(src)="1"> 3 « Мениҥ Каандыгым бу телекейдеҥ эмес »\n(src)="2"> 8 Иегова ла Иисус чылап , бирлик бололы !\n(src)="3"> Иисустыҥ ӧйинде албаты социальный , этнический , политикалык бӧлӱништердеҥ улам бирлик болбогон .\n(src)="4"> Бу эки јӧрмӧлдӧ Христос бойыныҥ ӱренчиктерин бирлик болзын деп ле ӧӧн - бӧкӧннӧҥ айрыларга , улусты јаман кӧрбӧзин деп , канайып ӱреткенин шӱӱжип кӧрӧрис .\n(src)="5"> Анайда ок бис , бӧлӱнип калган телекейде јадып турган улус , олордоҥ кандый тем аларын билип аларыс .\n(src)="6"> 15 Уйадыгарды ӱредерге , Кудайдыҥ јасактарын ла принциптерин шӱӱп сананыгар\n(src)="7"> Уйадыс биске јолды чын кӧргӱссин деп , оны ӱредер керек .\n(src)="8"> Оны ӱредерге , Иегова биске сӱӱжинеҥ улам јасактар ла принциптер берген .\n(src)="9"> Олор биске ӱзе немеге Иегованыҥ кӧзиле кӧрӧргӧ болужат .\n(src)="11"> 21 Слердиҥ « јаркыныгар » Иегованы мактазын !\n(src)="12"> Иисус бойыныҥ ӱренчиктерин : « Јаркыныгар улус алдында анайып јарып турзын » — деп кычырган .\n(src)="13"> Бу јӧрмӧл биске бу кычыру аайынча јӱрерге ле Кудайды оноҥ тыҥ мактаарга болужар .\n(src)="14"> 27 Амыр .\n(src)="15"> Амырды канайып табар ?\n(src)="16"> 30 Ол Кудайдыҥ јарадузын алар эди\n(src)="1"> « Чындыкты керелейин деп . . . телекейге келгеним бу » ( ИОАНН 18 : 37 ) .\n(src)="2"> КОЖОҤДОР : 15 , 74\n(src)="3"> Иисустыҥ политикага киришпегени недеҥ кӧрӱнет ?\n(src)="4"> Иисус калан тӧлӧӧри керегинде нени айткан ла бу сӧстӧр нениҥ учун ойгор болот ?\n(src)="5"> Христиандар базынышка кандый кӧрӱмдӱ ?\n(src)="6"> 1 , 2 . а ) Бу телекей канайып там ла бӧлӱнип барат ?\n(src)="7"> б ) Бис бу јӧрмӧлдӧ нени шӱӱп кӧрӧрис ?\n(src)="8"> « МЕН јаштаҥ ала чындык јогын кӧрӱп ӧскӧм .\n(src)="9"> Меге ороонымныҥ политиказы јарабай турган болгон , оныҥ учун јаҥды солыырга турган улустыҥ кӧрӱмин јарадып баштагам .\n(src)="10"> Анайда ок кӧп јылдардыҥ туркунына мен террорист уулла кожо јаткам » — деп , Тӱштӱк Европада јадып турган эје айдат .\n(src)="11"> Тӱштӱк Африкада јадып турган ака чындыкка келердеҥ озо базынышты база јараткан болгон .\n(src)="12"> Ол айдат : « Мен бойымныҥ угы - тӧзимниҥ улузын , ӧскӧ уктарга кӧрӧ , артык деп сананып , политикалык партияга кирип алгам .\n(src)="13"> Ондо бисти ӧштӱлерди , керек дезе ӧскӧ партияларды јарадып турган бойыстыҥ да угыстыҥ улузын јыдала ӧлтӱрерге ӱреткен » .\n(src)="14"> А Орто Европада јадып турган эје айдат : « Мен ӧскӧ укту ла ӧскӧ кудай јаҥду улусты чек сӱӱбейтем » .\n(src)="15"> Бӱгӱнги кӱнде мындый кӧрӱм - санаалу улус там ла кӧптӧп јат .\n(src)="16"> Улустыҥ јайым аларга болуп , бой - бойын базынчыктап турганы ла политикалык сурактарда бӧлӱнип турганы там тыҥыйт .\n(src)="18"> Агару Бичикте калганчы кӱндерде улус « јаражар кӱӱни јок » болор деп судурлалган ( 2 Тим .\n(src)="19"> 3 : 1 , 3 ) .\n(src)="20"> Христиандарга там ла башкаланып бараткан телекейде бирлик артарга нени эдер керек ?\n(src)="21"> Карууны аларга , политиказы тыҥ бӧлӱнип калган ороондо јаткан Иисустыҥ темин шӱӱп кӧрӧӧктӧр .\n(src)="22"> Бис мындый ӱч сурак кӧрӧрис : Иисус нениҥ учун политикалык бӧлӱништерге јӧмӧшпӧгӧн ?\n(src)="23"> Кудайдыҥ ишчилери политикага киришпес учурлу деп , Иисус бойыныҥ темиле канайып кӧргӱскен ?\n(src)="24"> Анайда ок бис качан да , кемди де базынбас учурлу деп , Иисус канайып јартаган ?\n(src)="25"> 3 , 4 . а ) Иисустыҥ ӧйинде јаткан иудейлер неге иженген ?\n(src)="26"> б ) Андый кӧрӱмнеҥ улам Иисустыҥ да ӱренчиктери неге иженген ?\n(src)="27"> Баштапкы чакта , Иисус јарлап турарда , кӧп иудейлер Римниҥ башкарузынаҥ јайым болорго тыҥ кӱӱнзеген .\n(src)="28"> Олор мындый кӧрӱм - санааны јуулажар кӱӱндӱ националисттердеҥ — зелоттордоҥ алынган .\n(src)="29"> Олордыҥ кӧбизи Галилейдиҥ Иуда деп кижизиниҥ , калыкты туура апарган тӧгӱн мессияныҥ , кӧрӱмиле јӱрген .\n(src)="30"> Иудей јериниҥ тӱӱкичизиниҥ Иосиф Флавийдиҥ сӧстӧриле болзо , Иуда « иудейлерди Римге калан тӧлӧп турганы учун уйаттаган » .\n(src)="31"> Соондо римляндар оны ӧлтӱрип койгон ( Ап . ижи 5 : 37 ) .\n(src)="32"> Кезик зелоттор бойлорыныҥ амадуларына јединерге болуп , улусты базынып та туратан .\n(src)="33"> Је зелотторго кӧрӧ , иудейлердиҥ кӧбизи Мессияныҥ келерин сакыган .\n(src)="34"> Нениҥ учун дезе Иисус каан болуп келзе , олорды римниҥ јаҥынаҥ јайымдап , Израильдиҥ улу магын орныктырар деп иженген ( Лука 2 : 38 ; 3 : 15 ) .\n(src)="35"> Олор , Мессия Израильдиҥ каандыгын орныктырып салза , башка - башка јерлерге чачылып калган миллиондор тоолу иудейлер тӧрӧл јерине кайра јанып келер деп , алаҥзу јогынаҥ бӱткен .\n(trg)="35"> Chi joʼkan , chixjunilebʼ laj Judiiy li wankebʼ yalaq bʼar teʼruuq chi sutqʼiik saʼ li xtenamit .\n(src)="36"> Анайып Крестеечи Иоанн да Иисустаҥ сураган : « Келер дегени Сен бе , айса ӧскӧни сакыйтан ба ? »\n(src)="37"> ( Матф .\n(src)="38"> 11 : 2 , 3 ) .\n(src)="40"> Эммаус деп јурт јаар барадала , тирилген Иисуска туштаган эки ӱренчик Мессия олорды јайымдаар деп база иженген .\n(src)="41"> ( Лука 24 : 21 кычырыгар . )\n(src)="42"> Бу туштажуныҥ кийнинеҥ јаан удабай ла элчилер Иисустаҥ : « Кайракан , Израильге каандыкты шак бу ӧйдӧ орныктырып јадыҥ эмеш пе ? » — деп сураган ( Ап . ижи 1 : 6 ) .\n(src)="43"> а ) Галилей јериниҥ улузы Иисусты нениҥ учун каан эдип тургузарга кӱӱнзеген ?\n(src)="44"> б ) Иисус олордыҥ јастыра кӧрӱмин канайып тӱзеткен ?\n(src)="46"> Олор Иисустаҥ артык башкараачы табылбас деп сананган болор .\n(src)="47"> Нениҥ учун дезе ол куучынды сӱрекей јакшы айдар кижи болгон , оору улусты јаскан ла аштаган улусты да азыраган .\n(src)="49"> Агару Бичикте : « Оны тудала , каан эдип аларга тургандарын Иисус билип ийеле , јаҥыс Бойы кыр јаар ойто јӱре берди » — деп айдылат ( Иоанн 6 : 10 — 15 ) .\n(src)="50"> Эртезинде олор эмеш токунай берерде , Иисус Галилей талайдыҥ јарадына јуулган албатыга акча - јӧӧжӧ јанынаҥ эмес , кӧгӱс јанынаҥ болужарга келгенин јартап берген .\n(src)="51"> Ол айткан : « Ӱрелер курсак учун эмес , ӱргӱлји јӱрӱм јӱргӱзер курсак учун иштегер » ( Иоанн 6 : 25 — 27 ) .\n(src)="52"> Иисус јерде каан болбоско турганын канайып кӧргӱскен ?\n(src)="53"> ( Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јурукты кӧрӱгер . )\n(src)="54"> Ӱренчиктердиҥ кезиги Иисусты Иерусалимде каан болуп отурар деп сакыган .\n(src)="55"> Мыны Иисус божоор алдында билип ийеле , олордыҥ сакыганы јастыра деп јартап берерге , мина акча керегинде укаа сӧс куучындаган .\n(src)="56"> Бу укаа сӧстӧ « укту - тӧстӱ бир кижи » , ӧскӧртӧ айтса Иисус , ыраак ороонго узакка атанар учурлу болгон ( Лука 19 : 11 — 13 , 15 ) .\n(src)="57"> Анайда ок Понтий Пилат Иисустаҥ : « Сен иудейлердиҥ Кааны ба ? » — деп сураарда , Иисус политикага киришпей турганын јартын айткан ( Иоанн 18 : 33 ) .\n(src)="58"> Пилат Иисусты иудейлерле кожо Римниҥ јаҥына удура тӱймеен кӧдӱрер деп , коркыган болор .\n(src)="59"> Је Иисус ого : « Мениҥ Каандыгым бу телекейдеҥ эмес » — деп , каруу берген ( Иоанн 18 : 36 ) .\n(src)="60"> Иисустыҥ Каандыгы теҥериде тургузылар учурлу болгон , оныҥ учун ол политикага киришпеген .\n(trg)="64"> Li Jesus maajunwa kixchʼik ribʼ saʼ li xʼawabʼejilal li winq , xbʼaan naq li Xʼawabʼejilal wank saʼ choxa .\n(src)="61"> Ол Пилатка : « Чындыкты керелейин » — деп келгем деген .\n(src)="62"> ( Иоанн 18 : 37 кычырыгар . )\n(src)="63"> Слер элдеҥ озо бу телекейдиҥ керектерин бедирейдигер бе эмезе Кудайдыҥ Каандыгын бедирейдигер бе ?\n(src)="64"> ( 7 - чи абзацты кӧрӱгер . )\n(src)="65"> Јайым учун тартыжып тургандарга јӧмӧжӧтӧн санаа јӱректе де болбозын деп албаданарга , кезик улуска нениҥ учун кӱч болот ?\n(src)="66"> Кудайдаҥ берилген јакылтаны Иисус чылап оҥдоп турзаас , јайым учун тартыжып тургандарга јӧмӧжӧтӧн санаа јӱрегисте де болбозын деп албаданарыс .\n(src)="67"> Је анайып эдерге јеҥил эмес болордоҥ айабас .\n(src)="68"> Бир јорыкчы кӧрӧӧчи мындый сӧстӧр айткан : « Бистиҥ јердиҥ улузыныҥ јаҥга удурлажып турганы там ла тыҥып јат .\n(src)="69"> Олор бойыныҥ нациязыла оморкоп , башкараачы олордыҥ ла нациязыныҥ кижизинеҥ болзо , јакшы јӱрӱм болор деп сананат .\n(src)="70"> Је бистиҥ ака - эјелер бирлик артат , олор бастыра ийде - кӱчин Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга берет .\n(src)="71"> Чындык јогыныҥ ла уур - кӱчтердиҥ аайына јӱк ле Кудай чыгар деп , олор алаҥзу јогынаҥ бӱдет » .\n(src)="72"> Баштапкы чакта јаткан иудейлерде кандый уур јӱк болгон ?\n(src)="74"> Кезикте чындык јогынаҥ улам политикалык курч сурактар кӧдӱрилет .\n(src)="75"> Иисустыҥ ӧйинде шак мындый айалга болгон .\n(src)="76"> Темдектезе , калан тӧлӧӧри јанынаҥ курч сурак турган .\n(src)="77"> Римниҥ империязыныҥ јеринде јаткан улуска кандый ла неме учун : јӧӧжӧ , тура , јер ле оноҥ до ӧскӧ неме учун калан тӧлӧӧргӧ келишкен .\n(src)="78"> Тегин де уур мындый јӱкти , тӧгӱнчи албанчылар , оноҥ кӱч эдип туратан .\n(src)="79"> Олордыҥ кезиги калан јууйтан јаҥды аукциондо садып алала , улустаҥ калан јууп байыган .\n(src)="80"> Анайып Иерихондо албанчылардыҥ јааны болуп турган Закхей , улустыҥ акчазын албан кӱчле айрып , байып калган ( Лука 19 : 2 , 8 ) .\n(src)="81"> Оныҥ учун Римниҥ јаҥы , каланды кажы ла кижи тӧлӧп турган ба деп бӱдӱмјиленерге , тооалыш ( перепись ) эдерде , ӧрӧги айдылган Галилей јериниҥ кижизи , Иуда , тӱймеен кӧдӱрген .\n(trg)="85"> Ut maare moko kaʼaj tawiʼ laj Zaqueo kixbʼaanu li naʼlebʼ aʼin .\n(src)="82"> 9 , 10 . а ) Иисустыҥ ӧштӱлери оны политикалык суракта канайып ченеген ?\n(src)="83"> б ) Иисус биске кандый тем артырган ?\n(src)="84"> ( Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јурукты кӧрӱгер . )\n(trg)="88"> ( Taawil li xkabʼ jalam u saʼ xtiklajik ) .\n(src)="85"> Бир катап Иисустыҥ ӧштӱлери оны калан тӧлӧӧри јанынаҥ суракта ченеерге умзанган .\n(trg)="89"> Ebʼ li xikʼ nekeʼilok re li Jesus keʼxbʼaanu naq ttzʼaqonq saʼ jun li naʼlebʼ chirix li tojlebʼ .\n(src)="86"> Ол ӧйдӧ римниҥ улузыныҥ кажызы ла бойы учун бир динарий тӧлӧӧр учурлу болгон .\n(src)="87"> ( Матфей 22 : 16 — 18 кычырыгар . )\n(trg)="90"> Re naq ttʼaneʼq saʼ ruqʼebʼ , keʼxpatzʼ re chirix li tumin plaat re Roma , li tojlebʼ li tento teʼxkʼe chixjunilebʼ li poyanam re li nimla tenamit Roma ( taayaabʼasi Mateo 22 : 16 - 18 ) .\n(src)="88"> Иудейлер бу каланды тӧлӧӧргӧ чек сӱӱбеген , не дезе , бу калан олордыҥ Римге багынып турганын кӧргӱскен .\n(trg)="91"> Aʼin jun rehebʼ li tojlebʼ li jwal naxchiqʼebʼ xjosqʼil ebʼ laj Judiiy xbʼaan naq naxjultika chiruhebʼ naq wankebʼ rubʼel xwankil ebʼ laj Roma .


Эрјине малыс бар тушта... - altaicholmon\nЭл Ойында ӧдӱп турган маргаандардаҥ кӧрӧргӧ јараш бӱдӱмдердиҥ бирӱзи эмдик ӱредиш деп айдарга јараар. Калыгыстыҥ родеозында тууразынаҥ улус јок, јаҥыс ла ченемелдӱ эрлер туружат.\nБийик эттире јазалган чеденниҥ ичинде јайымда ӧскӧн лӧ качан да ӱйген кийбеген эки јашту аттар. Эмдик ӱредетени алтай калыкка јаҥыс ла спорттыҥ бӱдӱми эмес, је анайда ок ол чактар тӱбинеҥ келген јаҥжыгу болуп јат. Эрјине мал баатырлардыҥ чындык нӧкӧри болгоны керегинде кай чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, соојыҥдарда да айдылган эмей.\nЭмдик ӱредиште бойыныҥ ээжилери бар. Олордыҥ тоозында атты согорго, јаман сӧс айдарга јарабас болгонын темдектеерге јараар. Ол учун ӱзеери ӧй-штраф кожулат.\nБыјылгы маргаанда алты команда турушкан. Олор: Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Кош-Агаш, Шабалин ле Улаган аймактардыҥ командалары. Эҥ артык ӧйди Улаганныҥ командазы кӧргӱскен — 2 минут 15 секунд ӧй. Мынаҥ озо ӧткӧн Эл Ойында бу ок команда база јеҥӱчил болуп чыккан эди. Экинчи јерге Шабалин аймак чыгарда, ӱчинчи јерди Кӧксуу-Оозы аймактыҥ командазы алган.\nБу ӧткӧн маргаанныҥ учында јаргычылар эмдик ӱредиштиҥ ээжилерине кубулталар кийдирер керек деген шӱӱлте айткан — чармадаган атты армакчы бууй тартып ийбезин деп ноктолойло, чакыга буулаар керек. Jаргычылар келер Эл Ойындарда бастыра аймактардыҥ командалары турушкан болзо деген кӱӱнземелдерин база айткан. Чындап та, мынаҥ озо Эл Ойында база алты команда турушкан эди.\nБыјылгы Эл Ойында ӧткӱрилген телеҥит кӱреш ӧскӧ аймактардаҥ келген кӧрӧӧчилерге солун ачылта болгон деп айдарга јараар. Чоокыр аттарга јайдакка минген уулдардыҥ ат ӱстинеҥ кӱрешкени Улаган аймактыҥ байа бир визитный карточказы болгонын темдектеер керек. Бу маргаанда текши тооло 50 кижи турушкан.\nЭэжилер аайынча болзо, ат ӱстинде кӱрежип тургандардыҥ кемизи јерге јыгылар, ол ойнодып ийет. Бойыныҥ адынаҥ башказына калып, анда отурган «ӧштӱзин» јерге јыга тартып та турган уулдар болгон. Бу кызу тартыжуларда јеҥӱни Рустам Чулунов ал соккон. Экинчи јерде Боуржан Сакитов ло ӱчинчи јерде Эркемен Олчонов.\nЭл Ойынга келген кӧрӧӧчилер коркышту сакып, кӧрӱп турган маргаандардаҥ ат јарышты, анчада ла 12 километрге ӧдӱп турганын айдар керек. Быјыл бу маргаанныҥ јеҥӱчилине сыйга МТЗ трактор табыштырылар деген табыш кӧрӧӧчилерди оноҥ тыҥ кӱйбӱреткенин темдектебес арга јок. Быјыл мындый јакшынак сый тургусканында АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ камааны бар. Оны база темдектеп салар керек.\n12 километрге јарышта он јети ат турушкан. Маргаанныҥ турулталарыла, јеҥӱни беш јашту Каракӧс деп ат алган. Оныҥ ээзи Кан-Оозы аймактаҥ Мерген Jолдошпоев. Шак ол МТЗ тракторды алган. «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Г. Н. Пильтин јаан сыйды ойноп алган јерлежи тракторды айлына јеттирип алзын деп, соляркала јеткилдеер болгон.\nОноҥ башка дистанцияларда ӧткӧн јарыштар база јилбилӱ болгон. Ат јарыштарда бастыра алты аймактаҥ текши тооло сегизенге јуук ат турушкан эмтир. Jаҥжыкканы аайынча Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ аттары јарышкан.\nАт јарышла маргаандардыҥ турулталары мындый болгон:\n1000 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (кайлык укту атла, Шабалин) алган. 2-чи јерде Мержан Акчалов (кайлык укту атла, Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерде Алексей Дулатовто (кайлык укту атла, Кан-Оозы) болгон.\n1200 метрге јарышта 1-кы јерди Адучы Чеконовто (укту атла, Оҥдой) ойноп алды, 2-чи јерде — Алексей Дулатов (укту атла, Кан-Оозы), 3-чи јерде — Сергей Осипов (укту атла, Кӧксуу-Оозы).\n1600 метрге јарышта 1-кы јерге Мержан Акчалов (укту атла, Кӧксуу-Оозы) чыгарда, 2-чи јерде — Алексей Менкоев (укту атла, Улаган), 3-чи јерде — Роман Чегиров (укту атла, Кош-Агаш).\n1800 метрге јарышта јеҥӱни Эркеш Темдеков (јажы јаан атла, Улаган) ал соккон. 2-чи јерди Эркей Кыбыев (јажы јаан атла, Оҥдой) аларда, 3-чи јер — Яков Арбаевте (јажы јаан атла, Кан-Оозы).\n2400 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (јажы јаан атла, Шабалин), 2-чи јерди Адучы Чеконов (јажы јаан атла, Оҥдой) ло 3-чи јерди Роман Чегиров (јажы јаан атла, Кош-Агаш) алган.\n4800 метрге јарышта јеҥӱни Jыргал Чурекенов (јажы јаан атла, Шабалин) алган, 2-чи јерде — Амаду Арбаков (јажы јаан атла, Шабалин), 3-чи јерде — Оскар Сортоев (јажы јаан атла, Улаган).\n1600 метрге јарышта (јорголош) 1-кы јер Иван Бачуринде (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јер Александр Кажиковто (Кӧксуу-Оозы) ла 3-чи јер Василий Мокинде (Кан-Оозы).\n1600 метрге јарышта (јелиш, эки јашту аттар) 1-кы јерди Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јер Виктор Лебедевте (Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерге Дмитрий Кабин (Кӧксуу-Оозы) чыккан.\n1600 метрге јарышта (јелиш, ӱч јашту аттар) 1-кы јерде Александр Захаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерде Роман Куликов (Кӧксуу-Оозы) ло 3-чи јерде Вадим Амыров (Кан-Оозы) болды.\n1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орловский јелишкилдер) 1-кы јерди Алексей Хабаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерди Ойрот Трыхманов (Кан-Оозы) ло 3-чи јерди Вадим Амыров (Кан-Оозы) алган.\n1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орус јелишкилдер) јеҥӱни Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јерде — Алексей Наракшин (Кӧксуу-Оозы) 3-чи јерде — Вадим Амыров (Кан-Оозы).\nЧоокыр аттарлу јарышта 1-кы јерде Чингиз Курманов, 2-чи јерде Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерде Рустам Чулунов болгон.\nJербойыныҥ аттарыла ӧткӧн јарышта јеҥӱни Эзендей Бадыкин, 2-чи јерди Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерди Айдыҥ Манзыров алган.\n12 километрге јарышта 1-кы јер Сергей Кармановто, 2-чи јер Алексей Барбачаковто ло 3-чи јер Аргымак Мегедековто.\nТекши командалар ортодо јеҥӱчил болуп Кӧксуу-Оозы аймак чыгарда, экинчи јерде Кан-Оозы аймак болгон ло ӱчинчи јер Улаган аймакка келишкен.\nБастыра јеҥӱчилдер ле призерлор медальдарла, дипломдорла, анайда ок сый-акчала кайралдаткан.


Jондык палатаныҥ јууны - altaicholmon\nJуунда шӱӱжилген тӧс сурактар мындый болды: Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ председателин талдап тудары; Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ председателиниҥ ордынчызын талдап тудары; Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ комиссияларын тӧзӧӧри ле комиссиялардыҥ председательдерин талдап тудары; Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ Совединиҥ турчыларын јӧптӧӧри.\nАнайып, ачык ӱнбериш ажыра Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ председателине Т. А. Кончева тудулган, оныҥ ордынчызына—А. Г. Ищенко.\nJондык палатаныҥ башка-башка ууламјылар аайынча иштейтен 5 камызы тӧзӧлгӧн лӧ олордыҥ башкараачылары јӧптӧлгӧн.


«Бис ончобыс—Россия» | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Бис ончобыс—Россия»\n6:25, 20 ноября 2014 Лайк 0 1090\nАлбатыныҥ jаҥжыккан культуразыныҥ «Бис ончобыс—Россия» деп адалган Баштапкы текшироссиялык фестивали ле кол-санат устарыныҥ кӧрӱзи кӱчӱрген айдыҥ 2-4 кӱндеринде Сочиде Олимпий калада ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ ондо кайчылар Вадим Деев, Тимур Кыдыков ло Айдар Унатов, албаты устары Айсула Такина, Аржан Кухаев ле Эркин Баинов турушкан. Бистиҥ тергеениҥ элчилерин бу jол-jорыкта АР-диҥ культура министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина ла Албаты jайааныныҥ республикан тӧс jериниҥ директорыныҥ ордынчызы Светлана Тенгерекова баштап jӱрген.\n«Бис ончобыс—Россия» деген фестиваль бистиҥ ороондо былтыр башталган. Ороондо jаткан эл калыктардыҥ jаҥжыккан культуразын корыыр ла ӧскӱрер, тергеелер ортодо наjылык колбуларды элбедер, албаты-jоныс эптӱ-jӧптӱ jадарын jӧмӧӧр элбек кемдӱ бу байрамды РФ-тиҥ культура министерствозы ла Албаты jайааныныҥ Россияда государстволык туразы тӧзӧп ӧткӱрген. Сочиде ӧткӧн турулта кӧрӱ-байрамда фестивальдыҥ 2013 jылда ӧткӧн баштапкы ӱйе-бӧлӱгиниҥ jеҥӱчилдери ле лауреаттары турушкан. Онойдо, Алтай Республиканыҥ устары Айсула Такина, Эркин Баинов ло Аржан Кухаев Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ 300-теҥ ажыра албаты устары турушкан Томск калада ӧткӧн кӧрӱниҥ jеҥӱчилдери болгон эди.\nАлбаты культуразыныҥ Текшироссиялык 1-кы фестивали ороонныҥ эҥ бийик окылу jаҥдары кеминде jӧмӧлтӧлӱ болгонын ла ол Калыктар бирлигиниҥ кӱнинде ӧткӧнин АР-диҥ культура министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина темдектеген. Кажы ла культураныҥ тӧзӧгӧзинде албатыныҥ jаҥжыккан культуразы турганын, ол эмдиги ӧйдиҥ кеендик-санадыныҥ тазыл-тамыры болгонын РФ-тиҥ культуразыныҥ министри Владимир Мединский фестивальдыҥ ачылтазында темдектеген. Бистиҥ ороонныҥ культуразыныҥ аҥылузы неде дезе, ол кӧп калыктардыҥ культуразынаҥ турат ла «бис ончобыс—Россия болуп jадыс» деп, ол айткан.\nМыны ӧткӧн байрам jарт керелеген. Сочиде, Кышкы олимпий ойындар ӧткӧн jерде, «Айсберг» деген Тош ӧргӧӧдӧ ороонныҥ 70 кире элчилери тергеелериниҥ jаан мааныларын тудунып чыккан. Алтай Республика эҥ бажында, Адыгея Республиканыҥ кийнинде чыккан эмтир. Бистиҥ ак-чаҥкыр мааныбысты Айсула Такина ла Аржан Кухаев апарган. Бу байрамда турушкан ончо улус калыгыныҥ jаҥжыккан кеп-кийимин кийип jӱргени сӱрекей кӧрӱмjилӱ ле солун болгон эмтир.\nФестиваль республикалардыҥ, крайлардыҥ, областьтардыҥ jайаан ӧмӧликтериниҥ jаан ойын-концертиле ачылган. Алтайдыҥ кайчылары Вадим Деевтиҥ, Айдар Унатовтыҥ ла Тимур Кыдыковтыҥ «Айсбергте» кайлаганын кӧрӧӧчилер jылу уткыган, бистиҥ кайыс бу jайаанды кӧргӱскен ӧскӧ кайчылардаҥ аҥылу, башка болгонын Наталья Саймина куучындаган. Алтай кайчылар анайда ок Экспоцентрдиҥ ачылтазында, тышкары, кӧп улус jуулган ойында узыла кайкаткан.\n«Бис ончобыс—Россия» деген фестивальдыҥ экинчи кӱнинде албаты устарыныҥ кӧрӱзи ачылган. Бӧстӧҥ, тӱктеҥ, агаштаҥ, темирдеҥ, той балкаштаҥ ла о. ӧ. эткен кийим-тудумды, айыл-jуртта тудунар-кабынар эдимдерди, ойынчыктарды, jарангыштарды ла кӧп ӧскӧзин де jаҥыс та кӧрӧр эмес, jе эдип ӱренерге ле садып аларга jараар болгон. Кӧп тергеелер калыгыныҥ озодо тудунган ла орныктырган эмезе эмдиге эдинген ле jаҥы ӧйгӧ келиштире кубултып jазаган эдимдерин экелген болзо (темдектезе, ноокыдаҥ тӱӱген арчуулдарды, тере ӧдӱктерди, мӧҥӱн jарангыштарды), Алтай Республиканыҥ устарыныҥ кӧрӱзи jебрен куулгазын jажыдыла jаан jилбӱде болгон. Эркин Баинов, Аржан Кухаев ле Айсула Такина Алтайдыҥ jебрен корумдарынаҥ чыккан табынтыларды орныктырып jазаган эдимдерин ле кеп-кийимди кӧрӱге чыгарган. Эки муҥ jыл мынаҥ кайра скиф калыктыҥ кайкамчылу кеендиги телекейдиҥ кайкалдарыныҥ бирӱзи болуп артканча. Бу jебрен албатыныҥ ук-тукумы деп аданарга мукангандар ас эмес. Байла, оныҥ да учун бистиҥ республиканыҥ кӧрӱзине келип, бу бистиҥ калыктыҥ кеендиги деп блаашкандар да болгон. Билимчилер бистиҥ устардыҥ эдимдеринде jурук-шалдарды буркан-буддизм телекейдиҥ шалдары да деп танып турган. Jе кӧрӱге чыгарганы—сананып тапканы эмес, Алтайдыҥ скиф корумдарынаҥ чыкканы деп jартаарга келишкен.\nJебрен кеендикти орныктырар ууламjыда Алтай Республиканыҥ албаты устарыныҥ ижин jол-jорыктыҥ турулталарыла ӧткӧн куучын-эрмекте АР-диҥ министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина аҥылап темдектеп, оны jӧмӧӧри керектӱ болгонын айткан. Мында албаты устарыныҥ «Энчи» деген тӧс jериниҥ, оныҥ башкараачызы Тана Бабрашеваныҥ кичеемелдӱ ижин ол база темдектеген.\nАржанды ла Эркинди кӧрӱде анчада ла Кавказтыҥ калыктарыныҥ темирле узаныжы jилбиркеткен болзо, Айсула кӧрӱге чыгарган jебрен кийис кебистерди аjарулу шиҥдеген. Ондый кийистердиҥ бирӱзин чечендер музейинеҥ экелген эмтир ле, Айсулуныҥ айтканыла, эткен эбиле ол бистиҥ кийистерге тӱҥей.\nМындый кӧрӱлерде турушканы jаҥыс та кӧп устарла, олордыҥ ижиле таныжар, ӱренер арга берип турган эмес, кӧгӱс-кӱӱнди кӧдӱргенин, иштеерге jаҥы тыныш, jаҥы ийде бергенин устар куучындаган.\nФестиваль ӧйинде Россияныҥ калыктарыныҥ культуралык jӱзӱнин корыыр суракка учурлалган кӱрее-куучын ӧткӧн. Ондо РФ-тиҥ культура министерствозыныҥ ла культура департаментиниҥ, Албаты jайааныныҥ Россияда туразыныҥ чыгартулу улузы турушкан. «Бис ончобыс—Россия» деген фестивальды ла албаты устарыныҥ кӧрӱзин ӧткӱрерин jаҥжыктырары керегинде кӱрее-куучынныҥ ончо туружаачылары айткан. Ондо кажы ла тергее культурада jедимдерин кӧргӱзер аргалу болор ло турулта байрамга келерге амадаар эди. Сӧс келижерде, Сочиде ӧткӧн фестивальда кандый да кайралдар берилбеген, бу кӧрӱ-байрамныҥ баштапкы бӧлӱгинде jеҥӱлер Сочиге барар кайрал болгон.\nАйла, тергеелердиҥ элчилерин Сочиде сӱреен jакшы уткыган, азыраган-кондырган эмтир. Олимпий кала тудумдарыныҥ кемиле кайкаткан: телекӧрӱлтедеҥ кӧргӧни бир, бойыныҥ кӧзиле кӧргӧни башка эмей. Россия сананган амадузына jедер чыннаҥ ийделӱ ороон болгонын олимпий ойындар ӧткӱрер jерди канайда тутканы керелейт деп, бистиҥ элчилер айткан.\nJол-jорыктыҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ Башкарузына ла культураныҥ министерствозына «Бис ончобыс—Россия» деген jаан кӧрӱ-байрамда туружар арга бергени учун jаан быйанын айткан. Эркин Баинов, Аржан Кухаев ле Айсула Такина аҥылу быйанын Кӱпчегендеги jурт jеезениҥ jааны Владимир Мандаевке ле Оҥдой аймактыҥ jааны Мирон Бабаевке jетирет. «Олордыҥ jӧмӧлтӧзиле бис Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ устарыныҥ Томскто ӧткӧн кӧрӱзинде турушканыс, ондо jеҥӱлӱ jерлер Сочиге барар jолды ачкан»—деп, устар куучындаган.\n«Куулгазынду jерде болдым…»\nДолги нужно ликвидировать\nБайрам бийик кеминде ӧтти


Июль 2017 - altaicholmon\nУхановтор јеҥӱчилдердиҥ тоозында\n«Jылдыҥ билези» деген бастырароссиялык конкурстыҥ турулталары Москвада кӧрӱлди. Jеҥӱчилдердиҥ тоозына Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында јадып турган Петр ла Надежда Ухановтордыҥ билези кирген деп, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы јетирет.\nДепутат бир канча јерлерде болды\nРоссия Федерацияныҥ Госдумазыныҥ депутады Р. Букачаков Горно-Алтайсктыҥ бир канча учреждениелеринде ле площадкаларында болды.\nJеткерлӱ учуралдарды астадатан арга\nАлтай Республикада «Мылтык-јепсел» деп операция ӧткӱретени јакшынак јаҥжыгу боло берди. Ол јеткер болорын астадарыныҥ быжу аргаларыныҥ бирӱзи болуп јат, оныҥ учун кажы ла јыл ӧткӱрилет деп, МВД-ныҥ пресс-службазы јетирет.\nШил 500-1000 јылга…\nКадындагы заповедниктиҥ экологторы тузалу керек баштагандар, Кӧксуу-Оозы аймакта айыл-јурттыҥ сӱрее-чӧби бӱдӱмдери аайынча ылгаштырылат.\nКышка канча ла кире эрте белетенер\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязында жилкомхозты кышка белетеери јанынаҥ иштеп турган штабтыҥ јууны ӧтти.\n31 проценти ЖКХ-га келижет\nАлтай Республиканыҥ бир кижизи акчазын тӧлӧйтӧн јеткилдештиҥ кеми јыл туркунына 2888 салковойго кӧптӧп, 21 муҥ салковойго јетти.\nСууныҥ чыҥдыйы бийик болзын, анчада ла јай ӧйинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында экология јанынаҥ јеткер болбозын јеткилдейтен камыс иштейт. Оныҥ ижиниҥ амадуларыныҥ бирӱзи республиканыҥ эл-јонын ичетен ару суула јеткилдеер ишти шиҥжӱзинде тудары.\nАгашты туйказынаҥ кезери бир эмеш астаган\nАгашты тузаланатан јасактарды бускан учуралдар, ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 28 процентке астаган деп, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствоныҥ коллегиязыныҥ јорыктаган айас ӧскӧ јерде ӧткӱрген јуунында темдектелди.


«Садып алган арчын јараар ба?» - altaicholmon\nJаан улус оок балдарга: «Jаҥы јайылган чечекти ӱспегер, ол слердий ок јаш, јараш, јаш агашты јыкпагар, агаштыҥ сабын сындырбагар, Алтайыс артаар-кунураар» деп јакып-јартап јӱретен. Чечек те, чаал агаш та болзо, кижи ле чилеп, ачуны да билер, ыйлап та турар деп, балдарды оогоштоҥ ала таскадып, агару ӱредӱни кӧксине салатан.\nАлбаты ар-бӱткенниҥ, агаш-таштыҥ, агын суулардыҥ, аржан-тоҥмок суулардыҥ ээлери бар деп бӱдӱп, олорло эптӱ-јӧптӱ јӱрер алтын ээжини буспаган. Шак бу амадула олор Алтайдыҥ сынына чыгып, мӱргӱӱлдер ӧткӱрип, алкы бойына, бала-барказына, албатызына, азыраган ак малына амыр-энчӱ, ырыс-кежик јадын-јӱрӱм болзын деп алканган, алкыш-быйан сураган.\nАрчын кажы ла алтай биледе бар. Кажы ла кижи кандый ла керегинде тудунып јат. Айыл-јурты јуттай берзе, айдыҥ јаҥызыла аластаар. Бала-барка кыјыктып, керек-јарактары келишпей, јолы буудакталып турза, јаандары аластап, сын-арказын сергидип, санаа-кӱӱнин јарыдып, курчу-куйагын бектеп салат. Бала-барканыҥ куда-кумыйы, той-јыргалы кайда. Онойдо ок јӱрӱмде кандый ла сакыбаган уур-кӱчтер, оору-јобол ло оноҥ до ӧскӧ кижи бойы аайы-бажына чыгып болбос учуралдар болуп јат. Мындый айалгада улус арчынды, керектӱ не-немени белетеп, билер-кӧрӧр, албатыга быйанду, ӱч телекейле тил тудар јарлык, кам улуска амадап барат.\nБӱгӱнги кӱнде улус бойыныҥ јаҥдаган јаҥынаҥ тудунып, арчынды јакыдып-алдыртып алары јанынаҥ уур-кӱчтерге учурап турганы текши јарт, мында јажыт јок. Алтай јурт јерлерде, колхоз-совхоз ӧйинде, малчы-койчы эр улус малын тайгаладып јӱретен. Ыраак јолго барып, карган-тижеҥ, эпши улус шак олорго арчынды јакыдып алдыртатан. Амадап алдыртып алганын кӧстиҥ чогындый чеберлеп, керегине тудунатан. Jе бӱгӱнги кӱнде ол ӧйлӧр ӧткӧн, јаан улус астаган. Арчынды јакыдып алдыртары курч сурактардыҥ бирӱзи боло берди. Jиит улусты јаҥыскандыра ийерге база јалтамчылу. Барала келишпес неме эдип салза, кату-каруузына кем турар? Коомойлорго, јамандарга јӱрген улуска алдыртарга чек јарабас. Байа ару сӧӧктӱ улус бар, ондый улуска јакытса быжу болор деп, јаан улус айдат.\nJӱрӱмде аргазы чыккан кижи бир эбин бедиреп таап ла ийер. Онойдо ок јӱрӱмде улустыҥ сурулап-бедиреп турганын ајаруга алып ийер эпчил улус база бар. Шак ондый эпчил улус арчынды аай-коой јогынаҥ сындырып, базарга экелип, садып јатканын кӧп улус билер. Кӧп улус арга јокто садып та алат. Ары јанынаҥ неме билер улуска: «Арчынды садып аларга јараар ба, ондый арчынла улуска барарга јараар ба» деген ле оноҥ до ӧскӧ сурактарла кӧп улус баштанат. Ол ӧрӧкӧндӧр: «Арга јокто алып јадырым, ӧскӧ алар арга јок деп айдынып, алгайар» деп айдып јат. «Кырчынла айыл-јурттыҥ ичин, бала-барканы аластаарга јараар. Jе билер-кӧрӧр ӧрӧкӧндӧргӧ кой арчынла белетенип барар керек» деп, арчын тудуп турган бир эјебис айткан. Бӱгӱн јурт та јерлерде неме билер јаан јашту ӧрӧкӧндӧр арчынды јакыдып алдыртып, баазын тӧлӧп берет.\nJебренде југуш оорулар (чума, оспа, тиф, холера, дифтерия, скарлатина, корь) канча јӱстер тоолу улустыҥ јӱрӱмин апарган. Ол ооруларла тартыжар эп-сӱмелер кӧп болгон. Jе эҥ ле тузалузы арчынды кӱйдирип, оныҥ ыжын оору улуска тындырып, госпитальдардыҥ ичин арчынла аластап туратан. Арчынныҥ ыжы ооруныҥ бактерияларын јоголтып салат. Албаты медицинаныҥ база бир тузалу эп-сӱмези.\nАрчын Европада, Азияда, Тӱндӱк Америкада, Азияныҥ тропикалык јерлеринде (Непал, Пакистан) учурап јат. Jажыл ӧзӱм кайда ла ӧзӧт, јаҥыс бӱдӱмдери башка-башка. Арчынды эм-том деп Jебрен Египетте, Римде, Грецияда, Русьта билер болгон. Азый эмчи-томчы улус арчынныҥ ӱзине шыркаларды кӧктӧӧр учукты чеберлеген. Темдектезе, Тӱндӱк Американыҥ индеецтери туберкулезло оору кижини јазылганча койу арчын ӧскӧн јерлерде туткан. Индеецтердиҥ эп-сӱмезине бӱгӱнги медицина јартамал этти. Арчынныҥ саптарында сӱреен кӧп фитонциндтер бар. Шак олор ооруныҥ бактерияларын, палочкаларын ӧлтӱрет.\nБӱгӱнги де кӱнде арчынды албаты медицинада элбеде тузаланат. Темдектезе, фитопамда арчынныҥ кургаткан јиилегин садып јат. Ол баштыҥ меезине тузалу болуптыр. Айса болзо, јада-тура арчынды аҥылу јерде таарып ӧскӱрер. Jиилегин кургадып, аптекаларда садар. Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген арчынга аҥылу коруул керектӱзин јӱрӱм кӧргӱзет. Jай ӧйинде јеҥил акча иштеерге умзангандар тайга-ташты кырлап, алтын тазылды, арчынды тазылыла кожо кодоро тартып турганы јажыт эмес. Арчынды јӱк ле базарда садарын токтодор эмес, бу суракты элбеде кӧрӱп, республика кеминде окылу јасак јарадып, јӱрӱмде кийдирзе, туза-турулта болор бо?\nОнойдо ок ыраада кӧрзӧ, база 100-200 јылдыҥ бажында арчын агаштыҥ салымы кандый болор? Келер ӱйелер арчынла аластанар чӱм-јаҥыс јылыйбай једер бе. Бӱгӱнги кӱнде улустыҥ барып, арчын алып турган јерлери (ӧзӧктӧри) кунурап ӱрелип јадыры. Бу ла калада юннаттардыҥ станциязында канча-канча јылдар туркунына мындагы ишчилердиҥ отургызып салган ла кичеемелинде сӱреен јараш, койу арчын ӧзӧт. Кийнинде келип јаткан ӱйелерге ле мынайда отургызып, кичееп јаткан арчынды ыраактаҥ кӧрӧргӧ келишпезин деп бӱгӱнги кӱнде арчынды чеберлеери бойыстаҥ камаанду.\nАртыш-арчынды тузаланар чӱм-јаҥ\nКычыраачыларды Любовь Талкыбаеваныҥ «Чуй јериниҥ јаҥжыгулары» деген бичигинде Светлана Бырчыковна Талкыбаеваныҥ артыш-арчын аайынча чӱм-јаҥ керегинде јартамалыла таныштырадыс.\nАртыш—Алтайдыҥ ару, агару ла ээлӱ агажы. Jакшыны кӧдӱрген, јаманды јайлаткан байлу агаш. Озогы јаандардыҥ куучыныла болзо, артыш тынду агаш, кижиниҥ суузыны. Оны ӱзердеҥ озо, неге амадап, неге керектеп алып јатканын айдып салар учурлу. Алардаҥ озо сӱт чачар, ол эмезе јалама буулаар, аттыҥ јалыныҥ кылын да буулап јат. Сӱт чачса, эжерлеп чачар, тӧрт талага баштанып, алканып суранар. Алтай-Кудайына, Алтай Ээзине, Jер-энеге алканар: «Алтайдыҥ байлу агажы, артаба, тазылыҥ болзо кургабазын, оноҥ јараш тазылда, оноҥ јараш корболоп ӧс».\n• Арчынды алза, ачаптанып, кӧп албас;\n• Jоон тӧзинеҥ сындырбас, айрызынаҥ чебер сындырып алар;\n• Мистӱ-оостула кеспес;\n• Ол агашты ӱй кижи ӱспес. Он эки јашты ӧтпӧгӧн кыс бала ӱзер аргалу деп угуп јӱретем;\n• Эр киндиктӱ ӱзер;\n• Тӧрӧӧн-тууганы, јуук кижи божогон болзо, јылы ӧткӧлӧктӧ, ӱзерге јарабас.\nАрчынды аайлу-башту алар, бӱри кӱнчыгышка ууланганын ӱзер, ӧскӧ талага баштанганы — быйанын јетирбес. Эмдиги ӧйдӧ ол агашты саткылап јадар. Садып алган артыш быйан экелбес, эм-том болбос. Саткан кижиге јакшы јӱрӱм болбос. Тазылыла кодоро алган кийнинде, кинчек тӱжер. Нениҥ учун дезе Эре-Чуйда бу кереестӱ агаш Алтай-Кудайдыҥ курчуузыла, Jер энениҥ киндигиле, От-Энеле, кижиниҥ суузыныла (сӱнезиле) тудуш, байлу.\nАрчынла аластанганда, ол јаманды-јымыруны јайладар, кӱли-когы болзо — эм-том, ыжы болзо, кижиниҥ эди-канына, сӧӧк-тайагына ӧдӱп, оору-јоболды јайладат. Темдектезе, кӱлдиҥ когын чий каймакка булгайла, суулу балуны сӱртӱп јат. Койу артышты изӱ сууга тургузала, ичерге де, јунунарга да јараар.\nАртышла аластанганда, база аайы-тӧӧйи бар. Артышты кӱйдӱреле, кижини кӱн аай аластаар, бажын айландыра, эки колтыктыҥ алдынаҥ (коомой неме колтык алдына јажынар) арказын тӧмӧндӧй, эки бутты, эки будын ортозын аластаар, ыжын јытаар. ¯й улус тӧбӧзи бӧктӱ болор (арчуул тартынар), эдектӱ кийимдӱ болор јаҥду.\nJер-телекейде јетен бӱдӱм артыш бар. Алтай јеристе оныҥ бӱдӱми кӧп. Бӱри койу, чичке болзо, ол кой-артыш. Бӱри јоон болзо — ат-артыш. Кажы ла артыштыҥ јыды да башка болот. Эмдиги ӧйдӧ кӧп улус байланбай да јат. Эре-Чуйда јаткан эр-киндиктӱ (адын адабайын) алкыш-быйан сурап келерде, артышты тазылыла кодороло экелген. Кижиниҥ баш-куйказы јымыраар. «Сӱреен јастырган эмтиреер» деп, ары ла јандырдым. ¯ч јылдыҥ туркунына ӱч уулы улай-телей божогылап калды. Артыш — кижиниҥ суузыны деп айттым не, учуры јаан агаш. Тайдам айдатан эди: «Артыш тазылы кижиниҥ јӱрӱминдий».\nКижи аластанган кийнинеҥ, артыштыҥ артканын отко салар, тышкары алып чыкпас, оноҥ ӧскӧ ырызы, кежиги кожо јӱре берер. Артыштыҥ ыжы кара болзо, оору-јобол, јаман-јымыру чыкканы болуп јат, ару ыш — кижиде кара јок, ару дегени.\nНеме билер улуска барза, артышты ак бӧскӧ ороп, эжерлеп апарар. Ача тартса, артыш куучындап јадар агаш ол. Ар-бӱткенде ончо айландыра тирӱ, јаҥыс ла кижи сокор дебезе.\nКезикте улус бой-бойлорынаҥ артыш суражып јӱргӱлейт. Артышты амадап, алканып алган кижи айыл-јуртына экелген кийнинде, ӧскӧ улуска артыш ӱлебес, ол кижи бойыныҥ ырызын, кежигин улуска берип, ӱлеп турганы деп, неме билер улус айдыжат.\nАртышты, ар-бӱткенди канайып байлап ла чеберлеп јӱретенин албаты билип јӱрзин.\nАртышла арутанганда айдатан алкыжым:\nАк мӧҥкӱлӱ тайгадаҥ\nАмадап алган ат-артыш.\nАртап калган сынды\nАрутап берзеҥ, ат-артыш.\nКорум эдектӱ тайгадаҥ\nКеректеп алган кой-артыш.\nКыйдыра сал, кой-артыш.\nАк јалама буулайла,\nКӧрӱп алган кой-артыш.\nКӧп ӱйелер байлаган\nБаш болзын, байлу агажым!\nБаш болзын, Эре-Чуйыма, Алтайыма!\nАрчын керегинде кожоҥдор:\nАлты ӱйелӱ ак арчын —\nАлтайдыҥ кару агажы.\nАк јаҥалу албаты —\nБурканныҥ кару балдары.\nКеректеп алган кой-арчын.\nАртап калган јонымды\nАрутап берзеҥ, кой-арчын.\nКороп калган јонымды\nАластап берзеҥ, кой-арчын.\nАлас, алас, алас, алас!\nАк-Бурканнаҥ от алас!\nОҥ кӧзиле кӧр калар,\nАрјанынаҥ кӧр турар\nМалга оору тийзе:\nМал оорыбазын деп, баштапкы кӱкӱрт болзо, чеден-кажаанды, малды арчынла аластаар:\nТыму-турганыҥды пар, апар!—деп кыйгырар.\n«Ак Чечектиҥ» тизӱ бичиктеринеҥ,


Экинчи катап кижиге барза « Свадебный портал Республики Алтай\nБу кÿндерде Улалу калада алтай тойдыҥ чÿм-jаҥдарын эрÿÿл öткÿрерине учурлалган кÿрее-куучын öткÿрилди. Кÿрее-куучынныҥ туружаачылары анайда ок алтай тойдыҥ кезик сурактарына аjару этти.\nАнайда, Кыдыева Вера Якшыновна экинчи катап кижиге барган кысты кöжöгöниҥ кийнинеҥ экелип, чачын jарып, jаҥыдаҥ ойто ло бöрÿк, чегедек кийдирип турганы jастыра деп айтты. Кыс баланыҥ чачын jÿрÿминде jÿк бир ле катап jаратан jаҥду деп, келин кижиниҥ чачын база катап jарбас деп билимчи ачынып турды.\nОл Алтайда (öлгöн кийнинеҥ) келин кижи чачын jардырган эш-нöкöриле jурттар деп алтай улус бÿдет. Оныҥ учун Вера Якшыновнаныҥ бу сöстöрин мен кайкап уктым: экинчи (ÿчинчи, тöртинчи…) катап кижиге баргажын, чачын jардырбаза, ол келинниҥ куды (душа) jаҥы jуртына канай тÿжетен? Ол jерде ÿй кижи баштапкы ла öгöниле туштажатан ба? Jе канай оной?\nМениҥ алаҥзуларымды Зинаида Маймановна Торбокова jартады. Чачын баштапкы jуртында jардырып салган келин кийнинеҥ такып кижиге барза, оныҥ кудын бу эш-нöкöриле бириктирерге, тегин ле тойдо чылап алтай той öткÿрер. Jаҥыс кöжöгöниҥ кийнинеҥ экелбес, катаптаҥ чачын jарбас, катаптаҥ чегедек кийдирбес. Артканы оной ло болор: башпаады, ÿс уруш, алкыштар, jаҥарлар…\nБу мындый jартамал мениҥ ичиме сÿреен кирди. Канча кире сананып турган сурагыма каруу табарга болушкан В.Я. Кыдыевага ла З.М. Торбоковага быйанымды айдадым.\nАйдарда, келин экинчи катап кижиге барза (чачын оноҥ озо jардырып салган болзо):\nКелин кижини öскö айылга отургызар\nКайыҥду, кöжöгöлÿ келинге улус барар\nКелинди кöжöгö кийнинеҥ экелер\nКелинниҥ чачын jарып, öрöр\nКелинге чегедек кийдирер\nКелин кижини озолондыра 2 тулуҥду, бöрÿктÿ, чегедектÿ, айыл ичине кийдирер.\nАйылга кийдирип, jаҥы эш-нöкöриле коштой отурар.\nJииттер анайда ок сÿт берижип ичкилер.\nОтко ÿс уруп, албаты-jонныҥ алкыжын угар — башпаады башталар.\nКелин оноҥ озо кижиге барган, jе чачын оноҥ озо jардырбаган болзо\nБу тушта тойды тегин той чылап öткÿрер: чач jарыш болор.\nЫрысту болыгар! Бек билелер тöзöгöр!


Инфоурок › Начальные классы ›Конспекты›Алтай тил 3 класс Тема "Береечи кубулткыш"\nУроктыҥ темазы: Береечи кубулткыш\nАйалга тöзööр: алган билгирлерине тайанып, ÿренчиктер береечи кубулткышта турган адалгыштыҥ аҥылузын оҥдоп аларына.\nПредметле колбулу турулталар: адалгышты кубулткыштарла чын кубултар, береечи кубулткышта турган адалгышты эрмекте чын ылгап билери.\nТекши ÿредÿ эдилгелерле колбулу турулталар: jаҥы билгирлер аларына jилбиркедер, сананып билерине; бойын, бойыныҥ аргаларын, jедимдерин-jедикпестерин оҥдооры; берилген кöргÿзÿ ле ээжи аайынча эдилгелер бÿдÿрерин; бойыныҥ санаа-шÿÿлтезин чыгара айдарын.\nӰренчиктиҥ öзÿмиле колбулу турулталар: российский гражданин болгонын, Россия ороондо jтканын, орооны ла калыгы учун\nУроктын бӱдӱми: jаҥы билгирлер алар урок\nТузаланатан jепселдер ле ресурстар: эпиграф, фонетический ойын, таблица, ÿредÿ бичик эмезе электорн бичик «Ланит».\nӰренчиктердиҥ бӱдӱретен ижи\n1.Ӱренчикти ўренерине ууламјылаары\n-Бой-бойыгарга кÿлÿмзиренип, jакшы кÿÿн- санаа кÿÿнзегер.\nЭпитет «Алтай öскöн кабайыс,\nАлтай мöҥкÿ кудайыс.\nРоссияла бис jажына»\n- Бу jолдыктарды кем билер? (Алтай Республиканыҥ эл мак jаҥары)\n- Сöстöрин кычырза, слерге кандый кÿÿн- санаа болот?\n- Нениҥ учун Россияла бис jажына ?\n- Мак jаҥрдыҥ сöстöрин jрлу алтай бичиичи Аржан Адаров бичиген. Орус сöстöин В. Сорокин чÿмдеген. Кÿÿле В.Пешняк кееркеткен.\n- Мак jаҥарды кандый айалгада угадыгар?\n- Ончо кем билер?\nКем билбес, слер алтай балдар, бойыгардыҥ мак jҥарыгарды билер керек, эске ÿренип алыгар.\n-Бой-бойына кÿлÿмзиренип ийер.\nӰренчиктиҥ öзÿмиле колбулу ТӰЭ\n2. Билгирин эбелтип, ÿренгенин эске алындырып, чокымдаары\n1.Фонетический ойын «Ару айдыш»\nДа-да-да чайды сен талканда.\nДа-да-да аралда jÿрет сымда. (рябчик)\nДу-до-да адам айылда.\n2. Ару jараш бичиири. Пп пыйма\n3. А/ ижин бой-бойыныҥ кöрöр.\n1.Ойынды ойноп jат.\n2. Тетрадьта ару, jараш бичиири.\n3. Айылдыҥ ижин кöрöр.\nКолбу тударыныҥ ТӰЭ\nБойын башкарынар ТӰЭ\n3. Ӱредÿ амаду тургузары\n1. Экÿлеп иш. Кубулткыштар ла олордыҥ сурактарын чокымдар.\n2. Уроктыҥ темазына чыгарар табышкак ажыра:\nJети нöкöр менде бар.\nСöстöрди кубултып ийер.\n- Бÿгÿн урокто бис адалгыштар кубулткыштарла кубуларын оноҥ ары улалтарыс.\nДоскодо: самынга, эчкиге, ийтке, талайга, колго, тошко. Бу сöстöрдö не тÿҥей? (Б.к. Кемге? Неге? сурактарга каруу берет. )\n- Алтай тилде канча кубулткыш? Адап беригер. (Алтай тилде 7 кубулткыш: тöзööчи, энчилеечи, береечи, кöстööчи, öмöлööчи, jерлеечи, чыгытту.)\nДоскодо таблицаны кöригер.\n- Аjаруны адалгыштардыҥ тоозына эдер – jаҥыс тоо\n1. Экÿлеп иш.\n2. Уроктыҥ темазыла иш.\n4. Амадуга jединер ишти темдектеери\n1. Оосло. Таскаду №340 Jакылтазыла иш.\nЭэжини эске алар: сöс кандый табышка токтогон, береечи кубулткыштыҥ кожултазы кандый табыштьаҥ башталган.\nТайгага, одуга. (Сöстиҥ тазылы ÿндÿ табышка токтозо, кожултазы ÿнгÿр табыштаҥ башталар)\n2. Ээжиле иш. Бÿк 170 Б.к. турган адалгыш эрмекте толтыраачы болор деп ундыбагар. Jе айалгабаза болор деп ээжинеҥ кычырдыгар.\nЭрмектер члендериле ылгар, оноҥ ээжиге тайанып, тÿҥейлеп кöрöр.\nАдам деремне jаар барган. Энем койго барган.\n1. Кубулткыштарын табар № 340\n2. Ээжиле иш. Бÿк 170\nJаҥы билгирлер аларыла колбулу ТӰЭ\n5. Тургузылган амадуга jединери\n-Быжулап ийели, 170 бÿкте 342 таскаду ишти бÿдÿрип. Сöсколбу дегени не? Кубулткыш кожулталардыҥ чын бичилерин jартагар.\nМен ойноорым, мен ойноорым\nМен ойноорым тышкары.\nКандый jакшы тышкары.\n6. Jаҥы билгирлерди быжулаары\nТаскаду иш № 344, 343\nСöзлик сöс- Агайры- jурттыҥ ады (öс адалгыш)\nБалдар ишти бÿдÿрер\n7. Таҥынаҥ иш бÿдÿрер\n1. Адалгыштардаҥ бирÿзин талдап, кубулткыштарла кубултар: аарчы, боорсок, тийиҥ, аҥ, айу, теҥери, агаш, кыр, Амыр.\nТаҥынаҥ ишти бÿдÿрер.\n8. Билгирин бириктире катап кöрöри.\n-Урокто бис кöп билгирлер алдыс. Нени билип алдыгар бой-бойыгарга сурактар берип иштегер.\nЭкÿлеп иш. Сурактарга каруу берер.\n9. Бÿдÿрген ишти ле билгирин кемjиири, чокымдаары.\n- Кандый билгир слерге jаҥыдаҥ болды?\n- Нени катап кöрöргö турар?\n- Не кÿч болды?\n- Нени оҥдободыгар?\n- Ижигерди канайда баалап турыгар?\nАйылдыҥ ижи: б. 171 ээжини ÿренер, таскаду № 341\nСурактарга каруу берер.\nА/ ижин бичиир.\nНомер материала: ДБ-1345488\n739 1 04.12


«Туу-Кайа» парк — кырдыҥ јаҥы јӱрӱми - altaicholmon\n«Туу-Кайа» парк — кырдыҥ јаҥы јӱрӱми\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова журналисттерле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрген. Ол панораманыҥ «Туу-Кайа» паркы деп ӱлекер федерал кеминде кичӱ калалар ла тӱӱкилик језеелер ортодо ӧткӱрилген конкурстыҥ јеҥӱчили болуп чыкканы керегинде куучындаган ла журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген.\n—Конкурстыҥ тӱӱкизи мындый. Бу јылдыҥ бажында Президент РФ-тыҥ башкарузына кичӱ калаларды ла тӱӱкилик јеезелерди јарандырарына акча-манат тапсын деген јакылта берген. Башкару бу керекке 5 млрд салковой чыгарарын јӧптӧгӧн. Мен канча катап бу суракла ӧткӱрилген јуундарга јӱргем. РФ-тыҥ ЖКХ аайынча министерствозы мындый болушты эдер эп-арганы шӱӱп, конкурс ӧткӱрер јӧп јараткан. Конкурсты ӧткӱрериниҥ ле акча-манатла јеткилдеериниҥ ээжилери јарадылган.\nКонкурс ӧткӱрилери керегинде јар кочкор айда јарлалган. Тулаан айда каланыҥ администрациязы каланыҥ текши эл-јонго јарамыкту кандый јерин јарандырары, ондо нени эдери, тудары јанынаҥ кӧп иш ӧткӱрген. Сессияларда кӧп шӱӱжӱлер ӧткӧн, шӱӱлтелер айдылган, группаларла иштеп, онойдо ок эл-јон ортодо анкеталар ӧткӱрилип, 2 муҥнаҥ ажыра шӱӱлтелер јуулган. Ӱлекерди тургузар јаан ла чӱмдӱ иште каланыҥ администрациязыныҥ ишчилери, архитекторлор, ол тоодо Кирилл Хромов турушкан. Бис Туу-Кайаны ӧрӧ-тӧмӧн кӧп лӧ базып, кӧрӱп шӱӱшкенис. Кандык айдыҥ бажында документтердиҥ јаан пакеди белен болгон. Бис эл-јонныҥ кӧп болуп турган ла сӱӱген Туу-Кайа кырында парктыҥ келер ӧйдӧги јакшы турулталарын, ол тоодо экономикадагы кирелтелерин бастыра јанынаҥ тоолорло бӱдӱмјиледис.\nКонкурста туружарга Россияныҥ 85 тергеезиниҥ кичӱ калаларынаҥ ла тӱӱкилик језеелеринеҥ 455 угузу-ӱлекер болгон. Олордоҥ јӱк 30 ӱлекерди финалда туружып, коруланарына јараткандар. Онойып, кӱӱк айдыҥ 26-27 кӱндеринде бу ӱлекерди федерал эксперт комиссияныҥ алдына корулаарында мен ле Кирилл Хромов туружып јӱрдис. Финал Московский областьтыҥ Коломна калазында ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде «Туу-Кайа» парктыҥ ӱлекери јеҥӱчил болгоны керегинде уктыс. Бистиҥ ӱлекеристи солун ла ончолорынаҥ аҥылу деп темдектегени биске оморкодулу. Алтай Республиканыҥ башкарузы ла федерал тӧс јер ортодо јӧптӧжӱле бу ӱлекерди бӱдӱрерине 100 ммиллион салковойдоҥ кӧп акча-манат чыгарылар.\nПаркты јазаар, тудар иштер бир канча бӧлӱкле ӧткӱрилер. Баштапкы бӧлӱк иштер: кырдыҥ бажында ӧткӱре кӧрӱнип турар панорамный комплекс тудулар. Автомобильдердиҥ текши узуны 560 метр јолдоры, электроот, сууӧткӱш ӧткӱрилер. Кырдыҥ бажынаҥ кӧрӱп турар, сувенирлер, ӧскӧ дӧ не-немелер садар јерлерлӱ текши кеми 1500 квадратный метр тура тудулары темдектелет. Онойдо ок кафелер, ресторандар, фитнес-клубтар болор. Сноутюбингле јыҥылаарга балдардыҥ ла јаан улустыҥ канат јолдоры ӧткӱрилер. Бу јолдордыҥ ӱсти ле алды јанында — амыраар, саду ӧткӱрер площадкалар болор. Ӱстинде площадказында бийиктеҥ айландыра ајыктаар јер јазалар.\nКырдыҥ тӱштӱк јанында јойу базар, узуны 9,5 километр кӧп орык јолдор, баштапкы болчокко једип, амыранар јер, ого јетире таш тепкиш тудулар. Мындагы аржан сууны айландыра јер аруталып јазалар, алтай калыктыҥ мӱргӱӱлдерин, Чага байрамды ӧткӱрерге јарамыкту јерлер тудулар.\nТуу-Кайаныҥ эдегинде база тудумдар болоры пландалат. Ондо транспорт турар јабык турлу-стоянка, концерт-ойын ӧткӱрер сцена, туристтерди, айылчыларды, каланыҥ эл-јонын јеткилдеер тудумдар, прокатка не-неме алар јерлер болор. Мында ок медпункт, туалеттер, кассалар, ӧскӧ дӧ керектӱ тудумдар болор.\nЭкинчи бӧлӱкте Туу-Кайадаҥ ала Комсомолка кырга јетире Коммунистический проспектти ле Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган оромды ажыра, бийик «буттарга» тургузылган, јойу улус базар јол тудулар учурлу. Бу јол айылчыларга да, каланыҥ улузына да амыраар, соотонор солун јер болоры јарт. Ол эки тӱӱкилик кырды бириктирер. Jолой эки сууныҥ белтиринде Поклонный крест бар — ол айылчыларга база јилбилӱ болор…\nӰчинчи бӧлӱкте Туу-Кайаныҥ тӱндӱк јанында база кӧп иштер ӧдӧри темдектелет. Ол јанында каланы эбирер јол ӧдӧр. Бу јол Туу-Кайага једер јол база болоры јарт. Тӱндӱк јаны туучаначы туристтерге јарамыкту эттирте јазалар.\nБу бӧлӱк иштер ээчий-деечий ӧдӧр. Jылдыҥ учына јетире тӧс јердеҥ документтер сакып јадыс — бу јылга чыгарылар акча-манаттыҥ лимиди јарталар учурлу. Баштапкы бӧлӱк иштерде туружарга турган аргачылар бар. Олор акча-манадын база салар учурлу.\nБаштапкы бӧлӱктиҥ иштерине текши тооло 134 млн салковой акча керек. Одус миллион салковойды инвесторлор берери, 4 миллион салковойды муниципал тӧзӧлмӧдӧҥ чыгарары пландалат.\nОльга Александровна оноҥ ары журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген. Инвестор-аргачылар кӧп иштер бӱдӱрер бе деп суракка каруу: «Кырдыҥ бажында панорамный площадканы тудар иштердиҥ кӧбизин инвесторлор бӱдӱрер. Jада-тура бу паркты республикан статуска кӧчӱрер амаду бар».\nИштер канча ӧйгӧ пландалат? Каруузы: «Баштапкы бӧлӱк иштер 2018-2019 јылдарда бӱдӱп калар учурлу. Jе Бастырароссиялык конкурс улалар ла 2019 јылда база јарлалар. Бис ондо ӱлекердиҥ экинчи бӧлӱк иштериле туружарга турубыс. Бу программа ороондо ас ла салза, 5-6 јылга улалары пландалат».\nӰлекерде айдылганыла, кандый эки тура јайрадылары, јоголоры темдектелет? Каруу: «Туучаначылардыҥ кырдыҥ эдегинде турган агаш туразы ла эмеш јабызай турган «финишный» тура. Олордыҥ ордына администрацияныҥ, прокаттыҥ туралары тудулар».\nБу ӱлекерде эл-јон база турушкан учун, оны албатыныҥ деп айдарга јараар ба? Каруузы: «Эйе, албатыныҥ деерге јараар. Бис эл-јонло кӧп шӱӱжӱлер ӧткӱргенис. Кӧп тудумдарды, не-немелерди улус айдып берген. Эксперттер каланыҥ токтодузынаҥ беш минут ыраагында 330 метр бийик кыр барын, ондо јӱзӱн-башка керектер, байрамдар, чыгыштар ӧткӱрилип турганын база кайкашкан. Текши калыктыҥ сӱӱген кыры да учун, бу ӱлекер албатыныҥ деп адалар аргалу».


ВДВ-ныҥ кӱни — Горно-Алтайскта - altaicholmon\nӰргӱлјик отко гирляндалар ла чечектер салала, десантниктер ады-јолы јарлу кижи, Совет Союзтыҥ Геройы, черӱниҥ генералы, ВДВ-ныҥ тӧзӧӧчизи Василий Маргеловтыҥ кереезиниҥ јанында јуулышкан. Черӱчил-десантниктерди Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ вице-премьер Роман Птицын уткыган.\n«Кейде-десантный черӱлер бойыныҥ тӱӱкизинде ӧштӱле тартыжары јанынаҥ эҥ ле уур-кӱч, јеткерлӱ јакаруларды бӱдӱрген ле бӱдӱрип јат. ВДВ кӧп тоолу ченелтелерди ӧдӱп чыккан — бис десантниктердиҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде, «изӱ точкаларда» јуучыл јакылталар бӱдӱрер, терроризмге удурлажа јуучыл операцияларда кӧргӱскен ат-нерезин качан да ундыбаганыс ла ундыбазыс. Кандый ла уур-кӱч айалгалар болзо, олор ол ло турумкай, Тӧрӧлине ле черӱчил молјузына чындык болуп арткан» — деп, башчыныҥ уткуулду баштанузында айдылган.\nВице-премьердиҥ айтканыла, Алтай Республикадагы десантниктер јуучыл најылыктыҥ, Тӧрӧли алдында молјулардыҥ јаҥжыгуларын чебер апарып јат. Анайда ок олор бой-бойына јаантайын болушка келет, јеҥ јастанып јыгылган јуучыл нӧкӧрлӧриниҥ эземин чебер алып јӱрет. Jербойында канча јылдардыҥ туркунына јаш ӱйе ортодо черӱчил-тӧрӧлчи таскамал, граждан обществоныҥ институдын ӧскӱрери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет.\nДесантниктерге уткуулду сӧстӧрин Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны Александр Кайгородов, Россияныҥ УФСИН-иниҥ аҥылу учурлу «Эдельвейс» деген бӧлӱгиниҥ јааны Денис Панфилов, Алтай Республиканыҥ десантниктериниҥ биригӱзиниҥ јааны Аскар Тулебаев айткан.\nОноҥ десантниктердиҥ керек-јарактары черӱчил-афганецтердиҥ кереезиниҥ јанында улалган. Десантниктер локальный деген јуу-согуштарда ла јуучыл удурлажуларда јеҥ јастанып јыгылган јерлештерин бир минут унчыкпай эзеткен ле керееске чечектер, веноктор салган.\nБайрам ӧйинде десантниктер Коммунистический проспектле, Афганистанда јеҥ јастанган јерлештердиҥ кереезинеҥ ала «Динамо» стадионго јетире, марш-бросок эткен. Оноҥ олор Туу-Кайаныҥ эдегинде ӧткӧн спорт маргаандарда турушкан.\nМаргаандардыҥ уч-турулталарыла мындый јеҥӱчилдер јарталган:\nКалашниковтыҥ автомадын јайрадары ла јууры — «Дуэль»:\n1. Степан Чичканов\n2. Шуну Байрышев\n3. Айас Иртышев\n2. Сергей Бессонов\n3. Роман Чевалков\n2. Сергей Санаров\n3. Айдар Саналов\n1. Варвар Кононов\n2. Аржан Черышев\n3. Дулатбек Меймканов\n1. «Тельняшка» команда\n2. «Рекс» команда\n3. «Ветерандар» команда\nТуу-Кайага чыгара јӱгӱрери:\n35 јаштаҥ ӧрӧ:\n1. Антон Суртаев\n2. Виталий Акентьев\n3. Сергей Деткин\n35 јашка јетире:\n1. Сергей Бессонов\n2. Александр Тобоков\n3. Аржан Черышев\n«Дуэль» деген силовой экстрим:\n1. Артем Сграблев\n3. Алексей Попов\nМасрестлинг (агаш тартары):\n1. Сергей Санаров\n2. Айас Иртышев\n1. Виталий Акентьев\n2. Владимир Глушков\nОрой эҥирде дезе байрамга учурлалган фейерверк болгон.


01.03.2019 - altaicholmon\n115 лет тому назад в урочище Теренг современного Усть-Канского района состоялось коллективное моление алтайцев, возвестивших о смене своей религии. 21 июня 1904 года мирное моление бурханистов было разгромлено, его зачинщики арестованы. Судебное разбирательство, последовавшее за этим, длилось до марта 1909, после чего дело было закрыто, а все обвиняемые оправданы. Сегодня бурханизм является одной из сложнейших\nКак система изменится к выборам?\nНа предстоящей сессии Государственного Собрания – Эл Курултай Республики Алтай 6 марта депутаты намерены внести ряд изменений в избирательное законодательство. Председатель парламентского комитета Виктор Хабаров о кардинальных новшествах, которые ждут избирателей. – Виктор Иванович, в СМИ появилась информация о серьезных изменениях избирательного законодательства в преддверии осенних выборов депутатов Республики Алтай. Речь идет о кардинальных новшествах,\n«Деликатесы Горного Алтая» получила золотую медаль\nПродукция Республики Алтай получила высокую оценку на крупнейшем в России и Восточной Европе международном форуме «Продэкспо-2019», который проходил в Москве. В этом году на 26-й Международной выставке продуктов питания, напитков и сырья для их производства свою продукцию демонстрировали 2442 компании из 69 стран мира, в том числе 1 722 российских производителя и поставщика продуктов питания\nВ рамках объявленного Президентом РФ Года театра в Сибирском федеральном округе стартует Всероссийский гастрольный театральный марафон. В Республике Алтай специально разработанный символ Года театра вручат 9 марта. Отметим, торжественная церемония передачи символа Всероссийского театрального марафона от Дальневосточного федерального округа в Сибирский федеральный округ уже состоялось 27 февраля в Новосибирске. Символ Всероссийского театрального марафона, который передается\nКан-Оозыныҥ кокырчы кызы\nЭмдиги ӧйдӧ Интернет, компьютер, смартфон јогынаҥ јӱрӱм кандый болорын сананып та ийерге кӱч. Бӱгӱн телекейдиҥ кӧп улузы олорды ижинде, ӱредӱзинде, нӧкӧрлӧриле, таныштарыла куучындажарга ла соот эдип тузаланат. Соотоп-амырап аларга, улус анчада ла Интернеттиҥ Instagram приложениезин тузаланат. Ондо кажы ла кижи видеоролик, фото согуп, ӧскӧлӧриле ӱлежет. Бӱгӱнги айылчыбыс инстаграмда јарлу јиит Арина Альчина. Иркит сӧӧктӱ ачык-јарык\nЈайаандыкка салымду Солунай\nКыпчак сӧӧктӱ Солунай Торбогошевала кычыраачыларыс ӧткӧн јылдарда јарлаган бичимелдерис ажыра јууктада танышкан эди. 2013 јылда культураныҥ ла санаттыҥ колледжинде ӱренип тура, бу јиит кыс «Алтайдыҥ јаражайы» деген кӧрӱниҥ јеҥӱчили болгон. Тургуза ӧйдӧ Солунайдыҥ једимдериниҥ тоозы кӧптӧп, ол бойыныҥ сӱӱген ижин эрчимдӱ апарып јат. Тергеебистиҥ культуралык јӱрӱмиле јилбиркеп тургандар бу ла јуук јылдарда башка-башка керек-јарактарда, Интернеттиҥ\nКадеттер ӱредӱде, биједе – озочылдар\nТаланыҥ кадет класстарында ӱренип тургандардыҥ «Кадеттердиҥ балы» деген 5-чи республикан кӧрӱзи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Кадеттердиҥ байрамы јаҥжыккан јаҥжыгу болуп, јылдаҥ јылга улалат. Ол бойыныҥ байрамына Алтай Республиканыҥ кадеттериниҥ кыймыгузыныҥ эҥ артыктарын јууды. Эҥ баштапкы кӧдӱриҥилӱ байрам 2015 јылда ӧткӧн. Кадеттердиҥ текши Россияда јаан јолын алынган\nБаза да јеҥӱлер кӱӱнзейдис!\n«Јылдыстык» кычыраачыларын тергеебистиҥ јарлу спортчыларыла таныштырарын улалтат. Газеттиҥ бӱгӱнги номериниҥ айылчызы самбо кӱрешле Европаныҥ юниорлор ортодо 2014 јылда первенствозыныҥ кӱлер призеры, бу ок маргаанныҥ 2015 јылдагы јеҥӱчили, юниорлор ортодо 2015 јылдагы телекейлик первенствоныҥ јеҥӱчили, 2018 јылда студенттер ортодо ӧткӧн маргаандарда Телекейдиҥ кубогын ойноп алган јерлежис, јабак сӧӧктӱ Элбек КУЮКОВ болор. Элбек республикабыска кӧп тоолу јарлу


Вячеслав Торбоков: «Бойымныҥ студиям керегинде сананбагам да» - altaicholmon\nЈурукчы Вячеслав Торбоковтыҥ кирген учурлу алтан беш јажында, кӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде, Аскат јуртта балдардыҥ јуранарыныҥ оныҥ таҥынаҥ студиязыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Студия калыктыҥ «Калбакчадаҥ јууза, кап толор» деген кеп сӧзинде айдылганы ла аайынча тудулды. Вячеслав Сергеевичке айылдаштары, нӧкӧрлӧри, коллегалары, јууктары ла керек дезе таныш эмес улус акча-манатла, јакшы сӧслӧ, јӧп-сӱмеле, ийде-кӱчиле болушкан. Шак олордыҥ кӧп јаны живописьтиҥ студиязында јуулып, јурукчыны чыккан кӱниле, онойдо ок јаҥы мастерскойдыҥ ачылтазыла уткудылар. Башка-башка ууламјылар аайынча јайаан јайалталу јурукчы Вячеслав Торбоков Алтай Республиканыҥ јураарыныҥ санаданыҥ ӧзӱмине сӱреен јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген ле јетирет.\nОл ӱредӱчи болуп иштеп тура, кӧп балдардыҥ ич-телекейиниҥ байлыгын билгир чечкен. Јурукчы 2004 јылдаҥ ала Горно-Алтайскта балдардыҥ јураар школыныҥ тӱштеги бӧлӱгинде иштеген. Оныҥ ӱреткен балдары каланыҥ, тергеениҥ кӧп кӧрӱ-маргаандарында улай ла јеҥӱчилдер болуп чыккан. Ол бойыныҥ ӱренчиктерине академ билгирди берет, олордыҥ кезиги тергееде јарлу јурукчылар деп билерис, ороонныҥ јураары аайынча ӱредӱлӱ заведениелеринде ӱренет. Темдектезе, театральный санаттыҥ академиязында (Санкт-Петербург), Карсноярсктыҥ художественный институдында, культураныҥ ла санаттыҥ академиязында (Барнаул), бисте культураныҥ ла санаттыҥ колледжинде, Новоалтайсктагы художественный училищеде.\n2002 јылда В. Торбоковтыҥ баштаҥкайыла калада балдардыҥ јураар школында јаан улуска эҥирде иштеер студия ачылган ла ол оныҥ баштапкы башкараачызы болгон. Бу студияга јилбӱ јаан ла ол бӱгӱнге јетире иштеп јат.\nЈайалталу ӱренчикти јӧмӧп…\nТоолу јылдар мынаҥ кайра каладагы јураарыныҥ школындагы ижин ол бойыныҥ кӱӱниле артыргыскан. Вячеслав Сергеевичтиҥ бойында ӱредӱчиниҥ ижине база бурылбас деп санаа болгон. Је 2017 јылда база бу ла Аскаттаҥ Ольга Хорошавина оны Ульяна кызыныҥ иштерин кӧрӱп берзин деп сураган. Јурукчы кызычактыҥ јайалтазы керектӱ ӱредӱ јогынаҥ јолын алынбас деп јарт оҥдогон. Шак ла оныҥ учун ол акча-эш тӧлӧбӧзинеҥ кызычакты ӱредерге јӧпсинген. Јаан удабай ченемелдӱ јурукчыныҥ тапчы туразында јайалталу ӧскӧ дӧ балдарга ӱредӱ башталган. Бу ла кичӱ изӱ айда Клим ле Ульяна Хорошавиндер, Полина Чевалкова ӱредӱлӱ јылын тӱгезер. Олор Вячеслав Сергеевичтиҥ баштапкы выпускниктери. Кӱскиде, сыгын айда, В. Торбоковтыҥ студиязына јаҥы балдар келер. Јурукчы балдардаҥ ӱредӱзи учун јаҥжыкканы аайынча акча-манат албазынаҥ ӱредер амадулу, кӱӱндӱ. Ӱредӱчиниҥ некелтези — балада јуранар јайалта болзын. Бу школды божоткондор В. Торбоковтыҥ бӱдӱмјилегениле-чыдулаганыла јуранарыныҥ баштамы ӱредӱзин керелеген кере бичик алар. Ондый кере бичиктӱ балдарга профильный ӱредӱлӱ заведениеге кирерге јарамыкту арга болор.\nЈурукчыныҥ санаазыла, бу ӱредӱге ӱзеери мында јӱзӱн-башка кӧрӱлерди, кӧдӱриҥилерди, ойын-концерттерди, јайаандык эҥирлерди ӧткӱрерге јараар. Бӱгӱнги ле кӱнде студияда Кемеровский областьтыҥ кӱндӱлӱ кижизи Юрий Светлаковтыҥ фотојуруктарыныҥ экспозициязы тургузылган. Ол ВГИК-ти божоткон, кинодокументалист, Аскаттыҥ јурукчызы керегинде документ кептӱ кино соккон. Келген кӧрӧӧчилер онойдо ок ӱренчиктердиҥ ле јурукчыныҥ бойыныҥ јуруктарын кӧрӧр аргалу.\nБолушкан кажы ла кижиге быйанду\nСтудияныҥ окылу ачылтазы ӧйинде сӱрекей кӧп улуска алкыш-быйанын Вячеслав Сергеевич акту кӱӱнинеҥ айтты. Болушкан-јӧмӧгӧн улустыҥ шылтузында јуртта мындый студия тудулган ине. Алкыш-быйанын ӱренчиктериниҥ ада-энелерине, Хорошавиндердиҥ ле Чевалковтордыҥ билелерине, јурттыҥ эл-јонына, темдектезе, Аксаевтердиҥ, Басаргиндердиҥ билелерине, Кауриге (Наталья Дмитриенкого), студияны тударга болушкан спонсорлордыҥ бирӱзин тапкан Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисовко, «Планета.ру» интернет-ресурсла тузаланаачыларга (210 муҥга шыдар акча-манат јуулган) айтты. Бу кӧдӱриҥи ӧйинде ол бойыныҥ јуук улузына јаан быйанын база айтты.\nСтудия керегинде санаа јурукчыныҥ бойыныҥ эмес, оныҥ јерлештериниҥ амаду-кӱӱни болуптыр. Вячеслав Сергеевичтиҥ айтканыла, анчада ла эмди, ас-мас пенсияны алып турган ӧйдӧ, бойыныҥ студиязы јанынаҥ сананбаган да…\nТӧс спонсорлорго јурукчы кереестеп сыйларын табыштырды. Кышкыда, качан керектӱ акча-манат Интернетте јуулып турарда, јурукчы койу агаш аразын беш башка эп-аргала јураган: маслоло, гуашьла, тушьла, пероло, ӧҥдӱ тегин ле карандаштарла. Онойып ак-јарыкка беш јуруктаҥ турган јуунты келген ле олорды беш спонсорго сыйлады. Јуунтыны бир ле ару кӱӱ, амаду бириктирген болзо, спонсорлорды дезе балдарга јураарыныҥ студиязы сӱреен керектӱ деген кӱӱн-тап бириктирген.\nТергееде таҥынаҥ баштапкы студия\nЈурукчыны чыккан кӱниле, студия ачылганыла кӧп улус уткудылар. Темдектезе, Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ тергееде бӧлӱгиниҥ председатели Елена Ортонулова, Аскат јурттаҥ Марина Григорьева, Елена ла Сергей Чевалковтор, Ольга ла Владимир Хорошавиндер, Наталья Дмитриенко, Олег Кабанов, Татьяна Мамлеева, Андрей Иванников, јурукчыныҥ карындажы Владимир Торбоков, јурукчы Евгений Бучнев, Эл Курултайдыҥ аппарадыныҥ ишчизи, јурукчы ла кӱӱчи Темир Трояков.\nЕлена Ортонулова Аскат јурттыҥ балдары учун сӱӱнди: «Јаш јайалталарда байлык ченемелдӱ профессионал јурукчыда ӱренерге ырысту учурал, арга келишкен. Бу балдарга профильный ӱредӱлӱ заведениелердиҥ эжиги ачык. Оморкодулузы — Вячеслав Сергеевич акча албазынаҥ ла бу балдарды ӱредер каруулу ишти алып, олорды ӱредип салды».\nСергей Чевалковтыҥ айтканыла, ол Вячеслав Сергеевичке јаҥыс ла кызын ӱреткени учун болушкан эмес, је «бу јӱрӱмде ончо ло неме акча-манатла баалалбай јат ине». Ол јай туркунына студияны кышка белетеер деп сӧзин берди. Студия узак ӧйгӧ турар, кӧп балдар мында ӱренип, јаан јолына чыгар деп айтты.\nТемир Трояков уткуулду сӧзинде јурукчы јаш ӱйени таскадып тура, јайаандык иште текши тилди табар, јайаандыкка сӱӱш экијандай болор деп ајарды.\nКаури (Наталья Дмитриенко) Вячеслав Сергеевичтиҥ ады-јолы тӱӱкиге тергееде таҥынаҥ јураар баштапкы школды ачкан јурукчы деп кирерине иженет: «Бисте, республикада, баштапкы мындый студия ачылганыла оморкойдыс!».\nВячеслав Торбоковтыҥ јаҥы мастерскойы јайаандыкла јилбиркеп турган балдарды да, јаан да улусты, аймактыҥ да эл-јонын, айылчыларды да бойына тартарында алаҥзыш јок.


Турачактыҥ школына база 240 миллион салковой - altaicholmon\nТурачактыҥ школына база 240 миллион салковой\nАлтай Республиканыҥ бюджединиҥ кирелтелери быјыл 290 миллион салковойго кӧптӧгӧн. Бу керек федерал бюджеттеҥ акча келгениле, бюджеттиҥ ассигнованиелери кубулганыла колбулу деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы јетирет.\nБу акчаныҥ 240 миллионы Турачактагы школды, 40 миллион салквойы Горно-Алтайскта инженерный јазалдар тударына чыгарылган. Оныла коштой бир кезек категориялу улустыҥ ЖКУ учун тӧлӧйтӧн ассигнованиелерине 10 миллион салковой акча чыгарылган.\nУлусты эскирген туралардаҥ јаҥызына кӧчӱрери аайынча программаны бӱдӱрерине Жилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарына јӧмӧлтӧ јетиретен фондтоҥ 5,6 млн. салковой акча чыгарылган.


«Чарастыҥ» једимдери кӧп болзын! - altaicholmon\n«Чарастыҥ» једимдери кӧп болзын!\nКан-Оозы аймактыҥ хоккей ойноор «Чарас» командазыныҥ ады-чуузы јаҥыс ла республикабыс ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелерде кӧп катап јаҥыланган. Алдында јылдарда «Чараста» јӱк ле уулдар ойногон болзо, эмди кызычактар да ойнойт ло јакшынак једимдер кӧргӱзет. 2020 јылда Москвада Кызыл тепсеҥде Патриарх Кириллдиҥ сыйына учурлай баштапкы катап кыстар ортодо хоккейле ӧткӧн маргаанда јерлештерис јеҥӱчил болуп чыккан эди.\nОноҥ бери «Чарастыҥ» јеҥӱчил кыстары керегинде бичимелдер газедисте кӧп катап чыккан болгон. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс ол кызычактарды тазыктырып турган Дмитрий НЕМЦЕВЛЕ ӧдӧт.\nТазыктыраачыныҥ айтканыла, ол бу иште тӧртинчи јыл иштейт. Дмитрий бойы Кан-Оозы јуртта чыккан, анда ла чыдаган. Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ уулчактарыла кожо футбол, хоккей ойногон. Илья Капчинарович Арбаевте, Заури Геннадьевич Казакпаевте, Григорий Алексеевич Куртовто тазыктырынган. Башка-башка јылдарда тазыктырган бу ӱч тазыктыраачы керегинде Дмитрий јаҥыс ла јылу сӧстӧр айдат.\nКанча кире ӧй ӧткӧн соҥында Дмитрий бойы тазыктыраачыныҥ ижин баштаган. 2017 јылда Эрмен Александрович Байлагасов хоккей ойнор кӱӱндӱ кызычактарды јууган эмтир. Дмитрий Эрмен Александровичле экӱ бой-бойын јӧмӧжип, кызычактарды тазыктырып баштагандар. Дмитрийдиҥ бойыныҥ да кызычагы бу командада ойнойт. Эки јиит тазыктыраачы болчомдорды тазыктырып, маргаандарга апарып баштаган. Баштапкы јаан маргаан Иркутск калада ӧткӧн. Бир канча ӧйдӧҥ Эрмен Александрович билелик айалгалардаҥ улам бу иштеҥ барган. Је андый да болзо, ол «Чарас» команданы јаантайын јӧмӧжӧт. Быјыл да Иркутскта ӧткӧн Россияныҥ чемпионадына кожо барып јӱрген.\n«Чемпионат кандый ӧткӧн?» деген сурагыма Дмитрий Немцев мындый каруу јандырган:\n—Бу ороонныҥ чемпионады болуп јат. Кайда да кӱчке келишкен, кайда да јаргычылар бистиҥ командага удура болгон. Орустап айткажын, засудили. Андый да болзо, кем јок тартышканыс. Баштап тарый бис мында пандемиядаҥ улам тазыктырынбай отурып, ченемелисти ундып салганыс деп бодогоныс. Је кыстар јакшы ойындар кӧргӱскен. База да јакшынак ченемел алганыс.\nТазыктыраачыныҥ темдектегениле, калганчы јылдарда тазыктырынатан айалгалар, азыйгызына кӧрӧ, јакшы боло берген. Эмди јуртта хоккей ойноор коробка да, јаан јалаҥ да бар. Кыш ӧйинде тош урар кӧлӱк те бергилеген. Бу кӧлӱктиҥ болужыла келер сезонго јакшынак тош урулар болор.\nРоссияныҥ чемпионадында туружып турган ӧскӧ командаларда, анчада ла јаан калалардаҥ келип тургандарында, тазыктырынатан јакшынак айалгалар бар. Олор јай да ӧйинде јабык катокто јыҥылап, тазыктырынар аргалу. Оныҥ учун олор кӧп тазыктырынат, кӧп ойнойт ло кӧп јорыктайт.\nБисте дезе, кыстардыҥ бир ле командазы. Олорго уулдарла ойноорго келижет. Јалаҥда урулган тош ло јабык катокто тош бой-бойынаҥ аҥыланып турган эмей.\n—Башјыл Кан-Оозы јуртта футбол ойнойтон площадка тургузылган. Кышкыда бис оныҥ карын бойыс арчып, футбол ойнойдыс. Оогош балдар ортодо республикан маргаан ӧткӱредис. Кыстар база ойноп ийет – деп, Дмитрий айткан.\n«Чарас» Москвада Кызыл тепсеҥде Патриарх Кириллдиҥ сыйына ӧткӧн маргаанга баштап 2019 јылда барып јӱрген. Ол тушта уулдарла кожо бир канча кызычактар барып јӱрген эмтир. Ӧскӧ тергеелердеҥ келген тазыктыраачылар, маргаанныҥ тӧзӧӧчилери бистиҥ кыстарды кӧрӱп, хоккейле кыстар ортодо база маргаан ӧткӱрер керек деп айдышкан. Анаҥ бир јылдаҥ кыстар ортодо маргаан ӧткӱрилген. Шак анда «Чарастыҥ» кыстары беш команда ортодо баштапкы јерди ал соккон.\nДмитрий Сергеевичтиҥ айтканыла болзо, карын, ол тушта јаргычылар ойындарды јакшы јаргылаган. Кандый да ыраак јурттаҥ келген команда Иркутсктаҥ, Екатеринбургтаҥ келген командаларды ойноп алганы јаан ачылта болгон. Ол эки калада Олимпийский резервтиҥ школдоры иштейт. Ол маргаанга 2008 јылдыҥ кыстары барып јӱрген.\nИркутскта ӧткӧн Россияныҥ чемпионадында 2006-2008 јылдардыҥ балдары турушкан. Бистиҥ команданыҥ кызычактары 2008 јылдыҥ болуп јат. Оныҥ учун бойлорынаҥ јаан кыстарла тартыжарга келишкен.\nКандый ла спортто ченемел аларга јаантайын јорыктап, маргаандарда туружар керек. Кажы ла јол-јорыкка дезе акча-манат керек. Тазыктыраачыныҥ айтканыла, мынаҥ озо Кан-Оозы аймактыҥ јааны болуп иштеген Эжер Ялбаков маргаандарга барарга јаантайын болушкан. Эмдиги башчы Рустам Кокушев бу јаҥжыгуны улалтып, база јӧмӧлтӧ-болужын јетирет.\n—Москва барып јӱрген кызычактардыҥ бастыразы ла Кан-Оозыныҥ бойынаҥ. Эмди база бир группа ачылган, анда база јаҥы кызычактар ла уулчактар тазыктырынат.\nТургуза ӧйдӧ футболло тазыктырулар ӧдӧт, оноҥ кичӱ изӱ-јаан изӱ айларда балдарды јайгы лагерьге апарарыс, анда тазыктырулар болор. Сыгын айда футболло тазыктырулар улалар. Ӱлӱрген-кӱчӱрген айлардаҥ ала хоккейле тазыктыруларды баштаарыс. Балдарды Маймадагы «Атлант» спорткомплекске апарып, республиканыҥ чемпионадын ӧткӱрер деп темдектеген болгоныс, је келишпей калды – деп, Дмитрий Немцев айткан.\nБис тазыктыраачыга ла јиит спортчыларга база да бийик једимдер кӱӱнзейдис.


«Јакшы ӱредӱчилер учураганы – јаан ырыс» - altaicholmon\n«Јакшы ӱредӱчилер учураганы – јаан ырыс»\nЈаан изу айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республикада ады-чуузы чыккан, тӧрӧлин сӱӱген ле эдип турган ижине, керегине чындык артар кылык-јаҥду болотонын тоогон база бир алтай эр – Виктор Тодошевич Бахрамаев – 60 јажы толгон юбилейлик туулган кӱнин темдектеп јат. Ол бистиҥ тергееде албатылык керектердеҥ туура калбайтан, тӧрӧлчи ле граждан кӱӱн-табы качан да болзо «кӱйӱп» јӱретен улустыҥ бирӱзи. Оныҥ кылык-јаҥына, јӱрӱмдик ээжилерине, байла, јаш тужындагы, ӱредӱниҥ ӧйлӧриндеги, иштӱ-тошту чӧйилген кӱндериндеги болгон таскаду ла тазыктыру јаан учурын јетирген болор. Учурлу јажы толгон кӱнде бис Виктор Тодошевич керегинде сӧзисти айдып, алтай албатыныҥ јозокту јӱрӱмдӱ база бир уулыныҥ ӧдӱп келген јолдоры керегинде куучындап ийерге турубыс.\nКабай болгон јуртынаҥ башталган јол\nКабай болгон тӧрӧлим… Шак ла мындый сӧстӧрди Кан-Чарас алтайдыҥ Кырлык јуртыныҥ улузы јаантайын айдарга сӱӱр. Ады-чуузы чыккан кожоҥчы Болот Байрышевтиҥ јарлу «Кырлу, кырлу Кырлыгым…» деп кожоҥы санааҥга кирер…\nВиктор Тодошевич Кырлыкта Ак-Јеен Иркитовна Бахрамаева деген тоомјылу кижиниҥ билезинде чыккан ортон бала. Кыпчактардаҥ. Билезинде беш карындаш: ӱч уул, эки кыс. Сегис классты бу ла Кырлыктыҥ школында, 10-чы классты областьтыҥ национальный школында божоткон. Школдогы ӱредӱниҥ кийнинде ол Барнаул каладагы јуртээлемдик институтка ӱредӱге кирген ле оны једимдӱ божоткон. Ишмекчи јолын институттыҥ кийнинеҥ 1986 јылда тӧрӧл Кырлык јуртынаҥ баштаган: ол тушта «Кырлыкский» деп адалып турган совхозко ветеринар-врач керек болгон.\nӰредӱлӱ, кӱӱн-табы ичкери болгон јиит кижи аймактыҥ башкараачыларыныҥ «кӧзине» канайда илинбейтен эди: оны КПСС-тыҥ райкомында тӧзӧмӧл бӧлӱктиҥ инструкторыныҥ ижине кычыргандар. Оныҥ кийнинде јылдарда Виктор Тодошевич Кан-Оозы аймактыҥ ветстанциязыныҥ баш ветврачы, ветлабораториязыныҥ директоры, парткомыныҥ качызы, Кырлык јурттыҥ администрациязыныҥ јааны болуп иштеген.\n1993 јылда, ороондо ло бистиҥ тергееде јаан солунталар болгон ӧйдӧ, Виктор Тодошевичти Горно-Алтайсктӧӧн ишке кычыргылап јат. Ол тушта Алтай Республика тӧзӧлип калган ӧй. Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ тыш-экономикалык колбулар аайынча бӧлӱгиниҥ јаанынаҥ башталган иш оноҥ ары Эл Курултайдыҥ экономикалык политика аайынча јаантайынгы комиссиязыныҥ јааныныҥ консультанты, Башкаруда акча-манаттыҥ министерствозында госкирелте аайынча баш специалисти, «Страховая группа Спасские ворота-М» деген ЗАО-ныҥ директоры, Алтай Республиканыҥ СДЮШОР-ыныҥ директорыныҥ юридический сурактар аайынча ордынчызы, СДЮШОР-дыҥ юрист-консультанты, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ «ГАСИЦ» деп бюджетный учреждениезиниҥ директоры деп адалган јамы-иштерле улалган.\n«Горно-Алтайский СИЦ» деген учреждениени Виктор Тодошевич бӱгӱнги кӱнге јетире башкарып јат. Бу учреждение Алтай Республикада укту мал ӧскӱрер ишти ууламјылай башкарып, Сибирьдеги федерал округта малдыҥ «русская тяжеловозная порода» деп угын ӧскӱрип турган сок јаҥыс репродуктор-ээлем болгонын темдектеп ийер керек.\nТекши тӱп-шӱӱлте эдер болзо, Виктор Тодошевичтиҥ бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына иштеген ӧйи 39 јылга једип, кажы да ӧйдӧ ол чӧлӧӧ-бош отурбаган. Окылу ишле коштой, ол албатылык сурактардаҥ качан да туура калбаган. Јондык та керектерде бӱгӱнги кӱнге јетире акту кӱӱнинеҥ туружып келген улустыҥ тоозына кирип јат. Анчада ла јашӧскӱримниҥ, спорттыҥ сурактары ого јаантайын јуук. Ол тӧрӧл Кырлык јуртында футболло «Јерлештердиҥ кубогы учун» деп јаҥжыккан маргаандарды тӧзӧгӧн. Бу маргаандар кажы ла јыл Кырлыктыҥ «Аргымак» деп адалган стадионында ӧткӱрилип, бойына аймактыҥ ла тергеениҥ спортчы-ветерандарын јууйт. Быјылгы кӱӱк айда маргаанныҥ башталганынаҥ ала 25 јыл толгон. Юбилейлик маргаандар база бийик кеминде ӧткӧн.\nСпортто тазыктыру — јажына\nСпорттыҥ тазыктырузы – ол кажы да ӧйдӧ ӧтпӧйтӧн ээжи дегени база чындык ошкош. Виктор Тодошевичтиҥ ӱйези – спорттыҥ улузы. Ол тушта аймактарда, јурттарда стадиондор, спортзалдар тудулып, јашӧскӱримниҥ, јаан да јашту улустыҥ спортко кӱӱни сӱреен тыҥ болгон ӧйлӧр. Анчада ла Кан-Оозыныҥ бойында, јурттарда спорттыҥ учуры, јарлузы сӱрекей бийик тебӱле барган. Грек-рим кӱреш, футбол, хоккей, јеҥил атлетика, самбо…\nФизруктар бойыныҥ ижин чындык бӱдӱрген. Балдарга јаан таскадуны физкультураныҥ ӱредӱчилери А. Н. Тадышев, И. К. Арбаев, П. В. Шукаков берген деп, Виктор Тодошевич эске алат. Уулчактар јурттыҥ, аймактыҥ ады-чуузын областьтыҥ маргаандарында корып туратандар.\nТогузынчы класстыҥ кийнинеҥ ала јиит уул классический кӱрешле јилбиркеп баштаган. Областной национальный школго ӱренип келген ӧй. Классиктерди ады-чуузы чыккан тазыктыраачы Мадий Каланакович Каланаков тазыктырып туратан. Василий Кыйгасов, Сергей Ютанов, Аҥчы Самтаев, Аржан Мюсов, Олег Шатин, Валерий Тадыров, Виктор Тайтаков, Владимир Кукпенеков, Сергей Чараганов, Аргымак Ечешев, Айдар Самыков ло оноҥ до ӧскӧ бир кураа кӱрешчилер тазыктырынып, областьтыҥ, ороонныҥ ады-чуузын корыйтан.\nЭмди олордыҥ бастыразына јуугы ады-чуузы чыккан кӱрешчилер, јеҥӱчилдер, спорттыҥ устары, нерелӱ тазыктыраачылар. Виктор Тодошевич АСХИ-де ӱренер ӧйинде база кӱрешкен. Айдар Самыков, Николай Чендеков, Николай Белееков, Александр Тоедов ло ӧскӧ дӧ кӱрешчилер АСХИ-ниҥ ады учун кӱрежип туратан. Барнаулда студенттерди\nМ. Г. Тухтаров, В. И. Коротич деген тазыктыраачылар ӱреткен. Уулдардыҥ ортозынаҥ Николай Белееков спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Арткан кӧп кӱрешчилер «спорттыҥ узына кандидат» деп кемине јеткендер.\nРеспубликан спорткомитетте иштеп турала, 2013 јылда Виктор Тодошевич алтай, тыва, монгол кӱрештер аайынча кӧчкӱн албатылардыҥ турнир-маргаанын ӧткӱрерге сананган. Кӱрештиҥ тазыл-тамыры јаҥыс, кажы ла тӱрк албатыда кӱреш бар, ээжилери тӱҥейлеш деп билерис. Оныҥ учун бу маргаан ӧткӱрилген болзо, јилбилӱ болор эди. Карындаш калыктар јуулып, кӱрештиҥ бӱдӱмдерин тӱҥейлеп кӧрӧр эди. Је ол тушта республиканыҥ башкараачылары «стадион белен эмес» дежип, бу јаан маргаанды ӧткӱрерин токтодып койгон. Ондый да болзо, бу амадуныҥ келер ӧйдӧ бӱдер аргазы бар деп айдар керек — јилбилӱ болор эди.\nСпортто тазыктыру кижиниҥ текши кылык-јаҥына, јӱрӱмдик јолына, талдап алатан принцип-ээжизине сӱреен јаан камаанын јетирип јат деп, юбиляр айдат. Спорт кижини тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорына, јеҥӱге једерине, тӧрӧлиниҥ ады-чуузын кӧдӱрерине, бойы-бойына болужарына, садынчак болбозына, најылыкка јӱткиирине недеҥ де артык таскадып јат. Эмди ле кӧрӱп ийзебис, јажы јаандап та калган спортчылар мындый кылык-јаҥына чындык артып калган. Оныҥ учун спортло колбулу улустыҥ јӱрӱмдик најылыгы бектеҥ бек болуп турганы ол болор. Мында база айткадыйы: спортчылардыҥ кӱӱн-табы јаантайын омок-седеҥ болуп, ӧйлӧ теҥ барып турганы. Онойдо ок бу улус јашӧскӱримниҥ таскадузына јаан камаанын јетирип турганы. Виктор Тодошевичти чике мындый кылык-јаҥду кижи деп адаарга јараар.\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде таскаду берген улус бар. Јаш туштаҥ баштайла, бу ла толо јашка јетире келген јол туркунына олордыҥ айткан тоомјылу сӧзи, берген чындык ӱредӱзи јаан учурын ойнойт. Кезикте тӱзедип, баштап, арбанып та турганы учурлу болуп артат. Ӱредӱ, иш, иштеги карьера деп адалганы коштой иштеп јӱрген улустаҥ, шак бу ла ӧйдӧ башкараачы кем болгонынаҥ чике камаанду болотоны – база јӱрӱмдик ээжи. Виктор Тодошевич јӱрӱминде кӧп јакшы улуска учураганын темдектейт. Школдо ӱренгенинеҥ ала студент ӧйгӧ јетире, иштеп баштаган баштапкы кӱннеҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире. Комсомолдо, партияда, башкараачы иштерде иштегенинде кандый башкараачыларга туштаганы база камаанын јетирген.\nЭҥ ле јаан ла тоомјылу ӱредӱчизи деп, Виктор Тодошевич кару энезин адайт. Энениҥ сӧзи недеҥ де баалу, недеҥ де учурлу. Оноҥ – кожо чыккан ака-карындажыныҥ јӧмӧлтӧзи. Эјези Раяга юбиляр сӱреен јаан быйанду. Тӧрӧӧн-тууган улус, таайлары, акалары, таай эјелери јаантайын болушкан, сӧзин айткан. Байла, кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде тӧрӧл улузыныҥ колбузы, болужы баалу.\nИшти-тошты айдар болзо, Виктор Тодошевич бойын ырысту кижи деп адайт. Алтай албатыныҥ тӱӱкизине јаан камаанын јетирген ле јетирип турган политик-башкараачылар ого болушкан, јӧмӧгӧн, јолын баштаган, ӱреткен. Олордыҥ ортозында ады-чуузы чыккан ветеринар А. А. Клешев, алтай политиктер, республикабыстыҥ тӱӱкизинде јаан ис артыргыскан улус — Е. И. Иркитов, Н. М. Тайтаков, Н. М. Соенов, С. Т. Пекпеев, Г. Н. Пильтин ле оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБӱгӱнги кӱнде Виктор Тодошевич бу улустыҥ берген таскадузын јиит ӱйеге берер, олордо албатылык кӱӱн-тап таскадып салар деген амадула јӱрет. Бу амаду бӱдӱп турганын оныҥ ижинеҥ, эдип турган керектеринеҥ кӧрӧдис.\n«Билем – мениҥ куйагым»\nЈе, байла, эҥ ле јаан ла чындык болушчызы – тӧӧлӧс сӧӧктӱ эш-нӧкӧри Екатерина Ойноткиновна. Јаныҥда отурган эҥ ле јуук кижинеҥ бастыра јӱрӱм, ижиҥниҥ турултазы, бӱткӱл салымыҥ камаанду дегени база чындык. Екатерина Ойноткиновна Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аппарадында бӧлӱктиҥ јааны, баш специалист болуп узак јылдарга иштеп келди. Виктор Тодошевич Екатерина Ойноткиновнала кожо ӱч кыс чыдаткан. Кыстары да јаандап, бӱгӱнги кӱнде бойлоры иштегилеп јат. Экӱзи билелӱ. Јаан кызы Эзель Санкт-Петербургта юрист болот. Ортон кызы Байару — Барнаулда Алтай крайдыҥ эмчилигинде врач-терапевт. Оогош кызы Айсулу Томскто страховой компанияда иштейт. Виктор Тодошевич ле Екатерина Ойноткиновна бир барканыҥ таада-јааназы. Олордыҥ билезин нак, јаҥжыгулары бек, јеезелӱ јуртту биле деп адаарга јараар. Јӱрӱмдик таскаду јаандарынаҥ балдарга тӱшпей, кайда баратан…\nАдакыда: Виктор Тодошевич ичкери јӱткӱмелдӱ кылык-јаҥду кижи, бойына да некелтези јаан. Оныҥ да учун ол кийнинде јылдарда Горно-Алтайсктагы ГАГУ-ныҥ экономико-правовой факультедин, албаты-ээлемниҥ ле госслужбаныҥ Россия Федерацияныҥ Президентиндеги россиялык академиязыныҥ юридический факультедин божоткон. Ижинде једимдери учун ол башка-башка јылдарда АР-дыҥ башкарузыныҥ «За безупречную службу Республике Алтай» деп кӱндӱлӱ темдегиле, Эл Курултайдыҥ Быйанду самаразыла, Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министриниҥ Быйанду самаразыла, Россия Федерацияныҥ Олимпий комитединиҥ кӱндӱлӱ медалиле, Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Алтай Республиканыҥ спорт ло физический культура аайынча комитединиҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Кырлактагы укту мал ӧскӱрер совхозтыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, АСХИ-ниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Бу адалганы иштеген иш, ӧткӧн јол, једимдер керегинде недеҥ де артык кӧргӱзип јат деп айдарга јараар.\nБис Виктор Тодошевичти толуп јаткан толо јажыла акту кӱӱнистеҥ уткыйдыс. Алтай бойыстыҥ ортобыста иштеп-тоштоп јӱрген, бала-барка азыраган, тоомјылу сӧзин айткан, јӱрӱмдик ээжилериле темдек болгон, Алтайыс ла албатыбыс учун санааркап, учурлу керектердеҥ туура калбай јӱрген алтай эрге эҥ ле артык кӱӱнземелдеристи јетиредис. Бектеҥ бек су-кадык, јана баспас кӱӱн-тап, бийик ажулар кӱӱнзейдис! Аргымак ат минзин, бӧкӧнӧҥ бӧкӧ болзын!


10.06.2022 - altaicholmon\nРеспубликаныҥ Тӧс јасагына – 25 јыл\nАлтай Республиканыҥ Конституциязы јӧптӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына ла јарлу политикалык ла государстволык ишчи Д. И. Табаевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде республиканыҥ парламентинде ӧткӧн. Кӧдӱриҥилер эртен тура Д. И. Табаевтиҥ јаткан туразына кереес доско кондырганыла, оноҥ Эл Курултайда оныҥ јӱрӱмине ле ижине учурлалган кӧрӱ ачылганыла башталган. Олордо, оныҥ кийнинде\nАгару канын тегин тӧкпӧгӧн\nМениҥ адам Јорыкчы Кыйгасов ол ӧйдӧги бастыра эр улус чылап ок, Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда турушкан. Эзен-амыр јӱрген болзо, 2022 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде ого 100 jаш толор эди. Јуу-чак башталарда адамга 19 jаш болгон. 1941 jылда ол Кан-Оозындагы военкоматтаҥ бойы ла ошкош јиит уулдарла кожо jууга атанган. Јуучыл чертти 1941 jылдыҥ јаҥар\nСовещание по созданию Центра сохранения биологического разнообразия «Снежный барс» прошло в Республике Алтай. Его провел Глава Татарстана Рустам Минниханов. Для размещения Центра предложена территория ООО «Карым». Она расположена в Майминском районе, ее площадь составляет 9 486 га. Во время совещания Рустам Минниханов напомнил, что ранее рассматривались несколько вариантов о размещении подобного Центра, но после ознакомления\nВсе для Победы. Помочь бойцам республик Донбасса может каждый\nС помощью портала «Все для Победы» жители России смогут отправить деньги и гуманитарную помощь бойцам Донецкой и Луганской народных республик. Работу портала организовал Общероссийский народный фронт. «Теперь каждый, кто имеет возможность помочь ребятам на передовой, может это сделать», – сообщил руководитель исполкома ОНФ Михаил Кузнецов. Помощь собирают и доставляют военные корреспонденты и известные люди, присоединившиеся\n«Алтайдыҥ Чолмоны» најыларын јууйт\nРеспубликан газеттиҥ 100 јылдыгыла колбой аймактардагы туштажулар улалып туру. Баштапкы туштажу Кан-Оозы аймакта кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧдӱп калган. Ээчий туштажу кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Оҥдой аймакта ӧткӧн. «Чолмончыларды» ла ӧскӧ дӧ кычыртулу келгендерди јуртка кирердеги стеланыҥ јанында аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Анатолий Атаров, Оҥдойдыҥ культишчилери ле «Эҥир јылдыс» ӧмӧликтиҥ јаҥарчылары уткуган. Канча кӱнге јааш, соок болгонын


орустап Сергей Александрович Есенин\nсыгын айдыҥ 21 кӱни (ӱлӱрген айдыҥ 3 кӱни) 1895[…]\nКонстантиново[d], Рязанский уезд[d], Рязанская губерния[d], Арасей империя[d]\nјаҥар айдыҥ 28 кӱни 1925(0012-28-1925)[…] (30 јаш)\nАнглетер[d], Санкт-Петербург, СССР[d]\nЗинаида Николаевна Райх[d], Айседора Дункан[d], Софья Андреевна Есенина-Толстая[d] ла Anna Izryadnov[d]\nТатьяна Сергеевна Есенина[d], Есенин-Вольпин, Александр Сергеевич[d] ла Константин Сергеевич Есенин[d]\nСерге́й Алекса́ндрович Есе́нин (орустап Сергей Александрович Есенин; 21.9(3.10).1895, Константиново, Арасей империя — 28.12.1925, Ленинград, СССР) — улу орус ӱлгерчи, бичиичи.\nСергей Александрович Есенин 1895 јылда сыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде (ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде) чыккан.\n↑ 2,0 2,1 Гайсарьян С. З., Гайсарьян С. З. Есенин // Краткая литературная энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 2.\n↑ Статья «Есенин» на сайте «Большой российской энциклопедии».\n↑ Статья «Sergey Aleksandrovich Yesenin» на сайте «Британской энциклопедии».\n↑ Статья «Sergej Aleksandrovič Jesenin» на сайте «Большой каталанской энциклопедии».\nXX чактыҥ орус бичиичилердиҥ био-библиографиялык · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Јаан советский (1 изд.) · Краткая литературная · Кругосвет · Литературная · Православная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Современной Украины\nBAV: ADV10147904 · BIBSYS: 90065409 · BNC: a20129828 · BNE: XX1735572, XX1639802 · BNF: 120275885 · CiNii: DA00914243 · CONOR: 15849827 · GND: 118638947 · ICCU: CFIV064377 · ISNI: 0000 0001 2139 3809 · LCCN: n81033638 · LNB: 000041527 · NDL: 00439006 · NKC: jn19990210309 · NLA: 35068137 · NLG: 72333 · NLP: A11787909 · NSK: 000005168 · NTA: 069986584 · NUKAT: n94004193 · РГБ: 000083253 · LIBRIS: 185653 · SUDOC: 027325040 · VIAF: 73867394 · WorldCat VIAF: 73867394\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Есенин,_Сергей_Александрович&oldid=20314"\nӰлӱрген айдыҥ 3 кӱнинде чыккандар\n1895 јылда чыккандар\nЈаҥар айдыҥ 28 кӱнинде божогондор\n1925 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 12 тулаан ай 2021, 22:25.


аҥдаар - это... Что такое аҥдаар?\nСмотреть что такое "аҥдаар" в других словарях:\nДаар — Даар, Аден Абдулла Осман Аден Абдула Осман Даар Aaden Cabdulle Cusmaan Daar … Википедия\nДаар, Аден Абдулла Осман — Аден Абдула Осман Даар сомал. Aaden Cabdulle Cusmaan Daar … Википедия\nАден Абдула Осман Даар — … Википедия\nАден Абдулла Осман Даар — … Википедия


Башкортостан Республика — Википедия\nБашкортостан Республика (башкирлеп Башҡортостан Республикаһы) — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты. Тӧс калазы — Уфа. 1919 јылда тӧзӧлгӧн.\nБашкирский · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Православная · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Современной Украины\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Башкортостан_Республика&oldid=33856"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 8 кандык ай 2022, 17:20.


Алтай тилле бичилген билборд эмезе бюллетень кӧгӧн кижи бар?.. - LIS121.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЧычкан (2020) јылдыҥ эҥ јаан солуны болгон конституциялык јаҥыртуныҥ баштапкы бӧлӱги јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӱрилген текшироссиялык ӱнберишле туузылды. Текши тооло он алты кӱн ӧткӧн ӱнбериштердиҥ турултазын алзабыс, орооныста ла орооныстыҥ тыштында бар ӱнбереечилер ӱч бӧлӱкке бӧлӱнди. Россия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреезиниҥ окылу јетирӱлерине (за – 77,92 процент, против – 21,27 процент, явка – 67,98 процент) тайанып чотозобыс, текши 110,5 миллион ӱнбереечиниҥ 36 миллионы (32,03 процентти) талдаштарга келбегендер, 58 миллионы (52,72 процентти) "эйе" деген ӱн берип, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧгӧндӧр, а 16 миллионы (14,54 процентти) "јок" деген ӱн берип, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧндӧр.\nБу тоолорго бӱдӱнбей турган улус кӧп. Олордыҥ тоозында электоральный статистиканыҥ эҥ јарлу экспертти, публицисттердиҥ "ПолитПросвет" премиязыныҥ лауреады, физик-математик Сергей Шпилькин ӧткӧн ӱнбериштиҥ турултазы "эйе" – 77,92 эмес, а 65 процент, "јок" – 21,27 эмес, а 35 процент, явка – 67,98 эмес, а 42 процент болгон деп јетирип, Forbes журналга берген интервьюзында "22 миллиона "аномальных" голосов, такого масштаба манипуляций с голосами на российских голосованиях в обозримом прошлом не было, в абсолютном выражении это беспрецедентный случай" деп айткан. Политологтордыҥ эҥ јарлу дегендериниҥ бирӱзи Дмитрий Орешкин ӱнбериштиҥ турулталарын "такого масштаба фальсификата мы за всю 20-летнюю историю путинского правления не видали. Это уже нечто вырвавшееся за рамки даже чуровской (Владимир Чуров, 2007-2016 јылдарда Талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреениҥ јааны болгон – ред.) реальности. <...> Есть много участков, где приписали и результат, и явку. Особенно это характерно для Чечни, Ингушетии, Тувы, Дагестана, Крыма и ряда других регионах. К сожалению, такие участки уже появились и в Москве" деп критикалаган...\nБлааш-тартышту турулта орооныстыҥ эки тӧс јурттыныҥ Москваныҥ ла Санкт-Петербургтыҥ ӱнбериштеринде болды. Ӧскӧ талаларга кӧрӧ, Москвада (база Нижегородский областьта) электронный ӱнбериш болгон. Талдаштар туузыларда ла каланыҥ талдаштар ӧткӱрген электронный штабы: за – 62,33 процент, против – 37,67 процент деп, Россия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези: за – 65,29 процент, против – 33,98 процент деп, а ӱнбериш тушта экзитполдор ӧткӱрген Конституцияга кожулталар эдерине удура кампания ӧткӱрген "НЕТ": за – 45 процент, против – 55 процент деп јетиргендер. Бу ла кампанияныҥ башчылары Санкт-Петербургта: за – 37 процент, против – 63 процент болгон деп, а ороонныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези: за – 77,66 процент, против – 21,63 процент болгон деп јетиргендер... Санкт-Петербургта Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧбӧгӧн талдаштар ӧткӱрер участокторды алзабыс, эҥ бажында Выборгский райондо турган 392 №лӱ УИК болгон. Ондо против – 97,25 процент (1523 ӱн), за – 2,62 процент (41 ӱн) бергендер...\nФедерацияныҥ арткан талаларын кӧрзӧбис, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс тала Ненецкий автономный округ болгон. Ондо явка – 56,76, за – 43,78, против – 55,25 проценттердеҥ болгон. Явказы эҥ ас ла ӱнберишке текши ӱнбереечилеринеҥ 50 проценттеҥ ас ӱнбереечилери келген талаларды алзабыс, Хабаровский крайда: явка – 41,68, за – 62,28, против – 36,64; Иркутский областьта: явка – 42,28, за – 64,28, против – 34,84; Томский областьта: явка – 43,33, за – 64,86, против – 34,09; Камчатский крайда: явка – 44,08, за – 61,76, против – 37,16; Мурманский областьта: явка – 45,15, за – 62,54, против – 36,33; Карел Республикада: явка – 46,07, за – 70,46, против – 28,58; Новосибирский областьта: явка – 47,79, за – 67,58, против – 31,30; Алтай Республикада: явка – 49,14, за – 66,16, против – 32,83; Хакас Республикада: явка – 49,29, за – 69,52, против – 29,38; Алтай крайда: явка – 49,49, за – 71,91, против – 26,86; Саха (Якут) Республикада: явка – 50,40, за – 58,34, против – 40,65 проценттердеҥ болгондор.\nЭҥ јаан явка Чечен Республикада (93,16 процент) Тыва Республикада (90,7 процент), Кемеров облазында (87,49 процент), Дагестан Республикада (87,04 процент), Башкортостан Республикада (86,85 процент) болгондор. Бу ла талалар эҥ јаан явканыҥ ӱстине эҥ кӧп ӱндер бергендер: Чечен Республикада (97,92 процент) Тыва Республикада (96,79 процент), Крым Республикада (90,07 процент), Дагестан Республикада (89,19 процент), Краснодар крайда (88,92 процент) болгондор.\nРоссия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреезиниҥ окылу јетирӱзиле Алтай Республикада ӱнбериштиҥ турултазы: явка – 49,14, за – 66,16, против – 32,83 проценттер болгон, а ГАС "Выборы" талдаштар ӧткӱрер кӱреелер ӱнбереечилерге текши тооло 83 муҥ 571 бюллетень ӱлеген ле олордоҥ 842 бюллетень ӱрелген деп јетирген. Бу тоолорго тайанып чотозобыс, республикада бар 162 муҥ 415 ӱнбереечинеҥ 78 муҥ 844 ӱнбереечи (48,54 процент) талдаштарга келбегендер, 54 муҥ 733 ӱнбереечи (33,69 процент) "эйе" деген ӱн берип, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧгӧндӧр, 27 муҥ 159 ӱнбереечи (16,72 процент) "јок" деген ӱн берип, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧндӧр, а 842 бюллетень (0,51 процент) "недействительный" деп чотолгон. Аймактар ла јурттарла кӧрзӧбис, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧӧринде эҥ баштапкы Кӧксуу-Оозы аймак болды: за – 72,8 процент, против – 26,1 процент, а эҥ калганчы Горно-Алтайск: за – 62,8 процент, против – 36,3 процент, Майма: за – 64,4 процент, против – 34,7 процент болдылар. Јаҥдарга берген ӱндериле јаантайын баштапкылардыҥ тоозында болотон Кош-Агаш аймак быјыл за – 64,9 процент, против – 34,0 процент кӧргӱзип, аймактар ортодо јаратканы јанынаҥ – 8-чи, јаратпаганы јанынаҥ - 4-чи јерлер алды. Јурттардаҥ эҥ аҥыланган јурт Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јуртты болды: за – 49,8 процент (142 ӱн), против – 48,07 процент (137 ӱн). Кӧп јандай алтайлар эмезе орустар јуртаган аймактарды бу талдаштарда явка аҥылады, алтай аймактарда явка кӧп, орус аймактарда явка ас болгон, темдектезе, Горно-Алтайскта – 41,7, Маймада – 41,6 проценттер, а Улаганда – 59,81 процент болгон.\nАлтай Республиканыҥ јаҥдарын алзабыс, бу талдаштарда олор алтай аймактар ла алтай јурттар Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧди деп буруулар аргалары јок. Алтай аймактарда явка јакшы болгон, "эйе" деген ӱндер 65,8-68,2 проценттер, "јок" деген ӱндер 31,1-32,9 проценттер болгон. Экинчизинде, ӱнбериш алдындагы кампанияда республикан јаҥдардаҥ ла республикан талдаштар ӧткӱрер кӱреедеҥ алтай электоратка адылу, аҥылу ајару алдындагы ла чылап болбогон. Бир јанынаҥ, республикан јаҥдар бӱгӱн алтайларды талдаштар аайынча, Александр Бердников чылап, "проедаете, жрете и плюете на Россию", "предали президента, страну предали", "кинули Путина", "послали Путина" деп, айткылабай турганы јакшы, је, экинчи јанынаҥ, олор алтай электоратты ӱнбериштиҥ субъекти деп кичеебей, тообой турганы јарт кӧрӱнет. Темдектезе, кем-кем Алтай ичинде алтай тилле ӱнбериш керегинде бичип койгон билборд эмезе алтай тилле кепке базылган бюллетень кӧрди бе?.. Мен ле кӧрбӧдим...\nОрооныстыҥ президенти Владимир Путин тӧс јасагыска эдилген кожулталарды јӧмӧгӧн ӱнбереечилерге быйанын айдып, а кожулталарды јӧмӧбӧгӧн ӱнбереечилерге олорды оҥдоп турганын јетирип, "бисте аайлалбаган сурактар, чечилбеген проблемалар эмди де кӧп, улус улайын ла оҥдошпосторго, кыйа кӧрӱштерге, неме керектебестерге учурайт, кӧп улус эмди де уурларга туштайт, кӱч јуртайт, а биске, ороонныҥ башкараачыларына, бастыра јанынаҥ арга-кӱчис јеткенче иштенедис деп билдирет. Је керек андый эмес. Јӱрӱм ӧскӧзин кӧргӱзет, јӱрӱм кӧп сабада јетире иштебей турганысты кӧргӱзет, а биске аайлу-башту, тӱрген, чике ле турулталу иштеер керек" деп угускан...\nПрезидент В.Путин чын айдып јат. Темдектезе, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс таланы – Ненецкий автономный округты – алзабыс, ондогы ӱнбереечилер элдеҥ ле озо талазын Архангельский крайга кожорына удурлашкандар. Кремль округты крайга кӧк-албанла кийдиргежин Ненецкий автономный округтыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми кезем уйадажа берерин ӱнбереечилер јарт оҥдоп турбай. Явказы эҥ ас болгон талаларды алзабыс, олордыҥ экӱзи (Мурманский область ла Карел Республика) Тӱндӱкке, экӱзи (Камчатский ле Хабаровский крайлар) Ыраак Кӱнчыгышка, јетӱзи (Иркутский, Томский, Новосибирский областьтар, Алтай край ла Алтай, Хакас, Саха (Якут) республикалар) Сибирге кирет. Јерлериниҥ кемиле кӧрзӧбис, бу Федерацияныҥ тал-ортозыла теҥдеш јер... Айдарда, президентке элдеҥ ле озо Сибирдиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Тӱндӱктиҥ талаларыныҥ экономиказын кӧдӱрип, албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар керек. Јаҥыртылган Конституция 100-ке јуук федеральный ла конституционный јасактарга, 650-неҥ ас эмес талалык јасактарга, уставтарга, конституцияларга ла Башкаруныҥ 150-ге јуук постановлениелерине тӱзедӱлер эдерин некейт. Шак ла бу тӱзедӱлер эдилип турза, В.Путин ле оныҥ командазына тегин јонныҥ, кара албатыныҥ јилбӱлери учун "аайлу-башту, тӱрген, чике ле турулталу" иштеер аргалар ачылып јат. Мыныҥ ӱстине коронавирустыҥ, газ ла нефтьтиҥ, санкциялар ла антисанкциялардыҥ кызалаҥдарынаҥ јӱзин јылыйтпай чыгар ла майский указатар, национальный проекттер деп алынган молјуларды бӱдӱрер керек...\nАлтай Республиканыҥ јаҥдарына, анчада ла республикан депутаттарга республикан Конституцияны федерал Конституцияга келиштирер, республикан јасактарды, постановлениелерди федерал јасактарга ла постановлениелерге келиштирер иште јазап сананар, шӱӱр керек болуп јат. Темдектезе, Конституцияга тун калыктыҥ, алтай тилдиҥ республикан чыдуларын не быжулап койбос?..\n0 #1 jорукчы 12.07.2020 12:53\nкӧгӧн кижи бар?\n17:15 14/08\t134\t2\n11:56 14/08\t245\t0\n11:49 14/08\t171\t0


Мексика Јер картазыда\nМексика (испандап México), ӧскӧ ады Мексикан Бириктирилген Штаттар (испандап Estados Unidos Mexicanos) — Тӱндӱк Америкада тергее. Тӧс калазы — Мехико, окылу тил — мексикан испан тил (испандап Español mexicano), акчазы — мексикан песо.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Јаан советский (1 изд.) · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Военный Сытинныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Краткая еврейская · Кругосвет · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Православная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Современной Украины · Швейцарский исторический\nBNE: XX4575373 · BNF: 11864872z · CiNii: DA02943005 · GND: 4039058-5 · ISNI: 0000 0001 2359 3927 · LCCN: n81013960 · NDL: 00567575 · NKC: ge128515 · NLA: 36590136 · PTBNP: 646154 · SUDOC: 026392577 · VIAF: 154775570 · WorldCat VIAF: 154775570\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Мексика&oldid=32116"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 1 кочкор ай 2022, 07:27.


Жактылык белян жаҥа тормышка ӧндяӱ\nТуганайлар, 14 февраль 2021 - 06:20\n“Белемнек” журналыннан алынды\nБалкысын дӧнжядя чын белемнек жактысы!\nЭшче кеше кулында булсын анын кабкасы!\nЖяйнясен белемнек жактысы жир ӧстӧндя илляргя!\nЫуатылсын карангынын жозагы жаҥа тормош тӧзяргя.\nСискян, уен карангылыкта ирексез жӧргян, телсез, аҥсыз томана!\nАҥна, тӧшӧн: ней кюрятя, ней эшлятя казер килгян замана.\nСиз, бел, карангылыкта тороб томана жӧрӧб ӱзеҥне ӱзеҥ черткянне!\nТоймадыҥ бит, син аҥгыра, малдан начар жорткянне.\nАҥра, томана булганныктан, тоттолар сине коллокта.\nШулай ите мыҥар тикле жӧрдӧ башыҥ курлыкта.\nСинеҥ жилкяҥ аркасында ряхятлекне нык кюрделяр\nЖыуан корсак, нечкя сыйрак байлар белян тюряляр.\nСибтерделяр, тибтерделяр, аяк тибеб эчтеляр,\nКалык малын кулга алыб, аны шулай чячтеляр.\nУян, тор, томана калык, тот кулыҥда хӧкӧмне!\nКоллокка тагы тӧшмяс ӧчӧн жый башыҥа белемне.\nСалкын чишмя кыуат биря арыб китеб талганда,\nБелемнек шулай жярдям итя эшне эшляб барганда.\nТатыулык жасаб тынычлык кертя, ул ачыдыр тарканны.\nШуҥар кюря бик жаратам белемне мин тартканны.\nЖяшясен белемнек жактысы томана калык ачларга,\nТузсын, очсон иске дӧнжя ряхят тормош башларга!


Куштарды корулаар амадула - altaicholmon\nКуштарды корулаар амадула\nОл неделениҥ учы јаар, јаскы сыраҥай ла изӱ кӱндердиҥ бирӱзинде Горно-Алтайск каладагы Јеҥӱниҥ паркында Куштардыҥ кӱнине учурлалган јаан байрам ӧтти. Тергеебисте оны 2016 јылдаҥ бери эрчимдӱ темдектеер иштерди М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ишчилери ле ӱренеечилери ӧткӱрет.\nПаркта ӧткӧн байрамныҥ тӧзӧлгӧзи «Алтайдыҥ куштары» деп ойын-квест болды. Ого каланыҥ школдорынаҥ ла политехнический колледжтеҥ сегис команда туружар кӱӱнин угускан. Онойдо ок ондо кушкаштардыҥ турачактарыныҥ, асфальтта јуруктардыҥ конкурстары ӧткӱрилген. Экологиялык учурлу бу јакшынак кыймыгуга быјыл балдардыҥ садыныҥ болчомдоры бойлорын ченеерге база келген.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада јуулгандарга уткуулду сӧс-тӧрин ГАГПК-ныҥ директоры Елена Басаргина, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ јашӧскӱрим политика, билим ле профессионал ӱредӱлик аайынча бӧлӱгиниҥ баш специалисти Торкош Метреева, ар-бӱткендик байлыктардыҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министерствозыныҥ экологиялык јеткер болдыртпазыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Надежда Мырчакова, Аҥылу ајарудагы ар-бӱткендик јерлердиҥ дирекциязыныҥ эколого-јартамалду ижин башкараачы Олеся Третьякова айттылар.\n«Экологиялык квест-ойын ажыра туружаачылар јербойыныҥ куштары, ар-бӱткени, олордыҥ айалгазы керегинде солун јетирӱлер билип алат» — деп, ГАГПК-ныҥ ӱредӱчизи, байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи Георгий Макаров айтты. Ойында кижиниҥ санаа-бажын да, эди-каныныҥ балтырларын да иштедер бӧлӱктер бар. Быјылгы ойындарда каладаҥ сегис баладаҥ турган он эки команда јуулган. Олор ортодо тӧртӱзи – политехнический колледжтиҥ студенттери, арткандары — ӱренчиктер.\nБалдар ойынныҥ солун бӧлӱктерин ӧдӱп јӱгӱре берерде, арткан улуста каланыҥ тӧс библиотеказы тӧзӧгӧн јакшынак кӧрӱле, ГАГПК-да ӱредӱлик ууламјылар аайынча јетирӱлик ле куштардыҥ турачактарыныҥ «Канатту ӧргӧӧ» деп солун кӧрӱлерле таныжар арга болды.\nЧындап, 1996 јылдаҥ ала кажы ла јыл кандый бир кушка учурлалат. Онойып, 2022 јылдыҥ кужы деп боробыйак талдалган. Библиотеканыҥ кӧрӱзинде анчада ла бу кушка јаан ајару эдилиптир. Эл-јон оны элдеҥ озо улустыҥ јанында анда-мында јӱрӱп, олордыҥ аш-курсагынаҥ уурданып, јемзенип јӱрер деп бодойт. Је чынынча болзо, ол кижиниҥ маала ажын курт-коҥыстаҥ аргадап турган јаан најызы. Оныҥ учун боробыйаккка Бостон калада быйанду кереес те тургузылган. Боробыйактар не-немеге коркышту тӱрген ӱренип турган кушкаштар, је кижиниҥ айылында олор јӱрбей јат, јаҥыс ла јайымда. Јылында олор эки катап јымырткалайт, је кезикте олор беш те катап јымырткалаар аргалу.\nСолун кӧрӱдеҥ онойдо ок телекейде 100 муҥ кире бӱдӱм куштар барын, Туулу Алтайда јӱрген 300-теҥ кӧп бӱдӱм куштардыҥ јетени Кызыл бичикте болгонын, куштар ортодо эҥ ле узак (50-80 јыл) бажы сары какаду јӱрер аргалу, эҥ узун тилдӱзи томыртка деп ле оноҥ до кӧп солун јетирӱлер билип алдыбыс.\nКуштардыҥ турачактарын — скворечниктерди баштап ла јебрен Русьта эдип баштагандар. Ол ажыра улус куштарга, ар-бӱткенге быйанын јетирген, ого јууктаган ла арутанган да болгон. «Канатту ӧргӧӧ» кӧрӱде Горно-Алтайскта билелердиҥ, ада-энелердиҥ узы, нак ла чук болгоны иле билдирди. Нениҥ учун дезе анчада ла балдардыҥ садында јӱрӱп турган балдар эткен турачактар ада-энениҥ болужы јогынаҥ болбой јат ине. Мында эки-ӱч катту, чӱмдӱ эдип јарандырылган, дизайнерский, экологиялык дейтен кӧп тоолу солун иштер болды.\nБайрам кеминде јуруктардыҥ бастырароссиялык «Эколяталар. Ар-бӱткенниҥ најылары ла коручылдары» конкурсыныҥ эрчимдӱ туружаачылары Дарья Хомутовага, Кристина Крупновага, Татьяна Тырлуновага кайралдар табыштырылды.\nКуштардыҥ кӱнине учурлалган бу байрамда јеҥӱлӱ јерлер мындый болды.\nОогош болчомдордыҥ асфальтта јуруктарыныҥ конкурсында 1-кы јерге 17-чи таҥмалу «Радуга» детсад, 2-чи јерге балдардыҥ 16-чы таҥмалу садыныҥ 3-чи јаан группазы, 3-чи јерге бу ок садиктиҥ 4-чи јаан группазы чыктылар. Аҥылу сыйлар Милана Терешинага («Радуга» б/с), Арина Ухановага ла Абдулла Чигировко («Теремок» б/с) берилди.\n«Канатту ӧргӧӧ» конкурста Сергей ле Софья Кошечкиндерге (9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия), Мария Царёвага (3-чи таҥмалу гимназия), Полина Бессоновага (3-чи таҥмалу гимназия) јакшынак турачактары учун аҥылу сыйлар табыштырылды. Конкурстыҥ тӧс ууламјылары аайынча јеҥӱлерди Полина Бавтута («сувенир турачак», 3-чи таҥмалу гимназия), Сергей Костенко («эко-скворечник», 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия), Елена Левина («дизайнерский турачак», ГАГПК) алдылар.\nБайрамныҥ тӧзӧлгӧзи болгон конкурста быјыл оогош балдар бойын база ченеп кӧргӧн. Јакылталар олорго арай ла кӱч болгон, је андый да болзо, ӧктӧм туружаачылар ойынныҥ ончо бӧлӱктерин једимдӱ ӧткӧн. Ойынныҥ тӧзӧӧчилери 1-кы таҥмалу лицейдиҥ бу бӧкӧлӧрин мактап, олорго база аҥылу сый бердилер. Студенттер ортодо квестте 3-чи ле 2-чи јерлер 1121 ле 1251 группаларга келишкен. Эҥ тоомјылу 1-кы јерге 1190 группа чыккан.\nТӧс маргыжу школдордыҥ ӱренчиктери ортодо болгон ло ондо јерлер мынайып ӱлелген: 2-чи јерде 3-чи таҥмалу гимназияныҥ филиалыныҥ балдары, 3-чи јерде эҥирги школдыҥ командазы, 1-кы јерде 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияныҥ кызычактары ла уулчактары. Јеҥӱге јӱткигени ле байрамныҥ алдында паркты арутаарга болушканы учун аҥылу сый 6-чы таҥмалу лицейдиҥ ӱренчиктерине табыштырылды.\nЈакшынак байрамды бијениҥ «Ритм» ӧмӧлигиниҥ кызычактары, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери јаркындадып, кӧрӧӧчилерге јараш ойындар сыйлады.\nЭкологиялык бу керек-јарактыҥ учында ӧткӱреечилер ар-бӱткенге мындый каруулу кӧрӱмдӱ јииттерис барда, оныҥ салымы ӱзӱлбес деп айтканыла алаҥзыбай јӧпсиндис.\nЕвгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары.