Ижинде – ойгорлык, јаан ийде ле јалакай болоры бириккен - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде республикада Ӱредӱчиниҥ кӱни темдектелди. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ ӱредӱликтиҥ ишчилерин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева уткуды.\n«Ӱредӱчиниҥ бӱдӱрип турган ижинеҥ учурлу ла каруулу база кандый ишти адаары кӱч. Педагогтор бистиҥ обществоныҥ келер ӧйин ле оныҥ интеллектуал аргаларын тӧзӧйт, кажы ла ӱйени чындык улус болорына таскадат, кажызынаҥ ла кижи эдет, санаа-укаазын, кылык-јаҥын ӧскӱрип, таҥынаҥ бойы сананып билерине ӱредет. Ӱредӱчиниҥ ижинде ойгорлык, јаан ийде, јалакай ла ол ок ӧйдӧ кату болоры бириккен» — деп, Динара Култуева айтты.\nОныҥ темдектегениле, Алтай Республикада ӱредӱликтиҥ бӧлӱгин јаҥыртары, ӱредӱчиниҥ ижиниҥ тоомјызын бийиктедери аайынча јаан иш ӧткӱрилет. «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекер аайынча школдыҥ инфраструктуразын ӧскӱрерине, бӱгӱнги ӧйдиҥ јепселдерин аларына, цифровой технологияларды кийдирерине, педагогтордыҥ квалификациязын бийиктедерине федерал кӧп акча-манат чыгарылат. «Бу ончозы балдар бӱгӱнги кӱнниҥ некелтелеринеҥ соҥдобозын, јӱрӱмде једимдӱ болзын ла конкуренция-маргыштарда јаан аргалу болзын деп эдилет. Је бир де једим педагогтор јокко болбос. Једимниҥ тӧзӧгӧзи јайалталу ӱредӱчилердиҥ, арыырын билбес ле ойгор таскадаачылардыҥ ижинде» — деп, ол темдектеди.\nДинара Култуева педагогторго кӱнӱҥги чылаазыны јок ижи, профессиязына чындыгы ла берингени учун быйанын айтты.\nУткуулын АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин база айтты. Ол бӱгӱн ӱредӱликтиҥ чыҥдыйына, ӱредӱчиниҥ профессионал ӧзӱмине, ӱзеери ӱредӱниҥ системазыныҥ ӧзӱмине, ӱредӱчиниҥ ижиниҥ тоомјызын кӧдӱрерине аҥылу ајару эдилет деди. Оныҥ айтканыла, педагогтордыҥ једимдӱ ижиниҥ кӧргӱзӱзи ол ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык олимпиадаларда јеҥӱлери болуп јат. Вице-спикер Алтай Республикада государственный турулталу аттестацияда бийик кӧргӱзӱлерлӱ выпускниктердиҥ тоозы кӧптӧйт деп темдектеди.\nЈуулган улуска уткуулду сӧзиле онойдо ок ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ Алтайский профсоюзыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ председатели Юрий Тишков баштанган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда кайралдар табыштырылды. Алтай Республикада физический культураны ла cпортты ӧскӱрерине јаан камааны, узак јылдарга ак-чек иштегени учун «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ II степеньдӱ медалиле балдардыҥ аҥылу спорт школыныҥ тазыктыраачы-преподаватели Сергей Грушин кайралдатты.\nӰредӱликтиҥ бӧлӱгинде једимдери ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун «Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деп кӱндӱлӱ ат Горно-Алтайсктыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязыныҥ ӱредӱчизи Надежда Расовага адалды.\nӰредӱликтиҥ бӧлӱгинде, балдарды ла јашӧскӱримди таскадарында јаан једимдери ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун «Россия Федерацияныҥ таскадарыныҥ ла ӱредериниҥ кӱндӱлӱ ишчизи» деп тӧшкӧ тагынар темдекле Улаган аймактыҥ ӱредӱлик учреждениелериниҥ ижин јеткилдеери аайынча башкартуныҥ баштамы калсстарла методизи Галина Унатова кайралдатты.\n200 муҥ салковойдыҥ сертификады Алтай Республиканыҥ 2021 јылда педагог ижинде једимдери учун сыйга ӧткӱрилген федерал конкурста турушкан эҥ артык ӱредӱчилерине — Горно-Алтайсктыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязында биологияныҥ ӱредӱчизи Ольга Иркитовага, коррекционный школ-интернатта географияныҥ ӱредӱчизи Ирина Феоктистовага табыштырылды.\nАлтай Республикада физический культураны ла cпортты ӧскӱрерине јаан камааны, бийик кемдӱ спортчылар тазыктырганы ла ак-чек иштегени учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деп кӱндӱлӱ ат Кош-Агаштагы балдардыҥ спорт школында грек-рим кӱрештиҥ бӧлӱгиниҥ тазыктыраачы-преподаватели Зиновий Матыевке адалды.\nПрофессионал ижинде једимдери, ӧзӱп јаткан ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камааны, ӱредӱликте узак јылдарга ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Горно-Алтайскта 9-чы номерлӱ «Гармония» гимназияныҥ директорыныҥ билим-методикалык иш аайынча ордынчызы Екатерина Авдюшкина, Кӧксуу-Оозында школдо химияныҥ ӱредӱчизи Галина Ахтырко, Горно-Алтайсктыҥ 10-чы номерлӱ школыныҥ педагог-библиотекари Галина Драчева, Кан-Оозы аймактыҥ ӱредӱлик ле јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкартузыныҥ тӧс бухгалтериязыныҥ директоры Сынару Дядярова, Шабалин аймактыҥ Камлактагы школыныҥ директоры Надежда Какышева, Горно-Алтайск-та балдардыҥ комбинированный бӱдӱмдӱ 5-чи номерлӱ садыныҥ заведующийиниҥ административно-хозяйственный бӧлӱк аайынча ордынчызы Наталья Кильдеева, Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозындагы школында јуранарыныҥ ӱредӱчизи Наталья Кныева, Шабалин аймактыҥ Ильинкадагы школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Елена Полиева, Горно-Алтайскта М. В. Карамаевтыҥ адыла адалган 1-кы номерлӱ лицейде баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Наталья Пяткова, Кан-Оозында Ч. К. Кыдрашевтыҥ адыла адалган школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Светлана Самырова кайралдаттылар.\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Горно-Алтайсктыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязында немец тилдиҥ ӱредӱчизи Татьяна Тубашева, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ ӱредӱлӱ учреждениелерин психология-педагогика јанынаҥ јеткилдеериниҥ тӧс јериниҥ башкараачызы Татьяна Утяшева, Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талдуда школында ӧскӧ ороонныҥ тилиниҥ ӱредӱчизи Лариса Хлебодарова, Шабалинде балдардыҥ «Искорка» садыныҥ заведующийи Ирина Якова, Ортолыкта М. И. Лапшинниҥ адыла адалган школдыҥ директоры, биологияныҥ ӱредӱчизи Баяру Абулова, Кӧксуу-Оозында отраслевой технологиялардыҥ техникумында производственный ӱредӱниҥ мастери Виктор Басаргин, Чаргы-Оозында Совет Союзтыҥ Геройы К. А. Туганбаевтиҥ адыла адалган школдо орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Светлана Зарубина, Горно-Алтайскта кеендиктиҥ «Адамант» школыныҥ директоры Александр Кудряшов, Кош-Агашта Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Чейнеш Телесова, Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧктӧги школында алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Екатерина Шемдышева, Шабалин аймактыҥ Камлактагы школында орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Ольга Шутова, Кан-Оозы аймактыҥ Кӧзӱлдеги Д. Т. Тоедовтыҥ адыла адалган школдо орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Сурлай Ябыева, Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында школдо физиканыҥ ӱредӱчизи Айсулу Яданова, Улаган аймактыҥ Балыктујулда школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Селена Яжикова кайралдаттылар.\n50 муҥ салковойдыҥ сертификады Алтай Республиканыҥ 2021 јылда педагог ижинде једимдери учун сыйга ӧткӱрилген федерал конкурста турушкан эҥ артык ӱредӱчилерине – Горно-Алтайсктыҥ А. Н. Ленкинниҥ адыла адалган 8-чи номерлӱ школында алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елена Бадакинага, Горно-Алтайскта М. В. Карамаевтыҥ адыла адалган 1-кы номерлӱ лицейде орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Ирина Казанцевага, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Людмила Тодошевага табыштырылды.\nБу ок кӱнде республиканыҥ тӧс калазында Горно-Алтайсктыҥ ӱредӱлик башкартузыныҥ 85 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек ӧтти. Динара Култуева јуулгандарды байрамла уткуп, ӱредӱликтиҥ системазыныҥ јаш ӱйени таскадарында ла ӱредеринде бийик учурын темдектеди. «85 јыл кайра республиканыҥ тӧс калазында ӱредӱлӱ организацияларды сабарларла ла тоолоор арга болгонына бӱдерге кӱч. Бӱгӱн ол элбек ӱредӱлик инфраструктура, ӱредӱчилердиҥ, таскадаачылардыҥ, ӱзеери ӱредӱниҥ ишчилериниҥ бӱткӱл черӱзи… Бу јаан тооныҥ кийнинде байлык тӱӱки, ачылталар, једимдер, јаҥыртулар турат, эмди де кӧпти эдер керек» — деп, вице-премьер чокымдады. Ол педагог иштиҥ бӱгӱнги кӱнде ӱредӱликтиҥ эҥ артык јаҥжыгуларын чеберлеп алган ветерандарына быйанын айтты.\nУткуулдарга Герман Чепкин, АР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ ле билиминиҥ министри Ольга Саврасова, Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Наталья Гусельникова кожулдылар.\nАлтай Республиканыҥ Быйанду самараларыла Горно-Алтайсктыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязында ӱзеери ӱредӱниҥ педагогы Марина Бормошкина, Горно-Алтайсктыҥ 6-чы номерлӱ лицейинде баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Надежда Черепанова кайралдатты.


Статьи | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nНекоммерческая микрофинансовая организация «Фонд поддержки субъектов малого и среднего предпринимательства муниципального образования «Онгудайский район» является не имеющей членства некоммерческой организацией, учрежденной администрацией Онгудайского района (единственный учредитель) в декабре 2010 года.\nИнформация работе отдела экономики в 2015 году\nОтдел экономики занимается осуществлением комплексного анализа состояния и перспектив развития экономики и социальной сферы района, разработкой социально — экономических прогнозов, созданием условий, обеспечивающих развитие предпринимательства на территории муниципального образования и организаций всех форм собственности, решает вопросы ЖКХ, развития предпринимательства (в том числе туризм, народные промыслы), проводит мониторинг основных показателей социально-экономического развития МО «Онгудайский район».\nБорис Алушкин: Надо не только слушать президента, но и слушаться, исполнять его указы и поручения\nОбщение президента России с населением должно стать примером для представителей всех уровней власти, считает руководитель региональной рабочей группы «Общество и власть: прямой диалог» Общероссийского народного фронта в Республике Алтай Борис Алушкин. По его словам, региональные и муниципальные власти неохотно идут на подобные встречи с гражданами, боятся вступать с населением в открытый прямой диалог, а если […]\nЕсть легенда о шахматной доске, как один индусский царь Шерам познакомился с шахматной игрой. Эта игра ему так понравилась, узнав, что она изобретена одним из его подданных, царь приказал его позвать, чтобы лично наградить за удачную выдумку. Изобретатель Сета явился к трону повелителя. — Я желаю достойно вознаградить тебя, Сета, за прекрасную игру, которую ты […]\nВ Онгудайском районе установилась теплая погода, проснулись клещи. С установлением теплой погоды в лечебно – профилактические учреждения района по поводу присасывания клещей обратились – 18 человек, в том числе детей до 14 лет – 15, взрослых — 3. Наибольшее количество пострадавших в населенных пунктах: с.Онгудай – 8 случаев, с.Кулада – 3, с.Ело – 1, с.Иня- […]\nБис аймактыҥ депутаттарыла туштажуларды улалтып, Ийин ле Инеген јурттардаҥ аймактыҥ депутады Игорь Аткуновло бӱгунги эрмек-куучынды ӧткӱредис. Игорь Егорович депутаттыҥ ижин бӱдӱрип ӧткӧн чакта баштаган деп айтса јастыра болбос, 90 јылдарда оны јерлештери эки катап аймактыҥ депутадына талдаган эди. Эмди, калганчы јылдардыҥ туркунына ол ӱчинчи ле тӧртинчи катап талдаштарды ӧдӱп, чыгартылу ижин оноҥ ары ӧткӱрип, аймактыҥ […]\nВместе мы можем решить любые задачи\nВ мае этого года в нашей республике, как известно, состоится праймериз политической партии «Единая Россия» – предварительное голосование по выборам депутатов Государственной Думы РФ. Выборы в Госдуму пройдут в сентябре текущего года. Одним из кандидатов на праймериз является глава Чемальского района Родион Борисович БУКАЧАКОВ. В связи с этим мы попросили Родиона Борисовича рассказать о себе […]\nЫраак ла јуук ортолык: бистиҥ јерлештерис Сахалинде\nБу јуукта узак ӧйгӧ кӧрбӧгон јерлежиме јолыгала, куучындаштым. Кӧрӧр болзо, ол Сахалин јаар иштеп барарга јазанат – керектӱ чаазындар јууп турган эмтир. «Ыраак талайдыҥ ортолыгында канай јадып-иштеерге туруҥ?», — деп сурадым. Таныжым кокырлап, меге кару берди: «Сахалин эмди Алтай республиканыҥ он биринчи аймагы боло берген, билериҥ бе?». Чындап та, калганчы јылдарда алтайлар Сахалинди «олјолоп» баштаганы […]\nКийис базатаны – јаан учурлу керек\nТулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтыгы Талду jурттыҥ Э. К. Тарбанаеваныҥ адыла адалган библиотеказында кийистеҥ эдер эдимдердиҥ мастер-клазы ӧтти. Бу айас, jаскы jылу кӱнде библиотекага улус кӧп јуулды: балдар да, jиитер де, jаан да улус. Мастер-классты ӧткӱрген кижи – Тыйданова Алена Геннадьевна, «Койонок» деп балдардыҥ садыныҥ ишчизи. Jуулган jерлештерис кандый ла эдимдер эткилеген: сумкалар, айылдыҥ ичинде […]\nО, ойто ло јас! Теҥери бӱгӱн кандый айас. Ынаарлар чаҥкырлык, Телекей де тымык. Чактарга кайкалган Јаскы кеендик! Ар-бӱткен ойгонып, Јылгайак байрамыс једип келди. Бу байрамды бистиҥ јуртта тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӱрдис. Таҥ эртен тура 8 саатта улус мӱргӱӱлге чыгып, Алтайын алкап, кыйра булап, алтай аш-курсагыла тагылдарды кӱндӱледи. Бу јаан ишти јыл сайын баштап турган […]


Март 2018 - Страница 8 из 9 - altaicholmon\n«Кара тажуур койтылдап, кудалар келди, кыс сурап…»\nТуулу Алтайда амыр-энчӱ јуртап јаткан эл-јондо јебрен-кумран чактардаҥ бери кубулбай-солынбай келген јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларыс, кӧгӱс байлыгыс эрјинедий энчибис болуп улалат. Jебрен ӧбӧкӧлӧрис Jер-Алтайын, ар-бӱткенин, тууларын, аржан сууларын байлап, оныҥ ортозында тыш-амыр јуртаган. Албатыныҥ чӱм-јаҥы сӱреен байлык. Олор курчу-куйакты, ийде-чакты, алкыш-быйанды Теҥери-Jайааннаҥ, ар-бӱткеннеҥ, ада-энезинеҥ, уктаҥ-тӧстӧҥ алган. Jаҥына тайанган, јаҥынаҥ тудунган. Алтай улус озодо ару сӧӧктӱ, ак санаалу,\nЭпшилердиҥ телекейлик кӱнине\nКижиниҥ канады бек болзын Кижиниҥ јӱрӱминде су-кадыгыныҥ айалгазы баштапкы јерде деп айдар керек. Оныҥ јакшы эмезе јаман айалгазы бистиҥ бойыстаҥ тыҥ камаанду. Jе оорый бергенисте, биске болушка алтын колду эмчилерис келет. Алтын колду, улуска јалакай кӱӱндӱ эмчилердиҥ тоозында Маргарита Макаровна Чекурашева.\nJиит билелерге јаан ајару\nГорно-Алтайскта «Бирлик Россия» партияныҥ председателиниҥ јондык приемныйында бу јуукта журналисттерле туштажу ӧтти.\nJасактар белетеер иштиҥ айалгазы шӱӱжилген\nКочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде «Алтай Республикада јасактар белетеер иштиҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде» јуун ӧткӧн. Оныҥ туружаачыларына кире сӧслӧ Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин баштанган.\nБайрамла, кару ӱй улус!\nӰй улустыҥ албатылар ортодогы кӱни качан да олор эр улусла теҥ-тай тап-эриктерлӱ болор тартыжузынаҥ туулган болгон. Бистиҥ ороондо дезе 8 Март туку алдынаҥ ла бери ӧскӧ учур алынган. Бу кӱнде бис от-очокты чеберлеечи, эне, иштеҥкей, кару ӱй кижини аҥылап темдектейдис.\nJурт јаткандарла туштажулар\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Чой аймакта ишмекчи јол-јорыкта болуп, Паспаул ла Кара-Кокша јурттардыҥ эл-јоныла туштажулар ӧткӱрген.\nДетство в традиционной культуре тувинцев и теленгитов\nВ традиционном обществе тувинцев и теленгитов семье, семейно-родственному коллективу всегда придавалось огромное значение. Функционирование семьи было непосредственно обусловлено социальными институтами, этикой, моралью. Общество и семья занимали активную позицию в отношении демографического поведения. Об этом свидетельствуют конкретные общественные установки. Безбрачие и бездетность не признавались нормой жизни.\n15 самых интересных фактов об Олимпиаде\nСобытие, которое общество ждет каждые два года — олимпиада. Грандиозность ее потрясает, особенно последние полвека. Это связано с тем, что проведение олимпиады предоставляет стране возможность продемонстрировать особенности культуры, хореографическое мастерство лучших танцевальных коллективов, певческие таланты самых звонких голосов, показать всему миру гордость своей нации и государства. Лучшие умы продумывают пиротехнические и лазерные шоу для открытия\nНа президентских выборах россияне увидят в бюллетенях фамилии восьми кандидатов в президенты. Напротив какой из них поставить галочку? Мы собрали всю самую важную информацию о претендентах, выбор — за вами.\nВопросы эффективного обучения новых сотрудников и полноценного включения их в коллектив актуальны всегда. Актуальна и сама процедура внедрения. Традиционных обучающих уроков или как мы любим их называть – тренингов, бывает недостаточно. Многообещающая стажировка, испытательный срок — изощренные методы работодателя не всегда дает положительные ответы и надежда трудоустроиться или пройти процесс адаптации увенчаются провалом. Огорчается и


Декабрь 2018 - Страница 4 из 9 - altaicholmon\n«Уулчак тужымда курулгак оору мени «тегелеген» ле эди»\nВиталий Уинниҥ ады-јолы бистиҥ тергееде элбеде јарлу. Ол дзюдо, самбо кӱрештерле Россияныҥ спортыныҥ узы. Анайда ок самболо Россияныҥ эки катап чемпионы. Кӱрештиҥ бу бӱдӱминде республикада телекейдиҥ чемпионыныҥ адын адаткан эҥ баштапкы кижи. Јаркынду једимдерге јеткени учун ого «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деген бийик ат адалган. Је бу спортчы оогошто курулгак оорула оорып, ӱчинчи группалу кенек\nКӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлери табыштырылган «Медведь Холдинг» деп госкорпорацияныҥ гендиректоры Николай Бяков дилерлердиҥ «Хендэ-центр Красноярск» деген тӧс јеринде студенттердиҥ кышкы универсиадазыныҥ дирекциязыныҥ башкараачызы Максим Уразовко кӧдӱриҥилӱ айалгада Hyundai деп кӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган. Быјыл сыгын айда Hyundai студенттердиҥ 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде Красноярскта ӧдӧтӧн XXIX телекейлик универсиадазын кӧлӱктерле јеткилдеер окылу фирма болор кӱӱндӱзин угузып, оныҥ јӧптӧжӱзине\nJолым ачкан ӱредӱчим\nЈӱрӱмим, ижим калас эмес. Јӱрӱмге олорды баштап салгамда, Јӱрегим мениҥ сыс та билбес, Эткен ижим тузалу турганда. Ј. Кыдыев Кӱс. Оҥдой аймакта Кайыҥчыда бу киреде ар-бӱткен сӱреен јараш. Јурттыҥ јаныла агып турган Кадын суу бу ӧйдӧ ӧҥи — чап-чаҥкыр. Айландыра турган кырлар јӱзӱн ӧҥлӧ бӱркелген. Удабас ла школдыҥ ӧйи башталар. Ӱренчиктердиҥ калганчы ойын-јыргалдары. Оҥдой\nОроонныҥ ийде-кӱчи – jурттарда\n—Јондык биригӱлердиҥ ижин эрчимделтерине ӱзеери 4 миллиард салковой акча чыгарылар ла јурт јерлердиҥ ӧзӱмине ајаруны тыҥыдарыс — деп, РФ-тыҥ президентиниҥ айткан сӧстӧри келер 2019 јылда бӱдӱретен тӧс иштердиҥ бирӱзи болотонын эл-јон до, јаҥда отурган јамылулар да чокым-јарт оҥдогон болор. Бу сӧстӧрди Владимир Путин Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган форумында айткан кийнинде, тӧс\nСӱттий айдыҥ тӱндерде Сӱнем чаҥкыр сындарда…\nЈарлу бичиичи, поэт, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган эл-тергеелик сыйдыҥ лауреады, Кан-Оозы аймактыҥ кӱндӱлӱ кижизи Шатра Пепишевич Шатиновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган јайаан туштажу Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта ӧтти. Школ-интернатта республикада амыр јуртап јаткан эл-калыктардыҥ культуразыныҥ тӧс јеринде каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиктериле, ӱредӱчизи Ю. А. Мундукинала, поэттиҥ јерлештериле, јууктарыла, филология билимдердиҥ\nАлсу, Алимжан, Анастасия – Курайдыҥ школынаҥ\nКӱчӱрген айдыҥ 19-23 кӱндеринде Москвада ӱренчиктердиҥ, јиит краеведтердиҥ бастырароссиялык кычырыштары ӧтти. Јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган кычырыштарда ороонныҥ башка-башка талаларынаҥ ӱренчиктер эрчимдӱ туружадылар. Темдектезе, бистиҥ республикадаҥ, чокымдап айтса, Курайдыҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ, 2013 јылдаҥ ала кӧп балдар једимдӱ туружат. Быјылгы да краевед кычырыштарда Алтай Республикадаҥ 8 бала турушты. Олордыҥ ӱчӱзи Курайдыҥ школынаҥ болгоны ӱредӱчилерин,\n«Алагун jаашту» Алтайдыҥ «Кӱн уулы»\nТоолу кӱндердеҥ ады-чуузы јарлу алтай ӱлгерчи, кӧчӱреечи Василий Тордоевич Самыковко 80 јажы толуп јат. Кӧп кычыраачылар, ӧскӧ талаларда најы-таныштары оны литературадагы псевдонимиле Паслей Самык деп јакшы билер. В. Т. Самыков 1938 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 26-чы кӱнинде Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында чыккан-ӧскӧн. Бис jаш тужыстаҥ… Василий Тордоевичтиҥ ада-энези Тордой Самыкович ле Торкош Бӧкӧровна ӧрӧкӧндӧр бойыныҥ ӧйинде\n«Политикада ла иште jаантайын чындык артар»\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин республиканыҥ депутадына тӧртинчи созывты улай тудулат. Тергеениҥ парламентин 2016 јылдыҥ сыгын айынаҥ бери башкарат. Владимир Николаевичле болгон бу эрмек-куучын јаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде, оныҥ чыккан кӱни темдектелген ӧйдӧ ӧткӧн. Ол иште ле јӱрӱмде бойыныҥ алдына тургузып алган амадулары, Кӧксуу-Оозы аймакта Амурдагы СПК-да директор болуп иштеп турала, кандый ченемел


Август 2020 - Страница 11 из 12 - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ транспорт аайынча министриниҥ ордынчызы, јол аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Андрей Костюк ла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ортодо ишмекчи туштажу ӧдӧрдӧ, тергееде јол колбуны ӧскӱрери јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн. Туштажуныҥ башталганында Олег Хорохордин айткан: «Автомобильный транспорт Алтай Республикада тузаланып турган тӧс транспорт болуп јат. Транспорттыҥ альтернативный бӱдӱмдери — темир јолдыҥ ла сууныҥ — тергееде\n«Сӧстӧр ас, керектер кӧп болор керек»\nӦткӧн неделеде сыйнымла кожо балдарды ээчидип, Бабырганныҥ алдында кӧлгӧ эжинип барып јӱрдибис. Оогош кӧлдӧ улус ас болордо, мында ла токтоор деп шӱӱдис. Андый да болзо, эптӱ јерди чӱрче ле табып болбодыс. Не дезе, кайда ла кӧрзӧҥ — анда-мында сӱрее-чӧп јадар. Јаратта јербойыныҥ ла улузы амырап јатты. Сӱрее ташталганында кӧп сабада одоштой јурттарда ла јадып турган\nКоронавирус југуш оору таркап баштаганынаҥ улам кӧп саба улус телекейге, анда болуп турган керектерге база башка кӧрӱмле кӧрӧр боло берди дезем, байла, јастыра болбос. Пандемия бастыра учурлу керек-јарактарды ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрер некелтелер этти. Ол балдардыҥ јайгы амыралтазын тӧзӧӧр иштерге база буудагын јетирген. «Балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар-ӱредер «Манјӱрек» деп тӧс јер»… Эл-јон оны Манјӱректе балдар амыраар лагерь\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин куран айдыҥ 5-чи кӱнинде РФ-тыҥ субъекттериниҥ экономикалык колбулар аайынча тергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциациязыныҥ совединиҥ јуунында турушкан. Видеоконференция аайыла ӧткӧн јуунда «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» МА-ныҥ исполкомыныҥ председатели Геннадий Гусельников ло Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары база турушкан. Јуунда кӧрӱлген сурактардыҥ бирӱзи округтагы тергеелер ортодогы авиаколбуларды ӧскӱрери болгон. РФ-тыҥ президентиниҥ СФО-догы чыдулу


«Иеговтыҥ керечилериниҥ» ижи токтодылган? - altaicholmon\nОрганизацияныҥ јӧӧжӧзин айрыыры керегинде јӧп база јарадылган.\n«Свидетели Иеговы» («Иеговтыҥ керечилери») Россияныҥ Минюстына удура бир канча исктер берген. Олордыҥ бирӱзинде иеговисттер министерствоныҥ ижин јасактарга келишпес деп бурулаган.\nГосдуманыҥ граждан обществоны ӧскӱрери, јондык ла кудай јаҥыныҥ сурактары аайынча комитединиҥ председатели С. Гавриловтыҥ айтканыла, парламент бу учуралды ајарузына алар ла оныҥ шиҥдеп кӧрӧр.


Јылдыҥ ӱренчиги – оморкодулу ла каруулу - altaicholmon\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде тулаан айдыҥ 2-3 кӱндеринде «Јылдыҥ ӱренчиги-2020» деген талалык кӧрӱ-маргаан ӧтти.\nБыјыл ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда таланыҥ ончо аймактарыныҥ школдорынаҥ ла онойдо ок республикан классический лицейдеҥ, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназиядаҥ одус бала турушты.\nКӧрӱ-маргаан балдардыҥ јаштары аайынча ӱч бӧлӱкле ӧткӧн: оогош, орто ло јаан. Оогош бӧлӱкте (4-5 кл.) – 9, орто бӧлӱкте (6-8 кл.) – 11, јаан бӧлӱкте (9-10 кл.) 10 ӱренчик маргышты.\nЭки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн ченелтелӱ кӧрӱ-маргаанда оныҥ туружаачылары башка-башка ууламјыда маргыштылар: јайаандык таныштыру, «Широка страна моя родная» деген краевед маргаан, «Формула успеха» деп мастер-класс, «Лепбук «Семейная хроника войны» деп адалган айылга берилген јакылта, ачык-јарык айалгада куучын-эрмек, портфолио.\nТалалык кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачы-ларыныҥ кажызы ла бойыныҥ јерлеринде, аймактар кеминде, ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарды ӧдӱп, байгалу баштапкы јерлерге чыккан балдар. Быјылгы кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларыныҥ белетенижи де тыҥ, онойдо ок балдардыҥ бойлорыныҥ билгири, тӧзӧгӧзи бийик болгонын окылу жюри аҥылап темдектеген. Туружаачылардыҥ кажызы ла јеҥӱге турумкай јӱткип, кӱннеҥ кӱнге ӱредӱзиндеги арай когус, јабыс јерди илелеп, јаан ајару салып белетенгени иле.\nКӧрӱ-маргаанныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧйинде балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јериниҥ јааны Оксана Митрофанованыҥ айтканыла, туружаачылардыҥ кажызы ла тыҥытту болгон. Мындый билгири бийик, ачык-јарык, јайаан јайалтазы бастыра јанынаҥ кӧнӱ јолыла барып јаткан балдардыҥ јанында тӧрӧл школы, класстагы башкараачызы турат деп, Оксана Сергеевна айтты. Ол онойдо ок бу мындый јакшы балдарды таскадып јаткан ада-энелерге, олордыҥ јааналарына-таадаларына јаан быйанын айткан.\nБыјылгы туружаачылар республикада амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јаткан башка-башка укту-тӧстӱ калыктардыҥ культуразын, чӱм-јаҥын, јаҥжыгуларын јакшы кӧргӱскенин балдарын ӱйдежип јӱрген ада-энелер, ӱредӱчилер аҥылап темдектедилер. Темдектезе, Чамалдаҥ Илья Попов алтай албатыныҥ чокчок деген аш-курсагын белетеерин јартап кӧргӱскени солун болды. Маймадаҥ келген балдар алтай кеп-кийимниҥ учуры јанынаҥ јетирӱ эдип, алтайлап куучындаганы јарамыкту. Республикада бир биледий јуртап јаткан калыктардыҥ балдары бой-бойлорыныҥ культуразын тооп, јилбиркеп, сценадаҥ кӧргӱскени јакшы. Онойдо ок Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган јайаан иштер база тыҥытту болды.\nОкылу жюриниҥ турчылары иштеп јатканча, залда балдар сценага чыгып, бијелеп-ойноп јатканын кӧрзӧ, каруулу, ченелтелӱ эки кӱн олорго ӱзеери ийде-кӱч, омок, байрамдык кӱӱн-санаа кошкондый бодолду јакшынак айалга болды. Коштой отурган ӱредӱчиниҥ айтканыла, јурт та јердиҥ, каланыҥ да балдары теҥ-тай — бијелезе, бијелеер, кожоҥдозо, кожоҥдоор. Оноҥ балдар эки ле кӱнниҥ туркунына бир нак ӧмӧликтий, бой-бойына јуук ла таныш болгонын кӧрдис. Актовый залда јуулгандардыҥ ортодо бир јап-јакшынак алтай кызычак колында бичигин ондый ајарулу кычырып отурганын ајарып кӧрдис. Мында јаан да, јаш, оогош то улус ончозы колында телефондорлу, та кем де ойноп јат, та кем де селфи эдип, шакпырап-сандырап турды. Бичик кычырып отурган кыс Каспа јурттаҥ Ангелина Самыкова болуптыр. Ӧй келижерде, бичиктер садар магазиннеҥ садып алган бичиги, байла, сӱреен јилбилӱ болгон. Эмдиги ӧйдӧ колында бичиктӱ улусты ас кӧрӧриҥ ине. Айдарда, кычырып турган балдар бар ла болуптыр.\nКӧдӱриҥилӱ, байрамдык айалгада респупбликада «Јылдыҥ ӱренчиги» деп ададып, байгалу баштапкы јерлерге мындый ӱренчиктер чыкты.\nЈаштары аайынча оогош бӧлӱкте:\n1-кы јерде – Анна Казанцева, 6-чы таҥмалу лицей (Горно-Алтайск); 2-чи јерде – Кирилл Мерзляков, В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган 3-чи таҥмалу школ (Майма); 3-чи јерде – Полина Болтовская П. В. Железновтыҥ адыла адалган школ (Мульта).\n1-кы јерде – Денис Курумчин, 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия (Горно-Алтайск); 2-чи јерде – Ильмира Маскутова, 1-кы таҥмалу школ (Майма); 3-чи јерде – Кристина Итпалина, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школ (Кан-Оозы).\n1-кы јерде – Белла Стасикова, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школ (Кан-Оозы); 2-чи јерде – Андрей Поносов, Е. Ф. Трофимовтыҥ адыла адалган школ (Паспаул); 3-чи јерде – Алина Тудашева, РКЛ.\nРеспубликан кӧрӱ-маргаанныҥ башка-башка ууламјыларында бойлорыныҥ јаштары аайынча кӧп тоолу ӱренчиктер призерлор болуп чыктылар. Олордыҥ тоозында – Анна Казанцева (Горно-Алтайск), Ильмира Маскутова (Майма), Андрей Поносов (Паспаул), Толунай Санакова (Кулады), Денис Курумчин (Горно-Алтайск), Быйан-Суу Темеева (Улаган), Елизавета Бакашева (Сейка), Анастасия Бокова (Ыныргы), Кирилл Мерзляков (Майма), Илья Попов (Чамал), Ангелина Самыкова (Каспа), Айсуна Садыкова (Моты-Оозы), Кристина Итпалина (Кан-Оозы), Санал Мекечинов (Боочы). Окылу жюриниҥ аҥылу сыйыла В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиги Данил Дугашев кайралдатты.\nЈеҥӱчилдердиҥ Москвада ӧдӧтӧн бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанында Алтай Республикадаҥ Белла Стасикова туружар. Беллага једимдӱ, јеҥӱлӱ ачык јол кӱӱнзейдис.


Аркыт — Википедия\n49°51′42″ с. ш. 87°03′21″ в. д.HGЯOL\n↘62 кижи (2016)\nалтайлар 91 %\nАркыт (орустап Аркыт ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине кирет.\nАркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор:\nорустап кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи.\nЈурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат, айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ сындары курчайт. Јаан суулардаҥ Чуйдыҥ , Аркыттыҥ суулары јанында агат. Јуртта 2 ором: Кӱркӱре, Олјондо. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.\nКлимады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.\nКош-Агаш — Аркыт деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.\nАркыт јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАдминистрациялык тӧс јер Бел-Ажу 50 км\nАймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 190 км\nРеспубликан тӧс кала Улалу 650 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 730 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ, Кош-Агаш 190 км\nЈурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.\n64 →64 ↘63 →63 →63 →63 ↘62\nЈуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 91 кижи болгон, 90 % алтайлар болгон .\nМал азыраары : јылкы, соок тумчукту мал, сарлык, оок мал, кой эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.\nТашта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185);\nЧийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы,Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996);\nМӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798);\nШибееленген јер (орустап фортификационное сооружение). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796).\n↑ 1,0 1,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 2,0 2,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».\n↑ Аркыт (№ 0016338) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай\n↑ 4,0 4,1 Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 138. — 397 с.\n↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Аркыт&oldid=25820"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 25 кичӱ изӱ ай 2021, 04:50.


03.12.2021 - altaicholmon\nЧарастыҥ тожы таскаткан јалтанбас капитан\nЈаҥар айдыҥ баштапкы кӱндеринде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ јаражай јылдыстарыла таныжып ийели. Бӱгӱнги бистиҥ база бир айылчыбыс Кан-Оозы аймактыҥ кыстардыҥ мячту хоккейле «Кан-Чарас» командазыныҥ капитаны тодош сӧӧктӱ Байару Тегерикова. — Јакшы, Байару! Чанала јыҥылаарга да кӱчсинетем, конёкту јыҥылаарга оноҥ до кӱч эди. Мынайып јакшы јыҥылаарга, ӱзеери клюшкалу-мечиктӱ ойноорго сен конёкко туку ла јашта турган болбойыҥ. Ондый\n«Бойыныҥ ийде-кӱчине бӱдер керек»\nКычыраачыларысты тергеебистиҥ јиит спортчыларыла, кӧп тоолу маргаандардыҥ једимдӱ туружаачыларыла таныштырарын улалтып јадыбыс. Бӱгӱнги бистиҥ айылчы бу ла јуукта чанала јыҥылаарында спорттыҥ узыныҥ некелтелерин бӱдӱрген Арина КУСУРГАШЕВА. — Арина, куучынысты сен чанала јыҥылаар спортко канайып келгениҥнеҥ, нениҥ учун чананы талдаганыҥнаҥ баштап ийек. — Акам чана садып аларда, мен оныла арайдаҥ јыҥылап ӱренгем. Ол тушта мен экинчи\nЈаҥы чагылган јылдыстар\nБаза бир јаҥы чагылган јылдыс – саал сӧӧктӱ Кристина ТАЙТЫКОВА (Мичуева) — Кристина, бойыҥныҥ кожоҥдорыҥла таныштырып ийзеҥ? — Таҥынаҥ баштапкы «Тепселген сӱӱжим» деп кожоҥымды 2017 јылда чыгаргам. Јиит кижиниҥ кӧксинде сӱӱш, ижениш, айрылыш болгон (каткырат). Мениҥ кожоҥдорым — А. Тахановтыҥ «Сен» деп кожоҥы; «Меҥдейдим» деп кожоҥныҥ сӧстӧрин энем Э.П. Мичуева бичиген, аранжировказын В. Санашев јазаган.\nУлаган аймакта балдардыҥ «албатылык» деген тоомјылу атла адаткан «Јаш канат» ӧмӧлиги 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Эки јиит, Алан ла Айана Темеевтер, албатылык кӱӱлик ойноткыларга балдарды ӱредип, кожоҥдоорыныҥ телекейиле таныштырып иштейдилер. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧп тоолу балдар кӱӱлик сургалды ӱренип божоткон. Јӱрӱмниҥ узун јолында кажызы ла бойыныҥ салымыла барган. Је кандый да болзо, кожоҥдоорын бир де ундыбай,\nБаза бир јеҥӱ\nЈиит артист Байнур ХАБАРОВТЫҤ јайаандык иштери бистиҥ эл-јон ортодо танылу да, аҥылу да. Јайалталу јиит јаантайын «учушта», јайаандык јолдыҥ телкем телекейинде. Таҥынаҥ кожоҥдоорыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Москва калада ӧткӧн «Россияныҥ алтын ӱни» деген телекейлик кӧрӱ-фестивальда Байнур туружып, 137 кожоҥчыныҥ ортозынаҥ јеҥӱлӱ 2-чи јер алды. Ол «Чӧрчӧк» деп кожоҥды кайла јарандырып, кӧрӧӧчилерге сыйлаган. Јайаандыктыҥ ла\nЈӱректиҥ одын кӱйдӱрели!\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаҥар айдыҥ 4-чи кӱнине јетире бастыра телекей ичинде «ЩедрыйВторник» деген килемјилик акция ӧдӱп јат. Ол Алтай Республикада бежинчи катап ӧдӧт. Талалык координаторы – «Перспектива» деп коммерциялык эмес фонд. Фондтыҥ президенти АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады О.И. Волосовцеваныҥ айтканыла, акцияныҥ талалык координаторы болорго, олор кӧрӱ-конкурста туружып, грант ойноп аладылар. Анчада ла акцияныҥ


Билениҥ ырызыныҥ јажыттары - altaicholmon\nОныҥ турулталары быјыл чаган айдыҥ 9-чы кӱнинде кӧрӱлди. Конкурстыҥ некелтелери аайынча билелер бойлоры керегинде видеоролик эмезе фотолор белетеер, анайда ок «Билениҥ ырызыныҥ јажыттары» деген темага эссе бичиир учурлу.\nБастыра республикадаҥ маргыжуда 9 биле турушты. Баштапкы јер Горно-Алтайскта јуртап јаткан јиит билеге—Бордомоловторго (Эзен Амырович ле Айару Амыровна, уулы-Родион Эзенович) келишкен, Бу биледе угы-тӧзиниҥ јаҥжыгуларын улалтарына, јаан улусты тооп јӱрерине јаан ајару эдилет.\nЭкинчи јерде Филимоновтордыҥ билези (база Горно-Алтайсктаҥ), бу биле республиканыҥ тӧс калазыныҥ јондык јӱрӱминде эрчимдӱ туружат, билениҥ кажы ла кижизиниҥ кӱӱн-санаазын ајаруга аларына Филимоновтор јаан ајару эдет. Бу биле бойыныҥ угы-тӧзи керегинде «Мӧшти чеберлегер» деген бичикти чебер алып јӱрет.


Карский талай — Википедия\n77° с. ш. 77° в. д.HGЯOL\nМессояха[d], Антипаётаяха[d], Монгочеяха[d], Юрибей[d], Гыда[d], Мордыяха[d], Хутудабигай[d], Ляккатосё[d], Гришина Шара[d], Зеледеева[d], Убойная[d], Амдерма[d], Река Казакова[d], Река Колодкина[d], Кумжа[d], Лиственичная[d], Озёрная[d], Скалистая[d], Утиная[d], Надым[d], Оп (суу), Таз[d] ла Енисей[d]\nСеверный Ледовитый океан[d]\nКатегория:Бассейн Карского моря[d]\nКа́рский талай (орустап Карское море) — Тӱндӱк Соок Теҥистиҥ јакалай талайы. Тереҥи — 620 метр. Текши јери 893 400 км². Талайга јаан суулардаҥ Оп (суу) ла Энесай (суу) кирет.\n2.1 Кайда јадат\n2.2 Тӱбиниҥ рельефы\n2.4 Температуразы ла тузы\n2.6 Аҥ-кужы, ӧзӱмдери\n3.2 Талайла јӱрериниҥ башталганы\n3.3 Талайла јӱрерин уулалтканы\n3.4 Карский экспедициялар\n3.5 Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде јуу-согуштар\n4 Ээлемде тузаланыш\n4.1 Керептер јӱрер айалга\n4.2 Тузалу казынтылар\nОзодо талайдыҥ адыНярзомский (Нарземский) болгон — 1601 јылда Леонтий Шубин (Плехана) деп Архангельский областьтыҥ Пинега деп јердиҥ јорыкчызыныҥ куучынында (Мангазея јаар јорык) мынайда бичилген. Онойдо ок 1630 јылда Палицын Андрей Фёдорович бичиген баштану бичикте (орустап челобитная) Тӱндӱк талай (Ӱлекер:Lang-nl орустап Северное море) деп адалган. Эдвард Уэлстиҥ картазында (Эдварда Уэллса) оны Татар талай деп бичийт. «Карская» деп атла Байдарацкий губаны адаган болгон, ого кирген Кара деп сууныҥ адыла (река Кара). В.Ю.Визениҥ айтканыла, сууныҥ ады ненец тилде «харе» — тошту деп сӧстӧҥ барган, орустап торосистый лёд). Голландец Н. Витсен талайды Ледяной, француз Ж. Кампредон дезе Ледовитый деп адайт, ол ненец сӧскӧ келижет.\nБаштапкы катап талай «Карский» деп В. М. Селифонтовтыҥ картазында 1736 јылда кӧргӱзилген, бу карта Улу Тӱндӱк (Великая Северная экспедиция) экспедицияда Двинско-Обской отрядтыҥ ижиниҥ турулталарыла тургузылган.\nКарский талай (спутниктеҥ согулган)\nСВП Хивус-10 Карский талайдыҥ јарадында\nТалай Евразияныҥ тӱндӱк јаказында јадат, мындагы ортолыктар: Вайгач, Новая Земля, Земля Франца-Иосифа, Северная Земля, Гейберга. Талайдыҥ тӱндӱк јанында Земля Визе бар — бу ортолык 1924 јылда (теоретически) ачылган. Онойдо ок талайда острова Арктического института, острова Известий ЦИК деп ортолыктар бар.\nКайда јадат[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТӱбиниҥ рельефы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТемпературазы ла тузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАҥ-кужы, ӧзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПалеотӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТалайла јӱрериниҥ башталганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТалайла јӱрерин уулалтканы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКарский экспедициялар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде јуу-согуштар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЭэлемде тузаланыш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКерептер јӱрер айалга[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТузалу казынтылар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Военный Сытинныҥ · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн)\nBNE: XX458954 · GND: 4419146-7 · VIAF: 315526915 · WorldCat VIAF: 315526915\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Карский_талай&oldid=31865"\nВикипедия:Карточкада ла статьяда тӱҥей јуруктар тургузылган статьялар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 23 чаган ай 2022, 03:33.


«Ӱнбереечи јеҥер учурлу» - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер комиссиязы ээчиде јуунын ӧткӱрген. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда комиссияныҥ турчылары, оныҥ аппарадыныҥ ишчилери, политический партиялардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери турушкандар. Јуун тӱгенген кийнинде Д. Степанов СМИ-ниҥ ишчилериле пресс-конференция ӧткӱрген.\nМуниципал «шӱӱнди» ӧдӧр керек\nЈуунда республиканыҥ талдаачы комиссиязыныҥ председателиниҥ ордынчызы Мерген Екеевтиҥ, качызы Дмитрий Черкасовтыҥ, талдаачы комиссияныҥ ӱн берер тап-эриктӱ турчызы Валентина Чукованыҥ јетирӱлери угулган. Комиссияныҥ председатели ле турчылары јетирӱлерди шӱӱжип, олорды јӧптӧӧрине јараткандар.\nАнайып, бу јуунда быјыл сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ депутаттарын тудатан талдаштарга ла талдаштардыҥ бойын, ол ло сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ талдаштарыныҥ бирлик кӱнине белетенериниҥ ле олорды ӧткӱрериниҥ календарный планы јӧптӧлгӧн.\nКомиссияныҥ јуунында анайда ок Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин, Алтай Рес-публиканыҥ депутаттарын тудатан талдаштарда талдаачы комиссияныҥ ӱн берер тап–эриктӱ турчыларыныҥ 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айында бӱдӱретен иштериниҥ графиги, ӱн береечилердиҥ кандидаттар учун колдор салган листтерин талдаачы комиссияга табыштыратаныныҥ аайы, ӱн береечилердиҥ угузу бичиктерин корулайтан аҥылу темдектердиҥ (маркалардыҥ) тоозы канча кире болоры јанынаҥ јӧптӧр јарадылган. Јуунда «Алтайдыҥ радиозы» деген тергеелик каналдыҥ Эл Курултайдыҥ парламентинде тӧзӧлгӧн политический партияларга кӱӱк айда эфирде канча ӧй бергени јанынаҥ сурак база кӧрӱлген.\nТалдаачы комиссияныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јамы-зыныҥ кандидатуразына кӧстӧлгӧн кижи муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ 81 депутадыныҥ ол эмезе муниципал талдаштарда мунципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына тудулган башкараачылардыҥ талдаштарда оны јӧмӧп турганын керелеген колдоры салылган бичик-документтерди јууп табыштырар учурлу деген јӧп чыгаргандар. Кандидат бу некелтелерди бӱдӱрбезе, комиссия оны талдаштарга регистрировать этпес. Комиссияныҥ турчылары анайда ок талдаштарга белетенерин ле оны тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрерин акча-манатла толо јеткилдеерге тергеелик комиссияларга счеттор ачарын јараткандар.\nБыјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштардыҥ тӧзӧӧчилери — Алтай Республиканыҥ талдаачы комиссиязы бойыныҥ јуунында бистиҥ тергееде бу јаан кампанияга белетенериле, оны тӧзӧп ӧткӱрериле колбой, шак мындый јӧптӧр јараткан. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степанов, быјылгы талдаштарда алдындагы ла јылдарда чылап ок, «Ӱнбереечи јеҥер учурлу» деп айткан.\nАлтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды кӧстӧӧри аайынча иштер башталып, кӧндӱге берген деп айдар керек. Андый конференциялардыҥ бирӱзи кичӱ изӱ айдыҥ јетинчи кӱнинде калада ӧткӧн. Бистиҥ тергеениҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды јирме тогус политический партия кӧстӧӧр аргалу. Республиканыҥ башчызын тудатан талдаштарга таҥынаҥ кижи бойы бойын кандидат эдип кӧстӧп чыгарза, талдаачы комиссия оны регистрировать этпес. Кандидатка «муниципал фильтр» деп адалаачы «шӱӱнди» база кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр керек. Ол талдаачы комиссияга јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ депутаттарыныҥ ла башкараачыларыныҥ колдоры салылган документтерди јууп табыштырар учурлу. Бу документтерге колдорын парламентарийлердиҥ текши тоозыныҥ јети проценти салар керек. Алтай Республикада јурт јеезелерде, аймактарда ла калада депутаттардыҥ ла башчылардыҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде 1147 кижи. Айдарда, республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болорго турган кандидат кижиге олордыҥ тоозынаҥ, ас ла салза, сегизен бир кижиниҥ колын јууп алар керек.\nБыјыл сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда бойыныҥ аҥылулары база бар. Башчыныҥ талдаштарына барып јаткан кандидатты каладаҥ ӧскӧ тогус ол эмезе сегис аймак јӧмӧӧр учурлу. Кандидатты депутаттардыҥ аймактагы ла каладагы советтериниҥ он бештеҥ ас эмес, он јетидеҥ кӧп эмес депутаттары јӧмӧӧр аргалу. Бир депутат документке колын республиканыҥ башчызына барып јаткан јӱк ле бир кандидат учун салар аргалу.\nАлтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды кӧстӧӧри аайынча иш кичӱ изӱ айдыҥ јирме бежинчи кӱнине јетире ӧдӧр. Ӱнбереечилердиҥ кандидатты јӧмӧп турган колдоры салылган документтерин дезе јаан изӱ айдыҥ он тӧртинчи кӱнинеҥ ала јирме тӧртинчи кӱнине јетире табыштырарга јараар. Кандидат регистрацияны ол учун кол салган документтердиҥ ончозы шиҥделип кӧрӱлген кийнинде ӧдӱп јат. Регистрацияныҥ ӧйи дезе бистиҥ республикада куран айдыҥ экинчи кӱнинде тӱгенер.\nКОИБ-тер ле КЭП-тер элбеде тузаланылар\nБыјылгы талдаштарда ӱнберееечилердиҥ ӱндерин тоолоорго КОИБ ле КЭП деп адалган технический эп-аргалар элбеде тузаланары керегинде Россияныҥ тӧс талдаачы комиссиязыныҥ председатели Элла Памфилова кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине база јетирген эди. Оныҥ айтканыла, Государственный Думаныҥ депутаттарын тудары аайынча ороондо ӱзеери болотон талдштарда 369 КОИБ тузаланары темдектелген. Россия Федерацияныҥ тергеелериниҥ јаандарын, депутаттарын, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларын ла депутаттарын тудатан талдаштарда дезе участоктордо 6217 КОИБ ле 85 КЭГ тургузылар. Анайып, быјыл талдаштардыҥ бирлик кӱнинде КОИБ-тердиҥ текши тоозыныҥ бежен процентке шыдары иштеер.\nБыјылгы талдаштарда кӧрӱширтӱниҥ электрон эп-аргалары база элбеде тузаланылар. Талдаштар ӧткӱретен тергеелик комиссияларда ла участоктордо 13,8 муҥ электрон кӧрӱширтӱ тургузылар. Олор талдаштарды ачык-јарык айалгаларда ӧткӱрерин јеткилдеер. Государственный Думаныҥ депутаттарын тудары аайынча ӱзеери болотон талдаштарда кӧрӱширтӱниҥ камералары 84 ТИК-те ле 1065 УИК-те тургузылары темдектелген. Быјыл тергеелик талдаштарда дезе андый камераларла Россия Федерацияныҥ тӧртӧн ӱч субъеги јеткилделер.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы комиссиязы кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧткӱрген јуунында анайда ок 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн бирлик талдаштардыҥ кӱниниҥ јаҥы логотибиниҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрген. Элла Панфилованыҥ айтканыла, олор бойыныҥ ижинде элбек јетирӱлер эдер бастыра эп-аргаларды толо тузаланар. Россияныҥ ЦИГ-и келер талдаштарла колбулу јартамалду ишти телекӧрӱлте, радио, газеттер ле Интернет ажыра ӧткӱрер кӱӱндӱ. Тӧс талдаачы комиссияныҥ председатели бойлорыныҥ акту кӱӱндериле ӱнбереечилерге талдаштар ӧткӱрер кампания керегинде јартамалду иштер ӧткӱрип турган компанияларга јаан быйанын айткан. Ол мындый эп-арганы тергеелик комиссияларга элбеде тузаланзын деп јакыган.\nКӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала Россия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы комиссиязыныҥ сайтында «2019 јылда сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӱнбереечилердиҥ текши кӱни» деп адалган јаҥы бӱк иштеп јат. Республиканыҥ ӱнбереечилеринде јарт эмес сурактарга карууларды бу сайттаҥ табар арга база бар. Удабас бу сайтта «Мобильный ӱнбереечи» деген бӱк база иштеп баштаар. Ӱнбереечилерде бу бӱкке кирип, электрон јазалдарла јепселген участоктор керегинде јетирӱлерле толо ло элбеде таныжар аргалар бар. «Мобильный ӱнбереечи» деген јаҥы эп-арга бистиҥ ороондо 2017-2018 јылдарда ӧткӧн талдаштарда једимдӱ тузаланылган.\nАлтай Республиканыҥ талдаачы комиссиязыныҥ председатели Дмитрий Степанов журналисттерле пресс-конференциязында талдаштарда тузаланып турган эмдиги ӧйдиҥ электрон эп-аргалары, ӱнбереечилердиҥ, ол тоодо кенек улустыҥ тап-эриктери, бистиҥ республикада келер талдаштарда кандый политический партиялар туружары керегинде чокым јартамалдар эткен. Ол кӱскиде Алтай Республикада болотон талдаштардыҥ адакы турулталары ӱнбереечилердиҥ кӧрӱм-турумынаҥ ла олордыҥ эрчиминеҥ камаанду болор деп айткан.


Июль 2018 - Страница 4 из 10 - altaicholmon\nЛето – пора любимых детьми каникул, которые вызывают как у родителей, так и у представителей соответствующих служб, массу вопросов. Из них три можно отнести к числу основных: как сделать летний отдых наших ребятишек комфортным и безопасным, а также по-настоящему оздоровительным? По поступившим сведениям из министерства образования республики, в этом году летний отдых и оздоровление наших\n(Продолжение. Начало в №26, 27 «Родника») Дорога в сторону Акташа по факту была той же, но по эмоциональному наполнению и содержанию — другой. Туристический комплекс «Расул», как и весь Акташ, встретил нас полным отсутствием электроэнергии. Надо же такому было случиться, что именно в эти дни энергетики затеяли какой-то глобальный ремонт сети.\nJаан телекей сени сакыйт\nИнтернет деген неме улустыҥ јӱрӱминиҥ бастыра бӧлӱктерине туку ла качан кирип калган. Ол биске кандый јаан аргалар берет! Отурган ла бойынчаҥ экрандӧӧн кӧрӱп, јер-телекейдиҥ кажы ла толыгында не болуп турганын билип аларыҥ. Керектӱ ле болгон суракка каруу аларга (топчыны канай шидееринеҥ ала тураны канайып тударына јетире), капшайынча ла Интернетке кирериҥ. Ол ажыра неге ле ӱренип\n2018 јылга кубулталар 2018 јылда энениҥ капиталында бир канча кубулталар эдилген. Олор Госдумада 2017 јылдыҥ јаҥар айында јаҥы эки јасак јаратканыла колбулу эдилген. Ол јасактар ийдезин 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала алынган. Кубулталар Госдумага Президент Владимир Путинниҥ јакылтазыла кийдирилип јарадылган. Ондый кубулталар эдер сурак Координационный советтиҥ балдардыҥ јилбӱлерине ле демографияныҥ сурактарына учурлалган Национальный\n«Jӱрегимди кискелер тырмайт…» Мен 43 јашка једип калгам. Бӱгӱнги кӱнде мен акча иштеп аларга, Алтайымнаҥ, кару уулдарымнаҥ ыраак-ыраак талада иштеп турум. Олорго кунукканым јӱрегимди торт ло кискелер тырмап тургандый. Орооныстыҥ тӧс калазында бийик ӱредӱ алгам. Jӱрӱмдик јолым јилбилӱ, једимдерлӱ ле элбек болор, ижим албатымга тузалу, тӧрӧл республикамга керектӱ болор деп бодогом.


«Курский дуга» деп кӧрӱ ачылган - altaicholmon\n«Курский дуга» деп кӧрӱ ачылган\nМоскваныҥ Jеҥӱниҥ Музейиниҥ кӧмзӧлӧринеҥ тӧзӧлгӧн «Курский дуга» деп адалган кӧрӱ Алтай Республикада ла ороонныҥ база ӱч тергеезинде иштеп баштады.\nБу кӧрӱ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Курсктыҥ јанында болгон јаан јуу-согуш башталганыныҥ 75 јылдыгына учурлалган. Ол «Jеҥӱниҥ јери» деп адалган федерал ӱлекер аайынча ӧдӧр.\nКӧрӱниҥ эстафетазын бистиҥ республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейи, Воронежский областной ло Пензенский государственный краеведческий музейлер, анайда ок «Курская битва. Белгородское направление» деген Белгородский тӱӱки-художественный музей-диаграмма алган деп, Jеҥӱниҥ Музейиниҥ јетирӱлик тӧс јери јетирет.\nУдурум экспозиция ол јуу-согуштыҥ тӧс керектерине, оныҥ уч-турулталарына ла анда турушкан тӧс улуска учурлалган. Кӧрӧӧчилер 90 фотојурукты кӧрӧр аргалу, олордыҥ кезиги јуу-согуштардыҥ јалаҥдарында согулган. Анайда ок кӧрӱге тӱӱкилик документтердиҥ — ат-нерелӱ керектер эткен совет јуучылдардыҥ кайрал листтериниҥ, агитациялу листовкалардыҥ, газеттердиҥ бӱктериниҥ ла карталардыҥ копиялары тургузылган. Анайда ок кӧрӱниҥ кӧрӧӧчилери фронтовой јурукчы, јуу-согуштардыҥ туружаачызы Софья Уранованыҥ јуруктарыла таныжар аргалу.\nПензада кӧрӱ куран айдыҥ 10-чы кӱнине јетире, Воронежте — куран айдыҥ 23-чи кӱнине, Белгородский музей-диаграмма сыгын айдыҥ 30-чы кӱнине јетире улалар. «Курский дуга» деген мультимедийный кӧрӱ бистиҥ музейдиҥ «Туулу Алтай Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде (1941-1945 јылдар)» деп залында 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнине јетире ӧдӧр.\nКӧрӱниҥ авторлоры ол јаан јуу-согуштыҥ ӧткӧн аайын кӧргӱзерге кичеенген: јуу-согуш алдында белетениш, ӧштӱниҥ планын бузарга, ӧнӧтийин ӧткӱрген стратегический учурлу коруланышту јуу-согуш ле эки контртабару — Орловский ле Белгородско-Харьковский.\nКӧрӱниҥ адакы бӧлӱги Огненный дугада ӧткӧн јуу-согуштыҥ уч-турулталарына учурлалган. Ол уч-турулталар бӱткӱл јуу-чактыҥ аайы тазылынаҥ ала кубуларына, антигитлеровский коалицияны оноҥ ары тыҥыдарына ла фашисттердиҥ блогы јайрадыларына экелген. Оныҥ шылтузында Совет Союзтыҥ арткан јерлери, оноҥ Европаныҥ ороондоры олјочылардаҥ јайымдалган деп, Эл музейдиҥ сайтында темдектелет.\nКурский јуу-согуш 1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 23-чи кӱнине јетире ӧткӧн. Бу Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ эҥ ле јаан ла учурлу јуу-согуштарыныҥ бирӱзи болуп јат. Ол јуу-согуш тушта эки јанынаҥ 2 миллионноҥ кӧп улус, 6 муҥ танк ла 4 муҥ самолет турушкан. Кызыл Черӱниҥ јеҥӱзи стратегический баштаҥкай Германиядаҥ ла оныҥ союзниктериинеҥ СССР-га кӧчӧрине экелген.\n«Jеҥӱниҥ јери» деген ӱлекер XX чактыҥ јуучыл тӱӱкизиниҥ бӧлӱгинде бирлик музейный телекей тӧзӧӧрине ууландырылган. Москваныҥ баштаҥкай эткен ол музейи тергеелик музейлерле бу јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин баштап салган, тергеелердеги 150-неҥ кӧп музейлер бу ӱлекерди јӧмӧгӧн.


«Мой адрес Советский Союз» Јоло јуртта | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЈаан јашту улустыҥ текши телекейлик, окылу ла бийик кеминде темдектелип турган айлыгы ол ӱлӱрген ай. Оныла колбой, бир айдыҥ туркунына бистиҥ Јоло јуртыбыста башка – башка иштер ӧткӱрилген.\nТемдектеп алза, школдыҥ ӱренчиктери «Аҥчы ла оныҥ командазы» деп акцияла јаан јашту улустыҥ айлы-јуртына барып, олорго болушкандар. Јурттыҥ јаан јаштуларын школго кычырып, олордыҥ кӱч те болзо, солун ла эмдиги ӧйдӧҥ чек ӧскӧ јӱрӱми керегинде эске алыныш куучындарын угуп, олордоҥ тем алып ӱренгени болот. Онойдо ок, ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинде јурттыҥ библиотекари Клара Амыева јаан јаштуларды јууп, музейдиҥ ишчизиле кожо «Искусство быть здоровым» деп солун туштажу ӧткӱрген. Јуулган улус бойыныҥ су — кадыгын кандый эп – сӱмелер тузаланып, чеберлеп алар кӧп тоолу аргалар бар болгоныла танышкан. Социальный ишчи Эркелей Чучина бойыныҥ планы аайынча иштеп, айылдаҥ чыгып болбос карганактарга айылдап, олордыҥ бары — јогын угужып, сурактарына каруу бергени болот. Оноҥ до ӧскӧ карганактарла колбулу иштер эдилип, јаан јаштулардыҥ айлыгы јаан ойын – јыргалла тӱгенди.\nЈараш кӱстиҥ ӱлӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде, аржан суулу, арчын јытту Алтайыста, Коркобы, Јоло, Кайырлык јурттарда јадып турган јаан јаштулар Јолодогы культура байзыҥына јуулып, озо ло баштап јерлештериниҥ белетеген концертин кӧрдилер.\nЈуулган улуска уткуулду сӧсти Јолодогы јурт јеезениҥ јааны Аркадий Ялбаков айтты. Бойыныҥ кӱчин, су – кадыгын, билгирин албатызыныҥ ӧзӱмине, јаш ӱйеге берген јаан јаштуларга алкыштар айдып, су – кадык кӱӱнзеди. Ээчиде уткуулду сӧстӧрин аймактыҥ Соведине јаҥыдаҥ тудулган бистиҥ эки јиит депутаттар Аткыр Амыев ле Анатолий Атаров ээчий – деечий айттылар. Онойдо ок, бу ӱч кижи — байрамды ӧткӱрерге болужын јетиргенин аҥылап темдектеп, ончо байрамныҥ туружаачыларыныҥ адынаҥ јаан быйанысты айдадыс.\nКонцертте Коргобы јурттаҥ келген Ирина Челбакова «Кызыл эҥир», «Доброе утро», Любовь Тудуева «Как не любить мне эту землю» деп кожоҥдорыла јаан јаштуларды уткыды. Залга јык толо улуска «Јоло» ӧмӧлик «Јеҥелер», «Посидим по хорошему», «Ах судьба – судьбинушка» деп кожоҥдорын сыйладылар. Јолоноҥ Оксана Эндокова коо јараш ӱниле «Јуртымда тӱн» ле «Я не могу иначе», Суркун Албанов «Алас» деп кожоҥдорын кожоҥдодылар. «Маска» деп ӧмӧлик (Байару Темденова ла Ольга Аныева) сценкада эр улустыҥ јӱрӱминеҥ алынган ӱзӱкти кӧргӱзерде, залда отурган улус ичин тудунганча, кӧстиҥ јажы агып келгенче каткырышты.\nБу мындый кӧдӱриҥилӱ айалгада байрамныҥ баштапкы бӧлӱги тӱгенген. Казан – айак тудунган келиндер кӱндӱ – кӱреени оноҥ ары улалтып, отурган улусты амтанду ӱстӱ – јуулу курсагыла кӱндӱлеген.\nӰчинчи бӧлӱкле «Мой адрес Советский Союз» деп адалган ойындарды мен, музейдиҥ ишчизи, ӧткӱрдим. Бу ойындар Советский Союзтыҥ ӧйинде кичинек балдар ойногон ойыннаҥ башталды. Јаан јашту улус кичинек балдар чилеп «У-у-у-у-у» деп улужып, колдорыла талбынып, бой – бойын кӧрӱп, каткырышкылап турды. Ээчиде ойын «Что – почем?» деп адалган. Мында Совет ӧйинде не – немениҥ баазын эске алынып, чокымдап, чын баазын тургусканы болды. Оноҥ ары «Ретро» деп ойынды модный баттл деп сӧслӧ баштадыс. Мында кажы ла стол берилген јакылтага кожоҥло каруузын берип турды. Бастыра кожоҥдор алтай ла СССР ӧйиниҥ болгонын аҥылап темдектеер керек.\nОйынныҥ учында Любовь Александровна Кыпчакова «Мен деремненеҥ чыкпас, ары – бери јӱрбес кижи, байрамга келгениме сӱӱнип јадым. Ойноп турала, јаш тужыма барып келдим ошкош. Арка – сыным јеҥилип, кӱч кожулды, јажаган јажым он јашка астай берди ошкош. Байрамды ӧткӱрген улуска јаан быйаным айдып јадым» — деп каткырып, оноҥ ары дискотекада бијелеп турды. Светлана Николаевна Содонова база кӧдӱриҥилӱ кӱӱн – санаалу: «Байрамда курсак – тамак, ойын, концерт ӱзе јакшы болды. Бистиҥ јурттардыҥ јаан јаштулары кожоҥчы да, ойынзак та улус ине. Тойо ойноп алдыбыс. Јылдар сайын јаҥжыгу болуп калган байрамыс эзенде јылда мынаҥ јакшы болзын» — деди.\nБу ойын – соот байрамды ӧткӱрерге эрчимдӱ турушкандарды темдектеп ийели, олор: ӱч јурттыҥ библиотекаларыныҥ ишчилери, амтанду курсагын аскан казанчылар; јурт јеезениҥ администрациязыныҥ ишчилери, изӱ, ӱстӱ – јуулу курсакла јуулган улусты ӧйинде азырап, кичееген улус; культураныҥ ишчилери –концерт ле солун ойын – соот ӧткӱрген улус болот.\nЈурттардыҥ јаан улузын байрамла уткып, олорго учуктый узун јӱрӱм, кайа – таштый бек су – кадык кӱӱнзейдим. Айыл – јуртаарга амыр – энчӱ, айас теҥери кӱӱнзеп, бала – баркага баш болуп, база да узак јаш јажазын деп кӱӱнзейдим.\n« Мобильная связь и интернет станут доступнее\nАлтай тилигерди ундыбагар »


Катыбал Виктор Тимофеевич\nАнюта: Jакшылыкту кÿнле! Мен, Анюта Шавдурова. Факультет алтаистика ла тюркологияныҥ 2-чи курстыҥ студентти. Бÿгÿн јаан изÿ айдыҥ 11-чи кÿнинде Катыбал Виктор Трофимовичтеҥ интервью алып јадым, 66 jашту, Кӱзен сӧӧкту. Слерге сöс:\nВиктор Т.: -Мен куманды калыктыҥ кишизи боларым , сööгим болза Кӱзен, тöрöн jерим Шынарак аль Турочактыҥ аймагы. Калада мында jаттым отус артык jыл болыйан , 80 jылдан мында jаттым 1980 jылда кӧчкӧм бери. Караандарым ла кожа адам ла энем анам кожо болган , эмяндар jок , не болза кайда айттан 66 jашту пенсиде киши. Альда тӧрт лӧ класска тӧн школ болган, аны божоды келип бисти национальный школга ийгенир бери, Горно-Алтайскиде школды божодып 1969 jылда, Барнаулда сельхоз институтка киргем малныҥ врачы эмчи бистиҥ тилле айтса ба, мал эмчи деп. Аны божодып менде Турочакта иштегем колхоз совхозтарда аҥзунда аны божодып келип город кӧчкӧмте мында ветеринарный станциеде иштем ветеринарный врачка. Анда пенсие шыгып ийде городто ло jаттым. Тогсынчыларда санаам маларла туружарга катабух альзара барийем, анда болза мен сер болган бойымныҥ Шынаракта альда ана болза адактыҥ jерине неткерип ол качанарарда ийгенерде ол расскулачивание то это ол нени туразына ненин адактын туразына анар Шынарак сары Катабух Турочактын от алкель альпмем анары. Альпмем ол турада болза накшут болганы адактын ийгенерде ан туразына советская власть ньаан власть база забрали туданыр ана. Вот ийде миткип анан болза мал тудуп кичинек ур ум канчыга ун ӱч баш уйлар тудалкерип ана кӱч болпман андый иш уурлап чӱрӱбенир малды, аттарды, маалдарды мен ӱч ат болган и он эки не турмактар болган . Анаҥ ары токтай келип, мында болза киши jурт таппам, мен ньанскан болгам, а кижи чуртап барарда кыс анта умыскыпыздыр бис алышыйепиз кытышыйебис ол кыс ла и бистиҥ бала, мен китз киши алгам и балам бойы ла школды тозуп келип мында медучилищеге ӱргентран кирген ӱренерге ӱргенерге бистин тилле айтыбыс. Жана кожо чаткан чер черлештер бистиҥ чуртан айттым бу тилди кожа меткелип иштептен тургабыс мал тударга анда катабух мен сагышта то все анда мал тударга чер бош билде айттым кыралар болган база барчын агачылар ӧс баратсын кишилер иштенир корчёвка неткенир чаланды база аш jазарга . Катабух барзам бу ла мен анар тын ла чӱрбедим чышсара , Катабух мыйла агачтар ӧспарат пастухтар нелер кишилер алындашкийен. Эмди мен айттым Катабух давай мал тудактар неткелип бийде уакта метудим уакта латада болза мен бир ай иштеген актутузин барып, бир ай иштебезем орныр ньаныс кижиге кӱч, кӱчта эмес иштиҥ кӱчи jок иште, а не подмена должна орныстыр иштедип бир кижи иштебенде аҥзунда бир кижи орныр нетийjатса ол кирде иштерге нек , а бийде ньаныс кижиге санандым ай мен санангамда бойым да ньаныскан там боларым наверно. Алдында вот адактыҥ jери вот мен архив сара баркем качан пенсиде шыгарда чы мен айттым адактыҥ ийгенерде Казахстан сара барбын архивте кайда ийгенир ана бар деген бисте тапербыс азун келегенин мага ол кат кӧрзӧм jирбе гектар кыра бистиҥ кыра деп айтыбыс . Jирбе кыра jер ме пулдый jаачып , ушула jаач кел анда потозимами там написано киши иштен ол бойыныҥ ла кӱчи ле jатканыр алдында . Jирбе кыра jер (двадцать гектаров земли) ол киши иштен нектен, а эмле болза бир грядки даш не jерди иштийерге кӱч ичкӱнип аларга ол алдында по двадцать гектар земли обрабатывали ол ой это ну как вот дедушка ол ашты согалкелип иштеп алкелип ана мизаре jаланзара корзара апартан бон Бийскийде кор деп адыйарга ол ара апартан бон ол анда садып келип ийде киши jатканыр ана болза и бир адактыҥ карындашына Григорий ол аны нарынзара , а пойы jурт кебистир нарынзара пол апаргам Томский область оказывается еще бир jурт километр Томсктан север jар барчын тӱндӱк jар барчын jер и анда болза нарым jер бар и ол анда бойынын сӧӧгине сал сан адактыҥ карындажы и мен айттым кишилерде коптаныр ийде неме болза бойыбыска ас калык арткабыстыр кайтта болза тиркийе керек мен баларга адар бистиҥ кишилерге айттым бойымныҥ сарын швем придумал сары можно это сказать то песню кумандинцев чтоб дух поднять, и знамя даже флаг . Ну любую есть по охране животных, есть по охране природы свои эти эмблемы и я говорю а у нас народ слишком маленький ну давайте лактыр ийде :\nАк jаланныҥ ортазында\nбистиҥ калык jайалган\nкуманды деп адалган\nКайран сениҥ, кайран сениҥ\nкуманды деп адалган.\nАналардыҥ тӱрен калык\nАналардыҥ тӱрен балар\nсер сыртына таралзын\nАбачуштын аҥ -куштары\nАлтын сары ӧктӱзин\nКайран сенин, кайран сенин\nАлтын сары ӧктӱзин.\nӦрӧ турган кудайыбыс\njашына бисле болзын\nКӱнтӱн кунге , шактын шакка\nбистин jадын jаранзын\nбистин jадын jаранзын.\nВиктор Т.: -Ийде неткелип сагышла санан ана база балдарга айдарга неткем и Шунаракта балдарга ещё газетке Чолмоныга шийгем , бир сарын им посвятить чтобы анарга неткелип тура бир сарын бар аны Чолмонда неткенир газетте шийjан болган . Вот мындый jадын бистиҥ балам. Анан ары кайда айда вот анан ары алында ла jатканыр ньандарына ундубадылар име ӧскӧбис ньанарыда караныр уктаймын адагым адам шоктыйтан бон ийде бистиҥ Турочакта альда не бойыстыҥ сӧӧктиҥ кыр бар анда болза ага мал суктан болубстар ийде адам jоктан Тайылга. Тайылга деп ол байрам адалчат . Байрам да бол кайде бол ну ийде ол аны Тайылга атты ол аттар jууп jӱргенде ол мӱнбен ат болган мӱнбес мӱнбен ат не каам киши аны кӧртран камды мӱнбен ол нетпен (не объезженное) вот мӱнген jок атты каам алкелип , а ол мындый байрам болганда ол jагынар ол сӧӧктиҥ кишилери Кӱзен сӧӧктӧр например или Тоон сӧӧк тайэнем jоктыйтан бон Тоон сӧӧктӧр то ийдо кожо байрам тутканыр ол нени атты и каам болза ол аны качан неткенир болган кӱскиде бе jаскыда кӱски ток болар ол ол Соголоп деп кыр Турочакта ол бистиҥ ол кыр сӧӧктиҥ бистиҥ Кӱзеннин сӧӧктери Соголоп, ол анда болза ол атты согып, аны болза казанга кайнадып, сӧӧгине болза ол от баска керек сындырбаска сӧӧкти бӱдӱн сӧӧк и ол сӧӧктӧриниҥ буза барчын вот калык jыл бистин сӧӧктӧр jагын кишилер олор Тоон сӧӧктӧр база ийдо нектенир бон. Мен анамныҥ сӧӧги тайнегимниҥ сӧӧги Тоон сӧӧк, а анамныҥ сӧӧги болза Jети бирӱ бистиҥ и анар болза ийде сӧӧкти неткелип ол кайнаткелип ол сӧӧктӧрин ийде тӱлӱшкелип и барчын jуртка альга ӱлӱштенир болган аны. А мында болза бойынын ла сӧӧктӧри ол байрамды тутканыр . Ийде болганда мен анай санандым. Jуучын ийде болган ол jаш ӱшчин балар ньанарды кӱшье кожа ла ол анда ол байрамда болуп ундыбаска ӱжӱлери jагышсынар деп кечкери болбаска кожа ла боларга деп и вот ийде болтан ол эмди байрам ол аҥзунда ол терени болза салкелип ийде агачка да бол , кайда бона мен аны jакшы каранардаҥ уккам болза ана салкелип кайда да агачка и терезине болза барчын сойып качан сокканарда сойкелип бир jерде чыртылбазын ол тере и ана болза йакшы шкелип и ол бажына кайда да толи кӱнчыксара бажына салкелип ийде терезине и jалтаныр болган аны и тийбес ага бир jакшы тийбес и вот ийде болтан бон . Ол jуу учун мындый байрамды тутканыр jаш ӧссун балдар, ынбашсынар jаанарына бойыныҥ тӱрен jагынышты ундыбаска, ньанары болза база ла ундылбаска анар тескери сагышту болбаска, чтоб не тӱсӱме jӱрерге анучун бистин айтаныр бон карганыр jолына тектебе , jолын ачык болзын, ак сагышту ла jӱр деп айттаныр бон и анамныҥ болза кудайга баштан и мен айтам болгом анама бу улустарҥ библия анда Христианский, а бистиҥ кайда кудайда значит кудай док айтсаҥ биске мудрость она же народная барчыт бийде ак сагышту ла бол, кара сагышту болба, jолын тектебе , ачык болзын jолыҥ , ньаман jуу не этпеске кудайдын келгени ол биске айттан бон ийде и мен идо кожо неткелип идо чуртым неткелип ол бойынын незине кудайы айтсын сӧзин мага айтсан анам ийде:\nӦрӧ турган кудайым бар\nКайран сениҥ , кайракан.\nМени jайан кудайым бар\nКайран йоным кайдайым.\nАлтын сары абыр болыҥ\nАк сагышту ла jӱрӱм.\nВиктор Т.: -Анаҥ ары ӧткӧнсайын ӧрӧктирместе сунгакель айттым мындый сӧстӧрди мындый сӧс. Ол байрамдар болза барчын ӱр кижи ӱрӱ тиркезин тӱби кайда айттаныр не ӧрӧ шыкпас деп айтпазынар сени, ӧрӧ шыксын деп мындый не болган ол тушта байрамдар . Экинчи байрам болза бистиҥ вот уктам бом ийде. Кӧчӧкаан ол байрам болза ӧткӱртен болган аны каам киши . Каам киши ӧтӱрчат ол байрамдарды, а ол байрам сӧӧктӧр талабын кайы ла сӧӧк кандый ла сӧӧк бар бистиҥ 12 сӧӧк кумандыда : Ӱре кумандылар бар, Алтына кумандылар, Шабаттар, Тоон сӧӧк, Jети бирӱ , Кӱзенир, Телей кандый на сӧӧктӧр Тастар да бон пастыразына мен ондабадым вот ынарчына это пока сагышыма кирзин кӧп сӧӧк 12 сӧӧк ньанар болза бот ол тайыл мене Кӧчӧкаанды ӧтӱрчӱлер ол болза jерде база аш согыйанде ашты соккел меге салсанарда билдип саларда кышына , аны болза анзунда меге айылзайын jӱрчӱлер ана ньаан кижи каам киши кожа и эр кишилер и балдар кожа барып, а не болза ол тудунчы нези болза тайагы ол болза эр кишиниҥ нези болза кайдайтан йа ну эр кишиниҥ нези эр кишиниҥ экӱ ыргында ол не болза ол аны как панцырь или как называют если по научному само вот это как символ благородия вот это вот мужское достоинство и мындый агачта агачкай кель ана болза ийде ну как символически там все это сделано и ол анда он такой меня раз вызывали в Бийск говорит не кому по своему языку говорить неме келзен выручай , а мен ондабадым вообщем тигде барала келзем ол ана болза это кишини кийдирчи халат такой анзунда мен башына кайымнын тос тос терези то кайыннын незинден меткелип мындый нетке маска одетая мен айттым кайде барын анда не бистин (но я в аварии был у меня тут это дефект) не тишим jок айттым уйат нелерге авария болуп , келзен все равно маска кыйаларзн айчытыр анда тишиктий только талай лицо закрыто говорит . Кӧчӧкаан та болза байрамчутулар барчын сӧӧкту чыгылсыныранда сӧӧк ну калык тугандылар, чыгылчы кай кандыгыла сӧӧк болзын анда таламынчыла кепшир ана чыгылсын анда казанар кайнап чат анда аш кӧчӧ, кӧзӧм, ол кӧзӧм болза талканды кайнаткелип ага сарjу салкелип ол кӧзӧм апарчат ол jир ано ол кем Каам кижи jуртсайын барчат ол меле тайакты ол кишиниҥ эр кишиниҥ незиле и не энеге ана болза бийде катап салчат бийде неткелип ийнеге ӱч катап бол канча катап мен аны йакшы ондабас не салып ана болза ол кишиниҥ незиле болза бу jуртка бай jатсынар, алтынсары йакшы ла болсынар, амыр jатсынар, бала баркалары ӧссин, абыр агрыбаска мындый не кудайды суранып ийде ӧтӱрчат ол аны ол байрамды чуртсайын чӱрчӱлер ийде и анан болза ол самый главный кайдайтан не мнайла нези башкызы ол ана болза альда бир бир кыс ӱр кишиге барбады кишиге барган jок бир jакшы албас или кайда болпан ол кыс болза ол тӱн байрамда кай тиле болза бала болуп барза ну шын ла кишиге барбады, а бала болпан вот ийде кишиге барган жок , а бала болпан и ол киши ӱр кишиге барбады и ол кирде оказывается ол не кишилер альда киши ол баланы болза азырайтан болуш келип ол бала болпарчатыр как барчын кишилердин балазы болуп, бирде ол кишини уйатка салбанчылар ол аназына бала табанчы бала табан кишини нептенчилер, а барчын айлына ол балага кулаштанар болтур алында ийде болган . Кишини болза ньаман айтпаска ол ийде бала табан деп , а ол кӱн ол как разрешается ну jуртперчилер ол кишиге , jуртперчилер ол кыска киши вот мындый не обычай байрам мындый. Ол ийде бол келип барчын байрамды утукелип не алтынсары алдында jылкадӧн ийде катарчылар ол байрамды. Мен айттым оо бистин тилибис чоктантан кишилерим бойымныҥ чок куштые . Неде болза чуртта бойыбыстыҥ кайдайда с кем живу то тоже оруслар ортобыста , садикте тоже балар. Менин узем балам не болза бойыныҥ тилиле ондабас ийде онна алтран чоктанып, а ӱйде ай терге тилле осла айтпертен. Бис бойыбыс виноваты , бойыбыс бистеҥ артык , туратан биске бир jакшы айтпас ана бойыста недер керек ас та калык болзабыс .\n- Караан тайнегим биске чоктыйтан болза jаш балдар ӧссин анарды коркытыскелип неме сананганда ийде айттан оны. Айткан укпастарга мындый чӧрчӧк бар деп аназы ла адазы болтыр баланыҥ , а ол бала кичинек болган кичеч бала и ана болза мынай йаткан укпас и аназы тоже база ла ондый ок . Адазы баланыҥ андап барыенде ол болза айттыр ну канча кӱн бажында келиберин деп барыенде барыйтыр jе все эм мында болза уэзи маларла ондайлап анда нетиштерип , ну казан кайнадып сенда кебе салып неткелип ӱйде ондайлап келип канчада кӱн иштебен канча кӱн ӧткӧн бон ишке ачылыйтыр унын эжиги ачылыенде не ас болза кеми анда уэзи айчытыр кеми анда ?- мен мен Кехтен , балам кайда бери кир деп аназы болза балазына туда бертир ага . Туда бенте и анзунда шкелзе бала да jок, апшыйада кем адазы да jок кийнинче барза jок jок , уйда киркен ну jе кана бир бир айрысары байрытилер бе айры jагытын сары байрытилер бе или кайда бон деп ол келикермен деп аҥзунда ирикелкетир канчыды ну ультайыбыс ирикелкен аннап алкен керкен деп айчытыр . Кайтан бала сен не барыен деп айткын сен база балала айткансын бери бер деп.. садуда мен деп... ЭЭЭ тундук баланы Челбен апартыр бистиҥ , экери чӱгӱртиглер эмле база Челбенди сӱрӱп , барасалар баркелип кӧзенир Челбен анда ньаан учак утамсан база от кӱйӱп ана баларды болза сулап чат отка сулап келип кар келип база сулап келип чийерге белетеп чын балар нени , а мынаҥ бала уйакта бала эмектеп чын кӧчин не коралтыр балазы не аназы болза чадыктыҥ каадында суккан ана болза эмчегиле эмчекти кӧтускелип база ӧрӧктинерге Челбен угалар анчунсын jаан база анчун баланы эмчегине кӧргӱсип , ол бала болза аназын кӧралкелип эмектеп алкелип келебин аназынсары . Бу аназы ла адазы база баланы кап алкелип капчайла ӱй jаар чӱгӱрип кача бернер. Аркенир мынзара ӱйде болган ӧскӧ альдыҥ келебенир калык айтjат канча бисте бийде баларыбысты чиген ол ньаман неме азе. Кӱзӱректер ана чыгылышап алкеп аҥзунда анда ол не кишилерге мында jурттыҥ, ӧскӧ jурттардыҥ чыгылыжалкелип аны сӱртенир Челбенди, сӱргенерде ол jӱгӱре jӱгӱре бистиҥ не тагбар анда альда тагзери деп айттыбыс тагзери ньанары ай качан ол таг мындый тагнын кийнинде ай сукчат бистиҥ толганда чы ай и вот в это время как тагнун кийниндӧн мадап ньан ай сукчын . Ийдо сукчыныр аны сӱргенерде Челбен кырсары jӱгӱрген jӱгӱре jӱгӱре и анда болза кайыҥ бирде ӧсчат кайыҥ бажынзар шыгып капчайла агачтыҥ бажына шыгалкелип ай шыкчында ла ага jарбаныйтыр ол айга , айга jалбанайкери эки кишилерден кача берн ол ньаман неме Челбен . Тайэнем айттан бон анзун кӧрзӧндий айда болза мындый кара нелер бар кӧлӧтки ол аны айтчат анда Челбен уктапчат ньаман ла укпазар немени айтчын укпаза ол тӱшкелер дейт. Ийде корыктыскан биске алдында андый чӧрчак болган . Айткан укпастарга чтоб страх наводить .\n- Кайда болган чер jайалган кайде это чӧрчӧк бар андый. Качан бирда не jок болганда недий чер jок болганда кай кечир буткен ана чӧрчӧк бар андый (как все образовывалась земля ). Jе ана мындый бир чӧрчӧк бар ок jер бӱткен ол аны кудай кайда jайан . Пурна jадында бирда болбады ол киреде болза ньаан каан келебенде улан болза ол ньан каанда ӱч уул болган . Уйу болза Кей каан, экинчи улу болза Чер каан, ӱчӱнчӱ болза Эрлик каан . Оларына бертир соган , соган адып ол уйу адыйынде ол Кей каан болза Кӱк тегриге тек бартыр , и тегри болыйтр ол чуртта. Тегри болпан Кӱк. Анан болза экинчи уулу адыйерде суганына jажылга неге jажыл (сфера) jажыл шарга текпан ол jер сырты болыйтыр ол тегриде jер болпан, анаҥ болза ӱчӱнчӱ уулы Эрлик каан адыйерде ол чер тӱби болыйтыр кара не ол анай алдында ла бистиҥ айттан бон еще кагыр деп ол анда кагыр чачын мнай ньаман неме ол ана ӧрӧктӧрине та керек jок, вот андый болза ийде болып барарда мен бистин кишилерге флаг бистин не метийерге и нетийем шугарпем кагатка мындый кумандылардыҥ бистиҥ болза бийде ӱч ӱч не полоса ӱч шыйак ӱч шыйык ла меткерип jаан кук , jажыл и кара , а ортазында мындый теглик меткелип ак теглик неткелип анда болза эку ко ишсин меткелип турачып ийзе салсан апачыш ыйык , апачыш ыйыкта болза бистин кайде нелери орнамент меткелип бистин тилле кайде айдыйтан аны орнаментти тоже сагышыма кирбенчат неткелип геометрический там и бийде меткелип анамнын болза шулук нелери бар эклей тухчан анда болза мындый шыйыктары мыйтсан тӱхчан мындый шыйык меткелип и ол аны болза карганарды сураптын укса слер кайде бу меге тӱшчери эм мындый шыйык неткелип туйалкелип апсар деп эм андый кайде айттан а ма болза таайым айтпен ко Бийскийде чачын ол айтчат бийде jети не jети не агач бийде мыйтсан ол аны бийде квадрат болзын бийде анда болза jети шыйык бийде нетсан анда болза адазы, адак, ульчук, тайдак, тайнек, адазы, аназы и бойы jетинчизи анучун ийде айтчат вот бийде айланышчат анда бийде бистин болза не бар мындый шыйыкта метсан и кӱн кайда айланчат бийде кожа меткелип бийде метсан аны вот оборот салсалып это самое крутит и также киши бийде ада, дед, бабушка по отцовской линии, дед , бабушка по мамкиной стороне и адазы энези по бойын и анзун jетинчизи бойы и jадын ӱзӱлбезин деп бистиҥ мындый вот этот знак означает вот этот вот орнамент вот мындый бар бистиҥ шыйыкталкалан ол ага ӱльтеге, ӱльтеге ол тутка кечин шарактар ӧдӱктер бийде алындалыр нейтен оны, а эме ол барчын ундулкалн .\n- Анюта: Мынайып мениҥ интервьюм божоды. Слерге јаан быйан.


Зуттнер, Берта фон — Википедия\nЗуттнер, Берта фон\nнемецтеп Bertha von Suttner\nнемецтеп Berta Gräfin Kinsky von Wchinitz und Tettau\nкичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни 1843(0006-09-1843)[…]\nПрага[d], Австрий империя[d][…]\nкичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱни 1914(0006-21-1914)[…] (71 јаш)\nбичиичи, романист, кӧчӱреечи, журналист, пацифист, писатель научной фантастики, редактор\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1905)\nБерта фон Зуттнер (баронесса Берта фон Зуттнер, немецтеп Bertha Sophie Felicitas Freifrau von Suttner, энедеҥ чыгарда ады графиня Кински, немецтеп Kinsky; 1843 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱни, Прага — 1914 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱни, Вена) — австрий бичиичи, калыктар ортодо јууга удура кыймыгуныҥ ишчизи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын алган баштапкы лауреат ӱй кижи (1905), Мария Кюриниҥ кийнинде Нобельдиҥ сыйын алган экинчи ӱй кижи.\n1 Јиит тужы\n2 «Јуу-јепселдерди јоголтор!»\n3 Телекейлик эл-јон ортодо иш\n4 Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы\n5 Калганчы јылдары\n7 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nБерта фон Зуттнер 1843 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Прагада (ол ӧйдӧ Австро-Венгрия) чыккан. Адазы австрий генерал, граф Франц Йозеф Кински фон Шиник унд Театтай деп кижи болгон.\nКызы чыгардаҥ озо, јаан удабай, адазы јада калган. Кызын чыдаткан улус: энези София Вильгельмина ла опекун кижи, экилези австрий байлардыҥ тоозында болгон. Берта Кински јаштаҥ ала аристократтардыҥ милитарист јаҥжыгуларыныҥ ортозында ӧскӧн, је јӱрӱминиҥ экинчи јарымында ол милитаризмле карам-кайрал јок тартыжу ӧткӱрген.\nОныҥ 30 јажы толордо, энези бар-јок акча-јӧӧжӧзин тӱгезе јыргап салган. Онойдордо, Берта Венада Зуттнерлердиҥ тӧрт кысту билезине гувернантка болуп, ишке кирген. Удабай ол бу биледе барон Артур Гундаккар фон Зуттнерди, ӱч карындаштыҥ бирӱзин, тыҥ јараткан. Ада-энезиниҥ јӧби јокко экӱ биригеле, Россия јаар баргандар, князь Дадианиниҥ кычырганыла Грузияда токтогон. Олор Тифлисте он јыл јуртаган.\n1877 јылда Россия ла Турцияныҥ ортозында јуу-чак башталарда, Артур фон Зуттнер Венаныҥ газет-журналдарына јууныҥ ортозынаҥ репортажтар аткарып баштаган. Эш-нӧкӧриниҥ бичимелдери сӱрекей јарлу болордо, Берта база бичинерге ченешти. Ол кучындар ла эсселерин B.Oulot деп кош атту (псевдоним) эдип бичиген.\nАртурла кожо Берта Э.Золя, Ч.Дарвин, Г. Спенсердиҥ идеяларын јарадып, тӧрт роман бичиген: «Inventarium einer Seele» (Лейпциг, 1883; 2-чи чыгарма 1888); «Ein Manuskript» (Лейпциг,1885); «Der Battono» (Штутгарт, 1886); «Anderl» (Дрезден, 1889); «Die Adjàren» (Штутгарт, 1889) ле о.ӧ. Бертаныҥ эжи Артур Гундаккар фон Зуттнер (1850—1902) онойдо ок бир канча романдар ла новеллалардыҥ авторы: «Daredjan» (Мюнхен, 1884); «Der Battono» (Штутгарт, 1886); «Anderl» (Дрезден, 1889); «Die Adjàren» (Штутгарт, 1889) о.ӧ\n«Јуу-јепселдерди јоголтор!»[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1886—1887 Зуттнерлер Парижте јаткан, А. Нобель ле Э. Ренанла, Лондондо «Амырдыҥ биригӱзиниҥ» ле эл-јондык арбитражтыҥ ижи-тожыла танышкан, онойдо ок Европаныҥ континентал ороондорыныҥ ого тӱҥей биригӱлериле. Берта фон Зуттнер арбитражтыҥ сурактарыла јилбиркеп, «Машиналардыҥ ӧйи» (1889) деп бичик чыгарган, ол ондо Европей ороондордо национализм ле милитаризмади кезем јамандаган. Бу бичимел јон ортодо ло литературалык критикада текши шӱӱжилген.\n1889 јылда Зуттнердиҥ «Јуу-јепселди јок эдер!» («Die Waffen nieder!») деп бичиги чыккан, ондо јиит ӱй кижиниҥ јӱрӱми керегинде, XIX чактыҥ 60-чы јылдарыныҥ јуу-чагы бу кижиниҥ салымын канай ӱрегени керегинде.\nЈуу-чакка удура бичилгени, кӧпти билер ле ајарыҥкай кижиниҥ, энениҥ, эпшиниҥ, коркышту јуунаҥ улам шыралаган билениҥ адынаҥ изӱ-экпиндӱ удурлажузы болгон. Романда кӧргӱзилген јууныҥ коркышту ла каргышту айалгалары, улустыҥ салымына, јӱрӱмине, кижиниҥ психиказына јетирген јаман салтары кӧп тоолу кычырынар улустыҥ санаазын кӱйбӱредип тӱймееткен.\nБичиктиҥ авторы текши јарлу болуп, бастыра јууга удурлажуга тыҥ экпин берген. «Јуу-јепселди јок эдер!» деп роман (јуу керегинде чындык бичилген), оны Лев Толстой Бичер-Стоуныҥ јарлу «Хижина дяди Тома» деп бичигиниҥ јаан учурыла тӱҥдейт. Австрий башкаруда Зуттнердиҥ бичигинеҥ цитаталар алып тузаланган, бичик кӧп тилдерге кӧчӱрилип, В.Либкнехттиҥ «Форвертс» деп социал-демократ газединде кепке базылган.\nТелекейлик эл-јон ортодо иш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБерта фон Зуттнердиҥ романы текши јарлу боло берерде, ол европей амыр-энчӱ учун тартыжаачыларла јуук колбулу боло берген. 1891 јылда Зуттнер јӱрӱминде баштапкы катап Римде «Парламенттер ортодо бирликте» баштаган амыр-энчӱ учун тартыжаачылардыҥ конгрезинде турушкан. Ол ло јылда Зуттнер «Австрияда амыр-энчӱниҥ бирлигин» тӧзӧгӧн. Бу бирлик ороондо баштапкы ла «пацифист» биригӱ болгон.\n1892 јылда Зуттнер «Бернде амыр-энчӱниҥ бюрозыныҥ» учредитель-турчызы бололо, Европада кӧп ороондордо пацифист биригӱлердиҥ ижин башкаратан учурлу болгон. 20 јылдыҥ туркунына Зуттнер Бюроныҥ вице-президенти болуп иштеген. Бу ла 1892 јылда Берта фон Зуттнер Альфред Фридомло кожо «Долой оружие!» деп пацифист журнал тӧзӧп, ондо «Эмдиги тӱӱки аайынча шӱӱжӱлер» деп бӧлӱк апарган.\nXIX чактыҥ 90-чы јылдарында милитаризм кенейте ӧзӱп чыккан ӧй болгон. Зуттнер амыр-энчӱ учун кӧп тоолу конференцияларда туружып, кӧп сабада эр улустыҥ ортодо јаҥыс ла ӱй кижи болуп калатан. Берта ла оныҥ эш-нӧкӧри Артур фон Зуттнер 1899 јылда Гааганыҥ амыр-энчӱ учун конференциязын ӧткӱрерге, оны јарлаары, баштаары, акчала јеткилдеери јанынаҥ сӱреен јаан кӱч салгандар. 1902 јылда, эжи јада калган кийнинде, Зуттнер пацифист ижин оноҥ ары эрчимдӱ улалткан. США-ла, Германияла турне-јорык јӱрген, лекциялар кычырган (1904—1905), США-ныҥ президенти Теодор Рузвельтле тушташкан.\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБерта Зуттнер улай ла Альфред Нобельле]] бичижип, оны пацифист кыймыгуны јӧмӧп акча-манатла јеткилдешсин, јууны-чакты токтодоры јанынаҥ пацифист проекттерле иштезин деп улам ла сурап турган. Айдарда, Нобель ого бойыныҥ самаразында «Амыр-энчӱҥниҥ сыйын» јарлаарым деп бичиген.\n1905 јылда јаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде Христианияда (Осло). Зуттнер «амыр-энчӱниҥ сыйын» алган баштапкы ӱй кижи, Нобельдиҥ сыйыныҥ тӱӱкизинде Марии Склодовской-Кюриниҥ кийнинде экинчи ӱй кижи боло берген. Бу сыйды алган кийнинде Зуттнер бичиичи ле оратор болуп там ла јарлалган.\n1905 јылда оныҥ јӧмӧлтӧзиле «Общество англо-германской дружбы»; 1908 јылда «Лондондо амыр-энчӱниҥ конгрезинде» ол јаҥыс ла Европада ороондор бириксе, ол тушта јууны-чакты токтодор арга болор деп айткан. Берта Зуттнер кӧп тоолу статьялар бичип, «Помыслы человечества»(«Кижиликтиҥ амадулары») (1911) деп (амыр-энчӱниҥ сурактары ла ӱй улустыҥ кыймыгузы керегинде) роман бичиген.\n1912 јылда Зуттнер США јаар экинчи катап барып келген. Бойыныҥ лекцияларында ол Кытат милитаризацияныҥ јеткери керегинде, айдып, јуучыл самолеттор тударын кезем јаратпай турганын айткан.\nКалганчы јылдары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЗуттнердиҥ јӱрӱминиҥ учы јаар јакшы да, коомой до немелер кӧп болгон. Немец националисттер прессада оны «пацифизмниҥ фуриязы» деп, эмезе јымжада ӧчӧп «амырдыҥ Бертазы», Австрияныҥ милитаристтери — «садынчык» дежетен.\n1913 јылда Гаагада «Амырдыҥ телекейлик конгрезинде» ого пацифист кыймыгуныҥ «генералиссимусы» деп официал эмес титулы берилген. Бернде Зуттнерге «Амыр-энчӱниҥ телекейлик бюрозыныҥ кӱндӱлӱ президенти» деп ат бергендер. «Фонд мираныҥ» консультативный совединиҥ турчызы эдип талдалган. Зуттнер Венада 1914 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде, Баштапкы телекейлик јуу башталарынаҥ бӱдӱн јарым ай озо јада калган.\n2006 јылда Берта Зуттнерге Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын бергенинеҥ 100-јылдыгы болгонын ЮНЕСКО башкарып ӧткӱрген.\n2014 јылда немец кинематографисттер телевизион кино соктырган, ады: «Амыр-энчӱ учун сӱӱш — Берта фон Зуттнер ле Альфред Нобель» / «Eine Liebe für den Frieden — Bertha von Suttner und Alfred Nobel» (режиссёры Урс Эггер / Urs Egger).\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы 1905 г\nВена, Берта фон Зуттнер балдарыла кожо\nГерманияныҥ почтазыныҥ марказында, 1964 год\n↑ 5,0 5,1 Зутнер Берта фон // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.\n↑ 7,0 7,1 Blumesberger S. Handbuch der österreichischen Kinder- und Jugendbuchautorinnen (нем.) — 2014. — Vol. 2. — S. 1124—1129. — ISBN 978-3-205-78552-1\nБерта фон-Суттнер [sic]. «Против войны» (один из первых переводов «Долой оружие!» на русский язык): тип. бр. Пантелеевых, 1891.\nhttp://n-t.ru/nl/mr/suttner.htm — более подробная биография Б. фон Зуттнер на сайте «Лауреаты Нобелевской премии. Наука и техника» (орус.).\nРоман «Долой оружие!» (орус.) в проекте «Классика»\nБерта фон Зуттнер в библиотеке Я. Г. Кротова\nhttps://web.archive.org/web/20080116100357/https://www.dfg-vk.de/verband/geschichte/ — история «Немецкого Общества Мира», основанного Б. фон Зуттнер и А. Фридом в 1892 году и существующего до сих пор (нем.)\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Зуттнер,_Берта_фон&oldid=25690"\nКичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱнинде чыккандар\n1843 јылда чыккандар\nКичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱнинде божогондор\n1914 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 21:03.


Алтайыстыҥ тоомјылу алып-баатырына — 75 - altaicholmon\nКочкор айдыҥ баштапкы кӱнинде Туулу Алтайдыҥ алып-баатыры, РСФСР-дыҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ кавалери, СССР-дыҥ спортыныҥ узы, бастырароссиялык национальный категориялу јаргычы Мадий Каланакович КАЛАНАКОВ 75 јажын темдектеди. Алтай Республиканыҥ албаты-јоны, таскаткан ӱренчиктери, спортчылар Мадий Каланаковичти тоомјылу јажы толгон бийик ажузыла уткыдылар.\nЧындык тазыктыру берген Эре-Чуй\nМадий Каланакович Кош-Агаш аймактыҥ Чаган-Узун јуртында 1946 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде ишмекчи улустыҥ билезинде чыккан. Оогоштоҥ ала ол эне-адазына болужып, турлуларда мал-аш ӧскӱретен иште турушкан. Јууныҥ кийнинде ӧйдӧ чыккан балдардыҥ ончозыныҥ салымы андый болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинеҥ ороон, ол тоодо Туулу Алтай, колго-бутка тургалак ӧйлӧр. Тӱреҥи, јайрадылыш… Је иш ичкери барган. Јурт јерлерде улус мал-ашта иштеп, бала-барказын азыраган, ороонды кату јуу-чактыҥ кийнинеҥ орныктырарга бойыныҥ ӱлӱӱзин ижи ажыра кошкон. Балдар дезе эне-адазыныҥ јаан болушчылары болгон. Олор јайы-кыжы турлуларда иштеген јаандарына болужып, школ ӧйинде интернаттарда јаткандар. Онойып, јажы кичинек Мадий Чаган-Узунныҥ, Кош-Агаштыҥ интернаттарында јадып ӱренген. Чындап та, мал-ашла иштейтен кату-кабыр иш јиит ӱйеге оогош ло тужынаҥ ала јаан таскамал берген эмей.\nКош-Агашта ол тужында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп Павел Моисеевич Тенгереков деп кижи иштеген. Ол бойы классический кӱрешле 52 кг бескеде кӱрежип турган болгон. Ол ло ок ӧйдӧ хоккей ойноорго, конекло јыҥылаарга, штанга кӧдӱрерге балдарды ӱреткен. Эре-Чуйдыҥ ыраак јурттарынаҥ јуулып калган оогош уулчактар кӱрежерин сӱӱйтен. Бу ла тушта П. М. Тенгереков уулчактарга «мертвая точка» деп јажытту прием-сӱме кӧргӱзип берген эди. Уулчактар оныҥ бу прием-кӱрежине тазыктырынып, стадионныҥ јажыл јалаҥына кӱнӱҥ ле баратандар. Кийнинде јылдарда, чын ла кӱрежип баштайла, Мадий Каланакович мындый прием-сӱме јок болгонын оҥдогон… Је андый да болзо, ол туштагы уулчактарга кӱрешке темигерге, кӱрешке кӱӱнин ачарга бу эп-сӱме јаан учурын ойногон эмей.\nКӱрешке экелген Бийск кала\nШколдыҥ сегис клазын божоткон кийнинде кайдӧӧн ӱренип барар деген сурак тура берген. Мадий Каланакович нӧкӧри Эзен Белеековло кожо кайдӧӧн барарын шӱӱп, бедиреп турала, «классический кӱрештиҥ секциязы бар» деп јетирӱлӱ јар табып алгандар. Куучын Бийск калада јуртээлемдик училище керегинде ӧткӧн. Онойып, эки нӧкӧр Бийсктиҥ бу училищезине кирип алала, ӱренип баштагандар. Олордыҥ группа-бӧлӱгинде Иван Федорович Ульянкин деп јажыла јаан јиит ӱренгени база јаан учурын ойногон. Не дезе, Ульянкин черӱде классический кӱрешле тазыктырынган ла кӱрешкен болгон. Ол алтай уулдарла најылажып, кӱрешке јилбиркеткен. Олорды ончозын тазыктыраачы, СССР-дыҥ спортыныҥ узы Наум Зиновьевич Кривошеин бойына јууп, ӱредип-тазыктырып баштаган. Онойып, алтай уулдар санаада болгон классический кӱрешле тазыктырынып, Алтайский край, Бийск кала учун кӱрежип баштагандар ла ӱренип турган ӧйинде кӧп једимдерге јеткен. Сибирьдиҥ тергеелик маргаандарында, бастырароссиялык маргаандарда Мадий Каланакович бойын бӧкӧ, эпчил, кӱрешке јайалталу, иштеҥкей ле турумкай кӱрешчи деп кӧргӱзип койгон. Јеҥӱлер де кӧп болгон.\nӰредӱ 1967 јылда тӱгенерде, черӱге баратан ӧй једип келген. Ол тужында Бийсктеги јуучыл частьтарда спортрота деп бӱдӱмдӱ јуучыл часть тӧзӧлип, бойына спортчыларды јууган. Мадий Каланакович Эзен нӧкӧриле кожо шак бу ротада черӱчил службазын ӧдӱп, ол ок ӧйдӧ Бийск кала учун кӱрешкен. Черӱниҥ ӧйи ӧдӧ берген соҥында Эзен Белееков тӧрӧл Курай јуртындӧӧн јана берерде, Мадий Каланакович Бийск калада иштеерге, онойдо ок край учун кӱрежерге анда артып калган. Кӱрешке јайалталу спортчыны Бийсктиҥ кӱрешчилери кайдаар да божодор кӱӱни јок болгон. Оныҥ учун ол «Урожай» деп спортобщество-биригӱ учун кӱрешкен, ремзаводто механик болуп иштеген.\nБу ла 1960-чы јылдардыҥ учында Николай Шурумович Мюсов ол ло Бийск каланаҥ Горно-Алтайсктӧӧн келип, Маймада јайым (вольный) кӱрештиҥ секциязын ачарга ченежип турган ӧй болгон. Ол областьтыҥ ла Майма аймактыҥ јаандарыла куучындажып, тергееде кӱрештиҥ ижин баштаар деп амаду тургускан. Оныҥ да учун Николай Шурумович Бийскте Алтайский край учун једимдӱ кӱрежип турган Мадий Каланаковичти тӧрӧл Алтайындӧӧн јанып келзин, областьта кӱрештиҥ ижин баштаарга јӧмӧшсин деп сураган. Бу суракка јӧбин берип, Мадий Каланакович тӧрӧлиндӧӧн јанып келген ле классический кӱрештиҥ јеҥил эмес тӱӱкилик јолын баштаган. Николай Шурумович ого јаан јӧмӧлтӧ болгон деп айдарга јараар. Кийнинде јылдарда олорды јӧмӧгӧн кӧп тоолу энтузиасттарла кожо бу улус классический кӱрештиҥ (кийнинде — грек-рим кӱрештиҥ) бӱткӱл система-бӱдӱмин тӧзӧп койгондор.\nМадий Каланакович 1972 јылда Ташкент калада Рахимовтыҥ адыла адалган бастырароссиялык турнирде јеҥип, СССР-дыҥ спортыныҥ узыныҥ нормативтерин бӱдӱрген. Ол ӧйдӧ спорттыҥ узыныҥ ады-чуузына једерге сӱреен кӱч болгонын темдектеер керек.\nЈедимдӱ бӧкӧлӧр ӧскӱрген Алтай…\nКӱч болгон. Кӧп јаандарла аайлашпастар да болгон. Је бойыныҥ алдына спорттыҥ сӱӱген бӱдӱминиҥ ӧзӱмин тӧзӧӧр лӧ ичкерледер деп бӱткен кӱрешчиге бар буудактар буудак болбогонын кӧрӱп јадыс. Арт-учында классический кӱреш јаҥыс ла Горно-Алтайскта ла Маймада эмес, је анайда ок бӱткӱл областьта ӧзӱм алынган. Озо баштап подвалдар сайын «кысталган» кӱрешчилер бойлоры секция ӧткӱретен «удурумга» залдарлу боло берген. Оноҥ эҥ ле јаан једим, јаан сӱӱнчи ле ижемји сыйлаган: ол — кӱрештиҥ ӧргӧӧзи дегедий «Баатыр» спортзал! Кӱрешчилердиҥ бойыныҥ колыла јазап, чыныктап алган ӧргӧӧзи бӱгӱнги кӱнде грек-рим кӱрештиҥ тӧс школы болуп јат ла оныҥ кебистери ондор тоолу чемпиондорды, јеҥӱчилдерди, Россияныҥ ла телекейдиҥ пъедестал-тепкиштерин јеҥген бӧкӧлӧрди ӧскӱрип-чыдаткан.\nОзо ло баштап кӱч болгон деп темдектегенис. Оноҥ Мадий Каланаковичти јӧмӧйтӧн улус кӧптӧгӧн. Јиит тазыктыраачылар кожулган. Олордыҥ ортозында Мадий Каланаковичтиҥ бойыныҥ ла ӱренчиктери болгоны учурлу. Омскто физкультурный институтта ӱренип турган ӱренчиктери јангылап келген. Педагогический училищени божоткон спортчылар иштеп баштаган. Маргаандар кала, область, аймактар кеминде ӧткӱрилип, кажы ла аймакта, јурт школдо секциялар ачылган. Текши иш ӧзӱмдӱ болуп барарда, классический кӱрешти јӧмӧп баштаган улустыҥ тоозы база кӧптӧгӧн.\nМадий Каланаковичтиҥ эҥ ле јаан једими деп Европаныҥ чемпионы, Телекейдиҥ Кубогыныҥ ээзи, СССР-дыҥ чемпионы, СССР-дыҥ албатылар ортодо Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили, классический кӱрешле СССР-дыҥ спортыныҥ нерелӱ узы Иван Самтаевти адаар керек.\nИван Адучинович керегинде Мадий Каланакович бойыныҥ ӧйинде мынайда куучындаган: «Бис областьтыҥ первенство-зын ӧткӱрип турала, Аҥчы Самтаевти кӧргӧнис. Ол тушта Аҥчы маргаандарда экинчи јер алган болгон. Је оныҥ кӱрежи, чыдамалы ла ӧктӧми једимдӱ кӱрежер аргалу болгонын кӧргӱскен. Оныҥ учун Аҥчыныҥ баштапкы тазыктыраачызы Константин Таркрашевке ӱренчигин Горно-Алтайсктӧӧн экелзин деп баштанганыс. Онойып, Иван Адучинович бисте тазыктырынып баштаган ла кийнинде ороон, телекей кеминде јаан једимдерге јеткен».\nЈолдыҥ бажында турган Мадий Каланаковичтиҥ ӱренчиктериниҥ ӱренчик-тери бӱгӱнги кӱнде једимдӱ кӱрежип ле бойлоры јиит ӱйени тазыктырып јат деп айдарга јараар. Эмдиги ӱйе грек-рим кӱрешчилер озодо баштап, тӧзӧп салган фундамент-тӧзӧлгӧгӧ тайанып, профессионал ишти улалтып апарып јадылар. Ороон, Европа, телекей кеминде једимдер бар. Онызы сӱреен оморкодулу.\nАлтай кӱрештиҥ, Эл Ойынныҥ баштамы јолын баштаган\n«Алтай кӱреш» деп адалган кӱреш Туулу Алтайда озодоҥ бейин болгон. Кажы ла байрамдарда, учурлу туштажуларда алтай бӧкӧлӧр маргыжып-кӱрежип туратан. Је алтай кӱрештиҥ ээжилери болоры учурлузы керегинде суракты 70-чи јылдарга јетире кем де кӧдӱрбеген.\nМадий Каланакович 1975 јылдаҥ ала алтай албатыныҥ спортыныҥ тӧс бӱдӱми болгон кӱрештиҥ окылу ээжилери јанынаҥ сананып, шӱӱп баштаган. 1977 јылдаҥ ала ол кӱрештиҥ озодоҥ бейин некелтелери кандый болгоны керегинде јетирӱлерди јууп, бӱткӱл тӱӱкизиле сонуркап, тӱп-шӱӱлтелер эдип баштаган. Бу јаан учурлу иште Мадий Каланаковичке Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, бичиичи Иван Васильевич Шодоев јаан болужын јетирген. Ол јылдарда Иван Шодоев «Ирбизек» деп адалган бичигин кепке чыгарып койгон ло бу бичикте бичиичи алтай кӱрештиҥ тӧрт бӱдӱми керегинде куучындаган болгон. Јаан јашту улустаҥ јууп алган бастыра јетирӱлерге тайанып, алтай албатыныҥ сӱӱген спорт бӱдӱми — алтай кӱреш окылу ээжилерлӱ болуп калган ла бу ээжилер аайынча бастыра маргаандар ӧткӱрилер боло берген.\nАлтай албатыныҥ јӱрӱминде тӱӱкилик јаан учурлу тӧс байрамныҥ — Эл Ойынныҥ — тӧзӧлгӧнинде Мадий Каланаковичтиҥ ӱлӱӱзи база јаан. Ол Эл Ойынныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи. Бӱгӱнги кӱнде Эл Ойын арткан да албатылардыҥ тӧс байрамдарынаҥ учурыла, једимиле бир де аҥыланбай јат. Эл Ойында албатылык эҥ ле артык дейтен маргаандар ӧткӱрилет, кӧрӱ-туштажулар сӱӱндирет. Албатыбыстыҥ эҥ ле артык једимдери бу байрамда кайкадат. Оныҥ учун Эл Ойынныҥ баштамы јолында турган тӧзӧӧчилерге, тоомјылу улуска, олордыҥ ортозында Мадий Каланаковичке канайда быйанысты айтпазыс!\n«Ӱредӱчибиске јаан быйан»\nМындый сӧстӧрди классический кӱрештиҥ, грек-рим кӱрештиҥ тазыктыраачылары, Мадий Каланаковичтиҥ ӱренчиктери айдадылар. Кылык-јаҥыла бир тыҥзыныш јок, тӧп, тоомјылу, иштеҥкей, сӱӱген ижин учына јетире апарган Мадий Каланаковичке быйанду сӧстӧр кӧп угулган, угулып јат. Качан да «мен» дебейтен јаан јашту ӱредӱчи бойыныҥ тӧс амадузына чындык болуп артканча. Ол бӱгӱн амыралтада да болзо, је керектӱ тужында болужын јетирерге јаантайын белен.\nЭмди учурлу ажузына јеткен ӱредӱчизи керегинде ӱренчиктериниҥ айткан сӧстӧрине ајаарып ийели. «Мадий Каланакович кӧп неме айтпас, кату сӧслӧ арбанбас кижи. Национальный школдыҥ кӧп саба уулчактарыныҥ классика кӱрешле (эмди — грек-рим) баштапкы тазыктыраачызы болгон. Ол ӧйдӧ телефон, интернет, ӧскӧ дӧ сооттор бар эмес. Кӱрешке арай ла бӱдӱн школ jӱрбей туратан. Бу араай, табылу куучынду, jaнтайын кӱлӱмзиренип jӱрер кижи уулчактардыҥ, орустап айтса, кумири болгон. Ого тӱҥей болорго албаданып туратаныс. Мадий Каланакович ол ӧйдӧ бойы да jиит, балдары да оогош болгон.\nГорно-Алтайскта канча-канча jeрде тренировка-тазыктырыныш, оноҥ маргаан-дар ӧткӱрип, оноҥ до башка ал-камык сурактар бӱдӱрип, jaҥыскан ла автобустарлу мантадып иштенген. Бу бастыра ишти ол jaҥыскан канайып апарган деп эмди кайкап сананадыc. Мадий Каланакович качан да jаҥга да, депутатка да jӱткибеген. Ол амыралтага чыкканча спортко, кӱрешке чындык болуп артып калган. Ого кӱрештиҥ сурактары jaантайын баштапкы jeрде турган. Каткымчылу учурал да болгоны санаабыска кирет: Мадий Каланакович облисполкомныҥ jaaны М. В. Карамаевке jолугып, кӱрежетен кебис сураган болтыр. Михаил Васильевич оны jӧмӧп, Каланаковко кебис аларга 7 муҥ салковой акча берзин деп, резолюцияга кол салган. Облисполкомдо иштеп турган эпши улус, спорттоҥ ыраак сайыттар ортодо не аайлу куучындар јӱрген эди, «Каланаков 7 муҥныҥ персид кебизин алып jaт» — деп.\nАмыралтага чыгала, Мадий Каланакович эш-нӧкӧри Нина Васильевнала кожо тыш база ла отурбады, jaҥы ӧйлӧ кожо олор аргачылар болуп, Манјӱректе туризм аайынча jeдимдӱ иштегилейт.\nМадий Каланакович, чыккан кӱнерле Слерди уткуп, эш-нӧкӧрӧр, бала-баркагар су-кадык, ырысту, билегерде амыр-энчӱ болзын деп кӱӱнзейдис, jӱс jaш jaжагар, jӱгӱрӱк ат минигер! Слердиҥ эдип койгон ижигер сӱреен кӧп. Слер — алтай албатыныҥ тоомјылу ла чындык уулы!\nКӱӱнзегенисле, А. П. Манзыров, И. А. Самтаев, А. Н. Толкочеков, О. А. Шатин».


Алтай литератураннын урогы 10-чы класста . Уроктын темазы : А.Г. Калкиннин кай чорчоктори. 4 Амадузы: 1. Уренчиктерди ]узун-]уур эп- аргалар (сурактар, ]уруктар) ажыра кай чорчокло]илбиркедери. 2.Тапкырга таскадары. (каруулар ажыра тил темиктирери)\nИнфоурок / Другое / Презентации / Алтай литератураннын урогы 10-чы класста . Уроктын темазы : А.Г. Калкиннин кай чорчоктори. 4 Амадузы: 1. Уренчиктерди ]узун-]уур эп- аргалар (сурактар, ]уруктар) ажыра кай чорчокло]илбиркедери. 2.Тапкырга таскадары. (каруулар ажыра тил темиктирери)\nКайчы кайлаза Алтайдын ээзи тындап отурат\nБиография: Алексей Григорьевич Калкин укту-тöсту кайчылардын билезинен. Ол сагал (саал) сööкту, 1925 jылда 4 апрельда Улаган аймакта Паспарты jуртта чыккан.\nАлексей Григорьевичтин Адазы Калкин Григорий Иванович\nА. Г. Калкиннин энези:\nОлордын билезинде баштапкы балазы кыс болгон. Ады Боксу. Экинчи балазы - Jамай (Иван). Jамайды ээчий чыккан бала база уул. Оны улус Алёш (Алексей) деп адаган. Алёшты ээчий Майнаш, Борогуш. Ольга, Есемяк деп балдар чыккандар. Анайып Калкиндердин билези балдарыла кожо тогус кижиге jеткен.\nАлексейдин кичинектен ала кöзиннин су-кадыгыла база коомой болгон. Бу уулчактын кöгустузи ада-энеге элден озо билдирген. Уулчак анчада ла улустын озогы куучынын, чöрчöктöрин, кеп, укаа сöстöрин, табышкактарын укканда, олордын бир де jерин, сöстöрин чачпай, ойто айдып берериле сурекей аныланып туратан. Ол кай чорчокти айдып баштап турарда ого сегис-тогус jаш болгон.\nБаза бир тебу – ол jиит кайчылардын маргаанында турушканы. Бу маргаан 1947 jылда Горно-Алтайский автономный областьтын тозолгонинен ала 75 jылдыгына учурлалган болгон.Маргаанда Улаганнын кайчызы Алексей Калкин баштапкы jер алган.Кайчылардын маргаанында алган jену ого ол тушта алтай калыктын поэттериле, кожончыларыла таныжып, Алтайдын текши культуралык jуруминде туружар арга берген.\n1948 jылда А.Калкин областьтын jиит jайалтарыла кожо Москва jаар атанган. Анда онын айткан: “Маадай – Кара” деп чорчогин ол тушта Московский Государственный педагогический институттын аспиранты С.С.Суразаков бичип алган.Бу ойдон бери кайчы ла билимчи наjылар боло берген, олордын jаштары туней, кубарлаш улус болгон. С.С.Суразаков кайчынан коп тоолу кай чорчоктор бичип, олорды шиндеп , кепке базып, орус тилге кочурип,jаан иш откурген.\nС. С. Суразаков 1973 jылда “Маадай-Кара” Чорчокло иштеген ойи.\nАлексей Григорьевич ле Евдокия Яковлевна балдарыла кожо Евгений Алексеевич, Элбек Алексеевич, Надежда Алексеевна.\n1977 jылда Москвада лауреат-кайчы деп адаткан\nНаjыларыла А.Г.Калкин, Т.А.Чачияков, С.И.Савдин – Алтайдын кайчылары Аржан Адаров, Игнат Ортонулов, Алексей Калкин\nИгнат Иванович Ортонулов - Алексей Калкиннин кай-чорчокторине иллюстрацияларын jураган\n“Когутей – Мерген”\n“Маадай-Кара” деп чорчокко И.И.Ортонуловтын линогравюразы.\nКайчы Н.У.Улагашев- эн баштапкы кайчы\nАлтайдын кайчылары А.Г.Калкин, Т.А.Чачияков, С.И.Савдин\nКайчы, билимчи Т.Б.Шинжин\n«Алтай – кай»\nАлексей Топчин Элес Тадыкин\n2003 j. Паспартынын школы А.Калкиннин адын адаткан\nСпасибо за внимание! Быйан болзын!\nБайжигитов Айдар Владимирович\nНомер материала: ДБ-288885\nФранцузский король - СЫР\nСтатья. "Оценка условий труда рабочих локомотивных депо"


Ӧртти чыгарзаҥ, каруузына турарыҥ - altaicholmon\nӦртти болдыртпазы аайынча иштер Алтай Рес-публикада кажы ла кӱн ӧткӱрилет, нениҥ учун де-зе Туулу Алтайда бу јанынаҥ ајылу некелтелер тургузылган.\nJурттарда бу иште старосталар, патрульныйлар, ширтеечи группалар туружат. Ӧрт чыккадый ӧй башталганынаҥ бери олор ӧрӧ адалган некелтелерди бусканы керегинде административный 36 протокол тургускан, 22 учуралда административный керек ачылган, Салынган штрафтардыҥ текши кеми 72 муҥ салковойго једип туру.