Бистиҥ јерис телекейлик учурлу экотергеелердиҥ бирӱзи - altaicholmon\nБистиҥ јерис телекейлик учурлу экотергеелердиҥ бирӱзи\nФедерация Совединиҥ аграрный, аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ адынаҥ сенатор Татьяна ГИГЕЛЬЛЕ эрмек-куучын тергееде туризмди ӧскӱрериниҥ аргалары керегинде ӧдӧт.\n—Татьяна Анатольевна, Алтай Республика кайкамчылу ар-бӱткениле јарлу. Россияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ туристтериниҥ тергееге јилбӱзи јаан ба?\n—Бистиҥ республикага калганчы ӧйдӧ орооныстыҥ да, ӧскӧ дӧ ороондордыҥ туристтериниҥ јилбӱзи тыҥып туру. Онызы кайкамчылу эмес. Бистиҥ тергееде ар-бӱткени аҥылу коруда јерлердиҥ тоозы кӧп: ондый јерлердиҥ федерал ла тергеелик учурлу ООПТ-ларла јаба текши кеми тергеениҥ кеминиҥ 25% – ондый кемдӱ јерлер телекейде база кайда да јок. Бисте ЮНЕСКО-ныҥ корузында беш объект: Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Алтайский ле Катунский биосферный заповедниктер, Ӱкек.\nӰч-Сӱмер – Сибирьдиҥ эҥ бийик кыры, Россияныҥ бийик деген кырларыныҥ бирӱзи (4509 м.), Тӧс Азияныҥ кӧп калыктарыныҥ байлу туузы.\nӰкек эмезе Амырдыҥ јери Ӱкек – Россияныҥ картазында эҥ ыраак ла куулгазынду јерлердиҥ бирӱзи. Археологияныҥ ондогы кӧп табынтылары кӱлер эпохадаҥ бери ӧйлӧрдиҥ деп чотолот.\nАлтын Кӧл бойыныҥ кемиле кайкадат: кырларга курчадып чӧйилген узуны 78 километр, эҥ тереҥ јери — 325 метр. Тус јок суузы кислородло бай.\nЈерлик ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик фонды Алтай Республиканы аҥылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдери, аҥ-кужы, кырлу јерлери ле экосистемаларыныҥ јуказы учун телекейдиҥ эҥ байлык 200 экотергеезиниҥ тоозына, ол тоодо Россияныҥ учурлу 20 экосистемазыныҥ тоозына кийдирген.\nАлтай Республикага туристтердиҥ келери јылдаҥ јылга кӧптӧп јат. Башка-башка јетирӱлерле олордыҥ тоозы 2 миллионноҥ 2,2 миллионго једет. Статистиканыҥ јетирӱзиле, Сибирьдеги федерал округка јылдыҥ ла келип турган туристтердиҥ 18-20% бистиҥ јерге келип туру.\n—Тергеебисте туризмниҥ кандый бӱдӱмдери тыҥ ӧзӱм алынат ла келер ӧйдӧ кандый бӱдӱмдер база болгодый?\n—Јеткилдештердиҥ бӱдӱмдери кандый ла јилбӱ-керексиштер аайынча јӱзӱн-башка болуп туру: канча кӱнге јойу ла атту јӱрери, кырларда сууларла јӱзери, альпинизм, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкилик-культурный объекттерге экскурсиялар, экстремал аттракциондор, су-кадыкты орныктырар-эмдеер јеткилдештер. Калганчы јылдарда экотуризм ле агротуризм ӧзӱм алынат.\nТергееде јаан суруда боло берген јаҥы ууламјыны — аш-курсактыҥ (гастрономический) туризмин темдектеер керек. 2019 јылда республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта «Эне. Јер. Алтай» деген баштапкы гастрофестиваль бийик кеминде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ јуртээлемдик продукция иштеп алаачыларыныҥ чыҥдый аш-курсагы садылган.\n2019 јылдаҥ ала бистиҥ республикада кышкы туризмди ӧскӱрер бир чук программаны бӱдӱрери башталган. Бу ууламјыда јаҥы аргалар ачылат: туулык чана, сноубординг, фрирайд, снегоходторло, ийттер јеккен чанактарла маҥтадары, кышкы дайвинг ле кыйалтазы јоктоҥ јаҥы јолдор тӧзӧлӧт. Бу ончозы тергееде туристтердиҥ болор ӧйин узадат.\n—Россияндардыҥ ич туризмге јилбӱзи тыҥыганын ајаруга алза, бистиҥ тергеениҥ туристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧнине беленин кандый деп кӧрӧдигер?\n—2020 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарда јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазын бӱдӱрери аайынча иштер эдилип туру. Ол программала туризмниҥ бӧлӱгинде иштейтен кадрлар белетеери ӧдӧт. Ондо јербойыныҥ улузынаҥ профессионал гидтер, ӱйдежеечи-проводниктер белетеери темдектелген. Онызы туристтерге јеткилдештер јеткери јок болорына ууламјылу эдилет: кырлу јердеги туризм кӧбизинде экстремал кемдӱ, кырлар ортодогы јолдорды ӧдӧргӧ озолодо белетенер керек болуп јат. Оныла коштой, ар-бӱткенниҥ, культурно-тӱӱкилик энчилер керегинде чындык јетирӱлер эдер ӧй келген. Эмди тура гидтердеҥ, јымжада айтсабыс, нени ле угарга келижет.\nМениҥ билеримле, кайда да 2022 јыл киреде мындый јеткилдештерге лицензия берилер учурлу. Ого ӱзеери бис ороон ичинде ле калыктар ортодогы кӧрӱлерде туружадыс, ӧскӧ тергеелерле ченемелдерле, иштеги једимдерле ӱлежедис.\nАайына чыккадый курч сурактар керегинде айтсабыс, республикада келген туристтердиҥ амыралтазын тӧзӧӧриле иштеер турпредприятиелер кӧп эмес деп темдектеер керек. Туризмниҥ бӱгӱнги инфраструктуразын ӧскӱрери, профессионал туроператорлор јанынаҥ сурактарды аайлаштырар керек.\nТекшилей алзабыс, калганчы јылдарда тергееде туризм эрчимдӱ ӧзӱм алынган. Је оныҥ ӧзӱмин буудактап турган шылтактар ас эмес. Транспорттыҥ јербойыныҥ, тергеениҥ јолдорыла јӱрер аргалары коомой болгоны база буудак эдет. Чын, авиарейстер, кичӱ авиацияныҥ јоругы кӧптӧгӧниле колбой, керек јаранган. Быјылдаҥ ала јӱк ле Москва јаар рейстердиҥ тоозы кезик кӱндерде сегиске једип турган. Онойдо ок туристтердиҥ ӱч ӱлӱзиниҥ экӱзи бойыныҥ автомобильдериле келип туру. Ӱчинчи ӱлӱзинеҥ эмеш ас туристтер коммерческий автотранспортло келет. Туристтердиҥ кайда да 90 проценти Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринеҥ келген айылдаштарыс.\nТуризмниҥ ӧзӱмине ар-бӱткенниҥ јараш ла кайкамчылу јерлерине јетире јолдор јок болгоны база буудагын јетирет. Ол ло Мультаныҥ, Караколдыҥ ла Шавланыҥ кӧлдӧрине једип, фототур ла балыкташ тӧзӧӧргӧ вездеходтор ло вертолеттор керектӱ болот.\nБу бӱдӱмди мынаҥ ары ӧскӱрерге автомобильдердиҥ јолдорын тудар ла барын јаҥыртар керек. Тергееде тӧс транспорт автомобильдер болгонын ајаруга алза, онызы јаан учурлу.\nАлтай Республика мында «Туризм – кӱндӱзектиҥ индустриязы» деп јаҥы национальный ӱлекерге јаан ижемји эдет. Ондо турушканы инфраструктуралу объекттер тудар арга берер. Тергееге ол келер ӧйдӧ јаан учурлу ууламјы болуп јат.\n—Туризмди ӧскӱрер планда Горно-Алтайск калага јаан ајару эдилер бе, эмезе кӧп саба туристтер оныҥ јаныла ӧдӧ берип турган бӱгӱнги айалга артар ба? Слердиҥ бу јанынаҥ шӱӱлте-санаагар кандый?\n—Республиканыҥ тӧс калазы туризмди ӧскӱрериле колбулу «Јолдыҥ картазында» бойыныҥ тӧс јерин табар учурлу. Бистиҥ калада Сибирьде эҥ артык музейлердиҥ бирӱзи иштейт, биске туристтерге кӧргӱзери бар. «Калаларда айалгалар тӧзӧӧри» деп программала ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында Таштардыҥ сквери, онойдо ок су-кадыктыҥ Комсомольский кырды эдектей јойу улус базатан орык јолы каланыҥ эл-јонына да, туристтерге де солун болор деп иженедим.\nУлалуда јебрен кижиниҥ турлузы телекейге јарлу, је кӧп акча-манат керектӱ болгон учун оны туризмниҥ объеги эдип јазаар сурак курч турат. Је бу тӱӱкилик јер тергееде туристтердиҥ кӧп келетен јери боло берер деген ижемји јаан.\nЈыландуда культурно-спортивный тӧс јер тӧзӧӧр деген шӱӱлтеле мен јӧп. Ол тушта ондо спорт маргаандарла коштой, башка-башка ууламјылу фестивальдар ӧткӱрер аргалу болор эдис.\nБистиҥ тергее керегинде ундылбас санааны бистиҥ бойында да, ӧскӧ дӧ талаларда јарлу, кайкамчылу јайалталарлу артисттерле, кӱӱчилерле, бијечилерле, јурукчыларла танышканы артырар деп бодойдым. Республиканыҥ тӧс калазында олорло таныжар јараш јер – ол кӧрӧӧчилерге эки залду национальный театр.\nТуу-Кайада каланы ла айландыра јерлерди ыраада кӧрӧр тепсеҥ јазалган. Је айылчылардыҥ ла каланыҥ улузыныҥ кӱӱнзегениле келер ӧйдӧ мында Манјӱректеги ошкош канат јол болор деген кӱӱнземел менде база бар. Оныҥ ачылганыла бистиҥ кала айылчыларга оноҥ артык јилбилӱ боло берер эди.\nАш-курсактыҥ фестивальдарын ӧт-кӱргени национальный аш-курсакка јилбӱ јаан болгонын кӧргӱскен. Калада ӧс калыктыҥ аш-курсагыныҥ кафелерин ле ресторандарын элбедип, туристтерди база јилбиркедер арга бар.\n—Татьяна Анатольевна, калганчы јылдарда Алтай Республика экология јанынаҥ ару тергеелердиҥ тоозында ададат. Горно-Алтайск Россияныҥ эҥ ару калаларыныҥ тоозында. Туризмниҥ эрчимдӱ ӧзӱми бу јанынаҥ салтарлу эмес пе?\n—Тулаан айдыҥ учында Федерация Совединде Челябинск областьтыҥ кӱндери ӧткӧн. Ол ӧйдӧ экологияныҥ курч сурактары шӱӱжилген. Былтыр јайгыда РФ-тыҥ башкарузы сӱрее-чӧпти ылгаштырып јууры аайынча јолдыҥ картазын јараткан, ӱлӱрген айда дезе кату коммунал таштанчылардыҥ утилизациязыныҥ, јеткери јок эдериниҥ, јуурыныҥ объекттерине бирлик некелтелер тургузылган. Ончо тергеелерге, ол тоодо Алтай Республикага олорды ылгаштырып јууры јанынаҥ шӱӱлтелер јетирилген.\nБис Уралдыҥ курч суракту тергеезиниҥ айалгазын шӱӱшкенис. Бу тергеениҥ чыгартулу улузыла туштажуныҥ турулталарыла мен сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурыныҥ курч сурагы ончо тергеелерде туруп јат деген шӱӱлте айткам. Оныҥ аайына канайда чыгар? «Тергеелерге субсидия этпезинеҥ сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурынаҥ болгой, јӱк јуурыныҥ да сурагын чечип болбозыс» — деп айтканымды кӧп СМИ-лерде элбеде јарлаган эди.\nАлтай Республикада, кажы ла јыл ал-камык туристтер келип турган тергееде, ӧскӧ дӧ тергеелерде сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурын ла утилизировать эдерин федерал тӧс јердеҥ јӧмӧӧр сурак курч турат.\nКандык айдыҥ ортозында мен калыктар ортодогы Москва-Сити тӧс јерде «Россияныҥ экологиялык операторы» компанияныҥ генеральный директоры Денис Буцаевле тушташкам. Ӧткӧн јылдыҥ кӱзинде премьер Михаил Мишустин оны «Экология» нацӱлекерде темдектелгениле кату коммунал таштанчыларла иштеер јаҥы системага кӧчӱрер тергеелик операторлордыҥ ижин чуктап ӧткӱрер компанияныҥ башкараачызына туткан.\nТуштажуда бис туристтер кӧп келетен Алтай Республика ошкош тергеелердиҥ сӱрее-чӧп јанынаҥ курч сурагын шӱӱшкенис. Компанияныҥ башкараачызы бистиҥ тергееде айалгала таныш, онойдо ок ол Олег Хорохординле федерал кеминде кожо иштегениле база таныш. Олор бистиҥ тергеениҥ ар-бӱткендик байлыктарын ла экология јанынаҥ арузын корулап аларын тӧс керек деп чотойдылар.\nБыјыл туристтердиҥ кӧптӧгӧн ӧйиле колбой Алтай Республиканыҥ алдында сӱрее-чӧптиҥ сурагы ойто ло курч тура берген. Мен бойымныҥ интервьюларымда сӱрее-чӧпти јуурыныҥ ла не-неме эдериниҥ курч сурагын, анчада ла јурттарда федерал јаҥдардыҥ акча-манатла болужы јогынаҥ турулталу аайлаштырар арга јок деп база ла эзеткен эдим.\nЭмди тура бистиҥ тергееге акча-манат јеткилинче чыгарылары јарт эмес, је компанияларга болуш керектӱзи јарт. Операторлордыҥ ижи ончо ло јерлерде кӧнӱ барган деп айдар арга јок, кажызы ла керектӱ јепселдерди садып алар аргалу база эмес, оныҥ учун эл-јон сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурыныҥ јаҥы некелтерине темикпей туру. Је бис бу курч сурактыҥ аайына јаба чыгарыс деп бӱдедим.\n—Солун куучын учун быйан. Алдыгарда турган ончо иштерди бӱдӱреринде једимдер кӱӱнзейдис.


«Земский доктор» программала талдама врачтар келет - altaicholmon\n«Земский доктор» программала талдама врачтар келет\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал про-грамма «Су-кадык» деп национальный ӱлекер аайынча ӧткӱрилет. Амадузы — специалисттерди јурт јерлерде иштеерине јилбиркедери. Бу программа озо баштап ондо јӱк ле јиит специалисттердиҥ туружарын темдектеген болгон. Је ӧткӧн јылда јаштары аайынча тудулар токтодылган, ченемелдӱ улусты бу ишке јилбиркедер јарамыкту айалга табылган. Онойдо ок ӱлекер јурт јерлерге ле оогош калаларга келип, мында беш јылдаҥ ас эмес ӧйдиҥ туркунына иштеген врачтарга 1 млн салковойдоҥ чыгарарын темдектеген.\nАлтай Республикада бир ле катап берилетен компенсация тӧлӧмирлер башка-башка. Темдектезе, Јака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген јурт јерлерге иштеп келген врачтарга тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ кеми — 2 млн салковой, фельдшерлерге — 1 млн салковой. Республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч јерлериндеги јурттарга иштеп келген врачтарга тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 1,5 млн салковой, фельдшерлерге — 750 муҥ салковой акча-манат.\nУниверситетти эмезе колледжти божодып, јурт јерге иштеп келерге јаҥы ла јолына чыккан медиктердиҥ ончозы тидинбези јарт. Је ондый да болзо, чыгарылып јаткан јӧмӧлтӧ-болуш акча аймактыҥ эмчиликтерине ле ФАП-тарга иштеп келерине јилбиркедишти кожот. Онойдо ок бистиҥ тала бойыныҥ кеениле, јаражыла, ару кейиле, токыналу, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмиле танылу, јарлу ине.\nБу јуукта бис Турачактыҥ эмчилигине иштеп келген јаҥы доктор Захар Белековло куучындаштыс. Оныҥ айтканыла, ол 1-кы курста ӱренип тура, бу программада туружарга бек шӱӱп алган ла тӧртинчи курстаҥ ала иштеерге эптӱ, јарамыкту јерди бедиреген. Турачак дезе оны иштеги айалгазыла, онойдо ок јер бойы јилбиркеткен. «Мынаҥ озо јылдарда најыларымла кожо улай ла Алтын Кӧлдӧ амырап туратаныс. Амыраш меге сӱреен јараган. Оныҥ учун бери јаантайын јадарга, иштеерге не кӧчпӧс» — деп, бойы јартамал этти. Чындап та, Захарла канайып јӧпсинбес, Турачак аймак сӱреен јараш јер ине. Јербойыныҥ улузы оны «Ийде-кӱчтиҥ јери» деп адап турганын јолду деп айдар керек.\nЈиит специалистке эмеш ыраада кӧрзӧ, качан ол билелӱ, балдарлу болзо, мында да Турачак бойын мактулу, ӧзӱмдӱ деп кӧргӱзер аргалу. «Бисте ӱредӱлӱ школ, санаттыҥ школы тыҥытту. Биске бастыра Россиядаҥ сӱреен кӧп кӱӱчилер, јурукчылар келет, балдарды ӱредет, таскадат. Онойдо ок јербойыныҥ јайаан јайалталары бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандарда баштапкы јерлерге чыгат. Специалист-терди јилбиркедерге ондый јӧмӧлтӧ акча керектӱ, је ого мында артарга, иштеерге, јадарга культуралык, јондык тузалу јерлер база керектӱ. Иштиҥ кийнинеҥ чӧлӧӧ ӧйди ӧткӱрери база јаан учурлу ине, ондый јерлер бисте јеткилинче» — деп, Турачак аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Мария Тришина аҥылап темдектеди.\nМария Николаевна онойдо ок «Земский доктор» деген программа эмчиликте иштеер улус једишпей турган айалганы јакшы јаны јаар кубултты деп айтты. 2012 јылда, качан бу программа јаҥы ла јолына чыгарда, эмчиликке бир ле ӧйдӧ 8 врач иштеп келген. Јиит улус эмчиликтиҥ ӧмӧлигине келип, кӧнӱ иштей берген. Эҥ ле учурлузы, јарамыктузы — олор байагы беш јылын ак-чек иштеп, бир ле ӧйдӧ берген компенсация тӧлӧмириле јадар јерлерин алган, мынаҥ барары јанынаҥ сананбай да јат. Олор мында ла иштеер амадулу, кӱӱндӱ. Бу ок ӧйдиҥ туркунына олор ӧмӧликте бойлорын јаҥыс ла јакшы јанынаҥ кӧргӱзет, бойыныҥ молјуларын ак-чек бӱдӱрет ле эмденип тургандар да олорды јарадат.\n«Мындый программа бар болгоны сӱреен јакшы, не дезе, оныҥ шылтузында кӧп аймактарга ченемелдӱ докторлор келген. Ӧткӧн јылда бис ишке педиатрды, быјыл база бирӱзин алдыс. Врачтар артык болбой јат, биске баштангандарды акту кӱӱнистеҥ ишке аладыс, ӧмӧ-јӧм иштеерге бис белен» — деп, Мария Тришина айтты.\nПрограммада туружарга кӱӱнзегендерге јаштары аайынча тудулар токтодылган да болзо, бу программала кӧп лӧ јаны медӱредӱлӱ учреждениелерди божоткондор јилбиркеп јат. Јурт эмчиликтердиҥ башкараачыларыныҥ айткандарыла, олорго онызы карын да эптӱ, јарамыкту. Нениҥ учун дезе јиит специалисттердиҥ су-кадыгы да, ишке каруулузы да јакшы. Олорды бойыныҥ молјуларын чокым, чындык бӱдӱрерге ӱредип, таскадып аларга јараар. «Мен јииттерди бойымныҥ ла балдарым чылап ӱредедим, билеримди-билгиримди бередим. Олор качан да, кандый да ӧйдӧ оору улуска ајарыҥкай болуп, болужып јӱрзин. Кижиде талон јок то болзо, бир эбин табып болужарына ӱредедим. Коштой иштеп јаткан улусты тооп, баалап јӱрзин. Бир сӧслӧ, мен телекейди канайда кӧрӧдим, олорды онойдо ло ӱредедим. Эҥ бажында сӱӱш, тоомјы турар учурлу» — деп, М. Тришина куучындады.\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал программа иштеген ӧйинеҥ ала бойыныҥ јарамыктузын кӧргӱскен ле кӧргӱзет. Шак бу программаныҥ шылтузында јурт јерлерде медболушты аларга чик јок јеҥил боло берген. Иштеер улус једишпей турганы јанынаҥ айалга араайынаҥ оҥдолып, ордына кирет. 2019 јылда аймактардыҥ эмчиликтерине 26 врач ла 7 фельдшер иштеп келген. Ӧдӱп јаткан јылда мындый компенсация акчаны 7 врач ла 1 фельдшер алды.


«Россияныҥ улу аттары» - altaicholmon\nСергей ТЕМЕЕВ, журналист\n– «Россияныҥ улу аттары» деп ӱлекер башталарда, бистиҥ биледеҥ тӧрт кижи бойыстыҥ ӱндеристи алтай албатыныҥ улу уулы Григорий Чорос-Гуркин учун Интернет ажыра бердис. Григорий Ивановичтиҥ ады-јолы баштапкы ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧдӱп, финалга чыга берген деп иженедим. Ӱлекерге кийдирилген ончо улустыҥ ортозынаҥ јӱк ле бу кижиниҥ адын сок јаҥыс аэропортыска берерге јараар деп бодойдым. Эм тургуза алтайлардыҥ ортозынаҥ оноҥ улу кижи јок. Ол кара башту албатызыныҥ салымы керегинде тереҥ сананып, ого автономия берери учун тартышкан, бу учун истеткен, бурузы јоктоҥ бурулаткан, учы-учында аттырткан. Бойыныҥ јуруктарыла Туулу Алтайдыҥ адын телекей ичинде јарлу эткен.\nКезик улус айдыжат – Чорос-Гуркинниҥ адыла Горно-Алтайскта ором до, сквер де, ӧскӧ дӧ немелер адалган деп. Алдырбас, мыныҥ ӱстине улу јерлежистиҥ адыла каланыҥ аэропортын адап койзобыс, бир де артык болбос деп санандым. Бистеҥ чик јок јаан Башкортостан Республиканы да алзагар – ондо бу албатыныҥ национальный геройы Салават Юлаевтиҥ адыла сӱрекей кӧп немелер адалган, керек дезе хоккей ойноор клуб та.\nСамолетторло бистиҥ тергееге ӧскӧ талалардаҥ јылдыҥ ла муҥдар тоолу улус учуп келет. Самолеттоҥ тӱжӱп келеле, олор элдеҥ ле озо нениҥ кӧрӱп, угуп јат – бир де алтай «јыт» јок типовый боро бӱдӱмдӱ аэровокзал, ӧс албатыныҥ тилиле јаанада бичип койгон бир де уткуул кӧрӱнбес, алтайлап јар да угулбас. Туура јерлердеҥ Горно-Алтайскка учуп келген айылчылар «бу бир де национальный аҥылузы јок кандый республика, кандый албаты» деп сананардаҥ айабас. Алтай Республика деп адалып турарыста, оныҥ тӧс аэропорты бистиҥ кичӱ Тӧрӧлисле јуук колбулу улу кижиниҥ адыла адалар учурлу деп быжу сананадым. Бу керекте кажыбыс ла эрчимдӱ туружар учурлу. Неме керексинбезистеҥ, јалкуубыстаҥ улам Горно-Алтайсктыҥ аэропортына алтай кижиниҥ адын берип болбозоос – онызы бистиҥ албатыныҥ јаан учурлу керектерде база бир катап јеҥдирткени болор деп бодойдым.\nМындый јеҥдиртиштер кӧптӧгӧн сайын алтай калыгыстыҥ тоомјызы да араайынаҥ јабызаар болор деп чочыйдым. Бирлик кӱӱн-санаазы да, текши кудайы да јок, нак эмес, бойыныҥ тӧрӧл тилин керексибей, ундып барааткан албатыны ӧскӧ калыктар качан да тообос. Бисти де кӧп учуралдарда туура улус тообой турганы канча темдектердеҥ кӧрӱнип јат. Уч-тӧрт јыл кайра бу ла иш бедиреп, бистиҥ республикага јай сайын келип турган таджиктер бе, узбектер бе, Ткацкий рынокто јуулыжып, бойыныҥ тилиле алтайларды не де аайы јок јамандап јатканын ондо ишеп турган бир алтай келин уккан. Ол бойыныҥ ӧйинде Орто Азияда иштегени учун, бу улустыҥ тилин јакшы оҥдоп турган эмтир. Бу алтай кижи ары-бери баштанып, мигранттардыҥ мындый кылыгына бойыныҥ ачынганын јерлештерине јетирген, је бистиҥ јаныстаҥ тыҥ табыш та болбоды — баскындарга айттыртып алала, унчукпай отурып калдыс. Оныҥ кийнинде бу ачымчылу учурал керегинде јӱк ле «Листок»» деп газет бир-эки катап бичиген ошкош эди.\n«Россияныҥ улу аттары» деп ӱлекерде нак туружып, Горно-Алтайсктыҥ аэропортын алтай кижиниҥ адыла адап алзабыс, ол албаты болуп бириккенистиҥ, бир санаабыска једингенистиҥ темдеги ле ончобыстыҥ текши оморкодузы болор эди.\n«Алтай» агрокомплекс» ООО-ныҥ гендиректоры, физико-математический билимдердиҥ кандидады\n– «Партия дела» деген текшироссиялык политический партияныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱги академик Владимир Вернадскийдиҥ ады-јолын адаган. Горно-Алтайсктагы аэропорт нениҥ учун бу билимчиниҥ ады-јолыла адалар учурлу?\nБис ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында атту-чуулу јерлештеристиҥ эземин кереестеп, олордыҥ ады-јолдорын тӱӱкиде ӱргӱлјиге артырып салар эп-аргалар бедирегенис. Бу ишти јарлу јерлежис Владимир Эмильевич Кыдыевле кожо ӧткӱргенис. Элдеҥ озо Эл Курултайдыҥ туразыныҥ јанында улу алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинге учурлалган гранит таш тургускан эдис. Эмди бу јер Гуркинниҥ сквери деп адалат ла анда улу јурукчыныҥ кереес-памятниги турат. Амадубыска јединип, јарлу јерлежистиҥ ады-јолын тӱӱкибисте элен-чакка артырып салдыбыс. Аэропортко ат адаар деген конкурс јарлаларда, эл-јон ойто ло Г. И. Чорос-Гуркинди адады. Ыраада кӧрӱп ле шӱӱп турган јерлештердиҥ кӱӱн-санаазыла јӧпсинбес арга јок. Бу улу ла бийик кижи бистиҥ јолыста јарыткыш болуп јажын-чакка артар. Је республикада оныҥ ады-јолыла адалган ором, туу, культураныҥ колледжи бар. Јайалталу јерлештериске јылдыҥ сайын Гуркинниҥ государстволык ла јондык сыйлары табыштырылат. Атту-чуулу јурукчыныҥ ла политикалык ишчиниҥ ады-јолын бис бийикке кӧдӱрип, јеткилинче кереестеп салдыбыс.\nБисте Туулу Алтай автоном областьтыҥ ла Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанын јетирген ӧскӧ дӧ улус бар. Ол ло јурукчыларды ла бичиичилерди алактар: И. Ортонулов, В. Чукуев, А. Адаров, Б. Укачин, Э. Палкин, Л. Кокышев, Б. Бедюров, И. Белеков, оноҥ до кӧп ӧскӧлӧри. А аэропортты кем туткан? Чот Кыдрашевич Кыдрашев. Бу кижи 1959-1971 јылдарда облисполкомныҥ председатели болуп иштеген. 1963 јылда дезе аэропортты тӧзӧйлӧ, оны беш јылга тудуп салган. Республиканыҥ кейдеги каалгазын бу кижиниҥ ады-јолыла не адабас? Михаил Васильевич Карамаев ле Валерий Иванович Чаптынов кайда баргылады? Атту-чуулу јерлештеристиҥ тоозы кӧп. Адалган он бир кижиниҥ тоозында баштапкы алтай бичиичи М. Чевлаковтыҥ ады-јолы база бар. Карын, эмеш соҥдоп туруп та болзо, оныҥ адыла эл библиотеканы адап салдыбыс. Тооломдо Н. Рерихтиҥ ады база бар.\nБистиҥ партияныҥ турчылары шӱӱлтелерин угужып, элдеҥ озо Ч. К. Кыдрашевти адаган эди. Је оныҥ ады-јолы та нениҥ де учун текши тооломго кирбей калган. Мындый айалга болуп каларда, атту-чуулу академик Владимир Вернадскийдиҥ ады-јолына токтодыбыс.\nӰредӱм аайынча физик ле математик кижи болорым. Бу улу билимчиниҥ иштериле мен алдынаҥ бери јакшы таныш. Ол ак-јарыкка 1863 јылда чыккан, 1945 јылда дезе јада калган. 2018 јылда бистиҥ ороондо оныҥ чыкканынаҥ ала 155 јылдыгы элбеде темдектелген эди. В. Вернадскийдиҥ иштерин Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязы (ЮНЕСКО) кижиликтиҥ телекейлик энчизине кийдиргенин база ајарар керек. Бӱгӱн ороонныҥ президенти В. Путинниҥ чыгарган јарлыгыла 2012 јыл бисте «Ноосферное мышление — мышление XXI века» деген кычырула ӧткӧнин эске канайып албас. Бу билимчи ар-бӱткендеги материяга ла энергияга јаҥы оҥдомол бергениле тапту јарлу кижи болуп јат. Ол билимниҥ телекейине сӱрекей учурлу ӱчинчи сӱр-темдекти — тын-јӱрӱм деген оҥдомолды кийдирген.\nБис алтайлар, чылап, ар-бӱткенин корып, ого каруузып, ол учун сананып ла санааркап јӱрген элдер ак-јарыкта јокко јуук деп айтсам, байла, јастырбазым. Ар-бӱткенде ончо неме тынду ла тудуш деп, Вернадский айткан. Тӧрӧлчи кӱӱндӱ билимчиниҥ ӱредӱзин ХХ чакта ас улус оҥдогон. Ол тушта Алтайда ума јок кӧп агаш кезилген, ума јок кӧп аҥдар кырылган. Јер-эне калакта ла сыгытта болгон. 90-чы јылдарда бисте јажылдардыҥ кыймыгузы недеҥ улам башталган деп туругар. Бу ла сурактардаҥ, бу ла чочыдулардаҥ эмей база. Агашты кезип, ар-бӱткенге качалаҥын јетирбес мораторий-токтодуны Арасей тергееде бис ончолорынаҥ озо эткенис. Аҥылу корулу јерлер аайынча јасакты ороон ичинде бис база эҥ баштапкылардыҥ тоозында јӧптӧгӧнис.\nФедерал учурлу, удабас телекейлик јар алатан аэропортыбыстыҥ адын јарлу билимчи Владимир Вернадскийдиҥ адыла адазабыс, бир де јаспазыс. Нениҥ учун дезе бу билимчиниҥ ӱредӱзи, кӧрӱми ле ӧзӧк-бууры алтайларга сыраҥай јуук.


Бастыра амадулар бӱткен - altaicholmon\nБастыра амадулар бӱткен\nСтуденттердиҥ Красноярскта ӧткӧн Телекейлик кышкы универсиадазы јаҥыс ла спортчыларга ла оныҥ туружаачыларына эмес, је анайда ок бистиҥ телкем орооныстыҥ ла гран ары јаныныҥ албатыларына јаан байрам болды.\nУниверсиаданыҥ маргаандарын кӧп тоолу кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧргӧн, олор јаан сакылтада болгон. Онызын трибуналар кӧрӧӧчилерле јык толо болгоны керелеген. Алдында јылдарда ӧткӧн Универсиадаларга кӧрӧ, быјылгызына билеттер чик јок озо бӱткӱлинче садылып калган болгон. Бастыра 220 муҥ билет садылган.\nАлтай Республика телекейлик университетский спорттыҥ спорт ло культурный керек-јарактарынаҥ тууразында артпаган. Бистиҥ јерлежис, ГАГУ-ныҥ психолого-педагогический факультединиҥ 4-чи курсыныҥ студенти Андрей Собакарев командный спринтте Универсиаданыҥ мӧҥӱн медалин ойноп алган. Составына бистиҥ јерлеш чаначы А. Собакарев ло Санкт-Петербургтыҥ спортчызы Полина Некрасова кирген «Россия-2» деген команда финишке экинчи келген. Баштапкы јерде «Россия-1» команда болгон. Финалга Россиядаҥ, Италиядаҥ, Чехиядаҥ, Казахстаннаҥ, Япониядаҥ ла Швейцариядаҥ эҥ артык 10 дуэт чыккан.\nЭки кӱн мынаҥ озо Андрей Собакарев эр улус ортодо спринтерский јарышта Универсиаданыҥ бойыныҥ баштапкы медалин ойноп алган. Ол тушта бистиҥ јерлежис финишке тӧртинчи келген, је јарыштыҥ лидерин дисквалифицировать эдип ийерде, ол кӱлер призер боло берген.\nБу кӱнде оны «Радуга» деген спорткомплекстиҥ трибуналарында болгон јерлештери сӱрекей тыҥ јӧмӧгӧн. Бистиҥ тергеениҥ делегациязында спорт ло физический культура аайынча республикан комитеттиҥ чыгартулу улузы, Горно-Алтайсктыҥ студенттери ле спортшколдорыныҥ преподавательдери болгон. ГАГУ-ныҥ маанызы стадионныҥ ӱстинде ӧскӧ кӧп тоолу мааныларла кожо элбиреп турган. Онызын кӧрӧргӧ сӱрекей оморкодулу болды. Кӧрӧӧчилердиҥ: «ГАГУ!», «Алтай!» деп тыҥыда кыйгырганы Андрейге ийде-кӱч бергени јарт. Талдаштарлу этаптарда ол оныла маргышкандарды озолоп, финишке баштапкы келип тургандардыҥ тоозында болгон. Бу ӧйдӧ трибуналарды башка-башка албатылардыҥ ла культуралардыҥ бирлиги, спорттыҥ неле де баалап болбос байлыктары, јаҥжыгулардыҥ ла бӱгӱнги јашӧскӱримниҥ культуразыныҥ кайкамчылу кошмок кереези, чындык байрамныҥ тыныжы олјологон.\nАлтай Республиканыҥ делегациязы чаналу маргыжулардаҥ башка, студенттердиҥ ӧскӧ дӧ ойын-маргаандарында, спортобъекттерде, Универсиаданыҥ паркында ла ӧскӧ дӧ јерлерде болгон. Шак анда Красноярсктыҥ албаты-јонына ла айылчыларга кӧлдӧ јаан каток, фан-зона, мастер-класстар ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ керек-јарактар белетелген ле ӧткӱрилген. Этнојуртта Енисейский Сибирьдиҥ албатыларыныҥ тудунган-кабынган не-немелери тургузылган — эвенктердиҥ чумы, орус тура, тувалардыҥ айылы. Красноярскта болгон керек-јарактар бой-бойын јараштыра толтырып турганыла аҥыланган.\n12 кӱн сӱрекей тӱрген ӧдӧ берген. Красноярскта 29-чы кышкы Универсиада тӱгенип, тӱӱки болуп артты. Маргаандар спорттыҥ 11 бӱдӱми аайынча ӧткӧн, 76 комплект кайралдар учун изӱ тартыжулар болгон. Россияндар маргаандардыҥ баштапкы ла кӱнинеҥ ала кӱчтӱлерин кӧргӱскен, ойноп алган медальдардыҥ тоозы аайынча озологон: 112 кайрал, олордоҥ 40-и — алтын медальдар. Россия анча кире алтын медальдар ойноп алганыла рекорд тургускан.\nУниверситеттердеги спорт студенттерге ичкери ӧзӧрине јаан аргалар ачат. Ӱренгени ажыра профессионал билгирлер аларына ӱзеери, спорт анайда ок кижиниҥ кылык-јаҥына, кӱӱн-санаазына база јаан камаанын јетирет. Улус ойындардыҥ ээжилерин ле кожо маргыжып тургандарды тоойт, спортло тазыктырынган кижи кандый бир керекке бойын, спортто ло чылап, бӱткӱлинче беринет. Кижи ӧзӧрине јӱткӱйт, ӧмӧликте иштеерине, чындык тартыжуда јеҥерине ле јеҥдиртерине ӱренет.\nРоссияда ӧткӧн бу Универсиада тӱӱкиде јаркынду ис артырарында алаҥзу јок. Эки неделеге јуукташ ӧйдиҥ туркунына болгон маргыжулар спортчыларга да, кӧрӧӧчилерге де кӧпти сыйлаган.\nЈаркынду финал — Универсиаданыҥ јабылтазы. Бӱгӱн бистиҥ спортчылардыҥ једимдерине сӱӱнери артат — эҥ ле кӧп медальдарды олор ойноп алган. Бу ойындар јылдыҥ эҥ ле јаркынду керек-јарактарыныҥ тоозында болорында алаҥзу јок. Волонтерлор јаантайын кӧрӧӧчилердиҥ јанында болуп, спорттыҥ байрамы бийик кеминде ӧдӧрине јаан камаанын јетиргенин темдектеер керек. Ойын-маргаандар ӧйинде 5 муҥ кире волонтерлор иштеген. Олордыҥ чыҥдый ижин Студенттердиҥ спортыныҥ албатылар ортодогы федерациязыныҥ чыгартулу улузы да, кӧрӧӧчилер де бийик баалаган. Универсиаданыҥ јабылтазында таҥынаҥ јайаандык номер волонтерлорго учурлалган. Волонтерлордыҥ гимнин Екатеринбургтыҥ «Богаче» деген группазы кожоҥдогон, бу группа Казаньда ӧткӧн Универсиаданыҥ волонтерлорыныҥ гимниниҥ база автор-исполнители болгон.\nСтуденттердиҥ ойындарыныҥ јабылтазында Россияныҥ премьер-министри Дмитрий Медведев болуп, Красноярскты Сибирьдиҥ тӧс калазы деп адаган. Анайда ок ол ӧскӧ ороондордыҥ улузын Россияга кӧптӧҥ келип турзын деп кычырган. Башкаруныҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Красноярск улустыҥ јӱректерине јылу эске алыныштар артырган. Јиит спортчылар бойыныҥ ийде-кӱчин, јайалталарын мында толо кеминде ченеп кӧргӧн, ичкери ӧзӱмге ле јаҥы рекордторго јакшынак тепкиш-трамплин тӧзӧгӧндӧр.\nУниверсиаданыҥ јабылтазыныҥ режиссер-тургузаачызы – Россияныҥ јарлу фигуризи, Солт-Лейк-Ситиде ӧткӧн Олимпиаданыҥ мӧҥӱн медалин ойноп алган Илья Авербух. Јабылтаныҥ кӧрӱзи Олимпиаданыҥ чемпионы Аделина Сотникованыҥ тоштыҥ ареназында номеринеҥ башталган, оноҥ спортчылардыҥ парады болгон. «Платинум Арена» спорткомплекстиҥ трибуналарында отурган, фан-зоналарда болгон улус бастыра спортчыларды, олор кажы ороонноҥ болгонынаҥ камаан јогынаҥ, изӱ уткыгандар. Јабылтаныҥ учында Красноярсктыҥ мэри Сергей Еремин Универсиаданыҥ маанызын Швейцарияда Люцерн каланыҥ јаанына табыштырган. Келер Универсиада шак анда ӧдӧр. Адакыда маргаандардыҥ оды окылу ӧчӱрилген…\nУниверсиаданыҥ деремнези куру арткан, калганчы кӱндерде оны студенттердиҥ спортыныҥ маргаандарыныҥ изӱ тыныжы јылыткан болгон. Ыраак ла таныш эмес Сибирьге барып јӱргени муҥдар тоолу айылчыларга качан да ундылбас јол-јорык болуп артар. Делегациялар јӱре берерде, Красноярск куру арткандый боло берген. Је мында Универсиаданыҥ ареналары, тош ӧргӧӧлӧри, спортивный трассалары арткан. Јуук ӧйдӧ олордо кандый маргаандар ӧткӱрилери канча айлар озолондыра темдектелип калган. Ада-энелер спортшколдорго ӱзӱги јогынаҥ телефондогылайт — оогош балдарын спортшколдорго бичидерге.


«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр «Айыл ӱстинде таҥдак»\nШири бортоолор, булкунчакта\nСендел агаш серӱӱн јок Сенде менде јаман јок Ӱлӱш агаш изӱ јок Ӱрелерге јаман јок.\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьтиҥ авторы Михаил Карманович Качкышев. Кан-Оозы аймактыҥ. Бу бичикте айдылган керектер Јабаганнын, Чакырдын кобыларында ла јалаҥдарында ӧдӧт. «Айыл ӱстинде таҥдак» деп повесть су-алтай тилле бичилген, мында кӧп солун сӧстӧр учурайт. Бу бичик јараш су-алтай тилле бичилгени учун мени јилбиркетти.\nБу повестьте учуры эскирген солун сӧстӧр бар. Бу сӧстӧрдин јартамалдары алтай албатыныҥ алдында тудунган-кабынган немелери ненен эдилген, канайда эткенин билерге болужат.\nБу повестьте мындый эрмек бар. «Шири бортоолор, булкунчактар айылдыҥ срандары сайын буулалып калды».\nШири дегени-ол уйдын терезин эмеш јыдыдала, тӱгин тазадып белетеген тере, оноҥ эдимдерди јашка (тере чий ле тушта) кӧктӧӧр. Ого кӱл эмезе тобрак тыктайла кадырар. Кадырган кийнинде ол кӧнӧк ошкош эптӱ бортоо боло берет.\nБоргоо деген немени уйдын бычкагынан да кӧктӧп эдер.\nОны слер бистин Республикан Эл-музейден кӧрӱп алар аргалу. Бортоого кызылкат, бороҥот јуурга эптӱ. Булкунчак - литр кире неме бадар кувшин ошкош неме. Оны база ла тереден эдип јат.\nАйылдын срандары – алдында улус агаш айыл тутса, ӱч агашты бириктирип, бажын тыҥ буулар. Ол ӱч агашка база ӱчти бириктирзе, алты сранду айыл болор. Ол алты срандыҥ ӱстинде тегелдей деп тегерик неме кийдирер, бек болзын деп, тегелдей деген немени чабаа агаштан эдер. Тегелдей алтыгы ла ӱстиги болор.\n«Јаш койнынаҥ илгин баштык чыгарды» Јаш - ол кичинек уулчактын ады. Мында јарт эмес сӧс илгин баштык. Эликтин терези јымжак учун озогы улус онон кийим-тудум, баштыктар кӧктӧгилейт. Терени уужап иделейле, кӧктӧӧр. Јаш бозунын терезиннен де кӧктӧӧргӧ јараар.\n«Јаан јарык шырка тӧштин себиркейине келип токтогон эмтир». Мында јарт эмес сӧс тӧштин себиркейин. Тӧштин себиркейин – ол койдын эмезе ӧскӧ тындунын тӧжинде ак јымжак кемирчек сӧӧктӧр бар. Ол јымжак ак сӧӧктӧрди тӧштин себиркейи деп айдар.\n«Кӧк тӱдӱскекке курчадып койгон ыраактагы бийик туулардын бажынан јаҥыла ӧксӧп чыгып келген кӱнниҥ јаркыны агаштардын будактарын ӧткӱре муҥдар тоолу салааларын јерге тӱжӱрет».\nМында солун тӱдӱскек ле салаа деп јараш угулар сӧстӧр бар. Эмдиги ӧйдӧ бу сӧстӧрди бис тилде асэмезе чек тузаланбай јадыс. Тӱдӱскек – ол таҥла кӱн чыгар алдында булут ошкош неме эмтир. Салаа – ол кандый бир немениҥ айрызы. Алтай улуста мындый темдек бар дежет: кӱн салаланза - соок болор.\nБооколду каҥза – јӱстӱктейле јарандырып койгон каҥза. Алтай албатыныҥ јаҥы аайынча, айылга айылчы келзе, айылдын ээзиле айылчы бой-бойына каҥза азыжып берер. Озодо кыс та, балдар уул да балдар танкы тартатан. Је танкы ачу болбозын деп танкыга шанда кожор. Шанда ол тостын алдында кайынга јаба болор неме. Јаш кайынныҥ шаҥдазы сӱрекей јука. Ачу танкы тартпас усус шанданы кургадала, танкыга кожуп танкылар.\n«Бозокойдо божотпо» деген кыйгы угулды. Мында јарт эмес сӧс бозокой. Кан-Оозы аймактын улузы чек деп сӧсти сӱрекей кӧп тилге кожуп јат. Темдектезе, чек болбойт, чек божотпойт. Бозогой деп сӧс чек деп сӧстин синоними эмтир. Эмезе учурыла бачым деп сӧскӧ туней.\n«Меге тӧрӧгӧн дӧ, карыс та, ӧскӱс те туней, ичим ачыйт».\nМында биске карыс деп сӧс учурайт. Карыс дегени ӧскӧ дегени. Эмезе айылга солун кижи кирип келзе мынай айдар: «Карыс кижи келди».\n«Ара јанынаҥ коркыганына буттары бугурылып, кӧстӧри бир кезек ӧйгӧ јумула берди». Букурылып- бӱдӱрилип дегени. Кижи коркышту коркыза, коркыганыныҥ улам буттары букурылып јат, эмезе тӱбек эш болзо кижи базып албай, буттары букурылып јат.\n“Бастыра бойы кара кӧӧ јес алгый”.\nАлгый- јес болчок казанга тӱҥей, чӧйгӧн ошкош неме. Чорго јок кулактарлу казандый.\nАлтай улус кӧп немени чике адабай байлап адап јат. Бу бичикте бараан ат деп эмес сӧс бар. Бараан ат ол – кара ӧҥдӱ ат дегени.\n“Этти ӱрӱстеп кезип јиген.” Азыйда улус этти мынайда јиир. Сабарларынныҥ ортозына јӱзӱн башка эттерди кыстап алала, онон бирӱзинеҥ кезип, база бирӱзинен кезип јигени ӱрӱстеп, амтандап јигени деп айдар. Тотоолоп, тамзыктап, амтамду болзын деп, озогы улус этти онойдо јиир.\n“Селден агаш оҥду кӱйбес, ышталып буруксып јадар.” Мында јарт эмес сӧс селден агаш. Селден – ол ары кургак эмес бери чыкту эмес агаш. Је улустан суразам сендел деп айдат. Мындый алтай кожоҥ бар:\nСендел агаш серӱӱн јок\nСенде менде јаман јок\nӰлӱш агаш изӱ јок\nӰрелерге јаман јок.\nЭмди бис тил байыдар деп, кӧп айдып јадыс, Мен сананзам, ондо тузаланарга јараар, олордыҥ кезиги јоголып калар, кезиги ойто јаҥы јӱрӱм, тын алынар ойто ло биске керектӱ болор.


Најылыктыҥ байрамыныҥ чогы јӱректерде артар - altaicholmon\nНајылыктыҥ байрамыныҥ чогы јӱректерде артар\nJашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ бистиҥ ороондо Сочи калада ӧткӧн XIX Телекейлик фестивалиниҥ јабылтазы Олимпийский паркта кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Jабылтаныҥ окылу бӧлӱги «Jаан» деген тош ӧргӧӧдӧ ӧткӱрилген. Бу кӧдӱриҥилӱ керекте туружарга кӱӱнзеген улус очередьде канча сааттардыҥ туркунына озолондыра турган. Ӧргӧӧниҥ холлында айылчыларга ланч-боксторды акча тӧлӧтпӧзинеҥ берген, залдагы отургыштарда кӧрӧӧчилерге интерактивный браслеттер салылган болгон.\n«Медалс плазта» Россияга учурлалган шоу ӧдӧрдӧ, бистиҥ ороонныҥ калаларыныҥ јараш ла јарлу јерлери, кереестери, Россия Федерацияныҥ јеринде јадып турган албатылардыҥ культураларыныҥ аҥылулары јаркынду кӧргӱзилген. Jаан ойын-концертте бистиҥ ороонныҥ јарлу артисттери ле ансамбльдары турушкан.\nФестивальдыҥ айылчыларын ла туружаачыларын Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путин уткыган, ол јабылта ӧйиндеги бойыныҥ уткуулду сӧзинде мынайда айткан:« Фестивальдыҥ керек-јарактарында эрчимдӱ турушкан бастыра улусты уткып турум. Мында кайкамчылу, ийдезиле аҥылу энергетика болгонын билерим. Бӱгӱн де мында андый ок айалга. Айылчылар Россиядаҥ барып јада, мында јӱрегердиҥ јылузыныҥ кезигин артызып салараарга иженедим. Россия дезе слердиҥ јӱрегерде ӱргӱлјикке артар. Бис слерге бӱдедис».\nТош ӧргӧӧдӧ ӧткӧн јабылта сӱрекей јараш болгонын темдектеер керек. Ол фестивальдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазыныҥ оноҥ арыгызы болгон. Оныҥ тӧс кычырузы «Телекейди кубултып салалы» деп адалган. Оныҥ тӧс геройлоры—Бразилияныҥ, Россияныҥ, Чадтыҥ делегаттары—бойыныҥ бӱгӱнги тӱӱкизин, кижилик бириксе, кӧпти эдер аргалузын кӧргӱскен. Чад ороонныҥ чыгартулу кижизи Ндолегулюм Джасрабе Эрве фестивальга учурлай бойы чӱмдеген гимнди кожоҥдогон. «Бистиҥ ороондо бӱгӱнги ӧйдиҥ технологияларыла колбулу курч сурактар туруп јат, олор бистиҥ ороондо јадын-јӱрӱмге келишпейт. Оныҥ да учун јиит улус бойын айландыра телекейле колбу јок болгон деп сезет, олор кемге де керек јок немедий. Оныҥ учун мен бу кожоҥды чӱмдегем—бастыра јер-телекейдиҥ албаты-јоны биске ајару этсин, јӧмӧзин»—деген.\nВолонтерлордо до бойыныҥ гимн-кожоҥы болгон. «Сениҥ јӱрӱмиҥ» деген композицияны фестивальдыҥ керек-јарактарында бойыныҥ кӱӱниле турушкандарга учурлаган. Сочидеги фестивальда 67 ороонноҥ 5 муҥ волонтер турушкан. Бу командага баштапкы ла катап ООН-ныҥ чыгартулу улузы киргенин темдектеер керек. «Бистиҥ команда волонтерлор ортодо эҥ ле јаан болгон»—деп, фестивальды белетеери ле ӧткӱрери аайынча дирекцияныҥ башкараачызы Ксения Разуваева айткан. Байрамныҥ туружаачылары бастыра ойын-концерттерде эрчимдӱ турушканы темдектелет, олор светодиодный браслеттердиҥ болужыла светоэффекттер эткен ле сценада бијелеп тургандарды јӧмӧгӧн.\nӰлӱрген айдыҥ 14-22 кӱндеринде ӧткӧн бу фестивальда 188 ороонноҥ 30 муҥ кире кижи турушкан.


11.08.2017 - altaicholmon\nАр-бӱткен ајару некейт\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧ аайынча министри А. Алисов журналисттерди Экологияныҥ јылында ӧткӱрилип турган иштерле таныштырып, берилген сурактарга каруулар јандырган.\nТеҥериниҥ алдында ачык музей болор бо?\nГАГУ-ныҥ ла Эрмитажтыҥ археологторы Улаган аймакта иштеп, Пазырыктагы корумдардыҥ 5-чи тӧс лӧ 7-чи таҥмалу деп адалган јерлерин шиҥдеген ле јазаган.\nТелекейдиҥ ас тоолу калыктарыныҥ кӱни\nБисте чалкандулар, кумандылар, тубалар ла телеҥиттер ас тоолу тургун калыктардыҥ тооломына 2000 јылда 651-чи номерлӱ федерал јасакла кийдирилген.\nКар эдетен јазал тургузылар\nМанжероктогы чаналу јыҥылайтан туркомплекс Алтай Республикада јайы-кыжы туристтерди јеткилдейтен учреждение болуп јат.\nФестивальга ажындыра белетенер\nБыјыл ӱлӱрген айдыҥ 14-22 кӱндеринде Сочиде Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ бастырателекейлик фестивали ӧдӧр.\nВИЧ-тӱ улус там ла кӧптӧйт\nСтатистикадаҥ кӧргӧндӧ, ВИЧ-инфекциялу улус Туулу Алтайда там ла кӧптӧп туру.\n3 млрд салковойдоҥ кӧп акча кирген\nРоссия Федерацияныҥ консолидированный бюджедине Алтай Республиканыҥ калан тӧлӧӧчилеринеҥ 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 3,065 млрд салковой акча кирген.\nӰстӱги-Каракушка 290 јыл\nСоҥзун, куран айдыҥ 13-чи кӱнинде, Майма аймактыҥ озогы јурттарыныҥ бирӱзиниҥ— ¯стиги-Каракуштыҥ эл-јоны јурт тӧзӧлгӧнинеҥ ала 290-чы јылдыгын темдектеер.


«Колыҥа амыр бербе» | «Каруулчы шибеени» ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Сыгын ай 2020\nКЫЧЫРАР абуа австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый антанкарана араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) китуба киче колумбий жестовый конго конкани (латиница) корей корей жестовый коса костарикан жестовый крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лендже лингала литва лози лоло ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу маньява мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) маши мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нигерийский жестовый нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сонгомено сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан табва тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тамильский (разговорный, латиница) тандруй тараскан татар тви теве телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хаву хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый хунсрюк цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед швед жестовый шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n37 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Колыҥа амыр бербе»\n«Ӱренди эртен тура отургызып, эҥирге јетире колыҥа амыр бербе» (ЭККЛ. 11:6).\n68 КОЖОҤ Каандыктыҥ ӱрендерин отургызадыс\n1, 2. Экклезиаст 11:6-дагы сӧстӧрдӧ Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарла кандый колбу бар?\nКЕЗИК ороондордо улус сӱӱнчилӱ јарды јакшы угат. А кезиктеринде Кудай ол кем ле Агару Бичикте не айдылып калганыла тыҥ ла јилбиркебей јат. Је слердиҥ јерде сӱӱнчилӱ јарды улус канайып угат? Улус канайып та угуп турган болзо, Иегова бу иш божоп калды деп айтпаганча, бисти јарлазын деп кӱӱнзеп јат.\n2 Иегованыҥ тургузып салган ӧйинде јарлаар иш токтоп калар, «ол тушта чак тӱгенер» (Матф. 24:14, 36). Бу ӧйди сакып тура, биске «колыҥа амыр бербе» * деп сӧстӧрди канайып бӱдӱрер керек? (Экклезиаст 11:6 кычырыгар *.)\n3. Бу јӧрмӧлдӧ бис нени шӱӱжерис?\n3 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ биске јакшы «улус тудаачылар» болорго не болужар деп шӱӱшкенис (Матф. 4:19). А бу јӧрмӧлдӧ кандый да кӱчтерге кӧрбӧй, јарлаарга шӱӱп алганысты тыҥыдарга биске не болужарын шӱӱжип ийерис. Анайда ок биске нениҥ учун: 1) эҥ учурлу ишти ундыбас керек; 2) чыдамкай болор керек ле 3) бӱдӱмјибисти нениҥ учун тыҥыдар керек деп билип аларыс.\nЭҤ УЧУРЛУ ИШТИ УНДЫБАГАР\n4. Иегованыҥ берген јакылтазын баштапкы јерге тургузар керек деп, биске нениҥ учун ундыбас керек?\n4 Иисус калганчы кӱндерде јӱрӱмниҥ айалгазы кандый болорын озолондыра айдып салган. Болотон айалга оныҥ ӱренчиктерин јарлаар иштеҥ туура апарар деп, ол билген. Оныҥ учун олорго: «Ойгу болыгар» — деп айткан (Матф. 24:42). Нойдыҥ јарын алынарга, улуска чаптыгын јетирген керектер биске де чаптыгын јетирердеҥ айабас (Матф. 24:37—39; 2 Петр 2:5). Оныҥ учун биске Иегованыҥ берген јакылтазын баштапкы јерге тургузар керек деп, ундыбас керек.\n5. Јарлаар иштиҥ таркадыларын Апостолдордыҥ ижи 1:6—8 канайып кӧргӱзет?\n5 Биске анчада ла бӱгӱн Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаар керек. Иисустыҥ судурлаганыла, ол божоп калза, христиандар јарлаар ишти улалтып, оноҥ кӧп иш эдер (Иоанн 14:12). Је Иисус божоп каларда, оныҥ кезик ӱренчиктери ойто ло балык тудар ижин эдип баштаган. Кудай Иисусты тиргискен кийнинде, ол кайкал эдип, олорго кӧп балык тудуп аларга болушкан. Анайып ол бойыныҥ ӱренчиктерине «улус тудаачы» болотонын эҥ учурлу иш деп оҥдоорго болушкан (Иоанн 21:15—17). Иисус теҥериге кӧдӱрилер алдында бойыныҥ ӱренчиктерине оныҥ баштап салган јарлаар ижи јӱк ле Израильде эмес, јердиҥ јаказына да јетире болор деп айткан. (Апостолдордыҥ ижи 1:6—8 кычырыгар.) Канча јылдар ӧткӧн кийнинде Иисус «Кайраканныҥ кӱнинде» * не болорын кӧрӱлтеде кӧргӱскен. Бу кӧрӱлтеде Иоанн ангелдиҥ «кандый ла укка, ӱйеге, тилге ле калыкка» «мӧҥкӱлик Јакшылыкту Јарды» јарлап турганын кӧрӱп, алаҥ кайкаган (Ачыл. 1:10; 14:6). Айдарда, эм тура јарлаар иш токтоголокто бисти бастыра јердиҥ ӱстиле Иегова јарлазын деп кӱӱнзеп јат.\n6. Јарлаар иш јаан учурлу деп ундыбаска, биске не болужар?\n6 Јарлаар иш эҥ јаан учурлу деп ундыбаска, биске не болужар? Иегованыҥ биске сӱреен јаан болужын јетирип турганын шӱӱп сананганы болужар. Темдектезе, Кудайдыҥ болужынаҥ улам кӧгӱс курсак бисте јеткилинче. Бу кепке базылган ла электронный бичиктер, аудио ло видеозаписьтер, анайда ок интернет-телевидение. Сананып ийзеер де, бистиҥ окылу сайттаҥ јетирӱни 1 000-наҥ кӧп тилдерге таап аларга јараар (Матф. 24:45—47). Политика, кудай јаҥ ла экономика јанынаҥ бӧлӱнип калган телекейде сегис миллионноҥ кӧп Кудайдыҥ ишчилери, кайда да јадып турган болзо, телекейлик карындаштыкка кирет. Анайып, 2019 јылдыҥ кандык айыныҥ 19 кӱнинде, пятницада бастыра јердиҥ ӱстинде Иегованыҥ Керечилери кӱнниҥ ӱлгерин шӱӱжерин видеозаписьте кӧргӧн. Ол ло кӱнниҥ эҥиринде 20 919 041 кижи Иисус Христостыҥ ӧлӱмин эске алынар Эҥирге келген. Бу кайкалды кӧрӱп, бу албатыныҥ ортозында болоры сӱреен јаан кӱндӱ! Бис бу керегинде сананып турзаас, Каандык керегинде јарды јарлаары эҥ учурлу иш деп ундыбай турарыс.\nИисус чындыкты улуска куучындаарына чаптыгын јетирген ончо немени јектеген (7 абзацты кӧрӱгер.)\n7. Иисустыҥ теми јарлаар иш учурлу деп ундыбаска, биске канайып болужат?\n7 Анайда ок јарлаар иш учурлу деп ундыбаска, биске Иисус Христостыҥ теми болужат. Иисус «чындыкты кереле[ерге]» чаптыгын јетирип турган ончо немени јектеген (Иоанн 18:37). Иисус Сатананыҥ ончо каандыктарды ла оныҥ магын берер деп ченеп айткан сӧзине кирбеген. Анайда ок улус оны каан эдип тургузарга турарда, Иисус анайып ла эткен (Матф. 4:8, 9; Иоанн 6:15). Ол байыырга албаданбаган ла калју улустыҥ истежӱзинеҥ коркыбаган (Лука 9:58; Иоанн 8:59). Апостол Павел христиандарды арып калбазын ла сӱри тӱшпезин деп, Христостыҥ темиле јӱрзин деп кӱӱнзеткен (Евр. 12:3). Бистиҥ бӱдӱмјибис ченелип турза, биске бу сӧстӧрди эске алып турар керек. Ол тушта бис эҥ учурлу ишти ундып салбазыс.\n8. Чыдамкай болоры ол не ле биске нениҥ учун чыдамкай болор керек?\n8 Чыдамкай кижи айалгалар солынып турза, токуналу болуп артат. Темдектезе, кандый бир уур-кӱчтиҥ аайы-бажына чыгарын эмезе бойыстыҥ амадубыстыҥ бӱдерин сакып турзаас, чыдамкай болоры сӱреен керектӱ. Судурчы Аввакум Иудада болгон базыныш токтоп калзын деп, тыҥ кӱӱнзеген (Авв. 1:2). Иисустыҥ ӱренчиктери олорды Римниҥ базыныжынаҥ јайымдайтан Каандык удабас ла келер деп иженген (Лука 19:11). А бис дезе Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јоголтып, јаҥы чындык телекейди тургузарын сакып јадыс (2 Петр 3:13). Је биске Иегованыҥ тургузып салган ӧйи келгенче, чыдамкай болор керек. Иегова бисти чыдамкай болорына канайып ӱредип турганын сананып ийектер.\n9. Иегова чыдамкай деп, бисти не бӱдӱмјилейт?\n9 Иегова чыдамкай болорыныҥ толо кемдӱ темин кӧргӱзет. Темдектезе, ол Нойго ковчег тударга ла калју телекейдиҥ учы јууктап келеткенин улуска айдарга ӧйди јеткилинче берген (1 Петр 3:20; 2 Петр 2:5). Содом ло Гоморраныҥ кинчеги ажынып калган улузын јоголтор деп Иегованыҥ чыгарган јӧбине Авраам санааркап сурактар берерде, Кудай оны лаптап уккан (Баш. 18:20—33). Анайда ок канча чактардыҥ туркунына Иегова чындык эмес Израиль албатыга сӱреен чыдамкай болгон! (Неем. 9:30, 31). Бӱгӱн бис Кудайдыҥ чыдамкайын база кӧрӱп јадыс. Иегова бойына јууктадып турган улуска «кинчегин алын[зын]» деп ӧй берип јат (2 Петр 3:9; Иоанн 6:44; 1 Тим. 2:3, 4). Иегованыҥ теми улуска јарлап, олорды ӱредип турзаас, бисти чыдамкай болорго кӱӱнзедет. Анайда ок Иегова бисти чыдамкай болорына оныҥ Сӧзиндеги бичилген бир темниҥ болужыла ӱредет.\nИжистиҥ једимин кӧрӧргӧ турган болзоос, биске кыраачы чылап, чыдамкай болуп, албаданып иштеер керек (10, 11 абзацтарды кӧрӱгер.)\n10. Иаков 5:7, 8-теги јер ишчиниҥ теминеҥ бис неге ӱренип јадыс?\n10 Иаков 5:7, 8 кычырыгар. Кыраачыныҥ теми бисти чыдамкай болорго ӱредет. Кезик ӧзӱмдер тӱрген ӧзӱп чыгат. Је олордоҥ тӱжӱм јууп аларга, кӧп саба ӧзӱмдерге кӧп ӧй керек болуп јат. Израильде кыра ижи алты ай кире улалатан. Кӱскиде эрте јааштардыҥ кийнинде кыраачы јалаҥдарын ӱрендеген. Јаскыда орой јааштардыҥ кийнинде тӱжӱмин јуунадатан (Марк 4:28). Биске кыраачы ла чылап, чыдамкай болор керек. Је бу јеҥил эмес болордоҥ айабас.\n11. Чыдамкай болоры јарлаар иште биске канайып болужат?\n11 Кӧп сабада толо кемдӱ эмес улус ижиниҥ једимин тӱрген ле кӧрӧргӧ кӱӱнзеп јадылар. Је ӧзӱм тӱжӱм берзин деп, оны јаантайын кичеер керек. Озо баштап, јерди казып, кӱйбӱредер керек, оноҥ ӱренди отургызып, оны улам сайын сугарып, одоп турар керек. Ӱренчиктер белетейтен иште база албаданар керек. Агару Бичик ӱренип турган улуска јӱректериндеги чӧп ӧлӧҥгӧ тӱҥей јаман кӧрӧрин ле неме керексибезин јоголтып салзын деп болужарга, биске ас эмес ӧй керек болуп јат. Јарлаар иште кезик улус бисти укпай турза, чыдамкай болгоныс биске кунукпаска болужат. Бисти угуп та турза, биске база чыдамкай болор керек. Бис ӱренип турган улусты кӧгӱс јанынаҥ ӧссин деп албадап болбозыс. Кезикте Иисустыҥ ӱренчиктери де оныҥ неге ӱредип турганын јетире оҥдобогон (Иоанн 14:9). Ундыбай турактар: бис јӱк ле отургызып ла сугарып јадыс, је ӧскӱрип турганы Кудай (1 Кор. 3:6).\n12. Керечил эмес тӧрӧӧндӧриске канайып чыдамкай болор керек?\n12 Керечил эмес тӧрӧӧндӧриске јарлап турзаас, чыдамкай болорго, јеҥил эмес болот. Бу учуралда биске Экклезиаст 3:1, 7-деги принцип болужар: «унчукпай јӱретен ӧй бар, айдатан ӧй бар». Бис тӧрӧӧндӧриске сӧс айтпастаҥ јакшы керектерисле кере берер аргалу. Је бу ӧйдӧ олорго чындык керегинде куучындаарга, биске белен болор керек (1 Петр 3:1, 2). Бис јарлаар ла ӱренчиктер белетеер иште эрчимдӱ туружарга кӱӱнзеп јадыс. Је ончозына, ол тоодо тӧрӧӧндӧриске чыдамкай болор керек ундыбас керек.\n13, 14. Бисти чыдамкай болорына ӱредип турган Иегованыҥ ишчилериниҥ темдерин куучындап беригер.\n13 Анайда ок чыдамкай болорго, Иегованыҥ чындык ишчилериниҥ темдеринеҥ ӱренип аларга јараар. Мындый ишчилердиҥ ортозында судурчы Аввакум ла апостол Павел. Аввакум јаманды токтоп калзын деп тыҥ кӱӱнзеген де болзо, чыдамкай болгон. Ол: «Каруулчы шибееге чыгып, каруулда турарым» — деп айткан (Авв. 2:1). Павел дезе јердеги ижин божодып, теҥеридеги кайралын аларга тыҥ кӱӱнзеген. Је ол чыдамкай болуп, «сӱӱнчилӱ јарды сӱӱнип [«јазап», ЈТ] јарлыкта[ган]» (Ап. ижи 20:24).\n14 Је эмди Галаад Сургалды божоткон эш-нӧкӧрлӧрдиҥ темин кӧрӱп ийектер. Олорды Иегованыҥ Керечилери ас, кӧп саба улузы христиан јаҥды јаҥдабай турган ороонго иштезин деп кӧстӧгӧн. Бу ороондо Агару Бичик ӱренетен улус табылбай туратан. А олордыҥ Галаад Сургалда кожо ӱренген ака-эјелери олорло Агару Бичикти ӱренип турган улустыҥ ончозы сууга чӧҥӱрилет деп, сӱӱнчилӱ учуралдар ийип туратан. Је андый да болзо, бу эш-нӧкӧрлӧр улус сӱӱнчилӱ јарды јакшы укпай да турган болзо, чыдамкай болуп, оноҥ ло ары јарлап туратан. Олорго ижи једимдӱ эмес деп билдирген. Је сегис јылдыҥ бажында олордыҥ ижиниҥ једими кӧрӱне берген. Олорло Агару Бичик ӱренген ӱй кижи сууга чӧҥӱрилген. Судурчы Аввакумныҥ, апостол Павелдиҥ ле бу эш-нӧкӧрлӧрдиҥ темдери незиле тӱҥей? Иегованыҥ бу чындык ишчилери олорго берилген јакылтаны чӧкӧбӧй, оноҥ ло ары бӱдӱрип, колына амыр бербеген. Иегова олорды чыдамкайы учун кайралдаган. Айдарда, «бӱдӱп, узак чыдажып, Кудайдыҥ берер болгонын энчиленип турган улустаҥ» тем алактар (Евр. 6:10—12).\n15. Бӱдӱмјибис бисти јарлаарга, канайып кӱӱнзедет?\n15 Бис не керегинде јарлап турганыска бӱдӱп јадыс. Оныҥ учун сӱӱнчилӱ јарды канча ла кире кӧп улуска куучындаарга кӱӱнзейдис. Бис Кудайдыҥ Сӧзинде бичилген сӧстӧргӧ бӱдӱп јадыс (Сар. 119:42; Иса. 40:8). Библиялык судурлар канайып бӱдӱп турганын ла Агару Бичиктеҥ улам улустыҥ јӱрӱми јакшы јанындӧӧн канайып солынып турганын бойыстыҥ кӧзисле кӧрӧдис. Бу ончо неме Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды кажы ла кижиге куучындаар керек деп, бисти бӱдӱмјилеп јат.\n16. Сарын 46:1—3-ле болзо, Иеговага ла Иисуска бӱдӱп турганыс јарлаарга бисти канайып кӱӱнзедет?\n16 Анайда ок бис сӱӱнчилӱ јарды ачкан Иеговага ла оныҥ теҥериде Каандыгында каан эдип тургузылган Иисуска бӱдӱп јадыс (Иоанн 14:1). Јӱрӱмисте не де болуп турза, Иегова јаантайын бистиҥ «коруланатан јерис ле ийде-кӱчибис» болор. (Сарын 46:1—3 кычырыгар *.) Анайда ок Иисус Иегованаҥ алган јаҥын ла ийде-кӱчин тузаланып, теҥеридеҥ јарлаар ишле башкарып турган деп, бис алаҥзыбай јадыс (Матф. 28:18—20).\n17. Биске нениҥ учун оноҥ ло ары јарлаар керек деп кӧргӱзип турган учурал куучындап беригер.\n17 Бистиҥ бӱдӱмјибис јарлаар иште албаданып турганыска Иегова алкыжын јетирер деп алаҥзыбаска болужат. Кезикте ол мыны сакыбаган јанынаҥ эдет (Эккл. 11:6). Темдектезе, кажы ла кӱн бистиҥ стендтиҥ ле бичиктерлӱ тележканыҥ јанынаҥ муҥдар тоолу улус ӧдӧт. Јарлаар иштиҥ мындый бӱдӱми једимдӱ болот по? Эйе. 2014 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ «Бистиҥ агару ижибисте» Иегованыҥ Керечилери керегинде реферат бичиирге сананган университеттиҥ бир студент кызы керегинде айдылган. Ого Каандыктыҥ Туразын табарга келишпеген, је ол университеттиҥ јанында бистиҥ бичиктерлӱ столды кӧрӱп ийген. Бистиҥ ака-эјелер ого рефератка керектӱ материалдар берген. Кийнинде ол кыс сууга чӧҥӱрилген ле эмди текши пионер болуп иштейт. Мындый учуралдар бисти оноҥ ло ары јарлаарга кӱӱнзедет, не дезе, Каандык керегинде јарды угатан улус эмди де бар деп кӧргӱзет.\nКОЛООРГО АМЫР БЕРБЕСКЕ, БЕК САНАНЫП АЛЫГАР\n18. Каандык керегинде јарлаар иш Иегованыҥ тургузып салган ӧйинде токтоор деп, бис нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n18 Каандык керегинде јарлаар иш тургузылган ӧйдӧ токтоор деп алаҥзыбай јадыс. Нойдыҥ кӱндеринде не болгонын сананып ийектер. Иегова ӧйлӧ дӧ башкарып турганын кӧргӱскен. Кудай чайыктаҥ 120 јыл кире озо, оныҥ башталар ӧйин тургузып салган. Канча да јылдар ӧткӧн кийнинде, Кудай Нойго ковчег тутсын деп јакару берген. Ной 40—50 јылдыҥ туркунына колына амыр бербей иштеген. Улус оны укпаган да болзо, ол келип јаткан тӱбек керегинде оноҥ ло ары куучындаган. Ной бу ишти Иегова тындуларды ковчегке кийдирер ӧй једип келди деп айтпаганча эткен. Оноҥ чике тургузылган ӧйдӧ Иегова «Нойдыҥ кийнинеҥ ковчегтиҥ эжигин јаап ийген» (Баш. 6:3; 7:1, 2, 16).\n19. Колыска амыр бербей турзаас, неде алаҥзыбазыс?\n19 Удабас Иегова Каандык керегинде јарлаар иш токтоп калды деп айдар. Мыныҥ кийнинде ол Сатананыҥ системазын јоголтып, чындык јаҥы телекей тургузар. А ол ӧйгӧ јетире бойыныҥ колына амыр бербеген Нойдоҥ, Аввакумнаҥ ла Кудайдыҥ ӧскӧ дӧ ишчилеринеҥ тем алып јӱректер. Је эм тура эҥ учурлу ишти ундыбай турактар, чыдамкай болуп, Иеговага ла оныҥ берген сӧзине бӱдӱмјибисти тыҥыдып турактар.\nКОЛЫСКА АМЫР БЕРБЕЙ ТУРГАНЫС КАНАЙЫП КӦРӰНЕТ:\nэҥ учурлу ишти ундыбай турганыстаҥ?\nчыдамкай болуп турганыстаҥ?\nбӱдӱмјибисти тыҥыдып турганыстаҥ?\n75 КОЖОҤ «Бу мен! Мени ий»\n^ 5 абз. Ӧткӧн јӧрмӧл Агару Бичикти ӱренип, кӧгӱс алтамдар эдип турган улусты Иисустыҥ улус тудаачы болзын деп кычыртузын алынарга кӱӱнзеткен. Бу јӧрмӧлдӧ Иегова Каандык керегинде јарлаар иш токтоп калды деп айтпаганча, јаҥы да, ченемелдӱ де јарчылар бу иште туружарга шӱӱп алганын канайып тыҥыдар аргалу деп шӱӱжерис.\n^ 2 абз. ЈАРТАМАЛ. Бу јӧрмӧлдӧ «колыҥа амыр бербе» деген сӧстӧр Иегова јарлаар ишти токтоп калды деп айтпаганча, биске јарлаар керек деп кӧргӱзет.\n^ 2 абз. Экклезиаст 11:6: «Ӱренди эртен тура отургызып, эҥирге јетире колыҥа амыр бербе, нениҥ учун дезе ӱрен кайдаҥ чыгып келерин — ондо бо, мында ба эмезе онызы ба, мынызы ба,— билбезиҥ».\n^ 5 абз. Кайраканныҥ кӱни Иисус 1914 јылда каан болуп отурарда башталган ла бу кӱн оныҥ Муҥјылдыкка башкарар ӧйиниҥ учына јетире улалар.\n^ 16 абз. Сарын 46:1—3: «1 Кудай — бистиҥ коруланатан јерис ле ийде-кӱчибис. Тӱбектиҥ ӧйинде алып турган болужыс. 2 Оныҥ учун јер солынза да, кырлар талайдыҥ тӱбине тӱшсе де коркыбазыс. 3 Талай чайбалып кӧбӱктелзе де, толкулар кырларды силкизе де коркыбазыс».\nӰлежер Ӱлежер «Колыҥа амыр бербе»\nw20 Сыгын ай 8—13 б.\nСлер «улус тудаачы» болорго белен бе?\nАмыр ӧйлӧ ойгор тузаланыгар\nЭје-сыйындарды оморкодып туругар\n«Сеге берилгенди чеберле»\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020\nСыгын ай 2020\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020


16.04.2020 - altaicholmon\nНациональная библиотека имени М.В. Чевалкова запустила акцию – «Память нужна живым» – для обеспечения доступности фондов. Это освещение в онлайн-режиме исторических фактов и событий о Горном Алтае периода Великой Отечественной войны. «…Соединение наше развертывалось по полному штатному расписанию. Отбор личного состава был самый тщательный, ибо дивизия предназначалась для рейдов по тылам противника… Однажды в наш\nНаша главная задача—не останавливать образовательный процесс\n14 апреля по инициативе председателя комитета ГС-ЭК РА по национальной политике, образованию, культуре, общественным объединениям и средствам массовой информации Натальи Екеевой в режиме видеоконференции состоялась встреча с министром образования и науки Республики Алтай Ольгой Саврасовой. Министр проинформировала о сложившейся ситуации по дистанционному обучению учащихся, также ответила на вопросы парламентариев. По словам министра, в связи со\nОплот стабильности: Республика Алтай единственный регион без covid-19\nРеспублика Алтай на 16 апреля осталась единственным субъектом в стране, где не выявлено ни одного случая заболевания коронавирусной инфекцией. Это следует из очередного отчета, опубликованного на официальном сайте российского правительства для информирования населения по вопросам COVID-19. Согласно данным статистики, 15 апреля в России стало на 3388 случаев заболевания инфекцией больше. Впервые в отчете был\nКандык айда Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай бистиҥ аймакта јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла муниципал тӧзӧлмӧниҥ ижинде камаанду болгондорго учурлу керек-јарак ӧткӱрилет. Јурт јерге бойы башкарынарыныҥ сурактары анчада ла учурлу, нениҥ учун дезе олор јурттыҥ кӱнӱҥги амадуларына ла ӧзӱминиҥ јолына камаанын јетирет. Быјыл бу байрамга учурлай керек-јарактардыҥ кеми текши ороондо айалгала колбой јабызадылган болзо,\nМайма аймакта Манјӱрек јурт Алтай Республикада эҥ јаан деген јеезелердиҥ тоозына кирет. Бӱгӱнги кӱнде мында эки муҥнаҥ ажыра кижи јадат. Јай ӧйинде улузыныҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧйт. Ого Манјӱрек ле Озерной јурттар кирип јат. Јербойында туу чананыҥ «Манжерок» деген комплекси тудулган. Ол јеезени ӧскӱрер јаан аргалар ачкан. Бу јуртты канча јылга улай ченемелдӱ башкараачы Александр КОРЧУГАНОВ\nКультура тӧс калабыста\nТергеебисте культурала колбулу керек-јарактардыҥ кӧп лӧ сабазы республикабыстыҥ тӧс калазында ӧдӧт. Коронавирусла колбой бастыра культуралык керек-јарактар токтодылган. Је бу да «ӧштӱни» јеҥип чыгарыс, јӱрӱм, оныла кожо культуралык керек-јарактар улалар. «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязында культура, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Ирина ПОЛОВИНКИНАДАҤ каланыҥ культуралык јӱрӱминде ӧткӧн јылда кандый јаркынду керектер болгон деген\nЈурттыҥ келер ӧйи бистиҥ колыста\nБилӱлӱниҥ јурт јеезези эл-јоныныҥ тоозыла Майма аймак ичинде ӱчинчи јерде турат. Бу јурт јеезеге тӧрт јурт кирет – Александровка, Урлу-Аспак, Билӱлӱ ле Филиал. Јурт јеезениҥ администрациязыныҥ јааны болуп Денис КАЛАНАКОВ иштейт. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс оныла ӧдӧт. —Денис Викторович, озо баштап бойыгар керегинде кыскарта куучындап ийзеер? Јурт јеезениҥ јааны болуп канча кире ӧй иштеп јадыгар? —Мен 1985\nЈонго эҥ јуук јаҥ\nОҥдойдогы јурт јеезениҥ јааны Сынару БАБЫКОВАНЫҤ муниципал иште иштегени 10 јыл боло берген. Мынаҥ озо беш јылга ол аймактыҥ тӧс јуртында јеезениҥ јааныныҥ ордынчызы болгон, оныҥ алдында јылдарда специалисттиҥ, качыныҥ ижин бӱдӱрген. Јеезениҥ ижин бир јыл башкарат. —Аймактыҥ тӧс јурты элбеп, јуртаган улузы кӧптӧгӧни кӧскӧ иле. Јурт јеезениҥ јериниҥ кеми, Оҥдойдо јаткан эл-јоныныҥ тоозы канча,Сынару\nАкташтагы јурт администрация, иштеер кӱнниҥ башталганы. Приемныйда бир канча кижи, олордыҥ кажызында ла бойыныҥ сурактары. Олорды ончозын эҥ ле озо Улаган аймак тӧзӧлмӧниҥ јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Аягоз Толегутаевна Джакипова уткуп јат. Кемге де билези эмезе јаткан јери керегинде справкалар керек, база та кем де «Похозяйственный книгадаҥ» выписка сурап јат. Эмезе архив-кӧмзӧдӧҥ тӱрген\nЭл-јонло эрмек-куучын ӧткӱрери – ижистиҥ тӧс ууламјызы…\nКан-Оозы аймакта Јалаҥайдыҥ јурт јеезезиниҥ јааны Иван БЕЛЯВЦЕВ бӱдӱрип турган ижи керегинде мынайда куучындады: «Бу каруулу иште мен 2013 јылдаҥ бери, 2018 јылда «Јалаҥайдыҥ јурт јеезези» муниципал тӧзӧлмӧниҥ тӧртинчи созывыныҥ депутаттарыныҥ тоозынаҥ экинчи катап бу јамыга талдалгам. Јурт јеезениҥ јааныныҥ јамызында иштеген јылдардыҥ туркунына бӱдӱрип келген амадулар: јерлештеримниҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери ле јурт јеезениҥ јериниҥ


Шашыкман ба эмезе Чабышкан ба? - altaicholmon\nКажы ла кырда, сууда, тайга-ташта бойыныҥ јебрен ӧйлӧрдӧ адап койгон ады-јолы бар. Jе ӧйлӧ кожо олордыҥ кӧп сабазыныҥ аттары кубулып, бӱткен тазыл-тамырынаҥ, учурынаҥ ырай берген. Кийнинде олорды јартап болбой, оҥоры-тескери шӱӱлтелер боло берет. Мындый айалгалар анчада ла јурттардыҥ топонимиказында улам ла сайын учурап јат. Керек мынайда ла барза, ада-ӧбӧкӧлӧрис учурлап, байлап-чуулап адап койгон јерлердиҥ чындык аттары ундылып, јоголып калар деп чочыду бар. Айдарда, бу сурактыҥ аайына чыгарга, кандый да коштой јаткан калыктардыҥ сӧстӧринеҥ, сӧзликтеринеҥ казынбай, бойлорыстыҥ ла билим-билгирлеристи тузаланар керек.\nМында элдеҥ озо јербойыныҥ тургун јаан јаштулардыҥ јетирӱлерин, јердиҥ географический айалгазын, озогы шиҥжӱчилердиҥ тӱӱкилик јетирӱлерин кыракы шиҥдеп кӧрӧр керек.\nБистиҥ Оҥдой аймакта Шашыкман јурттыҥ ады «Чабышкан» деп сӧстӧҥ турган деген шӱӱлте эмдиги ӧйдӧ элбеде јайыла берди. Чабышкан деп ат Е. М. Чапыевтиҥ 1991 јылда чыккан «Ономастика Горного Алтая» деп бичигинде баштапкы катап айдылып јат. Автор бу атты «Жау-шапкан» (рубились) деп кыргыз сӧстӧҥ келген деп јартайт (стр. 41). Туку кажы алтайдагы кыргызтар, та кажы чакта бистиҥ јурт турган јерге чабыжып-јуулажып јӱрӱп, «жау-шапкан» болзын деп адагандарын аайлаар арга јок. Кандый ла озогы керекте оны керелеп, бӱдӱмјилеп турган тӱӱкилик јетирӱ болор керек, је мында олор јок.\nЧабышкан деп атты тургун јаан јаштулар билбес те эмтир. «Ондый ла неме укпадыс, Шашыкман ла болгон эди» деп айдыжат. Тургун улус билбесте, тууразынаҥ келип, канай укаркаарыс.\nБу бичимелде мен бойымныҥ ла санаа- шӱӱлтемди, укканымды-билгенимди айдып турум. Jӧп эмес улус бойлорыныҥ санаа-кӱӱндерин айткай.\nЭмди тӱӱкилик јетирӱлерди кӧрӱп ийектер. 19-чы чактыҥ учы јаар Туулу Алтайга билим керек-јарактарыла јӱрген јарлу билимчилердиҥ бичиген бичиктери бар. Олордыҥ бирӱзи, немец укту В. В. Радловтыҥ 1893 јылда Лейпцигте чыккан «Из Сибири» деп бичиги. В. В. Радлов 1860 јылда бистиҥ Туулу Алтайла јорыктап, Урсул ичиле кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде Коротынаҥ Шашыкманды ӧдӱп, Оҥдойго јеткени керегинде бичип јат «Переехали верхом Короты и поехали вниз по Урусулу.\nПереправились через две речушки Талду и Шашакман…, в долине много больших участков земли окружены частоколом и превращены в пашню. К пашням подведены канавки… на левом берегу Урусула их приходится искусственно орошать по нескольку раз за лето». («Из Сибири». 1893 ј., стр. 26.). Радлов бу јерди ӧдӱп јадала, ондо чедендеп, сугарылып турган кӧп кыралар керегинде ле онойдо ок ӧзӧктӧ лӧ кырлардыҥ эдектеринде кӧп уй-мал отоп јӱргенин бичийт: «…В долине и по склонам гор паслись многочисленные стада» (с. 26.). Бичиген јерлердиҥ аайын кӧрзӧ, ондо кӱнбадыш келтейинеҥ Коротынаҥ ала Шашыкманныҥ кӱнчыгыш келтейинде Каранту-Кобы деп јерлер керегинде айдылган эмтир.\nБаза бир шиҥжӱчи-статист С. П. Швецов 20-чи чактыҥ учында каанныҥ јакарузыла јердиҥ реформазын белетеер экспедицияла јорыктап, «Кочевники Бийского уезда. Горный Алтай и его население» деп бичикти 1890 јылда чыгарган. Ондо Шашыкман керегинде база айдылып јат «… по реке Шашыкман кочуют 43 аила… Летовки находятся за поскотиной, а зимовки в поскотине, которые огорожены пашнею. Для орошения сенокосов и пашен есть 4 арыка, которыми пользуются поочередно». (Инородцы Бийского уезда. Т.1, стр. 156. 1890 г.).\nБу эки јетирӱнеҥ кӧрзӧ, Шашыкманныҥ тургун эл-јоны ол ӧйлӧрдӧ мал азыраарыла коштой, аш отургызып, олорды сугаратан эп-аргаларды (ирригационная система) элбеде тузаланган эмтир. Ол субактардыҥ орды эмди де Шашыкман ичи ӧрӧ Кызыл Таш деп тууныҥ эдегинде иле кӧрӱнип јат. Ол јердиҥ ады Субак деп адалат. Археологтордыҥ шиҥдегениле, ол субактыҥ тӧзӧлгӧн ӧйи 8-чи чакка, тӱрктердиҥ ӧйине келижип јат. Jербойыныҥ эл-јоны озодо оны «бурут» албатыныҥ субагы деп айдыжатан.\nӦрӧги јетирӱлердеҥ кӧрзӧ, ол ӧйлӧрдӧ кыраларды айландыра текши чедендеп тургулайтан эмтир. Чеденниҥ база бир ады – ман болор. Ӧйлӧ кожо ол сӧс табынча ундылып, јӱк ле кезектей топонимикада артып калган: Jаламан, Эликманар, Шашыкман. Jаан јаштулардыҥ айтканыла, озодо чеден-манды шаашкактап тудуп, «шаашкакту ман» деп айдатан. Шашыкман јурт турган јер (эмдиги Jеҥӱниҥ оромы) коболы сӧӧктӱ улустыҥ кыра сӱрӱп, арба отургызып турган јери болгон эмтир. Олорды сугарган субактардыҥ орды Сайламан кырдыҥ тӱштӱк келтейинде кезектей артып калган.\nБу ӧрӧги јетирӱлердеҥ кӧрзӧ, эмдиги јурт турган ӧзӧк Шаашкактуман деп адалып, табынча Шашыкман болуп калган.\nШашыкман ӧзӧктиҥ оҥ јанында, Урсул кечире, Jудукман деп арал турат. Jудук – јыду деп сӧслӧ койу агаштарлу, јыраа-јыгындарлу ар-бӱткендик объектти (арал, тайга, арка) адап јат. Алдында ӧйлӧрдӧ бу сӱреен койу, јыш арал болгон дежет. Айдарда, ол ажыра мал-аштыҥ белен ӧдӱп болбос айалгазын кӧрӱп, чеден-манга тӱҥейлеп, Jудукман деп адаган.\nJурттыҥ тӱндӱк келтейинде Сайламан деп кыр туруп јат. Бу тууныҥ кӱнбадыш учы јаар кобы-јиктеринде јебрен кӧчкӧлӧрдӧҥ арткан сай таштар, корумдар сӱреен кӧп. Оны ӧрӧ мал-аш база чыгып болбос. Айдарда, јербойыныҥ эл-јоны кыразын мал-аш тепсебезин деп, ман, чеден тудуп, онойдо ок манга тӱҥей ар-бӱткендик айалгаларды (Jудукманныҥ аралын, Сайламан кырды) эптӱ тузаланып, јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери кыра ижин бийик кеминде ӧткӱргендер.\nАдакыда бу ӧрӧги айдылган тӱӱкилик, географиялык ла јербойыныҥ полевой јетирӱ-материалдарына тайанып, Шашыкман деп ат кайдаҥ келгенин јарт билип алар арга бар.


Июнь 2020 - Страница 11 из 14 - altaicholmon\nСовет ӧйдиҥ балдары болгоныс…\nКижиниҥ эҥ ле баалу ла ырысту ӧйи – ол сыраҥай ла оогош бала тужы. Канча керек ойноорыҥ, јӱгӱрериҥ, тениириҥ – ада-энебис нени де айтпас, арбанбас. Мен беш баланыҥ ортоны болуп чыдагам. Энем Токуна Абакаевна Текешева — кӧбӧк сӧӧктӱ, адам Баштык Арбакович Саданов тодош сӧӧктӱ улус. Адам фронтовик, энем тылдыҥ ишчизи болгондор. Јӱрӱмин ак-чек, тоомјылу јӱрген,\nӰй улуска Энелер, эjелер, сыйындар, Элбек Россия кыстары! Кабай јайкаган, космоско учкан, Кандый да иштиҥ устары. Эр улустар фронтторго барарда, Эҥчейип, салдала јер сӱргенеер. Эригер эки буды јок келерде, Эрмеги јоктоҥ јажына сӱӱгенеер. Узун, узун эшелон бустап, Бадышты кӧстӧп, атана беретен. Кайрандар барган ол ыраак таладаҥ Карыкчыл сӧстӧрлӱ похорон келетен. Је јеҥӱниҥ улу кӱнине јетире\nАҥылу балдардыҥ салымы — аҥылу ајаруда\nКалыктар најылыгыныҥ туразында «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына једимдӱ иштеткен ле тӱгескен «Перезагрузка» деген баштапкы јондык ӱлекериниҥ турултазы аайынча пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда СМИ-лердиҥ журналисттери, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, профессионал ӱредӱлик организациялардыҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты. «Звезда Алтая» газеттиҥ баш\nКичӱ изӱ айдыҥ сегизинчи кӱнинде Арасей ичинде Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни темдектелет. Горно-Алтайск каланыҥ јонјӱрӱмдик сурактар јанынаҥ башкартузыныҥ директоры Татьяна Соломатина ла заведующий Татьяна Поцелуева биске бу байрамла колбой бичимел белетеерге, эҥ артык ишчилер деп Лидия Мегединаны, Ульяна Сахарованы, Анжела Куркаеваны ла Юлия Цветкованы айдып бердилер. Бис бу улусла тушташтыс. Олор бойыныҥ каруулу ижи керегинде мынайда\n(эске алынганы) ге уул бала кожулган. Валера уулым ол Јеҥӱлӱ јылда Апшыйакту јуртта чыккан эҥ баштапкы бала. Кандый да тӱреҥи јылдар болзо, ол тушта государство чыккан балага 20 метр бӧс беретен. Калбак бичик алала, Шабалиннеҥ барып 20 метр бӧс садып экелген. Ол бӧстӧҥ бир эмеш уулыма артырала, артканын улусла ӱлешкенис. Кийим једишпес кату јылдарда, эки-јаҥыс\n«Орус телекейдиҥ алтай кижизи»\nАман Гумирович Тулеев – Кемерово областьтыҥ алдындагы башчызы, ол јирме јылдаҥ ажыра бу стратегиялык учурлу тергеени башкарган. «Граждан обществоны ӧскӱрер фондтыҥ» темдектегениле, ол Россияныҥ эҥ артык губернаторлорыныҥ бирӱзи. «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ толо кавалери. Отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган. Бойыныҥ ӧйинде Россия Федерацияныҥ СНГ-ныҥ ороондорыла колбулар аайынча министри болгон, Кузбасста «Народовластие» блокты тӧзӧгӧн. Кемерово областьтыҥ губернаторыныҥ\nАды-чуузы тӱӱкиниҥ јолдорында\nЧаптынов – Гуркинниҥ эткен керектериниҥ улалтаачызы Политиканыҥ јолын талдап алган кижиге бу jÿрÿмде андый ла јеҥил эмес, кезикте ачу-коронду да. Биске ончобыска jарт: «Иванов-Петров-Сидоров ло о. ӧ.» алтын, керек дезе, эрјине таштый да болзо, тӱҥей ле кажы бир улуска, ийде-кӱчтӱлерге олор до, ӧскӧ дӧ политиктер качан да јакшы болбос. Тӱҥей ле кӧзинде тоормош кӧрбӧстӧр ӧскӧ\nОроонныҥ президенти Владимир Путин РФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериштиҥ ӧдӧтӧн кӱнин чокымдап салды. Айдарда, текши ороон јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка кубулталар кийдиреринде туружар. Ол тоодо бистиҥ тергее. Ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталар. Онызы эл-јонго эптӱ ле јарамыкту болзын деп эдилген: кем де ӱнбериш кӱн барып болбос, кемде\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков баштап ӧткӱрген. Јуунда Эл Курултайдыҥ комитединиҥ ишмекчи кӱреезиниҥ турчылары „Алтай Республикада бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле\n«Ийделӱ Алтай» программа — јӱрӱмде\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин «Ийделӱ Алтай» деген программа тергееде быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында канайда бӱткенин кӧрӧрине учурлалган јуун ӧткӱрген. Бу јуунда башкаруныҥ министрлери ле комитеттердиҥ башкараачылары программаны бӱдӱреринде олордыҥ ведомстволоры кандый иштер ӧткӱргени керегинде јетирӱ эткендер. Башчы «Ийделӱ Алтай“ деген программа — ол тирӱ механизм. Јӱрӱм јаҥыс јерде турбай јат. Кубулталар эдер ле јаҥыртулар


Коррекционный школ-интернатта кӧдӱриҥилӱ ачылта - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Билгирлердиҥ кӱнине ле Горно-Алтайскта коррекционный школ-интернаттыҥ балдар ӱренер туразыныҥ јазашту иштердиҥ кийнинде ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта турушкан.\n«Бистиҥ балдарга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри – Россияныҥ Президенти Владимир Путин аҥылу ајару эдип турган тӧс учурлу сурактардыҥ бирӱзи. Алтай Республиканыҥ јаҥдары кӱнӱҥ сайынчы ижинде бу суракка база јаан ајару эдет. Оныҥ да учун коррекционный школдо јазашту иштер ӧткӱрерине республикан бюджеттеҥ акча-манат чыгарар деген јӧп јарадылган болгон» – деп, Александр Бердников кӧдӱриҥи ӧйинде айткан.\n«Бу школ 1974 јылда тудулган ла калганчы ӧйгӧ јетире мында јазашту иштер ӧткӱрилбеген. Калганчы јылдарда школдыҥ туразыныҥ айалгазы коомойтыган болгон. Бу ӱредӱлик учреждениениҥ сурагыла бис эки јыл кайра јууктада иштеп баштаганыс» – деп, башчы темдектеген. Јазашту иштер мында ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. 2016 јылда балдар ӱренер туралардыҥ бирӱзи јазалган, былтыр балдар уйуктаар турада ла медпунктта капремонт ӧткӱрилген. Анайда ок пищеблок јаҥыртылып, балдарга спортплощадка тудулган. Школдыҥ јеринде волейбольный, футбольный, баскетбольный площадкалар ла ГТО табыштырарыныҥ зоназы, 100 метрге јӱгӱрериниҥ јолы, ыраагына калыырыныҥ кумакту орозы јазалган.\nБыјыл эки кат ӱредӱлик корпуста кеми јаан јазашту иштер ӧткӱрерине ресбюджеттеҥ 63 миллион салковой кире акча чыгарылган. Бу акча-манаттыҥ чодыла стенелер тыҥыдылган ла јылулалган, тураныҥ јабынтызы солылган, тыш ла ич јанында инженерный сетьтер ӧткӱрилген. Анайда ок каттар ортодо темир сейсмопояс тургузары, радонноҥ корулаш, кыптардыҥ ичин јазаары јанынаҥ иштер ӧткӱрилген. Ӱредӱлик заведениениҥ јеринде балдар ойнойтон јаҥы площадка база јазалган.\n«Бӱгӱн бу јаҥы объект болуп калган деп айдарга јараар, ол эмдиги ӧйдиҥ бастыра ээжи-некелтелерине келижет, ол тоодо ӧрт болдыртпазы јанынаҥ некелтелерге» – деп, Александр Бердников темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ коррекционный школдо бастыра республикадаҥ 200-теҥ кӧп бала ӱренет, олордоҥ 90 бала интерната јадат. Тергеениҥ башчызы ӱренчиктерди Билгирлердиҥ кӱниле уткып, ӱредӱде бийик једимдер кӱӱнзеген. Коррекционный школ-интернаттыҥ ишчилерине кайралдар кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды.\nБалдарды ла јашӧскӱримди ӱредер, таскадар бӧлӱкте јаан једимдери, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун РФ-тыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла чечектер ӧскӱрери ле декоративный садоводство аайынча ӱредӱчи Елена Дубоделова, таскадаачы Елизавета Матина кайралдаткан.\nПрофессионал ижинде једимдери, јаш ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камаанын јетиргени, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла баш бухгалтер Марина Антонова, курсак азаачы Людмила Бердюгина, физический культура аайынча ӱредӱчи Михаил Сапрыкин, алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Сурлай Тадинова кайралдатты.\nБийик профессионал узы, школ-интернаттыҥ административно-ээлемдик ижин јеткилдеерине таҥынаҥ камаанын јетиргени, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы кухняныҥ ишчизи Любовь Елечековага, кастелянша Светлана Кессельге, таскадаачы Петр Назаровко, слесарь-сантехник Сергей Соколенкого, медицинский диетический сестра Ирина Шмаковага табыштырылды.\nЈакшы ӱредӱзи ле школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турганы учун ӱчинчи класстыҥ ӱренчиктери Антон Захаров ло Семен Шоюнов, 8-чи класстыҥ ӱренчиктери Андрей Томкевичус ла Виктория Шлапакова, 9-чы класстыҥ ӱренчиги Дарья Кордоева планшеттерле кайралдаткан. Тергеениҥ башчызы Александр Бердников анайда ок школго спорттыҥ јазалдарын садып аларына сертификат табыштырды.


Эрјине энчиниҥ чындык коручылдары - altaicholmon\nЭл музей ле ГАГУ ӧмӧ-јӧмӧ белетеген кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ јааныныҥ молјузын бӱдӱреечи Наталья Екеева, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, Санкт-Петербургтаҥ Россияныҥ этнографиялык музейиниҥ директорыныҥ ордынчызы, тӧзӧмӧл лӧ јетирӱлик иш аайынча бӧлӱктиҥ јааны Мария Воронова, Тывадаҥ Алдан Маатырдыҥ адыла адалган эл музейдиҥ директорыныҥ билим аайынча ордынчызы Хулербен Кадыг-Оол, Новосибирсктеҥ тергеелик художественный музейдиҥ јааны Сергей Дубровин, Эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова уткыдылар.\nНаталья Екеева бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Ӧдӱп јаткан 2018 јыл бисте, республикада, учурлу керектерле јарлу. Шак ол тӱӱкилик учурлу керектердиҥ бирӱзи А. В. Анохинниҥ адыла адалган музейдиҥ 100 јылдыгы. Бу јаан керекке учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер јыл туркунына кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде ӧдӱп јаткан конференция олордыҥ ортозында аҥылу јерде турат» — деп айтты.\n«Билим-практикалык конференцияда кӧдӱрилген сурак Туулу Алтайга сӱреен учурлу да, керектӱ де, аҥылу да. Нениҥ учун дезе Алтай ар-бӱткендик аргаларыла танылу, тыҥытту ла онойдо ок кайкалга бодолду тӱӱкилик кереестериле байлык. Ол кумран-јебрен ӧйлӧрдӧги ӧзӱми бийик јерлердиҥ бирӱзи болгон. Республиканыҥ элкем-телкем јерлеринде јебрен чактардыҥ кереестери сӱреен кӧп лӧ олордыҥ кӧп сабазы археологиялык кереестер. «Бисте шиҥдеп-шиҥжӱлеер де, чеберлеп корыыр да, таланыҥ ичкери ӧзӱмине јарамыкту ла тузаланарга да, тайанарга да јеткилинче-артыгынча бар» — деп, Наталья Михайловна чокымдады.\nОныҥ айтканыла, энчи-байлык —ичкери јаан ӧзӱмниҥ јарамыкту аргазы деген ойгор шӱӱлте јолын алынды. Шак ол арга, айалга эл-јонныҥ кӧгӱс байлыгын, ич-телекейин чечер ле ороонныҥ экономикалык ӧзӱмин јеткилдеер јакшынак эп-арга болуп јат.\n«Элдиҥ энчи-байлыгы јаан учурлу тергеелик бӱдӱмине кӧчӧт. Шак ла ӧткӧн лӧ бӱгӱнги ӧйдиҥ колбуларын корыганы, чеберлегени, онойдо ок кижиниҥ энчи-байлыкты эмдигизин ӧскӱрерине, келер ӧйдиҥ јолына јарамыкту эдип белетеерине деген кӱӱн-санаала баалаганы, оҥдогоны сӱреен тереҥ учурлу. Нениҥ учун дезе онызы таланыҥ једимдӱ ӧзӱминиҥ быжу аргазы болуп јат. Айдарда, слердиҥ бу конференцияда кӧрӱп, шӱӱжип јаткан сурактарар биске керектӱ, учурлу ла јилбилӱ» —деп, ол айтты.\nКонференцияныҥ туружаачыларына ол Алтай Республиканыҥ окылу јаҥы ар-бӱткендик ле культуралык-тӱӱкилик энчи-байлыкты чеберлеп, корып ла ичкери ӧскӱрери јанынаҥ кемиле јаан ишти бӱдӱрип јатканы јанынаҥ база айтты. Республиканыҥ јеринде ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Алтайдыҥ алтын кырлары» деп адалып кирген беш объект — Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Ӱкек, Алтайдагы ла кадындагы государстволык заповедниктер бар.\nБу ууламјыла иш тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Бис тургуза ӧйдӧ керектӱ документтерди белетеп, ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Пазырыктыҥ эрјинелери» деген ӱлекерди кийдирери аайынча иштиҥ баштапкы бӧлӱгин ӧттис. Пазырыктыҥ јер-телекейде јарлу корумдары ла кайа-таштардагы јуруктары ЮНЕСКО-ныҥ белетеништӱ тооломына кийдирилген.\n—Республикада культуралык энчи-байлыкты корыыр иштиҥ, тӱӱкиниҥ, культураныҥ кереестерин чокымдап чотко алары, олорго паспорт јазаарын, ээлем ишке берилип турган јерлердеги кереестердиҥ экспертизазын ӧткӱрери ле онойдо ок кӧп тоолу ӧскӧ дӧ иш аайынча бӧлӱкте олордыҥ јасакберим тӧзӧлгӧзин быжулап тыҥыдар иш ӧдӱп јат.\nАлтай Республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген программазында таланыҥ тӱӱкилик-культуралык ӧзӱмине учурлалган таҥынаҥ башка бӧлӱк-бажалык бар. Шак мындый бӧлӱк ончо субъекттердиҥ программазында кийдирилгелек — деп, Наталья Екеева айтты.\nВячеслав Уханов Эл музейдиҥ 100 јылдыҥ туркунына каруулу, некелтелӱ ле чындык бӱдӱрип јаткан ижин бийик баалады. Ол онойдо ок энчи-байлыкты, кереестерди јасакла чыдулаары јанынаҥ парламен те, федерал да, республика кеминде ӧдӱп турган иште эрчимдӱ, тыҥытту туружып турганын чокым темдектер ажыра кӧргӱсти.\nОныҥ айтканыла, быјыл «Алтай Республиканыҥ материальный эмес культуралык энчи-байлыгын ӧскӱреринде колбуларды аайлу-башту эдери керегинде» республикан јасакты јаратканыстаҥ ала он јыл болор. Онызы јаҥыс та республикада эмес, је ол Россия кеминде јарамыкту ченемел. Бу јасак республиканыҥ материальный эмес культуралык энчи-байлыгыныҥ объекттерин јуунада чуктап, тергеелик реестрди тургузар арга берген.\nОл онойдо ок «Россия Федерацияныҥ культуразы керегинде» федерал јасактыҥ ӱлекеринде «Материальный эмес культуралык энчи-байлык» деген бӧлӱк-бажалык бар деп айтты.\nВячеслав Уханов таланыҥ ӧзӱмине јарамыкту база бир јасакла таныштырды. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱӱк айында «Алтай Республиканыҥ кай энчизи» деген республикан јасак јарадылган. Оныҥ темдектегениле, ондый ок јасак Саха Республикада бар. Айдарда, кӧгӱс байлыкты корулап ӧскӱрери аайынча мындый јасак эки талада бар. Бу солун јасакла Россияныҥ кӧп тоолу субъекттери јилбиркеп, соныркап таныжат. Кай деген кайкамчылу энчи-байлык кӧп албатыларда бар. Бисте бу јасакты федерал кемине чыгарары јанынаҥ иш ӧдӧт.\nЭки кӱнниҥ туркунына бистиҥ Эл музейдиҥ, Государственный Эрмитажтыҥ, Орус этнографиялык музейдиҥ, Антропологияныҥ ла этнографияныҥ Петр каанныҥ адыла адалган (Кунсткамера) музейдиҥ, Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик тергеелик музейиниҥ, тӱӱкилик-культуралык ла ар-бӱткендик «Томская писаница» музей-заповедниктиҥ, Хакасияныҥ Л. Р. Кызласовтыҥ адыла адалган эл краевед музейдиҥ билим ишчилери эл-калыктардыҥ ар-бӱткендик, культуралык энчи-байлыктарын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, тилин корыыры керегинде сурактарды шӱӱшкендер. Онойдо ок музейлердиҥ кӧрӱлерди белетеп ӧткӱрериниҥ, олордыҥ таныштыруларыныҥ тӱӱкизиниҥ эп-аргаларыла колбулу сурактарды кӧрдилер.\nУчурыла да, кемиле де јаан конференцияда, темдектезе, Тывадаҥ Алдан Маадырдыҥ адыла адалган эл музейдиҥ, Северск каланыҥ музейиниҥ, Хакасиядаҥ «Хуртуяк-Тас» музей-заповеднигиниҥ, М. Е. Кильчичаковтыҥ адыла адалган литературный музейдиҥ, Кемеровоныҥ госуниверситединиҥ, Барнаулдаҥ культураныҥ институдыныҥ ла ороонныҥ ӧскӧ дӧ бийик ӱредӱлӱ заведениелериниҥ билим ишчилери эрчимдӱ турушты. Бу кӧдӱриҥиде туружарга кӱӱнзеген сегизен угузу-бичик вузтардыҥ, Францияныҥ, Нидерландыныҥ, Германияныҥ, Монголияныҥ, Казахстанныҥ, Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Татарстанныҥ, Кемерово, Томск, Новосибирск областьтардыҥ ла Алтай крайдыҥ академиктеринеҥ, профессорлорынаҥ, билим кандидаттарынаҥ ла докторлорынаҥ, билим ишчилеринеҥ келген.\nТелекейде Эл музейге јилбӱ јаан. Келген солун айылчылар музейдиҥ залдарыла таныжып, кӧрӱп, Эл музей европей музейлерле теҥ-тай болгонын бирлик кӱӱн-тапла аҥылап темдектедилер.\nКонференцияда секциялар ар-бӱткендик ле культуралык энчи-байлыктар турумкай ӧзӱмниҥ аргазы; ар-бӱткенди јаҥжыкканы аайынча тузаланганы таланыҥ культуралык энчи-байлыгында, билим-шиҥжӱлӱ ле ӱредӱлик бӧлӱктеринде музейдиҥ учуры, таланыҥ калыктарыныҥ тӱӱкизи ле культуразы аайынча экспозициялары, эмдиги ӧйдӧ, айалгада музейге келгендерле ишти тӧзӧӧри; музейдиҥ ижиниҥ маркетинги; јонјӱрӱмдик учурлу культуралык ӱлекерлердиҥ ичкери јолы ла таныштырузы; таланыҥ ӧзӱминде этнографиялык ла экологиялык туризмниҥ учуры деген сурактар аайынча секциялар иштеди.\nБилим-прктикалык конференция кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире иштеер.\nБилимчилер, темдектезе, Новосибирсктеҥ СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ тӱӱки билимдердиҥ кандидады, баш билим ишчизи Глеб Кубаревтиҥ Калбак-Таш-1 деген кайда таштардагы эрте чактардагы таҥмалардыҥ таныштырузын јилбиркеп уктылар. Туулу Алтайдыҥ кереестериниҥ темдектериле Тывадаҥ, Монгол јеринеҥ, Семиречьедеҥ чыккан мындый ок таҥмаларла тӱҥдештирди.\nКонференцияныҥ туружаачылары онойдо ок билимчилер Никита Константиновтыҥ, Донгак Валерияныҥ, Леонид Горбатовтыҥ, Игорь Таштандиновтыҥ, Ольга Труевцеваныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де јетирӱлерин јилбиркеп уктылар.\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотјуруктары


Јӱрегер качан да карыбазын | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЈаҥжыккан аайынча, кӱреҥ кӱсте ӧткӱрилип турган, Јаан јаштулардыҥ байрамы Јаан Јаламан јуртта сӱреен јилбилӱ ӧтти.\nБыјыл бистиҥ јурттыҥ јаандары аймак кеминде ӧткӱрилип турган Спартакиадада баштапкы катап туруштылар. Чийбунов Сергей Николаевич баштаган команда волейбол ойноп, эҥ учында да болгон болзо, је кандый тузалу ла јилбилӱ ӧйди ӧткӱрдилер. Ол ло команда, јаанактар: Ептеева С.Ф., Чийбунова А.Б., Одонова М.Б., Манатова В.А., Бодуева Э.К., Ялмашева Т.Я., Алмашева Р.В., Бабитова Р.В. бойлорын јӱгӱриште, дартста, армакчы тартарында ла качан да ойнобогон «городки» деп ойында ченегиледи.\n«Јӱрегер качан да карыбазын» деп байрамда кӧдӱриҥилӱ айалгада толо јаштары кирген јаандарды уткып, јаан эмес сыйларысты табыштырдыс.\nБу кӱн электроот ӧчӱп те калган болзо, јуртадминистрация генератор экелип, байрам улалып, «Параллель» деп ӧмӧлик бойыныҥ јараш концертиле улусты сӱӱндирди. Артисттерди бистиҥ јуртка ийип, албатыныҥ кӱӱнин кӧдӱрген аймактагы культураныҥ тӧс јериниҥ јааны Марина Олеговна Емикеевага јаан быйанысты айдып турубыс.\nБаза бир сӱӱндирген неме – ол јорыкташ — экскурсия. Кӱпчеген јурт јеезениҥ јааны Владимир Павлович Мандаев Бийск калага јетире барарга «ГАЗель» кӧӧлик берген. Јолойын јаан јаштулар Сростки јуртта В.М. Шукшинниҥ ле Горно-Алтайскта республикан эл музейдиҥ сонуркак кӧрӧӧчилери болдылар. Бу јорукты јӧмӧп болушкан республиканыҥ депутады Вячеслав Николаевич Ухановко бийик ажулардыҥ алкыжын кӱӱнзейдибис.\n«Јаштар биске неме бе эди» деген конкурста Кӱпчеген ле Јаламан јурттардаҥ «ООН» ло «Листопад» командалар тартышты. Интеллектуальный деген конкурста Кӱпчеген озолоп ийген болзо, «Мениҥ јаанам артист» деп номинацияда Јаламан јеҥди. «Сӱӱнчилӱ јарыштар» озолу — соҥду болды. Текши конкурстыҥ јеҥӱчили болуп Кӱпчегенниҥ јаанактары чыктылар.\nАнайып Јаан јаштулардыҥ Айлыгы тӱгенди. Бу учурлу Айлыкты ӧткӱрерге јӧмӧп-болушкан Кӱпчеген јурт јеезениҥ администрациязына, ветерандардыҥ јаандарына – Манышева Е.С., Ептеева С.Ф., Манатова В.А., јурттыҥ депутады Тыхынов Э.В., аймактыҥ депутады Огнев Ч.Г. ла јурттыҥ эл-јонына јаан быйан айдып турубыс.\n« Алтай тилдиҥ кӱндери Кӱпчеген јурттыҥ детсадында\nОб итогах Всероссийской сельскохозяйственной переписи 2016 года в Онгудайском районе »


Јӧптӧжӱлер тургузылар учурлу - altaicholmon\nБӱгӱн бис 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде кату коммунальный таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператордыҥ — каруузы кирелӱ «Коммунальщик» деп ӧмӧликтиҥ директоры Елена ХОРУЖЕНКОЛО ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n—Елена Васильевна, кату коммунальный таштанчыларла иштеер тергеелик оператор дегени ол не, кычыраачыларыска јартап берзеер?\n—Андый таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператор дегени – «коммунальный» дейтен таштанчыларды байа бир сӱрее-чӧп таштаар контейнерлердеҥ тартып апарала, олорды ылгап, јоголторына јетире иштерди бӱдӱрери учун каруулу компания.\n—Кату коммунальный таштанчылар дегени не болотон?\n—Кату коммунальный таштанчылар, эмезе ТКО – ол улус јадып турган јерлерде байа улустыҥ тузаланган не-немелердеҥ тӧзӧлгӧн таштанчылар, анайда ок тузаланып турган ӧйдӧ ого суру јоголгон товарлар, юридический лицолордыҥ, таҥынаҥ аргачылардыҥ ижи ӧйинде тӧзӧлгӧн таштанчылар база ТКО-го кирет.\n—Тергеелик оператор болуп кем иштеер аргалу?\n—Тергеелик оператор болуп Россияда регистрация ӧткӧн, кату коммунальный таштанчыларла иштеп турган, I-IV класс јеткерлӱ таштанчыларды јуурына, тартарына, ылгаштырарына, јоголторына јараду-лицензиялу, талдашту конкурсты ӧткӧн юридический лицо иштеер аргалу.\n—Ӧткӧн јылда бисте андый таштанчыларла иштеер тергеелик оператор деп, каруузы кирелӱ «Коммунальщик» ӧмӧлик адалган эди. Оны канайда талдаганы керегинде айдып ийген болзогор?\n—2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде кату коммунальный таштанчыларла иштеер тергеелик операторды талдаар конкурс ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы ӧткӱрилген конкурстыҥ турулталарына тӧзӧлгӧлӧнип, 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 23-чи кӱнинде 219-Д таҥмалу јакару чыгарган. Ол јакару аайынча «Коммунальщик» деп каруузы кирелӱ ӧмӧликке 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде таштанчыларла иштеер тергеелик оператор деген статус берилген.\n—«Коммунальщик» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик кандый муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јерлеринде иштейт?\n—Горно-Алтайск калада, анайда ок Майма, Чамал, Чой ло Турачак аймактарда иштейдис.\n—ТКО-ло иштеериниҥ јаҥы системазына кӧчӧринде абоненттерле јӧптӧжӱ тургузатаны јаан учурлу керек. Бу ууламјыда иш канайда ӧдӱп јат?\n—Бистиҥ компания тергеелик оператор болуп иштеп баштаарда ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда кату коммунальный таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге ачык јӧптӧжӱ јарлалган эди. 2018 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала бу ууламјыда јаан иш ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде мындый јӧптӧжӱни Майма, Чамал, Чой јурттардагы ла Горно-Алтайск каладагы офистеристе тургузар арга бар. Андый таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге јӧптӧжӱни бу таштанчылардыҥ ээлери тургузар учурлу. Мындый јӧптӧжӱ тургузылбаганы эмезе кижи оны тургузарынаҥ качып турганы байа кижини јеткилдештер учун тӧлӧӧр молјузынаҥ јайымдабай јат. Ол керегинде Жилищный кодекс аайынча 1998 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 24-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Производствоныҥ ла тузаланыштыҥ таштанчылары керегинде» 89-чы таҥмалу федерал јасакта айдылат.\n—Сӱрее-чӧп тартырарына јӧптӧжӱ тургуспагандар кандый кату каруузына тургузылар аргалу?\n—Јӧптӧжӱ јок болгон соҥында, таштанчылар эткен кижи РФ-тыҥ КоАП-ыныҥ 8.2 тизими аайынча каруузына тургузылар аргалу. Бу кижи таштанчылар керегинде јасакты, экологический ле санитарно-эпидемиологический некелтелерди буспас учурлу. Олорды бусканы учун административный каруузына тургузылар (РФ-тыҥ Ӱстиги Јаргызыныҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 18-чи кӱнинде чыгарган 305-АД14-8712 таҥмалу јӧби).\n—Физический эмезе юридический лицодо кату коммунальный таштанчылар тартырарына озолондыра тургузылган јӧптӧжӱ бар болзо, ол тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургузар учурлу ба?\n—Кату коммунальный таштанчылардыҥ ээлериле таштанчыларды тартырарына тургузылган јӧптӧжӱлер тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургускан кӱнге јетире ийделӱ болуп јат.\n—Граждандардыҥ байа бир садоводческий, огороднический эмезе дачный коммерческий эмес биригӱлери, гаражный кооперативтери сӱрее-чӧпти чыгара тартырарына јӧптӧжӱ тургузар учурлу ба?\n—Кату коммунальный таштанчылар тӧзӧп турган бастыра организациялар, ол тоодо садоводческий товариществолор, гаражный кооперативтер тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургузар учурлу.\n—Бастыра улусты тергеелик оператордыҥ јеткилдештери учун тӧлӧмирлер канайда тӧзӧлгӧлӧнип турганы ла 2019 јылда тарифтер бийиктеер бе деген сурактар јилбиркедет. Јеткилдеш учун баалу тӧлӧӧрис пе?\n—Кату коммунальный таштанчыларла иштеер бӧлӱкте тарифтерди РФ-тыҥ субъекттериниҥ бӱдӱреечи јаҥы тургузат. Бисте дезе — Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитеди. Бу комитеттиҥ 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 17-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 27/3 таҥмалу јакарузыла «Коммунальщик» ООО-го кату коммунальный таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге 2018 јылга бир кубический метр учун 451,47 салковой кеминде бирлик тариф тургузылган. Бу ок комитеттиҥ јакарузыла кӧп квартиралу тураларда јадып турган улуска кижи бажына 0,1189 кубический метр, таҥынаҥ тураларда јадып тургандарга кижи бажына 0,13673 кубический метр кеминде орто айлык норматив тургузылган.\n2019 јылдыҥ баштапкы јарымында бирлик тариф былтыргы кеминде – 451,47 салковой болуп артар. Экинчи јарымјылдыкка 456,35 салковой кеминде бирлик тариф јӧптӧлгӧн.\n—Бу јеткилдештерди јетирер тушта ӧскӧ операторлорды јилбиркедер бе?\n—Јок, бастыра иштерди «Коммунальщик» ООО бойы бӱдӱрет.\n—Слерде ол ло таштанчыларды тартып апарарына керектӱ техника јеткил бе?\n—Коммунальный таштанчыларды тартып апарар ишти ӱспей апарарына керектӱ техника предприятиебисте јеткилинче.\n—«Коммунальщик» ООО-до сӱрее-чӧп таштаар канча полигон бар?\n—Бистиҥ иштеп турган јерде бӱгӱнги кӱнде эки полигон бар.\n—Слерде сӱрее-чӧпти ылгайтан автоматизированный комплекс качан болор?\n—2019 јылдыҥ экинчи кварталында таштанчылардыҥ переработказын эдер заводто сӱрее-чӧпти ӧртӧӧр јазал ла таштанчыларды ылгаарыныҥ линиязы иштеп баштаары темдектелет.\n—Сӱрее-чӧп таштайтан контейнерлер турган площадкалардыҥ ээзи кем?\n—Контейнерный площадкалардыҥ ээлери управляющий организациялар, ТСЖ-лар ла муниципалитеттер болор аргалу. Контейнерный площадка кӧп квартиралу тураныҥ јӧӧжӧзине кирип ле ол тураныҥ јеринде турган болзо, ол учун управляющий компания каруулу. Контейнерный площадка муниципальный јерде турган кийнинде, ол учун јербойындагы администрация каруулу.\nСӱрее-чӧпти сӱрее тартар кӧлӱкке салган соҥында, тергеелик оператордыҥ каруузы башталат.\n—А бу площадкалар ару болоры учун кем каруулу?\n—Кату коммунальный таштанчылар таштаар контейнерлердиҥ площадказы учун бу јердиҥ участогыныҥ ээзи каруулу.\n—Тергеелик оператор байа бир несанкционированный дейтен сӱрее-чӧплӧ иштейт пе?\n—Эйе, иштейт. Тергеелик операторго андый сӱрее-чӧп керегинде јетирӱ эдип јат. Бистиҥ специалисттер байагы јерге барып, акт тургузат, сӱрее-чӧп јатканын керелеерге болуп, байагы сӱрее-чӧпти фотојурукка ла видеого согот. Сӱрее-чӧп јаткан јердиҥ координаттарын чокымдап, бу јердиҥ ээзине уведомление-бичик аткарат.\nБайа јердиҥ ээзи ол сӱрее-чӧпти одус кӱнниҥ туркунына јоголтпозо, сӱреени тергеелик оператор тартып апарат. Мыныҥ кийнинеҥ, тартып апарганы учун чыгымдарды јаргы ажыра байагы јердиҥ ээзинеҥ алат.\n—Јарт. Предприятиениҥ мынаҥ арыгы амадулары кандый?\n—«Коммунальщик» ООО-ныҥ иштеп турган зоназында, байа ӧрӧ адалган муниципалитеттердиҥ јерлеринде, јеткилдештеристи элбедери баштапкы бӱдӱретен амадубыс. База бир амадубыс — кату бытовой таштанчылардыҥ переработказыныҥ заводын јаҥыртары.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Келер ӧйгӧ темдектеп алган иштерер бӱтсин.


Албатыга јӧмӧлтӧ… - altaicholmon\nБистиҥ тергееде, Россияныҥ эҥ јараш ар-бӱткендӱ ле эҥ байлык тергеезинде, кирелте-јадыныныҥ кеми эҥ ле кирелӱ улус јуртайт деп айтсам, мениле кӧп улус јӧпсинер болор. Бис кӧбизинде ороонныҥ дотациязыла јададыс. Мында бир де јаан завод, фабрика јок, мал-аштаҥ ла ар-бӱткеннеҥ иштеп, јууп алганысты јеҥил баага сададыс.\nРосстаттыҥ јетиргениле, Россияда јоксыраган улустыҥ тоозына 19,2 млн кижи кирет. 1995 јылла эмезе 2000 јылла тӱҥейлезе, ол тушта 36,5 ла 42,3 млн кижи болгон. 2000 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына Россияда јоктулардыҥ тоозы астаган. 2014 јылдаҥ бери бистиҥ ороонды ончо јанынаҥ санкцияларла былчып баштаарда, нефтьтиҥ баазы тӱжерде, јокту улустыҥ тоозы ойто бийиктеген..\nЈоксырашла тартыжары бистиҥ ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ федерал депутаттарга баштанып айткан ӱч эҥ ле учурлу социально-экономикалык јакылталарыныҥ бирӱзи болуп јат. Јокту улустыҥ тоозы, 90-чы јылдарга кӧрӧ, астаган да болзо, бу сурак эмдиге јетире ороондо курч турат. Бир јылдыҥ туркунына албаты јоксырабазын деп, 500 млрд салковой акча чыгарылат. Јоксырашла тартыжары јанынаҥ ончо ороондор тузаланып турган эҥ јарамыкту тӧрт эп-арга бар: 1. Јонјӱрӱмдик пособиелер. 2. Кийим-тудумла, аш-курсакла, эм-томло болуш јетирери. 3. Ишјалдыҥ эҥ ас кемин тургузары. 4. Каландардаҥ јайымдаары.\nБистиҥ ороондо бу эп-аргаларды јӱрӱмде бӱдӱрерге бир канча ууламјыларлу иштер ӧткӱрилген. Баштапкы турултала – арга-чагы ас билелердиҥ јети јашка јетпеген балдарына пособие берилет. Коронавирусла колбулу јаан кирелендириштер эдилерде, айдыҥ эки айына 10 муҥ салковой акчаны баштап 3 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдарга, оноҥ јаҥы чыккан јаш балдардаҥ ала 16 јашка јетире балдарга берген. Президенттиҥ јарлаганыла, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ бери биледе туулган баштапкы бала учун, энениҥ капиталы деп, 466617 салковой тӧлӧлӧр. А экинчи, ӱчинчи балалу болгон билелерге ӱзеери 150 муҥ салковой акча кожулар. Онойып энениҥ бу капиталыныҥ кеми 616617 салковой болуп калган. Ӱчинчизи — экономиканыҥ бӧлӱктерине акча-манат берип, компаниялардыҥ иштеп алган акча-јӧӧжӧзине каланды астадары. Бу ончо керектерди бӱдӱрерге, 2022 јылдаҥ ала бир јылдыҥ чыгымдарын 600 млрд салковойго јетирер деп јӧптӧлгӧн.\nБистиҥ тергее 2020 јылда јоксырашла тартыжары јанынаҥ јаҥы башталган федерал пилотный ӱлекерде турушкан. Государствоныҥ мындый болужы јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱле берилген. Бу ӱлекер иштиҥ ле јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ баштаҥкайыла ӧдӧт. Мындый акча-манат алар арганы бистиҥ тергеениҥ кажы ла аймагында јадып турган 19 кижи алган, Горно-Алтайск каладаҥ – 9 кижи. Ончо јаба 200 кире кижиге аргачы болор арга берилген. Олор бу јӧмӧлтӧ акча-манатты тузаланып, башка-башка ууламјыларла иштеерге, јонјӱрӱмдик болуш јетирери јанынаҥ јербойындагы башкартуларга угускандар: малдар садып алдылар, агаш-ташла узанар аргалар ачтылар, кеп-кийим кӧктӧӧр, тырмак кееркедер ле јазаар, чач кезер, мӧш агаш ӧскӱр ле о. ӧ. Кажы ла кижиге 250 муҥ салковойдоҥ келишкен. Андый јӧмӧлтӧ алгандардыҥ тоозында Кош-Агаш аймак.\nГосударствоныҥ болужыла чыккан аргачылар\nМындый јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ — ол кӧп саба учуралда арга-чагы ас јиит улуска келижип, јаан болужын јетирген. Бу јӧптӧжӱ-контракт ӱч айдаҥ ала бир јылга јетире тургузылат. Јиит аргачыларда бу јӧптӧжӱниҥ ӧйин узадып та ийер арга бар. Ол пилотный ӱлекер беш јылдыҥ туркунына иштеер. Оныҥ тӧс некелтези — таҥынаҥ аргачылардыҥ тоозына кирерге окылу регистрация эдери. Бу акчала аргачы бойына керектӱ не-немелерди, эдим-тудумды садып алар аргалу.\nБис слерди бӱгӱн бир канча аргачыларла таныштырып ийели.\nМындый болуш-акча алган улустыҥ бирӱзи — Кош-Агаш аймакта Бел-Ажу јуртта чыккан-ӧскӧн, јазалдары јербойыныҥ кӧп улузына таныш Жайнарбек Байбатыров. Ол айылдыҥ ичине тургузар эскирип калган агаш тудумдарды јарандырат. Келер ӧйдӧ бойыныҥ мастерскойын ачып, јымжак матрацтар јазап, дивандар эдер амадулу. Ол кожо узанарга Эжер Тадыров деп ус уулды ишке алды. Жайнарбектиҥ эткен-туткан не-немези чыҥдыйыла аҥыланат.\nОогош тужында ол кырдаҥ јараш таштар бедиреп турган улусла таныжып, јердеҥ јараш таштар бедиреер болгон. Оноҥ школды божодоло, ол таш кезер, таштаҥ јараш јарангыштар јазаар ӱредӱ алган. Черӱчил молјузын бӱдӱрип ийеле, Жайнарбек «Алтайдыҥ таш кезерлери» ООО ӧмӧликте бӱдӱн-јарым јыл иштеген. Бу фирма сувенирлер јазап, оноҥ Арасейдиҥ алмаз јазаар аргачыларыла колбу тудуп иштеген. Ойто тӧрӧл јерине јанып келеле, ол таштаҥ сувенирлер кезип, аймак ичинде ле тергееде ӧдӱп турган кӧрӱ-јарымкаларда турушкан. ЦЗН (улусты ишле јеткилдеер тӧс јер) ажыра 58 муҥ салковой грант-акча алып, таш кезер јазал садып алган. Таштаҥ эдилген јазалдар аймак ичинде сурууда ас болгонынаҥ улам, Жайнарбек јазалдарды агаштаҥ эдер деп шӱӱлтеге келди. Ол столдор, эжиктер, айыл-јуртка керектӱ оноҥ до ӧскӧ јазалдар эдерде, турбазалар, таҥынаҥ улус олорды јарадып, садып алып турдылар. Онойдо ок јиит аргачы темир каҥдаар ишке ӱренип алган. Каҥдаар аппарат, болгаркалар, трубогиб, оноҥ до ӧскӧ јазалдар садып алды. Ол мылчага печкелер, айыл јылыдар трубалар каҥдаган. Улус бой-бойынаҥ угужып, Жайнарбекке баштанар боло берген — јакылталар кӧптӧди. Ол тоодо мечетьтиҥ туразыныҥ бажындагы болчок јазал јанынаҥ. Бу јуукта ол бойыныҥ јымжак дивандар эдери јанынаҥ туку качаннаҥ бери амадаган амадузын бӱдӱрерине кӧчти..\nБаза бир јиит аргачы ол — Быйансу Канарина. Ол бойыныҥ айлында ӱй улустыҥ тырмактарын кееркедип јазаган. Быйансу Белтир јурттаҥ, эки баланыҥ энези. Тырмак кееркедерине Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжте ЦЗН ажыра ӱренип алган. Эки јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына бойыныҥ јерлештериниҥ тырмактарын айлында отурып јазаган ла кееркеткен. Иш кӧндӱккен: Быйансуда тырмактарын јазаттырарга ӱренижип калган улузы база бар. Јеткилдешле јилбиркеген ле оны керексиген улустыҥ тоозын кӧптӧдип, бойыныҥ јайалтазын улуска кӧргӱзерге, Быйансу государствоноҥ болуш сураган. Ого болуш бу ӱлекер ажыра келген.\nБу акчала Быйансу садуныҥ «Олимп» деп туразында иштенер кып ачкан. Ончо керектӱ јазалдарын садып алган: отурар јаан ла эптӱ кресло, јарыткыштар, шкафтар, онойдо ок тырмак јарандырар јепселдер, будуктар, буттыҥ тырмактарын јазаар кресло, оныҥ јазалдарын база алган. Тулаан айда бу тырмак јазаар кып ижин баштап ийген болгон. Је коронавирус деп оору-јобол башталарда, оныҥ ижи токтоп калган болгон. Аргачы бойыныҥ ижин эмдиге јетире улалтпады. Је оорула колбулу кирелендириштер токтодылган соҥында иш башталарында алаҥзу јок.\nГосударствоныҥ јанынаҥ эдилген јӧмӧлтӧ-болуш иштеер кӱӱндӱ улуска јаан јӧмӧлтӧ болуп турганы јарт. Оныҥ да учун улуска андый аргаларды толо кеминде тузаланганы бастыра јанынаҥ тузалу ла кирелтелӱ.