21.12.2021 - altaicholmon\nКайды јаҥы ӱйе ӱспей улалтса…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ билимчи-фольклорчызы Аркадий КОНУНОВЛО ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. Јаан Сайанныҥ ажузын ажып — Аркадий Алексеевич, Слерге, билимчи-фольклорчыга, ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱчӱрген айында Тывада ла Саха Республикада (Якутия) јаан учурлу билим-практикалык конференцияларда туружарга јарамыкту арга келишти. Куучын-эрмегисти озо биске айылдаш Тывада ӧткӧн јол-јорыктаҥ баштап ийели бе? —


111 кожоҥ «Сӱӱнчиниҥ шылтактары» | Христиан кожоҥ\nКЫЧЫРАР абхаз адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский араб армян атье аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол биак бикол бислама болгар бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай венгер венда вьетнам га гавай гавайский пиджин гаитян креол галисий ган гарифуна гереро гитонга гокана гомала грек гренланд грузин гуарани дамара дат даяк нгаджу деху дуала зулу ибан ибанаг ибинда иврит ивуарий жестовый игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каонде карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Уальяга Уануко) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинанде киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго конкани (латиница) корей коса косрае кпелле крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи (Кавказ) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос латыш лаху лингала литва ловари лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя мака македон макуа малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мано мапуче марий маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел медумба мизо мискито михе миштек (Герреро) море мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) немец немец жестовый неосоломоник непал нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд норвег нсенга нсенга (Мозамбик) ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби (шахмукхи) папьяменто (Кюрасао) пенсильван немец перс пиджин (Западная Африка) пиджин (Камерун) поляк понапе португал португал (Португалия) раротонга ронга румын руньянкоре руторо руунд самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка себуан сейшел креол сена сентлюс креол сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили сундан тагал таити тай тальян тамил тараскан тарахумара татар тви теве телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк увеа удмурт узбек украин умбунду урду урхобо фанг (нтуму) фарер фиджи фин фон француз француз жестовый фульфульде (Камерун) хакка (Тайвань) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хунсрюк цельталь цоциль цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (Румыния) цыганский (Германия) чангана (Мозамбик) чех чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона шуар эве эвондо эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эмбера (чами) эстон эфик яван якуба ямай креол яп јопон\n1. Агын суузындый ырысты бис\nТабып, сӱӱнчилӱ јӱредис.\nКудай «эрјине јӱректерди»\nБойы сугарып ӧскӱрди.\nСӱӱнетен ончо шылтактар бар —\nКудай Сӧзинеҥ таптыбыс.\nОныҥ ойгоры таскадып јат\nОныла ӧҥжип ӧзӧдис.\nКӧгӱс ырыстыҥ јалбыжыла\nКудай калыгы јаранат.\nУур-кӱч буудактар табарза да,\nБисти Кудайыс таштабайт.\nСӱӱнчи Кудайдаҥ таап алдыс,\nТереҥ ойгорын кайкайдыс.\nКандый јалакай Иегова Кудай,\nУлу ийдези макталгай!\n2. Улу Јурукчы ар-бӱткенди\nЈӱзӱн будукла јурады.\nМактаар сӧстӧрис те јетпейди,\nБыйан толтырат јӱректи.\nКудай Каандыгы јууктады деп,\nУлус алкышты бу алзын деп,\nЈедерис јер јаказына.\nЫрыс ӱргӱлји алдыбыста,\nКызыл таҥ јерди јарыдат.\nИисус башкарып баштаза ла,\nЧӧлдӧр чечектеп јаранар.\n(Јаҥ. т. 16:15; Иса. 12:6; Иоанн 15:11 база кӧрӱгер.)\nӰлежер Ӱлежер Сӱӱнчиниҥ шылтактары\nСӱӱнчиниҥ шылтактары (111 кожоҥ)\nsjj 111 кож.


Wp/atv/Main Page - Wikimedia Incubator\n< Wp | atvWp > atv > Main Page\nАлтай тилдиҥ тест Википедиязы (Тÿндÿк алтай тил).\nАлтай тилдиҥ тöс Википедиязына кÿÿнзеп киригер!\nБу бÿктиҥ сериязы Алтай тилдиҥ Витишиҥжӱчиниҥсӧзликиниҥ тестине тöзöлгöн.\nЭта серия страниц создана для пробного раздела Википедии на северноалтайском языке (Алтай тили). Ваш вклад в создание Алтай тили Википедии будет высоко оценен. Просьбу о создании Алтай Википедии утвердят, когда будет достаточное количество содержательных статей. Когда она будет одобрена, все помещенное здесь содержание будет перенесено непосредственно в Википедию.\nПоскольку это пробная вики, все статьи, создаваемые здесь, необходимо начинать с формата Название статьи. Например, статья об Алтай тили должна быть под названием Алтай тил (конечно, в фактической Википедии статья будет маркироваться уже как Алтай тили).\nУчастников, владеющих северноалтайским языком, мы призываем создавать столько высококачественных статей, насколько это возможно.\nСм. также раздел Википедии на южноалтайском языке (Тÿштÿк алтай тил).\n32 Northern Altai articles. · All pages of Northern Altai Wikipedia · All categories · All templates\nVikipedia Turkic languages:\nSouthern Altai [alt] · Azerbaijani [az] · South Azeri [azb] · Bashkir [ba] · Chuvash [cv] · Crimean Tatar [crh] · Gagauz [gag] · Karakalpak [kaa] · Kazakh [kk] · Karachay [krc] · Kyrgyz [ky] · Sakha [sah] · Tatar [tt] · Turkmen [tk] · Turkish [tr] · Tuvan [tyv] · Uyghur [ug] · Uzbek [uz]\nİncubator Turkic languages:\nСыбыр [sty] · Chulym [clw] · Karaim [kdr] · Nogai [nog] · Krymchak [jct] · Kumyk [kum] · Salar [slr] · Qashqai [qxq] · Old Turkic [otk] · Khakas [kjh] · Northern Altai [atv]\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/atv/Main_Page&oldid=5480515"\nLast edited on 29 June 2022, at 13:29\nThis page was last edited on 29 June 2022, at 13:29.


Ижемјиле, кӱлӱмјиле ичкери јолдо - altaicholmon\n—Раиса Таныевна, балдардыҥ јайгы амыралтазы ӧйинде олордыҥ амыраар айалгазын тӧзӧӧри, су-кадыгын тыҥыдары аайынча ӱредӱлик программаныҥ турултазы јанынаҥ айдып берзеер? Слерди кычыраачылар он јылдыҥ туркунына бу школдыҥ «Надежда» деген палаточный лагериниҥ озочыл иштӱ башкараачызы деп билер.\n—Озо ло баштап башка-башка бӱдӱмдӱ ончо лагерьлердиҥ ишчилерин балдарла ижин јайдыҥ да ӧйинде улалтып јатканыла уткыйдым. Олордыҥ ижи једимдӱ ле јолдоры ачык болзын. Лагерьлердеги сменалардыҥ јаандарына аҥылу быйан. Нениҥ учун дезе иштиҥ каруулузы, уур-кӱчи бачым ӱстине кӧскӧ кӧрӱлбес ине. Лагерьдиҥ јааныныҥ кылык-јаҥыныҥ тӧс учуры ӱредип билери эмес. Эҥ ле учурлузы оныҥ профессионал кеми, ченемели ле кӧгӱс байлыгыныҥ бышканы деп айдар керек. Шак оныҥ учун олорды улай ла солыбас-собырбас керек. Бу кемиле, учурыла јаан иш. Ченемел јылдарла келет. Кижи бойы таҥынаҥ бедирензе, ӱрензе, онойдо ок кемиле башка-башка методӱредӱлерде, семинарларда эрчимдӱ турушса, шак ол тужында иштиҥ турултазы кӧрӱнер.\nОлорды, башкараачыларды, ӧскӱрер, таскадар керек. Jайгы ӧйдӧ таскадаачы иштиҥ турултазы, једими ӱредӱчиниҥ балдардыҥ билгирин, јилбӱзин ачып, ӧскӱрип јӧмӧӧринеҥ кӧнӱ камаанду. Jайаандык ишке јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, балдар бой-бойы учун каруулу болоры ла нӧкӧрлӧриниҥ једимдериле јилбиркеери ӱредӱчиниҥ једимдӱ ижиниҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Лагерьдиҥ башкараачызы бирлик амадулу, кӱӱн-тапту улусты јууп, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенинеҥ база кӧп неме камаанду. Шак мындый ыраада кӧрӱп, ичкери кӧрӱмдӱ, јилбилӱ улус јайгы ӧйдиҥ ӱредӱлик программазын белетеер ле чек јаҥы баштаҥкайлу иштеер аргалу.\nБистиҥ школдордыҥ программаларында кижиниҥ ич-телекейиниҥ байлыгын чечип ӧскӱрери аайынча аҥылу ӱредӱ јок болгоны карамду. Бу байлык ӱредӱни берип турган эп-аргала берилбей јат. Баланы байлыкка ӱредип болбос. Бала ол байлыкты бойыныҥ кӧргӧниле, аайлаганыла, сескениле кӧксине алар. Балага јартаганынаҥ оныҥ сескен сезими, кӱӱни, оҥдогоны артык деп айдар керек.\n—Слердиҥ ӧткӧн јол-јорыгарла элбеде таныжып ийерге јараар ба? Чокымдап айтса, маршрутный лист кандый болды?\n—Бис ӧдӱп јаткан јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире «Адамант» деген палаточный лагерьде болдыс. Лагерь Алтын Кӧлдиҥ јарадында турат. Балдар јӱрӱминде баштапкы ла катап Сибирьдиҥ кайкалы болгон кӧлди кӧрди. Кӧлди јараттай улус јаткан бир де јурт јок. Оныҥ учун сууныҥ арузын, чек ле кӱскӱ ошкош. Кӧлди эбире курчаган кайа-таштардыҥ јаражын! Бис кӧллӧ кемеле де, тримаранла да, суула јӱрер велосипедле де јорыктап ийдис. Jарлу Корбу деген учар сууны да кӧрӧргӧ ырыс болды. Корбуга бис «Пионер Алтая» теплоходло јеткенис. Бӱдӱмиле шаҥ ошкош учар сууны кайкап јатканысты. Корбуныҥ бийиги — 12,5 метр. Чек ле чӧрчӧк јериниҥ куулгазынду јерлери деп айдар керек. Балдардыҥ санаазында, байла, бачым ундылбас.\nАртыбаш јуртта ачык бассейнде эжиндис. Бистиҥ јерлежис О. А. Шатинниҥ тӧзӧгӧн этномузейинде болдыс. Музейде алтай албатыныҥ культуразы, тӱӱкизи, јадын-јӱрӱминиҥ ӧзӱмдӱ јолы кӧргӱзилет. Экскурсия ӧйинде балдар албатыныҥ јаҥжыгуларыла, эдинген-тудунган эдимдериле јилбиркеп таныштылар.\nБу ла кичӱ изӱ айдыҥ учкары ГАГУ-да ӧткӧн калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияда туруштыс. Ол этнопедагогиканыҥ ченемели, сурактары керегинде конференцияга бис оныҥ тӧзӧмӧл комитединиҥ председатели Э. Екееваныҥ кычыртузыла келип туруштыс. Онойдо ок таланыҥ эдимдер эдер устарыныҥ ла јаҥыдаҥ ӱренип тургандардыҥ эдимдериниҥ кӧрӱзинде турушканыс. Бистиҥ кӧрӱ «Экологтор бойыныҥ чӧлӧӧ ӧйинде» деп адалган. Алтай элдиҥ аш-курсагын белетеери аайынча мастер-класста да туружып, «Этнопедагогика в экологическом воспитании» деп секцияда јетирӱлер де эттис. Бис Москвадаҥ, Кыргызстаннаҥ, Хакасиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Татарстаннаҥ ла Якутиядаҥ келген солун улустыҥ јетирӱлерин јилбиркеп уктыс. Бу ла ӧйдӧ балдар јаҥарлаган, айылчыларга курлар курчаар чӱм-јаҥда туруштылар.\nКаланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ ӱредӱчизи Байым-Сур Тадырова балдарга калыктыҥ кӱӱлик ойноткыларыла ойнооры аайынча ӱредӱ-таскамал ӧткӱрди. Айкӱне ле Эркетен ол ло тарый шоорло ойноорго ӱренип алды. Бу конференцияда туружала, балдардыҥ сӱӱнип, кӧӧрӧп јаткандарын. Кажы ла бала бойын калыгыныҥ кызычагы, уулчагы деген оҥдомолдыҥ учурын шак ла мында оҥдоп, баалаган деп айдарга јараар. Конференцияныҥ ижинде бистиҥ школдоҥ директордыҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Айас Бедесова туружып, биске јаан быйанын айтты. Онойып, балдар кыска ӧйдиҥ туркунына калыктыҥ культуразыла, ӱредӱзиле танышканы јарамыкту.\n—Раиса Таныевна, Слердиҥ балдар талалык јайгы эколого-инженерный школдо база эрчимдӱ турушты ба?\n—Эйе, кичӱ изӱ айдыҥ учкары бис Аскатта «Азимут» деген турбазада ӧткӧн школдыҥ ижинде турушканыс. Jайгы эколго-инженерный школдыҥ учредители Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы. Школды балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ талалык тӧс јери ӧткӱрген. Мында сӱреен јилбилӱ ӱредӱлик мастерской иштеген. Темдектезе, робототехника, конструирование, 3Д моделирование — пластик программированиеде, ӧзӱмдердиҥ јаранып ӧзӧрине јарамыкту абиотикалык аргалары ла оноҥ до ӧскӧ јилбилӱ ууламјыларла тузалу ӱредӱ балдарга јараган.\nБалдар кӱнӱҥ ле ӧткӧн кӱнниҥ турултазы аайынча мультимедийный таныштыруларды белетеген, пресс-центр иштеген. Онойдо ок балдар бойлоры јуулган кураа балдарга «Мен бу керекте јаан ус» деген мастер-класстарды да ӧткӱрген. Бистиҥ балдар ончо кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушкан. Бу школ балдарга сӱреен јилбилӱ билгирди бийик кеминде берди. Аскатла коштой турган Оносто ады-јолы јарлу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ музейине кирерге келишкен ырысту учуралды ычкынбадыс. Калыгыныҥ чындык уулыныҥ, улу јурукчызыныҥ ӧткӧн јолыла балдар соныркап таныштылар.\nБалдар шиҥжӱ-бедиреништӱ ӱлекер иштиҥ јаҥы ла солун ууламјылары аайынча тузалу јетирӱлерле таныштылар. Быјыл олор экспедиторлор, је келер јылда бойлоры таҥынаҥ шиҥжӱлӱ иштерин белетеп, корыыр деп айдар керек.\n—Слердиҥ лагерьдиҥ јайгы ӧйдӧ ӧткӱрип јаткан ижин јӧмӧп-болужып турган улус кӧп лӧ болбой? Ӧзӱп јаткан јаш ӱйени бастыра јанынаҥ билгири бийик, ичкери кӧрӱмдӱ, јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди бойы ӧдӱп чыгар эдип таскадары текши јондыктыҥ ижи ине…\n—Чындап та, бу ӧрӧги адалган школды белетеп ӧткӱрген, онойдо ок јиит ӱйениҥ ичкери ӧзӱмин јӧмӧп јаткан улуска јаан алкыш-быйан. Олор: АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри А. Бондаренко, ар-бӱткенниҥ байлыктары ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министрдиҥ ордынчызы Л. Капустина, Жанна Александровна, педагогика билимдердиҥ кандиды Э. Екеева, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи А. Кокпоева, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады М. Терехов, Кан-Оозы аймактыҥ јааны Г. Пильтин, «Пионер Алтая» теплоходтыҥ капитаны Ф. Южаков, АР-дыҥ «Кан-Оозыныҥ агаш ээлеми» деген автоном учреждениезиниҥ директоры А. Яшев, бистиҥ школдыҥ директоры Г. Ажанарова, јиит ӱредӱчилер Ч. Глазина, С. Манжина, А. Тадышев ле онойдо ок бистиҥ балдардыҥ эне-адалары.\n—Слер РФ-тыҥ текши ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, АР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи, јондык иштиҥ озочылы, ӱредӱлик учреждениеде 45 јыл иштеген, бийик квалификациялу ӱредӱчи. Иштеп јаткан ижигерде ӧҥзӱре, аайына чыккадый сурактар бар ба айса Слер олордыҥ аайына чыгып салдаар эмеш пе?\n—Озо ло баштап, 10 кижиге 14 кӱнге чыгарылган 34 300 салковой акча-манат арай ла ас. Нениҥ учун дезе ӱредӱ ле јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкарту бу ла акчадаҥ ГСМ-га, канцтоварга алзын деп айдып јат. Экинчизинде, јорыктап јӱрер палаточный лагерьдиҥ ӧйгӧ келиштире јараткан менюзына эмеш тӱзедӱлер эткедий. Нениҥ учун дезе јурт јердиҥ балдарыныҥ кӱнӱҥги курсак-тамагы эмеш башка: байа бир консервированный дейтен аш-курсакка ӱренбеген, темикпеген. Тегин, олордыҥ ашкарынып ӧскӧн лӧ јип јӱрген курсак-тамагы јорыктап јӱрер палаточный лагерьдиҥ айалгазына келишпей јат. Темдектезе, этттеҥ, сӱттеҥ белетеген курсак-тамак чӱрче ле ӱреле берер ине.\nӰчинчизинде, мынызы бистиҥ ӧйлӧ колбулу курч сурак болуп јат. Балдарыс фас-фудка тартылат. Мыныла колбой кажы ла бала кыска ӧйгӧ токтоду болгон јерлерде, магазиндерде чипсыны, кириешканы, жвачканы садып алат.\nТӧртинчизинде, кӧп башкараачылар лагерьди су-кадыкты тыҥыдар ла амыралтаныҥ јери деп кӧрӧт. Jе лагерьдиҥ сменалары ӧйинде балдар мында ла су-кадыгын да орныктырар, јайаан јайалталары чечилер, арыган-чылаган сыны сергиир, кураа балдарла текши тилди таап, јилбӱлери аайынча биригер, ачык-јарык айалгада јайым тудунып, куучындап таскаар, бир сӧслӧ, лагерь балдарды бастыра јанынаҥ јӧмӧп, олорго бойын тооп, бойыла оморкоп ӧзӧрине болужат.\nМен балдарды сӱӱп, олордыҥ сӱӱнчизине, јеҥӱзине олорло кожо сӱӱнедим, олор меге удура сӱӱжиме келет. Сӱӱжис экијандай. Оныҥ учун менде арыыр-чылаар ӧй јок. Jылуны, јакшыны сыйлайдым, улустыҥ быйанын сезедим. Айдарда, јӱрӱмге, эбире улуска сӱӱнип, кӱлӱмјини, ырысты балдарга, билеге, јуук ла кару улуска сыйлап, бу јаан ырыс учун јӱрер керек.\n—Тузалу куучын-эрмек учун јаан быйан.


Тӧс јасакта болотон кубулталар јанынаҥ јартамалдар - altaicholmon\nПрезидент Владимир Путинниҥ Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча баштаҥкайын Алтай Республикада јондыктыҥ ла духовенствоныҥ чыгартулу улузы јӧмӧгӧн. Федерал Јуунга Баштануда тӱзедӱлер керегинде айдылганы ӧйдиҥ некелтези болуп јат деп, тергееде јаткандар темдектейт. Бу кубулталар политикалык системаныҥ ӧзӱмине ле Россияныҥ граждандарыныҥ конституциялык тап-эриктерин ле јайымдарын корыыр эп-аргаларды тыҥыдарына, би-лелик байлыктарын, энеликти ле јаш тужын, јашӧскӱримин ле јаан јаштуларын чеберлеерине ууламјылалган.\nАнна БАЛИНА, РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи, АР-дыҥ тоомјылу гражданини, “Таҥ Чолмон” орденниҥ кавалери:\n—Россияда культура албатыныҥ аҥылу энчизи бо-лот ло государство оны јӧмӧйт лӧ чеберлейт деген тӱзедӱ кийдирери сӱрекей керектӱ.\nАлтай Республикада јаткандарга бу анчада ла учурлу ла ӧйинде болуп јат, нениҥ учун дезе бистиҥ аҥылу байлыгыс тергееде јаткан 90-наҥ ажыра албатылардыҥ энчизинеҥ турат.\nАлбатыларыстыҥ культуразы — ол текшироссиялык ла текшителекейлик эрјине, бис оны кичееп ле кӧптӧдип, байыдып алар учурлу. Бис бу амадубыска једер аргалу, государство дезе биске бу ууламјыда ончо јанынаҥ јӧмӧжӧт.\nБӱгӱн бистиҥ президент государство РФ-тыҥ ончо албатыларыныҥ культуралык аҥылузын корыыр ла этнокультуралык ла тилдер байлыгын чеберлеп аларын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрери керегинде ээжини госу-дарстволык эҥ ле бийик кеминде керелеерин јӧптӧйт. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек. Улу орооныстыҥ јаҥы тӱӱкизинде туружар чындык арга.\nТургуза ӧйдӧ культураныҥ ӧзӱмине сӱрекей кӧп эдилип турганын кӧрӱп, сӱӱнедим. Јурттарда культураныҥ туралары, библиотекалар ла клубтар тудулат ла чыныкталат, ыраак турган јурттарга автоклубтар алылат, балдардыҥ санат школдоры кӱӱлик ойноткыларла, ӱредӱлик материалдарла јеткилделет.\nАлбатылар ортодо амыр-энчӱ, оҥдошту јадын-јӱрӱм орооныста јаҥжыгып калган, ол ончозы калганчы јылдардыҥ једими болуп јат ла јаҥыртылган Конституцияда темдектелер учурлу.\nКонстантин ПОПОВ, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы:\n—Кӧгӱс-духовный байлыктар недеҥ де учурлу. Ол церкпе барып турары, јаандарды тооп, ар-бӱткенди чеберлеп јӱрери, онойдо ок кижиниҥ ижин кичеери.\nБисти онойып таскаткан ла бис те балдарысты онойып таскадаарга кичеенедис. Мениҥ шӱӱлтемле, бу јаҥыс ла кижиниҥ таҥынаҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиниҥ тӧзӧлгӧзи эмес, ол онойдо ок јон ортодо јӱрериниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат.\nЖанболат Охтаубаев, АР-дыҥ муфтийи:\n—Мухаммед пророктыҥ эрмегинде айдылганыла, слер ортодо эҥ артыктары — ол билезин тооп, ондо јакшы јӱргендер. Оныҥ айткан кӧп сӧстӧринде “балдар — ол Ӧрӧ турганныҥ сыйы” деп кычырадыс.\nБилегерде јакшы јӱрӱгер ле балдарарга јакшы таскаду беригер. Слердиҥ кажыгар ла пастырь ла слер балдараарды канайып таскадарар ла неге ӱредерер учун Ӧрӧ турган алдында каруулу.\nГеоргий Балакин, Свято-Духовский храмныҥ настоятели, протоиерей:\n—Эмди бистиҥ государствоныҥ Тӧс јасагында јаҥжыккан биле кыйалтазы јогынаҥ агару ла јондыктыҥ тӧзӧлгӧзи болуп турганы чокым темдектелип калары сӱрекей јакшы болор.\nБиле јаҥыс ла јондыктыҥ бӧлӱгежи эмес, ол онойдо ок јер-телекей ӱстинде ончо јӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи болот. Ондо јӱк ле јаҥы јӱрӱм, балдар туулып, чыгып турган эмес, је онойдо ок анда јондыктыҥ јайаандыкта иштеер ле јӱрӱм јӱрер аргалу ийде-кӱчи тӧзӧлӧт.\nИван БЕЛЕКОВ, Госдуманыҥ депутады, бичиичи:\n—Тургуза öйдö бистиҥ текши ороон ичинде Конституцияга тÿзедӱлер эдери jанынаҥ сурак элбеде шÿÿжилет. Нениҥ учун дезе Россия телекейде улу ороондордыҥ бирÿзи болуп jат. Конституцияга тÿзедÿлер эдери jанынаҥ jасакчы jöп Федерация Совединиҥ jуунында, Конституциялык jаргыда ла президенттиҥ кеминде jарадылып калган. Текшироссиялык ÿнберишти öткÿрериниҥ бÿдÿми темдектелген. Калганчы jöбин бистиҥ орооныстыҥ граждандары беретен туру.\nJонjÿрÿмдик программаларды бÿдÿрериле колбулу jöптöр президенттиҥ кычырузыла Россияныҥ эмдиги бюджедине кийдирилип калган. Ондо государствоныҥ jонjÿрÿмдик молjуларыныҥ кеми ишти тöлööриниҥ кичÿ кеми, граждандарды пенсияла jеткилдеериниҥ системазын тöзööри, ишкÿчиле jаткандардыҥ тап-эриктерин корыыры керегинде айдылат.\nКыйалтазы jок jонjÿрÿмдик страхование, граждандарды jонjÿрÿмдик jанынаҥ аҥылу jöмööри ле jонjÿрÿмдик пособиелерди ле öскö дö тöлöмирлерди кыйалтазы jогынаҥ тöлööри чокымдалар. Государствоныҥ jаҥжыккан билелик байлыктары аjаруга алынар. Jонjÿрÿмдик корулаштыҥ эп-аргалары быжулалар.\nКонституцияныҥ бир тÿзедÿзинде государстволык тилдиҥ ле калыктардыҥ тилдериле колбулу политикага кöп тоолу болуш темдектелген. Оныҥ учуры неде? Госдума биске jаан учурлу тÿзедÿни jараткан. Ондо айдылганыла: «РФ-тыҥ культуразы мында jадып турган кöп калыктардыҥ байлык энчизи болот. Оны государство jöмöйт лö корыйт». Тöс jасактыҥ jаҥы редакциязында темдектегениле: «РФ-тыҥ тергеелеринде ончо калыктарыныҥ ла этнический бирлигиниҥ культуралык аҥылузын корып, этнокультурный ла калыктардыҥ башка-башка тилдериле колбулу аҥылуларын корып аларын чокымдайт». Бу эдилген тÿзедÿлерде кöп тилдер ортодо бистиҥ де алтай тилис кунурабазын деген амаду бар.\nБу бирлик, теҥ тап-эриктÿ болгоныныҥ, тилдиҥ политиказын, культураны, национальный ла гражданский байлыктарды öскÿрериниҥ jаан учурлу темдеги.\nТулаан айдыҥ 10-чы кÿни санаамда узакка артар. Ол тушта бис Конституцияныҥ тÿзедÿлерин экинчи кычырыштарда jöптöгöнис. Шак бу jуунда бистиҥ коллегабыс, Госдуманыҥ депутады Валентина Терешкова Конституцияга кийдирер тÿзедÿлер керегинде айткан сöстöрдиҥ кийнинеҥ оҥдошпостор башталды.\nБир бӧлӱк улус бу кижини ончо jанынаҥ тыдарлап, каралап баштагылады ла бойыныҥ чын jÿзин ачыгынча кöргÿзип ийди. Бу кандый улус, нениҥ учун мындый тал-табышты кöдÿрип, кижиниҥ адын тÿжÿргилеп турганы jарт.\nБойыныҥ öйинде Советский Союз jайрадыларда, кÿнбадыш ороондордыҥ калыҥ акчалулары тегиндÿ байыбаган, бÿгÿнги кÿнде олор бу «байрамды» оноҥ ары улалтар кÿÿндери бар.\nJе Россия эмди сÿрекей кубулып калган, оныҥ алтамдары чокым ууламjыларлу, онызы кöп jанынаҥ бисти башкарып турган кижинеҥ камаанду. Ол – Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин. «Евроатлантикалык jилбÿлерине» ол чек келишпей jат. Бу кижи учун сöзин айткан В. Терешкова бистиҥ ороондо, албатылар ортодо учурлу кижи. Каруулу öйдö ол jалтанбай, ончо арасей калыктыҥ адынаҥ бойыныҥ кÿÿнин чыгара айдынды.\nМен дезе бистиҥ jерлештерисле кожо Валентина Владимировнаны Алтай jеристиҥ кижизи деп бодойдыс. Нениҥ учун дезе ак-айастаҥ оныҥ «Чайка» деп таныш кычырулу «Восток-6» деп кереби Алтайда, Баевск деп районго тÿшкен.\n…Валентина Владимировнала Госдумада тушташсаас, ол jаантайын Алтай керегинде jылу айдып, «ончо алтайларга мениҥ эзенимди айдып тураар» деп jакыйт. Качан бирде Валентина Владимировна Алтайга такып келер деп амадайдым.\nТерешкова – ол телекейлик кеминде ат-нерелÿ кижи, оныҥ адыла Айда кратер адалган, «Чайка» деп атла Галактикада бир планета база бар.\nБÿгÿнги кÿнде бис орооныстыҥ бирлик болоры, оныҥ келер öйи керегинде сананар учурлу. Россияны чокым öзӱминиҥ jолынаҥ jылбырап, чак чыгарарга умзанып турган улус телекейде сÿрекей кöп. Оныҥ учун бис ороонысты чайкабай апарып jаткан президент Владимир Владимирович Путинниҥ адын корулап, база бирлик бололы.\nБистиҥ улус тöгÿнди-чынды ылгаштырып, öнöтийин тектеерген сöстöргö бÿтпей, Конституцияга тÿзедÿлериниҥ керектÿзин оҥдоп, текшиалбатылык ÿнбериште туружар. Бистиҥ келер öйис бойыстаҥ камаанду.\nБӱгӱн Россия Федерацияныҥ Конституциязына кийдирилетен кубулталар керегинде кӧп айдылат.\nОл кубулталар аайынча албатылык ӱнбериш кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧр деп темдектелген болгон, је коронавирус оорудаҥ улам оныҥ ӧйин президент соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип салды.\nЈарт, орооныстыҥ эл-јонын «чурап» келген оорунаҥ корыыры — агару керек. Кудайга баш, бу оору биске тыҥ табарбай, тууразынаҥ ӧдӧ берер деп иженели. Айдарда, озолондыра темдектелгенинеҥ эмеш оройтып та болзо, је Конституцияныҥ сурагына ойто ло катап бурылар ӧй келер. Орооныстыҥ Тӧс јасагына кубулталар јанынаҥ јартамалды Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ӱредӱ, билим ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча камызыныҥ јааны, текшироссиялык ӱнбериш аайынча ишмекчи группаныҥ турчызы Артур САБИН берет:\n— Текшироссиялык ӱнберишти ӧткӱрери аайынча чыдулар быјыл РФ-тыҥ Јондык палатазына ла субъекттердиҥ Јондык палаталарына берилген. Оныҥ тӧс ижи — јондык ширтеечилерле (наблюдательдерле) иштеери болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада ӱнбериш јанынаҥ бастыра 236 участок. Айдарда, кажы ла участокко 6 кижинеҥ тургузарга келижер, текшилей алза, Јондык палата Алтай Республиканы 1436 ширтеечиле јеткилдеер учурлу. Бӱгӱнги кӱнде бу јеҥил эмес ишти бӱдӱрер кӱӱндӱ улустыҥ тоозы 1184. Телекей ичинде јайылган коронавирус оору ӱнбериштиҥ ӧйин кӧчӱрип салды. Је бу айалга ла ороон ичинде болуп турган керектер ишмекчи группаныҥ турчыларыныҥ ижин токтотпос. Кереечилердиҥ тоозын алары тургуза ӧйдӧ улалганча.\nЭмди Конституциядагы кубулталарга кӧчӧктӧр. Тӧс јасакка кийдиретен деп темдектелген кубулталардыҥ тоозы кӧп. 1993 јылдагы Конституцияга кӧрӧ, эмдиги ӱлекер толтырмаларыла бай. Олор ончозы ороон ичинде јаткан эл-јонныҥ јӱрӱмиле, келер ӧйиле чике колбулу. Бӱгӱнги статьяда олордыҥ бир канчазын јартап кӧрӧли.\nТатарлар ла якуттар Конституцияныҥ кубулталарындагы 68-чи статьяла јӧпсинбегенин угускан. Олор «орус тил – государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили» деген оҥдомолды јаратпагандар. Эмди чокымдайлы. Статьяда мынайда айдылган: Россия Федерацияныҥ ла оныҥ јеринде јаткан ончо калыктыҥ эл тили — орус тил болуп јат. Ол государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили. Јартап айтса, орус тил – бӱгӱнги кӱнде ороондо јаткан башка-башка укту калыктарды бириктирген сок јаҥыс тил болуп јатканын ундыбайлы. Бис, алтай улус, орооныстыҥ ичиле јӱрзебис английский де эмес, немецкий де эмес, орустап, тил табыжадыс. Ончо керектер орус тил ажыра бӱдет. Мынаҥ да озо орус тил телекейдиҥ эҥ јарлу беш тилиниҥ тоозына кирип, аҥылу јерде турганын эске алактар.\n«А бистиҥ алтай тил эмезе кандый тил?» деген суракты алтай улус берери јолду. Бу учуралда катап ла 68-чи статьяныҥ 2-чи бӧлӱгине ајару эдели. Анда чокым-јарт айдылып калган: республикаларга бойыныҥ эл тилин чокымдаар арга берилет. Ончо бар ишмекчи органдарда байагы талдалган тилле тузаланар аргалу. Ол не дегени? Алтай Республикада экинчи эл тил — алтай тил. Айдарда, бис бойыстыҥ тилисле јайым куучындажар, бичиир аргалу. Ӱзеери бу ок бӧлӱкте республиканыҥ талдап алган экинчи эл тили государстволык тилле коштой теҥ-тай тузаланылар аргалу деп, јап-јарт айдылып калган.\nБу ок статьяныҥ 3-чи бӧлӱгинде Россия Федерацияда јаткан башка-башка укту калыктарга тилин корыырына, ӧскӱрерине ле ӱредерине государство гарантия-быжулаш берет деп айдылат. Айдарда, санааркаар да, чочып, ӱркиир де шылтак јок. Алтай тилди алза, бӱгӱнги кӱнде оныҥ ӧзӱмине, ӱредерине бир де буудак јок. Керек бистиҥ бойыста ла јӱк ле бойыстаҥ камаанду: тилди корыырынаҥ ала ӧзӱмине јетире. Ӱзеери эмди Тӧс јасак гарантия берип салар.\n67-чи статьяда мынайда айдылган: Россия Федерация муҥјылдык тӱӱкилӱ. Ол бойыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ агару керектерин, кудайга бӱдӱмјизин, анайда ок государствоныҥ ӧзӱмине кӱчин берип, оны биске энчилеп салганын бийик баалап, јебреннеҥ бери бирлик болгонын кӧргӱзет деп айдылган. Мында кандый да кудай јаҥ керегинде таҥынаҥ куучын ӧтпӧйт. Кажы ла кижиде бойыныҥ кудай јаҥы бар. Кем де православный, кем де ислам, бис бойыстыҥ чӱм-јаҥдарысты јаҥдайдыс. Је бис ончобыс бир ороондо јадып, Россия Федерация деп аданадыс.\nСтатьяда «бирлик» керегинде айдылганын чын оҥдоор керек. Бис бой-бойысты тооп, Тӧрӧлистиҥ јилбӱлери учун кажыбыс ла таҥынаҥ туруп чыксабыс, келер ӧйгӧ бек, турумкай ла тоомјылу ороон энчилеп саларыс деп оҥдомол салынган. Онызы бу ок статьяныҥ 3-чи, 4-чи бӧлӱктеринде ээчиде чокымдалган. Бастыра тӧрт бӧлӱк бир ле тизимле улалат: бирлик ороон, ада-ӧбӧкӧниҥ энчизи, тӱӱкилик чындык – бу ончозы балдарыска, келер ӱйеге. Статьяда бичилген сӧскӧ кадалбай, оныҥ учурын «кычырыгар». «Президент нени айдарга сананган» деп суракты бойыгардаҥ баштап, тӱӱкиге баштанып кӧрӱгер, ол тушта ӱзе јарт боло береринде алаҥзу јок.\nБӱгӱн Россияда 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире јииттердиҥ тоозы 37 миллион. Текши алза, ороонныҥ тӧртинчи ӱлӱзи. Оныҥ учун Конституцияда јашӧскӱрим политиканы бектеери сакылталу, тӱӱкилик учурлу керек. Нениҥ учун дезе, јашӧскӱрим политика кандый да окылу јасакла эмдиге јетире бектелбегенин темдектеп салайын. Јииттерле колбулу иштердиҥ тӧзӧгӧзинде јӱк ле тап-эрик акттарла јӧптӧлгӧн. Эмди јашӧскӱримле колбулу јаан сурак Конституцияда кирип калар. Айдарда, бис удабас «Россия Федерацияныҥ јашӧскӱрим политиказы» деген јасактыҥ ӱлекериле таныжарыс деп иженедим. Ол тушта «јашӧскӱрим», «јиит биле», «ишмекчи јиит», «јашӧскӱрим политика» деген оҥдомолдорго чокым-јарт каруу аларыс. Јасак јӱрӱмде чыду алынза, јашӧскӱрим политика бирлик боло берер.\nБӱгӱн орооныс коронавирусла тартыжат. Ороон јеҥип чыгарында алаҥзу јок. Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнберишти соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип те салган болзо, је ӧй келзе, иш ойто башталар. Кезик улус бу тӱӱкилик учурлу керекти јаан ајаруга албайт. Бис те јогынаҥ ӧдӱп калбай ол деп айдыжат. Онызы чала јастыра шӱӱлте. Бу орооныстыҥ, мында јаткан эл-јонныҥ, ол тоодо бистиҥ јӱрӱмисти чокымдаган јаан учурлу Тӧс документ болгонын ундыбактар. Оныҥ учун бойыстыҥ јӱрӱмисти јӱк ле бис бойыс кубултар аргалу. Газеттиҥ келер номерлеринде Конституцияда база кандый кубулталар эдилери јанынаҥ куучын-эрмекти оноҥ ары улалтарыс.\nТӧс документке тӱзедӱлер аайынча албаты-јонныҥ шӱӱлтелери\nКонституцияга тӱзедӱлердиҥ беш эҥ учурлузыныҥ тоозында эмчилик јеткилдешти шиҥжӱде тудары, бал-дарды кыйалтазы јогынаҥ јӧмӧӧри, ороонныҥ аҥылу ар-бӱткенин корыыры ла индексация эдилип турган јонјӱрӱмдик ле пенсиялык тӧлӧмирлердиҥ быжулаш-гарантиязы.\nАлбаты-јонныҥ шӱӱлтелерин шиҥдеер бастырарос-сиялык тӧс јер (ВЦИОМ) албатыга РФ-тыҥ Конституция-зына кийдиргедий тӱзедӱлердиҥ учуры керегинде јетирет.\nРоссияда Конституцияга кийдиргедий тӱзедӱлер аайынча текшироссиялык ӱнбериш ӧткӱрилери темдектелет.\nРоссияндарга адап берген чокым тӱзедӱлер ортодо, олордыҥ шӱӱлтезиле, эҥ учурлузы государство улустыҥ медјеткилдеш аайынча некелтелерин јеткилдеерин чыҥдый ла аларга јеҥил эдери болуп јат (95%). Онойдо ок ороонныҥ граждандарына балдарды государстволык политиканыҥ тӧс ууламјызы деп адаары ла олорго кыйалтазы јок јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдери учурлу (93%).\nРоссияндарга ар-бӱткендик аҥылу байлыктарды кичеери ле корыыры, адылу јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ гарантиязы ла тӧлӧмирлерге јылдыҥ ла индексация ӧткӱрери (92%) ле онойдо ок пенсияларга индексация ӧткӱрери (92%) теҥ кеминде учурлу болот.\nГосударствоныҥ ороондо билим-технологиялык ӧзӱмди кыйалтазы јок јӧмӧӧрин јерлештеристиҥ 91% учурлу деп чотойт. Онойдо ок 10 россияннаҥ 9-ы иштеп тургандардыҥ тап-эриктерин корыырында каруулу болгонын темдектеерин ле МРОТ-ты јадын-јӱрӱмге керектӱ не-немелердиҥ эҥ ас кеминеҥ јабыс эмес эдерин (90%) учурлу деп чотойт.\nКонституцияда тӱӱкилик чын болгонын корыыры (тӱӱкини јастыра бичип, Тӧрӧлин корыырында албатыныҥ ат-нерезин јабызатпазын болдыртпас) ла орооныстыҥ јерлер сайын бӧлӱнбези ле бирлик болгоны аайынча ээжини тыҥыдарын 89 процент улус учурлу деп айдат.\nКонституцияда цифровой ло улустыҥ таҥынаҥ бойы керегинде јетирӱлерди корыырын јеткилдеери учун 86 процент россияндар айдынды. Онойдо ок 85 процент улус тындуларды корыыры ла олорго килеери, конституциялык ок кеминде, учурлузыла јӧпсинет. Ончо ло кире улус Россияныҥ ороондор ортодо учуры керегинде тӱзедӱни јарадат, ол аайынча бистиҥ государство албатылар ортодо јеткер болдыртпазын јӧмӧйт лӧ тыҥыдат. Ороондор ло албатылар ортодо амыр-энчӱ јӱрӱм јеткилдейт.\n10 россияннаҥ 8 кижи муниципал ла государство-лык јойпондор ар-јӧӧжӧлик байлыктарын РФ-тыҥ гран-кыйузыныҥ ары јанында тударын кирелендирерин, онойдо ок олор гран ары јанында гражданстволу ла кыймыктанбас јӧӧжӧлӱ болорын болдыртпазын јарадат (81%). Јерлештеристиҥ 80 проценти ӱй ле эр кижиниҥ керелӱ бириккениниҥ институдын конституциялык ээжиле корыырын учурлу деп чотойт.\nКемиле 80 проценттеҥ ас јӧмӧлтӧ алган тӱзедӱлер: Конституцияныҥ учуры албатылар ортодогы тап-эриктеҥ учурлузы (73%), государствоныҥ гран ары јанында јадып турган граждандары учун каруулу болоры (71%), алдында президент болгон ло эм тургуза президент болуп турган улуска президенттиҥ келер талдаштарында туружарын кирелеген ээжилерди јоголтор (61%), онойдо ок јаҥныҥ бириктирилген ачык системазын тӧзӧӧри (57%).\nЈарымызынаҥ ас (47 проценттеҥ) јӧмӧлтӧ ӱндер Федерация Совединиҥ ле Государстволык Думаныҥ чыду-молјуларын элбедерине келишкен.


Тӱӱкибис — документтерде ле чырайларда - altaicholmon\nТӱӱкибис — документтерде ле чырайларда\nАлтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 265 јылдыгына ла Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына учурлалган кӧрӱ кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Эл Курултайда ачылган.\n«Документтерде ле фотолордо бистиҥ тӱӱкибистиҥ јаан учурлу ӧйлӧри кӧргӱзилген. 265 јыл мынаҥ кайра Россияныҥ эл тергеезине кирип, алтай албаты калык болуп бойын корып алган. Шак Россияныҥ калыктарыныҥ билезинде јуртап, бис Туулык Думадаҥ ала Алтай Республикага јетире јолды ӧдӱп, государственностьту болгоныс.\nКӧрӱдеги фотолордо таныш чырайларды, кожо иштеген нӧкӧрлӧристи, најыларысты кӧрӧдис. Бу улус Алтай Республиканыҥ политикалык тӱӱкизине ле Россияныҥ тӱӱкизине кирген. Олордыҥ кӧбизи бӱгӱн ортобыста јок болгоны ачу…\nТалдап алган јол чын болгонын ӧй керелеген. Горно-Алтайский областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ тӱӱкилик 21-чи тудуузыныҥ республиканы тӧзӧӧри керегинде Декларацияны јӧптӧгӧн депутаттарына ол ӧйдӧ кандый кӱч болгонын бис оҥдоп јадыс. Республика бар, ол ӧзӱп келген ле мынаҥ да ары болор!» – деп, АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы Евгений Чепкин кӧрӱниҥ ачылтазында айткан.\nАлтай Республиканыҥ Кӱни јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде, Горно-Алтайский автоном областьты Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде РСФСР-дыҥ јасагы јӧптӧлгӧн кӱнде, темдектелип јат деп, автоном областьтыҥ депутаттар Совединиҥ 21-чи тудуузыныҥ, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ баштапкы тудуузыныҥ депутады болгон Владимир Торбоков айткан. «1991 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн сессияда В. И Чаптынов кажы ла депутаттыҥ ады-јолын адап, республиканы тӧзӧӧри учун ол «јӧп» пӧ, «удура» ба болгонын трибунадаҥ сураган ла депутаттар кӱӱнин ачык-јарык угускан. Декларацияны јӧптӧгӧн бу улусты ундыбас керек» —деп, ол угускан.\n«Республиканы тӧзӧӧр сурак аайынча камыс тӧзӧлгӧн болгон. Оны М. З. Гнездилов башкарган (ол ӧйдӧ депутаттардыҥ Горно-Алтайск каладагы Совединиҥ јааны — ред.) — деп, областьтыҥ Чой аймактаҥ депутады болгон Иван Левашов эске алган. — Республиканы тӧзӧӧри учун депутаттарла ишти Оҥдойдыҥ «камааны јок» деп адаган он депутады ӧткӱрген эди. Олор ортодо ӧскӧ дӧ аймактардыҥ улузы болгон болор, је бис ортобыста олорды «Оҥдойдыҥ» ла деп адап туратаныс. Мени «депутаттар сени тооп јат, Чойдоҥ, Турачактаҥ, Маймадаҥ тудулган депутаттарла куучындаш, республика учун ӱнин берзин» деп сураган. Олор ончо улусла куучындажып туратан, ады-јолдорын мен ундуп турум. Тартыжу сӱрекей тыҥ болгон…».\nКӧрӱниҥ ачылтазында республика тӧзӧлип турар ӧйлӧрди Любовь Кудачина (Иркитова), Зоя Николаева, Владимир Шадрин эске алып куучындаган. Тӱӱкилик ол керектердиҥ кереечилери болгон, ондо турушкан улустыҥ эрмек-сӧзи, кӧрӱдеги документтердий ок, баалу ла кереес угулган.


Н. Валуев: эҥ ле учурлузы – спорттоҥ јакшы кӱӱн-санаа алары - altaicholmon\nН. Валуев: эҥ ле учурлузы – спорттоҥ јакшы кӱӱн-санаа алары\nБистиҥ јарлу јерлежис, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ депутады болгон, каруулу иштерде иштеген Сергей Тимурович Пекпеевтиҥ эземине учурлай футболло маргаанныҥ сыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында ӧткӧн ачылтазында РФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады Николай Сергеевич Валуев турушты.\nНиколай Сергеевич Валуев—боксло телекей ичинде јарлу экс-чемпион, Госдуманыҥ физкультура, спорт ло јашӧскӱримниҥ керектери аайынча комитединиҥ турчызы. Ол Петербургта 1973 јылда куран айдыҥ 21-чи кӱнинде заводтыҥ ишчилериниҥ билезинде чыккан. Бокстыҥ тӱӱкизинде јаҥыс ла бескезиле эҥ уур ла сыныла эҥ узун спортчы болуп эмес, је анайда Россияныҥ пофессионал спортчылары ортодо боксло текшителекейлик ассоциацияныҥ (ВБА) эҥ уур бескеде телекейдиҥ баштапкы чемпионы болгон. Боксло 20 јаштуда тазыктырынып баштаган, баштапкы тазыктыраачызы Олег Шалаев. Бокстоҥ озо ол баскетболло тазыктырынган, уулдар ортодо ороонныҥ чемпионы да болгон. Профессионал рингке баштапкы ла катап 1993 јылда Берлинде чыгып, американ Джон Мортонды јеҥген.\nС. Т. Пекпеевтиҥ эземине учурлалган маргаанныҥ ачылтазында Госдуманыҥ депутады И. И. Белеков, Федерацияныҥ Совединиҥ турчызы В. В. Полетаев, Эл Курултайдыҥ Председатели В. Н. Тюлентин, спорттыҥ ветерандары, бӱгӱнги спортчылар ла ӧскӧ дӧ улус турушты.\n—С. Т. Пекпеевтиҥ эземине учурлай футболло алтынчы катап ӧткӱрилип јаткан маргаанда баштапкы да катап туружып јаткан болзом, Сергей Тимуровичтиҥ адыла адалган фондтыҥ башкартузыла јаантайын колбу тудуп јадым. Турнир јылдаҥ јылга ӧткӱрилип, јаҥжыгып калганы биске ол мынаҥ да ары једимдӱ улалып барар деген ижемји берет. Маргаандарда туружарына јаҥыс ла спорттыҥ ветерандарын эмес, је анайда ок кӧп тоолу јиит спортчыларды, спорттыҥ устарын тартып алар арга болор. Маргаанныҥ туружаачыларына акту кӱӱнимнеҥ бийик кӱӱн-санаа, јеҥӱлер кӱӱнзейдим—деп, В. В. Полетаев айтты.\nОноҥ сӧс Н. С. Валуевке берилерде, туштажуныҥ туружаачылары оны изӱ колчабыжуларла уткыды. «Кӱндӱлӱ најылар, слерди турнирдиҥ башталганыла уткып турум. Мен мынаҥ озо мындый јакшынак стадиондо болбогом. Мындый стадиондо тазыктырынатаны кандый јакшы—ару кей, айландыра јараш ар-бӱткен. Мында бистиҥ коллегабыстыҥ эземине учурлалган маргаан ӧдӧр, оныҥ туружаачыларына једимдер кӱӱнзейдим. Эҥ ле учурлузы—спорттоҥ јакшы кӱӱн-санаа, јандыру алары. Слердиҥ бастырагарга бийик кӱӱн-санаа, бек су-кадык кӱӱнзейдим. Анайда ок слерди ӱредӱлӱ јыл башталганыла уткып турум. Слерге једимдер!»—деп, Николай Сергеевич айтты.\nВ. Н. Тюлентин туштажуныҥ туружаачыларын маргаанныҥ ачылтазыла уткып, јарлу јондык ишчи С. Т. Пекпеевле кӧп јылдардыҥ туркунына најылажып јӱргени, ыраак јурттарда да оныҥ најылары кӧп болгоны керегинде айткан. Николай Сергеевичке маргаанныҥ ачылтазында туружып јатканы учун быйан сӧс айткан.\nИ. И. Белеков база уткуулду сӧс айдып, бӱгӱн ӧдӧтӧн маргаан алтай албатыныҥ чындык уулыныҥ, Госдуманыҥ ӱч созывыныҥ депутадыныҥ эземине учурлалганын темдектеген. «Кече ле бӱгӱн калабыстыҥ байрамы ӧдӧт. Бӱгӱн бисте јаан байрам: биске јаҥыс ла Госдуманыҥ депутады эмес, је анайда Россияныҥ оморкодузы келген. Слерди бистиҥ јебрен јеристе уткып турус. Бистиҥ јерис јаҥыс ла культуразыла, тӱӱкизиле, ар-бӱткениле байлык эмес, ол анайда ок спорттогы једимдериле база байлык. Ол тоодо Олимпийский ойындардыҥ, телекейлик маргаандардыҥ јеҥӱчилдериниҥ тӧрӧл јери болуп јат. Онызы сӱӱнчилӱ. Маргаанныҥ туружаачыларына јеҥӱлер кӱӱнзейдим»—деп, Иван Итулович айтты.\nУткуулду сӧстӧр айдылган кийнинеҥ, туштажуныҥ туружаачылары Николай Сергеевичле кожо фотого соктырткандар ла автографтар алган. Оныҥ фотојуруктары, ого учурлалган кӱнтизӱ улуска берилген. Jарлу спортчыла, Госдуманыҥ депутадыла кожо фотого соктыртарга, автографтар аларга кӱӱнзегендер кӧп болды. Бистиҥ тергеебистиҥ спортыныҥ ветерандары Николай Сергеевичле элес ӧйгӧ куучындажып, балдардыҥ спортына акча-манатла јеткилдеш ороонныҥ субъекттерине берилгени, јиит спортчыларга ла олордыҥ једимдерине ајару јербойында кирелӱ болгоны керегинде айткан. Анайда ок олор государство јанынаҥ ДЮСШ-ларды акча-манатла јеткилдеерине ајару эдилзин деген суракла ого баштангандар. Депутат сурактарыгарла меге баштаныгар, мениҥ Интернеттеги электрон суруум слерге берилген кӱнтизӱде бичилип калган деген. Ол спортло колбой бӱгӱнги мындый керекке оны кычырганы учун быйанын, Алтайда мынаҥ озо ӧйдӧ болгоны керегинде айткан.\nКыска ӧйдиҥ туркунына ӧткӧн туштажуныҥ кийнинеҥ Н. С. Валуев кӧлӱкке отурып, аэропорт јаар атанган.\nБу јарлу спортчы ла депутат керегинде укпаган улус бистиҥ ороондо јок болбой. Ол профессионал рингтеҥ јӱре береле, кӧп тоолу јондык керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан ла туружат. Николай Сергеевич Петербургта бокстыҥ школын 2009 јылда ачала, оны эмди де једимдӱ башкарат. Бу школдыҥ филиалдары Ленинградский областьта иштейт. Боксло «Валуевтиҥ кубогы» деген маргаандар тӧзӧп ӧткӱрет, спортко улусты тартып алары јанынаҥ јаан кемдӱ иштер ӧткӱрет. Анайда ок балдардыҥ спортыныҥ ӧзӱми аайынча килемјилик фондтыҥ тӧзӧӧчизи, учредители болуп јат. Бойы айыл-јуртту, бир кысту ла эки уулду. Бойыныҥ ӧйинде рекламала колбулу керек-јарактарда элбеде турушкан, кинофильмдерде ойногон болгон. Онызын телекӧрӧӧчилер јакшы билер болбой. Константин Осиповло кожо «Мениҥ 12 раундым» деп бичик бичиген.\nПрофессионал рингте ол 53 согуш ӧткӱрген, бежен учуралда јеҥӱчил болгон. Рингте телекей ичинде јарлу боксерлорло тартышкан, ол тоодо украин боксер Юрий Елистратовло, Ямайканыҥ боксеры Оуэн Бекле, американ Монте Берретле, оноҥ до ӧскӧ јарлу спортчыларла. Спорт сӱӱчилер россиянин база телекей ичинде јарлу украин боксер Виталий Кличколо рингте согужарын тыҥ ла сакыган болгон, је бу сакыш анайып ла калас керек болуп арткан. Профессионал рингтеҥ 2011 јылда барып, «Единая Россия» партиядаҥ Госдуманыҥ депутады болгон.


Азаб атнасынын Оло среда кöнö\nТуганайлар, 15 апрель 2020 - 11:01\n15 апрель - Азаб атнасынын Оло среда кöнö\n15 апрель - Азаб атнасынын Оло среда кöнö - Апостоллар чороннан ук Арыу Чиркяӱ Ходайыбыз Iисусь Христосны тотоб бирергя диб Iуда Искариоть уй короб, iудей священникляреня барган кöн диб, азаблаб ӱтерергя iудей священникляре уй корган кöн диб, изге калтрау белян Ходайыбызнын азабларын искя алыу кöнö, азгын катыннын Ходайыбызнын аякларын ӱбеб, миро майы белян майлаганын искя алыу итеб куйган.\nСириянын Ефрем äӱлея атанын "Эй мине тере тотоучы Ходай" иманы соҥгы табкыр укыла. Жиргя хэтле башырулар бӱген соҥгы табкыр була. Троицага катле булмый. Тик Оло пятница кöннö Плащаницага башырыу була.\n"Эй Изгелекле! Мин азгын катыннан да бигряк законсызлык кылсам да, Сиҥа бер геня дя кюз жяшемне китермядем, äммя Синеҥ иҥ таза аякларыҥны сöйöӱлек белян ӱбеб, дяшмейче геня теляк белян Сиҥа жыгыламын, Ӱзеҥ Башкарыучы булганыҥа кюря миҥа бурычларымны ташла, кичер. Эй Коткарыучы, Сиҥа дяшям: шакшы эшляремнян мине иркенгя чыгарсаҥ ыйы".


Глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар\nJ.Каинчиннин бичимелдерин шиндеп келеристе,глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар адылу будeмдe бузулбас сqсколбулардан чик-jок кqп болуп калды. Бис олорды учуры jанынан башка-башка бqлeктерге бqлидис.\nКандый ла албатынын эн јаан байлыгы – ол онын тили, кандый тилле ол бичийт, айдат, сананат. Тил – ол кижилик бой-бойыла билижип, тил алыжып ла колбу тудар эн учурлу арга. Кижинин бастыра јÿрген јÿрÿми тил ажыра öдöт. Кижинин кÿÿн-санаазы, амадулары, кÿÿнзегени бистин сананганыска јÿк ле öн берип, јарандырып јат эмезе олорго кандый бир ууламјы берет, је тÿней ле санааларыс тил ле ажыра барат. Кижинин санаа-шÿÿлтези сöстöрдö, сöсколбуларда ла эрмектерде иле јарт билдирер.\nКандый бир кижини ол кандый кижи деп билерге – онын канча кире санаалузын, кылык-јанынын јакшы-јаманын билерге онын куучынын угар керек, нени кандый сöстöрлö канай айдып турганын. Кижи бойын канай тудунганы, онын базыды ажыра бис кижи керегинде шÿÿлте эдедис, је кижинин тили чике кöргÿзип ийер, онын культуразын, кылык-јанын.\nАлтай тилде глагол бeдeмдe сqсколбулар адылу бузулбас сqсколбулардаn кqп деген шeeлте чын болгонын бичиичиниn бичиктеринеn чыккан материал керелейт.\nБис бойыстыn ижисте глагол бeдeмдe сqсколбуларга чике келижип тургандарын ла бир эмеш бузулбас сqсколбуга jетире jетпегенин кийдиредис.\nАкадемик З.Г.Ураксинниn бузулбас сqсколбулардыn кыйу гранын чике тургузары кезикте тыn ла керектe эмес деп шeeлтезиле бис jqп. Бузулбас сqсколбулар бойыныn jолыла барып, qйлq кожо турумкай бeдeмине jедер аргалу деп кqрqдис.\n2.2.1. Куучындаарыла колбулу бузулбас сöсколбулар\nТилин јобоор - тeней ле айткан неменди этпес\nАйт тÿней, айтпа тÿней. Тегине ле тилин јобоор (JК, АJÖ, 340).\nтилле (оосло) эдер - куучындаар, айдар, је чынынча нени де этпес.\nОл јыл бу ачымнан одус кой јок. Айылга толтыра балдар, одус кой тöлÿлe. Кижи мыны канай кöрöр. Бойы тен бир эп-арга таап болбос. Керекти тилле эдип отурар кижи ине (JК,ТБК, 20).\nтили уштылган - кöп иштен сÿрекей тын арыган, чылаган кöп иштен.\nКыймаштай бу тойдо суу тажып, одын јарып, казандар булгап, эт ооктоп, тили арай уштылбады (JК, EС, 201).\nТойып алган кийнинде, тон јыртылганча тудушкылаар, майчык öдÿктерди ушта тепкен јерде, тил уштылганча јарышкылаар (JК,EС, 44).\nБу чакпынын кийнинде бу мындый јерде чакпым бар деп билер керек. Онон öскö тегине камык јер бедиреп, тилин уштылар (JК, АJÖ, 56.).\nтили чечилип турды - куучынданып баштаган.\nИйне кöзинен кÿн кöрöрис, ийт айактан аш ичерис – деп, Самтар байдын тили јаны чечилип турды (JК, EEС, 147).\nтилинди тарт – бодоп ло калыраба, неме айтпа\n-Тилинди тарт, ÿй кижи! – деп, Самтар бай кизирт этти. (JК, EЇС, 77)\n-Катыннын тилин тарт! – дейле абазын ат ÿстинен камчылап ийген. – Мен слерге Табытка эмес. Мен Давыд! Алтайдын јайзаны. (JК, EEС, 73).\n-Тилинди тарт! – дейле, Самтар бай туруп чыкты. – Токтоп кал, балачак! Сендий уулдарды кöп кöргöм (JК, EС, 73).\nтилинин кычузын кандырар – санаа jеткенче куучындажып алар\nОнон эки-ÿч кÿн улусла куучындажып, тилинин кычузын кандырып алза, сын-арказы серип, санаазы токынап калтан јок по (JК, КТ, 163).\nСöзин берер - эдер деп чертенгени\n«Тартарын, балам, тартарын» - деп, энези сöзин берген (JК, АJÖ, 320).\nÖлöтöн дö болзон – атан! Албаты-јоннын учун туруш! – деп, Токнанын сабузы база ла шыйт этти. – Сöзин берген болзон – бÿдÿр! (JК, EEС, 99).\nсöскö кирди - јöбин берди.\nКелин арга јокто, јÿк арайдан сöскö кирди (JК, КТ, ЭÖАП, 536).\nсöскö турар - айтканын бÿдÿрер.\nЧапкан јеригер элбек эмтир – деп, Ощепков отурып алды. – Тегине öй öткÿрбеген турбайыгар. – А бот сен сöзине турбаган – деп, Терентий öндöс этти. (JК, EEС, 5).\nсöзинен кыйбас - jаандардын сqзин угар\nJаныс ла јаандардын сöзинен кыйбас керек (JК, АJÖ, 356).\nсöс блаашкан- керишкен\n-Акыраар, акырыгар – деп, Ощепков албаданып токынады. – Сöйкöнишкен торбок сÿзÿжер, сöс блаашкан – öштöжöр (JК, EEС, 102).\nооско батпас сöс - учурында : айтпас немени чыгара айткан\n-Мен комыдаарым. Туку Горбачев-Ельцинге једерим! – деп, Каалга ооско батпас сöсти чыгара айтты. Коркый берди (JК, КТ, 144).\nоозы јабылбас- куучыны кöп.\nЧындап та, чагана ошкош јапшынчак, даакчы-копчы ÿй кижидий, оозы јабылбас кÿрÿм болгон. (JК, КТ, 545).\nоозы јабылар- куучыны токтоор\nБоромойдын оозы јабылып калар (JК, EEС, 59).\nоозын ачар - бойынын сананганын айдып баштаар, нени-нени айдып баштаар.\nСен тенек эмезин, Терентий, - деп, Ощепков араай айтты, ондый сöстöрди айдарга оозын канай ачылат (JК, EEС, 36 ).\nТоолу ла тöзöондÿ сöс айдатан кижинин оозы та канай-канай ачылган. (JК, АJÖ, 328).\nулуска куучын бербес - јаныс ла бойым куучындайын деген кижини айдар\nТили будынан озо чыккан. Улуска куучын бербес (JК, АJÖ, 140).\nалды-ÿстиле ашкарган - jаман сqстqрлq айткылаган\nБайагы эмегенди «кургак чöбре» дейле, алды-ÿстиле ашкарып ийбей база (JК, EС, 225).\nбаштерези сыбырыла берер этире айдар – ачындыра айдар\nБаштерези сыбырыла берер этире айдып ийер эди. (JК, КТ, 167).\nбодоп ÿрдÿртпе - тöгÿн неме айтпа\n- Слер оозым ла бар дейле, бодоп ло ÿрдÿртпегер. (JК, АJÖ, 4)\nОозым ла бар дейле, бодоп ло ÿрдÿртпе! – деп, ого удура отурган Казарцев, јерге кöмÿле кирип калган, таш ошкош уур кижи, кара сагалы байбандай берди. (JК, EEС, 165)\nкуучыны јети-сегис ээлбеенче – јÿзÿн-базын этире куучындабаганча\nОнын куучыны јети-сегис ээлбеенче, чыны-тöгÿни ылгалбас эмей. (JК, КТ, 293).\nкÿн тескери айдар - не неменин учурын ондобой кедерлеп айдар\nКÿн тескери де айдар боло берген. (JК, EEС, 26)\nМачарат оозынан срай айрылбайт – улай ла јаман сöстqрлq куучынданар (полукалька)\nБу кÿндерде дезе мачарат оозынан срай айрылбайт. (JК, EEС, 225)\nэки-ÿч оос кÿрт эдер – бир кичинек ле бойынын тумчугынын алдына айдар.\nJÿк ле эки-ÿч оос кÿрт эдер. (JК, КТ, 122)\nэрмегин ÿзе сокты – кижинин куучынын кезем токтодып ийген\n-Jок, јок, ондый неме айтпа, айтпа! – деп, эмеген јуурас эдип, келиннин эрмегин ÿзе сокты. (JК, АJÖ , 337)\n2.2.2. Jакшы, орто, jаман кÿÿн-санааны кöргÿскен\nКижиниn jакшы, орто кeeн-санаазывн кqргeскени:\njÿрегине ÿс урулган - jайымжып, јакшы болуп турган јакшы сöстöрдöн\nМанырчы эмегеннин јÿрегине ÿс урулып тургандый бодолды (JК,АJÖ, 321).\njÿрегин кайылтар - кижини јымжадып, сÿÿндирип, бойы јаар тартар\nСанаазын токынадат, јайымжыдат, јурегин кайылтат, јымжадат (JК, КТ, 550)\njÿреги кöдÿрилер - јÿрексиреер\nJаражына јÿрегин кöдÿрилип, шымыранып јадарын: «Eч-Сÿмер…! Eч-Сÿмер… Eч-Сÿмер. Кöстöримде Eч-Сÿмер…!». (JК, EEС, 3).\nырызына чыдашпай - тын сÿÿнгени\nБабыш ырызына чыдашпай, тере тоннын тÿби јаар, таайынын буды јаар кире берди (JК, АJÖ, 332).\nколдорын чабынар - сÿÿнгенин, кайкаганын кöргÿзер, алакандарын бойынын алдына согуштырып\n«Ээ, энези, јанмыр келгелекте, бу огородты јаза-ап сугарып койотон немени» - деп, Архип таадак јиткезин тырманган. «Чындап дезен, адазы!» Христинья јаанак колдорын чабынган… (JК, EEС, 33)\njÿреги öчкöн - 1) бу бузулбас сöсколбу эрмекте кижинин токунаганын кöргÿзет; 2) јÿреги öчкöн деп кижинин сÿÿжи öдö берзе, айдарга јараар.\nJÿреги öчкöн, токунаган (JК, КТ, 164)\nqкпöзи öчкöн - ачыныжы, ачузы öткöн\nÖкпöзи öчкöн болбой. (JК, КТ, 162)\nсанаазы (сагыжы) јарыган (јарый берген) - санаазына јакшы, токыналу боло берген.\n«…Сыйт» эттире јуугында кижи сыгырды. Чек ле мал айдап бараткан кижи. Кыймаштайдын јÿреги борт этти. Ол кижи эмди ле: «Бу канайттын? Нени эдип салдын?» деп кыйгырып ийер. Jе кижи ойто сыгырды… - Тпÿк, тала-келе туру ине! – деп, Кыймыштай санаазы јарып, содос этти (JК,EEС, 25).\nалаканын јайар - Jакшы кÿÿндÿ удура барар.\nJе онон Суртулдууш ойто алаканын јайган јалынган, јалканчыган «акам, акам, алтыннан баалу акам» деп, канылай, канылай келип јадар. (JК, КТ, 37).\nкöс албас - јараш кöрöр, соныркаар\nБазгынбайга бу јарайт, ол сÿÿнет, Мызылдан кöс албайт(JК, КТ,ЭÖАП, 549)\nJаш туранын орус кыстары да онон кöс албай тургулаар. (JК, АJÖ, 335)\nКыймаштай ол аттан кöс албай барды. (JК, EEС, 5)\nкöскö кöрÿнер - кемнин-кемнин алдына кöрÿнер\n[Кыймаштай: ] Мен бурулу, мен … Таай эјемнин кöзине канай кöрÿнерим. (JК, EEС, 20).\nкöзине илинер - кöзинин алдына ајаруга учураар. Тегин эрмек-куучында угуп јадыс: Бу кайда барды, (ол коларткыш, кöнöк лö онон до öскöзи) кöзине илинбейт пе? (JК, EEС, 52)\nКижинин jаман кeeн-санаазын кqргeскени:\njаманы (ийди) тудат - кÿÿн-санаазы коомой, кыйгастанат\nБу Шатынын куучынын кижи база чын деп угар ба? – деп, Мыйыксу öгööннин ийди јаны тудуп келди ошкош. – Бойын туу кире, öскöзин туулак кире бодоп отурганын. (JК, ТБК, 40 )\n«Топчыланып» ийди - кийимин эмес, санаазын, кÿÿнин јажырып, бойы бöктöнип ийет.\nJе Алып-Нере соок кеберин тартынып, «топчыланып», колын јаныды. (JК, КТ, 121)\nтиштери быјырт эткен - ачынып, кыйгастанып јат; јаратпаганын кöргÿзип јат.\nУдура уполномоченный туштаган. «Слер общественный сÿтти ненин учун уурдап турганыгар? Кату карузына турарыгар!» - деп, тиштери быјырт эткен. (JК, АJÖ, 52).\nкол кöдÿрер - согор\nEредÿчиге кол кöдурерге онон кÿч. (JК, КТ, 36)\nколын канай кöдÿрер - 1) талды сойорго тидинбес; 2) кижини согорго болуп албас; 3) малды согорго болуп албас\nJе ондый малга кижи колын канай кöдÿрер. (JК, АJÖ, 346)\nуйатка тÿжер - уйаттадар\nА быјыл бу март ай киреде башлык öгööн јеткен, «Иригинди бер ле бер. Кöргöм – тын ла ирик турган. Коштой мöрöйлöжип јаткан колхозтон делегация келген, олорго семис неме сойор керек». «Айылчылар алдына кижи канайып уйатка тÿжер – алыгар» - дегем. (JК, ТБК, 12 )\nыразы кубулган - кылыгы сан-башка. Алдындагызындый эмес, јаман боло берген.\nКалганчы öйлöрдö нöкöр Байташевтин ижи уйадашкан, кылыгы сан тескери барган. Jаныс сöслö айтса, ыразы кубулган ба кандый? (JК, АJÖ, 31 )\nБаштабасты бойы баштаган - јарабас кылыкты бойы баштаган, бойы бурулу деп айтканы\nБаштабасты бойы баштаган (JК, EEС, 80 ).\nкара јапшынар – јаман коштонор\nКезик улус, керек дезе, јуук тöрöгöн дö, антыгарлу најы да келбеген: «Калак, кижиге кара јапшына бербезин. Кижини бойын…» (JК, КТ, ЭÖАП, 547)\nажа конгон - öйинен öдöр\nБого кижи канай ажа конбос. (JК, УУС, 134)\nqдö конгон - qйинен qдqр\nМыны токтодор керек – ÿредÿчи школдо чылап, табылу куучындайт. – Бир сананзам, бис бу јаны јÿрÿмди тöзööр тужыста öдö конгон ошкожыс. (JК, АJÖ, 7)\nбойы јаар тартар - кандый бир тузала, кирелтеле јилбиркедип, бойынын јанына (ижине, öмöлигине, калазына ла о.ö.) кöчÿрип алар\n[Карбыш] шак ол Миколка абыс… Jок, јок, мен сеге ачынбай јадым… Сенин ижин, сенин керегин онон öскö бери не келген. Сени бери не ийгилеген… Менин кара башту… албатымды бойын јаар тартып аларга јадын. (JК, EEС, 150 )\nтерезин сойор - каруузына тургузар\nЭртен эрте танла такып бюро јуур. Ол келбегендерди ончозын алдыртар. Аайына чыгар, терезин сойор, кату јакыыр. (JК, АJÖ, 21)\nкыстап келзе - мында шылап, туйуктап келзе дегени); тегин куучын-эрмекте јалан ла бис јÿрÿм кыстап келзе деп айдып јадыс.\nОл ада-энези кыстап келзе, бу мынайда, айткан сöстöри ондолбос этире кÿртÿлдеп туратан (JК, EEС, 23)\nбажыска суу урар! - Бисти керекке кийдирер, кереечи болор биске удура.\nА бу эдÿни эмди ле адып кöйööк! – деп, Рогов атыйланып чыкты. – Ол бисти коптоор. Бистин бажыска суу урар! (JК, EEС, 192)\nкинчекке сукпа - керекке кийдирбе\n- Ага-бий… - деп, Томуртканын јöдÿли јаны ÿзÿктелди. – Мен качайын… бачым јоктогылабас…\n-Сен бойынды да, мени де кинчекке сукпа - деп, Ойгорул öнöтийин токуналу унчукты. – Сени јаныс ла улу каган Ак-Кÿн божодор аргалу. Мен бойым… база сендий ле… (JК, JК, 26)\nбашка чыккан - баш артыктай алды дегени\nСырканчыктын сиркези – башка чыккан. (JК, КТ, ЭÖАП, 546)\n-Кöрзööр олорды! Ишь! Бойын бодонбос боткозын арчынбас немелер. Сырканчыктын бийди башка чыгарга турган. Jок туру, Jок! (JК, EEС, 166)\nколын кöдÿрген - мында öртöгöн\nМикола абыс бу бого турарын сÿÿбейтен. Анчада ажанып ла отурза, кöзнöгинен бу уйатталып калган «кубал-кöмÿр тöзöгö кöрÿнер. Микола абыс бастыра бойы тыркырай берер: Ол серкпеге колын кöдÿрген танма, серкпени» - деп, јудругын бодоп ло öрö кöдÿреле, шторазын шык этире тартып алар (JК, EEС, 02).\nбажына суу урунар - бойы бойына чак эдер\nБажына суу урунган бу кандый кижи (JК, КТ, 14).\nкинчеги ажынарга јеткен - эткен jаман керектери кqптqгqн\nМынын ÿстине аракыга кирген, санаазы уйадаган, јÿÿлген, кокымайтыган – јаныс сöслö, кинчеги ажынарга јеткен (JК, EEС, 26).\nКинчектерим ажына берген бойымнын јаманым болбой…(JК, EEС, 61).\nтуйук санаага алдырар - санаркаар\nJаан кижи айса туйук санаага алдыртты ба? (JК, АJÖ, 331)\nсанаазын ычкынган - анаар ла манзаарып\nКöк-Ийт олорло кожо санааазын база ычкынган: ÿрÿп-ÿрÿп, мантап-тантап, куйругын кап тиштеерге, айлана согуп турар болды (JК, КТК, 539).\nкыстап келген санаалар - туйуксынар\nJе мынын кöп саба шылтагы – кыстап келген санааларга, сурактарга бастыртып салбаска турганы эмей (JК, EEС, 124).\nсанааларга бастырар – санаазынын бажына чыкпас\nJе мынын кöп саба шылтагы – кыстап келген санааларга, сурактарга бастыртып салбаска турганы эмей. (JК, EEС, 124)\nсанаалары кайнаар - öкпööрqр\nСанаалары кайнап, кажы кöпчип, тыны, тамыры арай ÿзÿлбейт (JК, КТ, ЭÖАП, 541)\nqзöк буурым бош карарды - кунуктым\n«Jерим санап, öзöк-буурым бош карарды» - деп, чичкечек сööктÿ Коо-Тай ÿшкÿрди. (JК, АJÖ, 364)\nТобрак-тоозынды кактап койор- каруузына тургузар, кезедип eредер\n-Eредÿ керек, ÿредÿ – деп, эн ле тыныда Кайлыков ары-бери аксандап турды. – Тон-öдÿгин силкип, тобрак-тоозынын кактап койор керк. Онон öскö… – дейле, эрин сагалын öрö толгоп, кара кабактары јуурас эдип, ус сабары чычандайт. – А не? – бисте арга јок по? Кÿчибис ас па? Бистер јуулыжып алзабыс… Эх! (JК, EEС, 33)\nкунукка бастырар - эригер\nМындый шыра база бар туру деп, ол санааркап, кунукка бастырып ийер: кижи јангай не? Канайтса тирÿ арткай не? (JК, АJÖ, JКК, ЭÖАП, 336)\nсанаазы (сагыжы) чыккан - тын коркыган\nКамчызы јок то болзо, Каракöштин кара-туйук сагалынан ла јалтырт эткен кöстöринен [јамылунын] санаазы чыга бербей. Jамылу ( JК, КТ, ЭÖАП).\nИчинде тÿÿлген - чыгарылбаган, јажырылган санаа\nИчинде тÿÿлген, кайнаган ийдезинен тазыл-тамырлары јарылып, ÿни ÿзÿле бербезин деп, Мызыл коркып јатты. (JК, КТК, 551)\nсаламнаn тудунар - кÿч айалагада аланзып, аргаданар арга бедиреп, болуш экелбес арганы тузаланар, эмезе бир ле кичинек кÿч айалгадан чыгар аргала тузаланар\nЧöнÿп бараткан кижи саламнан да тудунар дежетен (JК, EСА, 37 ).\nбаштан тудунар – сÿреен коркыыр, ачуурканар\n[Кÿйÿм] «Кастым, Кастым, огурчындарыгарды таппадым» - деди. Чыгала кöрöр болзом, - кайран огурчындар! – грядка кап-кара. Бажымды тудунып ийип калдым (JК, EEС, 92).\nКижинин коркыганын кöргÿскен глагол бÿдÿмдÿ бузулбас сöсколбулар:\njÿреги ÿзÿле берер – божой берер\nКайкал-Коонын јÿреги ÿзÿле берди деп бодолгон. (JК, EEС, 236)\nбогы адылар - тын коркор\nÖштÿгин богы адыла берер (JК, КТ, 19).\njÿреги оозына келди - коркый берген\nЭэји öрöкöннин јÿреги оозына келди. (JК, EEС, 50)\nКекенгенин кöргÿскен глагол бÿдÿмдÿ бузулбас сöсколбулар:\nконколјык бол калатан болзо! – кижинин кыртыштанып, чаптыксынганын кöргÿзип јат, ары колхозыгар бузулып калатан болзо деп.\n-Эйе. Бар ла бар ла - деп, карган энем арга јокто кимиректенер. – Колхозыгар кöнколјык бол калатан болзо кайдат (JК, EEС, 285).\nБербезин берерис - кöргÿзерис деп кекенгени\n-Келзин, келзин. Бис онын бербезин берерис! – деп, Терентий кöстöри кылас эдип, тиштерин тиштенди (JК, EEС, 5).\n2.2.3. Jадын-јÿрÿмле колбулу глагол бÿдÿмдÿ\nDate: 2015-05-23; view: 450; Нарушение авторских прав


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №16 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №16


Кирилл Трашев: «Соок Таадактыҥ болушчызына быйаным!» - altaicholmon\nМайма јуртта јадып турган Кириллдиҥ јилбӱзи — башка-башка кӧлӱктерди: ойынчык трамвайды, троллейбусты, паровозты ла оноҥ до ӧскӧлӧрин јууры. Уулчак бойы олордыҥ чын бойын качан да кӧрбӧгӧн дӧ болзо, је олор Москваныҥ бир музейинде бар деп билип алган.\n—Уулым канча-канча сааттыҥ туркунына турбазынаҥ отурып, бойыныҥ сӱӱген автоойынчыктарыла ойноор эмезе олорды јураар — деп, уулчактыҥ энези Ирина Юрьевна куучындады. —Мен Интернеттеҥ орооныстыҥ тӧс калазында ретрокӧлӱктердиҥ музейи керегинде јетирӱни табала, фотојуруктарын балама кӧргӱстим. Кириллдиҥ сӱӱнип, ӧкпӧӧрип јатканын кӧрӧр керек. Ол тургуза ла музейди кӧрӧргӧ, оноор барарга кӱӱнзеди!\nКенек уулчагын јакыскан чыдадып јаткан энеге балазыныҥ амадузын јӱрӱмде бӱдӱретени кӱч керек эмей. Јаҥы јылдыҥ алдында республикада «Амадуныҥ чибичеги» деген кыймыгу-акция ӧткӧн. Јӱрӱмдик уур-кӱч айалгага кирген балдарга бойлорыныҥ самараларын оноор аткарарга јарамыкту арга болгон. Кирилл Соок Таадакка амадузы керегинде бичиген. Самара таадактыҥ бойына јетпеген, је оныҥ болушчызы (оныҥ бойыныҥ айтканыла) Госдуманыҥ депутады Иван Белековко јеткен.\n«Кару Кирилл! Мен сени ле сениҥ јуук улузыҥды кирип јаткан Јаҥы јылла акту кӱӱнимнеҥ уткуйдым! Јаҥы јыл — куулгазын чӧрчӧктиҥ ле амадаган амадулардыҥ кыйалтазы јогынаҥ бӱдетен ӧйи ине. Мен сеге ӱредӱде бийик једимдер, бек су-кадык, ырыс ла јӱрӱмиҥде ачык јолдор кӱӱнзейдим. Байрамныҥ алдында јакшы, јараш керектер кӧп болзын. Сениҥ Москвага барып келер ле оныҥ байлыктарын кӧрӧр јаҥыјылдык амадууҥ јӧмӧлтӧ-болуш алынзын, јӱрӱмде бӱтсин!» — бот, Трашевтердиҥ билезиниҥ адына Иван Белековтоҥ сакыбаган јанынаҥ мындый открытка келген. Сӱӱнчиниҥ, кайкалдыҥ учы-куйузы јок болды! Је эртенги кӱнде Госдуманыҥ депутады бойы, тату сыйларын тудунганча, олорго једип келеле, ыраак јолго белетензин деп јакыды.\nКирилл деген алып баатырга Јаҥы јылдыҥ алдында кайкамчылу сый болды. Јилбилӱ ле узакка ундулбас јол-јорык уулчактыҥ 2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 14-чи кӱнинеҥ ала 18-чи кӱнине јетире ӧткӧн каникулдары ӧйинде болды. Кирилл энезиле кожо орооныстыҥ тӧс калазыныҥ эҥ ле кайкамчылу, јилбилӱ јерлеринде, темдектезе, Кремльдиҥ музейлеринде, Москвариумда ла о. ӧ. јерлерде, эки кат экскурсионный автобусла ӧрӧ-тӧмӧн јорыктап, кӧпти кӧрди, бойына ачты. Олор Иван Белековло кожо Кызыл тепсеҥде, ретрокӧлӱктердиҥ «Моторы Октября» деген кайкамчылу музейинде болдылар.\n—Иван Итуловичке уулымныҥ амадузы бӱткени, бистиҥ јол-јорыгысты баштап белетегени, аэропортто уткуганы ла ӱйдешкени учун тай ат кӧдӱрбес, тар эжиктеҥ батпас алкыш-быйанысты айдадыс — деп, Ирина Трашева айтты. —Кириллдиҥ сӱӱнчизи, ырызы кӧксине батпай турганына сӱӱнедим. Уулымныҥ ырысту, каткылу чырайын кӧрӱп, јӱрегим кӧдӱрилет, кӧксим бӧктӧлӧт! Кирилл солун јолдоҥ келген ле бойынча, бир ле эрмекле — «Соок Таадактыҥ болушчызына быйан!» деп, кӧдӱриҥилӱ, омок ӱниле кыскарта айтты.\nПартияныҥ ӱлекери балдарга ла олордыҥ билелерине сакыбаган јанынаҥ кайкамчылу сыйлар эткени бачым ундылбас! Јакшы керектерге јол јаантайын ачык болзын, амадулар јӱрӱмде јаантайын бӱтсин!\nПрезидент Владимир Путинниҥ эткен баштаҥкайыла текши ороон кеминде экинчи јыл ӧдӱп јаткан «Амадуныҥ чибичеги» деген акция јаан јолын алынган деп айдарга јараар.


СМИ-лердиҥ учуры jаан - altaicholmon\nСМИ-лердиҥ учуры jаан\nӰлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ администрациязында «Экстремизмле тартыжарында, калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбуларды тыҥыдарында элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры» деген тема аайынча тегерик стол ӧткӧн.\nАнда «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде экстремизмди болдыртпазы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ турчылары, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы – јетирӱлик политиканыҥ башкартузыныҥ, Роскомшиҥжӱниҥ Алтайский край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ, республикан МВД-ныҥ экстремизмди болдыртпазы аайынча тӧс јериниҥ, каланыҥ администрациязыныҥ, республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ, национально-культуралык јондык биригӱлердиҥ, мӱргӱӱл јаҥдардыҥ организацияларыныҥ чыгартулу улузы, јашӧскӱримниҥ социальный сетьтердеги бӱктериниҥ ле сайттарыныҥ администраторлоры турушкан.\nТегерик столдо тергеениҥ ле каланыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргалары Россия Федерацияныҥ экстремизмди болдыртпазы аайынча јасакбериминиҥ тӧс некелтелери керегинде бичиири, СМИ-лердиҥ калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбуларды тыҥыдарына ууламјылалган иште канайда туружары керегинде айдылган. Чокымдап айткажын, тӧс тема – экстремизмди болдыртпазында, тергеедеги калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбуларды тыҥыдарында элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры болгон деп темдектеер керек.\nТегерик столдыҥ ижин ачып тура, каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы, «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде экстремизмди болдыртпазы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ председатели Станислав Тюхтенев кӧрӱлип јаткан сурак јаан учурлу болгонын темдектеген ле туружаачыларга куучын-кумыйда эрчимдӱ туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелериле ӱлешсин деп кӱӱнзеген.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы – јетирӱлик политиканыҥ башкартузыныҥ јааны Михаил Максимов экстремизмди болдыртпазында, тергеедеги калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбуларды тыҥыдарында элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры керегинде айткан. Ол журналисттердиҥ бу ууламјыда канайда иштеп турганы керегинде айдып, СМИ-лер эл-јон ортодо јетирӱлерле ӱлежер эп-арга, јаҥныҥ органдары ла эл-јон ортодогы посредник, граждандардыҥ кӧрӱмин тӧзӧӧр тӧс инструмент болгонын темдектеген.\nРоскомшиҥжӱниҥ Алтайский край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ведущий специализи Олеся Ласкова Россия Федерацияныҥ экстремизмди, терроризмди, калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодо ӧӧн-бӧкӧндӧр чыгарын болдыртпазы аайынча јасакберимин буспазыныҥ, анчада ла социальный колбуларда, тӧс некелтелерин јартаган. Республикан МВД-ныҥ экстремизмди болдыртпазы аайынча тӧс јериниҥ чыгартулу кижизи Денис Буренок бойыныҥ куучынында ведомство республиканыҥ јеринде экстремизмди болдыртпазыла колбой кандый иштер ӧткӱрип турганы керегинде айткан.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ председатели, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Татьяна Кончева бу ууламјыда ӧткӱрип турган ижиле колбой алынган ченемелиле ӱлешкен. Тегерик столдыҥ туружаачылары анайда ок бу иште кандый јаҥыртулар эткени тузалу болор деп шӱӱлтелерин айткан.\nГорно-Алтайск каланыҥ јеринде калыктар ла мӱргӱӱл јаҥдар ортодогы колбуларды тыҥыдар, анайда ок экстремизмниҥ идеологиязын таркадарын болдыртпас амадула јаҥныҥ јербойында башкарынар органдарына, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязына, республикан МВД-ныҥ экстремизмди болдыртпазы аайынча тӧс јерине бу ууламјыда ӧткӱрип турган ишти оноҥ ары улалтар деп айдылган.\nБӱгӱнги кӱнде бу суракта журналисттердиҥ бирлик кӧрӱмдӱ болоры јаан учурлу деп, тегерик столдыҥ туружаачылары темдектеген.\nЭлбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда граждандардыҥ, јондык биригӱлердиҥ экстремистский ууламјылу каршулу керектер учун каруулу болоры керегинде ӱзеери јартамалду иштер ӧткӱрер керек болгоныла бастыра туружаачылар јӧпсинген.\nОлор анайда ок балдарды ла јашӧскӱримди кижи кӱӱндӱ эттире таскадарында, јондыкта јаҥжыккан кӧгӱс байлыктарды, јаҥжыгуларды ла культураны јӧмӧӧр кӱӱн-тап тӧзӧӧринде бой-бойын јӧмӧжӧр болгон.\nКалыктар да, религиялар да ортодо блааш-тартышту айалгалар чыгарбай, кандый бир калык башказына тоомјылу болорына керектӱ айалгалар тӧзӧйтӧни бӱгӱнги кӱнде сӱрекей јаан учурлу. Республикабыста бу ууламјыла колбой чочыдулу айалгалар чыкпай турганы ӧрӧ тоололгон организациялардыҥ, ведомстволордыҥ ла башкартулардыҥ шылтузы болуп јат. Андый да болзо, мыныла болорзынбай, кандый ла айалгага белен болор керек. Эҥ артыгы — олорды болдыртпазы. Тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргалары бу ууламјыда ижин улалтат.


Коллектив газеты "Алтайдын Чолмоны" взбунтовался против главного редактора? - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n+3 #2 Гога 29.07.2020 20:45\n-3 #9 В ТОЧКУ 30.07.2020 14:26\n+6 #24 батый 05.08.2020 08:50\n20:43 01/12\t396\t2\n23:01 30/11\t763\t1\n2020 јыл 366 кӱндӱ учун "високосный јыл" деп чотолот. Орус албатыныҥ кӧрӱм-турумыла – мындый јылда јастыралары, јамандары кӧп јыл болор. 2020 јыл туузыларына јетире эмди де бир ай арткан болзо, оныҥ оору-јоболду, оҥдошпосторлу айалгалары эмди де јарт кӧрӱнет...\nCOVID-19 деп адалган коронавирусный инфекция 2019 јылдыҥ јаҥар айында Китайский Народный Республиканыҥ Хубей провинциязыныҥ Ухань калазында башталган. 2020 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 22-чи кӱнинде телекейде COVID-19 короновирусла 190 ороонныҥ 58 миллион 649 муҥ 890 кижизи оорыган. Олордоҥ 19 миллион 774 муҥ 911 кижи тыҥыда, "активный фаза" деген кеминде оорыгандар. Југуш оорудаҥ божогон улустыҥ тоозы – 1 миллион 388 муҥ 074 кижи, јазылган улустыҥ тоозы – 37 миллион 486 муҥ 905 кижи.\n22:38 30/11\t483\t0\n02:48 25/11\t1113\t2\n02:44 25/11\t639\t0\n15:24 22/11\t849\t0\n20:26 20/11\t1133\t2\n16:11 20/11\t999\t0\n19:35 19/11\t1136\t1\n16:30 19/11\t1269\t1\n22:00 17/11\t1099\t1\n22:27 17/11\t1501\t3\n22:51 17/11\t1114\t1\n22:45 17/11\t765\t0\n21:14 13/11\t1154\t0\n00:43 11/11\t1468\t2\n00:19 11/11\t1225\t2\n15:59 09/11\t1440\t0\n12:08 08/11\t1722\t2\n19:37 06/11\t1010\t0\n05:00 03/12\t249\t0\n22:13 02/12\t291\t0\n22:11 02/12\t283\t0\nванька (09:02 03/12):\nПолностью согласен с мнениями пожилых людей.и поддерживаю их.Даже в Советский период атеизма не ...\nКоммунист (08:42 03/12):\nДействительно вера алтайцев очень связано с природой. Все алтаццы, даже перешедшие в христианство ...


«Меге келигер, слерди токынадып салайын» — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Сыгын ай 20—25 б.\n«Меге келигер, слерди токынадып салайын»\n«МЕН БЕРЕР КОМУТТЫ БОЙЫГАРГА КИЙИП» АЛЫГАР\nБИСКЕ ОНОҤ ЛО АРЫ ТОКЫНАЛУ БОЛОРГО НЕ БОЛУЖАР?\n38 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Јобоп-чучурап калгандар ла уур-кӱчке бастыргандар, ончогор Меге келигер, слерди токынадып салайын» (МАТФ. 11:28).\n17 КОЖОҤ Кӱӱнзейдим!\n1. Матфей 11:28—30-ла болзо, Иисус кандый ижемји берген?\nИИСУС јуулган улуска: «Меге келигер, слерди токынадып салайын» — деп, сӱрекей јакшы ижемји берген. (Матфей 11:28—30 кычырыгар.) Бу куру сӧс болбогон деп, Иисустыҥ ооруп шыралап турган ӱй кижини јасканынаҥ кӧрӱнип јат.\n2. Иисус ооруп турган ӱй кижиге нени эткен?\n2 Бу ӱй кижи ӱзе неменеҥ чӧкӧп бараткан болгон. Оорузынаҥ јазыларга, ол коркышту кӧп эмчилерге јӱрген. Је 12 јыл ӧдӱп калган да болордо, ол оорузынаҥ анайып ла јазылып болбогон. Јасакла болзо, бу ӱй кижи ару эмес болгон (Лев. 15:25). Је ол Иисустыҥ оору улусты јазып турганын угуп ийеле, ого барып јат. Иисусты табып алала, оныҥ кийиминиҥ эдегине тийип ле ийерде, јазыла берет! Је Иисус оны јӱк ле оорузынаҥ јазып салган эмес, је: «Кызым» — деп јалакай ла тоомјылу айтканыла, бойын јабыс кӧрбӧзин деп бӱдӱмјилеп салган. Оныҥ сӧстӧринеҥ бу ӱй кижи оноҥ ары јӱретен ийде-кӱч алган (Лука 8:43—48).\n3. Бу јӧрмӧлдӧҥ кандый сурактардыҥ карууларын табып аларыс?\n3 Бу ӱй кижи Иисуска бойы јууктаган деп ајардаар ба? Иисуска јууктаарга, ого бойы јанынаҥ керектӱ алтамдар эдер керек болгон. Анайып ла бӱгӱнги кӱнде, Иисуска јууктаарга, биске бойыстыҥ јаныстаҥ керектӱ алтамдар эдер керек. Бистиҥ ӧйдӧ Иисус кайкал эдип, улусты оорулардаҥ јаспай турган да болзо, бисти: «Меге келигер, слерди токынадып салайын» — деп кычырып јат. Бу јӧрмӧлдӧҥ беш сурактыҥ каруузын табып аларыс: Иисуска канайып јууктаар? «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар деп, Иисустыҥ айтканын канайып оҥдоор? Иисустаҥ неге ӱренерге јараар? Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат? Анайда ок биске Христостыҥ комудын кийип, иштенип турганыстаҥ оноҥ ло ары токынал алып турарга не болужар?\n4, 5. Иисуска јууктаарга нени эдер керек?\n4 Иисуска јууктаарга нени эдер керек? Иисуска јууктайтан аргалардыҥ бирӱзине, оныҥ јӱрӱмин ле неге ӱреткенин лаптап шиҥдеери кирет (Лука 1:1—4). Мыны бис учун кем де эдип болбос, оныҥ учун мыны бис бойыс эдер учурлу. Анайда ок сууга чӧҥӱрилип, оныҥ ӱренчиги болуп калганысла Иисуска база јууктайдыс.\n5 Иисуска јууктайтан база бир арга — јуунныҥ аксагалдарына баштанары. Иисус бойыныҥ койлорына болужарга, «сый эдип берилген улусты» (ЈТ) тузаланат (Еф. 4:7, 8, 11; Иоанн 21:16; 1 Петр 5:1—3). Биске аксагалдардаҥ болушты бойыс сураар керек, нениҥ учун дезе олор бистиҥ санаабысты кычырып болбой јат ла кандый болуш керектӱзин билбей јат. Джулиан ака мынайып куучындайт: «Су-кадыгымнаҥ улам Бэт-Элде иштеерин артыргызарга келижерде, бир најым меге аксагалдарга баштанзын деп айткан. Је мен озо баштап: «Аксагалдар меге неле болужар?» — деп санангам. Андый да болзо, соондо, аксагалдардаҥ болуш сурагам. Эмди мен олорло куучындашканымды эҥ јакшы сыйлардыҥ бирӱзи деп кӧрӧдим». Кудайга чындык аксагалдар, темдектезе Джулианга болушкан аксагалдар, Христос чылап сананарга болужат, ӧскӧртӧ айтса Иисустыҥ кӧрӱм-санаазын оҥдоорго болужат (1 Кор. 2:16; 1 Петр 2:21). Кӱдӱчиниҥ болужы (пастырское посещение) — аксагалдардыҥ биске сыйлап турган эҥ јакшы сыйларыныҥ бирӱзи.\n6. «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар дегени нени темдектейт?\n6 «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар деген сӧстӧр «Меге багыныгар» эмезе «Мениҥ комудымды кийип алзагар, Иегованыҥ ижин кожо эдерис» дегенин темдектеп турган болор. Је бу сӧстӧрдиҥ учуры кандый да болзо, комут деген сӧс албаданып иштеерин кӧргӱзет.\n7. Матфей 28:18—20-ле болзо, биске кандый иш берилген ле бис неде алаҥзыбай јадыс?\n7 Бис јӱрӱмисти Иеговага учурлап, чӧҥӱрилзеес, Иисустыҥ кычырузын алып јадыс. Бу кычыру ӱзе улуска айдылат, нениҥ учун дезе Иисус Кудайга акту јӱректеҥ иштеерге турган кижини качан да јектебей јат (Иоанн 6:37, 38). Кажы ла христианга Иегованыҥ Иисуска берген ижине туружатан кӱндӱ эдилген. Оныҥ учун бу ишти бӱдӱрерге, Иисус јаантайын бисле кожо болор деп алаҥзыбай јадыс. (Матфей 28:18—20 кычырыгар.)\nИисус чылап улусты токынадып туругар (8—11 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n8, 9. Иисуска нениҥ учун јобош улус тартылган? Бойыска кандый сурактар берер керек?\n8 Иисуска јобош улус тартылып туратан (Матф. 19:13, 14; Лука 7:37, 38). Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе Иисус бийиркек ле соок фарисейлердеҥ, ол эмезе кудай јаҥныҥ башчыларынаҥ, чек башка болгон (Матф. 12:9—14). Иисус јымжак ла јобош болордо, је фарисейлер улуркак ла бойыныҥ јамызыла оморкоор улус болгон. Иисус улуркаарын бир де јаратпайтан. Ол ӱренчиктерин јобош болуп, улуска болужып јӱрзин деп ӱреткен (Матф. 23:2, 6—11). Фарисейлер улусты коркыдып, бир иске бастырып туратан (Иоанн 9:13, 22). Је Иисус дезе, улусты јалакай сӧстӧриле, јакшы керектериле токынадып туратан.\n9 Слер Иисустыҥ теминеҥ ӱренедигер бе? Бойыгардаҥ сурагар: «Улус мени јымжак ла јобош кижи деп кӧрӧт пӧ? Улуска болужарга ла кӧскӧ кӧрӱнбес јабыс иш бӱдӱрерге кӱчсинбейдим бе? Мен улуска јалакай баштанадым ба?»\n10. Иисус улуска канайып баштанган?\n10 Иисус ӱренчиктерин ӱредип тура, олорго јымжак ла јалакай баштанган. Оныҥ учун ӱренчиктерге Иисусла кожо иштеерге јеҥил болгон (Лука 10:1, 19—21). Ол ӱренчиктериниҥ нени сананып турганын билерге, олорго сурактар берип туратан (Матф. 16:13—16). Мынаҥ улам ӱренчиктер теплицада ӧскӧн ӧзӱмдер чилеп, чечектеп туратан. Олор Иисустыҥ ончо ӱредӱзин алынып, кӧп тӱжӱм экелген, ол эмезе јакшы керектер эткен.\nУлуска слерле куучындажарга јеҥил болзын, ачык–јарык болугар\nЈарлаар ишке эрчимдӱ туружыгар\nЈобош ло иштеҥкей болугар*\n11. Бойыска кандый сурактар берер керек?\n11 Слерге улусты башкаратан кандый бир јаҥ берилген болзо, бойыгардаҥ сурагар: «Мен ижимде эмезе айылымда улуска канайып баштанып јадым? Улусла амыр-энчӱ јӱрерге албаданадым ба? Улуска меге кандый бир суракту баштанарга јеҥил бе? Улустыҥ кӧрӱмин чаптыксынбай угадым ба?» Айдарда, улустыҥ сурактарына кыртыштанып, ӧскӧ кӧрӱм-санаалу кижини базынып турган фарисейлердий болбой турактар (Марк 3:1—6; Иоанн 9:29—34).\n12—14. Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат?\n12 Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат? Мында бир канча шылтак бар, је бис оныҥ јӱк кезигин кӧрӱп ийерис.\n13 Бисте эҥ ле јакшы кӧрӧӧчилер. Иегова эҥ бийик јаҥду да болзо, ол биске качан да кату ла соок баштанбай јат. Ол бистиҥ ижисти баалап јат (Евр. 6:10). Анайда ок биске молјуларысты бӱдӱрерге ийде-кӱч берет (2 Кор. 4:7; Гал. 6:5). Иисус Кааныбыс — улуска канайып баштанарыныҥ сӱрекей јакшы теми (Иоанн 13:15). Аксагалдар дезе, Иисустаҥ, ол эмезе «улу Кӱдӱчинеҥ», тем алат (Евр. 13:20; 1 Петр 5:2). Олор бисти корулап, кӧгӱс курсакла азырап јат, анайда ок кӱӱнисти кӧдӱрет, јалтанбас болорго болужат ла јалакай баштанып јат.\n14 Бисте эҥ ле јакшы најылар. Андый јуук карындаштык колбуларлу ла бир амадулу бириктирилген албаты јердиҥ ӱстинде база бар эмеш пе? Сананып ийзеер де: бис, бийик нормаларла јӱрӱп турган да болзо, бийиркенбей турган улусла теҥ-тай иштеп јадыбыс. Олор јайалталарлу да болзо, улуркабас, јобош улус болот. Олор бистерди јӱк ле кожо иштеп турган улус деп эмес, је чыннаҥ ла најылар деп кӧрӧт. Бистиҥ најылыгыс сӱрекей бек, керек дезе олор бис учун јӱрӱмин де берерге белен!\n15. Кудайдыҥ ижин бӱдӱрип, бис нени сезедис?\n15 Бисте эҥ ле јакшы иш. Бис улусты Кудай керегинде чындыкка ӱредедис, анайда ок Дьяволдыҥ таркадып турган тӧгӱнин илезине чыгарадыс (Иоан. 8:44). Сатана улуска кӧдӱрип болбос јӱктер илип берет. Темдектезе, Иегова бисти качан да сӱӱбес ле јаманысты таштабас деп бӱдӱмјилеп саларга албаданат. Бу коркышту уур јӱк ле јескинчилӱ тӧгӱн! Нениҥ учун дезе, чынынча болзо, бис Иисуска јууктазаас, бистиҥ кинчектерис ташталып јат. Анайда ок Иегова бистиҥ кажыбысты ла тыҥ сӱӱп јат (Рим. 8:32, 38, 39). Улусты Иеговага иженерине ӱредерге ле олордыҥ јӱрӱми јакшы јанындӧӧн солынып турганын кӧрӧргӧ кандый сӱӱнчилӱ!\n16. Иисустыҥ биске берген јӱги, ӧскӧ јӱктердеҥ незиле башка?\n16 Иисустыҥ биске берген јӱги кандый ла јӱктердеҥ чек башка. Темдектезе, иштиҥ кийнинеҥ кӧп улус јаҥыс та физический јанынаҥ эмес, је эмоциональный да јанынаҥ арып-чучурап калат. Је Иеговага ла Иисуска иштенгенистеҥ, јаан сӱӱнчи аладыс. Эмезе кезикте эҥирде иштиҥ кийнинеҥ јуунныҥ туштажузына да барарга кӱчсинип јадыс. Је туштажуныҥ кийнинеҥ јанып келзеес, јаҥы ийде-кӱч кожулганын сезедис. Анайып ла јарлаар ишке туружарга ла Агару Бичикти таҥынаҥ ӱренерге албаданганыстаҥ алган кайралыс, берген ӧйистеҥ ле ийде-кӱчистеҥ канча киреге артык болот.\n17. Биске нени оҥдоп турар керек ле нени кӧрӱп турар керек?\n17 Биске бойыстаҥ ӧткӱре кӧпти сакыбас керек, нениҥ учун дезе бис ӱзени эдип болбозыс. Оныҥ учун ийде-кӱчис неге барып турганын кӧрӱп турар керек. Темдектезе, ийде-кӱчисти акча-јӧӧжӧ јуурына калас јылыйтардаҥ айабазыс. Иисустыҥ бай эр кижиле куучындашканын сананып ийектер. Бу эр кижи Јасакты бӱдӱрип турган јакшы кижи болгон болор, нениҥ учун дезе Марктыҥ Сӱӱнчилӱ јарында Иисус ого карузый берген деп бичилет. Ол: «Ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленерге, нени эдейин?» — деп, Иисустаҥ сураарда, Иисус ого — «Барып, не барыҥды садала... Оноҥ келип... Мениле кожо бар» — деп айткан. Је бу јиит кижи Христостыҥ ӱренчиги болорго кӱӱнзеген де болзо, бойыныҥ акча-јӧӧжӧзин карамдай берген (Марк 10:17—22). Анайып ол Иисустыҥ берген јӱгин албай, акча-јӧӧжӧниҥ кулы болуп артып калган (Матф. 6:24). Мындый учуралда слер нени талдаар эдер?\n18. Биске кезикте нени кӧрӱп турар керек, нениҥ учун?\n18 Биске јӱрӱмисте баштапкы јерге нени тургузып турганысты кезикте кӧрӱп турар керек. Анайып ийде-кӱчисти калас јылыйтпай турганыска бӱдӱмјилӱ болорыс. Марк деп јиит карындаш мынайып куучындайт: «Канча јылдардыҥ туркунына мен бойымды чӱм јок јӱрӱм јӱредим деп бодогом. Пионер болуп иштегем, је јаантайын ла акчаны канайып кӧптӧдӧ иштеп, эмеш јакшы јадарын сананар болгом. Меге нениҥ учун сӱӱнчи јетпей турганын чек аайлабай туратам. Је оноҥ, кӧп саба ийде-кӱчимди бойымга берип, Иеговага јӱк арткан-калганын берип турганымды оҥдоп ийгем». Анайып, Марк бойыныҥ кӧрӱм-санаазын ла јӱрӱмин солып, Иеговага кӧптӧдӧ иштеп баштаган. «Је кезикте мен акча једер бе деп санааркай да берзем, Иегова ла Иисус меге јарлаар ишти баштапкы јерге тургузарга болужып јат» — деп, Марк айдат.\n19. Јарлаар ишке нениҥ учун чын кӧрӱмдӱ болор керек?\n19 Иисустыҥ комудын кийип, оноҥ ло ары токынал аларга, ӱч јӧпти бӱдӱрер керек. Баштапкы јӧп, јарлаар ишке чын кӧрӱмдӱ болугар. Бис Иегованыҥ ижин эдедис, оныҥ учун бу ишти оныҥ табы аайынча бӱдӱрер керек. Бис — ишчилер, а Иегова бистиҥ Бийис (Лука 17:10). Оныҥ учун Кудайдыҥ ижин бойыстыҥ кӧрӱмисле этсеес, јӱрӱмисти уурладып саларыс. Анайып бис, бойыныҥ ээзине багынбай, ӧскӧ јанындӧӧн барарга турган букага тӱҥей болорыс. Андый бука кандый да кӱчтӱ болзо, ийде-кӱчин капшай јылыйтып, шыркаланып та калардаҥ айабас. Је бис Иегованыҥ сӧзин угуп турзаас, эдип болбос немени эдип ийерис ле кандый ла кӱчтерди ӧдӱп чыгарыс. Ундыбагар: Кудай бойыныҥ табын бӱдӱрип салар, ого кем де буудак эдип болбос! (Рим. 8:31; 1 Иоанн 4:4).\n20. Христостыҥ комудын кийип аларга, бисти не кӱӱнзедер учурлу?\n20 Экинчи јӧп, чын кӱӱн-санаалу болугар. Бис сӱӱштӱ Иегова Адабысты мактаарга амадайдыс. Баштапкы чакта, Иисустаҥ јӱк ле нени-нени аларга болуп келген улус, капшай чӧкӧп, Христостыҥ комудын аларынаҥ мойноп ийген (Иоанн 6:25—27, 51, 60, 66; Флп. 3:18, 19). Је Кудайды ла улусты акту јӱрегинеҥ сӱӱп турган улус, јердеги де јӱрӱминде Иисустыҥ комудын кийип, сӱӱнчилӱ иштенген. Олор бу ижин теҥериге де барза, улалтарга белен болгон. Анайып бис те чын кӱӱн-санаалу болзоос, Христостыҥ комудын кийип, сӱӱнчилӱ иштенип јӱрерис.\n21. Матфей 6:31—33-ле болзо, бис неге иженер аргалу?\n21 Ӱчинчи јӧп, Иегованыҥ болужына иженигер. Бис Иеговага акту кӱӱнистеҥ иштеерин баштапкы јерге тургузарыс деп шӱӱп алганыс. Је Иисус биске истежӱлер болор деп озодоҥ айдып салган да болзо, бис, Иегова кандый ла ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱчти берер деп, иженер аргалу. Канча ла кире турумкай болуп артсаас, ончо ло кире бӱдӱмјибис тыҥып јат. (Иак. 1:2—4). Анайда ок Иегова биске ӱзе керектӱ немени берер, Иисус бистиҥ кӱдӱчи болор, ака-эјелер бисти кӱчтердиҥ ӧйинде артыргыспас деп, иженер аргалу. (Матфей 6:31—33 кычырыгар; Иоанн 10:14; 1 Фес. 5:11.) Айдарда, турумкай артарга, бисте ончо неме бар!\n22. Бис неге быйанду болодыс?\n22 Иисус ӱй кижини јазып ийерде, ого ол ло тушта јеҥил боло берген, је узак ӧйгӧ токыналу јӱрерге, ого Христостыҥ ӱренчиги болор керек болгон. Сананып ийзеер де: бу ӱй кижи Христостыҥ комудын кийип алган болзо, эмди ол теҥериде јӱрет! Ол чыннаҥ ла Христостыҥ чындык ӱренчиги болуп калган болзо, оныҥ алган кайралы эткен тайылгаларынаҥ канча катапка артык. Бистиҥ ижемјибис кандый да болзо, јерде јадатан эмезе теҥериге баратан да болзо, Иисустыҥ «Меге келигер» деген кычырту эткенине јаан быйанду болодыс.\nБис Иисуска канайып јууктаар аргалу?\nИисустыҥ берген јакарузы нениҥ учун токынаду экелип јат?\nХристостыҥ комудын кийип, оноҥ ло ары токыналу болорго биске не болужар?\n13 КОЖОҤ Христос биске тем\nИисус бисти бойына кычырып јат. Оныҥ кычырузын аларга, биске нени эдер керек? Каруузын бу јӧрмӧлдӧҥ билип аларыс. Анайда ок Христосло кожо иштенип турзаас, биске канайып токынал берилет деп билип аларыс.\nЈурукта: Иисус улусты сӧстӧриле де, эткен керектериле де оморкоткон.\nЈурукта: ака улусты база анайып ла оморкодып јат.\nАлтай тилге бичиктер (1998—2021)


Jаан иштер эдилет, темдектелгени де кӧп... - altaicholmon\nJаан иштер эдилет, темдектелгени де кӧп…\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт ПАЛЬТАЛЛЕР республикан эки газеттиҥ журналисттериле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрген. Ол тергеебистиҥ экономиказындагы башка-башка ууламјылардыҥ ӧзӱми керегинде сурактарга каруу берген.\n—Республика кӱнниҥ чогынаҥ иштеечи станциялардаҥ электроийде алып јат па? Кӱнниҥ электростанцияларын тутканы электроийдениҥ тарифтерин јабызадар ба?\n—Бистиҥ тергееде 5 электростанция тудулган, олор 40 мгВт электроийде берип јат. Электроийде оптовый рыноктыҥ бирлик системазына барып јат, оныла бастыра тузаланаачылар јеткилделет. Jе бу электроийде биске јетпей туру, биске керектӱзи — 110 мгВт. Бӱгӱнги кӱнниҥ технологияларыла электроийдени јууп, «кӱлтелеп» алары јанынаҥ иштеер керек. 2017 јылда кӱнниҥ электростанцияларыныҥ иштеп алган электроийдезиниҥ кеми 21,8 млн. квт/ч болгон, онызы республиканыҥ тузаланган электроийдезиниҥ 4%.\nКӱнниҥ электростанцияларын тутканы тарифтерди јабызатпас. Нениҥ учун дезе, олордыҥ берген электроийдези кӧп эмес. Бу электростанцияларды тутканыныҥ јакшы јаны — ол электроийделе јеткилдеерин быжулайт, тергеениҥ бу суракта камааны јок болорын јеткилдейт, электроийдениҥ сетьтерде јылыйтуларын астадат.\nТарифтер федерал кеминде тургузылып јат. Олорды ого јӱк Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринде тӱҥей эдер суракла бис СФО-го до, федерал тӧс јерге де баштанганыс. Эмди тура бу сурак ачык артат.\n—Качан республиканыҥ бастыра јурттары чыҥдый сотовый колбулу болор? Кезик јурттарда, темдектезе, Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында мобильный колбу бар. Jе колбу тударга «эптӱ јер» бедиреер керек болуп јат. Бу сурактыҥ аайына кем чыгар?\n—Мобильный колбуныҥ сурагыла бис кажы ла кӱн, кажы ла ай, кажы ла јыл иштеп турус. Бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ 98 процент јурттары мобильный колбулу, 246 јурттыҥ 210-ы телефонду эмезе сотовый колбулу. 76 јуртта 3G-4G форматту Интернет колбу иштейт.\nJурт јерлердиҥ эл-јонын турумкай сотовый колбула јеткилдеерге, јаҥы тӧзӧгӧ станциялар тудар керек. Jе онызы колбу тудар иштердиҥ баазы бийик ле чыгымын кайра јандырары узак учун тутакталып јат. 2015-2016 јылдарда сотовый колбуныҥ операторлоры јаҥы станциялар тутпаган, јӱк барын јарандырган. Jурттарды РФ-тыҥ субъекттериниҥ бюджединеҥ сотовый колбула јеткилдеери керегинде федерал јасакта айдылбаган. Бу ончо иштерди сотовый операторлор бойлорыныҥ акча-манадыла бӱдӱрип јат.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ «Строительствого јараду керек јок учуралдардыҥ тооломына кубулталар кийдирери керегинде» јӧбиле јаҥы тӧзӧгӧ станциялар тударыныҥ ээжилери јеҥилтилген. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары сотовый колбуныҥ јепселдерин тургузарга, арендага беретен јерлердиҥ тооломын тургускан ла ол сотовый операторлорго табыштырылган.\nРоссияныҥ Минкомколбузыныҥ, «Ростелеком» ПАО-ныҥ ла АР-дыҥ башкарузыныҥ ортодо «Цифровой башкаланышты јоголторы» деп јӧптӧжӱ-ӱлекерге кол салылган. Ол аайынча тергеениҥ 53 јуртын тӱргени бийик Интернетле јеткилдеер иштер 5 јылдыҥ туркунына ӧдӧр. Бу тооломго эл-јоныныҥ тоозы 250-неҥ ала 500-ке јетире јурттар кирген. Бу тооломго кирбеген ле колбуныҥ линияларына јуук јурттарда иштер ӱзеери јӧптӧжӱлерле ӧткӱрилер.\nКоркобы јуртта колбула, Интернетле «МТС» ПАО ло «Ростелеком» ПАО јеткилдейт. Бу јурт ӧрӧги јӧптӧжӱге кирбеген. Jе «ЭлТелеком» БУ-ныҥ колбузы јок јурттарда бириктирилген спутниковый колбу элбедилет, онойдо ок колбуныҥ чыҥдыйы јанынаҥ јуртты јеткилдеп турган сотовый операторлорго баштанар керек.\n—Горно-Алтайскта Майма сууныҥ јараттарын бектеер иштер бир кӧнӱ эмес, анда-мында ӧдӱп туру. Бу иштер качан тӱгенер?\n—Jараттарды бектеер иштерге буудагын јараттарда тудулган объекттер, таҥынаҥ улустыҥ участокторы эдип јат. Айдарда, кайда да олорды јайладар эмезе канайып та кыйары јанынаҥ сурактардыҥ аайына чыгарга келижет. Онойдо ок суу тӱрген бийиктеп, јайылып турган јараттарда иштер эҥ озо ӧткӱрилет. Бу иштерди, акча-манаттыҥ кемине кӧрӱп, 2019 јылдыҥ учына јетире бӱдӱрер керек.\n—Ар-бӱткенниҥ Сайлугемдеги паркыныҥ јерин элбедери (ол тоодо корудагы јерлердиҥ чодыла) керегинде Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Сайлугемдеги национальный парктыҥ гран-кыйуларын элбедери пландалбай јат. Корудагы јерлериниҥ гранын тургузары керегинде суракты РФ-тыҥ Минар-бӱткенинде федерал министерстволор ло ведомстволор ортодо јӧптӧштирер иш ӧдӱп туру.\n—2017 јылда Горно-Алтайскта ла Маймада таҥынаҥ улустыҥ тураларын газӧткӱшке колбоор программа керегинде нени айдараар? 2018 јылда бу программада јаан кубулталар болор бо? Республиканыҥ тӱштӱк аймактарында эл-јон кӧп агаш одырат. Олор јаар газ ӧткӱрер программа бар ба?\n—2008 јылдаҥ бери таҥынаҥ тураларга газ ӧткӱрер иш ӧдӱп јат. 2017 јылда Алтай Республикада газ ӱлештирер 23 километр сетьтер тудулган, јурттар ортодо 10,85 километр газӧткӱш ӧткӱрилген, таҥынаҥ 463 тура газка колболгон. Ол тоодо Горно-Алтайск калада — 299, Майма аймакта — 164 тура. Ар-бӱткенниҥ газыла котельныйлар, компримированный газла автомобильдер иштейт. 2017 јылда 48 873,32 муҥ куб. метр газ тузаланылган.\nАлтай Республикада 2016-2020 јылдарда газла јеткилдеериниҥ ле газ ӧткӱрериниҥ программазы аайынча 2018 јылда Газпром бу иштерге 762 млн салковой инвестировать эдерге туру.\nБыјыл Майма аймактыҥ Суску јуртында таҥынаҥ 178 турага, Маймада 531 турага ла Горно-Алтайскта 136 турага газ ӧткӱрерине јараду алары пландалат.\nОнойдо ок строительно-монтажный иштерди мындый объекттерде улалтары пландалат: Майма аймактыҥ Айбалык јуртында 105 тураны, Кызыл-Ӧзӧктӧ 694 тураны газла јеткилдеерин. Горно-Алтайскта 32, 42 ле 24 таҥмалу микрорайондорго газӧткӱштер ӧткӱрер тудум иштер башталар.\nӰлекер-сметный документтери белен ле государственный экспертизадаҥ јарадылу объекттерде иштеерине конкурс јарлаары пландалат. Олор Горно-Алтайскта 30 таҥмалу микрорайондо ло Майма аймактыҥ Дубровка јуртында ӧдӧр учурлу.\nОнойдо ок Алтайский райондо «Алтыгы Кайанча» ГРС-таҥ Майма аймактыҥ Манјӱрек јуртына јетире газӧткӱштиҥ, Манјӱректе ле Сускуда газ ӱлештирер сетьтердиҥ ӱлекерлерин тургузар ла государственный экспертизаныҥ бу объекттерге јарадузын алар иштер эдилер.\nТергеениҥ тӱштӱк аймактарына газ ӧткӱрер программа јок. Jурттардыҥ ортозы ыраак ла эл-јонныҥ тоозы ас учун. Олорды суйук ла компримированный газла јеткилдеер керек.\n—«Жемчужина Алтая» туркомплексти ле «Манјӱрек» ГЛК-ны тудары кандый кеминде ӧдӱп јат? Олор качан белен болор?\n—«Манјӱрек» ГЛК-ныҥ инфраструктуразын тударына Сбербанк акча-манадын чыгарып јат. Туристтерди јеткилдеериниҥ тӧс јери, конор туралар ла ӧскӧ дӧ объекттер тудулат. Алтай Республиканыҥ башкарузы дезе, федерал тӧс јердеҥ Манјӱректиҥ кӧлин арутаар ла оныҥ јараттарын јарандырар, пляж эдер иштерге акча-манат сурап алган. Бу иштер кидим ӧдӱп туру. Быјыл јайгыда пляжта бир уунда 1,5 муҥ турист амыраар аргалу болор.\nАлдында «Долина Алтая» деп адалган «Жемчужина Алтая» деп туркомплексти Алтай Республикага табыштырар иш 2017 јылдыҥ бажында башталган ла ол тӱгенбеген. Удабастаҥ бу иш тӱгенген соҥында ишти баштаарыс. Акча-манадын салып, туружарга турган инвесторлор бар. Кӧл, санаторий, отельдер ле ӧскӧ дӧ объекттер тудар план озогы бойы артар. Тургуза ӧйдӧ мында производственно-эксплуатационный база, МЧС-тыҥ объеги, котельный, суу соордырар јазал ла ӧскӧ дӧ объекттер барын айдар керек.\nJуукта республикага Ростуризмниҥ јааныныҥ ордынчызы келип јӱрген. Ол Ростуризмниҥ чодыла тудулып турган объекттерди шиҥжӱлеер амадула келген. Республиканыҥ ла Ростуризмниҥ башкартулары ортодо келер ӧйдӧ туризмди ӧскӱрериниҥ ле јаҥы объекттер тударыныҥ сурактары кӧрӱлген. Ол тоодо Караколдогы кӧлдӧрдӧ туробъект тудары шӱӱжилген. Ростуризмниҥ акча-манадына Урлу-Аспактаҥ ала Караколдогы кӧлдӧргӧ јетире јол тударыныҥ сурагы јӧптӧлгӧн.\n—Тергееде бойыныҥ аэропорты бар да болзо, Горно-Алтайсктаҥ Москвага јетире авиабилеттиҥ баазы бийик учун кӧп улус Барнаулдаҥ эмезе Новосибирсктеҥ учуп турулар. 2018 јылда айалга оҥдолгой не?\n—Горно-Алтайск—Москва рейсте экинчи перевозчик јанынаҥ улайын ла куучын-јӧптӧжӱлер ӧткӱрип турубыс. Jе эмди тура сок јаҥыс монополист компания бойыныҥ баазын тургузып јат. Рейстердиҥ баазына бистиҥ башкару да, Москва да субсидия этпей јат.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы «Горно-Алтайск аэропорт» АО-ло кожо Новосибирсктеҥ ле Барнаулдаҥ авиабилеттердиҥ баазын јабызадары керегинде јӧптӧжӱлерди «Сибирь» авиакомпнаия» ПАО-ло ӧткӱрет. Бӱгӱнги кӱнде билеттердиҥ бир јанындӧӧн баазы 13 500 салковой.\nОнойдо ок «Горно-Алтайск аэропорт» АО-го калыктар ортодогы аэропорттыҥ статузын берери јанынаҥ иш ӧдӧт. Ӱлекер белен, аэропортто ӧткӱрериниҥ пункты керегинде јӧптӧштирӱлер ӧдӱп туру. Государственный экспертизаны ӧткӧн кийнинде келер ӧйдӧ јуук јаткан государстволор ло республика ортодо рейстер ачылары темдектелет.\n—Горно-Алтайскта сууӧткӱштер јок микрорайондор бар. Бу сурак качан аайланар?\n—Он јыл кайра 300 километр сууӧткӱш болгон. Эмди оныҥ узуны 700 кмилометр. Кажы ла јыл сууӧткӱштердиҥ планын тургузып, олорды ӧткӱрип јадыс. 2018 јылга 50 млн салковойдоҥ эмеш ас акча чыгарылган.\nСуу јок микрорайондордыҥ эл-јонында айыл-јуртка (мылчага, кийим јунарга ла ӧскӧ дӧ иштерге) керектӱ сууны аҥылу машинала тартырары јанынаҥ каланыҥ администрациязыла јӧптӧжӱ тургузар арга бар деп бодойдым.\n—Элбек каруулар учун јаан быйан, Роберт Робертович!


Прокуратураныҥ баштаҥкайыла... - altaicholmon\nМайма аймакта Манјӱрек јуртта балдар амыраар «Пилигрим» деген таҥынаҥ лагерь иштейт.\nОныҥ башкараачызы Ольга Константиновна Пронинаныҥ айтканыла болзо, былтыр јайгыда Алтай Республиканыҥ прокуратуразы бу лагерьде уур јӱрӱмдик айалгаларга кирген балдарды амырадар деген баштаҥкай эткен. Андый балдарга учурлалган баштапкы смена ӧткӧн јылдыҥ јай ӧйинде болгон. Быјылгы смена куран айдыҥ 15-чи кӱнинде башталган ла бу ок айдыҥ 28-чи кӱнине јетире улалар. Бу сменага келген балдардыҥ кӧп сабазы јажы эр кемине јеткелек балдардыҥ керектери аайынча инспекцияныҥ учедында турат. Баштапкы сменада бу балдарла «Пилигримниҥ» таскадаачылары ла вожатыйлары эмес, ӧскӧ улус иштеген болзо, эмди лагерьдиҥ бойыныҥ таскадаачылары ла вожатыйлары иштейт. Олор бу балдарла иштеер кӱӱндерин бойлоры угускан эмтир. Не дезе, уур јӱрӱмдик айалгаларда арткан балдардыҥ ортозында јилбилӱ, јайалталу балдар база бар.\nБу смена «Мен талдап јадым» деп адалат. Ол республикан прокуратураныҥ, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ ла јонјӱрӱмдик службалардыҥ шылтузында иштейт деп айдарга јараар. Прокуратураныҥ јӧмӧлтӧзиле, лагерьге солун айылчылар келет, олор балдарга јолыгып, солун эрмек-куучын ӧткӱрип турган эмтир. Темдектезе, бис барган кӱн балдарга ӧрт ӧчӱреечилер келип јӱрген. Олор ижиле колбулу солун учуралдар керегинде куучындаган. Бу ла кӱндерде «Хаски» клубтыҥ турчылары, олорды ээчий рафтингле тазыктырынып турган спортчылар келери темдектелет. Мынайып, бу балдарда чыдаган соҥында кандый иште иштеерин эмдигештеҥ оҥдоп турар арга болор.\n«Пилигрим» ӧмӧлик керегинде айдар болзо, ол јирме јыл кайра тӧзӧлгӧн. Бу лагерьде экинчи јыл. «Пилигрим» бойы лингвистический ууламјылу лагерь болуп јат. Анда английский тилге ӱренерине, јаҥыс ла бу тилле куучындажарына керектӱ айалгалар тӧзӧлӧт. Вожатыйлар туку Москвадаҥ, Барнаулдаҥ келет. Лагерьге башка-башка ороондордо тренингтер ӧткӱрип турган улус келип, балдардыҥ английский тил аайынча билгирлерин быжулайт. Темдектезе, быјыл Даниядаҥ, Швециядаҥ ла Голландиядаҥ келген улус балдарла иштеген. Бу ла улус балдарды канайда ӱредери аайынча программалар тургузат.\n«Мен талдап јадым» деп адалган сменага келген балдарла английский тилдиҥ ууламјызы аайынча иш ӧткӱрилбейт. «Пилигрим» лагерьдиҥ башкараачызы Ольга Пронинаныҥ айтканыла болзо, олор уур јӱрӱмдик айалгаларга кирген балдарга јӱрӱмниҥ јараш јаны бар болгонын кӧргӱзерге, ого јединерге јӱткиир керек болгонын јартаарга кичеенедилер.\n—Балага јӧмӧлтӧ алгадый, тайангадый јер керек. Бери келип турган балдар мынаҥ кандый да ич-кӧгӱс тӧзӧгӧлӱ барзын деп кичеенедис. Олордыҥ бу јӱрӱмде нени де эдер керек деген кӱӱнин ойгозып ийген болзоос, оноҥ артык не де јок. Jаҥыс ла бойына керектӱ нени де эдер эмес, је анайда ок улуска керектӱ керектер база эдер керек деп.\nЭкинчи амадубыс балдардыҥ английский тилле билгирлерин тереҥжидип, быжулаары болуп јат. Бу тилди билбегени улуска јаан једимдерге једерге база буудагын јетирет. Мыны бастыразы билер — деп, Ольга Константиновна айдат.\n«Мен талдап јадым» деп адалган сменада алтан бала амырайт. Олор республиканыҥ кажы ла муниципал тӧзӧлмӧзинеҥ келген. Кажы да аймактаҥ тӧрт бала келген болзо, кажызынаҥ да јети.\n—Бу балдар јакшы јӱрӱм јӱрерге јат. Онызы учурлу — деп, Ольга Пронина темдектеген.\nАнглийский тилдиҥ ууламјызы аайынча сменага келерге кӱӱнзеген улуска путевка садып алар керек. Jе андый путевкалар једишпей турган эмтир. Не дезе, олор јаан суруда. «Пилигрим» лагерьдиҥ английский тил аайынча ууламјылу сменалары кыш ла јай ӧйинде ӧдӱп турган эмтир. Олорго алты јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдар јӱрет. Бир сезонго 80 бала јӱрер аргалу. Он тура тудулган, кажы ла турада сегис кижи јадар аргалу. Туралардыҥ бирӱзинде медпункт. Анайда ок эки кийис айыл тургузылган. Кезик балдар бу кийис айылдарда јадарга кӱӱнзейт. Балдарга тӧзӧлгӧн айалгалар бастыра некелтелерге келижет. Олор бузулып турган ба деп кӧрӧргӧ, шиҥжӱ ӧткӱрер службалар бери јаантайын келип барат.\nОльга Пронина бойы Барнаулдаҥ, эш-нӧкӧри юрист кижи. Качан эш-нӧкӧрин Туулу Алтайдӧӧн прокуратураныҥ ижине аткарарда, кожо келген ле лагерь тӧзӧгӧндӧр.\n«Пилигрим» лагерь турган јерде качан да, совет ӧйинде балдар амыраар В. И. Ленинниҥ адыла адалган лагерь болгон. Мында ла ок российско-монгол најылыктыҥ фестивали ӧткӧн. Ороон ичине јаҥыланган «Манжерок» кожоҥ баштапкы катап база мында кожоҥдолгон. Кийнинде јылдарда мында тудум иштер ӧткӱрерге санангандар, је келишпеген. Соҥында коттеджтер тудулган, је коомой эттире. Бу јер «Пилигримге» табыштырылган соҥында, олор байа тураларды бузып, јаҥыдаҥ туткандар. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ ээлеринде лагерь бастыра некелтелерге келижип турганын керелеген сертификат бар.\nБыјыл лагерь беш смена ӧткӱрген. Олордыҥ тӧртӱзи лингвистический ууламјы аайынча ӧткӧн лӧ ого Барнаулдаҥ, Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ, Новосибирсктеҥ ле бистиҥ республикадаҥ балдар јӱрген. Путевкаларды тулаан айда алган улус бу јеткилдештер учун 21 муҥ салковой тӧлӧгӧн болзо, кийнинде алган улуска 23,5 муҥ салковойдоҥ тӧлӧӧргӧ келишкен. Майма аймактыҥ балдары 17 муҥ салковой тӧлӧп турган эмтир. Муниципалитет ол акчаны балдарга ойто јандырып берет. «Мен талдап јадым» деп адалган сменага јӱрӱп турган балдар учун акчаны государство тӧлӧйт.\n«Пилигрим» лагерьдиҥ турган јеринде эки катту туралар, суузын јылыдып ийер бассейн, эки кийис айыл, јаан сцена, ашкана, мылча, футбол, волейбол ойноор площадкалар бар.\nОльга Пронинаныҥ айтканыла, мынаҥ ары су-кадыкты орныктырар комплекс тӧзӧӧр деген санаа бар. Jе ого јаан акча-манат керек. Оныҥ да учун кандый бир республикан инвестор табылза, олор јаҥыс ла сӱӱнер эди.\nАнда ла клубтыҥ јаан, је эскирген туразы турат. «Манжерок» кожоҥды баштапкы катап шак ла бу турада кожоҥдогондор деп айдыжат. Лагерьде мынаҥ озо турган эски туралар јоголтылган болзо, клуб артып калган. Ольга Пронинаныҥ эш-нӧкӧри бардовский кожоҥдор кожоҥдоп турган кижи эмтир. Ол клубтыҥ эски туразы сӱрекей јакшы акустикалу болгонын ла оны јаҥыртып алар кӱӱндӱ болгонын айткан болуптыр.\nО. Пронинаныҥ айтканыла, олордыҥ амадузы балдардыҥ су-кадыгын орныктырары јанынаҥ мында јыл туркунына иштейтен комплекс тӧзӧӧри болуп јат. 21 кӱнниҥ сменазына келген баланы ӱредӱзинеҥ артпазын деп, мында ӱредер, оныҥ су-кадыгын орныктырып, тыҥыдар айалгалар тӧзӧӧри. Анайда ок байагы балдарды јилбилӱ улусла таныштырары.\nБис «Пилигрим» лагерьге једип барарыста, балдар амырап турган ӧй болгон. Лагерьдиҥ башкараачызыла куучындажып турганча, амыраар ӧй ӧдӧ берген ле бис туралардыҥ бирӱзине киргенис. Анда Чамалдаҥ, Турачактаҥ, Оҥдойдоҥ, Курайдаҥ келген уулчактар отурган. Олор 7-8 класстарда ӱренип турган эмтир. Мында јарап турганын айткандар.