Сибирь кышка белетенет - altaicholmon\nСибирьдиҥ жилищно-коммунальный комплексин соок ӧйдӧ иштеерине белетеер сурактарга учурлаган јуун Сибирь федерал округтыҥ тергеелериниҥ башкараачылары турушканыла ӧткӧн, ондо Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан. Јуунды РФ-тыҥ Президентиниҥ СФО-до чыдулалган кижизи Сергей Меняйло ӧткӱрген.\nЈуунныҥ туружаачылары тургуза ӧйдӧ турган курч сурактарды ла 2020-2021 јылдардыҥ кӱс-кыш ӧйинде бӱдӱретен иштерди шӱӱшкен. Эрмек-куучында РФ-тыҥ Генеральный прокуратуразыныҥ Сибирь федерал округта башкартузыныҥ јааны, СФО-ныҥ тергеелериниҥ башкараачылары, Ростехшиҥжӱниҥ башкартуларыныҥ јаандары, јеткилдеш эткен јаан организациялардыҥ башкараачылары турушкан.\nБыјыл эпидемиялык айалгала колбой јылу берер ӧйликке белетениш јеҥил эмес ӧткӧнин Сергей Меняйло јуунды ачып тура темдектеген. Је соок ӧйгӧ белетенер иштердиҥ чыҥдыйын јабызатпазы ла ончо иштерди ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрери јаан учурлу болгонын ол айткан.\n«Сибирь федерал округты текши алар болзо, кышка белетениш график аайынча ӧдӱп јат, ондый да болзо, шиҥжӱ ӧткӱрген јаҥдар илезине чыгарган једикпестерди јаҥыс та тӱзедер эмес, айалганы текши јарандырар керек. Элдеҥ озо узак ӧйине аайлалбай турган сурактардыҥ учы-бажына чыгар, калаларда ла јурт јерлерде јаткан эл-јонды электричестволо, јылула, суула јеткилдеериниҥ чыҥдыйын бийиктедер керек» – деп, Сергей Меняйло темдектеген.\nТергеелик ле муниципал бюджеттердеҥ јеткилделген организациялар одыру-энергетический аргаларды тузаланганы учун јалды јӱс процентке тӧлӧӧрине једерин Россия Федерацияныҥ президенти јакыганын Сергей Меняйло јуунда угускан. «Тергеелик ле муниципал организациялардыҥ тӧлӱлери бӱткӱлинче тӧлӧлӧр учурлу. Керектӱ болзо, муниципалитеттерди ӱзеери аргаларла јеткилдеер керек» – деп, полпред айткан.\nЭнергетиканыҥ ла коммунал ээлемниҥ ајару некеген кезик объекттери кӱс-кыш ӧйдӧ иштеерге белен болоры аҥылу шиҥжӱде туруп јат. Хакасия Республиканыҥ Черногорск калазында котельныйларды ла јылу берер сетьтерди тузаланарыныҥ сурактары артканча, Сорск калада, Боградский, Ширинский, Аскизский райондордо турган курч сурактар чечилбеген.\nИркутский областьта 2019 јылда суу кӧпшигениниҥ тӱбегине алдырткан јерлерде – Тулун ла Нижнеудинск калаларда, Нижнеудинский ле Ташетский райондордо айалга ӱзеери ајару некейт. Кемеровский областьта Южно-Кузбасский ГРЭС-ти, Алтайский крайда Яровое каладагы ТЭЦ-ти кышкы ӧйдӧ иштеерине белетеер сурактарды шиҥжӱге алар керек. Анайда ок 2019 јылда белен болгоныныҥ паспортторын албаган муниципал тӧзӧлмӧлӧр быјылгы јылда кышка канайда белетенгенин шиҥжӱде тудар керек.\nСоок ӧйгӧ белетенер иштерди чыҥдый ла ӧйинде ӧткӱрерге ресурсоснабжающий организациялардыҥ акча-манады јеткилинче болор учурлу. Тузаланаачылардыҥ тӧлӱлери кӧптӧгӧни уур-кӱч сурак болгоны јуунда темдектелген. Россияныҥ Минэнергозыныҥ јетирӱлериле, быјыл кичӱ изӱ айда Сибирь федерал округта ончо бӧлӱк тузаланаачылардыҥ электроэнергия учун тӧлӱлериниҥ кеми 12,7 млрд салковой, газ учун 6,7 млрд салковой болгон.\nЭлектроийдени тузаланганы учун тӧлӱлер Хакасия ла Тыва республикаларда, газ учун – Омский, Новосибирский ле Кемеровский областьтарда кӧптӧйт. «Бастыра кеминде иштеген јаҥдарга тӧлӱлерди јеткилдештиҥ ле садуныҥ организацияларыла база такып шиҥдеп кӧрӧр лӧ олорды тӧлӧӧри аайынча ончо керектӱ иштерди бӱдӱрер, анайда ок тӧлӱлӱ болгондорло иштеерине болуш јетирер керек» – деп, полпред айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республика кӱс-кыш ӧйгӧ канайда белетенгени керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ тергееде ЖКХ-ныҥ объекттерин кышкы айалгаларда иштеерге: котельныйлар – 62%, јылула јеткилдеер сетьтер – 75%, сууӧткӱштер 65% белетелген. Ончо кӧргӱзӱлер Сибирь федерал округтыҥ планда темдектелген кӧргӱзӱлеринеҥ 5-10 процентке бийик.\nКапитальный ремонт ӧткӱрерге пландалган тудумдарда эдилген иштиҥ айалгазы: котельныйларда –73%, јылыдар сетьтерде – 65%, суула јеткилдеер сетьтерде 65% иштер бӱткен. Котельныйларда капремонт ӧткӱргениниҥ кӧргӱзӱлери пландалганынаҥ 13% озолойт.\nКату одыруны белетеп алары аайынча, тургуза ӧйдӧ керектӱ одыруныҥ 87% бар, бу пландаган кӧргӱзӱлерди 22% акалайт. Суйук одыруны (мазутты) белетегени –127%.\nЈылула, электроийделе, суула јеткилдеериниҥ тудумдарында капитальный ремонт ӧткӱрерге республикан бюджеттеҥ 2020 јылда 38,9 млн салковой чыгарылган.\nЖКХ-ныҥ объекттерин кышкы ӧйдӧ иштеерине белетеерин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле келиштире министерстволордыҥ јаандары шиҥжӱде тударын ла бу аайынча јетирӱни неделе сайын эдерин Олег Хорохордин јакыган болгон.\nПрезиденттиҥ јакыган иштерин ӧйинде ле толо бӱдӱрери јаан учурлу болгонын Сергей Меняйло јуунда айткан.


«Алтын-Кӧл» — ӧткӧн ӧйдӧҥ келген јурук - altaicholmon\nКычыраачыларды Алтын-Кӧл керегинде сӱрекей кайкамчылу јуруктыҥ тӱӱкилик јолыла таныштырадыс.\nШак бу куучын ӧдӱп јаткан «Аltin Kool» деген јайаан ишти англичан јурукчы ла архитектор Томас Уитлам Аткинсон (1799-1861) јураган. Ол јарлу јорыкчы ла шиҥжӱчи болор амадула бойыныҥ эш-нӧкӧриле кожо 1848 јылда јорыктап тура, Алтын-Кӧлдӧ болгон. Бу јурукка эскизти белетегенинеҥ ала 171 јыл ӧткӧн.\nЈурукла кайкамчылу туштажу качан, канайда ӧткӧн? Бедиреништӱ, шиҥжӱлӱ солун иш мынаҥ эки јыл кайра башталган. ГАГУ-ныҥ ӱредӱчилери Татьяна Шастина ла Мария Останина Алтайдыҥ эрте чактардагы чӱмдемел сӱр-кеберлерин шиҥдеп турала, эмеген-ӧбӧгӧн Аткинсондордыҥ јол-јорыгыныҥ материалдарыла кӧнӱ иштеп баштаган. Аткинсондор 1848-1853 јылдарда Сибирьле, казах чӧлдӧрлӧ јорыктаган. Материалдар бу ӧйгӧ јетире Туулу Алтайдыҥ билим сообществозында јарт эмес болгон. Шиҥжӱлӱ иштиҥ јолы онойдо ок ыраак Британияга ууланып, олор бичишкен. Шак ол экијандай ӧткӧн бичиштиҥ шылтузында «Алтын-Кӧл» деген јурукты кӧрӧр јарамыкту арга келишти.\nАлтын-Кӧл — улу, јаан кӧл. Байла, оныҥ да учун бу кӧллӧ сӱреен кӧп јажыттар колбулу. Ыраак Англиядаҥ келген јорыкчы Томас Аткинсонды ол бойына јаба тартканы, оны кайкатканы, сууныҥ ла туулык айгулдыҥ эптӱ-јӧптӱ улуркагын, кеенин бийик кеминде кӧргӱскени, тӧрӧл лӧ јӱректерге кару Алтын-Кӧлисти ак чаазынга чындык ла билгир салганы оморкодот. «Кайран бистиҥ Алтын-Кӧлис» деген кӧӧрӧм сӧстӧр ӧзӧгистеҥ чыгат.\nЕвропей кижиге таныш эмес Сибирьле јорыктап, Томас бойына башка-башка амаду тургускан — ол бу таланы шиҥдеерге кӱӱнзеген, оныҥ байлыгы керегинде бичиген баштапкы кижи болорго, мында јуртаган эл-јондордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде европей кычыраачыга куучындаарга. Бӱгӱнги кӱнде кӧп улус чылап ок, ол кӧп керектерде баштапкызы, байгалу баштапкы јерде болорго сананган. Јорыкчыда бойында сӱреен баалу јайаан јайалта болгон — ол јуруктар јураган. Шак мындый јайалтазыныҥ баазын Томас јакшы билген. Мында ого једери, турары јок болгон. Ол ар-бӱткенниҥ кайкамчылу бӱдӱмдерин чӱрче ле табатан (оныҥ сӧстӧриле болзо, ого кӱч эмес болгон), улустыҥ јадын-јӱрӱминеҥ бойына таныш эмес, је јилбилӱ немелерди темдектеп, кӧргӧнин-кайкаганын чаазынга салган. Шак ол Алтын-Кӧлди ак чаазынга салган баштапкы британ јурукчы болуп јат.\nБистиҥ јууган бичимелдерди кӧргӧндӧ, јурукчыныҥ Сибирьле, казах чӧлдӧрлӧ јорыгы керегинде кӧпти айдарга јараар. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде 19-21-чи чактардыҥ ӧскӧ ороондорыныҥ ла Россияныҥ шиҥжӱчилериниҥ ас эмес иштери табылган. Олордыҥ кажызы ла Аткинсондордыҥ ыраак Сибирьдиҥ јерлериле — европейлерге јажытту «Тартарияла» јол-јорыгы керегинде бичигилейт. Ары јанынаҥ ырыс болуп, эмеген-ӧбӧгӧн Аткинсондор келер ӱйелерге кереес эдип чӱмдемел энчи-байлыгын артыргызып салган — Томастыҥ јол-јорыгын бичиген эки том бичиги (1858 ј., 1860 ј., Лондон) ле Люсиниҥ эпистолярный жанрла бичиген бичиги (1863 ј., Лондон). Алтайга учурлалган бу бичиктердиҥ бӱктеринеҥ јерлик ар-бӱткенниҥ јаражы ла ийдези керегинде ӧскӧ ороонныҥ улузыныҥ јаркынду кӱӱни-санаазы, кӧрӱми чокым, иле кӧрӱлет. Туку 1858 јылда «Иркутские губернские ведомости» Аткинсонныҥ Лондондо чыккан баштапкы бичиги керегинде билер болгон. Онойдо ок орус тилге кӧчӱрилген эҥ ле баштапкы кӧчӱрмелердиҥ кире сӧзинде англичандар керегинде бойлорыныҥ шӱӱлтелерин эткен: шак бу туристтер «классический» ле недеҥ де туура калбас». Шак ла мындый јалтанбас, керсӱ, јилбиркек Томас Аткинсонды бис оныҥ бойыныҥ бичиктериниҥ бӱктеринеҥ кӧрӧдис.\nБистиҥ Татьяна Шастинала ӧмӧ-јӧмӧ бичимелдеристе (Москва ла Париж, 2018 ј.) ле ӱч јетирӱ-докладыста (2017, 2018 ј.ј., ГАГУ-да ӧткӧн конференцияларда, 2017 јылда ГАГУ-да ӧткӧн орус-француз коллоквиумда) бис Аткинсондордыҥ иштерин Туулу Алтайды европей ле бистиҥ ороонныҥ шиҥжӱчилериниҥ иштериле колбулу эдип кӧргӱскенис. Онойдо ок 19-чы чактагы Сибирь керегинде бӱткӱл бойынча британ литературага келиштире кӧргӱзерге амадаганыс. Великобританияныҥ биске јуук сурак-темала јилбиркеп турган билимчилерине чыгары јанынаҥ шӱӱлте јолду болгон деп айдарга јараар. Бу ууламјыла эки јылдыҥ туркунына ӧткӧн бедиреништӱ ижисле британ ӱч шиҥжӱчи јилбиркеген. Олордыҥ ортозында – Томас Аткинсонныҥ јӱрӱмин, ижин бичиичи (биограф) ле журналист Ник Филдинг. Ол сӱрекей јаан једим болгон. Кӱскиде биске почтала байагы журналист Томас Аткинсон керегинде сӱреен солун бичигин аткарган. Автордыҥ темдектегениле, бичигин Бириктирилген Королевстводо ас улус билер болуптыр. Бу бичиктиҥ бӱктеринеҥ биске баштапкы катап «Алтын-Кӧл» деген јурукты кӧрӧргӧ ырысту учурал келишти.\nЈуруктыҥ бойы (оригинал) Красноярскта В. И. Суриковтыҥ адыла адалган чӱмдемел музейде чеберлелип турганы јарталган. Музейдеҥ Татьяна Петровнаныҥ окылу ийген сурагына мындый каруу келген: «Јурук 1850 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱниле темдектелет, оныҥ кеми 61,5х90,3». Јурук акварель будукла јуралган. Туулык јер автордыҥ кӧрӱмиле чокым, јаркынду кӧргӱзилген. Ник Филдингтиҥ бодоштыра айтканыла, Аткинсондорго Красноярсктагы јалакай ла јапсык, акту кӱӱнинеҥ болушкан билениҥ Люсиге алтыннаҥ эткен сыйын баалап, јурукты олорго сыйлаган болордоҥ айабас.\nТомастыҥ Алтын-Кӧлди кӧрӱп, јууктада танышканы, кайкаганы оныҥ бичиген тексттеринде айдылат. Кӧлдӧ амыраганы, оны кечкени керегинде бис јурукчыныҥ дневнигинеҥ кычырадыс. Оныҥ јол-јорыгыныҥ баштапкы томынаҥ, онойдо ок тизӱ кайкал кептӱ эскизтеринеҥ ле акварельный иштеринеҥ таныжадыс. Јурукчы кӧлди сӧслӧ бичигенинде оныҥ бойыныҥ сезими, кӧрӱми сӱреен тыҥ.\nМында јорыкчылар јаҥыс та ар-бӱткенниҥ куулгазын јаражына, улуркак кеенине туштаган, табарткан эмес, је онойдо ок оныҥ јерлик, кату айалгазын база кӧргӧн. Јурукчы «Алтын-Кӧл» деп јуругында кӧлди кандый да јажытту токыналда, тымыкта деп кӧргӱзет. Токыналу, тымык сууныҥ ӱстинде кырлардыҥ кайыр сындары кӧрӱнет. Јарыктыҥ ла кӧлӧткӧниҥ чийӱчектери јап-јарт. Је ле деген кайаныҥ чике бажы кӧк айаста јылыйат. Ийделӱ, кӱчтӱ каскак-кажаттардыҥ, тектирештердиҥ, ар-бӱткенниҥ эс-бос сомдорыныҥ чийӱчектериниҥ шылтузында эбире кейдиҥ элкем-телкеминиҥ тереҥи чыгып келет. Јуруктыҥ чике тӧс јери јарыкла јайым тынат: ак каскак-кажаттар теҥериниҥ ӧҥиле, оошкы ӧҥдӧрлӧ јарыдылат. Аткинсонныҥ сууны кӧргӱзеринде узы, ченемели тыҥ. Алдында ла кийнинде кыймыгы јок тоҥуп калган кайалар сууныҥ кыймыгыла эптӱ келижет. Јурукка кемедеги бир бӧлӱк улус тирӱ тыныш, ийде берет — мында јорыкчыны калмыктар ӱйдежет. Јурукчыныҥ аҥылу ајарузы теҥериге эдилет: булуттар соок кӧк лӧ от-јалбыш оошкы ӧҥдӧрлӧ јуралган. Булуттардыҥ јымжак чийӱчектери сууныҥ килеҥ ӱстиндеги чийӱчектерди јӧмӧйт. Кӧлдӧги јарыктыҥ јолы бисти ыраак јол-јорыкка апарып јаткан деп билдирет. Јарыктаҥ чыккан бу јол јуруктыҥ авторыла колбулу: оныҥ Сибирьдиҥ учы-кыйузы јок јерлерин, таныш эмес јерлерди шиҥдеерге-кӧрӧргӧ јӱткигени, амадаганы деп айдарга јараар.\nТомас јербойыныҥ албатызын јилбилӱ ле башка эдип кӧргӱзет. Алтай эр улус (калмыктар) узун чачту, онызын кийин јанында јуунада јууп алат. Люси Аткинсон олордыҥ чачын јуунадарыныҥ аҥылузын темдектеп, кыдаттардыйына тӱҥейлеш деп чокымдаган. Оныҥ «Воспоминания о тартарских степях и его обитателях» деген бичигинде Томастыҥ јураган јуругындагы јербойыныҥ улузы кемезинде нени кечирип турганы јанынаҥ база јартамал бар. Онызы јерлик согоно болуптыр. Оны јорыкчыларга јербойыныҥ јуртында сый эдип берген эмтир.\nЛюсиниҥ куучыныла, англичандардыҥ Алтын-Кӧллӧ јол-јорыгы 11 кӱнниҥ туркунына улалган. Бу јол-јорык Аткинсондор 1848 јылдыҥ јаан изӱ айында Барнаулга једип ле келерде белетелген. Айдарда, Томастыҥ ла Люсиниҥ Алтай керегинде кӱӱн-санаалары биске сӱреен баалу. Англичанка баштапкы катап Алтайдыҥ кырларыныҥ ортозында болуп, бойыныҥ кӧргӧнин-укканын мынайда бичийт: «Мен бойымды эбире ајыктандым, кӧрдим — бастыра јанынаҥ теҥкейишкен кырлар, ортозында јарык јер јок деп билдирген: бис булуттардаҥ бу куулгазын ороонго келип тӱшкенистий сезим болгон.\nБис эҥирде кичинек кемеле кӧл ажыра калмыктардыҥ јуртына келгенис. Мындагы туралардыҥ бир кезиги агаштаҥ тудулган ла кайыҥныҥ тозыла јабылган». Люсиниҥ айтканыла, олор сууны кечип јатканча, эш-нӧкӧри флейтала сӱреен јараш кӱӱ ойногон. Јараш кӱӱни ончо улус кайкап уккан.\nБистиҥ таланыҥ эл-јонына «јаҥы» Алтын-Кӧллӧ таныжары кайкамчылу, узак сакыган кайкал деп айдар керек. Онызын бистиҥ тӱӱкилик-филологиялык факультеттиҥ ӱренеечилериниҥ кӱӱн-санаалары лапту керелейт. Бисте бир канча курстар ӧйинде Аткинсондордыҥ јол-јорыгынаҥ бичиген бичимелдердиҥ бойын кычырар ла олорло болгон кайкамчылу учуралдарды шӱӱжер јарамыкту арга болгон. Люсиниҥ Кадын-Бажы керегинде кӱӱн-санаазы, оныҥ тийиҥдерге аҥдаган баштапкы ченемели, конуп јаткан одузына тӱнде айу келгени, камныҥ камдаганы, кайыр-кату боомдорло-ажуларла таҥ атту јорыктаганы, јиит алтай кыска эш-нӧкӧрин талдаар тап-эрик мистер Аткинсонго берилгени керегинде таҥынаҥ тӱӱкилик учуралдар болуп барар.\nТомас Аткинсонго Алтайдыҥ ар-бӱткени сӱреен кайкамчылу, солун ла јилбилӱ, керек дезе куулгазын кептӱ болгон. Бис јуруктардагы кӧлди сакыбаган, кайкамчылу учуралдарга удура барарга амадаган европеецтиҥ кӧзиле кӧрӧдис. Ол Сибирьле, онойдо ок коштой турган јерлерле јорыктап, Лондондӧӧн 560 эскиз апарган. Бу байлыкты эмдиги ӧйдиҥ билимине, культуразына алтынга бодолду деп айдарга јараар. Томас Аткинсонныҥ ады-јолы Алтайла оныҥ таҥынаҥ чӱмдемел кӧрӱмиле колбулу деп айдарыс. Јуруктарын јураар тужында ол алтай албатыга эҥ ле баалу, учурлу ар-бӱткендик байлыкка бир канча јуругын учурлаган. Алтын-Кӧлдиҥ сӱр-кебери бӱткӱлинче Алтайдыҥ сӱр-кеберине кӧнӱ кирип, оныҥ бузулбас бӧлӱги болуп артарын јайаан иштериле јӧмӧгӧн. Британ јурукчыныҥ эки чак мынаҥ кайра јураган јайаандык, чӱмдемел ижиниҥ шылтузында бастыра телекейдиҥ јуруктарды сӱӱчилеринде бистиҥ таланыҥ ӱрелбеген јаражыла таныжар арга бары оморкодот, сӱӱндирет.\nКрасноярсктагы В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный музейге ле Ник Филдингтиҥ алкы бойына јетирӱлерле, материалдарла болушканы учун быйаным айдадым.\nГАГУ-ныҥ ӧскӧ тилдердиҥ ле ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ доценти


Москва ла Ингушетия кемине чыгары - altaicholmon\nМосква ла Ингушетия кемине чыгары\nРФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчылары Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Вероника Скворцовала туштажу ӧткӱрген. «Министрле ачык-јарык куучын» деген форматла ӧткӧн туштажуныҥ амадузы «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекерди јаҥыс ла федерал бӧлӱгинде бӱдӱрерин јеткилдеери эмес, је анайда ок бу иште туружарына Федерацияныҥ субъекттерин эрчимдӱ кийдирери керегинде сурак кӧрӱлген. Кандый сурактарга элбек ле јарт каруулар берилгени керегинде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ Федерацияныҥ Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель куучындайт:\nТӧс национальный амаду\nНациональный ӱлекердиҥ тӧс иш-амадулары президент бойыныҥ Јарлыктарында темдектеп тургускан сурактарды јӱрӱмде бӱдӱрери болуп јат — иштеер аргазы бар улус, улус јӱрек-тамыр оорулардаҥ ла онкологияныҥ ооруларынаҥ божоорыныҥ, јаш балдардаҥ ӧлӱм-чыгым болорыныҥ кемин астадары. Анайда ок улус кӧп јаш јажаарын јеткилдеери база тӧс амаду болот. Бу тӧс иш-амадулар бастыра 12 нацӱлекердиҥ тӧзӧлгӧзине салылган деп, Вероника Скворцова бойыныҥ куучынында темдектеген.\nМинистрдиҥ аҥылап айтканыла, нацӱлекерге федерал кеминде сегис программа кирип јат. Олорго 85 субъект белетеп тургускан тергеелик ӱлекерлер бириктирилген. Кажы ла субъект нацӱлекерге Минсу-кадык ажыра кирип турган бойыныҥ сегис тергеелик сегменттерин корулаган. Бастыра ороон ичинде улустыҥ кӧп јажаарын 2024 јылга јетире 78 јашка, 2030 јылда — 80 јашка јетирер керек деген амаду тургузылган. Бу каруулу керекте Москваныҥ, Ингушетияныҥ ла улустыҥ јаш јажаарыныҥ кеми 80 јаш болуп калган ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ ченемелин тузаланары чокым айдылган. Биске андый кӧргӱзӱге једерге, улустаҥ чыгым болорын кажы ла јыл туркунына бӱткӱл ороон кеминде 229 кижиге астадар керек.\nМинистрдиҥ шӱӱлтезиле, ӱч ӱлекер аайынча керектӱ уч-турулталардыҥ 50 процент кеми баштамы медико-санитарный болушла колбулу. Ол ок ӧйдӧ јеткилдеечи учурлу тӧрт ӱлекерге база ајару эдер керек. Озо ло баштап баштамы звенодо кадрлар једишпей турганын јоголтор деген амаду тургузылган. Экинчизинде, узкий деген специальностьтор аайынча кадрлар једишпей турганыныҥ аайына чыгар керек, мынайып ӱзӱги јок медициналык ӱредӱликтиҥ бастыра системазын эрчимделтер. Онызы келиштирте ӱлекерде темдектелип калган. База бир ӱлекер цифровизацияла колбулу, ол бирлик цифровой бӧлӱкти тӧзӧйт. Онызы биске электронный документӧдӱштирӱге кӧчӧр арга берер, ол тоодо электронный рецепттер, электронный больничный листтер, электронный выпискалар ла о. ӧ. Бу ла бӧлӱк телемедицинаныҥ ӧзӱмин эрчимделтет.\nБаза бир ӱлекер — национальный медициналык шиҥжӱ тӧс јерлердиҥ бӧлӱгин ӧскӱрери. Оныҥ амадузы — медболуш эдериниҥ, иш-керектердиҥ чыҥдыйын башкарарыныҥ чыҥдыйына бӱткӱл ороон кеминде бирлик некелтелер болорын јеткилдеери.\nКалганчы ӱлекер медјеткилдештердиҥ экспортын ӧскӱрерине ууландырылган. Мында бистиҥ аргалар бар. Ол тоодо, озо ло баштап, бистиҥ ороонныҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ телекей кеминде статузын бийиктедери. Анайда ок бистиҥ медицинаныҥ инфраструктуразыныҥ ӧзӱмине ӱзеери акча-манат тартып алары. Бастыра сегис ӱлекер бой-бойыла колбулу, кадровый ла цифровой политикадаҥ тӧс тӧрт ӱлекерди бӱдӱрери камаанду болгоны јарт.\nЈадып турган албаты-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижинеҥ ас јерлерде баштамы медболушты бийик кеминде јеткилдеери программаныҥ јаан учурлу пункттарыныҥ бирӱзи болуп јат. Нениҥ учун дезе андый јерлерде бастыра јанынаҥ јарамыкту инфраструктураны тӧзӧӧри кӱчке келижет. Бу каруулу ишти бӱдӱрерге, тергеелер мобильный 1300 комплекс садып алар. Ол тоодо маммографтар, флюорографтар, офтальмологтордыҥ ла лор-врачтардыҥ кабинеттери. Андый комплекстер керектӱ не-немелерле јеткилделген. Бу јанынаҥ бастыра иш 2019 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире ӧдӧр.\nБаза бир бӧлӱк иш — баштамы болуш. Министрдиҥ айтканыла, бу бӧлӱк иштер президенттиҥ Јарлыгында айдылганы аайынча кажы ла россиянды јылдыҥ сайын акча-јал тӧлӧтпӧзинеҥ профилактикалык шиҥжӱле јеткилдеер учурлу. Мында албаты-јонныҥ, ол тоодо јаан улус ла бастыра балдар, 70 проценттеҥ ас эмези ол шиҥжӱни ӧдӧрин јеткилдеер керек.\nБаштамы медболуш экстренный тӱрген болушла колбулу болгон учун, кажы ла тергее бу программа аайынча тӱрген болуштыҥ тӧс диспетчерскийин 2020 јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына тӧзӧӧр учурлу. Ого јердеги тӱрген медболуштыҥ ла санитарный авиацияныҥ бастыра бӧлӱктери кирип, олордыҥ ижи бирлик башкартуда болор керек. Чокым маршрутизация тӧзӧлзӧ, ол чыҥдый ла аҥылу болуш аларына иштеер деп, ведомствоныҥ јааны темдектеген.\nСанавиацияны ӧскӱрери — таҥынаҥ ӱлекер, ол текши программага кирет. Оныҥ тӧзӧлгӧзине медболуш јетирер санавиацияныҥ учужын кӧптӧдӧри салылган.\nБирлик ээжилерле, чыҥдыйдыҥ некелтелериле иштеери\nЈӱрек-тамырдыҥ ооруларыла колбулу сурак бистиҥ ороондо курч турганын бастыра улус билер. Оныҥ да учун јуунныҥ туружаачылары министрдиҥ клинический рекомендациялар (протоколдор) тургузары ла врачтардыҥ ӱзӱги јок ӱредӱзи јанынаҥ айтканын лапту уккандар. Бу оорулар аайынча иштеп турган бӧлӱктерди, тергеелик тӧс јерлерди јаҥы јазалдарла јеткилдеери керегинде куучын база ӧткӧн. Андый бӧлӱктердиҥ ле тӧс јерлердиҥ тоозы бӱткӱл ороон ичинде 609. Ол тӧс јерлердиҥ бӧлӱктерин элбедери аайынча планды министерство кажы ла тергееге келиштирте тургускан, олордыҥ кажызы ла ӱлекерге кийдирилген деп, министр айткан.\nОнкологияла тартыжары таҥынаҥ, чек башка ӱлекерге кийдирилген. Ол ӱлекерди бӱдӱрери уур-кӱч керек болуп јат. Нениҥ учун? Министрдиҥ айтканыла, бистиҥ медициналык биригӱде бирлик ээжилер ле чыҥдыйдыҥ некелтелери аайынча иштеер ченемел тургуза ӧйдӧ јок. Бу ишти кӧндӱктирерге, диагностикага бирлик ээжини кийдирерге, бистиҥ медициналык биригӱле лаптап иштеер керек. Оныҥ да учун бойыныҥ коллегаларыла, ол тоодо кардиологторло, пульмонологторло, онкологторло, ӧскӧ дӧ врачтарла колбуда иштейтен национальный тӧс јерлердеҥ ле академический школдордоҥ болуш керектӱ болуп јат.\nИштеер улусла јеткилдеериниҥ курч сурагы\nКадровый јеткилдеш аайынча ӱлекер керегинде айтса, ол уур-кӱч сурак болуп јат. Кажы ла тергееге «кадровый дефицитти» јоголторы јанынаҥ 2024 јылга јетире линейка тургузылган. Бастыразына тӧс учурлузы — андый «дефициттиҥ» кемин 2021 јыл кирезине 95 процентке јетире астадары. Бу ээжи бастыра тергеелерге келижет — иштеер улусла бӱгӱн кандый кеминде јеткилделгенинеҥ камаан јогынаҥ. Ол ишти аайлу-башту, чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧткӱрерге, Минсу-кадыктыҥ системазына кирип турган бастыра 46 медициналык вузтардыҥ, Минӱредӱниҥ системазына кирип турган 40 медициналык факультеттердиҥ, эки классический университеттиҥ ( МГУ, Санкт-Петербургтагы госуниверситет) ӱредип ле белетеп чыгарган специалисттер јанынаҥ шиҥжӱ иш ӧткӱрилген болгон деп, В. Скворцова айткан.\nИштеп келген јиит специалисттер бир ле канча кыска ӧйдӧҥ ӧскӧ јердӧӧн јӱре бербезин јеткилдеерине не керек? Бу јанынаҥ Сахалинде јакшынак ченемел бар: кӧндӱре иштей берген специалисттерди јадар јерле јеткилдеери, коммунальный јеткилдештер учун тӧлӧӧр акчаныҥ кезигин тергее тӧлӧӧри. Тергеелердиҥ айалгаларынаҥ камаанду болор — ол тӧлӧмирдиҥ 50 процентин ӱч јылдаҥ ала јети јылга јетире ӧйдиҥ туркунына тергее тӧлӧйтӧни. Врач ого берилген служебный тураны соҥында приватизировать эдип алар аргалу. Једерге ыраак ла кӱч јерлерде ФАП-тарга служебный автотранспорт берери база бир јаан јӧмӧлтӧ болор.\n«Земский доктор», «Земский фельдшер» деген программалардыҥ болужы јаан: 1 миллион салковой — врачка бир катап беретен акча-пособиениҥ кеми, 500 муҥ салковой — фельдшердийи. Бу ээжи иштеп јат. Министрдиҥ темдектегениле, 2017 јылдыҥ уч-турултазыла болзо, специалисттерди адылу белетеериниҥ тузазыныҥ кеми 90 процентке јетире бийиктеген. Адылу программа аайынча иштеп барган специалисттердиҥ 90 проценти иштеер јаҥду ӱч јылдыҥ туркунына олорго белетелген јерлерде иштегенче.\nӰстиги палатаныҥ спикери В. И. Матвиенко министр В. Скворцовага иштеги профессионализми, «Су-кадыкты корыыры» деген нацӱлекерди билгир тургусканы учун быйан айткан. Анайда ок спикер сенаторлорго текши ӱлекерди бӱдӱреринде бажынаҥ ла ала эрчимдӱ турушсын, иш-керектерди шиҥжӱде тутсын, албаты-јонныҥ су-кадыгын корыырына јаан ајару этсин деп баштанган.


«Баскан кижи јол алар» - altaicholmon\nГобиниҥ чӧлдӧринде кумакка кӧмӱлген Хара-Хохто («Черный город») деген јебрен калага учурлалган кӧрӱ быјыл кочкор айдыҥ учында Эрмитажта, Меншиковтыҥ ӧргӧӧзинде ӧткӧн. Ондо ороондор ортодо ӧткӧн кӱӱлик јаан фестивальдардыҥ туружаачызы ла лауреады Чейнеш Байтушкина Тӧс Азияныҥ калыктарыныҥ јебрен кӱӱлик энчизи болгон кайдыҥ кайлаар алтай бӱдӱмдерин, комусла ойынды кӧргӱскен. Аржан Кухаев дезе Ӱкектиҥ корумдарынаҥ табылган эдимдерди орныктырган ла бойы эткен иштерин кӧрӱге тургускан, ол тоодо аттыҥ кеелеп јазаган јепселдерин, јарангыштарды, јуу-јепсел эдимдерди.\n—Текши бескези 10 килограмм эдимдер апаргам, самолетло оноҥ кӧп апарар арга јок болгон — деп, Аржан айдат. — Кӧрӱлерге јӱрген кандый ла јол-јорык узанган кижиге кӧпти берет. Jе бу јорык сӱрекей солун улусла танышкан, кӧпти кӧргӧн, санаа-кӧгӱске јаҥы ийде кошкон јорык болгон.\nКӧрӱде Аржанныҥ иштерине специалисттердиҥ јилбӱзи јаан болгон эмтир.\n«Эрмитажта Пазырыктыҥ коллекциязыныҥ коручызы (хранитель) Елена Владимировна Степановага мениҥ иштерим сӱрекей јараган. Ол ыштаган тередеҥ эткен ноктолорымды, ӱйгендеримди, тажуурды бастыра јанынаҥ тудуп-кӧрӱп, керек дезе јыткарып, канайда эдилгенин лаптап сурап турган. Эрмитажта Пазырыктыҥ јебрен арфа-ойноткызын кӧрӧргӧ Алтайдаҥ улус келип јаткан, олорло иштенерис деп айдып, ол мени бу туштажуга кычырган. Тувада «Аржан-2» деген атту-чуулу корумды каскан Центрально-Азиатский экспедицияныҥ башкараачызы, Эрмитажтыҥ билим ишчизи Константин Чугуновло таныштырган. Алтайдыҥ скиф корумдарыныҥ табынтыларын корыган кӧмзӧни база Елена Владимировнаныҥ шылтузында кӧрдим, бу кӱӱнзеген ле кижи кирип болбос јер, кӧрӧргӧ канча јараду-бичиктӱ болор керек» — деп, Аржан куучындайт.\nСкифтердиҥ туулган-чыккан, тарап-таркап барган јери керегинде блааш-тартыштар јӱсјылдыктарга улалып келген. Олордыҥ корумдарынаҥ тапкан улустыҥ бажыныҥ сӧӧктӧрин шиҥдеп, скифтер европей тазыл-тамырлу калдык болгон деген кӧрӱм јуук ӧйлӧргӧ јетире акалаган. Jе Алтайдыҥ ла Тываныҥ скиф корумдарынаҥ чыккан эдимдер Тӧс Азияныҥ эрте чакта јаткан кӧчкӱндери шак Азиядаҥ чыгып барганын јарт керелейт.\n—Jебрен ӧйлӧрди шиҥдеген билимчилерге нениҥ учун эмдиги албаты устарыныҥ иштери јилбилӱ? — деп, Аржаннаҥ сурайдым.\n«Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јери» деген биригӱниҥ башкараачызы Светлана Катыновага баштаткан бир бӧлӱк улус Пазырыктаҥ чыккан јебрен арфа-ойноткыны орныктырарга, Президенттиҥ грант-акчазын ойноп алган. Эрмитажта бу эдимди кӧрӧргӧ республикадаҥ Алтынай Матина (Текенова), Айдар Чурупов ло Никита Константинов бу ла ӧйдӧ барып јӱрген эмтир. Jебрен кӱӱлик ойноткыныҥ кылдары аҥныҥ учугынаҥ каттап эдилген деп бодогонын Эрмитаж музейдиҥ билимчи-специалисттери арфаны кӧргӱзип турар ӧйдӧ айткандар.\nБистиҥ улус мыныла јӧпсинбеген. «Арфаныҥ кылдары бӱдӱн учуктаҥ эдилгени биске иле болгон — деп, Аржан айдат. — Кылдар кой-эчкиниҥ чичке ичегезинде учуктаҥ эдилген, јатка деген бу немени алтай улус билер. Аҥныҥ саныныҥ учуктары кату да, кыска да деп јартаганыс. Албатыныҥ эдинер-узанар јаҥжыгулары чактарга ӱзӱлбей улалып барганы куру сӧс эмес. Оныҥ да учун билимчилердиҥ јербойыныҥ узанар јаҥжыгуларына јилбӱзи јаан болбой».\nСкифтердеҥ арткан, «звериный стиль» деп адалган атту-чуулу јайаан энчини ӱч бӧлӱкке бӧлиирге јараар: ол аттыҥ јепсели, јуулажатан јепселдер ле кеендик эдимдер. Олордоҥ эҥ чӱмдӱ-јаражы, эткен узыныҥ эҥ бийик кеми Алтайда ла Тывада табылган эдимдер, олор ӧйиле эрте скиф ӧйгӧ, бистиҥ эрадаҥ озо 4-6 чактарга келижет. Бу јебрен калыктыҥ кӱнбадыш јаар чӧйилип барган изиниҥ темдектерин, кийниндеги чактарда, бистиҥ эра ӧйинде эдилгениле тӱҥейлеп кӧргӧжин, танылу башка.\n—Бӱгӱн бойлорын скифтердиҥ ук-тукумы деп аданган калыктардыҥ устары скиф јайаанга тӱҥейлеп эткен эдимдерин кӧрӱлерге улайын чыгарат — деп, Аржан куучындайт. Ол эдимдер чынга келижип турганын эмезе башка-башка ӧйликтердиҥ, башка калыктардыҥ јаҥжыгуларын колый-телий бириктирип, јараш ла болзын деп эткенин специалисттер тургуза ла танып ийет.\n«Аржан-2» деп корымды каскан археолог Константин Чугунов, оноҥ-маныҥ ӧткӧнип, бодоп ло иштенип јӱрген улусты «фальшивомонетчиктер» деп адаганын Аржан Кухаев айткан. Бу эки кижиниҥ танышканы да солун эмтир. Елена Степанова олорды таныштырарда, бу билимчи Аржанды баштап јаан керексибеген. «Оноҥ мениҥ адымды укканы, эткен эдимимди кӧргӧни сагыжына кирип келген ошкош. Ӱч-тӧрт јыл мынаҥ кайра Чейнеш Байтушкина Москвадагы Тӱӱкилик музейде ойынын кӧргӱзерде, чачка тагынар мен ого сыйлаган скиф кееркедимди тагынып алган болтыр. Бу кӧргӱзӱде Константин Чугунов база болгон ло ол кееркедимди сӱрекей сонуркап кӧргӧн, оны кем, кайда эткенин сураган эмтир.\nКуучындажып турарыста, мыны эске алып, канайда эткеҥ деп мени шылаган. Ташка јурап, удура ла јонып эткенимди айткам. Мен «Аржан 2» чыккан табынтылардыҥ копияларын тыва нӧкӧрлӧриме эдерге болушканымды угуп, ол кижиниҥ јӱреги јарыган…» — деп, ол куучындаган.\nБу кӱн Константин, ады-чуузы телекейлик јарлу билимчи, Аржанды иштеген кыбына кычырып, «Аржан-2» деген корумнаҥ чыккан, Великобританияда кӧрӱге апарып јӱрген алтын-мӧҥӱн эдимдерди кӧргӱскен. Бу да тушта оныҥ бистиҥ уска сурактары кӧп болгон. Эрмитажта табынтылардыҥ копияларын эдер бойыныҥ мастерскойы бар болтыр. Jе албатыныҥ узанар ченемели олорго керектӱ болгоны иле.\n«Алтайдыҥ ӧс калыгын скифтерле кандый да колбу јок, бу јерге кийнинде келген, туш албаты деп айдып турган болзо, бистиҥ эткен эдимдеристи скиф ӧйдиҥ јаан билимчилери нениҥ учун танып турган?» —деп, Аржан айдат. Москвада «Времена и эпохи» деген јаан кӧрӱде Кара талайдыҥ јанындагы јерлердеҥ келген устар: «Скифтер — бис!» — деп, тӧштӧрине согунып, Алтайдыҥ устарын баштап кыйалаганы да болгон. «Jе оноҥ, экелген эдимдер, олорды канайда эдип турганы, айыл-јуртта канайда тузаланганы керегинде бистиҥ куучынысты угуп, табыжы јылыйып калган. Олордыҥ бичиктердеҥ кычырып алган куучыны божогон, бистиҥ улуска дезе бу кӧрӱге чыгарган эдимдерис — ӧбӧкӧлӧрис чактарга тудунган, айыл-јуртта, иште-тошто тузаланган неме ине» — деп, Аржан айдат.\n—Сен узанар ижиҥди алтай калыктыҥ ат јепселин, тудунган-кабынганын эдеринеҥ баштагаҥ. Скиф эдимдерге јилбӱ кайдаҥ келген? –деп сурайдым.\n—Кижиниҥ каны тартып турган болбой — деп, Аржан айдат. — Эмдиги алтай калыкта тудунып ийгедий тыҥ ла неме јок. Казынтылардаҥ чыкканы — байлык, јараш, јилбилӱ. Ол ло «звериный стиль» дегенин алза, Россияныҥ европей талазында табылганы ла бистийи — башка. Эмезе Тываныҥ, Бурятияныҥ устарыныҥ эдимдерин алалы. Олордо буддизмниҥ камааны, оныҥ изи јаан. Бистийи — чик јок јебрен. Мен таш кезери јанынаҥ тыва устарга ӱренип барарымда, ондогы Сергей Куча деген ады јарлу ус меге: «Сен бисти ӧткӧнбӧ. Алтай бойы да бай, бӱткӱл Пазырыкты да алза. Бойыҥдыйына тайан, бойыҥ сананып иште» — деп айткан. Чын, санаа-кӧксиҥди иштетпезеҥ, бир ле таап алган марыҥнаҥ, јолдоп алган јолыҥнаҥ чыгарга кӱч. Ӧткӧнип эткени ле бойыҥныҥ кӧрӱмиҥди, кӧгӱзиҥди, фантазияҥды деер бе, иштедип эткениҥ — эки башка неме.\n—Эрмитажтыҥ кӧмзӧзине бурылза, сениҥ кӧргӧн јебрен ээрлер эмдигизине тӱҥей бе?\n—Чек башка. Бу — ээрлер јаҥы ла туулган, эдилип баштаган ӧйлӧр ине. Олор агаш јок эдилгени сӱреен солун болгон. Эмдиги токумга тӱҥей эдим тередеҥ кӧктӧлип, ичине аҥныҥ тӱгин суккан болтыр. ²ткӱрген шиҥжӱлер бу «северный олень» деген аҥныҥ тӱги болгонын јартаган. Бу аҥ эмдиги Алтайда јок. Анайда ок ого аттыҥ јалын да, койдыҥ тӱгин де кожуп турган эмтир.\nБашадардаҥ, Туйактунаҥ, Пазырыктаҥ чыккан ээрлерди кӧргӧм: канайда эдилгенин, тереле, учукла канайда кӧктӧлгӧнин, аттыҥ јепсели канайда кееркедилгенин… Эрте скиф ӧйлӧрдиҥ ээрлери сӱрекей јараш, кееркедими байлык ла чӱмдӱ болтыр, кийнидеги ӧйлӧрдӧ эдилгени ого јетпес. Тискинди кееркеткен сӱрекей јараш эдимдер кӧрдим, олорды орныктырып, келиштире алтай кееркедимдер эдер керек. Сӧс келижерде, скиф ээрлердиҥ кебис бӱдӱмин бистиҥ Алтайыстыҥ узы Айдана Тадыкина орныктырып эткен, оны «Энчи» деген этногаллереяда кӧрӧр арга бар. Скиф ууламјыла Владимир Моносов једимдӱ иштеп јат, ӧскӧ дӧ устар бар.\nӦткӧн јол-јорыкта Аржан Москваныҥ ады јарлу Тӱӱкилик музейин кӧрӱп јӱргенин («Кара башту калыктардыҥ тудунган-кабынган эдимдери сӱрекей кӧп болтыр»), Питерде темирле иштеген Жигжит Баясхаланов деген бурят устыҥ мастерскойында болгонын куучындаган. 30 јаштыҥ ичинде бу эрле ол былтыр танышкан.\n—Жигжит Питерде иштегени 14 јыл боло берген. Бурят калыктыҥ јаҥжыгуларыла сӱрекей јараш бычактар эдип јат. Арга-чакту, бийик јамылу улустыҥ сурузыла иштеп турган. Керектӱ немези ӱзе јеткил, оны јӧмӧп, болужып турган улус бар ошкош — деп, Аржан айдат.\nАржанга бу не солун болуп турган дезе, ол Алтайда темир кайылтып, оноҥ эдимдер эдер албаты узанышты орныктырар амадулу.\n«Темир кайылтары Алтайдаҥ башталган деп, тӱӱкичилер айдат. Бу ишти эткен озогы печкелердиҥ арткан-калган орды тергеебисте кӧп, иштенер рудалар да бар. Якут јеринде нӧкӧрлӧримле, темирле иштеген устарла быјыл Алтай Республикада ӧдӧтӧн Эл Ойында бу узанышты кӧргӱзерге, мастер-класс ӧткӱрерге сананганыс. Бу ӱлекеристиҥ бӱдер-бӱтпези эмдиге јарты јок. АР-дыҥ культура министерствозынаҥ чокым каруу јок. Алтайдыҥ албаты узаныжында бу база бир солун ууламјы болуп ӧзӱп барар аргалу» — деп, Аржан куучындайт.\n—Бистиҥ устар солун кӧрӱлерде туружар айтыру алып, бойыныҥ акчазыла јорыктайт деп уккам. Кӧп саба учуралдарда барып та болбойт.\nУзаныш ижиҥнеҥ сениҥ иштеп алган акчаҥ билеҥди азыраарга, јорыктаарга једип јат па? —деп, алтай кижиге эби јок суракты сурайдым.\n—Мен Оҥдой јуртта јададым, бойым узанар мастерскойлу. Ӱйим Ия Тӱлкӱчиновна, јееним Айсур ӱредӱдеҥ бош ӧйдӧ болужат. Амадулар кӧп, иштеер кол, акча-манат јетпей турганы бар эмей. Jе алтай калыкта «Баскан кижи јол алар» деген сӧс бар. Оныҥ учун арга јеткенче јорыктап, кӧрӱп, ӱренип јадым. Меге бу ижим јарап јат, ол јогынаҥ јӱрӱп те болбос болорым.


Салым сыйлаган сӱӱжиле јӱрӱми оныҥ јараш - altaicholmon\nКудай берген 90 јажын Майма аймакта јуртап јаткан Мария Ивановна ШУМСКАЯ јаан изӱ айдыҥ 22-чи\nОл бойыныҥ јаан ла јаркынду јӱрӱминиҥ јарымызын балдарга, олордыҥ келер ӧйине учурлаган, чокымдап айтса, амыралтага чыкканча Майманыҥ 1-кы таҥмалу школында немецкий тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Мария Ивановнаны чыккан кӱниле уткыыр јаан бӱдӱмји аймактыҥ администрациязыныҥ иш ле јондык сурактар аайынча башкартузыныҥ јааны Н. А. Крапивинага ла аймактыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ председатели В. Н. Берняевага эдилген. Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ ле Алтай Республиканыҥ башчызы О. Л. Хорохординниҥ уткуулдарын талалык ӧзӱм аайынча министрдиҥ ордынчызы М. А. Ондар Мария Ивановнага јетирди. Онойдо ок тоомјылу јерлежин Маймадагы јурт јеезениҥ јааны А. В. Берсенев, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады О. И. Волосовцева ла кӱрее кожоҥныҥ «Ивушки» деген албаты ӧмӧлигиниҥ туружаачызы Г. Я. Болотова уткудылар. Мария Ивановна бу ӧмӧликте база кӧп јылдар туркунына эрчимдӱ туружып кожоҥдогон. Кӧп тоолу авторлор бойлорыныҥ бичимелдерин «Шукшинниҥ баштапкы ӱйи» деген эрмектеҥ баштагылайт, бодолында оныҥ јӱрӱминде болгон оноҥ до ӧскӧзи јаан ла учур болбогондый.\nМен Мария Ивановна керегинде оныҥ бойынаҥ укканымды, бойымныҥ кӧргӧнимди-сананганымды бичийдим – мында, бу учуралда, мениҥ бойымныҥ тап-эригим бар деп айдарга јараар.\nБисти оныҥ ӱренчиги Юля таныштырган. 1989 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинде бистиҥ филологический факультет Сростки јаар экскурсияга јӱрген. Јилбилӱ јол-јорыктаҥ јанып келеле, бис Юляла айылга кирип, бир кучак георгинди ӱзӱп, оныҥ ӱредӱчизине айылдап бардыс.\nСӱӱген ӱредӱчигер немецкий тилди ӧткӱрерде, слер канайып филфакты талдап алганар деп ол ло тарыйын ондый сурак чыгып келет. Је мынызы ондый ла учурлу ба? Сӱӱген ӱредӱчи – ол бу профессияны-ишти баалап, оморкоп јӱрерге слердиҥ кӧксигерде сӱӱшти, тоомјыны чебер чечет ле ачат. Чындап, школдо мениҥ сӱӱген ӱредӱчим биологияныҥ ӱредӱчизи болгон. Балдарды ӱредери оныҥ Јайааннаҥ тӱшкен јайалтазы болгон деп айдарга јараар. Ол бойыныҥ предмедин ондый тыҥ сӱӱген, керек дезе, бис, бӱткӱл класс, ботаниканы, зоологияны ла текши биологияны тыҥыда ла ӱренерге чырмайатаныс – Антонина Ивановнаны канайып ачындыратан. Ачындырарга, санааркадарга чек јарабас! Мениҥ санаамда, чындык ӱредӱчи кажы ла ӱренчигиниҥ бажына билгирди акту кӱӱнинеҥ, јӱрегинеҥ салат: чып ла чын, меге бӱтсеҥ, айса болзо, ол сеге тузалу болор!\nМария Ивановна оныҥ ӱстине сӱреен кеберкек јаражай болуптыр… Байа јӱрӱмде кеберкек, јаркынду эпшилер бар ине. Олордыҥ јуугында кӧскӧ илинбес кӱӱниҥ келер. Је онойдо ок кеберкек сӱр-кебердеҥ ару, јымжак, јарык от эбире улуска јайылат, олорды курчап јылыдат. Мария Ивановна шак ондыйлардыҥ бирӱзи. Бис табылу чайлап отурганчабыс, айылдыҥ ээзи эпши Юлядаҥ кем кайда, кандый ӱредӱге киргенин јилбиркеп сурайт. Орто-ортозынаҥ солундарга бойынаҥ кандый да јылу, јолду баа берип отурды. Ол бойыныҥ ӱренчиктерин сӱӱген, олордыҥ кажызын ла тооп ло угуп билетен. Онызы база јаантайын иле сезилетен – мен ого јӱк ле јакшы, јуук таныш эмес кыс болгом ине. Оныҥ ӱренчигиле, баштапкы ла алтамдарын эдип јаткан кысла кожо бис баштапкы курстыҥ кӱлӱктери инебис.\nБис Мария Ивановнала кожо кӧп јылдар ӧткӧн кийнинеҥ улай эмес те болзо, је каа-јаада туштажып туратаныс. Ол бойыныҥ кӧмзӧзин аайлап баштаган, реставрацияга кӧп фотојуруктар экелип туратан. Мен дезе шак ондый ишле кӧнӱ иштеп турган тужым.\nЈаш, оогош тужыныҥ фотојуруктарында узун, койу чачту, коп-коо сынду јакшынак, ӧкӧр кызычак. Теп-тегерик кеберинде – бойыныҥ баазын билер, бойын тудунып билер кыс. Ич-телекейи јайым, керсӱ, тегин калас ӱнин кӧдӱрбес.\nШумскихтердиҥ билези Березовкадаҥ Сросткиге кӧчӱп келерде, олордыҥ кызы Маша он тӧрт јашту болгон. Ол эне-адазыныҥ эрке-торко, тоотолоп азыраган сок јаҥыс кызы. Машаныҥ кийим-тудумы јаркынду болгон, ӱӱре-јелелериниҥ кӱйӱниш-атааркажы мында эмей. Адазы јуртээлемдик потребительский обществоныҥ председатели болгондо – ончо немени аларга јолы ачык ине деген куучындар болгон ло эмей! Јажыды ӧскӧзинде болгон. Таайы Ыраак Кӱнчыгышта јаткан ла олорго посылкаларды аткарып туратан. Јараш кеп-кийим, ӧдӱк-тон посылкаларла келип туратан.\nБир сӱреен јараш фотојурук ательедеҥ ле болгон болордоҥ айабас. Мында Машаныҥ кийген платьези парашютный торкодоҥ ошкош. Платьениҥ јеҥдери фонариктер ошкош, бойы дезе кӧп лӧ кату складкаларлу… Эмезе Маша ӱӱре-јелези Наташала кожо, Василий Шукшинниҥ эјези, эки кыс јарык ӧҥдӱ кофталарлу, кеберкек јаражай кыстар, «сибирячкалар».\nШукшинниҥ «Осенью» деген куучыны «оныҥ, Мария Ивановнаныҥ, алкы бойыныҥ» куучыны деп јаантайын айдып отуратан. Мениҥ санаамла болзо, Шукшинниҥ ончого јуук Мариялары («Любавиндердеги» Мария Родионовадаҥ башказы) јаҥыс ла Маша Шумскаядаҥ јуралган. «Марья, чийик кара кабакту, кӧстӧри дезе ару ла санаалу. Кылык-јаҥыла дезе, токыналу, тӧп, керсӱ, ачык ла јалакай кӱӱндӱ, ӧзӧктӱ. Сӱрекей чыдамкай, турумкай. Ол каа-јаада ла кӱлӱмзиренетен, је бойыныҥ ару кӧстӧриниҥ тоҥмок суудый тӱбинде јаантайын јарык кӱлӱмјизин јажыратан. Улуска мындый кӧстӧр кӧргӧндӧ, олор бӱдӱҥкей боло берет. Бойыныҥ ӱӱре-јелелеринеҥ бир де артпайтан: кыстардыҥ ӧзӧккӧ табарар кожоҥдорын кожоҥдоор, бијелеп те билетен… Айла, оны кӧрӧ-тура, мындый тӧп, табылу, бекем ӧзӧктӱ бойы кӱрееге чыгып, бијелеер аргалу деп сананарга кӱч болгон. Је качан бијелегенде – кем де онызын кайкабайтан». (В. Шукшин, «Любавины»).\nМениҥ бодоштыра айтканыма удура Мария Ивановна кӱлӱмзиренип, ол бойыныҥ ончо Марияларын, чынынча алар болзо, бойыныҥ энезинеҥ бичиген деп айдатан. Ол энезин сӱрекей тыҥ сӱӱген. Је, чындап та, айса болзо, ондый болгон.\nБис экӱ фотојуруктарды ајарулу кӧрӧдис. Ару, тоҥмок суудый кӧстӧри Мария Ивановнаныҥ энезинеҥ тӱшкен ырыс-кежиги. Ол энезин тыҥ сӱӱген. Айса болзо, оноҥ улам Василийдиҥ кийнинеҥ таныш эмес ле јаан Москвага барарга тыҥ ла кӱӱнзеп јӱткӱбеген. Уур-кӱчтердеҥ јалтанган деп айдарга болбос (акту кӱӱн-санаадаҥ айдар болзо, мындый уур-кӱчтер, коркытпас јалтанбастар кӧп пӧ? Бир де алаҥзыш јогынаҥ, ачыгынча айдар болзо?).\nОлордыҥ сӱӱжиниҥ баштапкы алтамдары теп ле тегин болгон ине. Тушташкан – бой-бойын јараткан, сӱӱш келген… Меге мынайда Мария Ивановна бойы куучындаган. Је, бодолында, ончозы тегин, килеҥ, јеҥил болбогон болордоҥ айабас. Нениҥ учун дезе мында «бай Бакланиниҥ» кызы ла «јокту Низовканыҥ» јииди тушташкан да. Мынайда дезе јурттыҥ эки учы адалган. Маша ого јаан ајару этпеген, је Василийге… Јииттиҥ јууктарынаҥ кемизи де онызы јиитке учурлу болгонын айткан болуптыр. Керек дезе Василий ол керегинде бойыныҥ кандый да самаразында бичиген эмтир. Ырыска-сӱӱшке олорго бир канча јыл келишкен. Василий тӧрӧл јуртынаҥ тӧртӧн алты јылда јӱре берген, ӱренген, оноҥ техникумды артыргызып, трестте ишке кирген. Оныҥ кийнинде Калуга јаар заводто иштеерге аткарган, оноҥ Владимир јаар тракторный заводты тударга аткарылган. Онойып турала, Щербинкада электростанцияда, база Голицынде электростанцияда темир јолдыҥ кӱринде иштеерге келишкен. Олор экӱ улай ла бичишкен – ол иштеп те турарда, черӱде службазын да ӧдӱп турган ӧйдӧ. Мария бойыныҥ сӱӱгенин акту кӱӱнинеҥ ле чындык сакыган. Маша Новосибирскте ӱренип турган ӧйдӧ туштажулар болгон. Василий айлына амырап јанар тушта, јолой токтоп туратан. Сросткиде де туштажулар болгон. 1953 јылда, качан Василий тӧрӧл јерине јанып келеле, аттестатка экстернле экзамендерди табыштырала, јашӧскӱримниҥ школына орус тилдиҥ ле литератураныҥ редӱчизи болуп ишке кирген ле јиит улус биле тӧзӧгӧн. Јакшы јаткан, је – узак эмес. Салым ба? Василийди Москва бойына тарткан, Литературный институтка кирип ӱренер амадулу болгон. Јарлу, ады-јолы танылу, макта болорго амадаган. Энези ле эјези оныҥ амадузын јӧмӧгӧн. Керектӱ акчаны јууган. Маша кийнинде ол тӧлӱни тӧлӧгӧн.\n1955 јылда Шукшин Москва јаар атанган. ВГИК-те ӱренген, Мария Ивановна оны айлында, јеринде сакыган. Ол эрте эмезе оройтып та болзо јанып келер деп иженген. Керек дезе, качан 1957 јылда айлы јаар бичиген самаразында ӧскӧзине јолыккан ла айрыларга турганы керегинде бичиирде, Мария бӱтпеген. Бу самара јастыра Шумскихтердиҥ айлына келген ле Марияныҥ адазы аайы-бажына чыгарга Москва јаар барып јӱрген. Василий Макаровичке, керек дезе, паспортын «јылыйтып саларга» келишкен. Шылтагы актриса Лидия Федосеевала биригетен арга ла табарга. Мария онойып айрылыжарга јӧбин бербеген.\n–Мария Ивановна, айрылыжып калары артык болгон эмес пе?\n«Ол тужында айрылыш ондый ла коркымчылу алтам болбогон ине?» – деп, мен орус интеллигенцияныҥ оморкодузы учун чугулданып, сураган эдим. Качан да сӱӱген эпшини, эр кижиниҥ баштапкы ӱйи Кудайдаҥ эмес пе, оны мынайда сындырарга јараар ба?!\n–Је мен «айрылыжарга јӧбимди канайда бербеген болотом?» – ол оны сурабаган да… Оноҥ бойы да айрыларга чаазын-документти бербеген ине…\nМария Ивановнаныҥ меге куучындаганыла, бир самара болгон. Ол ондо мынайда бичиген: «Меге кандый да ӧйдӧ кайда да сен бар деген санаа болушкан, ийде-кӱч берген. Је бис экӱ эки башка барзас, онызы менеҥ камаанду эмезин билип јӱр. Мениҥ сӱӱгеним, мен сеге бойымныҥ кӱӱнимди айдып салгам ине». Мынызын канайда оҥдоор? Бу сӧстӧрдиҥ учурын јӱк ле ол экӱ јартаар аргалу, бистиҥ нени де айдатан учурыс јок…\nМария Ивановна: «Оны бийикке чыгарала, оны алдынаҥ ӧрӧ кӧргӧм» — деп айткан эди. Керек дезе энезин, качан ол Сросткиде јадып турарда (Мария ӧскӧ јуртта ӱредӱчи болуп иштеген), Василийге бир сӧс айтпазын деп сурап туратан. Шукшиндер Шумскихтерле ол учуралдыҥ кийнинеҥ куучындашпайтан. Василий оромдо башкы кайын энезиле јолыкса, туура кӧрӧргӧ албаданатан… Чындап, Василий Шукшинди јерлештери Марияны артыргызып салганы учун сӱӱбейтен. Улустыҥ айтканыла, Москвадаҥ кандый да бичиичи эпши (айса болзо, журналист) Мария Ивановнага Шукшин керегинде јаҥыс ла јакшы сӧстӧр айдып турган деп ајару эткен болуптыр. «Ол чек ле ангел ошкош. Је ол кандый ангел?!»\n— Мениҥ билеримле, ол ондый ок болгон — деп, Мария Ивановна каруузын јандырган. Мен ол туштагы бистиҥ куучынысты ойто эске аладым.\nЧындап та, ол ангел болбогон, Мария да теп ле тегин јиитле сӱӱжин тапкан јаш келин болгон. Кӱнӱркеш те болгон, балазын да јылыйткан, оныҥ ачузы, ачынганы да болгон, ончозы ла болгон – куучын-эрмегинеҥ билдирип турбай, ачузы, ачыныжы јогынаҥ канайда болотон, качан бу – јӱрӱм? Теп ле тегинниҥ, кижиниҥ…\nОл кӱскиде божогон. Школдо Ӱредӱчиниҥ кӱнин темдектеп турган ӧй – уткуулдар, кӱӱ, бије. Ӱредӱчилердиҥ кемизи де Марияга айдып ийген – кайдаҥ да уккан. Ол байрамнаҥ јӱре берген. Нени сананды не, кемди, нени карамдап, ыйлаган болотон?\n–Слер Василий Макаровичке качканарды бир де карамдабаганар ба? Слерди ол садып ийген деп айдарга јараар ине.\n–Јок, бир де карамдаш-эш јок. Ол мениҥ мында – јӱрегимде арткан.\n–Ол качан да ӧтпӧс пӧ?\n–Јок. Ол ӧтпӧс јаҥду. Сӱӱш јок деп айдыжат. Је сӱӱш, сок јаҥыс сӱӱш бар. Је јаҥыс ла Василийде ол чек башка болгон…\nМария Ивановнаныҥ јӱрӱминде болгон учуралды, тӱӱкини кажы ла катап кӧп улус айдат – канайдар! Кажызында ла бойыныҥ чындыгы, кӧрӱми. Тайанатан, айдатан сӧзи. Је бу эпшиде бойыныҥ сӱӱжи бар. Сок јаҥыс. Бистиҥ јӱрӱмисте сӱрекей ас учурап турган айылчы. Кажы ла кижиниҥ јолына учурабас, чындык сӱӱш. Шак бу «сӱӱш чыдамкай, јалакай, кӱйӱнип билбес, бийиркебес, тыҥзынбас, ачынбас, кара сананбас, тӧгӱнге сӱӱнбес, је чындыкка сӱӱнер, иженер, ончозын ӧдӱп чыгар аргалу. Ару, агару сӱӱш ӱргӱлјикке учурын јылыйтпас, ол тӱҥей ле болор».\nМен Мария Ивановнага мындый јараш, канча ченелтени ӧткӧн Сӱӱжиле јозок кӧргӱскенине јаан быйанымды айдадым. Сӱреен јаан ӱредӱ учун. Бу јӱрӱмде кандый ла болор аргазы бар, је јӱрӱм бир катап јерине ончо немени тургузып салар. Кереги јогын учура берер, эҥ учурлузын артыргызып салар. Учурлузы дезе сӱӱш болгон…\nБӱгӱнги кӱнде Мария Ивановна Рыбалкада јуртап јат. Азыраган балдары да, јууктары да јок, ӧрӧкӧнди бир эр кижиниҥ билези кӧрӧт. Ол бойын оныҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи деп айдат. Мынызы база ӧскӧ куучын, бӱгӱн ого тийбейли.\nКӧп тоолу уткуулдарды јӧмӧп, бис Мария Ивановнага бек су-кадык, ачык-јарык кӱӱн-санаа, токыналу јӱрӱм кӱӱнзеп турубыс.


Сӱӱшке кайрал керек јок, ол бойы — кайрал - altaicholmon\nСӱӱшке кайрал керек јок, ол бойы — кайрал\nСӱӱген ӱредӱчибис, РСФСР—дыҥ албаты—ӱредӱзиниҥ отличниги Евдокия Илларионовна Кутейникованыҥ (Сабашкинаныҥ) чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына\n— Jакшылар ба, балдар! Мениҥ адым Евдокия Илларионовна — ыраак 1963 јылда Оҥдой аймактыҥ Караколдогы сегијылдык ӱредӱлӱ школыныҥ 5-чи «а» клазында орус тилдиҥ урогы кӱӱдий угулган бу сӧстӧрлӧ башталган.\nИл-ла-ри-о-нов-на… Биске саҥ башка угулган бу сӧстӧҥ тирӱ орус тилле, Пушкинниҥ, Лермонтовтыҥ, Толстойдыҥ телекейиле таныжар јол-јорыгыс башталган. Ол јылдарда Караколдыҥ школында иштеген јаркынду ӱредӱчилердиҥ ортозында јалакай ла ойгор, кудайдаҥ јайалталу ӱредӱчибис Евдокия Илларионовна болгонын ырыс кире чоттойдыс.\nӰредӱчиниҥ сӧзи — кичинек кижиниҥ ӧзӧк-буурына једер ийде. Евдокия Илларионовнаныҥ кычырар, куучындаар кайкал јайалтазын эмдиге эзедип јӱредис. Оныҥ эриндери кандый јараш кыймыктап туратан, јалакай кӧстӧриниҥ кӧрӱжи канай кубулатан! Ол бисти теҥериниҥ чаҥкыр ӧҥиниҥ јӱзӱнин, эрте таҥдактыҥ кызарып чыкканын, јаскы јааштыҥ мӧҥӱн јаркынын ајарып кӧрӧргӧ, јалбырактардыҥ шымыртын угарга ӱредетен. Jаҥыс та кӧрӧргӧ, угарга эмес, бу кайкал болгонын оҥдоорго! Тереҥ кӧгӱстӱ кижи, ол ӱренчиктерин килеҥкей, кижи кӱӱндӱ болорго таскаткан. Ӱредӱчибисле кожо бис Короленконыҥ «Дети подземелья» деген чӱмдемелинде кичинек Соняныҥ корогонына канай санааркайтаныс, Зоя Космодемьянскаяныҥ јалтанбазын кайкайтаныс, кайучы Кузнецовтыҥ нерезиле оморкойтоныс! Муму деген ийдичек ӧлгӧнине арай болзо ончо класс ыйлабайтан («Муму», Тургенев). Кичинек ийттиҥ јӱрӱминиҥ калганчы элестери керегинде Евдокия Илларионовнаныҥ кычырганын јӱрегис јимиреп угатаныс: «Муму јапсып, бир де коркыбай, куйругын јайкап турган. Ол (Герасим) туура баштанып, кӧзин јумуп… колын божодып ийди. Ол нени де укпаган — сууга тӱшкен Мумуныҥ тӱрген кыҥзыжын да, сууныҥ уур чайпалганын да. Ого кандый да табышту кӱн ӱн де, табыш та јок болгон…»\nБиске, 5-чи класстыҥ балдарына, јаҥыс та кичинек Муму сӱрекей карам болгон эмес. Ӱредӱчибистиҥ шылтузында бис сӱӱген ийдичегин сууга чӧҥӱрерге келишкен ӱскер баатыр Герасимниҥ ӧзӧк-бууры канайда сыстаганын сескенис. Мынайда, уроктоҥ урокко, ӱредӱчибис бисти оҥдоорго, килеерге, сезерге ӱреткен. Бу оныҥ ижиниҥ тӧс ээжизи болгонын эмди јаҥы оҥдоп јадыс.\nJалакай кӱӱн, килемји, кижи кӱӱндӱ болоры эмдиги ӧйдӧ астаганы јажыт эмес. Jакшы ла јаман, чын ла тӧгӱн булгалган, телевизордыҥ экранынаҥ калју-казыр кылык-јаҥ кӧргӱскени кӱнӱҥ сайын урулган ӧйдӧ… Литератураныҥ урокторында ӱренчиктерге тереҥ ле элбек теориялык билгирлер берери, јетирӱлик јанын элбедери кӧп учуралдарда акалайт. Эмдиги интернет-ӱйениҥ кӧгӱс-кӱӱнин ӧскӱрерге литераторго ӧй јетпей де турган болордоҥ айабас. Мыны да оҥдоорго јараар: кижиниҥ кӱӱн-санаазы, кӧгӱс кӱӱни ЕГЭ-де баллдарла чоттолбой јат.\nБистиҥ Евдокия Илларионовнага дезе кажы ла бала аҥылу, башка телекей болгон. Ол бу телекейди оҥдогон, баланыҥ јӱрегиниҥ кажы ла кыймыгын сезип билген, јаан да, оогош то ачыныштарын ајару јок артырбайтан. Не болгонын качан да улустыҥ кӧзинче сурабайтан, јок. Колыла араайынаҥ таптап ийип эмезе јалакай кӧрӱжиле сени оҥдоп турганын, коштой болгонын ла кыйалтазы јогынаҥ болужарын сӧс јоктоҥ јетиретен.\nБистиҥ Евдокия Илларионовна чындыкты сӱӱген, ойгор, кӧгӱстӱ кижи болгон. Болор-болбос немеге ӧӧркӧӧрин, кемди де истежерин билбейтен. Оныҥ эҥ јаан кезедӱзи «Мен сениле јакшылашпазым!» деген сӧстӧр болгон, је олорды да ол каа-јаа ла айдатан.\nЕвдокия Илларионовна биске јаҥыс та ӱредӱчи эмес, школды божодып, јаан јӱрӱмге чыккан ӧйлӧристе јаан нӧкӧрис болгон. Ол эзен јӱрген ӧйлӧрдӧ кӧскӧ кӧрӱнбес најылык колбулар кӧп јылдарга бисти бириктирген.\nJаандап келеле, бис ого бойыстыҥ јадын-јӱрӱмис, јоболтолорыс керегинде куучындап, јӧп-сӱме сурап, јаантайын баштанатаныс ла ол јӧмӧлтӧ, болуш јогынаҥ качан да артырбайтан. Сӱӱген ӱредӱчибисле акту јӱректеҥ ӧткӧн куучындарысты, оныҥ кокырларын, «евдокиилларионовский» дейтен чайыныҥ ла быжырган калаштарыныҥ амтанын эмдиге ундыбай јӱредис…\nЕвдокия Илларионовнаныҥ эш-бараан, эне болгон салымы база кӧрӱмјилӱ. Ол алты балазын азырап чыдаткан, 13 барказын ла олордыҥ јети балазын таскадарга болушкан. А канча кире јеендери, тӧрӧӧндӧри, айылдаштары ӱредӱчиниҥ кичинек туразында јабынтыны, јылуны, килемјини кӧргӧн. Бойыныҥ ла туш балдардыҥ энези, ол канайып сӱӱп билген! Оныҥ кандый сӱӱжи эҥ јаан деп, кезикте сананып та туратаныс. Эмди оҥдоп јадыс — ого бастыразы эҥ учурлу болгон. Кажызы ла бой-бойын толтырган. Кажызына ла оныҥ эпши, эне, ӱредӱчи болгон сӱӱжи јеткен.\nБодогондо, ӱредӱчиниҥ јӱрӱминде аҥылап айдар керектер де болбой јат. Jе санангажын, ӱредӱчиниҥ, чын ӱредӱчиниҥ ижи нере кире. Кӧп јылдарга ак-чек ижи учун бистиҥ Евдокия Илларионовна аймактыҥ, областьтыҥ, крайдыҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Ол РСФСР-дыҥ албаты-ӱредӱзиниҥ отличниги. Jе эҥ јаан, эҥ учурлу кайралды ӱредӱчизине 80 јылдык юбилейи ӧйинде башка-башка ӱйелердиҥ ӱренчиктери сыйлаган. Бу — ӱреткен балдары эткен «За доброту и любовь» деген медаль. Мынайда кӧп јылдар ӧткӧн кийнинде кӧп тоолу ӱренчиктери сӱӱш учун сӱӱжин јандырган. Jе сӱӱшке кайрал керек јок то эмей, ол бойы — кайрал.\nКӧп тоолу ӱренчиктериниҥ адынаҥ\nпедагогикалык иштиҥ ветераны


22.11.2017 - altaicholmon\nJаҥы 25 предприятие ачылган\n2017 јылда Горно-Алтайскта кичӱ аргачылыктыҥ 25 предприятиези ачылган деп, республиканыҥ тӧс калазыныҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nБистиҥ ӱредӱчилер съездте\nСанкт-Петербургта А. И. Герценниҥ адыла адалган педагогический университетте кӱчӱрген айдыҥ 20-21 кӱндеринде ӱредӱчилердиҥ бастырароссиялык съезди ӧткӧн.\nБашкаруныҥ ээчиде эмес јууны\nКӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде эмес јууны ӧтти.


20.01.2022 - altaicholmon\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин предложил ввести карбоновые офсеты для туристов, посещающих углеродно-нейтральные регионы, для компенсации их карбонового следа. Об этом он заявил на Гайдаровском форуме. «На отрасль мировой туриндустрии приходится уже 8% парниковых газов, это много. Турбизнес оставляет большой карбоновый след. Я предполагаю, что карбоновые туристические офсеты — это наше будущее, и мы к\nЭки койонныҥ кийнинеҥ барзаҥ…\nСценада профессионал эмес артисттер: кем де ӱредӱчи, јуучыл пенсионер, бухгалтер, логопед, а кем де прокуратураныҥ ишчизи. Режиссер – база да аҥылу ӱредӱ јок кижи, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи. Јаҥы јылдыҥ алдында П.В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ сценазында «За двумя зайцами» деп адалган спектакль ӧтти. Залда толо улус. Сценада дезе — коммерциялык эмес «Перспектива» фондтыҥ туружаачылары,


французтап Irène Joliot-Curie\nфранцузтап Irene Curie\nсыгын айдыҥ 12 кӱни 1897(0009-12-1897)[…]\nXIII округ Парижа[d], Париж[d], Франция[d]\nтулан айдыҥ 17 кӱни 1956(0003-17-1956)[…] (58 јаш)\nфизик, химик, профессор, политик, учёный-ядерщик\nПьер Жолио[d] ла Элен_Ланжевен-Жолио[d]\nНобельдиҥ химияла сыйы[d] (1936)\nЯгеллонский университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (1951)\nМаттеуччиниҥ медали[d] (1932)\nИре́н Жолио́-Кюри́ (французтап Irène Joliot-Curie, кыс ӧбӧкӧзи — Кюри; 1897 јылдыҥ сыгын айыныҥ 12-чи кӱнинде, Парижте — 1956 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде, Парижте) — француз физик, Нобельдиҥ химияла сыйын Фредерик Жолиоло кожо алган (1935), Мария Склодовская-Кюри ле Пьер Кюриниҥ јаан кызы, Фредерик Жолио-Кюриниҥ эш-барааны. Нобельдиҥ сыйыныҥ баштапкы лауреады — Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттарыныҥ балазы. Венера деп планетада Жолио-Кюриниҥ адыла кратер адалган.\n1 Бала тужы\n2 Ижиниҥ башталганы\n3 Фредерик Жолиоло кожо ижи\n4 Нобельдиҥ сыйын алган кийнинде\nБала тужы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКызычакты кичинек тужында таадазы (адазыныҥ адазы) Эжен Кюри, эмчи кижи, (1827—1910) чыдаткан, не дезе Ирен бир јашту болордо, Мария Склодовская-Кюри радий деп элементти ачкан, экпиндӱ билим ижи учун кызына ӧй јок болгон Де Агостини таадазыныҥ клерикал политикага удура кӧрӱмин Ирен уулалткан.\nИрен 10 јаштуда кооператив школдо ӱренип баштаган, бу школды энези јаба иштеген улусла кожо ачкан болгон, ол тоодо физиктер: Поль Ланжевен ле Жан Перрен, олор бу школдо балдар ӱреткен. Эки јылдаҥ Ирен Севинде колледжке кирген, Баштапкы телекейлик јууныҥ алдында оны тӱгескен.\nИжиниҥ башталганы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИрен Парижский университетте Сорбоннада ӱредӱзин уулалткан. Је бир канча ӧйгӧ ол ӱредӱзин токтоткон, не дезе кыс госпитальда медсестра болуп иштеп, энезине рентгенограммалар эдерге болушкан.\nЈууныҥ кийнинде Ирен Кюри ассистент-шиҥжӱчил болуп, Радийдиҥ институдында иштеген, бу институтты энези башкарган болгон. 1921 јылдаҥ ала Ирен алдынаҥ бойы шиҥжӱлер эдип баштаган. Баштапкы иштери радиоактивный полоний деп элемент аайынча болгон, бу элементти оныҥ ада-энези јирме јылдаҥ кайра тапкан болгон. Атомныҥ бӱдӱмин билерге радиация деп немени шиҥдеер керек болгон, Ирен Кюри: флуктуацию, альфа-частиц, протон, нейтрон, гелий. Баштапкы катап атом структуразын шиҥдеерин англий физик Эрнест Резерфорд баштаган. 1925 јылда бу иш учун Ирен Кюри доктордыҥ степенин алган.\nФредерик Жолиоло кожо ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nФредерик ле Ирен 1940-чи јылдарда\n1926 јылда Ирен Кюри кожо иштеген физик, Радий институттыҥ ассистенти Фредерик Жолиого барган кийнинде оныҥ эҥ ле учурлу, јаан шиҥжӱлери башталган. 1930 јылда немец физик Вальтер Ботениҥ ајарганыла: бериллий ле бор деп јеҥил элементтерди альфа-частицаларла шыбалаза, сӱреен јаан радиация таштайт. Бу суракла јилбиркеп, Редерик Жолио ло Кюри Ирен (эш-нӧкӧрлӧр) конденсационный камера сананып эткен, оныла полонийдиҥ кӱчи тыҥ чокторынаҥ альфа-частицалар чыкса, оны чотоорго керектӱ. Качан бериллий ле бордыҥ ортозында водород веществолу пластина турза, радиацияныҥ кеми эки катапка бийиктейт. Эш-нӧкӧрлӧрдиҥ тапканыла, проникающая радиация кезик атомдорды чыгара кыстап ийерде, сӱрекей тӱрген кыймык башталат. Ирен де, Фредерик те бу айалга недеҥ улам болгонын јетире аайлабаган да болзо, бу шиҥжӱ иштери билимде јаан, ачылтага экелген, 1932 јылда Джеймс Чедвик нейтронды тапкан (кӧп саба атомныҥ ядро-ӧзӧктӧри электрический нейтрал бӧлӱктери болгон.\nОноҥ ары шиҥжӱлӱ иштерин уулалтып , Жолио-Кюрилер эҥ јаан ачылтазына келгендер. Борло (элемент) алюминийди альфа-частицаларла шыбалап, олордоҥ позитрондордыҥ чыгарын шиҥдеген (1932), (американ физик Карл Д. Андерсонло кожо). Кийнинде Жолио-Кюри јартына чыккан: алюминий ле бор ӧскӧ химический элемент боло берет, ӱстине бу элементтер радиоактивный: 2 протон ло 2 нейтрон, альфа-частицалар, алюминий радиоактивный фосфор боло берзе, бор — радиоактивный изотоп азот боло берер. Кыска ла ӧйгӧ Жолио-Кюри кӧп јаҥы радиоактивный элементтер тапкан.\nФашизмди кезем јаратпас улус, Жолио-Кюрилер 1934 јылда Французский социалистический партияга киргендер, кийнинде коммунисттер болгон.\nЭш-бараандарда кыс ла уул балдар: кызы — Элен Ланжевен-Жолио (1927 јылдыҥ, физик-ядерщик) уулы — Пьер Жолио (Pierre Joliot) 1932 јылда чыккан, биолог.\nНобельдиҥ сыйын алган кийнинде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1935 јылда Ирен Жолио-Кюри ле Фредерик Жолиого Нобельдиҥ химияла сыйын экилезине јаба берген, јаҥы радиактивный элементтер тапкан учун. Швед каандык билим академия адынаҥ айткан сӧзинде К. В. Пальмайер Жолио-Кюриге эске алынып айткан, 24 јыл кайра Ирен энезине Нобельдиҥ сыйын берген церемонияда болгон. Эш-нӧкӧрӧрлӧ кожо бу јакшынак јаҥжыгуны уулалтып јадаар деп айткан.\nНобельдиҥ сыйын алганнаҥ бир јыл бололо, Жолио-Кюри Сорбоннаныҥ профессоры боло берген, 1932 јылдаҥ ала ол ондо лекциялар кычырган болгон. Ирен Она также сохранила за собой должность Радийдиҥ институдында радиактивностьты шиҥдеер ижин оноҥ ло ары уулалткан.1930-чы јылдарда Жолио-Кюри, уранла иштеп, бир канча ачылталар эткен. Немец физик Отто Ган бу ла опыттарды ӧткӱрип, кожо иштеген Фриц Штрассман ла Лиза Мейтнерле кожо 1938 јылда уранныҥ атомын расщеплять эткендер.\nЖолио-Кюри ол ортозынаҥ политикалык ижин элбеткен, 1936 јылда тӧрт айдыҥ туркунына Леон Блюмныҥ башкарузында билимниҥ шиҥжӱ керектери аайынча статс-секретариниҥ болушчызы болуп иштеген. . Несмотря на германскую оккупацию Францияга јарман черӱлер 1940 јылда кирип те калган болзо, Ирен ле эжи Парижте артып калган, Жолио Сопротивление кыймыгуда турушкан. 1944 јылда гестапо ого серемји эткен, бу ла јыл Жолио јажынып, оноҥ ары јуулашкан. Ирен дезе эки балазыла Швейцария јаар качкан, ондо Франция јайымдалганча арткан.\n1946 јылда Ирен Жолио-Кюри Радийдиҥ институдыныҥ директоры эдип кӧстӧлгӧн. 1946 јылдаҥ ала 1950 јылдарга јетире Францияныҥ атом энергия аайынча комиссариадында иштеген. Јаантайын ӱй улустыҥ социал ла интеллектуал керектерин ајарган кижи, ол француз ӱй улустыҥ национал биригӱзинде ле Телекейлик амыр-энчӱ учун биригӱде иштеген. 1950-чи јылдарда оныҥ су-кадыгы коомойтыган, радиацияныҥ шылтагынаҥ болгодый. Ирен Жолио-Кюри Парижте 17 марта 1956 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде лейкемиядаҥ божогон. Нобельдиҥ сыйына ӱзеери ол кӧп университеттериниҥ кӱндӱлӱ степеньдериле кайралдаткан болгон, кӧп билим биригӱлердиҥ турчызы болгон. 1940 јылда Колумбий университет ого Барнардтыҥ алтын медалин берген, билимде бийик једимдери учун Ирен Жолио-Кюри Француз Почётный легионныҥ орденин алган .\nЖолио-Кюри Ирен. Храмов Ю. А.— Физиктер. (Joliot-Curie Irene);\n«Материяныҥ эҥ ле тереҥ јажыды». Мария Кюри. статья — орустап Самый сокровенный секрет материи;\n«Радиоактивность ло элементтери». Мария Кюри. тӧс редакторы А. Жаркова. Наука;\n«Улу теориялар». Еженедельный издание. М. Де Агостини. 2015.\nМария Кюри ле кыстары Ева ла Ирен, 1908\nЈетинчи Сольвеевский конференцияда физиктер, Брюссель, 1933\nИрен ле Фредерик Жолио-Кюри, 1935\n↑ KNAW Past Members (англ.)\n↑ Наоми Пасачофф. Мария Кюри: первая женщина — Нобелевский лауреат (орус.). Postnauka.ru. Ассоциация ИД «ПостНаука» (7.10.2016). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2018.\nzbMATH Open · Filmportal · Internet Movie Database\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Жолио-Кюри,_Ирен&oldid=30549"\nСыгын айдыҥ 12 кӱнинде чыккандар\n1897 јылда чыккандар\nТулан айдыҥ 17 кӱнинде божогондор\n1956 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 13 кӱчӱрген ай 2021, 20:26.


Ээзи болгонын керелеген документ бар ба? - altaicholmon\nЭэзи болгонын керелеген документ бар ба?\nОндый участоктор кадастровый учетко 2008 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ озо тургузылган болор учурлу. Jерди мензинип турганы керегинде јетирӱни кыймыктабас јӧӧжӧниҥ Бирлик государственный реестринеҥ аларга Кадастровый палатаныҥ, МФЦ-ныҥ офистерине барар эмезе Росреестрдиҥ порталына кирер керек.\nКадастровый учеттоҥ чыгарылган јерлер јайым јерлердиҥ статузын алар.


«Нацияныҥ кроссы»: су-кадык јӱрӱм учун - altaicholmon\n«Нацияныҥ кроссы»: су-кадык јӱрӱм учун\nСыгын айдыҥ 15-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында јӱгӱрериниҥ «Нацияныҥ кроссы-2018» деп адалган Текшироссиялык кӱни ӧтти.\nБистиҥ тергееде јӱгӱрериниҥ мындый кӱни 11-чи катап ӧткӱрилген, анда каладаҥ ла Майма аймактаҥ 1234 кижи турушкан, Оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧйинде спортчыларга уткуулду сӧстӧрин Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јааны Заури Казакпаев ле каланыҥ мэри Юрий Нечаев айткан.\nЭр ле ӱй улус ортодо VIP-јӱгӱриште Сергей Макарычев (МЧС) ле Елена Кичинекова (Роспотребшиҥжӱ), 55 јашту ла оноҥ јаан јашту улус ортодо Владимир Белобородов (РДЮСШ) ло Эльвира Ливенцова (ГАГПК), су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улус ортодо Владислав Фидлер (8-чи бӱдӱмдӱ коррекционный школ) ле Сурайа Сопо (8-чи бӱдӱмдӱ коррекционный школ), ӧскӧ дӧ улус бойыныҥ јажы аайынча маргыжуларда јеҥӱчил болуп чыккан.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ ла республикан спорткомитеттиҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, медальдариле, сыйларыла кайралдаткан. Анайда ок аҥылу сыйлар база болгон – «Јажы эҥ јаан туружаачы» (эр ле ӱй улус ортодо), «Эҥ јиит туружаачы» (уулчактар ла кызычактар ортодо).\nЈажы эҥ јаан туружаачылар Василий Кошкин (71 јаш) ле Нина Ломакина (64 јаш), эҥ јиит туружаачылар Арина Ерлина (3 јаш) ла Баатыр Кудачинов (4 јаш) болгон.


09.11.2021 - altaicholmon\n«Олимпий јеҥӱлердиҥ тӧзӧлгӧзи текши спорттоҥ башталат»\nӰлӱрген айдыҥ тал-ортозында Сочи калада Россияныҥ Телекейлик Олимпий Университединде ороонныҥ Олимпий советтериниҥ форум-јууны ӧткӧн. Бу јуунда Россия Федерацияныҥ 81 субъект-талазыныҥ спортбашкараачылары турушкан ла текши спорттыҥ (массовый спорт), профессионал спорттыҥ курч сурактарын шӱӱшкилеген. Бу учурлу туштажу-форумныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ Олимпий Совединиҥ башкараачызы Александр Егорович Тӧлӧсов туружып келди. Александр Егоровичти јол-јорыгы, текши ороонныҥ кеминде олимпий кыймыгуныҥ сурактары керегинде\nКритиктиҥ кӧрӱми, сӧзи\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга тоолу кӱндер кайра јайаандык јол-јорыкла Москвадаҥ јарлу театральный критик, театровед, ТЮЗ-тыҥ (јиит кӧрӧӧчиниҥ театры) завлиди, ГИТИС-тиҥ ӱредӱчизи, «Золотая маска» сыйдыҥ экспертный совединиҥ турчызы Владислава Куприна келип јӱрди. Владислава Дмитриевна бир канча ойын-кӧргӱзӱлерди кӧргӧн лӧ олорды режиссерлорло, актерлорло кожо шӱӱжип, бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин, ајаруларын айтты. Эл театр Россия Федерацияныҥ Театральный\nКижи ижиле мактулу\nТурна куштыҥ учужы бийик, Турумкай кижиниҥ ижи бийик. Шак бу сöстöр Кан-Оозы аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгинде кöп јылдардыҥ туркунына иштеп келген Нина Маевна Ороевага учурлалат. Нина Маевнаныҥ ченемели јаан. Ол ижине чындык болоры јанынаҥ јакшынак јозок кöргÿзип, ÿредÿликте 45 јылдыҥ туркунына иштеп келди. 2010 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилерин башкарып келген.\nУлус јаантайын коруда\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде Росгвардияныҥ кору службазы (вневедомственная охрана) бойыныҥ профессионал байрамын темдектеген. Тӱн болзын, тӱш болзын, коруда болуп, ороонныҥ ла тергеениҥ албаты-јонын каршучылдардаҥ корулап турган улус керегинде биске Алтай Республикада национальный гвардияныҥ ведомстводо эмес јуучыл кору бӧлӱгин башкарган Евгений КОРОБЕЙНИКОВ куучындады. — Евгений Анатольевич, коруныҥ јуучыл бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы керегинде куучындап берзегер? Ведомстводо эмес\nТӧрӧл тилис ӱни ундылбазын качан да\nБу ла јуукта Горно-Алтайсктыҥ орто оромдорыныҥ бирӱзинде кӧп квартираларлу тураныҥ бир стенезинде јарлу бичиичибис Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ сӱр-кебери јуралып баштаганын кӧп улус кӧргӧн, јондык сетьтерде ол керегинде кычырган болбой. Оны јайалталу јурукчыбыс Аржан Ютеев јурап турганында алаҥзу да јок. Је мындый јакшынак иш-керек эдер санаа кемге келген, оны кем баштаган, јартап ийектер. Бу стрит-арт (оромдордыҥ\nJаан jÿректÿ кижи\nКелер jылдыҥ кочкор айыныҥ 3-чи кÿнинде Туулу Алтайдыҥ jарлу политиги ле эл ишчизи В. И. Петровко 80 jаш толор. Бу кижи 90-чы jылдарда Алтай Республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ председатели болуп иштеп, ол эҥ кÿч öйлöрдö эл-jоныстыҥ jадын-jÿрÿмин толо jеткилдеп, республиканыҥ статузын алып чыкан. Jажы jаанай берген ветеран бÿгÿн де амыр отурбайт – ол тергеебисте болуп турган\nДепутаттар туулык текени корулаарыныҥ сурагын шӱӱштилер\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јуунында «Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ туулык текезин корулаар керектер керегинде» сурак тӧс ајаруда болгон. Видеоколбу ажыра ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министриниҥ ордынчызы Елена Ялбачева, АР-дыҥ аҥ-кужын корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ\nЭл-јонныҥ шӱӱлтези ајаруга алынар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде тындулардыҥ телекейиниҥ объекттерин корыырыныҥ, тузаланарыныҥ ла орныктырарыныҥ сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Јуунда тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи ле јасакберим органдарыныҥ башкараачылары, јаҥ корыыр ла шиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ, заповедниктердиҥ ле коруланып турган ар-бӱткендик јерлердиҥ, анайда ок аҥдаар ээлемдердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Тергеениҥ башкараачызы јуукта Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ\nБир неделе кире ӧй артты\nӰлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнине јетире Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧт. Тургуза ӧйгӧ јетире Алтай Республикада тооалышты 144,5 муҥ кижи ӧткӧн. Мынызы тергеебистиҥ эл-јоныныҥ 65 проценти. Бу тооалыштыҥ тӧс јаҥыртузы – тооалышты «Госуслугиниҥ» порталында онлайн бӱдӱмле ӧдӧр арга бар болгонында. Мындый эп-аргала 32,9 муҥ кижи, эмезе республиканыҥ эл-јоныныҥ 15 проценти тузаланган. Коронавирус\nЭҥир јылдыс алдында ээлӱ јеристиҥ эриниҥ эземине\nУк-тукумыстыҥ тӱӱкизин билер тӧрӧӧн-туугандарыс јажы јаанап, ак-јарыктаҥ араайдаҥ барып турганы кунукчылду. Ол сӱрекей јаан јылыйту. Ӧйлӧ кожо јиит ӱйе бистиҥ санаабыс кирип деер бе, айса кандый, мен карганактарымга тартылып, олорло јакшызынып куучындажып, бар-јокты угуп, сурап, бичип алар деп кичеенип баштадым. Онойып бир јыл кайра энемниҥ адазыныҥ (90 јаштаҥ ажып калган ӧрӧкӧнниҥ) салым-јӱрӱми керегинде куучынын керек


Калганчы кӱзӱҥи - altaicholmon\n2019-2020 ӱредӱлик јылда Алтай Республиканыҥ школдорында 38327 бала ӱренген, ол тоодо 9-чы класстардыҥ — 3303, 11-чи класстардыҥ — 1714. Калганчы четвертьте ӱредӱ дистанционно ӧткӧн учун, кӧп саба балдарга бу ӱредӱлик јылдыҥ калганчы кӱзӱҥизи тулаан айдыҥ учында шыҥырап калды. Чычкан јыл тӱӱкиде аҥылу јыл болуп артар, нениҥ учун дезе школ божодып јаткан балдарга кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде калганчы кӱзӱҥиниҥ байрамы онлайн бӱдӱмле ӧтти.\nЭҥ ле баштап «Калганчы кӱзӱҥи» деп байрам 1948 јылда кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Краснодардыҥ школында ӧткӧн. Оноҥ бери 72 јылдыҥ туркунына ол ӱредӱликтиҥ јаҥжыгузы болуп калды. Бала школго баштапкы ла катап келзе, оны «баштапкы кӱзӱҥи» кӧдӱриҥилӱ, сӱӱнчилӱ уткыйт. Сыгын айдыҥ баштапкы кӱни Билимниҥ кӱни деп темдектелет. Онойып школдыҥ јылдары баштапкы ла калганчы кӱзӱҥиниҥ шыҥыртыла кыйулаган ӧй болуп калды.\nКижиниҥ јӱрӱминиҥ база бир аҥылу ла эҥ ле учурлу јараш ӧйи – ӧктӧм болгон тужы. Он бир јылдыҥ туркунына ӱренчиктер билгирлер алат, сагыжы кирет, балтырына эт ӧзӱп, сӧӧк-тайагы чӧйилип, јаанап јат. Ӱӱрелер ортодо чындык нӧкӧрлӧр табылат. Чындап та, бир класста ӱренген улус бир билениҥ балдарындый болуп калат. Олор јеҥӱниҥ сӱӱнчизин, ойноттырганныҥ ачу-коронын ко-\nжо ӧдӧт. Калганчы кӱзӱҥи база кӧдӱриҥилӱ, је ол ок ӧйдӧ кунукчылду ла санааркадышту байрам ол. Нениҥ учун дезе мынаҥ ары не болор, кандый иш, кандый профессия талдап аларым деген сурак каруузын некейт.\nКош-Агаш аймак ичинде ӱренчиктердиҥ тоозы Кош-Агаштыҥ В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школында јылдыҥ ла эҥ ле кӧп болот. Бу 2020 јылда — 105 бала тогузынчы класстардыҥ ла 54 бала 11-чи класстардыҥ.\nТогузынчы класстыҥ кийнинеҥ орто профессионал ӱредӱге барарга турган балдардыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Оныҥ учун сӱрекей ас выпускниктер, кезик јурт школдордо бир-эки ӱренчик 11 классты божодорго артат. Анчада ла онлайн байрамга Кош-Агаштыҥ ончо школдоры турушты. Ӱредӱчилер де, балдар да ӧкпӧӧрип белетендилер. Кезиктери јарык ӧҥдӧр лӧ кееркедилген плакаттар јурадылар, кезиктери калганчы катап школьдын кийимин кийип, ак бантиктер тагынып, экран ажыра да болзо акту кӱӱн-санаазын, быйанду сӧстӧрин сӱӱген ӱредӱчилерине ле ӱӱрелерине айттылар. Ӱйдежӱ сӧстӧр ончозы айдылган кийнинде, калганчы кӱзӱҥини экран ажыра јыҥырап кожоҥдоды. Мынайып, бу балдардыҥ јӱрӱминде калганчы кӱзӱҥи шыҥыраган. Калганчы ба? Јок, бу кӱзӱҥи олого јаан јӱрӱмниҥ телекейние јол ачкан баштапкы кӱзӱҥи. Выпусниктердиҥ алдында — экзамендер, јаҥы кыйулар, јаҥы јеҥӱлер! Јолыгар ачык болзын, балдар! Сананып алган ончо амадулараар бӱтсин.


«Ӧй — эҥ јаан јаргычы...» - altaicholmon\nБу јуун Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыккан кӱнинде ӧткӧни учурлу, эзен јӱрген болзо, Валерий Ивановичке бу кӱнде 76 јаш толор эди.\nЭртен тура оныҥ јаткан туразында илген мемориал доского чечектер саларга республиканыҥ јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдарыныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы, Валерий Ивановичле кожо иштеген, најылажып јӱрген улус јуулган. «Бу кереес кӱнде бис республиканы тӧзӧӧриниҥ бажында турган кижини — Валерий Иванович Чаптыновты эзедип турганыс тегиндӱ эмес. Орооныстыҥ јеҥил эмес ӧйлӧринде кожо иштеген ле санаа-кӱӱни тӱҥей болгон улусты шак ол баштап, угы ла политикалык кӧрӱми башка-башка улусты бириктирип, бистиҥ республиканы тӧзӧӧр ишти бӱдӱрип чыккан» — деп, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ председатели Артур Кохоев кӧдӱриҥиде айткан. Јӱрӱмниҥ јолын кожо ӧдӱп, ижинде ле билезинде јӧмӧп јӱргени учун ол Валерий Ивановичтиҥ эш-барааны Антонина Иосифовна Чаптыновага быйанду сӧстӧр айткан.\nМитингте анайда ок Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ тӱӱкилик\n21-чи тудуузыныҥ депутады болгон Анатолий Чичинов, Государстволык Думаныҥ депутады Иван Белеков ло о. ӧ. улус Валерий Ивановтичти эзедип, Алтай Республиканы тӧзӧӧринде оныҥ тӱӱкилик учурын темдектеген.\nАР-дыҥ парламентинде ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда эҥ кӱндӱлӱ улус Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ калганчы 21-чи тудуузыныҥ республиканы тӧзӧӧри учун ӱнин берген депутаттары болгон. Шак олор, 100 депутаттаҥ 69 кижи, 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде, Советтер орооны бузулып, јадын-јӱрӱм коомойтыган, крайдагы башкарту Туулу Алтайды таҥынаҥ башкарынып јадарга божотпой, удура болгон сӱрекей кӱч ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайский автоном областьтыҥ государстволык суверенитеди керегинде Декларацияны јӧптӧгӧн. Олордыҥ эске алыныштары, республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ турчыларыныҥ ла баштапкы парламентиниҥ депутаттарыныҥ куучындары бу кӱн анчада ла ајарулу угулган.\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин јуунда 265 јыл мынаҥ кайра алтай јайзаҥдар јуртаган јериле Россия империяга кирер јӧпкӧ келген ӧйлӧрди эзеткен. «Бу экијандай тузалу керек болгон — Россия грандары амыр болорын ӱзеери быжулаган, алтай албаты дезе ийде-кӱчтӱ ороонныҥ бӧлӱги болуп, культуралык аҥылузын јылыйтпай, толо кеминде ӧзӧр аргалар алган» — деп, ол айткан.\nБашка-башка ороондордыҥ кыйузында, јӱзӱн калыктардыҥ, цивилизациялардыҥ биригип турган јеринде јаткан Туулу Алтай геополитикалык аҥылу айалгазыла колбой Россияга јаантайын јаан учурлу болгонын, је јӱк ле 30 јыл мынаҥ кайра Алтай Республика Россия Федерацияныҥ толо чыдуларлу таҥынаҥ тергеези болуп јадып баштаганын Олег Хорохордин темдектеген.\n«Республиканыҥ 30 јылдыгы — јаан ла учурлу керек. Ӧдӱп келген јол јалаҥ тӱс болбогон, республикага уур-кӱч те ӧйлӧрди ӧдӧргӧ келишкен. Ондый да болзо, бӱгӱн Туулу Алтайдыҥ албаты-јоны, Государстволык Јуунда оныҥ чыгартулу улузы мындый ок јолды талдап алар эди, мен мында бир де алаҥзыбай јадым» — деп, тергеениҥ башкараачызы уткуулду сӧзинде темдектеп, республиканы тӧзӧӧринде турушкан, оныҥ ӧзӱмине јӧмӧгӧн улуска, государстволык иштиҥ ветерандарына ла депутаттарга быйанын айткан.\nАлтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россияныҥ эл тергеезине киргени мында јаткан албаты-јонго тӱӱкилик учурлу керек болгонын Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ председатели Артур Кохоев уткуулду сӧзинде айткан. Быјыл республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын темдектеп јат. Бис јеҥил эмес јол ӧдӱп келгенис ле Алтай Республика Россия Федерацияныҥ субъекттери ортодо јаркынду культураларлу ла чактарга улалып келген јаҥжыгуларлу, кӧгӱс-ой байлагын чебер корыган, ар-бӱткендик байлыктарын чеберлеген, јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱмин улалткан тергее болуп адалат деп, ол ајарган.\nАлтай Республиканыҥ эмдиги депутаттары мынаҥ озо болгон парламентарийлердиҥ јакшынак јаҥжыгуларын улалтып апарат деп, спикер темдектеген. «Бӱгӱн бис республика тӧзӧлӧрине ле бутка турарына билдирлӱ јӧмӧлтӧзин јетирген албатыныҥ чыгартулу улузына быйанду сӧзисти айдарга јуулганыс. Эмдиги депутаттар политикалык кӧрӱмиле, тургускан амадуларыла аҥыланып та турза, республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу сурактарда бой-бойын оҥдожып, бирлик јӧп чыгарат. Бӱгӱнги ӧйдӧ бу бистиҥ эҥ јаан једимис. Бисти ончобысты тӱҥей санаа-кӱӱн бириктирет — ол республика тӧзӧлгӧниниҥ јаан учурын оҥдогоны, келер ӱйелерге оны корып алары ла тергеебистиҥ эл-јоны аргалу-чакту јадарына кӱчис јеткенче иштеери» — деп, Артур Кохоев айткан.\n«Эҥ јаан јаргычы — ӧй…». Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельдиҥ јуунда куучыны мынайда адалган.\nРоссия Федерациязында 30 јылга чыгара таҥынаҥ тергее болуп јадып, Горно-Алтайский областной Советтиҥ депутаттарыныҥ крайдаҥ чыгар тӱп-шӱӱлтези чын болгонын бис эмди кӧрӧдис. В. И. Чаптыновко баштаткан башкартуныҥ тургускан амадузы јӱрӱмде бӱткен деп, сенатор темдектеген.\n«Республика тӧзӧлгӧн баштапкы ла јылдарда тӱӱкилик учурлу иш — Алтай Республиканыҥ Конституциязы (Тӧс јасак) јӧптӧлгӧн лӧ ол аайынча бис эмдиге јуртайдыс. Бу јасакты политикалык кандый да ченемели јок улуска белетеерге келишкен…» — деп, Татьяна Гигель куучындаган.\nЭл Курултайдыҥ ээчий келген тудууларыныҥ депутаттары тергеениҥ јасакчы тӧзӧлгӧзин тыҥыдар ишти улалткан. Онойдо, Материальный эмес культуралык энчи керегинде јасакты ороондо эҥ баштапкы јӧптӧгӧн тергее — Алтай Республика. 2010 јылда Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжы ӧдӧр алдында И. И. Белековтыҥ башкартузыла ӧткӧн «Единство этнического разнообразия — основа устойчивого развития Республики Алтай» деген билим-практикалык конференция тергеениҥ калыктары ортодо булгакту сурактарды аайлап, јаанада алза, республиканы корып алар арга берген деп, федерал јасакчы јаҥда бистиҥ чыгартулу кижи болгонТ. А. Гигель айткан.\n«Албатыныҥ ийде-кӱчи — јаҥжыгуларын, тилин, культуразын, эземин корып алганында» — деп, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ (ССР) 21-чи тудуузыныҥ депутады, Алтай Республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ председатели Владимир Петров куучынында темдектеген. Туулу Алтай таҥынаҥ башкарынып јадар тергее болоры учун тартыжып, актуга бурулаткан, корогон, иштеҥ чыгарткан, јабарлаткан башкараачыларысты ол эзеткен.\nОнойдо, Туулу Алтайдыҥ автономиязы учун тартыжып, 1918 јылда Туулык Думаны тӧзӧгӧн Григорий Иванович Чорос-Гуркин политикалык кысташтыҥ ӧйинде 1937 јылда аттыртып божогон.\nКПСС-тыҥ Горно-Алтайский обкомыныҥ баштапкы качызы болгон Николай Михайлович Киселев 1956 јылда партияныҥ Тӧс Комитединиҥ качызы Н. С. Хрущевко бичиген окылу самаразында Алтайский крайдаҥ чыгып, таҥынаҥ башкарынып јадар тергее тӧзӧӧрин бичиген ле оныҥ учун ижинеҥ чыгартырган. «Бис јаҥыс турада јатканыс, ол Туулу Алтайдыҥ патриоды, сӱрекей јакшы кижи ле башкараачы болгон» — деп, В. И. Петров айткан.\nЧот Кыдрашевич Кыдрашев областьтыҥ јӱк коммунал ээлемин крайдаҥ айрып, таҥынаҥ иштеер арга берзин деп федерал башкартуга баштанганы учун ижинеҥ чыгарткан. Ол ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайскта туралардыҥ таштанчызын тӱнде аттарлу чыгара тартып туратан ла кала јыт-талга тумчаланган, не дезе, канализацияны тударга крайдыҥ башкартузы акча чыгарбай турган.\nГорно-Алтайский облисполкомныҥ председатели Михаил Васильевич Карамаев РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы болуп турган ӧйинде автоном областьтардыҥ чыдулары ӧйдиҥ некелтезине келишпей турганын айтканы учун ижинеҥ јайымдалган. Бу кижи областьтыҥ депутаттар Соведин 17 јылга башкарган ла тергеениҥ экономикалык ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмине кӧп тузалу иштер эткен.\nВладимир Иванович бойы да Алтайский крайдаҥ камааны јок иштеген «Горно-Алтай» агрокомбинатты тӧзӧп башкарганы учун арай болзо ижинеҥ чыгартырбаган ла јӱк М.С. Горбачевтыҥ сӧзи оны аргадаганын куучындаган.\nГорно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ (ССР) 21-чи тудуузыныҥ депутады Валерий Кудачин республика тӧзӧлип турар ӧйдӧ иштеген улусты, таҥынаҥ тергее болуп јаткан ӧйдӧ јӧптӧлгӧн лӧ бӱдӱрген јаан учурлу иштерди куучынында айткан. Тергееде јаткан калыктардыҥ кӧгӱс-ой байлыгын корыыр ла ӧскӱрер, Алтай ла оныҥ улузы керегинде чындыкты ла тӱӱкилик эземди орныктырар, албатыныҥ јаҥжыгуларын ла чӱм-јаҥдарын корыыр ла ӧйдиҥ некелтелерине келиштире јаҥыртар, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенин чеберлеер ле ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча ол ӧйлӧрдӧ башталган кӧп иштер эмдиге улалып барганча. «Ишјалга 40% кожулта кошконы, Улаган ла Кош-Агаш аймактарды тӱндӱк јерлерге тӱҥейлиштиргени, Семипалатинсктеги ядерный от-алыштардыҥ салтарын орныктырар федерал программага киргени ле иштеги кӧп ӧскӧ дӧ јаҥыртулар республикага ла оныҥ эл-јонына кызалаҥду кӱч ӧйлӧрди ӧдӱп чыгар арга берген» — деп,\nВ. В. Кудачин темдектеген.\nКӧп јылдарга Алтайский крайдыҥ башкартузында јадып, Россияныҥ бюджединде автоном область таҥынаҥ јолдыкла адалбай да турган, бис керегинде билбес болгон деп, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ (ССР) 21-чи тудуузыныҥ депутады Юрий Сребрянский јуунда айткан. Валерий Иванович Чаптынов федерал јаҥда отурган башкараачыларды Джазаторго цитрусовый агаштардыҥ јиилектерин амзаарга кычыратан ла ол улус бу кокыр болгонын оҥдобойтон до. Автоном область крайдыҥ аймактарынаҥ да коомой јеткилделген, байлыктары — агажы ла туткан малы тирӱге бӱткӱлинче чыгара тартылатан.\n«Бистиҥ ончобыстыҥ, областьтыҥ статузын кӧдӱрери учун турушкан улустыҥ, амадузы јаҥыс болгон — теҥ тергеелер ортодо теҥ болоры. Таҥынаҥ бойыстыҥ иштеер арга-кӱчисти ӧскӱрерге, экономикабысты кӧдӱрерге, улустыҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарга бис иженгенис» — деп, Юрий Сребрянский угускан.\nРеспублика тӧзӧлип турган ӧйлӧрдӧ республиканыҥ Конституциязын бичиир јаан ишти Даниил Иванович Табаев башкарган, ол кабинединде ишке кӧмӱлген конуп та туратан. Ого чокым болушты Степан Сузанович Тюхтенев јетиретен.\nРеспубликага министерстволор керек пе, јок по деген јаан блааш-тартыштар ӧткӧн — акча-манат јетпей турган ӧйлӧрдӧ чиновниктердиҥ тоозын кӧптӧтпӧс, бюджеттиҥ акчазын кымакайлаар деген амаду турган. Ӧй кӧп немени аайлап, јерине тургускан, јаҥыс бӱгӱн башкартуда иштеген ле тегин улустыҥ ишјалы канайда аҥыланып турганын кӧрӧргӧ эби јок ло ачу деп, Юрий Сергеевич ајарган.\n«Быјыл республикада темдектелген эки јаан юбилей — алтай албаты бойыныҥ кӱӱниле Россияныҥ эл тергеезине киргени ле Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгы — тереҥ учурлу ла бой-бойлорыла колбулу» — деп, Государстволык Думаныҥ депутады Иван Белеков темдектеген.\nБистиҥ ӧбӧкӧлӧрис Россия империяга бойыныҥ кӱӱниле кирип, цин-манјылардыҥ ӧлтӱрижинеҥ коруланган. Россия дезе бир мылтыктыҥ адыжы јогынаҥ элкем јаан јерлӱ боло берген.\n100 јыл мынаҥ кайра бисте автоном область тӧзӧлгӧн. Баштапкы бу государственнозысты тӧзӧӧрин, тыҥыдарын ла ӧскӱрерин ады-чуулу улузыс — Г. И. Чорос-Гуркин ле П. Я. Гордиенко, Ч. К.Кыдрашев ле Н. М Киселев, М. В. Карамаев ле\nЮ. С. Знаменский, о. ӧ. баштап, башкарып апарган. В. И. Чаптыновко ло В. И. Петровко тергеебистиҥ статузын республика бӱдӱмдӱ быжулаар, Россия Федерацияныҥ толо чыдулу субъеги эдер тӱӱкилик салым келишкен деп, Иван Белеков айткан.\nБӱгӱн бис Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын темдектеп јадыс… Бу бийик статус бисти бастыра сурактарды: ээлемдик, политикалык, национальный, экологиялык, нравственный, кадровый — келиштире кемине кӧдӱрип иштеерине молјоп јат деп, ол темдектеген.\n«Бӱгӱнги јиит ӱйе 30 јыл мынаҥ кайра слер баштаган ишти улалтып апарып јат» — деп, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ эмдиги тудуузыныҥ эҥ јиит депутаттарыныҥ бирӱзи, Эл Курултайдыҥ туризмниҥ, аргачылыктыҥ, спорттыҥ ла јашӧскӱрим политиканыҥ ӧзӱми аайынча комитединиҥ башкараачызы Сергей Тимошенский республиканы тӧзӧгӧн депутаттарга баштанып айткан. «Тургускан амадуларга једерге јашӧскӱримде кӱӱн де, арга-чыдал да бар» —деп, ол угускан.\nАР-дыҥ парламентиниҥ башкараачызы Артур Кохоев парламентаризмниҥ ӧзӱмине јетирген јаан јӧмӧлтӧзи учун «Алтай Республиканыҥ парламенти» деген кереес медальды Зоя Викторовна Николаевага (Ждановага), Любовь Даниловна Иркитовага, Валерий Мефодьевич Куранаковко, Александр Поликарпович Манзыровко, Александр Терентьевич Подкорытовко, Юрий Сергеевич Серебрянскийге, Темиртас Кабанович Усеновко табыштырган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунды кожоҥ-кӱӱзиле Айлана Болтокова, Эмиль Толкочеков, Екатерина Токтоконова кееркеткен, эҥ јиит артист Урат Самойлов јуулгандарга Павел Кучияктыҥ «Јаҥы Алтай» деп ӱлгерин кычырган.


25.01.2021 - altaicholmon\nӰредӱзи јакшы балдар — келер ӧйгӧ ижемји\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда «Ӱредӱзи јакшы ӱренчиктердиҥ кӱни» деп байрам ӧткӧн. Бу кӧдӱриҥиге ӱредӱде аҥыланган, јаҥыс бештерге ӱренип турган, эҥ ле јайалталу, эҥ ле иштеҥкей ӱренчиктер ле олордыҥ ада-энелери, ӱредӱчилери јуулган.\nБичиичи Павел Кучияктыҥ (1897-1943 јј.) «Шиҥжилеткен јуучыл» деген куучыны «Кызыл Ойрот» газетте (1934. №129 (777) С.4 ) кепке базылганы аайынча, тӱзедӱ-эш јогынаҥ јарлалат.\n«Јаҥмыр ӧткӱре јол ачаачы»\nКычыраачыларды Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Амыр УКАЧИННИҤ јурукчы Сергей Дыковтыҥ алтан јажына учурлалган «Јаҥмыр ӧткӱре јол ачаачы» деген бичимелиле таныштырадыс.\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинде Туулу Алтайдыҥ комсомолы тӧзӧлгӧнинеҥ ала јӱс јылдыгы толгон, оныҥ баштапкы съезди Алтайское jуртта ӧткӧн.\nОзочылдарга кайралдар табыштырылган\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде бистиҥ тергеениҥ журналисттери, редакторлор, печатьтыҥ ижинде иштеп турган ишчилер Россияныҥ Печатьтыҥ ишчилериниҥ кӱнин темдектеп, Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ ла Эл Курултайынаҥ кайралдар ла уткуулдар алдылар.\n«Куру куучын болбос учурлу…»\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары аайынча Алтай Республикадаҥ 18 ӱлекер-проект јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген. Бу конкурстыҥ јеҥӱчилдери координационный комитеттиҥ чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында јарталган.\nОл чокым керектердиҥ кижизи болгон\nЈаҥы јылдыҥ алдында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ кенетийин јӱре бергени јаан јылыйту болгон, тереҥ карыкчал экелген.\n«Абилимпикс» ойто ло бисте ӧдӧр\nСу-кадыгы кирелӱ ле кенек улус ортодо ӧткӱрилип турган «Абилимпикс» деген конкурстыҥ тергеелик бӧлӱгине белетенери јанынаҥ иш бистиҥ республикада башталып, кӧндӱге берди. Ого учурлалган јуунды тергеениҥ башкарузыныҥ вице-премьери Динара Култуева ӧткӱрген.\nВакцинацияны 700-теҥ ажыра кижи алган\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин коронавирустыҥ инфекциязыла тартыжып турган штабтыҥ ээчиде јуунын ӧткӧн неделениҥ башталганында ӧткӱрген. Ол бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде коронавирустаҥ вакцинацияны јети јӱстеҥ ажыра кижи алган деп айткан.\nАлбатыныҥ аш-курсагы — аҥылу учурлу лабораторияда\nӦткӧн неделениҥ учында Горно-Алтайскта тергеелик кухняныҥ «Алтайдыҥ амтамы» деген ӱлекер-ӱредӱлик лабораториязы иштеди. Бу солун керек-јарак «Россияныҥ гастрономический картазы» федерал ӱлекер кеминде ӧткӱрилген.


Камлакта јердиҥ сурагы курч айалгада - altaicholmon\nИ. И. Арндт мынайда куучындаган:«Jылдаҥ јылга улалып келген курч сурактардыҥ бирӱзи — крестьян-фермерлердиҥ ээлемдери тӧзӧлбӧй турганы, оныҥ тӧс шылтагы јербойындагы башкартуда јерди ӱлештирер јаҥ јок болгоныла колбулу. Камлактыҥ јерлери федерал јерлер деп чотолот. 2017 јылда бу сурактыҥ аайы бир эмеш јарталып баштаган, је быјыл федерал јерлерге мараторий јарлалган.\nJе јербойындагы ээлемниҥ башкараачызы Камлактыҥ бойында јадып турган улуска јер јанынаҥ болужарга албаданат, анчада ла азырал белетейтен јерлер јанынаҥ, оныҥ шылтузында бир канча кижиниҥ сурагы бӱткен, ол тоодо крестьян-фермер ээлемдердиҥ.\nJай келзе, мал-ашты одорлодотон ӧй башталза, јербойыныҥ улузы одорлор јогынаҥ база артпай јат деп айдар керек.\nJе андый да болзо, мындагы фермерлердиҥ кандый бир гранттарда туружар аргазы јок, нениҥ учун дезе олордо бойыныҥ јерлери јок. Jерди тузаланары јанынаҥ аренданыҥ јӧптӧжӱзи тургузылат, јӱк ле он бир айга. Субсидияларды аларга, аренданыҥ ӧйи, ас ла болзо, ӱч јыл болор учурлу. Кыскарта айтса, мараторийди токтодор керек. Ол тушта јер јанынаҥ сурактыҥ аайы јарталар, улуска јеҥил ле эптӱ боло берер.\nJурттыҥ јерин элбедери керегинде јӧп јарадылган, ондо айдылганыла, Камлакка 200-теҥ ажыра тура, ол тоодо школ тудатан участок берилген. Быјыл сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥы школды тудатан иштер башталар деп, тыҥ иженедис, не дезе, Камлактыҥ эмдиги школы болуп турган тура эки јӱс јылга јуук мынаҥ кайра тудулган.\nБиске Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердников келип јӱрген, ол тушта школды тӧзинеҥ ала чыныктаары, элбедери керегинде сурак кӧдӱрилген. Соҥында мынайда эдерге јарабас болгоны јарталган, шылтагы — школ федерал јолдыҥ јуук јанында турганы. Балдардыҥ учреждениезин јаан јолдыҥ јанында тударга јарабас.\nКамлактыҥ тогус классту школына бӱгӱн јетен тогус бала јӱрет, оныҥ ла јанында балдардыҥ садиги иштейт, ого јӱрӱп турган болчомдордыҥ тоозы одустаҥ ажыра. Оныҥ учун балдарды ӱредери ле тазыктырары деген јаан учурлу ишти бийик кеминде ӧткӱрерине ӧрӧ турган јаҥдар болужар деп иженип јадыс».\nТ. ТОХНИН белетеген


02.11.2017 - altaicholmon\nАгаштардыҥ айалгазы шӱӱжилген\nБу јуукта Башкаруда ӧткӧн јуунда агаштарды курт-коҥыстаҥ корыырыла колбулу сурактар шӱӱжилген. Jуунда АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. Алисов ло оныҥ ордынчызы Л. Капустина туруштылар.\nJойу кижини ӧткӱрбезеҥ, 2,5 муҥ салковой…\nРоссияныҥ Президенти В. Путин бу јуукта база бир јасакка кол салды, ондо айдылганыла, Россияныҥ административный јаҥбузуштар керегинде Кодексиниҥ 12.18 статьязында кубулталар эдилер.\nКвартиралар учун тӧлӧмирлер астаар ба?\nУлус јаткан туралары учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми там ла бийиктейт. Мындый айалганыҥ бир шылтагы, специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, управляющий компаниялардыҥ «кылыгында».\nБалдарга – мызылдууш кийимдер\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилери ле Госавтоинспекцияныҥ ишчилери јаба аҥылу акция ӧткӱрдилер. Оныҥ ады—«Jолдордо кӧрӱнип тур».\n«Jажыл» туристтер кӧптӧйт\nСайлугемниҥ национальный паркы јай ӧйинде ӧткӱрген иштердиҥ турулталарын кӧрди, шак ла бу ӧйдӧ туристтердиҥ тоозы эҥ бийик кеминде болот.


Т.Шинжинниҥ ӱлгерлерин орус тилге кӧчӱргени\nТаныспай Боксурович Шинжиннин jурумин, эткен керектерин уксан, корзон, кайкаарын. Jаныс кижи мындый коп неме эдип болор бо? Эн ле озо бис Таныспай Шинжинди бичиичи, кайчы, онон билим ишчи деп билерибис. Мен бу кижинин чумдемелдериле jилбиркеп турала корзом, копjандай улус Таныспай Шинжинле кайчы деп jилбиркеп турган эмтир. Онын бичиичи jанына коп аjару эдилбей jат. Школдын бичиктерин, программаларын алала коруп ийзен, школдын бичиктерине jаныс ла "Костин jажы"деп куучыны киргени jарталат. Мен сананзам, школдын бичиктерине Таныспай Шинжиннин балдарга бичиген куучындарын, чорчокторин кийдирип койорго jараар.\nТаныспай Шинжиннин улгерлерин коргонисте, орус тилге Г.Володин, В.Сергеев, А.Плитченко кочурип, "Наш современник", "Сибирские огни", "Алтай", "Литературная Россия" деп газеттерде, журналдарда кепке базып чыгаргандар.\nБир канча куучындарын С.Пайна кочурип, "Костёр" деп журналда jарлаган. Бичиичинин торт бичиги орустилле чыккан: "Красные ботинки" (Барнаул, 1978), "Высокая весна" (М, 1978), "Колыбель земли" (Барнаул, 1984), "Ай-Мерген" деп кай чорчоги А.Преловскийдин кочургениле чыкты (Г-А, 2003).\nБичиичинин бойынын айтканыла, бу jуунтыларды кем де jазап шиндебеген, олор керегинде шинжу иштер jокко jуук. "Высокая весна" керегинде И.Фатин эки иш бичиген, онон Тувада В.Локонов деп кижи бичиген. "Красные ботинки" чыккан кийнинде, Иркутскта конференция болгон. И.Фатининнин айтканыла, "Бу jуунты бирлик амадузыла, орто кемду улгерлер jок болгоныла аныланат. Ол бирлик тынышла тургузылган ла лирикалык jуунты деп билдирилет".\nБисти коп немелер бириктирет. Озо ло баштап, онын торолинин кайкал jаражы. Экинчизинде, алтай албатынын оос-поэтикалык jайаандыгына сууш, оны кычыраачыга jетирери-деп, кочуреечи А.Плитченко айдат.Мен сананзам, кочуреечи бу состорло ненин учун Таныспай Шинжиннин улгерлерин кочурип турганын айдып jат. Бу кочуреечинин амадузы - ол Т.Шинжинди jаныс ла алтай улус эмес, jе анайда ок ончо телекей уксын деп сананат. Ол ажыра телекей Алтайыстын ар-буткениле, ан-кужыла таныжар. Биске ондый бичиичилерле оморкоор керек.\nТ.Б.Шинжиннин "Салым" деп улгерин орус тилле Г.Володиннин кочургеннин шинжуучилердин (И.Фатин, В.Локонов) иштерине тайанып, шиндедим. Байа оро айтканымла Таныспай Боксуровичти jаныс алтай албаты билгени ас. Ондый чечен ле бай тилду бичиичибистин чумдемелдерин оско калыктар кычырып, ол ажыра jаныс ла ар-буткеннин jаражыла, кеендигиле таныжар эмес, jе онойдо ок бистин калыгысты, jандаган чум- андарысты, jанжыгуларысты, туукибисти билип алганы оморкодулу.\n"Салым" деп улгерди колго алала корзобис, эн ле озо онын кеми коско илинет: Т.Шинжиннин улгери 28 jолдыктан турат, а Г.Володиннин кочургени 72 jолдык эмтир. Баштапкы тортjолдыкты кычырып ийзеес, мында поэт бойынын ак-jарыкка туулганын баатырдыйына тунейлейт: Бу jарыкка чыгарымда, / Багыртып киндигим кескендер. / Баланын jуруми ырысту, / Баатырдый болор - дешкендер.\nГ.Володиннин кочургениле баштапкы экиjолдык jедимду кочурилген деп айдар керек. Онон ары кочурмеде ос чумдемелде (оригиналда) айдылбаган керектер айдылган, темдектезе, "...А старухи, / Что в соседстве жили - / Судеб предстоящих толмачи, - / Заявили, / Словно предрешили:...\nОнон ары улгерди текши корзобис, состордин учуры да jастыра кочурилген. Темдектезе: ол "кин - энемди" - "мама" деп кочурген. Т. Шинжиннин улгеринде адазы керегинде бир де сос jок болзо, а Г.Володинде бу сос чыгып келет: "И не прятал радости отец". Онойдо ок чек кочурилбеген jолдыктар туштайт:\n(...Эпши jанында отурган...)\n(...Танма кара койысты\nТайып, jаныскан jип койгон...)\nБу jолдыктардын кочурилбегенинин шылтактары, мен сананзам, кочуреечи алтай албатынын бу "тайылга", "эпши jаны" деп jандарын орус кычыраачы, аайлабас деп бодогон. Эмезе бу чум - jандарла колбулу jолдыктарды улгерге jуук кочурерге куч болгон.\nБаланын оорыган шылтагын jартаган, камды jураган, камдаганын коргускен ле "оп куруй" деп состин учурын jартаган jолдыктарды Г. Володин орус кычыраачыларга jуук, jарт болзын деп кийдирген. Jе кочуреечи камнын сур - кеберин откуре "jабыс" jураган деп айдарга jараар. Темдектезе, ол бу jолдыкта иле корунет.\n...Первобытно грязен и лохмат...\nТ.Шинжиннин улгерлериндеги баштапкы тортjолдыктын "каруузы" калганчы тотjолдыкта бичилген деп айдарга jараар. Бала чыгарда, улус онын jуруми ырысту, баатырдый болор дешкендер. Учында герой ончо "буудактарды" одуп, чын ла баатырдый, ырысту салымду болгон. Бу тортjолдыктын учурын кочуреечи кем jок, jедимду кочурген деп темдектеер керек.\nТекши айткажын, Г. Володиннин ижин торт уйан деп айдарга jарабас. Бу кижинин кочургени орус кычыраачыларга, байла, jарт ла jуук болор деп сананадым. Jе бичиичинин чумдемелдерин алтай тилди, калыктын чум jандарын, кылык - jанын, оос поэзиязын jакшы билер кижи кочурип турган болзо, jакшы болор эди. Оско укту кочуреечилерге алтай калыктын кылык - jанын, анчада ла чум - jандарын ондоорго, кочурерге куч болуп турганын темдектеер керек.\nТ.Шинжиннин бу улгери "Jеримнин кожоны" деп jуунтыда 1973 jылда чыккан. Г.Володиннин кочургени "Высокая весна" бичикте 1978 jылда чыккан.


Эл-јонныҥ керексинижи — тӧс јерде - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Владимир Пелеганчук башкарып ӧткӱрген јуунда бу ууламјыныҥ ӧзӱмдӱ јолыныҥ ла демография бӧлӱгиниҥ туура салбас сурактары кӧрӱлди.\nТаланыҥ су-кадыкты корыыры аайынча ишчилерин профессионал байрамыла республиканыҥ башчызыныҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Роман Птицын уткыды. Оныҥ айтканыла, республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱгиниҥ профессионал кеми тыҥып, эл-јонго јетирип турган болужы, иштеер улусла јеткилдежи, материально-технический тӧзӧгӧзи, мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, чик јок јаранган. Оныҥ чыҥдыйы, бӱдӱми јаҥы тыҥытту бӱдӱм алынган деген. Ол онойдо ок уткуулду сӧзинде учуры јаан бу бӧлӱктиҥ алдында бӱдӱретен, аайы-тӧӧйине чыгатан сурактар эмди де ас эмес деп айтты. Ол сурактарды јӱрӱмде керектӱ кеминде бӱдӱрерине Алтай Республиканыҥ башкарузы аҥылу ајару эдет деп, вице-премьер чокымдады.\nР. Птицын Россия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кӧп јылдар туркунына ак-чек ле једимдӱ иштегени учун Чамал аймактыҥ эмчилигиниҥ врач-эпидемиологыныҥ болушчызын Надежда Кабинаны кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдады. Бу ок министерствоныҥ Быйанду самаралары ижиндеги једимдери учун Оҥдой аймактыҥ эмчилигиниҥ врач-анестезиолог-реаниматологы Александр Малчиевке, Кош-Агаш аймактыҥ эмчилигиниҥ акушерказы Алтын Алматовага, эт-канныҥ ла јуугуш оорулардыҥ республикан диспансериниҥ медсестразы Антонина Капчикаевага, республикан эмчиликтиҥ баш медсестразы Марина Максимовага ла оноҥ до ӧскӧлӧрине табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов јуунныҥ туружаачыларына Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јылдыҥ сайын Федерал Jуунга ийип турган баштанузында су-кадыкты корыыры аайынча суракка аҥылу ајару эткенин эзетти. Вице-спикердиҥ темдектегениле, бу ууламјы государствоныҥ политиказындагы тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп артат. Онойдо ок оны акча-манатла јеткилдеериниҥ кеми јылдаҥ јылга кӧптӧп јат. Су-кадыкты корыырыныҥ ишчизиниҥ ижи эҥ тоомјылу ла керектӱ иштердиҥ бирӱзи болуп артат деп, ол айтты.\n—Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигерди телекейде эҥ ле каруулу, быйанду ла агару ишке учурлаганарды нерелӱ керек, алтам деп айдар керек. Слердиҥ болужарга баштанбаган, болушты албаган кижи, байла, јок. Слерге улус јӱрӱмин ле су-кадыгын – эҥ ле јаан байлыгын бӱдӱмјилеп јат — деп, Михаил Терехов су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузына баштанып чокымдады.\nЭл-јонныҥ диспансеризациязы керегинде јетирӱни су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Владимир Лещенко этти. Ол неделе сайынгы мониторингтиҥ 2018 јылдыҥ 4 айыныҥ туркунына бергениле республикада темдектелгенинеҥ диспансеризацияны јаан улустыҥ 43,6 проценти ӧткӧн. Диспансеризацияныҥ баштапкы бӧлӱгин 13621 кижи (планы 31235) ӧткӧн, экинчи бӧлӱгине 2543 кижи аткарылган.\nВладимир Лещенко онойдо ок бойыныҥ докладында баштапкы катап тапкан оорулардыҥ ортозында баштапкы јерде артериальный гипертония, экинчи јерде – стенокардия, ӱчинчи јерде – кату оорулар, оноҥ ары сахарный диабет ле глаукома барып јатканын темдектеди.\nJетирӱни эдип тура, В. Лещенко медициналык организациялардыҥ башкараачыларына диспансеризацияны јербойында ӧткӱрерине јаан ајаруны салзын деп баштанды. Диспансеризацияныҥ тӧс амадузы, кереги – удап калган инфекциялык эмес ооруларды эртеде илелеери, табары деп айтты.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Людмила Сарбачакова талада јаҥы чыккан балдардыҥ божоорын астадары аайынча ӧткӱрилип турган иш јанынаҥ куучындады. Оныҥ темдектегениле, республикада бу ууламјыла јаан ла тӧзӧмӧлдӱ иш белетелген нормативно-правовой акттар (ээжилер ле тап-эриктер) аайынча ӧдӧт. Шак онызы јарамыкту кӧргӱзӱлерге экелет.\nЛюдмила Сарбачакованыҥ темдектегениле, бис Сибирь тергеезинде јурт јерлерде јуртап јаткан эл-јонныҥ тоозыла баштапкы јерде турадыс, оныҥ да учун бала табарыныҥ јаан ӱлӱзи республиканыҥ перинатальный тӧс јеринде ӧдӧт. Айдарда, шак ла бу учреждение бескези ас балдарды кичеерине јарамыкту техникалык аргаларла, иштеер улусла бийик кеминде јеткилделген.\nБистиҥ таланыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны јурт јерлерде јуртап јат. Оныҥ учун аймактарда јурттардыҥ кӧчӧлӱ ончо эпшилери перинатальный тӧс јерге ӧйинде келери јанынаҥ эрчимдӱ ле тыҥыда иштеер керек деп, Л. Сарбачакова аҥылап темдектеди.\nМинистрдиҥ ордынчызы бойыныҥ јетирӱзинде онойдо ок бала таппай турган эпшилерди ЭКО-ныҥ (экстракорпоральный оплодотворение) болужыла эмдегениниҥ турултазыла таныштырды. 2017 јылда ороонныҥ башка-башка клиникалары јаар ЭКО-го 215 эпши аткарылган. Ондый эмдеништиҥ кийнинеҥ 54 эпшиде јакшынак турулта болгон. Ӧткӧн 2017 јылдыҥ туркунына ЭКО-ныҥ кийнинеҥ 24 бала чыккан.\nРеспубликада калганчы јылдарда аборт эдери астадылган. Jӱк ле ӧткӧн 2017 јылда аборт эдери, 2016 јылга кӧрӧ, 16,5 процентке астаган.\nАлтай Республиканыҥ бала табар бӧлӱктеринде 2018 јылдыҥ ӧткӧн ӧйиниҥ туркунына 3342 бала, олордыҥ ортозынаҥ бескези ас, јетпес 261 бала чыккан. ²ткӧн јылдыҥ турултазыла, оогош балдардыҥ божогоныныҥ кӧргӱзӱлери 9,3 промилле, бу јанынаҥ кӧргӱзӱниҥ кеми, алдындагы јылга кӧрӧ, 8 процентке јабызаган (2016 ј. – 10,2 %).\n²ткӧн јылдыҥ турултазыла болзо, јаҥы чыккан эмезе энениҥ ичинде божогон балдардыҥ тоозы билдирлӱ јабызаганы темдектелген. 2016 јылда ол кӧргӱзӱ 10,2 промилле болгон болзо, 2017 јылда – 6,9 (32 процентке јабызаган).\nКоллегияныҥ јуунында оноҥ ары јетирӱлерди таланыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ медициналык болушты јетирериниҥ ле эм-тусла јеткилдеериниҥ бӧлӱгиниҥ јааны Татьяна Колмакова, республикан эмчиликтиҥ педиатрия аайынча баш врачыныҥ ордынчызы Ирина Мякишева, Оҥдой аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Виктор Убайчин ле оноҥ до ӧскӧ улус эттилер.\nJуунныҥ учкары министр Владимир Пелеганчук ончо коллегаларына турулталу-једимдӱ иш учун быйанын айтты. Ол онойдо ок таланыҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазы медишчилердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында тӧзӧмӧлдӱ иштеп, ӧзӱмниҥ кӧнӱ јолыла ичкери барат деп айтты.