«Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар» (1 Коринфтегилерге 6:18) | Кудайдыҥ сӱӱжи\n«Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\n«Јердеги бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны, јаман кӱӱнди, ачыркашты. Ачыркаш — ол чалуга бажырыш» (КОЛОССЫДАГЫЛАРГА 3:5).\n1, 2. Валаам Иегованыҥ албатызына каршу эдерге, сӱмелӱ кандый эп-арга тузаланган?\nБАЛЫКЧЫ кижи балыгы кӧп јердӧӧн барат. Ол кандый балыкты тударга турганын јакшы билер. Јемди талдап алала, кармакты сууга таштайт. Кармактыҥ кылы удабай ла тартылып, кармак ээлип баштаза, балыкчы тудуп алганын чыгара тартып, сӱӱнет. Нениҥ учун дезе ол чын јем талдап алган.\n2 Б. э. озо 1473 јылда Израиль албаты Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ јанындагы Моавтыҥ јалаҥдарында одуланып токтогон. Олорго удура Валаам деген кижи сӱмелӱ арга бедиреп баштаган. Валаам бойын Иегованыҥ судурчызы деп аданган. Је чынынча ол Израильди каргап саларына јалдаткан ач кижи болгон. Је Иегованыҥ шылтузынаҥ улам, Валаам Израильди јӱк ле алкап турар аргалу болгон. Кайралды канайып та болзо аларга болуп, ол Израиль албатыны јаан кинчекке јайа тартып ийзе, Кудай Бойыныҥ албатызын Бойы ла каргап салар эди деп шӱӱп алган. Валаам мындый амадузыла «јем» эдип моавитян кей-кебизин кыстарды ийзин деп јӧп берген (Тоолор 22:1—7; 31:15, 16; Ачылта 2:14).\n3. Валаамныҥ сӱмеленгени кандый једимге экелген?\n3 Валаамныҥ мынайып сӱмеленгени једимдӱ болды ба? Эйе деп айтса, јастыра болбос. Изральдиҥ муҥдар тоолу эр улузы «бу јемди ажырып», «Моавтыҥ кыстарыла балыр јӱрӱм јӱрӱп баштаган». Олор, керек дезе Моав јериниҥ кудайларына, ол тоодо тӱжӱм берип турган Фегордыҥ јескинчилӱ Ваалына, ӧскӧртӧ айтса, секстиҥ кудайына, бажырып баштаган. Мынаҥ улам Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ чек ле јанында Израиль албатынаҥ 24000 кижи божогон. Мынайып, коркышту јаан тӱбек болды (Тоолор 25:1—9).\n4. Израильдиҥ албатызы кандый шылтактаҥ улам балыр кылык эткен?\n4 Мындый коркышту тӱбек недеҥ улам болгон? Иегова албатызын Египеттеҥ чыгарып, чӧлдӧ азыраган ла берер болгон јерге эзен-амыр экелген де болзо, олордыҥ кӧбизи јӱректерин катуландырып, Кудайдаҥ ырап калган (Еврейлерге 3:12). Павел бу учурал керегинде шӱӱп сананып мынайып бичиген: «Олордыҥ кезиги чилеп, балыр кылынбайлы. Олор балыр кылынып, бир кӱнге јирме ӱч муҥы ӧлӱп калган» (1 Коринфтегилерге 10:8) *.\n5, 6. Моавтыҥ јалаҥдарында Израиль албатыныҥ эткен кинчеги бисти неге ӱредет?\n5 Тоолор деп бичикте Кудайдыҥ албатызына тузалу кӧп ӱредӱлер бар. Олор бӱгӱнги кӱнде Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ бозогозында турат (1 Коринфтегилерге 10:11). Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде балыр јӱрӱмниҥ тыҥып калганы јебрен Моавтыҥ балыр јӱрӱмин эске алындырат. Ого ӱзеери кажы ла јыл муҥдар тоолу христиандар Израиль албаты ла чылап, андый ла ок јемге — балыр јӱрӱмге, «илинип» калат (2 Коринфтегилерге 2:11). Израильдиҥ албатызыныҥ кӧзинче Зимри бойыныҥ байканына мадиан кысты кийдиргени чилеп, бӱгӱнги кӱнде Кудайдыҥ албатызыла јуук куучындажып турган улустыҥ кезиги христиан јуунныҥ улузына јаман салтарын јетирет (Тоолор 25:6, 14; Иуданыҥ самаразы 4).\n6 Сен эмди, сӱрлеп айтса, Моавтыҥ јалаҥдарында турганыҥды оҥдоп јадыҥ ба? Сен кайралды — узак сакыган јаҥы телекейди, кӧрӧдиҥ бе? Эйе болзо, Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга, ончо аргаларды тузалан, анайда ок «балыр јӱрӱмнеҥ качыгар» деген јасакты бӱдӱр (1 Коринфтегилерге 6:18).\nБАЛЫР ЈӰРӰМ ОЛ НЕ?\n7, 8. «Балыр јӱрӱм» ол не, андый улустыҥ јӱрӱми неге экелет?\n7 Агару Бичик аайынча болзо, «балыр јӱрӱм» дегени (грек тилде порне́йа) — јасак аайынча биле тӧзӧгӧн кижинеҥ ӧскӧ кижиле койдонышканы. Балыр јӱрӱмге чайдам кылынары, проституция ла алышпаган кижиле конгоны кирет. Анайда ок оральный ла анальный секс ле эш-нӧкӧри эмес кижиниҥ сексуальный кӱӱнин тыҥыдарга болуп, половой органдарын сыймаганы кирет. Бого эр улус ортодо ло ӱй улус ортодо колбулар ла мал-ашла јуукташканы база кирет *.\n8 Агару Бичимелдиҥ айдылганыла: балыр јӱрӱмдӱ улус христиан јуунда артар аргазы јок ло ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленип болбос (1 Коринфтегилерге 6:9; Ачылта 22:15). Ого ӱзеери, андый улус бойына эмди де каршу эдет. Темдектезе, андый кижиге улус бӱдӱнбей барат, ол бойын тообой барат, айылдагы улузыла кериш-согуш болот, бойын јинип баштайт, карынду болуп калат, оорып јат, керек дезе божоп то јат. (Галаттарга 6:7, 8 кычыр.) Мындый кӧп кыйын-шыралу јол кемге керек? Кӧп улустыҥ баштапкы јастыра алтамы — порнографияла јилбиркегени неге экелет деп сананбай турганы ачынчылу болот.\nПОРНОГРАФИЯ — БАШТАПКЫ АЛТАМ\n9. Кезик улустыҥ айдыжыла болзо, порнографияда јаман неме јок дегени чын ба? Јартап беригер.\n9 Кӧп ороондордо порнография * газет-журналдарга, телевизорго, кожоҥдорго кирип калган, је анчада ла Интернетте кӧп туштайт. Кезик улустыҥ айдыжыла болзо, порнографияда јаман неме јок. Мынайып сананары чын ба? Јок! Нениҥ учун дезе, порнографияны кӧрӱп турган улуста мастурбация эдери јаҥжыгу болуп, «уйатту кычаларга» экелердеҥ айабас. Мынаҥ улам кижи секске тыҥ тартылып, јескинчилӱ кӱӱн-санаага алдыртат. Анайда ок, биледе кӱчтер башталат ла айрылыштар болот (Римдегилерге 1:24—27; Ефестегилерге 4:19) *. Бир шиҥжӱчи секске тартыларын рак ооруга тӱҥдештирип, мынайып айдат: «Секске тартылары ӧзӱп, там тыҥыйт. Ол качан да араайлабай јат, оны эмдеерге коркышту кӱч келижет».\nИнтернетле улус кӧзинче тузаланганы ойгор болор\n10. Иаковтыҥ самаразындагы 1:14, 15-теги принципти канайып тузаланарга јараар? (« Кудайдыҥ бийик нормаларыла јӱрерге, ийде-кӱчти канайып таап алар» деген рамканы кӧрӱгер.)\n10 Иаковтыҥ самаразындагы 1:14, 15-теги сӧстӧрди кӧрӱп ийеектер: «Кажы ла кижи акту бойыныҥ кычазына јилбиркедип ле мекеледип ченелет. Кыча дезе, табынала, кинчек чыгарып алат, эдилген кинчек — ӧлӱм экелет». Сен балыр кылык эдерге кӱӱнзей берзеҥ, тургуза ла токтодынарга албадан. Темдектезе, эротикалык јурукты кӧрӱп ийзеҥ, кӧзиҥди оноҥ капшай тууралат, компьютерди ӧчӱрип ий эмезе телевизорды ӧскӧ каналга кӧчӱрип ий. Балыр кӱӱниҥ аайы-бажы јок болуп, сени олјолоп албазын деп, бар-јок аргаларды тузалан! (Матфей 5:29, 30 кычыр.)\n11. Јаман кӱӱнисле тартыжып тура, Иеговага иженип турганысты канайып кӧргӱзерис?\n11 Бисти бойыстаҥ јакшы билер Кудай мынайып кӱӱнзедет: «Јердеги бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны, јаман кӱӱнди, ачыркашты. Ачыркаш — ол чалуга бажырыш» (Колоссыдагыларга 3:5). Мынайып эдерге јеҥил эмес болордоҥ айабас. Је бисте болуш сурайтан теҥеридеги сӱӱштӱ ле чыдамкай Адабыс барын ундыба (Сарын 68:19). Бажыҥа кирлӱ санаалар келзе, тӱрген ле Ого баштан. Кудайга мӱргӱп, «артыкташкан кӱч» сура, ӧскӧ неме керегинде сананарга албадан (2 Коринфтегилерге 4:7; 1 Коринфтегилерге 9:27; « Мен јаман јаҥжыгулардаҥ канайып айрыларым?» деген рамканы кӧрӱгер).\n12. Агару Бичикте «јӱрек» деген сӧс нени темдектейт ле оны нениҥ учун чеберлер керек?\n12 Ойгор каан Соломон бичиген: «Эҥ ле тыҥ бойыҥныҥ јӱрегиҥди чеберле, нениҥ учун дезе јӱрӱмиҥ оноҥ камаанду» (Укаа сӧстӧр 4:23). «Јӱрек» деген сӧс бистиҥ ич јанысты темдектейт, ол Кудайдыҥ кӧзинде бис чынынча кандый болгонысты кӧргӱзет. Оныҥ учун ӱргӱлји јӱрӱмди алатаны, улустыҥ кӧзинде кандый болгоныстаҥ эмес, је Кудайдыҥ кӧзинде «јӱрегис» кандый болгонынаҥ камаанду. Мында бир де кӱч неме јок, је мынайып јӱрерге албаданар керек. Темдектезе, Кудайдаҥ айап турган Иов ӱй кижиге кӱӱнзеп кӧрбӧзим деп, бойыныҥ кӧстӧриле јӧп тургускан (Иов 31:1). Бу биске кандый јакшы ӱредӱлӱ тем болот! Мындый ок кӱӱн-санаалу болгон сарнаачы мынайып мӱргӱген: «Ајаруга турбас неменеҥ кӧстӧримди тууралатсаҥ» (Сарын 119:37).\nКУДАЙДЫҤ БИЙИК НОРМАЛАРЫЛА ЈӰРЕРГЕ, ИЙДЕ-КӰЧТИ КАНАЙЫП ТААП АЛАР\n«Бала тужымда мен порнографияла јилбиркеп, мастурбировать эдип баштагам — деп бир јиит уул айдат.— Школдо балдардыҥ айтканыла болзо, кижи анайып јаанап јат. Мынаҥ улам уйадым иштебей барарда, мен балыр јӱрӱм јӱрӱп баштагам. Учы-учында бойымныҥ јаман кӱӱнимниҥ кулы болуп калганымды билип ийгем. Је Иегованыҥ ла јуунныҥ болужыла мен јаман јаҥжыгуларымнаҥ айрылып калгам. Эмди кемле куучындажатанында ајарыҥкай болодым, нениҥ учун дезе улус меге салтарын јетирер аргалу деп оҥдоп јадым. Кудайга јаантайын мӱргӱгени ле Агару Бичикти таҥынаҥ ӱренгени јаман јаҥжыгуларга кайра бурулбаска јаан болуш болот. Мен эмди эди-канымныҥ кулы болбой јадым. Бӱгӱнги кӱнде мен пионер болуп, сӱӱнчилӱ иштейдим».\nДИНАНЫҤ ЈАСТЫРА ТАЛДАЖЫ\n13. Дина кандый кыс болгон, оныҥ најылар талдаганы нениҥ учун ойгор эмес болгон?\n13 Бу бичиктиҥ 3-чи бажалыгынаҥ кӧргӧнисле болзо, најылажып турган улузыс биске камаанын эмезе салтарын јетирер аргалу (Укаа сӧстӧр 13:20; 1 Коринфтегилерге 15:33 кычыр). Тем эдип, патриарх Иаковтыҥ Дина деп кызыныҥ учуралын кӧрӱп ийеектер (Башталганы 34:1). Динаны јакшы таскадып салган да болзо, оныҥ Ханаан јериниҥ кыстарыла најылашканы јаман керекке экелген. Ханаанныҥ улузы, Моавтыҥ улузындый ок, балыр јӱрӱмиле јарлу болгон (Левит 18:6—25). Сихем «адазыныҥ угында тоомјыда болгон», је оныҥ кӧрӱми Ханаанныҥ улузындый ок болгонынаҥ улам, Динала кожо конорын бир де јаман неме деп сананбаган (Башталганы 34:18, 19).\n14. Динаныҥ најыларды јастыра талдаганы кандый тӱбекке экелди?\n14 Динада, Сихемди кӧргӧндӧ, оныла кожо конор деп санаа бир де болбогон болор. Је Сихем сексуальный кӱӱнин токтотпой, кӧп саба хананейлер чилеп кылынып јат. Динада нени де эдер аргазы јок болгон, не дезе Сихем «оны... тудуп, албадап койгон». Соҥында ол Динага «кӱӱнин салган» болор, је айалганы солыырга орой болгон. (Башталганы 34:1—4 кычыр.) Бу учуралда јаҥыс ла Дина шыралаган эмес, је оныҥ бӱдӱн билезине де кӱч болгон. Динаныҥ најыларды јастыра талдаганы бӱдӱн билезин уйатка тӱжӱрип, кӱч айалгага тургускан (Башталганы 34:7, 25—31; Галаттарга 6:7, 8).\n15, 16. Чыннаҥ ойгор болорго, нени эдер керек? (« Шӱӱп сананатан библиялык ӱлгерлер» деген рамканы кӧрӱгер.)\n15 Дина бу учуралдаҥ јаан ӱредӱ алган болор. Је бу ӱредӱни аларга, ого тыҥ шыралаарга келишкен. Иегованы сӱӱп, Оныҥ сӧзин угуп тургандар мындый шыралу ӱредӱ албай јат. Андый улус Кудайдыҥ сӧзин угуп, ойгор улусла најылажат (Укаа сӧстӧр 13:20а). Анайда ок олор «јакшылыктыҥ ончо јолын» оҥдоп, кереги јок кӱчтердеҥ ле шакпырттаҥ кыйып јадылар (Укаа сӧстӧр 2:6—9; Сарын 1:1—3).\n16 Кудайдыҥ ойгоры — ойгор болорго кӱӱнзеп тургандарга ла бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кулдыҥ берген материалдарын ла Кудайдыҥ Сӧзин улам сайын шиҥдеп, јаантайын мӱргӱп тургандарга берилет (Матфей 24:45; Иаковтыҥ самаразы 1:5). Бого ло коштой, Агару Бичимелдиҥ јакаруларын белен алынарга, јобош болоры керектӱ болот (Каандардыҥ 2-чи бичиги 22:18, 19). Темдектезе, христиан кижи јӱректиҥ тӧгӱнчизин ле ӱрелип калганын јарт оҥдоп јат (Иеремия 17:9). Је ол, кӱч айалга боло берзе, сӱӱштӱ ле чокым берилген јӧпти ле болушты јобош болуп алынар ба?\n17. Биледе кандый айалга болордоҥ айабас, адазы кызыла канайып куучындашса јакшы болор эди деп, куучындап беригер.\n17 Мындый айалганы сананып ий. Адазы кызына јиит христианла экӱдеҥ бойы туштажарын јаратпай јат. Кызы айдат: «Ада, слер меге бӱтпей турганаар ба? Бис јаман неме этпезис не!» Бу кыс Иегованы сӱӱп турган болор, анайда ок ондо бир де јаман санаалар јок, је оны «[Кудайдыҥ] ойгорыла јӱрет» деп айдарга јараар ба? Ол балыр јӱрӱмнеҥ кыйат па? Эмезе бу кыс сагыжын јылыйтып, «бойыныҥ јӱрегине иженет» пе? (Укаа сӧстӧр 28:26). Мындый учуралда сен бу кыска ла оныҥ адазына болушкадый ӧскӧ дӧ принциптер айдып берер болорыҥ. (Укаа сӧстӧр 22:3; Матфей 6:13; 26:41-ди кӧрӱгер.)\nМЕН ЈАМАН ЈАҤЖЫГУЛАРДАҤ КАНАЙЫП АЙРЫЛАРЫМ?\nПринцип: «Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын» (Сарын 97:10).\nМен јаман кӱӱн-санаага экелгедий айалгалардаҥ кыйадым ба? (Матфей 5:27, 28).\nЈастыра кӱӱн-санаалар неге экелердеҥ айабас деп, мен шӱӱп сананадым ба? (Укаа сӧстӧр 22:3).\nЈаман јаҥжыгунаҥ айрыларга, меге кандый алтам эдер керек? (Матфей 5:29, 30).\nМындый јаман јаҥжыгуум керегинде мен ада-энемле эмезе ич-кӧгӱзи тереҥ најымла куучындажарга белен бе? (Укаа сӧстӧр 1:8, 9; Галаттарга 6:1, 2).\nЈаман јаҥжыгулардаҥ айрыларга, Иегованыҥ ойгорына ла ийде-кӱчине иженип турганымды канайып кӧргӱзерим? (Укаа сӧстӧр 3:5, 6; Иаковтыҥ самаразы 1:5).\nИОСИФ БАЛЫР ЈӰРӰМНЕҤ КАЧКАН\n18, 19. Иосифте кандый ченелте болгон, ол нени эткен?\n18 Јакшы темди Динаныҥ карындажы Иосиф кӧргӱскен. Ол Иегованы сӱӱген ле балыр јӱрӱмнеҥ качкан (Башталганы 30:20—24). Иосиф кичинек тужында эјезиле болгон учуралдаҥ улам не болгонын бойыныҥ кӧзиле кӧргӧн. Соондо Египетте болордо, оны ээзиниҥ абакайы кожо уйуктак деп, «кӱнӱҥ сайын» албадап турарда, ого эјезиниҥ учуралы ла Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга кӱӱнзегени кору болгон. Иосифте, кул болгонынаҥ улам, ижинеҥ чыгып, јӱре берер арга болбогон. Бу айалгада ого ойгор ло јалтанбас болоры керек болгон. Ол Потифардыҥ абакайыныҥ сӧзине кирбеген ле учы-учында кача берген. (Башталганы 39:7—12 кычыр.)\n19 Сананып кӧрзӧҥ дӧ: Иосиф јаантайын бу ӱй кижи керегинде ле секс керегинде сананган болзо, Кудайга чындык артар беди? Јок эмей. Иосиф качан да кинчектӱ санааларды бажында тутпаган, карын Иеговала колбуларын сӱреен баалаган. Мынызы Потифардыҥ абакайына айткан сӧстӧринеҥ кӧрӱнет: «Ээм нени ээленгенин ончозын мениҥ башкартума табыштырган... јаҥыс сеге тийерге јарабас: сен оныҥ абакайы. Кудайдыҥ алдына мындый кинчекти, кылыкты мен канайып эдетем?» (Башталганы 39:8, 9).\n20. Иегова Иосифке канайып болушкан?\n20 Иегова, билезинеҥ айрыдып салган јиит Иосифтыҥ кӱнӱҥ сайын чындык болгонын кӧрӱп, тыҥ сӱӱнген болор (Укаа сӧстӧр 27:11). Соондо Иегова Иосифти јаҥыс та тӱрмедеҥ јайымдаган эмес, је аш-курсактыҥ башкараачызы да эдип тургускан (Башталганы 41:39—49). Сарын 97:10-до: «Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын. Ол чындык улустыҥ тынын кичеейт, олорды калју улустыҥ колынаҥ јайымдайт» — деген сӧстӧр кандый чын айдылган.\n21. Африкада јадып турган јиит карындаш балыр керек этпей, јалтанбас болгонын канайып кӧргӱскен?\n21 Бӱгӱнги де кӱнде Кудайдыҥ кӧп ишчилери јакшыны сӱӱп, јаманды кӧрӧр кӱӱни јок болгонын кӧргӱзип јадылар (Амос 5:15). Африкада јадып турган јиит карындаш мынайып куучындаган: «Кожо ӱренип турган кыс, бир де уйат јогынаҥ, математикала болужып ийзеҥ, мен сеге сексле тӧлӧп берерим деп айткан. Мен капшай ла ол кыстыҥ сӧзинеҥ мойногом, анайып чындык болгонымнаҥ алтын-мӧҥӱннеҥ баалу сӱӱнчи алгам ла уйадым ару арткан». Чындап та кинчек јакшызынышты кыска ла ӧйгӧ берет, је мындый јакшызыныш кӧп ачу-корон экелет (Еврейлерге 11:25). Ого ӱзеери, кинчекле кыска ӧйгӧ јакшызынып јӱрерине кӧрӧ, Иеговага сӧсуккур болуп, ӱргӱлјиге ырысту јӱрери канча киреге артык (Укаа сӧстӧр 10:22).\nБУУРЗАК КУДАЙДЫҤ БОЛУЖЫН АЛ\n22, 23. а) Јаан кинчек эткен христиан кижиде кандый бир ижемји бар ба? б) Кинчек эткен кижи кандый болуш алар аргалу?\n22 Бис толо кемдӱ эмезис, оныҥ учун эт-канныҥ кӱӱнин токтодорго ло Кудайдыҥ кӧзинде чын эдерге, кажыбыска ла тартыжарга келижет (Римдегилерге 7:21—25). Иегова «тобрактаҥ эдилгенисти ундыбайт», оныҥ учун бисти јакшы оҥдоп јат (Сарын 103:14). Кезикте христиан кижи јаан кинчек эдердеҥ айабас. Андый кижиде кандый бир ижемји бар ба? Бар эмей! Је кинчек эткен кижи Давид каан чылап кыйналар болор. Андый да болзо, Кудай кинчегин алынып турган кижиниҥ јастыразын таштаарга јаантайын белен (Сарын 86:5; Иаковтыҥ самаразы 5:16; Укаа сӧстӧр 28:13 кычыр).\n23 Анайда ок, Кудай сӱӱштеҥ улам христиан јуунга «сый эдип улусты» — болужар аргалу ла белен кӱӱндӱ тереҥ кӧгӱстӱ кӱдӱчилерди берген (Ефестегилерге 4:8, 12, ЈТ; Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Олордыҥ амадузы — кинчек эткен кижиге Кудайла колбузын орныктырарга болужары, анайда ок ойгор каанныҥ айтканы аайынча кинчек этпейтен «јӱректӱ болорго» болужары (Укаа сӧстӧр 15:32).\nЈӰРЕГИҤ ОЙГОР БОЛЗЫН\n24, 25. а) Укаа сӧстӧр 7:6—23-теги јиит уул «ойгор јӱректӱ эмес» болгонын канайып кӧргӱскен? б) Бис канайып ойгор јӱректӱ болорыс?\n24 Агару Бичикте «ойгор јӱректӱ эмес» ле «ойгор јӱректӱ болорго турган» улус керегинде айдылат (Укаа сӧстӧр 7:7). Ич-кӧгӱзи тыҥыбаганынаҥ улам ла Кудайга иштееринде ченемел јок болгонынаҥ улам, «ойгор јӱректӱ эмес» христиандарга ӧткӱн ле керсӱ болоры јетпей јат. Мындый кижи, Укаа сӧстӧрдӧ 7:6—23-теги јиит уул чылап, јаан кинчек эдердеҥ айабас. Је «ойгор јӱректӱ болорго турган» кижи Кудайдыҥ Сӧзин јаантайын ӱренип ле мӱргӱп, бойыныҥ ич јанын шиҥдейт. Андый кижи толо кемдӱ эмес те болзо, канча кире аргазы бар бойыныҥ санааларын, кӱӱнин, сезимдерин ле амадуларын Кудайдыҥ кӧрӱми аайынча болзын деп, тӱзединип јат. Анайып ол, «бойын сӱӱйт», ӧскӧртӧ айтса, ол бойын јаманнаҥ чеберлеп, «јакшылык табар» (Укаа сӧстӧр 19:8).\n25 Бойыҥнаҥ сура: «Кудайдыҥ нормалары чын деп, мен чын ла алаҥзыбайдым ба? Мен бу нормаларды бӱдӱрзем, јаан сӱӱнчи аларым деп бӱдедим бе?» (Сарын 19:7—10; Исаия 48:17, 18). Сенде бир де эмеш алаҥзу бар болзо, оныҥ аайына чыгар керек. Кудайдыҥ јасактарын бӱдӱрбей турганы, неге экелер деп сананып кӧр. Бого ло коштой, чындык аайынча јӱрӱп, бажыҥды нези чын, нези чындык, нези ару, нези сӱӱрге јарамыкту ла нези јакшы болгоныла толтырып: «Амзап кӧрӱгер, Иегова Кудайдыҥ јалакай болгонын билип алыгар» — деп кычыруны бӱдӱрер керек (Сарын 34:8; Филиппыдагыларга 4:8, 9). Сен мынайып эдип турзаҥ, Кудайга ла Оныҥ нени сӱӱп турганына сӱӱжиҥ тыҥыыр, анайда ок Оныҥ кӧрӧр кӱӱни јок немезин сен де кӧрӧр кӱӱниҥ јок болор. Иосиф тегин ле кижи болгон. Је ол Кудайга чындык артарга кӱӱнзеп, канча јылдардыҥ туркунына Кудайга баштадып јӱрген, оныҥ учун ол балыр кылык эдеринеҥ кача берген. Сен база мынайып эдип јӱр (Исаия 64:8).\n26. Мынаҥ ары кандый јаан учурлу сурак кӧрӱлер?\n26 Јайаачы Иегова половой органдарды ойынга јайабаган, карын јӱрӱм берерге ле эмеен-ӧбӧӧн јуукташканына јакшызынып јӱрзин деп јайаган (Укаа сӧстӧр 5:18). Мынаҥ арыгы эки бажалыкта Иегованыҥ билеге кӧрӱми шӱӱп кӧрӱлер.\n^ 4 абз. Тоолор деп бичикте айдылган 24000 кижиниҥ тоозына јаргычылардыҥ колынаҥ божогон «албатыныҥ башкараачылары» ла Иегова Бойы јоголткон улус кирген болор. Айдарда, јаргычылардыҥ колынаҥ бир муҥ кире кижи божогон болор (Тоолор 25:4, 5).\n^ 7 абз. Быјар ла балыр кылык-јаҥ керегинде 2006 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы бакананыҥ» «Вопросы читателей» деген рубриказында бичилген. Бу брошюра Иегованыҥ Керечилериниҥ чыгармазы.\n^ 9 абз. «Порнографияга» секске кӱӱнзедерине белетелген эротикалык јуруктар, бичиктер, аудио ло видео материалдар кирет. Порнографияныҥ јуруктарында кижиниҥ эротикалык кандый-бир позада болгонын, анайда ок эки эмезе оноҥ до кӧп улустыҥ јескинчилӱ койдоныжып јатканын кӧргӱзет.\n^ 9 абз. Мастурбация керегинде «Мастурбация. Бу јаман кылык-јаҥнаҥ канайып айрылар?» деп Кожултанаҥ билип аларга јараар.\nШӰӰП САНАНАТАН БИБЛИЯЛЫК ӰЛГЕРЛЕР\n«Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын» (Сарын 97:10).\n«Ӱй кижиге кӱӱнзеп кӧргӧни, оныла кожо јӱрегинде кинчек эткени ол» (Матфей 5:28).\n«Балыр јӱрӱмдӱ кижи акту бойыныҥ эди-канына удура кинчек эдет» (1 Коринфтегилерге 6:18).\n«Је эди-канымды согуп, оны бойыма кул эдип јадым. Ӧскӧ улуска јарлыктап, бого бойым јарамыкту артайын деп, анайда эдедим» (1 Коринфтегилерге 9:27).\n«Кижи нени ӱрендеер, оны јууп алар. Эт-канына болуп ӱрендеечи, эт-каннаҥ чирип турганды јууп алар; Тынга болуп ӱрендеечи, Тыннаҥ ӱргӱлји јӱрӱмди јууп алар» (Галаттарга 6:7, 8).\n«Бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны» (Колоссыдагыларга 3:5).\n«Кажыгар ла бойыныҥ эдин агаруда ла кӱндӱде чеберлейтенин билер учурлу... кычагардыҥ кӱӱнине салдырбас учурлу» (1 Фессалоникадагыларга 4:4, 5).\nӰлежер Ӱлежер «Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\nlv 9 баж. 97—109 б.


Тӱмен туристтер: тӱбеги ле тузазы - altaicholmon\nБыјылгы эпидайалгала колбой, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда тергеебистиҥ тӧс федерал учурлу јолында айалга кирезинде, кӧлӱктер ас болгон. Оныла маҥтадып баратсаҥ, торт ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында јӱргеҥ деп билдирер: республикада јӱк јербойыныҥ ла улузы бардый, амыр, јайым… Је јаан изӱ айдыҥ бажында бисте амыраар базалар, коночылыктар ачыла берген кийнинде, тӱмен туристтер, анчада ла одоштой тергеелерде јаткандар Туулу Алтай јаар ууланган. Чуйдыҥ јолыла камык кӧлӱктер тизилижип, мызылдажып, та јыландар, та јылдыс-курттар чылап, ӧрӧ-тӧмӧн уча берди.\nТурбизнесте иштеп тургандарга — ол јаан јыргал бодолду — айылдарында узак отурган эл-јон, муҥдар тоолу туристтер, гран ары јанындӧӧн чыгарга јарабас тушта, кӧп лӧ сабазы бистиҥ тергееде амыраарга келгендери јарт. «Российский газетте» ол керегинде «Чуйдыҥ јолында сакылталу тыгылыштар» («Наконец-то заторы на Чуйском тракте») деген бичимел чыкты. Ондо Алтай Республиканыҥ Турист тӧзӧлмӧлӧр биригӱзиниҥ јааны болгон Сергей Зяблицкий ӱч ай самоизоляцияда отурган амыраачылар ару кейге, карлу тууларга, чаҥкыр сууларга тартылып, туулу тергеебиске јарыш туруп келер деп, аргачылар иженип турганын айткан.\nТергеениҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ бисте туристтерди кондырып, јаттыргызып иштеген окылу керелелген 388 туристический объект бар (турбазалар, коночылыктар). Окылу сурузы башка тергееде болгон юрлицолор бу тооныҥ ӱчинчи ӱлӱзи кире болот деп темдектеер керек. Коронавирус оорула колбой санитар-эпидемиологиялык некелтелер бӱдӱрип, керектӱ айалгалар тӧзӧп, Роспортебшиҥжӱдеҥ аҥылу јараду алган ла окылу иштеп баштаган бу туристический объекттердиҥ тоозы 130-таҥ ажа берген. Текшилей алза, тергеебисте башка-башка бӱдӱмдӱ 900 кире объект, ол тоодо 24 туроператор, 14 турагент, ӧрӧ айдылган 388 турбазаларга ла коночылыктарга ӱзеери 400 кире јурт ээлем туралар («јажыл туралар»), соотошту амыралта аайынча бир канча объект иштейт.\nБу ла кӱндердеҥ ала ведомствоныҥ ишчилери Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле туробъекттер сайын рейдтерге јӱрӱп, телефон ажыра аргачыларла колбу тудуп, олорго санэпид ээжилерди буспазы аайынча кычырулар, јартамалду иштер ӧткӱрип баштаган.\nТергеебисте јаткандардыҥ јӱк 10 проценти туризмде иштеп, оноҥ кирелтелер алып турган деп кӧргӱзӱ бар. Туризм — олордыҥ калажы. Бу улус канча айга иштебей, кӧп чыгымдарлу арткан ла олордыҥ ортозында салкын кептӱ баштала берген турсезондо аҥылу јараду албай иштеп тургандары бар болгоны јарт.\nТергеебиске камык турист келип турганыла колбой, телекейди олјологон коронавирус оорула оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧӧр чочыду бар. Ол быјылгы туризмниҥ, байла, эҥ јаан каршузы болгодый. Роспотребшиҥжӱ оны болдыртпаска, туробъекттерди јаантайын ширтеп, олордыҥ санэпид некелтелерди бӱдӱрерин јаан ајаруда тудат. Ээжилерди бӱдӱрбей турган учуралдарда кату кезедӱлер болор, ол тоодо объекттиҥ ижи де токтодылар аргалу.\nОнойдо ок туробъектте амырап тургандарда ла оныҥ персоналында COVID-19 табылган учуралда тӧзӧлмӧдӧ оору кижини башкалап јаттыргызар јер белен болор учурлу. Ол кижиле јуук болгон улуска 14 кӱнниҥ туркунына самоизоляцияда отурарга келижер. Олорды азыраары ла јаттыргызары јанынаҥ чыгымдар туробъекттердиҥ ээлерине салылар.\nБу ла ӧйдӧ туристтер келип ле јат, келип ле јат… Быјылгы турсезон орой башталган да болзо, тургуза ӧйдӧ айылчылардыҥ тоозы сӱрекей кӧптӧп калган. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ Турист тӧзӧлмӧлӧр биригӱзиниҥ президенти Татьяна Зяблицкаяныҥ ТАСС-тыҥ пресс-тӧс јеринде ӧткӧн онлайн конференцияда айтканыла, олорго (Алтай-Актив-Тур туроператор ажыра) келип турган айылчылардыҥ тоозы, былтыргызына кӧрӧ, 40 процентке кӧптӧгӧн. Онойдо ок Т. Зяблицкая туристтер амыраар јерлерди, турларды озолондыра темдектеп салган, анчада ла баазы бийик турлар туку сыгын айдыҥ ортозына јетире эм тургуза бастыра садылып калган деп айтты.\n«АИЛТУР» турагентство ичбойында ла тыш туризмде иштейт. Оныҥ јааны Эркелей Кучинованыҥ айтканыла, анчада ла тыш туризмде коронавирус оорула колбой кажылгактар чаган айдыҥ ортозы киреде билдирип баштаган: «Башка ороондор (Китай, Тайланд, Вьетнам) ээчий-деечий грандарын јабып баштаарда, ары турлар садылары токтогон, кийнинеҥ Россияда јабылган, туризм тура берген. Јаҥы јакаан аайынча, озолондыра садылып калган турлар форс-мажор дейтен айалгалардаҥ улам токтодылып калза, улуска акчазы јандырылбай, амыралтазы келер јылга кӧчӱрилип јат. Эртенги кӱнде не болоры јарты јок учун, келижип те турган турларды садарга чочыдулу болгон.\nОныҥ алдында ӧскӧ ороондор јаар амыраарга барар аргалар бӧктӧлӧрдӧ, агенттерде Алтайга суру кӧп тӧ болгон болзо, јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде тергеебис ачыла берерде, баштап тарый агенттерге сурулаштар ас деп билдирген. Улус телефон согуп сурактар сураар, оноҥ ойто јылыйып калар болды. Је тоолу ла неделе туркунына сурулаштар сӱрекей кӧптӧгӧн. Јаҥыс ла биске эмес, башка да турагенттерге баштанулар кӧптӧп калган. Амыраачыларга, байла, базалар, турлар бедиреерге, турпотокло колбой бош јерлер табарга кӱч боло бергенинеҥ агентствого Алтай аайынча баштанулар кӧптӧгӧн».\nОҥдой аймакта Э. Кучинова башкарып турган «АиЛ» деген амыраар база бар. Эркелей пандемияла колбой айалганы јаантайын ајаруда тудуп, Роспотребшиҥжӱле шӱӱжип, олордыҥ ончо ээжи-некелтелерин бӱдӱрип, окылу јараду алган ла базазын ӧйинде ачкан. Эмди базаларга ла коночылыктарга эдилип турган некелтелер су-кадык корыыр тӧзӧлмӧлӧрдӧдий болуп калган деп, ол айдат: «Бу санитар-эпидемиологиялык ээжилерди бӱдӱрерге чыгымдаган акча-манаттыҥ кеми билдирлӱ јаан, је ижин јаҥы баштап јаткан аргачылар реклама, јараш вывеска эдип алган болзо, камык келип јаткан туристтерле олор чыгымдарын акча-манат кирелтелериле бӧктӧп, иштеп алар деп сананадым. Былтыргы бу ӧйгӧ кӧрӧ, туристтер чик јок кӧп келип јат. Бойыныҥ кӧлӱктериле јорыктап келип турган улустыҥ, Красноярсктаҥ, Омсктоҥ, Екатеринбургтаҥ келип тургандардыҥ тоозы кӧптӧп калган. Орооныстыҥ европей јанынаҥ келип тургандар кӧп сабада группаларла туроператорлор ажыра келет. Санкт-Петербургтаҥ туристтер келери кӧптӧйт».\nУлаган аймакта иштеп турган коночылык комплекстиҥ ээзи быјылгы турсезон кӱч ӧдӱп јатканын ачыгынча айтты. Аргачылар иштеер, кирелте алар кӧп ӧйин јылыйтып салган. Оройтып башталган сезонло колбой, туристтер кенейте ле сӱрекей кӧп келип јат. Ого ӱзеери быјыл амыраачылар та кандый да ачынчак, кыйгас болуп калган деп, ол темдектеди. Анчада ла Москвадаҥ келген туристтердиҥ кылыгы аҥыланып јат.\nКату-Јарык ажуда быјылгы туристтер јаан табыштанып, арай ла болзо дискотека ӧткӱрбей турганы керегинде јетирӱлер угулат. Ого ӱзеери олор кӧптӧгӧниле коштой база ла сӱрее-чӧп чачылган деген курч сурак кӧдӱрилет.\nТергеебистиҥ турбизнесте иштеп турган 10 процент улузына туристтер келгени макалу. Арткандарыска олордоҥ, чынынча айтса, јакшы ла неме јок. Камык айылчылар бир уунда келген кийнинде, Алтайыстыҥ јаан ажуларын кӧрӧр аайы јок болуп калган деп, Интернеттиҥ канча бӱктеринде бичилген, оны керелеген фотојуруктар салылган, јербойыныҥ ла кородогон ӧскӧ дӧ улустыҥ ачу сӧстӧри бичилген. Алтай албаты байлап, кыйра буулаган јерлерге турист келип, бар-јок буулар, шнуроктор, медициналык маскалар ла оноҥ до кирлӱ ле јаман не-немелерин артып салган. Бастыра Алтайдыҥ ичи сӱрее-чӧп, кижиниҥ бок-сидиги. Кайа-таштарда база ла тенектердиҥ «Вадик-Макс-Крис-Алена» деген јурамалдары кӧптӧгӧн.\nЧуйдыҥ јолыла јурт јерлерге једерге муҥдар тоолу кӧлӱктердеҥ башка јолдор јазаар иштер чаптыгын јетирет. Јай ол онойдо ок јазашту иштердиҥ ӧйи де, оны канайдар? Мунынаҥ ала Манјӱрекке јетире машиналардыҥ тыгылыштарында турган улус бар ла болбой. Јӱстер кӧлӱктер јарым, бир, эки сааттыҥ туркунына токтоп калган турат, кезиктери моторын да ӧчӱрбес — канча кире турарын билер эмес. Оныла колбой тергеениҥ башчызына канча кире комудаштар јеткен ле келер ӧйдӧ јолды јазаар иштердиҥ аайы солынар деп айдылган.\nЈайгы ӧйдӧ кӧптӧп турган, агаш аразында, кырларда ташталып турган сӱрее-чӧпти јуунадары аайынча башка-башка акциялар ӧткӱрилет, волонтерлор иштейт. Је быјыл кату эпидайалгадаҥ улам олордыҥ ижин тӧзӧӧри кӱчке келижет. Онойдо ок туристтерге јартамалду табличкалар, баннерлер тагылат. Је мындый иштерди јербойында јаҥдар, байла, јетире ле керектӱ кеминде ӧткӱрбей турган.\nТууразынаҥ келген улуска алтай албатыныҥ ажуларда чӱм-јаҥы, бойын канайып тудунатаны керегинде чокум ла јарт јетирӱлерлӱ баннерлерин, табличкаларын кӧптӧдип иштезе, тузалу болор деп, аргачылар айдат. Ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерство бу ууламјыда иштер темдектеген ле бӱдӱрип баштаган.\nБу сурак аайынча каруулу ведомстволор, јербойыныҥ башкартулары, турбизнесте иштеп тургандар ӧмӧ-јӧмӧ, эрчимдӱ иштеп баштаза, јербойыныҥ улузы ар-бӱткенин корыза, айылдап келгендерге тем кӧргӱссе, Алтайыс быртыбас, туристтер аайлу-башту јӱрер эмес пе?\nАйылчыларыска Алтайыста эптӱ ле јымжак болзын, је олор айылчылар деп ундыбай јӱрзин.


13.10.2020 - altaicholmon\nТергееде демографияныҥ айалгазы ла аҥылузы\nРеспубликан парламентте Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ ӧткӱргениле кӱрее-куучын болгон.\nБу ӧйгӧ јетире бу сурак учурлу эмес болгон. Калганчы јылдарда алтайлар баланыҥ бир, он эки јаштарын темдектеп турганыла колбой, јарангыштыҥ учуры ойто эзедилди.\nИркит сӧӧктӱ Татьяна Чуруповна (Тана эјебис) Ишмина 86 јашту, бала-барказыныҥ ортозында эзен-амыр отуры. Ол бойыныҥ ла кураа балдардыҥ от-калапту јуу-чактыҥ јылдарында ӧткӧн бала тужын, јӱрӱмдик јолын эске алат.\nБалдарыла jÿрегиниҥ jылузыла ÿлешкен\nКажы ла кижиниҥ jÿрÿминде баштапкы ÿредÿчизи аҥылу jерде туруп jат: баштапкы таныкка, тоого ÿредип, öмö-jöмö, нак jÿрерине таскадып, кижиликтиҥ jолын ачкан кижи болор. Мениҥ баштапкы ÿредÿчим Ирина Григорьевна Темдекова деп кижи.\nЭльзаныҥ ачык ла ак јолы\nАлтай Республиканыҥ кӧрӧӧчилерине «Хакасфильм Киностудия» бойыныҥ јаҥы јайаандык ижин — «Белая дорога Эльзы» деп адалган толометражный художественный кинофильмин кӧргӱзерге акту кӱӱнинеҥ амадап кӱӱнзейт.\n«Мен јаантайын — јолдо…»\nАлександр СЕЛЬБИКОВ — Алтайыста јарлу журналист, спортчы, јондык ишчи, тергеелер ортодогы Эл-Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи. Бӱгӱн ол амыралтада да болзо, је качан да јарлу болгон кожоҥныҥ: «Старость меня дома не застанет, я в дороге, я в пути» деген јолдыктары ого сӱрекей јакшы келижет.\nЈаҥы ӧйдиҥ улузы\nӦйдиҥ экпини сӱреен. Оныла кожо телекейде керектер база тӱрген солунат. Кичинек будкага кирип, номерди толгоп согор телефонго беш акча салып, ол јанында энчикпей сакыган кижиле куучындажары – бӱткӱл тӱӱки болгон.\nЈерис, малыс — бистиҥ байлыгыс!\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни — јурт ээлемде иштеп турган улустыҥ профессионал байрамы. Мен бу кӱнде Улаган аймакта Кызыл Мааны деп ӧзӧктӧ канча јылдарга јадып, мал-аш ӧскӱрип турган Конуновтордыҥ билезине айылдап јӱрдим.\nТергеениҥ ӧзӱми јурт ээлемнеҥ чике камаанду\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда јурт ээлемде иштеп тургандардыҥ байрамы темдектелет. Јурт ээлемниҥ ижинеҥ албатыныҥ келер бир јылга јадын-јӱрӱминиҥ аайы, аш-курсакла јеткилделгени кандый болотоны, мал-ашты канайда кыштадып чыгаратаны чикезинче камаанду деп айтса, јастыра болбос.\nТекши ӧзӱмниҥ чике јолында\n2020 јылда Чой аймакка тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40 јыл болуп јат. Мыныла колбой аймакта кӧп тоолу иштер эдилген.Аймактыҥ администрациязы кӧп тоолу федерал да, республикан да программаларда туружып, аймактыҥ јурттарында јаҥы стадиондор, балдар ойноор площадкалар ла Эземниҥ аллеяларын туткан.


Алтай ла Кадын\nКöс алдында — туулардыҥ корголjын öлö телкеми. Jеҥ тудушкан кайалар катталып, чаҥкыр ынаарда кöмÿлген учы-кыйузы jок телкемге ырада чöйиле берген.\nОлордыҥ кайыр камчы сыны тöмöн, тереҥ öзöктöргö тÿжет. Айландыра теҥкейген кайалар тÿби jок тамыга эмди ле кöчкöлöнö бергедий, былардыҥ кийниндеги сÿрÿлер булуттарга оронып тÿртÿлген. Оноҥ ырада ла бийикте дезе, теҥериниҥ чаҥкыр кыйузыныҥ ÿстинде, кöк ынаарда чöрчöк jердиҥ баатырларындый от алышкан улу ыйыктар турат. Бу — Алтайдыҥ сÿмер каандары – бойлорыныҥ мызылдаган ыйыктарын орчылаҥга сунуп оморкогоны. Корым эдегин эбире jайып, ак мöҥкÿ бöрÿктÿ аҥкылдар бийикте кÿйет.\nЭбире ончолык jаҥы ла туулгандый — jерлик, телкем ле улу: курчу-куйак туулары эдегиле эбирип, кöс jетпес талага сындала берген. Олордыҥ ээлгир чийÿ-сомдоры бастыгыжып, колылып, ыраакта мелтиреген jиргилjин чаҥкырла биригип калган.\nЭбире кандый телкем, кандый ийде!\nБу сен, куулгазынду, кату, каандык Алтай!\nБу сен, тÿжелбеген ороондорго алып чырайыҥнаҥ барган санаалардый, тумандарга курчадып алгаҥ.\nБу сен, баатыр, кош арка кабактарыҥды jуурып, чактарга ÿргÿлейдиҥ ле быйанду санааларыҥды айлаткыштайдыҥ.\nМында, бу ийделÿ куулгазын каандыктыҥ, улу ар-бÿткенниҥ кöккö тÿртÿлген чаҥкыр ыйыктардыҥ, караҥуй jыштар ортозында, чечектердиҥ jараш jыдыла шиҥилген кеен öзöктöрлö, Алтайдыҥ алтын сыныла кöк-jажыл суу — jаражай Кадын шарлап агат. Алтайдыҥ сыраҥай ла jÿрегине jетире ол кирген, öзöктöр ичиле чаҥкыр кыйудый эбирилчиктеп барган...\nАлтайдыҥ мöҥкÿлик арузын, оныҥ jаражайы — куулгазынду Кадынды — кöрÿгер. Кадын — Ÿргÿлjик jÿрÿмниҥ чылаазыны jоктоҥ ичкерлештиҥ кереези. Оныҥ толкузында jÿрÿмниҥ ÿзÿлбес, сергек колбузын сезереер ле телекей jайалганынаҥ ала Ак-Айастыҥ агару тыны Кадында бар болгонын билип аларыгар.\nЭкпиндÿ, кыча, кыйматла суркурап агып брааткан суу толкуланып, солоҥыныҥ öҥдöриле мызылдайт. Ол бастыра бойы куулгазынду ийделе толо, бастыра бойы — ичкерлеш ле jÿрÿм. Оныҥ jараттарында jараш jытту карагайлар jуулып, будактарын сууга эҥчегилейт. Кайалар ла туулар оныҥ ап-ару суузына бийиктеҥ карап тургулары. Ол — Алтайдыҥ ырызы ла чÿмдемели. Кöчкÿн оны кудайга бодоп, ого учурлай кожоҥдор чÿмдейт ле jаламалар буулайт, экпиндÿ Кадын онызын аайлап турган чылап, jеҥÿчил макла толкуланып ичкерлеп jат.\nОл jолой «jаманымды таштагар» деп араайдаҥ шымыранган кÿÿнин jараттардагы тууларга ла бастыра алтайга айдып браадат. Оныҥ чылаазынду ÿшкÿрижи ынаарга алдырткан чанҥкыр кырлардыҥ ортозы jаар jаҥыланып, Алтайдыҥ jÿрегине торгыланат...\nАлтай кижи бойыныҥ комыдалын кунукчыл, карыкчы кожоҥ ажыра чыгара айдат, jе кöп саба улустыҥ оны айлаар кÿÿни jок, олорго бу кожоҥдор кереги jок. Алтай кижиниҥ сок jаҥыс коручылы — каандык Алтай — уйуктабай jат. Ол каруулда. Ол бойыныҥ уулдарыныҥ бастыра комыдалын угуп, олордыҥ учы-куйузы jок тÿбегин билер.\nОныла кожо Кадын база уйку jок. Ол база тартыжуда, Алтайдыҥ тÿбегин элбек телкемге тÿрген чыгара агызып, оны телекейге айландыра чачарга албаданат.\nТереҥ тÿнде, качан бастыра не-неме уйкуда болордо, ээлÿ Алтайдыҥ тöжинеҥ уур онту торгылат. Ол уйкудагы тайгаларла, кÿÿледе ле jиркиреде агынду Кадынныҥ мöҥкÿ толкуларыла ÿн алыжат. Суу бойыныҥ сÿÿгенине араай ÿшкÿргениле каруу берип, оныҥ тöжине алдындагызынаҥ эрке ле кару jажыркайт.\n(В. Кыдыевтиҥ кöчÿргениле)\nКара – кöл\nБис кырлар кöксине бийик чыгып, мöҥкÿлерге jууктап баратканыс. Кÿн дезе jажынганыныҥ арjанын дööн табылу ла байдастангандый jабызады, оныҥ алтынзымак чокторы мöштöрдиҥ jелбер, кöк-jажыл баштарын jалакай jарыдып турды: jаркыны jымжак ойноп, бу коо сынду алыптардый мöштöрдиҥ улдын ла олбыктарын сыймап, калганчызында эркеледип окшоп тургандый.\nЭҥирги серÿÿн тÿшти. Онызы бу чылаазынду кааҥ кÿнниҥ кийнинде тегин де‚ jараш мöш агашту jышка кандый да jыргалду ла чöрчöк jериндегидий кееркем сыйлайт.\nМен теҥкейген jажыл jыш öткÿре кайкамчылу ла тармалу jалтырап jаткан кöлди кöрöргö бастым. Агашла, jеҥесле туй бÿркелген калпак кайа-таштарды эбирип, öрö-тöмöн керип, удабастаҥ ла кöлдиҥ тÿндÿктей кырыначыга кондым. Бу ла алдымда айдары jок jаан кÿскÿ бодолду Кара-Кöл jалбайа берген jатты. Оныҥ сурлаган суузында эбиреде шибеелей öскöн jелбер ле каҥыл мöштöрдиҥ сомдоры кÿскÿленет… Кöлдиҥ тÿбинде не ле jÿзÿн jаан таштар саҥ башка билдÿÿр ошкош кöрÿнет. Кöл кечире аjыктазаҥ, каскак кажадыла сууга тÿртип алган кырлак карарат, оны сындай – кайа-таштардаҥ атпактанган мöштöр, jеҥес-саҥастаҥ чачык ööндöри, анда-мында jаткан карлардыҥ ак jурундары... Оноҥ ары, солjандай ла кÿнчыгыш jаар, ак такага кеберлеш «тайка» — тош-мöҥкÿ jадыры. Ажып бараткан кÿнниҥ калганчы кереес чокторы карда солоҥылайт, кайалар jÿзинде мызылдайт, араайын чайпалган кöлдö jалакай сургулjындайт.\nКÿнниҥ чокторы öчö берди. Бÿрÿҥкий ээлейт. Кöлдиҥ кÿскÿдий ÿсти карамтыгып уйуктайт. Кара jыш – кыймыгы jок. Ээчижип барган ээс туулар бÿрÿҥкийге чöҥöт. Туман дезе капчалдар койнына урулып кирет. Эбире телекейде бийик учурлу кöдÿриҥи сезилет... Улу jажыттар туулатан öй: тÿн öҥöлöп кирип, каразымак килеҥкей будуктарыла чаҥкыр Алтайды кымый бÿркеп койот. Эртенги кÿн jаркынын ойто ло экелгенче Эне-jер баатыр уйкузына бастырып, амырап калат.\n(К. Кошевтиҥ кöчÿргениле)\n Jажынга, jажылга – горизонт.\n Улды - агаштыn сыны (ствол).\n Олбык - агаштардыn бÿри.\n Калпак-таш – морена (jеnесле, чаал агаштарла туй öскöн корумдар).\n Билдÿÿр – мозаика (jÿзÿн-башка öндöрлÿ шил ол эмезе ташла салынган jурук).\n Тайка – сын, сырт.


Тургун калыктардыҥ чӧрчӧктӧри - altaicholmon\nТургун калыктардыҥ чӧрчӧктӧри\nЧӧрчӧк јерине айылдаары јаш та, јаан да кижиге теҥ сӱӱнчилӱ, учурлу ошкош. Чӧрчӧктӧр калыктардыҥ да деп чотолзо, олорды та кем де, качан да чӱмдеген ине. Олор чактарла оостоҥ ооско, ӱйелердеҥ ӱйелерге айдылып келген учун, байла, калыктыҥ болуп артат. Ижим аайынча Најылыктыҥ туразында чӧрчӧктиҥ телекейине айылдаар эки сӱӱнчи, ырыс келишти.\nОндо «Алтын-Туу» бичик чыгартуда тургузылган ла кепке базылган «Сказки народов Горного Алтая» деп бичиктиҥ таныштырузы ӧтти. Таныштыруга јайаандык ишчилер, библиотекалардыҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус јуулды. Туштажуны бу бичиктиҥ тругузаачы-редакторы Лариса Баина јарлу бичиичи А. Толстойдыҥ «Чӧрчӧк – калыктыҥ бистиҥ чарактап јууган ич-кӧгӱс культуразы, ол ажыра биске калыктыҥ муҥдар јылдар ӧткӧн тӱӱкизи ачылат» – деп сӧстӧриле ачты ла сӧсти «Алтын-Туу» бичик чыгартуныҥ гендиректоры Татьяна Туденевага берди. «Бис ончобыс чӧрчӧктӧр угуп ӧскӧнис, тӧрӧл тилистиҥ байлыгын, јаражын олор ажыра бойыска ачканыс – деп, ол куучынын баштады. – Кем де алтай, орус, казах ла ӧскӧ дӧ калыгыныҥ каргандары куучындаган чӧрӧктӧрин угуп ӧскӧн. Бистиҥ ӱйениҥ балдары кычырар болуп јаандап келеле, «Алтай баатырларды» кычырып, тӧрӧлчи, јалтанбас кӱӱн-тапка таскадылган. Бичикти чыгарар шӱӱлте кычыраачылардыҥ, јиит ада-энелердиҥ баштанузынаҥ улам келген. Балдарга тӧрӧл тилиле бичилген чӧрчӧктӧр керек деп кӧп улус келип јат. Онойдо ок анчада ла јайгыда айылчылар кӧп келип, алтай калыктыҥ, мында јуртаган ӧскӧ дӧ калыктардыҥ оос чӱмдемелдериле, фольклор культуразыла сӱреен јилбиркеп, бичиктер сурап јат. Кандый да Интернет, электрон бичиктер чаазында кепке базылган, типографияныҥ будугыныҥ јыды јытанган бичиктерди солып болбос. Байа бир, «тирӱ» сӧс, чаазында базылган сӧс ажыра бала-барка тӧрӧл тилине темигет, оныҥ јажыттарын бойына ачат. Бичик бир муҥ тооло чыккан, олор республиканыҥ бастыра библиотекаларына таркадылар. Ӧҥдӱ, јаркынду будуктарла бистиҥ кеендик редактор Аржана Декенова кееркеткен. Ол бойы Бийскте В. Шукшинниҥ адыла адалган јуранар училищени, оноҥ ГАГУ-ныҥ филология факультедин божоткон. Бичикте тергеебисте јуртаган алтай, орус, куманды, казах, чалканду ла туба калыктардыҥ чӧчрӧктӧри тӧрӧл тилле, оноҥ орус тилге кӧчӱрилгениле чыкканы мӧрлӱ. Айдарда, оныҥ кычыраачылары кӧптӧӧр. Бичик керегинде кычыраачылардыҥ шӱӱлтелерин библиотеканыҥ ишчилери биске айдып келер деп иженедис. Онойдо ок библиотекага келген кычыраачылар кандый литературала јилбиркеп турганын, кандый авторлорды супулап турганын билерге турус, мынаҥ ары ижисте ајаруга аларга».\nУткуулду сӧзин АР-дыҥ национальный политика ла јондыкла колбулардыҥ комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Родион Винокуров айтты. Ол калыктарды, бала-баркаларды интернационалисттер, ол ок ӧйдӧ бойыныҥ культуразын билер улус этире таскадарында чӧрчӧктӧрдиҥ учуру база јаан деди. Бичик чыгартуныҥ ӧмӧлигине јаан јайаандык једимдер, јакшынак бичиктер кӱӱнзеп, комитеттиҥ јанынаҥ тергеениҥ тургун калыктарыныҥ культуразын, јаҥжыгуларын, јайаандык байлыктарын ӧскӱреринде мынаҥ да ары јӧмӧлтӧ болорын айтты.\nРоссияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Таукен Яйтынов јаҥы чыккан бичик бичиктердиҥ алтын кӧмзӧзине кирер учурлу деп јолду айтты. Тергеениҥ де, ӧскӧ дӧ јерлердиҥ балдарына эдилген мындый сӱрлӱ ле јаркынду сый учун бичик чыгартуныҥ ишчилерине, национальный политиканыҥ ла јондыкла колбулардыҥ комитедине јӧмӧгӧни учун јаан быйан деди. Бу таныштыру башталардаҥ озо кӧргӱзилген мульфильмдердиҥ авторы Тамара Мендошева-Мукановага алтай чӧрчӧктӧрлӧ тургускан мультфильмдери учун јаан быйанын база айтты.\nТуба чӧрчӧктӧрди јууган Августа Кучукова бичик чыгартуныҥ улузына, бичикти тургузаачыларга, кееркедеечилерге јаан быйанын айтты. Бойыныҥ ӧйинде, ол уулчагы оогош тушта, мындый чӧрчӧктӧр, ол тоодо тӧрӧл туба калыгыныҥ чӧрчӧктӧрин, ого кычырар арга јок болгонын эске алынды. Кажы ла калыктыҥ балазына тӧрӧл тилиле бичилген, айдылган чӧрчӧктӧри, ӧскӧ дӧ бичиктер сӱреен керек. Бала олорло јаштаҥ ала танышса, тӧрӧлчи кӱӱндӱ, тилин де билер кижи чыдаары јарт деп, ол јолду темдектеди.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ ишчизи Кульдияр Сакитова «Алтын-Туу» бичик чыгартуныҥ јаан эмес ӧмӧлигине јаан быйанын база айтты. Бу оогош ӧмӧликтиҥ эдип турган ижи сӱреен кӧп деп айдып, олордыҥ чыгарган јакшы бичиктери јаантайын суруда деп темдектеди. Олор бийик профессионал кеминде кееркедилген де, тургузылган да, материалдары кыракы талдалганы да олордыҥ бийик каруулу ижин керелейт деп, ол угусты.\nМультфильмдери кӧргӱзилген Тамара Мендошева-Мукановага быйан айдып, бу бичикле кино тургузар санаа-шӱӱлте «Таҥзаган – алтайлардыҥ ӧбӧкӧ-адазы» деп бичиктеҥ башталганын эзетти. Бу бичикке тайанып, кино согор амадуны Т. Мендошева-Муканова «Казахфильм» студияда бӱдӱрип, јакшынак ла су-алтай кӧгӱстӱ, бӱдӱмдӱ мультфильм чыгарганын ол база эзетти. Кульдияр Сакитова бу бичик суруда да боло берердеҥ айабас, ол республиканыҥ јаҥыс ла библиотекаларында эмес, је бастыра школдорыныҥ библиотекаларында база болорын кичеер керек деп шӱӱлтезин айтты.\nТаныштыруда уткуулду сӧзин онойдо ок Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков айдып, мындый јаркынду ӧҥдӱ ле башка-башка тилдерле чыккан бичик балдардыҥ библиотекаларына сӱреен керектӱ деди. Кӱлер Тепуковко бойына да «Азатпай» студиязы ажыра јарлу мультфильмдерди алтай тилге кӧчӱрип салганы учун јаан быйан айдар керек. Калада балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ директорыныҥ ордынчызы Галина Скорина тургун калыктардыҥ тилиле, оноҥ орус тилге кӧчӱрилген чӧрчӧктӧрдиҥ јараш ла кеен бичиги балдарга айдары јок јаан ырыс, сый деп айтты. Ол бичик чыгартуныҥ ишчилерине јаан једимдер, база да кӧп бичиктер кӱӱнзеди.\nТаныштыруга келгендер бичикле сыйладып, быйан-алкышту арттылар.\nТаныштыруда экинчи јаан сӱӱнчи керегинде айтпас арга јок. Ол башталардаҥ озо режиссер Тамара Николаевна Мендошева-Муканованыҥ туку 70-чи јылдарда тургускан ла соккон алтай мультфильмдери кӧргӱзилди. «Теҥериниҥ сыйы», «Алтай ойындар» деген эки мультфильмди сӱреен сонуркап ла јакшызынып кӧрдис. «Алтай ойындарда» шагай-кекпейектерди јурап, тындандырып, ойнодорго кандый кӧп иштеерге келишкен деп сананып калдым. Је мультфильмде кӧрӧрдӧ, олор кандый јараш ла тынду немедий кыймыктанат. Бу мультфильмдерде кеен кӱӱ, алтай кай, јаҥарлар ла диктордыҥ су-алтай тили, ӧҥдӱ јуруктар – ончозы ла алтай калыктыҥ чӧрчӧктӧрин јӱрекке томылу, јуук ла кару эткен. Бу мультфильмдердеҥ башка јерлежистиҥ ӧскӧ дӧ сӱреен јараш ла кеен профессионал иштери бар. Је олорды ончозын кӧрӧр арга болбогоны карыкчалду. Ӧткӧн чактыҥ 70-80-чи јылдарында «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрда олорды бастыразын кӧрӧр ырыс келишкен эди. Алтай артисттердиҥ, ӱлгерчилердиҥ, јурукчылардыҥ (мультиктерле иште турушкан казах јайалталарды айтпай да јадым!) бу мультфильмдерди тургузарына эткен јӧмӧлтӧзин бийик бааладыс. Је бу кеен, јараш мультиктер јербойыныҥ телекӧрӱлтезинде јок болгоны, бала-баркабыс олорды кӧрӱп болбозы карыкчалду санааларга экелди. Ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарынаҥ бери бистиҥ тергеебисте байлык алтай чӧрчӧктӧрлӧ, кеп куучындарла мультфильмдер согоры јанынаҥ бир де ӧспӧгӧн эмтирис. Је ол ӧскӧ куучын болгой…


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | Улу јеҥӱге 74 јыл\nГлавная » Новости » Улу јеҥӱге 74 јыл\nУлу јеҥӱге 74 јыл\nЈаан да, јаш та бу кӱнниҥ учурын баалап ла тооп, Улу јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган парадта кӱӱнинеҥ турушкан. Тӧрӧл јеринечындык болорына темиктиринип турганын керелеп, Балыктујул, Саратан, Улаган ла Кара-Кујур јурттардыҥ јуучыл-паттриотик алык клубтарда јӱрӱптурган балдар јуулган улуска јуучыл билгирин кӧргӱсти. 1941 јылда кенетийин, билдиртӱ јогынаҥ табаруэдип башталган Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга бистиҥ аймактаҥ 1346 кижи атанган. Олордыҥ ортозынаҥ 730 кижи јеҥ јастанган, 378 кижи орды-суруузы јок јылыйган, јӱкле 256 кижи Алтай јерине јанган.\nУлаган аймакта бӱгӱнги кӱнге јетире эзен-амыр отурган јууныҥ туружаачыларынаҥ јаҥыс Кудюшев Георгий Данилович артканын темдектебеске болбос. Анайда ок Улу јуу ӧйинде бала тужы болгон ӧрӧкӧндӧргӧ, ветерандардыҥ тулартып, эзен јӱрген эш-нӧкӧрлӧрине, тылдыҥ ишчилерине – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга камаанду болгон улустыҥ ончозыныҥ алдына јаанбыйанын јетирип, олорды тоопло баалап јӱргенин темдектеп, аймактыҥ јааны В.Б. Челчушев, «Улаган аймак» муниципал тозӧмӧлиниҥ депутаттар Совединиҥ председатели Н.А. Санин, Государстволык јуун – Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады А.И. Тазрашев, Улаган јурт јеезениҥ јааны А.М.Токоеков,Улаган аймактыҥ комиссариадыныҥ јааны К.Л. Богданов уткуулду ла быйанду сӧстӧрин айткандар\nУлу јеҥӱниҥ кӱни – ол тӱӱкилик учурлу кӱн. Оны бистиҥ ороонныҥ кӧп тоолу албатызы кыйын-шырага бастырып, јӱрӱминиҥ, су-кадыгыныҥ баазыл аалып чыкканын эске алынза, сӱӱнчиле карыкчал биригип, кӧстиҥ суузы ачу да, тату да болоры јарт.Онойып, кату ӧштӱниҥ кенетийин табарганы, оныҥ салтары јаҥыс та албаты-јонныҥ эмес, анайда ок ар-бӱткенниҥ де санаазында јарт артып калгандый – быјыл кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде ай-кӱн Јеҥӱге сӱӱнгендий айас та болгон болзо, от-калапту јууныҥ тыныжы 74 јылды ӧткӱре алтап, кӧк айастыҥ тӱбинеҥ келген соок эзиннеҥ билдиртти.


Вы здесь: Домашняя страница Прочее Амадузына jединген\nЭркелей республикан гимназияда ӱренип, кийнинде Новосибирскте башкартуныҥ ла экономиканыҥ университединиҥ (СИБАГС-тыҥ) «Регионоведение» бӧлӱгин божоткон. Студент ӧйлӧрдӧ кыс jопон тилле, бу ыраак jердиҥ тӱӱкизиле, культуразыла jилбиркеп баштаган. Анайып ол jопон тилди ӱренип, Японияниҥ тӱӱкизиле колбулу билим иш бичиир санаага келди. Билгирлерин тереҥжидер амадула Эркелей Санкт-Петербургтыҥ госуниверситединде аспирантурага экзамендерди jедимдӱ табыштырган.\n«Билим ижимниҥ темазы сӱрекей элбек, jе jилбилӱ. Оны тереҥжиде шиҥдеерге мен Jопон jер jаар барарга амадап туратам»—деп, Эркелей куучындады. Бир кӱн Jопон jердиҥ посольствозыныҥ сайтына кирип, jиит аспиранттарга гранттардыҥ конкурсы jарлаганы керегинде кычырып, ол бир де алаҥзыбай, ары угузуны ийген. Jолго стипендия берилген учун бу талдаш сӱрекей jаан болгон деп айдар керек. Ырыс тартып, Эркелей талдалган ас тоолу аспиранттардыҥ тоозына кирген.\nJерлежис Токионыҥ Васэда деп эҥ jаан университединде ӱренип, семинарларга, лекцияларга jӱрӱп, билим ижине керектӱ кӧп jетирӱлер алды. «Биске, ӧскӧ jерлердеҥ келген студенттерге, jадар jерлер берилген. Jе ол бистиҥ орооныстыҥ общежитиелеринеҥ аҥыланат, чек башка. Кажы ла кижиге ончо jанынаҥ jепселген студия-кып чыгарылган. Онызы меге токыналу ӱренер, иштенер арга берген»—деп, кыс айдат.\nТокиодо ӱредӱ английский тилле ӧткӱрилген болзо, тышкары, jондык jерлерде jӱрӱп, jопон тилле эрмектежер керек эмтир. Jе мында алтай кыста буудактар болбоды. Новосибирскте jопон тилди ӱренген болзо, школдогы ӧйдӧҥ ала Эркелей английский тилди jакшы ӱренген, керек дезе каланыҥ ла республикан кеминде ӧткӱрилген олимпиадаларда турушкан. «Jопон тилде кӧп иероглифтер, jе оны ӱренип аларга кӱч эмес. Jердиҥӱстинде оноҥ до кӱч тилдер бар»—деп, кыс темдектейт.\nЫраак jерде ӱренген кажы ла кижи тӱҥей ле jаныксап, Алтайына тартылып турат. Эркелейдиҥ Горно-Алтайскта ада-энези jадат, оныҥ учун кыс ӱредӱзин божодып, капшай ла Тӧрӧлине jанды. «Сыйным Южно-Сахалинскте, оныҥ учун ада-энем экӱ ле болзо, jаман эмей. Эмди мен jуук улузымныҥ jанында амырайдым. Алтайымнаҥ ийде-кӱч алып, ойто Санкт-Петербургка барып, ижимди улалтып, корыырым»—деп, Эркелей куучындады.\nАйдарда, jерлежиске бийик jедимдер ле ачык jол кӱӱнзейли.


Кыштаҥ чыгып, јаскы иштерге белетенет - altaicholmon\nКыштаҥ чыгып, јаскы иштерге белетенет\nКан-Оозы аймактыҥ јурт ээлемдери кыштаҥ канай чыгып јатканы ла олордыҥ јаскы иштерге белетенижи керегинде аймактыҥ јааныныҥ јурт ээлемниҥ сурактары аайынча ордынчызы Алла БРЫШКАКОВА јетирди.\nАймакта 20 јурт предприятие, 326 крестьян-фермер ээлем ле улустыҥ 5800-теҥ кӧп таҥынаҥ болушту ээлемдери. Олор быјылгы кышка текши тооло 119000 тын мал-ашту кирген болгон, ол тоодо уйлар — 70 муҥ, койлор — 165 муҥ, мал — 43 муҥ, аҥдар — 9 муҥ. Белетелген азыралдыҥ кеми 137765 тонна болгон (бир тын малга орто тооло 5,4 азырал единицадаҥ). Азырал јетпес учуралдарда ээлемдер аймак ичинде бой-бойынаҥ, ӧлӧҥи јакшы бӱткендеринеҥ садып алат. Ӧдӱп јаткан кышка азырал белетеери јанынаҥ айалга анчада ла Экинур, Кӧзӱл, Ак Јалаҥай, Кан-Оозы, Кырлык јурттардыҥ ээлемдеринде јакшы болгон. Јербойында белетелген азыралдыҥ чыҥдыйы да, айылдаш Алтай крайдаҥ экелип турган азыралдыйына кӧрӧ, артык болот.\nБылтыр кӱчӱрген айда текшилей карлап ийерде, мал-аш турлуларда тудулып башталган. Кӧп саба ээлемдер турлуларга јетире јолдорды кардаҥ бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле арчып чыккандар. Эҥ соок, карлу ӧй јаҥар айда болгон. Је јас эрте башталганы, одорлор, кыралар бу ӧйдӧ ачылып турганы јурт ээлемдерге де, ай-кӱн јылый бергени уйлар тӧрӧшкӧ дӧ јарамыкту.\nБӱгӱнги кӱнде арткан азыралдыҥ кеми 24000 тонна (бир тын малга— 1,2 азырал единица). Мал-аштаҥ јаан чыгым болгоны темдектелбеген. Кан-Оозы аймак кыштаҥ кирезинде чыккан деп айдарга јараар.\nЭмди јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ алдында јаан сурак — јаскы кыра иштерге белетениш. Јакшы тӱжӱм аларга, эмдигештеҥ ала јалаҥдардыҥ айалгазын шиҥдеп, јерди, ӱрендерди белетеп, кыраны ӧйинде салар керек.\nАлла Сергеевнаныҥ айтканыла, быјыл ӱренделер јердиҥ озолондыра темдектелген кеми 27935 гектар, ол тоодо кӧп јылдарга ӧзӧр ӧлӧҥдӧргӧ — 12500 га јер, јаскы ӱрендешке — 15139 гектар (14843 га — бирјылдык ӧлӧҥдӧргӧ, 296 — аш культураларга). Темдектелген аш ла азырал культуралар саларга 3545 тонна ӱрен керек. Бӱгӱнги кӱнде бар ӱренниҥ кеми 32%. Арткан 2410 тонна ӱренди Алтай крайдаҥ алары темдектелет. Суланыҥ бир тонна ӱрениниҥ баазы бӱдӱми, чыҥдыйы аайынча орто кеминде 10-12 муҥ салковой болот. Јурт ээлемниҥ техниказы јаскы кыра ижине 68 процентке белен. Аймакта јаскы кыра ижинде 611 техника иштеер, ол тоодо 337 трактор, јер кыралаар 186 ла ӱрен салар 88 техника. Тургуза ӧйдӧ олорды чыныктаар ла белетеништӱ иштер ӧткӱрилет. Гостехшиҥжӱ тракторлорды график аайынча кандык айдыҥ 9-12 кӱндеринде технический јанынаҥ шиҥдеер.\nЈаскы кыра ижине текши кеми 35 млн салковойго турар 656 тонна одыру-сӱркӱш материалдар (ГСМ) керек. Бӱгӱнги кӱнде бар ГСМ-ныҥ кеми 28%. Крестьян-фермер ээлемдер ГСМ-ды артыктап албай, керектеген ле аайынча акчага садып алгылайт.\nБыјыл јаскы кыра ижин ӧткӱрерине 88 млн салковой, ол тоодо ӱрен садып аларга 42 млн, ГСМ-га — 38 млн, техника јазаарга 8 млн салковой акча керек.\nАлла Брышкакованыҥ темдектегениле, мал-аш кӧптӧгӧниле, ай-кӱнниҥ айалгаларыла колбой, белетелип турган азыралдыҥ кемин кӧптӧдип, олорды турлуларда тударга келижет. Оныҥ учун јурт јерлердиҥ тегин турган кыралары база тузаланышка алылат.\nАймактыҥ администрациязыныҥ туразында бу јуукта јаскы иштерге белетенериниҥ сурактарына учурлалган семинар-јуун ӧткӧн. Аймактыҥ јааны Э. А. Ялбаков башкарган бу јуунда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ, ветеринар службаныҥ, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайсктагы билим-шиҥжӱ институдыныҥ — «Агробиотехнологиялардыҥ федерал учурлу Алтай билим тӧс јери» ФГБНУ-ныҥ филиалыныҥ, «Алтай Республика аайынча Росјуртээлемтӧсјердиҥ», «Сбербанк» ПАО-ныҥ, Сибирьдеги МРСК-ныҥ ла «Солнечная энергия» компанияныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЧыгымдалган акча-манады ас болуп, алган тӱжӱми арбынду болзын деп, канайда иштеер, нени эдер керек? Јакшы тӱжӱм аларга, кыра салар ишти канайып ӧткӱрер, аш ла ӧскӧ дӧ культуралардыҥ ӱрендерин канайда белетеер?\nАР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ӧзӱмдер ӧскӱрер ууламјыныҥ ӧзӱми аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Е. Н. Лепихов биологиялык препараттар су-кадык ӧзӱмдердиҥ ӧзӱп бӱдерине эрчимдӱ камаанын јетирип турганын темдектеди. Ол препараттар экологиялык јанынаҥ ару тӱжӱм аларына јарамыкту. Јакшы тӱжӱмге ӱрендерди ай-кӱнниҥ салтарларына чыдамкай болоры ла чыҥдыйы јанынаҥ талдаары база јаан камаанын јетирет. Ӱрендердиҥ сорт-бӱдӱмдери башка-башка болор, олорды јаантайын јаҥыртар керек.\n«САС Горно-Алтайская» ФГБУ-ныҥ јааныныҥ ордынчызы В. В. Майхиев јерди белетееринде, ого тузалу кошмоктор кожорында аймакка келиштире јарамыкту јӧп-шӱӱлтелер айдып берди.\nОнойдо ок семинарда аҥылу ајару «сенаж в упаковке» деген эп-сӱмеле белетелип турган азыралга эдилди. Мынайып белетегени чыҥдыйы бийик, ай-кӱнниҥ айалгаларынаҥ камааны јок ло 1 гектар јердеҥ 2,5 катапка кӧп азырал единица јуунадып алар арга берет.\nСеминар-јуунда эдилген јӧп-шӱӱлтелердиҥ болужыла јурт ээлемниҥ товарэдеечилери бир центнер азырал единица белетеериниҥ баазын 710 салковойдоҥ 520 салковойго јетире јабызадып ла ол ок ӧйдӧ тӱжӱмин 30 процентке арбындадып алар аргалу болор.\n«Росјуртээлемтӧсјер» ФГБУ-ныҥ јааныныҥ ордынчызы А. Кинденованыҥ айтканыла, јаскы кыра ижи алдында бастыра ӱрендер лабораторияда шиҥделер учурлу. Ӱрен аларга чыгымдалган акча-манаттыҥ кезигин јандырарына субсидия аларга керектӱ чаазын-документ (сертификат соответствия) болор учурлу.\nОнойдо ок јуунда аграрийлерге кредит акча берери, крестьян-фермер ээлемдердиҥ тергеелик ассоциациязы, Сибирьдеги МРСК-ныҥ, Сбербанктыҥ ла «Солнечная энергия» компанияныҥ ижи керегинде јетирӱлер эдилген.\nЈуунныҥ туружаачылары семинар келер ӧйдӧги эрчимдӱ ишке тузалу болорын темдектеген.


11.03.2019 - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иштеп, ӧзӧр јолды шӱӱжер керек\n1990 јылдыҥ чаган айыныҥ 23-чи кӱнинде таҥынаҥ крестьян ээлемдердиҥ 1-кы Текшироссиялык съезди ӧдӧр тушта АККОР (Россияныҥ крестьян-фермер ээлемдериниҥ ле јурт кооперативтериниҥ биригӱзи) тӧзӧлгӧн. АККОР-дыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгына учурлалган съезд быјыл кочкор айдыҥ учында Москва калада ӧтти. Алтай Республиканыҥ делегациязы съездтиҥ ижинде турушкан. Бӱгӱнги куучын-эрмек ол съездке барып јӱрген Мерген ЧУГУЛОВЛО ӧдӧт. Ол Кан-Оозында бойы\nЭл Курултайды – јаҥы ээжилерле\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий 41-чи сессиязы тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ башкараачы ишчилери, кала ла аймак муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Сессияда 20-деҥ ажыра


Ишмекчи ӧмӧликтердиҥ бирлигин кереледи - altaicholmon\nИшмекчи ӧмӧликтердиҥ бирлигин кереледи\nИштиҥ ле јастыҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде тергеебистиҥ тӧс калазында ӧтти.\nГорно-Алтайсктыҥ Коммунистический проспектиле башка-\nбашка бӧлӱктердиҥ ле јондык организациялардыҥ ишмекчи ӧмӧликтери кӧдӱриҥилӱ ле байрамдык айалгада ӧттилер. Јӱс он бӧлӱк-блокторло ишмекчи ӧмӧликтердиҥ чыгартулу улузы, олордыҥ ортозында министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, медициналык организациялардыҥ, ӱредӱликтиҥ учреждениелериниҥ, јеткилдеечи бӧлӱктиҥ предприятиелериниҥ, банктардыҥ, политикалык партиялардыҥ, јондык организациялардыҥ, аргачылыктыҥ улузы бирлик кӱӱн-тапла эрчимдӱ туруштылар. Ол тоодо быјыл 100 јылдыгын темдектеп јаткан тӧрӧл газедистиҥ ӧмӧлиги база болгон деп темдектеер керек.\nБыјыл организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ чыгартулу улузы Россияныҥ эл-јоныныҥ бирлигин ле ӧмӧ-јӧмӧ ийделигин керелеген маанызыныҥ ӧҥдӧриле јаркындалган шарларды тудунып ӧткӧндӧр.\nБайрамдык бӱдӱмдӱ, кӱӱн-тапту колонналарда каланыҥ беш муҥга шыдар эл-јоны эрчимдӱ туруштылар.\nИшмекчи ӧмӧликтерди Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев, Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, Алтай Республикадаҥ сенатор Татьяна Гигель, каланыҥ администрациязыныҥ, јондыктыҥ чыгартулу улузы уткудылар.\nКӧдӱриҥи оноҥ ары каланыҥ тӧс тепсеҥинде байрамдык јаан ойын-концертиле улалды.\nИштиҥ ле јастыҥ кӱнинде ишмекчи ӧмӧликтердиҥ байрамдык кӧдӱриҥизи коронавирусла колбой болгон кирелендириштеҥ улам калганчы эки јылда ӧткӱрилбеген эди.


Уважаемые читатели! 9 мая 2019 года наша страна будет отмечать 74-ю годовщину Победы советского народа в Великой Отечественной войне. Напоминаем вам, что редакцией газеты «Ажуда» проводится ежегодный конкурс публикаций и фотографий, посвященных Победе в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов. Темы конкурса: — «Моя семья в годы Великой Отечественной войны». Авторский материал о роли и участии […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Конкурс отключены\nТруд в сельском хозяйстве всегда отличался сложными погодно-климатическими условиями, сезонностью – то посевная, то уборочная, работой без выходных во время страды. Сельское хозяйство сегодня – это нехватка кадров, ещё слабая материально-техническая база мелких сельхозтоваропроизводителей, отсутствие глубокой переработки сырья и рынков сбыта сельхозпродукции и многое другое. Поэтому можно понять людей, которые живут и работают в этих […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Зимовка скота – экзамен серьёзный отключены\nВ понедельник, 14 января, в селе Бичиктӱ-Боом отметили переезд местного Совета ветеранов в новое здание и открытие алтайского аила. Отныне сельский Совет ветеранов располагается в бывшем здании конторы, которое несколько лет назад усилиями Природного парка «Ӱч-Энмек» и местных жителей было отремонтировано и переоборудовано для общественно-важных целей. Новый алтайский аил же планируется использовать как центр национальной […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Открытие в Бичиктӱ-Бооме отключены\nРабочее совещание сельхозтоваропроизводителей района всех форм собственности состоялось в Малом зале администрации района 15 января. Участие в совещании принял глава района Андрей Мунатов, заместитель главы по сельскохозяйственным вопросам Евгений Мартынюк, сотрудники Онгудайской ветеринарной станции, начальник Госавтоинспекции района Александр Гонохов и главы сельских поселений. В ходе совещания были рассмотрены перспективы развития животноводства в районе, а также […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи В центре внимания сельское хозяйство отключены\nЈаҥы јылдыҥ башталганыла бис аймактыҥ ЗАГС бӧлӱгиниҥ јааны Лариса Питеевага јолугып, ӧткӧн јылдыҥ демографиялык турулталарын чотооры канча јылга улала берди. Бу јылда бис јаҥжыгулардаҥ туура барбай, Лариса Борисовнала кожо колыска ойто ло окылу журналдар ла калькулятор алдыбыс. — Лариса Борисовна, ӧткӧн јылда кажы ла айдыҥ учында, бистиҥ газет кычыраачыларды кыскарта бир айдыҥ демографиялык айалгазыла таныштырып […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи 2018 јыл: демографиялык айалга јабыс кеминде артат… отключены\nЈаҥы јылдыҥ байрамдары Кулады јуртта\nКулады јуртта Јаҥы јылдыҥ байрамдары бийик кеминде ӧтти. Јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде јурттыҥ оромдорынаҥ чанакту, кӧлӱктӱ, тракторлу солун јердиҥ Соок Таадактары ла айылчылары келип, чибичекти айландыра најылык кӱреени кожоҥ-каткызыла баштады. Бу эҥирде сӱӱген поэт ле бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ Каракайыныҥ јорыктаҥ келгенин, јопон јериниҥ сумо кӱрежин, јараш гейшалар ла индианкалардыҥ, джигиттер ле африкандардыҥ бијелерин, ойындарын кӧрӧргӧ […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Јаҥы јылдыҥ байрамдары Кулады јуртта отключены\nОромдор ортодо маргаандар\nJаҥар айдыҥ бажынаҥ ала Јаҥы јылдыҥ бежинчи кӱнине jетире Кулады jурт jеезениҥ ичинде волейболло оромдор ортодо маргаандар ӧтти. Изӱ тартыжуларда Кулады jурттыҥ jети оромыныҥ ла Боочы jурттыҥ беш оромыныҥ јажы јаан ла ӱренчик спортчылары турушкандар. Канча кӱнге улалаган тартыжулардыҥ кийнинеҥ јеҥӱчилдер јарталды. Баштапкы jерге Тӧлӧс город ором чыкты, экинчи jерди Кожоҥчы арал ала сокты, ӱчинчи […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Оромдор ортодо маргаандар отключены\nЈаҥы јылдыҥ байрамы Јаан Јаламан јуртта\nЈаанныҥ-јаштыҥ сакыган, јаркынду, јараш Јаҥы јылдыҥ байрамдары тӱгенди. Бистиҥ де кичинек, јаан јолдордоҥ туура турган, телефон, интернет јок Јаан Јаламан јуртыста Јаҥы јылдыҥ отторы кӱйӱп, јаткан албаты-јонды сӱӱндирип, ӧкпӧӧртти. Эҥ ле озо Јаҥы јыл огош болчомдорго келди. Аймактыҥ культура тӧс јериниҥ артисттери балдарды чӧрчӧктиҥ куулгазын телекейине апарып, јараш кеп-кийимиле, куулгазын кӱӱле, јаркынду ойындарыла кайкатты. Соок […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Јаҥы јылдыҥ байрамы Јаан Јаламан јуртта отключены\nАлтай-сарам Хангук ороондо\nБылтыр јайгыда «Ажуда» газеттиҥ 27-чи номеринде мениҥ «Алтай сарам Хангук ороондо» деп бичимелим чыккан эди. Ол тушта бир кезик тутактардаҥ улам бичимелдиҥ оноҥ арызы чыкпай калды. Јай ол јай, кыш ол кыш. Соокторло кожо ӧй когузай берерде, куучынымды оноҥ ары улалтарга турум. Узак сакылта учун кычыраачыларымнаҥ јаманымды таштазын деп сурап јадым.\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи Алтай-сарам Хангук ороондо отключены\n15 лет дорогою танца\n15-летие творческой деятельности преподавателя хореографии Онгудайской детской школы искусств Марины Артуровны Малчиевой отметили родители и зрители просмотром постановки китайской сюиты «Синь Чжуй и Лю Хэн», которую обучающиеся отделения хореографии показали в зале детско-юношеской спортивной школы имени Н.В. Кулачева. Представление стало самым настоящим новогодним подарком. В основу сюиты легла Китайская народная сказка о прекрасной Принцессе династии […]\nОпубликовано в рубрике Новости Комментарии к записи 15 лет дорогою танца отключены


«Јаш канаттардыҥ» амадулары јаан - altaicholmon\nМосквада кандык айдыҥ 23-25 кӱндеринде кӱӱлик школдордыҥ вокалисттериниҥ «Sounds of voice. Звуки голоса» деген IV бастырароссиялык кӧрӱ-маргааны ӧткӧн. Бу кӧрӱ-маргаанда Улаган аймактыҥ кӱӱлик школынаҥ балдардыҥ «Јаш канаттар» деген јозокту јайаан ӧмӧлиги јеҥӱлӱ туружып, јанып келди. Ыраак јол-јорыкта болгон јайалталар самолеттоҥ тӱшкен ле бойынча, сӱӱнчизиле ӱлежерге кӧндӱре ле «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кирип чыктылар. Ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Айана ТЕМЕЕВА мынайда куучындады:\n—Текши Россияныҥ ончо кӱӱлик школдорына вокалисттердиҥ ӧдӱп јаткан кӧрӱ-маргаанында турушсын деп айттыру-кычырту болгон. Айдарда, Улагандагы бистиҥ кӱӱлик школго база кычырту келген. Онойып бис, «Јаш канаттар» деген јайаан ӧмӧлик, бойысты ченеп, онойдо ок тузалу, керектӱ ле јаан кӧдӱриҥиде туружар, ӱренер амадула Москва јаар атанганыс.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргаанында кайда да беш јӱстеҥ ажыра туружаачылар болгон. Тӱрк калыктардаҥ јаҥыс ла бис Алтай Республика болгоныс. Бастырароссиялык кӧрӱ-маргаан академ вокал, албаты вокал, эстрадалык вокал, фольклор деген ууламјыларла ӧткӧн. Бис албаты вокалда ла фольклор ууламјыда туружып, фольклордо баштапкы јерге, албаты вокалда экинчи јерге чыктыс. Албаты-сценический вокалда эки кызычагыс таҥынаҥ (сольно) туружып, база јерлер алган. Турушкан ууламјыларыста јеҥӱчилдер болуп чыгып, дипломдорло кайралдаттыс.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргаанында «Јаш канаттардыҥ» туружаачыларыныҥ кӱӱлик ойноткыларла ойноп, јаҥарлаганы, онойдо ок кийген кеп-кийимдери јаан јилбӱде болды.\nКӧрӱ-маргаанныҥ кийнинеҥ гала-концертке жюри эҥ ле јакшы 15 номерди талдап алган ла бис олордыҥ тоозында болдыс. Чындап, пандемияла колбой, кӧрӱ-маргаан ӧйинде залда кӧрӧӧчилер болбогон. Је гала-концертте кӧрӧӧчилер болгон, олор бир кижи ажыра отуратан ээжини чике бӱдӱрген.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргааны Гнесиндердиҥ адыла адалган кӱӱлик училищеде ӧткӧн. Окылу жюриде бу училищениҥ ады јарлу профессорлоры, ӱредӱчилери болгон. Бу улус бистиҥ јерлежис Владимир Кончевти јакшы билетен болуптыр, јаан эзен айттылар. Сакыбаган јанынаҥ ондый сӱӱнчи база болды…\nТергеениҥ «Јаш канаттар» деген јайаан ӧмӧлигиниҥ туружаачылары 4-6 класстардыҥ кызычактары Яна Тадинова, Айдыҥ-Ай Темеева, Кристина Сартакова, Злата Сартакова, Альмира Адыкаева, Арина Манзырова. Јол-јорыгыста бисле кожо АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Ольга Колян, АР-дыҥ нерелӱ артизи концертмейстер Алан Темеев јӱрген.\nЧӧлӧӧ ӧйдӧ бис Кызыл тепсеҥде, ВДНХ-да болдыс, тӧс каланыҥ ӧскӧ дӧ јилбилӱ ле јараш јерлериле јӱрдис. Кызычактарга баштапкы катап самолетло учканы база сӱрекей јараган.\nБалдарга ыраак јол-јорыкка барарга, кӧрӱ-маргаанда туружарга керектӱ акча-манатла јаҥжыкканы аайынча ада-энелери болушты. База Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгинеҥ Сергей Табулгин, Солунай Санаа (бӧлӱктиҥ јааны) болужын јетирген.\n«Јаш канаттар» јайаан ӧмӧликтиҥ амадулары быјыл јаан. Республика да, ороон до кеминде ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаандарда туружарга белетениш кӧнӱ ӧдӧт.


Срок проведения "Недели педагогического мастерства Республики Алтай - 2019" --- 18 - 22 февраля 2019 года.\n«Недели педагогического мастерства Республики Алтай – 2019» от 13.02.2019 г.\nПримерные программы по алтайскому языку и литературе\nПРИМЕРНАЯ РАБОЧАЯ ПРОГРАММА УЧЕБНОГО ПРЕДМЕТА «АЛТАЙ ТИЛ»\n(РОДНОЙ ЯЗЫК (АЛТАЙСКИЙ)) ДЛЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ (1-4 КЛАССЫ)\nПРИМЕРНАЯ РАБОЧАЯ ПРОГРАММА УЧЕБНОГО ПРЕДМЕТА «ЛИТЕРАТУРАЛЫК КЫЧЫРЫШ» (ЛИТЕРАТУРНОЕ ЧТЕНИЕ (НА АЛТАЙСКОМ ЯЗЫКЕ)) ДЛЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ (1-4 КЛАССЫ) Посмотреть\nПРИМЕРНАЯ РАБОЧАЯ ПРОГРАММА УЧЕБНОГО ПРЕДМЕТА «АЛТАЙ ТИЛ» (РОДНОЙ ЯЗЫК (АЛТАЙСКИЙ)) ДЛЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ (5-9 КЛАССЫ) Посмотреть\nПРИМЕРНАЯ РАБОЧАЯ ПРОГРАММА УЧЕБНОГО ПРЕДМЕТА «АЛТАЙ ЛИТЕРАТУРА» (РОДНАЯ ЛИТЕРАТУРА (АЛТАЙСКАЯ))\nДЛЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ (5-9 КЛАССЫ) Посмотреть\n2016 јылда кепке базылган ӱредӱ-методикалык бичиктердиҥ Презентациязы\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институт 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 23-чи кӱнинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган Эл библиотекада ӧткӱрилип јаткан «Алтайдыҥ бичиктери» деп фестивальда 2016 јылда кепке базылган ӱредӱ-методикалык бичиктердиҥ Презентациязын ӧткӱрди.\nКелген айылчылардыҥ ортозында ӱренер бичиктер ле ӱредӱчиге болушту бичиктердиҥ авторлоры ла алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилери болды.\nТаныштыру ӧйинде «Ӱренер бичиктердиҥ тӱӱкизинеҥ» деп видео-материал кӧргӱзилди. Бу кӧргӱзӱде алтай тил ле литератураныҥ ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирген билимчилердиҥ Н. П. Дыренкованыҥ, Н. А. Баскаковтыҥ, Т. М. Тощакованыҥ, Н. Н. Суразакованыҥ, З. С. Казагачеваныҥ, А. Т. Тыбыкованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ јаан тузалу иш эткени керегинде айдылган. Олордыҥ ижине тайанып, эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле јаҥы бичиктер тургузылганы айдылган.\nПодробнее: 2016 јылда кепке базылган ӱредӱ-методикалык бичиктердиҥ Презентациязы\nАлтай тил ле литературала бодоштыра ӱредӱ программалар федерал реестрге кийдирилди\nАлтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ачык јууны ӧтти\n«Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи - 2017»\nПлан работы ассоциации учителей алтайского языка на 2017 год


Эске алып, быйанду jӱредим | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӱн jаркыны соогончо,\nКамчы сынду Алтайга\nКан акпазын качан да,\nКайран бистиҥ jыргалыс\nУндылбазын качан да.\nJылдыҥ ла меестерде марал чечектеген, кобыларда кӧктамандар чыккан ӧйдӧ бистиҥ ороон Улу Jеҥӱниҥ байрамын ӧткӱрет. Бу сӱӱнчиниҥ ле карыкчалдыҥ байрамы. 1941 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыырга адаларыс jуу-чакка атанган. Олордыҥ кӧп сабазы кайра jанбаган.\nКаракол бажында кырларга курчаткан кару Кулады алтайыстаҥ jууга баштапкы алдыртула атангандардыҥ тоозында мениҥ адам Белеков Jылчы Майманович. Ол 1912 jылда Кулады jуртта кара майман сӧӧктӱ Белек деп кижиниҥ билезинде чыккан. Белек Солтонныҥ уулы Апчы уйазынаҥ таркап барган калдыгы. Белектиҥ балдары: Токы, Чадай, Тарбай, Сары, Jылчы, Ука. Адам школдо ӱренбеген, бойы алдынаҥ кычырып, бичип ӱренип алган. Ол 1935 jылда черӱге атанып, jуучыл молjузын Ыраак Кӱнчыгышта 673-чи кавалерийский полкто ӧткӧн. Черӱде атка jакшы отурарыла, капшууныла, чыйрагыла аҥыланган. Полкто джигитовка ӧткӧн, jе алтай уулдарга ӱренерге jеҥил болгон. Черӱдеҥ 1937 jылда jанып келген. Тӧрӧл jуртында иштеп турала, кыпчак сӧӧктӱ Адунова Кумала биригип, биле тӧзӧгӧн. 1938 jылда олордыҥ билезинде баштапкы уулы Жора (Александр) чыккан.\nJылчы Майманович 1941 jылда Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу башталарда, баштапкы алдыртула jаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Тӧрӧлин корыырга jууга атанган. Чыйрак, шулмус jуучылды кӧндӱре ле кавалерияга алган. Кыска ӧйдиҥ ӱредӱ-тазыктырузыныҥ кийнинеҥ jуучылдарды jуу-согушка аткарган. Jылчы Майманович 2-чи Украинский фронтто баштапкы гвардейский кавалерийский дивизияныҥ 3-чи кавалерийский полкында турган. Кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде 1942 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыыр jуучыл черт берген. Черкасск калада ӧдӱп турган jуу-согушта турушкан, Кировоград учун jуу-согушта jуулажып турала, оҥ будына ла тӧжине тыҥ шыркалаткан. 1942 jылда энемге слердиҥ ӧбӧгӧнӧӧр jууныҥ jалаҥында ӧштӱле кӱӱн-кайрал jок тартыжып, jер jастанып jыгылган деп кара бичик (похоронка) келген.\nМесто рождения Алтайский край, Онгудайский р-н,с.Колодижное\nПоследнее место службы штаб 1 гв.кд\nзахоронения Орловская обл., Ульяновский р-н,\nКолосовкий с/с, с. Колосово\nАдам ӱч ай госпитальда jадып эмденеле, jазылып, ойто ло ӧштӱле jуулажарга атанган. Ол 7-чи гвардейский кавалерийский полкто кавалерист болуп, ӧштӱлерле jуулажат. 1943 jылда от-калапту jуу-согушта колына тыҥ шыркалаткан. Госпитальда эмденип, ойто ло ӧштӱле jуу-согушка кирет. Jылчы Майманович Украинаны jайымдаар jуу-согушта турушкан. Ол 1944 jылда (24.01-17.02.) ӧштӱни jоголтор Корсунь-Шевченковский операцияда турушкан. Бу jуу-согушта бистиҥ черӱ ӧштӱниҥ 10 дивизиязын оодо соккон.\nJылчы Майманович Украинаныҥ Шпола, Белая Церковь, Звенигородка деп городторын jайымдаар jуу-согуштарда турушкан. Адам jуу керегинде кӧп куучындабайтан, jе Белая Церковь каланыҥ jанында jуулашканы керегинде айтканы санаамнаҥ чек чыкпас: «Немецтер серкпениҥ ӱстинде пулеметту, а бис дезе ачык jалаҥда кардыҥ ӱстинде jатканыс. Бажыҥды кӧдӱрип ле ийзеҥ, ӧштӱниҥ снайпери адып турар. Атакага барып албай jатканыс. Бӱрӱҥкийди кийдиреле, атакага барып, ӧштӱлерди jоголтконыс». От — калапту jуу-согуштарда туружып, адам 1944 jылдыҥ кӱчӱрген айында шыркаладып, госпитальда эмденген кийнинде, айлына jандырылган. Jылчы Майманович мынайда канду jууны ӧдӱп, тӧрӧл алтайына jаскыда 1945 jылда jанып келген. Ол эки «Красная Звезда» орденле, «За победу над Германией» ле кӧп юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nАдам тӧрӧл Кулады jуртында узак jылдардыҥ туркунына колхозтыҥ койлорын кабырган. Ол эш-нӧкӧри Кума Адуновнала кожо сегис бала азырап чыдаткан: Жора (Александр), Зина, Слава, Чечеш, Люда, Байкал, Галя, Обой (Сергей). Биске, балдарына, сӱрекей кару ада болгон. Кӧрӱш-таныштары, jерлештери ортодо тӧп, иштеҥкей кылык-jаҥыла аҥыланатан. Бистиҥ jуртыстыҥ улузы бой- бойлорына сӱрекей болужып jуртайт. Бисти, балдарды, кандый ла иште кожо апарып, ишке таскаткандар. Бу jерлештерис керегинде Jергелей Маскина «Элес jӱрӱмниҥ чалузы» (Горно-Алтайск, 2020, с.283) деп бичигинде бичиген: «Кижи кӱӱнин, кижи болужын карган энемле кожо кӧп кӧргӧнис. Карган энем капшай ла Jулдаш ла деп барар, Маркс деп барар, Jылчы деп барар. Эмди jаан улус — Бочкин Jулдаш, Белеков Jылчы, Бакчабаев Маркс. Jаандарыстыҥ кезиги бӱгӱн jок то болзо, балдарына быйаным айдып jадым». Jергелей Яковлевна бистиҥ jуртыс, jерлештерис, адаларыс керегинде бичигенине оморкоп jадым.\nАдам тӧжинде, будында, колында алган тыҥ шыркалардаҥ улам jаантайын оорып jӱретен. Jылдыҥ ла 9 майда jуучыл jерлештерис jурттыҥ клубында jуулыжып, тегерик столды эбире отурып, ӧткӧн ӧйлӧрди эзейтендер: адам, Ороев Jепишке, Мекечинов Токтой, Тундинов Аjыс, Борсуков Сепсен, Чекурашев Багыр, Ямаев Эрке, Шумаров Бокту, Кискин Чында. Бу кӱн кунукчылду да, jарык та, ол ок ӧйдӧ комыдалду да, кӧдӱриҥилӱ де болотон эмей. Уур оору-jоболдоҥ улам Jылчы Майманович 1984 јылда. кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧбӧкӧлӧриниҥ jериндӧӧн атана берген.\nАдамныҥ кожо чыккан jаан акалары Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда база турушкан. Белеков Чадай Белекович jууга 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айында барган. Ол инженерно-сапёрный черӱде jуулашкан. 1945 jылда jанып келген. «Красная Звезда» деп орденле, юбилейлик медальдарла кайралдаткан. Адамныҥ экинчи аказы Белеков Сары 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 24-чи кӱнинде jууга атанган. Бу ла jылдыҥ jаан изӱ айында сурузы jок jылыйган.\nJылдыҥ ла тӧрӧл Кулады jуртымда албаты-jон, jаҥы ӧзӱп jаткан jаш ӱйе Мӧҥкӱлик кереестиҥ jанына jуулыжып, Тӧрӧли учун тынын кысканбай тартышкан jуучылдарды эзедип, чечектер салгылайт. Тӧрӧл jериске jайым экелген адаларыстыҥ jуучыл jолдорын ундыбай, олорло оморкоп быйанду jӱредис..\nАгару адыгар ла ат-нерегер ӱргӱлјикке артар »


Јуу-чактыҥ от-јалбыжына алдырткан салым - altaicholmon\nМен адабыс бу јас-јайга јетире чыдажып јӱрзин, бистеҥ ыраап барбазын деп сӱрекей тыҥ кӱӱнзегем. Мениҥ санаамла болзо, јылдыҥ мындый јап-јакшынак ӧйинде улус бу ак-јарыктаҥ јӱрбес учурлу. Јайгыда оныҥ су-кадыгы оҥдоло берер деп санангам: база ла катап ар-бӱткенге барарыс деп амадагам. Ол ар-бӱткенди сӱрекей тыҥ сӱӱген учун, ар-бӱткен оны эмдеп-томдоп ийер деп бодогом. Је адабыс јастыҥ баштапкы кӱнинде ак-јарыктаҥ јӱре берди.\nОныҥ јаш тужы кӱч болгон: ол энези јогынаҥ ӧскӧн, 14 јаштуда чек ӧскӱс арткан. Уур-кабыр ишле јаштаҥ ала танышкан: мал-аш кабырган, аҥдап туратан, оныҥ айтканыла, «тийиҥниҥ кӧзине адатан».\n1939 јылда оны Кызыл Черӱге алган. Службазын Хабаровский крайда Благовещенск калада, Китайла гран-кыйуныҥ јанында, ӧткӧн, полковой школды божодып, пехотаныҥ сержанты болгон.\n1940 јылда олордыҥ черӱчил бӧлӱгин Ыраак Кӱнчыгыштаҥ белофинндерле јуу-согуш јаар аткарган, је барып јатканча, јуу-согуш токтоп калган. Је амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм узак болбогон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, адабысты јууныҥ баштапкы ла кӱндеринде фронт јаар аткарган. Олордыҥ јуучыл бӧлӱгин Благовещенсктеҥ тӧс ууламјыдӧӧн аткаргандар — Москваныҥ јанындӧӧн. Бир канча кӱннеҥ олорды Смоленск јаар аткарган. Смоленск јаар барып јадарда, олордыҥ эшелонын ӧштӱ бир канча катап бомбалаган. Адабыстыҥ эске алынганыла, бомбалаш коркышту тыҥ болгон: фашисттердиҥ бомбардировщиктериниҥ кӱӱлежи, бомбалардыҥ јарылыжы, солдаттарды ӱстинеҥ тӧмӧн аткылап турган самолеттордыҥ кулакты тундурар табыжы, шыркалу ла ӧлгӧн улус, от-јалбыш, кан, кыйгы-кышкы…\n1941 јылдыҥ јайында адамга Смоленсктиҥ јанында колдомдош јуу-согушта туружарга келишкен. Поэтесса Юлия Друнинаныҥ бичигениле:\nНиколай Ефимович Сталинград учун јуу-согуштыҥ туружаачызы. Бу јуу-согуш 2-чи телекейлик јуу-согуштыҥ эҥ канду јуу-согуштарыныҥ бирӱзи болуп јат. Јуу ӧйинде адабыс комбаттыҥ адъютанты да, стрелковый отделениениҥ ле взводтыҥ командири де, кайучыл да болгон. Баштапкы кайучыл керекке Смоленсктиҥ јанында јуу-согуш ӧйинде барып јӱрген. Оныҥ башкарган отделениезине ӧштӱниҥ баштапкы чийӱзи ӧткӧн јерде кайуны тӱнде ӧткӱрип, фашисттердиҥ пулемет-немелери кайда турганын чокымдазын, темдектеп алзын деген јакару келген. Совет јуучылдар километр кире јер ӧдӧлӧ, агаш аразында камышла јаап салган эки шалашка туштаган. Олордыҥ ичинде немецтер болгон. Ӧштӱлерди табыш јогынаҥ јоголтып ийеле, јакаруны бӱдӱрерин оноҥ ары улалткандар — немецтердиҥ пулемет-немелери кайда турганын, окоптор канайда чӧйилгенин чокымдагандар. Јакаруны бӱдӱреле, кайра барып јадарда, немецтер кайучылдарды автоматтарынаҥ аткылап баштаган. Удабай ла миналар јарылып башталган. Кайучылдар кайра јылыйтуларлу келгендер — бир јуучыл ӧлтӱрткен, бирӱзи шыркалаткан. Јакаруны бӱдӱргени учун адамга быйан јарлалган.\nЭкинчи учурал Сталинградтыҥ јанында болгон: адам кайучыл группада болуп, ӧштӱниҥ тылындӧӧн «тил» экелзин деп аткарылган — ӧштӱ керегинде јаҥы јетирӱлер керек болгон. Олор беш немецти олјолоп, штабка экелген.\nБӱгӱн бис бу учуралдар керегинде туктурылыш јогынаҥ кычырадыс. Је бис ол јуучыл керектер кандый јеткерлӱ, олор кандый уур-кӱч јакарулар болгонын качан да јетире оҥдобозыс. Ӧштӱниҥ тылына барып, беш солдатты олјолоп, олорды бойыныҥ штабына јетирери јеҥил керек пе? Онызын јаҥыс ла Афганистанда, Чечен јеринде ле ӧскӧ дӧ јерлерде јуу-согуштарда турушкандар оҥдоор.\nАдабыс фронтто ло амыр-энчӱ ӧйдӧ алган кайралдардаҥ эҥ ле тыҥ баалаганы «Сталинградты корулаганы учун» деп медаль болгон. Совет солдаттар анда кайра баспастаҥ, јӱрӱмин кысканбастаҥ јуулашкан. Оноҥ ӧскӧ арга да болбогон: јуу-согуштар кажы ла тура, кажы ла ором, тураныҥ кажы ла этаж-кыбы учун ӧткӧн. Оромдор ло туралар бир ӧйдӧ ӧштӱниҥ колына кирип, оноҥ совет јуучылдарга ойто јайымдадып, оныҥ кийнинеҥ немец фашисттердиҥ болуп, оноҥ бистиҥ јуучылдардыҥ болужыла такып јайымдадып туратан. Мындый учуралдар текшилей болгон. Тураныҥ бир этажында немецтер болзо, экинчи этажында бистиҥ јуучылдар… Совет јуучылдар чындап та анайда јуулашканын Сталинград учун јуу-согушка учурлалган кинофильмдердеҥ кӧрӧдис, олорло оморкойдыс. Је эмди ол геройлордыҥ кӧбизи ак-јарыктаҥ јӱре берген, арткан јуучылдар карыган, су-кадыгы уйадаган. Каа-јаада ветерандарыс магазинде эмезе поликлиникада очередьте турза, кезик улус олор очередьти арайладып туру деп чаптыксынат…\nМениҥ адам Сталинград, оныҥ оромдоры ла туралары учун ат-нерелӱ јуулашкандардыҥ бирӱзи. Ол немецтерди олјого алып турганын бойыныҥ кӧзиле кӧргӧн, оныҥ айтканыла болзо, оныҥ кӧргӧн немецтери ӧштӱниҥ черӱзиниҥ бийик башкарту-командованиезиниҥ каруулчыктары болгон болгодый.\nСталинград учун јуу-согуш јеҥӱлӱ тӱгенген соҥында, адам јуулашкан 40-чи дивизияны Ростов-на-Дону јаар аткарган. Јуу-согуштардыҥ бу ӧйин эске алып тура, ол бир мындый учурал керегинде куучындаган. Оныҥ башкартузына кирип турган јуучылдардыҥ тоозында Костя деп атту јиит јуучыл болгон, оныҥ фамилия-ӧбӧкӧзи адамныҥ сагыжына кирбеген. Олор јолой кыска ӧйгӧ тыштанып, Ростовко јетирӱ јойу баргандар. Ээчиде амыраштыҥ кийнинеҥ кичӱ командирлерге бойыныҥ јуучылдарыныҥ тоозын чотко алзын деп јакару келген. Адамныҥ башкарган отделениезинде бир јуучыл јок болуп калган. Бастыразы ичкери барарда, адамга ол јылыйган јуучылды тапсын, јакаруны канайда бӱдӱргени керегинде јетирӱ этсин деп јакару берилген. Адам база бир јуучылла кожо ол јылыйган солдатты бедиреп барган. Адабыс ӧлӧҥниҥ ортозынаҥ арал јаар ууланган кандый да ис бар болгонын кӧрӱп ийген (аҥчы ине!). Барып кӧрӧр болзо, Костя агаштыҥ тӧзинде уйуктап јаткан.\nЭкинчи учурал: олордыҥ јуучыл бӧлӱги једер јерге једип, Донбасстыҥ јанында токтоп, коруланарына белетенген. Костяны каруулчык эдип тургускандар. Адам постторды шиҥдеп кӧрӱп барарда, Костя-каруулчык уйуктап јаткан болуптыр. Адам оны ойгозып, арбанала, јууныҥ ӧйинде каруулчык кижи постто уйуктаза — јаан каршулу керек деп ого јартаган. Ол учун, кандый да шылу-јаргы јогынаҥ, адып та салар аргалу. Адам оны постто артызып салган, нениҥ учун дезе караулды солыыр ӧй јеткелек болгон. Командир дезе адамга бир частаҥ постторды шиҥдеп кӧрзин деп јакарган. Барып кӧрӧр болзо — Костя ойто ло уйуктап јаткан. Мыныҥ кийнинеҥ командир постторды бойы шиҥдеп кӧрӧргӧ барган. Барып кӧрӧр болзо, Костя ойто ло уйукташта. Командир оны ол ло јеринде адып саларга сананган. Костя ыйлап, оны атпазын деп јалынган. Адам оныҥ адаанын алып, оны бойымныҥ таҥынаҥ шиҥжӱ-башкартума аларым деген. Анайып Костяныҥ јӱрӱмин аргадап алган.\nУдабай ла Сталиннеҥ ичкерлеери керегинде јакару келген. Ичкерлеш 1943 јылдыҥ јайында тӱнниҥ 3 саадында башталган. Адамныҥ эске алганынаҥ: «Јуу-согушты артиллерия баштаган — 15 минут кирези аткылаган. Оноҥ «Катюшалар» адып баштаган, мыныҥ кийнинеҥ јуу-согушка бомбардировщиктер кирген. Бу ӧйдӧ бис окоптордо отурганыс. Озо баштап уур танктар, оныҥ кийнинеҥ јеҥил танктар барган, олорды ээчиде — бис». Ӧштӱниҥ коруланыжы оодо согулган. Је јеҥӱниҥ баазы сӱрекей баалу болгон — кӧп тоолу јуучылдар мында јеҥ јастанып јыгылган. Бу јуу-согушта адам уур шыркалаткан.\nОл полевой госпитальда болордо, та кем де кыйгырып турган: «Нӧкӧр командир! Нӧкӧр командир!». Кӧрӧр болзо — Костя. Олор анайып сакыбаган јанынаҥ тушташкан. Костя бу туштажуга тыҥ сӱӱнип, адам оныҥ јӱрӱмин аргадаганы учун быйанын айткан. Костя ол тушта јеҥил шыркалу болгон, бир канча ӧйдӧҥ ол фронт јаар јӱре берген. Бу олордыҥ калганчы туштажузы болгон…\nАдамды Кисловодсктогы госпитальдӧӧн апарган. Ол анда алты ай эмденген. Эмдеништиҥ кийнинеҥ оны комиссовать эделе, јандырып ийген. Адамга јуу-согуш 1944 јылдыҥ кыжында анайып тӱгенген.\nМен бистиҥ адабыстыҥ фронттогы јӱрӱминеҥ бир ле канча учуралдар керегинде бичидим. Текшилей алза, олордыҥ тоозы кӧп эмей!\nОны госпитальдаҥ кышкыда јайгы кийимдӱ чыгарып ийгендер. Кисловодск тӱштӱк кала учун, байла, госпитальда кышкы кийим болбогон болор бо? Јолой ол канайып чарчап калбаганы кайкамчылу… Бийсктеҥ Кан-Оозындагы айылына јетире тусту сумалдар апарып јаткан кош тартар кӧлӱктиҥ кузовына чыгып јеткен. Је ол ченелтени, салым берген ченелтени, једимдӱ ӧдӱп чыккан.\nЈанып келеле, ол ОСОАХИМ-ниҥ инструкторы, колхозтыҥ бригадири, Кан-Оозындагы сельпоныҥ заготовители болгон. 1947 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала 1974 јылга јетире Кан-Оозы аймактыҥ акча-манат аайынча бӧлӱгинде каландар јанынаҥ агент болуп иштеген. Ойрот-Турада курстарда ӱренген. РСФСР-дыҥ акча-манат аайынча министриниҥ 1951 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 4-чи кӱниндеги «Алтай крайдыҥ финоргандарыныҥ кичӱ составыныҥ улузына таҥынаҥ званиелер берери керегинде» 1025 таҥмалу јакарузыла адабыска «Финансовый службаныҥ III рангту кичӱ советниги» деп таҥынаҥ звание адалган. Оныҥ полевой сумказында казнаныҥ акчазы јаантайын кӧп болотон, је ӧскӧ акчаны бойыныҥ керектерине качан да тузаланбаган. 27 јылга улалган службаныҥ ӧйинде государственный акча јетпей калган эмезе уурдаган-јылыйткан бир де учурал болбогон.\nАдабыстыҥ ӧйиниҥ улузына кӧп уур-кӱчтерлӱ јылдар келишкен. Је ол качан да салымына комыдабаган. Ол таҥынаҥ бойы јакшы јӱрӱм јӱргем деп айдып туратан. Келер ӧйгӧ ижемјилӱ болгоны, јӱрӱмди ле ар-бӱткенди, бойыныҥ Алтайын сӱӱгени узун ла јилбилӱ јӱрӱм јӱрер арга берген.\nБистиҥ јаш тужыс уур-кӱчтер јок, ырысту болгоны учун адабыска быйанду јӱредис. Ол јакшы ада, таада, карган таада болгон. Улус ол канча јашту болгонын угала, бу ӧлӱмдик јок кижи деп айдыжатан. Је ол бистиҥ адабыс болгон! Ол канча да јашту болзо, 200 те болзо, ол бистиҥ ортобыста болзын деп јаантайын амадап туратаныс. Оныҥ айылына кирип, чай ичип, куучындажып јӱрерге. Је эмди мынайып качан да болбос! Бис ого јаантайын быйанду јӱрерис ле сӱӱген јӱрегисле ундыбазыс!\nБойыгардыҥ ада-энелеригерге канча да јаш болзо, олорды кичееп јӱрӱгер. Кижиниҥ кӧгӱс-санаазы эмес, а эди-каны карыйт. Олорго быйан айдып, кандый да кӧп иштӱ-тошту болзогор, ајару эдип, кичееп јӱрӱгер. Соҥында олорго ајару этпегем, кичееп јӱрбегем деп санааркап јӱрбеске…\nО. ОВСЯНИКОВА (Янышкина)


поляктап Olga Nawoja Tokarczuk\nчаган айдыҥ 29 кӱни 1962(0001-29-1962)[…] (60 јаш)\nСулехув[d], Зелёногурский повят[d], Любушское воеводство[d], Польша[d]\nроманист, бичиичи, психолог, ӱлгерчи, либреттист, издатель, донатор\nРоман Фингас[d] ла Grzegorz Zygadło[d]\nСамуил Богумил Линдениҥ сыйы[d] (2008)\nФонд Костельскихтиҥ сыйы[d] (1997)\nЭл-јондык Букеровтыҥ сыйы[d] (2018)\nМосттыҥ сыйы[d] (2015)\nСилезтиҥ академический лавразы[d] (2009)\nВиленицыныҥ сыйы[d] (2013)\nЯн Михальскийдиҥ литературалык сыйы[d] (2018)\nВроцлавтыҥ кӱндӱлӱ кижизи[d] (2019)\nЛор Батальонныҥ сыйы[d] (2019)\nЕвропей банктыҥ литературалык сыйы[d] (кочкор ай 2019)\nУорикский университеттиҥ эҥ артык кӧчӱреечи деп сыҥы[d] (2018)\nУорикский университеттиҥ эҥ артык кӧчӱреечи деп сыҥы[d] (2019)\nПоляк тилдиҥ элчизи деп сый[d] (сыгын ай 2019)\nУзедомныҥ литературалык сыйы[d] (2012)\nВаршаваныҥ кӱндӱлӱ кижизи[d] (кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱни 2020)\nОльга Навоя Тока́рчук (поляктап Olga Nawoja Tokarczuk; 1962 јылдыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде , Сулехувто чыккан) — поляк бичиичи ле ӱлгерчи. Эл-јондор ортодо Букеровский сыйды алган (2018), Нобельдиҥ литературала сыйын алган, (2018).\nТокарчук Сулехув деп калада чыккан. Јааналарыныҥ бирӱзи украинка болгон. Токарчук Варшавский университеттиҥ психологический факультедин божоткон , Валбжиха деп јерде психотерапевт болуп иштеген. Эмдиги ӧйдӧ Вроцлавта јуртайт. Јажылдардыҥ биригӱзиниҥ турчызы, соллиберал «Политикалык критика» деп журналыныҥ редколлегиязында иштейт. Ольга Токарчук ӱлгерлердиҥ јуунтызынаҥ баштаган. 1993 јылда чыккан баштапкы романы: «Путь людей книги». «Бегуны» деп роман ого ороондо эҥ ле јарлу «Нике» деп литературалык сый экелген (2008). Токарчук кыска проза бичиириниҥ узы. Критиктер Ольга Токарчуктыҥ иштерин «1990 јылдардыҥ јииттериниҥ прозазына келижет деп темдектейт». Токарчуктыҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген.\n2018 јылдыҥ кӱӱк айында Ольга Токарчукка «Јӱгӱрӱктер» деп романы учун Эл-јондор ортодо Букеровский сый берилген (поляктап Bieguni, английлап Flights). Токарчук бу сыйды алган баштапкы поляк бичиичи болгон. 50 000 фунт стерлинг сыйды ол кӧчӱрген кижиле ӱлешкен. Дженнифер Крофт Токарчуктыҥ романын англий тилге сӱреен јакшы эдип кӧчӱрген. 2019 јылда Токарчук Международный Букеровский сыйдыҥ шорт-листине «Ӧлгӧндӧрдиҥ сӧӧгин кырала» ( орустап «Пройдись плугом по костям мёртвых») деп романы учун кирген.\n2019 јылда Токарчук Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2018), «Јӱрумниҥ кӱч айалгаларын, канайда тартыжарын јӱрӱмге јуук эдип кӧргӱскени учун». 2018 јылда чуугун-табыш чыккан учун сыйды кийнинде берер деп артыргыскан. Онойдордо, Токарчук Польшада Нобельдиҥ сыйын алган бежинчи бичиичи. Кепке базылып чыккан бичиктери: «Бичиктиҥ улузыныҥ јолы», «Путь людей книги», поляк тилдеҥ кӧчӱрген К. Я. Старосельской]] | место = М.| издательство = АСТ | год = 2002 | страниц = 240 | серия = Мастера. Современная проза | isbn = 5-17-012646-8 }}; «Правек ле ӧскӧ ӧйлӧр», «Правек и другие времена» / послесловие П. Чаплинского; перевод с польского Т. Изотовой. — М.: Новое литературное обозрение, 2004. — 336 с. — ISBN 5-86793-306-7. «Тӱштеги тура, тӱндеги тура», «Дом дневной, дом ночной». — М.: АСТ, 2005. — 320 с. — ISBN 5-17-022137-1.; «Башка-башка барабандарла ойын», «Игра на разных барабанах» / предисловие М. Витковского. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — 376 с. — ISBN 5-86793-456-X.; «Калганчы историялар», «Последние истории»: роман / предисловие А. Вольны-Хамкало; перевод с польского И. Адельгейм. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — 240 с.; «Јӱгӱрӱктер», «Бегуны»: роман / предисл. Э. Худобы; пер. с польского И. Адельгейм. — М.: Новое литературное обозрение, 2010. — 404 с. — ISBN 978-5-86793-825-3.; «Кайкамчылу историялар», «Диковинные истории» / пер. с польского И. Адельгейм. — М.: ЭКСМО, 2019. — 288 с. — ISBN 978-5-04-101961-7.,«Номерлер»,«Номера» / перевод К. Старосельской | издание = Иностранная литература | тип = журнал | год2000 | номер = 8; «Че Гевара», «Че Гевара» / перевод Марины Курганской | издание = Новая Польша | тип = журнал | год.\nВиленицаныҥ сыйы (2013);\nБукеровский сый (2018);\nНобельдиҥ литературала сыйы (2018, 2019 јылда алган).\nОльга Токарчук, 2016\n↑ 4,0 4,1 4,2 https://viva.pl/kultura/rodzina-olga-tokarczuk-dzieci-maz-pochodzenie-121193-r1/\n↑ Stowarzyszenie Kulturalne "Góry Babel" | Rejestr.io (поляк.). rejestr.io. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2019.\n↑ Ольга Токарчук Букеровская премия\n↑ Писательница Ольга Токарчук получила Международную Букеровскую премию (ја. эм.). BBC News. Україна (23 кӱӱк ай 2018). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2019.\n↑ Международный Букер присуждён Ольге Токарчук (ја. эм.). Colta (23 кӱӱк ай 2019). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2019.\n↑ Объявлены финалисты Международного Букера (ја. эм.). Colta (10 кандык ай 2019). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2019.\n↑ 12,0 12,1 Почему Нобелевку по литературе дали Ольге Токарчук и Петеру Хандке? Объясняют эксперты (ја. эм.). BBC News. Русская служба (10 кӱчӱрген ай 2019). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2019.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Brockhaus · Treccani\nBIBSYS: 97052997 · BNC: a11890447 · BNE: XX1541661 · BNF: 125503303 · CiNii: DA17077338 · CONOR: 43676771 · GND: 122302885 · ISNI: 0000 0001 1556 806X · LCCN: no96009452 · LNB: 000289386 · NDL: 01212834 · NKC: jn20000605336 · NLA: 43250786 · NLP: A12512217 · NSK: 000258499 · NTA: 174878850 · NUKAT: n94003470 · PTBNP: 1769546 · РГБ: 000036440 · LIBRIS: 220582 · SUDOC: 03478599X · VIAF: 49338782 · WorldCat VIAF: 49338782\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Токарчук,_Ольга&oldid=25708"\n1962 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 21:17.


Јуранары јайым учуш берет - altaicholmon\nСанатта иштеп тургандардыҥ санаазы, кӧрӱми ле ич-кӧгӱстик јӱрӱми тегин улустыйынаҥ башкаланып турган дегени элбеде јарлу шӱӱлте. Бу кӱндерде редакциябыска јурукчы јиит кысты кычырып куучындаштыбыс. Санат јолын талдап, оныҥ илбизиндӱ толкуларында јӱрген кыстыҥ ич кӧрӱми чындап та башкаланып турганы, аҥылу, чичке болгоны јарт сезилди. Алина ЧИНИНАЛА јууктада танышканысты јарлайдыс.\nТодош сӧӧктӱ Алинаныҥ кичӱ Тӧрӧли Экинур јурт. Ол јаштаҥ ла ала јуранарын сӱӱген. Тогузынчы классты јуртыныҥ школында божодып, ол Бийсктиҥ педагогикалык колледжине «изобразительное искуство и черчение» деп ууламјыла ӱредӱге кирген. «Анда ӱренерге меге сӱрекей јараган — деп, Алина темдектейт. —Ӱренген јеримде кожо куучындажып јӱрер алтай балдар јок болгон. Је андый да болзо, ӱредӱчилерим ончозы буурзак, јакшы, бийик профес-сионал јурукчылар учун ӱредӱ ӧйлӧрим јеҥил ле јилбилӱ ӧткӧн. Бийскте јуранарыла ӱредӱчилер алтай балдарды сӱӱйдилер, олор анда суруда ла тоомјыда деп айдарга јараар. Онызы, байла, бис мындый јараш ар-бӱткенниҥ ортозында чыдап, оныҥ аҥылузын бойыска шиҥдирип алып турганыс учун».\nБӱ ӱредӱде тӧрт јыл ӱренип, јурукчы кыс оны 2018 јылда божоткон. Ол јыл кандык айда Бийскте Јурукчылардыҥ кӱни темдектелерде, Алина бойыныҥ иштериниҥ таҥынаҥ кӧрӱзин ӧткӱрген. Кӧрӱде автордыҥ јарым јыл кире ӧйдиҥ туркунына јуралган 28 јуругы тургузылган. Ондо кӧп лӧ сабада живопись эп-аргала ар-бӱткенди јураган иштер болгон. Кӧрӱге келип јӱрген эл-јон, јурукчылар, профессионалдар јиит јайалтаныҥ јуруктарын бийик баалап, јылу сӧстӧрин айткан, јуруктардыҥ кӧбизин јакшызынып, улус садып алган эди. Ол тушта јурукчыныҥ «Мениҥ Алтайым» деген ижи бийик баалалган эмтир. Устардыҥ темдектегениле, анда Алинаныҥ «кей јурап ийер јайалтазы» кӧрӱнген…\nЭм тургуза А. Чинина билгирлерин, узын тыҥыдып, бийик ӱредӱ алып јат. Ол В. М. Шуклинниҥ адыла адалган Алтай государстволык гуманитарно-педагогический университетте «изобразительное искусство и дизайн» бӧлӱктиҥ 2-чи курсында заочно ӱренет. Анда ол кӧп сабада тушьла, каламла, графика марыла јурайт. Удабас јерлежистиҥ иштери бу вузтыҥ эҥ артык ӱренеечилериниҥ кӧрӱзинде база тургузылар.\nКажы ла јурукчыда бойыныҥ сӱӱген, тоогон, оморкоп кӧргӧн коллегалары бар. Алина анайып анчада ла Николай Чепоковтыҥ јуруктарына кӧрӱп турганын айтты. Јайаандык јолында ол кӧп профессионал јурукчылардыҥ ижин, марын шиҥдеп, бойыныҥ аҥылу стилин бедирейт. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ узы-стили араайынаҥ илезине чыгып јатканын ӱредӱчилери темдектейт. Онойдо ок јиит јурукчы јерлеш Сергей Дыковтыҥ ла Амыр Укачинниҥ иштерин јакшызынат. Алина оны ӱредип, јажыттар ачкан ӱредӱчилери Инга Плотниковага, Егор Бралгинге быйанду јӱрет. Ӱредӱчилери эмдиги ӧйдӧ алтай албатыныҥ аҥылу культуразын чеберлеп, ӧскӱрип, оны бойыныҥ алтай албатыныҥ кӧрӱмине тайанган стилин јылыйтпай апарзын деп јӧмӧжӧдилер.\n2018 јылда республикага јанып келеле, ол Горно-Алтайск каланыҥ тӧс библиотеказында кееркедеечи-јурукчы болуп иштейт. Бу ӧйдиҥ туркунына јиит јайалта јерлеш јурукчыларла таныжып куучындажарга амадап јӱрет. Је айалгалар келишпей турганынаҥ ба, ол сӱрекей кемзинчек болгонынаҥ ба, бӱгӱнге јетире кыстыҥ бу амадузы бӱтпеди. Иштеп турган библиотеказында оныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзи кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱндеринде ачылар. Алина ого јерлештерин кӱӱнзеп келзин деп кычырат. Айса болзо, кӧрӱге ченемелдӱ јурукчылар келзе, оныҥ амадузы јӱрӱмде бӱдер…\nКолледжте ӱренип турала, ол кийисле эдимдер эдерине ӱренип, база башка-башка кӧрӱлерде, конкурстарда једимдӱ турушкан. Горно-Алтайскка келип, ӱркене јинјиле јилбиркеп, кӧп эдимдер эткен. «Кандый бир материалла јилбиркей береле, оныла узанып, ӱренип алала, ол ло тарый кӧп-кӧп эдимдер эдип ийедим. Оноҥ јилбӱм ӧдӧ берет, башказын алып ӱренедим. Је јуранары меге недеҥ де артык, ол меге јайым учуш берет. Акварельле, гуашьла, карандашла, пероло иштенедим. Анчада ла меге маслоло јураарга јарайт. Оныҥ ӧҥдӧри койу, иштенерге јымжак, холстко ол јакшы јадат, керек дезе јыды да јакшы — деп, јурукчы кыс јымжак каткырып айдат. —Иштенип јатсам, меге амыр айалга, кӱӱ керек болот. Анчада ла пианино, скрипка ойноткылардыҥ ӱни. Кӱӱ мениҥ ижиме кыйалтазы јогынаҥ керектӱ некелте болуп јат. Иш ӧйинде туура табыш, телефон чаптыгын јетирбес учурлу. Нениҥ учун дезе кӱӱн-табым јылыйа берер. Оныҥ учун ар-бӱткенди фотого согуп, кыбыма келип, керектӱ айалгалар тӧзӧп алала, иштенедим. Эмди мен кӧп сабада графикада иштенедим. Бойым точкалап јураар эбимди табып алгам, ол меге јарайт. Шак ол тушта нени јураарын бойым чӱмдеп, куулгазын кожуп турадым. Таракай бойыныҥ андый иштерин сӱреен чичке чийӱлерле ус јурап јат, мен дезе точкаларла иштейдим».\nАр-бӱткеннеҥ, пейзажтаҥ башка јиит јурукчыга аҥ-куштар јураарга јарайт. Сӱӱген тындулары — аттар. Јаш тужында ол адына минип, Экинурдыҥ јалаҥдарыла јортып јӱрерге јакшызынатан. Оныҥ да учун, байла, ол аттар јураза, кӧстӧри чын немедий болуп турганын кӧргӧн улус темдектейтен.\nАлинага јураарга јарап турган база бир тынду — куулгазын телекейдиҥ улуузы. Ол оогоштоҥ ло ала улуулар керегинде чӧрчӧктӧр, фильмдер, бичиктер сӱӱген. Санаазында ол улуу нӧкӧрине минип, бийик-бийикте шуҥуп, кемге де бактырбай, јайым учуп јӱрген деп амадайтанын биске ачты. Олордыҥ канаттары, мызылдап турган кайзырыктары, ийдези оны нениҥ де учун сӱреен јилбиркедетен. Бойыныҥ јуруктарында ол бу санааларын база јураган.\nАлина ары-бери барып, јииттер ортозында тал-табышту, шакпыртту керектерде туружарын сӱӱбейт. Оныҥ нӧкӧрлӧри де кӧп эмес. Бийскте ӱренип тура, ол общежитиеде омок, ачык-јарык орус кысла кожо јаткан. Ӱӱре-најызыныҥ кылык-јаҥыныҥ экпинине алдыртып, ол бойы да эмеш ачык боло берди. Кӧп улус јуулган јерлердеҥ ол солун кӧрӱлерге, туштажуларга, концерттерге барып, јаҥы билгирлер, сезим-санаалар алып турарга јӱткийт. Јурукчы кижи јаантайын кыймыгуда ла бедирениште болор керек деп чотойт. Онойдо ок оныҥ шӱӱлтезиле, бойы чылап ок јуранып тургандарла, ӱредӱчилериле јаантайын бек колбуда, куучындажып, туштажып, кажы ла кӱн јуранып турар керек. Андый јӧмӧлтӧ јогынаҥ кӱч болгонын ол бойы билип айдат.\nБош ӧйдӧ Алина айылында билезиле болорго, ар-бӱткенле базып јӱрерге сӱӱйт. Адазы Валерий Петрович мал-ашта иштейт, база јуранар јайалталу кижи. Энези Сынару Мансуровна школдо ӱредӱчи, директордыҥ таскамал иш аайынча ордынчызы бо-лот. Алинада аказы ла сыйны бар. Јуукта ӧткӧн амыралта кӱндерде ол јанып, ада-энезиниҥ мал-ажы турган турлуныҥ јанында кырга чыгып, тӧрт элик кӧргӧнин ӧкпӧӧрип куучындады. Јурукчы кижиге ол анчада ла јакшынак учурал болгон.\nМынаҥ озо јылдарда А. Чинина јуруктарыныҥ кӧрӱлерин тӧрӧл јуртында канча катап ӧткӱрген. Бӱгӱн Горно-Алтайскта ӧдӱп турган кӧрӱзи тергеебистиҥ тӧс калазындагы баштапкы кӧрӱзи болуп јат. Оныҥ јуруктарын кӧрзӧҥ, јылынып алгаҥдый сезилет. Онызы јуруктарда кӧп сабада јай ӧйи јуралганы учун эмес…\nАлинага эрмек-куучын учун быйан болзын, јолы ачык, једимдери бийик, кӧрӧӧчилери кӧп болзын деп кӱӱнзейдис.