 јылда фронтко аткарылган ла сурузы јок болуп јылыйган. Мениҥ адам дезе службазын Львовский областьта ичбойыныҥ јуучыл частинде ӧткӧн. Черӱниҥ кийнинеҥ Ийиндеги СПТУ-да трактористке ӱренген. Иштеги јолын тракторист болуп\nXXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозто баштап, амыралтага чыкканча ак-чек иштеген. Ол 1964 јылда баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Мария Идубалинала айыл-јурт тӧзӧп, тогус бала азырап чыдаткан. Балдары ончозы тӧрӧл Курай јуртында амыр-энчӱ јуртайт. Адабыс уур оору-јоболдоҥ улам 2008 јылда амырап калган».\nФотојурукта оҥ јанынаҥ баштапкызы – Василий Теренович Алмадаков. Борис уулыныҥ айтканыла, адазы 1929 јылда Чибитте чыккан. Оноҥ XXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозто тракторист, механик болуп иштеген ле ӱч уул чыдаткан. Василий Тереновичтиҥ уулы Алексей Васильевич Алмадаков бойыныҥ ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген. Борис Теренович Курайда јуртайт.\nБу ла фотојурукта колында «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти тудунган јиит кижи коммунист, зоотехник, ферманыҥ јааны Сергей Белькоевич Кумашев деп кижи болуптыр. Бойыныҥ адазы керегинде јаан кызы Светлана Сергеевна Матыева, уулы Станислав Кумашев куучындады: «Адабыс С. Б. Кумашев 1942 јылда Курайда чыккан. Чибиттиҥ школында ӱренип, оноҥ ЗВТ-ны божоткон. Тӧрӧл колхозында зоотехник болуп иштеген, КПСС-тыҥ турчызы болгон. 1962 јылда баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп турган Евдокия Чичканбаевна Едешовала биле тӧзӧгӧн. Энебис эрте амырап каларда, адабыс бисти, тӧрт балазын, чыдадып, ӱредип, јаан јолына чыгарган».\nСергей Кумашевтиҥ кийнинде турганы Зайткан Мейрханов, Сергей Белькоевичле коштой отурганы оныҥ эш-барааны Домаш Смагуловна. Мейрхановтордыҥ барказы Андрейдиҥ куучынынаҥ: «Мениҥ тайдамныҥ ла јаанамныҥ чыккан јери Чаган-Узун јурт. Олор Курайга 1959 јылда кӧчӱп келген. Домаш Смагуловна бойы 1934 јылдыҥ, узак ӧйгӧ медпунктта санитарка болуп иштеген. Зайткан Джадранович – 1929 јылдыҥ, кӧп јылдардыҥ туркунына колхозтыҥ председателиниҥ тискинчизи болуп ак-чек иштеген, койчы-малчыларга курсак-тамак тарткан. Тайдам ла јаанам тӧрт уул ла тӧрт кыс азырап чыдаткан».\nСергей Кумашевле коштой отурганы – Ойрот Чалбанович Ундулганов. Бойыныҥ адазы керегинде јаан кызы Вероника Турлунованыҥ айтканыла, адазы 1938 јылдыҥ, ол Чаган-Узунда чыккан. Службазы ӧйинде киномеханикке ӱренип алган. Кийнинде јанып келеле, тӧрӧл јуртында киномеханик болуп иштеген. 1965 јылда билезиле Курай јурт јаар кӧчкӧн. Мында автолавкада да иштеген, киномеханик те болгон, сугараачы да болуп иштеген. Ада-энези јети балазын ӱредип, ишке таскаткан. Олор амыралтага чыгала, кайра Чаган-Узун јуртына кӧчӧ берген. Ойрот Чалбанович\n2001 јылда јада калган.\nОбластной газеттердиҥ бӱктерин ачып\nМен чыкканынаҥ ала 48 јыл ӧткӧн газеттиҥ бӱктерин јилбиркеп, чебер ачып, бойыма сӱрекей јилбилӱ ачылталар эткем. Темдектезе, 1972 јылда областной газеттер тӧзӧлгӧнинеҥ ала 50 јылдыгын темдектеген болуптыр. Областной газеттердиҥ тӱӱкизи 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала башталат. Нениҥ учун дезе шак бу кӱнде «Кызыл Солын Табыш» (1922-1923 ј.ј.) деген областной газеттиҥ баштапкы номери чыккан. Газеттиҥ баштапкы каруулу кӧчӱреечизи ол ӧйдӧ јарлу партийный ла совет башкараачы Иван Савельевич Алагызов болгон. Баштапкы номерде кӧп лӧ јаны Улу Октябрьдыҥ социалистический революциязыныҥ 55 јылдыгына учурлалган материалдар јарлалган. Газетке јылдаҥ јылга јилбӱӱ тыҥыган, јаанаган. Нениҥ учун дезе ол эл-јонго баштанган ла учурлалган.\n1923 јылдаҥ ала «Кызыл Солын Табыш» газеттиҥ ады «Ойроттыҥ јери» деп кубулта адалган ла 1925 јылдаҥ ала ол «Кызыл Ойрот» деп адалган. 1930-чы јылдарда «Кызыл Ойрот» латин алфавиттиҥ таныктарыла кепке базылган. «Кызыл Ойрот» 1948 јылдыҥ чаган айынаҥ ала «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалган. Шак бу ӧй советтиҥ ӧйи болгон ине. Бистиҥ республика область болуп, Алтай крайга кирип турган тужы.\nОнойып, 98 јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ эки газеди алтай ла орус тилдерле чыгат. Јаан удабай, 2022 јылда, бистиҥ республикан газеттерис 100 јылдыгын темдектеер. 48 јыл мынаҥ кайра чыккан газеттиҥ шылтузында биске јарым чак кире тӱӱкилӱ фотојурукла элбеде таныжарга јарамыкту арга болды. Бу учуралда газет ӧйлӧрди бириктиреечи ӱзӱлбес учук болуп јат. Улустыҥ салымы орооныстыҥ тӱӱкизиле бек, бирлик колбуда.\nМениҥ эски фотојурук аайынча ӧткӱрген шиҥжӱлӱ ижимниҥ шылтузында качан да кӧрбӧгӧн улу улдамныҥ, оныҥ айылдаштарыныҥ, нӧкӧрлӧриниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ салымдарыла јууктада таныжар ырысту учурал келишти. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ рекламный баннер-материалында фотојуруктыҥ јӱк ле јарымызы јарлалганын бойыма јартап, чокымдап, меге фотојуруктыҥ бӱдӱн бойын табарга келишти. Бу фотојурук кӱскиде 48 јыл мынаҥ кайра областьта газетке бичидер ишле колбой согулган. Мында Горно-Алтайский автономный областьтыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ Курай јуртыныҥ, КПСС-тыҥ XXI партсъездиниҥ адыла адалган колхозтыҥ колхозчылары согулган. Фотојурукты газеттиҥ фотокорреспонденти Иван Кучияк соккон. Айса болзо, јада-тура мен бедиреништӱ ижимди улалтып, Иван Кучияк деген кижи, олордыҥ уйазы керегинде бичиирим.\nЈондыкта газеттиҥ учуры сӱрекей јаан деп айдар керек. Шак газет улустыҥ кеберлери, учурлу керектер ажыра тӱӱкини улалтат. Фотојуруктагы улустыҥ балдары, баркалары, унуктары бойлорыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧрин танып, эзедип кереестегени оморкодулу. Мен сананзам, газеттер кереги јокторын ылгап-элгеп, эҥ ле јилбилӱ, солун дегендерин јарлап јат. Је Интернет-ресурстар ончо ло немени келишкенче ле салып јат ине. Јиит улуска бир де катап болзо, архивке, библиотекага барып, ӧткӧн ӧйдиҥ эски бӱктерин кычыргар, кӧргӧр деп айдар кӱӱним бар.\nБедиреништӱ ижиме јаан болужын јетирген Курайдагы орто школдыҥ тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Юлия Санаевага, «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетке, эл библиотеканыҥ ишчилери Рада Кулеевага, Елена Туткушевага, кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитетиҥ ишчилерине, онойдо ок фотојуруктагы улустыҥ тӧрӧӧн-туугандарына, бала-барказына јаан алкыш-быйан. Мениҥ ижимди Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизиниҥ урокторында, онойдо ок библиотечный уроктордо тузаланарга јарар деп сананадым.


«Единая Россия» ла просвещениениҥ министерствозы школдордо јаан јазашту иштер ле ӱренчиктерди изӱ курсакла јеткилдеер программаларды кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер иш-керектер белетеди - altaicholmon\nОлор, ол тоодо, эмдиги айалгада программалардыҥ акча-манадын кӧптӧдӧриле колбулу.\nПрограммалар санкциялардаҥ ла уур-кӱчтердеҥ камааны јогынаҥ тӱҥей ле бӱдер. «Единая Россияныҥ» ла Просвещениениҥ министерствозыныҥ элбедилген јуунында партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак бу иш «Единая Россияныҥ» ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи, ого тургуза ӧйдӧ бюджеттеҥ керектӱ акча-манат чыгарылып калган деп чокумдады. Ол кӧп саба школдор јаан јазашту иштердиҥ программазын баштап ийгенин темдектеди.1600-таҥ кӧп объекттеҥ јӱк 20 кирезинде соҥдоштор бар.\n«Ишти ӧйинде бӱдӱрбей, соҥдогоны учун каруузына тургузылар, ол тоодо кадровый јӧп-шӱӱлтелер де эдилер аргалу. Конкурс јанынаҥ иштерди тутактадар бир шылтактар јок ло болор до аргазы јок» — деп. Андрей Турчак айтты.


Канат-куркуны тыҥып, бийик учушта - altaicholmon\nСӱреен солун фестивальда 600-теҥ ажыра јайаан јайалталар эрчимдӱ туруштылар. Олор Хакасиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Чувашиядаҥ, Алтайдаҥ ла ӧскӧ дӧ талалардаҥ. Канча јӱзӱн калыктардыҥ культуразы, јаҥжыгулары, кӧгӱс байлыгы бой-бойыла эптӱ-јӧптӱ, ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик амадула ӧткӧнин туружаачылар аҥылап темдектедилер.\nБистиҥ республикадаҥ бу кӧрӱ-маргаанда Улаганнаҥ балдардыҥ ады јарлу «Jаш канат» деп јайаан ӧмӧлиги (худбашкараачызы Айана Темеева), Балыктујулдыҥ балдарыныҥ бијениҥ «Таҥ Чолмон» ӧмӧлиги (башкараачызы Сынару Санина) једимдӱ туруштылар.\n«Jаш канаттыҥ» кичӱ бӧлӱгиниҥ туружаачылары фестивальда «Албаты вокал» деп ууламјыда калык чӱмделгези аайынча турушты. Jайалталар алкы бойлоры (фонограмма-эш јогынаҥ) албатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла (комус, топшуур, шоор ло о.ӧ.) ойноп, кайдыҥ ӱйдежӱзиле јаҥарлады. Олор «Эзин» деген албаты ӧмӧлигиниҥ «Кӱреелей» деп кожоҥын кожоҥдогон. «Таҥ Чолмон» «Кезер таш» деп албаты бијени бијелеген.\nКалыктар ортодогы «Гармония культур» фестиваль-маргаанда бу эки ӧмӧлик бойлорыныҥ ууламјыларында байгалу баштапкы јерлерге чыгып, дипломдорло, кереес сыйларла кайралдаткан. Фестивальдыҥ гала-концертине јӱк ле 7 номер талдалган, олордыҥ тоозында — «Jаш канат». Гала-концертти олор бойыныҥ кожоҥыла ачканы оморкодулу.\nКазань јаар јол-јорыкка «Jаш канатка» Улаган аймактыҥ јааны Никита Санин ле балдардыҥ ада-энелери болушкан. Бензинле Улагандагы јурт јеезениҥ јааны Амаду Токоеков јӧмӧгӧн. Бу улуска балдар ла башкараачызы јаан быйанын айдат.\nКӱскиде ӱлӱрген айда Астанада (Казахстан) база јаан фестиваль ӧдӧр. «Jаш канатка» ондо турушсын деп кычырту болды.\nУлаганда «Jаш канат» ӧмӧликке эҥ ле баштап јӱрген балдар бӱгӱнги кӱнде аҥылу ӱредӱлӱ специалисттер. Олор бойлоры «Телекей» деп јайаан ӧмӧлик тӧзӧп алган. Ӱредӱлӱ јииттер, је иштеер јер јок болгоны карамду. Jайалталу балдар кӧп. Олордыҥ кажызын ла бистиҥ балабыс, келер ӧйдӧ алтай культураны шак олор улалтар, ӧскӱрер деген санаала башкарынып, олорды бастыра јанынаҥ јӧмӧзӧ, калык ичкери ӧзӱмдӱ, ӧзӧктӱ болор эмес пе?


Талкан-сарју, эт-картошко… - altaicholmon\nОндый јетирӱни АР-диҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы этти. Jарымкада текши тооло 100-теҥ кӧп предприятие, ол тоодо јурттардыҥ аргачылары, сувенирлер эдеечилер, изӱ курсак белетеечилер турушты. Алтай крайдыҥ, Новосибирский ле Кемеровский областьтардыҥ садыжаачылары база болды.\nJарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, маала ажы ла аламалар ла ӧскӧ дӧ товарлар садылды.\nАлтай албатыныҥ курсак-тамагы: талкан, казы-јӧргӧм, анайда ок сӱттеҥ эдилген продукция (каймак, творог, сыр) јаан суруда болды. Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, сӱттеҥ аш-курсак эдип чыгарары јанынаҥ Шабалин, Майма, Оҥдой аймактыҥ таҥынаҥ аргачы садыжаачылары аҥыланды.\nКыш алдында койдыҥ тӱгинеҥ ле ноокыдаҥ эткен эдим-тудумдарды улус кӱӱнзеп алдылар.\nJарымкада текши тооло он миллион салковойдоҥ кӧп акчаныҥ продукциязы садылды, ол тоодо: койдыҥ, јылкыныҥ, уйдыҥ, чочконыҥ, аҥныҥ, эчкиниҥ эди.\nПенсиядагы улустыҥ садып алган не-немелерин айлына Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ, анайда ок бир кезек аргачылардыҥ баштаҥкайыла акчазы тӧлӧбӧзинеҥ јетиргендер.


Акабыс ондый кижи болгон… - altaicholmon\nАкабыс ондый кижи болгон…\nБалдардаҥ јакшы улус таскадарга канча ӱйелерге интеллигенттер де, ӱредӱлӱ де, тереҥ билгирлерлӱ де болоры керек јок. Биледе ада-энелердеҥ камаанду айалга, ич-кӧгӱс ууламјы кандый – онызы јаан учурлу. Бу керегинде бис Зоя Васильевна Карамаевала кожо куучындаштыс. Ол бӱгӱн чыкканынаҥ ала 90 јылдыгы болотон ады јарлу јондык-политикалык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ кичӱ сыйны. Зоя Васильевна ада-энези, чыккан јери Кумжулу, тӧрӧӧндӧри ле јуук улузы, ол тоодо Михаил аказы керегинде куучындаган.\nБистиҥ адабыс Василий Васильевич 1899 јылда Шабалин аймакта Кумжулуда чыккан. Ол јаан эјези Татьянаныҥ ла јестези Карамайдыҥ билезинде чыдаган. Бистиҥ Карамаевтер деп ӧбӧкӧбис оноҥ келген. Адабыс јаандап, кижи алар ӧйи једерде, Могыйтага кыс кӧрӱп барган. Ондо ого Ирина деп кыс јараган ла оны Кумжулуга экелген.\nЈиит улус тойлонып, јуртай берген. Удабай балдар чыккан. Биледе он бала болгон: беш уул ла беш кыс. Эҥ јааныс Саша болгон. Оны ээчиде Иван, Агафья, Лена, Михаил, Прокопий, Володя, Ксения, Дуся ла мен чыкканыс. Ӱч уулчак јашта божогон, онойып бис јети кижи ӧскӧнис: эки уул ла беш кыс. 1947 јылда энемди јети бала азыраганы учун «Материнская слава» орденле кайралдагандар.\nОл ӧйдӧ ончо улустый ок бис бай јатпаганыс, је ада-энебис бисти ӱредип аларга чырмайгандар. Јуртыста школ јок болгон. Оныҥ учун Миша ла Ксения Акјолдо ада-энебистиҥ таныштарында јадып ӱренген. Јаан класстарга једип, балдар Шабалинде ӱренген.\nАдабыс јымжак кылыкту болгон, бис оноҥ качан да кату сӧс, кыйгы-кышкы укпаганыс. Энем неге-неге ачынып турза, ол сӧс јоктоҥ јӱк ле кӱлӱмзиренетен. Бис адамды эзирик база кӧрбӧгӧнис. Бистиҥ биледе јаан тал-табыш, кериш-согуш болбойтон. Адам сӱреен ару-чек кижи болгон. Кумжулуда јаашта базып та болбос балкаш болотон. Айылдаштар адамды кейле учуп јат, оныҥ учун балкаш јуукпайт деп кокырлайтан. Оныҥ бу кылыгын бистиҥ јеенис Юрий Сабашкин тӧзӧгӧн – јаантайын ару-чек јӱрер.\nЭнем, Ирина Константиновна, адамнаҥ бир јашка јиит болгон. Ол иштеҥкей, омок кижи, бир де кичинек бош отурбайтан. Энем чындыкты сӱӱр, чикезин айдар ла ак-чек болгоны учун оны јерлештери айдатан: «Байсканныҥ ӱйи јаргычы да, прокурор до». Балдарын да ол ондый кылык-јаҥду эдип таскаткан. Михаил акам облисполкомныҥ председатели боло берерде, энем ого айдатаны санаама кирет: «Јамыла кожо чӱмеркек боло бердиҥ, улусты да ајарбай бардыҥ…». «Канай ајарбайтаҥ, качан кожо иштеп јӱргеҥде» — деп, акам актанатан. Акама энези адазындый ок ак-чектиҥ јозогы болгон. Оныҥ да учун ол областьтыҥ баштапкы кижизиниҥ ижинде де болгон болзо, бойыныҥ карманын государствоныйыла булгабайтан, ижинеҥ барала, службазыла келишкен ончо јеҥилтелердеҥ мойношкон.\nЭнем, ус колду кижи, билезине де, јерлештерине де кӧктӧнӧр, тӱӱнер болгон. Кандый амтанду курсак азатан эди! Ӧзӧгинде аарчылу ла батунду пирожокторыныҥ амтанын эмдиге ундыбагам.\nБис, кыстары, јаан улус болуп калала, энемди шылаганыс – адам ого качан да кол кӧдӱрбеген бе деп. Энем ондый неме санаама кирбейт дейтен, оноҥ кожотон: «Слердиҥ адагар алтын кижи болгон». Биледеги улустыҥ бой-бойын тоогоны ла сӱӱгени бисти ада-энебиске, айылыска јаантайын тартатан, кару улусты кучактаарга улайын јанатаныс. Ондый кӱӱн-тап јаҥыс бисте болбогон, Михаил де айылына, ада-энезине тыҥ тартылатан. Кош-Агашта комсомолдыҥ райкомында, оноҥ Улаганда иштеп јӱреле, ол бир де катап кӧндӱре ӧтпӧгӧн. Машинаны Камлакта артырып салала, Кумжулуга јойу келип, ада-энезине туштажып, куучындажып баратан.\nБистиҥ јерлештерис те нак јаткан. Кой сойгондо, јаан казанга кайнадып, ончолорын кычыратаныс. Јанып јаткан улуска энем кожо эт база беретен. База бир ӧйдӧ бис ӧскӧ улустыҥ айылына койдыҥ эдин јип баратаныс. Ондый нак болгоны улусты кӱч ӧйди ӧдӱп чыгарга болушкан эмей. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга эҥ озо адам, ээчиде Иван акам барган. Энем олорды фронтко ӱйдежип турарда, јуртта неме билер Барбалай эмеен айткан: «Ирина, кӱнниҥ чогы кырлардыҥ бажын јарыдып ла ийзе, кудай сениҥ јуук улузыҥды корулазын деп, болуш сурап, мӱргӱп тур». Јуу ӧткӧнчӧ, энем кӱн чыкса ла мӱргӱп јӱрген. Айса болзо, оныҥ бажырганыныҥ шылтузында адам ла акам јанып келген.\nОлор фронтко јӱре берерде, билебис ӧскӱзирей берген. Энем тӱжине ле иште. Агафья ла Михаил айылдагы иштерди эдип, оогошторын кичееген, ӧйлӧ кожо олор до колхозто иштеген: мал-аш кабырган, азырал белетеген. Колхозтыҥ уйлары ӧлӧрдӧ, энемди бурулап, Кызыл-Ӧзӧктӧ отургызып койордо, сӱреен кӱчке келишкен. Кызыл-Ӧзӧктӧҥ энемди Каракокшодо агаш јыгар иштерге аткарып ийген. Аганя ла Миша ол керегинде адама бичиген. Адам ол самараны командирине кӧргӱскен ле айылына балдарын кӧрӱп саларга суранган. «Слерде не, совет јаҥ чек јок по?» — деп, командир кайкаган ла адама болужар сӧзин берген.\nЭнем бойы ондый бурулашла јӧпсинбей, СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председатели М. И. Калининге самара бичиген. Адамныҥ командириниҥ болужы ба айса тегин крестьянканыҥ самаразы бастырасоюзный старостага јеткен бе, је энемди јайымдагандар. Ол уйку да, амыр да јоктоҥ айылына канаттудый учкан. Экинчи конокто ло айылына једип келген. Агафья эјемниҥ айтканыла, балдар карачкыда таныш обор кӧрӱп ийеле, кӧстӧрине бӱтпей де турган. Энем бастыра јӱрӱминде Михаил Ивановичке балдарын ӧскӱс артырбай, тӱрмедеҥ јайымдаганы учун быйанду јӱрген. Оны кӧрӧр кӱӱнин айдатан. Бис јаандайла, кемибис те Калининниҥ јуругын экелген. Энем кайкап туратан: кандый карган кижи, кӧпти, байла, кӧргӧн…\nКумжулу – бай ла тӱжӱмдӱ јер. Кӱч јылдарда ол бисти кузугыла, јиилектериле азыраган, колхозтыҥ јалаҥдарында ла улустыҥ маалазында јакшы тӱжӱм болотон. Кӧстӧриме эмди ле кӧрӱнет: јуртты айландыра ӧлӧҥ толкуланат, олордо кӱнниҥ чокторы ойнойт, кӱн бойы толкуланып, сеге јууктап келеткендий билдирет. Бу јурукты мен тӱш јеримде улайын кӧрӧдим, ойгонып келеле, јӱк тӱжим болгонына ыйым келет.\nКумжулу сууда балыкты колло тудатан. Миша балыктап барза, бис Дуся эјемле экӱ кожо баратаныс. Бисте энем кӧктӧгӧн кеден баштыгаштар. Миша балыктар јажынган јаан таштарды шиҥдеп, суула базар. Кызыл колло тудуп, јаратка таштап јат. Бис олорды јууп алатаныс. Онойып, адару турган Таратыга једип јадыс, ол ӧйдӧ баштыгаштарыс толо, эмеш амырап, кайра јанадыс. Миша балыктарды апарып јат, јолой балтыргандар ӱзӱп берет. Оогош биске олор тату билдиретен.\nАкам биске сӱреен ајарулу ла јалакай болгон. Оныҥ учун мен Дусяла экӱ оны школдоҥ тыҥ сакыйтаныс. Кышкыда ол бисти аттыҥ чанагына отургызып, кырга чыгарып, оноҥ јыҥыладып туратан. Чанакла коштойында јиктердеҥ одын тартатан. Акамда Матрос деп атту ийт болгон. Оны чанакка јегип, кырды тӧмӧн тартыратан, јабыс јерде бойы тартатан ошкош. Экелген та јок — мында ла кезип, јарып койотон. Дуся айдатан: «Угуп туруҥ ба, малтазыныҥ табыжын, эмди кулаштап барарыс». Оныҥ кӱчтӱзин, капшуунын кайкашсаас, акам кайыҥныҥ одыны соокто јакшы јарылат, оныҥ учун тӱрген иш ӧдӧт деп јартайтан.\nӦйи једип, школго Дуся барган. Ол Чаргыныҥ школында ӱренген. Олордыҥ јанарын эмди меге јаҥыскан сакыырга келишкен. Миша амыраар кӱндерде Шабалиннеҥ кайда машиналу, кайда јойу Чаргыга једип, сыйнын ээчидип јанатан. Камлакта амырап алала, ойто јолго чыгатан. Сыйны арый бергенде, јӱктенип алатан. Ондый аканы сӱӱбес арга јок болгон.\nЭнемниҥ айтканыла, акамныҥ ийди улайын ла оны ишке ӱйдежип, ыраак јокто јадатан. Кезикте ол тура калып, кейди тӱрген-тӱрген јыткарып, боочы јаар маҥтайтан. Онызы балдардыҥ кемизи де јанып јатканын керелейтен.\nАкам бастыра јӱрӱминде бисти кичееп, корулап јӱрген. Тогус класстыҥ кийнинде бир эмеш иштейле, черӱге барган. Дусяга ла меге Матросын артырган ла келгенче кичеезин деген. Белоруссияда Полоцк калада танковый частьтарда турган. Бичикчи, каруулу ла јараш бичип турган солдатты командирлер ајарып, штабка алгандар. Ол биске самараларды кӧп бичиген. Олордыҥ бирӱзинде биске «Скучаю без вас» деп сӧстӧр бичилген фотојурук келген. Мен ол бичимелди улайын кычырып, ол не дегени деп сананып јӱретем. Орус тилди билбес болгом, сураарын билбегем. Михаил јанып келеле, не бичилгенин јартаган, орус тилле не бичилген дезе, Белоруссияда алтай тил билер фотограф јок болгон.\nСлужбазын ол сержант званиелӱ божоткон. Оны черӱде артырган, је ол айылында улус сакыганын билген. Јаан акабыс Иван јууныҥ кийнинде јанбаган, кижи алган, Россияда артып калган болгон. База бир уулы айылынаҥ ыраакта артып калза, ада-энебиске ол јаан согулта болор эди. Черӱдеҥ јанып, Михаил комсомолдыҥ аткарганыла Кош-Агаш аймакка иштеп барган. Бу иште ол бойын јакшы тӧзӧӧчи, јашӧскӱримниҥ башчызы деп кӧргӱскен. Ол ло ӧйдӧ акам бойыныҥ салымына – Варяга, Варвара Сергеевна Казагачевага, туштаган. Ол акама сӱӱген эжи, биске јалакай ла кичеемелдӱ јеҥе болгон. Акамды Барнаулда бийик партийный школго аткарып турарда, ол билелӱ, балдарлу болгон. Ондый да болзо, ол орто ӱредӱ алып, он класстыҥ экзамендерин экстернле табыштырып, партийный школды јеҥӱлӱ божоткон.\nОл ӧйдӧ Дуся эјем мединститутта ӱренген, акамныҥ билезиле кожо квартирада јаткан. Оноҥ олорго мен кожулгам. Эмди сананзам, бис кандый тенек болгоныс: акам билезиле квартира да аайы јок јерде (стенелериле улайын ла суу агатан) јаткан ине. Бисти кожо јаттыргызып, бир де чаптыксынбаган. Варвара Сергеевна јеҥебис бисти бойыныҥ сыйныларындый ла кичеерге, тойо азыраарга чырмайган. Энебистий ле кӧкчи болгон. Оныҥ ус колдоры биске артык акчалу јадар арга берген: бис јӱк акамныҥ стипендиязына јатканыс. Ол бастыра јӱрӱминде кӱндӱзек, јалакай бойы арткан. Соҥында бистиҥ балдарыс та Михаил таайыныҥ ла Варвара јеҥезиниҥ кичеемелин кӧргӧн. Ирина кызым мени јашта сурайтан: «Эне, ӧзӧги Варя јеҥебистиҥ ошкош, оосто кайылып турар пирожоктор быжырзаҥ».\nБистиҥ јаан акабыс Иванныҥ ӱйи база јакшы кижи болгонын айдар керек. Олор ада-энеме айылдап келгенде, бош чек отурбас, энеме болужарга ла туратан. Уй саар ӧйдӧ Татьяна Давыдовна кӧнӧктӧрди кап тудуп, энемнеҥ озолодо јӱгӱрип браадар. Энем акама айдатан: «Иван, ӱйиҥди токтот, айылчыга уйдыҥ алдында отурарга јарабас».\nВарвара Сергеевна јакшы тӧзӧӧчи, башкараачы болор кылыкту болгон. Је ол бойын билеге учурлаган. Оныҥ јӧмӧлтӧзиниҥ, оҥдоор ло сӱӱр јайалтазыныҥ шылтузында бистиҥ акабыс бойын государствоныҥ керектерине учурлаар аргалу болгон. Ол ӱйин баалаган, бойыныҥ кирезинде оны кичееген: улайын телефон согуп, качан келерин, узак иштеерин айдып койотон. Јаан јашта јаҥыскан артып, ӱйин јоксынып, карыгып јӱретен. Ондый ӧйдӧ оны јӱк баркалары сӱӱндиретен.\nКумжулу – тӧрӧл јурты…\nКумжулу деп сӧсти укканда, кижиниҥ санаазына Михаил Васильевич Карамаев, алтай литератураныҥ классиги, Алтайдыҥ јайаан интеллигенциязыныҥ бирӱзи Лазарь Васильевич Кокышев ле оныҥ чӱмдемелдериниҥ геройлоры болуп калган ӧскӧ дӧ јерлештер кирет.\nКумжулу – ол јӱк бу јарлу улустыҥ кичӱ тӧрӧли эмес, ол эмди Камышлинский деп учар суузыла, тӱби јок, бу јердиҥ улузыныҥ јердиҥ оозы деп адаган куй-тажыла туристтерди јилбиркеткен алтай.\nКумжулу – мениҥ бала тужымныҥ чӧрчӧктий јери, ого мени беженинчи јылдардыҥ бажында Эртечи Саламчиновна энем Саламчы ла Анна Дедеевтер каргандарга айылдадып экелип туратан.\nБистиҥ јуртаган Беш ичиниҥ эмеш кату ай-кӱниниҥ кийнинде, Кумжулу меге чӧрчӧктӧрдӧ айдылган кеен алтайдый билдиретен. Ондо кырлардаҥ ап-ару суулу суучак агып јадатан, јараттарында ӧскӧн бороҥот, јодро балдарды бойына јаан јиилектериле кычыратан. Чеденди ажып, коштойында ла јиилекти, кырлаҥды ӧрӧ базып, уй-јиилекти табарыҥ… Чӧрчӧк эмес пе?\nКарган энем беени саайла, амтанду кымыс эдетен, Кумжулуныҥ куруттары кандый амтанду эди! Мен кайда да ондый курут јибегем… Ол ӧзӧктӧ јуртаган улус та меге јаркынду, јайалталу ла солун деп билдиретен. Олор иштеҥкейиле, бой-бойыла ак-чек болгоныла, ончолорыныҥ ла јӱрӱмин, анчада ла балдардыйын јарандырар, олорды бойыныҥ јӱрӱмиле таскадар кӱӱндӱзиле аҥыланганын айдар керек.\nМен кычырып ӱренип алала, кажы ла јай келип, каргандарга алтай бичиичилердиҥ баштапкы бичиктерин, «Алтай баатырларды» ла ӧскӧ дӧ чӧрчӧктӧрди кычырзам, олор кандый тыҥ сӱӱнетен эди. Улус иштиҥ кийнинде кемниҥ де айылына јуулыжып, керосиндӱ лампаны ба, тегин јарчааны ба кӱйдӱрип, мениҥ кычырганымды угатан. Кезикте кай чӧрчӧктиҥ текстинде кандый бир келишпести угуп, бой-бойы ортодо сӧс блаажып туратан. Оноҥ ойто ло токунап угатан. Јӱк мен арый бергемде, карган энем мени уйуктадып, айылчыларды јандыратан. Бис Санакуш карганныҥ барказы Раяла (эмди ол Чичканова) экӱ селижип кычыратаныс. Бистиҥ каргандарыс бисти бичикчи деп, не аайлу оморкойтон, сӱӱнетен эди!\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдында иштеп јӱрген сыйным, Надежда Николаевна, ол улус «Алтай баатырларда» башка-башка варианттар болгоны керегинде блаашкан учуралдар солун эмтир деген. Олор алтай кай чӧрчӧктӧр башка-башка варианттарлу ла улус башка-башка кайчылардаҥ башкаларын угар аргалу болгонын јарт керелейт. Ол тушта каргандардаҥ башкаларын угуп, бичип алган болзобыс деп эмди сананадыс!\nВасилий Карамаев карганныҥ айылында чӧрчӧкти кычырганыста, бисти озо ло баштап тату курсакла – талканнаҥ эткен конфетле эмезе сахарлу аарчыла кӱндӱлейтен, оныҥ кийнинде ле айландыра отурып, јаҥы бажалыктарды угатандар. Олордыҥ кыстары ла Люба барказы (Агафья Васильевнаныҥ кызы) ол тушта ӱренип туратан ла Кумжулуда јатпаган.\nБир катап карган энем деремнедӧӧн учуртып клееткен кызычакка удура тайагын тудунып, суучакты кечире јӱгӱргени санаама кирет. Ол уйлардыҥ бажы болуп јӱрген јаан букага сӱрдӱрип клееткен кызычак Люба болгон. Люба коркыганынаҥ тыркыражып куучындаган: боочыны ол ажып келерде, уйлар јӱрген. Кызычак уйлардаҥ ыраада да баскан болзо, калју бука кӧрӱп ийген. Кумжулуда Кызыл-Уул деп атту букадаҥ керек дезе эр улус јалтанып туратан. Энемниҥ куучындаганыла, ол бука бир катап атту уйлар кабырып јӱрген карган адама табарган. Јырааларда ат тӱрген маҥтабай барарда, бука јаба једишкен. Карган адам агаштыҥ ары јанындӧӧн бурыган да болзо, бука аттыҥ ичин јара сӱзӱп ийген. Карган адам агаштыҥ будагынаҥ тудунып аргаданган. Ол бука ӱӱрди јерлик аҥдардаҥ корулап турган учун, оны ӧлтӱрбей тургандар. Кызнак деп эмеенниҥ согушчаҥ пӧтӱги де улуска чурайтаны санаама кирет.\nМениҥ јаш тужымда Кумжулуда јашӧскӱрим јатпай турган, кем де ӱренген, кем де кӧчӧ берген. Михаил Васильевич Карамаев бала тушта уйлар да кабырган. Энемниҥ эске алынганыла, ол уйларды јобош уйга минип кабырган. Атты оогош балдарга эрте деп бӱдӱмјилебейтен бе айса ат једишпейтен бе, кандый. Уулчактар оогош Одонды (Михаил Васильевичтиҥ јаштагы ады) «Уй атту кавалерист, маргыжак!» деп шоодып туратан. Эмезе сакыбаган јанынаҥ уйды соксо, Одон келип тӱжеле, уулчактарды сӱрӱжер болгон.\nМениҥ энем јарлу јерлештеринеҥ јаан болгон. Ол јууныҥ кийнинде адама барала, оныла кожо Кумжулудаҥ јӱре берген. Адам ӱредӱчи болгон, ол тушта олорды кайдаар ла аткаратан. Ол Кумжулуда да иштеген, Одонды да, Лакапты да (Лазарьдыҥ ады) ӱреткен.\nМениҥ Саламчы таадам тоҥжан, Михаил Васильевичтиҥ адазы база тоҥжан болгон. Анна тайнам комдош сӧӧктӱ, Лакаптыҥ адазы ла Михаил Васильевичтиҥ энези, акалу-сыйындулар, база комдоштор болгон. Олор бастыра јӱрӱминде тӧрӧӧнзижип јӱрген, јаандарын тооп, бисти де олордыҥ балдарына «слер» деп баштанзын деп ӱреткендер.\nЈаандап калала, мен Михаил Васильевичле ада-энем јуртаган Беш-Ӧзӧктӧ тушташкам. Ол јол-јорыкта јӱреле, бистиҥ айылга кирип, солундарды угуп чыгарын ундыбайтан. Энем ол келгенде, сӱреен сӱӱнетен, тӧрӧӧнин чегенле, курутла, алтай аракыла кӱндӱлейтен. Михаил Васильевич оныҥ куруды «Кумжулуныҥ» деп мактап туратан.\nСоҥында мен ол јылдарда синоптиктиҥ солун ӱредӱзине, Одессада гидрометеорологияныҥ институдына киреримде, М. В. Карамаев оны билген ошкош – ол энеме мени ӱредӱни божодып, јерине келип иштезин деп айдатан эмтир. Мен јакшы ӱренгем, дипломымды Москвада корулагам, ондо иштеерине кычырту да болгон. Ада-энем јанзын деп кычыргандар, бойым да јериме тартылгам.\nДипломды корулайла, јанып, мен энемле кожо јуртыска да јетпей, Михаил Васильевичке јеткенис. Ол облисполкомныҥ председатели болуп турган ӧй. Јамылу кижи меге кӧп сурактар берип, узак ла куучындашкан, ол областьтыҥ ончо иштерине бойыныҥ кадрларын ӧскӱрип, јууп чырмайган башкараачы болгонын соҥында јакшы оҥдоп турбай. Ол јылдарда Горно-Алтайскта јадар јер јанынаҥ сурак коркышту курч турган. Јиит специалисттерге квартира, тура алар деген ижемји ас болгон. Онойып, мен квартираларда јадып, бойымныҥ квартирамды аларга очередьте беш јыл тургам. Чек чӧкӧйлӧ, мен Киев калада Укргидрометтеҥ кычырту алып, барарга санангам. Мениҥ бу амадумды билип, Михаил Васильевич мени бойына кычырган. Мен кӧп јерлердеҥ, ол тоодо Росгидрометтеҥ (ондо албатыныҥ ээлемин јеткилдеер бӧлӱк болгон) кычырулар болуп турганын ла јадар јер јанынаҥ кӱчке келижип јат деп айдып бергем. Михаил Васильевич тургуза ла горисполкомныҥ јааны Владимир Алексеевич Харинге телефон согуп, национальный кадрды јылыйтпаска, меге кандый бир јадар јер берзин деп баштанган. 1979 јылда ок мени Гидрометбюроныҥ јаанына туткандар, эки кып квартира бергендер. Ондо мен эмдиге јадып турум. Онойып, бу улстыҥ болужыла мен тӧрӧл јеримде иштеп арткам.\nОноҥ бериги ижим Михаил Васильевичтиҥ кӧзинче ӧткӧн деерге јараар. Иш аайынча јуундарда ол улайын ла мени ай-кӱнниҥ айалгазыла таныштырзын деп сурайтан. «Меге эртенги кӱн керек јок, мен бойым да айдып берерим. Неделениҥ, ого јӱк беш кӱнниҥ ай-кӱнин айдып бер, онызы тыҥ керектӱ», — деп, ол айдатан. Је бистиҥ бюро ол јылдарда јӱк бир коноктыҥ ай-кӱниниҥ аайын тургузар чыдулу болгон. Онойып, Михаил Васильевичтиҥ шылтузында бис ай-кӱнниҥ аайын неделеге тургузып, ол келиштире, белгелеп тургузылган деп, чокымдап турар болгоныс. Бистиҥ тӧс јер хозрасчетко кӧчӧрдӧ, баштап ла бу эп-аргала акча-манат иштеп алар болгоныс.\nЈиит специалисттерге јадарга общежитие берзин деп, мен Михаил Васильевичке база баргам. Ол тушта Гидрометслужбаныҥ ижинде баштапкы ла катап ондый эки кып квартира чыгарылган, ондо эмдиге јиит специалисттер јадып туру. Ол јылдарда бистиҥ специалисттерис једишпейтен. Квартира келишпей турганынаҥ улам, олор керектӱ ӱч јылды иштейле, јӱре беретен.\nМихаил Васильевич амыралтага јӱре де береле, меге телефондоп, иш, курч сурактар керегинде сурап туратан, кандый бир јӧплӧ јӧмӧжӧтӧн… Оныҥ башкараачы ижиниҥ ченемели мениҥ ижимде кӧп болушкан, ол меге јозок болгон. Јӱрӱмниҥ ӧдӱжи тӱрген ле кижи озолодо не болорын билбес. Кемниҥ јӱрӱминде Михаил Васильевичтий башкараачы, јакшы кижи туштаган, ол кижи ырысту деп бодойдым. Мен бу кижини тооп ло быйанду эске алынадым, јаш ӱйе оныҥ јӱрӱмин ле ижин билер учурлу деп сананадым…\nЛ. Н. Тыдыкова,\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи


Обновление экстремистских материалов от 21.09.2018\nКнига "О разрушении Русского Образа" автора "Ратибор" (2016. – 276 с.. издание 2-е, дополнительное. ББК 66.5 (2РОС) 3.Р19) (решение Симоновского районного суда г. Москвы от 14.06.2018)\nСтатья под названием "2018, jаҥар ай Кудайдыҥ бергенин бичип алган кижи Л.Енчинова", начинающаяся словами "Айландыра кӧргӧмдӧ Агаш – ташту Тууларым…", заканчивающаяся словами "…Ӧбӧкӧлӧр jаҥы Алтай Ак Jаҥ – Алтайыска jайылзын 2018, jаҥар ай. Кудайдыҥ бергенин бичип алган кижи Л.Енчинова", размещенная на Интернет-странице группы "JAHЫ АЛТАЙ"-ДВИЖЕНИЕ" по URL-адресу: https://vk.com/club47031643 Интернет–сайта "ВКонтакте" ( https://vk.com), а также на страницах 6-10 газеты "Амаду Алтай" (без номера и даты выпуска) (решение Онгудайского районного суда Республики Алтай от 16.07.2018)\nМузыкальное произведение под названием "Убей тинейджера!" исполнителя "Оргазм Нострадамуса", продолжительностью 3 минуты 16 секунд, начинающееся словами "Убей тинейджера! Старый пункер Глеб Мизгирь, заканчивающееся словами "Kill you generation next, next!!!", припев : "Убей, убей тинейджера, Репо-ролик-пейджера. Сотвори ему (над ним) п… Kill you generation next , next!!! Убей тинейджера! ", размещенное в открытом доступе в сети интернет (решение Железнодорожного районного суда г. Красноярска от 09.07.2018)\n< Обновление от 14.10.2018Обновление от 11.09.2018 >


Кӱӱни — бийик, ӧзӧги — ӧктӧм - altaicholmon\nАктер Александр Маймановтыҥ јайаандык салымы театрда иштеп баштаганынаҥ ала ырысту болгон. Кӧрӧӧчилер оныҥ геройлорын кӧп јылдардыҥ туркунына сӱӱп ле баалап јат. Ол алкы бойы јалакай ла ич-телекейи байлык артист. Бӱткен бӱдӱмиле, куучыныла, ӱниле, кылык-јаҥыла сӱрекей ачык-јарык, онызы дезе оныҥ ойногон сӱр-кеберлерин аҥылу, танылу болгоныла јилбиркедет, бойына тартат. Актердыҥ ӧзӧгиниҥ, ич-телекейиниҥ кеени, јарыгы оныҥ база бир кайкамчылу јаны. Актер Майманов лирикалык драманы да, трагедияны да, водевильди де, комедияны да, фарсты да теҥ-тай алып чыгар аргалу. Јайаандык аргалары элбек болгоныла ол башка-башка ууламјылардыҥ режиссерлорын јилбиркедет. Актерло олор кӱӱнзеп иштегилейт.\nАлександр бала тужында актер болорго амадабаган да, сананбаган да. Бойы ады јарлу Каспа деген јап-јакшынак јуртта чыккан. Бу су-алтай јурт ӧткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында јаҥыс та атту-чуулу поэттер Паслей Самыктыҥ, Кӱӱгей Тӧлӧсовтыҥ тӧрӧли деп ады-чуузы чыккан эмес. Је ол онойдо ок поэт Борис Самыковтыҥ башкарган албаты театрыла јарлу болгон. Театрдыҥ сценазында Каспа јурттыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны ойногон: јашӧскӱрим, балдар ла јаан ӱйениҥ улузы. Ол ӧмӧлик алтай бичиичилердиҥ — Л. Кокышевтиҥ, Б. Укачинниҥ, Ј. Каинчинниҥ ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузатан. Темдектезе, Л. Кокышевтиҥ «Тумантык Аркыт» деген тургузузыла Каспаныҥ артисттери Сибирьдиҥ албаты театрларыныҥ фестивалинде турушкан. Ол 1977 јылда Омскто ӧткӧн. Ӧмӧлик фестивальдыҥ лауреады болуп чыккан эди. Каспаныҥ јашӧскӱрими бу ӧмӧликтеҥ јозок алып, актерлор болорго амадаган ла актердыҥ јаан јолына чыккандар.\nЈе Александр Майманов, бойына кураа јииттер чилеп ок, тӧрӧл ӧмӧлигиниҥ тургузуларын кӧрӱп ле кезикте ондо туружып та тура, актердыҥ профессиязы керегинде сананбаган. Шабалинниҥ орто школын божодып, черӱге атанган. Черӱниҥ кийнинеҥ Москваныҥ Каспада турган геологоразведочный партиязында иштеген. Оныҥ јаан аказы Николай алтай студияныҥ тоозында Красноярсктагы Санаттар институдыныҥ актерский факультедине кирген. Алтай студияла кожо карындаштык Хакасияныҥ ӱренеечилерине ӱренерге јӧп берилген. Горно-Алтайсктыҥ облисполкомыныҥ культура башкартузы ла Красноярсктыҥ Санаттар институды јӧптӧжӱ тургускан: качан хакас студияга балдар алза, ондо алтай балдар база ӱренер. Ӱч јылдыҥ бажында, хакас студияга балдар алар тужында, јӧптӧжӱ керегинде куучын чыккан.\nОнойып, Александр нӧкӧрлӧри Вениамин Тадиновло, Сергей Иркитовло кожо хакас студияныҥ актерский факультедине ӱренерге кирген. Хакас најыларла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӱредӱ јилбилӱ болгон. Ӱредӱлӱ јылдар качан да ундылбас. Курсты Красноярсктыҥ драма театрыныҥ јайалталу актеры, Россияныҥ нерелӱ артисти К. Вощиков башкарган. Ол ӱренчиктерин актердыҥ профессиязына ӱредип тура, олорго башка-башка рольдор беретен. Александр ӱренеечилердиҥ ончо тургузуларында ла ӱзӱктеринде ончозын ойногон — тӧс геройлорды, элес сӱр-кеберлерди ле о. ӧ. Ол сценический куучын-эрмек аайынча ӱредӱчи Г. Бражниковага быйанду јӱрет. Ол јиитке ӱнин тургузарга болушкан. 1987 јылда\nВ. Тадиновло экӱ институтты тӱгезип, јиит актерлор јайаандык ижин Горно-Алтайсктыҥ областной эл театрында баштаган.\nАктер бойыныҥ баштапкы ижин јылу кӱлӱмјиле эске алат. Ол Б. Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» деген тургузузында Гитлердиҥ кыскачак ролин ойногон. Ол сӱр-кеберди чындык ойноор деп, кӧзин тозырайтып, колыла ӧрӧ-тӧмӧн јаҥып, тыҥ ла албаданган. Оныҥ кийнинде\nЭ. Ростанныҥ «Романтики» деген чӱмдемели аайынча режиссер Н. Паштаковтыҥ тургускан ижинде база бир сӱр-кеберди ойногон. Актер мында бойыныҥ ээлгир кыймыгыла, јараш, јеҥил фехтовать эткениле јилбиркеткен.\nОнчо ло јиит актерлор чылап, ол балдардыҥ тургузуларында, массовкаларда, јаан эмес кыскачак рольдордо турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ, темдектезе, Л. Кокышевтиҥ «Тубазында» ак офицердиҥ роли јилбилӱ болгон. Оныҥ кийнинде Ю. Рытхеуныҥ «И никаких японцев» деген тургузузында сельсоветтиҥ ак-чек ле јалакай председатели Акконы толо, чындык ойногон. Оныҥ бу ролин јилбилӱ ле кӧрӱмдӱ деп, кӧрӧӧчилер ле критиктер јаан ајару эткен. Онойдо ок ол Ч. Айтматовтыҥ «Вслед за сказкой» деген ойын-кӧргӱзӱзинде казыр кылыкту Сейдахманды, Абдулла таадакты Ф. Буляковтыҥ «Выходили бабки замуж» деген тургузузында ла о. ӧ. ойногон.\nАлександр Эл театрда 80-ге шыдар рольдор ойногон. Темдектезе, принц Калаф («Принцесса Турандот» К. Гоцци), јаргычы Клеон («Забыть Герострата» Г. Горин), сӱмелӱ ле кара сагышту Клавдий («Гамлет» У. Шекспир), адалу-уулду Јорыкчыновтор («Аза јалаҥ» П. Кучияк), Балык Кожинов («И взойдет твоя заря» К. Кошев). Актер онойдо ок каткымчылу сӱр-кеберлерди бийик кеминде ойногон: шут («Двенадцатая ночь» У. Шекспир), Абрахас деген каргаа («Маленькая Баба-Яга» О. Пройслер), Соня («Деревенская кадриль» В. Гуркин), князь Пантиашвили («Ханума» А. Цагарели) ле оноҥ до кӧп ӧскӧлӧри.\nАлександр бойы тыш бӱдӱмиле де, чӱрче ле кубула берер јайалтазыла да, ээлгириле, кӱӱге сезимдӱ болгоныла аҥыланат. Сценадагы јайым ойыныла, јалакайыла кӧрӧӧчилерди кажы ла катап кайкадат деп айткажын, онызы окылу, чокым нени де айтпаганына бодолду болор. Оныҥ ойыны ӧзӧгинеҥ бойы ла чыгып, чындыгыла, ӧктӧм ийдезиле чӱрче ле олјолоп ийет. Темдектезе, «Принцесса Турандот» деген тургузуда качан принц Калаф Турандоттыҥ сӱрин колго алып, оныҥ јаражын, кеберкегин кайкаарда, кӧрӧӧчилер база сӱрди кӧрӧргӧ кӱӱнзеген. Олор Турандот кем болотонын билерге мойындарын чӧйип турдылар. Принц Турандотко кӱӱн-санаазын салып, колына кийдирерге тыҥ чырмайган. Керек дезе кӧрӧӧчилердиҥ бирӱзи «јӱреги таш Турандотты ол ло јерине ӧлтӱрип ийер кӱӱниҥ келер» деп айткан эди…\nТогузон јылдардыҥ ортозында К. Кошевтиҥ «И взойдет твоя заря» деген тургузузында ол Балык Кожиновтыҥ јӱрӱмдик учурлу ла јилбилӱ сӱр-кеберин кӧргӱскен.\nБ. Кожинов — телеуттардыҥ башчызы. Бу ойын-кӧргӱзӱ телеуттардыҥ Джунгар каандыкла, Арасей эл-тергеелигиле уур-кӱч колбулары, онойдо ок алтайлардыҥ ла телеуттардыҥ Россияга киргениниҥ узун јолы керегинде. Балык Кожинов — А. Майманов бойыныҥ ӧйин озологон кижи болгон. Ол бойыныҥ эл-јонын корып аларга амыр-энчӱ јол бедиреген. Ол јолды джунгарлардыҥ ла орустардыҥ ортозынаҥ бедиреген, талдаган. Чындык јолды Арасей тергеезинеҥ тапкан ла бойы божоп јат… Шак бу сӱр-кеберде А. Майманов геройдыҥ эҥ артык јанын: јалтанбазын, чегин, јалакайын, турумкайын, бойыныҥ калыгына чындыгын, сӱӱжин толо ачкан ла кӧргӱскен. Бу тургузуны кӧрӧӧчилер де, тӱрк тилдӱ театрлардыҥ 2000 јылда Уфада ӧткӧн калыктар ортодогы «Туганлык» деп фестивали тужында критиктер де бийик баа-лаган. Фестивальдыҥ жюризиниҥ «Ижемји» деген сыйыла кайралдаткан.\nАктер Александр Майманов бойыныҥ ойногон кажы ла сӱр-кеберине, оныҥ ӧзӧгине бӱткӱлинче кирип, јакшызын, јаманын, агын-каразын сӱрекей толо ло чындык эдип чыгара тартып келет. Актердыҥ кажы ла ижи јанынаҥ учы-кыйузы јогынаҥ айдарга јараар. Кажы ла катап бис сценадаҥ таныш ла таныш эмес А. Маймановты кӧрӧдис, кайкайдыс, оморкойдыс, сӱӱнедис.\nА. Майманов онойдо ок алтай бичиичилердиҥ пьесалары аайынча тургузуларга сӱрекей каруулу. Мында ол база солун кӧп сӱр-кеберлерди бойыныҥ аҥылу эп-аргаларыла, сезимиле ойнойт. Темдектезе, П. Кучияктыҥ «Ӱч кыс» деген тургузузында — Јелбеген, А. Балинаныҥ «Сыргалјызында» – кыс кӧрӱп турган јиит, Б. Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» деп ойын-кӧргӱзӱде — Баатыр. Ол бу геройлорыныҥ су-алтай телекейин, байлыгын сӱрекей јакшы кӧргӱзет.\nАктердыҥ ойногон ончо сӱр-кеберлеринде рольдыҥ тыш јанындагы јаркынду јуругы, јонјӱрӱмдик кылык-јаҥды јымжак, бийик кӱӱндӱ эдип кӧргӱскени сӱрекей эптӱ болуп биригет. Башка-башка жанрларда тыҥытту иштеп билер актер деп айдар керек. Ойногон кажы ла сӱр-кеберин јӱзӱн ӧҥлӧ кееркедери оныҥ јайалтазыныҥ база бир аҥылузы, јажыды. Оныҥ геройлоры јаҥыс та актердыҥ бойыныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолында јаан учурлу эмес. Је онойдо ок театрдыҥ јӱрӱминде, калыктыҥ кӧгӱс культуразында учуры бийик. Ол РФ-тыҥ СТД-зыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ ле АР-дыҥ культуразыныҥ (2004, 2006 ј.ј.) сезонныҥ эҥ артык роли аайынча «Јаркынду јылдыс» деген кӧрӱ-маргаандарыныҥ лауреады, АР-дыҥ Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган эл-тергеелик сыйыныҥ лауреады (2008 ј.), Россияныҥ нерелӱ артизи. Александр тергее ле кала кеминде ӧдӱп турган ончо кӧдӱриҥилердиҥ эрчимдӱ туружаачызы.


Аэропорттыҥ терминалын элбедери башталар - altaicholmon\nАэропорттыҥ терминалын элбедери башталар\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин «Аэропорт Горно-Алтайск» АО-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Система» АФК-ныҥ партнерыныҥ управляющийи Али Узденовло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде авиапредприятиениҥ ле тергееде авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ сурактар шӱӱжилген.\nТуштажуда аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов база турушкан. Оныҥ айтканыла, былтыр пассажиропотоктыҥ кеми баштапкы ла катап 100 муҥ кижинеҥ ашкан болгон ло аэропорт јыл туркунына пассажиропотогыныҥ кеми јӱс муҥнаҥ ала 300 муҥ пассажирге јетире группага кирген.\nБӱткӱл отрасльдыҥ пассажиропоток аайынча јылдык кӧргӱзӱлериниҥ кеми 6,9 процент болгон болзо, 2019 јылдыҥ уч-турулталары аайынча Алтай Республикада бу тоо он катап кирези кӧп болгон — 65 %. Коронавирустаҥ улам кезик рейстер экинчи кварталда токтодылган да болзо, быјыл бу тоо оноҥ кӧп болорын сакыйдылар. Тургуза ӧйдӧ кажы ла кӱнде пассажиропотоктыҥ кеми, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, эки катапка шыдар кӧп.\nОлег Хорохординниҥ эзедип айтканыла, быјыл тергееге јаҥы авиатартаачылар келген. Санкт-Петербургла, Омскло баштапкы авиаколбулар ачылган, республика ичинде рейстер орныктырылган.\n«Бу ууламјылар тургуза ӧйдӧ јаан сурууда — самолеттордо пассажирлердиҥ тоозы кӧп болот, иш улалганча. Тургуза ӧйдӧ кӱнине аэропорт ажыра 1,7-1,8 муҥ кижи јорыктайт, неделе туркунына 47 рейс болот. Јаҥыс ла Москва јаар тӧрт авиакомпанияныҥ самолетторы учат. Бир кӱн туркунына эртен тура ӱч ле эҥирде эки рейс болот, олорло јорыктап турган улустыҥ тоозы кӧп. Мындый тоо-кӧргӱзӱлер мынаҥ озо качан да болбогон. Керектиҥ аайы мынаҥ ары мынайып ла барза, бӱгӱнги терминал келер ӧйдӧ тапчы боло берердеҥ айабас» — деп, башчы айткан.\nАли Узденов аэропорттыҥ ээлери, Сбербанк ла «Система» АФК, пандемия да болзо, пассажиропотоктыҥ кеми 140 муҥ кижиге једерине иженип турганын угускан. Тургуза ӧйдӧ бу тооныҥ текши ӧзӱминиҥ кеми 34 %.\n«Мындый айалгаларда аэропорттыҥ јери тапчы болуп калардаҥ айабас. Бис аэровокзальный комплекстиҥ ӧзӱмине акча-манат чыгарарына белен. Терминалды элбедерис, аэровокзалга колбойтон тудумныҥ ӱлекери бисте бар. Бу иш бӱтсе, кӱнине 5 муҥ кире пассажирлерди јарамыкту айалгада јеткилдеер арга болор. Бу баштапкы бӧлӱк. Аэродромный службаны ла самолетторго перронды элбедери јанынаҥ сурак тура берет. Оныҥ да учун мындагы јерди элбедери пландарда база темдектелет. Ӧскӧ субъекттер јаар ла ичбойындагы авиарейстердиҥ тоозы кӧптӧзӧ, онызы керектӱ болор» — деп, Али Узденов айткан.\nПлан аайынча болзо, ӱлекерлерди тургузары 2021 јылдыҥ јазы кирезинде учына једер, 2022 јылдыҥ јайы кирезинде — терминалды јаҥыртары аайынча иштер тӱгенер керек.\nАли Узденов тергееде ичбойында авиацияныҥ ӧзӱминиҥ учуры јаан болгонын темдектеп, ол авиарейстерди јербойыныҥ албаты-јоны керексип јат деген. Олег Хорохординниҥ айтканыла, келер јылда Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар учуштардыҥ тоозын эки катапка кӧптӧдӧри, Улаган јаар јаантайын рейстер ачары кӧрӱлет. Турачак аймакта Иогач јуртта авиатранспорттыҥ площадказын тӧзӧӧри јанынаҥ сурак база кӧрӱлип јат. Јуук ӧйдӧ — Томск ла Новокузнецк јаар маршруттар ачары.\nЭзедип ийели: былтыр Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ темдектегениле, Горно-Алтайсктыҥ аэропорты оныҥ чике јакылтазы аайынча тудулган, нениҥ учун дезе мынаҥ озо ӧйдӧ Алтай Республикадӧӧн јӱк ле Барнаул ажыра учар арга болгон. Оныҥ кийнинеҥ президентле таҥынаҥ туштажу ӧдӧр тушта республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин авиаучуштардыҥ географиязын элбедери ле ичтергеелик авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ иш-амадулар керегинде айткан болгон.\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Казань, Красноярск, Омск, Новосибирск, Белокуриха јаар авиарейстер бар. Кажы ла кӱн сайын Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар самолеттор учат.


17.03.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nЈуртээлем учурлу јерлерди эл-јонго берер сурак\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ председатели Рустам Байдалаковтыҥ башкарганыла ишмекчи группаныҥ јууны ӧтти. Бу группа «Алтайдагы ченелте ӧткӱрер јурт ээлем» ФГБУ-ныҥ јуртээлем учурлу ла тузаланылбай турган јерлерин берер суракла иштеген. Комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков јуунды ачып, Шабалин аймакта «Алтайда ченелте ӧткӱрер јурт ээлем» деп федерал учреждениеге 67,3 муҥ гектар јерлер тузаланатан ӧйи тургузылбай\nЧычкан јылда иштеҥкей, чыдамкай бололы\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Родион БУКАЧАКОВ. Ол бойыныҥ эрмек-куучынын Какай (2019) јылдыҥ турулталарына ла Чычкан (2020) јылдыҥ сакылталарына учурлайт. —Родион Борисович, алтай Јаҥы јылдыҥ алдында јаҥжыгулу интервью берер ӧй келди. Ӧткӧн Какай јылды кандый јыл деп кӧрӧдигер, турултазы аайынча нени айдарыгар? —Алтай јылдык тоодо Какай јылды кату јыл дежер, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ андый\nСФО-догы ТФОМС-тордыҥ башкараачыларыныҥ јуунынаҥ\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча тергеелик кӧмзӧлӧриниҥ директорлорыныҥ совединиҥ элбедилген јууны бу јуукта Алтай Республикада ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Госдуманыҥ бюджет ле каландар аайынча комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы, ФОМС-тыҥ башкартузыныҥ турчызы Ирина Гусева, Страховщиктердиҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ вице-президенти Дмитрий Кузнецов, «Капитал МС» ООО-ныҥ генеральный директорыныҥ јӧптӧӧчизи Алексей Старченко,\nОроонды тыҥыдары кажыбыстаҥ ла камаанду\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ ороондо Россия Федерацияныҥ Тӧс јасагына — Конституциязына тӱзедӱлер кийдирери керегинде федерал јасактыҥ ӱлекерин шӱӱжери текшилей ӧдӧт. Бӱгӱн бис бу сурак јанынаҥ бир канча јерлештеристиҥ шӱӱлтелерин јарлайдыс. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна ГИГЕЛЬ: —Государствоныҥ башкараачызы Владимир Путин ороонды башкарган јылдардыҥ туркунына оныҥ турумкай айалгазын тыҥыдарына,\nОроондо коронавирус: калганчы јетирӱлер ле кӧргӱзӱлер\nСолундардыҥ федерал агентствозы телекейде ле Россияда коронавирустыҥ таркап јатканыла колбулу калганчы солундарды јарлады. Австрияныҥ канцлери Себастьян Курц коронавирусты пандемия деп адады. Коронавирус ӧткӧн јылдыҥ учкары Китайдыҥ тӱндӱктей јерлеринде табылган ла тургуза ӧйдӧ Европада таркайт. Курцтыҥ айтканыла, оныҥ ороонына Экинчи телекейлик јуу-чактыҥ кийнинде мындый јаан чочыду болбогон. «Бис Экинчи телекейлик јуу-чактыҥ ӧйинеҥ бери баштапкы мындый


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Конспект урока А.Я. Ередеев "Коктийектер" (2 класс)\nУроктын темазы: А.Я.Ередеев. Коктийек. Уроктын амадулары, турулталары: Предметный: чокым-jарт, кону, унле коргузип кычырар, билип алганын толо куучындар; чумдемелде берилген геройлордын кылык-jаны аайынча бойынын шуултезин чыгара айдар. Метапредметный: регулятив: уроктын темазына ла бичикте берилген текстке тайанып, уредучиле кожо уроктын амадузын чыгара айдар; бойынын билгирин шиндеп, jедимдерине темдек тургузар. билгирдин (познавательный): созлик состорло таныжар; коктийек деп куш керегинде билип алар; чумдемелди ылгап, тос шуултезин анылаар, план тургузар. коммуникатив: чумдемелдин геройлорына характеристика берер; тексттин учында ла уредучинин берген сурактарына каруу берер; текст аайынча откурген куучында туружып, бойынын куун-санаазын jайым чыгара айдар. Личностный: ар-буткенге, ан-кушка киленкей болорго, Алтайдын ан-кужы керегинде билип аларга амадаар. Тузаланар материал: бичик, презентация, ребус, карточкалар. Уроктын одор аайы Урокко белетеер ой. Оос куучын-эрмекти темиктирери. - Берилген алкышты кычырып ийели: Айлу-кунду тенерим Ару турзын качан да. Аржан суулу Алтайым Амыр турзын качан да. (оморкодулу, уйелеп, состоп.) Jаны темала иш _-Бугун урокто А.Я. Ередеевти чумдемелиле таныжарыс - Кандый чумдемелле таныжарыс,урокко амадулар тургузарга, берилген jуруктарды коруп ийигер. Бугун урокто не керегинде эрмек-куучын одор? (Алтайдын ан-кужы) А кандый ан-куш бу ребусты таап, билер аргалу. (коктийек) - Экранда берилген алгоритмге тайанып, уроктын амадузын тургузып короли: Таныжарыс:…(А.Я.Ередеевтин «Кокотийек» деп куучыныла, jаны состорло) Билип аларыс:… (Коктийек деп куш керегинде билип аларыс; ар-буткенге, ан-кушка киленкей болорго) Уренерис:…(чокым-jарт, кону, унле коргузип кычырарга, билип алганын толо куучындарга, план тургузаргауренерис) Текстле иштерери. - Чумдемелди кычырардан озо коктийек деп куш керегинде билип алактар. (jетиру) 1. Созлик иш. Чокомолду – Шонкор – сокол Ыжык – ачык jерге коро, jылу, салкын сокпос jер. 2. Текстти кычырары. Уредучи ле jакшы кычырып турган уренчиктер куучынды кычырары. 3. Тексттин содержаниези аайынча куучын откурери. - Шонкордын табарузынан озо коктийектин jуруми тайгада кандый болгон? Оны коргускен узукти табала, кычырып беригер. - Бу узукти кандый унле кычырар керек, ненин учун? -Шонкордын тыш будумин бичиичи кандый состорло коргузет, ненин учун? -Учур керегинде нении айдараар?Мындый учуралда слер нении эдер эдигер? - Мында кыштаган куштарга канайда болужып jадыгар? 5. Кычырган кийнинде текстле иштеери План тургузары. (Наjызыла иш) Коктийектин jаныскандыра jуруми Шонкордын табарузы Учуралла туштажу Коктийектин jайым ла кеен телекмге божодылганы - Планды кычырып, тексттин содержаниезиле тундештиригер. План аайынча текстти куучындагар. 6. Рефлексия. - Чумдемелден jурумерге керекту нении алдыгар? - Бугунги урокто бойоорды ненин учун мактаар эдигер? - Урок туркунына бастыра будурген иштердин кандыйын слер чындый будурдигер? (jедимнин текпижи) 7. Уроктын туп-шуултези. - Айдарда, чумдемелдин туп-шуултези кандый эмтир? (Ар-буткенди, ан-кушты чеберлеп, киленкей болоры) - Урок туркунынаслер нении билип алдыгар? (коктийек куш керегинде, jаны состор, план тургузып) 8. Айылдын ижи. - Слер сананзаар, коктийек торол эне тайгазына кайра jолды табар ба? Ол керегинде келер урокко бойоор куучын чумдеп келигер. Б102-103 кычыр, куучын чумде. Автор Баданова Олеся Краевна\nДВ-494522 Получить свидетельство о публикации\n29.02.2016 Просмотров: 550 Комментариев: 0 "Әліппем өміріме азық, бағытыма қазық"\n29.02.2016 Просмотров: 94 Комментариев: 0 Презентация А.Я. Ередеев "Коктийектер" (2 класс)\n29.02.2016 Просмотров: 186 Комментариев: 0 Внеклассное занятие по географии\n29.02.2016 Просмотров: 195 Комментариев: 0 Статья по нравственному воспитанию\n29.02.2016 Просмотров: 164 Комментариев: 0 Презентация по окружающему миру:"Звездное небо."\n29.02.2016 Просмотров: 99 Комментариев: 0 Нестандартный урок в 3 классе\n29.02.2016 Просмотров: 126 Комментариев: 0 920947920945920944920940920932920926920925