12.02.2019 - altaicholmon\nАктивисты Общероссийского народного фронта в Республике Алтай опрашивают население региона на предмет безопасности газового оборудования в многоквартирных домах. Опрос проводится совместно с представителями домовых комитетов, товариществ собственников жилья, а также с помощью приложения ОНФ «Народный контроль». Респондентов из Горно-Алтайска и ряда населенных пунктов Майминского района спрашивают, как часто в их доме проводятся проверки газового оборудования,\n2020 јылда Россия ичинде эл-јонныҥ текши тооалыжы ӧдӧр. Келип јаткан тооалыш алтайлардыҥ эҥ ӧҥзӱре деген сурагын кӧдӱрип јат: калыктыҥ тоозы. Алтай калык байлык тӱӱкилӱ, чӱм-јаҥду да болзо, је тоозы ас болгоны калыктыҥ аргаларын чек тӧмӧн тӱжӱрип јат. Ас тоолу албатыда ийде-кӱчи де ас, ороон ичинде учуры да јабыс. Оныҥ учун кезик улустыҥ санааркажы јарт: «Алтайларда\nКату оорудаҥ эртеледе аргаданары\nЈер-телекейдиҥ кӧп тоолу јерлеринде кочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Кату оорула тартыжарыныҥ телекейлик кӱни темдектелет. Кату ооруны јеҥип чыгар арга бар ба? Оныла оорыган улустыҥ тоозы керегинде статистика нени айдат? Бу ла ӧскӧ дӧ сурактарга карууны баш онколог Алексей САРАЕВ јандырат. —Алексей Александрович, ороонныҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазына кирип турган јаан учурлу керектердиҥ тоозына онкологияла тартыжу база\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ 2018 јылда ӧткӱрген ижиниҥ турулталары кӧрӱлди. Ондо эҥ артык бӧрӱчиге ле эҥ кӧп бӧрӱлерди кырган бригадага кайралдар табыштырылды. «Бӧрӱчилдердиҥ эҥ артык бригадазы» деген номинацияда јеҥӱни Кош-Агаш аймактаҥ Б. Саланхановко баштаткан аҥчылар алган. «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртыныҥ аҥчызы\n«Чокым јартамалдар керек…»\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала россияндар акча тӧлӧбӧзинеҥ агаш аразынаҥ – салкыннаҥ, кардаҥ эмезе ӧскӧ ар-бӱткендик айалгалардаҥ улам агаштардыҥ јерге тӱшкен будактарын (валежникти) јуур аргалу. Мынаҥ озо ӧйдӧ јерге тӱшкен будактарды агаш аразынаҥ чыгара тартарга, ол участоктыҥ арендазына јӧптӧжӱ тургузар керек болгон. Оноҥ ӧскӧ штраф салылатан эмезе кижини эки јылга јетире ӧйгӧ отургызатан\nШиҥжӱ иштер качан да тӱгенбес\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Билимниҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Байрамга келген улус театрдыҥ фойезинде тургузылган кӧрӱ-выставкаларла танышкан. Билим иштӱ организациялардыҥ кӧрӱлеринде кӧп солун јуруктар, јаҥы кепке чыккан јилбилӱ бичиктер кӧрӧӧчилерди јилбиркеткен. Билим ишле колбулу улусты байрамла АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыды. Оныҥ темдектегениле, билим ачылталар ла јайаандык иш ороонныҥ эрчимдӱ ӧзӱмине\nБу јуукта Госдуманыҥ депутады Иван Белеков бойыныҥ јасакберим ижи ле башка да сурактар аайынча пресс-конференция ӧткӱрди. Парламентарийдиҥ темдектегениле, ӧткӧн јыл курч ла керектӱ сурактарыла толо болгон. Депутаттардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы болуп олордыҥ талдашту округтарындагы «тергеелик јетикӱндӱктерде» болгон баштануларды, ол тоодо улустыҥ таҥынаҥ сурактары јанынаҥ баштануларын кӧрӧри артат. И. Белеков республика јаар ээчиде јорыгында улусла «Единая\n«Чаҥкыр одыру»: Тергееде иштер улалат\nАлтай Республикага «чаҥкыр одыру» келгенинеҥ бери он эки јыл ӧтти. Республиканыҥ башкарузыныҥ ла «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ ортодо тургузылган јӧптӧжӱ аайынча тергеени ар-бӱткенниҥ газыла јеткилдеер иштер 2007 јылдаҥ бери башталган. Каланыҥ тӧс оромдорында газла иштеер котельныйлар тудулып, газ ӱлештирер сетьтер, газӧткӱштер ӧткӱрилгени оныҥ экологиялык айалгазына јаан камаанын јетирген. Тургуза ӧйдӧ каланыҥ кӧп тоолу кобы-јиктериниҥ кезиктерине газ\nИчкери ӧзӱмниҥ аргалары бар\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде чыгарган Јарлыгында темдектелген иш-керектерди бӱдӱрерге, Чой аймактыҥ јурт јерлериниҥ ӧзӱминде граждан обществоныҥ учуры кандый болгоны јанынаҥ суракка учурлалган јондык угуштар АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ баштаҥкайыла Чойдо кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧткӧн. Бу керек-јаракта Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи Татьяна Гигель, республикан парламенттиҥ спикериниҥ\n«Атланттыҥ» ачыларын энчикпей сакыйдыс»\nМайма јурттыҥ «Најылык» стадионыныҥ јанында тудулып јаткан тоштыҥ ӧргӧӧзи бу јаскыда ишке табыштырылар. Хоккейле, фигурный јыҥылашла тазыктырыныш, кандый ла кемдӱ маргаандар ӧткӱретен мындый спорткомплекс бистиҥ тергееде мынаҥ озо болбогон. Физкультура сӱӱчилер тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ иштеп баштайтан ӧйин энчикпей сакыйт. Кӱӱктиҥ ӱни угулза… Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ айтканыла, спорткомплекстиҥ тожы тулаан айдыҥ учы кирезинде урулар. Кӱӱк


2 | Алтайская митрополия\nJе мyргyyрге керектy бичиктерле алтай тилле мyргyп турган церкпелер сyре ле тузалангандар. Oйлoр oдyп, бу бичиктер алтай тилде, орус церкпеде церковно-славян тил чилеп, церкпениh тили болуп калган. Бyгyн олор jаhыс ла мyргyyрге керектy бичиктер эмес, jе тил ле культураныh кереестери, бу чийилтелерде oйдиh тыныжы, олор ажыра бис алтай тил ол oйдoh ала канайда чыйрап , oскoрип келгенин, филологтор кандый jаан иш эткенин кoрoдибис.<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />\nКудайга мyргyyрге керектy бичиктер jаhыс Кудайла куучындажар эп арга эмес, jе культура ла чийилтелердиh кереези, тилдиh чыйрадуузыныh тирy керечилери. Бу чийилтелер ажыра бис олорды чийген улусты кoрoдибис, олордыh эткен jаан ишти, ойто ло ойто алтай тилдиh грамматиказыла таныжып, оныh башказын, oскo тилдердеh аhызын шиhдейдибис.\nОн jылдыh туркунына алтайлар латин алфавитле – jаhайлып (1928-1938), тузалангандар, Туулу Алтайда ол артпаган. 1938 jылда Туулу Алтай ойто миссионер чийилтеге кoчкoн. Алдындагы миссионер алфавитке кoрo jаhы алфавиттеh алтай тилдиh аhылу 2 буквазы jоголып калган, бу к̃ (к̃ар) ла г̃ (аг̃аш).


Сакылталу јолдыҥ ачылтазы - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ тергеебиске ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрген ордынчызы Максим Акимовло кожо Чуйдыҥ јолыныҥ бежинчи пусковой участогын ачкан.\nТергеебиске келген јаан јамылу кижи федерал башкаруда транспортный инфраструктураныҥ ӧзӱминиҥ, јол ээлемниҥ, почтаныҥ колбузыныҥ, телекоммуникациялардыҥ ла инновациялардыҥ сурактары учун каруулу.\nБу участокто республика ичинде баштапкы эки кат јол-развязка тудулган. Ол јолло аэропорттоҥ Горно-Алтайскка једер арга бар. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада анайда ок јол јазаары аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Андрей Костюк, «Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский, Барнаулдыҥ јолдор тудар 4-чи таҥмалу башкартузыныҥ генеральный директоры Николай Данилин база турушкандар.\n«Јаҥы јол – ол јаҥы транспортный јеткилдеш, јӱрӱмниҥ јаҥы чыҥдыйы. Мындый јараш јерде чындаптаҥ ла озо ло баштап эмдиги ӧйдиҥ јараш јолдорын тудар керек. Туристтер бери кӧптӧҥ келзин деп, инфраструктураны јарандырар деген шӱӱлте тӧс шӱӱлте эмес, бу база учурлу, — јаҥы иштеер јерлер, тӱрген јорыктаар аргалар тӧзӧӧри тӧс шӱӱлте болуп јат. Озо ло баштап, мында јадып турган улуска бу јол јаҥы аргалар ла јӱрӱмниҥ јаҥы чыҥдыйын берер.\nЈолдор јогынаҥ олор болбос. Мен јеткер јок јол-јорык, јондык транспорттыҥ ижи ле улустыҥ кӱнӱҥги сайын јӱрӱми керегинде айдадым» — деп, Максим Акимов куучындаган.\nОлег Хорохордин Чуйдыҥ јолы Алтай Республиканыҥ тӧс транспортный тамыры болгонын темдектеген. Бу јолло улус ла коштор тартар кӧлӱктер јӱрет, ол тоодо Монголия ла Китай јаар. Јол бу ороондорло бастыра Сибирьди бириктирет. Удурумга башчы туристический сезондо бу јолдогы јорыкташтыҥ кеми бир кӱнде 25 муҥ кӧлӱкке једе берип турганын айткан. Јолдыҥ республикага кирер гран-кыйунаҥ ала Себи-Оозына јетире бӧлӱги кӧлӱктерле толо болгонын, анчада ла јай ӧйинде, ол база айткан. Мынаҥ улам јолдо пробкалар боло берет, аварийный айалгалар кӧптӧйт.\n«Јолдыҥ јаҥы ачылган бӧлӱги кӧлӱктер ӧткӱрер арганы јаандадар. Анайда ок јаҥы јол аэропорт ло Горно-Алтайск ортодо транспортный коридорды ачар, экологический айалганы јарандырар, јолдо јеткер болдыртпазыныҥ кемин бийиктедер ле Горно-Алтайсктӧӧн лӧ республиканыҥ тӱштӱк јанындӧӧн барып јаткан кӧлӱктерге Майманы тууразыла ӧдӧр арга берер» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу участок Майманы тууразыла ӧдӧтӧн текши узуны 11 километр јолдыҥ башталганы болуп јат. Ол келер јылда тудулып башталар. Тургуза ӧйдӧ оныҥ проектно-сметный документациязы белетелет деп, удурумга башчы айткан. Тургуза ӧйдӧ Чуйдыҥ јолыныҥ сегис километри Майма јурттыҥ ичиле ӧдӧт. Јолды јурттыҥ тууразыла ӧткӱрери керегинде јӧп јербойыныҥ улузыныҥ баштануларыныҥ кийнинеҥ јӧптӧлгӧн болгон. Бу ӱлекерле колбулу тӧс иштер 2017 јылда башталган.\n«Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский экинчи технический категориялу, тӧрт полосалу јол тудулганын чокымдаган. Јолдыҥ јаҥы ачылган участогыныҥ узуны 3 километр. Мында республика ичинде баштапкы эки кат развязка бар. Јолдыҥ ортозыла осевой барьерный чеден-ограждение јазалган. Мынызы удура келип јаткан кӧлӱкле табарышпайтан арга берет. Караҥуйда кӱйер искусственный јарыткыштар база тургузылган.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Максим Акимовтыҥ айтканыла болзо, эҥ јуук беш сезондо јолдыҥ ээлемине салынатан инвестициялардыҥ кеми ӱч катапка кӧптӧӧр. Куучын озо ло баштап тергеелик јолдор керегинде ӧдӧт. Федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ кеми 11 миллиард салковойго једе берер.\n«Тергеелик јолдорго ууламјылалатан акчаныҥ кеми ӱч катапка кӧптӧӧр. Бу ишти чыҥдый эдер керек деп бодойдым. Кийнинде ол учун уйатту болбозын деп. Улус федерал јолдоҥ тергеелик јолго кӧчӱп јада, аҥыланышты сеспезин деп. Республиканыҥ башкараачыларыла бир командада иштеп тура, бис бу суракты чечериске бӱдедим. Россияныҥ президентиниҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јӧбиниҥ шылтузында тергеелик јолдор јазаар иштерге акча табылган. Оныҥ учун республиканыҥ јол бӧлӱги учун јаҥыс ла сӱӱнер керек» — деп, Максим Акимов айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде јолдор јазаар бӧлӱктиҥ ишчилерине ведомственный кайралдар табыштырылган. Ол тоодо РФ-тыҥ транспорт аайынча министриниҥ Быйаны, јол јазаары аайынча федерал агентствоныҥ Быйанду самаралары, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары.\nБу ла кӱнде Максим Акимов 112 системаныҥ республикан тӧс јеринде болуп, андагы иштеер айалгаларды кӧргӧн. Бу тӧс јер экстренный оперативный службалардыҥ «112» бирлик номери аайынча айттыруларла иштейт. Андагы операторлорго телефон ажыра бир ле сменада 700-ке јуук јетирӱ келет.\nЭэчий токтоду «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ МФЦ-зында болгон. Вице-премьер МФЦ-ныҥ системазыныҥ ижиниҥ аҥылуларыла танышкан.\nМаксим Акимов «Јеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплексте (Горно-Алтайсктыҥ диспетчерскийи) база болгон. Бу Сибирьде баштапкы мындый комплекс болуп јат. Ол јӱзӱн-башка чочыдулу айалгаларга ајару эдер, олорло колбулу иштер ӧткӱрер амадула тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекер аайынча калада гидрометеорологический пост тургузылган. Ол јаандаган суулардыҥ айалгазын ајаруда тудат. Анайда ок јердиҥ силкинижин темдектеер датчик, аркаларда ӧрттӧрдиҥ мониторингин ӧткӱрер стационарный камералар, оромдордо эл-јонго кандый бир чочыдулу айалгалар керегинде јетирӱ эдер јазалдар база тургузылган. Кӧп квартиралу туралар чочыдулу айалгалар болзо, улуска јетирӱ эдер «санаалу домофондорло» јеткилделген.\nМ. Акимов республиканыҥ тӧс калазында Коммунистический проспектти ле Чорос-Гуркинниҥ оромын бириктирип турган јолдордыҥ бирӱзинде (Пенсионный фондтыҥ туразыныҥ јаныла барган јол) јол јазаар иштер чыҥдый ӧдӱп турган ба деп, база шиҥдеген.\nЭэчий токтоду Россияныҥ почтазыныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгинде болгон. Вице-премьер анда улусла куучындажып, олордыҥ бу службаныҥ ижиниҥ чыҥдыйын бийиктедерге нени эдер керек деген шӱӱлтелерин уккан.\nБу туштажулар јол-јорыктыҥ программазында озолондыра темдектелген болгон. Максим Акимов Алтай Республиканыҥ Алтай крайла гран-кыйузына јетире барып, анда токтоду база эткен.


Jыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ ийт... - altaicholmon\nJыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ ийт…\nАлтай Республиканыҥ эмчилик учреждениелериниҥ јетиргениле, быјыл сегис айдыҥ туркунына улусты ийттер туткан 574 учурал болгон, 135 учуралда—ээзи јок јошкын ийттер.\nJыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ јошкын ийтти оромдордоҥ јайладарга келишкен. Мындый иш республиканыҥ бастыра муниципалитеттеринде ӧткӱрилет. Аймактардыҥ ла каланыҥ административный комиссиялары ийттерин кӧрбӧй, бош салып ийген 194 кижиге административный керектер ачкан. Штрафтаткандардыҥ тоозы—162, текши тооло 248 500 салковойго.\nВетеринарный комитеттиҥ ле Госветинспекцияныҥ јетиргениле, јошкын ийттерле тартыжу анчада ла Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы аймактарда ла калада једимдӱ ӧдӧт.


Презентация по алтайскому языку на тему " Öҥдӧр" 2 класс\nИнфоурок › Начальные классы ›Другие методич. материалы›Презентация по алтайскому языку на тему " Öҥдӧр" 2 класс\nМенде, менде кőőп: Кызыл, сары, јажыл, кőк. Менде, менде шарлар бар. Эн сўўгеним кызыл шар. Ончо шарлар куук ошкош. Сары шарым ошкош. Кызыл шарым- , Ээчип јўрер одычак. мен колбоп, Кожо једин јўредим. Тенериде база шар, Оны кайкап кőрőдим.\n15 4 – 3 – 2 –\n2 класста "Ондор" деп темага келиштире jазалган.\n1-кы слайд- "Куничек" (Урокко мотивация береине болушту)\n2-чи слайд- Каран Кошевтин "Куничек" деп улгери (Уренчиктер улгерди угуп, бойлоры кычырар. Улгерде не керегинде айдылганы керегинде шуужер. Кажыла онду шарды неге тунейлегенин айдып, бойынын санаа-шуултезин айдар).\n3-чи слайд- "Шарлар" (Билер ондорин тоолоп айдар, билбезин темдекреер. Урокто не керегинде куучын одорин чокымдаар).\n4-чи слайд- Jакылта ( Омо-jомо jакылтаны будурер. Тоозыла келиштире шарларды керекту ондорло будур).\n5-чи слайд- "Амырары" (амырар ойго керекту).\nНомер материала: ДБ-1359947\nЗанятие по внеурочной деятельности во 2 классе по теме «Русские посиделки» (общекультурное направление)\nКонспект по русскому языку "Имя существительное как часть речи".\n3512 1 11.10\n1158 0 11.10\n249 0 17.10\n2476 2 15.10\n537 0 14.10\n3645 0 13.10


Ачу jÿрÿм алдынды бийикте мен jÿредим\nАпа, мен космонавт боламын!\nКеу кеу, Куркуреу\nВон птиц вереницы\nҚиял деген, ұмiт, сағым деген осы-ау! Дәл соның көзге көрiнген ойнамалы, айнымалы кескiнi осы-ау!\nБу шал кетi ғой!\nТÿби jок теҥеридий\nJер тÿбине jедерге\nJер санаалар jедер бе?\nУчы jок саанаралга\nУчына jедерис пе?\nУча берген бойымды\nКожоҥыстыҥ кӧрӧрим бе?\nАчу jÿрÿм алдынды\nБийикте мен jÿредим


Подробнее: Программы по казахскому языку рассмотрены в ФУМО\nПодробнее: Итоги республиканского заочного конкурса «Лучшая презентация к уроку»\nПодробнее: Итоги республиканского заочного конкурса\nАлтай тилдиҥ кӱни\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институтта Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай байрамдык мероприятилер ӧтти.\nАлтай тилдиҥ баштапкы методизи, профессор Н. Н. Суразаковага учурлай тургузылган мемориал досконыҥ јанында митингте институттыҥ ишчилери, педагогический ле политехнический колледжтердиҥ ӱредӱчилери ле студенттери турушты. Институттыҥ билим-методикалык иш аайынча проректоры А. А. Иркитова, республикан лицейдиҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Ю. К. Баграшева, педагогический колледжтиҥ алтай бӧлӱгиниҥ јааны М. Ю. Анышева митингтиҥ туружаачыларын Алтай тилдиҥ кӱниле уткып, Н. Н. Суразакованыҥ алтай тилди шиҥдееринде, оны школдо ӱредеринде учуры, бӱдӱрген ижи керегинде оморкодулу сӧзин айттылар. Нина Николаевнаныҥ бичиктери, билим-методикалык иштери эмдиги ӧйдиҥ бичиктерин тургузарында, ӱредӱде билим-методикалык тӧзӧгӧ болуп турганы јолду темдектелди. Митинг билимчиниҥ доскозына чечектер салганыла тӱгенди.\nИнститутта «Алтай тилдиҥ тӱӱкизинеҥ» деп кӧрӱ, анайда ок эмдиги ӧйдиҥ ӱредӱ бичиктердиҥ, билим-методикалык литератураныҥ кӧрӱзи элбек ле келген улуска јилбилӱ болды.\n«Алтай тил ле литератураны школдо ӱренери» деп консультационный площадка ада-энелерге баштапкы катап ӧткӱрилди. Ондо ада-энелер, ӱредӱчилер, ӱредӱ бичиктердиҥ авторлоры турушты. Алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ јааны Ж. И. Амырова алтай тилле ӱредӱ-методикалык комплекстерле таныштырып, оныла иштеери аайынча куучын айтты. Институттыҥ оргметод бӧлӱгиниҥ јааны С. В. Абысова ӱредӱ бичиктердиҥ электрон бӱдӱмиле канайда иштеери јанынаҥ јетирӱ этти. Алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ методизи А. С. Шокшиланова ада-энелер балдарына алтай тилди ӱренерине болужын јетирзин деп, текстле иштеериле практика иш бӱдӱртти.\nАнайда ок туружаачылар «Кереес ӱндер» деп виртуал экскурсия ажыра алтай бичиичилердиҥ ле поэттердиҥ ӱлгерлерин бойлоры ла актерлор кычырганын угуп, тӧрӧл тилиниҥ јаражын, чеченин база катап кӧксине алып, оморкодылар.\nАда-энелер тӧрӧл тилин бала билери ле сӱӱри озо ло баштап биленеҥ камаанду деп санаа-шӱӱлтезин айттылар. Ада-энелерге ачык эрмек-куучында турушканы учун быйанду сӧстӧр, институттыҥ ишчилерине ижин эрчимдӱ улалтсын деп кӱӱнземелдер айдылды.\nБилим-практикалык конференция «Родной язык в современном образовательном пространстве: теоретические и методические аспекты»\n2017 јылда сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде Алтай Республиканын ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер Институт РСФСР-дыҥ школдорыныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱниҥ ветераны Мария Алексеевна Барантаеваныҥ 90 јажына учурлалган «Родной язык в современном образовательном пространстве: теоретические и методические аспекты» деген талалар ортозында билим-практикалык конференция ӧткӱрди.\nКонференцияда алтай тилдиҥ ӧзӱми, школдо тӧрӧл тилди ӱредери ле «Алтай тил», «Литературалык кычырыш», «Алтай литература» деп ӱредӱ-методикалык комплекстер аайынча сурактар кӧрӱлди.\nТурушкандардыҥ ла айылчылардыҥ тоозы 140 кижиге јуук болды. Олор ортодо Москвада «Просвещение» издательствоныҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Ольга Сергеевна Ноженкина, «Русское слово» издательствоноҥ Марина Ивановна Лобзина, Хакассиянаҥ педагогика билимдердиҥ кандидады Мария Сергеевна Арчимаева болды.\nКонференцияныҥ пленар бӧлӱгинде 4 доклад кычырылган, секцияларда 30 јетирӱ угулган, оноҥ башка 6 мастер-класс кӧрӱлген. Онлайн бӱдӱмле ӧткӱрилген јуунда школдо ӱренчиктердиҥ этнокультуралык компетентностин таскадаары аайынча сурактар кӧдӱрилген. Мында ӱредӱ ишчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер Хакасс, Кузбасс, Тува ла Чувашия институттардыҥ ишчилери эрчимдӱ турушты.\nПодробнее: Билим-практикалык конференция «Родной язык в современном образовательном пространстве:...


01.11.2019 - altaicholmon\nАлбатыныҥ бирлигиниҥ кӱни\nКӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни темдектелет. Бу байрам Россияда 2004 јылдыҥ јаҥар айында јарадылган. Оны президент Владимир Путин «Россияныҥ јуучыл магыныҥ кӱндери» деген федерал јасактыҥ баштамы тизимине кубулталар кийдирип јӧптӧгӧн. Текши албатыныҥ бу байрамы Россияда баштапкы ла катап 2005 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинде темдектелген. Оныҥ тӱӱкизи 1612 јылда болгон керек-јарактарла\nЗолотой Орде – 750 лет, но она до сих пор вызывает споры. Почему история завоевателей-кочевников до сих пор будоражит умы соотечественников? Сначала информационный повод: в Казани состоялся международный форум, приуроченный к 750-летию возникновения Золотой Орды. Это самое крупное мероприятие среди многих других, посвященных юбилейной дате, которую в республике отмечают весь год. Бейджики для участников\nВ Сибири продолжают строить объекты здравоохранения\nПолномочный представитель Президента Российской Федерации в Сибирском федеральном округе Сергей Меняйло провёл совещание по вопросу строительства объектов социальной сферы в рамках национального проекта «Здравоохранение» и государственной программы «Развитие здравоохранения» в регионах Сибири. В совещании принял участие исполняющий обязанности заместителя Председателя Правительства РА Игорь Коршунов. Также в обсуждении участвовали директор финансово-экономического департамента Министерства здравоохранения Российской Федерации\nРеспублики Ингушетия, Чечня и Северная Осетия-Алания вошли в список регионов России с самым высоким уровнем безработицы, сообщил Росстат. Самый высокий уровень безработицы летом был выявлен в Ингушетии – 26,2 процента. На втором месте Чеченская Республика – 13,4 процента. Далее идут Северная Осетия (Алания) – 12,6 процента и Дагестан – 11,7 процента. В список также\nДороги в регионах. Лучшие и худшие\nРейтинг регионов России с дорогами общего пользования регионального или межмуниципального значения, которые отвечают нормативным требованиям, возглавила Москва, говорится в исследовании Росстата. Так, доля качественных дорог в российской столице по итогам 2018 года составила 97%. В Ханты-Мансийском автономном округе этот показатель составил 84,5%, затем следуют Ставропольский край, где доля качественных дорог оказалась равной 74,9%, Красноярский\n«Алтай танык» для iOS\nПриложение «Алтай танык» («Алтайская буква») с набором символов алтайского алфавита для операционной системы iOS, которая используется на устройствах Apple, стало доступно для скачивания и открытого тестирования. Как сообщают разработчики приложения, алтайская клавиатура успешно прошла модерацию и теперь доступна для пользователей. Пока проходит тестирование приложения, для его использования необходимо предварительно установить на устройство приложение TestFlight. После\nАктуга бурулаткандарды эзедип\nПолитикалык шылтактарла бурулаткандарга учурлалган кереес Горно-Алтайсктыҥ јаказында, гардин-тюль тӱӱр фабрика иштеген јердиҥ јуугында турат. Јылдыҥ ла ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде мында актуга бурулаткандардыҥ эземине учуралган митинг ӧдӧт. Быјыл политикалык шылтактарла кыстаткандардыҥ эземине учурлалган керек-јаракта Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, Эл Курултайдыҥ, Горно-Алтайск каланыҥ башкартузыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, репрессияга киргендердиҥ тӧрӧӧн-туугандары турушкан. Митингти АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ\nКӧп балдарлу билелерди јӧмӧӧриниҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламентте јаҥжыкканыла башкаруныҥ ээчий часы ӧткӧн. Ондо шӱӱжилген сурак: «Алтай Республикада кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр керектердиҥ бӱткени керегинде». Бу јуунда Эл Курултайдыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Анатолий Донской, Алтай\nЭҥ артыктарыныҥ тоозында\nЭмди јаҥыс ла бистиҥ республика ичинде эмес, је анайда ок текши ороон ичинде ады јарлу боло берген «Солнечная энергия+» компанияныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдаҥ кӧп ӧй ӧдӧ берди. Компанияны тӧзӧгӧн лӧ оныҥ ижин билгир башкарып јаткан кижи — јерлежис Андрей ЯЛБАКОВ. Качан да јаҥы ла ӱредӱзин божоткон јиит ле ӧктӧм уул бу јаҥы ла солун\nЧыҥдый ӱредӱ, тереҥ билгир — педколледжте\nГорно-Алтайсктагы педколледжте тӱӱкиниҥ ле социально-политикалык предметтердиҥ ӱредӱчизи Аржан АНЫШЕВ Москвада кӱчӱрген айдыҥ 15-17 кӱндеринде ӧдӧтӧн «Кижи эдип таскадар» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда Алтай Республиканыҥ адынаҥ туружар. Газеттиҥ бӱгӱнги солун айылчызы бойыныҥ ижи, амадулары, једимдери јанынаҥ мынайда куучындады: «1995 јылда эл университеттиҥ тӱӱки-филологический факультедин божотком. Педколледжке мен 2015 јылда иштеп келгем. Мында кӧп јаны алтай бӧлӱкте иштеп


Тил кунураганында калык бурулу\nТӧрӧл тилистиҥ сурактарына учурлалган бичимелдер «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте улай ла чыгып турганы сӱреен jакшы. Jе jаҥыс бир коомойы –улус газетке бичитпей турганы. Шак бу шылтактаҥ улам кӧп улус газедин, ондо јарлалып турган бичимелдерди кычырбай jат. Бис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттеҥ республиканыҥ аймактарыныҥ, калыктыҥ ӧрӧ ӧзӱминиҥ курч сурактарын, кӧп-кӧп тузалу солун-собурды кычырадыс. Бичидип алзаҥ, айылыҥа айылчы келгендий


Тилин, угы-тӧзин билбес манкурттар болбойлы - altaicholmon\nТилин, угы-тӧзин билбес манкурттар болбойлы\nБистиҥ адабыс Борис Укачинович Укачин ӧткӧн чактыҥ 1970-1980 јылдарында алтай тилди, культураны, санатты корып, чеберлеп алары керегинде ас эмес бичиген. Тӧрӧл культуразы учун поэттиҥ јӱрек-ӧзӧги оорып-сыстаган, чочыган. Шак оныҥ учун ол кӧгӱске, јӱрекке табарар ӧдӱҥи, курч публицистикалык бичимелдерин бичиген. Ол ӧйдӧ оныҥ от-калап бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кемиле јаан бӱктеринде јарлалатан. Кем де јӧмӧгӧн, керек дезе самаралар бичип, јарадып турганын чыгара айдатан. Кезиги дезе јардын «најызына» бодолду таптап: «Бу сен токынабас кайткаҥ, бисте ончозы јакшы ине…» — деп айдыжатан. .Је кезик улус поэтти националист деп бурулап, ӧрӧлӧй турган органдарга јабарлашту јетирӱлер бичиген. Поэттиҥ бойыныҥ ӧйинде кӧдӱрген кӧп тоолу сурактары кийнинде, качан Горно-Алтайский автоном область Алтай Республика боло берерде, чечилген эди. Је алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери аайынча сурактар ол ло бойы курч артып, оноҥ тереҥжип барды.\nЈирме-одус јыл мынаҥ кайра баланы алтай јуртка аткарарга јарамыкту айалга болгон. Бала бойына кураа балдарла ойноп, куучындажып, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ тилине таскаарга јеҥил болгон. Је бӱгӱнги кӱнде бис саҥ башка айалгага келдис — алтай тилис кӧстиҥ кӧскӧ јылыйарга јууктажа берди. Мындый айалганы Б. Укачинниҥ тӧрӧл јерлеринде, ыраак Кайырлык ла Кулады јурттарда, кӧрӧргӧ келижер деп тӱженбегенис те.\n2009 јылда мен «Звезда Алтая» газетке «Уроки алтайского» деп адалган бичимел бичиген эдим. Ондо мен алтай тилдиҥ ӧзӱми, оны корыыры аайынча бой-бойыла бек колбуда сурактарды илезине чыгарарга ченешкем. Республиканыҥ ол туштагы башчызына да, ӱредӱ ле билим аайынча министерствого до самаралар бичилген, ондо биске тилди корып алары јанынаҥ чокым шӱӱлтелер де айдылган. Је ого куру каруулар келген. Ондый ла куру каруулар Туулу Алтайдыҥ тереҥ кӧгӱстӱ граждандарына — поэт Б. Т. Самыковко, журналист А. Махинге келет.\nКанайдар, нени эдер керек? Качан чиновниктер алтай тилдиҥ курч сурактарын угар да, оныҥ аайына чыгар да кӱӱни јок то… Нени эдер керек — качан бистиҥ јерлештерис алтай тилис кӧскӧ лӧ јылыйып јатканын ајарузына албай јадарда? Онойдо ок кезик ада-энелер балдарын алтай тилдиҥ урогына јӱргӱспей јат. Олор бу предметти ӱренерин кереги јок, калас ӧй ӧткӱриш деп кӧрӧт. Нениҥ учун дезе — алтай тил ЕГЭ-де јок. Бого удура нени айдар? Качан баланыҥ, болчомныҥ эҥ ле каруулу, курч суракту ӧйи каладагы детсадла кӧнӱ колбулу болгон болзо. Бу ла ӧйдӧ ол тӧрӧл тилин јылыйтат. Бу бичимелде кӧдӱрилген сурактарга да болзо каруузын берерге ченежип кӧрӧли.\nКӧп тоолу ада-энелер бӱгӱнги кӱнде калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында балдарды алтай тилге ӱредер арга јок деп айдыжат: бала улай ла балдардыҥ телеканалдарын кӧрӧт, компьютерный ойындар ойнойт — бу ончозы орус тилле. Је мынызын тӧс шылтактар деп айдар арга јок. Кем балазын тӧрӧл тилине ӱредерге кӱӱнзезе, тӧрӧлинеҥ ыраак та јӱрзе, ӱредип алар. Јӱрӱмде болгон учуралдардыҥ бирӱзи — АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозында иштеген, школго јӱргелек балдарды алтай тилге ӱредер программалардыҥ авторы Елена Тобоева. Ол узак ӧйгӧ билезиле Санкт-Петербургта јаткан. Айландыра орус тилдӱ улус та болгон болзо, балдарыла айылында алтайлап куучындашкан. Эмди оныҥ эки уулы бойыныҥ тӧрӧл тилин јакшы билер јииттер. Мындый ок айалганы бистиҥ талада јуртап јаткан армян, азербайджан диаспоралардаҥ кӧрӧдис. Олор бу суракка сӱреен јаан ајару эдет: бала-барказы биледе, оромдо бойыныҥ тилиле куучындажып јӱргени тегиндӱ эмес ине.\nБис алтай албатыныҥ тӧрӧл тили учун сананып, турумкай иштеп јӱрген алтай ӧзӧктӱ, су-алтай кӧрӱмдӱ кажы ла кижизи бойыныҥ билезинде тӧрӧл тилин корып аларга чырмайзын деген тӱп-шӱӱлтеге келдис. Оныҥ учун бойымныҥ балдарымды таскадып јатканымла, онойдо ок ӧскӧ дӧ ада-энелердеҥ укканым аайынча, чокым темдектер ажыра баланы айылда тӧрӧл тилине таскадары јанынаҥ айдарга турум.\nЈе озо ло баштап, биле тӧзӧп, балдар азыраарга турган алтай тилдӱ јиитке тӧрӧл тилин билер, куучындажар кысты табар керек. Ада-ӧбӧкӧзин билбес эне балдарын канайып ӱредетен, таскадатан? Оныҥ учун слерге, алтай кыстарга, баштанадым: алтай тилерге ӱренгер, слер келер ӧйдӧ болотон энелер, айдарда, калыктыҥ культуразына, кӧгӱс байлыгына баланы таскадары слердеҥ кӧнӱ камаанду. Слерде аҥылу, агару молју бар: слер — билелик очок, балдардыҥ таскамалы, ачык ичкери јолы учун каруулу улус болуп јадыгар. Ак-јарыкка келген болчомныҥ эт-јӱрегине, кӧксине тӧрӧл тили энениҥ сӱдиле, эркеледип, јажыдып окшогоныла јетсин, ӧтсин. Кабай кожоҥды тӧрӧл тилерле кожоҥдогор — кожоҥдо бойыныҥ ийдези, кӱӱзи, учуры. Алтай кожоҥ, јаҥар сӱреен јараш ине. Тилине јаҥы ӱренип јаткан балдарга алтай тилдиҥ урокторында јарлу алтай кожоҥдорды не кожоҥдобос… Ӱренчиктер бир де кӱчсинбей, темдектезе,\nУйукта, балам, уйукта — амыра,\nБолушчы болорыҥ — капшай чыда… деген јолдыктарды эске чӱрче ле ӱренип алар ине.\nБӱгӱнги ӧйдӧ кала јер: онойдо ок телекӧрӱлте, радио, интернет, башка-башка программалар балдарды бойына тартат. Олор алтай эмес, ӧскӧ тилле ӧдӧт. Айдарда, јарамыкту, эптӱ айалга — айылда, биледе. База — кӧлӱкте, ыраак јолго атанып јада, алтай кожоҥдорды флешка-кассета ажыра укса јакшы. Балдар јилбиркеп угар, табынча, темдектезе, Алексей Тазрановтыҥ, Јергелей Маташеваныҥ, Олег Ядрушкинниҥ, Марина Саксаеваныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де кожоҥдорын бойы араайынаҥ кожоҥдоп баштаар, аайлабаган сӧстӧрин ада-энези јартап берер.\nБала оогош ло тужында, јаан учурлу ижерди туура салыгар, гаджеттерердеҥ айрылгар. Балагарла кожо алтай сӧстӧрди ӱренгер — мынаҥ каруулу ла керектӱ иш јок! Ајаруны бу ишке салыгар. Озо баштап јеҥил ӱлгердеҥ баштагар. Бу бӧлӱкте сӱреен тузалу ла јаан ишти Кӱлер Тепуков ак-чек бӱдӱрген ле бӱдӱрет. Ол балдардыҥ «Солоҥы» деген јараш журналыныҥ баш редакторы ла бир канча бичиктер белетеп чыгарган поэт. Керектӱ бичиктерди библиотекадаҥ эмезе К. Тепуковтыҥ балдарга ачкан «Азатпай» деген сайтынаҥ табарга јараар.\nАнда јуртайт айу.\nБайлу ады мајалай,\nСадиктеҥ ала школго барарга јеткенче балдарарга алтай ӱлгерлерди, кожоҥдорды эске ӱренерге болушкар. Сӧстӧрдиҥ уурын кожо ӱренерге, јартаарга албадангар. Табынча јакылталарды јаҥы ӱлгерлерди, кожоҥдорды ӱредери эмеш уур бӱдӱмдери ажыра ӧткӱргер. Баланы беш јашка јетире тоолу сӧстӧҥ эрмектер тургузып билерине ӱредип алар. Беш јашка јетире ол оны јеҥил бӱдӱрер, оноҥ ары там ла уурлап барар.\nСлердиҥ балагар школго барар учурлу болгон болзын: калада јаҥыс ла 7-чи таҥмалу школ алтай тилге баштамы класстардаҥ ала ӱредип јат. Балагар тилин јакшы билер ле каланыҥ ӧскӧ дӧ школында ӱренерге јараар деген шӱӱлте јастыра. Каланыҥ ӧскӧ школдорында алтай литературала тереҥ билгир берилбей јат. Бала алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелин билбей јадып, оноҥ ары тӧрӧл литературазын ӱренери алаҥзулу керек.\nБала кычырып, бичип кӧндӱккен кийнинде, эҥирлерде билеле табышкактарды табарына кӧчсӧ, база керектӱ иш. Бу ла ишти јол-јорыкта ӧткӱргени база тузалу. Библиотекадаҥ К. Е. Укачинаныҥ «Алтай табышкактар» деген бичигин аларга јараар. Мында алкы бойымныҥ ченемелим бар. Ойын ажыра, кем табышкакты тӱрген табары јанынаҥ маргышканы база јакшы: баланыҥ бажы-меези тӱрген иштеер, ол ло ӧйдӧ алтай сӧстӧрдиҥ учурын оҥдоорго ӱренет.\nТетрадь-сӧзликти белетеп аларга јараар. Бала, ӧскӧ тилдердиҥ урокторында ла чылап, алтай сӧстӧрди ле орус тилге кӧчӱрилгенин билип турзын. 2-чи класска јетире ӱренип ле бичип алатан сӧстӧрди ле оныҥ учурын канча ла кирези кӧп ӱренип аларга чырмайгар. Нениҥ учун 2-чи ле класска јетире ӱренер керек? Нениҥ учун дезе школдо оноҥ ары класстарда ӧскӧ тилдерге ӱренер керек. Балага бир ле уунда ӱч тилге ӱренери кӱчке келижер. Бу учуралда биске В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ политиказы јарт эмес. Нениҥ де учун мында балдар ӧскӧ эки ороонныҥ тилдерине ӱренет? Балдар тӧрт тилди (кӱӱнзегениле) ӱренип тура, кандый билгир аларында јарты јок. Эди-каны ӧрӱгелек-тыҥыгалак балдарга кӱч эмес пе? Балдарды ончо предметтерди чыҥдый ӱренип алар аргазы бар ба?\nБу айалгада јарамыкту, јакшы темдек — бисте алтай-орус сӧзликтер бар. Бойы ӱренетен, база куучындаарга тузалу бичиктер чыгат. Педколледжтиҥ ӱредӱчизи В. С. Дедеева бойыныҥ арга-кӱчиле алтай-орус, орус-алтай кыскачак сӧзликтер, таҥынаҥ ӱренер бичик чыгарган. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды бойыныҥ сайтында алтай-орус ла орус-алтай сӧзликтерди, билим изданиелерди эптӱ салганы јарамыкту. 2018 јылда «Алтын Туу» бичик басма «В помощь изучающим алтайский язык» деп бичикти (тургузаачызы Л. Н. Баина) чыгарган. Ол бажалыктарла эптӱ эдип белетелген.\nАјаруга алгадый бир айалга керегинде. Балдар сӧстӧрди, эрмектерди јастыра тургусса эмезе сӧстӧрди чокым айтпаза, шоодып каткырбагар. Мен бала тужымда, каланыҥ уулчагы, јурт јерге келеримде, алтай тилимле арай ла деп куучындазам, темдектезе, магазинде, улус каткырыжатан. Бойым ошкош балдар каткырза — кем јок, је качан јаан улус сени ӧткӧнип, каткырза, сӱреен ачу. Тӧрӧл тилиҥле куучынданар кӱӱниҥ јанар!\nТӧрӧл тилине јаҥы ла ӱренип јаткан балага каткырбагар. Ол — тилиниҥ јаан учурын оҥдогон! Карын да, јӧмӧгӧр, кӧдӱргер — јажын да, јаанын да. Темдектезе, ады-јолы јарлу билимчилер В. В. Радлов, угы-тӧзиле немец, база А. А. Анохин јаандап калган туштарында алтай тилди ӱренип алган. Бу олорго билим ижине керектӱ болгон до. Тӧрӧл тилине ӱренерге качан да орой эмес!\nБалдардыҥ садиги бир јанынаҥ ада-энеге болушту, экинчи јанынаҥ алза, шак мында болчомдор тӧрӧл тилин јылыйтып јат. Горно-Алтайскта «Солоҥы» садик балдарды алтай тилине ӱредерге ачылган ине. Чынынча алза, мында тилге ӱредип турган бир ле группа арткан. Арткандары алыш-колыш. Мен бойым баламды бу садикке јӱргӱзерге санангам, је меге бери пропискала алып турган деп каруузын берген.\nСадиктиҥ балдарын тӧрӧл тилине ӱредери јанынаҥ сурактыҥ аайына бир канча эп-аргала чыгарга јараар. Баштапкы ла эҥ быжузы — кемге де иженбезинеҥ, балала айылда алтайлап куучындажары. Экинчи эп-арга — эҥ ле баалузы. Качан аргалу-чакту кижи балдардыҥ таҥынаҥ садигин ачса, ондо болчомдорды алтай тилине ӱредер эди. Шак бу садик ӱредӱликтиҥ кӧп текпиштӱ системазында эҥ ле баштапкы тӧс јер болор эди. Оныҥ кийнинеҥ алтай школ ачылар болор бо?.\nӰчинчи бӱдӱм-вариант — таҥынаҥ аргалары јаан, качан ончо государственный структуралар, ол тоодо республиканыҥ башчызы, ӱредӱликтиҥ министри алтай тилди чеберлеп аларга ла ӧскӱрерге болушкан болзо. Бӱгӱнги садиктерде болчомдорды тӧрӧл тилине ӱредер группаларды ачкан болзо. Анчада ла бу курч сурак калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында эл-јоны алыш-колыш болзо. Мындый бӧлӱктерди тӧзӧп, ачып тура, бис балдарын тӧрӧл тилине ӱредерге кӱӱнзеген эне-адаларга болужар эдис. Бистиҥ шӱӱлтебисле, ол тушта бу керек чечилер, ичкери јылар эди. Бу ишти ајарузында кыракы тудар баштаҥкай ӱредӱликтиҥ министерствозынаҥ чыгар учурлу. Качан министр ле оныҥ баштапкы ордынчызы јакшы кӧргӱзӱлер учун каруулу болгон болзо, алтай тилдӱ балдардыҥ садиктеринде бойыныҥ тилин јылыйтып турганыныҥ кӧргӱзӱлери ондый коркымчылу болбос эди.\nТӧрӧл тилине ӱренериниҥ тоомјызын, учурын кӧдӱрер керек. Алтай тил экинчи сорт-учурлу, факультативный болбос учурлу. Ол бистиҥ бойыстыҥ тилис. Јаҥы компьютерный технологиялар јӱрӱмге кийдирилгениле коштой алтай тилле јӱзӱн-башка ойындардыҥ коштончыларын элбеде тузаланар керек. Мында компьютерный технологияда јакшы, чыҥдыйы бийик билгирлӱ јаш улусты јилбиркедер, тартар керек.\nМультфильмдерди алтай тилле чыгарарын мынаҥ да ары улалтар керек. Јаш јайалталардыҥ алтай тилле чӱмдеген ле кожоҥдогон кожоҥдоры балдарга јозок бол-зын. Јайаан јайалталардыҥ бастырароссиялык, калыктар, талалар ортодогы кӧрӱлеринде туружып, кӧрӧӧчилерди кайкадып, «олјолоп» тургандарын улай ла кӧрзин, уксын. Сценадаҥ алтай тилле ӱлгерлерди кычырзын — база јозок алгадый јакшынак керек.\nБорис Укачинниҥ публицистиказыныҥ ортозында «Манкурт болбоско» деп адалган јилбилӱ бичимели бар («Чтобы не стать манкуртами», 1981 ј.). Бу бичимел алтай тилди корыырына учурлалган суракты чике кӧдӱрген эмес, је текшилей алгажын, улустыҥ бойыныҥ культуразына, тӱӱкизине, тилине кӧрӱмин, кӱӱн-санаазын кӧргӱскен. Литературага «манкурт» деген сӧсти кыргыз бичиичи Чингиз Айтматов бойыныҥ «И дольше века длится день» деген романында кийдирген. Википедиядаҥ бу сӧстиҥ учурын кычырып ийели: «Олјого кирген кижи: ӧзӧги как-куру кул болуп, ээзине бӱткӱлинче багып, азыйгы јӱрӱмин ундып, санаазына бир де неме кирбей јат. Бу сӧстиҥ база бир учурыла — бойыныҥ тӱӱкилик, эл-калык тазыл-тамырыла колбузын јылыйткан, бойыныҥ эл-тӧрӧӧнин ундып салган эмезе онызын ундыбай да турза, је бойыныҥ калыгын кӧрӧр кӱӱни јок улус…».\nБӱгӱнги кӱнде шак ол ӧй келген болор бо? Бистиҥ албаты табынча ӧткӧн ӧйлӧ, тӱӱкизиле, культуразыла бойыныҥ колбузын јылыйтып јаткан ба, кандый? Алтай албаты јер ӱстинде артар ба, онойдо ок бойыныҥ байлыгын, эрјинезин — алтай тилди корып алар ба?\nКара башту, кара кӧстӧри јаҥырган айдый чичкечек, сӱрлӱ алтай ӱйе бой-бойлоры ортодо ада-ӧбӧкӧзиниҥ тилиле куучындашпай, кыстары ӧскӧ укту јииттерге качып јатканын кӧрӧргӧ ачу. Оноҥ ачузы — качан кезик сайыттар, биле-тура, бойыныҥ калыгын акча-политикага «садат». Јаҥ — олордыҥ колында, айдарда, тӧрӧл тилине тизеленбей, бек турарына болужатан чыдулар, тап-эриктер олордо ине.\nАлбаты ченелтелерди кӧп ӧткӧн, је тилин чеберлеп алган. Эмди тургуза бисте тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис бар. Ол алтай тилле чыгып, бисти бирлик калык деп сезимди, оҥдомолды биске берет. Радиодо, телекӧрӱлтеде эмди тургуза алтай тилле берилтелер белетелет. Бисте бар байлыкты корып алар керек. Бу јуукта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ады-јолын эбире курчай турганыс. Горно-Алтайсктагы аэропортты оныҥ адыла адазын деп тыҥ амадаганыс. Алтай Республиканыҥ эл-јоны бир кижидий туруп чыгала, кӱрешчи Ырысту Матвеевке уур-кӱч оору-јоболды јеҥип чыгарга болушка келгенин кӧрӱп, албаты, алтай улус ак санаалу, килеҥкей болгонын темдектеер керек.\nАлтай тилис јоголзо, албаты бойыс јоголорыс-јылыйарыс деген санаа-кӱӱнди бистиҥ кажыбыс ла тереҥжиде кӧрӱп, туруп чыксас, кӧпти эдер аргабыс бар. Бистиҥ чичке кӧстӱ, качар сӧӧктӱ, укту-тӧстӱ алтай албаты кӧкси как-куру болуп какталган, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ тилин јерип, јылыйтып јаткан манкурттар эмес деп иженер кӱӱним бар.


14.08.2017 - altaicholmon\nАлкы кӱӱнис—ак чаазында…\nКалганчы ӧйлӧрдӧ школдыҥ ӱренчиктери сочинение, изложение бичип болбой јадылар, санаа—кӱӱнин чаазынга бичип, айдып болбойт деген сӧстӧрди кӧп угарга келижет.\nАбитуриенттердиҥ ӧйи келди\nШколдогы јылдар кийнинде артты. Эмди абитуриенттердиҥ шакпыраар ӧйи башталып јат. Школды божоткон уулдар—кыстар удабас ла кала јаар келип, талдап алган ӱредӱлерине документтерин табыштырар, керек болзо, экзамендерде туружар.\nТаайымла ачынышканым керегинде\nКарузып јӱрген, јуук тӧрӧӧн кижиле јуукта баштапкы ла катап ачынышканымнаҥ, кезем сӧстӧр айтканымнаҥ баштайын. Бистиҥ јуртта јажыбыстаҥ јаан улусла сӧс блаашпайтаны, айтканыла јӧпсинбезе де, удурлашпайтаны—јаҥжыгуда. Оныҥ учун ӧзӧгимде эмдиге ачу…\nРоссия Федерацияныҥ социальный страхование аайынча фондыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ специалисттери бир канча семинарлар ӧткӱрдилер.\nГранды бузаачылар туттырган\nБистиҥ ле Казахстанныҥ пограничниктери гран-кыйуны корыырында ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\nТехосмотрды фотого ло киного согор?\nАвтомобильдердиҥ технический айалгазын шиҥдеп кӧрӧтӧн ишти келер ӧйдӧ фотого ло видеого согор аргалу.\nЭкономиканыҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников ло АР-дыҥ саду-промышленный палатазыныҥ председатели Э. Челоковтыҥ туштажузында саду-промышленный палата ла АР-дыҥ Башкарузы ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ, орто ло кичӱ аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ сурактары шӱӱжилди.


Базыл, кийис—кичинеги де, jааны да... ~ Звезда Алтая\nБазыл, кийис—кичинеги де, jааны да...\nОҥдой, Улаган, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ jурттарында jаткан ла jӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларына кирген балдарды кийисле иштеерине ӱредер ӱредӱлерди «Алтай кийис» деген коммерциялык эмес биригӱниҥ турчылары Айсура Таханова ла Айсула Такина ӧткӱрген.\nБу иш Алтай Республиканыҥ иш ле jонjӱрӱмдик министерствозыныҥ «Jалакай кийис» деп адалган ӱлекери аайынча ӧткӧн. Jӧмӧӧчилердиҥ тоозында Jерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ Алтай-Сайандагы бӧлӱги болгон.\nКийис базарыла башка-башка jурттардаҥ 145 бала танышкан. Ойын кептӱ ӱредӱлер ӧйинде Айсура ла Айсула балдарга Алтайда jаткан калыктардыҥ jебрен ӧйлӧрдӧҥ бери ӱзӱктелбей чӧйилип келген ижи, jадын-jӱрӱмиле, jаҥжыгуларыла ол кандый колбулу болгоны керегинде куучындаган. Ар-бӱткенди, jоголордыҥ чочыдузында болгон ӧзӱмдерди ле тындуларды корыыры керегинде jилбилӱ куучындар база ӧткӧн. Бу куучын-эрмектиҥ jаҥылгазы балдардыҥ баскан ла чӱмдеген кебистеринде чыккан.\nӰредӱ ӧткӧн кажы ла балага кийисти базарына керектӱ эдимдер ле jӱзӱн ӧҥдӱ учуктар сыйлалган. Олордыҥ болужыла кӱӱнзеген кижи jараш ойынчыкты бойы эдип алар аргалу эмезе кебиске кандый бир jурукты чӱмдеп салар.\nБу ӱредӱлерде турушкан балдардыҥ эҥ артык иштери кийнинде кӧрӱлерге де чыгары темдектелет. Jе алган билгирлер—недеҥ де баалу сый, jӱрӱмде олор качан да артык болбос.\nФотоjуруктарда: кийис базарына ӱренедис


1 | Алтайская митрополия\nJерде албатыныh jаhыс jаан бирлиги бар – кижилик. Албатылар бириктиретен кара суулардыh бирyзи улус оhдожор эптиh бирyзи - тил . Оныh аhылу бoлyги сoс, ол куучынды да чийилтени де бириктирет. Тил ажыра бис ончоны оhдоп jадыбыс. Албатылардыh jоголып калган культуразын jаhыс ла т ил ажыра ойто кoдyрерге jараар. Ол jаhыртышка joмoжoт, ол ажыра бойыныh oскoлoринеh аhылу телекейлик оhдомолын камызарга jараар.<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />\nТилдердиh чыйрадуузында телекейде кажы ла эки jетикyнниh бажында бир тилле куучындажып турган калганчы кижиле кожо бир тил oлyп калып турганы кунукчылду. Оныла кожо дезе, бyдyн уктыh ижемjизиниh , кудайга бyдижиниh, оhдомолыныh jуругы oлyп калат. Бу тилдердиh, керек дезе, музейге кoргyскедий экспонат та эдип артар аргазы jок , нениh учун дезе, олордо, керек дезе, чийилте jаhдар да jок.\nБийик yредyлyлердиh санаазыла болзо, jyс jылдыh бажында 3000-наh ала 6000-га jетире эмдиги бар тилдер jоголып калар. Эмдиги oйдo jоголып брааткан тилдердиh тоозына кирип турган 400 тил бар. Россияда, темдектезе бу керек (2 кижи) ле удэгей (100 кижи) тилдер. Тил jоголып калбазын деп jyс муh кирези ол тилле куучындап турган кижи керек.\nБу айдары jок кунукчылду, нениh учун дезе, jаhыс саh башка тилдер эмес, jе кижиниh jyрyминиh таскадузы, бистиh культурабысты толтыргадый телекей ле кижиниh оhдомолы jоголып jат.\nТилдерле кожо ол тилдерле куучындап турган бyткyл албатылар jоголып турганын ундубас керек. Кажы ла албаты чечектерлy jалаhныh чечегиндий, ол бyткyл кебисти аhылу jараш будугыла кееркедет.\nТyрк тилдердиh баштамы будактарыныh бyризи - алтай тил, оныh бойыныh саh башка тyyкизи бар. Алтай тилди yренип алган кижи, кoп тyрк тилдерди оhдоор аргалу. Ол ло oйдo, алтай тил оны чын yренгендерди кайкадып, сyyндирип турат.\nOскo тилдерге кoрo, башка тилдердеh келген кожылтазы ас алтай тилде кезик сoстoрдиh учуры башка башказы jарт кoрyнет. Темдектезе, jуу - jуу-согуш, jуу – кижи jийтен jуу (темдектезе, чочконыh), нени –нени jаhыс jерге jуу (глагол). Мындый айалга oскo дo тилдерде бар, темдектезе, орус тилде –ручка – кол, ручка – чийинетен ручка, эжиктиh туткыжы база ручка. Jаандардыh айдыжыла jебрен алтайлар тилдиh мындый айалгазын олjодо jyрерде тузаланып туратандар, анчадала, олjочылар алтай тилди оhдоп турган болзо . Оныh учун, кандый бир кудайга бyдиш (темдектезе, мусульман бyдиш алынгандар – араб тил, буддизм алынгандар – санскрит тил) алынган тyрк албатылар, бойыныh тилиниh тoс тазылын кoп учуралдарда алтай тилдеh бедирейдилер.\nОныла коштой, алтай тил чыйрабай, туруп калган тил эмес, алтай тилде перс – Кудай, иран – Урсул, монгол – Эмеген, самын ла оноh до oскo сoстoр бар, ол ару ла jилбилy. Мында тилдиh кижи санандыртар аргазы jарт кoрyнет. Кoп coстoрди бис jаhыс эрмекте оhдойдыбыс, айдарда, алтай тил абстрактный эп-санаага болужат. Алтай албатыныh jаhарында тегин эмес «Ойым –ойым, ой-ойым» деп сoстoр бар.\nЧийилте керегинде айтса, алтай албаты Сибирьдиh албатыларыныh ортозында революциянаh озо бойыныh чийилтези бар болгон ас албатылардыh тоозында .\nЧынын айтса, алфавит jаантайын oскoргoн, Россияга бириккелекте алтайлар «yзyк бичик» деп алфавитле тузалангандар. Бир ондый бичиктиh бирyзи 11-чи чакта тyрк тилге кoчyрилген, оныh ады «Алтын –Герел». Yзyк бичикле тузаланып чийген joптoр Москва ла Петербургтыh архивтеринде бар, бу чийилтениh 110 темдегин С.И. Гуляев чийип алган, бу бичик керегинде В.В. Радлов чийген.\nСибирьдиh улузы пиктографияла,( jурукту бичик ле) текши тузаланган болгон, jе оныла чyмдy кудайгабyдиш оhдомолдорды улуска jетирерге кyч болгон. Оныh учун миссионерлер Сибирьдиh албатыларына орус графикалу алфавит jазаган. Православиеле коштой бу алфавитле Россияныh кoп укту албатыларын бириктер деп санангандар.\nРеволюциянаh озо алтай тил ле фольклордыh эh ле jаан шиhжyчизи В.В. Радлов болгон. Алтайда шиhжyчи ижин ол 1859 jылда баштаган. Радловтыh иштери наукада эмдиге jетире керектy. Сибирьде oскo ороондордыh албатыларыныh тилин yредип турган yредyчилер шак Радловтоh ала Сибирьдиh тoс албатыларыныh тилдерин шиhдеп баштагандар. Бу jаhды 40-чи jылдардыh тал ортозында Томскийдеги педагогический университете иштеп турган А.П. Дульзон jаhыртып кoндyктирген.\nXIX чактыh 40-чи jылдарында миссионерлер орус графикалу чийилте jазагандар. Бу чийилтени «миссионер чийилте» деп адайдылар. Христианство таркадар керекте тoрoл тилдиh учурыныh jаанын оhдоп, алтай тилди христиан кудайгабyдишти алтайлардыh ортозында таркадарыныh тoс эби эдип салгандар.\nХристиандар бойыныh ижин албатыныh coc творчествозын jууп баштагандар. С Ландышев, В.И. Вербицкий ле oскoлoри jууп алган сoс материалдарды алтай тилдиh наречиелери сайын ылгаштырып бириктирип баштагандар. Бу иштиh адакызында 1869 jылда Н.И. Ильминский деп профессордыh редакциязыла Казань калада баштапкы наукалык «Алтай тилдиh грамматиказы» кепке базылган. Ол oскo тyрк тилдерге орус графикала грамматикалар jазайтан темдек болуп калган.\n1884 jылда Казаньда В.И. Вербицкийдиh лексикографический ижи «Тюрк тилдиh алтай ла аладаг наречиелериниh сoзлиги» чыккан. «Алтай тилдиh грамматиказы» ла букварьлардыh тoзинде телеут диалект болгон, нениh учун дезе телеуттар XIX-чы чактыh ортозында христианство алынган алтайлардыh баштапкызы болгон. Jе телеуттардыh тоозы oскo алтай уктарга кoрo ас болгон учун, революциянаh озо болгон чийилте таркадылбаган.\nАбстракция - бой бойынаh башка болуп албас тудумдардаh санаазында ыраганы


«Торсыктарыҥ тен тыҥып калган турбай, уул...» - altaicholmon\n«Торсыктарыҥ тен тыҥып калган турбай, уул…»\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы 29 јашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ кӱрешчи Рустам КОНЗОШЕВ. Ол јуучыл самболо Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кӱрештиҥ кебизиниҥ устарын белетеер тӧс јерде спортчы-инструктор болуп иштеп јат. Рустам — Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ кубогыныҥ алтын јеҥӱчили, Россияныҥ чемпионадыныҥ кӧп катап мӧҥӱн ле кӱлер призеры.\n1990 јылдыҥ кӱски куран айыныҥ 22-чи кӱнинде Улаган аймакта Балыктујул јуртта јаткан Александр Васильевич ле Ольга Исаковна Конзошевтердиҥ билезинде уул бала чыккан. Ада-энези кабайда јаткан оогош болчомды Рустам деп адагандар. Уулчак јаштаҥ ла ала чыйрак ла бӧкӧ бала болуп ӧскӧн. 1996 јылда јербойыныҥ школына баштапкы класска барган. Мында ого эҥ ле тыҥ физкультураныҥ урокторы јараган. Ол тушта Балыктујулдыҥ школында физрук болуп Амурат Арсентьевич Санаа иштеген. Физкультураныҥ ӱредӱчизи иштеҥ бош ӧйдӧ јурттыҥ јииттерин ле ӱренчиктерди самбо кӱрешке тазыктырган. Анайып, Рустам бежинчи класстаҥ ала спорттыҥ бу бӱдӱмиле јилбиркеп баштаган. Бойыла кураа уулчактарла кожо секцияга бичидип, јаан удабай Амурат Арсентьевичтиҥ эҥ артык ӱренчиктериниҥ бирӱзи боло берген.\nБир јылдаҥ тазыктыраачызы оны аймактыҥ маргаандарында ченеп кӧргӧн. Ол тушта, 2002 јылда, бу турнир Рустамныҥ тӧрӧл јуртында, Балыктујулда, ӧткӧн. Баштапкы маргаандарда јиит бӧкӧдӧ маҥзаарыш та, ӧкпӧӧриш те болгон. Је ол ченелтени јакшы ӧткӧн деп айдар керек. Алтынчы класстыҥ ӱренчиги аймактыҥ маргаандарында 26 килограммга јетире бескелӱ туружаачылар ортодо ӱчинчи јер алып, кӱлер медальла кайралдаткан. Оныҥ бу једимине јаҥыс та тазыктыраачызы эмес, је ада-энези база тыҥ сӱӱнгендер. Јуучыл самболо ороонныҥ јуунты командазыныҥ турчызына ла Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узына јетире ӧскӧн јайалталу кӱрешчиге баштапкы кӱлер медали бӱгӱнге јетире эҥ баалу кайралдардыҥ бирӱзи болуп артып јат. Јаан класстарда маргаандардыҥ ла јол-јорыктардыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧгӧн. Беске де уурлаган. Рустам бу ӧйдӧ 35, 42 ле 48 килограмм бескелерде кӱрешкен. Јаан удабай ол Алтай Республиканыҥ чемпионадында база ла ӱчинчи јер алып јат.\n2005 јылда јиит кӱрешчиниҥ јӱрӱминде јаан кубулталар болгон. Ол Балыктујулда школдо тогузынчы классты тӱгезип, Горно-Алтайскта 28-чи таҥмалу профтехучилищеге строительдердиҥ ӱредӱзине кирип, «Спарта» деп клубта Улаган аймактыҥ база бир јайалталу тазыктыраачыларыныҥ бирӱзи Владимир Борисович Челчушевте тазыктырынып баштаган. Профтехучилищеде ӱредӱ ӱч јылдаҥ тӱгенген. Рустам колына мастер-строитель деген специальностьтыҥ кере бичигин алып јат. Је бу ууламјыда ого иштеерге келишпеген. 18 јажы толгон јиит кижини кӱскиде черӱге алгандар. Ол Улан-Удэ калада танковый частьта турган. Кыска ӧйгӧ механик-водительге ӱренип, танктардыҥ бастыра јӱзӱн бӱдӱмдериле маҥтаткан. Черӱде турган ӧйин кӱрешчи јылу эске алынат: «Танк — ийде-кӱчтӱ «темир ат». Оныҥ јуучыл аргалары сӱрекей бийик. Јолы коомой јерлерди токтоду јогынаҥ маҥ бажында ӧдӧр аргалу. Эмдиги ӧйдиҥ танктары керек дезе сууныҥ алдыла да јӱзип јат. Адыжы керегинде айтпаза да јарт. Снаряд-окторы чике ле барып, таҥманыҥ сыраҥай ла ортозына тийер. Бир сӧслӧ айтса, пехотага болужып, ӧштӱниҥ кудын чыгаратан быжу «темир ат». Саат-маат болбой, черӱниҥ бир јылы элес эдип ӧткӧн. Јиит уул кӱскиде ойто тӧрӧл јерине, Балыктујул јуртка, јанган. Узун мойынду кышты ада-энезиниҥ айылында ӧткӱрип, 2010 јылда радионыҥ технигиниҥ билгирлерин аларга, Горно-Алтайсктагы политехнический колледжке ӱредӱге кирген. «Черӱде кӱрежетен ӧй болбогон, калага келеле, ойто ло «Спартага» јӱрӱп баштагам. Тазыктыраачым, Владимир Борисович Челчушев, мени кӧрӧлӧ, «торсыктарыҥ тен јетирезине тыҥып калган турбай, уул» деп кокырлаган эди» — деп, Рустам эске алынат.\nРустамда, арткан да спортчыларда чылап ок, ӱредӱдеҥ ле тазыктырыныштаҥ ӧскӧ чӧлӧӧ ӧй болбогон. Ол черӱниҥ кийнинде јуучыл самбого кӧчӱп, бу бӱдӱмле ууламјылу тазыктырынып баштаган. Спортто јана баспас кылык-јаҥ ла турумкай кӱӱн-тап дезе кийнинде јакшы тӱжӱм экелген деп айдар керек. Јиит кӱрешчи 2011 јылда Сибирьдеги федерал округтыҥ чемпионадында туружып, 57 килограммда кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. Бу маргаандардыҥ турулталарыла ого Россияныҥ спортыныҥ узы деген ат адалган. 2013 јылда дезе баштапкы ла катап Белгородский обастьта јуучыл самболо эр улус ортодо ӧткӧн Россияныҥ чемпионадында турушкан. Мында Рустам јеҥӱ аларга, тыҥ тартышкан ла тыҥ чырмайган, је маргаандардыҥ кайралдарын сооро туткан. Кӱрешчи бу баштапкы чемпионатты эске алынып, ол тушта арай ла ченемел јетпей калган деп айдат. Ол тушта Белгородский областьта Рустамныҥ кӱрешкен бескезинде чемпион болуп, Алтай Республиканыҥ јуунты командазыныҥ база бир турчызы Алексей Ебечеков чыккан.\nЈиит кӱрешчи Россияныҥ 2014 јылдагы чемпионадына јакшы белетенген. Шак ла бу јылдыҥ кӱзинде ол Мӧҥӱне Яковлевич Яйтаковко кӧчӱп, оныҥ группазында тазыктырынып баштаган. Ороонныҥ кочкор айда Улан-Удэ калада болгон чемпионадында Рустам 52 килограмм бескеде турушкан. Бу маргаандардыҥ алтын ла мӧҥӱн јеҥӱчилдери Европаныҥ ла телекейдиҥ чемпионаттарына баратан улус болгон. Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱне Яйтаковтыҥ ӱренчиги бойыныҥ подгруппазында Карелияныҥ эҥ тыҥ бӧкӧлӧриниҥ бирӱзи Артуш Асрянды он секундтыҥ туркунына ару јеҥип, јарымфиналда Родион Асканаковко учураган. Финалга чыгары учун курч ла кызу бу тартыжуда Рустам Конзошев јеҥген. Финалда дезе чемпионныҥ адын ададары учун «согушта» ойто ло Алтай Республиканыҥ кӱрешчилери тушташкан. Бу тартыжуда баштапкы јерди ченемели јаан Амыр Бакрасов алган. 52 килограмм бескеде кайралдаш ӧдӧрдӧ, пьедесталдыҥ тепкиштерине бастыра алтай кӱрешчилер чыккан. Оморкоду бот кайда болгон деп туругар! Ол јыл ороонныҥ чемпионыныҥ адыла Амыр Бакрасов адаткан. Рустам Конзошев ле Родион Асканаков экинчи ле ӱчинчи јерлер алгандар.\nРустам Улан-Удэдеҥ јанып, Европаныҥ чемпионадына эрчимдӱ белетенип баштаган. Маргаандардыҥ алдында эки неделениҥ туркунына ороонныҥ јуунты командазыныҥ тоозында Амыр Бакрасовло, Родион Асканаковло кожо ӱчӱ Московский областьтыҥ Серпухов калазында сборлор ӧткӧн. Кӱрешчилер јуучыл самбодо бастыра тогус бескеде тудужып јадылар. «Бу сбордо кайда да тӧртӧн кижи болгон. Ол јыл ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Александр Канаков бескелерде 1-кы, 2-чи ле 3-чи номерлӱ кӱрешчилер деп адаткан бӧкӧлӧрдиҥ бастыразына шыдарын јууган. Амыр Бакрасов бу сбордо телекейдиҥ чемпионадына белетенген, мен дезе — Европага. Кебисте спаррингим Родион Асканаков болгон. Ол тушта јуучыл самболо телекейдиҥ беш катап чемпионы Вячеслав Василевскийди јуук јанынаҥ баштапкы ла катап кӧрӱп турбай. Јарлу кӱрешчилердеҥ тем алып, сбордо јакшы белетениш ӧткӧм. Јаҥыс бир эмеш бескемле «тартыжарга» келишкен. 52 килограммга јетире тӱжӱрерге, 13 килограммды чачар керек болгон ине» — деп, Рустам куучындайт.\n2014 јылда јуучыл самболо Европаныҥ чемпионады кӱӱк айда Бухарестте ӧткӧн. Рустам Румынияда финалга чыгары учун тартыжуда Литваныҥ спортчызын јеҥген. Финалда дезе баштапкы ла экинчи јерлер учун «согушта» Азербайджан Республиканыҥ јуунты командазыныҥ турчызы Фарид Юсифовло тушташкан. Јерлеш спортчы бу тартыжуда удурлажаачызын 3:0 тооло «оодо» согуп, Европаныҥ чемпионы болуп чыккан. Алтай Республиканыҥ база бир кӱрешчизи Артур Тархатов Румыниядаҥ база чемпион болуп јанган. Ол ого удура чыккан «ӧштӱлерин» 68 килограмм бескеде јеҥген. Бу маргаандарга бистиҥ кӱрешчилерди Владимир Челчушев апарып јӱрген.\nРустам Конзошев јуучыл самбодогы эҥ јаркынду деген туштажуларыныҥ бирӱзин 2015 јылда Красноярскта болгон Россияныҥ чемпионадында ӧткӱрген. Ол мында 52 килограмм бескеде финалга чыгары учун телекейдиҥ ӱч катап чемпионы Анатолий Стишакла теҥ-тай тартышкан. Јерлеш спортчы кебисте јеҥӱ алгадый эп-сӱмелерди канча ла катап бӱдӱрген. Је јаргычы олорды канайып та баалабаган. Стишакка болужып турганы сӱрекей билдирлӱ болгон. Бу туштажу 1:1 тооло тӱгенген. Таблодо очколор теҥ-тай, кайым болордо, байагы ла јаргычы јеҥӱни Рустамныҥ «ӧштӱзине» берген. Анайып, Конзошевке 3-чи јер учун ол тушта Омсктыҥ командазы учун турушкан Семен Тайпиновло тартыжарга келишкен. Мында јеҥӱни очколорло Рустам Конзошев алган.\n«Байкалдыҥ Кубогы» деп адалган телекейлик турнир керегинде канайып айтпайтан. Бурятияда ӧдӱп турган јарлу бу турнирде кӧп ороондордыҥ кӱрешчилери туружып јат. Мӧҥӱне Яйтаковтыҥ ӱренчиги 2018 јылда бу маргаандарда јаркынду јеҥӱ алып, алтын медальла, улалып јӱрер кубокло кайралдаткан. Рустам «Байкалдыҥ Кубогында» финалга јетире филиппин, кыргыз ла казах кӱрешчилерди ару јеҥип, баштапкы јер учун тартыжуда бистиҥ Игорь Казанинле «согушкан». Бу туштажу керегинде Рустам мынайда куучындайт: «Бис Игорьло нӧкӧрлӧр. Экӱ Горно-Алтайскта бир залда тазыктырынып јадырыс. Ол ченемелдӱ ле јайалталу спортчы. Бис экӱ бой-бойлорыстыҥ арга-кӱчтеристи јакшы билижерис. Телекейлик турнирде ого удурлажарга сӱрекей кӱч болгон. Кебисте теҥ-тай тартышканыс. Учы-учында јеҥӱни очколорло мен ушта сокком». Бу турнирде Рустам Конзошевтеҥ ле Игорь Казанинеҥ ӧскӧлӧри — Руслан Кудюшев ле Родион Асканаков база јакшы турушкандар. Маргаандардыҥ уч-турулталарыла олорго јуучыл самболо Россияныҥ телекейлик кемдӱ устары деген бийик ат адалган. Бу ла јылда Балыктујул јурттыҥ јайалталу кӱрешчизи Россияныҥ Кубогын база ойноп алган. Быјыл Харлампиевтиҥ адыла адалган телекейдиҥ Кубогында экинчи јер алып, мӧҥӱн медальла кайралдаткан.\nСамбо кӱрешле спорттыҥ телекейлик кемдӱ узына «Јылдыстыктыҥ» јаҥжыккан сурактарыныҥ бирӱзин береримде, ол каруузын мынайда јандырган: «Алтай курсак-тамактыҥ бастыразын јакшызынып јип јадырым. Анчада ла кӧчӧ-јарманы ла талканды. Олор ток курсактар. Бичиктердеҥ алтай баатырлар керегинде чӧрчӧктӧр јарап јат. Кино кӧрӧр бош ӧй дӧ јок. Байла, боевиктер. Эйе, боевиктер».\n«Бойдоҥ бо?»— деген суракка. Чокым ла кыскарта: «Айыл-јуртту» — деген.


«Эдетен иш эмди де кӧп, Чагат!» - altaicholmon\nАлтайыстыҥ ар-бӱткени эрјине байлыгыс болгонын, оны корып, чебер тузаланарын бӱгӱн ончобыс јакшы билип јадыбыс. Је бу иш тергеениҥ текши ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болоры, оны мында јуртаган албаты-јонныҥ јаҥжыгуларын ла культуразын корып ӧскӱрериле бирлик апарары керегинде оҥдомолды санаа-кӧгӱске, ижис-тожыска кийдирип, турумкай иштеген улустыҥ бирӱзи – Чагат Алмашев.\nБу кичӱ изӱ айдыҥ учында Чагат Дидунович Алмашевке 50 јаш толгон. Ол Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртында чыккан, сӧӧги майман. 1996 јылда Барнаул-дагы государстволык университетти (английский тил ле литература, социальный билимдер), 2000 јылда Москвада РФ-тыҥ башкарузындагы Финансовый академияны (стратегический, инвестиционный ла финансовый менеджмент) ӱренип божоткон. США-ныҥ Калифорниядагы государстволык университединде стратегический ле финансовый менеджмент аайынча, Великобританияныҥ Кембриджский университединиҥ Монголияны ла Ич Азияны шиҥдеер тӧс јеринде лингвистический антропология аайынча ӱредӱлер ӧткӧн.\n1996 јылдаҥ ала 2001 јылга јетире Москвада Алтай Республиканыҥ элчилигинде, оноҥ 2003 јылга јетире АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм, саду ла аргачылык аайынча министерствозында тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык программаларыла, тыш тергеелерле колбуларла, туулык тергеелердиҥ ӧзӱминиҥ сурактарыла иштеген баш специалист болгон.\n„Алтайдыҥ турумкай ӧзӱми“ деген коммерциялык эмес кӧмзӧни 20 јылга јуук башкарып, ол Алтайдыҥ ар-бӱткендик байлыгын корыыр, экологиялык туризмди ӧскӱрер, јербойыныҥ улузын јаҥы профессияларга ӱредер ле о. ӧ. кӧп тоолу иштердиҥ тӧзӧӧчизи ле туружаачызы болуп јат.\nЧагат Алмашев кандый ла кижиле ачык-јарык куучындашкан, је бойы мак-тӧр керексибес кижи. Јӱрӱминиҥ учурлу ажузына чыкканыла колбой Чагат Дидуновичке уткуулду сӧсти оныҥ кожо иштеген нӧкӧрлӧри айдат.\nАлена Маикова, „Ак Чолушпа“ ар-бӱткендик парк:\n—Алтай Республикада аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлерди тӧзӧӧринде ле ижин ууламјылаарында Чагат Алмашевтиҥ эткен ижи сӱрекей кӧп. Ол „Ак Чолушпа“, „Зона покоя Укок“ деген ар-бӱткендик парктарды тӧзӧӧргӧ, „Белуха“, „Чуй-Оозы“, „Ӱч Эҥмек“ деген парктардыҥ ӧзӱмине чокым керектерле болушкан ас улустыҥ бирӱзи. „Алтайский“ ле „Катунский“ федерал заповедниктер, Сайлугемдеги эл парк оныҥ эткен шӱӱлтелерин ле баштаҥкайларын кӱӱнзеп јӧмӧйдилер.\nӦскӧ ороондордыҥ ар-бӱткенди корыган организацияларыла, кӧмзӧлӧриле Чагаттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ колбуларыныҥ шылтузында ар-бӱткендик парктардыҥ кӧп ишчилери ченемел алыжып, гран ары јанындагы национальный парктарга, ол тоодо США-ныҥ, Непалдыҥ ла Монголияныҥ аҥылу корулу јерлерине јорыктап јӱрген.\nБистиҥ ижиске оныҥ тӧзӧп ӧткӱрген ӱредӱ-семинарлары јаан јӧмӧлтӧ болгон, олордо јаткан јерди корыыр, оныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр сурактарла иштеген чокым ууламјылу специалисттер туружатан.\nЧагат јӱрӱмге јилбӱзи качан да астабас, эбире телекейди оноҥ артык эдерге амадаган кижи. Ол јилбиркеген сурактарыныҥ јӱзӱниле, јайаан кӧрӱмиле, иштеер арга-чыдалыла јаантайын кайкадат. Анчада ла билерин кысканыш јогынаҥ айдып берер, ӱредер, ченемелиле ӱлежер эмдиги ӧйдӧ ас туштаган кижилик кӱӱни биске јуук. Ол бойы керегинде мактанып айтпас кижи, је сӱрекей кӧп улуска, ол тоодо республикада ады јарлу артисттерге, аргачыларга, устарга, билимчилерге, чиновниктерге јол ачканын, болушканын, јӧмӧгӧнин айдар керек.\nЧагат Дидуновичте јаҥныҥ бийик кайралдары јок то болзо, је Алтайдыҥ тузазына эткен оныҥ ижи бир канча јӱрӱмдерге једер.\nСветлана Буйдышева, Чой аймактыҥ јааныныҥ 1-кы ордынчызы:\n—Чагатла мен 2000 јылда ПРООН-ныҥ эл тергеелер ортодогы ӱлекери аайынча иш ӧйинде танышкам. Горно-Алтайскка ол Москвадаҥ Алтай Республиканыҥ министри болгон С. П. Суразакованыҥ кычыртузыла иштеп келген. Ӱредӱлӱ, сагышту, английский тилди толо кеминде билер јиит…\nӰлекер муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ јолдорына учурлалган болгон. Оныҥ баштапкы ӱйе-бӧлӱгинде кажы ла аймакта јайаан јайалталу, эрчимдӱ улустаҥ команда тӧзӧлгӧн. Бис эксперттерле кожо турган курч сурактарды, олордыҥ јӱрӱмде бӱдер аайын шӱӱжип, иштиҥ тӧс ууламјыларын чокымдаганыс. Ӱлекер эки јылга улалган. Ишти беш јылга ичкери кӧрӱп, бого керектӱ документтерди белетеер ченемел 20 јыл мынаҥ кайра јок болгон. Эҥ јилбилӱзи — бу иште муниципалитеттердиҥ ле экономиканыҥ министерствозыныҥ специалисттери турушкан да болзо, је ол јаҥныҥ эмес, „албатыныҥ“ документи болгон деп айдарга јараар.\nОл ӧйлӧрдӧҥ бери кӧп јылдар ӧткӧн, бу ӧйгӧ бис Чагат Дидуновичле кожо кӧп тоолу ӱлекерлер белетеп јазаганыс. Бу иште јаантайын тургускан амадуларга келиштире башка-башка эксперттер туружатан, је, бо-дозом, ӧмӧликтиҥ ӧзӧгинде (мактанып эмес айдадым) ӱч кижи турганыс — Чагат, АР-дыҥ министерствозында иштеген Алтынсай Белекова ла мен.\nЧагаттыҥ бастыра баштаган эмезе эмди бӱдӱрип турган ӱлекерлериниҥ элдеҥ озо аҥылузы — баштаҥкай алдынаҥ ӧрӧ, албатыдаҥ чыкканы. Ол јайаан кандый ла кижиниҥ шӱӱлтезин јӧмӧп, ого болу-жар, мындый иш телекей кеминде кандый болгонын айдып берер, ӱредер, оны бӱдӱрерге акча табыжар кижи.\nОндый ӱлекерлердиҥ бирӱзи Јайаан узаныштыҥ тӧс јери болуп јат, оны Чагат Дидунович Кӱпчегендеги јерлештериле кожо бӱдӱрип чыккан. Јурттыҥ узанар јайалталу улузын бириктирип, келиштире ӱлекер беле-теп, оны бӱдӱрер акчаны табып, бистиҥ устарды ӧскӧ ороондордыҥ ла тергеелердиҥ устарыныҥ ченемелиле таныштырар ишти бӱдӱрип чыккан.\nЈуртта таштап ийген эски тураны јазап, ишке керектӱ јазалдар алылган, темирле иштеер, јарангыштар эдер, кийис базар, тереле, сӧӧклӧ, агашла иштеер, калыктыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧр, той балкаштаҥ эдимдер эдер ӱредӱ-класстар тӧзӧлгӧн; оноҥ бу турага экинчи кат тудулып, ондо конор ло ажанар јерлер, јаан эмес конференц-зал јазалган.\nКалыктыҥ јайаан кеендигин корыырында бистиҥ республиканыҥ устарыныҥ једимдери јаан. Олордыҥ ады-јолы јаҥыс та республикада ла Россияда эмес, је ӧскӧ дӧ ороондордо јарлу, кӧбизи, Чагат чылап, ӧскӧ ороондордыҥ тилдериле јайым куучындажат ла бойлоры мастер-класстар ӧткӱрет. Чагат Дидуновичтиҥ бу ууламјы ӧзӱп барарына јетирген јӧмӧлтӧзи сӱрекей јаан. Бистиҥ устардыҥ эдимдери Алтай Республиканыҥ танылу темдеги, визитный карточказы болор ӧмӧ-јӧмӧ ишти тӧзӧӧр керек.\nКӱндӱлӱ Чагат, сени юбилейлик чыккан кӱниҥле уткуп, бӱдӱрген ижиҥ база да кӧп јылдарга Алтайыҥа ла албатыҥа турулталу болзын, бисти кайкадып, кӧӧрӧдип, јаҥы јолдор ачып турзын деп кӱӱнзейдим.\nОлег Болтоков, аргачы, Курай јурттаҥ:\n—Мениҥ ижимде Чагат меге кӧп ачылталар эткен, кӧп солун улусла таныштырган.\nБистиҥ республиканыҥ туризмде иштеген аргачыларын чогуп, туризмниҥ „јажыттарына“ ӱредип, сертификаттар да алар арга берген.\nАнайда ок гран ары јанында јаткан калыктардыҥ культуразыла, ондо туризм канайда тӧзӧлгӧниле таныжар арга бергенине быйаным айдып турум. Јаан теҥис кечип, Американыҥ Монтана штадына да апарганы јилбилӱ болгон.\nЧагат нӧкӧр! Чыккан кӱниҥле сени уткып, су-кадык, чаҥкыр теҥери, калыгыҥа мындый ла быйанду јӱр деп кӱӱнзеп турум!\nАлтынсай Белекова, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы:\n—Чагат Алмашевтиҥ тӧс амаду-санааларыныҥ бирӱзи — туулык јерлердиҥ ӧзӱмин ичкерледери. Туу-кырларлу јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча федерал јасакберимди белетеер чокым тургузылган пландар эмдиге јетире јок, бу ишти јылдырарга келиштире ончо бӧлӱктердиҥ јетирӱлерин ле баштаҥкайларды чуктай јуур керек деп, ол чотойт.\nАлтай Республика туулык јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча ороондо эрчимдӱ иштеген тергеелердиҥ бирӱзи. Бис Туулык ороондордыҥ телекейлик биригӱзине (Международный Горный Альянс) Россиядаҥ кирген сок јаҥыс тергее болуп јадыбыс.\n2007-2009 јылдарда АР-дыҥ экономикалык министерствозы ФАО-доҥ (Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН) технический јӧмӧлтӧ аларга, Алтайдыҥ туулык јерлериниҥ турумкай ӧзӱминиҥ ӱлекер тӱп-шӱӱлтелерин белетеген. Бу иш Чагат Алмашевтиҥ кӧнӱ турушканыла ӧткӧн. Биске Чагаттыҥ заявка-суруларла иштеер ченемели сӱрекей керектӱ болгон, не дезе, бу иште бойыныҥ аҥылулары бар. Оныҥ ченемели дезе сӱрекей јаан.\nФАО-ныҥ заявказыла иш Таджикистанла, Кыргызстанла, Монголияла иш колбулар тӧзӧӧр арга берген, бу ороондор туулык јер болгонын эрчимдӱ тузаланып јат. Олордыҥ эксперттери ле специалисттери ортодо Чагат јаан тоомјыда, Чагаттыҥ шӱӱлтелерин олор јаантайын ајарулу угадылар ла бойында болуп турган учурлу керектерине јаантайын кычырадылар.\nМосквада М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган госуниверситеттиҥ географиялык факультедиле ӧмӧ-јӧмӧ иш — база бир јаан учурлу керек болгон. Оныҥ шылтузында „туулык јер“ болгоны Алтайдыҥ экономи-казына ла эл-јонына кандый салтар јетиргенин чоттоор методика белетелген. Бу эп-арга ороонныҥ туу-кырларда јаткан ӧскӧ дӧ тергеелерине келиштире тузаланылат.\nКандый ла ӱлекерди белетееринде Чагаттыҥ элбек билгирлери — ӧскӧ ороондордыҥ тилин билери, топонимикага, этимологияга, тюркологияга, географияга јилбӱлери, оныҥ профессионал кӧрӱми керектӱ ле тузалу болотон.\nЛюбовь Ивашкина, журналист:\n—Чагат Алмашевле ӧмӧ-јӧмӧ ижис 2005 јылда ар-бӱткендик парктардыҥ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр јуртында ӧткӧн туштажузынаҥ башталган. Бис ого GPS-навигаторлор апарып јаткан болгоныс ла бу ӧйгӧ јетире биске таныш эмес техника 40 градус соокто иштеп, болгон јеристи кӧргӱзип турган ба деп, јолой улайын токтоп, кӧрӱп турганыс.\nОныҥ кийнинде Чагатла кожо турушкан керектер кӧп болгон. Је олордыҥ эҥ учурлузы — ирбиске учурлалып, балдардыҥ Кош-Агашта ӧткӧн баштапкы фестивали. Бу фестивальды ӧткӱрерин Чагат баштаган. Бӱгӱн ирбисти корыыр иш јаҥыс та бистиҥ Алтайда эмезе Бурятияда эмес, је Тӧс Азия талада — Киргизияда, Монголияда, Таджикистанда кӧп улусты бириктирет. Чагат Алмашевтиҥ ишти тӧзӧӧр јайалтазы бу ороондордо тӱҥей кӧрӱмдӱ улусла најылык колбулар тургузар арга берген. Бӱгӱн Алтай ирбисти корыыры аайынча ороондор ортодогы „Ирбис јӱрген јер“ деген биригӱге кирип јат. Былтыр јайгыда бис Аличур јуртта (Таджикистан, Туулык Бадахшан) ас туштаган бу јараш аҥга учурлай ӧткӧн фестивальда турушканыс.\nЧагат јилбӱлери кӧп, кичӱ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизиле колбулу амадулары кӧп кижи. Оныҥ амадаган ончо санаалары бӱтсин деп кӱӱнзейдим.\nОльга Швакова, таскадаачы-тренер:\n—Чагат Алмашевле мен кӧп јылдар мынаҥ кайра Горно-Алтайсктагы университетле кожо „Ирбис јӱрген јер“ деген јаан ӱлекерди бӱдӱрер ӧйдӧ танышкам.\nБу ӧйгӧ „Јажыл туризмниҥ технологиязы ла оны тӧзӧӧри“, „Јажыл тураларда туризмди тӧзӧӧриниҥ аҥылулары“, „Гид-проводник“, „Јорык ӧйинде баштапкы болушты јетирери“ ле оноҥ до ӧскӧ јаан ӱлекерлерди бӱдӱрер иш ӧткӧн. Ол ӱлекерлердиҥ кажызы ла Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенди корыыр ла туризмде иштеерге кӱӱнзеген улузына керектӱ билгирлер ле ченемел берер амадулу болгон.\nЧагат Дидуновичле иш — ол јаантайын „практика“ деп айдарга јараар. Бистиҥ республиканыҥ Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой, Турачак ла Шабалин аймактары јаар ишмекчи јол-јорыктарысты јакшызынып эске аладым. Ишти профессионал кеминде тӧзӧӧри, тургуза ӧйдиҥ аҥылуларын ајаруга алары, ӧткӱрген ончо керектерде бойы туружары — оныла кожо иштиҥ аҥылулары.\nМен Чагат Алмашевти ойгор санааныҥ кыйузына јеткен юбилейлик чыккан кӱниле акту јӱрегимнеҥ уткуп, јаҥы ӱлекерлер, јаҥы јилбилӱ туштажулар ла бистиҥ республиканыҥ тузазына турулталу иш кӱӱнзейдим!\nТатьяна Иваницкая, Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ (WWF России) Алтай-Сайан экорегиондогы элчилигиниҥ пресс-качызы:\n—Јерлик ар-бӱткенниҥ кӧмзӧзи (WWF) Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзиле (ФУРА) кӧп јылдарга ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Бойыныҥ ӧйинде кӧмзӧниҥ директоры Чагат Алмашев Туулу Алтайда „Ирбис јӱрген јер“ деген фестиваль тӧзӧлӧрине јаан ийде-кӱчин салган, ол эмди тергеениҥ ар-бӱткенди корыыр тӧс керектериниҥ бирӱзи болуп јат.\nWWF-тиҥ эксперттери Чагат Алмашевле кожо Алтай Республиканыҥ бийик кырларлу јерде јаткан аймактарыныҥ эл-јонын јӧмӧӧр, „јажыл туралардыҥ“ ижин кӧндӱктирер, кыдат ширпотребтиҥ ордына республикада јербойыныҥ устарыныҥ эдимдери садылар программаларды белетеп, јӱрӱмде бӱдӱрген. Чагаттыҥ башка-башка бӧлӱктерде — экономикадаҥ ала социологияга јетире билгирлери, оныҥ байлык ченемели, јербойыныҥ аҥылуларын билгени ле эҥ учурлузы — тӧрӧл јериниҥ ле оныҥ улузыныҥ тузазына иштеер јӱткӱмели — бу ончозы бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижибисти турулталу эдип јат.\nНаталья Юркова, ГАГУ:\n—Чагат — бойыныҥ тӧрӧлин сӱрекей сӱӱген кижи. Бис ыраак 2004 јылда американ айылчыларды ӱйдежип јӱреримде танышканыс. Бу јеҥил эмес јорык болгон. Мен английский тилди билерим, је гран ары јаныныҥ улузыла иштеер кандый да ченемел јок, ӱзеери бистиҥ тергее керегинде нени де билбес кижи болгом. Шак ол јол-јорыктаҥ Алтайла, оныҥ кайкал ар-бӱткениле, јебрен тӱӱкизиле, солун культуразыла чыннаҥ таныжарым башталган. Бу кайкамчылу телекейге јолды ачкан улус — јол-јорыкты тӧзӧӧргӧ болушкан Чагат ла оныҥ најылары. Ээчий јылдарда кӧмзӧдӧги иш ле кӧп солун ӱлекерлер, јорыктар, туштажулар ӧткӧн.\nЧагат кижиниҥ јайалтазын ла иштеер арга-чыдалын сезип, кӧрӱп ийер ле эҥ учурлузы — оны ачып билер кайкамчылу сезимдӱ кижи. Башка-башка гранттардыҥ јӧмӧлтӧзиле ол јӱзӱн ле башка баштаҥкайларды: эколо-гиялык туризмди, ару энергетиканы, албаты узаныжын ла фольклорды, албатыныҥ јаҥжыккан билгирлерин шиҥдеерин ле корыырын ла о. ӧ. јӧмӧӧрин кичееген. Бу ок ӧйдӧ ол Конфуцийдиҥ ойгор ӱредӱзи аайынча — балыкты бербей, балыктаарга ӱреткен. Бойыныҥ ӧйинде јолын табарга, ижин баштаарга Чагат болушкан кӧп улус бӱгӱн будына бек туруп, кожо иштеп, јаҥы ӱлекерлерди бӱдӱреринде толо кеминде туружып јат.\nКӧп јылдар ӧткӧн дӧ болзо, мен Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзинде иштеген ӧйлӧрди, бистиҥ јорыктарысты ла ӱлекерлеристи јылу эске аладым, олордыҥ шылтузында мен јаҥыс та бистиҥ республиканыҥ бастыра толыктарында эмес, је ӧскӧ ороондордо до кӧп чындык најылар, кожо иштеген быжу нӧкӧрлӧр тапкам…


«Экономикабыстыҥ ӧзӱмин кичеейли…» - altaicholmon\nОлег Хорохординди АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ предcедателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерге тургузарда, тергееде јаткан албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле танышкан оныҥ эҥ баштапкы јол-јорыктарыныҥ бирӱзи Оҥдой аймакла ӧткӧн. Бу туй ла эки ай мынаҥ озо, кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде, болгон.\n«Ол тушта слерле толо кемдӱ туштажу ӧткӱрер арга келишпеген. Мыны тӱзедип келдим» – деп, ол кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Оҥдой јуртта ӧткӧн туштажуда айткан. Эрмек-куучында депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ ле јурт јеезелердиҥ депутаттары, јурт јеезелердиҥ јаандары, јондыктыҥ чыгартулу улузы ла республиканыҥ башкараачызыныҥ ижин бӱдӱреечини угарга кӱӱнзеген ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nУлустыҥ берген сурактарына карууларды ла јартамалды туштажуда республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле коштой АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактыҥ башкараачылары берген. Тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ ӧҥзӱре кӧп сурактары тӱҥей болгоны бу да туштажуда јарталган. Ол јонјӱрӱмдик учреждениелердиҥ айалгазы, јолдор ло кӱрлер, јабыс ишјал, сотовый колбу, сӱрее-чӧп керегинде ле текши турган ӧскӧ дӧ сурактар. «Республиканыҥ мынаҥ озо башкараачызы бу јамыда узак ӧйгӧ отурган ла јонјӱрӱмдик тудумдарды тудар ла јаҥырта јазаар ас эмес иш эткен. Је калганчы јылдарда иштиҥ тебӱзи јабызаган, улус ичкери ӧзӱм болгонын кӧрбӧй барган. Бу айалганы мен кубултар амадулу» – деп, Олег Хорохордин туштажуда айткан.\nОҥдой тӧс ижи јурт ээлем болгон аймактардыҥ бирӱзи. Оныҥ учун иш јанынаҥ сурактар мында курч тургузылган. Онойдо, Кеҥидеги СПК-ныҥ башкараачызы Владимир Шадрин јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр суракты кӧдӱрген. Бир ӧйдӧ бистиҥ тергееде республикан бюджеттиҥ 7% ас эмезин јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрине чыгарары керегинде јасак болгоны керегинде ол айткан. Ол ӧйдӧ республиканыҥ бюджеди 4,5-5 миллиард салковой кире болгон. Бӱгӱнги кӱнде бюджеттиҥ кирелте бӧлӱги канча катапка кӧптӧгӧн, је јуртка чыгарылып турган акча, азыйгы ла кеминде артып, 1,5% тӱшкен.\nСовет ӧйинде Оҥдойдыҥ Кеҥидеги совхозы јылына укту 100 кире букаларды сатканын, је калганчы 25 јылга дезе бу ээлемнеҥ укту 100 ле кире букалар садылганын Владимир Шадрин айдып, тургуза ӧйдӧ таҥынаҥ улустыҥ ла ӧмӧлик ээлемдерде укту мал астаганын, мал семиртер јерлердиҥ бу јанынаҥ комыдалдарын куучындаган. Кеҥидеги СПК-да укту мал ӧскӱрери аайынча эки завод иштеп јат ла ук јарандырар канча ла кире малды олор садарга белен. «Крестьяндар укту малды садып алар арганы тӧзӧӧр керек» – деп, ол айткан.\nРеспубликаныҥ ӧзӱминиҥ јаҥы стратегиязында јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри баштапкы јерде турганын Олег Хорохордин айдып, бу программада туру-жарга Владимир Шадринди кычырган.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ депутады Сергей Кергилов туштажуда база јурт ээлемниҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Оныҥ айтканыла, бӱгӱн јурт ээлемге јӧмӧлтӧ эдип чыгарылган акча мында иштеген предприятиелердиҥ ӧзӱмине эмес, јӱк олорды корып аларына, јайрадылбазына чыгарылат.\n«Россияныҥ президенти тергеелердиҥ губернаторлорына ла башкаруга ишјоктордыҥ ла јоктулардыҥ тоозын беш јылга 2 катапка астадар јакылта эткен – деп, Сергей Кергилов туштажуда айткан. – Алтай Республика Россияда эҥ јокту тергеелердиҥ бирӱзи болуп јат. Бӱгӱн школдордо балдарды толо кеминде азырап болбой турганыс, јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱми коомой болгоны, јонјӱрӱмдик ӧҥзӱре кӧп сурактар турганы экономикабыс ӧзӱм алынбаганы учун. Экономикада ӧзӱм јок болзо – каландар јок, каландар јок болзо – јонјӱрӱмдик тудумдарды, јолдорды ла о. ӧ. тудар ла јазаар акча јок… Јоксыраштыҥ сурагын јӧптӧрлӧ аайына чыгар арга јок. Оны јербойындагы башкараачылар ла аргачылар, ол тоодо фермерлер кӧдӱрип чыгар. Башкару, ол тоодо тергеениҥ башкараачылары бу ишти буудактаар эмес, ого болужар учурлу. Тергеениҥ башкарузы экономиканыҥ ӧзӱмин кичеерине бурылзын деп сурап јадыбыс».\nАлтай Республикада мӱӱстӱ аҥ ӧскӱрери кирелтелӱ ууламјы болуп јат, оноҥ иштеп алган продукция гран ары јаар садылат деп, Сергей Кергилов айткан. Бистиҥ тергееде 25 јыл мынаҥ кайра туткан аҥныҥ тоозы 55 муҥ болгон, ол ӧйдӧҥ бери бу тоо кубулбай арткан. «Бу ишти элбедерге, РФ-тыҥ Агаш кодекси буудактайт деп айдадылар. Бис агаш ӧскӧн јерлерди кадастровый чотко тургузар иштерди бойыстыҥ арга-кӱчисле эдип салганыс, је АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствозы тӧрт айга чыгара аукцион јарлаар ӧй таппай јат. Айдарда, Агаш кодекс эмес, јербойындагы чиновниктердиҥ бурузы болор бо?» – деген суракты Сергей Кергилов тургускан.\nБистиҥ тергеениҥ улузы иштеҥкей улус, Москвадаҥ белен акча сакып, отурбай јат. Биске иштеер айалгалар керек. Иштеер јарамыкту айалгалар болзо, ишјоктыҥ ла јоксыраштыҥ аайына бис бойыс чыгар аргалу деп, ол айткан.\n«Слерге быйан, Сергей Владимирович. Тургускан сурактараарга Слер бойыгар карууны бердигер. Бисте ишјоктордыҥ кеми 12,5%, бу Россияныҥ да, СФО-ныҥ да кӧргӱзӱлеринеҥ бийик. Республикада эҥ ӧҥзӱре сурактар – иш јок болгоны ла јоксыраш деп, мен тегиндӱ айтпайдым. Је тергеебисти «эҥ јокту» деп айтпагар деп сурап турум. Бис јурт ээлемди јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязынаҥ чыҥдый аш-курсак белетеери јанынаҥ јаҥы стратегия белетеерис. Мениҥ амадум – јербойында ӧскӱрген малдыҥ: аҥныҥ, уйдыҥ, јылкыныҥ, койдыҥ эдинеҥ аш-курсак эдер бир канча тӧс јерлер тудары. Олордо бийик чыҥдыйлу курсак белетелер. Бу курсактыҥ баазы да бийик болор, не дезе мындагы эттиҥ чыҥдыйы сӱрекей бийик. Бу тӧс јерлерди тударга инвесторлорды да, эдилген курсакты садып алар улусты да табарыс.\nАгаш кодекс керегинде айдар болзо, бис башкару кеминде јаан јуун ӧткӱргенис ле ондо јербойында ийделӱ беш јӧпти јӧптӧгӧнис, анайда ок федерал кеминде јӧптӧлӧр беш јӧпти белетегенис, олор аайынча Москвала куучын ӧткӧн» – деп, Олег Хорохордин ай-дып, бу сурактар оныҥ шиҥжӱзинде турганын угускан.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ депутады Аткыр Амыев Оҥдой аймакты, Кош-Агаш ла Улаган аймактар чылап, тӱндӱкке тӱҥейлеген јерлерге кийдирер суракты кӧп улус сураганын туштажуда айткан. Кышкы ӧйдӧ аймактыҥ јеринде кейдиҥ соогы ортолой алза -30 градус болуп јат. Кату одыруны, ГСМ-ды чыннаҥ тузаланганы чоттолгонынаҥ чик јок ажыра. Бир ӧйдӧ Оҥдой аймактыҥ јурттары тӱндӱкке тӱҥейлеген јерлерге кирген, је оноҥ нениҥ де учун мыны токтодып салган деп, ол куучындаган.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Мирон Бабаевтиҥ јуунда јетиргениле, Туладагы билим тӧс јер бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ јерлерин шиҥдеген, бу иштиҥ турулталарыла Оҥдой, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарды јаткан јериниҥ, кӱн-айыныҥ айалгазыла тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥейлеерге јараар деп тӱп-шӱӱлте чыгарган. «Мындый билим иш бар, мен Госкомсевердиҥ керектериле иштеп турарымда оныла танышкам» – деп, Мирон Бабаев айткан.\nБу суракты Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ улузы база кӧдӱрип турганын Олег Хорохордин айдып, тайанар јетирӱлер бар болзо, ченежип кӧрӧр керек, бу сурак аайынча иштеерим деген.\nКӱпчегендеги јурт јеезедеҥ аймактыҥ депутады болгон Чапай Огнев быјыл јайылган суу Јаан Јаламан баратан јолдо кӱрди бусканын, јолдыҥ коомой айалгазын айткан. Бу суракты шӱӱжер тушта АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков кӱрди јазаар иштер быјыл башталарын айткан.\n«Мен туштажуга келердеҥ озо Оҥдойдыҥ бузулган кӱрин барып кӧргӧм – деп, Олег Хорохордин ајарган. – Эки ай мынаҥ кайра бис бу кӱрди кӧргӧнис. Кӱрдиҥ ӱлекер документтерин јӧптӧӧр иштерди тӱргендеткенис, ол тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде белетелип калган. Ишке керектӱ акчаны чыгарганыс. Оноҥ бери 1,5 ай ӧткӧн, је кӱр тудулатан јерде не де кубулбаган – бир трактор до, бир вагончик те јок. Бу кӱр сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тудулып калары јанынаҥ бис аймактыҥ јааныла јӧптӧшкӧнис. Горно-Алтайскка једип, мыныҥ аайына чыгарым. Бу кӱрди тударын мен таҥынаҥ бойымныҥ шиҥжӱме алгам ине».\nТуштажуда тергеелик јолдордыҥ айалгазы ла сотовый колбу јанынаҥ сурактар болгон. Республиканыҥ башчызыныҥ ижин бӱдӱреечиниҥ јетиргениле, «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер аайынча республикага беш јылга 11,5 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Мынаҥ озо бу кире акчаны тергее јолдорына качан да албаган. Ӱлекер аайынча Оҥдой аймакка 1,5 млрд салковой чыгарары темдектелген. «Бу кӧп эмес – деп, Олег Хо-рохордин айткан. – Јӱк ле Туйакту — Јабаган деген јолды јазаарга 1,1 млрд салковой барар. Оныҥ учун ӱлекердиҥ тергееге берилген акчазы канайда ӱлелгенин база катап јазап шиҥдеп кӧрӧрис ле эл-јонго эҥ керектӱ јолдорды јазаарга акчаны ууландырарыс». Аймактыҥ депутады Анатолий Атаровтыҥ чокым сурагына каруу берип, Кайырлык јуртка јетире јолго 48 млн салковой ло Озерное јуртка – 47 млн салковой чыгарары, јол јазаар иштер 2022 јылда ӧдӧри темдектелгенин ол јетирген.\nКоомой сотовый колбу Кӱпчегендеги, Ийиндеги (Јодро), Кеҥидеги, Јолодогы (Коркобы) јурт јеезелерге кирген јурттарда, Хабаровкада болгоны јуунда айдылган.\n– РФ-тыҥ Президентиниҥ јакааныла бӱдӱрип баштаган эл ӱлекерлердиҥ бирӱзи «Цифровая экономика» деп адалып јат. Ол 6 федерал ӱлекерлердеҥ туруп јат ла бирӱзи – инфраструктура, бого бир триллион салковой акча чыгарылган – деп, Олег Хоро-хордин куучындаган. – Алтай Республика темдектелген иштерди элдеҥ озо бӱдӱретен 13 тергеениҥ то-озына кирген. Келер јылдыҥ учына јетире сотовый колбу ончо јурттарга келер деп сананадыс, ас улус јаткан чек ыраак јурттарга колбуны ӧткӱрер кандый бир аргаларды табарыс».\nБалдардыҥ кеендик школыныҥ директоры Константин Малчиев культураныҥ учреждениелериниҥ айалгазы јанынаҥ јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, республикада культураныҥ јакшы тудулган тураларын тоолорго колдыҥ сабарлары ла једер, ол эл театрдыҥ, эл музейдиҥ туралары, Маймадагы ла Сускудагы. айса база кайда да бар ДК-лар. «46 јыл мынаҥ кайра мен филармонияда балеттиҥ артизи болуп иштеп турарымда кандый клубтар болгон, ол ло бойы арткан. Культураныҥ учреждениелерин тудар толо кемдӱ программа да, бу јанынаҥ ууламјылу иш те ӧтпӧгӧн – деп, Константин Федорович куучындаган. – Оҥдой аймакты алар болзо, 35 јылга бир ле клуб Кайырлык јуртта тудулган. Јурттарда клубтардыҥ ла ДК-лардыҥ тураларын јаҥырта јазаар, кӧбизин јаҥыдаҥ тудар керек. Бу суракка ајару этсин деп Слерди сурайдыс».\nОҥдой јурт јаанаганыла колбой Балдардыҥ јайааныныҥ ла кеендиктиҥ школдорына келип турган балдар кӧптӧгӧн деп, Константин Малчиев айдып, кеендиктиҥ школына јуртта ӱч кат тураны садып аларга болуш сураган.\nТургуза ӧйдӧ балдардыҥ садтары, школдор, эмчиликтер, культураныҥ учреждениелери, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ тӧс јерлери јанынаҥ сурактар тергееде кӧп деп, Олег Хорохордин айткан. Биске канча јаҥы тудумдар тудар, канчазын јазаар, бого канча кире акча керек – озо баштап оҥдоп, чоттоп алар, оноҥ кайда нени элдеҥ озо тударын темдектеер керек. «Слердиҥ јуртта школ јанынаҥ сурак курч турганын билерим. Бу школды кӧргӧм, балдар бадышпай јат – деп, ол айткан. – Кеендиктиҥ школына керектӱ тураныҥ айалгазын озо баштап шиҥдеп кӧрӧр керек, айалгазы, баазы кандый, бойыстыҥ аргаларысты чоттоор. Айса болзо, садып та алар арга болор».\nАймактыҥ депутады, Кеҥидеги школдыҥ директоры Сергей Зубакин школдордыҥ курч сурактарына ајару эткен. Онойдо, Роспотребшиҥжӱниҥ некелтелерин бӱдӱрерге јербойыныҥ бюджеди 15 млн 263 муҥ салковой чыгарган, ӱстине база 27,4 млн салковой акча керек. Бу акча табылбаза, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде школ ӱредӱни баштап болбос деп, директор айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ончо некелте-ајаруларын бӱдӱрерге аймакка текши тооло 178 млн салковой керек болгонын аймактыҥ јааны Андрей Мунатов темдектеген. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозы республиканыҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ӱредӱлик учреждениелер аайынча ширтӱ эткен. Роспотребшиҥжӱниҥ некелтелерин бӱдӱрерге 118 млн салковой керек деп, министр Алексей Бондаренко туштажуда айткан. Школдордо ылтам бӱдӱретен иштерге 44 млн салковой акча чыгарары јанынаҥ суракты министерство АР-дыҥ башкарузыныҥ јуунына чыгарарга турганын ол угускан.\nЈаҥыс та Оҥдой аймакта эмес, је республикада да јайгыда балдар амыраар бойыныҥ лагерьлери јок болгонын аймактыҥ депутады Эдуард Кудачин айткан. Бу суракты баштапкы катап угуп турганын АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи темдектеген. АР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министри Адар Суминниҥ јуунда јетиргениле, тергееде јӱк ле эки аймак бойы лагерьлӱ – Кӧксуу-Оозы аймакта «Беловодье» ле Турачак аймакта «Лебедь». Улаган ла Турачак аймактарда, Манжерокто балдардыҥ јайгы лагерьлериниҥ ээлери таҥынаҥ улус. Чой, Чамал ла Оҥдой аймактарда лагерьлер јок. Бу министерство јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларында балдарды лагерьде амыраар путевкаларла јеткилдеп турган болзо, арткан балдардыҥ амыралтазы эне-аданыҥ акчазынаҥ ла кӱӱнинеҥ камаанду болуп јат.\nРеспубликада јербойыныҥ улузына су-кадыгын орныктырар санаторий-профилакторийлер јок болгонын укса, Олег Хорохордин база кайкаар болор.\nТуштажуда «јууныҥ балдары» деген улуска јеҥилтелер ле болуш эдери, Оҥдойдыҥ Талду деген јаҥы микро-районын суула јеткилдеери, аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ поликлиниказын јазаары, «Сартакпай» стадионды јаҥыртары, Караколдогы јурт јеезеге автобус керектӱ болгоны, јуртка иштеп келген јиит ӱредӱчилерди ле медишчилерди јадар јерле јеткилдеери керегинде ле ӧскӧ дӧ кӧп сурактар айдылган. АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныла кожо јӱрген башкараачылар ончо сурактарга толо јартамалдар ла каруулар берген.


Айылчылардыҥ ортозында кӧп тоолу балдар болды. Бу јиит ӱйе албатылык кайчыныҥ Т.Шинжинниҥ јайаандыгыла јилбиркеп турганы сӱӱндирет ле оморкодот. Байла, оныҥ да учун эҥир «Кай» деп адалган театрлык кӧргӱзӱле башталды. Бу юбилейлик эҥирде кӧп тоолу јылу уткуулдар айдылды. Алтай Республиканыҥ культура Министриниҥ адынаҥ уткуулду сӧсти оныҥ ордынчызы С.Н.Пешперова јетирди.\nБу јылу, телкем эҥирде јуулгандар кайга, Т.Шинжинниҥ јӱрӱмдик јолына учурлалган кожоҥ-бије, ӱлгерлер, алтай кӱӱлик ойноткылар кӧрӱп-уктылар. Бу ары јанынаҥ јайалталу кижи керегинде айдар болзо, Таныспай Боксурович 1936 јылда Оҥдой аймата Кичӱ Ӱлегем деп ӧзӱктӧ чыккан.\nТаныспай Баксурович 1936 јылда Оҥдой аймактагы Кичӱ Ӱлегем деп ӧзӧктӧ чыккан. 4 јаштуда ӧскӱс арткан бала аказыныҥ билезинде чыдаган. Бир-канча шылтактардаҥ улам Горно-Алтайсктагы балдардыҥ туразына кирип, тӧрт јылдыҥ туркунына анда ӧскӧн. Оныҥ кийнинде областьтагы национальный школго кирип, оны ӱренип божоткон.\nГорно-Алтайсктагы педагогический институты божодып алтай тилдиҥ ӱредӱчизи болуп јӱрӱмниҥ јолына чыккан. Бир-канча ӧйдӧҥ Т.Шинжин Горно-Алтайсктагы тӱӱки, тил ле литератураныҥ билим иштердиҥ институдына ишке кирген. Кудайдаҥ берилген јайалта јайа тартып, Т.Шинжин ӱлгерлер, куучындар, алтай албатыныҥ фольклорына учурлай билим бичимелдер бичип чыгарган. Кайчы болгон адында Таныспай Боксурович кайчылар керегинде билим бедиреништӱ иштер ӧткӱрип 300 билим бичимел бичиген. Јаан деген кай чӧрчӧктӧрдӧҥ 13 кирезин сагышла айдат. «Улу кайчы А.Г. Калкин» деп адалган монографияныҥ авторы.


Тӱӱкини кубулта бичиири берилбес - altaicholmon\nКызыл черӱниҥ лейтенанты Александр Печерский ӧштӱге олјолодордо, оны бу лагерьге экелген болгон. 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айында А. Печерскийдиҥ башкартузыла бу лагерьде тӱймеен башталган. 12 эсэсовецти ӧлтӱреле, олјодо болгон 300 кижи бу лагерьдеҥ качып чыккан. Ӧлӱмниҥ лагеринеҥ јайымга уштылып чыккан ол улустаҥ јууныҥ учында 50 ле кире кижи эзен-амыр арткан болгон. Собибордо болгон тӱймеен — тӱӱкиде ӧлӱмниҥ лагеринде једимдӱ ӧткӧн сок јаҥыс тӱймеен болуп јат.\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде орооныс кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ канду Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тӱгенгениниҥ 73 јылдыгын темдектеп јат. Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы органынаҥ Федерация Совединиҥ турчызына тудулган Татьяна Гигель «Собибор» фильм экранда текшилей кӧргӱзерине чыгарылып јатканына учурлалган телекӱрде турушкан. Оны Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенко ло Израиль ороонныҥ Кнессединиҥ председатели Юлий Йоэль Эдельштейн ӧткӱрген.\nСенатордыҥ айтканыла, Федерация Совединиҥ телеканалыныҥ студиязында 70-неҥ кӧп кижи јуулган болгон. Телекӱрдиҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле Израильдиҥ Россияда элчизи Гарри Корен ле Россия Федерацияныҥ Израильде элчизи Александр Шеин баштанган. Студияда јуулгандардыҥ тоозында сенаторлор, Российский Еврейский Конгресстеҥ (РЕК) кычырылган улус, фильмди тургузаачылар, Печерскийдиҥ фондыныҥ чыгартулу улузы, тӱӱкичилер, концлагерьлердиҥ ветеран-узниктери, килемјилик ле мӱргӱӱл организациялардыҥ улузы болгон.\nИзраильдиҥ Кнессединеҥ 200 кире кижи турушкан. Сенатордыҥ айтканыла, совет офицер Александр Печерскийге учурлалган фильм ол тӱӱкилик учуралды чындык кӧргӱскен. Кӧрӧӧчилерге оны кӧрӧри јеҥил эмес, нениҥ учун дезе фильм лагерьдеги улустыҥ сӱрекей кӱч ле базынтык јӱрӱмин, айалгазын чындык кӧргӱзип јат. Кӧрӧӧчи фильмди јӱк экраннаҥ кӧрӱп турган болзо, лагерьде болгон улус ол шыраны бойлоры ӧдӱп чыккан. Фильмде кӧргӱскени тӱӱкилик чындык болуп јат ла ол јаан таскамал учурлу.\nБиске, амыр-энчӱде ороондо ӧзӱп чыдагандарга, фашисттер Европаныҥ еврей укту улузын јоголторго, мындый лагерь тӧзӧгӧни керегинде сананарга, бу керекти оҥдоорго сӱрекей кӱч — бӱткӱл албатыны нениҥ учун ла мындый эп-сӱмеле јоголторго турганы керегинде сананарга да коркышту. Бойыныҥ ӧйинде тӧрӧл совет јуучыл историографияда бу учуралга јаан ајару этпеген болгон. Чынынча айтса, азыйда улус олордыҥ тӧрӧӧндӧринеҥ кем де олјодо болгоны эмезе концлагерьдиҥ кыйын-шыразын ӧдӱп чыкканы керегинде куучындабайтан. «Собибор» фильм андый оҥдомол јастыра болгонын керелейт. Лагерьлердиҥ кыйын-шыразын ӧдӱп чыгарга, олјодо болгон улуска, јууныҥ јалаҥдарында јуулажып турган улус ла чылап, база бек кылык-јаҥду, турумкай кӱӱн-санаалу болор керек болгон ине. Кандый да айалгада улус кижи болгон адын јылыйтпас, нӧкӧрлӧрин јӧмӧӧр учурлу деген оҥдомол фильмде чокым ууламјыла кӧргӱзилет.\nАлександр Печерскийге улусты тӱймеенге кӧдӱрер ле олорды јайымга чыгарар ийде-кӱч јеткен. Бу лагерь агаш аразында турган, оны эсэсовецтер ле коллаборационист биригӱлердиҥ туружаачылары каруулдаган болгон. Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, коллаборационисттер де бойыныҥ калју кылык-јаҥыла, эсэсовецтердеҥ бир де аҥыланбаган болуптыр.\nБу лагерьдеҥ улус качып чыгары јанынаҥ оноҥ озо бир канча ченежӱлер болгон болуптыр. Jе олордыҥ бирӱзи де једимдӱ ӧтпӧгӧн. 1943 јылдыҥ сыгын айыныҥ 23-чи кӱнинде бу лагерьдӧӧн олјолоткон бир бӧлӱк совет јуучылдарды-еврейлерди экелген болгон. Ол тоодо Александр Печерскийди. 600 кижиниҥ 520-зин фашисттер ол ло тарыйын ӧлтӱрип салгандар, 80 кижини хозиштерге артырып салгандар — бу улустыҥ тоозында Печерский болгон. Оныҥ најызы сен столяр деп айт деген.\nАйалганы шиҥдеп кӧрӧлӧ, лейтенант Печерский јаҥыстаҥ качып чыгарынаҥ мойноор, оныҥ ордына тӱймеен кӧдӱрер керек деп шӱӱлте айткан. Бастыра улус качып барар учурлу деп јартаган, нениҥ учун дезе качпай, лагерьде артып калгандарды фашисттер соҥында тӱҥей ле ӧлтӱрип салар.\nПечерский Собибордо ӱч ле неделе болгон. Jе оныҥ бек кылык-јаҥы, турумкайы олјодо болгон улусты кандый бир керек-јакаруны чокым бӱдӱрер аргалу отряд эдип бириктирерине экелген. Лагерьде болгон 550 узниктиҥ јӱк ле 130-зы тӱймеенде турушпаган. 80 кижи лагерьдеҥ качып чыгар тушта ӧлтӱрткен. Jайымга 300-теҥ кӧп кижи качып барган.\nJайымга уштылып чыккандарды фашисттер истеери, сӱрӱжери эки неделеге улалган. Гитлеровецтер бу «аҥдашта» 170 кире кижини табала, ӧлтӱрип салгандар. Jайымга чыккандардыҥ кӧбизи лейтенант Печерскийле кожо барган. Совет офицер биске Польшаныҥ јеринеҥ ырап, Буг јаар, Белоруссиядӧӧн барар эмезе Польшаныҥ јеринде јажынар керек деп айткан болгон. Печерскийле кожо баргандардыҥ (кӧбизи совет военнопленныйлар) кӧбизи тирӱ арткан. Польшада арткандардыҥ кӧбизи — фашисттерге ӧлтӱрткен.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, «Собибордый» фильмдер бистиҥ алдыска чокым јартамал эдет: ӧлӱмниҥ лагерьлеринде де улуска, кандый да јаан кыйын-шыра болзо, ого удурлажар, тартыжар керек. Бӱгӱн бис прибалтийский ороондордо, Украинада, Австрияда национализм ле фашизм бажын кӧдӱрип турганын кӧрӧдис. Шак ла олорло турумкай тартыжар, олорго јол бербес керек. Андый тартыжу чындыкка тӧзӧлгӧлӧнӧр учурлу. Бис концлагерьлердиҥ узниктерин кӧрбӧгӧн, олорло тушташпаган јаш ӱйеге чындыкты јетирер, керектиҥ аайын јартаар учурлу. Ол чындык јаҥыс ла тӱӱкиниҥ бичиктеринде ле учебниктеринде эмес, је анайда ок фильмдерде база болор керек.\n«Бу учуралда Федерация Совединиҥ јааны Валентина Матвиенконыҥ Россияныҥ ла Израильдиҥ парламентарийлеринеҥ, ӧскӧ ороондордыҥ јасакчыларынаҥ, анайда ок албатылар ортодогы организациялардыҥ чыгартулу улузынаҥ нацизмге ле фашизмге удура тартышкандарга учурлалган кереестердиҥ Текшителекейлик реестрин тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкайлу группа тӧзӧӧр керек деп айткан шӱӱлтези бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине сӱрекей келижет. Анайда ок ол тӱӱкиниҥ фальсификациязыла колбулу учуралдар јанынаҥ мониторинг ӧткӱрери аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеер камыс тӧзӧӧр, бу ишке башка-башка ороондордыҥ парламентарийлерин, граждан обществоныҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузын тартып алар керек деген шӱӱлте база эткен» — деп, парламентарий темдектеген.\nСенатордыҥ щӱӱлтезиле, «Собибор» фильмниҥ база бир јаан учуры — ак-чек улусты, анчада ла јашӧскӱримди тӱӱкиниҥ фальсификациязыла тартыжарына бириктирерине камаанын јетирер. ²лӱмниҥ лагерине бойыныҥ кӱӱниле эмес кирген улус «албатыныҥ ӧштӱлери» эмес болгонын бастыра улус оҥдоп, билип јӱрер учурлу. Керек дезе јууныҥ кийнинде де ӧйдӧ ол улусты анайда адап туратан. Ол улус кандый бир шылтактаҥ улам бойын корулап албаган ла геноцидке алдырткан улус болуп јат. Бистиҥ текши амадубыс — тӱӱкиде мындый учурал база болбозы учун тартыжары.


Јайалталарын ачар, амадузына једер арга берет - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы «Кенектердиҥ текшироссиялык обществозыныҥ» Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиле кожо искусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалин Кӧксуу-Оозы аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Беловодье» деп социальный лагерьде ӧткӱрди.\nТӱӱкини эзедип ийзе, бу парафестиваль баштапкы ла катап Улаган аймакта јербойыныҥ кижизи Станислав Юлуковтыҥ баштаҥкайыла 2014 јылда ӧткӱрилген болгон. Бу фестиваль кӧчӱп јӱрер байрам-маргаан болуп јат. Соҥында ол Оҥдой, Шабалин, Турачак аймактардыҥ јеринде ӧткӱрилген болгон. Быјылгы фестивальдыҥ туружаачыларыныҥ тоозы 200-теҥ кӧп. Олор спорттыҥ ла јайаандыктыҥ маргаан-маргыжуларында турушкан. Спорттыҥ маргаандары столдогы теннис, шашкилер, пауэрлифтинг, дартс, мылтыктаҥ адары аайынча ӧткӧн. Коляскаларла јарыжу-маҥтадыш фестивальдыҥ јаҥжыгып калган бӧлӱги болуп јат. Јайаандык конкурсный программага вокальный, бије ле театральный номерлер кирген.\nЧынынча айтса, бу фестивальда кем јеҥӱчил болгоны эмезе кандый јер алганы тӧс кӧргӱзӱ болбой јат. Мында су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улус јуулыжып, таныжып, маргыжып, текши тил табышканы, бой-бойын јӧмӧшкӧни эҥ ле јаан учурлу. Бу фестиваль ас эмес улуска кӧгӱзин, јайалталарын ачар, амадузына једер арга, уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгар ийде-кӱч берген. Кемзе де экинчи тыныш берген де деп айдарга јараар. Бу фестивальда јеҥӱчилдер болгондор соҥында бистиҥ республиканыҥ адын ороон кеминде маргаандарда, кӧрӱлерде корыган ла бийик једимдерге јеткен.\nБыјылгы парафестивальдиҥ кӱндӱлӱ айылчызы Алла Горлина болгон. Ол — спорттыҥ албатылар ортодо классту узы, Украинаныҥ шпага ла рапира аайынча абсолютный чемпионы, Телекейлик Кубоктыҥ этабыныҥ мӧҥӱн призеры (Италия, 2008 јыл), телекейдиҥ кӱлер призеры (Франция, 2011 јыл), Европаныҥ чемпионадыныҥ мӧҥӱн призеры (Франция, 2013 јыл), Лондондо ло Пекинде ӧткӧн Паралимпийский ойындардыҥ туружаачызы, Россияныҥ чемпионадыныҥ мӧҥӱн призеры. Тургуза ӧйдӧ ол Ханты-Мансийский автономный округта јадат, адаптивный спорттыҥ тергеелик тӧс јеринде фехтование аайынча тазыктыраачы болуп иштейт. Бу кижи су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска, ол тоодо балдарга, бойыныҥ ижиле јаан болужын јетирет.\nБыјылгы фестивальда республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ улус болгон. База бир айылчы — Кемеровский областьтыҥ командазы бисте ӧткӧн фестивальдарда экинчи катап турушкан. Мынайып бу фестиваль чындап та тергеелер ортодо фестиваль деген учур алынган.\nИскусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалиниҥ ачылтазы оныҥ туружаачыларыныҥ парадынаҥ башталган. Командалардыҥ турчыларыныҥ тоозында мынаҥ озо ӧйдӧ ӧткӧн фестивальдарда башка-башка номинациялар аайынча јеҥӱчилдер болуп чыккан улус болгон. Олордыҥ тоозында эжинери аайынча текшироссиялык маргаандардыҥ призеры, паратриатлонло чемпион Людмила Рыспаева, јаражайлардыҥ «Мисс интеграция» деп адалган конкурсыныҥ јеҥӱчили Алтынай Иртамаева, пауэрлифтинг аайынча республикан ла тергеелер ортодогы маргаандардыҥ призеры Илья Зубков, «Абилимпикс» деген VI национальный чемпионаттыҥ призеры Ырысту Ялбаков ло о. ӧ.\nПарафестивальдыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ адынаҥ АР-дыҥ башкарузыныҥ председатединиҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Оныҥ темдектегениле, фестиваль јылдаҥ јылга там ла јарлу болуп барааткан. Бойыныҥ аргаларын спортто ло јайаандыкта ченеп кӧрӧргӧ кӱӱнзеген улустыҥ тоозы база јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Ол јуулган бастыра улуска бек кӱӱн-санаа, уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгарга бойыныҥ арга-ийдезине ижемји кӱӱнзеген.\nФестивальдыҥ баштапкы кӱнинде, јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде, дартсла маргаандар ла Најылыктыҥ эҥири ӧткӧн.\nБайрамныҥ спортло колбулу маргаандары Кӧксуу-Оозыныҥ башка-башка площадкаларында ӧткӧн. Пневматический мылтыктаҥ кем чечен адары јанынаҥ маргаан быјыл баштапкы катап ӧткӱрилген.\nМаргыжулардыҥ уч-турулталарыла јеҥӱчилдер јарталган. Пневматический мылтыктаҥ адарында Турачактаҥ Виктор Зуев ле Шабалиннеҥ Елена Белкина эҥ чечен болгон. Дартста Шабалиннеҥ Сергей Мищириков ло Улаганнаҥ Чачак Юнчакова јеҥерде, столдогы теннисте Горно-Алтайсктаҥ Руслан Салмановко ло Маймадаҥ Ангелина Маркинага једер кижи табылбады. Таҥынаҥ номинацияда — столдогы теннисти коляскаларда отурып ойноорында Улаганнаҥ Станислав Юлуков ла Горно-Алтайсктаҥ Людмила Рыспаева јеҥген. Коляскаларлу јарыжарында Турачактаҥ Илья Зубков ла Оҥдойдоҥ Алтынай Иртамаева эҥ тӱрген болгон. Пауэрлифтингте баштапкы јерлер база ла Илья Зубковко, Маймадаҥ Игорь Сафроновко, Оҥдойдоҥ Айана Тыбыковага ла Улаганнаҥ Чечек Тойдоновага келишти.\nЈеҥӱчилдер медальдарла, баалу сыйларла кайралдаткан.\nПарафестиваль оноҥ ары Алтын-Кӧлгӧ јетире «Ижемјиниҥ канаттары» деп адалган автомаҥтадышла улалган. Ол јаар јол-јорык Горно-Алтайсктаҥ јаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде башталган. Автомаҥтадыш Чой ло Турачак аймактардыҥ јерлериле ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары јолой Чой аймакта музейде болгон, Турачакта коноло, оноҥ Алтын-Кӧлдӧ болгондор. Олор кӧллӧ катерлӱ јорыктап, јербойыныҥ јараш ар-бӱткениле танышкан, улусла тушташкан.\n—Быјылгы парафестивальда 150 кижи турушкан. Онызы рекорд! Је эҥ ле учурлузы неде дезе, бис јылына бир канча кӱндерге јуулыжып, кӱӱн-санаазы бирлик, уур-кӱчтерди кажы ла кӱн ӧдӱп турган улустыҥ јаан ӧмӧлигине биригедис. Кезик улусты айылдарынаҥ «чыгара тартып», бистиҥ командага аладыс, улусты су-кадык ла кенек улуска бӧлӱп турган гран-чийӱлерди јоголтодыс. Мындый туштажу ӧйинде алган ийде-кӱч узакка једет — деп, кенектердиҥ республикан биригӱзиниҥ председатели Людмила Рыспаева куучындаган.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ юристи Ирина Лазареваныҥ айтканыла, шак ла мындый керек-јарактардыҥ шылтузында улуста јаҥы јилбӱлер табылат, олор бойыныҥ су-кадыгын тыҥыдат, эҥ ле учурлузы — јондыктыҥ ајарузына кирет. «Республиканыҥ башкартузы су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улусты јӧмӧӧрине јаан ајару эдип турганы сӱрекей јакшы. Бу керек-јарактыҥ амадузы — јаҥыс ла маргаандар эмес, је анайда ок улусла таныжары, ар-бӱткенде јайым амыраары» — деп, ол айткан.\nБу парафестиваль мынаҥ да ары улалып, јылдаҥ јылга элбеп, ийде-кӱч аларында алаҥзу јок. Оныҥ туружаачылары арткан улуска јакшынак јозок болуп јат.