23.06.2020 - altaicholmon\nЈайдыҥ бажы — Јараш каан, Кӱстиҥ бажы — Кӱреҥ каан\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде башка-башка кычыраачылардыҥ калыктыҥ јаҥжыгуларыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ Јажыл бӱр, Сары бӱр деген учурлу байрамдары јанынаҥ шӱӱлтелери, олорды ӧткӱретен аайы-ээжизи јарлалат. Нениҥ учун дезе, тогузон јылдарда такып ойто јолын алынган Јажыл бӱрдиҥ, Сары бӱрдиҥ байрамдары-мӱргӱӱлдери калганчы ӧйдӧ ӧткӱрилбей токтоп калган. Эл-јон бу байрамдарды јоктоп турганынаҥ улам бу бичимел јарлалат. Кӱреҥ кӱсте кенетийин келген\nСниффинг ол не, балдарга незиле јеткерлӱ?\nТоксикомания — алкоголизм ле наркомания ошкош оору. Балдарда бу оору кандый бир психоактивный веществоны јыткарарга тузаланган тушта башталат: јелим-клейди, бензинди, айыл-јурттыҥ (бытовой) газын ла о. ӧ. Сниффинг — токсикоманияныҥ бӱдӱмдериниҥ бирӱзи — бу учуралда јиит улус айыл-јурттыҥ газын јыткарат. Азыйда бензинниҥ пар-буузы эмезе клей јарлу болгон болзо, эмди кажы ла толыкта садылып турган зажигалкалардыҥ\nСанаада артканы самолет ошкош ӧтпӧк\nКӱндӱлӱ редакция, мен бу бичимелимде кару энем Мария Давыдовна Мендешеваныҥ бала тужынаҥ алынган ла качан да ундулбас элестерди бичидим. Энебис ӧрӧкӧн 80 jашка jедип калган, ортобыста эзен-амыр отуры. Ол бастыра jӱрӱмине колхозто мал-аштыҥ эмчизи, онойдо ок управляющий болуп ак-чек иштеген. Энебистиҥ јаш тужы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен. Ол ӱйениҥ балдарын «јууныҥ балдары» деп\nКанду јууда тынын кысканбаган, јӱрӱм берген таадаларыс\nКажы ла јыл кӱӱк айда кунукчылду да, сӱӱнчилӱ де байрам јууктап келгенде, бистиҥ амыр јӱрӱмис ле ӱстистеги чаҥкыр теҥери учун јуулашкан, тартышкан јаандарысты, ада-ӧбӧкӧбисти катап ла эске аладыс. Бу да јол «Кӧмзӧ» деп папкамды ачып, јууп бичиген чаазындарды собырып, улдамныҥ колыла бичилген саргарып калган тетрадьты ачып, катуга сыныкпай, канча јылдарга јуулашкан таадаларыстыҥ салымын кайкап\n«Кобыга толо ак-боро мал келген…»\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Кан-Оозы аймактыҥ укту јылкы мал ӧскӱрген Јабагандагы заводынаҥ фронтко, окылу јетирӱлерле, јууда тузаланарга амадап белетеген 1,5 муҥ кире аттар аткарылган. Бу завод 1931 јылда тӧзӧлгӧн лӧ СССР-дыҥ коруланар министерствозыныҥ башкартузына кирип, аҥылу, јуучыл ээжилерле иштеген предприятие болгон. Байла, оныҥ да учун ол керегинде јетирӱлер сӱрекей ас. Ол „Јылкы мал ӧскӱрген\nКелер ӱредӱлик јыл дистационный аайыла ӧдӧр бӧ?\nМындый суракла тергеебисте бийик ле орто профессионал ӱредӱлӱ тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларына баштандыс. Горно-Алтайсктагы экономикалык техникумныҥ директоры Елена ЯЛОНАКОВА: —Бистиҥ техникумга ӱредӱге алар камыс ижин кичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала баштап салды. Профессионал ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧр очный аайыла иштейдис, ончо санитар-эпидемиологиялык ээжи-некелтелерди бӱдӱрип. Камыстыҥ ижи куран айдыҥ учына јетире улалар. Тургуза ӧйдӧ ыраак аймактардаҥ, ол тоодо коронавирустаҥ\n«Алтай Кабай» — ич-кӧгӱс байлыктыҥ Тӧс јери\nБистиҥ јебрен Туулу Алтай телекейдиҥ ончо тӱрк калыктарыныҥ тӱӱкилик тӧрӧли, кабайы деп јолду айдыжат. Ыраак та, јуук та јаткан тӱрк калыктар кабайы болгон тӧрӧлине амадап келип, оныҥ калыктарыла, јебрен тӱӱкизиле, байлык культуразыла, санадыла, тереҥ ич-кӧгӱс учурлу чӱм-јаҥдарыла, јаҥжыгуларыла таныжадылар. Онойдо ок ӧскӧ дӧ укту калыктар бистиҥ кеен-јараш ар-бӱткендӱ, солун ла чӱмдӱ культуралу јерисле јилбиркеп келери\nШколдо балдардыҥ курсагына — јаантайын ајару\nАлтай Республиканыҥ школдорында ӱренген балдарды изӱ курсакла јеткилдеериниҥ сурактары Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн јуунында кӧрӱлген. Тӧргиниҥ јуунында АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Анатолий Донской, тергеениҥ ӱредӱлигиниҥ министри Ольга Саврасова, республиканыҥ Шиҥжӱ-чоттош палатазыныҥ јааны Эжер Малчинов, АР-дыҥ прокурорыныҥ баш болушчызы Юлия Юркина ла о. ӧ. јамылу улус турушкан.\nТӧс јасакка кийдирилген кубулталар\nЈаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинде Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар кийдирерин јарадып турганы аайынча текшироссиялык ӱнбериш ӧдӧр. Бӱгӱн бис газеттиҥ кычыраачыларын ороонныҥ Тӧс јасагына кандый кубулталар эдилип јатканыла таныштырып турус. Билениҥ байлыктары Биле — россияндардыҥ бастыразына шыдарына — тӧс байлык. Балдар — ороонныҥ государственный полити-казында баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат. Конституцияга кийдирилетен кубулталар баланы јакшыга\nКоронавирусла тартыжып турган врачтарды уткыган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ коронавирусный инфекцияла тартыжып турган медишчилерине быйан айдып турган акцияда турушкан. Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ медициналык учреждениелеринде тӧзӧлгӧн моногоспитальдардыҥ тураларыныҥ кӧзнӧктӧриниҥ алдында медиктерге учурлалган концерттер #МыВместе деген ӱлекер аайынча ӧткӧн. Тергеениҥ башкараачызы медицинаныҥ ишчилерин профессионал байрамыла уткуп, бойыныҥ ижине каруулу, турумкай, оны сӱӱп турганы учун быйан айткан. «Слердиҥ ижигер Алтай Республиканыҥ


английлап Betty Williams\nкӱӱк айдыҥ 22 кӱни 1943(0005-22-1943)[…]\nтулан айдыҥ 17 кӱни 2020(0003-17-2020) (76 јаш)\nБетти Уильямс (английлап Betty Williams; 1943 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 22-чи кӱнинде — 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде) — Нобельдиҥ амыр-энчӱниҥ сыйыныҥ 1976 јылда лауреады Мейрид Корриганла кожо . Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзиниҥ (английлап Community of Peace People)тӧзӧӧчизи. Бу биригӱниҥ ижи Тӱндӱк Ирландияда канду-јууны токтодорына болужын јетирген.\nБетти Уильямс тӱндӱк Ирландияда каа-јаада ла туштаар биледе (адазы — протестант, энези дезе — католик) чыккан. 1978 јылда куран айдыҥ 10-чы кӱнинде Бетти Уильямс билбес јанынаҥ кӧрӱп ийген: англий јуучылдар боевик Денни Леннонды тыҥ шыркалап ийерде, ол кӧӧлигиле ӱч кичинек баланы ӧлтӱре бастырып ийген. Ӱч баланыҥ энези Анна Магуайр тирӱ артып калган, ол 1980 јылда Јаҥы Зеландияда санаага алдыртала, кол салынып божогон.\nЭки кӱннеҥ Уильямс амыр-энчӱ учун кычыруга 6000 кол јууп алган, СМИ-де оныҥ ады јарлалган. Анна Магуайрдыҥ сыйныла кожо ол ,Ӱй улус амыр-энчӱ учун деп биригӱ тӧзӧгӧн. Кийнинде бу биригӱниҥ ады Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзи деп солунган. Бу биригӱни тӧзӧӧргӧ олорго журналист Кьяран Маккеон болушкан. Бу журналист Биригӱниҥ Кычырузын бичийле, биригӱни јӧмӧп митинг белетеп ӧткӱрген. Амыр-энчӱ улустыҥ баштапкы декларациязы. Амыр-энчӱ учун кыймыгуныҥ адынаҥ бисте телекейге баштанган кычыру бар; Бис амыр телекейде јӱрӱм јӱрер, сӱӱр кӱӱнис бар; Балдарыска айлыста, иште, амыралтада, кандый ла ӧйдӧ сӱӱнчи кӱӱнзейдис; Ондый јӱрӱм болзын деп биске турумкай, иштеҥкей, јалтанбас болор керек; Бис билерис, улус ортодо эби-јок сурактардаҥ улам чууган, аайлашпастар башталат; Бис билерис, кажы ла адылган ок, кажы ла јарылган бомбанаҥ иштеерге там ла кӱч болот; Бис бастыра окторго, бомбаларга, јуу-јепселге удура; Бис јуук та, ыраак та айылдаштарысла амыр јадарга кӱӱнзейдис. Телекей амыр-энчӱ јатсын деп иштейдис, телекейлик карыкчалду учуралдар, катап болбозын, је ундылбазын.\nБетти Уильямстыҥ адазы, мистер Смит, эт ооктойтон кижи болгон, энези дезе — айлында ла иштенген. Кыс Агару Терезаныҥ баштамы школында ӱренген, орто ӱредӱни ол Агару Доминиктиҥ грамматикалык школында алган. 1961 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде ол Ральфа Уильямска барган. Бетти эки балалу болгон, бир кыс ла бир уул. Уулыныҥ ады Пол, ол футболды Тӱндӱк Ирландияныҥ профессионал клубтарында ойногон. Кичинек балазы Дебора деп атту кыс. 1982 јылда Бетти ӧгӧнинеҥ айрылала, Джеймс Т. Перкинс деп кижиле бириккен, США-ныҥ Флорида калазына кӧчкӧн. Ол јилбилӱ лекцмялар кычырып туратан. Бир катап Брисбенде, Австралияда бойыныҥ лекциязында ол США-ныҥ президентин, Джордж Буштты ӧлтӱрер кӱӱним бар деп айткан, нениҥ учун дезе ол јуу баштаган, оноҥ улам бурузы јок балдар ӧлтӱрткен.\n1977 јылда Уильямс ла Корриганга Нобельдиҥ амыр энчӱ учун сыйын бергендер. 1978 јылда биригӱниҥ ӱч башкараачызы ижин ӧскӧ улуска оноҥ ары уулалтсын, кӧндӱктирзин деп табыштырган. УИЛЬЯМС, БЕТТИ — Онлайн-энциклопедия Кругосвет.\nБетти Уильямс ла Грант Шрайбер, Барселонада телекейлик саммитте, 2015\nВандана Шива ла Бетти Уильямс, 2009\n↑ Peace People History Ӱлекер:Wayback.\n↑ First Declaration Of The Peace People Ӱлекер:Wayback.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Уильямс,_Бетти&oldid=25644"\nКӱӱк айдыҥ 22 кӱнинде чыккандар\n2020 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кичӱ изӱ ай 2021, 15:33.


Јӱрӱмниҥ элестерин сӧслӧ јурап… - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ эпшилериниҥ прозазында бичиичи-прозаик Јергелей Маскинаныҥ ады-јолы танылу, јарлу. Бичиичиниҥ башка-башка јылдарда чыккан јуунтылары бӱгӱнги кӱнде кычыраачыларды јилбиркедет. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын филология билимдердиҥ кандидады Эльвира Чининаныҥ бичиичи Ј. Маскинаныҥ «Јурамалдар» деген прозалык јуунтызы аайынча бичиген шӱӱлтелериле таныштырадыс.\nБичиичи Јергелей Маскинаныҥ јайаандык ижин, јолын бодоштыра ӱч бӧлӱкке бӧлӱӱрге јараар: баштапкы бӧлӱги Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттагы ӱредӱзиле колбулу. Ӱренген ӧйи деп темдектеерге јараар (ӱредӱ-семинардыҥ башкараачызы куучындардыҥ атка чыккан узы В. Лидин).\nЈайалталу бичиичи Ј. Маскина алтай литератураны јӱрӱмдик учурлу јаҥы сурактарла байгыскан, алтай бичиичилердиҥ јайаандыгында јолын алынган прозалык бӱдӱм-жанрларды кубултар ишти улалткан. Ол бойыныҥ прозазында алтай јурттыҥ бойыныҥ јаткан-јӱрген ле јаҥжыккан аайын, јаҥжыгуларын, јӱрӱмин кӧргӱзип, чындык ла јаркынду тизим сӱр-кеберлерле таныштырат.\n1980-чи јылдарды бичиичиниҥ јайаандыгыныҥ экинчи бӧлӱги деп бодоштыра темдектеерге јараар — прозаик јайаандык бедирениште болгон ло бойыныҥ ӱнин тапкан. Оныҥ прозазында бис эпши кижиниҥ салымын шиҥдеери улалып, тереҥжиде, элбеп барганын кӧрӧдис: јажы чала јаан эпши—јиит эр, јаанак—болчом, айыл-јуртту, ээлӱ-чуулу эпши—ӧскӧ, туш эр кижи ле тӧс сӱр-кеберлердиҥ бойлорыныҥ јолын талдаарындагы уур-кӱч сурактары. 1983 јылда «Туулардыҥ тымыгында» деп адалган прозалык јуунтызы чыккан. Јуунтыны бичиичи тӧрӧл Кулады јуртына, јерлештерине учурлап бичиген. Јергелей Маскина прозаныҥ чӱмдемел телкеминде ар-бӱткенниҥ сӱр-темдектерин сӱреен эптӱ, мӧрлӱ, једимдӱ тузаланат. Ар-бӱткенниҥ сӱр-кеберлери, темдектери куучындардыҥ учурын, эпшилердиҥ кылык-јаҥын, ич-телекейин, кӧгӱс кӧрӱмин толо, чике ле чындык ачат.\n2002 јылда Јергелей Маскинаныҥ «Јӱрӱмниҥ јуруктары» деп адалган прозалык јуунтызы чыгат. «Јӱрӱмниҥ јуруктары»: мында ойгорлык тӱп-шӱӱлтелер, санаалар, олорды бодоштыра бичиичиниҥ јайаандыгыныҥ ӱчинчи бӧлӱги деп темдектеерге јараар.\nБичиичиниҥ јурамалдарын јурукчыныҥ сӧслӧ ак чаазынга кеелеп-кееркедип салган куулгазын јуруктары деп айдар керек. Чӱмдемел јурамал бичиичиниҥ алкы бойыныҥ ла оныҥ јайаандык ижин оныҥ кӧксиндеги, ич-телекейиндеги санаа-кӱӱни, ӧткӧн јолы ажыра ачат. Мында, јурамалдарда, чокым сюжет те, чокым кӧргӱзилген сӱр-кеберлер де јок. Јурамалдар бойы кемиле јаан эмес болор, је олор јаҥыжкканы аайынча автордыҥ бойыныҥ селгеени јок кайнап јаткан јӱрӱмде — ӧскӧ, туура кижиле, тындула эмезе ар-бӱткендик учуралга јолыкканын, тушташканын чокым, јарт кӧргӱзет. Ондый сакыбаган туштажулардыҥ шылтузында кижи бойыла јууктада, тереҥжиде туштажат. Автор бойыныҥ јурамалдарында бир ле јерде чӱрче, кыска ӧйгӧ ӧткӧн айалгага баштанат. Чӱмдемел јурамалда бойыныҥ аҥылулары бар.\nЈергелей Маскинаныҥ јурамалдары бичиичиниҥ бойыныҥ таҥынаҥ ээжизиниҥ јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бичиичиниҥ јурамалдары эпшиниҥ јӱрӱмдик ченемелиле колбулу телекейге јайаандык кӧрӱмине аҥылу сезим, тыныш берет.\nБичиичиниҥ «Јӱрӱмниҥ јуруктары» деген јуунтыга кирген јирме алты јурамалын тизим-эбирилте деп айдарга јараар. Шак бу тизимде тӧс чӱмдемел сӱр-кебер — Алтай. Эҥ башкы «Тӧрӧл јердиҥ јыды» деген јурамалдаҥ ала уч-турултазы болуп јаткан «Кӱски Алтай» деп адалган јурамалга јетире јурукчы элдиҥ бӱткӱл-бӱдӱн телекейин кӧргӱзет.\nЧыккан-ӧскӧн, ада-ӧбӧкӧлӧриле тудуш јери кӧс, кулак, тыныш-сезим ажыра кӧрӱлет.\nЈас, јай, кӱс ар-бӱткенниҥ башка-башка тыныжы, јыды бой-бойын солыганы деп кӧргӱзилет. Бичиичи тӧрӧл јериниҥ тыныжын ӧҥдӧр ажыра јурап јат. Темдектезе, јастыҥ башталганында «тӧрӧл јериниҥ тыныжы, јыды» – јажыл». Јас, јаскы кӧк–јӱрӱмниҥ, ӧзӱмниҥ темдеги. Меес эдектей кӧк чыкса ла, балдар, курагандар кожо маказырап ойногылайт — бала тужыныҥ јыды-тыныжы. Тӧрӧл јерин баалаары, тӧрӧл јерине тартылары недеҥ башталат? Бала тужын эске алынганынаҥ, бала тужына бурылганынаҥ. Шак бу эске алыныш ӧзӧкти јазып, колго-бутка турарынаҥ башталат. Айлына, јерине бурылганы: качан кӱнгеери јерлерде чичкечек буттарлу јерлик согоно ло ускум кӧрӱнип, бойыныҥ кычкыл ла ӧдӱн јыдыла база ла катап јас једип келгенин эзеткени. Јериҥе, јуртыҥа, калганчы эмчи-томчыга тартылган чылап, тартат деп, бичиичи куулгазын јуруктарын чебер јурап, кычыраачыга сыйлайт.\nБичиичи јердиҥ бойыныҥ, онойдо ок ӧйдиҥ тыныжын, јыдын бичигенин кычыргаҥда, чӱрче ле бала тужыҥа бурылгандый сезим эбелет. Кӱн ашкан кийнинеҥ јаскы кобы-јиктердиҥ койу кычкылсымак јыды, јаш агаштыҥ чыкту јыды, јааштыҥ кийнинеҥ эҥир базым јаҥы јарган тыт одынныҥ јыды, темир трубалардаҥ јеп-јеҥилчек ак ыштыҥ, койдыҥ тӱгиниҥ, оноҥ эмеш орой чыкту бозуныҥ ла јаҥы сааган сӱттиҥ јыды… Бичиичиниҥ су-алтай ӧзӧги, тӧрӧл јериле, Алтайыла бек колбузы сӱрекей тыҥытту. Јурамалда јуруктар, јыт, тыныш бой-бойын солыганы билдирер-билдирбес, сезилер-сезилбес. Эртен турагы кейдиҥ тыныжы — тӱн туркунына ӧзӱп келген кӧктиҥ ле јылып јаткан јердиҥ јыды. Автордыҥ чӱмдегенинде оныҥ телекейге ижемјизи, бӱдӱмјизи ле аҥылу коруулда, курчуулу-куйакту болгоны сезилет. Ондо база бир сезим, јӱрӱмди баалап байлаганы. Байа куучын-эрмек јогынаҥ, унчукпазынаҥ турар ла јӱрер кӱӱниҥ келер деген кӱӱн-санаа ӧзӧктӧҥ чыгат.\nМында, «Туулардыҥ тымыгында» деген прозалык јуунтыда, тымыктыҥ, унчукпастыҥ сӱр-кебери тӧс јерде турганын темдектеер керек. Онызы јуунтыныҥ ады-јолына эптӱ келижет. Бичиичи тӧрӧлиниҥ кӱски тыныжын токыналу, тӧп лӧ баалап кӧрӧт деген сӧстӧр ажыра кӧргӱзет. Кӱстиҥ тыныжы, јыды токыналу болгоны биске јуук ла таныш. Је кӱстиҥ баалап кӧргӧн тыныжы, јыды дегени бисти чала кайкадат. Је мында, байла, автордыҥ бойыныҥ јылдыҥ бу ӧйине, онойдо ок јӱрӱмниҥ ӧйине берген баазы болордоҥ айабас. Шак бу ӧйдӧ эткенин, бӱдӱргенин, оныҥ турултазын кыйалтазы јогынаҥ кӧрӧтӧни деп айдарга јараар. Баалайтаны кӧп лӧ јаны ширтеп-шиҥжӱлейтениле колбулу ине. Јӱрӱмди чындык кӧрӱмле кӧрӧри, баалаары. Темдектезе, кӱскиде кей кургаксымак ла кыскачак, кӧп лӧ јаны чалдыккан ӧлӧҥлӧ, чыкту, кызып јаткан јалбыракла јытанат. Анчада ла тӱжӱмле јытанат. Бышкан јӱрӱмле. Ӧзӧккӧ ӧдӧр, тийер, табарар тыныш, јыт. Је табынча јер уйкуга кирет, јӱзӱн-башка ӧдӱн, јараш тыныш, јыт кайдаар да јӱре берет. Айдарда, эмди кӱнӱҥ ле эртен турада амырдыҥ, токыналдыҥ тыныжы, јыды турат деп, автор бойына, биске айдат.\nЈурамалдыҥ калганчы јолдыгы шак бу бӱдӱм-жанрда курч, ӧзӧкти ӧйкӧӧр сурактар јок дегенин јаратпай јат. Нениҥ учун дезе бистиҥ кӧргӧнисле, мында курч сурак турат. «Качан сениҥ ӧзӧгиҥде, јӱрегиҥде тӧрӧл јериҥниҥ тыныжы, јыды јок болзо, сен тирӱ бе?» деген сурак чыгып келет. Шак бу сурак кижиниҥ, оныҥ ич-телекейиниҥ байлыгыныҥ сурактары ине. Оныҥ чике бажында дезе тӧрӧл јериҥе ӱргӱлјик сӱӱжиҥ турат деп, автор кычыраачыга баштанат.\nБичиичиниҥ Алтайына јаан ла чындык сӱӱжи «Тӧрӧл симфония» деген јурамалда база айдылат. Је мында оныҥ сӱӱжи кӧп јаны кӱӱлик, слуховой сӱр-кеберлер ажыра кӧргӱзилет. Тӱс сӱр-кебер мында — салкын. Шак салкын ар-бӱткенниҥ јаан кӱӱлик произведениезин (симфонияны) ойноп јат: темдектезе, баатыр кептӱ тыт агаштар шуулайт, эмезе јаш чаалдар шуулажат, кайыҥдар дезе серт эдип ээлгилеп баштады, агаш аразыныҥ шымырты… јабыстай тӱжӱп баштады… Салкынныҥ кыймыгы тӧмӧндӧй тӱжӱп, талдыҥ, ӧлӧҥниҥ, чечектердиҥ јаҥы табыштарын чыгарат. Бу куулгазын кӱӱге куштардыҥ ла тындулардыҥ ӱндери кожулат. Оноҥ дезе тайга-таштыҥ салкыныныҥ кӱӱлик ойыны араайынаҥ токынап барат: оныҥ кайкамчылу кӱӱзи, кӱрмелгези араайлап, араайлап, учы-учында токтоды. Тӧрӧлин тереҥ сезип јӱрген јӱк ле алтай кижи бу кӱӱни угар аргалу деп јурамалдыҥ учкары айдылат. Адакыда айтканы-кошконы — ӱргӱлјиктиҥ јуругы: «Мен мында чыккам-ӧскӧм… Мында мениҥ тӧрӧлим… Мен мында ла артарым…».\nЭл-јонныҥ, онойдо ок јерлештериниҥ телекейи ар-бӱткенле, оныҥ кӱӱзиле, јӱзӱн ӧҥлӧ ойногон телекейиле эптӱ-јӧптӱ ле бирлик колбуда болгонын бичиичи бойыныҥ јурамалдарында сӱрекей чындык ла толо кӧргӱзет. Темдектезе, амыралтага барып јаткан јер-энени ол тӧп, кӧп эрмек айтпас, керсӱ карганакла тӱҥдештирип, база ла ар-бӱткенле колбузын, оныҥ тымыктыҥ, амырдыҥ, токыналдыҥ сӱр-кебериле тудуш ой-санаазын, ойгорлыгын кычыраачыга айдат.\nАвтордыҥ јӧмӧгӧн јӱрӱмниҥ концепциязында ла ого келижип турган калыктыҥ кӧгӱс кӧрӱминде тӧс јер тымыкка берилет. Маскинаныҥ «Туулык тымыкта» деген бир бичигине чуктай кирген куучындарында, повестьтеринде, онойдо ок «Јурамалдар» деген тизӱзинде бу ла шӱӱлте учурыла јуук айалгаларла темдектелет. Баштапкызында, тӧрӧл јериле колбулары (бойыныҥ адыла берилет), экинчизинде, тымык, токынал, амыр-энчӱ — алтай калыктыҥ культуразыныҥ тегин јӱрӱмдеги бек колбузы. Јадын-јӱрӱмде тал-табыш јогынаҥ јӱрери — улустыҥ тил-оозына оролбозы, кирбези деп оҥдоор керек. Качан сен улусты кайкадарга турган болзоҥ, тыш кебериҥле, ӧскӧлӧринеҥ аҥыланып турганыҥла эмес, је тӧп, керсӱ кылык-јаҥыҥла, ару кӱӱн-санааҥла кайкаткыҥ. Шак онызы керегинде «Јурамалдар» деп тизӱдеҥ «Зонтик» деп адалган кичинек јурукта-јурамалда айдылат.\nЈергелей Маскинаныҥ јайаандыгыныҥ темазы тымык деген шӱӱлтеле колбулу. «Јурамалдарда» шак ла бу шӱӱлте кӧп тоолу оогош, кичинек јуруктарында бар. Бичиичиге јайаандык ижиниҥ тӧс учуры, амадузы бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин баалап, байлап оморкогонын ачыгынча, акту кӱӱнинеҥ чыгара айдары деп чокымдаар керек. Темдектезе, ол мызылдап јалтыраган јал-мӧҥкӱлерге, тӧп, керсӱ, кӧп сӧс айтпас јерлештерине баштанат. Јурукчыныҥ јӱреги — ӧткӧн ӧйдиҥ сӱр-кеберлериле, сӱӱшле, уур-кӱчтерле, кунукчылла, ачу сысла, шырала, муҥ јӱректердиҥ ачу-короныла, тӱбегиле толо болор керек. Шак ол тужында јӱрек толо јӱрӱмле јӱрер. Јӱректеги ачу сыс, оору — поэттиҥ јаантайынгы айалгазы, јӱги. Онызын ончо улус кӧрбӧс тӧ, аайлабас та. Кӧп тоолу улуска поэт, ӱлгер чӱмдеечи јӱзӱн ӧҥдӱ кӧбӧлӧктий, јӱк ле канаттарыла талбынат. Је поэттиҥ јӱреги, кӱӱни ончозына, јаанга-јашка теҥ-тай ачык. Поэттиҥ салымында, кӱскӱде чилеп, калыктыҥ салымы кӧрӱнет деп, «Бир уулга» деп јурамалда айдылат.\nЈӱректеги «табыжы јок сыс» автордыҥ тӧрӧл јери, оныҥ салымы учун сананганыла, санааркаганыла колбулу. Эбире Кудайдыҥ быйаны — тымык, токынал да турган болзо, је јӱректе ӧтпӧс-токтобос сыс, эҥ ле баалу, качан да кайра бурылбас неме јылыйып калганына бодолду…\nТымык — аҥылу айалга. Шак ла тымыкта ачылта ак-јарыкка чыгат. Эбире ыҥ-шыҥ. Баштапкы катап мындый токынал. Тымык — тыш-амыр — токынал, кижиниҥ айалгазы. Мындый тымыкта чындык келет. Јаан јашту ӧрӧкӧндӧргӧ таныш айалга (Маскинада ол јаанак), (чӱм-јаҥ јок, теп ле тегинди баалап билери). Кижиниҥ бу сӱреен јаан ич-байлыгы, кӧрӱми тӧрӧл јериниҥ улу кеен јаражыла, тымыгыла, токыналыла эптӱ-јӧптӱ келижет.\nЈурамалдар, јуруктар ла чылап ок, бӱгӱнги јӱрӱм, јондык, ондогы ээжилер керегинде. Онойдо ок ол ээжилер-некелтелер калыктыҥ јаҥжыккан ээжилеринеҥ, чӱм-јаҥынаҥ башка, тууразыла, келтейиле барып јатканы јанынаҥ автор ачуурканып, санааркап айдат.\nАвтор бойыныҥ јерлештериниҥ таҥынаҥ учуралдарынаҥ, онойдо ок бойыныҥ салымынаҥ алтай калыктыҥ салымына, тӧрӧл Алтай јериниҥ салымына чыгат.\nЈурамалдарда онойдо ок телекейлик культураныҥ сурактары кӧдӱрилет. Бичиичи ыраада ла тереҥжиде кӧрӧрине кычырат. Јаҥыс ла бойыныҥ культуразы, билези, јери деген оҥдомолдоҥ чыгып, телекейде гран-кыйу јок деген кӧрӱмле башкарынары, јӱрери јанынаҥ айдат. Јӱрӱм — ол ӱргӱлјик кыймыгу. Айлынаҥ, бозогозынаҥ оромго, телекейге чыгары, уур-кӱчтерге кӧҥкӧрӧ бастыртпай, сӱрлӱ, јаркынду кийинип, чечектери јайылган јалаҥ јерлерге барзар деп јакылтазында тереҥ учур бар. Ӧскӧ телекейдиҥ, калыктардыҥ культуразыла ич јанынаҥ, санат ла ичкери кӧрӱм ажыра таныжарга јараар. Эки телекей — тӧрӧл Алтайы ла јер-телекей бир тизӱде, тизимде болгонын автор лапту кӧргӱзет.\nСӱӱшке учурлалган јурамалдарында јаҥыскан кижиниҥ, эптӱ-јӧптӱ ӱлешкен ырыс-кежиктиҥ, сӱӱнчиниҥ, јӱрӱмге быйанду кӱӱн-санааныҥ сурактары кычыраачыны санандырар, санааркадар. Мында кижиниҥ алкы бойыныҥ сурактарыла коштой бӱгӱнги кӱнде алтай билени корып-чеберлеп алары керегинде айдылат. Оныҥ учун кезикте автордыҥ лирикалык тексттери элдиҥ алкыштарыныҥ, јӧп-сӱмелериниҥ бӱдӱмин алынат.\nБичиичи Јергелей Маскинаныҥ јурамалдарыныҥ кажызы ла јӱрӱмдик учурлу. Су-алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ бичиичиниҥ јурамалдарыныҥ кажызы ла бӱткӱл телекей. Бӱгӱнги ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге бичиичиниҥ јурамалдарын колдоҥ ычкынбай кычырар, кычырар керек. Алтайыс, калыгыс, тӧрӧл тилис, чӱм-јаҥыс, ару, агару кӱӱн-санаа ла оноҥ до ӧскӧзи керегинде сурактарга толо ло чындык карууны Ј. Маскинаныҥ «Јурамалдар» деген тизӱзинеҥ табар арга бар, кӱндӱлӱ кычыраачылар.


Кудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс? - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\nКудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс?\nБиблияда кандый јаан учурлу јетирӱлер бар? (1)\nОныҥ авторы кем? (2)\nБиблияны нениҥ учун ӱренер керек? (3)\n1 Библия — Кудайдыҥ баалу сыйы. Ол сӱӱген адазыныҥ балдарына бичиген самарызыла тӱҥей. Библияда Кудай керегинде: ол кем андый ла оныҥ некелтелери кандый деп чындык айдылат. Ондо кӱч буудактарды канайып ӧдӧри ле чындык ырысты табары јарталат. Кудайдыҥ кӱӱнине канайып јараарын јӱк ле оноҥ билип алар арга бар (Псалом 1:1—3).\n2 Библияны бистиҥ эранаҥ озо 1513 јылдаҥ баштайла, 1 600 јылдыҥ туркунына 40 кирези башка-башка улус бичиген. Библия 66 огош бичиктердеҥ турат. Оны бичигендерге Кудай ӱстинеҥ болужын јетирген. Олор бойлорыныҥ санаа-шӱӱлтезин бичибей, Кудайдыҥ шӱӱлтелерин бичиген. Оныҥ учун Библияныҥ Авторы кижи эмес, а теҥериде јадып турган Кудай (2 Тимофейге 3:16, 17).\n3 Библияны чын кӧчӱрип бичиири ле оны чеберлеп алары керегинде Кудай кичеенген. Библия сӱрекей кӧп тиражла чыккан, андый ок кӧп кепке базылган кандый да бичик јок болор. Сени Библия ӱренип турган деп ончозы сӱӱнбес. Кудайды билери ле оныҥ кӱӱн-табын бӱдӱрери — ол сениҥ келер ӧйдӧ ӱргӱлји јӱрӱмиҥниҥ белеги (Матфейдеҥ 5:10—12).


Бӱдӱмјизи тереҥ јурт - altaicholmon\nКорон сооктор кышкы байрамла јарыжып та келзе, кресттӱ улус сууга кирбегенче бу кӱнди ӧткӱрбейдилер. Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртыныҥ кресттӱ улузы сууга кирерин анчада ла энчикпей сакып јат. Эрте таҥда церкпеде мӱргӱӱлдер кычырылат. Оноҥ тошло бӱркелген агын сууга келип, крестти озолодо казылып белетелген ойдыктагы сууга чӧҥӱрип, адай Макарий аҥылу мӱргӱӱл ӧткӱрип алкаган кийнинде, агару сууны кӧнӧктӧргӧ толтырары ла сууга кирери башталат.\nБалыктујул јурттагы кыйнаттырган улу эмчи-томчы агару Пантелеймонго учурлалган церкпе орныктырылып, иштеп баштаганынаҥ ала јаҥырган јылда туй ла 25 јыл толор. Церкпениҥ совет ӧйлӧрдӧ музей болгон туразы, ол ӧйдӧ аймактыҥ јааны болгон И. С. Куюковтыҥ камааныла, 63 јылдыҥ бажында церкпеге ойто јандырылган. Баштапкы ла кӱннеҥ ала церкпениҥ ижин игумен Макарий (Чулунов) башкарып келди. Кудайзак улус мынаҥ озо јылдарда церкпеге кирерге, Бийск јаар ӧнӧтийин јорыкка атанатан. Оныҥ да учун аймактыҥ кажы ла јуртыныҥ эл-јоны бойыныҥ јериндеги церкпени орныктырар јаан иштеҥ туура калбай, кӱчи јеткенче болушкан эди. Анчада ла Балыктујул јуртта јаткандар бу иштерде ӧмӧ-јӧмӧ турушкан.\nАдай Макарийдиҥ чыккан-ӧскӧн јери Балыктујул јурт. Анисия Трифоновна ла Сергей Дмитриевич Чулуновтордыҥ јаан билезинде ол бежинчи бала болуп чыдаган. Школды 1984 јылда божоткон кийнинде, 1985-1987 јылдарда черӱчил молјузын бӱдӱрген. Оноҥ 1992 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Горно-Алтайск каладагы зооветеринарный техникумда агрономныҥ ӱредӱзин божоткон. Бу ӧйлӧрдӧ ол акту бойыныҥ кӱӱниле кудай јолыныҥ ӱредӱзин јарадып, Томск каланыҥ семинариязына кирген. Ӱредӱлик јолын Барнаул каланыҥ епархиязында улалткан. 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 23-чи кӱнинде Томск каланыҥ Богородице-Алексеевский монастыринде монашеский постригтиҥ чӱм-јаҥын ӧткӧн. 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде Новосибирск каланыҥ Вознесенский кафедральный соборында епископ Тихон (Емельянов) иеродиакон болорына алкыжын берген. 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 3-чи кӱнинде епископ Тихон Томск каланыҥ Петропавловский соборында иеромонахтыҥ санына кӧдӱрген. Бир канча јыл кайра адай Макарий игумен болуп калды.\n1993 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ ала адай Макарий Балыктујулдагы агару эмчи Пантелеймонныҥ церкпезиниҥ настоятелиниҥ каруулу ижин баштап ийген. Балыктујулдыҥ церкпези ачылганынаҥ ла ала ончо тудум ла орныктыру иштеринде, кандый ла сурактарында кожо туружып тургандар — ол јаҥыс кижи эмес, бӱткӱл билелер. Эҥ эрчимдӱ деген билелердиҥ тоозында Бачишевтер, Ультуркеевтер, Яжиковтор, Тузиндер, Ябыковтор, Токоековтор, Штановтор, Чулуновтор, Тойдоновтор, Топчиндер ле оноҥ до кӧп улусты адап ийерге јараар.\nАймактыҥ церкпе турган кажы ла јуртында бойыныҥ јана баспас ишчилери бар болгонын база айдар керек. Анайып, адай Макарий јаҥыс та бу церкпеде эмес, анайда ок Чолушман ӧзоктӧги Балыкчы јуртта турган Кудай Энезиниҥ «Благовещение» байрамына учурлалган ла Кӧӧ јуртта агару Николайга учурлалган церкпелерге айына эки катаптаҥ барып, база байрамдар ӧткӱрет. Кату јолду ыраак ӧзӧккӧ јол-јорыкка адай Макарийле кожо тискинчилер Валерий Пантелеевич Яжиков ло Михаил Гаврилович Ябыков солужып јорыктайдылар. Адай Макарий анайда ок Улагандагы Кудай Энезиниҥ «Казанская» (Казань калада табылган) иконазына учурлалган церкпениҥ настоятели болуп јат, оныҥ учун мында адай Георгий Купин ӧткӱрип турган службаларда кезикте база туружат.\nБӱгӱнги кӱнде Балыктујулдыҥ церкпезинде воскресный школ ло библиотека бар. Воскресный школ кажы ла неделениҥ амыраар кӱнинде ӱренчиктерине эжигин ачат. Мында Кудайдыҥ айткан сӧзиниҥ урокторын ла кожоҥдоорыныҥ урокторын канча јылдарга улай иштеп келген ченемелдӱ ӱредӱчилер Александра Сергеевна Топчина, Наталья Сергеевна Чулунова, Нина Федосьевна Кокпашева, Нина Пантелеевна Адыкаева ӧткӱрет. Анастасия Тимофеевна Тойдонова јинјилер тизип, јӱзӱн-башка ойынчыктар эдер кееркемел ишле балдарды јилбиркедет. Jурт јердиҥ балдарын койдыҥ тӱгинеҥ керектӱ эдимдер јазаарына бу школдо Елена Егоровна Чулунова таскадат. Школдыҥ ӱренчик уулчактары байрам ӧткӱреринде туружып, база тазыктырынат. Ӧткӧн јылда школго проектор алылганы ӱредӱниҥ чыҥдыйына ла балдарга уроктордо тузалу кинолор кӧрӧрине јаан болушту болор. Кажы ла байрамда клиросто Елена Егоровна Чулунова, Раиса Макаровна Ужнекова ла церкпениҥ школыныҥ ӱренеечизи Елена Манзырова сарындарды кычырып ла кожоҥдоп, адай Макарийге байрамдарды церковно-славян тилле ӧткӱрерине болужат. Баштапкыдаҥ ла ала мында алтай тилле сарындар база кычырылат. Кажы ла јыл јер јажарганыла кожо јурттыҥ улузы адай Макарийге баштадып, Балыктујулды айландыра «крестный ход» ӧткӱрет.\nАгару эмчи Пантелеймонныҥ церкпезинде крестке тӱжерге кӱӱнзегендердиҥ тоозында јаҥыс Улаган аймактыҥ ла бистиҥ тергеениҥ улузы эмес, ыраак Бийск, Новосибирск, Томск, Москва калалардаҥ да келгендер учурайт. Кресттеер чӱм-јаҥ мында кажы ла амыраар кӱнде ӧткӱрилет.\n²ткӧн јылдыҥ кӱӱк айында чылазыны јок адай Макарийге патриарх Кириллдиҥ јакааныла бийик кайрал — агару преподобный Серафим Саровскийдиҥ 3-чи степеньду ордени табыштырылды.\nБалыктујул јурттагы церкпеге кӧп улус ыраактаҥ амадап келетени јажыт эмес. Анайда ок суулар чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде ончозы агару болуп турганын билер де болзо, улус јараштыра казылган ойдыкта сууга кирерге ӧнӧтийин бу јуртка келедилер. Крестке тӱшкен кажы ла кижи баштапкы катап шак мындый агару суула церкпеде јундуртып јат. Сооктордоҥ јалтанбай, бу сууга кирген улус оныҥ тузазын јакшы биледилер.


Кайкал кептӱ чегедек – јурттыҥ музейинде - altaicholmon\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчилеп артыргыскан байлыгын чуктай јуунадып, келер ӱйелерге чеберлеп алары каруулу да, тузалу да керек. Шак мындый амадула кӧп тоолу музейлер ачылат. Музейди ачып иштееринде, бу иштиҥ чике бажында кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, кандый ла керектиҥ учурын ыраада, ажындыра кӧрӧр улус турат.\nКош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында јуртап јаткан јабак сӧӧктӱ Тамара Еликпаеваныҥ ады-јолы элбеде јарлу. Ол телеҥит улустыҥ тӱӱкизин, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, культуразын кыракы јууган ла чеберлеген. Бу јуукта ол амыралтага чыгып, јербойындагы музейди башкарарын јиит улуска табыштырган.\nТамара Ивановна кыпчак сӧӧктӱ эш-нӧкӧриле эптӱ-јӧптӱ јуртап, ӱч кыс азырап чыдаткан. Кыстары айылду-јурттарлу, ада-энезине јакшынак баркачактарын сыйлаган. Олордыҥ јаан кызы бойыныҥ таҥынаҥ билелик ээлеминде, экинчи кызы Белтир јуртта медишчи болуп, ак-чек иштейдилер. Кыстардыҥ оогожы Алла Еликпаеваныҥ ады-јолы кеендикте јарлу. Оныҥ салымы, јайаан јолы санатла колбулу. Ол јайалталу јурукчы-керамист, таҥынаҥ кӧрӱлери республикада ла оноҥ до ӧскӧ јерлерде ӧткӧн лӧ ӧдӧт.\nМукур-Таркатыдагы музей бойыныҥ тӱӱкилик јолын ӧткӧн чактыҥ јетен јылдарынаҥ баштаган. Музейдиҥ тӧзӧӧчизи Б. У. Карулов деп чотолот. Ол колхозтыҥ тӧзӧлип, ичкери ӧзӱп кӧндӱккени керегинде јетирӱ-материалдар јууган. Оныҥ кийнинде сегизен јылдарда музей школдыҥ директоры Е. А. Керексибесованыҥ башкартузыла школдыҥ јаан ла јарык кыбына кӧчӱрилген. Музейдиҥ јуунтызы Н. И. Малчинованыҥ, Т. И. Метрееваныҥ, Е. И. Сюймешеваныҥ, А. М. Демчинованыҥ, А. С. Акчалованыҥ, Л. Е. Урелованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ шылтузында кӧптӧгӧн. Јаҥырта тӧзӧшлӧ колбой колхоз јайрадылган, музейдиҥ ижи токтодылган.\nЈе 2002 јылда музей такып ойто эжигин кӧрӧӧчилерге В. И. Карулованыҥ башкарганыла ачкан. Јурттыҥ улузыныҥ јууган азыйгы солун эдимдери кӧп болгон. Кӧп лӧ јаны телеҥиттердиҥ башка-башка јылдарда, ӧйдӧ эдинген-тудунган эдимдери, культуралык кереестери.\nЈе 2013 јылда электричестводо келишпес болуп, ӧрт чыккан ла ончо јуунты кӱйген. Јӱк ле кӱлер бир экспонат арткан. Тамара Ивановнаныҥ айтканыла, «Зубр» деп адалган скульптураны 1965 јылда Кош-Агаш аймактыҥ делегациязына Монголия јаар јӱрерде олордыҥ јааны Улан Мусс акту бойы сыйлаган болуптыр. «Зубрдыҥ» чын бойыныҥ тӱӱкизин кем де билбес болгон.\nКачалаҥду ӧрттиҥ кийнинеҥ Тамара Ивановна сок јаҥыс арткан кереес-артефактты јунган. Јунуп турала, кийни јанында бичилген «Бах 97» деген сӧсти ајарып кӧргӧн. Сурулап-бедиреп турала, бу скульптураны угы-тӧзинде немец тазыл-тамыр бар орус скульптор Роберт Романович Бах белетегени јарталган.\nБу музейдиҥ јуунтызынаҥ эки тӱӱкилик учурлу кереес-экспонат арткан деп айдар керек. Баштапкызы «Зубр» деген кӱлер скульптура болордо, экинчизи, эҥ јаан кайкал – озогы узбек икат деп торко-мандыктаҥ кӧктӧгӧн чегедек. Кош-Агаш аймакка ол ӧйдӧ мындый баалу-чуулу бӧс кайдаҥ келген, оныҥ баазы-чуузы ол до, эмдиги де ӧйдӧ сӱреен баалу. Чегедекти мындый торко-мандыктаҥ кӧктӧӧр деген кӱӱн-санаа кайдаҥ келген, табылган болотон деген сурак, байла, кӧп улусты кӱйбӱреткен. Чегедекти кӧктӧгӧн бӧстиҥ ӧҥи јаҥжыккан ӧҥ эмес, је кӧгӧлтим ӧҥдӱ болуптыр. Телеҥит чегедек јаҥжыкканы аайынча кызыл эмезе кызыл-кӱреҥ ӧҥнӧҥ кӧктӧлӧт. Бу ӧҥдӧр оттыҥ кереес-темдеги болгон. Кижиге, јуртка барган эпшиге билениҥ от-очогын керелегени болуп јат.\nЧегедектиҥ бӧзиниҥ ӧҥи башка да болзо, је кӧкчи телеҥиттердиҥ јаҥжыккан кызыл ӧҥин бир де јылыйтпаган. Чегедектиҥ ич јаны кызыл кӧбӧҥ бӧстӧҥ кӧктӧлгӧн.\nБӱгӱнги кӱнге «тош ло јалбыш» деген јалтанбас бӱдӱм сӱреен эптӱ келижип барар эди. Музейге кайкал болуп, бӱдӱн-бӱткӱл арткан чегедекти качан да атту-чуулу, аргалу-чакту байдыҥ јаан кызы Тон Чынатовна Казакпаеваныҥ бала-барказы акту кӱӱндеринеҥ табыштырдылар. Тон Чынатовна ады јарлу ус кӧкчи болгон. Кӧктӧгӧн кептери јараш ла ӧҥжик болгон деп, билер улус эске алат. Кӧкчилер ортодо Тон Чынатовнага једери, турары јок болгонын јаҥыс ла кайкаары артат. Совет ӧйдӧ байдыҥ кызы сӱреен кӧп кеп-кийим кӧктӧгӧни учун оныҥ чын бойыныҥ ады ундылып, улус оны кокырлаган айас «Тон» деп адаган деген куулгазын кептӱ куучын јӱрген. Айса болзо, кайда-кайда Тон Чынатованыҥ кӧктӧгӧн эдимдеринеҥ, кептеринеҥ арткан болор бо деп айдарга јараар.\nТамара Ивановна Еликпаева музейдиҥ келер ӧйдӧги јолы, салымы керегинде амадуларын, ижемјизин јаш улуска салат. Ол Мукур-Таркаты јурттыҥ музейинде качан бирде бойыныҥ јаан ла јарык туразы болор деп иженет. Је бӱгӱнги кӱнде Тамара Ивановнаны ӱренчиктердиҥ музейдиҥ фондын толтырары, байгызары јанынаҥ јилбӱзи, эрчими сӱӱндирет.


Электиҥ јууда турушкан бала-барказын эзедип - altaicholmon\n1941-1945 јылдарда Экинур јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга ла јопондорло јууга текши тооло 200 кире улус барып, јер-алтайына эзен-амыр јанып келгендериниҥ тоозы 84 кижи болгон. Алтай калыктыҥ јаҥжыгуларыла алтай кижи ук-тукумыныҥ ӱйелик колбуларын јазымы јоктоҥ билип, 12 ӱйеге јетире баалап-чуулап јӱрер учурлу. Ајару анчада ла ӱйелердиҥ биле, оду, кезек деген баштапкы бӧлӱктерине эдилетен.\nЭкинур ичинеҥ канду јуу-согушка барган улусты ол тушта билези, эмди одузы аайынча шиҥдезебис, эҥ кӧп эрлер Элек одузынаҥ барганы јарталат. Котон-кыпчак сӧӧктӱ Баладиев Элек текши тооло 9 бала азырап чыдаткан: уулдары — Попуш, Танытпас, Таныжар, Јырпа, Байрым, Тош, кыстары — Темичи, Капшаай, Кучыйак. Революциядаҥ озо Элек јаан бай болгон. Јӱк јылкы малы 50 айгыр болгон дежер. Оныҥ да учун болбайдар, балдары ла баркалары, уулдары болзо, «уулы» деп, кыстары болзо, «кызы» дежип, /Эрјинениҥ богы деп,/ Бокты кемиҥ таныырыҥ?/ Элек байдыҥ уулы (кызы) деп/ Мени кемиҥ таныырыҥ?/ Аргымактыҥ богы деп, Бокты кемиҥ таныырыҥ?/ Ајый байдыҥ уулы (кызы) деп, Мени кемиҥ таныырыҥ?/ деп кожоҥдойтон. Электиҥ бай ады Ајыйым болгон, а калганчы јуртаган эш-бараанын Кӱјейим деп байлайтандар. Ајыйым ла Кӱјейим айдуга барган тӧрӧӧндӧриниҥ канча балдарына јер-алтайына артып каларга болушкандар, кемди де ачыгынча, кемди де јажытту балазы чылап азырагандар.\nАказы Аларушканыҥ кызы Тидӱ-эјебистиҥ эске алынганыла, бир ӧйдӧ Ајыйым эште он бала јӱрген. Кӱјейим бисти эртен тура азырайла, база кандый бир курсак берип, «улустыҥ кӧзине кӧрӱнбей, кырдагы куй-ташка барыгар, ондо ойноп јӱрӱгер, айылга эҥир кирзе, келигер» деп јакыыр болгон деер. Электиҥ јурты Алтын-Тууда болгон, оныҥ да учун ол эзен јӱрерде, јууга барган балдарын ла баркаларын бастыразын ӱйдешкен. Кан-Оозыныҥ военкомадынаҥ чыккан улус Јаш-Турага (Бийск) абрала Келей-Моты, Солонешный район ажыра јетирилетен учун, Электиҥ ӱйдежӱзи Алтын-Тууныҥ учыгында болотон. Јаҥыс ла Танытпас уулы јууга адазыныҥ мӧҥкӱзин кӧдӱреле барган. Элек 1942 јылдыҥ јайында бодоштыра 72 јаштуда божогон, сӧӧги ол ло Алтын-Тууда јуулган.\nЭлектиҥ билезинеҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 7 кижи барган: уулдары — Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло уулдарыныҥ уулдары — Попуштыҥ уулы Куртуй, Танытпастыҥ уулы Кулун ла Таныжардыҥ уулы Јажнай. Јаан уулы Попуш јажы јаан болуп, јууга барбаган, а Јырпа дезе, чыкканы ла кенек, будынаҥ аксак кижи болгон. Алтай јаҥла алтай кижи фамилиязын адазыныҥ адыла алынатан учун Электиҥ баркалары Куртуй, Кулун ла Јажнай фамилияларын Попушев, Танытпасов, Таныжаров деп бичиткендер. Электиҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барган 4 балазынаҥ ла 3 барказынаҥ Алтайына эзен-амыр јангылап келгени экӱ ле (Танытпасов Кулун ла Таныжаров Јажнай) болгон, арткандары (Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло Куртуй) керегинде Улу јуу божогонынаҥ, Улу Јеҥӱ алынганынаҥ ала 50 јылга чыгара кандый да табыш јок болгон. СССР тушта олордыҥ салымын уккадый сурулаар јерлер Кан-Оозы аймактыҥ јуучыл комиссариады ла СССР-дыҥ коруланар министерствозыныҥ Подольсктагы јуучыл архиви болгон. Је олордоҥ окылу јетирӱ алары кӱч болгон, нениҥ учун дезе, ол ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда сурузы јок јылыйгандарды бедиреер сурак ороон кеминде тургузылбаган. Бу јанынаҥ иш СССР јайрадылып, Россия Федерациязы таҥынаҥ ороон боло берерде башталган.\nУлу Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ алдында, 1994 јылда Алтай Республикада Эземниҥ Бичиги чыгып баштаган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорды эзеткен беш том бичикте Электиҥ бала-барказы аайынча беш јетирӱ берилген: «1942 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде јууга алылган Елеков Танытпас 1943 јылда сурузы јок јылыйган» (II том), «1941 јылда јууга алылган Попушев Иван (Куртуй) Елекович 1943 јылда сурузы јок јылыйган», «1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12 кӱнинде јууга алылган Елеков Байрым сурузы јок јылыйган» (III том), бичиктиҥ IV томында Танытпасов Кулун ла Таныжаров Василий (Јажнай) Елекович база корогон јуучылдардыҥ тоозына кийдирилген… Чынын алза, Электиҥ јууга барган бала-барказынаҥ, карын да, олор экӱ — Кулун ла Јажнай — эзен-амыр јангылап келген. Олордыҥ Эземниҥ Бичигине кирген шылтактары 1942 јылда олордыҥ билелерине ле Кан-Оозыныҥ военкомадына Кулун да, Јажнай да јуу јеринде божогон деп самаралар келгилегени болгон. Је олор божобогон, а шыркалаткан болгондор. Кулун сол колына јаан шырка алып, эмеш госпитальда јаткан, оноҥ шырказы јазылганча отпуск алган, а Јажнай дезе, бажына јаан шырка алып, јылга шыку госпитальда јаткан, оноҥ јандырылган.\nЈажнай бойыныҥ ӧйиниҥ кемиле бичикчи кижи болгон, ол јууга барардаҥ озо Кан-Оозы аймакта комсомолдо иштеген, јуунаҥ јанып, ижин партияда улалткан. Је јууда алган шыркаларынаҥ улам 1947 јылда 24 јаштуда јада калган.\nАдамныҥ, Танытпасов Кулунныҥ, куучыныла, ол јууга Байрым аказыла кожо јуу башталганынаҥ ай да болбой атанган. Олор экӱ черӱни ӧдӱп келген уулдар: Байрымныҥ черӱчил јолы 1939-1940 јылдарда Финляндияла ӧткӧн јуула тӱгенген, ол финндерле болгон јуу-согуштарда чаначылардыҥ батальонында јуулашкан, а Кулун дезе, 1938-1940 јылдарда Даурияда кавалерийский частьта туруп, 1939 јылда Калка-Кӧлдиҥ (Халкин-Гол) јанында болгон јуудаҥ кыйыжа берген. Је јууныҥ јанында болгондоры учун олорды јуулажарына тыҥ белетегендер. Олор экӱ Москва учун јуу башталарына јетире кожо болгондор. Адамныҥ айтканыла, Москваныҥ јаказында јаан јууга кирер ле алдында олорго тууразынаҥ офицерлер келип, «чаначылардыҥ батальонында јуулажар кӱӱндӱ јуучылдар бар болзо, беш алтам ичкери базыгар» деп сураптыр. Адам олордыҥ сурагын, јакылтазын керексибегем, оныҥ учун јазап укпагам да деер, је бир ле кӧрзӧм, Байрым-акы стройдоҥ чыгып, чаначыларга кожула берди деер. «Акы, акы, канайып тураар, кожо ло барак» деп айтсам, «ӱренген токпок баш јарбас, чаналу јуулажары меге таныш, јуу токтозо, јолугарыс» деп каруу береле, јӱре берди деер. Оноҥ ло олор кӧрӱшпеген, јолукпаган…\nКалганчы ӧйлӧрдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондор керегинде јетирӱлерди Эземниҥ Бичигинеҥ башка, Интернеттиҥ сайттарынаҥ алар аргалар ачылган. «Мемориал», «Память народа», «Подвиг народа», «Бессмертный полк» деп адалган сайттар ачылганы канду јууда турушкан тӧрӧӧн-туугандарысты, јерлештеристи бедиреерге ле олордыҥ ат-нерези аайынча јетирӱлер аларга сӱреен јаан арга болды.\nЭлектиҥ Экинчи телекейлик јууда јуулашкан бала-барказынаҥ чек ле суру јок, кайда да (республикан Эземниҥ Бичигинде де, Интернеттиҥ сайттарында да) темдектелбей арткандары Таныжар ла Тош болды. Олор экӱ Таныжар деп ле ого аташ аттардаҥ 633, Тош деп ле ого аташ аттардаҥ 3618, Елекович деп ле ого аташ отчестволордоҥ 2088 јуучыл ортодоҥ табылбады. Је Елеков деп ле ого аташ фамилиялардаҥ 4882 јуучыл ортодоҥ, баштапкызында, «1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде черӱге алылган Елеков Пошпой 1945 јылдыҥ кочкор айында сурузы јок јылыйган» деп ле, экинчизинде, Елеков эмезе Елоков деп фамилиялу јуучыл Польшада 1945 јылдыҥ кочкор айыныҥ баштапкы кӱнинде божогон ло Познань воеводаныҥ Новотомыский јуртыныҥ карындаштык сӧӧксалгыжында јуулган деген јетирӱлер бар. Бу эки јетирӱде бир ле кижи керегинде, чокымдай айтса, Елеков Тош керегинде айдылган болор деген серемји бар. Баштапкызында, Тош Электиҥ калганчы, кактанчы уулы болгон, айдарда, бодоштыра ол Байрымнаҥ 2-3 јашка кичинек болгон деп чоттозобыс, оныҥ 1939 јылда Кан-Оозынаҥ черӱге атанганы келижип јат. Экинчизинде, Тош деп ат баланы кыскарта, эркеледе адаган ат болуп айабас, а ада-энезиниҥ баш бажында адаган ады Тошпой болгон. Ӱчинчизинде, Кан-Оозыныҥ военкомадында Тошпой Пошпой деп јастыра бичилген болор: «т» ла «п» таныктар каллиграфический почеркле, прописной шрифтле, јаан таныктарла бичилзе, олорды булгаштырып ийери узак эмес. Оныҥ учун ыраак Польшаныҥ воеводаларыныҥ бирӱзинде Елеков Тоштыҥ мӧҥкӱзи кӧдӱрилген болор деген санаа-шӱӱлте чек ле орды јок санаа-шӱӱлте эмес.\nТош јууга Кан-Оозынаҥ атанган болзо, ол керегинде јетирӱ аймак военкоматта јазымы јок болор эди. Је ол јууга черӱнеҥ барганы учун, ондый јетирӱ военкоматта јок. Елеков Таныжардыҥ кайда да сурузы јок болуп јылыйып калган шылтагы база ла оныҥ јууга Кан-Оозынаҥ атанбаганы болор. Таныжар јууга Јаш-Турадаҥ (Бийск) аткарылган болор… Нениҥ учун мынайда сананып-шӱӱп турган дезе, ол кондепоныҥ (конский департамент) малын темир јолго јаҥыс катап айдабаган. Мал айдаган улустыҥ кӧп сабазы малды Јаш-Турага ла, темир јолго ло јетиреле, ойто јангылайтан болзо, кезик улуска бу малды темир јолло фронтко јетире апарарга келишкен.\n1941-1942 јылдарда немецтердиҥ самолетторы тыҥ ла кӧп болгондоры учун кейде, теҥериде јуу-согуштарда олор јеҥӱчилдер болгондор. Темир јолло фронтко экелип јаткан јуучылдарды, јуу-јепселдерди, техниканы, одыруны бомбалайтаны немец летчиктердиҥ кӱӱнзеп эдетен иштери болгон. Оныҥ учун Елеков Таныжар, баштапкызында, мындый бомбалаштарга учураган болордоҥ айабас, экинчизинде, айса болзо, оны 1890-1904 јылдарда чыккан улусты јууга алар экинчи демобилизацияла колбой јууга Јаш-Турадаҥ окылу алгандар. Је, кандый да болгон болзо, биледе арткан куучынла, Таныжар јууга барар алдында эш-барааны Јалчыга (кӧбӧк сӧӧктӱ Аларушка деп кижиниҥ кызы болгон) «тӧрт баланыҥ (Курдак, Учур, Тӱлкӱ, Јымай) чыдайтаны сениҥ колыҥда туру, бойыҥды кичее, балдарыҥды кичее, эмдик ӱредерин, минерин токтот, су-кадыгыҥды коры» деп јакыган. Карган адазыныҥ Элек адын Елеков деп фамилиялары эдип, шак бу тӧрт бала чыдаган. Акабыс Курдак 9 бала (Кару, Бӧдӱр, Сергей, Башпаҥ, Николай, Римма, Алик, Света, Тома), эјелерис Учур 7 бала (Галя, Томка, Валька, Мотрок, Зоя, Максим, Кызнак), Тӱлкӱ 6 бала (Эля, Айба, Чечек, Борош, Чейнеш, Эркин), Јымай 2 бала (Айана, Таня) азырап чыдаткандар. Бӱгӱн бу балдардыҥ балдарыныҥ ла баркаларыныҥ бала-баркалары Алтай ӧткӱре ӧзӱп, Экинурдаҥ ала Улалуга јетире, Кӧксуу-Оозынаҥ ала Кош-Агашка јетире јуртагылайт.\nЕлеков Танытпастыҥ уулы Кулун 6 бала (Клара, Шурка, Серок, Славка, Степка, Ратмир), кызы Чопой 4 бала (Байрым, Май, Нина, Лариса) азырап чыдаткан. Бу балдардыҥ балдарыныҥ ла баркаларыныҥ бала-барказы база кӧптӧп, ӧзӱп, база Алтай ичине таркагылай берди. Попуштыҥ кызы Кара кӧбӧк сӧӧктӱ Кудачин Эркейле јуртап, эки уул (Володя ла Бӧдӱр) азырады…\nЭмди бир ле секундка токтой тӱжӱп, «Кара-эјениҥ карындажы Куртуй ла Электиҥ бойыныҥ кактанчы уулдары Байрым ла Тош канду јууда кара баштарын салгылабаган болзо, Таныжардыҥ уулы Јажнай јууда алган шыркаларынаҥ улам јада калбаган болзо, Элек одузы бӱгӱнгизинеҥ канча катапка кӧп, канча катапка јаан болор эди?» деп сурак тургузып кӧрӧк… Байрым, Тош, Јажнай 20 јаштаҥ јаҥы ла ашкылаган уулдар, а Куртуй 18 ле јашту уул болгон ине. Алтай улустыҥ алкаганыла «ӧдӱк јетпес балдар азырайтан, ӧлӧҥ јетпес мал азырайтан» эрлер Јарманныҥ (озодо алтай улус Германияны Јарман дежетен) јуузында јашта ла, биле де тӧзӧӧргӧ јетпей јада калгандар…\nЭлектиҥ кожо ло чыккан аказы Аларушканыҥ (Баладиев Аларушка Алтайдыҥ тӱӱкизинде ады-јолы јарлу кижи: ол II тӧчинниҥ (Кыпчак оток) Кутук јайзаҥнаҥ укталып келген калганчы укту јайзаҥы болгон, 1904 јылда каан јаҥына удурлашкан тартыжуда, быркан јаҥ алынган мӱргӱӱлде талдама турушканы учун јаргылаткан) уулдары Чырбык ла Мекеш јаштары јаан болуп јууга баргылабаган. Је Чырбыктыҥ уулы Јырпа ла Мекештиҥ уулы Морзо јууда турушкандар: Чырбыков Јырпа 1942 јылдыҥ куран айында сурузы јок јылыйган, а Морзо дезе, јууныҥ бажынаҥ ла ала учына јетире танкист болуп јуулашкан, јер-алтайына эзен-амыр јанып, канча балдарлу болгон, 1960 јылдардыҥ бажында божогон.\nАдам, Танытпасов Кулун, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашканы керегинде куучындаарын сӱӱбейтен. Јууга барып јадарыста, Алтын-Тууныҥ учыгында кӧп улус ӱйдешкен, ол тоодо Ајыйым (карган адазы Элек) деер. Карган адам «сен јуудаҥ-чактаҥ эзен-амыр јанып келериҥ, балам» деп айткан деер. Карган адамныҥ мынайда айтканы ла кайучыл болуп јуулашканым учун тирӱ арттым деер: кайучыл фронттыҥ кыйузын кечер кайуга барып келзе, ӱч кӱн амырайтан јаҥду болгон, а кайудаҥ «тил» (ӧштӱниҥ јуучылын) тудуп экелзе, бир неделе амыраар учурлу болгон деер. Тегин јуучылдар кажы ла кӱн јуулашкан ине, оныҥ учун олор кӧп корогылаган. Эскадрон эки катап кырыларда, тирӱ арттым, баштапкызында, эки јуучылла кожо эки тӱн, бир тӱш кайуда болгоныс, экинчизинде, немецтер тал-тӱште сакыбаган табару эдерде, командир «аттарды качырып апар, сууны тӧмӧн барзаҥ, кӱр болор, кӱрдеҥ кечпе, оноҥ ары барзаҥ, кечӱ болор, кечӱнеҥ кечип барзаҥ, кандый бир частька туштаарыҥ, ондо токто» деп јакыган деер. Јакылтаны бӱдӱреле, јаҥы јуучылдарла келзем, эскадрон база ӱзе кырдыртып койгон деер. Великие Луки каланы јайымдагылаарда акызы Белеков Борсыкка, Курсктагы јаан јуу-согуштыҥ алдында нӧкӧри Ташкенов Карындашка јолыкканын јаантайын эске алатан. Фронтко Монголдоҥ аттар ла јылу тон-ӧдӱк келип туратанын ла США-даҥ ленд-лизле јуу-јепсел, јуучыл техника, одыру ла аш-курсак келип баштаарда, јуулажарга чик јок јеҥил боло берген деп темдектейтен.\nТанытпасов Кулун јуу-чакты 1941 јылдыҥ кӱзинде Москваныҥ алдынаҥ атту-чуулу генерал Беловтыҥ кавалерийский корпузыныҥ 1-кы кавалерийский дивизиязыныҥ 1-кы башка кайу дивизионында кайучыл-автоматчиктеҥ баштаган ла јууны 1944 јылдыҥ јайында Кӱнчыгыш Пруссияда старший сержант званиелӱ, взводтыҥ командириниҥ болушчызы болуп тӱгескен. Канча катап шыркалаткан, ол тоодо эки катап јаан шыркалар алган: 1942 јылдыҥ јайында оҥ колына шырка алып, баштап госпитальда јаткан, оноҥ шырказы јазылганча отпуск алып, Экинурдыҥ школында «военный делого» ӱреткен, 1944 јылдыҥ јазында оҥ будына шырка алып, баштап госпитальда јаткан, оноҥ шырказынаҥ улам јуудаҥ јандырылган. Јууныҥ ӧйинде «За отвагу», «За боевые заслуги», «За оборону Москвы», «За победу над Германией» медальдарла, 1985 јылда Улу Јеҥӱниҥ 40 јылдыгына учурлай Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ I степеньдӱ ордениле кайралдаткан.\nМоскваны корыырында Беловтыҥ кавалеристтери тыҥ јуулашканы учун, чокымдап айтса, генерал-полковник Гейнц Гудерианныҥ 2-чи танковый черӱзиниҥ согулта эдер группировказын јоголткондоры учун 1941 јылдыҥ кӱчӱрген айында кавалерийский корпуска «Гвардейский» деп ат-нере адалган. 1942 јылдыҥ чаган айында Беловтыҥ гвардеецтери фронтты ӱзӱп, ӧштӱлердиҥ тереҥ тылына киргендер, ондогы партизандарга кожулала, алты айга партизанский јуу ӧткӱргендер. Темдектезе, Дорогобуж каланы немецтердеҥ јайымдайла, оны айландыра бир канча јерлерде тӧрт айга совет јаҥды орныктырып корыгандар. 1942 јылдыҥ јайында генерал Белов 61-чи черӱниҥ командующийине тудуларда, кавалерийский корпусты генерал Осликовский башкарган. 1943 јылдыҥ бажында регулярный черӱ Великие Луки каланы јайымдап турарда, Осликовскийдиҥ «партизандары» ӧштӱлерге тылдаҥ табаргандар. Бу ла јылдыҥ јайында олор Волхов каланыҥ јанында ӧштӱниҥ јаан группировказын јоголтып, јаан изӱ айдыҥ учында каланы немецтердеҥ јайымдагандар.\nКарган солдат канайда јуулашканын куучындаарын сӱӱбейтен учун, оныҥ эткен ат-нерезин ачы-ӱрези, албаты-јон билбей де калгадый болгон. Је ырыс келижип, 1980 јылдардыҥ учында Кош-Агаш јурттыҥ школыныҥ балдары Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештериниҥ ат-нерелерин кереестеген иш ӧткӱрип турала, јуучыл Тампасов Хулун Елеховичти «За отвагу» медальла кайралдаган документке учурап, ол керегинде јетирӱни «Звезда Алтая» газетке јарлагандар. Экинурдагы XXII партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели Петр Еркеевич Кудачин газетте Кулун-таайы керегинде айдылганын оҥдоп, таайын Кан-Оозыныҥ военкомадына апарган. Военкомат СССР-дыҥ коруланар министерствозыныҥ јуучыл архивиле колбу тудуп, алтай јуучылдыҥ 1943 јылда эткен ат-нерезин илелеген. Кайралдыҥ удостоверениезин меге адам божогоны бир јыл болордо, 1994 јылда республикан военкоматта бердилер. Бӱгӱн оныҥ 76 јыл кайра эткен ат-нерези Интернеттиҥ «Подвиг народа» деп сайтында ачык салынган. Документтиҥ «Краткое конкретное изложение боевого подвига и заслуг» деп адалган бӧлӱгинде: «Ведя разведку днем 6.3.43 года в районе деревни Вайрак Тампасов находясь в группе разведчиков 9-чел. встретились с немецкой разведкой в количестве 24 немецких солдата. Разведчики вынуждены были вступить в бой. В результате боя Тампасов умело менял свои позиции, выбирал выгодные позиции, не давая возможности противнику окружить разведчиков. В результате боя тов. Тампасов лично с ППШ убил 3-х немецких солдат, ранил — 4, вынес из под сильного автоматного огня противника тело убитого в бою красноармейца Каторова» деп темдектелген.\nФОТОЈУРУКТА: Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда кожо jуулашкан Баданов Сучи, Танытпасов Кулун, Алексеев Болко


Газет-журналдарга бичидиш — каруулу иш - altaicholmon\n—Айсулу Александровна, бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?\n—Чыккан-ӧскӧн јерим Кызыл-Таш. Ада-энем Кызыл-Таш јуртта школдо иштегилейт: энем Альбина Николаевна баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи, адам Александр Садунович јазалду иштерде. Биледе бис ӱч бала, мен јааны, эки карындажым бар. Айыл-јуртту, эш-нӧкӧримиҥ ады Эпчил, ӱч уул чыдадып јадыс.\n—Сен почтаныҥ ижине кайда ӱренгеҥ?\n—Школдыҥ кийнинеҥ Маймада СПТУ-ны божодоло, оноҥ Новосибирск калада СибГУТИ-ниҥ колледжинде ӱренгем. Кийнинеҥ бийик ӱредӱ алар амадула институттка кирип, једимдӱ божодоло, иштеп баштаганымнаҥ ала туй ла 12 јыл болды. 2009 јылда Кош-Агаш аймактыҥ почтазына ишке киреле, оноҥ ло бери почтада иштейдим.\n—Јиит улус бир јерде узак иштебей, бийик ишјалду ӧскӧ иштер бедирейт. Сеге иштеп јаткан ижиҥ јарайт па?\n—Кош-Агаш аймактыҥ почтазыныҥ јааны Марина Николаевна Болтокова иш-тошты билгир башкарат. Ишмекчи јолымды нак ла болушчаҥ ӧмӧликте баштагам, байла, оныҥ учун бир јерде ондый узак иштеп јатканым бу. Бис бой-бойысты оҥдожып јадыс, иш јилбилӱ, јаантайын улусла кожо колбуда. Мен баштап тегин ле оператор болгом. Оноҥ иштиҥ учуры бийиктеп, акча-манатла иштеп баштагам.\n—Ӧмӧликте база јииттер бар ба?\n—Јиит улус кӧп эмес. Бис јииттерди ишке кычырып јадыс, је олор бир ле эмеш иштейле, јӱре берет. Јаан јашту улус кӧп, олор ӱренгени ле аайынча иштегилеп јат. Ачыгынча айтса, кезик јиит улуста тыҥ иштеер кӱӱн јок ошкош, оноҥ бисте ишјалдыҥ кеми андый ла бийик эмес.\n—Газет-журналдарга бичидиш јанынаҥ айалга јербойында кандый?\n—Почтаныҥ ижинде газет-журналдарга бичидетени каруулу иш ине. Оныҥ учун бис кажы ла кижиле иштеп, јетирип јадыс. Је улус башка-башка, аргалары да кажызыныҥ ла башка. Кезик улус оҥдоп јат, кезигиниҥ оҥдоор аайы јок. Је бис бичидиштиҥ ӧйинде кӱчис јеткенче эрчимдӱ иштейдис. Газетке бичидерге турган улус бойлоры база сурап угат. Анчада ла айылдаҥ чыкпай отурган јаан улус солундарды газеттеҥ кычырат, оныҥ учун олор газетти эҥ ле тыҥ сакып јат.\n—Слердиҥ почтада канча почтальон иштейт? Олорды јилбиркедерге кандый иш ӧткӱрилет?\n—Аймакта 7 почтальон иштейт, онойдо ок бистиҥ јеткилдежиске мындый јурттар база кирип јат: Тожоҥты, Кӧкӧрӱ, Чаган-Узун, Телеҥит-Сортогой, Белтир. Почтаны тартып јадыс, техникабыстыҥ айалгазы кем јок.\nАлдында јылдарда мен иштеп келип турарымда, почтальондорды јилбиркедер амадула кандый ла кӧрӱлер ӧткӱрилетен. Бойыстыҥ организациябыстыҥ ортозында алза, бис Оҥдой аймакка јӱзӱн-башка кӧдӱриҥилер ӧткӱретенис. Је оноҥ пандемияла колбой андый иш ӧткӱрилбей барган. Мынаҥ ары айалга оҥдолзо, бу иш улалар деп иженедим.\n—Айсулу Александровна, Слерге јаан быйан, билегерге ырыс кӱӱнзейдим.


Jолдордогы болуш - altaicholmon\nКалганчы кӱндерде тӱбекке тӱшкен ӱч шоферго болуш јетирерге келишти: Майма, Оҥдой ло Чой аймактарда деп, МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет. Темдектезе, Оҥдой аймакта Jоло јурттаҥ 10 километр ыраакта аш-курсак тартып алган кӧлӱк тайкылып, јолдоҥ чыгала, туруп калган. Ого Jоло јурттыҥ ӧрт ӧчӱреечи постыныҥ ишчилери болушкан. «Газельди» јолго чыгарган кийнинде ол јол-јорыгын оноҥ ары улалткан.\nЧой аймакта автомобили јолдо ӱрелген туристтерге болужарга келишти. Чойдыҥ ӧрт ӧчӱреечилери ӱрелген кӧлӱкти сӱӱртейле, јылу гаражына јетирген, туристтердиҥ бойын ӧрт ӧчӱреечи частьта јылыткан.


А. Ялбаков сый-акчаны балдарга берди - altaicholmon\nБу сыйдыҥ лауреаттарыныҥ бирӱзи «Солнечная энергия» компанияныҥ гендиректоры Андрей Ялбаков алган сый-акчазын балдарга сыйлаган. «Бу акчаны јайалталу балдардыҥ республикан конкурсын ӧткӱрерине берип јадым» — деп, ол угусты.\nА. Ялбаков 1982 јылда Кеҥи јуртта чыккан, республикан классический лицейди божодоло, Новосибирсктеги технический университетке кирген, энергетиктиҥ специальнозын алган. Ол «Солнечная энергия» компанияны тӧзӧгӧн улустыҥ бирӱзи болуп јат.


Кызыл-Таш — Википедия\n50°12′10″ с. ш. 87°56′16″ в. д.HGЯOL\nКызыл-Таш ӧзӧктӧ таҥ эртеде\n↗785 кижи (2016)\nалтайлар ла казактар\nКызыл-Таш (орустап Кызыл-Таш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Курайдыҥ јурт јеезезине кирет.\nКызыл-Таш орустап красный камень.\nЈурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра ыйык сындар Ак-Туру, Сайлугем, Ирбистӱ, Кӧкӧрӱ. Јурт Чуйдыҥ суузына Курайдыҥ суузы киргенинде турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1492 метрге бийик.\nКлимады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.\nТайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..\nАймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.\nКойу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.\nЈуртта 8 ором: Олјондо, Э.Белеековтыҥ, Колхозтыҥ, Агашту, Јаҥы, Тоҥмок суулу, тӧс, Артышту.\nКош-Агаш — Кызыл-Таш деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.\nКызыл-Таш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАдминистрациялык тӧс јер Курай 2,3 км\nАймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 69 км\nРеспубликан тӧс кала Улалу 480 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 380 км\nТергеениҥ тӧс калазы Москва 4200 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 822,2 км-деҥ Курай 2,3км\nЈурт 2003 јылда тӧзӧлгӧн.\n766 ↗768 ↗772 ↗782 ↗787 ↘764 ↗785\nТелеҥиттер, алтайлар ла казактар јуртайт.\nЈуртта јаан производстволык ээлем јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемде мал азырайт. Крестьян-фермер ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (2351).\nАр-бӱткенниҥ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↑ 1,0 1,1 Кызыл-Таш\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.\n↑ 9,0 9,1 9,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кызыл-Таш&oldid=27348"\nАлфавит аайынча јурттардыҥ аттары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 24 куран ай 2021, 23:32.


Чибит јурттыҥ топонимиказы - altaicholmon\nКажы ла кижиде јӱрегине кару ла јуук јер бар. Ол – кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јери. «Тӧрӧлим» деген сӧс тӧрӧл јеристеҥ башталат. Тӧрӧлин тереҥ билип аларга ла бийик баалап јӱрерге, кажы ла кижи бойыныҥ ӧскӧн јериниҥ ле эл-калыгыныҥ тӱӱкизин, тазыл-тӧзин билер учурлу. Тӧрӧлин сӱӱри тӧҥниҥ ӱстинде тӧрт кайыҥнаҥ ла тӧрдиҥ бажында обоо кӱлдеҥ башталып јат деп, тегин айдылган эмес ине.\nАлтай Республикабыстыҥ ичиле јорыктап јӱрзеҥ, топонимдер сӱрекей кӧп учурайт. Кажы ла јурттыҥ, ӧзӧктиҥ, сууныҥ, кырдыҥ ады нениҥ учун онойдо адалган деп сурактар кижини соныркадат, санандырат, кезикте кайкадат.\nЈе кӧскӧ илинип турганы – јери-јуртыбыстыҥ адын јастыра айдып, оҥоры-тескери кӧчӱрип, сӧстиҥ учурын јылыйтып салганы. Јуртап јаткан јерибистиҥ адын канайда ла булгай-телгей бичигилеп салганы ачымчылу. Бу јастыраларды тӱзедери керегинде эмдештеҥ сананар керек. Мыны тӱзедип ле чокымдап алзабыс, ӧзӱп јаткан јиит ӱйеге сӱрекей керектӱ ле учурлу деп сананып турум.\nТопонимический јастыралар Чибит деп јуртты база табарып барган. Јол-јорыгысты Улаган аймактыҥ баштапкы јуртынаҥ баштап ийели. Аймактыҥ јерине кирзеҥ, озо ло баштап кӧскӧ илингени ол Боки деп атту јер. Ол саҥ башка, кайкамчылу угулат. Алдында јылдарда бу јерде политишчи А. А. Ждановтыҥ адыла адалган колхозтыҥ турлузы болгон. Јердиҥ ады нениҥ учун анайда адалган дезе, озогы ӧйдӧ улус бу јерде сок јаҥыс бака кӧргӧн. Бака бу јерлерде ас јӱретен, јокко до јуук болгон. Анайып, јердиҥ ады Бака деп адалган. Је эмдиги ӧйдӧ, јастыра айдылып, Боки деп бичилип калган. Јӱк јербойыныҥ улузыныҥ эрмек-куучынында озогы ады артып калган.\nБелге Баш деп атту јер Бельгибаш деп база јастыра бичилген. О. Т. Молчанованыҥ топонимический сӧзлигинде (мынаҥ ары — топонимический сӧзлик) мынайда берилет: «Белге баш – букв., вершина с меткой, ориентиром, возможно колдовская вершина». Белге Башта кам, јарлыкчы улус јуртаган деп јетирӱ бар. Интернетте берилген интерактив картада «Бельгибаш – гора-останец, сохранившаяся на пересечении двух долин, образованных ледниками» деп берилип калтыр. Информанттардыҥ айдыжыла болзо, Белге Баштыҥ озогы ады Кызыл Белге Баш болгон. Бу јерде кызыл ӧҥдӱ таштардыҥ тоозы сӱрекей кӧп. Белге Башта, јербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, јаан ӧзӧк болгон. Коллективизация тужы ӧйлӧрдӧ Белге Баш, Улару ла Боро Тал ӧзӧктӧрди бириктирип, јаҥы колхоз тӧзӧгӧн. Белге Башта Эже Туру деп кыр бар. Тӱрк тилдерде «эже» деп сӧстиҥ этимологиязын шиҥдеп кӧргӧндӧ, «јаан эје, эје» деп јарталат. Топонимический сӧзликте «эже, эжелӱ, эжилӱ» – «имеющий наследство, наследие» деп берилет. .Јаан јашту улустыҥ айдыжыла болзо, Эже Туруда јӱрген кижи кырдыҥ бажына чыкпас, тыҥ табыштанбас, байланып јӱрер дежетен. Бу кырды «Эзен болзын!» деп кожоҥында јарлу кожоҥчы, «Амаду» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ тӧзӧӧчизи Б. Каятов база эске алат. Борис Каятовтыҥ эземине учурлай ӧткӱрген кӱӱлик эҥирлерде јиит кожоҥчылар билбези аайынча Эже Туру деп адабай, эски турлу деп кожоҥдогонын уккан эдим. Кожоҥчы улуска мыны база ајаруга алар керек деп сананадым.\nЭже Туруныҥ кырын эбирип келзе, Талду Айры деп jер туштаар. Топонимический сӧзликте берилген jартамалла jӧпсинип турум (букв., тал – тальник, ива; талду – разветвление, развилка, река с тальником). Jербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, чын ла кӧп талду jер.\nТалду Айрыныҥ jанында Шахиншах деп јер бар. Бу јерле колбулу кеп-куучын да бар. Озодо бу јерге Алтай ичиле јорыктаган Осман империянаҥ келген шах токтогон дежет. Бу кижиде бойыныҥ кӧдӧчилери, јалчылары болгон. Шахтыҥ чӱмдеп кӧктӧгӧн кеп-кийими, jалчыларыныҥ кийими, аттары да, аттарыныҥ jепселдери де сӱрекей jараш болгон. Келген кӱн јалчылары солун јабынтылу айыл тургускан. Улус шахтыҥ одузына јууктабай, јажынып алып, кайкамчылу айылчыны соныркап, кайкажып, ыраактаҥ ла кӧргӧндӧр. Шах тижи јаш бозуныҥ эдиле азыранып турганы улусты кайкаткан. Шахтыҥ токтогон јерин улус кийнинде Шахиншах деп адап салган. Бу сӧстиҥ учурын шиҥдеп кӧргӧндӧ, тӱрк тилле «Şhinşh» —јамызын кӧргӱскен кӱндӱлӱ ат.\nШахиншахты ӧткӧн кийнинде, слерди Сары Тымуныҥ (јербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, Сардыма) бийик кыры, элбек јалаҥы ла ару суузы уткыыр. Бу јердиҥ адын Сардала, Сарытума деп јастыра айдып ла бичип салган. Јажы јаанап калган ӧрӧкӧндӧрдиҥ айтканыла, мындый кеп-куучын бар: «Моҥолдордыҥ черӱзи табару эдип, алтай улусты тоноп, ӧлтӱрип турган ӧй болгон.\nМоҥол черӱ сууныҥ јарадында амырап, јети кӱнниҥ туркунына јаткылаган. Канча кире улусты шыралаткан, кыйнаган, ӧлтӱрген. Кенетийин олорго коркышту јаан тыму табарган. Бу оорудаҥ улам кӧп јуучылдар кырылган. Олор тыҥ коркып, «Сары Тыму! Сары Тыму!» деп кыйгырыжып, кайра качкылаган. Оноҥ ло бери бу јер, сууныҥ ады Сары Тыму деп адалган». Эмдиги ӧйдӧ бу јердиҥ ады Сардала деп темдектелгенин кӧрӧргӧ ачымчылу. Сардала дегени та не? Нени јартаган сӧс, билер арга јок.\nЈурт јердиҥ улузында ӱйедеҥ ӱйеге энчилеп келген кеп-куучындары, соојыҥдары бар. Айдарда, јаан јаштулардыҥ берген јетирӱлерине тайанып, шиҥжӱ иштер ӧткӱрип, бу јастыраларды тӱзедери јанынаҥ jаан иш ӧткӱрер керек. Јолдо берилген топонимдердиҥ jастыра темдектелгенин тӱзедип, јаҥырту ишти баштап, јаҥы топонимический сӧзликтер тургузар керек деп сананып турум.\nСары Тымуныҥ (Сардыманыҥ) элбек јалаҥын ӧткӧндӧ, Чибит јурт кӧрӱнет. «Чибит (Чиват, Чивит, Шибит или Красная гора) – охра; жёлтый цвет» деп ол ло топонимический сӧзликте темдектелет. Тофаларда – «шибит», тываларда – «шивит», јебрен тӱрк тилде «чувут» – будук (краска) деп айдылат. Билимчиниҥ jартаганыла јӧпсингедий, нениҥ учун дезе бу jерде jукачак таш (сланец) кӧп учурайт.\nЈарлу тӱӱкичи, билимчи В. В. Радловтыҥ јол-јорыгында, 1864 јылда инженер М. А. Басов Том Тураныҥ губернаторы Г. Г. Лерхени Алтай ичиле јол-јорыкка ӱйдежип јӱрген ӧйлӧринде бичигенин аjарып кӧрзӧ, суулардыҥ ады jастыра бичилгенин темдектеер керек (Сардыма суу, Мён, Мейен суу деп берилет). Сардала деп сӧстиҥ табылганы ла учуры керегинде ӧрӧ айдылган эди. Аjаруны Мӧӧн деп сууныҥ адына эдип ийели. Тургуза ӧйдӧ сууныҥ ады Мёнка деп бичилип калган. Чынынча болзо, Мӧӧн деп бичилер керек. Сууны ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧ, чындап та, jыланга тӱҥей, койрылып барган. Суу jаан эмес, тайыс та болзо, jе казыр, калапту.\nБаза бир солун атту jер — ол Улары/ Улару. «Озо тужында бу јерде чайык болгон. Тынар-тындулар бастыра ӧлӱп, јаҥыс ла бир салдада улус арткан. Чайык јети кӱнниҥ туркунына турган.\nМынайып, салдада улус канча кӱнниҥ туркунына сууда болуп, тынын аргадап аларына иженбей барарда, кайда да ыраакта куштыҥ эткени угулды. Бу куштыҥ ӱнине удура јӱзӱп, јер табып, улус аргаданган. Бу дезе улар деп куш болгон. Оноҥ ло бери jердиҥ ады куштыҥ адыла Улар деп адалган».\nБоро Тал деп jердиҥадыла колбулу кеп-куучын база бар. Озодо бистиҥјерге кыдаттар келип, табару эткен. Олор улусты, мал-ажын, јӧӧжӧзиле кожо олјого алган. Олјолоткон улустыҥ ортозында кичинек кыс бала карындажыла болгон эмтир. Олорды айдап, апарып јадарда, балдар боро талдардыҥ ортозына јажынып, аргаданган дежет. Ол ӧйдӧҥ бери бу јердиҥ ады Боро Тал деп адалган.\nМажой деп јерди ӧдӱп јатса, Ӱжӱме/ Ӱжеме деп ӧзӧк бар. Jердиҥ адыла колбулу эки башка кеп- куучын бар. Баштапкызы: «Бу јерде јаан ак таштыҥ алдында јыландардыҥ туунјызы бар.\nСооктор тӱжӱп, кыш келзе, јыландар таштыҥ алдына киргилейт. Кышкыда олордыҥ тыныжы ак тумандый турат. Јылулар келзе, олор таштыҥ ӱстине чыгып, јылынып јаткылайт. Јыландардыҥ јаткан јери ӱлӱш болуп калат. Оноҥ улам бу јерди Ӱжӱме/ Ӱжеме деп адаган». Байла, ӱлӱш деген сӧстӧҥ бӱткен сӧс. Сӧстиҥ тазылында [л] танык тӱжӱп, [ш] табыш ӱнгӱр эжерине кӧчӱп, кожулта кожулганынаҥ улам сӧс бӱткен.\nЭкинчи кеп-куучын аайынча, бир катап корон соок кышкы кӱнде, сооктордоҥ улам агаштардыҥ будактары да сынып турган ӧйдӧ, бир кижи барып jадала, кӱчи чыгып, ӱжӱп браатканын сезип, ол ак ташка токтогон. Ӱжӱген кижи туунјы jыландардыҥ jылу тыныжыла аргаданган. Оноҥ ло бери jердиҥ ады ӱжӱген деп сӧстӧҥ Ӱжӱме деп адалган. Бу jерди улус байлап jат, бери келген кижи байланып турат.\nJӧӧжӧлӱ кӧл/ Jӧӧштӱ кӧл — нениҥ учун анайда адалган дезе, озодо бу jерде коркышту бай кижи jуртаган. Алтын-мӧҥӱнин, ар-jӧӧжӧзин тоолоп то болбозыҥ. Бускалаҥду ӧй тужында, байлардыҥ мал-ажын, jӧӧжӧзин блаап баштаган. Бу кижи jӧӧжӧзин барып jажырган. Кийнинде jажырган jерине келер болзо, суу туй алып койгон. Кӧл болуп калган. Анайып, бай jӧӧжӧзи jок арткан, кӧл дезе jӧӧжӧлӱ болуп калган.\nАлтай тилде аҥылу [j], [ӧ], [ӱ], [ҥ] табыштар бар. Орус тилде бу табыштар jок ло олорды jастыра айдып турганынаҥ улам кӧп jастыралар учурайт. Темдектезе: Jӧӧжӧлӱ кӧл/ Jӧӧштӱ кӧл – Ештыколь, Кӧӧмӧй – Кеемей, Изӱ Меес – Исмесь ле о. ӧ. Анайда ок топонимдерге [ь] кожулганын темдектеер керек: Белькенек, Бельгебаш ла о.ӧ.\nМындый jастыралар анайда ок газеттердиҥ бӱктеринде, jер ле саду керегинде jарларда, база учурайт.\nБу jуукта таныш кижи «Административно-территориальное деление Горного Алтая (сборник архивных материалов)» деп бичик сыйлады. Бичик солун эмтир, Горно-Алтайский автоном область тужынаҥала эмдиги ӧйгӧ jетире административно-территориальный солынтылар болгоны керегинде кӧмзӧ материалдарга тайанып тургузылган. Бичикте Чибит jурт jеезеге кирип турган jурттардыҥ, ӧзӧктӧрдиҥ аттары jастыраларлу берилгени кӧскӧ илинди. Темдектезе: Бел Кенек— Белелек, Белге Баш – Бельчибаш, Кайыҥ Улару – Котундуулары, Кӱл – Куль, Кызыл Jол – Кызыл Рол, Узун Меес – Узуи-Мес, Тӧрбӧдӧк – Торбедок, Боро Тал – Баратал, Ачык – Ачик ле о. ӧ. О. Т. Молчанованыҥ темдектегениле «…јерлердиҥ, суулардыҥ аттары кӧп учуралдарда булгалып бичилген, кезиктери јастыра деп иле билдирлӱ, је ондый да болзо, олор алтай тилле айдылып турган аайына тӱҥейлеп бичилген.\nГеографиялык, тӱӱкилик карталарда ла оноҥ до ӧскӧ учурлу чаазындарда бир јердиҥ адын башка-башка эдип бичигени картаны тургускандардыҥ алтай тилди ле алтайлап айтканыныҥ-угулганыныҥ аайын керекке албаганын керелейт. Јерлердиҥ, суулардыҥ адын оны адаган албатыныҥ тилиндеги угулганына тӱҥейлеп бичиир керек». Бу айдылган сӧстӧрлӧ мен jӧпсинип турум.\nАдакыда айдарга турганым: jуртап јаткан јерибистиҥ топонимдерине аjару эдип, ширтӱ ле шиҥжӱ иштер ӧткӱрип, jастыраларды тӱзедип ле чокымдап алары јаан учурлу. Jаан јаштулардыҥ ӱйедеҥ ӱйеге энчилеп келген кеп-куучындарын, соојыҥдарын ӧзӱп јаткан јиит ӱйеге куучындап, айдып турар керек. Ӱредӱчилер алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторында топонимдерле иш ӧткӱргени ӱренчиктерге сӱрекей тузалу болор. Олорды бойыныҥ тӱӱкизин билип, Тӧрӧлин сӱӱп ле оныла оморкоп јӱрерине таскадар керек. Јаҥы билгирлерле кожо балдардыҥ кӧгӱс-кӧрӱми элбеп, кӧгӱс-байлыгы да кеҥжип, тереҥжиир ине. Анайда ок јаҥыртылган топонимический сӧзликтер тургузар керек деп сананып jадым, ого jединериске иженедим.\nЈетирӱ, куучындар, соојыҥдар айдып берген Чибит јурттыҥ улузына јаан быйанымды айдадым: Альчинова Мария Андреевнага (1932 јылда чыккан), Альчинова Раиса Ивановнага (1933 ј.ч.), Князева Лидия Николаевнага (1947 ј. ч.), Тойлонов Леонид Тимофеевичке, (1950 ј. ч.), Князева Светлана Константиновнага (1951 ј. ч.).\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи


Президентле «Чике колбу» - altaicholmon\nПрезидентле «Чике колбу»\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде 12 саатта «Владимир Путинле чике колбу» башталар. Президент 16-чы катап ӧткӱрилип јаткан чике телеэфир ӧйинде россияндардыҥ сурактарына каруулар берер. Сурактар башка-башка каналдар ажыра келет: телефон, moskva-putinu.ru деген окылу сайт, ӧскӧ дӧ социальный сетьтер ажыра, sms ла mms-јетирӱлер бӱдӱмле, анайда ок видеоформатла келет. Берилген сурактардыҥ тоозы миллионго јууктажып калган. Чике колбу ӧдӧрине јетире эки ле кӱн арткан.\nВладимир Путин бастыра сурактарга каруулар берип болбозы јарт. Jе онызы ол улус берген сурактарды оноҥ кӧрбӧс дегени эмес. Быјыл «Чике колбу» јаҥы форматла ӧдӧр. Президент губернаторлорго сурактарды конференц-колбу режим ажыра берер аргалу болор.\n«Чике колбуны» чике эфирле «Россия 1», «Первый», «Россия 24», ОТР телеканалдар кӧргӱзер, «Маяк» радиостанция, «Вести FM», «Радио России» берилтелер ӧткӱрер. Интернетте видео ло текстовой трансляцияны «Россия бӱгӱн» деген агентство ӧткӱрери темдектелген.\nУлустаҥ јетирӱлер алар бирлик тӧс јер тӱни-тӱжи иштейт. Бери ороон ичинеҥ сӱрекей кӧп тоолу јетирӱлер, сурактар ӱзӱги јогынаҥ келет — кӱнине муҥдар тоолу. Улус государствоныҥ јаанына јаҥыс ла чокым кандый бир курч сурактар керегинде эмес, је анайда ок олорды јилбиркедип турган јаан учурлу ӧскӧ дӧ сурактар, Россияныҥ телекей ичинде айалгазы, јетирӱлик технологиялар, экология ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактар аайынча бойыныҥ шӱӱлтелерин айдарга амадайт.\nОндор тоолу операторлор улуска бойыныҥ сурагын чокым берерине болужат. Jажыла эҥ јаан абонентке 98 јаш, эҥ оогожына — 3 јаш. Улус кӧбизинде јаҥыс ла сурактар бербей јат эмезе шӱӱлтелерле баштанбайт — олорды Россияныҥ келер ӧйи, орооныс телекей ичинде кандый јерде болоры, ичбойындагы аргаларыс, ӧзӱмниҥ тӧзӧлгӧлӧри јилбиркедет. Балдарды, јаан улусты ла чылап, телекейлик экономиканыҥ ла геополитиканыҥ сурактары база јилбиркедет.\nВидеосурактар — Бирлик тӧс јерге келип турган баштанулардаҥ эҥ ле јилбилӱзи деп айдарга јараар. Улус Президентке нени куучындап турганы ол ло тарыйын кӧргӱзилет. Улус кӱӱнземелдерин ле шӱӱлтелелерин база айдат: шӱӱлтелердиҥ сӱрекей јаан государственный банкына тӱҥдеш. Россияндарда ичкери ӧзӱм алынары јанынаҥ чокым кӧрӱм бар. Бастыра сурак-баштанулардаҥ оноҥ јарлу јажыл папкалар тӧзӧлӧт, эфирдиҥ кийнинеҥ Путин олорды губернаторлордыҥ кажызына ла бойы таҥынаҥ аткарып јат.\nCall-центрлердиҥ ижиниҥ технологиязы бӱткӱлинче учына јетире јазап туруп тӧзӧлгӧн. Операторлордыҥ ижи — улустыҥ баштануларын алар, кезикте олорго суракты чокым тургузарына болужар. Операторлордыҥ бастыразы аҥылу талдаш ла аҥылу белетениш ӧткӧн: улусла колбу тудары улуска тоомјылу, чыдамкай болорын, психологический темигӱ некейт. Телефон ажыра баштанган кижини олор лапту угат ла болужат. Россияндарга ӧй јанынаҥ кандый да кирелендириш тургузылбаган.\n«Бис кижи учына јетире айдарына ӧй бередис — кижи шӱӱлтезиниҥ «кызыл чийӱзин» јылыйтпазын деп. Бу ок ӧйдӧ кайра колбу болзын деп, заметка-темдектер эдедис» — деп, операторлордыҥ бирӱзи куучындаган.\n«Чике колбуныҥ» телефоныныҥ номери Россия ичинде 8-800-200-40-40. Кӧп тоолу россияндар видеосуракты 0-40-40 телефон ажыра аткаргылайт эмезе «Чике колбуныҥ» соцсетьтеги бӱктеринде артызат — «ВКонтакте», «Одноклассники» — текстле де, видеоло до.\nРоссияндардыҥ Владимир Путинге сурактарын ла баштануларын аайлаштыра кӧрӧринде быјыл баштапкы ла катап волонтерлор туружат, олор операторлорго болужат. Ол волонтерлордыҥ тоозында јарлу да улус бар: артисттер, режиссерлор. Олордыҥ амадузы — телефондошторды аайлаштырарына ла улустыҥ баштануларын систематизировать эдерине болужар.\n«Улус Президентке берген кандый бир сурак учун каруулу кижи бар болгонын билер. Мен кыйалта јогынаҥ оны эдер учурлу» — деп, Россияныҥ албаты артизи Сергей Безруков айдат.\nCall-центрлер, Москвадаҥ ӧскӧ, база ӱч калада ачылган: Липецкте, Челябинскте ле Екатеринбургта.\n«Бис јӱк ле голосовой деген телефондошты алып јадыс, мында кажы ла телефондошко канча кире ӧй берери кирелендирилбейт. Гражданин бисле узакка куучындажарга турган болзо, анча ла кире куучындажар аргалу. Темдектезе, баштапкы ла кӱнде бис бир кижинеҥ 5 саатка улалган телефондожын алганыс» — деп, «Россияныҥ Президентиле чике колбу» деген ӱлекер аайынча Уральский регионноҥ координатор Анастасия Гусельникова айткан.\nУлустыҥ телефон-баштануларын алып турган кыпта аҥылу температурный ла чык режим тургузылган. Чике колбуны јеткилдеп турган чӱмдӱ аппаратура бир канча кыптарда тургузылган. Ӧткӧн «Чике колбу» ӧйинде техниктер эки миллионноҥ кӧп баштануларды аларын јеткилдеген болгон. Мынаҥ да кӧп баштанулар алар аргалар бар. Бастыра јазалдар быжу, олордо толо кеминде резервирование бар.\n«Jазал ӱреле берзе, бисте резерв бар — бир де сурак ајару јогынаҥ артпас» — деп, «Ростелеком» ПАО-ныҥ «Центр» деген макрорегиональный филиалыныҥ технический директоры, макрорегиональный филиалдыҥ директорыныҥ ордынчызы Андрей Леваков куучындайт.\nCall-центрлер «Президентле чике колбу» тӱгенгенче иштеер.\n«Чике колбу» ажыра келип турган баштанулар министерстволорго ло губернаторлорго аткарылат. Эҥ ле курч дегендериниҥ аайы-бажына ол ло тарыйын чыгат. Ол керегинде государствоныҥ јааныныҥ пресс-качызы Дмитрий Песков айткан.\n«Чике колбуныҥ» кийнинеҥ тергеелердиҥ јаандарына бойлоры башкарып турган тергеелердеги чындык айалганы кӧрзин деп, јетирӱлерле јеткилдейдис. Министрлерге јетирӱлер белетейдис — кажы ла министерствого келиштирте. Курч сурактардыҥ аайына чыгарын «кайырчакка саларын» болдыртпайдыс ла аайлаштыру керекте туружадыс» — деп, Кремльдиҥ чыгартулу кижизи айткан.\n«Jолло, эмезе коррупцияла, эмезе диабет ооруныҥ тестериле колбулу курч сурак болзын — кажы ла суракка ајару эдилет. Путин бастыразына теҥ-тай баштанат, анчада ла улусла колбулу сурак болзо. Оныҥ да учун оны албаты-јон јӧмӧйт» — деп, Песков темдектейт.


16.02.2022 - altaicholmon\nВ законодательство планируют внести изменения по формированию ответственного отношения к животным у самих владельцев Речь идет о комплексе мер, которые упорядочат правила обращения с животными, в том числе — безнадзорными, сообщил первый замглавы комитета Госдумы по экологии, природным ресурсам и охране окружающей среды Владимир Бурматов по итогам заседания рабочей группы по подготовке изменений в законодательство РФ,\nБаланыҥ алтай ӧзӧк-байлыгы оогошто салынат\nАлтай Республикада алтай тилге ле литературага ӱредериниҥ сурактары курчып, јылдаҥ јылга некелтелӱ иш ӧдӱп јатканын кӧрӱп јадыс. Тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ, улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат деген сурак алтай бойысты санааркадат. Је ол ло ок ӧйдӧ су-алтай аймактарда ла јурттарда тӧрӧл тилге, литературага ла фольклорго ајару бир де астабай турганын, карын да, бу ууламјыла\nКичӱ Тӧрӧли — Мыйту\nИван Кочеев бойыныҥ кичӱ Тӧрӧлин, албатызын сӱӱген ле чӱмдемелдери ажыра сӱрекей учурлу ишти ак-чек бӱдӱрген. Ол «Јӱрӱм улалат» деген эске алыныштарында тӧрӧл јурты керегинде јылу, јымжак, јарык кӱӱн-санаала бичийт. Оныҥ кажы ла эрмегинде јаан сӱӱштиҥ ийдези, тыныжы сезилет: «…Мый-Туу. Шак мынайда Шабалин аймактыҥ јаан эмес јурттарыныҥ бирӱзи адалат. Мый-Туу (Кот-Гора…). Јон ортодо азыйда бир кеп-куучын\n«Элдиҥ кӧзи ле кӧкси болгон «Чолмоныс…»\nJÿс jыл! Бÿткÿл чак… Мынча кире öйгö «Чолмон» тöрöл Алтайыстыҥ канча бар толуктарына ончозына jедип, алаканча Алтайыста jаткан эл-jонныҥ jадын-jÿрÿмин, jаҥ-кылыгын, jакшыны ла jаманды — ончозын кöргÿскен ле кöдÿрген. Албаты-јоны оорыза, кожо оорып, кöдÿрилип кöкÿзе, кожо кöкÿп бичиген ле кандый ла öйдö jÿрегис ле jÿзис болгон газедис. Мен, jаштаҥ ла ала энемле кожо турлуларда кöчÿп\nЈаркын кептӱ «Чолмоным»\nБис, јетенинчи јылдардыҥ ӱйези, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти јакшы билерис. Бис кичинек тужыбыста малчылар болгон ада-энебис оны кычырарын сӱрекей сӱӱйтен эди. Јолыгышкан јерде кандый бир бичимел аайынча блааш-тартышту куучын да болуп туратан. Сок јаҥыс газедин албаты сӱӱген де, тоогон до, ого бӱткен де. Энемниҥ куучынынаҥ бир ӱзӱк санаама кирет: «Алтайдыҥ Чолмонында» сарјуны кийим јунар машинаныҥ барабаны\n«Бир кожоҥноҥ салымым ӧскӧргӧн…»\nЈайалта кижиге тегиндӱ берилбей јат. Ол угы-тӧзинеҥ, айландыра курчаган албаты-јонноҥ јайылып, јилбилӱ телекейге јол ачат. Шак ла андый улустыҥ бирӱзи — Александр ТЫМЫЕВ. Улаганныҥ албатызы оны Тымыев Сашок деп айдар. Јажы оогош учун ба эмезе кажы ла кижиге ол јуук кижизиндий билдирип турган ба, билер арга јок. Кылык-јаҥыла ол сӱрекей јалакай, тӧп санаалу, куучынчы кижи.\nАлтай эстраданыҥ тӱӱкизинде јажына баштапкы болуп арткан «Амаду» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ ойын-концерти кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде республикан Эл театрда ӧдӧри темдектелет. Ыраак сегизенинчи јылдарда тӧзӧлгӧн ӧмӧликтиҥ кожоҥдоры тургуза ӧйгӧ јетире эл-јон ортодо јарлу. «Кару кыс», «Мызылдуш тошту кӧзнӧк јанында», «Эзен болзын», «Тынчу ресторан», «Афганистан», «Алтынай», «Кара башту уулчагаш», «Эркелей» ле оноҥ до ӧскӧ кожоҥдорды јаан


Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱниле! - altaicholmon\nРоссияда кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни темдектелет. Бу байрам СССР ӧйинде тӧзӧлгӧн болгон. Ол тушта ол јылдыҥ ла текшиалбатылык Совет Черӱниҥ ле Јуучыл-талайчы флоттыҥ кӱни деп темдектелген. СССР јайрадылган кийнинде оны СНГ-ныҥ кезик ороондорында эмдиге јетире темдектейдилер.\nТӧрӧлин коручылдыҥ байрамы Ишмекчи-крестьян Кызыл Черӱниҥ (РККА) тӧзӧлгӧниле колбулу. РККА-ны тӧзӧӧри керегинде Декрет 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 28-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн.\nБашка-башка шылтактардаҥ улам бу черӱниҥ јылдыгын темдектеер баштаҥкайды Моссовет алынган. Оныҥ Лев Каменев башкарган тӧргизи 1919 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде бу кӧдӱриҥини Кызыл сыйдыҥ кӱнине келиштирер деп јӧптӧгӧн. Бу кӱн јуулажып турган черӱчилдерге болуш јетирер амадула ӧткӱрилип турган болгон. Темдектелип калган кӱнде ӧткӱрерге келишпеген учун Кызыл сыйдыҥ кӱни ле Кызыл Черӱниҥ кӱни кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде темдектелген.\n1922 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде ВЦИК-тиҥ тӧргизи Кызыл Черӱниҥ 4-чи јылдыгы керегинде јӧп чыгарган, ондо «Советтердиҥ бастырароссиялык IX съездиниҥ јӧптӧгӧниле ВЦИК-тиҥ тӧргизи исполкомдорды Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 4-чи јылдыгына (кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде) ајару этсин деп јакарат».\nОныҥ кийнинде јылда ВЦИК-тиҥ чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде јараткан јӧбинде «1923 јылдыҥ кочкор айыныҥ 23-чи кӱнинде Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 5-чи јылдыгын темдектеер. Беш јыл кайра бу кӱнде Албатылык комиссарлардыҥ совединиҥ ол ло јылдыҥ чаган айыныҥ 28-чи кӱнинде декреди јарлалган, оноҥ ала Ишмекчи-крестьян Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧн». Је бу јетирӱ чын эмес болгон, нениҥ учун дезе ол декрет тӧс газеттерде јарадылган кийнинде ле јарлалган болгон.\n1995 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала «Россияныҥ јуучыл магы керегинде» 32-ФЗ таҥмалу федерал јасакта кочкор айдыҥ 23-чи кӱни «Кызыл Черӱниҥ 1918 јылда Германияныҥ кайзеровский черӱлерин јеҥгениниҥ кӱни — Тӧрӧлин коручылдардыҥ кӱни» деп окылу адалат.\n2006 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде ӧрӧ айдылган јасакка кийдирилген кубулталардыҥ кийнинде бу байрам Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни деп адалып башталган. Анайда ок бу кӱн эр улустыҥ байрамы деп, окылу эмес чотолот.


21.04.2020 - altaicholmon\nНаучный совет при СБ РФ к юбилею Победы подготовит материалы против фальсификации истории\nПланируется, что подготовленные материалы будут опубликованы в ряде профильных научных изданий Научный совет при Совбезе России подготовит ряд исследований, которые будут использованы при разработке дополнительных мер противодействия фальсификации истории Великой Отечественной войны. Об этом журналистам рассказал в среду пресс-секретарь аппарата СБ РФ Евгений Аношин. «В преддверии 75-й годовщины Победы члены научного совета при Совете безопасности\nВладимир Тюлентин принял участие в проверках турбаз в связи с угрозой распространения коронавируса\nСпикер Госсобрания – Эл Курултай, член фракции «Единой России» Владимир Тюлентин вместе с сотрудниками Роспотребнадзора, районной администрации и волонтерами принял участие в проведении проверки турбаз и гостиниц района на предмет исполнения распоряжения Правительства Республики Алтай «О введении режима «Повышенная готовность» и мерах противодействия распространению коронавирусной инфекции на территории региона. Если ранее руководителям туристических объектов, в условиях пандемии,\nВладимир Полетаев направил в перинатальный центр месячный запас дезинфицирующих средств\nРанее он обсудил потребности учреждения с руководством перинатального центра Перинатальный центр республики получил партию дезинфицирующих средств, произведённых в нашем регионе. Инициатором выступил сенатор, заместитель председателя комиссии Генсовета «Единой России» по работе с обращениями гражданВладимир Полетаев. Ранее он обсудил потребности учреждения с заместителем главного врача Татьяной Суртаевой. «В настоящее время средств индивидуальной защиты и антисептиков у\nОказанная помощь очень актуальна и своевременна, отметила руководитель территориального отдела Роспотребнадзора по Онгудайскому району Нина Красикова Депутат Государственной Думы, региональный координатор партпроекта «Единой России» «Культура малой Родины» Иван Белеков направил партию антисептиков и защитных масок для работы среди населения специалистам территориального отдела Роспотребнадзора по Онгудайскому району, где был зафиксирован первый случай заражения коронавирусом в Республике Алтай. «Сотрудники санитарных служб,\nАндыйлардыҥ бирÿзи болуп меге Вячеслав Алексеевич Ядаганов jаан ачылта болды. Бичикте псевдоним турган болзо, мен ол кижи деп таныбас та эдим. Бу кижини мен албаты ээлемниҥ башкараачы ла иштеринде иштеп jÿрген чиновник кижи деп билерим. Ол бойын бойы да анайып ла чиновник деп айдатан болгон. Ижине некелтелÿ, тоомjылу ишчи. Jе бу кÿндерде сакыбаган jанынаҥ\nУлу јууныҥ бӱгӱнге јеткен јаҥылгазы\n1941-1945 јылдардагы Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу. Бу јуу бистиҥ албатыга айдары јок кӧп шыра, тӱбек экелген. Ороонныҥ ончо албатызы калју фашисттерле тартыжарга бир кижидий туруп чыккан. Совет Союзтыҥ кажы ла талазынаҥ миллиондор тоолу улус Тӧрӧлин корулаарга барган. Бистиҥ де кичинек облазыстаҥ 42268 кижи канду јууга атанган. Айыл-јуртын, ада-энезин, бала-барказын артырып баргандардыҥ салымдары башка-башка. Кӧп сабазы\nСӱӱшти, ајаруны ла килемјини — кажы ла балага\nАјаруны, килемјини керексиген, сакыган ла иженген улуска олорды ӧйинде јетирери каруулу да, быйанду да керек. Килемјиниҥ «Катрен» деген фонды (Новосибирск) он јети јылдыҥ туркунына бойыныҥ ижин кӧнӱ улалтат. Бу фонд Россияныҥ 156-даҥ ажыра калаларына болужат. Алтай Республикада баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу кижи Надежда Манзыровала бу фонд јуук колбуда ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Фонд республиканыҥ интернаттарына\nТӧрӧлчи кӱӱндӱ башкараачы\nВладимир Кызаев Чой аймакта Ӱстиги-Пьянковстогы јурт јеезениҥ јааны болуп 2013 јылдаҥ бери иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, олордыҥ јурт јеезези окылу бичик-биликте шак мынайда адалып јат, је оныҥ турган јери Ускуч јуртта. Владимир бу јамыда беш јыл иштеп, 2018 јылда болгон талдаштарда ойто катап туружып, јеҥӱ алган. Ол јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи сӱрекей кӱч, је\nАлтай бичиичи-фронтовиктер керегинде сӧс\nБӱгӱнги ӧйгӧ јетире бис јууныҥ ла оныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ јӱрген алтай бичиичилердиҥ јайаандыгын шиҥдегенис, олордыҥ литературада энчизиниҥ јӱзӱн жанрларын билгенис: ӱлгерлердеҥ туујыларга јетире, очерктеҥ — романга, фронттоҥ бичиген самаралардаҥ ала бичиичи-фронтовиктердиҥ эске алыныштарына јетире. Је олордыҥ јӱрӱми, салымы литературоведтердиҥ ајарузынаҥ туура калган. Нениҥ учун? Олор XX чактыҥ экинчи јарымында бичинген учун. Бис олор «ӱргӱлјик» деп\nКалганчы бастион баккан, је…\nКалганчы ӧйгӧ јетире бистиҥ республикада коронавирусла оорыган улус болбогон, је кандык айдыҥ 17-18 кӱндеринде баштапкы андый эки учурал Оҥдой јуртта темдектелген. Бӱгӱн тергееде бу југуш ооруны болдыртпазын јеткилдеери аайынча кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде ле Оҥдой аймакта табылган вирус јанынаҥ Роспотребшиҥжӱниҥ јааны, республиканыҥ баш санитар врачы Леонид Щучиновло ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап турус. — Леонид Васильевич,


31.10.2017 - altaicholmon\nОл јылдар ӱргӱлјикке ундылбас\nКажы ла јыл, ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде, орооныста Политический репрессиялардаҥ корогон улустыҥ эземиниҥ кӱни темдектелет.\nӰлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта Кадетке аларыныҥ кӧдӱриҥилӱ линейказы ла кадеттердиҥ байрамы ӧтти.\nJӱрӱмистиҥ айалгазы иженчилӱ колдордо\nРоссияныҥ государственный санитарно-эпидемиологиялык службазыныҥ 95 јылдыгына учурлалган кӧдӱрӱҥилӱ јуун ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Jуунга Туулу Алтайда тӧзӧлгӧн бу службаныҥ ветерандарын, бӱгӱнги ишчилерин уткыырга республиканыҥ госјаҥыныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы келдилер.\nПрезиденттиҥ јакылталарын бӱдӱрерге\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин РФ-тыҥ Федерал Jуунына 2016 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнинде эткен Баштанузында айдылган иш-керектерди бӱдӱрери јанынаҥ иштер јербойында канайда ӧдӱп турганы АР-дыҥ Башкарузыныҥ јуунында тергеениҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ башкартузыла кӧрӱлген.\n13-чи школ юбилейин темдектеди\nГорно-Алтайсктыҥ 13 номерлӱ школы бу јуукта тӧзӧлгӧнинеҥ ала 80 јылдыгын темдектеди.\nБалдар кӧргӱр де, јеҥил де…\nШак оныҥ учун олорды текши јонныҥ эмезе аҥылу иш бӱдӱреечи службалардыҥ ла организациялардыҥ керектерине ле ижине тартып алганы туза экелет.\nБойыҥныҥ кӱӱниҥле табыштырзаҥ…\nАлтай Республикада «Мылтык-јепсел» деп операция ӧткӱретени јакшынак јаҥжыгу боло берди. Ол кандык ай киреде башталала, орой кӱске јетире ӧткӱрилет.\n«112»: кӱнӱҥ ле 600 звонок келет\nАлтай Республикада «112» номерге кӱнӱҥ ле 600 кире звонок келет. Мынаҥ озо бу системаны ченеп кӧрӧтӧн иштер башталган эди. Оныҥ амадузы—ӧрт чыккан, авария эмезе јеткер болгон учуралда тӱрген телефон согуп, аҥылу службаларды болушка алдырары.\nJондык палатаныҥ јууны\nӰлӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында» Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јууны ӧтти. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. Екеева турушкан.


уханов александр - скачать, прослушать mp3 без смс и в режиме онлайн, текст песни, смотреть видео (клип).\nТрек: Чыккан кӱниҥле, кару сыйным\nИсполнитель (артист): Александр Уханов\nУ нас на портале вы можете слушать и скачать Александр Уханов - Чыккан кӱниҥле, кару сыйным в формате mp3 без смс и без регистрации, на высокой скорости и в хорошем качестве 320 kbit, а также много другой интересной музыки. Скачать уханов александр рингтон на звонок в высоком качестве, мелодия для мобильного телефона.\nТекст песни "Александр Уханов - Чыккан кӱниҥле, кару сыйным"\nЧыккан кӱниҥле, кару сыйным,\nБошпок јаактарыҥнаҥ окшоп салайын.\nТелекей ӱстинде кижиниҥ ырызын\nБӱгӱн сеге сыйным, кӱӱнзейин.\nАлдыҥда јӱрӱмиҥ јымжак болуп,\nБийик-бийик једимдер экелзин.\nКунукчыл санаа ыраагыла айланып,\nЈӱрегиҥ сыстатпай кӧндӱре ӧтсин.\nЧыккан кӱниҥле кару сыйным,\nБийикте јылдыстардыҥ эҥ јарыгын,\nЈалаҥда чечектердиҥ эҥ јаражын,\nКӧӧркий сыйным сеге, сыйлайын.\nСу-кадык јӱрӱп, кӧп јаш јажа,\nИчкери јолдордыҥ элбегин талда.\nЧындык нӧкӧрлӧр јаныҥда болзын,\nЈаркынду јылдыс јолыҥ јарытсын.\nАлександр Уханов — Мен билбезим (3:36)\nАлександр Уханов — Туштажу (3:46)\nАлександр Уханов — Туштажу (1:26)\nАлександр Уханов — Услышь меня (3:53)\nСаша Уханов — Сен ырызым (2:19)\nАлександр Уханов — Энеме (3:42)\nАлександр Уханов — Услышь меня (Проект Фонда "Молодежные инициативы") (1:36)\nАлександр Уханов — Бури и метели(версия) (4:08)\nАлександр Уханов — Билбезим (3:36)\nАлександр Уханов — Облом механизатора(авторская) (3:34)\nАлександр Уханов — Лирическая(авторская) (4:34)\nУханов Александр — Бронтозябра (2:12)\nВсе звуки написал и издавал Александр Уханов — Трагическая (2:33)\nАлександр Уханов — Салют (2:39)\nАлександр Уханов — TUSHTAZHU (3:46)\nЛеон Уханов и Дмитрий Долгушин — Некому берёзу заломати(Александр Башлачёв) (4:10)\nАлександр Уханов — Родина (2:31)\nнечитайло полина детстве ты мной ходила думала вдруг упаду дадо слушать песни забродина светлана лазарева песня маме винкс музыка слушать 4 сезон песня николая емелина русь зеленоглазое такси песни майне кляйне ауфидерзейн песня из сериала сверхъестественное песня фильма прощайте голуби музыка rockabye я начал жизнь трущобах городских песня песни сериала примадонна ic mc песни роза рымбаева песни вам звонит любимый танцы до утра шамаханская царица и три богатыря песня лучшие сборники рок музыки


21.11.2017 - altaicholmon\nГорно-Алтайск в числе лучших городов в экологическом управлении\nЭҥ артыгын талдаарга—газетке бичидер\nАтту-чуулу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2017 јылдагы лауреадын талдаарга ӧй ас артты. Jаҥжыккан ээжи-некелте аайынча лауреаттыҥ ады-јолын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары адаар.\nӦйи-кеминеҥ ӧдӧргӧ јарабас\nБастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, аҥылу рейд ӧткӱретени јаҥжыгу боло берди.\nАкчаныҥ бойыла тӧлӧӧрин токтодор?\nРоссияныҥ акча-манат ла экономикалык ӧзӱм аайынча министерстволоры акчаныҥ бойыла тӧлӧжӧрин кирелендиретен башка-башка эп-аргаларды шӱӱшкилейт деп, «Ведомости» бичийт.\nГазла иштейтен котельныйлар кӧптӧӧр\nМайма аймакта 2026 јылга јетире газла иштейтен јети котельный тудулар ла јаҥыртылар.\nУлус туралар тудары билдирлӱ эрчимделген\nАлтай Республиканыҥ статистика аайынча службазыныҥ јетиргениле, 2006 јылдаҥ бери улус јадатан туралар тудатан иштер Алтай Республикада билдирлӱ эрчимделген.\nСталинградтагы јеҥӱниҥ юбилейине\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 1943 јылда Сталинградтыҥ јанында совет черӱчилдер јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгын байрамдаары керегинде Jарлыкка кол салган.\nБӱгӱн — телекӧрӱлтениҥ Телекейлик кӱни\nБӱгӱн бастыра јерде телекӧрӱлтениҥ Телекейлик кӱни темдектелет. Бу байрамды ӧткӱрери керегинде јӧпти ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы 1996 јылдыҥ јаҥар айында јараткан.


Госзакупкаларды jастыралар jогынаҥ ӧткӱрерге - altaicholmon\nБу федерал јасакта государственный ла муниципал органдардыҥ ижине керектӱ госзакупкалар эдери керегинде айдылган. Калганчы ӧйлӧрдӧ Алтай Республикада госзакупкалар јанынаҥ кӧп комыдалдар, једикпестер болуп турарда, тергеениҥ антимонопольный службазы бу јаан сурак ла 44 номерлӱ федерал јасакта болгон тӱзедӱлер аайынча куучын-эрмек ӧткӱрерин ӧйдиҥ некелтези деп чотоп, аймактарда, калада госзакупкаларла иштеп турган бастыра каруулу улусты јууп, куучын ӧткӱрген.\n44 номерлӱ федерал јасакта болгон кӧп тӱзедӱлердиҥ бир канчазы 2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштеп баштаган болзо, кӧп јарымызы 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала иштеп баштаар. 2020 јылдаҥ ала иштейтен бӧлӱктери база бар. Јасакка эдилген јаҥы тӱзедӱлер элдеҥ ле озо госзакупкаларды электрон бӱдӱмге кӧчӱрерин чокымдап јат. Кезик тӱзедӱлер дезе иште-тошто бар једикпестерди јоголторыла, олор база болбозын јеткилдеериле чике колбулу.\nБӱгӱнги кӱнде госучреждениелердиҥ, бюджет учреждениелердиҥ бастыра ижи госзакупкаларла чике колбулу. Олор канцелярский товарлардаҥ баштайла, машина-кӧлӱктерге, оргтехникага јетире госзакупкаларда турушканы аайынча јеткилделип јат. Ол ло учреждениелердиҥ тураларында капитальный јазалду иштер ӧткӱрери, техниказын јазаары – база госзакупкалар ажыра ӧдӧт. Мында кӧп тутак-једикпестер, оҥдошпостор, јаҥбузуштар болуп турганынаҥ улам, 44-чи федерал јасакта кӧп тӱзедӱлер эдилген. Республикан УФАС-тыҥ закупкалар ла садулар ӧткӱрерин шиҥдеери аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Андрей Владимирович Акчинниҥ айтканыла болзо, 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ учына јетире госзакупкалардыҥ турулталары аайынча иш канайда ӧткӱрилгени ол эмезе ӧткӱрилбегени јанынаҥ УФАС-ка 145 комыдал келген. Олордыҥ 56-зы тӧзӧлгӧ-шылтак јок болгоны јарталган. Арткандарыныҥ аайына чыгатан ишти УФАС-тыҥ ишчилери бӱдӱрип јат.\n2017 јылга кӧрӧ, комыдалдардыҥ тоозы 10 процентке кӧптӧгӧн. Комыдалдардыҥ 45 проценти муниципал кемине келижип јат, 38 проценти – тергеелик кемине, 17 проценти – федерал кемине. УФАС-ка келген комыдалдардыҥ чындык болгоны јылдаҥ јылга кӧптӧп турганын темдектеер керек. Онойып, быјыл чындык шылтак-тӧзӧлгӧлӱ комыдалдардыҥ тоозы 56 процентке кӧптӧгӧн. 2017 јылда бу тоо 48 процент болгон.\nБу ӧрӧ айдылганы аайынча тӱп-шӱӱлтелер эдер болзо, контракт-јӧптӧжӱлер тургузып иштеерин тузаланып тургандардыҥ јасактарды јӱрӱмде тузаланарыныҥ ээжилерин чокым билип-аайлап турганыныҥ кеми, билгири там ла бийиктеп турганын темдектеер керек. Ол ок ӧйдӧ закупка-садыжуларда туружып турган ла ондо јеҥип, бойыныҥ ижин јеткилинче бӱдӱрбей турган исполнитель-бӱдӱреечилердиҥ тоозы кӧптӧп турганынаҥ улам комыдалдардыҥ тоозы база кӧптӧп турганы иле кӧрӱнип јат. Кезикте бӱдӱреечилердиҥ ортозында јасакла башкарынбай да турган учуралдар болуп турганы кайкадат. Мындый комыдалдар анчада ла јурт јерлердиҥ школдорында, јурт јеезелерде, балдардыҥ садтарында ӧткӱрилип турган иштер јанынаҥ кӧптӧп јат.\nРеспубликан УФАС-тыҥ ишчилериниҥ шӱӱлтезиле болзо, мында закупка-садуларды ӧткӱрип турган муниципал ишчилердиҥ бу ишти канайда ӧткӱрери, кандый некелтелерле башкарынары јанынаҥ билгирлериниҥ кеми јабыс болгоныла колбулу. Онойдо ок комыдалдарды канайда јаргыга јетирери, јаргылажары аайынча сурактарла башкарынып болбой турганы база бир шылтак болуп јат.\nГосзакупкалар аайынча иштеп турган специалист-ишчилер бар сурактар аайынча бойыныҥ билгирин бийиктедип, јасактарда болуп турган солунталарла таныжып, бойыныҥ ижинде тузаланар арга бар болгонын Андрей Владимирович база катап темдектеди. УФАС кажы ла ай бар курч сурактар аайынча тегерик столдор, куучын-эрмектер ӧткӱрип јат. Онойдо ок башкартуныҥ сайтынаҥ бастыра сурактарга каруулар алар арга бар.\nАчык-јарык куучындар ӧткӱрип, специалист-ишчилерди ӱредип, олордыҥ билгирлериниҥ кемин кӧдӱрерине ууландырылган туштажулар тӧзӧӧри јаҥы башталган эп-арга эмес. УФАС мындый ишти 2008 јылдаҥ ала ӧткӱрип јат. Туштажуларда прокуратураныҥ, бастыра кеминдеги шиҥжӱ-надзорный бӧлӱктердиҥ ишчилери туружып, јартамалдар бергилейт.\nЈуулган улуска кандый бир јарт эмес эмезе оҥдошпосторлу сурактар јанынаҥ јартамалдарды УФАС-ты тургуза ӧйдӧ удурумга башкарып турган Анастасия Евгеньевна Дымова, Алтай Республиканыҥ «Управление капитального строительства» деп адалган казенный учреждениезинде контрактный служба аайынча бӧлӱктиҥ јааны Степан Александрович Булыгин, оноҥ до ӧскӧлӧри эткен.


13.12.2019 - altaicholmon\nКаждый вдох – на вес золота\nВсемирный день борьбы с бронхиальной астмой проводится ежегодно 11 декабря. Бронхиальная астма является одним из наиболее распространенных хронических заболеваний, от которого страдают 5% взрослого населения и 10% детского. По оценке Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ), в мире около 300 миллионов человек страдает бронхиальной астмой. Чтобы привлечь внимание общественности к проблеме роста заболеваемости бронхиальной астмой и проводится\nОткрывая мероприятие, председатель Государственного Собрания–Эл Курултай Республики Алтай Владимир Тюлентин отметил, что в стенах республиканского парламента четвертый раз открывается фото-выставка, подготовленная сотрудниками Алтайского природного биосферного заповедника. Представленные на ней фотографии демонстрируются впервые. Спикер заметил, что день для проведения этого мероприятия выбран не случайно. Он приурочен к Международному празднику – Дню гор, который вся международная общественность\nВ Германии на 84-м году жизни скончался бывший мэр Москвы Юрий Лужков. Он возглавил Москву в июне 1992 года и руководил городом 18 лет. За эти годы в Москве значительно развилась торговля, началось восстановление исторических памятников, точечное строительство башен-небоскребов и появился так называемый «лужковский стиль» в архитектуре. 28 сентября 2010 года занимавший тогда пост\nГлава РА проинспектировал работу завода по переработке и утилизации ТБО\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин посетил Майминский район, где проинспектировал работу завода по переработке и утилизации твердых бытовых отходов. Завод был построен по федеральной программе в 2011 году, в 2017 году по договору концессии передан регоператору ООО «Коммунальщик»». Заместитель гендиректора компании Валерий Мизгирев и главный инженер завода Арман Тастанбеков рассказали, что проектная мощность переработки составляет\nЭл Ойын: кайда ӧдӧри талдалат\nАлтай калыктыҥ ээчий Эл Ойын байрамы 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-4 кӱндеринде ӧдӧр, эмди ол кайда ӧдӧри талдалып јат. Келер 2020 јылда алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамы 17-чи катап ӧдӧр. Оны белетеери ле ӧткӱрери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јууны јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузында АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ\nЈаҥар айдыҥ 11-чи кӱни Кырлардыҥ телекейлик кӱни деп темдектелет. Мындый кӱнди темдектеерин 2003 јылда ООН-ныҥ Генеральный ассамблеязы јӧптӧгӧн. Туулык јерлердиҥ курч сурактары телекей кеминде баштап ла 2002 јылда јарлалган. ООН-ныҥ ай-кӱнниҥ кубулганына ла оноҥ улам ар-бӱткенде кубулталар болгонына учурлалган конференциязы 2002 јылды Кырлардыҥ телекейлик јылы деп јарлаган. Кырлардыҥ телекейлик кӱни быјыл 17-чи катап темдектелген. Бу\nКара кӧстӱ Аманданаҥ эзен\nӦскӧ ороондордо јадып турган јерлештерис керегинде бичимелдерди јарлаарын улалтып јадыбыс. Бӱгӱнги куучын-эрмек кычыраачыларды ыраак Великобритания ортолыкка апарар. Оймон ичинде чыккан-ӧскӧн Оксана БОЛТОВСКАЯ јерлежис Англияныҥ Саффолк графствозында јуртайт. —Оксана, баштапкы сурак: неге ӱренип, кайда јӱрӱп, Англияга једип бардыгар? —Мен Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ак-Кобы јуртында чыккам. Сӧӧгим мундус. 80-чи јылдарда, јуртымныҥ кӧп балдары чылап, интернатта јадып ӱренгем. Школдо\nЈакшыны, јарашты сыйлаары база јайалта\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Ираида ОХРИНАНЫҤ учурлу јажына учурлалган јайаандык эҥир ӧтти. Ады-јолы элбеде јарлу, танылу Ираида Охринаныҥ чыккан-ӧскӧн эне-тӧрӧл алтайы Шабалин аймакта Јаан-Чаргы деп јакшынак јурт. Алкы бойыныҥ ук-тукумы, билези калыҥ ла јаан. Ираиданыҥ адазы Егор Амырович 1928 јылда јылкычы тоҥжаан сӧӧктӱ Амыр Бедеевич ле тодош\nУлу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына белетениш\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеерине белетенери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јуунын ӧткӱрди. Јуунды ачып тура, ол 2020 јыл Президенттиҥ јарлыгы аайынча Россияда Эземниҥ ле мактыҥ јылы деп темдектелери керегинде айткан. Анайда ок президент Владимир Путин Јеҥӱниҥ юбилейине белетенери ле оны байрамдаары керегинде аҥылу јарлыкка кол салган ла бу\nАчык јӱректӱлерге — сыйлар ла быйанду сӧстӧр\nАлтай Республикада бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерге белен болгондордыҥ кыймыгузыныҥ турчыларыныҥ тоозы 18 муҥ кире кижи. 2019 јылда олор јӱстер тоолу јарамыкту акциялар ла ондор тоолу килемјилик керек-јарактар белетеп ӧткӱрген. Онойдо ок бу ачык јӱректӱ улус башка-башка јаан керек-јарактарда болужын јетирген ле бастырароссиялык, албатылар ортодо керектерде турушкан. Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрип тургандарга — волонтерлорго П. В.