Алтай калыктыҥ сайтты\nАтту-чуулу спортчылар, кажы ла кӱн рекордтор, ачылталар, тӱӱкилик элестер...\nОпубликовано 28.02.2014 10:34\nТелекейлик маргаандар, сакылталу Олимпиада ӧдӱп калды. Андый да болзо, Сочиде jӱрӱм эмдиге jетире «кайнайт»: jарлу спортчылар, кӧрӧӧчилер, волонтёрлор, журналисттер, тӧзӧӧчилер муҥдар тоолу. Олордыҥ ортозында бистиҥ Туулу Алтайдаҥ барган улус бар. Тӧӧлӧс сӧӧктӱ Аржана МАТОВА Горки Город деп ӧзӧктӧ гостиницада ресепшионист болуп иштейт. Бӱгӱн Аржана—бистиҥ айылчы.\n—Аржана, сеге мындый jаан маргаандар ӧткӧн jерде иштеер jакшынак арга канайда келишкен?\n—Бу иш керегинде мен Новосибирскте кожо ӱренген нӧкӧримнеҥ уккам. Нӧкӧримниҥ айдып бергениле, мен Сочиде бу иштерди тӧзӧӧчилерге Интернет ажыра резюме аткаргам, кийнинеҥ ары олордыҥ сурактарына каруу берип, интервью бергем. Удабай, «Горки Город» деп компания мени ишке кычырган. Бир де алаҥзу jогынаҥ баргам.\n—Эмди сен кайда иштеп тургаҥ?\n—Мен эмди Сочидеги Кызыл jалаҥда (Красная поляна) Сбербанк деп отельде ле Горки Городтыҥ апартаменттеринде ресепшионист болуп иштейдим.\n—Аржана, ресепшионист—эмдиги ӧйдиҥ jаҥы сӧзи, jашӧскӱрим бу сӧсти билер болзо, jаан jаштуларыс билбестеҥ маат jок. Ресепшионист—ол кем, jартап берзеҥ?\n—Гостиницага jадып келген айылчыларды уткып, окылу бичип (регистрировать эдип), кыптар сайын jатыргызып турган кижини ресепшионист деп айдар, ол эмезе администратор.\nЭҥ jуук нӧкӧри, болушчызы, коручылы болгон\nОпубликовано 28.02.2014 10:15\n2012 jылдыҥ сыгын айыныҥ 18-чи кӱни Шашыкман jурттыҥ участковыйы Евгений Корчагинниҥ тегин ле ишмекчи кӱни болгон. Эҥиргери эш-нӧкӧриле кожо jанарга jазанып турган кижини кенетийин телефонныҥ табыжы токтотты. Ыйлап турган эпши мылтык тудунган айылдажы оны ӧлтӱрерим деп коркытканы керегинде айткан. «Сен jан, мен чӱрче ле бир jер барып келейин»—дейле, Евгений эш-нӧкӧри Айсураны айылына аткарып, бойы тӱргендеп барган...\nӰй кижиниҥ ыйы, эзирик эр кижиниҥ кыйгы-кышкызы. Кӧп аракы ичкендер jаҥыс ла бойыныҥ су-кадыгына каршулу керек эдип турган эмес, анайда ок jуук улузына, айылдаштарына амыр бербей, шыраладат ине. Евгений кӧлӱгинеҥ чыгып, эзирик кижини токтодорго, токыналу куучынды ыраактаҥ баштады. Jе ол нени де укпай, оноҥ тыҥ ачынып, кыйгырып, мылтыгын чыгарала, участковый jаар улап, адып ийген... «Энезиниҥ эрке сӧстӧри, эжиниҥ jымжак колдоры ла кӱндий кӱлӱмjизи, эки кызычагыныҥ шоркырап аккан суучактый сӱӱнчилӱ каткызы, jылу айылы...»—jӱрӱминиҥ бу элестери Женяныҥ кӧзиниҥ алдынча чӱрче ле ӧдӧ конгон бо, jок по, божоп jатканын ол оҥдогон бо, jок по, бис билбезис. Темир ок 29 jашту jииттиҥ jаҥыс ла тынын кыйган эмес, оныҥ келер ӧйгӧ амадуларын кожо апарган. Уулдыҥӧлӱми энезиниҥ, эш-нӧкӧриниҥ, оогош кызычактарыныҥ, эбире тӧрӧӧн-туугандарыныҥ, нӧкӧрлӧриниҥ jӱрегине ачу сыс болуп, jажына арткан...\nСубсидии на гармонизацию межнациональных отношений получат 39 регионов России\nОпубликовано 28.02.2014 06:04\nВ министерстве регионального развития России завершился конкурсный отбор региональных целевых программ, направленных на укрепление гражданского единства и гармонизацию межнациональных отношений, сообщила пресс-служба.\nЕдросы по-прежнему ЗА незаконное обогащение чиновников!\nОпубликовано 28.02.2014 05:58\n26 февраля на заседании Госдумы от имени фракции КПРФ выступил депутат В.Ф. Рашкин:\nМедведев и его партия нагло и цинично покрывают Сердюкова!\nОпубликовано 28.02.2014 05:56\nРубрика "Кто бы сомневался"\n26 февраля депутаты Госдумы рассмотрели вопрос о возбуждении парламентского расследования в отношении бывшего министра обороны Анатолия Сердюкова. Инициаторами такого расследования выступили фракция КПРФ и несколько депутатов «СР». Инициативу коммунистов поддержали в полном составе фракции «СР» и ЛДПР.\nОпубликовано 28.02.2014 05:53\nКомитет Госдумы по конституционному законодательству и госстроительству рекомендовал нижней палате 26 февраля рассмотреть предложение КПРФ о проведении парламентского расследования деятельности Анатолия Сердюкова на посту министра обороны.\nБердников А.В. – «я половину разогнал, придется еще половину разгонять».\nОпубликовано 27.02.2014 15:32\n27 февраля в большом зале городской администрации состоялась встреча депутатов городского совета депутатов, администрации и общественности города с ВРИО Главы РА Бердниковым А.В. (БАВ)\nОпубликовано 26.02.2014 14:01\nПрокурор попросил суд освободить от ответственности за создание "Славянского союза" лидера объединения "Русские" Дмитрия Демушкина, сообщил 26 февраля Интерфакс.\nГлава Алтая отправил в отставку первого вице-премьера в рамках предвыборной кампании?\nОпубликовано 25.02.2014 15:26\nИ. о. главы Республики Алтай Александр Бердников отправил в отставку первого вице-премьера Сергея Тевоняна, ответственного за информатизацию региона, сообщил ИА "Атмосфера" источник в Москве.\nЛЬГОТЫ КОРЕННЫХ НАРОДОВ ДОЛЖЕН ИМЕТЬ ТОТ, КТО ЗНАЕТ СВОЙ ЯЗЫК\nОпубликовано 25.02.2014 11:43\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде Шабалинде бир кезек алтайлардыҥ јууны болды.\nОпубликовано 22.02.2014 15:46\nКурултай деп канай айдар, кезик бӱткӱл аймактардаҥ улус болбоды, мандат ла тоолор камыстар чек тудулбады, кем кайдаҥ келген, кандый сурак учун канча кижи кол кӧдӱрген јарт јок. Јуунды Антарадонов Ю.В. башкарып ӧткӱрди. Бир 30-40 лӧ кижи кол кӧдӱрип турды. Удура, чын, бир де кижи болбоды, арткандары кайкап калган отыргылады.\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ла «Јылдыстыктыҥ» јилбилӱ бичимелдери бистиҥ сайтта јарлалар.\nОпубликовано 06.02.2014 13:41\nБажалыктагы иш керегинде бӱгӱн, кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш редакторы Т.Н. Туденевала куучын ӧткӱрип, јӧптӧжӱге келдис.\n«Сенеҥ ӧскӧ кем де эмес!»\nОпубликовано 06.02.2014 11:16\nБӱгӱнги геройыс керегинде кыскарта: Сӧӧги: очы, Чыккан кӱни: 1987 jылäûҥ êӱӱê àéûíûҥ 19-÷û êӱíè, Ñӱӱãåí êӱӱçè: äæàçòàҥ àëà ýìäèãè ӧéäèҥ êӱӱëåðèíå jåòèðå. Èøëå êîëáîé êӧï êӱӱëåð óãàò. Ñӱӱãåí áè÷èãè: ×àê Ïàëàíèêòèҥ «Áîéöîâñêèé êëóáы». Íèêîëàé Àðãèíîâ Ãîðíî-Àëòàéñê êàëàäà ÷ûêêàí.\nОпубликовано 04.02.2014 13:52\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Улалуныҥ алтайларыныҥ кӱреезиниҥ јууны ӧтти. Ондо мындый сурактар кӧрӱлди ле јӧптӧр јарадылды: Улалуныҥ алтай калыгыныҥ 7-чи Курултайы Ат (2014) јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинде, 10 сааттаҥ ала 13 саатка јетире кеендиктиҥ байзыҥында ӧдӧр. Курултайда мындый сурактар кӧрӱлер:


49 кожоҥ «Иегованыҥ јӱрегин сӱӱндир» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский араб армян аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) басса (Либерия) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый британ жестовый булу вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гавайский пиджин гаитян креол ган гарифуна гереро гитонга гокана гомала грек грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибинда иврит ивуарий жестовый игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче конго корей коса косрае крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мано мапуче маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд ниуэ норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби (шахмукхи) папьяменто (Кюрасао) пенсильван немец перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка сатаре себуан сейшел креол сена сентлюс креол сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тамил тараскан тарахумара татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа удмурт узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фин жестовый фон француз француз жестовый фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван ямай креол яп јопон\nИегованыҥ јӱрегин сӱӱндир\n(Укаа сӧстӧр 27:11)\n1. Сениҥ јолыҥла барарыс,\nСӧзис бередис Кудайыс.\nОйгор, јобош бис јӱрерис,\n2. Бӱдӱмјилӱ кулыҥ јерде\nСеге алкышты јетирет.\nБашкартууҥды биске берет.\nКӧгӱс курсакла јеткилдейт.\n3. Чынныҥ јолында јӱрерге,\nСени мактап кӧдӱрерге,\nИйдеҥнеҥ берзеҥ бистерге.\n(Матф. 24:45—47; Лука 11:13; 22:42 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Иегованыҥ јӱрегин сӱӱндир\nИегованыҥ јӱрегин сӱӱндир (49 кожоҥ)\nsjj 49 кож.


«Јаан Алтай» Эл Ойында болор бо? - altaicholmon\nСпорттыҥ национал бӱдӱмдеринде Кӧк-Бӧрӱ ойын аайынча Алтайдагы биригӱниҥ (Барнаул) президенти Кристина Карамышинаныҥ башкарып ӧткӱрген бу јуунында республикан федерацияныҥ јааны Эзендей Тепуковтыҥ јетирӱзи угулган. Оныҥ айтканыла, быјыл кичӱ ле изӱ айларда спорттыҥ бу бӱдӱмиле Алтай Республиканыҥ эки чемпионады ӧткӱрилген. Кандык айда дезе јашӧскӱримниҥ командазы Алма-Атыда јииттер ортодо болгон Азияныҥ баштапкы чемпионадында турушкандар.\nЭзендей Александрович анайда ок Кӧк-Бӧрӱ республикада јакшы ӧзӱм алынып јат деп темдектеген. Бӱгӱнги кӱнде бу бӱдӱм анчада ла Оҥдой аймакта ичкери ӧзӱм алынган. Кӧчкӱндердиҥ јебрен ойыныла јилбиркеп тургандар ас эмес. Командалардыҥ тоозы дезе сегиске јеткен. Баштапкы ла катап јииттердиҥ таҥынаҥ башка командазы тӧзӧлгӧн. Улаган ла Шабалин аймактар маргаандарга ӱч командадаҥ ас эмес тургузат. Республикан турнирлерде Кан-Оозыныҥ кӧк-бӧрӱчилери база ойногылап јат. Кош- Агаштыҥ спортчылары Эл Ойында јаантайын туружып јадылар. Республиканыҥ јуунты командазы быјыл талдашту маргаандарды база јеҥӱлӱ ӧткӧн. Тергеениҥ кӧк-бӧрӱчилери 2020 јылда Узбекистанда ӧдӧтӧн телекейлик чемпионатта туружып, спорттыҥ бу бӱдӱминде Россияныҥ адын корулаар.\nКристина Карамышинаныҥ айтканыла, Кӧк-Бӧрӱ ойынды ӧскӱреринде бӱгӱнги кӱнде Алтай Республика ончо тергеелерди акалап јат. Мында 245 спортчы окылу темдектелген. Бу бӱдӱмле анайда ок Башкирияныҥ, Новосибирский областьтыҥ, Москваныҥ, Красноярский крайдыҥ, Иркутский областьтыҥ ла Бурятияныҥ спортчылары јилбиркеп јадылар. Кӧк-Бӧрӱни бойыныҥ јеринде Чечен Республика база ӧскӱрерге јат. Кристина Олеговна келер јылда Узбекистанда болотон телекейлик чемпионатта Россиядаҥ ӱч команда туружар деп айдат. Мындый јӧп Кӧк-Бӧрӱниҥ телекейлик федерациязыныҥ јуунында јарадылган. Американыҥ, Китайдыҥ ла бир кезек ӧскӧ дӧ ороондордыҥ чыгартулу улузы оныла јӧпсинбеген, је јӧп окылу јарадылып калган. Айдарда, телекейлик чемпионатка Башкирия ла Алтай Республика таҥынаҥ бойлорыныҥ командаларын тургузар. База бир јуунты команданы Красноярский крайдыҥ, Новосибирский ле Иркутский областьтардыҥ кӧк-бӧрӱчилери тӧзӧӧр.\nТатарстанда дезе аттыҥ ӱстинде кӱрежетен бӱдӱм ичкери јол алынган деп темдектеер керек. Бу бӱдӱмниҥ кийнинде олор Кӧк-Бӧрӱге кӧчӧргӧ белетенет. Ол керегинде јуунда “Татар аргымак” АНО-ныҥ вице-президенти Фарид Набиуллин куучындаган. 2019 јылда олордо татар укту малды ӧскӱрери јанынаҥ ченелтелӱ иштер тӱгенген. Республиканыҥ јылкычылары укту мал керегинде патент алып, окылу реестрге киргендер. Фарид Мозабиховичтиҥ айтканыла, олорго бу сӱреей јаан једим. Ол атла колбулу бӱдӱмдерди ӧскӱрерге ийде-кӱч кошкон. Татарстанда бӱгӱнги кӱнде атла ыраагына јарыжатан бӱдӱмге сӱрекей јаан ајару эдилет. Олордыҥ тоозында Алдарыш деген бӱдӱм база бар. Јербойыныҥ албатызы аттыҥ ӱстинде отурала кӱрежетенин Алдарыш деп адап јадылар. Бисте мындый бӱдӱм база бар. Улаганда болгон Эл Ойында јербойыныҥ эмдикчилери атту кӱрежетен ойынды кӧргӱзӱлӱ бӱдӱм эдип кӧргӱзерде, улус оны сӱрекей јилбиркеп кӧргӧн эди. Телеҥит элдиҥ бу јебрен ойынын ойто орныктырып, оны ӧскӱрер ӧй јеткен эмес пе?\nАйылдаш республикадаҥ келген айылчыныҥ айтканыла, алтайлар Россияда Кӧк-Бӧрӱ ойынды ӧскӱрерге ичкери тебӱ бергендер. Јуунга келердеҥ озо ол Башкирияныҥ кӧк-бӧрӱчилериле куучындашкан болуптыр. Бӱгӱнги кӱнде бу республиканыҥ аймактарыныҥ бирӱзинде алты, база бир аймакта тӧрт команда тӧзӧлгӧн деп куучындайт. Башкирлер эмди тургуза бой-бойлоры ортодо најылык маргаандар ӧткӱрип јат. Је Кӧк-Бӧрӱле республиканыҥ чемпионадын ӧткӱрерге олор “быжып” калгандар. Татарстанда дезе аттыҥ спорты јаан јол алынып јат. Алдарыш Сабантуйдыҥ программазына кийдирилген. Аттыҥ ӱстинде отурала кӱрежетен бу бӱдӱмле јаскыда кӧргӱзӱлӱ маргаандар ӧткӧн. Јайгыда аймактарда болгон Сабантуйларда маргаандар ӧткӱрилген. Кӱскиде Алдарышла республиканыҥ баштапкы чемпионады ӧткӧн.\nАттыҥ спортына јаан болужын Татнефть јетирип јат. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле республиканыҥ тӧрт аймагында атла спорттыҥ школдоры ачылган. Фарид Мазабиховичтиҥ айтканыла, олор Кӧк-Бӧрӱге алтайлардаҥ ӱренгилеп јат. Татарлар эмди тургуза шыраҥкай ӱренчиктер. Је озологондоры от алардаҥ айабас. Ийде-кӱчтӱ республикада атла колбулу бӱдӱмге — Кӧк-Бӧрӱге мынаҥ ары јаан ајару эдилери билдирет. Кӧк-Бӧрӱниҥ федерациязын федерал кеминде окылу тӧзӧп ачарында татарлар база туружып јат.\nОльга Кумани Кӧк-Бӧрӱге культурадаҥ келген. Ол телекейлик кемдӱ јаргычы. Кумани бистиҥ республикада мындый атла адаткан сок јаҥыс кижи. Ол јуунда мынайда куучындаган: “Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим — Новосибирскте. Је Туулу Алтайда јатканым он сегис јыл болды. Алтайда јаҥжыккан культураны шиҥдеп јадырым. Керамика јанынаҥ ус кижи болорым. Кӧк-Бӧрӱле Кӱпчегенде устардыҥ семинарында танышкам. Калганчы ӧйдӧ тӱрк укту калыктарда спорттыҥ националььный бӱдӱмдери ичкери јаан ӧзӱм алынган. Мынаҥ ары ол там ла элбеер. Бу бӱдӱмди элдеҥ ле озо јашӧскӱрим ортодо таркадар керек. Спорт ол — су-кадык јӱрӱм ине. Спорттыҥ јаҥжыккан бӱдӱмдери дезе кӧп улусты јилбиркедип јат.\nКазахстанда ла Киргизияда ӧткӧн маргаандарга барып јӱргем. Бу ороондордо Алтай Республиканыҥ элчилерин сӱрекей јакшы уткыгылап јадылар. Олордыҥ јанынаҥ “Алтай бистиҥ јебрен Тӧрӧлис!” деп айтканын кӧп катап уктым. Тӱрк укту элдер Алтайга келерге, оны кӧрӧргӧ, алтай албатыла туштажарга сӱрекей тыҥ кӱӱнзеп јадылар. Кӧк-Бӧрӱ Алтай Республикага јирме јыл мынаҥ кайра Киргизиядаҥ келген. Је мен мындагы тургун калыктыҥ культуразын, фольклорын ла эпосын шиҥдеп турала, оны сӱрекей јебрен алтай-тӱрк ойын деген шӱӱлтеге келдим. Кӧк-Бӧрӱ эр улустыҥ ойыны. Оныҥ ээжилери кату. Ӱй улусты ла кыстарды бу бӱдӱмге база јилбиркедер керек деп айдыжат, је Кӧк-Бӧрӱге олордыҥ чыдалы ла ийде-кӱчи јетпес. Маҥ бажында ок-јаадаҥ адарын ла байа бир джигитовка деп адалып турган бӱдӱмди ӧскӱрер керек. Ӱй улус ла кыстар бу бӱдӱмдерде јакшы туружар аргалу. Алтай Республикада аттыҥ спортшколдорын ачар ӧй келген деп сананып турум”.\nНовосибирсктеҥ келген Азизбек Ергешев јуунда кӧп эрмек айтпаган. Ол бойыныҥ кыска куучынында бӱгӱнги кӱнде Новосибирский областьта Кӧк-Бӧрӱде 40-45 спортчы туружып јат деп темдектеген. Олор 2019 јылдыҥ куран айында Узбекистанда болотон телекейлик чемпионатта туружатан командалар ортодо талдашту маргаандар ӧткӱрген. Киргизиядаҥ келген кӧк-бӧрӱчилер јербойыныҥ спортчыларын бу бӱдӱмге Новосибирсктиҥ кыйузында турган Гусиный брод деп јуртта тазыктырып јадылар. Алдында колхоз-совхоз болгон јерде аттарды тударга јакшы айалгалар тӧзӧлгӧн. Элкем-телкем кыраларда азырал јеткилинче белетелет. Оныҥ да учун мында ӧлӧҥ лӧ сула јеткил. Јуртта кымыс эдер ферма бар.\nСпорттыҥ ниционал бӱдӱмдеринде Кӧк-Бӧрӱ ойын аайынча Алтайдагы биригӱниҥ президенти Кристина Карамышина быјыл болотон Эл Ойынга Монголияныҥ, Китайдыҥ, Казахстанныҥ ла Киргизияныҥ јуунты командаларын кычырып, “Јаан Алтайдыҥ” телекейлик турнирин ӧткӱрер баштаҥкай эткен. Кӧк-Бӧрӱле республикан федерацияныҥ јааны Эзендей Тепуков мындый јаан маргаандардыҥ технический сурактарын бис алып чыгарыс, је беш ороонныҥ кӧк-бӧрӱчилери туружатан телекейлик маргаандарга јакшы команда тӧзӧп, тыҥ белетенер керек деп айткан. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Алексей Тюхтенев дезе Эл Ойында Кӧк-Бӧрӱле телекейлик кемдӱ маргаандар ӧткӱретен сурактарды озо башлтап лапту ла быжу шӱӱжип кӧрӧр керек деген. Мында, байла, элдеҥ ле озо эки јылдыҥ ичинде бир катап ӧткӱрилип турган албатыныҥ байрамыныҥ программазы элбек болгонын ла ого сӱрекей кӧп туружаачылар ла айылчылар келип турганын, быјылгы Эл Ойын кайда ӧдӧтӧнин ајаруга алар керек. Айдарда, Кристина Карамышинаныҥ баштаҥкайыныҥ аайы ачыгынча артып јат. “Јаан Алтайдыҥ” турнири Эл Ойында болор бо деген суракка бис база алдырттыс.


Јӱсјылдык тӱӱкилӱ школыс - altaicholmon\nЈӱсјылдык тӱӱкилӱ школыс\nСовнаркомныҥ 1919 јылда чыккан декрединде: «Республиканыҥ 8 јаштаҥ ала 50 јашка јетире кычырып эмезе бичип билбес эл-јоны кыйалтазы јогынаҥ бичикке ӱренер учурлу» деп айдылган. Мыныла коштой ВЦИК 1925 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде «РСФСР-да текши баштамы ӱредӱни кийдирери ле школьный сетьти тӧзӧӧри» керегинде јӧпти база чыгарган. Шак бу јарадылган јӧптӧрди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула окылу јаҥныҥ јербойындагы органдары јурт јерлерде ликпункттарды ла школдорды ачары јанынаҥ иштеген.\nОроондо граждан јуу токтой ло берерде (јака јерлерде ол 1922 јылга јетире ӧткӧн), Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта јаҥы школды тудар иш башталган. Школдыҥ туразы тӱрген-тӱкей тудулган, оны туткан улус јаҥы ӧй, јӱрӱм келип јатканына ижемјилӱ кӧрӱп, ак-чек, бийик кӱӱн-санаала иштеген. Школды каҥыл кызыл тыт агаштаҥ туткан учун, улус оны «кызыл школ» деп оморкоп, карузып адайтан.\nСоҥында колхоз бу тураны мастерской эдип, токтыҥ ары јанына кӧчӱрген. Нениҥ учун дезе Чакырдаҥ 1931 јылда кӧчӱрип келген школдо балдар озо баштап баштамы школды, оноҥ 7-8 класстарды божоткончо ӱренген. Бу школдо балдар Келейдеҥ, Мотынаҥ, Чаргы-Оозынаҥ, Јалаҥайдаҥ, Озернойдоҥ келип ӱренетен. Ол «јаан школ» деп адалатан. Бис те бу школдордо база ӱренгенис. Школ балдарга тереҥ билгир, ӱредӱге јилбӱӱ берген, сӱӱнчи, ойын-кокыр, бије-кожоҥ сыйлаган. Балдардыҥ ичкери јаан амадулары шак бу школдоҥ јолын алган. Мында байлык ченемелдӱ, ижине чындык, балдарды сӱӱген ӱредӱчилер нерелӱ иштеген. Олордыҥ ӱредип, јаан јолына чыгарган ӱренчиктери талдама улус болуп иштеп јӱрген. Јӱрӱмниҥ ундылбас ла кайкамчылу ӧйлӧри мында ӧткӧн ине.\nБу школды 1983 јылда бузуп, колхозтыҥ кӱчиле, болужыла детсадтыҥ туразы эдип кӧчӱреле туткан. Оныҥ агажы бир де кичинек ӱрелбеген де, чирибеген де. Онойып, Чакырда 1920-чи јылдардыҥ учында тудулган тура эмди ӱчинчи јерге кӧчӱрилип, јаҥы јӱрӱм алынган. Ондо ойто ло балдардыҥ, болчомдордыҥ сӱӱнчилӱ каткызы, чур-чуманак тал-табыжы угулат.\nЈилбилӱзи не дезе — тӱӱкилик учурлу озогы тура бӱгӱнге јетире тузалу, керектӱ болуп артканында. Онойдо ок ол ӧйдӧ ар-бӱткен де ару болгон, агажы да кандый бек болгонын, ӧзӧги курт-эштеҥ ӱрелип чирибегенин кайкаары артат. Ол ӧйдӧ тынган кейис те, ар-бӱткенис те ару бойы болгон ине. Детсадта иштеп јаткан ӧмӧлик те ару ла чынык туразын чеберлеп, баалап, кичееп, амыр-энчӱ, токыналу иштеп јат. Агаш турада болчомдорго до јакшы, су-кадыгына да јарамыкту.\nБу тураны тутканынаҥ ала 100 јылга шыку ӧй ӧткӧн. Эл-јон оны чеберлеп алганы оморкодулу. Агаш тураны тӱӱкилик учурлу ла јилбилӱ кереес объекттердиҥ тооломына-реестрине кийдирзе, сӱрекей эптӱ-јакшы керек болор эди.\nТӱӱкилик-краевед музейдиҥ соведи\nФОТОЈУРУКТАРДА: Јаан школ болгон тура; тургуза ӧйдӧ детсад.\nВ. ТОЛОЕВТИҤ фотојуруктары


Ӱредӱниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргаандары - altaicholmon\nӰредӱниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргаандары\nКочкор айдыҥ 18-22 кӱндеринде «Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделези-2019» ӧткӧн. Быјыл неделениҥ туркунына профессионал кӧрӱ-маргаандардыҥ сегис ууламјызында текши тоозыла 85 педагог турушты. Олордыҥ кӧбизи ӱредӱликтиҥ аймак кеминде кӧрӱ-маргаандарында јеҥӱчил болуп чыккан эҥ артык ишчилери.\n«Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделези-2019» эл театрда кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ ачылтала башталган. Конкурстардыҥ ончо туружаачылары театрдыҥ сценазына чыккандар. Туружаачылардыҥ парады аймактардыҥ делегациялары аайынча болды. Онойып, Кош-Агаш аймактаҥ ла Оҥдой јеринеҥ башка-башка конкурстарга јети туружаачынаҥ, Майма, Улаган, Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ ла Горно-Алтайск каладаҥ алты туружаачынаҥ, Турачак, Кан-Оозы, Чамал, Шабалин ла Чой аймактардаҥ беш кижинеҥ келген. Кажы ла делегацияны аймактыҥ башкартузынаҥ кӧстӧлгӧн улус баштап чыкты. Республикан ӱредӱ учреждениелердиҥ кӧп тоолу ӱредӱчилерин ле таскадаачыларын ӱредӱ ле билим аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева баштады.\nКонкурстардыҥ туружаачыларын республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко уткыган. Ол быјыл кӧрӱ-маргаандарга солынталар кийдирилгенин темдектеп, педагогторго бир канча јӧп-сӱме айдып берген.\nӰредӱликте эрчимдӱ ижи учун Россия Федерацияныҥ ӱредӱлигиниҥ министерствозыныҥ акча-сыйлу дип-ломдорыла биологияныҥ ӱредӱчизи Елена Фабричная, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Анжела Чендекова, математиканыҥ ӱредӱчизи Римма Шодоева кайралдаткан. Министр Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ акча-сыйлу дипломдорыла баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин Чечеш Иркитованы ла Ирина Тюнинаны, орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елена Шаучуленени кайралдаган.\nЭл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов парламенттиҥ, комитеттиҥ адынаҥ туружаачыларды конкурстардыҥ башталганыла уткыган. Ол «Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделезин» ӧткӱрип турган улуска быйанын айтты. Парламентарий конкурстардыҥ аттарына ајарып, ондо јаан учур салынганын темдектеди.\nКонкурсанттарга баштану сӧзиле былтыр ӧткӱрилген «Ӱредӱликтиҥ озочылы» деп кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили Наталья Булычева баштанып, мындый конкурста турушканы јеҥил эмес, је ол ок ӧйдӧ сӱрекей јаан ченемел болуп турганы керегинде айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада јуулган улусты Оҥдой аймактыҥ «Урсул» ӧмӧлиги, Горно-Алтайсктыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ «Мармелад» ансамбли, «Созвездие» ансамбль, «Грация» деп спортшколдыҥ бӧлӱги, Тимур Кыдыков, Виктория Островная ла Ольга Гальянова јараш бије-ойындарыла, кожоҥдорыла сӱӱндирген.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи» деп конкурс Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдо ӧткӱрилген.\nПрофессионал конкурстар каланыҥ башка-башка ӱредӱ учреждениелеринде ӧткӧн.\n«Јылдыҥ таскадаачызы» деп конкурс Горно-Алтайскта балдардыҥ 2-чи ле 7-чи таҥмалу садиктеринде ӧткӱрилди. Быјыл бу конкурста 10 таскадаачы бойыныҥ ченемелиле ӱлежип, ижинде эҥ артык педагогикалык эп-аргаларды тузаланарын кӧргӱскен. Олор эссе, доклад-презентация эдип, мастер-класстар кӧргӱзип, балдарга ӱредӱ ӧткӱргендер.\n«Јылдыҥ ӱредӱчизи» конкурс Горно-Алтайсктыҥ 7-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школында ла В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда ӧтти. Мында республиканыҥ школдорынаҥ келген 11 ӱредӱчи профессионал узын кӧргӱскен. Олор конкурстыҥ заочный ла ӱч бӧлӱктеҥ турган очный турларында турушкан. Заочный турда интернет-ресурс ла «Мен — ӱредӱчи» деп эссе кӧрӱлген болзо, очный турда методикалык семинар, ачык урок, мастер-класс, классный час, ӱредӱ ӱлекер, министрле эрмек-куучын ӧткӧн.\n«Кижини таскадары» деп конкурстыҥ ончо бӧлӱктери каланыҥ 4-чи таҥмалу кадет школында ӧткӱрилген. Сӱрекей јилбилӱ конкурста 16 педагог турушкан. Айдарда, бу эҥ кӧп туружаачылу маргаан болгон. Заочный бӧлӱкте камыстыҥ турчылары педагогтордыҥ ижин портфолио ло «Таскадарыныҥ јажыттары» деп видеоролик ажыра баалаган. Очный турда конкурстыҥ программазы аайынча улуска куучындаары, биатлон, таскамалду ӱредӱ, эне-адаларга јуун ӧткӱрер мастер-класстар ӧткӱрилген.\n«Јӱрегимди балдарга бередим» деп конкурс балдарга ӱзеери ӱредӱ берер республикан тӧс јерде болгон. Мында 12 педагог турушкан. Олор бойыныҥ профессионал узын презентация, педагогикалык ӱлекер тургузарында, јаҥы иш бӱдӱрер ӱредӱ ӧткӱрер, эссе бичиир ле кӱрее куучында туружар ченелтелерде кӧргӱскен.\nГ. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта, балдардыҥ 11-чи таҥмалу садында ла кулагы укпас балдардыҥ школ-интернадында ӧткӧн «Удура алтам» деп конкурста 10 кижи турушкан. Олор бойыныҥ ижи-тожы керегинде куучындап, ижиниҥ турулталарын баалаган, ченемелин кӧргӱскен ле ачык урок берген. Онойдо ок психологический тренинг ӧткӱрилди.\nОнойдо ок јыл бажында ӧткӱрилетен «Јылдыҥ преподаватели» деп конкурс орто профессионал ӱредӱ берер организациялардыҥ 7 ӱредӱчизи ортодо таныштыру, урок, класста эмес иш, ӱлекер, мастер-класс, кӱрее-куучын деп ченелтелер аайынча болды. Бу конкурс Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжинде ле ГАГУ-ныҥ аграрный колледжинде ӧткӧн.\nПрофессионал кӧрӱ-маргаандарга быјыл «Педагогический дебют» деп јаҥы ууламјы кожулып, јиит ӱредӱчилер ортодо ӧткӱрилди. Конкурс Алтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ ӱредӱзин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институдында, 7-чи таҥмалу школдо ло республикан гимназияда болгон. Маргаан баштапкы катап ӧткӱрилген де болзо, ондо 11 јиит педагог маргышты. Олорго конкурс јаҥыс та тартыжу эмес, је онойдо ок ӱредӱ болгон. Конкурстыҥ кӱндеринде јиит ӱредӱчилерге семинарлар ӧткӱрилген. Олор «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деп конкурста турушкан ченемелдӱ ӱредӱчилердиҥ урокторында, мастер-класстарында болуп, бойлорыныҥ ижине кӧпти алган. Јиит ӱредӱчилер јӱзӱн-јӱӱр педагогический айалгаларды шӱӱшкен ле ӱлекерлер тургузып кӧргӱскилеген.\nКӧрӱ-маргаандарды башкарып ӧткӱрген каруулу улус – Яна Мандина, Наталья Гаврилова, Роза Жакишева, Раиса Баркышева, Олеся Иркитова, Надежда Яшева, Александра Путинцева ла Аурэлия Акчинова. Олор конкурстыҥ ӧдӧр аайын ла айалгазын туружаачыларга јарамыкту болзын деп, ончо јанынаҥ јеткилдеген.\nӰредӱниҥ устарыныҥ Неделезиниҥ кӧрӱ-маргаандарында профессионал камыс эрчимдӱ иштеген. Кажы ла конкурстыҥ камызыныҥ турчыларына ла председательдерине аҥылу специалисттер кычырылган. Камыстардыҥ ижин Н. В. Волкова, Е. Д. Чандыева, Г. В. Маташева, И. И. Елфимова, В. А. Чистякова, Е. Г. Санталова, О. К. Сазонова, Н. Н. Кащеева башкарган. Олор туружаачылардыҥ ижи-тожын ончо јанынаҥ баалап кӧргӧн.\nНеделениҥ туркунына кӧрӱ-маргаандардыҥ ченелтелерин ӧдӧргӧ туружаачылардыҥ ас эмес кӱчи берилген. Олор ончо ченемелин тузаланып, педагоги-калык узыла ӱлешкен. Кочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде Неделениҥ кӧрӱ-маргаандарыныҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры јарталып, кӧдӱриҥилӱ јабылтада Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ дипломдорыла, акча-сыйлу сертификаттарла, Кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдатты. Финалисттерди ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, оныҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева уткып, сыйларын табыштырган.\n«Јылдыҥ таскадаачызы»: 1-кы јер – Марина Чичканова (Паспаул), 2-чи јер — Алина Абраимова (Кырлык), 3-чи јер — Нина Музыкова (Кӧксуу-Оозы). Лауреаттыҥ дипломдорыла Татьяна Мосиевская (Гор-но-Алтайск) ла Анна Бурлакова (Майма) кайралдаткан.\n«Јылдыҥ ӱредӱчизи»: 1-кы јер — Валентина Курусканова (РКЛ), 2-чи јер — Людмила Сивцева (Ӱстиги-Бийка), 3-чи јер — Никита Васин (Горно-Алтайск). Лауреаттыҥ дипломдоры Елизавета Махановага (Кӧксуу-Оозы) ла Алина Санаевага (Майма) табышты-рылды.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи»: 1-кы јер — Эльвира Тужалова (Шыргайты), 2-чи јер — Алевтина Мантокова (Сугаш), 3-чи јер — Эмилия Кыдрашева (Кан-Оозы). Лауреаттыҥ димпломдорыла Вера Кармакова (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат) ла Алтынай Савина (Телеҥит-Сортогой) кайралдатты.\n«Кижини таскадары»: 1-кы јер — Аржан Анышев (педагогический колледж), 2-чи јер — Наталья Текешева (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат), 3-чи јер — Оксана Тадырова (Белтир).\n«Јӱрегимди балдарга бередим»: 1-кы јер — Юлия Ерохина-Русьянова (Горно-Алтайск), 2-чи јер — Анастасия Малкова (РЦДО), 3-чи јер — Надежда Бушаева (Турачак). Лауреаттыҥ димпломдорыла Оксана Медведева (ӧскӱс арткан балдардыҥ школ-интернады) ла Татьяна Какашева (Иня) кайралдатты.\n«Удура алтам»: 1-кы јер — Радмила Трапеева (коррекционный школ-интернат), 2-чи јер — Наталья Петрук (Кызыл-Ӧзӧк), 3-чи јер – Алена Бочкарева (кулагы укпас балдардыҥ школ-интернады).\n«Јылдыҥ преподаватели»: 1-кы јер — Анастасия Тукужукова (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јер — Нина Серяцкая (политехнический колледж), 3-чи јер – Надежда Мурзалиева (педагогический колледж).\n«Педагогический дебют»: 1-кы јер — Динара Егорова (Горно-Алтайск), 2-чи јер — Нургуль Самашева (Кош-Агаш), 3-чи јер – Елена Сырых (Кара-Кӧпши).\nАлтай Республикада Ӱредӱчилердиҥ профсоюзыныҥ комитединиҥ адынаҥ оныҥ председатели Юрий Тишков педагогторды Неделениҥ једимдӱ тӱгенгениле уткып, кӧрӱ-маргаандарды ӧткӱрген улуска быйанын айткан. Ол профсоюзтыҥ финалга чыккан, призерлор ло јеҥӱчил болгон турчыларына акча-сыйлу сертификаттар табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ јаан быйаны кӧрӱ-маргаандар ӧткӧн ӱредӱ учреждениелердиҥ башкараачыларына, камыстыҥ турчыларына ла каруулу улуска айдылган.\n«Алтай Республикада ӱредӱниҥ устарыныҥ неделези-2019» тӱгенгениле педагогторды балдардыҥ «Фиеста», «Аргымак», «Радуница», «Тандем» ле оноҥ до ӧскӧ ӧмӧликтери уткыды.\nПрофессионал кӧрӱ-маргаанда турушканы — ол кажы ла педагогтыҥ аҥылу јеҥӱзи. Олор профессионал узыла ӱлежип, ӱредӱликке бойыныҥ тузалу ӱлӱзин кийдирип салган. Ончо педагогторды јеҥӱле уткып, ижи-тожы јозокту болзын, мынаҥ да ары бийик једимдерге јетсин деп кӱӱнзейдис.


Божогон улуста кандый ижемји бар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Божогон улусла не болор?\nИисуста Лазарь деп најы болгон. Ол Иерусалимниҥ јанында, Вифания деген јуртта јаткан. Је бир катап Лазарь тыҥ оорый береле, божоп калган. Иисус келерде, оныҥ божогоныныҥ тӧртинчи кӱни барып јатты. Је Иисус Марфала, Марияла кожо Лазарьдыҥ сӧӧгин јууп салган јерге барган. Јаан удабай анда кӧп улус јуулып келген. Бу улустыҥ кӧзинче Иисус Лазарьды тиргизип ийген. Сананып кӧрзӧӧр дӧ, Марфа ла Мария Лазарьдыҥ тирилгенин кӧрӱп, канайып тыҥ сӱӱнип јат! (Иоанн 11:21—24, 38—44 кычырыгар.)\nМарфа божогон улус тирилер деп бӱткен. Јердеги јӱрӱмге Иегова олорды тиргизер деп, ол билер болгон. (Иов 14:14, 15 кычырыгар.)\n2. Божогон улусла не болот?\nКудай Адамга мынайып айткан: «Тоозыннаҥ бӱткен бойыҥ ойто тоозын болуп каларыҥ» (БАШТАЛГАНЫ 3:19).\nКижи «јердиҥ тоозынынаҥ» јайалган (Башталганы 2:7; 3:19). Бис эт-каннаҥ турган улус. Оныҥ учун кижи божоп калза, кижинеҥ кандый да сӱне чыгып, анаҥ ары јӱрбей јат. Кижи божозо, оныҥ меези иштебей токтоп, сананатан аргазы јоголып калат. Темдектезе, Лазарь тирилип келеле, ӧлӱмниҥ кийнинеҥ јӱрӱм бар деп нени де куучындабаган, нениҥ учун дезе ӧлӱмниҥ кийнинде кандый да јӱрӱм јок. (Экклезиаст 9:5, 6, 10 кычырыгар.)\nКудай улусты таамыда (ад) кыйнап турган ба? Агару Бичикте божогон улус нени де сеспей јат деп айдылат. Айдарда, отту таамы керегинде ӱредӱ — тӧгӱн ӱредӱ. Бу ӱредӱ Кудайды јамандап јат. Нениҥ учун дезе Кудайда, улусты кыйнаардаҥ болгой, андый јескинчилӱ санаа да болбогон. (Иеремия 7:31 кычырыгар.)\n«Кижи божоп калза, не болуп турган?» деген видео.\n3. Божогон улуста бисле куучындажар арга бар ба?\nБожогон улус куучындабай да јат, укпай да јат (Сарын 115:17). Је божогон улустыҥ ӱниле куучынданып ийер аргалу калју ангелдер бар (Иуда 6). Оныҥ учун Иегова ӧлгӧн улусла куучындажарын бир де јаратпай јат. (Јаҥды такыганы 18:10, 11 кычырыгар.)\n4. Кемдер тирилер?\nМиллиондор тоолу улус тирилер. Керек дезе, Кудайды билбей, јаман керектер эткен улус база тирилер. (Сарын 37:29; Апостолдордыҥ ижи 24:15 кычырыгар.)\nТирилген улуска Кудай керегинде чынды билип алатан ла Иисуска бӱдӱп турганын кӧргӱзетен арга берилер (Ачылта 20:11—13). Олор Кудайдыҥ сӧзин бӱдӱрзе, јердеги райда ӱргӱлјиге јӱрер. (Иоанн 5:28, 29 кычырыгар.)\n5. Тирилиш болорынаҥ Иегова керегинде нени билип аладыс?\nТирилиш болорынаҥ Иегованыҥ улу сӱӱжин ле јалакайын кӧрӧдис. Анайып ол бойыныҥ Уулын, Иисусты, бис учун јӱрӱмин берзин деп, јерге ийген. Мынаҥ улам бисте јердеги райда ӱргӱлјиге јадатан арга бар, а божогон улуста тирилетен арга бар. Божогон улус тирилзе, слер озо ло баштап кемге јолыгарга кӱӱнзейдигер? (Иоанн 3:16; Римдегилерге 6:23 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Божогон улуста кандый ижемји бар?\nfg 6 ур. 12—13 б.


Ипотеканыҥ кредиттерин берери кӧптӧйт - altaicholmon\nРоссияныҥ Сбербанкы 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала базовый ставкалардыҥ кемин јабызадып, јаҥы тудулып турган туралардаҥ тура садып аларына берилип турган ипотечный кредиттер аайынча акция ӧткӱрип баштаган. Jаҥы тураларга ипотечный кредиттердиҥ базовый ставкалары, мындый кредиттерди алаачылардыҥ категориязын кӧрӱп, 0,3-0,5 пункттарга јабызаар. Заемщик јӱрӱмин страховать этсе ле бойыныҥ кирелтелерин керелезе, кредиттиҥ кеми јылдык 7,1-9,5 проценттерге јетире јабызадылар аргалу.\nАлтай Республикада ипотечный кредитование јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов куучындайт:\n—2015 јылдаҥ ала, Алтай Республикада эл-јонго јылдыҥ сайын берилген ипотечный кредиттердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Jе «Тура-коммунальный ла транспортный комплекстиҥ ӧзӱми» деген государственный программаныҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде ипотечный жилищный кредитованиениҥ ӧзӱми» деп адалган тӧс иш-керектерди бӱдӱрериниҥ ӧйи тӱгенгениле колбой, Алтай Республикада ипотечный жилищный кредитованиениҥ бӧлӱгинде јеҥилтелерлӱ улуска јӧмӧлтӧ эдериниҥ ээжизи чыдуларын јылыйткан. Бу ээжи Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2014 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан јӧбиле јӧптӧлгӧн болгон.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ государство кезик банктарга заемщиктерге јабызадылган ставкаларла кредиттер берзин деп, субсидияларлу кредиттер берет. Бӱгӱн кирелтелериниҥ кеми орто кеминде заемщиктерге госјӧмӧлтӧлӱ ипотечный кредитованиениҥ программазы иштейт. Андый заемщиктерге кредиттиҥ бастыра ӧйине бир ле кеминде болотон ставка јӧптӧлӧт (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 2015 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Россияныҥ кредитный организацияларына ла Ипотечный жилищный кредитованиениҥ агентствозына олордыҥ берген ипотечный жилишный кредиттер аайынча јетире албаган кирелтелерин орныктырарына субсидиялар берериниҥ ээжилери керегинде» јӧби аайынча).\n2017 јылда Алтай Республикада кредитный организациялар текши кеми 517899,15 муҥ салковойдыҥ 487 ипотечный кредиттерин берген. Былтыр орто процентный ставкалардыҥ кеми 10,3 процент болгон. 2018 јылдыҥ баштапкы кварталында 226777,55 муҥ салковойдыҥ 167 ипотечный кредиттери берилген. Орто процентный ставкалардыҥ кеми 9,8 процентке јетире јабызаган.\nИпотечный кредитованиениҥ процентный ставкалары јабызаарына государственный программада туружып турган кредитный учреждениелерге субсидиялар берер государственный јӧмӧлтӧ камаанын јетирет. Онызы ишјалыныҥ кеми јаан эмес улуска тураны јеҥилтелӱ ипотекала садып алар арга берет. 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузы ла «Сбербанк» ПАО ортодо РФ-тыҥ бистиҥ тергееде јадып турган јеҥилтелерлӱ граждандарына кредиттер берери јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча јӧптӧжӱ тургузылган. Бу јӧптӧжӱниҥ амадузы Банк бӱгӱнги государственный программалар аайынча јӧптӧгӧн процентный ставкаларды тузаланып, тураларды јеҥилтелерлӱ ээжиле садып аларына ла тударына ууландырылган.\nJеҥилтелерлӱ граждандардыҥ категорияларына кирет:\n—1995 јылдыҥ чаган айыныҥ 12-чи кӱнинде јарадылган «Ветерандар керегинде» федерал јасактыҥ 14, 15, 17-19, 21 тизимдеринде адалган улус — турала јеткилдеш јанынаҥ јӧмӧлтӧ алатан аргалу ла јадар айалгаларын јарандырарын керексип турган улус;\n—јадар айалгаларын јарандырарын керексип турган ла учетко 2005 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ озо турган кенектер, кенек балдарлу билелер. Бу улуска јӧмӧлтӧ 1995 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 24-чи кӱнинде јарадылган «Россия Федерацияда кенектердиҥ јонјӱрӱмдик корулажы керегинде» федерал јасактыҥ 17-чи тизими аайынча эдилет;\n—2015-2020 јылдарга «Тура» деген федерал адылу программаны бӱдӱрери аайынча јиит билелер;\n—кӧп балдарлу билелер — 2011 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 8-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди јӧмӧӧри аайынча ӱзеери иш-керектер керегинде» республикан јасак аайынча.\nАлтай Республиканыҥ јеҥилтелерлӱ граждандарына јадар айалгаларын јарандырарга, ипотечный жилищный кредитованиениҥ бӧлӱгине јонјӱрӱмдик тӧлӧмир акча чыгарары республикан бюджетте 2015 јылдаҥ ала 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына темдектелбеген.\nПрофильный комитеттиҥ ишмекчи группазында ипотечный кредитование керегинде сурак кӧрӱлип турарда, ставкалардыҥ кемин оноҥ ары јабызатсын деген шӱӱлте эдилген ле бу сурак комитеттиҥ ајарузында тудулат.


24.12.2021 - altaicholmon\n23 декабря 2021 г. во время рабочего визита в Алтайский край заместитель Генерального прокурора Российской Федерации Дмитрий Демешин в связи с допущенными в регионе нарушениями законодательства при прохождении отопительного сезона в г. Яровое объявил предостережение министру промышленности и энергетики Алтайского края Вячеславу Химочке. Одновременно прокурору Алтайского края Антону Герману дано поручение дополнительно оценить проведенную ранее\nБијези – Јайаанныҥ алкыжы\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда бу јуукта бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театрыныҥ солисттери Айхан ла Ак-Ай Шинжиндердиҥ турушканыла гала-концерт ӧтти. «Алтам» театрдыҥ (худбашкараачызы РФ-тыҥ нерелӱ артисти Айана Шинжина) кажы ла ойын-концерти јаан ла јараш байрамга бодолду ӧдӧт. Јайаан ӧмӧликте бойыныҥ чындык кӧрӧӧчилери бар. Темдектезе, олордыҥ тоозында бу ӧткӧн гала-концертке Бийсктеҥ де, Белокурихадаҥ да келгендери\nАјаруда — јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедери\nАлбаты-јон су-кадык јӱрӱм јӱрери тургуза ӧйдӧги эл политиканыҥ бӧлӱги болуп јат. Эл-јонныҥ су-кадыгын орныктырары аайынча профилактикалык иштер ӧткӱрери јадын-јӱрӱмнеҥ, ар-бӱркендик ле экономикалык айалгалар солынганынаҥ камаанду. «Демография» деп нацӱлекерге кирип турган «Эл-јонныҥ су-кадыгын орныктырары» деген талалык ла федерал ӱлекерлер иштейт. Бистиҥ тергееде бу ууламјыла ишти Алтай Республиканыҥ јондык су-кадык ла медициналык профилактика аайынча тӧс јер апарат. Оныҥ\n«Эҥ јаркынду чолмоныс болгон…»\nЈаркынду улус бӱдӱп јат. Санаа-кӱӱниле, кылык-јаҥыла, тыш-кебериле де кӧскӧ илинер танылу, башка. Ишти-тошты башкарышкан, најы-нӧкӧрди бириктирген, јаман-јакшыны кӧдӱришкен: олорды бис, ортобыста јӱрерде, ондый ла болор јаҥду деп, аҥылап, башкалабай јӱредис. Је бу јарыктаҥ јӱре де берзе, олордыҥ кӧгӱзиниҥ јаркыны ӧчпӧй, ӧзӧк-буурысты јылыдып артат. Мындый улустыҥ бирӱзи Ольга Александровна Яимова болгон. Ольга Яимова «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јаантайынгы\nТуулу Алтайда спорттыҥ кышкы сезоны башталды\nБу керекке учурлалган кӧдӱриҥилӱ ачылта Горно-Алтайсктыҥ Комсомолка кырында ӧтти. «Туу-чаналык спорт Алтай Республикада эрчимдӱ ӧзӱм алынат — бисте «Манјӱрек» деп курорт, «Телецкий» деген туу-чаналык курорт, Себиниҥ боочызында бийик туулык јол-трасса бар. Кырдаҥ јыҥылаары аайынча јаҥы јарлу јерлер база да болор. Кандый да болзо, Алтай Республика кырларлу јер ине. Оныҥ да учун биске бу арганы тузаланар


«Торко чачак» — jайалталар байрамы - altaicholmon\n«Торко чачак» — jайалталар байрамы\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӱчӱрген айдыҥ 22-23 кӱндеринде балдарга ла јашӧскӱримге учурлалган ойын-кӧргӱзӱлердиҥ «Торко чачак» деген 1-кы талалык байрамы ӧтти.\n«Единая Россияныҥ» «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деп партийный ӱлекери аайынча Алтай Республикада баштапкы катап ӧткӧн «Торко чачак» деп театрал байрамда Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Майма, Чой, Турачак аймактардыҥ ла каланыҥ ӱренчиктери, јашӧскӱрими эрчимдӱ туруштылар.\nТалалык фестиваль ӧйинде башка-башка бӱдӱмдӱ 15 ойын-кӧргӱзӱ кӧргӱзилди, мастер-класстар, театрал санаттыҥ эксперттериле туштажулар ӧтти. Театрдыҥ јаан залында јуулган кӧрӧӧчилер, балдар кезикте бууры кӧжӱгенче каткырып, кезик аразында кӧстиҥ јажын билдирбезинеҥ арчып турдылар. Нениҥ учун дезе кӧргӱзӱлер кайда да санандырат, кайда да каткыртат.\n«Торко чачак» байрамныҥ экспертный совединиҥ турчыларына эки кӱнниҥ туркунына тыҥытту иштеерге келишти. Советтиҥ турчылары: АР-дыҥ культура аайынча министри О. Антарадонова, оныҥ баштапкы ордынчызы Л. Стрельникова, эл библиотеканыҥ јааны С. Штанакова, РФ-тыҥ Театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ јааны С. Тарбанакова, эл театрдыҥ актерлоры В. Перчик, Н. Юданова, режиссер Б. Колаев.\nБайрам «Торко чачак» (режиссер Б. Колаев) деген чӧрчӧклӧ ачылды. Оноҥ ары јуулган кӧрӧӧчилер Турачак аймактаҥ наадайлардыҥ «За Ба Ва» деген театрыныҥ «Приключения Буратино» деген кӱӱлик ойыныла танышты. Балдардыҥ ойыны, кеп-кийимдериниҥ ӧҥжиги, сӱрлӱзи бийик кеминде болды.\nУлаган аймактаҥ «Куулгазын сундук» деп муниципал театрдыҥ «Башпарак ла Јелбеген» деген ойынын кӧргӧн кӧрӧӧчилер каткыдаҥ «јер тырмаган» деп айдарга јараар. Кан-Оозынаҥ «Солоҥы» театр «Беш карындаштыҥ Јелбегенди јеҥгенин», Кӧксуу-Оозынаҥ «Вомпажинки» театрдыҥ «Оловянные кольца» деген ойыны орус калыктыҥ чӱм-јаҥын јакшы кӧргӱсти. Кош-Агаштаҥ «Сурлан» театрдыҥ «А зори здесь тихие» деп ойынын кӧрӧӧчилер кӧстиҥ јажын арчып кӧрдилер. Јакшы ойын. Кижиниҥ ӧзӧк-буурына тийер. Каладаҥ «Маска» театрдыҥ «Облачные человечки» деген куулгазын кептӱ ойыны анчада ла детсадтыҥ болчомдорына, је онойдо ок ӱренчиктерге, јаан да улуска јарады. Оҥдойдоҥ «Ойын» театр «Кӧк бӧрӱниҥ кожоҥы» деп кӧрӱдеҥ алган ӱзӱкти кӧргӱсти. Мында ойын бијениҥ јараш, ээлгир «тилиле» ӧткӧн деп айдарга јараар.\nЭки кӱнниҥ туркунына каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктерине, садиктердиҥ болчомдорына јараш байрам болды. Аймактардаҥ, каладаҥ бу ла балдарга кураа балдар сценада бийик ӱредӱлӱ, байлык ченемелдӱ актерлордоҥ бир де артпай ойнодылар. «Сурлан» театрдыҥ ойынында 5-6 класстардыҥ балдары бийик кеминде ойноды. Театрдыҥ худбашкараачызы Т. Курдяпованыҥ айтканыла, олор башка-башка јурттарла јорыктап, «А зори здесь тихие» деген ойынын кӧргӱзер амадулу.\nЭкспертный советтиҥ турчылары јайаан туштажуларда кажы ла театрал ӧмӧликке тузалу шӱӱлтелер айттылар. Аймактардыҥ театрларында театрал санаттыҥ кеми, актерлорыныҥ узы јаанаган деп темдектедилер. Олор эзенде јылда «Торко чачак» база болор деп бойлорыныҥ ижемјизин айттылар.\nБайрам ӧйинде Калмыкияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, режиссер Б. Колаев муниципал театрал ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыла, ӱредӱчилериле туштажып, бӱгӱнги театрдыҥ тӧс ууламјылары, ойындарды тургузарыныҥ јаҥы эп-аргалары керегинде айтты. Актер А. Унатов актердыҥ јолын бойына ачып јаткан ӱренчиктерге сценада куучындаарыныҥ, эптӱ кыймыктанарыныҥ јажыттарын јартады.\n«Торко чачак» деген 1-кы талалык байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында оныҥ туружаачыларын культураныҥ министри О. Антарадонова, «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Э. Тюхтенев уткыдылар.\nОльга Антарадонованыҥ айтканыла, эки кӱн элес этти. Текши Россияда балдарга ла јашӧскӱримге учурлалган 1-кы фестиваль Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле, онойдо ок «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча бийик кеминде ӧтти.\nФестивальдыҥ туружаачыларын уткып тура, Эмиль Тюхтенев «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекердиҥ учуры керегинде айтты. Келер 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп, ол чокымдады.\nКӧдӱриҥилӱ јабылтада ончо театрал ӧмӧликтер фестивальда эрчимдӱ турушканы учун дипломдорло кайралдатты. онойдо ок аҥылу сыйлар мындый јайаан ӧмӧликтерге табыштырылды:\nУлаган аймактаҥ «Куулгазын сундук» театрал ӧмӧлик (башкараачызы Ольга Колян);\nМайма аймактаҥ «Сова» деп албаты театры (башкараачызы Дарья Найденова);\nКӧксуу-Оозы аймактаҥ «Импульс» деп театрал студия (башкараачызы Артем Коробейников);\nкаладаҥ «Маска» деп театрал ӧмӧлик (башкараачызы Вероника Попова).\nФестиваль ӧйинде эки театрал ӧмӧлик: Мукур-Таркатыдаҥ «Сурлан» деген театрал ӧмӧлик (башкараачызы Татьяна Курдяпова), Ӱзнезидеҥ «Гамаюн» деп театрал ӧмӧлик (башкараачызы Яна Шахова) бойлорыныҥ «Образцовый ӧмӧлик» ле «Албаты ӧмӧлиги» деген бийик адын такып ойто корып алдылар.\n«Торко чачак» деген талалык театрал байрамга јилбӱӱ јаан болгонын культураныҥ министерствозы ајарузына алды. Байрам келер јылдарда улар деп иженели.


Инфоурок › Иностранные языки › Презентации › Презентация по алтайской литературе на тему П.В. Кучияк «Оскус - Уул»\nП. В. КУЧИЯК «Оскус - Уул»\nТема: Оскус – Уул ла Элик – Баш классовый тартыжунын jолына киргени\nАмаду: Классовый тартыжунын ойинде алтай албатынын шыралу jурумин бичиичи чумдемелинде коргускени теренжиде шиндеп корорине уренери. Тема аайынча билгирлерин, санаа – сагыжын jаркынду куучынла, тексттин цитаталарыла тузаланып, чыгара айдып билерин таскадар Повестьте кижинин ич – санаалары кубулталу коргузилгени. Jурумдик «jарабастарды» бойына jууктатпазын ондоорына тазыктырар.\nКару уренчиктер! Мен слерге ачык – jарык санаа, jедимду иш куунзеп турум.\n«Jука»сурактар «Калын»сурактар 1. 2. 3.\n«Jука»сурактар «Калын»сурактар Оскус–Уул–олкемандый? JымжайбайненинучунОскус–Уулдыкорбойбарган? Элик– Баш некижиболгон? Оскус–Уулдынjурумикерегиндененибилипалдыгар,куучындапбереер? JымжайбайненинучунОскус–Уулдыолтурергесананыпалды, оныолтурзиндеп,кемдиайбылады? Элик– БашненинучунJымжайбайдынсозинекирген?\nТаблица БББ Билерим Билергетурум Билипалдым 1. 1. 1. 2. 2. 2. 3. 3. 3.\nТаблица БББ Билерим Билергетурум Билипалдым Урсуулсуу Комсомол Алым Jалчы «КИМ» Кул Чинезичыгып Качкындар Jашоскурим\nДвухчастный дневник Сурактар Теманынтосондомолдоры 1. 1. 2. 2. 3 3.\nДвухчастный дневник Сурактар Теманынтосондомолдоры 1.Темазы? 1.Байларлаjоктулардынтартыжузы 2.Тосшуултези? 2.Кижининэнталдамакылык–jаны 3.Кееркедимэп–аргалар? 3.Тундештирулер, олицетворение,кепсостор\nВизуальный методтор Некорунет? Неугулат? 1. 1. 2. 2. 3. 3.\nВизуальный методтор Некорунет? Неугулат? 1.Урсулдынсуузы 1.Сууташтаргасогулыпакканы.Чакпынычыдырап,тургенэрмектениптурган. 2.Оскус–Уулдыншыркалатканы 2. «Буменканайтканучунээнjергекелипjатканболотом?» 3.Комсомолдордынjууны 3.Аймактанкелгенкижининсостори«Менсегеjаанучурлутемдекбериптурум…»\nКластер - сабак\nКластер – «сабак» Арапый Саня Оскус-Уул Доктор Александров Jымжайбай Элик- Баш Бокушбай Нокорлорим\nКольца - Венна\nКольца - Венна Оскус–Уул. Санаалу, jалтанбас, киленкей, болушчан Jокту–Элик- Баш jойуКоркынчак, jалчыларсадынчак, болгоныудурасос айдып болбос.\nСурак - Ромашка\nСурак - ромашка ОСКУС- УУЛ Сенинайтканынлаболзо,Оскус-Уулсагыштукижибе? НенинучунJымжайбайОскус–уулдыjоголторгосананган? Jымжайбайдынсананганамадузыненинучунjаман? Слербучумдемелдинтосгеройыболгонболзоор,канайдарэдеер? «Оскус-Уул»депчумдемелденекерегиндеайдылат? Оскус–Уулуредугебарбаганболзо, несолунарэди?\nСИНКВЕЙН 1. Бир сос – ондомол (Адалгыш) 2. Эки сос – jатраачы (jарталгыш эмезе эренис) 3. Уч сос – эдилге (глаголдор) 4. Ондомол керегинде айткан санаа – шуулте 5. Бир сос – ондомол (баштапкы соско синоним)\nСинквейн. Оскус – Уул сагышту, jалтанбас иштейт, албаданат, айдат неден де туура калбас jиит уул Элик – Баш коркынчак, садынчак адат, шыркалайт, коркыйт байдан тын jалтанган кижи\nП. В. Кучияк\nП. В. Кучияктын бичиген чорчоктори\nП. В. Кучияктын адыла адалган ором (1957 jылдар)\nП.В. Кучияктын адыла адалган ором\nП. В. Кучияктын адыла адалган национальный драмтеатр\nНомер материала: ДВ-504415\nУрок английского языка по теме " Мое любимое животное" для 2 кл


Ӧрт ӧчӱрер техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин агаштарды корыыры аайынча автономный учреждениелердиҥ башкараачыларына ӧрт ӧчӱрер јаҥы техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган.\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, быјыл келген баштапкы бӧлӱк бу кӧлӱктер «Экология» нацӱлекердиҥ «Агаштарды чеберлеп алары» деген федерал ӱлекери аайынча аткарылган. УАЗ кӧлӱкке тӧзӧлгӧлӧнгӧн кичӱ агашпатрульный тӧрт комплекс (МЛПК) ле коомой јолдорло јӱрер аргалу эки УАЗ-ик Улаган, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Чой ло Кан-Оозы аймактарга берилген.\n«Бистиҥ тергеениҥ агаш-ташту ла јуртээлемдик јерлеринде ӧрт болгодый деген јаан чочыду артканча. Јай изӱ ле јааштар јанынаҥ кирелӱ болгодый. Ӧрт ар-бӱткенде анаҥ-мынаҥ чыгып ла келет, оныҥ учун бу техника учреждениелердиҥ ижине јаан јӧмӧлтӧ болор. Ӧрт болдыртпазы, ӧрт-тӱбекти јурттарга јууктатпазы, эл-јонло јеткер болбозын јеткилдеери — јаҥныҥ органдарыныҥ тӧс иш-амадуларыныҥ бирӱзи» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nНацӱлекер аайынча келген бу техника патрулированиеге, агаш-ташта ӧрт болуп турган јерге улусты ла ӧрт ӧчӱрерине керектӱ јазалдарды јетирерине, ӧрт болдыртпазыныҥ иштерин ӧткӱрерине јарамыкту.\nМПЛК ӱч эжиктӱ ле беш кижи отурар кабиналу, темир бортовой платформалу, кодорып ийер тентованный јабынтулу. Анайда ок автомобиль бийик давлениениҥ јазалыла, мотопомпала, агаш ортозында ӧрт ӧчӱрер ранцевый јазалдарла, бензокирееле, шанцевый инструменттерле, коруланарыныҥ таҥынаҥ аргаларыла јеткилделген.\nЈылдыҥ учына јетире база андый ок 36 кӧлӱк келер. Былтыр бистиҥ република ӧрт болдыртпазыныҥ ла ӧчӱрериниҥ 60 единица техниказын ла јазалдарын алган болгон. Тургуза ӧйдӧ автономный учреждениелерде коомой јолдорло јӱрер аргалу кӧлӱктер, гусеницаларлу тракторлор, оогош агашпатрульный комплекстер, ӧрт ӧчӱрериниҥ автоцистерналары, кӧлӧсӧлӧрлӱ тракторлор, вахтовый автобустар бар. Нацӱлекердиҥ шылтузында былтыр кеми 1130 гектар јерде агаштар орныктырылган, онызы пландаганыныҥ 100 проценти.\n«Агаштарды чеберлеп алары» деген ӱлекер субъекттерде орныктырып турган агаштарлу јерлердиҥ кемин кӧптӧдӧрине, агаш-ташта болуп турган ӧрттӧрлӧ тартыжарыныҥ туза-јандырузыныҥ кемин бийиктедерине ууландырылган. Быјыл бу ӱлекерге 67,7 миллион салковой акча ууландырылар, ол акчаныҥ 59 миллион салковойы агаш-ташта ӧрттӧрди ӧчӱрер ле агашээлемдик техника аларына чыгымдалар.


Тергеебисте јолдор јазалат - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Чуйдыҥ јолы – Алтын-Кӧлгӧ јетире» федерал трассаныҥ автомобильный јолыныҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу учурлу керекте Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев туруштылар.\n«Бу јолдыҥ бистиҥ бӱгӱн ачып јаткан текши узуны 14 километр эки бӧлӱги Кызыл-Ӧзӧк, Куташ ла Карасук јурттар ӧткӱре ӧдӧт. Мынаҥ озо бу бӧлӱктер коомой айалгада болгон. Эл-јонноҥ кӧп комудалдар келетен. Республиканыҥ айылчылары да јолдыҥ коомой болгонына ајару эдетен» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, јолдыҥ бӱгӱн ачылган бӧлӱктери ӧдӧтӧн јаан иштердиҥ јӱк ле баштапкы турулталары. Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолды федерал кемине табыштырар деген јӧп РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозыныҥ ла Росавтодордыҥ башкараачыларыла ӧткӧн куучын-эрмектердиҥ кийнинеҥ алынган эди.\n«Тӧс иштерди 2024 јылда бӱдӱрип саларыс ла бу јол аймактарыстыҥ эл-јонына ла тергеебистиҥ айылчыларына јеткер јок ло эптӱ јорыктагадый айалгага јетирилерин темдектейдис» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЈолды соок регенерацияныҥ технологиязы аайынча јазагандар, ӱстине эки кат асфальтбетон салынган. Јол ӧткӧн јурттардыҥ ичинде текши узуны 3 километр тротуарлар ла 5 километр кире јаҥы электројарыткыштар јазалган.\nЈол јазаачылар анайда ок суу ӧткӱрер 30-таҥ кӧп трубаны солыган, темирдеҥ узуны 7 километр кире чеден тургускан, разметканы термопластиктеҥ белетеген. Оноҥ башка светофорлорлу, јойу јол кечер эки јер јазалган ла автобустыҥ јети јаҥы автопавильоны тургузылган.\n2022 јылда Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолдыҥ Карасуктыҥ ажузынаҥ ала Паспаулга јетире бӧлӱги јазалар. Бу ла кӱндерде јолдыҥ Карасук јурттаҥ ала Карасуктыҥ ажузына јетире бӧлӱги јазалып башталар.\nЈазалган јолдо бар кӱрлерди нормативный некелтелерге келиштире јазайтаны база темдектелген. Саразон, Ишпа ла Турачак сууларды кечире салынган ӱч кӱрди јазаарына керектӱ ӱлекерлердиҥ документтери белен. Анайда ок Кедровка, Уба, Баштапкы Уба, Высельская Уба сууларды ла Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолдыҥ 60-чы километринде суучакты кечире салынган бастыра беш кӱрди јазаарына керектӱ документ-чаазындарды белетеери аайынча иштер ӧдӧт.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, федерал јолды јазаарыла колбой республиканыҥ бастыра аймактарында тергеелик ле јербойыныҥ јолдорын јазаары аайынча јаан иштер ӧдӧт. «Јеткер јок чыҥдый јолдор» нацӱлекер ле ӧскӧ дӧ программалар аайынча 2019 јылдаҥ ала текши узуны 300 километр кире тергеелик ле јербойындагы учурлу јолдор јазалган ла тудулган.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев Алтын-Кӧлгӧ јетире јол бӱткӱлинче јазаларын темдектеген. Мынызы Майма, Чой ло Турачак аймактардыҥ туристический, экономический аргаларын ачар арга берер деген.\nФедерал автомобильный јолдордыҥ «Алтай» деп башкартузыныҥ јааны Анатолий Волковтыҥ темдектегениле, бу јолдыҥ база да узуны 120 километр кире бӧлӱгинде јазал иштер ӧткӱрер керек. «Орооныстыҥ тӧс байлыктарыныҥ бирӱзи болуп турган Алтын-Кӧлгӧ јетире јолды эл-јонго ло тергеениҥ айылчыларына эптӱ ле јеткер јок этире јазаарга мынаҥ да ары кичеенерис» — деп айткан.\nАлтын-Кӧлгӧ јетире јолдыҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында јол јазаачыларга республикан кайралдар табыштырылган.


Кижиликтиҥ байлыгын чеберлеп алалы - altaicholmon\nКижиликтиҥ байлыгын чеберлеп алалы\nАлтай Республика јебрен культуразыла байлык тергее болуп јат. Кайкамјык географический ле тӱӱкилик айалгалар бу тергееде јаткан албатылардыҥ культуразына ла тӱӱкизине бойыныҥ изин артыскан. Республиканыҥ культура аайынча энчизиниҥ объекттери, ӧскӧ јерлердегизине кӧрӧ, аҥыланат ла олордыҥ кезиги база кайда да туштабайт. Олор — јай ӧйинде кыртыжы тереҥжиде ээрибес мӧҥкӱлик јерлердеги корумдар, кайа-таштардагы јуруктар ла бичимелдер, кезер таштар, монументальный искусствоныҥ ла архитектураныҥ кереестери.\nБӱгӱн АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязыныҥ јааны Сергей ОЧУРДЯПОВЛО бу инспекцияныҥ ижи, тӱӱкиниҥ энчилигин корыырыныҥ айалгазы јанынаҥ ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Сергей Николаевич, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ энчи-байлыгын корыыры кандый ээжилерле аайлаштырылат ла чокымдалат?\n—Россия Федерацияныҥ Конституциязыла болзо, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ энчилигин чеберлеери ле корыыры улустыҥ конституциялык молјузы болуп јат. Анайда ок ороонныҥ Тӧс јасагы улус культураныҥ байлыктарын тузаланарына конституциялык быжулаштар берет. РФ-тыҥ 2002 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде јарадылган «Россия Федерацияныҥ албатыларыныҥ культура энчилигиниҥ объекттери (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) керегинде» 73-ФЗ таҥмалу федерал јасагы «культураныҥ энчилигиниҥ объекттери» деген терминди јасакберимге кийдирген. Ол объекттер дезе «кереестер», «ансамбльдар» ла «достопримечательные места» деген оҥдомолдорго бӧлӱнет.\nРФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттери бистиҥ ороонныҥ кӧп укту албатыларына сӱрекей јаан учурлу байлык болуп, телекейлик культураныҥ энчилигиниҥ бӧлӱги болот. Бистиҥ ороондо келер ӱйелердиҥ јилбӱлерине учурлай, кӧп укту албатылардыҥ ол байлыктарын чеберлеп аларына государственный быжулаш эдилет.\n—Слер башкарып турган инспекция качан тӧзӧлгӧн?\n—Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 12-чи кӱнинде чыккан 198-чи таҥмалу Jарлыгыла АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязы тӧзӧлгӧн. Инспекцияныҥ бӱгӱнги ижин мынаҥ озо ӧйдӧ тергеениҥ культура аайынча министерствозы бӱдӱрген болгон. Алтай Республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ јаҥы тергеелик органын тӧзӧгӧниниҥ шылтагы федерал јасакберимниҥ некелтелерин бӱдӱрериле колбулу. Jасакберимде айдылганыла, РФ-тыҥ субъекттериниҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ культураныҥ энчилигин чеберлеери, тузаланары, элбеде таркадары ла ого государствоныҥ јанынаҥ корулаш ӧткӱрери аайынча органдарында оноҥ ӧскӧ иш-молјулар болбос учурлу.\n—Инспекция кандый ууламјыла иштеер?\n—Озо ло баштап, культураныҥ энчилигин чеберлеерин, тузаланарын ла таркадарын, ого государственный корулаш эдерин федерал ла республикан јасакберим аайынча тӧзӧӧрин јеткилдеери. Ол байлыктыҥ айалгалары кандый болгонына тергее кеминде государственный шиҥжӱ ӧткӱрер учурлу, бу иш база федерал ла республикан јасакберимге тӧзӧлгӧлӧнӧт.\nИнспекция бойыныҥ ижин бӱдӱрип тура, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыла, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла, јондык биригӱлерле, ӧскӧ дӧ организацияларла ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\n—Бистиҥ тергеениҥ јериндеги кереестердиҥ айалгалары кандый?\n—Ведомствоныҥ специалисттери культураныҥ энчилигиниҥ объекттери аайынча ӧткӱрген мониторингтиҥ уч-турулталарынаҥ кӧрзӧ, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери ӱрелип, јемирилип турганыныҥ шылтактары бир канча: кереестер эскирген, олорды јазаар иштер ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрилбейт, олордыҥ ээлери ле олорды тузаланаачылар кереес-байлыктардыҥ айалгаларына ајару этпеген, анайда ок экологиялык айалга-шылтак база бар.\nJербойындагы ээлемдик-тудум иштер археологияныҥ объекттерине јаан јеткерлӱ. Jерлерди андый иштер ӧткӱрерине берер тушта јерди ӧйинде бӧлӱбей јадылар, культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекцияла ол јерлерле колбулу сурактар шӱӱжилбейт.\n—Кереестерди чеберлеери ле корыыры јанынаҥ ээжилерди бусканы учун кандый кезедӱлер бар?\n—Ӧрӧ адалган 73-ФЗ таҥмалу федерал јасакла болзо, археологияныҥ кереези ол табылган ла ӧйдӧҥ ала государствоныҥ јӧӧжӧзи болуп јат ла ого корулаш тӧзӧӧр керек. Археологияныҥ артефакттарыныҥ ээжилерге келишпес јайым ӧдӱштирӱзин ӧткӱргени, РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јарадузы јогынаҥ ӧткӱрген археологиялык кайу-шиҥжӱ ле казынтылар учун бӱгӱнги јасакберимле кату каруузына тургузылар. Jартап айтса, РФ-тыҥ КоАП-ыла болзо, мындый бузуштар эткени учун кезедӱлер эдилер: культураныҥ энчилигиниҥ объекттерин ле олордыҥ јерлерин чеберлеери, тузаланары ла олорго государственный корулаш аайынча некелтелерди, анайда ок корулаштыҥ јериниҥ гран-кыйуларыныҥ кеминде кирелендириштерди бӱдӱрбезе (7.13 тизим); культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине госкорулаштыҥ јарадузы јогынаҥ јер, строительный ле ӧскӧ дӧ иштер тӧзӧзӧ эмезе ӧткӱрзе (7.14 тизим); РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттерин јоголтсо эмезе ӱрезе (7.14.1 тизим јӱк ле юрлицолорго таркадылат); археологиялык шиҥжӱни эмезе казынты ишти јараду јогынаҥ ӧткӱргени (7.15 тизим); археологиялык иштер ӧткӱрип турала тапкан байлыктарды РФ-тыҥ Музей кӧмзӧзиниҥ государственный бӧлӱгине јаантайын чеберлеерине береринеҥ кыйышканы учун (7.33 тизим).\nГраждандарга, јамылу улуска ла юрлицолорго эдилер административный штрафтыҥ кеми 1500 салковойдоҥ ала 20 миллион салковойго јетире.\nАнайда ок РФ-тыҥ Уголовный кодексинде андый бузуштар учун уголовный каруузына тургузары база чокымдалган:\nРФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) бирлик государственный реестрге кийдирилген объекттерин, табылган кереестерди јоголтконы эмезе ӱрегени учун (243-чи тизим); РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) бирлик государственный реестрге кийдирилген объекттерин эмезе табылган кереестерди чеберлеериниҥ ле тузаланарыныҥ некелтелерин бусканы учун (243.1 тизим); бедирештӱ иштерди јердиҥ ӱстинде, јердиҥ алдында ла сууныҥ тӱбинде јараду јогынаҥ ӧткӱрип, археологияныҥ не-немелерин алып тура, культурный слойды ӱрегени эмезе јоголтконы учун (243.2 тизим); каршулу эп-сӱмеле тапкан јӧӧжӧни алганы эмезе сатканы учун (175-чи тизим); кандый эп-сӱмени тузаланганынаҥ камааны јогынаҥ, аҥылу тӱӱкилик, билим, художественный эмезе культурный байлык болуп турган не-немелерди эмезе документтерди уурдаганы учун (164-чи тизим).\nРФ-тыҥ Уголовный кодексиниҥ 243.1 ле 243.2 тизимдери «черный копательдердиҥ» каршулу керектерине учурлалган. Археологический јалаҥ иштерди јараду јогынаҥ ӧткӱрип турар тушта археологияныҥ энчилиги болгобос јанынаҥ ӱрелген эмезе јоголтылган болзо, уголовный каруузына турарга келижер. «Копательдиҥ» археологияныҥ кереези јербойында темдектелбеген болгон ло ол кереестиҥ јеринде кандый да иштерди кереес бар болгонын билбей ӧткӱрген деп јартаганы, актанганы ого кандый да болужын јетирбес — тӱҥей ле каруузына турарга келижер.\nКультураныҥ энчилигиниҥ объекттерине каршу јетиргедий айалгалар болбозын деп, Алтай Республиканыҥ албаты-јонына ла айылчыларына кереес-энчиле колбулу бастыра сурактарла бистиҥ инспекцияга баштанзын деп сурайдыс. Бистиҥ специалисттер сурактарга толо каруу берип, ӱзе немени јартап, кӧргӱзип берер. Бисле колбу тудары јанынаҥ јетирӱлер бӱдӱреечи јаҥныҥ органыныҥ «Интернет» сетьтеги окылу сайтында бар.\n—Инспекция келер ӧйдӧ кандый ууламјыларлу иштер ӧткӱрер?\n—Культураныҥ энчилигиниҥ объекттерин чеберлеери аайынча келер јуук ӧйдӧги иштер керегинде айтса, бистиҥ инспекция Росреестрдиҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла, «Росреестрдиҥ федерал кадастровый палатазы» деген ФГБУ-ныҥ бистиҥ республика аайынча филиалыла кожо культураныҥ энчилигиниҥ тергеебистиҥ јериндеги объекттериниҥ гран-кыйуларын чокымдаары јанынаҥ иштер баштаар. Бу иштер тӧс ууламјылу иштер болор, олорды ӧткӱрери бир канча јылдардыҥ туркунына улалар. Анайда ок бистиҥ инспекция культураныҥ энчилигиниҥ тергеениҥ јериндеги объекттериниҥ регистрациязын РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ бирлик государственный реестринде ӧткӱрерин оноҥ ары улалтар.\nКультураныҥ энчилигиниҥ объекттерин корыыры аайынча тергеелик орган шиҥжӱ иштер ӧткӱрип тура, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестериниҥ ээлери эмезе јасак аайынча тузаланаачылар болуп турган физический ле юридический лицолор кереес-энчиликти корыырыныҥ јасакберимин канайда бӱдӱрип турганыла колбулу шиҥжӱ иштер база ӧткӱрер. Ого ӱзеери, бистиҥ инспекция культураныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ айалгалары бӱгӱнги кӱнде кандый болгонын јартаары аайынча мониторингле колбулу иштерди ӧткӱрерин тыҥыдар. Ол мониторингтиҥ уч-турулталарыла культураныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ государственный корулажыла колбулу сурактарды јаҥыс ла јасак аайынча тӱрген аайлаштырар эмес, је анайда ок каршузын јетирип турган айалгаларды јоголтор иштер ӧткӱрилер.\nУчурал болордо, тергеениҥ албаты-јонын ла айылчыларын кереестердиҥ ле тӱӱкилик јерлердиҥ албатылар ортодо јылдыҥ ла кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде темдектелип турган кӱниле АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязыныҥ адынаҥ уткып турум. Бу байрамды кереестерди ле јарлу јерлерди корыырыныҥ сурактары аайынча ЮНЕСКО-до тӧзӧлгӧн албатылар ортодогы Ассамблея 1983 јылда јӧптӧгӧн. Оныҥ амадузы — телекейлик культураныҥ энчилигин корыырына ла чеберлеерине телекейлик јондык ајару эдерин јеткилдеери.\n—Куучын-эрмек учун быйан.


17.08.2017 - altaicholmon\n«Тегерик стол» ӧтти\nАлтай Республиканыҥ талдаштарды тӧзӧп ӧткӱретен комиссиязында «тегерик столдо» эрмек-куучын ӧтти. Ондо «Гражданский контроль» деп ассоциация турушкан. Талдаачы тап-эриктерди корыйтан бу биригӱ сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарга талалар канайда белетенип турганы јанынаҥ шиҥдештӱ иштер ӧткӱрет. Ого бастыра Россияныҥ тап-эриктер корыычылары кирет. Ассоциацияныҥ тӧс амадузы талдаштар керегинде јасактар канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱзинде тудары. Jондык ӧскӧ организациялардаҥ\nИрбизекке кереести – Горно-Алтайскта\nАлтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ чыгартылу улузы ӧрӧ турган башкаруга баштанып, алтай баатырга, атту-чуулу улуска, ол тоодо Ирбизекке кереес тургузары керегинде баштаҥкай эткен.\nСӱт ле эт бойыстаҥ болзын\n1 млн гектардаҥ кӧп\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министр А. Алисовтыҥ јетиргениле, Алатай Республикада мӧштӧр ӧзӱп турган тайгалардыҥ текши кеми 1,1071 млн гектар.


Республиканыҥ башчызы ижин окылу баштаган - altaicholmon\nРеспубликаныҥ башчызы ижин окылу баштаган\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болуп окылу иштеп баштаганын керелеген чӱм-јаҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн.\nКӧдӱриҥиде АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, айылчылар ла кычырган ӧскӧ дӧ улус турушкан. Олег Хорохордин, јасакталган ээжиле, Алтай Республиканыҥ Конституциязына колын салып, алтай ла орус тилдерле черт берген.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулалган чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Олег Хорохординди јамыга окылу турганыла уткуп, республиканыҥ эл-јоныныҥ тузазына једимдӱ ле турулталу иш кӱӱнзеген.\nОлег Хорохордин јондыкты бириктиргенин, эл-јон ого бӱткенин, улус оныҥ темдектеген јолын јаратканын ла келер ӧй јакшы болорына ижемјилери оныла колбулу болгонын ӧткӧн талдаштардыҥ турулталары кӧргӱскен деп, ол айткан.\n«Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында Слерге турулталу иш, тургускан амадуларга једерге турумкай болорын кӱӱнзейдим. Слердиҥ ижигердиҥ турулталары Россияныҥ Президентиниҥ ле Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ талдажы чын болгонын алаҥзу јогынаҥ керелезин» – деп, Сергей Меняйло айткан.\nОлег Хорохордин талдаштарда оны јӧмӧгӧн ончо улуска быйанын айдып, эл-јонныҥ алдында јаан каруулу болгонын ла олордыҥ бӱдӱмјизине турарга кӱчин кысканбай иштеерге белен болгонын угускан.\n«Бӱгӱн мен мында јуулган, бистиҥ тергеебис кемниҥ ӧзӧгине јуук болгон ончо улусты бирлик кӱӱндӱ болорына, Алтай Республиканыҥ келер ӧйин сананып, кожо иштеерине кычырар кӱӱним бар. Ичкери кӧрӱмдӱ ончо улусла јӧптӱ ле ӧмӧ-јӧмӧ иш болорына иженедим. Бистиҥ ончобыста сӱрекей јаан јаҥыс амаду – республиканы ӧзӱмниҥ тӧзинеҥ ала јаҥы јолына кӧчӱрери, бу эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын билдирлӱ бийиктедерине экелер. Мында биске ороонныҥ башкартузы ла федерал тӧс јер болужарга белен» – деп, Алтай Республиканыҥ башчызы айткан.\nБашкараачыныҥ ижинде эҥ учурлузы – ак-чек, ачык болоры, профессионализм, чындыкты баалаары ла каруулу болоры деп, ол аҥылаган. Башка-башка укту улус нак јадары тергее ичкери ӧзӱп барарында тӧзӧлгӧ айалга, мыны буспай кичеерин ол темдектеген.\n«Ийделӱ Алтай» деген программаныҥ кычырузы – «бӱдӱмјиге турары, ӧзӱмди јеткилдеери, тургускан амадуга једери» – талдаштарда айдылган кычырулар эмес, ол кӱнӱҥ сайынгы иш ле мен оныла башкарынарым. Јаҥ улустыҥ јилбӱзине иштеер аргалу ла иштеер деп, мен алаҥзыбай јадым. Ончогорго база катап быйанымды айдадым. Бистиҥ Алтай Республикага тузалу болорго менеҥ камаанду ончо ишти эдерим деп, сӧзимди бередим» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башкарузында ла аппарадында кубулталар болоры керегинде айдып, бу кубулталар бӱдӱреечи јаҥныҥ ижиниҥ турултазын бийиктедер амадулу болгонын темдектеген.\nОл анайда ок Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаштарда јеҥӱ алганыла, Владимир Тюлентинди парламенттиҥ башкараачызына тудулганыла уткыган.\nВладимир Тюлентин Олег Хорохординди јамыга турганыла тергеениҥ бастыра депуттарыныҥ адынаҥ уткыган. «Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы тудуузы Слерге бастыра баштаҥкайларыгарда тайанатан ла јӧмӧйтӧн арга болорына мен алаҥзыбай јадым, нениҥ учун дезе јасакчы јаҥ камааны јок јаҥ да болзо, бистиҥ амадубыс јаҥыс – ол Алтай Республиканыҥ ӧзӱми» – деп, спикер айткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда»\nБыјыл кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бистиҥ газет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Оныла колбой, редколлегия 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире журналисттер ле кычыраачылар ортодо «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» деген литературалык конкурс јарлап јат. Биске тӧрӧл газетле колбулу болгон солун учуралдар, туштажулар ла јол-јорыктар керегинде бичигер! Слердиҥ јӱрӱмигерге ле


12.10.2021 - altaicholmon\nБийик учушту эмчи керегинде сӧс\nТуй ла бир јыл кайра мындый ок сары бӱрде јӱрӱмнеҥ јаркынду кижи, кару эне, эш-нӧкӧр, эрке эје, орооныстыҥ нерелӱ эмчизи Кудирмекова Тамара Карамаевна сала берген. Оныҥ эземине учурлай кожо иштегендериниҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ бу тоомјылу эпши керегинде эске алыныштарын, айтканын јарлайдыс. Тамара Карамаевна 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Барсуков\nАгару энелерге – ӱргӱлјиге ӱзӱлбес мак!\nШак ла мынайда адалган аллеяныҥ ачылтазы ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында ӧтти. Аллеяда 90-ноҥ ажыра ӱй улустыҥ керемикалык фотојуруктары тургузылган. Ӧткӧн тӱӱкилик јолдо бу ӱй улус ончо бойыныҥ арга-кӱчин колхоз-совхозтыҥ ижине беринген. Ол тоодо Улу јууныҥ балдары, тул арткан келиндер, тылдыҥ ишчилери. Јурттыҥ кажы ла билезин алып ийзе, андый ӱй кижи бар.\n«Кӱӱлик колбуда мен он jылдаҥ ажыра»\nБистиҥ тергеебисте jайалталу jииттер сӱрекей кӧп. Олор бойыныҥ jолын талдап, билгирин бийиктедип, бӱдӱрип турган ижин тереҥжиде апарат. Jииттер бойын башка-башка ууламjыларда ченеп, узын тыҥыткылайт. Ондый улустыҥ тоозында — кӱӱ чӱмдеечи Сергей Домашних. Јииттиҥ ады-јолы бу jуукта анчада ла кожоҥчы улустыҥ ортозында элбеде jарлу боло берди. Сергей бойыныҥ ӧбӧкӧзи керегинде «Домашних деп ӧбӧкӧлӱ улус республикада эки\nКуш чылап кайып учарга…\nЭптӱ јараш јикпелерлӱ, баштарында пилотка кийип алган јараш стюардессаларды кижи кинодоҥ, ол эмезе бойыҥ самолетло учкаҥда, кӧрӧтӧн эдиҥ. Кижи сананганда, стюардесса – ол кеберкек чырайлу, јаантайын улуска кӱлӱмзиренген, эптӱ јараш кийимдӱ, самолеттыҥ салоныла базып, пассажирлерге чай, суузын берер кыс. Је чынын айтсабыс, стюардессаныҥ ижи – ол эҥ каруулу ла амыры јок иштердиҥ бирӱзи. Бу ишчинеҥ\nБис Сибирьдиҥ улу јаан алтай јурукчызы Григорий Иванович Гуркинди 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде кайда адып салганын билбезис. Шак оныҥ учун бис бу кӱнде оныҥ Горно-Алтайсктагы тургузылган кереес-памятнигине келерис. Алтайыныҥ ады-чуузын чыгарган јайаан јайалталу, јана баспас, турумкай ӧзӧктӱ јерлежистиҥ ады-јолын эзедип, кереестеп саларыс. Григорий Иванович Гуркин (Чорос-Гуркин, 1870 ј. Улалу ј. – 1937 ј.)\nКейде кемјӱ бар эмей\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде «АЧ» газеттиҥ корреспонденти С. К. Танытпасов бӱткӱл бӱкке бичимелиниҥ бажында карарткан таныктарла «ончо jасактар ортодо кӧрӱ болзо, эҥ ле тузаланбай тургандардыҥ тоозына кыйалтазы jогынаҥ «Алтай Респбуликада јуртаган калыктардыҥ тилдери керегинде» јасак кирери јарт» деп бичийт. Јасак бӱткӱлинче эмес, оныҥ алтай тилди эл-тергеелик эткен тизимдери. Јок туру, как куру сӧс ол. Карын\nЭкономиканыҥ бӧлӱгинде тӧс ууламјы болуп артат\nБистиҥ тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ишчилери бойлорыныҥ байрамын јаҥжыкканы аайынча ӱлӱрген айдыҥ башталганында темдектейт. Удабас Горно-Алтайскта ого учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бӧлӱгинде ол тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерде јадат. Бу ээлем олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧс ууламјызы ла кирелте алып турган сок јаҥыс јери болуп јат деп айдар керек.\nЭземди чеберлеп алалы\nАкташтагы Станислав Моховтыҥ адыла адылган орто текши ӱредӱлӱ школдо «Эземди чеберлеп алалы» деген ӱлекер јӱрӱмде ичкери јолын алынып, эрчимдӱ бӱдет. Солун ӱлекердиҥ тӧс туружаачылары «Јакшыны Сыйлайдым» деген отрядтыҥ волонтерлоры. Олор ӧдӱп јаткан јылда «Јакшы керек каникулдарга барбас» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда јеҥӱчилдер болуп чыккан. Шак бу ӱлекер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны кӧргӧндӧрдиҥ, оны ӧткӧндӧрдиҥ — тылда


Altajština – Wikipedie\nAltajština (Алтай тили)\nAltajsko, Ruská federace, Mongolsko, Čína\nalt.wikipedia.org - jižní altajština\ntestovací provoz - severní altajština\nAltajština je západoturkický jazyk, který je nejvíce příbuzný s kyrgyzštinou, takže se řadí mezi kypčacké jazyky (kypčacko-kyrgyzské jazyky). Je oficiálním jazykem v Altajsku, Rusko, ale mluví se s ním i v Mongolsku a Číně.\n1 Hlavní zájmena\nHlavní zájmena[editovat | editovat zdroj]\nмен já бис my\nсен ty (formálně) слер vy (formálně)\nол (ol) on,ona,ono олор oni,ony,ona\nOd roku 1938 se altajština zapisuje upravenou cyrilicí s přidanými znaky:\nЈј, Ҥҥ, Ӧӧ, Ӱӱ\nАдыҥ Сениҥ агарулалзын,\nКаандыгыыҥ Сениҥ келзин. Канайып теҥериде,\nанайып јерде де табиҥ Сениҥ болзин.\nКӱнӱҥ сайынгы калажиысты бӱгӱн биске бер.\nБиске тӧлӱлӱ улустаҥ канайып некебейдис,\nбистиҥ де тӧлӱлеристи некебе. Ченелтеге\nбисти кийдирбе, је јаманнаҥ бисти корула.\nОнчо улус акјарыкка јайым ла теҥ‐тай тап‐эриктӱ туулат. Олор санааукаалу ла чек кӱӱнтапту болуп бӱткен ле бой‐бойын карындаш кирези кӧрӧр лӧ јӱрер учурлу.\nJihoaltajská verze Wikipedie, svobodné encyklopedie\nCitováno z „https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=Altajština&oldid=20992523“\nStránka byla naposledy editována 2. 3. 2022 v 19:06.


Боочы јуртым – јӱрегиме јуук тӧрӧлим - altaicholmon\nБоочыныҥ сол jанында аралдыҥ ортозыла Каракол-Бажы Ӱч-Сÿмердеҥ Каракол суу агынын алган. Алтай кижи кандый ла сууны «талай» деер, байла, оны баалап, байлап, чике адабай, анайда айдатан болор. Каракол-талай шуулап агып барала, Каракол деп jурттыҥ jаныла аккан Урсулга бириге берет. Каракол сууныҥ бери jанында jуртка jуук кожого деп балдардыҥ эжинетен суучак агып тÿшкен. Ол кожого бажын Талду суунаҥ алат, састыҥ ортозыла агып барала, jурттыҥ учында Каракол сууга кире берет. Каракол сууныҥ аралында мешке де, кызылгат-бороҥот то толтыра.\nБоочы jурт 1600 jылда тöзöлгöн деп айдыжат. «Бу jурттыҥ чын ады «Боочы-Оозы» деп айдар керек, Боочы дегени Шибее-Талдунаҥ ажып келген ажуны айдатан эдис» – деп, Кохоев Jорбош öрöкöн айдатан эди. Чын ла, Боочы jурттыҥ оҥ jанында боочылар улай-телей jадып алган. Боочыны тöрт талазынаҥ каруулчык-коручылдар чылап, байлу туулары курчап алган, а ортозында Текпенек. Текпенек «jердиҥ киндиги» деп улустыҥ куучынынаҥ угуп jÿретем. Мен бойым Кулады jурттыҥ кижизи. Ондо сÿтферма болордо, Текпенекте бозулар да кабыргам. Бу jерде эш-нöкöримле танышкам. Ол тегиндÿ эмес болбой деп сананып jÿредим. Текпенекте кöп jажыттар бар ошкош. Сол jанында jыш агаштыҥ ортозында тогус айры тоҥмок то бар, кайа-тажы эки jаны ончо jурук. Алдында jылдарда эш-нöкöрим Таҥзала кожо койлогоныс, бу jерде турлубыс болгон. Бир кÿн öбöгöним койлордыҥ кезиги бийиктеҥ тÿшпесте, олорды тÿжÿрерге барала, ойто келеле, тÿрген ле аттаҥ тÿжÿп, армакчы алала, ойто ло баратам деди. Не болгонын угар болзо, кырдаҥ тÿшпеген койлорына чыгып барадала, jолдо кандый да кайаныҥ jаныла öдÿп jадала кöрзö, кайанаҥ кайыш чыгып калган, тартып ийер болзо, эжик ошкош неме араай ачыла берген. Бу кижи эмеш jалтанып, кайра келген немези ол эмтир. Ойто барала, таап болбогон. Ондый неме бир ле катап кöрÿлер, оноҥ катап кöрÿнбейтен дежет. Оноҥ Текпенектиҥ ээзи де бар – карыган эр кижи ле ӱй кижи дежет, ол оныҥ jебрен болгонын кöргÿзип турган болбой. Текпенектиҥ jерине ала-кöнö казык кадап, табыштанарга jарабас деп, энем айдатан. Энем Шурова Jиjигей деп jарлык, jарынчы кижи эди. Ол Боор майманныҥ уулы Чокон, оныҥ уулдары Уйајок ло Табыра. Уйајоктоҥ Шур чыккан, Шурда 6 бала: 4 уул, 2 кыс. Јаан кызы Јијигей мениҥ энем, Тыйыс сыйныныҥ балдары Трияновтор – Чӱрмеш (Роза), Зоя, Сергей.\nБоочыга јуртка кирип jатсагар, оҥ jанында Кара-Туу, сол jанында Кызыл-Коjогор теҥкейишкен турар. Олордыҥ ортозында Jыду-Суу деп кара суу Кара-Тууныҥ алдынаҥ чыккан jадыры. Öрö-тöмöн öткöн улус бу jерге токтоп, алкыш-быйан, кору сурап, кыйра буулап барат. Ондо јайылып ӧскӧн кайыҥдарды Ойноткинов Бӧлӧш отургыскан эди, оноҥ Сидор Яков бу тоҥмоктыҥ јанына агаш та отургызып, улус отурып амыраар айылычак та туткан.\nКара-Тууныҥ эдегинде Ӱстиги Сары-Кобы деп турлуда бис, Мамыев Таҥзаныҥ ла Тамараныҥ билези, кой кабырып иштеп jÿргенис. Алтыгы Сары-Кобыда – бистиҥ канча jылдарга наjылажып jÿрген Ойноткинов Бöлöштиҥ ле Маҥырчыныҥ билези jаткан турлу. Кара-Туу деп байлу туу база саҥ башка. Мында канча бала-барканы азыраган кöжнö, маҥыр да öзöтöн. Jол jанында таш кöмÿр ошкош кара öҥдÿ оок таштар бар, айса болзо, оныҥ учун анайда адаган болор бо? Кара-Тууныҥ тöбö бажында болчок бар, ол оныҥ бöрÿги ошкош. Бу да тууда ээзи бар – сары эчки jединген кыс бала. Чындап, бир öйдö бу тууда улустыҥ сÿрекей кöп эчкилери де отоп jÿретен. Jут болорго ло турза, кырдаҥ кÿркÿреп тÿжÿп келедер. Мында колхозтыҥ 600-теҥ ажыра койлоры ла јурттыҥ улузыныҥ мал-ажы текши одорлоп jÿрген эди. Эмди ле тоолу болчок малын бадырып болбой jÿргилери. Jаан улустыҥ айтканыла, турлуныҥ jанында кобыга чыгып, кÿс-jас кыйра буулап, ыйык кире бодоп, Алтайыстаҥ мал-ажыска, албаты-jоныска, бала-баркабыска ла алкы бойыбыска болуш, быйан сурап, мÿргип туратан эдибис. Бу да тууда jажыттары кöп эмей: куй таштар да бар, саҥ башка кобы-jиктер де бар. Сары-Кобыны öрö барза, сол jанында Монjыктар деп кобы, оноҥ барып, балдарыска кайыҥныҥ jулугын тозуп, экелип ичиретен болгоныс.\nКалганчы турлу Кара-Тас. Бу турлуда Аилдашев Казакпай Тоҥкырла кожо канча jылдарга кой кабырып jÿрген. Кара-Тастыҥ jанында кайыр-кайыр jиктÿ кыр турат. Кижи оны öрö чыгып та, öдÿп те болбос ошкош. Ол кайырларда тас деп куштар учуп jÿретен дежетен. Олор эмди де бар болбой. Ол jерге улус барарга тыҥ ла кÿÿнзебей jат, эмеш jалтанчылу jер. Оҥ jанында кайыҥ, аспак jайым öзöт.\nКызыл-Коjогор деп туу Каракол сууныҥ ары jанында турат. Бу туу база байлу. Озодо бу тууга бир ÿй кижи чыгып барадала, тайкылала, учуп кел тÿшкен. Оноҥ ло бери Кызыл-Коjогорго ÿй кижи чыгардаҥ болгой, jууктаарга да jарабас дежет. Кезик öйдö кÿн ашса эмезе чыкса, бу коjогор кызыл да öҥдÿ болотон. Бу тууныҥ келтей јанында бийикте аржан да бар деп угуп јӱргем. Кызыл-Коjогордыҥ jанында Сеттерлÿ – Алтыгы ла Ӱстиги. Ӱстиги Сеттерлÿ Боочыныҥ суу кечире jаны. Сеттерлÿ – Четтерлÿ деп сöстöҥ болбой. Сеттерлÿниҥ тöҥинде Сарыбашев Солунныҥ ла Шуручыныҥ турлузы туратан. Сеттерлÿниҥ ичи öрö Алтыгы-Айры, Ӱстиги-Айры, Куу-Меес, Тарбаанду-Айры, Чичке-Айры деп öзöктöр, ол јерлерде Чараганов Тарын ла Умчулай, Яйтаков Јашка ла Шура, Дибаков Саҥыт ла Кыкыш, Урбушев Комунаш ла Jаҥарайдыҥ мал кабырып ээлеген jерлери болгон. Колхоз öйинде jайгыда бригадалар jÿрÿп, öлöҥди тыҥ ла чапкан эдибис. Кÿс-jас мал-аштыҥ турлулары болгон.\nБоочыныҥ сол jанында база бир туу öҥдöйгöн туру. Ол Самырган (Самыр-каан) – Самарган. Мында самыр (темир) бар дегенин угуп jÿретем. Бу тууныҥ бажында сал бар дежет. Озо чактарда чайык чыгарда, улус сал эделе, бу тууныҥ бажына чыгып, аргаданган эмтир. Ол салдыҥ артканы тууныҥ бажында сырайып jадатанын улус кöргÿзип туратан. Jе бойым чыгып кöрбöдим. Улустыҥ куучынынаҥ ла угуп jÿретен эдим. Бу тууга болгон ло кижи чыкпайтан. Чын ла болбой, jаан улус тöгÿн сöс айтпас эмей. Самарганныҥ кайа-таштарыныҥ jигинде улу Боор öрöкöнниҥ öртöгöниниҥ арткан-калганын кайалардыҥ jигине сукканын майман сööктÿ энем айдып отуратан. «Калак ла де, кой кабырып jÿреле, ого чыкпагар, эдегине ле мал-ажаарды кабырыгар. Кызыл эҥирде тыҥ табыш чыгарбагар» дейтен эди. Самарганныҥ эдегинде Ак-Коо (Кобы) ло Тышты-Кат деп jерлер jадат. Бу jерлердиҥ jажыттары база кöп. Бу ла jерлердиҥ кайа-тажынаҥ будда jаҥныҥ статуэтказын кой кабырып jÿрген jиит тапкан эди. Ол Боордыҥ деп Шурова Jиjигей энем керелеген эди. Бу табынты керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте чыккан. 2002-2003 jылдарда бу ла jерлердеҥ мумиё jууган бир уул куучындаган: «Мумиё jууп jÿрген нöкöрлöримди тöмöн тÿжеле, сакып jаткам. Jанымда jерге кирип калган какпак таш jаткан. Колымды сугала, тудуп кöрзöм, саҥ башка неме тудулган. Чыгарып келер болзом, кайырчагаш эмтир. Ачып ийеримде, ийттердиҥ эки статуэтказы, оноҥ кÿзÿҥичектер. Оноҥ кандый да торко бöскö ороп салган бичигеш. Оны экелип jаанам Зоя Камиляновна Иженерова öрöкöнгö кöргÿстим. Jаанам эмеш кычырып турды. Бичикти эмеш ле тыҥ тутсаҥ, тöгÿлип турар. Бу табынты керегинде Оҥдойдыҥ культуразыныҥ улузы угала, бистеҥ алып алган. Ойто jерине апарып салатаныс дешкен. Кайа-таш кырлап jÿрген улус нени ле кöргöнис». Бу мындый jажыттар эмди де кöп болбой.\nСамарганга удура Текпенек – бу јердиҥ «киндиги» туру. Текпенекте кöп jылдарга Абаков Иван ла Маруся койлоп jÿрген турлу. Оныҥ оҥ jанында Тусту-Туу – Боочыныҥ кÿнбадыш jанында турган база бир коручылы. Бу тууныҥ бажына мал-аш куjурга чыгатан ошкош, тус бар болбой, оныҥ учун малыс ого чыгарга албаданатан болор. Тусту-Тууныҥ ÿстиги jанында Талду, Тоҥул-Тыт, Ак-Сас, Белтиреш. Ол jерлерде «jердиҥ оозы» бар деп, эш-нöкöрим куучындайтан. Талдуныҥ турлузында канча öйлöргö Аилдашев Jайкаш ла Такшымар койлогон. Талду, Тоҥул-Тыт, Ак-Саста мöштöр кöп, оныҥ учун коркышту кузукту jер эди. Тусту-Тууныҥ jурт jаар öзöгинде Ӱстиги ле Алтыгы Туйук-Кобы – Туй-Коо, Jер-Боочы. Алтыгы Туйук-Кобыда 1996 jылда Эл-Ойын öткöн. Келген улус оныҥ jиктелип калган кырларын кöрöлö, бу тен кижи отуратан jерлерлÿ (амфитеатр) туру не деп кайкашкан эди. Бу jерлер ончозы ээленип калган, оныҥ учун ондо тыҥ табыштанарга jарабас. Кажы ла кобы-jигинде улустыҥ мöҥкÿзи jадат.\nЈурттыҥ jанында Куjурлу-Межелик (балдардыҥ кышкыда jыҥылайтан jери), оноҥ Чедендÿ-Кобы, Монто деп байлу jерлер бар. Сол jанында мöштöргö бÿркеткен арка туру. Бу мöштöрдиҥ кузугыла канча öйлöргö улус азыранган, айла, jурттаҥ ыраак jок jер. Бала-барка таарычактарын тудунган каткырыжып, куучындажып, кузуктап баргылаар, оноҥ кӧрзӧҥ, кузукту таарларын јӱктенген-сӱӱртеген чубажып алган, тӱшкӱлеп келедер. Бу jердиҥ ады Монто деп камныҥ адыла адалган деп угуп jÿретем. Алдында улус камныҥ сööгин jерге кöмбöс, агашты селескелеп салала, оныҥ ÿстине мöҥкÿзин салатан эмтир. Ого кузуктап барган улус оройго jетире jÿрбес. Оноҥ Сары-Арт деп ажу jолдолып калган jадат, база ла кузукту, кызылгат-jиилектÿ алтай эди.\nОл jердеҥ Jаҥмыр öрöкöн кузук, кызылгат, jиилек терип экелип, оок балдарды азыраган ла эмей. Монтоныҥ jанында Боочы деп турлу турган. Анда Емегенов Акадий ле Jалкый деп бистиҥ нöкöрлöристиҥ канча jылдарга кой кабырган, ээленген турлузы болгон. Бу да турлуны айландыра турган кырлары, кобы-jиктери база саҥ башка. Ээзи ак атка минген кыс кижи деп айдыжып туратан. Бу ла турлуныҥ ÿстиги jанында кырдыҥ бажынаҥ уулым Андрей кезер таш табып экелген эди. Эмди ол Куладыныҥ музейинде туру. Боочыныҥ jанында турган кырларында шÿлÿзÿн де, аҥ да кöп болгон. Мында куй таштар да бар, анда качкындар да jаткан дежет. Эмди оны улус кайдаҥ табатан эди.\nБоочы алтайдыҥ тайгалары да бар. Ого малчы-койчылар jайгыда мал-ажын айдаганча тайгаладып барат. Орыкту-Кат, Öтöктÿ-Тыт, Сай-Кечÿ, Кадыр-Кат, Айулу-Меес, Чабага, Бай-Jыраа, Таш-Обоо…\nОл тайгаларга jедерге jол ачып, jазаган улустыҥ ады-jолын бичиген тажы Сай-Кечÿде туру. Ондо бистиҥ де ады-јолыс бичилген.\nӦрӧ адаган кобы-јиктерде, кыр-туулардыҥ эдегинде койчы-малчылар иштежи тыҥ ла болгон, ончобыс озочылдар болгоныс, иштеп те, јыргап та билгенис, та неге де јӱткигенис, амадаганыс. Ол ӧйлӧрдӧ башкараачы болгон Чунижеков Григорий Алексеевичти, Багыров Егор Питенеевичти, Иртамаев Анатолий Ирбеевичти јылу сӧслӧ эске алар керек. Јылдар ӧткӧнин, јаштарыс кожулганын билбей де калганыс, а тӧрӧл јерис ол ло бойы кеен ле јараш!\nБоочы jурттыҥ турган jери учурлу ошкош: тöрт талазы курчу-коручылду – Кара-Туу ла Кызыл-Коjогор, Самарган ла Тусту-Туу, а олордыҥ ортозында Jыду-Суу ла Текпенек. Кайкамчылу ла кеен Алтай!\nБистиҥ Алтайыста кажы ла jер, толук, суу, агаш-таш ончозы байлык, ийделÿ, байлу эмей. Јашӧскӱрим оны билип ле баалап jÿрзин.\n86 jашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ Мамыева Тамара öрöкöнниҥ айтканыла бичилген


Алтай мультфильмдер – балдарга\nЈанар айдыҥ 23-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы Эл драма театрдыҥ Кичӱ залында кичинек болчомдорго учурлап белетелген алтай мультфильмдердиҥ кӧргӱзӱ-презентация ӧтти. Алтай Республиканын культура аайынча министриниҥ ордынчызы А.В.Марлужоков залда јуулгандарды уткып, сӧс айтты. Алтай мультфильмдерди «Эл Алтай» ГТРК ла ады-јарлу балдардыҥ бичиичизи Кӱлер Тепуков баштап тургускандар. Бу мультфильмдердиҥ геройлорын П.В. Кучияктын адыла адалган Эл драма театрдыҥ актерлоры ӱнделткен.\n«Азатпай» деп студия тургускан «Тоолорло таныжалы» ла «Ӧҥдӧр» деп мультфильдер кичинек балдарга тазыктырынарына јӧмӧлтӧ болот. Мында балдар алтай тилле он тоого јетире тоолоп ӱренедилер ле јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӧ таныжадылар.\nОндор тоолу јылдар туркунына биске кару болуп калган орус мультфильмдер «Мамонтенокко эне» (Мама для мамонтенка), «Јарбыныш» (Обида), «Учурал» (Однажды утром), «Ӱчӱ Простаквашинодоҥ» (Трое из Простоквашино), «Тӱш јеринде» (Сон), «Кыйамат чычканак» (Привередливая Мышка) Алтай Республиканын Јааны, Алтай Республиканын Башкарузынын Председатели А.В. Бердниковтыҥ јакылтазыла, ВГТРК-ныҥ јааныныҥ ордынчызы Р.А. Сабитовтыҥ јӧмӧлтӧзиле тургузылган.


Ӱредӱчиниҥ ырызы — ӱреткен ӱренчиктеринде - altaicholmon\nЕлизавета Юштаевнаныҥ чыккан-ӧскӧн јери Кӱпчеген јурт, ол кайда да јӱрзе, иштезе тӧрӧл јери јӱрегинде. Шымды, керсӱ кыс Оҥдойдогы орто школды божодып, Горно-Алтайсктагы педиинституттыҥ алтай бӧлӱгине кирип, ӱредӱзин једимдӱ тӱгескен. Педиинституттыҥ алтай бӧлӱгин башка-башка јылдарда божоткон алтай јииттер тӧрӧл тилиниҥ учурын, байлыгын бийик кеминде билген. Ӧзӱп јаткан канча-канча ӱйе балдарды јӱрӱмде тилиле оморкоп јӱрзин деп, алтын чаракты, ӱредӱни бу бӧлӱкти божоткон ӱредӱчилердиҥ ал тӱмен черӱзи олордыҥ кӧксине салган ине. Алтай бӧлӱкти божодып, школдордо иштеп јаткан алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ кажызын ла республиканыҥ алтын кӧмзӧзи деп айдарга јараар. Олордыҥ иштеп јаткан ижи агару, амадузы чындык. Шак ондый ӱредӱчилердиҥ бирӱзи деп, Елизавета Юштаевнаны айдарга јараар.\nЈиит кыс ӱредӱзин божодып, Улаган аймак јаар иштеп барган. Мында ол ӱч јыл иштеп, 1995 јылда кала јаар 7-чи таҥмалу школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп каруулу ижин баштап ийген. Ол ӧйдӧ бу школдыҥ директоры Ю. Г. Сакашева иштеген. Бу школ бажынаҥ ала тӧрӧл тилин, чӱм-јаҥжыгуларын, культуразын, тӱӱкизин тӧс јерге чыгарып, балдарды кичӱ Тӧрӧлиле, алтай тилиле, калык чӱмделгезиле оморкоп ӧзӧрине јаан ајару салган. Телекейде алтай тил ӧскӧ тилдерле теҥ-тай угулар, эҥ јаан эрјине байлык тӧрӧл тилис деген кычыру бу школдо јаан јолын алынган.\nЕлизавета Юштаевнаныҥ айтканыла, ол ырысту кижи. Школдыҥ нак ӧмӧлиги, башкараачызы Юлия Григорьевна, ченемелдӱ коллега-ӱредӱчилер јиит ӱредӱчиге ӧрӧ ӧзӧргӧ јаан болужын јетирген. Ол бойы да бӱгӱнги кӱнде јирме јылдаҥ ажыра иштеп јаткан ченемелдӱ, билгири тереҥ ӱредӱчи де болзо, Ю. Г. Сакашевага, ӱредӱчи-ветерандарга быйанду јӱрет.\nӰредӱчиниҥ эҥ јаан ырызы, ижемјизи ӱредип јаткан ӱренчиктери. Олор кылык-јаҥыла, таскамалыла, јилбӱзиле башка-башка. Је Елизавета Юштаевна олордыҥ кажызыныҥ ла кӱӱн-санаазын, аргаларын, јилбӱлерин јӱрегиле сезет, «ачык бичиктий кычырат». Ӱренчиктери ӱредӱчизиниҥ айтканын кӧксине салып, таҥынаҥ јолына да чыкканда агару јакылта кептӱ алып јӱрет. Ӱредӱчизиниҥ канча албаты ортодо алтай мен деп оморкоп, тилим, јаҥдаган јаҥым, калыҥ тӱӱким, бийик культурам бар деп оморкоп јӱрӱгер деп айткан сӧстӧри кӧп тоолу ӱренчиктериниҥ јӱрӱмдеги кычырузы болуп артат.\nЕлизавета Папыеваныҥ ӱренчиктери јылдыҥ ла муниципал олимпиадаларда, НОУ-ларда эрчимдӱ туружып, јеҥӱчилдер, призерлор болуп чыгат. Алтай тилле, литературала каланыҥ школдоры ортодо, онойдо ок республикан кеминде ӧдӱп турган краевед кычырыштарда ӱренчиктери база туружып, баштапкы јерлерге чыгат.\nОл кӧп јылдардыҥ туркунына класстыҥ башкараачызы да болуп каруулу иштеген. Оныҥ ӱреткен ӱренчиктери бӱгӱнги кӱнде Томскто, Кемероводо, Новосибирскте, Барнаулда бийик ӱредӱлӱ заведениелерде ӱренгилейт. Бистиҥ ГАГУ-да ӱренчиктери база ӱренет. Тоолу кӱндер кайра ӱредӱчизин чыккан кӱниле уткыырга, Сахалиннеҥ ӱреткен ӱренчиги келген болуптыр. Алтай тилдиҥ, литератураныҥ ӱредӱчизиниҥ ижиниҥ турултазы – јӱрӱмде јолын тапкан балдары.\nКаланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ балдары тӧрӧл тилиле экзамендерди јылдыҥ ла кӱӱнзеп табыштыргылайт. Турулталары да бийик болуп турганы оморкодулу.\nБу школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери Россия Федерацияныҥ ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, ПНПО-ныҥ јеҥӱчили, школдо музейдиҥ ижин башкарып турган, бир канча бичиктердиҥ авторы, ченемелдӱ ӱредӱчи Ю. А. Мундукина, Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, бийик категориялу ӱредӱчи Г. С. Чендыева, јиит ӱредӱчи А. Н. Хабарова кожо иштеп јаткан Елизавета Юштаевнаны бойыныҥ ижиниҥ узы, билгири бийик, ижине каруулу, кӧп куучындабас, је ижин чыҥдый бӱдӱрер ӱредӱчи деп бирлик кӱӱн-тапла коллегазыла оморкоп айттылар.\nЈӱрӱмде де ол ачык-јарык, болужар-јӧмӧӧр лӧ деп, кандый ла кижиге удура келер. Коштой иштеп јаткан јиит ӱредӱчи Айана Николаевна ченемелдӱ коллегазынаҥ кӧпкӧ ӱренет.\nБу школ баштапкы ла кӱннеҥ ала балдарды албатыныҥ чӱм-јаҥыла таскадар ишти тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Темдектезе, Чага байрам, Сары бӱр, Јажыл бӱр, Јылгайак, јаҥар кожоҥ, алкыштар, Баланыҥ јылы киргени ле о.ӧ. бу школло, ӱредӱчилерле бир тизӱле кӧнӱ улалат.\nАймактардаҥ ИПКРО-го курстарга келген ӱредӱчилерге бу школдыҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчилери ачык уроктор берет. Эртен ле ӱредӱчилерге ачык уроктор ӧткӱрерис, ого белетенедис деп, олор айдышты.\nАлтай тилдиҥ кӱнине, Лазарь Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлай бу школдыҥ ӱредӱчилери Е. Ю. Папыева, Ю. А. Мундукина, Г. С. Чендыева, А. Н. Хабарова тизӱ кӧдӱриҥилерди белетеп, тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱргилейт. Темдектезе, Елизавета Юштаевна «Кеп сӧстӧрдиҥ телекейинде» деген урокты ӧткӱрерде, Галина Степановна «Чӧрчӧктӧргӧ айылдап» деп викторинаны белетеп ӧткӱрди. Ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган республикан кеминде «Јӱрекке томылар алтай тилим» деген ачык урок 13-чи таҥмалу школдо ӧдӧр. Каруулу улус Е. Ю. Папыева, Ю. А. Мундукина, Г. С. Чендыева, А. Н. Хабарова, А. К. Мамыева. 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчилери каланыҥ школдорыла бир ууламјыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јатканын ӧткӱрилип јаткан тизӱ кӧдӱриҥилер јарт керелейт.\nБу школдыҥ ӱредӱчилери нак, ӧмӧ-јӧмӧ иштӱ деп ӧрӧ айдылган эди. Темдектезе, Галина Степановна байлык ченемелдӱ ӱредӱчи. Ол ада-энелерле ӧткӧн бир туштажуны биледеги кычырышка учурлаган. Бичикке баланы оогоштоҥ ала јилбиркедери јанынаҥ ада-энелерге кӧп јартамалдар эдип, тузалу шӱӱлтелер айткан. Галина Степановнаныҥ ижиле мынаҥ ары база таныштырарыс.\nРеспубликада бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгыла колбой ӱредӱчилер алтай тилдиҥ урокторында ӱренчиктерди бичиичилердиҥ бойлорыныҥ чӱмдемелдерин, ӱлгерлерин кычырганыла таныштырат. Темдектезе, 7-чи таҥмалу школдыҥ музейинде «Писатели Горного Алтая» деген грампластинка бар. Бу грампластинканыҥ бир јанында Э. Палкинниҥ кычырганыла сегис ӱлгери кирген, экинчи келтейинде Лазарь Кокышевтиҥ тӧрт ӱлгери кирген. Бу школдыҥ ӱредӱчилеринде кандый солун табынты бар. Ӱренчиктер Л. Кокышевтиҥ алтай тилиле бойыныҥ ӱлгерлерин кычырганын угуп, бойлорына ачылталар эдет.\nКаланыҥ 7-чи таҥмалу школын башка-башка јылдарда божоткон ло республикада, ороондо, телекейде ады-чуузы јарлу јайаан јайалталар, темдектезе, Эмиль Толкочеков, Добрыня Сатин, Владимир Попошев, Андрей Модоров, Азулай Тадинов ло оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу уулдар, кыстар бар. Олор келишкен ле ӧйдӧ тӧрӧл школына, кару ӱредӱчилерине келет. Кандый бир байрамда чӱрче ле кожоҥдорын кожоҥдоп, акту кӱӱндеринеҥ уткыгылайт. Алтай тилин, культуразын, тӱӱкизин олор эҥ јаан ырызы деп ачкан ӱредӱчилерине, Е. Ю. Папыевага, Ю. А. Мундукинага, Г. С. Чендыевага, А. Н. Хабаровага, быйанду јӱргӱлейт.\nЕлизавета Юштаевнаныҥ айтканыла, школдыҥ администрациязы, ӧмӧлик олорды јаантайын јӧмӧп јат. Ол ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан ӱредӱчилериниҥ ле алкы бойыныҥ адынаҥ ончо ӱредӱчилерди, ӱренчиктерди, олордыҥ ада-энелерин, текши албатыны Алтай тилдиҥ кӱниле уткып, тилис ӧзӱмдӱ болзо, бис те ӧзӱмдӱ, јолду албаты болуп јаранарыс деп айтты.


02.06.2022 - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде Караколдогы јурт јеезениҥ јеринде Кудайдыҥ берген јажын јажап, амыр-энчӱ отурган сок јаҥыс аксагал — Тордомой Тадинович. Јажаган јашты сананып, кайра кӧрзӧ — јӱрӱмниҥ јаан јолы кӧскӧ кӧрӱлер, санаага эбелер. Иш кижиниҥ ырызы деген бирӱзи, ол оогоштоҥ ала амыралтага чыкканча ижин ак-чек бӱдӱрген. Јиит тужында бухгалтердиҥ курстарын божодып, Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозында бухгалтер-чотобот\nЈайдыҥ баштапкы кӱнинде\nШколдыҥ дневниктерине темдектер тургузылган, портфель-сумкалар, тетрадьтар тууразында арткан. Јайдыҥ баштапкы кӱни сакылталу каникул келгениле сӱӱндирет. Кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱни – Балдарды корыырыныҥ байрам кӱни. Бу кӱн Горно-Алтайскта болчомдорго учурлай кӧп керек-јарактар ӧткӧн. «Динамо» стадиондо 9-11 јашту уулчактар ортодо футболды кӧрӧргӧ трибуналарда кӧп улус јуулган болзо, тӧс тепсеҥде ле «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында амыраар паркта


јажына | Перевод јажына?\nСмотреть что такое "јажына" в других словарях:\nГимн Республики Алтай — Значимость предмета статьи поставлена под сомнение. Пожалуйста, покажите в статье значимость её предмета, добавив в неё доказательства значимости по частным критериям значимости или, в случае если частные критерии значимости для… … Википедия