Кокыр-каткы база эм-том… - altaicholmon\nКокыр-каткы база эм-том…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программа аайынча кӱчӱрген айдыҥ 26-28 кӱндеринде Петрозаводск (Карелия) јаар гастрольдо болгон. Эл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ санатчызы Эмма ИРИШЕВАЛА ӧткӧн куучын-эрмек гастрольдыҥ турултазына, белетелип јаткан ойын-кӧргӱзӱге ле ӧскӧ дӧ сурактарга учурлалды.\n—Эмма Александровна, куучын-эрмегистиҥ бажында солун алтай Карелия, оныҥ тӧс калазы Петрозаводск, ондо јуртап јаткан эл-јон керегинде айдып берзегер?\n—Сӱрекей јараш, тӱӱкизи байлык тала болуптыр. Петрозаводск деп айдарыста, ол бу каланыҥ тӧзӧгӧзин салган ла јаан заводторды ачкан Петр Первыйдыҥ ады-јолыла кӧнӱ колбулу болгоны јарталат.\nБис карел, финн, вепс ук-тӧстӱ калыктарды кӧрдис, олорло таныштыс. Эл театрдыҥ јааныныҥ ордынчызы финн укту эпшиле куучындаштым. Куучын-эрмегинде «ӧ», «ӱ» таныктар бар, бистиҥ «ј» таныгыс јок. Байа «јакшылар», «јакшы» деген сӧстӧр угулбады. Тыш кебер-чырайыла орус улуска кеберлеш, је кӧстӧриле эмеш башкаланат.\n«Федерация» фестивальдыҥ программазы ныкта ла јилбилӱ болгон\nПетрозаводсктоҥ ыраак јокто ады јарлу КиIжи деген ортолык бар. Карел тилле оныҥ ады «игра» деп кӧчӱрилет деп јартагылады. Бисте кажык деп ойын бар ине. Вепстердиҥ куучын-эрмеги јымжак, кӧп лӧ јаны «щ» танык угулар.\n—Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминде пандемияла колбой кубулталар, тудуулар бар ба?\n— Петрозаводскко једип келеле, эҥ ле озо ајарып ла кайкап кӧргӧн бир айалга јанынаҥ айдып ийейин. Бодолында, ол пандемияла колбулу болордоҥ айабас. Мында ончо магазиндер, онойдо ок ӧскӧлӧри де он саат эртен турадаҥ ала тал-тӱштиҥ бир саадына јетире јаҥыс ла амыралтадагы јаан ӱйениҥ улузыла иштеп турган эмтир. Тал-тӱштиҥ кийнинеҥ дезе јиит улус магазиндеп, керек-јарактарыла јӱрет. Јолду ајару ла килемји јаан јашту улузына деп иле кӧрӱлди.\n—Олордыҥ эл театры кандый?\n—Тӧс тепсеҥде ӱч театр – эл театр, наадайлардыҥ ла кӱӱлик театрлар коштой тургулайт. Эл театрдыҥ јааныныҥ ордынчызыныҥ айтканыла, театр азый финндердиҥ болгон. Оноҥ олор тогузон јылдарда СССР ороондо ончо неме јайрадыларда, бойыныҥ тӧрӧли јаар кӧчкӧн. Театрларда јаҥыртулар болуп, бистиҥ барган театр Карелияныҥ эл театры деген чыду алынган болуптыр.\n—Слер карелдерге кандый кӧргӱзӱлерди апарып кӧргӱстигер? Карел кӧрӧӧчилер Алтайдаҥ барган актерлорды, олордыҥ ойынын канайда баалады?\n—Бис карел кӧрӧӧчилерге баштапкы кӱнде Павел Кучияктыҥ «Чейнеш» (режиссеры Сергей Потапов) деген ойын-кӧргӱзӱни алтай тилле кӧргӱстис. Залда ыҥ-шыҥ, тал-табыш јок. Кӧрӧӧчилер мык ла отурган.\nКийнинеҥ мындый ойын-кӧргӱзӱлерди ыраак јерлерге апарбагадый деп шӱӱлтеге келдим. Ойын алтай да тилле ӧткӧн болзо, ондо албатыныҥ революциядаҥ озо јадын-јӱрӱми, калык чӱмделгези кӧрӧӧчиге јилбилӱ болор деген кӱӱн-санаа келишпей калды.\nОлор «Восхождение на Хан-Алтай» (режиссер Андрей Борисов) деген ойын-кӧргӱзӱни сакыган, кӧрӧргӧ кӱӱнзеген. Је олордыҥ залын кӧрӧлӧ, апарбадым.\n—Экинчи кӱнде айалга јакшы јаны јаар бурылды ба? Кӧрӧӧчилердиҥ кӱӱн-санаазы јарып, ижемјизи бӱтти бе?\n—Экинчи кӱнде сценага бойымныҥ орус тилле тургускан Николай Гогольдыҥ «Ревизорын» чыгардым. Кӧрӧӧчилер кӧп болды. Олор ойынныҥ баштапкы бӧлӱгин чала кайкаган айас кӧрдилер. Кара улус орус улусты ойноп јатканы эмеш кайкатты ошкош. Је оноҥ экинчи акттыҥ кийнинеҥ кӧрӧӧчилердиҥ ӧзӧги јайымжып, јымжап, каткыга кӧчкӧн. Колчабыжулар јызырап, ортозынаҥ «Браво!» деген кыйгы-кышкы угулып турды. Мында анчада ла Айдар Унатовтыҥ, Александр Маймановтыҥ ойногондорын бийик бааладылар.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ кийнинеҥ театрдыҥ јааны меге «Актерлорыҥныҥ ӧмӧлиги-ансамбли тыҥ, је декорация уйан» деп айдала, «Мениҥ декорациям јараш, је ойыным уйан» — деп айтты.\n—Эл театрдыҥ «Тӱрк Кабай» деген јайаан ӧмӧлиги (Болот Байрышев, Вадим Деев, Айдар Унатов) кӧрӧӧчилерди јебрен тӱрктердиҥ куулгазын ийдезиле таныштырып, кӧксин чечкенинде, байла, алаҥзу јок? Алтай Республиканыҥ јылдыстары деп олорды тегиндӱ айтпаган ине.\n—Чындап та, бу ӧмӧликтиҥ ойыны кӧп талаларда, ороондордо кӧрӧӧчилерди олјологон. Темдектезе, калмык кӧрӧӧчилер олордыҥ ойынын кӧрӱп, ыйлаган эди. Мында база ондый ок болды. Кӧрӧӧчилердиҥ кӱӱн-санаалары кӧдӱриҥилӱ болды. Олордыҥ айтканыла, кайкамчылу, куулгазын телекейге учала, кайра келгенине бодолду сезим болгон.\n—Чӧлӧӧ ӧйдӧ Карелияныҥ тӱӱкизиле таныжарга келишти бе?\n—Бу республикада кӧрӧтӧни, кайкайтаны сӱрекей кӧп. Кӧргӧн-укканысты ончозын куучындаза, база бир бӱк болордоҥ айабас.\nОзо ло баштап музейинде болдыс, байлык тӱӱкизиле таныштыс. Суулары ончозы эм-том, байа аржан суулар деп айдарга јараар. Петр Первый Россияда эҥ баштапкы «Марциальные воды» деген курортты мында ачкан ине. Петрозаводск Онежский кӧлдиҥ јаказында турат. Мында ла Ладоганыҥ кӧли, Белое море.\nБу тала јӱзӱн-башка баалу таштарла байлык. Оныҥ да учун Петр Первый мында темир кайылтар, урар, корголјын, уй-мылтыктар ла оноҥ до ӧскӧзин белетеер заводтор ачкан.\nБӱгӱнги театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзи јанынаҥ сурак курч турат\n—Слер, ӧмӧлик, ӧй кату да болзо, гастрольго барып, амыр-энчӱ јанып келдигер. Јаҥы јылдыҥ алдында кӧрӧӧчилерди јаҥы ойынла сӱӱндирер ле болбойор. Иш башталып, кӧндӱге берди бе ?\n—Јол-јорыктаҥ амыр јанып келдис. Бӱгӱнги кӱнде текши телекейди чочыдып јаткан пандемия ӧйинде улустыҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱктиҥ, эмчилердиҥ, медишчилердиҥ нерелӱ ижин баалап, мен Жан-Батист Мольердиҥ «Лекарь поневоле» («Эрик јоктыҥ эмчизи») деген комедиязын алтай, орус тилдерле тургузар деген шӱӱлтеге келдим.\n—Нениҥ учун бу ойын-кӧргӱзӱни талдап алганыгар? Амадузы кандый болот не?\n— Мольердиҥ «Лекарь поневоле» деген пьесазын алтай тилге Качканак Багыров кӧчӱрген. Ойын-кӧргӱзӱде ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јӱрӱмди сӱӱгени, јӱрӱмге сӱӱнгени, онойдо ок јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди кокыр-каткыла ӧткӱрери сӱрекей јакшы кӧргӱзилет. Ойын-кӧргӱзӱде эмчи кижиниҥ улустыҥ јӱреги, бууры кайда болгонын булгаштырып, аҥказы азып, мекеленгенин кӧрӧӧчи бойы кӧрӱп, бууры кӧжигенче каткырып амыразын. Улуска ару, јарык кӱӱн-санаа керек. Кокыр-каткы база эм-том ине.\n—Ойын-кӧргӱзӱ эки тилле, эки составла белетелип јадарда, тӧс сӱр-кеберди ойноор, кӧргӱзӱде туружар актерлор керегинде угарга јараар ба?\n—Тӧс сӱр-кеберди (Сганарельди) Александр Майманов ло Аржан Товаров ойноп јадылар. Тӧс эпшиниҥ сӱр-кеберин (Мартинаны) Ирина Майманова ла Светлана Чельчикова ойнойт. Онойдо ок ойында Евгений Папитов, Даниил Кользенов, Вадим Деев, Ашин Торломоев, Вера Сумачакова, Алина Попошева, Айдыҥ Бадыкин ле оноҥ до ӧскӧлӧри ойнойт. Јаҥы ойын-кӧргӱзӱниҥ јурукчызы Валерий Тебеков, декорация да, кеп-кийимдер де белен. Актерлорло бије јанынаҥ Байрам Курдяпов иштеп јат. Кӱӱзин Эрелдей Бештинов јазайт.\n«Лекарь поневоле» ойын-кӧргӱзӱни јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнине јетпей јадып табыштырып ийерим.\n—Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни онлайн-ээжиле кӧрӧр бӧ? Бӱгӱнги цифровой технологияныҥ ӧйинде театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзине јаҥыртулар, айтпаза да, керектӱ. Ол јанынаҥ шӱӱлтегерди угарга јараар ба?\n—Бӱгӱнги театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзи јанынаҥ сурак курч турат. Јаҥы камералар, бийик технологияныҥ оноҥ до ӧскӧ эдимдери сӱрекей керектӱ. Бӱгӱнги некелте-ээжилер чек башка ине.\nБис болуш сурап, «Эл-Алтай» ГТРК-га баштандыс. Олор биске удура болуп, јӧпсинди. Ойын-кӧргӱзӱни олор согор ло эл-јон до онлайн-ээжи ажыра кӧрӧр арга болор.\n—Јаҥыјылдык чӧрчӧк эмезе интермедия болор бо?\n—Кыйалтазы јогынаҥ, јаҥыјылдык интермедия белетелип јат. Бу ишти Даниил Кользенов ло Анастасия Канцевая апарып јат.\nЧычкан јыл кату да, ченелтелӱ де болды. Кажы ла оору-јоболдыҥ, оноҥ до ӧскӧзиниҥ бойыныҥ јолдоры бар. Олор ончозы Чычкан јылла кожо чыгып барзын. Кӱндӱлӱ кӧрӧӧчилер бисти ундыбазын.\n—Эмма Александровна, учурал келижерде, ӱлӱрген айдыҥ 17-25 кӱндеринде Чечен Республика јаар барган јол-јорыгар јанынаҥ куучындап берзегер?\n—Чечен Республиканыҥ тӧс калазы Грозныйда эл театрлардыҥ «Федерация» деп адалган экинчи бастырароссиялык фестивали ӧтти. Баштапкы фестиваль мында былтыр ӧткӧн. Бу фестивальды Россияныҥ культура аайынча министерствозы, Россияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзи ле Чечен Республиканыҥ башкарузы ӧмӧ-јӧмӧ белетеп ӧткӱрген. Мынаҥ ары бу фестиваль јылдыҥ ла Чечен јеринде ӧткӱрилер.\nФестивальдыҥ программазы ныкта ла јилбилӱ болгон. Сегис кӱнниҥ туркунына чечен албатыныҥ культуразыныҥ кайкамчылу ла јараш ӧргӧӧзинде Мордовияныҥ, Татарстанныҥ, Башкортостанныҥ, Кабардино-Балкарияныҥ, Карелияныҥ, Дагестанныҥ, Коминиҥ, Марий-Элдиҥ, Хакасияныҥ, Тӱндӱк Осетия-Аланияныҥ, Коми-Пермяцкий округтыҥ, Москваныҥ ла Чечен Республиканыҥ театрлары ойын-кӧргӱзӱлерин кӧргӱскен.\n—Фестивальга чыгарылган он беш ойынды ончозын кӧрӱп болбозыҥ ине. Слерге кандый албатылардыҥ театрларыныҥ ойынын кӧрӧргӧ келишти?\n—Мен келишкенче ле кӧп театрлардыҥ тургускан ойындарын јилбиркеп кӧрдим. Темдектезе, Дагестанныҥ, кара-калпактардыҥ, лак албатыныҥ, даргийлердиҥ ойындарын кӧрдим. Оноҥ чечендердиҥ јуу ӧйиниҥ ойын-кӧргӱзӱлерин кӧрдис.\n—Фестиваль ӧйинде режиссерлордыҥ лабораториязы, мастер-класстар, јайаандык туштажулар, кӱрее-куучындар ла оноҥ до ӧскӧ кӧдӱриҥилер кӧп лӧ болгон ине. Слер кандый ууламјыда туруштаар?\n—Мен режиссерлордыҥ лабораториязында туруштым. Оныҥ туружаачыларыныҥ кӧп јаны меге таныш улус. Бис башка-башка театрлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлерин кӧрӱп, актерлордыҥ ойыны, кӧдӱрилген сурактар аайынча шӱӱлтелерис айттыс.\nОныҥ кийнинде ӧткӧн пресс-конференцияда бис, режиссерлор, темдектезе, якут эмезе алтай калыктыҥ кай чӧрчӧктӧрин тургузып, сценага чыгарып кӧргӱзедис. Је критиктер калыктыҥ ӧзӧгине, канына шиҥип калган јаҥжыккан байлыктыҥ учурын јетире, тереҥжиде оҥдоп болбой турган айалгага ајару эттис. Бис дезе сценадаҥ ол байлыкты кӧргӱзедис. Мынаҥ ары кандый айалга болоры алаҥзулу. Бӱткӱл Россияда орус театрлар сӱреен кӧп ине.\nЭл театрдыҥ «Тӱрк Кабай» ӧмӧлигиниҥ ойынын калмык кӧрӧӧчилер кӧрӱп, ыйлаган эди\nМен бистиҥ республикада јаҥыс эл театр эки тилле ойноп јадыс, нениҥ учун дезе тилле колбулу ишти кӧнӱ улалтары бистиҥ каруулу ижис деп чокумдадым.\n—Национальный драматургия, драматургтар јанынаҥ айалга, сурак аайынча кандый куучын болды, јӧп чыгарылды?\n—Чындап та, бӱгӱнги кӱнде театрларда драматургтар ла драматургия јанынаҥ сурактарды эҥ ле курч ла кӱч деп айдар керек. Бойыныҥ ӧйинде драматургтарды ӱретпегени, ӧскӱрбегени театрлардыҥ ичкери ӧзӱмине буудак болуп јатканы иле. Шак бу сурак фестиваль ӧйинде база кӧдӱрилген.\nКелер јылда Чечен талазында ӧдӧтӧн бу фестивальга драматургтарды кыйалтазы јогынаҥ апарары јанынаҥ бис база куучындаштыс.\nКелер јылда Чечен Республика «Федерация» деген бастарароссиялык фестивалин, Татарстан дезе Наурыз байрамын ӧткӱрер. Мен эмди ле Наурызка кандый ойын-кӧргӱзӱлерди апарары јанынаҥ сананып, шӱӱп јадым. Бисти, Алтай Республиканы, Хакасияны, Тываны тӱндӱк тӱрктерге кирип турган деп уктым. Оноҥ келер Наурыз бистиҥ ӱч таланыҥ театрларыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерине учурлалар. Бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ ла Татарстанныҥ башчылары театральный колбулар аайынча јӧптӧжӱ тургускан эди. Бу јайаандык иш шак ол јӧптӧжӱ аайынча ӧдӱп јат.\n—Адакыда, национальный театр-лардыҥ «Федерация» деген экинчи бастырароссиялык фестивалиниҥ амадузы јанынаҥ Слердиҥ тӱп-шӱӱлтегерди угуп ийели?\n—Ӧткӧн фестиваль јаҥыс та театральный биригӱлер ортодо јаан јилбӱде, ајаруда болгон эмес. Је онойдо ок кӧрӧӧчилер де бийик баалаганын темдектеер кӱӱним бар. Кажы ла ойын-кӧргӱзӱниҥ художественный јанынаҥ кеми бийик болгон. Фестивальды белетеп ӧткӱргендердиҥ тургускан амадузына келишкен. Амадузы дезе Россияныҥ јеринде бирлик культуралык телкемди тӧзӧӧри, онойдо ок оныҥ национальный театрларыныҥ ла бӱткӱл ороонныҥ театрларыныҥ мынаҥ арыгы ӧмӧ-јӧмӧ ижин улалтып, колбуларды тыҥыдары деп айдар керек.\nЭрмек-куучынныҥ учкары «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программага јаан алкыш-быйан. Ӧмӧ-јӧмӧ јайаандык ишке бу федерал программа сӱрекей јаан болужын јетирген ле јетирет.\n—Эмма Александровна, јилбилӱ куучын-эрмек учун быйан. Слерге, эл театрга, јилбилӱ кӧргӱзӱлер, чындык кӧрӧӧчилер кӱӱнзейли.\nК. ПИЯНТИНОВА куучындашкан


УЗАК JӰРӰМДӰ БИЧИК\nМен Сергейле (оны мен мынайда адап темигип калган инем) Горно-Алтайсктагы пединтитуттыҥ бöлÿгинде кожо ÿренип, оны туузылтканыс. Оныҥ учун меге, оныҥ тапту jуук нöкöри кижиге, бистиҥ ле деп айдайын, «Студенттердиҥ jазына», бистиҥ jаш тужыстагы jараш ла jайым, канча jÿзÿн ченелтелÿ jÿрÿм керегинде бичикке, кире сöс бичиир ырыс келишкенине, оморкоп деп канайып айдар, сÿÿнип турум.\nБу алаканча бичик туку качан, 1975 jылда- туй ла одус jыл мынаҥ озо кепке базылган эди. Эмди оны экинчи катап чыгарганыныҥ шылтагы бу. Jе тöс шылтак – jетенинчи ле оны ээчий jылдарда албатыда jаан суруда болуп, колдоҥ-колго кöчÿп, ÿлтÿреде, ылбырада кычырылып, оныҥ авторына, алтай литературада эҥ баштапкы алтамын эткен jалын-jиит кижиге, анчада ла jашöскÿрим ортодо баш айланар мак ла элбек jар экелген бу бичик, jылдар jылыжып öткöн сайын, улустыҥ ой-сагыжынаҥ арчылып калбай, карын, там jоктомчыл ла кару болуп, оны такыптаҥ кепке базар сурак öйлö кожо тура бергенинде.\nКайкамчылу неме: кöчÿриш иштериле jаба бÿгÿнге jетире он бичик jайаган, былтыр дезе белек jажын темдектеген Сергей-Токшын Торбоковты (эмдиге jетире!) сок jаҥыс бичиктиҥ, шак бу «Студенттердиҥ jазыныҥ», авторы деп бодоп, кöндÿрезинеҥ айдып jыдылар.\nБичиктиҥ мындый узак jÿрÿм jÿргениниҥ jажады неде? Мен бодозом, бу бичик бойыныҥ öйинде кычыраачылардыҥ jÿрегиндеги кору ла сескир кырларды табарып öдöлö, ого, байла, тереҥ ис артырган, бичикте jуралган jииттердиҥ сÿр-кеберлери чындык ла jÿрÿмдик, бичиичиниҥ бойыныҥ тили чечен, ээлгир ле сÿрлÿ болгон.\nЧындап, Сергейдиҥ айдыжыла, оныҥ бичигине Лазарь Кокышев öлтÿртер алдында эки-ÿч ай озо кире сöс бичиирде, оны алгылап койгондор, оноҥ Борис Укачин, ай-карадаҥ айабас ар-калап бойы, база бичиирде, оныйын да jектеп салгандар. Олор бу jиит кижиниҥ jайалтазын, эдер-тудар арга- кÿчин ары jанынаҥ сезип, акту кÿÿндеринеҥ jöмööргö, оны бойлорыныҥ тоомjызыла корый алып, тыҥыгалак куркундарына кÿч кийдирерге ак санангандары jарт.\nСергейди jÿрÿм кöп сабаган, ченеген, jе ол кижи кÿÿнин jылыйтпай, jаантайын ичкери jÿткип, бойыныҥ алдында тургускан амадуларга jедерге кичеенген. Анайып, Сергей он эки jыл айлынаҥ чыкпай отурып, Агару Бичикти — Библияны алтай тилге кöчÿрген. Мен ого бу керегинде айдып, «Сениҥ, Сергей, алтай литературада ады-jолыҥ бу мöҥкÿлик Бичикти кöчÿргениҥнеҥ улам артып калар болды ба, айса тен ”Студенттердиҥ jазы“ jайа тарткай не?» — дееримде, ол эрÿ кÿлÿмзиренип, «Кайдаҥ билер, бу эки бичиктиҥ оноҥ арыгы салымын, jе канайтса да, «Студенттердиҥ jазы» - ол мениҥ тун баламдый, мен ого тыҥ карузып jÿредим – деди. Оноҥ кошты: - Бичикти такып кепке базарга jазап, ондо бар jедикпес –тутактар кöскö иле болуп, jÿрегимди öйкöгöн дö болзо, бир де чийÿчек тузедÿ этпедим, кадарындагы jуруктаҥ бери онойдо ло артырар деп шÿÿдим. Канайда бичилген, ол туштагы jÿрÿм кандый болгон, ол ло бойынча арткай».\nСергей Токшын Торбоковтыҥ, бистиҥ «Студенттердиҥ jазыстыҥ», jÿрÿми улалганча. Ого эмди де узак-узак jÿрÿм кÿÿнзейли.\nКÿнниҥ чогына jÿзиҥди тöгöп алып, эди-каныҥа таркап турган илбизин сезимге бе, jастыҥ jараш jыдын ачаптып тынып турганыҥга ба ала-кöнö кÿлÿмзиренип, общежитиениҥ ачык кöзнöгиниҥ бозогозына тайанып алала, отурарга макалузын! Тыш ла jайым…\nБайа таҥ эртен бу келген jаста баштапкы, ап-ару, jылу jаҥмыр jааган. А эди jарылгалак торсок бÿричектер качан ок ачылып, эзинекле ойнойт.\nКару тöрöл кичинек городымныҥ тöс площадинеҥ «Сезон любви » деген jажу jопон кожоҥ jаҥыланат. Öҥи jарык кийимдÿ jииттер оромдо кыймыртта. Олордыҥ кöп jаны – стройотрядтардыҥ эмблемаларлу jажыл кийимин кийген jииттер –студенттер.\nКачан да jангаксыбас, карыкпас, öдÿрÿм jÿректÿ студенттер jокко — мениҥ городым ээн, боро. Оныҥ да учун бис оны студенттердиҥ городы деп оморкоп айдадыс. А келген jасты — студенттердиҥ jазы деп.\nJас... Jас... Студенттердиҥ jазы...\nИзÿ, сандыртту öй. Студенттер эмди парктардыҥ кöлöткöзине jылыйып, Улалу сууныҥ jарадына барып, Тугайага чыгып, колдоҥ бичик салбайт.\nЭҥир — студенттердиҥ сÿÿген öйи.Уулдар-кыстар эжерлежип, киного, горсадка бийе-танецтерге барып соодонот.\nТÿниле базыт вахтёрлордыҥ jÿрегин алган. Студенттер эжикти токылдадардаҥ озо, вахтада кем отуры болбогой деп, кöзнöктöҥ карап кöрöр. Эжикти ачпас вахтёр болзо, jайнаары темей деп билип, общежитиениҥ кийниндеги кöзнöктöрди токылдадып, наjыларына ачтырып кирер.\nJакшы вахтёрлор эжикти ачып, пиджактарына, чачтарына jараш чечектер кыстап, алдында jерди эзебей öткöн jииттерге кöрÿп, эрÿ кÿлÿмзиренип, улу тынар: канайдадыҥ олорды, jиит улусты...\nJас, jас... Студенттердиҥ jазы...\nJок, бу не jайымжыраш? Алдымда баштаҥ ажыра конспектейтен иштер! Бачымдап бичиир керек. Оноҥ башка эртен семинарда база ла jедижер. Кыстар конспегисти узак тудуп jат дежип, мени jус абызындап айткылап отургылаган болор.\nЭх, конспектер, конспектер! Канчазын слерди бичиир? Анчада ла эмди, бу jаста. Кÿрÿм конспектерин сÿрее-чöп салар кöнöккö таштап, туфляҥды jылтырада jыжып, одеколонноҥ чачынып, городтыҥ тöс оромына – центрге чыгар кÿÿниҥ келер. А анда-а… кыстардыҥ турлузы. А мында-а, тынчу-туйук кыпта… сÿр-сÿнеҥ чыгар. Ол неме эмес. Бот лекцияларда! Анайып не айдып тургам дезе… Уксагар да…\nБисте акты-чекти коркышту тоор ÿредÿчи бар. Кем лекция бичибеди бе, ого семинарларда jазымы jок суралтазын берер. Öрöкöннöҥ студенттер кут jок.\nБир кÿн оныҥ jаҥыс ай кыҥылдууш лекциязында уйкуна кире бергенимди билбей де калтырым. Нöкöрим мыкыныма тÿртÿре берерде, аййтпас эдип, кöрзöм – байа ÿредÿчи толтыра лекцияларлу чарбак портфелин колтыгына кыстанган, парталардыҥ ортозыла öдÿп келедири! Кем оныҥ лекциязында ÿргÿлеп отурза, ого араай öҥöлöп келеле, кокырга шылтай тöбöзине линейкала кыч берип аларын сÿÿйтен кÿлÿк болгон. Бододым: божогоным ла бу. Тегин де сессия jууктап келеткен болзын.\nНе болорын бÿткÿл курс чыданыкпай сакып, шымыраныжып, тыйтылдажып отурган. Jе лектор мен jаар кöрÿп, кÿлÿмзиренип келетпезин бе! Оноҥ: «Jас… Jас… карындаш…» -деп, бурыл бажын jайкаган. Уйалганымды!\nБаза бир учурал. Бу ла jастыҥ баштапкы кÿндеринде бир кызычакла «учуп» турала, ÿредÿни эмеш когызадып ийттирим. Группабыста комсомолдыҥ jууны болгон. Барып jетпезине группаныҥ старостазы болойын. «Керексинбедиҥ. Кичеенбедиҥ».Кыjыгыма ла туткан. Туруп чыгала, болгонбос jанынаҥ айда салган турум: «Мени старостадаҥ чыгараар». Кайткан? Не болгон?\nЧындап та. Чаптык иш деерим бе?\nКенетийин jÿрегим кадалыжа ла берген.\n«Jÿрегим оорып jат» - деп айтканымды да билбей калтырым. Каткы jир-jир: «Билдис. Jарт. Jас…Jас…»\nJе олордоҥ нени аларыҥ?\nКонспектке бажымды кыйын салып, ойто ло бичийдим. Кöзим ачыйт, буквалар öчöмиктелет. Колымда торт камалга jок.\nЧындап та айтпаза, мен бойыма бойым öштÿ болуп кайдарым? Эртен таҥла бир беш час киреде турала, бичибес пе? Байадаҥ сагышка кирбей турганын! Конспектти табышту jаап, чÿм-чам jоктоҥ этажеркага чачып, таранып-jазанып алала, кыстарга бардым.\nЭжикти токылдадарын та канайып ундыган болотом, кирип барзам, кыстар ачу-корон чыҥырыжып, кирер-барарjерлерин таппай турдылар. Jыланга чактыргандый, jана болдым. Анча-мынча болгон jерде кыбына кычыргылады.\n- Сениҥ кийниҥнеҥ кем сÿрÿжип келеткен учун, кийдире jÿгÿрдиҥ? Уйат кайда?\n- Сениҥ... кем эди? Бот ол сÿрÿшкен.\n- А сен дезе jаранып алала, кыстарлап баратканыҥды кем билбес деп? — Jиjиҥ будымнаҥ ала бажыма jетире кöрди.\nСöскö оролгоным бу туру. Эп jогын! Тана эмес болзо, jаан уйатка тÿжÿп айабас эдим.\n- Кöп чечеркешпегер. Бирÿгер сÿреелÿ кöнöкти тöгÿп, суу экелзин, бирÿгер пол jунзын.\n- Jе мен ле кöнöк тöкпöзим — деп мойнодым.\n- Бис сеге конспектти тегин jерге бергенис пе? — деп, кыстар ÿн алышты.\nКанайдар да арга jок. Кöнöкти алып чыктым. Jолой текпишти тöмöн ”Сезон любви“ деп jопон кожоҥныҥ кÿÿзин сыгырып, секирип барадала, бÿдÿрилип, уч-баш jок тöмöн кÿлÿрей бердим. Оҥдонып ла келзем, ÿчинчи этажта кижи экинчи этажта jадырым. Алдынаҥ öрö чыгып келеткен кыстар чочыганына толыкка jапшына бердилер. Мен уйалганыма куру кöнöкти тебе- римде, калырап, оноҥ ары тоолоно берди. Jаан удабай кийнимнеҥ вахтёр jетти. Канайдар, меге текпишти jунарга келишти.\nМен кыстардыҥ кыбынаҥ чыгып келетсем, катап ла олордыҥ каткызы угулды: ”Jас... Jас...“\nЭҥир. Мен городтыҥ тöс оромында. Кöрзöм, гостиницаныҥ jанында jатыра белдÿ отургышта бир канча алтай кыстар jуулып калтыр. Олордыҥ jанына базып келдим.\n- Öй канча, кыстар?\n- Jети jоктоҥ сегис.\nТöс оромго келетсем, мен геройдыҥ бойы. Кыстарга ла jууктадым ба, тизем божоп, тилим кажыла берер. Уулдарды тöгÿндеерге мен ус. Экÿни де ’кармактап ийгем“ дезем табым.\nАйдар неме таппай:\n- Кÿн бÿгÿн айас болды, а.\n- А оноҥ не?\n- Jок, тегине ле айдадым.\nКыстар нени де шымыраныжып, тийт- тийт этире каткырыжат.\n- Слер кажы jердиҥ баарчыктары?\n- Та, ундып койгоныс...\n- Шак бу кыстар Улаганныҥ ла болбайсын.\n- Маҥдайыста Улаганныҥ танмазы бар эмес, оны кайдаҥ билдеер?\nОйто ло айдар немем таппай бардым.\nКыстар: ”Ой, ой, автобус jедип келт!“ — деп, тура jÿгÿргиледи. Мен кийнинеҥ.\n- Азыранты бозу чылап не ээчип клеедер?\nОлорго удура нени-нени айдар ок эдим. Jе бажымда сок jаҥыс санаа болгон: '’Былардыҥ бирÿзин канайып токтодып алар?“ Автобуска улус тыгылыжып киргилеп турарда, эжиктиҥ jаагына туруп алдым: ”Мен ав- тобустыҥ ээзи. Кемди кийдиретеним бойымда“. Кайбак шляпалу карган öбöгöн кирер алдында: “Jиит кижи, меге кирерге jараар ба?“\n”Киреер ле“ — дедим.\nКöзим салган кыскачак сынду кара бала- ны ла божотпос керек. Ӱÿрезин öнöтийин озо божодоло, байа кыс jууктап келерде, айттым:\n- Слерди божотпозым.\n- Нениҥ учун?\n- Слерде билет jок то.\nПассажирлер кыйгырыжып чыктылар: "Киретен болзоор, киреер, кирбейтен болзоор, ары тайылыгар“.\nБеш минут кирези сöс ычкынбаган болорыс. Оноҥ сурадым:\n- Адыгар кем?\nЭртенге jетире jакшы болзын, конспекттер! Мен слерди тÿҥей ле ”санаарды чыгара“ бичиирим. Акыр ла болзын...\nБазыдыстаҥ jол тоҥдолот. Jÿрегим типилдейт: jас, jас... Студенттердиҥ jазы...\nКыс? Ыйлап туру? Мындый караҥуй тÿнде? Jаҥыскан? Булбыш öдö конорго болбоды. Кыстарла эптеп куучындажып билбейтен эди.\n- Слерле кандый тÿбек болды?\n- Кем jаман айтты, тарындырды?\n- Jе, болор. Ыйлабазаар.\n- Канайып? Эртен экзамен. Институтка кирип болбозом. Конкурс jаан. Бир jерге алты кижидеҥ.\n- Кем jок. Санааркабагар. Jереерге барып, бир jыл иштейле, эзенде ойто келип кöрööр. Ӱренерге качан да орой эмес.\n- Jе мен кемге керектÿ? Менде ада-эне де, карындаш-сыйын да, тöрööндöр дö jок. Балдардыҥ туразында öскöм. Школ-интернатта быjыл онды божотком.\nМен слерге мыны не айдып турум? Слер меге тÿҥей ле болужып болбозоор. Ары бараар. Сурап турум слерди. Меге jаҥыскан болор керек...\nБулбыш чын ла jÿрÿп отурды. Jырааныҥ тöзинде отургышка отурып, кыстыҥ ачузында ол бурулу болгондый, кунуга берди. Бойынаҥ бойы уйалды. Булбыш ада-энелÿ.Болбозына эки jаан энелÿ, таадалу. Бастыра деремне, оноҥ Оҥдойдыҥ майман-кыпчактары, Кан-Оозынын очы-тодошторы тöрööндöр. Городтыҥ бойында да тöрööндöри ле адазыныҥ азыйгы наjылары кöп. Бери келедерде, тöрööндöр Булбышты алкап-ÿйдеп, ”ÿренип бараткан бала“ дежип, ÿч-беш салковойдоҥ бергилеп турган.\nАдазы дезе ”ÿредÿге киреле, jанып келзеҥ, сойорыс“ — деп, jоон ирик буулап койгон. Оноҥ институтта иштеп турган азыйгы наjызына письмо бичиген. Тöш карманында. Кычырбаган. Ундып койтыр. Jилбиркеп чыгарып, столмоныҥ jарыткыжына кычыра берди.\nКÿндÿлÿ Николай Арсентьич! Оору-jобол jок jакшы jÿреер бе?Иш-тош кандый?Зинаида Савельевнага менеҥ jаан эзен. Су-кадыгы кандый? Вовик jÿгÿрип ле jÿрÿ бе? Айылдаштараар — Иван Викторовичтер, Вадим Александровичтер кандый jаткылары? Jе бис кем jок, jакшыла jадыс. Софья Николаевна слерге эзенин айдып туру. ”Крым “ таҥмалу телевизор садып алдыс. Сегис jÿске. Эмди ”Жигулиге“jууп турус. Бичикте алты муҥ неме бар. Бир муҥды jууры куучын беди: садатан торг кунаjын бар. А мен ол "Жигулини “ эптеп ийбей. Кезик немелер очереди jок дежип, тиштерин эгеп турган. Jе мени, jамылу кижини, канайып ийзин. Мотоциклди сатпазым. Уулым алзын. Чындап. уулым быjыл онды божодоло, слердиҥ институтка ÿредÿге кирерге барып jат. Кöрмöс быjылча кой кабырып иштейле, эзенде Черÿге барып, оноҥ ÿренетем деген, jÿрÿм кöрöтöм деген. Кандый да андый "романтика “ деп неме тапкан. Радио, газет балдарды школдыҥ кийнинде тöрöл совхозына койчы-малчы болуп артсын деп калырап турган эди ле. Бир ай иштеп кöргöн болзо, суузы агар эди. Бис чилеп jууныҥ-чактыҥ öйинде тÿн-тÿш штеген болзо. Соксоорбой ло ары ÿрензин. Ӱрензе, кижи болор. Эмдиги öйдö кайда ла бийик ÿредÿлÿ улус керек болуп jат. Мени де ÿредÿзи ас дежип, ижимнеҥ jайладарга jетти. Jе мени кайдат. Уулымдыла ÿредип алатан болзом, мен оны бойымныҥ да jериме отургызып койор эдим. Бот совхозты башкарып jатсын. Jÿрÿм ондо! Слер, Николай Арсентьич, бого ка- найда кöрÿп тураар? Санаарга кирет пе, Николай Арсентьич, мен город баргам да, слердиҥ айылга тÿжÿп, чат-мат аракылап ийетенис. Гастроном jанаарда да. А опер бистиҥ айылга табарбаганча öтпöйтöнööр. Койдыҥ эди. аракы анаар ла болотон. Эмди ле келбей барганаар удап браады. Слерди "Волгалу“ деп уккам. Мында канчыйан. Бÿдÿн jарым частыҥ jорыгы. ”Волгага “ койдоҥ салала, шуулада беретен. Эт городто баалузы коркышту ине. Холодильникке сутул койзоор, эки-ÿч айга jиилер. Слерде кöп улус бар эмес. Оноҥ Зинаида Савельевна буурынаҥ оору кижи ошкош эди. Соок öткÿрбей, чеберлеер керек, Николай Арсентьич. Мында бистиҥ деремнеге коштой аҥнын совхозы бар. Мÿÿстиҥ канын куучындажып, ийип ийейин, Зинаида Савельевнага ичиреер. Табылбас эм. Не-не керек болзо, чийип турзаар. Зинаида Савельевнага тÿлкÿниҥ, тарбаганныҥ терези, камду, ноокы керек болзо, чийзин. Эмди ончо ло ижемjи Слерде, Николай Арсентьич, Слердиҥ, Николай Арсентьич, бир ле сöзööр — мениҥ уулым — студент! Мен ажындыра Слерге, Николай Арсентьич, jакшы таныжыма, jаан тоомjылу кижиге, бÿдÿп, сакып турум. Jакшы болзындар, Николай Арсентьич, Зинаида Савельевна ла Вовик.\nЭзенимле, Слердиҥ озогы наjыгар К. М.\nБу письмо Булбышты торт ло öртöп ийди... "Адам... бу кыс-öскÿс“... Пись- моны ооктой jыртып, кöмö тепсеп ийди.\nКöкси арутала бергендий билдирди...\nКыс турганча. Караҥуйда jÿк сомы. Улус кайкаганду ла jилбиркегендÿ кöрÿп салып, öткÿре jорголой берет.\nКыстыҥ jанына ойто ло базып келди. Сеспеди.\n- Уксагар да...\nКыс чочый берди. Jÿзин jаҥы ла кöрди. Кöстöри, кабагы, эриндери эптÿ, jараш.\n- Мен - слердиҥ нöкöрööр...\n- Слер чын айдадаар ба? - кыстыҥ эриндеринде кÿлÿмjи jайыла берди... Булбыш база кÿлÿмзиренип ийди...\nЭзен калганчы öйлöрдö коркышту öскöргöн. Лекцияларда, семинарларда бажын партага салып алала, кöзнöктöҥ нени де узак-узак кöрÿп jадар. Немени билип-угуп ийген турар кыстар лекцияларда нени де jажытту шымыраныжып, бичижип, Эзен jаар саҥ башка кöргÿлеп турар болды. Jарт ла, ”кööркийде ырызы jок сÿÿши дежип, килегендÿ ÿшкÿргилеп турган болбайсын...\nБу эмди jаҥыс та институтка эмес, институттыҥ да тыштына, ыраак деремнелерге де, керек дезе ичкери jаан городтордо ÿренип ле иштеп турган кыстарга да, письмолошконы, jÿрÿшкени ажыра кажы jерде таркап калган солун эмей.\nСолунныҥ ÿстине солун. Не дезе, студент болуп jÿрген тöрт jылга Эзенге бир де кыс jарабаган. Табышту ”jуулышты“ да, бийе- танецтерди де керексибес. Бичиктеҥ öскö нени де билбейтен. Балдар оны ”Профессор“, ”Эгоист“ деп аҥдыйтан.\nJе бот эмди Кадынныҥ суузы кайра ага бергендий деген бирÿзи...\n- ...Эзе-ен... jакшы ба?..\nЭзен тура jÿгÿрди. Jе кийни jанында кем де jок... .\n- Ээ, эм болбосто кöс кöрÿп, кандый да ÿндер угар болдым. Чын ла jÿÿлип бараткан болбойым - Эзен бойыныҥ энчилÿ jерине - кöзнöктиҥ алдына ойто отурып алды. -Уулдар jолду айттыр. Акыр, jадып уйуктаар туру. Таҥ ада бербезин.\nЭзен туруп, кöзнöктиҥ кöжöгöзин jабарга jадарда, ойто ло ол ÿн, ол ло кыстыҥ ÿни:\nJок, кийнинде эмес, тышкары. Ол тышкары кöрди. Неме ле кöрÿнбейт.\nКöжöгöни jабарга ла турарда, ол ÿн ойто ло... Эмди jарт, чокым:\n- Эзе-ен... соокко чарчап барадым... ÿйге кийдирзе-еҥ?..\nЧындап та, бу не? Ол гастроном туру, тöрт этаж таш туралар, jолды кыйкай барган столмолор сомдолот, общежитиениҥ jанында кырутып калган теректер, а бу кайыҥаш... Кайыҥаш!..\nЭзен jана болды. Санаазын ычкынып ийгендий, этажеркада jаткан бичиктерди чача берди...\nОныҥ шакпыртына уулдардыҥ бирÿзи ойгонып келди.\n- Эй, уул, бу сен jÿÿле бердиҥ бе? Уулдар, не уйуктап jадаар, тураар! Мынызы ойто ло jÿÿле берди...\nУулдар тура jÿгÿргилеп, Эзенди ала койдылар.\n- Эй, уул, кайттыҥ? Не болды? Ай-уй! Калак, уулдар, ”Скорый помощьты“ алдыраар!\nЭзен уулдарды бойынаҥ туура эдип, этажеркадаҥ тетрадь алып, оныҥ ортозынаҥ ак чаазын jырта согуп, кöзнöктиҥ алдына отура берди...\nУулдар кайкаганына нени эдерин билбей турдылар. Оноҥ Эзенди тÿниле элижип-селижип каруулдаар дешти.\nЭзен дезе нени де укпай, нени де эзебей, jÿрÿминде бир де jол чÿмдебеген бойы, öкпööргöнинеҥ колдоры тыркырап, тÿрген- тÿрген бичий берди:\n"Орой тун... Караҥуй кöзнöктиҥ jаагына jöлöнип алала, сен керегинде сананып кунуктым, сен керегинде, тышкары корон соокко кöгöрö тоҥуп бараткан jаш кайыҥаш... Кайыҥажым... сеге соок по?.. Билериҥ бе, меге сен jокко кандый кунукчылду! Менде сенеҥ öскö кем де jок, мени сенеҥ öскö кем де оҥдобос... Кайыҥажым, сеге соок эмеш пе? Ӱжÿркебе менеҥ, ÿйге кир — мен jаҥыскан... ол эмезе чамчачаҥла бойым тышкары чыгара jÿгÿрип, кöксиме сени jаба тудуп, jылыдып берейин, мениле куучындаш, туйук-карык санааларымды чечип ий. Кайыҥажмм... Кайыҥаш... “\nЭзсн бичип божойло, ручказын чачып, бир канча отурды. Оноҥ бичигенин тÿрÿп, кийине берди. Ӱргÿлеп отурган Эзенниҥ ’'каруулчыгы“ атпас этти. — - Ууй, уулдар, тураар! Чаазынга нени де бичийле, jÿрÿп отуры! Сууга калып ийбезин... эмезе... бууга... Чак болды!.. Ы-ы! Бу кыстарды ончозын...\n- Эй, уул, бого отурарга jараар ба?\n- Бош. Отур ла.\nКем де столго бифштекс, каймак, ак калаш, калбак, вилка салды.\nÖҥдöйип келеле кöрзöм, буфет jаар узун сынду, jардына jетире öскöн самтак чачту, чöйбöк кÿреҥ чырайлу алтай уул базып барадыры. Кийгени: jылтырууш топчыларлу пиджак, чечектерлÿ чамча ла jалбак галстук, учтарына темир бÿгÿп койгон клёш штан.\nМен бу кÿлÿкти кайда да кöргöм...\nУул буфеттеҥ бир шил сыра экелди. Отурардаҥ озо отургышты белинеҥ тудуп, ÿстиндеги калаштыҥ оодыктарын кактады, пиджагыныҥ кийин эдегин jайа чачып, чебер отурып алды. Курсакка ”кирердеҥ“ озо, вилказын салфеткала jылтырада ла арчыды. Оноҥ ажанбай да, мени ширтеп отура бер- ди.\n’Гарниримди, тилим кара калажымды ла кара чайымды эмезе мачылдада чайнанып отурганымды кöрÿп, мени ичинде электеп отурган болбайсын“.\n- Эй, уул, сен Шебалиннеҥ бе? — учында сурады.\n- Санааҥа кирет пе, бир бис Кан-Оозыныҥ автобузыла кожо келгенис?\n- Автобусла?.. Кожо?.. J-jок...\n- Jок дебей, jазап санан кöрзöҥ дö.\nА-а, jе-jе. Ол тушта мен Шебалинде столовыйдыҥ jанында машина тозуп турган jок бедим. Ырызым болуп, Кан-Оозыныҥ автобузы келип токтогон. Ол автобустаҥ бу ла кÿлÿк чыккан, менеҥ таҥкы сураган. Оноҥ магазин jÿгÿрип барып, эки шил кызылды гранат чылап тудунганча келген. Автобус- ка кирип барарымда, тöринде чемоданный ÿстине темир акчалар чогуп алган кöп jииттер кöзöрлöп отурган. Бу ла уул мени бойыныҥ сÿÿнчилÿ ”öмöлигине“ кожуп алган. Улай ла анекдоттор айдып, аракыны башкарып, jииттерди соододып келеткен. Аэропортко тÿшкен ошкош эди. Алма-Ата бараткам деген. Мен оныҥ адын чат ла ундып салтырым. Такып таныжарга эби jок то болзо, сурадым:\n- Сениҥ адыҥ кем эди? Акыр ла, акыр ла... Сергей. Jок, Сергей эмес. Толик. Jок...\n- Атаман! — ол мениҥ jардыма тажыды. — Бу чоло адым. Чын адым — Борис.\n- А сен мениҥ адымды ундыбаган болбойыҥ — Монток.\n- А-а, jе-jе... Тфук — склероз. Бажымда всякий ла немелер. Jÿрген кыстардыҥ да аттарын ундып сал jадым. Оноҥ ' jакшылашпадыҥ, зазнаться эттиҥ дежер. Мениҥ тутпаган кыс бу городто артпаган болор. Кооперативканыҥ, педтиҥ, ЗВТ- ныҥ, медтиҥ, ГПТУ-нын кыстарын ончозын туттым. Айла, узак ла jÿрзем — бир неделе.\n"Атаман барып, кухнядаҥ jайнап jадып, стакан экелди.\n- Ме, jылт берип ий. Карын, “Жигулёвский бар эмтир. Оноҥ öскö бир “Медовуха ла “Бархатный деген немелердеҥ кижиниҥ кÿÿни булгалар.\n- Эмди нени кылын туруҥ? — деп сурадым.\nОл вилказыла jаҥып ийди:\n- А, "Заведение Великих Тунеядцевте (Ол мынайда зооветтехникумды адап турган). А сен?\n- А мен педте. Акыр, наjым, сен ол зооветтехникумды онойып jаман не айдып тургаҥ? Анда ончозы ла сен ошкош тунеядецтер эмес болбой...\nJе jаҥы наjым айтканымды керекке албай, ÿредÿчиниҥ ижин, мениҥ келер öйдöги профессиямды jамандап баштады:\n- Тфук, балдар ÿрегкенче, тегин койчы болзоҥ торт. Нерваҥ чыдашпас. Тетрадьтар-эштер кöрöр керек. Jалы да jабыс. Jÿк арайдаҥ институтты божодып алзаҥ, Кош- Агашка ба эмезе Улаганга ба ишке ийер. Бодоныш ондо. Мылча ошкош тура ла аамай-соксоо балдар берер. Öлгöнчö лö иштеериҥ, jакшы сöстö укпазыҥ. Уулдары jакшы jер болзо, база кем jок. Клуб барайын дезеҥ, бöктÿ турар. Тураҥа келзеҥ, соок, от jок, радиозы шымыранып турар. Ичип ийейин дезеҥ, jарабас. Магазин атту немези jаантайын учётто турар. Jÿк арайдаҥ ачса, калаштаҥ öскö неме jок болор. Бот эки jыл иштейле, кижи-кийик болуп калган келериҥ.\n- А не, мен бодозом, ÿредÿчи - карын да jакшы профессия. Эҥ кÿндÿлÿ профессия дежет не. А ÿредÿчиге кандый айалгада иштеерге келижип турганы керегинде сен чын айттыҥ. Jе кайда ла андый деерге база jарабас. Немени аайлап-баштап кöрöр керек...\n- Jе, болды.\nБис оны-мыны ойып-чийип куучындажып, ажанып алала, тышкары чыктыс.\n- Кайда барак? - олjаан эстеди. - Тфук, мыны база город деер бе! Jаан деремне. Мен Москвада, Ленинградта, Орто Азияда, Алма-Атада болдым. Бот анда не jÿрÿм деген неме. Ал-камык ресторандар, парктар, театрлар, цирктер, зоопарктар, рыноктор... Бажыҥ айланар! А мында-а... Кинодоҥ öскö не де jок. Эки ле катап киного барып келеле, барар jериҥ таппай турарыҥ. Онон база бир баратан jериҥ - центр. Jе онооҥ... jаҥыс ла будеен - ол мойнына чертил ийди.\n- А не будеен? Бичиктер кычыр, телевизор кöр, кÿрешчилердиҥ, боксчылардыҥ, шахматчылардыҥ, биjечилердиҥ, футбол- волейболчылардыҥ, туристтердиҥ секцияларына, журналисттердиҥ, лекторлордыҥ, фотосÿÿчилердиҥ, математиктердиҥ кружокторына jÿр. Алтай калыктыҥ историязыла jилбирке, каргандарыс эм тура эзен тушта оныҥ байлык энчизин — оос творчествозын jуу. Ачылып jаткан алтай теат- рыска иштеер улус jетпей jат. Jайалталу болзоҥ, ого чийдирип, ÿредÿдеҥ бош öйдö кÿчиҥ чене. Бистиҥ редакцияга да аҥылу ÿредÿлÿ, иштеп билер улус керек болуп jат...\n- Болды, кöп философствовать этпеек. Мыны ончозын бис экÿ jокко до эткилеп койор. Оныҥ ордына гастрономды карап кöрÿп ийеек.\nБис унчугышпай бардыс. "Атаман меге чугулданып баратканы иле болды. Баратканчаас, биске кандый да кыстар туштады. "Атаман44 олордон: "Почта келген бе?“ — деп сурады. "Кожо уренип турган кыстар болбайсын“.\n- Почта, почта деериҥде, бÿгÿн ÿредÿге не келбедиҥ? Байлагас Чотпорович сени коркышту арбаган. Сениҥ ле учун база ла бистиҥ группаныҥ jаман ады чыгар.\n”Атаман“ тöш карманынаҥ медсправка чыгарып, кыстардыҥ бирÿзине табыштырып берди. Кыс оныҥ справказын кычырбай да уужайла, чачып ийди. ”Атаман“ чурап барала, кыстыҥ колын кайрый берди.\n- Jо-о, jо-о. Божот.\n- Справканы эмди ле jердеҥ кöдÿр.\n- Мен сеге бир солун айтсам, божодорыҥ ба?\n- Кандый, кандый?!\n- Озо божот.\n"Атаман кысты божодып ийди.\n- Сеге письмо jаткан...\n"Атаман* сÿÿнгенине ийиктелип-ийиктелип ийди.\n- Кемнеҥ келди не? Бичижип турган кыстарымда тоо до jок. Новосибирсктеҥ, Алма- Атадаҥ, Барнаулдаҥ, Томсктоҥ, Москвадаҥ, Ленинградтаҥ. Мен сеге бир кыстаҥ алган письмомды кöргÿзейин бе? Бу. Кычыр. Ленинградтаҥ. Нинадаҥ.\n' С горячим пламенным приветом это я. Как учишься, что нового в Горно-Алтайске? Мени конечно извени письмоҥо узак отвечать этпегеним учун и не сердись. Знаешь менде чекле свободный öй jок болгон не. Целый ла кÿн проклятый занятиелер. Прямо измучилась. Даже уйуктарга да и то времени не хватает‘..\nМен бу письмоны кычырарга кÿчсине бердим. Jетире кычырбай да, ”Атаманга“ ойто табыштырып бердим.\n- Сен кызыҥды озо тилге ле грамматикага ÿрет, оноҥ письмо бичиттирт.\n”Атаман“ мени jыга согуп ийерге jастады.\nБис унчугышпай бардыс. Jе ”Атаманныҥ“ меге ачынганы тÿрген öдö берген ошкош, оныҥ санаазында jаҥыс ла jаҥы келген письмо болгодый.\n- Кемнеҥ келди не? Наташа эмеш узак бичибеген эди. Оноҥ болды ба? Ол эмезе Танядаҥ. Jок. Зоядаҥ болор. Зоядаҥ эмес, Светадаҥ болбой.\n- Айлыҥнаҥ болор бо? — деп, мен унчуктым.\n- Айлымнаҥ? Каткы. Олор меге бичиир эмес. Бу эки jылга мен де олорго бир де письмо бичибегем.\n- Байрамда-эште открытка да салып ийбес пе? Энеҥ сÿÿнер ине.\n- А олор бойлоры не бичибей турган?\n-Айса, адаҥ-энеҥ jажы jедип, jаандап калган улус не, бичик-билик jетире билбес.\n- Кайда-аҥ. Айылдаштарына-эштерине бичидип алатан.\n-Айлыҥнаҥ акча кöчÿргилеп jат па?\n- Айына 60-70 салковойдоҥ. Олор акчазын почтага экелип ле берзе, ондо адрезин- эжин бичийле, берип ийгилеп jат.\n- Адаҥдар кайда jадып турган?\n- Тайгада. Койдо.\n- Кöрдиҥ бе, бош jок. А карындаш-сыйындарыҥ канчу?\n- О-о... Сени олордыҥ су-кадыгы, ÿредÿзи бир де кичинек jилбиркетпейт пе?! Эҥ кичинеги канчалу?\n- Эки айлу ошкош эди.\nМен ”Атаманды“ “укааркак" сурактарымла чыладып койдым ошкош, ол меге кыртыштанып баратты. Меге бу уул сÿрекей карам боло берди. Оны чын jолго тургузар кÿÿним келди.\nМен бир кезек улустыҥ ”öскö улуста сениҥ керегиҥ jок, олор бажыла да басса, ондо сениҥ не керегиҥ бар“ дейтенин jаратпай jадым. ”Öскö кижиниҥ балазы“, ”öскö улус“ — бу меге эҥ jаман, эҥ быjар сöстöр.\nБу уул арай ла jастырып jат. Ого кем де нени де айдар, болужар учурлу эмес пе?..\nБис ЗВТ-га jедип келдис.\n” Атаман" письмозын алардаҥ озо, он кире чаазынга кыстардыҥ аттарын бичийле, олорды болчоктоп, ”öрö чач" деп, меге берди. Мен öрö чачып ийеримде, полго тÿжÿп, jер-башка барган чаазындардыҥ кажызын алар деп ырымдап-белгелеп турала, бирÿзин капты.\nСоня деп кыс эмтир.\n” Атаман" письмоны алып, кöзин араай ачып ийеле, jÿзи кугара берди...\n- Ха, энемнеҥ?..\nКонверттиҥ тыштында кара öҥдÿ карандашла мынайда бичилтир: ”Корот корный алтай улиса квардейска том 3 Унуков Парис Кебекович от Унуков Зои".\n"Атаман" конвертти ачала, кычыра берди... Кычырарга jарабаста болзо, мен ”Атаманныҥ“ ийини ажыра база кычыра бердим. Тетрадьтыҥ кирлÿ чаазынына карандашла койрык-тейрик букваларла мынайда бичилтир:\nJакты ба балам Парис jакшы jюрюҥбе jакшы юрен туруҥ ба корото не солундар бар кожо jаткан улдарыҥ jакшы jюргилерибе jе бис jакшы jадыс балдар ончолоры jакшы jюргилери бистиҥ мында угар кёрёр бирде солум неме jок ончозыла озогы бойы сен балам биске не песме чийбей тургаҥ не керек болсо чийтурар керек акча эш jетпей турган болбосын чийтур калак стивендие албай турган болдыҥ бу песмениҥ ортосына бир де салкой болсо акча салjадым бирде катап ашан алсаҥ керек бис удабас акчаасты алийерис сеге салийерисjе баса нени чийер jе jакшы болсын балам jакшы jюр jакшы юрен балам калак аракы ичпе согушпай керишпей jюр балам.\nЧийген кижи сениҥ энеҥ 3 jанбарда 1975j.\nПисьмоныҥ алдында ару jерге jаш баданыҥ колын jурайла, "бу сыйныҥ Тана' деп бичип койтыр.\nМен письмоны кычырала, кöстöрим jашла толуп, öкпöм кöксиме батпай барды. 'Атаман ары кöрÿп, кöзиниҥ jажын меге кöргÿспеске албаданат...\nМен эмди мында артык болгонымды сезип, араай чыгып, jÿре бердим...\nКиосктоҥ ”Алтайдыҥ Чолмонын“ садып алала, парктаҥ кöлöткöлÿ jер талдап,алтай кыстардыҥ jанына отурып алдым. Кыстар мени сеспей калды ошкош, бойлорыныҥ jажытту куучындарын кöйлöдип, jиркиреде каткырыжып отурат. Олорды тындап отурарга эби jок болды. Турала jÿре берейин дезем, база эмес.\nГазетти ачып ийеримде, кыстардыҥ бирÿзи мени кöрÿп ийеле, тыкчыйып, оозын jаба тутты. Коштой отурган кысты чаганагыла тÿртÿрип, бажыла мен jаар кекиди. Онызы бурылып келеле, кенетийин каткыга торт ло '’jарыла“ берди. Арткан кыстар озо баштап нени де билбей турган, оноҥ керектиҥ аай- ын билип, база каткыра бердилер. Олордыҥ куучыны бого ло токтоп калды. Оноҥ öскö куучын башталды...\n“Алтайдын Чолмонын" тимирип отурганчам, кенетийин кыстардыҥ бирÿзи аайы- бажы jок чыҥырып ийди:\n- Уулда-ар... кöрзööрдö-ö ол уулды-ы!\n- Кайда, кайда, уулдар?!\n- ... У-ууу!..\n- Автобуска кире берт.\n- Кийнинеҥ барайын ба?\n- Jе не отурыҥ? Jÿгÿр.\n-Сен озо. Оноҥ мен.\n- Ээ-э, автобус jÿр отуры.\n-Эне-е, ол уулды!\n- Коркышту современный уул!\n-Кайдаҥ бу бистиҥ ”деревняныҥ“ болзын. Кайдаҥ-кайдаҥ Новосибирсктеҥ бе, Барнаулдаҥ ба келди не. Базыды да башка. Бистиҥ немелерди-и. Фи, гостиницаныҥ jанында тургулары...\n- А бу бир неменин айланыш турганын.\n- Киосктоҥ газет садып алат, газту суу ичет, беляш алып jийт.\n- Чек ле— шпик.\n- Jазап та кийинбес. Модада ноль болбайсын.\n- Jÿзин… и-тетей мары!\nМен бу кыстардыҥ шиҥжÿлеп, электеп отурган уулын эмеш-умаш бидетем: кÿнÿҥ ле кычырар кып бöктöлгöнчö бичикке, конспектке кöмдиртип койгон отурар. Чыдузын, турумкайын кайкайтам. Бойын кöрзöҥ, он jети — он сегис ле jаш.\nМен ол уулаа таныжып аларга кÿÿнзейтем. Бир катап оныҥ кычырар кыптаҥ чыгарын сакып чöкöгöм. Ол карын бичикти кöстöри суркурап, ачаптып кычырып отурган.\nАру кейге соктыртып аларга, тышкары чыктым.\nКыйын белдÿ отургышта отурзам, ол уул саат болбой, база чыгып келеле. jаныма отура берген.\nОл нени де сананып, ичинде кÿлÿмзиренип отурган. Ого канайып чаптык эдедиҥ. Jе ол турала jÿре береринен коркып, араай сурадым:\n- Öй канча?\nУул кÿлÿмзиренгенче. Такып сурагам.\n- Не? Öй бö? Jети.\n- Öйдиҥ öдÿжин!\nЭйе дезеҥ. Бир ле конспектке öй болуп калдым. Эмди де ÿч конспект арткан!\nБистиҥ куучыныс ого ло ÿзÿлип калган.\nОнон мен бор-кар немелер керегинде кööрöп, уулды ойто ло куучынга тартып алгам. Ол керек дезе бойыныҥ jажыдын да меге бÿдÿмjилеп, ача берген.\n- Бот шоорло. икилиле, топшуурла, комысла ойноп ÿренип алатан болзом. ал гай инструменттер анеамблин тöзööр эдим.\n- Чын айдадыҥ . Оморкош деп неме ол! Jаҥыс оны öйгö келиштире бир кезек jаныртып ийер болзо.\nБистиҥ куучыныс алтай литератураныҥ , чÿмделгиниҥ, интеллигенцияныҥ, культураныҥ öзÿмине кöчкöн... Блааш-тартышка болгон... Ол мени билериле, кöгÿстÿзиле, кöскÿриле кайкаткам.\nJе ол кенетийин “jажу“ боло берерде, меге каткымчылу да, ачу да боло берген:\n- Сен мени шоотпо. Сöзиҥ бер. Билериҥ бе, мен бир кыска эки jыл jууктап болбой jадым. Ого чике кöрöринеҥ де уйаладым. Бир кÿнде jаҥыс та катап болзо, ыраагынаҥ кöрÿп алзам, jакшы.\nОго кандый сÿме айдып берейин? “Таныштырып койойын дезем, болбогон. “Чыгарып берейин“ дезем, база.\nЭмди ол кыс бу jык ла этире кийип алган кыстардыҥ оргозында куучынга киришпей, тымып калган отуры.\nКийими эски де болзо, ару-чек, чырайы öҥжÿк те эмес, jаныс ла кöстöри кандый да jалакай, jе кунукчылду.\n-...Ой, кыстар. ол уул бери келедири!\n- Не-не? Каткы.\nЧын, ол уул бÿдÿмjизи jок алтап базып келетти. Мениҥ аҥылап кöргöн кыстыҥ качарлары кызарып, кöстöри jаштала берди...\nУул базып келди.\n- Öй канча... кыстар... билереер бе? - акча сурагандый ÿн.\n- Бисте озо jакшылажып jадылар, а слерде?\n-Jаманым таштагар... кыстар. Jакшылар.\nКыстар jаан керек эдип отургандый, ойто ло куучынын кöҥжÿдип, уулды ундып салдылар.\n- Отурарга jараар ба? — байагызынаҥ болужы jок ÿн.\n- Бистеҥ незин сурайдыҥ.\nКыстар уулдыҥ öтурып jаткан jерине jылып, мениҥ аҥылап кöргöн кыстыҥ jанында jайымдала берген jерге кöргÿстилер. Уул эреҥистелип турала, отурып алды.\n- Jе, бистиҥ барар öйис jетти. Jакшы болзын. Эҥирди jакшы öткÿреер дейле, jединижип-каткырыжып jÿгÿре бердилер.\nУул ла кыс экилези ле бöкöйип калган, унчугышпай узак отурдылар. Оноҥ кöстöри туштажа берди...\n— Базып jÿреектер бе?\n—Jе,,, кыс бажын уккур кекеди., Турала, араайынаҥ базып ийдилер.\nМен олор учун ичимде сÿÿнип арттым.\nБот бу ине, кыстар, слердиҥ сакыган- ырымдаган Ромеогор!\nЭх, кыстар. кыстар... слердиҥ сокороорды!.. Ырызыгарды ычкынып...\nШалба Бродяга'"' деген индийский киного билет садып алала, башталарына jетире бÿдÿн-jарым час артарда, öрö-тöмöн баскындап jÿрди.\nОл индийский кинолордоҥ санаа jок. Андый сÿÿш!.. Андый кожоҥдор!.. Кыстар олорды кöрÿп отурала, кöндÿре ле кÿҥÿреде ыйлажа беретен эмей. Ол кыстар дейтен. Jе Шалба, эр кижи... база тудунып болбойтон. ’'Бродягага“ ол эмди экинчи катал барып jат.\nГруппада "Бродяганы эҥ озо кöргöн кижи - Шалба. Эртенгизинде ол аудито- рияга кирип ле барарда, кыстар кино кандый дежип, оныҥ ÿсти орто келгендер. Ол тыныш та алынбай куучындап берген. Кыстар озо баштап сÿÿнчилÿ отургандар. Ортозы киреде - чочып, араай кыйгырыжып, оноҥ кöстöри jашталып, учында — секиргилеп, колдорын чабынып, jеҥилгендÿ ÿшкÿрип ийгендер. Оноҥ аудитория тымый берген...\nМен бодозом, кино ло jÿрÿм эки башка неме. Jÿрÿмде андый неме болбой jат — тымыктыҥ ортозынаҥ Шалбаныҥ куучынына бир де кичинек аjару этпей, кайдаар да кöзнöк jаар кöрÿп алала отурган Jанар деп кыс унчуккан.\n-Сен нени де оҥдобой jадыҥ, сенде сыстаар jÿрек те jок - Шалба удурлашкан.\n-Карын, сенде jок болбой. Сен jирме эки jашка jеткенчеҥ, бир де кысла jÿрбегеҥ . Бичиктеҥ аймаганча кычырала, кайда да учуп jÿредиҥ. Айландыра кöрзöҥ, jараш, керсÿ кыстардыҥ кöбин! Сениҥ jÿрегиҥ таш.\n- Таш? Х-хы... Чынын айдар болзо, бир де оҥду кыс jок бу городто. Город ончозын ÿреп койгон. Jаҥыс та городто дейдеер бе... Бот оныҥ учун мен jаҥыскан jÿрÿп jадым.\n-Сен jаҥыс ла бойыҥды сÿÿп jадыҥ, таш jÿрек. Чечей сени канча jыл сÿÿп jат, а сен дезе оны кöрöр дö кÿÿниҥ jок.\nШалба ол кыска чурап барган:\n- Сениҥ ондо не керегиҥ бар. Ол... ол... меге турбас.\n- Сенин jÿрегиҥ - таш. Мен эмди сениле база качан да куучындашпазым...\nМыны сананып, Шалбанын каткызы кел- ди:\n— Таш. Jакшы тÿҥдештирÿ!\n-Эй, карган, озогы наjыҥды таныбаачы- аjарбаачы болуп па айса институтта ÿренип турган интеллигент кижи болуп jыдып па?\nШалба кайа кöрди. Кÿреҥ?\nКÿреҥ jаҥыс jердиҥ уулы. Ол аракычы. шокчыл, тенибер неме болгон. Качан да деремнени «колго тудуп» туратан: улус айылынаҥ да чыгар эмес. Оноҥ город тööн кача берген.Город то до токыналу jÿрбеген, керектер эдип jаргылаткан.\nЭмди бу. Шалба кайкай берди. Отурганы удабаган ине! Кийимине кöрзöҥ эстрадага чыккан артист ошкош. Оозынаҥ аракы jытанат.\n- О-о, Кÿреҥ, Кÿреҥ! Нöкöр! Jакшы? А бу сен кайдаҥ чыгып келдиҥ?\n- Таадан тÿрмедеҥ качып ийген. Jайым казак. Кöрÿп турун ба бу бичикти - деп балонь плащыныҥ jеҥин öрö шымап. Шалбага колыныҥ карызын кöргÿсти.- Не забуду мать родную .\nАнда база кандый да кызыл jылаҥаш ÿй улус, айакка оролып калган jылан, кырлардыҥ ортозынаҥ чыгып келеткен кÿн болды.\n- А бу сен кайда отурган ?\n- Сени тудуп алза, не болор?\nКуреҥ jаман каткырынды:\n-Кемди? Мени бе?..\n-Ондо нени эттиҥ?\n- О, jÿрÿмди айтпа да. Курорт. Общежитиеде jаткам. Бойында столовыйлу, душту, телевизорлу.\nшеде jаткам. Бойында столовыйлу, душту. телевизорлу. Курсагы в-в-о! Öйиҥди иштеп койоло, городло сал jÿрериҥ. Ресторан. Кыстар. Иштеген учун jакшы тöлöп jат. Амыраар кÿндÿ.\nОлор анайда куучындажып, институттыҥ общежитиезиниҥ jаныла öдÿп jаттылар. Шалба öйине кöрзö, киного jетире он ло минут аргкан. Кÿрен дезе калырап ла баратты.\n- Кем-кем jыжынза, меге айдып ий. Мен оны бу ла сабарымла кöзин ойо кадап ийерим - деп, тере перчаткалу колыныҥ эки сабарын Шалбанын Кöзине уулады. -"Буйволды билерин бе ле дезеҥ, болды. Ол эмезе ”Принцти“. Шакирди, ”Кабанды“, "Дьяволды — мениҥ корештеримди.\n- Jÿрÿм талдама болзо, тÿрмедеҥ не качкан?\nJе бу сурак jастыра берилген, оныҥ учун Шалбанын бажы. Кÿреҥниҥ jаҥы ла кöргÿскен эки сабары сарбас эткендий, тыртас öтти. Кÿреҥ бу суракка бачым каруу берип болбой, туйуксына берди. Шалба ман заарыган бойынча:\nОбщежитие барак. Мен сеге королевалардыҥ бойын кöргÿзерим...\nJе анайда айдала, коркыжы келди: "Киного оройтып калзам? Айса ол киноны эртен алгылап койор?*‘\n- Н-н-о-о!- Кÿреҥ Шалбаны jардыла тÿртÿрди. Кол тийбеген. ару кыстар ба?\nКуреҥ... балерин бе... мен общежитие барбайын деп. Киного билет садып ал гам, öй ас. Оныҥ ордына кино барак. Коркыш тын кино. "Бродяга".\n- Ээ, карындаш, мен бойым да бродяга. Сен меге кыстарыҥды кöргÿспеске бе?\n- Бойсын, Кÿреҥ. Эртен барак.\n-Jе мен сакышка öлÿп каларым.\n- Билет карам.\n- Кино кöрбöгöниҥнеҥ öлбöзиҥ, а сениҥ эҥ артык нöкöриҥ ол королеваларыҥды сакып болбой, öлÿп калар.\n-Jе ол искусство пне!\n-Искусствого тÿкÿр кой.\n- Ондозоҥ до, нöкöр...\n- Башта ла. карган. Оноҥ öскö. бистиҥ турмениҥ айдыжыла болзо. сеге крышка.\nКанайдар. Шалба Куренди ээчиделе. ойго кайра общежитие jаар бурыды. Öйине кöрöрдö, эки ле минут арттыр!\nКыпта Чечей отурды! База ла Чечен! Бу бого, квартнрада jаткан кижи, кайдан келген болотон? Бу кайткан кыс? Jаантайын ла оныҥ, Шалбанын, jолында турар.\n- Кыстар кухняда чай азып койгон, барып экелейин - Чечен кыптаҥ чыга берди.\n- Кем jок сый - Кÿрен сабарын “таре" этирди. - Сен jакшы уул. Сыйын учун эртен сеге jарымды тургузып jадым. Jöп пö?\n- Jöп - Шалба чазына кöрзö, стрелка оныҥ тÿжине ле сакыган чертимегине jылып jатты! Шалбаныҥ jÿреги сÿрекей тыҥ согулып-чарчалып баштады. Jе онон кинодоҥ озо он беш минут журнал болотоны санаазына кирерде, ичинде кандый да jеҥил боло берди.\nО, Кÿреҥ, сеге эртен мынаҥ да jÿс артык кыстар кöргÿзерим. Бу кысты... тфук!\nБаштап тарый бу да болотон - Кÿрен Шалбаныҥ jардына таптады.\nЧечей кÿкпек шилде чай тудунган кирди. Маҥзаарып, ого-бого согулып турала, онто чыкты.\n-Кöрдиҥ бе, мениҥ сыйымды, нöкöр, — деп, Шалба кööрди. - Кебер jок то болзо, ш ы ра ҥк а й ы н, оптузин.\nАйтпа да. Тен м-м-ы-ы! — деп, Кÿреҥ эрдин мычылдатты.\nУдабай Чечей ойто кирди. Магазин барып келген болгодый: сарjу, сахар экелди.\n- Бейин öдÿп. чай ичеер, уулдар, — деп, ол айактарга чай уруп, калаш кезип, курут. сарjу салды.\nШалба чазына кöрöрдö, журнал башталганынаҥ он минут öдö бертир. Бир айак чайды ичип те ийгедий jе- аштап турганы коркышту. Оноҥ кино эки сериялу. Jе ол Чечейдиҥ чайын канайып ичип отурар? Кыстар эмди ле кирип келзе? Эртен коп деген неме…\n- J о к, мен тойу - Шалба кÿрт эдип, тура jÿгÿрди.\nЧечей, калбак арчып jаткан бойы, кыймык jок туруп калды...\n…Шалба Чечейди ичинде jÿзÿн-базындап каргап, солусактап. Кинотеатр jаар jÿгÿрип баратты.\nТорбок оҥдонып келзе, кöр бажында эки jаҥыртыктыҥ ортозында кептелип калган jатты.\nБойын бойы бодонбос, болгон ло jерде jапрадылып jадар кайткан кÿрÿм бу! - деп, айылдыҥ эпши jанында чайлап отурган эмеени, Торбоктыҥ серип, оҥдонып келерин кечеги ле бойынча каран кетеп отурган чылап, öбöгöнин арбай берди. - Бир уурт аракыны да кöдÿрип болбос айла эр дийт мыны. Тфук, jескинчилÿ танма! Кöргöн jаҥыс балазыныҥ тойын да кöрбöгöн. Кур- тыҥ кайнап, ол jаҥыс jеениҥди. Быйантыны, кöкö тÿште улус кöзинче аҥдып, шалбаарып турган адыҥ не? Куда-а-й, кудай, мыныҥ уйадын кайдеен эдер?\n-Тöгÿнеле тылбыраба! -дейле, Торбок кеjегезин сыймай алза... кеjегези jок!\nЭди-каны мылырап, тили тартыда берди...\nТорбок балазыныҥ тойын jакшы ла öткÿрер деп сананган эмей. Эрик ле jокто канайдар, ол ачу таҥмазы jаанды jаан, jашты jаш деп ылгаарын, килеерин билер эмес. Той башталарына jетпей, кÿндÿ-кÿрееден тапту калап, эрмек-куучыны кöптöп лö турган . Оноҥ ол öлöр-барарын билбей, ады jарлу бöкöни, Быйанты jеенин, та не челдей берген. Быйанты таайын угуп, канай- ып чыдашсын база, оны кеjегезинеҥ ле ала койгон эди, оноҥ арыгызын Торбок билбес...\nТорбокты коркышту санаалар меезин эрей берди: "Ӱле-коногым келгени ле бу туру. Кеjеге кижиниҥ кин-тазылы, ол кижиниҥ сÿнезиле тудуш неме. Тöзи чирик агаш чылап jыгылып калатан турум. Уы-ый, айлу- кÿндÿ Алтайым, алган эжим, бала-баркам!..“ Торбок эриндерин jÿк ле арайдаҥ кыймыктадып, угулар-угулбас шымыранды:\n— Эш-неме билбейдим...\nКижиниҥ ÿреле бергенин кöрÿп, килеерин билбес Мылjыштыҥ jÿреги jымжай берген болгодый Торбокко jаткан jеринеҥ турарга болужып, jаҥыртыктыҥ алдынаҥ эки тажуур аракы чыгарды.\nБу тойдоҥ арткан эки тажуур аракыны тудунганча, Быйанты jеениҥниҥ айлына кирип чыккадый эмтириҥ. Jеен уул сениҥ карган согумныҥ бир jаманымды, бай ла. таштаар болбой.\nТорбок Быйанты jеениниҥ айлына öлöҥнöҥ jабыс, суудаҥ тымык кирип келеле!Jакшы кондыҥ ба, jееним?“ — деп, jакшы сураарда, ÿни бойына алыс jердеҥ угулган неме чилеп угулды.\n— Бейин, тöр jаар, öдööр, таай! — деп, Быйанты тура jÿгÿрпп, таайыныҥ тажуурын алып, тöжöнчик салып, Торбокты арай ла болзо, jаш балага бодоп, ала койгодый турды.\nМыны кöргöн Торбок алаатып. манзаарып, эжиктиҥ jанында тура калды. Быйанты таайын jединип экелеле, ширдекке отургызып, тажуурдыҥ бöгин ачты.\nJеениниҥ урган аракызы Торбоктыҥ эди-канын изидип, оны эмештен оморкодып турды. Оноҥ таай öгööн кожоҥ баштады:\nJеерен тайдыҥ jелижи\nJелиш беди - суу эмей.\nJееним кööркий айтканы\nТöгÿн беди — чын эмей.\nСанаазы jаҥы ла jарый тÿшкен Быйанты jоон, кöгÿс ÿниле сыылада берди:\nТай боронын jелижи\nJелиш беди — суу эмей.\nТаайым кööркий айтканы\nТапту калагылап, jеендÿ-таайлу экÿ кучак- тажып, jаҥыс аай jайканыжып, оноҥ ары кожоҥдоп отургылады:\nJерсÿ jадык аҥданбас,\nТазылду jадык аҥданбас,\nТаайы база ла бир кылчас эдип кöрöрдö, орынныҥ ÿстинде оныҥ, Торбоктын... кеjегези чычайып калган jатты. Мыны кöргöн Торбок Быйантыга: "Jееним, меге — карган согумга чугулданба“ —деп айдала, айылдаҥ чыга басканын билбей калды...\nАлтай албатыныҥ jанында кеjеге тоороры jаан байлу. Кеjегени jеен кижи тоорор, тоорыганы учун таайы jеенине тынду неме айдып беретен. А jеени таайыныҥ кеjегезин ÿзе соголо, таайын jаҥыртыкка кептей мергедегени алтай албатыныҥ jÿрÿминде болголок.\nТорбок jуукта jада калган. Ол jайы-кыжы ийт тере бöркин бажынаҥ чунчыбайтан. Кажы бирде: ”Бу бöрÿгеерди бажаардаҥ не уштыбайдаар?“— деп, улус сураганда, 'Бöрÿк jокко чай да кайнадым кирези чыдажып болбос инем: Быйанты jееним ÿзе тартып койгон кеjегемниҥ ордын соок салкын öткÿре согуп тургандый“ — деп, та комыдаган, та кокырлаган аайлу айдатан...\nТаҥдалай ойгонып келди.\nКандый jакшы! Кыптын ичине кÿниҥ jаркыны толуп калган, кайра ачып койгон кöзнöктöҥ jылу эзин келет, теҥери кöпöгöш- кöпöгöш, jабуудаҥ тамчылар быдырап тÿжет, кучыйактар чур-мар кожоҥдойт.\nМен нениҥ учун ÿлгерчи, jурукчы эмезим! — Таҥдалай кöкип, jуурканды ача тартала, кöзнöктиҥ алдына jÿгÿрип келди. — О-о... Jе кем jок — мен кожоҥчы.\nМениҥ чаҥкыр амадуум...\nJок, бу мен канайып турум. Ÿнди чеберлеер керек. Бÿгÿн эҥирде ойын-концертте кожоҥдойтон турум ине. Ол уул мениҥ кожоҥымды угарга келер. Мен jаҥыс ла сеге кожоҥдоорым, сеге. мениҥ... — Тандалай кÿлÿмзиренип нйди. — Чындап, оныҥ ады кем?..\nОл сакыбаган jанынаҥ jаҥы ачылта эткендий, бойына бойы кагкырып, кыптыҥ ичиле айлана берди.\n— Кем де болзо, кайдалык! Ол мени сÿÿп jат! Сÿÿп jат! Мен кандый ырысту!\nКайкамчылу неме — Таҥдалай эмдиге jетире ол уулдыҥ адынаҥ болгой. ол кажы jердиҥ, нени эдип турганын да билбес. Öскö кыстар болзо, ол уулла куучындашпай да jадып, ”ÿйе-сööгинеҥ“ бери тоолоп берер эди. Jаныс та ол уулды дейдеер бе —- кыстар городтыҥ оромдорыла öрö-тöмöн öдÿп турган уулдарды ончозын, олордын айдыжыла болзо, ’'беш сабары чылап“ билер эмей.\nЧындап та. Таҥдалай саҥ башка кыс. Кöп эрмектенбес те, баскындабас та jаантайын ненн де сананып jÿрер. Абитуриентка да болордо кезик кыстар деремнеден экелген öтöк jыды да чыгарга jеткелекте, jобош кылыгын таштап, шалмардаҥ кийеле, шалбыҥдап база берген эмей. А Тандалайдыҥ jолы дезе бичик кычырар кып ла институттыҥ ортозы болгон.\nТаҥдалай эмди ÿчинчн курста. Jирмелÿ. Ол бир де кичннек öскöрбöгöн — ол ло бойы. Кожо jаткан эҥ jуук ÿÿрелерине де бойыныҥ jажыдын айтпас. Кыстар оны ла кайкап божобос. Олордыҥ ла Тандалайдыҥ ортозы кандый ыраак!\nТаҥдалай айланышка бажы оорый берерде, орынныҥ кырына отура тÿшти — "Ух!.. Мен кандый ырысту!"\nТандалай кече эҥирде ол уулла... кож» болгон.\nКерек кинодоҥ башталган. Тандалай он бежинчи рядтаҥ билет садып алала, кассадаҥ туура базарда, кийнинде турган кижи: "Меге бир билет. Он бежинчи ряд, ÿчинчи jер“ деген.\nТандалай нениҥ де учун кайа кöргöн. Ол уул?! Чочыганы коркыш.\nКино баштала берген. Jе ол уулдын jери куру. Тандалай киноны да кöрбöй, оройтып калган улусты кийдирер эжиктеҥ кöс албай отурган. Ол уул!! Тандалай нени де кöрбöй, нени де укпай барган...\nКино божой берерде. ол уул Тандалайдыҥ кийнинеҥ базып ийген. Оноҥ Тандалайга теҥдележип келеле, колынаҥ jединип алган. Олор общежитиеге jеткенче, унчугышпаган. ''Эртенге jетире, Тандалай!" — деп, ол уул эрке шымыранып, колын jаҥыган...\nТандалайдыҥ нени де эдер кÿÿни келбейт. Ол анайып сÿрекей узак отурды. Учында отурыш кÿÿнине тийди. Jастыгыныҥ алдынаҥ башкÿннеҥ бери кычырып баштаган дневнигин чыгарды. Бÿгÿп койгон jердеҥ ачып, кычыра берди.\n8.10.73.Jÿрÿмимниҥ эҥ ырысту кӱни Бÿгÿн мен jÿрÿмимде баштапкы ла катап сиенага чыктым. Jаштаҥ ала амадаганыма jединдим.\n... Килиҥ кöжöгö, эки jанынаҥ отло чалыдып койгон тапчы сцена. карануй зал да отурган улустын сомы...\nОйын баш караачы кöрööчилерге адымды jарлап ийерде, jÿрегим оозыма чыга берген. Сценага чыгарынаҥ кемзинил, мойноп тургам.Кыстар мени мекелеп, кийнимнеҥ ийдип турган. Ойын башкараачы мени сценага албанла чыгарган. Залда калганчы рядта уулдардыҥ шоодылганду каткызы угулган. Ÿстине ол уул баштапкы рядта отурган. Эки ле кöзи менде... Мен оноҥ тын манзааргам. Jарык оттоҥ кöзим кылбыккан. Кожоҥымды эки катап баштайла, экилезинде туктурылгам. Ÿчинчизинде бÿдÿмjи jок баштайла, кожондоп кöндÿге бергем.\nМениҥ чанкыр амадуум\nТа кайда болбогой, та кайда?\nМен бастыра бойым кожоҥ боло бергем. Jаҥысла ого, ол уулга, кожоҥдогом...\nОл, байла, келер jастарда,\nКöктиҥ кööрöм jыдында,\nМениҥ чаҥкыр амадуум\nКöзим салган бир уулда...\nУул, учарга jазанып турган куштый, ичкери эҥчейип алга,. чагылып калган кöстöринде чиҥбей отурган.\nБилбезим, оноҥ ары канайда кожоҥдогом... Ол уулдаҥ öскö залда улустыҥ сомдоры арчылып, кайдаар да jылыйып калган. Оноҥ агып тÿжÿп келеткен суучактый не де шылырай бергендий билдирген, оноҥ кöчкö кÿзÿрегенди, оноҥ улустыҥ сомдоры кöрÿнип келген. Мен чочый бергем улус колчабыжып турган эмтир. Зал jарыла бергедий. "Би-ис“, "бис“ — деген кыйгылар уулган. Полды да тизиреде тепкилеп тургандары бар.\nМен сценаныҥ ары jанына jÿгÿре бергем. Зал торт ло тÿймей чыккан. Ойын башкараачы, кöстöри jашталып калган, меге тынастап jÿгÿрип келеле, сценага чык ла чык деп jайнап, чиректей берген. Jе мен ол jаар кылчас та этпей, тонымды кийеле, чыгып jÿрÿп ийгем.\nJол ортодон ойто бурыгам. Нениҥ учун-билбезим. Ойын кöрöр залдыҥ эжигин когызадып кöрзö, ол уул отурган jеринде jок...\nОбщежитиеге келзем, кыстар ойын-концерттин кийнинде бийе-танец болор дежип, кÿскÿниҥ алдында бастыгыжып турган. Мен олор до jаар кöрбöй, орынымды jазайла, кöзимди jумуп, узак-узак jаттым...\n9.10. 73. Айдары jок айас кÿн болды.\nАудиторияга Кирилле барарымда, староста колында тудам чечектÿ уудура басты. Балдар jаҥыс уунда сÿÿнчилÿ кыйгырыжа бертен. Уулдар дезе "ура", "ура!" дежип, мени öрö чачадыс деп тапкылаган. Меге кече сценага чыгардагызынаҥ уйатту болгон. Лекция-семинарлар божогончо, ончолоры ла мени опсыркаганду ширтеп, шымыражып отургандар. Jанып келетсем, jанымла öткöн кезик улус мен jаар кекип кöргÿзип, база шымыраныжып тургандар.\nКычырар кыпка барып, оноҥ тÿн киргенче чыкпадым.\n10.10.73. Кожоҥдогоным керегинде куучын тÿгенгелек. Ÿредÿчилер мени мактап, келер öйлöргö jедимдер кÿÿнзейт.\nБу ончозы качан божоор? Андый коркышту мен нени эттим?\n11.10.73. Ол уулды кöрдим. Кинодо. Кийнимде рядта отурган. Эп jок неме болды: бир кижи ол уулды jеримди jайлат деген. Ол уул оттый кызарып, туку алдындагы рядка барып отурып алган.\nКино ичимге jакшы кирбейт. Кыстар менеҥ киноны сураарда, jардым кызынгам. Олор мени öткÿре мактап ийерде, чÿми jаанай берген дешкен. Ох, кандый коронду сöстöр!\n12.10.73. Солун ла неме jок. Кар jаады. Эрикчилдÿ. Уйуктаар алдында кыстар ортодо сÿÿш керегинде куучын болды. Кыстар сÿÿш барына бÿтпейт. Мен айттым: Jок, сÿÿш бар. Ого учураган кижи jиит, чактула сÿрлÿ боло берер. Сÿÿш — ол илбизин-куулгазын кыстар меге талганча ла каткырышты. Сен нени билериҥ дешкилейт.\nМениҥ куучындажар кÿÿним чыга берген. Уйуктаачы болу, кöзимди jумуп ийгем.\n13.10.73. Айлыма письмо бичидим. Эзен- амыр, су-кадык, акча салбагар. стипендиеде jедер. База нени эттим? Француз драматург Корнельдин "Сид"деп трагедиязын кычырдым.\n14.10.73. Амыраар кÿн. Кыстар киного кычырган. Барбадым. Кийим jунуп. "Сидтти тÿгезе кычырала, библиотекадаҥ француз драматург Расинниҥ "Андромаха" деп трагедиязын алдым. Уйуктаарга jетире талор- ортозына jедип калдым.\n6.11.73. Эртен байрам. Институты эҥир болды. Кожоҥдодым. Кöрööчилер кожоҥымды сÿрекей jылу уткыды.\nОл уу л баштапкы рядта отурды...\n7.11.73. Байрам. Бпстиҥ группа салковойдоҥ jууды. Чындыйдыҥ квар тиразында темдектедис. Учына jетире болбодым.\n8.11.73. Байрамныҥ кийни, оныҥ учун кем де семинарга белетенбеген. Мен белетенип те алтан болзом, унчукпадым. Ÿредÿчилер де оҥдогонду кÿлÿмзиренип, семинарларын öткÿрбей, лекцияларын кычыра берет.\n11.12.73. Музыка аайынча литература кычырып баштадым. Атту-чуулу кожоҥчылардыҥ jÿрÿми, öткöн jолы меге сÿрекей солун.\n12.12.73. Ÿредÿдеҥ ле келеле, чала-была ажанып алала, бичик кычырар кыпта музыканыҥ бöлÿгинде карайуй киргенче отурдым.\n13.12. 73. Уйуктаар алдында Майма сууныҥ jарадыла соодоп базып jÿрдим. Кожоҥдоп, бойымла бойым куучындажын турган эмтирим. Мен билдим: кожоҥ jокко jÿрÿп болбозым.\n14.12.73. Jаҥы jылга белетенип турубыс. Мен ”Чаҥкыр амадуны кожоҥдоорым.\nТынарга да öй jок.\n20.12.73. Репетиция болды.\nНениҥ де учун ол уул санаамнаҥ чыкпан. Кöрÿнбес болуп та кайда барган?..\n21.12.73. Репетицияга jÿрдим. Бор-кар шылтактар таап, кöп алтай балдар рнпетицияга келбеди.\n22.12.73.Ойто ло репетиция болды. Келген улус кечегизинеҥ ас. Кайтан неме бу?Jаҥы jылга jетире толу ла кÿндер арткан. Öмö-jöмö бсте jок болзо, не де болбозыс.\n23.12.73. База ла репетиция.\nОл уул керегинде санандым…\n1.1.74. Сегис кÿн бичибедим! Öй чек jок болгон. Эки час кайра, 12 часта, Jаҥы jыл чыккан. Кече эҥирде Культураныҥ Туразында ойын-концнрт болгон.Кожондодым.Мен, байла, качан да анайып кожоҥдобогом.Улучтыҥ коляабыжы тыҥ болды.Ол уул ойто ло баштапкы рядта отурган…\nАлдында бийе-танецтер öдÿп jат.\nБистиҥ кып сÿрекей jараш jазалган: столдыҥ ÿстинде jÿзÿн-jÿÿр ойынчыктарлу чибичек, кöзнöктöргö ай, jылдыста, стенелерге дезе аҥ-куштар jуралган, лампочкалар jÿзÿн-jÿÿрлендире будылган, потолоктоҥ карычактар салактанган.\nКандый jакшы! Бир jанынаҥ öдÿп jаткан эски jыл карам. Мениҥ каткырар, кокырлаар, кожоҥдоор кÿÿним келет. Jÿрÿм кандый jаркынду. кандый элбек! Алдымда кандый кöп jолдор. амадулар!.."\nТандалай оноҥ ары кöп страницаларды кычырбай öткÿрип ийди. Анда солун ла неме jок. Алтай музыка керегинде, jайалталу алтай балдарды анылу ÿредÿге ийери керегинде, блааш-тартышту да сурактар аайынча бойыныҥ кöрÿм-шÿÿлтезин бичиген...\n"4.4.74. Эки кÿн орыннаҥ турбай, ыйлап jаттым... “\nТандалай атпас этти... Блокнодын тöжине jаба тудуп, кöзин jумуп ийди...\n...Тандалай автобус сакып, токтодуда "Ромео ло Джульеттаны* кычырып отурган.\nНеме jылбырт эдип, кем де эки-ÿч оос jöдÿлдеп, ’'эй, былар“ деерде, бичиктеҥ бажын кöдÿрип кöрöрдö, чачын кöрмöс чилеп öскÿрип алган, тизе тужы тыгыш, учы дезе jерjалан джинсалу чодыр-кара уул турган.\n- Слер мындый коркышту нени кычырып турганаар?\nТандалай унчукпаста, уул ого коштой отурып алала, чала кайра jадып, араайын сыгырып, сабарларыла тизезине ойной берген.\n- О, слер "Ромео ло Джульеттаны“ кычырып турган турбайаар! Мен оны ÿчинчи класста ÿренеримде кычыргам. Тыҥ роман! Ромео Джульеттага болуп, суу дööн калып ийген jок беди. Бот мен ол эпизодты кычырала, ыйлаган эдим. Кöрзöҥ, кемди... ы-ы кемди... канайда бичип jат!\nТандалай каткызын jÿк ле арайдаҥ тудуп:\n- Бу роман эмес, а трагедия. Оны бичиген кижи — Шекспир. Ромео сууга калыбаган...\n- А, чын ла дезеер, суу дööн калыбаган.\nОноҥ ол уул анекдоттор айдып баштаган.\nТандалай оныҥ анекдотторын угуп, бичигин туура салып койоло, jаш бала чылап, талганча ла каткырып отурган.\nУул оноҥ оок-теек, болор-болбос немелер керегинде тыныш та алынбай куучындай берген.\nТандалай озо баштап оныла эптежип болбой отурган — не де болзо, ол уул, jе оноҥ ого ÿрениже берген, уулла ачык-jарык куучындажып, оны "сен“ деп, ого керек дезе сурактар да берип турган.\nУул бойын Кешка деген. Jаткан jери Экинурда болтыр. Тандалай ол jердиҥ кöп кыстарын билетен, оный учун сÿÿнген бойыпча, кыстардыҥ аттарын адап, олордыҥ су- кадыгын, нени эдип турганын шылай берген. Кешка булгалып, ары-бери буландап, "а, Валя ба... jе-е Валяны неме адып ийзин бе,jÿрÿ ле...“ деп эмезе "Зоя ба? А, Зоя тен... сал ла jÿрÿ...“ деп турган. Оноҥ нениҥ де учун öскö куучын баштаган...\nТандалай бир ле кöрöрдö, бÿрÿҥкÿйлеп келеткен.\n-Уй, мен, ÿÿреме баратан кижи, отура калтырым ине! Эмди ол айлында jок.\n-Эмди не болор? Калак, коркышту керек болгон беди? Мен бурулу ошкожым.\n-Jок, jок, слер канайып тураар! Мен бойым.\n-Мен столовый баратам.\nКешка чазын кöзине jуук тудуп, сыгырып ийеле, онон Тандалайга кöргÿскен:\n-Сегис! Бÿгÿн суббот. Столовыйлар эрте бöктöлип калган.\n-Чын да дезеҥ. А мен бойымнаҥ да ажанып албай. Кыстар чай азып койгон болор Биске барак па?\n- Быйаным. Бойсын. Бис рестораннаҥ да ажанып албай.\n-Jок, jок, мен ресторанда качан да болбогом. Андый акча да jок.\nКешка карылып-карылып каткыра берген:\n-А слер акчаны кайдатанаар? - деп, тöш карманынаҥ целофанла кадарлап койгон паспорт чыгарып, оныҥ ортозынан кызыл- кызыл ондор кöргÿскен. -Слердийиле болзо, бу не, акча эмес пе?\n-Калак, сен акчаҥды тегин jерге ÿребе.\n-Акча — чаазын, кижи — алтын. Бир катап тойо ажанып та албас па. Эртен турадаҥ ала оозыма нени де тутпадым. Слерге барайын дезем, кыстарла таныш эмезим, кандый неме келди дежер. Уйатту. Бÿгÿн суббот кÿнде слер, байла, бош болбойоор? Араайынаҥ куучындажып отурарыс. Кайдаҥ билер, айса болзо, бис агалу-сыйынду, угы-тöзис те jаҥыс. Эмдиги улус бой-бойын билижер эмес...\nЧын да, кайдаар меҥдеер? Тандалайдыҥ трагедияны кычырар кÿÿни jанып калган. Общежитие барар, чайлаар. Онон нени эдер? Конспект бичиир бе? Эртен де тÿжине бичиш jетпей. Ресторан ол не jер эмтир, барып кöрÿп те келбес пе. Алдында, Тандалай деремнеде тужында, город барып jÿрген улус ресторанда болгонын айга учуп барып келгендий куучындайтан. Оноҥ бу jалакай, керсÿ кööркийдиҥ кÿÿнин не соодор. Ол чала кунугып, кемле де куучындажып, кунугын ÿлежерге турган ошкош... А ол бир уул олор экÿниҥ кожо базып jÿргенин кöрÿп ийзе? Jе, тоҥ ло канайда берет эмеш. Кижи кижиле кожо баспас, куучындашпас эмес.\nОлор ресторанга келерде, ол кÿÿлеп, кайнап jаткан.\nТандалай чöрчöк jерине кирип келгендий, ары-бери аjыктанып, бÿдÿрилер. Кешка дезе бойын jайым тудуп, кандый да jаан улустыҥ алдына базып барала, олорло нени де куучындажып-каткырыжып алала, ”Jаманымды таштагар, карифандар“ — деп, тöжин jаба тудунып, оноҥ саҥ башка ээлип- бÿгÿлип, столдордыҥ ортозыла öдÿп турган. Бастыра ла jанынаҥ ”Кешка, Кешка!“ деген калаҥы ÿндер угулар, кандый да уулдар тура jÿгÿрген бойынча, Кешканы бойына чиректеер. Кешка дезе Тандалай jаар имдеп, олордыҥ колынаҥ тудуп:\n-Ачынбаар, наjылар, jаҥыс ла ачынбаар.\nКалаҥы уулдар Кешканы эҥ артык нöкöрис деп, jаманысты ташта деп jайнаар.\nБош jер jок болгон. Айдарда Кешка столдордыҥ ортозыла чорчыс-мыйрыс базып бараткан официантка кысты токтодып, оныла куучындажып-кööрöп, толыктаҥ стол сурап алган.\nКуучынчы Кешка тымып, нени де сананып отурган. Оноҥ таҥкылаарга jараар ба деп, ’ТУ“-нын пачказынан сигарет чыгарып, камызып алган.\n-Слер тартараар ба?\nТандалай чала кайкап отурган. Бу байа чÿм-чам jок уул канайда берди? Мени слер деп туру ба? Бу мен канайып турум — jаан jерге келген кижи андый болбой...\nТандалай стенеге частаҥ кеелеп эткен jуруктарды, улустарды сонуркап кöрö берген. Jе анда кандый кижи jок! Айла олор тегин улустаҥ башка туру ине! Мында база башка jÿрÿм öдÿп jаткан турбай! Ол городто jатканынаҥ бери удабас ÿч jыл болор, а эмдиге мыны билбеген! Мында отурган ÿй улус та саҥ башка: кöстöри кадалгак, таҥкылап отургылайт.\nКешка таҥкылап божойло, сигаредин öчÿрип, кукла ошкош официантка кыска имдеп, сабарыла тарсылдадып ийген.\nОфициантка базып келеле:\n- Нени jакыдарыс, Кеш? — деп, ”Ресторан Алтын-Кöл“ деп бичип койгон jылтырууш кадарлу меню сунуп, тÿрбек чаазын ла карандаш чыгарып, каткак ийиндерин jайкай берген.\nКешканыҥ меҥдеп турганы jок:\n-М-м... Айдарда... бичи, Галочка: баштапкызында, бефстрогандар; экинчизинде, ром, ÿч jÿс; ÿчинчизинде, ”Жигули“, торт; тöртинчизинде, jарымдай кургак "Шампанский''4, бир шил; бежинчизинде, кара кофе. Байла, болор, jылгырлап турум, Галочка. Бойыҥ билериҥ... — деп, отургыштыҥ бе- лине ”jайрадыла“ берген.\nКирген улус Кешкала кол тудушпаганча отурбас. Саат болбогон, официантка Кешканыҥ jакыганын тажый берген.\nОфициантканыҥ кажы ла экелгени сайын Кешка кöзии араай jумуп, бажыла кекип отурган.\nСтол jабыла берерде, Кешка содон чööчöйлöргö сырадаҥ уруп, сол колына вилка, оҥына бычак алый, бефстроганга кире берген. Тандалай вилканы эп jок тудуп, анаҥ-мынаҥ кадап, кессе, чек кезилбес.\nКешка сыралу чööчöйди Тандалайга албадап ла туттурып, танышканыс учун деп сÿстÿрип, ичип алган. Тандалай чööчöйди jаҥду амзаачы болуп, эрдине тийгизип, ойто тургузып койгон. Кешка бойыныҥ чööчöйине сырадаҥ урала, Тандалайдыйына эки-ÿч тамыскан. Тандалай ичпей мойной берерде, "Jаҥыс чööчöй ичпейтен, слер мени jаман кöрÿп турганаар ба?“ — деп тура берерде, чööчöйин албаданып ла тÿбине jетире ичкен.\nӰчинчи, тöртинчи чööчöйлöрди Кешка Тандалайга албанла ичирген. Мойноп-тытпактажып отурарга бийик культуралу улус кöзинче эп jок болгон.\nГрафинде ромноҥ чööчöйди ичкен ле кийнинде Тандалайдыҥ бажы айланып, кÿÿни бийиктей берген. Кешканыҥ ойто ло куучынчызы-кокырчызы тудуп, анекдотторын тöгÿп баштаган...\nКешка официантканы кычырып аларда, ол кичинек чодычагын чатылдадып турала:\n- Слердеҥ он jети садковой jирме беш акча — деген.\nКешка столдын кырына тудуш jирме бешти чÿмденип чачып, jандырыжы jокко деп, ойто ло анекдотторына кöчкöн. Оноҥ нениҥ де учун ÿй улустыҥ ла эр улустыҥ эди-канында öдÿп турган кандый да ”биологический“ ле "психический" процесстер керегинде куучындай берген...\nОн бир jарым jедип, ресторанныҥ отторы кезиктей öчö берерде, Кешка тура jÿгÿрип, Тандалайга турарга болужып, колтыктап ийген. Алдында этажтаҥ бир шил кызыл алып, ородып алган.\n-Эмди мениҥ квартирама барарыс. Анда эjемниҥ чыккан кÿнин темдектеп jатканыс. Куру барарга эби jок.\nАвтобус кайда да токтой берерде, олор тÿжÿп, кандый да тапчы, караҥуй оромы каран уй оромычакла барып, кичинек болчок тураныҥ jанына келгендер. Jе ол турада от то jок болгон.\n-Jуулыжарга jеткелек. Эмди де бÿткÿл эки час арткан. Сакыбаганча болбос. Слер ÿжÿркебегер. Айлаарда чылап бодоноор. Квартираныҥ ээзи эмеен одожында турада. Келдинде. Олор база келгилеер. Маша jеҥем вареньелÿ калажын быжырып, шык билинбей турган болор. Jалакайы! Мени уулы эдип алган. Мен оныҥ ижин ончозын эдип берип тургам да. Jанзам, айлымнаҥ эт, тÿк, ноокы, одын экелерим.\nТураныҥ ичинде кижи jаткан деерге болбос болгон: кир, jыт. Стенелериниҥ череди тÿжÿп калган. Потолок jемирилип келеткен. Столдыҥ алдында чогуп койгон тоозы jок куру шилдер. Стенелерде кандый да кызыл jылаҥаш ÿй улусту кезинтилер. Столдо кÿскÿниҥ кырында кандый да кыстардыҥ сÿр-jуруктарын кыстап койгон...\nТандалай чачылып калган кандый да бöсти алып, тураныҥ ичин арчый берген. Jе полдыҥ балкажы кадып калган — суу изидип, jибиделе, jунбаганча неме болбос.\nТандалай бир ле кöрöрдö,jуунатпаган орынныҥ ÿстинде шпилька jаткан, а будында — арта салып койгон лифтик. Оны кöрöлö, Тандалай кайкай берген... Кешка олорды тöжöктиҥ алдына сугуп, jаҥыс jерге тепсенип, саҥ башка каткырынган.\n- Эjемниҥ ундынчаҥы коркуш... Бÿгÿн мында конгон... Мен полдо уйуктагам... Чыккан кÿни болордо, байла, jÿÿлип турган болбайдар...\n- Jок, мен jанадым — Тандалай шыйдына берген. - Jакшы болзын.\n-Акыр, кайда браадыҥ? — Кешка тап эдип, Тандалайды кучактай алган.\n-Божот! Дон-Жуан — Тандалай оныҥ jÿзине тÿкÿрген.\nJе Кешка jÿÿле бергендий, тынастап, Тандалайдыҥ чачын, кöстöрин, мойнын окшой берген:\n- Мен сени сÿÿп jадым. Узактаҥ бери сÿÿгем. Jе сеге jууктаарынаҥ jалтанып тургам. Мени таштап мынаҥ барба. Мен сен jокко jÿрÿп болбозым, Тандала-ай... — Ол Тандалайды орынга jыга базып, кийимин jыртып чача берген.\nТандалай коркышту терлеп, удурлажар кÿчи чыгып турган. База ла эмеш, ол санаазын ычкынып, бастыра бойы селендеп, каткыра берер.\n- Jок! Jок!! Качан да!!!\nТандалайдын курч тиштери Кешканыҥ тöжине кадаларда ла, ол jаман багырып, оныҥ чачын эки колдоп искей берген. Тандалай, ач бöрÿ чилеп, оныҥ тöжинеҥ чайнам этти ÿзе согуп, орынныҥ ÿстинде октолып jаткан Кешканы артыргызып койоло, jыртык кийимдÿ, эзирик кижидий таралjып, эжик jаар болгон...\n...Тандалай тын jок кижидий, сÿрекей узак jатты...\nДневнигин тöжинеҥ jÿк арайдаҥ кöдÿрип, оноҥ ары кычыра берди...\n"25.6.74. Дневнигимди кандый узак тутпагам — эки ай! Öртöп койорго санангам, jÿрегим барынбады.\nБу эки айга нени эттим? Нениде эмес. Улаарып тургамдый jÿрдим. Кыстар мени психиатрическийге ийер болорыс дежет. Мынаҥ озо мен jÿрÿмди jÿкле бичиктеҥ билтирим. Эмди jÿрÿм керегинде, оныҥ учуры керегинде кöп сананар болдым. Бодойтом, бастыра улус jакшы деп. Кöрöр болзо, jакшы улус ортодо каа-jаа jаманда улус туштап туратан болуптыр. Мен андыйлардын бирÿзиле — Кешкала кожо базып, ресторанда отурып, квартиразына барганым учун уйаладым, jескинедим, бойымды бойым каргайдым. Мен ого бойымды базындыртарга, тепседерге бербегем. Онызы jакшы. Jе мен бистиҥ бу кичинек городыста иштеп ле ÿренип jÿрген öскö дö кыстардыҥ салымы керегинде сананар учурлу эмезим бе? Эртен ле Кешкадый уулдар ол кыстардыҥ jаш jÿрÿмин неге де бодобой ÿреп койордоҥ айабас. Андый jÿзи де, jÿреги де jок немелерди jаргыга берер керек.\n30.6.74. Ол уул керегинде кöп сананар болдым. Кöрÿнбегени удады. Айса, Кешка ла мениҥ кожо jÿргенимди кöргöн?\n9.8.74. Бÿдÿн-jарым ай бичибедим. Jе кандый солундар? Бисти бир айга Кöксуу- Оозында Гагарка деген jерге öлöҥ ижине ийген. Городтоҥ бого jетире кере тÿжине келдис. Тоҥдолышка öзöк-буурым оодылып калгандый. Какыргамда, болчок-болчок балкаш чыгат. Тÿн кирип те калган болзо, кыстар jастык-тöжöгин алганла jерде, клуб баргылады.\nМен дезе Кадынныҥ jарадына келдим. Кадынды jуугынаҥ баштапкы ла катап кöрÿп турум. Колымды оныҥ jымжак толкуларына сугуп алала, узак-узак отурдым.\nКадын нени де белгелеп тургандый, шуулап-аҥданып jаткан. Теҥериде кара булуттар jаныс jерге барчакталып-койылып тургаи.\nJÿрегиме кандый да тыш, амыр боло берген. Удабай jылу-jылу jаҥмыр jааган. Мен öдÿгимди суурып, jаҥмырга 'jÿзимди тöгöп алала, Кадынныҥ jаказында тайыс jерле каткырып, кожоҥдоп jÿгÿрип турдым...\n10.8.74. Ишке чыкпадыс. Jадатан jеристи jазап, алмардаҥ азык-тÿлÿк алдыс. Деремнеле таныштыс. Карган-тижеҥдер. оок балдар бисти öскöлöп, сонуркап кöргÿлеп турат.\nЭҥир кире ле берерде, улус тарткан “Белоруса "таркырап jеде конгон. Кара-кÿреҥ уулдар "Белорусьтыҥ“ абразынаҥ калыгылап, бистиҥ jаткан турага келгендер. Кыстарла узактаҥ бери таныштый, олордыҥ кажызыныҥла адын адап, сертежип-кокырлажып турган.\n11.8.74. Кöк-Баш деп jерде иштедис. Кандый jакшы! Кÿнде кааҥ. Мен ончозыла кокырлажып, тытпактажып турдым. Кыстар мени ле кайкап бош jок.\nМеге кулунду jеерен бее бердилер. Кулун меге коркышту jарады. Оныла ойноп jалын, чÿрмежин тарап-öрÿп турдым. Мен оны Салкынак деп адап алдым.\n12.8.74.Суреен jакшы иштелди. Обедке кой сойды. Курен деп уул улай ла мен jаар кöрÿп туру. Мен ого соок.\n13.8.74. Jаҥмыр jаады. Колчалгыла öлöҥ чаптыс. Иш божоордо, ончозынын кийнинде jанып бараткам. Агаштыҥ ортозынаҥ таҥ атту кандый да кижи чыга конгон. Чочыганым коркыш. Кÿреҥ эмтир. Канайдар, кожо jорторго келишти.\nДеремнеге jеткенчеес, бир де куучындашпадыс.\n14.8.74.Иштеҥ сÿÿнчи албадым. Салкынак та меге jапсыбайт. Кÿреҥ меге нени де айдарга тидинип болбой турганы билдирет.\n15.8.74.Иш jарабады. Ургун jанмыр jаады.\n16.8.74. Коркышту чыладым.\nКадында болдым... “\nТандалай чазына кöрöрдö, ойын-концерт башталарына jетире jарым ла час арттыр. Ол дневнигин jастыгыныҥ алдына тÿрген сугуп, кийине берди.\nТандалай сценага чыгып келерде, зал, ÿстине изÿ суу чачып ийгендий, jаҥыс уунда ”а-а“ деп, оноҥ сÿрекей тымып, кенетийин колчабыжула торт ло jоткондоло берди.\nОйын башкараачы кöжöгöнин ары jанында сабарын тиштенип, ыйлаарга тургандый, jÿзин чырчыйтып алган туру. Оноҥ Тандалайга jÿгÿрип келеле, оныҥ сол колын öрö кöдÿрип ийди. Зал оноҥ ары ”калаптанды“.\nТандалай анайып узак турды. Ого кенетийин залдыҥ ортозында кандый да таныш jÿс кöрÿнди... Кешка!.. Ол кандый да кыс кучактап алган отуры. Кандый jаш, эрке ле тенек кызычак!\nТандалайдыҥ öзöгинде не де ÿзÿле берди...\nБаштапкы рядта... ол уул... отурды... Оныҥ ол ло чагылып калган кöстöри... Оныҥ кöстöри...\nЗал кÿÿлеп-табыштанып чылайла, токынай берерде, Тандалай кожоҥдой берди...\nКожоҥы бого ло ÿзÿлип калды. Зал кый- мык та этпеди.\nТандалай оноҥ ары кожоҥдоп болбой барды — кöксине кем де базып алгандый... Кешка... Ол отургыштыҥ белине кайра jадып, ”сайрап“ отуры... Ол уул...\nТандалай коркышту изип... терлей берди...\nЗалда кыймыктаныш башталды.\nТандалай микрофонды ычкынып, jÿзин jаба тутты... Кöзине ойто ло Кадын кöрÿнип келди. Ол кайдаар да кÿÿлеп-шуулап агып ла jат, агып ла jат, агып ла jат...


03.12.2019 - altaicholmon\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай в рамках реализации проекта ОНФ «Генеральная уборка» провели в нескольких детских садах Горно-Алтайска тематические игры с дошкольниками. Занятия по экологическому воспитанию направлены на знакомство и приобщение подрастающего поколения к раздельному сбору твердых бытовых отходов (ТБО), формирование у детей представлений о вторичном использовании ТБО, необходимости переработки и изготовления из\nЧычкан јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгына – јеҥилтилген баала\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетти республикада амыр-энчӱ јуртап јаткан албаты, алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ, тӧрӧлчи кӱӱн-тапту кажы ла биле бичидип алар деп иженедис. Слердеҥ бистиҥ алтай газедистиҥ салымы, тиражы кӧнӱ камаанду. Јолы јаркынду, тӱӱкилик учуры бийик «Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ салымы ӧзӱп јаткан ӱйелердиҥ колында. Бала-барказын тилиле, культуразыла, тӱӱкизиле оморкоп, ого тайанып таскадары бӱгӱнги ада-энедеҥ, биледеҥ камаанду. Кӱндӱлӱ\nГорно-Алтайсктагы М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ас учурап турган ла баалу-чуулу бичиктердиҥ фондында кепке базылып чыккан изданиелерле коштой, бистиҥ таланыҥ 1922-1959 јылдардыҥ туркунына область ла аймактар кеминде чыккан газеттери (подшивка) чеберлелет. Ады-јолдоры башка-башка јирме газет. Ойрот тергеезинде бойыныҥ газеттери чыгып турганы бойыныҥ ӧйинде таланыҥ культуралык јӱрӱминде јаан учурлу алтам, керек деп кӧрӱлген. Газет\nАмыралтада отурган кӱндӱлӱ каргандарыс кандый ла калыктыҥ тоомјылу улузы болуп јат. Олор јон ортодо кӱндӱде јӱрӱп, јаткан јуртыныҥ ла чыдаткан бала-барказыныҥ бажы болуп јат дезем, байла, база јастыра болбос. Оҥдой аймакта Хабаровка јуртта андый улустыҥ бирӱзи — Јыламаш Адулашевна Белешева. Кӧп балдар азырап чыдаткан ӧрӧкӧнгӧ быјыл тогузон јаш толгон. Је омок-јардак јерлежис ӧткӧн ӧйлӧрди эске\nКӱчӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Санкт-Петербургта Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ II Бастырароссийский съезди ӧткӧн. Бистиҥ республикадаҥ съездтиҥ ижинде тогус кижидеҥ турган делегация турушкан. Газеттиҥ кычыраачыларын бистиҥ делегацияныҥ тоомјылу съездте кӧргӧн-укканы керегинде куучындарыла таныштырып турубыс. Турачак аймактыҥ “Билим-ӱредӱлӱ культурный тӧс јер” РОО-ныҥ чыгартулу кижизи Римма Николаевна Васькина: – Съездке Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ\nАгаш тазылы јерде, калык тазылы тилде\nЮНЕСКО-ныҥ јӧбиле 2019 јыл Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ јылы деп јарлалган ла ого учурлай ороон ичинде кӧп керектер ӧдӱп туру. Кӱчӱрген айдыҥ 21-23 кӱндеринде Москвада Россия Федерацияныҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле “Россияныҥ калыктарыныҥ тилдери ле культуразы: корыыры ла ӧскӱрери” деп Текшироссийский форум ӧткӧн. Оныҥ ижинде бистиҥ республикадаҥ Горно-Алтайсктагы Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы номерлӱ школ-интернатта\nЈилбилӱ сурактардыҥ јажыды неде?\nОрооныста телеберилтениҥ эҥ ле артык ла туку качаннаҥ бери ӧткӱрилип турган талдама деген интеллектуальный ӱлекерлериниҥ бирӱзи “Не? Кайда? Качан?” ойын болуп јат. Кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде оныҥ ээчиде ойындарыныҥ кӱски сериязыныҥ финалы ӧтти. Оогош тергеебисте бу ойынныҥ чындык кӧрӧӧчизи, эҥ јарлу туружаачызы, кычыраачыларыска мынаҥ озо бичимелдеристеҥ таныш Светлана СУМАЧАКОВА ол берилтеде база турушты. Ого јолугып,\nАлтай — телекейдиҥ кӧгӱс-байлыгы\nКӱчӱрген айдыҥ 21-24 кӱндеринде Алтай Республикада «Евразияныҥ албатыларыныҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрди сценада тургузары» деген театрал форум ӧткӧн. Государственный Думаныҥ депутады, алтай бичиичи, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча Россиядагы Камыстыҥ турчызы Иван Белеков элбек кемдӱ бу јуунды ӧткӱрер баштаҥкайды эткен улустыҥ бирӱзи болуп јат. Бир кезек шылтактардаҥ улам ого Алтай јаар јол келишпеген, је ол бу керек-јаракта заочный\nАлтай Республикада тоолу кӱндер кайра ӧткӧн калыктар ортодогы театроведческий форум ӧйинде Саха (Якутия) Республиканыҥ «Олонхо театрыныҥ» кайчы Н. П. Бурнашевтиҥ «Кыыс Дэбилийэ» деген кай чӧрчӧги аайынча режиссер Андрей Борисовтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзи ӧтти. «Кыыс Дэбилийэ» деген ойын-кӧргӱзӱде культура ла санаттыҥ Арктический институдыныҥ 4-чи курсыныҥ он эки ӱренеечизи ойноды. Ойын-кӧргӱзӱни кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткыдылар. Оныҥ кйининде Россия\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет тергеебисте спорттыҥ ӧзӱми керегинде бичимелдер јарлаарын улалтат. Бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ директоры, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи ЯЙТАКОВЛО ӧдӧт. —Мӧҥӱнчи Яковлевич, озо ло баштап Слерди ӱренчигер Родион Асканаков јуучыл самболо экинчи катап телекейдиҥ чемпионы болгоныла уткуп јадым. Бу албатыбысты сӱӱндирген чындаптаҥ да јаан једим. Ӧдӱп јаткан јылда


Ӱредӱчилериске јажына бис быйанду - altaicholmon\nӰредӱчилериске јажына бис быйанду\nКажы ла кижиде јӱрекке кару, ундылбас öйи бар. Ол – бала тужы, jaaн телекейге баштапкы алтамы. Солун алтамныҥ бирÿзи — ол билгирдиҥ телекейи, кÿзÿҥиниҥ шыҥырты.\n1975 jылдыҥ кÿски айас кÿнинде Кырлыктыҥ сегисjылдык школыныҥ эжигин баштап ла бир тÿҥей оогош уулчактар ла кызычактар алтагандар. Олор нулевой класстыҥ ÿренчиктери: Абраимов Кирим, Байрышева Марина, Баркышева Анжела, Байлагасова Анюта, Истомина Айна, Келюева Айана, Кадярчина Айана, Токова Айана, Кульдина Тамара, Чабачакова Майя, Шатин Алеша, Ютанов Алеша, Тумпуков Аржан, Токов Мерген, Кыпчаков Аржан, Котлаев Женя, Чабачаков Сережа, Кудирмекова Эля, Кыйгасова Аля, Шутина Таня, Ороева Айана, Мандин Андрей, Сюнюшев Петя, Токов Мерген, Бодин Костя, Мюсов Женя, Иркитова Ирина.\nӰредучиниҥ эҥ jаан ырызы, ижемjизи — ÿредип jаткан ÿренчиктери. Олор кылык-jаҥыла, таскамалыла, jилбÿлериле башка-башка. Баштапкы ÿредÿчибис Валентина Бархатовна Аладякова болгон. Керсӱ кöстöрлӱ, jалакай эрӱ чырайлу, арай каткылу ӱредӱчиге балдар jайылып, ÿрениже берген. Валентина Бархатовна бисти таныктарла таныштырып, сöстöрди ÿйелеп кычырарга, jараш бичиирге, тоолоп, чоттоп ÿредип салды. Кару ÿредÿчибис домбра ойноткыла ойноп, кÿÿниҥ куулгазынду телекейин ачкан эди. Физкультураныҥ урогында мечикти арыганча сÿрÿжип ойнойтоныс.\nӰчинчи-тöртинчи класстарда биске jаҥы ÿренчиктер келген. Олор Бодина Аля, Тыдыкова Лариса, Аргоков Сережа, Мендина Айана, Дигашев Созой, Соронокова Jинjиш, Глазина Эркелей. Ол тушта бистиҥ эҥ ле ойынзак ла шулмус öйлöрис болгон. Онойдо ок баштамы класстарда бисти ченемели jаан, кöгÿс-кöрÿми бийик ÿредÿчилер ÿреткен. Олор — Кичекова Раиса Якашевна, Тюлентина Валентина Алексеевна, Кульдина Вера Санашевна.\n1977 jылда Горно-Алтайсктагы облисполкомныҥ jакарузыла сегисjылдык школ орто ÿредÿлÿ школго кöчкöн. Ол öйдö школдыҥ башкараачызы болуп Юлия Михайловна Апоятова иштеген. Оны jöмöп, бойыныҥ каруулу ижин апарган ÿредÿчилердиҥ тоозында: Валентина Чалмановна Иркитова, Валентина Степановна Куртугашева, Мария Николаевна Мекешева, Галина Былыевна Саналова, Валентина Тохнаевна Юхтуева, Майя Васильевна Калташева, Лидия Яковлевна Муклаева, Виктор Васильевич Каланаков, Светлана Михайловна Махалина, Николай Эжерович Яимов, Турсун Джакитовна Сейтчанова, Александр Николаевич Тадышев, Наталья Николаевна Сабина, Елена Темчиновна Ябыева, Зинаида Шымдыевна Кокшинова, Клара Андреевна Лыкова, Екатерина Шурлаевна Мюсова, Валентина Бархатовна Аладякова, Вера Санашевна Кульдина, Зоя Николаевна Тонтокова, Зинаида Тодошевна Торлина, Раиса Якашевна Кичекова, Нина Аяновна Котлаева, Диламаш Арчилаевна Келюева ла оноҥ до öскöлöри.\nСоҥында jылдарда Кырлыктыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ башкараачылары болуп Яимов Николай Эжерович ле Кичеков Юрий Якашевич иштегендер. Ӱредӱчилердиҥ öмöлигине ол тушта Екатерина Антоновна Матешева, Тамара Григорьевна Кудирмекова, Юлия Атагановна Саданчикова, Зоя Сюнюшевна Тыдыкова, Раиса Ефимовна Сандыкова, Галина Кафетовна Чичилова, Вера Таспаевна Котлаева, Екатерина Георгиевна Такшина, Галина Бербеевна Меркетова, Зинаида Павловна Суракова, Раиса Таныевна Таина, Вера Даниловна Октошева, Галина Николаевна Бакова, Эльвира Сергеевна Бекпеева кожулгандар.\nУлу башчы Ленинниҥ «Ӱренер, ÿренер, база катап ÿренер», «сен Октябрьдыҥ балазы, кызыл галстук мойныҥа кийген пионер, партияныҥ болушчызы-комсомол адын бийик тудар» деген чертениш, бир кижидий jÿрер, ÿренер, иштеер, кижи кижиге нöкöр деп jакару сöстöр санааҥда артып, бӱгӱн ойто ло кӧпти эзедет.\nОрто класстарда бистиҥ школго jиит, омок-седеҥ ÿредÿчилер иштеп келген. Олор: Зинаида Павловна Суракова, Галина Бербеевна Меркетова, Галина Васильевна Бакова, Галина Николаевна Танытпасова, Надежда Кыйбаевна Такшина, Татьяна Александровна Шагаева, Надежда Михайловна Адарина, Вера Семеновна Кокпоева, Надежда Айдыновна Клешева, Александр Николаевич Ажанаров, Виктор Николаевич Келюев, Александр Алексеевич Мандин, Салим Степанович Клешев. Ол тушта олор jÿрÿмниҥ ишмекчи jолына чыккан тужы болгон. Jер-телекейди кабыра кучактап, недеҥ де jалтанбас от-jалбыш öйлöри.\nКажы ла ÿредÿчи балдардыҥ кÿÿн-санаазын, аргаларын, jилбÿлерин jÿрегиле сезип, «ачык бичиктий» кычырат. Ӱренчиктиҥ jилбÿзин от чылап камызып салган, öктöм кöгÿс jÿректÿ ӱредӱчи Галина Бербеевнаныҥ урокторы санаамнаҥ чек чыкпас. Орус тилдиҥ ле литератураныҥ урогында бир де табыш чыгарбай, бир тынышла сöстöр табып, эрмектер ылгап, чокум jартап ӱренетен болгоныс. Бисти орус тилле jастыразы joк бичиирине ле jарт куучындаарына, анайда ок сöстиҥ учурын билерге ӱреткенинде ÿредÿчилерис Галина Бербеевнаныҥ ла Галина Николаевнаныҥ jаан ÿлÿзи бар. Математиканыҥ, алгебраныҥ, геометрияныҥ урокторында бисти Зинаида Шымдыевна Кокшинова, Надежда Михайловна Суртаева, Чейнеш Владимировна Елфимова бодолголор бододып ÿреткендер. Тÿÿкиниҥ jилбилÿ урокторын Николай Эжерович ле Турсун Джакитовна ӧткӱргендер. Картаны ширтеп, талай-сууларды, тайга-таштарды табып, Татьяна Александровнаны ла Надежда Кыйбаевнаны сÿÿндиретенис. Надежда Кыйбаевна студент öйлöринде болгон каткымчылу учуралдарды куучындайтан. Немец тилле куучындаарына ла бичиирине бисти Зинаида Павловна Суракова ла Людмила Николаевна Попоева ÿреткендер. Бежинчи класстарда бисти «А» ла «Б» класстарга бöлÿген. Бежинчи «А» класстыҥ таскадаачызына Зинаида Павловнаны тургускан, бежинчи «б» класстыйы дезе Танытпасова Галина Николаевна болгон.\nӰредÿлӱ jылдарда бистиҥ таскадаачыларыс болуп Людмила Николаевна Попоева, Валентина Тохнаевна Юхтуева, Галина Николаевна Танытпасова иштегендер. Микроскопты аjыктап, öзÿмдердиҥ, курт-коҥустардыҥ, аҥ-куштыҥ телекейиле бисти таныштырган ÿредÿчилер Галина Васильевна ла Вера Семеновна. Химия деп куулгазынду предметле бисти Мария Николаевна Мекешева ла Вера Семеновна Кокпоева ÿреткендер. Физиканыҥ урокторында Виктор Николаевичти ле Надежда Айдыновнаны айландыра туруп, эксперименттер öткӱретенис. Келер öйдö кандый солунталар болор деген сурактар кӧксисти öйкöйтӧн. Строевой маршка бисти таскаткан ÿредÿчилер Александр Николаевич ле Салим Степанович. Солоҥыдый будуктарла jуранарга Александр Алексеевич Мандин ÿреткен.Чыйрак, jÿгÿрÿк, су-кадык болорго Александр Николаевич Тадышевтиҥ урогын божотпоско чырмайатаныс. Школдыҥ адын бийик кӧдӱрип, аймактыҥ спорт маргаандарында эрчимдӱ туружып турган öйлöр дӧ болгон. Трактордыҥ тыш-ич бÿдÿмиле бисти Боктергишев Владимир Тыртыевич таныштырган.\n«Канча албаты ортодо алтай мен деп оморкоп, тилим, jаҥдаган jаҥым, калыҥ тÿÿким, бийик кöгÿс шÿÿлтем бар» деп, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи Валентина Тохнаевнаныҥ айткан сöстöри санаамнаҥ эмди де чыкпайт, ундылбайт. Валентина Тохнаевна тöрöл тилдиҥ учурын, байлыгын бийик баалап, кичÿ тöрöлиле, тÿÿкизиле, калык чÿмделгезиле оморкоп öзöрине jаан аjару салган.\nОл jылдарда бистиҥ класстыҥ балдары школдыҥ шиҥдемел билим иштеринде, литературалык кычырыштарында, билим-конференцияларында эрчимдÿ туружатан.\nКажы ла ÿренчиктиҥ санаазында алдындагы пионер турслеттор, Майдыҥ, Иштиҥ байрамына учурлалган демонстрациялар, парадтар, кӧрӱлер, солун ла jилбилÿ öскö дӧ туштажулар артып калган.\nJаштаҥ ала ишке темигип калган балдар школдыҥ ла совхозтыҥ ижи-тожында ак-чек ле нак туружатаныс. Сакманда, öлöҥ ижинде турушкан, jуучыл-ветеранга, койчыга болушкан öйлöр элес эдип öдö бергенин билбей де калдыс.\nКайкамчылу jÿрÿмге jÿткӱмел, амадаган jолды табып, öрö öзöр деген санаа ол тушта школды божодып jаткан jииттерге амыр бербейтен.\nJÿрÿмде кажы ла кижиниҥ ижиниҥ турултазы бар. Ӱредÿчи улустыҥ ижиниҥ турултазы — ол jиит ÿйени таскадары. Кандый ÿйе таскадып аларыс, олор бистиҥ эртенги кÿнис деп айдарга јараар.\nОдус беш jыл кайра, jаҥы чыгып келген кÿнниҥ чогын аjыктап, кÿнкайлык чечектердиҥ ортозында отурган jиит ÿйениҥ «Јÿрӱмниҥ jолы jÿс башка, кижиниҥ салымы саҥ башка» деп кемизи билген. Бистиҥ ÿйе ÿредÿнеҥ астыкпай, кажызы ла бойыныҥ бу jÿрÿмде öдöтӧн jолын тапкан. Олордыҥ кажызы ла ӱредӱчилериҥ айткан агару сöзин, амадузын бÿдÿрип салды деп айдар керек.\nJылдар jылыжып, ырысту тужыс кайра ойто бурылбазын оҥдоп, таныш чырайлу нöкöрлöр лӧ кару ÿредÿчилер ортобыста сÿÿнип каткырбас деген санаа jÿрегисти бистиҥ ачу сыстадат.\nJылдар тизилип öткӧнин билбей де калдыс. Эмди бис, бежен jаштаҥ ашкан ÿренчиктер, ойто ло каруулу кÿнде jуулыжып, чылабас jÿректӱ ӱредӱчилериске: «Кара чачарга карычактар тÿшсе де, карыдым деп качан да кунукпагар, кайран jылдараар öдö дӧ берзе, качан да слерди ундыбазыс» деп jылу сöстӧрди айдадыс.\n1986 jылда Кырлыктыҥ орто ÿредÿлÿ школын божоткон ÿренчиктердиҥ адынаҥ Анжела БЕКЕНЕВА


Пятница, ӱлӱрген ай 15\nОйгор ло керсӱ болгонынаҥ тура бек тудулат (Укаа 24:3).\nДавидке ле оныҥ черӱчилдерине болуш керек болордо, олор израиль укту Навал деген бай кижинеҥ бир эмеш курсак сурагандар. Нениҥ учун дезе олор алдында Навалдыҥ чӧл јерде јӱрген мал-ажын корулагандар. Је јаҥыс бойын сӱӱген Навал олорго болужарга кӱӱнзебесте, Давид чугулданып, Навалды ла оныҥ айылыныҥ ончо эр улузын ӧлтӱрип койорго сананган (1 Сам. 25:3—13, 22). Навалдыҥ ӱйи Авигея јӱк јараш болгон эмес, је ойгор ӱй кижи болгон. Айалганы кӧрӱп, Авигея јалтанбай, Давидке барала, оныҥ алдына тизеленип, Давидти ӧч алып, кан тӧгӧринде бурулу болуп калбазын деп, јайнай берген. Ол бойын јобош тудунып, Давидке чугулын Иеговага артыргызып салзын деп јӧп берген. Авигеяныҥ јымжак ла ойгор сӧстӧри Давидтиҥ јӱрегин јымжадып ийерде, ол Авигеяны Иегова ийген деп оҥдоп ийген (1 Сам. 25:23—28, 32—34). Анайып, Авигея јакшы кылык-јаҥду болгонынаҥ улам, Иегованыҥ колында јакшы јепсел болгон. Айдарда, Иегова бӱгӱнги кӱнде черчеҥ ле ойгор болорго албаданып турган христиан эје-сыйындар ажыра билелердиҥ курчуларын тыҥыдып, јуундардагы ака-эјелерди тыҥыдар аргалу (Тит. 2:3—5). w19.10 22 б., 10\nСуббот, ӱлӱрген ай 16\nБу каладаҥ чык, калыгым, оныла кожо кинчек этпеске, оныҥ кату-јоболын албаска (Ачыл. 18:4).\nЧындык христиандарда Улу Вавилонло кандый да колбу болбос учурлу. Кижи Иегованыҥ Керечизи болордоҥ озо, тӧгӱн кудай јаҥда јӱрӱп, оныҥ керектерине турушкан ла службаларына јӱрген болордоҥ айабас, эмезе ол бу кудай јаҥга акча-манатла јӧмӧшкӧн болор. Оныҥ учун јарчы болордоҥ озо, ого тӧгӱн кудай јаҥла бастыра колбуларын ӱзер керек. Темдектезе, Улу Вавилонло колбулу серкпенеҥ эмезе организациянаҥ јӱрӱп јатканын самара ажыра эмезе база кандый бир арга ажыра айдып салар керек. Чындык христиан кижиге бойыныҥ ижинде Улу Вавилонло бир де колбу јок по деп, бӱдӱмјиленип алар керек (2 Кор. 6:14—17). Бис нениҥ учун анайып эдип јадыс? Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ кӧзинде кирлӱ кудай јаҥдардыҥ керектерине ле кинчектерине кирип каларга кӱӱнзебей јадыс (Иса. 52:11). w19.10 12 б., 16, 17\nВоскресен, ӱлӱрген ай 17\nИегова килеҥкей ле буурзак Кудай... Ол јаантайын јастыраны бедиребес ле чактарга чугулданбас (Сар. 103:8, 9).\nИеремия оныҥ адыла адалган бичикти, анайда ок Каандардыҥ баштапкы ла экинчи бичиктерин бичиген болор. Ол бу бичиктерди бичип тура, Иегова кинчектӱ улуска буурзак деп, оноҥ тыҥ бӱдӱмјиленип алган. Темдектезе, Иеремия кинчегин алынган Ахавка Иегованыҥ канайып баштанганын билип алган: Иегованыҥ айтканыла Ахав билезиниҥ ӧлӱмин кӧрбӧгӧн (1 Каан. 21:27—29). Анайда ок Иеремия, Манассия каан Ахавка кӧрӧ, Иегованы канча киреге тыҥ ачындырганын шӱӱп сананган болор. Је бу да учуралда Манассия кинчегин алынарда, Иегова оныҥ јаманын таштаган (2 Каан. 21:16, 17; 2 Лет. 33:10—13). Бу эки учурал Иеремияны Иегованыҥ чыдамкай ла буурзак болгонынаҥ ӱренерге кӱӱнзеткен болор. Иеремияныҥ Варухка канайып баштанганын эске алып ийектер. Варух кандый да ӧйдӧ Кудайдыҥ берген јакарузын бӱдӱрбей барган. Је Иеремия Варух најызынаҥ чӧкӧбӧгӧн, карын ого јалакай баштанып, Кудайдыҥ јӧбин кӧзине айдып берген (Иер. 45:1—5). w19.11 6 б., 14, 15


Колбулар јаҥыртылар учурлу - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Олег Хорохордин Маймадагы темир-бетон эдимдер эдер «Магис» заводто болуп, бу предприятиениҥ цехтеринде иштер канайда ӧдӱп турганын кӧргӧн.\nОноҥ «Магистиҥ» кыптарыныҥ бирӱзинде јуун ӧткӱрген. АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ бир кезек министрлери ле тергеебистиҥ экономиказына камаанын јетирип турган је ле деген тӧс предприятиелердиҥ башкараачылары турушкан јуунда Олег Хорохординди курч дегедий сурактар јилбиркеткен.\nМындый предприятиелердиҥ башкараачыларыла ачык-јарык эрмек-куучын ӧткӱрер деген баштаҥкайды удурумга башчы бойы эткен эмтир. Јуунныҥ туружаачылары эдип турган ижи, кандый сурактар бары керегинде айдып, олордыҥ аайына чыгарга нени эдер керек деген шӱӱлтелериле ӱлешкен.\n«Майма-молоко» ООО-ныҥ учредители Сергей Корчагин јуунда база турушкан. Бир канча јыл кайра бу кижи В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга јакшы јӧмӧлтӧ-болуш јетирген. Јакшы ӱренип турган балдарга стипендия да беретен. Кийнинде јылдарда «Майма-молоко» ООО-ныҥ ижине ӧнӧтийин буудактар эдилип, ол арайдаҥ банкроттолбогон эди. Бу јуунда Сергей Корчагин сырьевой тӧзӧлгӧлӧ колбулу курч сурактыҥ аайына чыгарында болуш јетиргени учун тергеениҥ удурумга башчызына быйанын айткан. Аргачыныҥ јартаганыла, узак ӧйдиҥ туркунына Алтайский крайдагы уйлардаҥ саалган сӱтти тартып экелерге јарабас болгон. Республикада сӱттеҥир уйлар тудуп турган ээлемдер саап алган сӱтти јуук турган сарјусырзаводторго табыштырып турганынаҥ улам, «Майма-молокого» келип турган сӱттиҥ кеми кезем ас болгон. Олег Хорохордин одоштой јаткан тергеениҥ губернаторы Виктор Томенколо куучындашкан соҥында, ӱч ле кӱнге бу сурак чечиле берген эмтир. Айалга мынайда солынбаган болзо, предприятиениҥ ижин токтодорго келижер эди. Бӱгӱнги кӱнде «Майма-молокого» јетирилип турган сӱттиҥ 95 проценти Алтайский крайдаҥ болуп јат. Айса болзо, предприятиениҥ ижи мынаҥ ары јаранып баштаар ла оныҥ учредители Сергей Корчагин алдында эткен јакшынак баштаҥкайын, ресгимназияга јӧмӧлтӧ јетирерин, ойтодоҥ орныктырар…\nАлтын казып табар «Веселый» рудниктиҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу предприятиеде иштеп тургандардыҥ ишјалыныҥ орто кеми одус муҥ салковойдоҥ кӧп. АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрерде, рудниктиҥ ижиле база танышкан ла предприятие ишке ӱзеери улус алзын деген сурак тургускан эмтир. Предприятиениҥ чыгартулу кижизи ишке база да ишчилер алылганын темдектеген. Курч сурак шахтада иштеер аҥылу ӱредӱлӱ улус јок болгонында деп јарталды. Предприятие јаан геологоразведочный иштер ӧткӱрерин темдектейт. Ого кӧп акча керек. Оныҥ учун федерал бюджеттеҥ болуш алар аргаларды кӧрӧр керек.\nЈурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ кӧдӱрген сурактары государственный јӧмӧлтӧ аларыла, эттиҥ јабыс баазыла, ӧдӱштирӱ акча-манат једишпей турганыла, анайда ок производстводо тузаланып турган ла тургуза ӧйдӧ эскирерге једе берген јазалдарды јаҥыртарыла колбулу болгон.\nСускудагы эткомбинаттыҥ башкараачызы јылдыҥ кӱс-кыш ла ӧйлӧринде иш кӧп болуп турганына ајару эткен. Оныҥ темдектегениле, эткомбинат эл-јонноҥ мал-ашты јыл туркунына алар аргалу. Је улус ӧскӱрип алган мал-ажын бери кӧп табыштырбайт. Эткомбинат алып турган эттиҥ баазын кӧдӱрзе, улус мал-ажын бери табыштырбай база. Канча јылдардыҥ туркунына шыралап туруп чыдадып алган мал-ажын кем јеҥилге табыштыратан эди.\n«Водоканалдыҥ» чыгартулу кижизиниҥ айтканыла болзо, суула јеткилдеер системаныҥ јазалдары 70 процентке эскирген. Јӱк ле тарифтерди бийиктедип, олорды јаҥыртып болбозыҥ. Мында государственный јӧмӧлтӧ керек.\nЈуунда онноҥ ажыра предприятиениҥ башкараачылары турушканын темдектеер керек. Олордыҥ кажызына ла сӧс берилген, кажызы ла предприятиезиниҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгазы керегинде айткан ла ӧзӱм алынарга нени эдер керек болгоныла колбулу шӱӱлтелериле ӱлешкен.\nУдурумга башчыныҥ шӱӱлтезиле, ишјоктордыҥ тоозын астадар тӧс эп-аргалардыҥ бирӱзи – јурт ээлемде, переработкада, туризмде, агаш бӧлӱкте, јеткилдештердиҥ бӧлӱгинде кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми.\nОлег Хорохордин Туулу Алтайдыҥ продукциязын аҥылу, чыҥдыйы бийик ле экологический ару деп брендировать эдериниҥ концепциязы белетелип јатканын айткан. Ол белетелген соҥында, мында эдилген продукцияны экопродукт эттире бийик баала садарга јараар болор.\nУдурумга башчы тургуза ӧйдӧ республиканыҥ ӧзӱминиҥ комплексный планы белетелип јатканы керегинде база айткан. «Тергеебистиҥ кураторына Россияныҥ экономический ӧзӱм аайынча министри Максим Орешкин кӧстӧлгӧн. Бис предприятиелерге бастыра шӱӱлтелерин кыска ӧйдиҥ туркунына белетезин деп айтканыс. Бис бу планга оройтыбай кирер учурлу. Слердиҥ производстволордыҥ ӧзӱми аайынча шӱӱлтелерерди сакыйдыс» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nТергеениҥ удурумга башчызы тургуза ӧйгӧ јетире јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ, јол-транспорт колбуныҥ, туризмниҥ ле ӱредӱниҥ сурактарында Алтай Республикага ӱзеери болуш јетирери керегинде куучындажып алганын айдат. Ол кичӱ бизнеске кредиттер береринде болужарга турганын темдектеген. Эмди берилип турган кредиттердиҥ проценттери јаан. Келер јуук ӧйдӧ банктарла товарэдеечилерге јеҥилтелӱ кредиттер берери аайынча эрмек-куучындар ӧдӧр.\nОлег Хорохордин ӧткӧн јуунда кӧдӱрилген сурактарды кӧрӱп, тургуза ӧйгӧ јетире бизнес, поставщиктер, јурт ээлемниҥ производительдери ле јаҥ ортодо јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ системазы јазап тӧзӧлбӧгӧн деп оҥдогонын темдектеген. Ол бу сурактыҥ «перезагрузказын» ӧткӱрер керек деген. Айса болзо, оны республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ площадказында ӧткӱрерге јараар болор.