Чындыкка ӱредигер — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw18 Ӱлӱрген ай 9—15 б.\nКаруулчы шибее 2018\nБИСТЕРЛЕ ТАНЫЖЫП АЛАРГА БОЛУЖАТАН ЈЕПСЕЛДЕР\nКУУЧЫН БАШТААРГА БОЛУЖАТАН ЈЕПСЕЛДЕР\nАГАРУ БИЧИККЕ БӰДӰМЈИНИ ТЫҤЫДЫП ТУРГАН ЈЕПСЕЛДЕР\nАГАРУ БИЧИКТИ ӰРЕНЕРГЕ КӰӰНЗЕДЕТЕН ЈЕПСЕЛДЕР\nЧЫНДЫККА ӰРЕДЕРГЕ БОЛУЖЫП ТУРГАН ЈЕПСЕЛДЕР\nӰредерине керектӱ јепселдер\nБистиҥ агару ижибис 2015\nЈууп алган јепселдериҥле эпчил тузалан\nБистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис. Иштиҥ тетрады 2018\nӰредӱни пландардыҥ болужыла ӧткӱредис\n«О-о Иегова... Сениҥ сӧзиҥ — чынныҥ бойы» (САР. 119:159, 160).\nКОЖОҤДОР: 29, 53\nЈарлаар ижистиҥ амадузы кандый болор учурлу?\nЈарлаар иштиҥ јепселдери неге керектӱ?\nСлер јарлаар иштиҥ кандый јепселиле јакшы тузаланарга кӱӱнзейдигер?\n1, 2. а) Иисус баштапкы јерге нени тургускан ла нениҥ учун? б) Јарлаар ижис тӱжӱмдӱ болзын деп, биске не болужар?\nИИСУС ХРИСТОС агашла узанган, анайда ок јарчы болгон (Марк 6:3; Иоанн 13:13). Ол бу эки ишти сӱреен јакшы бӱдӱрген. Агашла узанар кижи болуп, агаштаҥ керектӱ эдимдер эдерге, узанатан јепселдерле тузаланарга ӱренип алган. Је сӱӱнчилӱ јардыҥ ӱредӱчизи болуп, Агару Бичиктиҥ тереҥ ӱредӱлерин јакшы тузаланган ла Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты тегин улуска оҥдоорго болушкан (Матф. 7:28; Лука 24:32, 45). Ого 30 јаш болордо агашла узанарын артыргызып, эҥ јаан учурлу иш баштаган. Кудай оны Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга ийген (Матф. 20:28; Лука 3:23; 4:43). Иисус јарлаар ишти баштапкы јерге тургускан ла ӱренчиктерди бу ишке база турушсын деп кӱӱнзеген (Матф. 9:35—38).\n2 Бистиҥ кӧп сабагыс агашла узанбай јат, је бис ончобыс улусты библиялык чындыкка ӱредип јадыс. Бу јаан учурлу иште Кудай бойы туружып јат, оныҥ учун Агару Бичик бистерди «Кудайга [Кудайла, ЈТ]» кожо иштеп турган улус деп адайт (1 Кор. 3:9; 2 Кор. 6:4). Иегованыҥ сӧзи — «чынныҥ бойы» деп бӱдӱп јадыс (Сар. 119:159, 160). Оныҥ учун бистиҥ кажыбыс ла «чындыктыҥ сӧзин» чын јартаар учурлу. (2 Тимофейге 2:15 кычырыгар.) Агару Бичикти чын јартаарга, оныла јакшы тузаланарга ӱренер керек. Нениҥ учун дезе, Агару Бичик — улусты Иегова, Иисус Христос ло Каандык керегинде чындыкка ӱредетен эҥ керектӱ јепсел болуп јат. Иегованыҥ организациязы улусты чындыкка јакшы ӱредерге болужатан јепселдер белетеп салган. Бу јепселдерле база јакшы тузаланарга ӱренип алар керек.\n3. Бу телекейдиҥ учы келгелекте, јарлаар иште кандый амаду тургузар керек? Апостолдордыҥ ижи 13:44—48-ле болзо, бис кандый улусты бедиреер учурлу?\n3 Бу јепселдер јӱк ле јарлаарга эмес, је улусты чындыкка ӱредерге белетелген. Јарчы јар јарлайт, је ӱредӱчи јардыҥ учурын јартайт. Ӱредӱчиниҥ амадузы — кижиниҥ санаазын ла јӱрегин томултып, чындык аайынча јӱрерге кӱӱнзедери. Бу телекейдиҥ учы келгелекте, биске Агару Бичикле ӱредӱлер баштаарын ла улусты чындыкка ӱредерин баштапкы јерге тургузар керек. Оныҥ учун бис «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» (ЈТ) табып, олорго Иегованыҥ ишчилери болорго болужарга албаданадыс. (Апостолдордыҥ ижи 13:44—48 кычырыгар.)\n4. «Чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» табарга, нени эдер керек?\n4 Је «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» табарга, нени эдер керек? Баштапкы чакта ла чылап, сок јаҥыс арга — сӱӱнчилӱ јарды куучындаары. Оныҥ учун биске Иисустыҥ: «Кандый бир калага эмезе јуртка кирзегер, ондо јарагадый кижи [ӱргӱлји јӱрӱм аларга тургадый] кем болгонын сурулап угугар» — деген јакылтазын бӱдӱрер керек (Матф. 10:11). Је акту јӱректӱ эмес, бийиркек ле чындыкла јилбиркебей турган улус бистиҥ јарды алынбас болор. Бис ачык јӱректӱ, јобош ло чындыкты билерге турган улусты бедиреп јадыс. Андый улусты бедиреерин Иисустыҥ агашла узанган ижине тӱҥейлеерге јараар. Иисус кандый бир эдимдер эдерге, темдектезе, эжик, стол эмезе комут эдерге јарагадый агаш бедиреп туратан. Оноҥ јепселдердиҥ болужыла кандый бир керектӱ эдимди эдип ийетен. Анайып ла бис озо баштап акту јӱректӱ улусты таап алзаас, јарлаар иштиҥ јепселдерин эпчил тузаланып, олорго Христостыҥ ӱренчиктери болорго болужып јадыс (Матф. 28:19, 20).\n5. Јарлаар ишке белетелген јепселдер керегинде нени билер керек? Тем куучындап беригер. (Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јуруктарды кӧрӱгер.)\n5 Кажы ла јепселде бойыныҥ амадузы бар. Темдектезе, Иисустыҥ узанган јепселдерин кӧрӧктӧр*. Иисус андый јепселдердиҥ болужыла белетеп алган агажын кемјиген, темдектеген, кескен, ӧрӱмдеген (сверлить), бириктирген, анайда ок уровень ле отвестиҥ болужыла тӱзеткен. Анайып ла ок јарлаар ижисте тузаланып турган јепселдеристе бойыныҥ амадузы бар. Олорло канайып тузаланатанын кӧрӱп ийектер.\n6, 7. а) Слер визитный карточкаларды канайып тузаланып турганаар? б) Јуунныҥ туштажуларына кычыратан кычыртуларда кандый эки амаду бар?\n6 Визитный карточкалар. Бу карточкалар јаан эмес, је сӱреен тузалу. Олордыҥ болужыла улус бисле, анайда ок jw.org деген сайтла таныжар аргалу. Бу сайттаҥ бистиҥ ижис керегинде кӧптӧдӧ билип аларга, керек дезе Агару Бичикле ӱредӱ де сураарга јараар. Анайып Агару Бичикти ӱренерге турган улустаҥ бу сайт ажыра 400 000 кӧп заявка келген. Эмди де кажы ла кӱн канча јӱс заявкалар келет. Келишкен ӧйдӧ кемге-кемге јарлап ийерге, тоолу визитка кожо алып јӱрерге јараар.\n7 Кычыртулар. Улусты јуунныҥ туштажуларына кычыратан кычыртуларда эки амаду бар. Ондо: «Агару Бичикти Иегованыҥ Керечилериле кожо ӱренерге слерди кычырып турубыс» — деп айдылып, ӱренерге эки арга берилген: туштажуларга јӱрер эмезе таҥынаҥ ӱренер. Айдарда, бу јепсел улуска бисле таныжып аларга болужат. Анайда ок бу јепселдиҥ болужыла чындыкты билерге кӱӱнзегендерле Агару Бичикле ӱредӱ баштайдыс (Матф. 5:3, ЈК 2003). Агару Бичикти ӱренерге кӱӱнзебей де турган улусты јуунныҥ туштажуларына кычырадыс. Кижи кычыртуны алып, туштажуга келзе, библиялык билгирлерди кӧрӱп, ӱренерге кӱӱнзей берер болор.\n8. Кижини нениҥ учун бистиҥ туштажуларыстыҥ бирӱзине де болзо кычырар керек? Тем куучындап беригер.\n8 Улусты бистиҥ туштажуларыстыҥ бирӱзине де болзо кычырар керек. Анайып олор бистиҥ туштажулардагы кӧгӱс курсактыҥ артыгынча болгонын ла Улу Вавилонныҥ кӧгӱс јанынаҥ јемирилип јатканын кӧрӧр (Иса. 65:13). США-да јадып турган Рей ле Линда шак мындый башканы кӧргӧн. Канча да јылдар кайра олор серкпеге јӱрер керек деп шӱӱп алган. Олор Кудайзак улус болгон, оныҥ учун кӧгӱс јанынаҥ аштап-суузап калганын сезип, каланыҥ серкпелери кӧп тӧ болгон болзо, ончозына барып келер керек деп сананган. Рей ле Линданыҥ санаазыла болзо, серкпе мындый болор учурлу: баштапкызында, серкпенеҥ олор јаҥы неме билип алар учурлу. Экинчизинде, серкпениҥ улузынаҥ Кудайга иштеп турганы кӧрӱнип турар учурлу. Је олор канча да јылга каладагы ончо серкпелерди эбирип келеле, чӧкӧй бергендер. Серкпедеги службалардаҥ олор јаҥы нени де укпаган ла улустыҥ тыш бӱдӱминеҥ Кудайга иштеп турганын кӧрбӧгӧн. Баратан серкпелериниҥ калганчызына барып келеле, Линда ижине барган, а Рей айылындӧӧн јанган. Ол јанып барадала, јолой Каандыктыҥ Туразын кӧрӱп ийеле: «Ондо не болуп турганын не кӧрӱп ийбес?» — деп сананган. Рейге ондо сӱреен тыҥ јараган. Ондогы улус јалакай ла кӱндӱзек болгон. Олордыҥ кийингени де эптӱ ле јараш болгон. Рей баштапкы јерге отурып, ӱредӱни сӱреен кайкап уккан. Элчи Павелдиҥ сӧстӧриле болзо, христиан туштажуга баштапкы ла катап келген кижи кӧргӧн-укканын алаҥ кайкап: «Чындаптаҥ Кудай ортогордо» — деп айдар болор (1 Кор. 14:23—25). Рейде шак мындый сезимдер болгон. Ол Каандыктыҥ Туразына кажы ла воскресен кӱнде келип баштаган, оноҥ иштеер кӱндерде ӧдӱп турган туштажуларга база келер болгон. Соондо оныҥ ӱйи Линда база кожо јӱрӱп баштаган. Олор 70 јаштаҥ ажа берген де болзо, Агару Бичикти ӱренип, сууга чӧҥӱрилген.\n9, 10. а) Јарлаар иште буклеттерди нениҥ учун тузаланарга јеҥил? б) «Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген буклетти канайып тузаланарын јартап беригер.\n9 Буклеттер. Бисте сегис буклет бар, олордыҥ болужыла куучын баштаарга јеҥил. Олор 2013 јылдаҥ ала чыгып баштаган, оноҥ бери беш миллиард кире экземпляр кепке базылган! Бу буклеттердиҥ бирӱзин ле тузаланарга ӱренип алза, арткан јети буклеттле тузаланарга ӱренип аларга кӱч эмес, не дезе, олор бир принципле тургузылган. Олордыҥ болужыла куучынды канайып баштаар?\n10 Темдектезе, «Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген бӱклетти канайып тузаланарга јараарын кӧрӱп ийектер. Кижиге буклеттиҥ баштапкы бӱгиндеги суракты кӧргӱзип ийеле: «Кудайдыҥ Каандыгы ол не деп, слер качан бир де сананганаар ба?» — деп сураарга јараар. Оноҥ буклеттеги ӱч карууны кӧргӱзип, кижиниҥ санаа-шӱӱлтезин угугар. Кижи чын да, јастыра да каруу берзе, буклетти ачып, «Агару Бичик нени айдат» деген јерди кӧргӱзип, ондогы библиялык ӱлгерлерди кычырып ийигер — Даниил 2:44 лӧ Исаия 9:6. Арга бар болзо, куучынды оноҥ ары улалтыгар. Куучынныҥ учында буклеттиҥ калганчы бӱгинде «Сананып кӧрӧр» деген јерде, «Кудайдыҥ Каандыгы башкарза јӱрӱм кандый болор?» деген суракты беригер. Анайып слерде такып куучындажатан тема болор. Кижиге такып келзеер, «Добрая весть от Бога» деген брошюраныҥ 7-чи урогын ӧдӱп ийерге јараар. Бу брошюра — Агару Бичикле ӱредӱ баштаарга болужып турган јепселдердиҥ бирӱзи.\n11. Бистиҥ журналдардыҥ темалары талдалып турза, неге ајару эдилет? Бу журналдар керегинде нени билер керек?\n11 Журналдар. Јердиҥ ӱстинде эҥ ле кӧп «Каруулчы шибее» ле «Пробудитесь!» деген журналдар чыгат. Мындый кӧп тилдерге ӧскӧ кандый да журналдар кӧчӱрилбей јат. Бу журналдарды башка-башка ороондордыҥ улузы кычырат, оныҥ учун бу журналдардыҥ темалары ӱзе улуска јилбилӱ болзын деп талдалат. Олордыҥ болужыла јӱрӱмди јеҥилтетен тузалу јӧптӧрди канайып табарын јартап јадыс. Је озо баштап бу журналдар кемге белетелгенин оҥдоп алар керек.\n12. а) «Пробудитесь!» деген журнал кемдерге белетелген ле оныҥ амадузы кандый? б) Слер бу журналды бу јуукта кемге-кемге канайып бергенеерди куучындап беригер.\n12 «Пробудитесь!» деген журнал Агару Бичикти бир эмеш билер эмезе чек билбес улуска чыгарылат. Андый улус христиан ӱредӱлер керегинде нени де билбес эмезе кудай-јаҥдардаҥ чӧкӧп калган, ол эмезе, Агару Бичик олорго болужар аргалу деп сананбай да турган болор. Оныҥ учун «Пробудитесь!» деген журналдыҥ тӧс амадузы — улусты Кудай бар деп бӱдӱмјилеери (Рим. 1:20; Евр. 11:6). Анайда ок бу журнал, Агару Бичик — «Кудайдыҥ сӧзи» деп бӱдӱп турганысты тыҥыдат (1 Фес. 2:13). 2018 јылдыҥ «Пробудитесь!» деген журналында мындый темалар шӱӱжилет: «Ключ к счастью», «12 секретов счастливых семей» ле «Помощь тем, кто скорбит».\n13. а) «Каруулчы шибее» деген журналдыҥ таркадатан чыгармазы кемдерге белетелген? б) Слер бу журналды бу јуукта кемге-кемге канайып бергенеерди куучындап беригер.\n13 «Каруулчы шибее» деген журналдыҥ таркадатан чыгармазы, Кудайды ла оныҥ Сӧзин бир эмеш те болзо тооп турган улуска библиялык ӱредӱлерди јартап јат. Андый улуста билгирлер бар да болзо, је чындыкты олор јетире оҥдобой турган болот (Рим. 10:2; 1 Тим. 2:3, 4). 2018 јылдыҥ «Каруулчы шибеениҥ» таркадатан чыгармазында мындый темалар шӱӱжилет: «Библия — до сих пор актуальна?», «Что принесет будущее?» ле «Любит ли нас Бог?».\n14. а) Јарлаар иштиҥ јепселдерине кирип турган тӧрт кӧрӱлмениҥ амадузы кандый? б) Бистиҥ кӧрӱлмелердиҥ бирӱзин кемге-кемге канайып кӧргӱзип бергенеерди куучындап беригер.\n14 Кӧрӱлмелер. Иисустыҥ ӧйинде агашла узанып турган улус ӱзе немени колло эткен. Бӱгӱнги кӱнде олордо электрический кире, дрель, шлифовальный машина, каду кадаар пистолет ле оноҥ до ӧскӧ јепселдер бар. А бистерде кепке базылган бичиктердеҥ башка сӱреен јакшы кӧрӱлмелер бар. Олордыҥ тӧртӱзи јарлаар иштиҥ јепселдерине кирет: «Агару Бичикти нениҥ учун ӱренер керек?», «Агару Бичикти ӱренери канайып ӧдӧт?», «Каандыктыҥ Туразында не болуп турган?» ла «Иегованыҥ Керечилери — олор кандый улус?». Бу кӧрӱлмелердиҥ кажызыныҥ ла узуны эки минуттаҥ ас болот, оныҥ учун олорды баштапкы катап куучындашкан тушта кӧргӱзерге эптӱ. Је эмеш узун кӧрӱлмелерди такып келген тушта эмезе меҥдебей турган кижиге кӧргӱзерге јараар. Бу сӱреен јакшы јепселдер кижини Агару Бичикти ӱренерге эмезе бистиҥ туштажуга келерге кӱӱнзедер болор.\n15. Кижи кӧрӱлмени бойыныҥ тӧрӧл тилине кӧрзӧ, нени эдерге кӱӱнзедилет?\n15 Бистиҥ бир эје Микронезиянаҥ кӧчӱп келген кижиге туштаган. Бу эје ӱй кижиниҥ тӧрӧл тили — яп деген тил деп билип ийеле, «Агару Бичикти нениҥ учун ӱренер керек?» деген кӧрӱлмени оныҥ тилине кӧргӱзип берген. Ол ӱй кижи бойыныҥ тилин угуп ийеле: «Чын угуп турум эмеш пе?! Бу мениҥ тилим туру не! Кӧрӱлмедеги куучындап турган кижи мениҥ ортолыгымнаҥ ошкош, не дезе менле чилеп куучындап турган. Бу чынла мениҥ тилим!» — деп сӱӱнип айтты. Оноҥ бу ӱй кижи jw.org деген сайтта яп тилге чыгарылган бичиктерди ле кӧрӱлмелерди ӱзезин кӧрӱп алар болды. (Апостолдордыҥ ижи 2:8, 11 тӱҥдештирип кӧрӱгер.) Бу ла кӧрӱлмеле база бир учурал болгон. США-да јадып турган бистиҥ эје, Иегованыҥ Керечилериниҥ ижи токтодылып калган јерде јадып турган јеенине бу кӧрӱлмени бойыныҥ тилине кӧрзин деп ссылка аткарып ийген. Јеени кӧрӱлмени кӧрӱп, мындый сӧстӧр бичиген: «Мени бу телекей кӱчтӱ ле калју башкараачыныҥ колында деп айдылганы соныркатты. Оныҥ учун Агару Бичикти ӱренерин сурадым».\n16. Бу брошюралардыҥ амадузы кандый, јартап беригер: а) «Кудайдыҥ сӧзин угуп, ӱргӱлјиге јӱр», б) «Добрая весть от Бога», в) «Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?».\n16 Брошюралар. Агару Бичик ӱренип турган кижиниҥ тилине библиялык бичиктер јок болзо, эмезе ол јазап кычырып билбес болзо, нени эдер? Бу учуралда јарагадый мындый јепселди — «Кудайдыҥ сӧзин угуп, ӱргӱлјиге јӱр»* деген брошюраны тузаланарга јараар. А «Добрая весть от Бога» деген сӱреен јакшы брошюраныҥ болужыла Агару Бичикле ӱредӱ баштаарга јараар. Бу брошюраныҥ кадарыныҥ кийни јанындагы 14 теманы кӧргӱзип, кажызы эҥ ле тыҥ јилбиркедип турганын сурап угугар. Оноҥ талдалган темала ӱредӱ баштап ийигер. Мындый арганы кижиге такып келген тушта не тузаланып кӧрбӧс? Бистиҥ јепселдеристиҥ тоозына кирип турган ӱчинчи брошюра — «Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?». Оныҥ амадузы — Агару Бичикти ӱренип турган кижини Кудайдыҥ организациязыла таныштырары. 2017 јылдыҥ тулаан айдыҥ «Бистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис» деген иштиҥ тетрадында бу брошюрала Агару Бичикти ӱренген тушта канайып тузаланарыныҥ јӧптӧри бар.\n17. а) Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрилип турган бичиктердиҥ амадузы кандый? б) Кижи сууга чӧҥӱрилген де кийнинеҥ нени эдер учурлу ла нениҥ учун?\n17 Бичиктер. Ӱредӱни брошюрала баштаган болзоор, оны божотпой јадып, «Агару Бичик неге ӱредет?» деген бичикке кӧчӧ берерге јараар. Бу бичик библиялык тӧс ӱредӱлерди тереҥжидерге болужар. Бичикти божоткон кийнинеҥ кижи кӧгӱс јанынаҥ ӧзӱп турза, ӱредӱни «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»* деген бичикле улалтарга јараар. Оныҥ болужыла ӱренип турган кижи библиялык принциптерди тузаланарга ӱренип алар. Кижи чӧҥӱрилип те калган болзо, бу эки бичикти тӱгезе ӱренип салар учурлу деп ундыбагар. Мынайып ӱренгени ого чындыктыҥ јолында бек турарга болужар. (Колоссыдагыларга 2:6, 7 кычырыгар.)\n18. а) 1 Тимофейге 4:16 бисти неге кӱӱнзедет? б) Јарлаар иштиҥ јепселдерин тузаланып тура, кандый амадуны ундыбас керек?\n18 Бис Иегованыҥ Керечилери, оныҥ учун улусты «Сӱӱнчилӱ Јардыҥ чындык сӧзине» ӱредер учурлу. Не дезе, анайып улуста ӱргӱлјиге јӱретен ижемји болор (Кол. 1:5; 1 Тимофейге 4:16 кычырыгар). Бу ишти бӱдӱрерге, јарлаар иштиҥ јепселдери болужар. («Јарлаар иштиҥ јепселдери» деген рамканы кӧрӱгер.) Оныҥ учун бу јепселдерди јакшы тузаланарга албаданактар. Кажы ла јарчы кандый јепселле, качан тузаланатанын бойы кӧрӧр. Је сӱӱнчилӱ јарды угарга јилбиркебей турган улуска бистиҥ бичиктеристи бодоп ло ӱлебей јадыс. Нениҥ учун дезе бис «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улуска», ӧскӧртӧ айтса, ачык јӱректӱ, јобош ло чындыкка аштап-суузап калган улуска Христостыҥ ӱренчиктери болорго болужарга кӱӱнзейдис (Ап. ижи 13:48; Матф. 28:19, 20).\n«Плотницкое ремесло» деген јӧрмӧлди ле «Набор инструментов плотника» деген рамканы кӧрӱгер («Каруулчы шибее» куран ай 1, 2010 јыл).\nКычырып билбес кижиле ас тексттӱ ле кӧп јуруктарлу «Кудайдыҥ сӧзин ук» деген брошюрала ӱредӱ ӧткӱрерге јараар.\n«Оставайтесь в любви Бога» деген бичик алтай тилге чыкса, ӱредӱни оныла улалтар керек.\nЈАРЛААР ИШТИҤ ЈЕПСЕЛДЕРИ\nВИЗИТНЫЙ КАРТОЧКАЛАР ЛА КЫЧЫРТУЛАР\nБРОШЮРАЛАР ЛА БИЧИКТЕР


ALT:Gen.21.3; ALT:Gen.25.6; ALT:Gen.29.35\nALT:Gen.38.1-Gen.38.30; ALT:Num.26.21; ALT:1Chr.2.9\nALT:1Sam.17.12; ALT:Isa.11.1; ALT:2Sam.11.3; ALT:2Sam.12.24\nALT:1Chr.3.16; ALT:2Chr.36.1; ALT:2Kgs.24.14-2Kgs.24.15\nALT:1Chr.3.17-1Chr.3.19; ALT:Ezra.3.2; ALT:Hag.1.1\nALT:Isa.49.1; ALT:Luke.1.31; ALT:Acts.4.12; ALT:Acts.13.38\nALT:Isa.7.14; ALT:Matt.2.14; ALT:Matt.4.14; ALT:Matt.21.4; ALT:Matt.26.56; ALT:Mark.14.49; ALT:John.19.36; ALT:Isa.8.8; ALT:Isa.8.10\nКолыгарда тудунып алган бичик Јаҥы Кереес деп адалат. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереес алтай тилле, оныла кожо орус Синод кӧчӱриш.\nЈаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бастыра телекейде эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте канайып Кудай израиль калыкла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка калыктардыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончо улусла кереес тургусканы бичилген.\nЈаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол ӧйлӧрдӧ грек тил Рим империяда јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон.\nСӱӱнчилӱ Јардыҥ кийнинеҥ Апостолдордыҥ Ижиниҥ Бичиги салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.\nЈаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чакта бичиген. Бу самаралардыҥ кезиги Рим империяныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдетениниҥ учурын улуска јакшы оҥдоп аларга болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧп-шӱӱлтелер ле ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.\nЈаҥы Кереестиҥ калганчы бичиги – Иоанныҥ Ачылтазы. Бу бичик сӱр-темдектӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп ижемји берип турганы керегинде айдылат.\nЈаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар кайра бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.\nXIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери эҥ баштап алтай тилле 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгенниҥ шӱӱлтезин чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилине кычыраачыга јарт эдип јетирери.\nОноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын эдип, шӱӱлтелерин айткан. Оныла колбой бис кӧчӱришти тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.\nБу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереесле кожо Россия ичинде јарадулу орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы – бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱргени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгенине тӱҥейлелген.\nЈаҥы Кереести кӧчӱрген тексттиҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта болушту эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.\nБичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥей јерлер темдектелген.\nИисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестеҥ ӱлгерлерди алып, улайын тузаланатан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште курсивле аҥылап базылган.\nАлтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген ӧйлӧрдӧги биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди эмезе культураныҥ аҥылузын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.\nБиблей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ учуры бичиктиҥ учында јарталат.\nБичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереестиҥ ӧйиндеги телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоругы канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргагар бар.\nБиблияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска јаан алкыш-быйанын айдып туру.\nБистиҥ чӱмдӱ ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берер ле ого бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп, бӱдӱп јадыбыс.\n\_st Библияны кӧчӱрер Институт\n10 Езекиядаҥ Манассия туулган, Манассиядаҥ Амос туулган, Амостоҥ Иосия туулган;\n11 Вавилон јерине кӧчӱрердеҥ озо Иосиядаҥ Иоаким ле оныҥ карындаштары туулган;


Иштиҥ эрчимин јабызатпас - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине пресс-конференция ӧткӱрген. Ол журналисттерле болгон туштажуда прокуратураныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары керегинде куучындаган.\nАлтай Республиканыҥ прокурорыныҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде ӧткӧн јылда 4602 каршулу керек эдилген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 0,6% ас. Кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы 15,9 проценттеҥ 15,3 процентке јетире тӱшкен. Прокурор пресс-конференцияда республикада эдилген каршулу керектердиҥ текши тоозы 4,7 процентке јабызаган деп ајарган. Је кижиге удура эдилген каршулу керектердиҥ тоозы тергееде 0,3% бийиктеген деп айдар керек. Улуска кол кӧдӱрген ле оноҥ улам божогон учуралдар дезе астаган. 2017 јылда кижи ӧлтӱрген 38 керек темдектелген болзо, 2018 јылда бу кӧргӱзӱ 33-ке јетире тӱшкен. Наркотиктерле колбулу каршулу керектер республикада ол ло кеминде артканча (282, 283). Ӧткӧн јылда бу эдимдерле уружып турган улустаҥ 64837 грамм наркотик айрылган.\nПрокурор јажы эр кемине јетпеген јиит улус каршулу керектер эдери киреленген деп база темдектеген. Јасакты бускандардыҥ тоозы ӧткӧн јылда 3% астаган. Ол ло ӧйдӧ олор ортодо кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы билдирлӱ бийиктеп калган. Јажы эр кемине јетпеген јииттер 2017 јылда 19 кату каршулу керектер эткен болзо, 2018 јылда дезе андый 38 керек эдилгени темдектелген. Балдардыҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине каршу јетирген учуралдардыҥ тоозы кӧп эмеске де болзо, је бийиктеп калганын Н. Мылицын база темдектеген. Балдардыҥ бойлорына кол салары токтоголок. Бистиҥ тергееде 2011 јылда 11, 2012 јылда 8, 2013 јылда 11, 2014 јылда 16, 2015 јылда 4, 2017 јылда 6, 2018 јылда 5 бала бойына кол салган. Ӧткӱрилген шиҥжӱлӱ иштер мындый јеткерлӱ керекти кӧп лӧ сабада 14 јаштаҥ ал 17 јашка јетире балдар эдип турганын јартаган. Олордыҥ ортозында кыстардыҥ тоозы ас эмес болгоны ада-энелерди, ӱредӱчилерди ле јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилерин чочыдар ла санандырар учурлу. Бойы бойына колды кӧп лӧ саба учуралдарда толо эмес, шалыр јӱрӱмдӱ ле кӧп балдарлу билелерде чыдаган балдар салып турганы јарталат. Јаман кылык эткен андый алтамдарда башка-башка шылтактар бар. Темдектезе, јажы эр кемине јетпеген эки балада ада-эне јок болгон, тӧрт баланыҥ психиказында оору бары темдектелген.\nЈажы эр кемине јетпеген балдардыҥ јылыйары база токтоголок. 2018 јылда прокуратурага бу јанынаҥ 87 угузу эдилген. Бу ууламјыда болуп турган керек-јарактар кӧп лӧ сабазында таскадаачыларга ла ӱредӱчилерге айтпай, баш билинип, ӱренген јеринеҥ качып турган учуралдарга келижип јат. Анайып, прокуратурада 2018 јылда балдардыҥ айылынаҥ качкан 47, калада Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттаҥ — 12, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ общежитиелеринеҥ јӱре берген 12 учурал темдектелген. Је качкын балдардыҥ тоозы бу ӱч учуралда, 2017 јылга кӧрӧ, билдирлӱ астап калган деп айдар керек.\nПрокуратураныҥ ишчилери анайда ок ӧскӱс арткан балдардыҥ сурактарына јаан ајару эдет. Прокуратура ада-энези јок балдарга јадар јер аларга чыгарылып турган акчаныҥ кемин јабызатпазы јанынаҥ суракла иштеп, «јолдыҥ картазын» шиҥжӱге алып, Алтай Республиканыҥ башчызына баштану эткен. Турумкай бӱдӱрген иштиҥ шылтузында бу сурак аайынча 2018 јылга тургузылган технический јакылта-заданиениҥ кеми толо бӱткен деп айдар керек.\nСӱрее-чӧпти ле таштанчыларды јуунадары ла тӧгӧри јанынаҥ республиканыҥ прокурорлоры ӧткӧн јылда јасакты бускан 1200 учурал темдектегендер. Олордыҥ некелтелери аайынча јасакты бузуп тузаланган ондор тоолу јерлердиҥ ижи токтодылган, кӧп јерлерде аҥылу площадкалар тудулган. Прокуратура экономикада болуп турган кызалаҥдарды ајаруга алып, иште болуп турган бузуштарды јоголторы ла улустыҥ тап-эриктерин корулаары аайынча база иштеп јат деп айдар керек. Статистиканыҥ јетирӱлериле болзо, 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире бистиҥ тергееде бастыра организациялар улуска ишјалды ӧйинде тӧлӧп салган. 2018 јылда республикада статшиҥжӱниҥ тоозына кирип турган беш организацияда ишјал јанынаҥ кеми 34 миллион салковой, статшиҥжӱге кирбей турган он бир организацияда 40 миллион салковой тӧлӱлер болгоны илезине чыгарылган. Ончо бар једикпестерди прокуратураныҥ ишчилери илезине чыгаргандар ла тӧлӱлерди јоголторын јеткилдегендер.\nЈолдордо јеткер болорын болдыртпазына учурлалган иштер база ӱзӱги јогынаҥ ӧдӱп јат. Прокуратураныҥ ишчилери рейдтерди Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ ОГИБДД-зыныҥ инспекторлорыла кожо государствоныҥ тургускан стандарттарыныҥ ла документтериниҥ ӱлекерлериниҥ некелтелерине келиштире ӧткӱрет. Андый рейдтер јойу улус кечетен темдек-чийӱлер ГОСТ-тыҥ некелтелерине келижип турганын кӧрӧр, бастыра бӱдӱм техникала маҥтаткан тискинчилерде документ-права барын ла јогын јартаар, чыҥдыйы коомой асфальт-бетон ӧйинде солынганын илезине чыгарар амадула ӧткӱрилет. Мында јолдордо јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазын јеткилдеери тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артат.\nКаланыҥ прокуратуразы јолдор кышкы ӧйдӧ кандый айалгада болуп турганын јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат. Је тегин улуска республиканыҥ тӧс калазыныҥ јолдоры учун каруулу организациялар барын ундыбас керек. Оныҥ учун оромдордыҥ ла јолдордыҥ кары ӧйинде арчылбай турган једикпестер бар болзо, ол керегинде јетирӱни элдеҥ озо каланыҥ бирлик диспетчерский службазына 2-24-35 номерлӱ телефонына ол эмезе 112 номерге согуп, айдар керек. Горно-Алтайсктыҥ жилищно-коммунальный ла јолдордыҥ ээлеми аайынча башкартузыныҥ 6-43-33 номерлӱ телефонына согорго база јараар. Каруулу организациялардыҥ башкараачылары комыдалду сурактарга ајару этпезе ол эмезе оны калай бӱдӱрзе, ол тушта кӧндӱре прокуратурага баштанар керек. 2018 јылда каланыҥ бир кезек јерлеринде карды ӧйинде ле чыҥдый арчыырын јеткилдеери јанынаҥ Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јаанына эки, башкартузыныҥ јаанына тӧрт баштану эдилген.\nЭл-јонды эмдерле јеткилдеериниҥ сурактарын республиканыҥ прокуратуразы база бойыныҥ ајарузында тудат. Качан бу ууламјыда тутактар болуп турарда, республиканыҥ прокуроры Н. Мылицын ол сурак аайынча Алтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине баштанган. Баштану аайынча эдилген иштердиҥ шылтузында бӱгӱнги кӱнде тергееде рецепттердиҥ ӧйин он кӱнге ажырган учуралдар темдектелбеген.\nЖКХ-ныҥ бӧлӱгинде ӧткӧн јылда кызалаҥду айалгалар болбогон деп айдар керек. Республиканыҥ јылу берер системазы јакшы иштеген. Тергееде 2018-2019 јылдардыҥ кыжына белетеништӱ иштер база ӧйинде ӧткӱрилген. Јемирилерге јеткен туралардыҥ фондыныҥ тооломына кирген туралар аайынча программа база ӧйинде бӱткен. Прокуратураныҥ ишчилери бюджеттеги организациялардыҥ акча-манатла колбулу керектерин јаантайын шиҥжӱде тудат. Мындый рейдтер 2018 јылда јакшы турулталарлу ӧткӧн лӧ јербойыныҥ бюджеттериниҥ кирелтелер алар бӧлӱктери 16 миллион салковой акчала толтырылган. Прокуратураныҥ некелтелериле 300-теҥ ажыра правовой акт-тарга тӱзедӱлер эдилген.\n2018 јылда прокурор Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында кӧрӧрине республиканыҥ јети јасагыныҥ ӱлекерин белетеген. Олордоҥ алты јасак сессияларда кӧрӱлген ле јӧптӧлгӧн. Республикан јасактардыҥ база бирӱзи бу ла кочкор айда болотон сессияда кӧрӱлер. Прокуратураныҥ турумкай ижиниҥ шылтузында республикада коррупцияла тартыжар јасактыҥ, граждандардыҥ јондык ээжилерди буспазын јеткилдееринде туружатаныныҥ, катуныҥ јеринеҥ јайымдалган улустыҥ ресоциализациязы аайынча иштеп турган јондык учурлу коммерциялык эмес организацияларды акча-манатла јеткилдеер сурактарды бӱдӱрериниҥ ӧдӱҥизи билдирлӱ тыҥыганын база темдектеер керек. Республиканыҥ прокуроры Н. Мылицынныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јасакчы баштаҥкайы аайынча «Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан бир кезек граждандарга тузаланатан јерди акча тӧлӧбӧзинеҥ берери керегинде» Алтай Республиканыҥ Јасагына кубулталар кийдирери керегинде» 82-РЗ таҥмалу республикан Јасак 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде јарадылган. Оныҥ шылтузында јеҥилтелерле тузаланып турган категориялу граждандардыҥ јерди акча тӧлӧбӧзинеҥ алар тап-эриктери элбеген ле аргалары бийиктеген деп айдар керек.\nӦткӧн јылда республиканыҥ прокуратуразыныҥ органдарына эл-јонноҥ 6259 баштану келген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 9% кӧп. Бир де баштану ајару јок артпаган. Олордыҥ бастыразы шиҥделген. Коскорылган кезик једикпестер јаргыныҥ органдарына аткарылган. Прокурорлордыҥ чыгарган јӧптӧри аайынча 97 кижиге административный кезедӱ эдилген. Республиканыҥ прокуратуразыныҥ органдарыныҥ ижинде таҥынаҥ улусла туштажулар ӧткӱрери база јаан учурлу болуп јат. Ӧткӧн јылда прокуратураныҥ ишчилерине 2458 кижи бойлорыныҥ сурактарыла баштанган. Аймактардыҥ ла каланыҥ прокурорлоры, олордыҥ ордынчылары 1266 кижиле тушташкан ла олордыҥ сурактарыныҥ аайына чыккан. Республиканыҥ прокурорына 2018 јылда туштажуга 225 кижи келип јӱрген (2017 јылда бу тоо— 187 болгон).\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине кайралдар табыштырганыла тӱгенген. Н. Мылицын «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ корреспонденти Аруна Монголовага, «Чойские вести» газеттиҥ баш редакторы Светлана Майерге, «Улаганныҥ солундары» газеттиҥ корреспонденттери Надежда Бачишевага ла Чейнеш Манзыровага, «Кан-Чарас» газеттиҥ баш редакторы Маргарита Сапышевага, «Уймонские вести» газеттиҥ баш редакторы Сергей Ухановко, «Вестник Горно-Алтайска» газеттиҥ каруулу качызы Ольга Денчикке ле «Эре-Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ корреспонденти Елена Тадиновага Быйанду самаралар табыштырып, ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрген иш учун алкышту сӧстӧрин айткан.


Мал кыштадары тӧс ајаруда - altaicholmon\nКош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јетиргениле, быјыл јербойында 74501 тын мал кыштадылат.\nЧуйдыҥ телкем јалаҥдарында јабак сӧӧктӱ Василий Казетович Яданов бир ӱӱр кой кабырат. Ол јербойыныҥ ла кижизи, бастыра јӱрӱмине тӧрӧл Ортолык јуртында јаткан. Колхоз тужында сарлыктар кабырган, эмди дезе койлор кабырат. Койлоп јӱргени туй ла 25 јыл боло берди. Ченемели јаан малчы тургуза ӧйдӧ јербойындагы улустыҥ койлорын јууп кабырат. Василий Казетовичтиҥ уулдары, адазы ла чылап, база мал-ашта иштеп тургандар. Јааны — Ортолыктыҥ ары јанында тайгада, оогожы — Улаган аймакта. В. Яданов койды јойу кабырып, Алтайыныҥ ару кейиле тынып јӱрерге јакшызынат. Быјылгы кыш јымжак башталган, малдыҥ одорлоры мынаҥ да ары туй кӱрттелбес деп, ол иженет.\n2018 јылда Кош-Агаш аймакта мал-аштыҥ азыралын белетеери јанынаҥ кыра ижинде јурт ээлемниҥ 16 тӧзӧлмӧзи турушкан болгон. 2017 јылда 1500 гектар јерлерде кыра ижи ӧткӧн болзо, 2018 јылда 541,2 гектар кыралар ӱренделген. Тоо-кӧргӱзӱлердиҥ кеми астаганы ай-кӱнниҥ айалгаларыла колбулу болгон. Јай изӱ ле кыраларды сугарары јанынаҥ айалга кӱч болгонынаҥ улам, јер кадып, ӧлӧҥ кӱйӱп, калас иш болор деп, јурт ээлемниҥ тӧзӧлмӧлӧри кыра саларын киреледип ийген.\nАймакта мал-ашка белетелген азыралдыҥ кемин арбындадарга болуп, башка аймактардаҥ ла айылдаш Алтай крайдаҥ кату ла концентрированный азырал экелери јанынаҥ иш тӧзӧлгӧн.\nЈербойында кату азыралдыҥ керектӱ ӧйдӧ тузаланатан артыкташ 670 тонназы белетелген. Мал-ашты кыштаҥ кеминде чыгарарына азырал једер деп айдарга јараар. Ӱзеери кыштыҥ бажы јымжак, кар ас, одорлор ачык болгоны база јарамыкту.\nЈаан кар тӱжерине аймактыҥ ээлемдери база белен. Ондо мындый учуралдарга керектӱ техника ла одыру-сӱркӱштер јеткилинче.\n«Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јурт ээлем јанынаҥ специализи Мӧрлӱ Суразовтыҥ јетиргениле, калганчы ӧйлӧрдӧ ээлемдердиҥ мал-ажына бӧрӱлер табарып, каршузын јетирери кӧптӧйт. Бу сурак јаантайын аҥылу ајаруда тудулат. Онойып, эмди аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилериниҥ тоозында бӧрӱге аҥдаар ишчиниҥ ставказы бар (2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала). Сергей Бойдоев јараду бичиктӱ аҥчыларла кожо бӧрӱлерге аҥдаарын башкарат. Ӧлтӱрген кажы ла бир бӧрӱ учун аймактыҥ администрациязы 2500 салковой сый-акча тӧлӧйт. Онойдо ок Алтай Республиканыҥ јерлик аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди аҥчыларга ол ло ӧлтӱрген бир бӧрӱ учун (келиштире документтер аайынча) база 3000 салковойдоҥ сый-акча берет.\n2017 јылда јербойында ӧлтӱрген 77 бӧрӱ учун Кош-Агаш аймактыҥ бюджединеҥ аҥчыларга 192000 салковой акча тӧлӧлгӧн болгон. 2018 јылда чаган айдаҥ ала кӱчӱрген айга јетире ӧйдиҥ туркунына казыр 108 тынду јоголтылган, мындый иш бӱдӱрген аҥчыларга 270 муҥ салковой акча тӧлӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ мал-ашты кыштадарыла колбулу бастыра сурактарды аймактыҥ башкартузы кату шиҥжӱде тудат.


23.10.2017 - altaicholmon\nБарсуган: јаан јол баштапкы алтамнаҥ башталат\nШабалин аймактыҥ јериле ӧткӧн Чуйдыҥ јолында турган Барсуган деген јерди билбес улус јок болбой. Ары-бери јорыктаган улустыҥ кезиги бу јерде азыйдаҥ бери токтоп туратан—мындагы тоҥмок суунаҥ ичип, амырап алатан.\nРоссияга кажы ла бала баалу\nӰлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразыныҥ актовый залында республикан јуун ӧтти. Ондо бойлорыныҥ балдарыла кожо ӧскӧ билелердиҥ балдарын балазынып ла азырап турган билелердиҥ сурактары шӱӱжилген.\nБалык ӧскӱрериниҥ сурактары шӱӱжилет\nБӱгӱн Алтай Республикада 20 муҥ суулар ла 7 муҥ кире кӧлдӧр бар. Jе олордыҥ кӧбизинде балык сӱрекей ас деп айдарга јараар. Оныҥ учун ондый кӧлдӧрдӧ улус каа-јаа ла учуралдарда балыктайт.\nАвтоинспектор школго јӱргелек балдарла кожо…\nКош-Агаш аймактыҥ автоинспекторлоры школго баргалак балдардыҥ учреждениезинде болуп, олорды јолдордо јеткер болбозыныҥ ээжилериле таныштырды.\n48 кӧргӱзӱ аайынча бийиктеген\nРоссия Федерацияныҥ связь ла элбек коммуникациялар аайынча министерствозы ороонныҥ субъекттериниҥ јетирӱлик обществоны ӧскӱрери аайынча рейтингин јарлаган.\nКаландар јууйтан инспекция «Ачык эжиктердиҥ кӱнин» быјыл ӱлӱрген айдыҥ 20-21-чи кӱндеринде ӧткӱрген деп, Россияныҥ каландарды јууйтан федерал службазыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ пресс-службазы јетирет.\nМинистрдиҥ ордынчызыла туштажу\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозында Саха (Якутия) Республиканыҥ јурт ээлем ле аш-курсак аайынча министриниҥ ордынчызы Н. Петров јербойыныҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ журналисттериле тушташты. Ол биске келердеҥ озо Калмык јеринде болгон эмтир.\nТуулу Алтайдыҥ элчилери—Сочидеги фестивальда\nАлтай Республиканыҥ делегациязы јашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочи калада ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала 22-чи кӱнине јетире ӧдӱп јаткан XIX Телекейлик фестивалинде туружат. Фестивальда телекейдиҥ 140 ороонынаҥ 18-35 јашту 20 муҥ элчи туружып јат.\nАлтай тилдиҥ кӱниниҥ тӱӱкизинеҥ\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ 2012 јылдыҥ сыгын айыныҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн 21-чи сессиязында депутаттар Алтай тилдиҥ кӱнин темдектеери керегинде јӧп јараткандар. Республикан парламенттиҥ ол туштагы спикери Иван Белеков Государственный Думаныҥ јылдыҥ ла кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде—А. С. Пушкинниҥ чыккан кӱнинде—Орус тилдиҥ кӱнин темдектеери керегинде баштаҥкайын јӧмӧгӧн лӧ республиканыҥ экинчи государственный тилиниҥ кӱнин ӧткӱрери керегинде


Тергеениҥ ӧзӱминиҥ программазы белетелет - altaicholmon\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин экспертный советтиҥ јуунын ӧткӱрген. Анда тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ программазын тӧзӧӧри шӱӱжилип кӧрӱлген.\nЈуунды ачып тура, Олег Хорохордин эл-јон ортодо опрос-шиҥжӱ текшилей ӧткӱрилет, Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ филиалдары аймактарда ачылып јат деп айткан. Оныҥ аҥылаганыла, улус ӧмӧ-јӧмӧ иш-керекте эрчимдӱ туружат. Онызы программа чындап та албатылык болорына камаанын јетирер, ого эл-јонго амыр бербей турган сурактарды кийдирер ле олорды аайлаштырар аргаларды чокымдап берер деген.\nАР-дыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ экспертный ууламјызыныҥ башкараачызы Светлана Буйдышеваныҥ јартаганыла, тергееде улустыҥ шӱӱлтелерин уккадый арга баштапкы ла катап тӧзӧлгӧн. «Азыйда чек башка болгон — озо баштап документ бичилетен, оныҥ кийнинеҥ оны эл-јонло кожо шӱӱжип баштайтан ла ого тӱзедӱ-кожулталар эдетен» — деп, ол айткан.\nЭкспертный советтиҥ јуунында кӧрӱлген баштапкы сурак јурт ээлемниҥ ӧзӱми керегинде болгон. Јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ ветеринария аайынча лабораториязыныҥ јааны, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ профессоры Виктор Марченконыҥ темдектегениле, бу бӧлӱк билим тӧзӧлгӧ јогынаҥ ӧзӱм алынып болбос. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада малдыҥ угын јарандырары, азырал белетеерин ӧскӱрери јанынаҥ ишти тыҥыдары, мал-ашты кичееп ӧскӱрери аайынча сурактарга аҥылу ајару эдер керек деген.\nЭксперттиҥ шӱӱлтезиле, малдыҥ азыралына азырал кошмокторды тузаланза, малдыҥ продукция берер аргалары 10-15 процентке бийиктеп јат. Је бу ишти кӱч айалгаларга алдырткан кажы ла ээлемде эмезе бӧлӱк ээлемдерге таҥынаҥ, олордыҥ айалгаларына келиштирте ӧткӱрер керек.\n«Мал ӧскӱрерине аҥылу кошмокторды јербойында эдип чыгарар арга бар, ол тушта оныҥ баазы да јабыс болор. Анайда ок ӱзеери арбынду чыгымдар да эдилбес, бистиҥ ээлемдерди чыҥдый азыралла јеткилдеер арга да болор эди. Оны канайып эдерин, кандый инвесторды тартып алар арга бар болгонын кӧрӧли. Јурт ээлем — Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс тӧзӧлгӧзи, бу бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары программага кыйалта јогынаҥ кийдирилер» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАҥылу ајару республиканыҥ аймактарында мини-цехтер, бойыныҥ тереҥ переработказын тӧзӧӧрине эдилген. Тургуза ӧйдӧ јербойындагы ээлемдер бойыныҥ сырьезын јеҥил баала садып ийет, анайып алган кирелтениҥ кеми де ас болот. Јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ башкараачызы, биологический билимдердиҥ кандидады Серафима Сыеваныҥ шӱӱлтезиле, аҥылу ајаруны эксклюзивный продукцияга эдер керек, темдектезе, аҥныҥ, јылкыныҥ ла сарлыктыҥ эдинеҥ аҥылу аш-курсак белетеерине.\nАнайда ок јуунда аҥ ӧскӱрериниҥ сурактары јанынаҥ элбек кемдӱ эрмек-куучын ӧткӧн. «АлтайБиоПант» СППК-ныҥ председатели, ветеринарный билимдердиҥ кандидады Наталья Бессонова бу бӧлӱктеги сурактар керегинде куучындаган. Оныҥ темдектегениле, укту тындулар гран ары јанында јаан сурууда. Темдектезе, былтыр 300 тын аҥды Белоруссиядӧӧн апаргандар. Аҥныҥ консервированный мӱӱстери озо ло баштап Китай ла Тӱштӱк Корея јаар экспортко аткарылат. Башка-башка бӱдӱм БАД-тар (биологически активные добавки) эдип чыгарары там ла элбейт.\n«Сырьеныҥ экспорты — ол јакшы керек. Је бистеги элбек кемдӱ ичбойындагы рынокты бойы белетеп, эдип чыгарган продукцияла толтырар аргалар бар. Јаҥыс ла продукцияныҥ кемин элбедер ле оныҥ чыҥдыйын бийиктедер эмес, је анайда ок бу бӧлӱкте јаҥыларын сананып табар, эдер керек» — деп, Олег Хорохордин бойыныҥ шӱӱлтезин айткан.\nРоссияныҥ пенсионерлериниҥ биригӱзиниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Константин Иванов агаш ээлемле колбулу сурактарга ајару эткен. Оныҥ темдектегениле, тергеениҥ лесосечный фондында айалганы аайлаштырар керек. Ого ӱзеери агаш-таш ортозында болгон ӧрттӧр агаш ээлемге јаан чыгым экелет, оныҥ да учун јаҥы камылган ӧрттӧрди ӧйлӱ-ӧйинде илезине чыгарып, тӱрген ӧчӱрер керек. Јаан курч сурак — агаш ээлемниҥ јолдоры јок болгоны, мынаҥ улам агаш белетеерин јаҥыс ла кыш ӧйинде ӧткӱрерге келижет.\nАгаш ээлем керегинде айдып тура, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко бистиҥ агаштарла бай республиканыҥ улузына агаш продукцияны одоштойындагы Бийсктеҥ садып алганы јеҥил болот деген. Нениҥ учун дезе республикада электроэнергияныҥ кеми кирелӱ ле баазы бийик, оныҥ да учун не-немелердиҥ баалары бийик болот.\n«Биске агаштары кӧп эки аймактыҥ — Турачак ла Чой аймактардыҥ ээлемдерин бир предприятие эмезе кооператив эдип тӧзӧӧр керек. Бу иш чокым ууламјылу ӧткӱрилер, тереҥ переработка тӧзӧлӧр учурлу. Инвесторды табары кӱч керек эмес деп бодойдым. Ол тушта айалга кубулза, агаш белетееринде иштеп турган улус, бӱткӱл јурттар иш ле кирелте јогынаҥ артпас» — деп, Олег Хорохордин бойыныҥ шӱӱлтезин айткан.\nСибирьдиҥ тӧс ботанический садыныҥ Алтайдагы «Горно-Алтайский ботанический сад» деген филиалыныҥ директоры Алтынай Ачимова эм ӧлӧҥдӧр, анчада ла ас туштап тургандары тургуза ӧйдӧ јаан сурууда болгоны керегинде айткан. Ботанический садтыҥ специалисттери сырьеныҥ кеми канча кире болгонын чокымдаарына, эм ӧзӱм болуп турган алтын тазылды ӧскӱрериниҥ технологиязын айдып берерине, гастрономический туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧргӧ, национальный кухняларда јербойыныҥ кандый ӧлӧҥ-чӧбин тузаланарын јартап айдып берерине белен деген.\nЈуунныҥ учында Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бастыра шӱӱлтелер Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазын белетеер тушта ајаруга алылар. «Бис арбынду турулталар экелгедий тӧс ууламјылар јанынаҥ эрчимдӱ иштеерис, озо ло баштап эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јакшы јанындӧӧн кубултатан ууламјылар аайынча» — деп, ол адакыда айткан.


28.01.2022 - altaicholmon\nНародный фронт в Республике Алтай направил в региональное Управление ФАС обращение с просьбой провести проверку обоснованности цен ПЦР-тестов на COVID-19 в некоторых медучреждениях. Случаи завышения стоимости тестирования более чем в два раза общественники выявили в ходе мониторинга частных клиник в Горно-Алтайске. Результаты исследований вошли в доклад руководителя Исполкома Народного фронта Михаила Кузнецова. На совещании Президента\n«Мобильная стоматология» начала работу в Курае\nКачественное стоматологическое обслуживание в районе всегда востребовано, поэтому мобильная стоматология, переданная Кош-Агачской районной больнице по национальному проекту «Здравоохранение» в конце прошлого года,  станет незаменимым помощником. Комплекс «Мобильная стоматология», развернувший деятельность на базе районной больницы, предназначен для обслуживания пациентов проживающих в удаленных, труднодоступных населенных пунктах, где нет квалифицированной стоматологической помощи. Специалисты Кош-Агачской районной больницы в\nПредпринимателям одобрили микрозаймы в рамках нацпроекта\n28 января 2022 года прошло очередное заседание правления Фонда поддержки малого и среднего предпринимательства Республики Алтай. Принято решение оказать поддержку трем предпринимателям на сумму 3,2 млн рублей. Указанные меры поддержки реализуются в рамках национального проекта «Малое и среднее предпринимательство и поддержка индивидуальной предпринимательской инициативы». Средства получат предприниматели, работающие в розничной торговле, производстве биологически активных добавок\nОтдаленные школы Усть-Канского района посетил «Кванториум»\nС 24 по 28 января школы Усть-Канского района посетил мобильный технопарк «Кванториум». Школьникам были представлены занимательные мастер-классы: «Смартфон 360», «Фабрика игрушек», «Пилотаж – новый уровень». В ходе занятий участники научились делать сферические панорамы с помощью обычного смартфона и приложения «Google просмотр улиц», а также обучающиеся отработали навыки по созданию 3D-модели игрушек и дальнейшей печати на\nКемзинчек уулчактаҥ — кожоҥчы јиит\nАлтайыбыста јайалталу јииттер кӧп. Андый јииттердиҥ бирӱзи кара тодош сӧӧктӱ Николай КЫДЫКОВ. Ол алтай кожоҥдордыҥ «Ойойым» деп албатылык ӧмӧлигинде эрчимдӱ туружат. Бойыныҥ иштеп-јолдоп јӱрген ишмекчи профессиязы — юрист. — Николай, ӧмӧликте канча јыл туружып јадыҥ? — Эки јыл кайра мениле кожо иштеп турган Ай-Тана Иркитова алтай кожоҥдордыҥ «Ойойым» деп ӧмӧлиги ойын-концерт ӧткӱрип јат, болужып ийзеҥ,\nӰредӱ – баштапкы јерде\nСӱӱнчилӱ болгон јиит ӧйлӧр, салымныҥ баштапкы уур-кӱчтери, ӧскӧ талаларла јол-јорык ла оноҥ до ӧскӧ солун ачылталар. Кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде студент ӧйлӧр эҥ ле јылу санаалар эзедет деп айтсам, јастыра болбос. Бистиҥ тӧрӧл калабыста база кӧп тоолу студенттер, ӱренеечилер ӱренедилер. Олордыҥ бирӱзи — Быйан-Суу ТЕМЕЕВА. Быйан-Суу медициналык колледжте экинчи курста ӱренет. Бойыныҥ студент ӧйлӧри керегинде\n«Баатырдыҥ» кичӱ баатырлары\nГорно-Алтайск калада да, текши тергеебисте де «Баатыр» спортзалдыҥ ады-чуузы јарлу, соојыҥ кептӱ деп айтса, јастыра болбос. Ол ыраак 1980 јылдардыҥ учында бистиҥ областьта классический кӱрешле (бӱгӱн грек-рим кӱреш) тазыктырынып, иштеп турган кӱрешчилер, тазыктыраачылар «Баатыр» деп адалган таҥынаҥ залду боло берген. Бу залды јазаар иштерде ол тушта иштеген тазыктыраачылар, кӱрешчилер, кӱрешке кӱӱндӱ улус ончозы теҥ-тай турушкан.\n«Тегин план эмес, политикалык иш»\n2021 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 11-чи кӱниниҥ Алтай Республиканыҥ Башкарузынаҥ 683-р номерлӱ Јакааныла «Алтай Республикада Алтай эл-тергеелик тилди јӧмӧӧриниҥ ле ӧскӱрериниҥ Концепциязы» јӧптӧлгӧн. Оныҥ тӧзӧгӧзинде 2030 јылга јетире ӧткӱрилетен ээжилер кийдирилген. 2021 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Јӧбиле «Алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери» деген эл-тергеелик программа тӧзӧлгӧн. Ол Јӧп окылу кӱчти 2022 јылдыҥ\n«Јӱс болуп кубулзам да, элдеҥ озо мен алтай»\nТергеебистиҥ эл театрыныҥ артисти Арунай Тазранова керегинде оныҥ ишмекчи јолы јаҥы ла башталып турарда газедисте бичиген эдис. Бӱгӱн ол ченемели бийик, ойногон рольдорыныҥ артынчагы уурлап калган, эл-јон ортодо танылу эпши. Санат ла культурага учурлу бу јылда јашӧскӱримге јиит артисттеристиҥ ӧткӧн јолы, шӱӱлтелери ле кӱӱнземелдери тузалу, јилбилӱ болор деп бодойдыс. Шыргайты јуртта чыккан иркит сӧӧктӱ кыс


«Jӱрӱмди јӱрер ле керек...» - altaicholmon\n—Бис Родион Борисовичле бу јол-јорыкты былтыр темдектеп алган болгоныс. Быјыл јаан изӱ айдыҥ 4-8 кӱндеринде ӧйди келиштирип, солун јерде јадып ла иштеп турган алтайларга айылдап барып келдибис. Ар-бӱткени биске тӱҥей јер эмтир. Областьтыҥ тӧс калазын, Сахалинди, Туу-Кайадый ла Комсомолкадый «сӱмерлер» мык ла курчаган тургулап јат. Jажыл кебин тартынган сӱрлӱ-јараш јер болуптыр. Алтайдаҥ ойто ло Алтайга јангамдый деп билдирген эди. Мен Новосибирсктеҥ учкам, Родион Борисович — Москвадаҥ. Ол кӱн мында айас, јылу кӱн турган. Сахалинде чала серӱӱн болгон. Аэропортто улус бастыразы курткаларлу. Jыбарлап, тыҥ салкындаган. Самолет отурып болбой, аэропорттыҥ ӱстиле эки катап айланган, је учы-учында отурган.\n—Аэропортто јылу уткуул болгон деп уккан эдим. Алтайлар ӧскӧ јерде алтайлар ла болуп артып турганы кандый јакшы. Ыраакта јаткан јерлештердиҥ кӱӱн-табын јаҥыс ла јарадар керек деп бодойдым.\n—Айтканаарла јӧпсинип турум. Оскӧ јер ӧскӧ лӧ не. Кижиге ајарудаҥ ӧскӧ база не керек. Туура јерде јаҥыскан эмес болгонымды мен салкыны сыылаган Сахалинде база сестим. Jуулган алтайларымды кӧрӱп, кӧӧрӧмим тутты, кӱӱн-санаам кӧдӱрилди, сӱӱндим. Jерлежӱниҥ јааны Валерий Коммунарович Чадаев кабыра кучактап, јылу сӧстӧрин айтты. Ардак-омок Александр Кӱндӱчинович Торбогошев јогынаҥ мындый кӱндӱӱ-кӱреелер чек болбойтон эмтир. Бис экӱ туку студент тужыстаҥ бери најылар. Мында ла база бир јуук јерлежиме, Красноярскта культураныҥ институдында кожо ӱренген Вера Поповага јолуктым. Эркеш Кулаковтыҥ эрчимдӱ ле ӧктӧм кӱӱни меге база јарады. Анайып, алтай кеп-кийимдерин кийген јерлештерис аэропортто боорсок-чегендӱ уткыдылар. Айдарда, Сахалин јаар јол-јорыгым јарт ла калас болбогон. Эне-кабай болгон Алтайдаҥ «апарган» кучакка батпас элем-селем эзенимди бу эреен јайда ыраакта јаткан јерлештериме тӧкпӧй-чачпай јетирдим деп, агы-чегин айдар аргам бар.\nJерлештерис мени озо ло баштап каланыҥ бойыла таныштырдылар. 1945 јылда Японияла болгон јуу-согуштарда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургызылган Парк Свободы деп кереесте болдыс. Бу мемориалда Яприн деп кижиниҥ ады-јолы бичилгенин кӧрдим. Тӱндӱк Сахалинниҥ сӧӧксалгыштарыныҥ бирӱзинде база эки алтай јуучылдыҥ ады-јолдоры бичилген кереес бар деп айдыштылар. Jерлежӱниҥ турчылары ого барып, чеден-оградазыныҥ ичин ӧлӧҥ-чӧптӧҥ арчыган болтыр. Ол кӱн Сахалинниҥ музейлерине де кирип јӱрдибис.\nЭртенгизинде темир јолдыҥ ишчилериниҥ ДК-зында репетиция ӧткӱрип, эҥирде 18 саатта концерт бердим. Jай ӧйинде улус эмеш ас болуп калды. Алтай јаар отпускага јанган, Эл Ойынга атанган, талай-теҥистерди кечире балыктап барган улус ас эмес болгонын ајардым. Ортолыкта бӱгӱнги кӱнде 2 муҥга шыдар алтайлар јадып турган деп айдышты. Концерт башталып ла јадарда, туку Курильский ортолыктаҥ Каспа јуртта кожо чыдаган јерлежим Аржана Неметова телефон сокты. «Калак-кокый, концертке келип болбодым, јӧмӧлтӧ болзын деп, акча ийип јадырым» — деп айтты. Туштажуда Родион Борисович Сахалиндеги јерлештерге Алтай Республиканыҥ тегерик сӱр-темдегин ле тӧрт маанызын табыштырды. Концертте јербойындагы администрацияныҥ ишчилери, армяндардыҥ ла татарлардыҥ диаспораларыныҥ чыгартулу улузы турушты. Сахалинде иштеп турган Мерген Тадыров сценага база чыккан. Jайалталу кӱӱчи концертте гитарала ойноп, меге тыҥ јӧмӧшти. Концерт эки сааттыҥ туркунына ӧткӧн. Кӧжӧгӧ јабыларда, јерлештерис сценага чыгып, биске курлар курчады.\n—Кара Амырчинович, ыраакта јаткан јерлештереерди кандый кожоҥдорло сӱӱндирдигер?\n—Сахалинде јаҥы чыгып јаткан кӱӱлик альбомымныҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрдим. Ого 17 кожоҥ кирип јат. Кезиктерин јерлештерим садып алды. Кӧп сабазын ӱлеп, сыйлап бердим. Акча-манатла эмеш тутактар бар. Jе јада тура, толо кеминде чыгар ла деп иженип турум. Тӧрӧлчи кӱӱндӱ јерлештерис Родион Букачаков, Аҥчы Самтаев, Эдуард Текенов, Андрей Ялбаков, Эжер Татин ле оноҥ до ӧскӧлӧри јӧмӧжӧӧчи болгондор. Кӱчӱрген ай киреде Горно-Алтайскта оныҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрерге амадап турум. Альбомды кӧптӧдӧ чыгарып, эл-јонго энчи эдип артыргызып салар кӱӱн-санаа бар. Jӱрӱмди кем билер оны? Салым деп кайракан кижиге та канча јаш јажырып алган? Оны эртедеҥ айдар ла билер арга јок. Эзен-амыр јӱрерде, бары-јогын канча ла кире кӧп бӱдӱрип салар керек.\nСахалинде болгон концерт дезе бир канча бӧлӱктеҥ турган. Баштапкызына ак-јарыктаҥ эрте јӱре берген Евгений Абраимовтыҥ чӱмдеген кожоҥдоры кирген. Чыгарып јаткан јаҥы альбомымныҥ ады бу јайалталу кӱӱчиниҥ «Jӱрӱм» деген јап-јакшынак кожоҥыла јуук колбулу деп айдар керек. Альбом «Jӱрӱмди јӱрер ле керек…» деп адалат. Концерттиҥ баштапкы бӧлӱгинде анайда ок Россияныҥ нерелӱ артизи Валерий Киндиковтыҥ эземине учурлалган кожоҥдор јаҥыланган.\nЭкинчи бӧлӱкти ӱй улустыҥ јӱрӱм-салымына учурладым. Салымы кӱч ле салымы ырысту эје-сыйындарга мен јол-јорыктарда кӧп учурап јадым. Кожоҥ кижини кӧкӱдер, кижини сӱӱндирер, кижини ыйладар, кижини санааркадар ийделӱ болгонын улус јакшы билер. Олор салымы кӱч кӧӧркийлерди бир де кезек ӧйгӧ болзо, јазып эмдезе, меге анаҥ ӧскӧ алкыш керек јок. Ол кӱн ары кӧрзӧ ай, бери кӧрзӧ кӱн кеберлӱ алтай эпшилерге учурлай Анатолий Jурункинниҥ чӱмдеген кожоҥдоры јаҥыланган. Мениҥ репертуарымда Валерий Ободзинскийдиҥ де, Вадим Мулерманныҥ да кожоҥдоры база бар. Сахалиндеги јерлештерис олордыҥ кожоҥдорын база јакшы уткыгандар. Эки саатка чыгара улалган концертти бойымныҥ чӱмдеген кожоҥдорымла тӱгестим. Jӱрекке кару ла јылу бу туштажу-эҥирдеҥ эске јып-јылу санаалар артып калды.\n—Сахалинде јадып турган јерлештеристиҥ бойлорыныҥ кӱӱн-санаазы кандый эмтир?\n—Ардак-омок. Бастыразы эрчимдӱ иштегилеп јат. 2-3 те јерде иштеп турган улуска јолуктым. Ыраак јерде бой-бойлоры ортодо нак јӱргӱлеген деп кӧрӱнди. Алтайлардыҥ андагы јерлежӱзиниҥ баштаҥкайлу кӱреези база эрчимдӱ иштеп јат. Jондык учурлу керектерди бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле бӱдӱрип турганын ајарып кӧрдим. Jерлештер фонд ачарга јат. Олордо јерле колбулу сурактар база бар. Jерлежӱниҥ туразын тударга јер алар керек. Сахалинде јаткан диаспоралардыҥ байрамдарында, туштажуларында, концерттеринде туружарга, алтай кеп-кийимдер ле ойноткылар база керек болуп јат. Бу сурактарла олор Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковко баштангандар.\nОлордыҥ айттырган от-јалбышту эзенин тӧрӧл газедибис ажыра эл-јонго јетирип јадым. Jерлештерис Сахалин јаар иштеп келген јаҥы улуска арга-чыдалыс јеткенче болужарыс деп айдышты. Jол-јорыктаҥ јанып келеле, олорго эртенгизинде ле бу ортолык јаар балыктап барып јаткан улус ажыра комус аткардым. Ол кӱн Горно-Алтайсктаҥ Сахалин јаар јирме кижи атанган. Айылдарында артыкташкан ойноткыларлу улус бар болзо, меге баштанзын деп сурап турум. Арганы табып, јерлештериске аткарарыс. Сахалиннеҥ Алтай јаар атанар алдында Охотский талайдыҥ јарадына барып јӱргенис. Токуналу айалгада табылу отурып, јаҥы таныштарымла лапту ла куучындаштыс. Талайдыҥ чайпалган толкулары кӧстӧриме эмди ле кӧрӱнет. Jылу уткуул учун Сахалиндеги јерлештерге быйан айдып турм.\n—Кара Амырчинович, јилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан алкыш-быйан. «Jӱрӱмди јӱрер ле керек…» деген јаҥы альбомыгардыҥ чыгарын энчикпей сакып турус. Ижигер мынаҥ да ары једимдӱ ӧтсин.


Чеметтеҥ эмдегенче, чеберленгени торт болор... - altaicholmon\nЧеметтеҥ эмдегенче, чеберленгени торт болор…\nЭртен, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни темдектелер. Јылдыҥ ла тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 10-чы кӱнине јетире чемет оорула тартыжарыныҥ текшироссиялык айлыгы ӧдӧт. Узак ӧйдиҥ туркунына чемет «јоктулардыҥ» оорузы деп айдылган. Орус классиктердиҥ бичимелдеринде чахоткала јокту студенттер ле тӱрмеде отурган улус ооруганы кӧргӱзилген. Бистиҥ де ӧйдӧ чемет ооруны арга-чыдалы кирелӱ баскын-тоскындардыҥ, наркомандардыҥ јоболы деп айдыжат. Бӱгӱнги кӱнде чемет оорула јаан да, јаш та, аргалу-чакту да, јокту-јойу да улус оорыырынаҥ айабас. Јаан јеткерлӱ чемет оорунаҥ канайып чеберленер? Бу ла оноҥ до ӧскӧ сурактардыҥ каруузын бис 25 јыл стажту, Алтай Республиканыҥ «Чемет оорула тартыжар диспансериниҥ» терапевт бӧлӱгиниҥ јааны врач-фтизиатр Татьяна ТКАЧТАҤ угарыс.\nРеспублика телекейдиҥ ӱч катап чемпионын уткыды\nАлтай Республиканыҥ гран-кыйузында јииттер ортодо биатлон аайынча телекейдиҥ ӱч катап чемпионы, эл университеттиҥ ӱренеечизи Денис Иродовты республиканыҥ башкарузыныҥ, Эл Курултайдыҥ, каланыҥ мэриязыныҥ, эл университеттиҥ чыгартулу улузы, спортчылар ла тӧрӧӧн-туугандары уткудылар.\n—Татьяна Маратовна, озо ло баштап чемет оору керегинде айдып берзегер?\n—Чемет оору палочка Коха деп бактериядаҥ башталат: 1882 јылдыҥ тулаан айыныҥ 24-чи кӱнинде немец укту билимчи Роберт Кох чемет ооруныҥ микробторын тапканы керегинде угузу эткен. Шак оныҥ учун ол билимчиниҥ адыла «палочка Коха» деп адалган. Ол бактериялар табылганыныҥ кийнинеҥ чемет оорула тартыжу башталып, муҥдар тоолу улустыҥ тыны аргадалган. Чемет оорула тартыжарыныҥ сӱр-темдеги (эмблемазы) – ак чечек, ромашка. Ак чечек ару ӧкпӧни, ару тынышты керелегени болуп јат. Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжу телекейде 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ башталганында ичкери јолын алынган.\n21-чи де чакта кажы ла кижи чеметтеҥ оорыыр аргалу. Куучындажып турар тушта јӧдӱлдезе, чичкирзе, бактериялар кейде ле тоозында артып, кижинеҥ кижиге југужардаҥ айабас. Онойдо ок оору кижиниҥ тудунган-кабынган немелери ажыра база југужар. Кохтыҥ палочкалары чыкту, серӱӱн јерлерде узак ӧйгӧ тирӱ артат. Југуш, ачык бӱдӱмдӱ оору бир кижи бойыныҥ јоболын 10-15 кижиге таркадар аргалу.\n—Алтай Республикада чеметле тартыжар айлык јарлалган, оныҥ учуры кандый?\n—Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжар айлыктыҥ учуры – калык-јон бу ооруга ајару эдип, каршузын оҥдоп, профилактикалык шиҥдешти ӧйинде ӧдӱп, су-кадыгын чеберлеп јӱреринде. Онойдо ок чемет оору јоголбогон, оныла оноҥ ары тартыжары улалат. Кыйалта јогынаҥ јылдыҥ ла флюорография-шиҥжӱни ӧдӧри — ол эмчилер тегин јерге тапкан неме эмес. Чемет оору илезине эртеледе чыгарылза, бу ооруны ӧйинде эмдеп алар арга бар.\n—Тургуза ӧйдӧ чемет ооруныҥ статистиказы кандый?\n—Су-кадыкты корыыры аайынча бастырателекейлик биригӱниҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ телекейде јылдыҥ сайын 10 миллионноҥ ажыра улус чемет оорула оорыйт, 2 миллионго јуугы божоп јат. Россияныҥ федерал округтары ортодо чемет оорула баштапкы јерде Сибирьдеги федерал округ. Сибирьде бу ооруга эҥ ле кӧп алдырган ла божогон улустыҥ тоозы Тыва Республикада. Алтай Республикада ла текши ороон ичинде калганчы јылдарда чеметле оорыгандардыҥ тоозы астайт. Чемет оорулу улус ончозы эмчиликте учётто деп бӱдӱмји база јок. Нениҥ учун дезе кезик улус чемет ооруны кижи соокко алдырган ооруга тӱҥейлеп, оорыганын узак ӧйгӧ билбей, эмчиликке баштанбай јат. Кезиктери билип те турза, эмденеринеҥ качып јат. Калганчы ӧйдӧ бистиҥ талага коштой јаткан Алтай крайдаҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ јерлердеҥ чемет оорулу улус келери кӧптӧйт. Јылдыҥ сайын бери чемет оорулу 40-50 кижи келет. Јайдыҥ ӧйинде турбазаларда каруулчыктар, айак-казан јунаачылар болуп, база мал-аш кӱдер турлуларда иштегилейт.\nРеспубликада чемет ооруныҥ эмчилигинде учётто тургандардыҥ тоозы — 298 кижи. Эҥ ле кӧп Чой аймакта (орто тооло 100 муҥ эл-јонго ) — 295,8 (17 кижи), экинчи јерде Турачак аймак —267,6 (23 кижи), ӱчинчи јерде Оҥдой аймак — 266,8 (26 кижи). Ӧткӧн 2020 јылда чемет оорула оорыгандардыҥ тоозы, 2019 јылга кӧрӧ, республиканыҥ ӱч аймагында кӧптӧгӧн: Оҥдой, Кан-Оозы, Улаган аймактарда ла Горно-Алтайск калада. Баштапкы јерде (100 муҥ эл-јонго келиштирте) Оҥдой аймак — 49,2, экинчи јерде Горно-Алтайск кала — 43,9, ӱчинчи јерде Улаган аймак — 42,9. Арткан јети аймакта оорыгандардыҥ тоозы, оноҥ озо јылга кӧрӧ, астаган. 2020 јылда чемет оорунаҥ 18 кижи божогон.\nЈе калганчы јылдарда оорыган улустыҥ тоозы бир эмеш астаган да болзо, эмчилерди чочыдулу айалга токынатпайт. Нениҥ учун дезе оорыгандардыҥ тоозында – оорузын јаанадып салган ла эм-тус болушпас бӱдӱмдӱ оорулу улус илезине чыгарылат. Оныҥ шылтактары эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми уйадаганында, улус иштеер иш јок болгонында, акча-манат једишпей турганында ла баскын-тоскындардыҥ тоозы кӧптӧгӧнинде. Онойдо ок ачу ашка јайылып, шиҥдешти ӧйинде ӧтпӧй тургандарында. Калганчы ӧйдӧ Россияда, јер-телекейде, онойдо ок бистиҥ де республикада чемет ооруныҥ узак ӧйгӧ эмделип турган турумкай бӱдӱми кӧптӧп туру. Оны орустап «множественная лекарственная устойчивость», «широкая лекарственная устойчивость» деп айдып јат. Бистиҥ јерде мындый оорулу улус кӧптӧп турганыныҥ шылтагы – улустыҥ јакшы эмденбей, ары-бери јошкындап, эмденижин ӱскенинде. Мынызы сӱреен чочыдулу айалга. Јаҥы ла илезине чыгарылган ооруныҥ эм-тус болужып, эмденетен ӧйи 6-8 ай болзо, турумкай бӱдӱмдӱ ооруны эмдеериниҥ ӧйи 18-20 айга једет. Бу каршулу оору-јоболдоҥ эмденбезе, оору улус тӱрген божойт.\n—Ыраак јурттарда јадып турган улуста флюорография ӧдӧр аргазы јок болгонынаҥ улам оорузы јаанап турган болор бо?\n—Јок, карын да, ыраак јурттардыҥ улузы шиҥжӱни јылдыҥ ла ӧдӧт. Бистиҥ флюорографту кӧлӱк ыраак Балыкчы, Јазулу, Белажу, Тожоҥты, о. ӧ јурттарга једип, ончо улуска текши шиҥжӱни ӧткӱрет. Оорузы јаанаган улус кӧп сабазында аймактардыҥ тӧс јурттарынаҥ ла тӧс каладаҥ табылат.\n—Кандый улус бу ооруга капшай алдырат?\n—Бу југуш оору каргандарды да, балдарды да ылгабайт. Ол сакыбаган јанынаҥ кайдаҥ ла табарар. Темдектезе, кижи оныла јондык транспортто, садуныҥ јерлеринде, ашканаларда југужар аргалу. Озо ло баштап: иммунитеди јабыс, ичеге-кардыныҥ оозында язва-балулу, јаҥы ла бала тапкан ӱй кижи, диабеттӱ, ВИЧ оорулу, гормон алып турган ла аракычы, таҥкычы, оноҥ тӱрмеде отурган улус. Бистиҥ диспансерде чеметле оору улустыҥ 40 проценти — су-кадыгына каршулу јӱрӱм јӱрӱп тургандар. Калганчы ӧйлӧрдӧ ВИЧ-инфекциялу улус чеметле оорыыры база кӧптӧгӧн.\n—Бир ле ӧйдӧ чемет оорула, ВИЧ-инфекцияла оорыган улус бистиҥ тергееде бар ба ?\n—Бистиҥ тергееде 2020 јылда чемет оору јаҥы илелелген 9 кижиде ВИЧ-инфекция табылган. Текши тоозы 42 кижи.\n—Чемет оору јаҥыс ла ӧкпӧдӧ болот бо?\n—90 процент учуралда чемет кижиниҥ ӧкпӧзине табарат. Је Кохтыҥ палочказы тырмактардаҥ ла чачтаҥ ӧскӧ бастыра органдарга табарат. Анчада ла кижиниҥ ӱйе-сӧӧгин, бӧӧрӧктӧрин, эт-терезинде учуралдар кӧп болот. Ӱйе-сӧӧктӧги чеметти шиҥдеп табарына кӧп ӧй ӧдӧт. Оныҥ учун кӧп сабазында диагноз чемет сӧӧктӧрин јип салган тушта тургузылат. Онызы коркышту ачымчылу.\n—Чеметтеҥ эмденер кандый эп-аргалар бар ?\n—Эрте јаан эмес бӱдӱминде эмденип баштаары.Эҥ болушту, тузалу деген «Тубазид», «Рифампицин» деген эмдердиҥ «кӱчи» турумкай бӱдӱмдӱ чемет ооруныҥ микробторына јетпей барат. Оныҥ учун бу учуралда ооруны эмдеерге баалу-чуулу эмдер керек болуп јат. Шак бу эмдерди кӱнӱҥ ле кыйалтазы јогынаҥ јиир керек. Бойы керексинбей, јайым аракыдап, эмденбезе, ого кандый да эм-тус болушпас, оору-јобол уур-кӱч бӱдӱмине кӧчӧ берердеҥ маат јок. Каршулу бу ооруны алты айдыҥ туркунына ӱзӱктелтпей эмдезе, оны јазып алар арга бар. Је эмденбей база бергендердиҥ эмденижи – 2 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына улалар аргалу эмезе эм-тус болушпас, оору хронический бӱдӱмине кӧчӧ берер. Новосибирсктиҥ чемет оорула тартыжар билим-шиҥжӱлик институды болужын хирургический эп-аргала јетирет. Су-кадыгын оноҥ ары Чамалдыҥ санаторийинде тыҥыдат.\n—Оору улустыҥ јастыра санаа-шӱӱлтелери неде?\n—Баштапкызында, оору улус јӧдӱл 2-3 неделениҥ туркунына астап, эдиниҥ изӱзи јабызай бергенде, «јазылдым, база эмденбезим» дешкилейт. Бу јастыра шӱӱлте! Нениҥ учун дезе эмдениш, ас ла дезе, алты айга улалат. Эмденишти эрте, толо кеминде ӧтпӧзӧ, оору јаанап, эм-тус болушпас ӧйине кӧчӧ берер. Экинчизи, јаан калаларда эмденер керек, ондо ооруны тӱрген эмдеп ийер дегени база јастыра шӱӱлте. Ончо эм-тус кайда ла тӱҥей. Ӱчинчизи, «ӧлӧҥ-чӧплӧ эмденип албай» дегени база јастыра шӱӱлте болуп јат. Нениҥ учун дезе бу југуш оору, оныҥ бактерияларын јаҥыс ла антибиотиктерле эмдеп, јоголтып јат. Тӧртинчизи, кезик улус «эмчилерге бӱтпей јадым, менде ондый оору јок» деп айдыжат. Бистиҥ эмчиликте ченемели јаан врачтар иштейт. Рентгенле, лабораторияларда шиҥделип тургузылган диагнозын бир врач эмес, бир канча эмчи специалисттердеҥ турган комиссия чокум тургузып јат.\n—Флюорографияны канча јаштудаҥ ала ӧдӧргӧ јараар?\n—Флюорография шиҥжӱни 15 јаштудаҥ ала ӧдӧргӧ јараар. Бир јаштаҥ јети јашка јетире туберкулиндиагностика, 8-14 јашка јетире диаскинтест ӧткӱрилет.\n—Чемет оорунаҥ канай чеберленер?\n—Чыҥдыйы јакшы, јӱзӱн-јӱӱр витаминдӱ курсакла ӧйинде ажанары, спортло тазыктырынары ла соокко бойын темиктирери. Анайда ок ӧйинде иштеп ле ӧйинде амыраар керек. Чыкту бӧслӧ, эм-тус кошкон суула ончо тоозын-тобыракты улай ла арчып, уйуктаар алдында кыбарды улай ла ару кейле соктыртып турар керек. Кӧп улус јуулган јерде, кӧп улусту кӧлӱктиҥ ичинде јӧдӱлдеп турган улустыҥ јанына јууктабас керек. Бойыгар оорып турган болзогор, оозыгарды јабып, улуска јууктабагар. Ару кейле тынып, кӱн тийип турза, тышкары јӱрери тузалу. Карагай агаштаҥ таркап турган фитонцидтер ле кӱнниҥ чогы Кохтыҥ палочказын ӧлтӱрет.\n—Тулаан айдыҥ 24-чи кӱни врач-фтизиатрдыҥ байрамы, «Чемет оорула тартыжар диспансердиҥ» ижи керегинде айдып берзегер?\n—Туулу Алтайда чемет оорула тартыжар диспансер 1967 јылда тудулган. Мында бистиҥ тергеениҥ канча јӱстер тоолу улузыныҥ тыны аргадалган деп айдарга јараар. Бу каршулу ооруны јеҥерге, јалтанбас, турумкай эмчилер иштегилейт деп айтсам, јастыра болбос. Мында ченемели јаан кӧп тоолу врачтар, медишчилер таскамал алынып иштегендер. Диспансерде баштап иштеген улустаҥ эзен-амыр арткан врачтардыҥ тоозында быјыл 90 јажын темдектеер, узак јылдардыҥ туркунына диспансердиҥ јааны болуп иштеген Раиса Ильинична Берегошева. Оны ээчий јаан тоомјылу, эмди амыралтада врач-рентгенолог Роза Аргаевна Иркитова, врач-фтизиатрлар Галина Ивановна Лозина, Евдокия Васильевна Черепанова. Ӧткӧн јылда ак-јарыктаҥ ырааган, 48 јыл стажту, ченемели јаан врач Валентина Садаковна Тадинова. Эмдиге јетире «јуучыл постын» таштабаган јаан јашту, тоомјылу врачтардыҥ тоозында Мария Сюнеровна Матина, Екатерина Борисовна Сабашкина, Элла Танзиновна Чугина, Лариса Анатольевна Итушева, Клара Янгаровна Арбаева, Сергей Александрович Дамер, Надежда Григорьевна Качкинова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Јиит врачтар база бар. Эмчиниҥ јеҥил эмес јолын талдап, фтизиатрияга келген улус Игорь Матыев, Роза Ташмаматова, Карина Ярных. Тургуза ӧйдӧ диспансердиҥ јааны болуп ченемелдӱ врач Александр Владимирович Хряпенков иштейт.\nДиспансерде 90 орын-јер бар. Мындый бӱдӱмдӱ оорулу улус эмди ару, јараш ла эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире чынык јазалган тура-корпуста јадып эмденет. Кажы ла этажта јаан, элбек ле ӧҥдӱ телевизорлор, шахматтар бар, амыраарына эптӱ ӧскӧ дӧ јерлер јазалган. Медишчилерге бу оору југушпазын деп, јаҥы приточно-вытяжной вентиляция тургузылган. Онойдо ок бу јуук ӧйлӧрдӧ Чамал аймакта балдардыҥ чеметле тартыжар санаторийи республикан диспансердиҥ бӧлӱги болуп калган. Мында 60 орын-јер бар. Анда оору улустыҥ балдары ла баркалары ла мантузы кызарып јаанаган балдар эмденет.\n—Татьяна Маратовна, адакыда бистиҥ кычыраачыларга нени кӱӱнзееригер?\n—Озо ло баштап ончозына су-кадык кӱӱнзеп јадым. Ајарыҥкай болугар! Јанарда јаткан (келген таныш эмес кижи) улус оору болордоҥ айабас. Флюорографиялык шиҥдешке кыйалтазы јогынаҥ ла тӱрген аткарар керек!\nСлердиҥ су-кадыгар – слердиҥ бойоордыҥ колыгарда!\nЭмилчи САНИНА куучындашкан


Чактыҥ ӧштӱзине удурлажалы! - altaicholmon\nНаркомания — телекейде улустыҥ эҥ јаан шыра-тӱбектериниҥ бирӱзи. Кажы ла јыл Россияныҥ граждандарынаҥ 90 муҥ кижи наркотиктерди тузаланып баштайт (кӱнинде 250 кижи).\nОроондо наркомандардыҥ тоозы анчада ла 1990-чы јылдардыҥ бажында кӧптӧгӧн. Тап-эриктер ле су-кадыкты корыыр органдардыҥ јетиргениле, 2001 јылдыҥ бажында наркотиктерди јаантайын тузаланып тургандардыҥ тоозы 2,2 миллионноҥ кӧп болгон. Олордыҥ 60 проценти — 16-30 јашту улус, 20 проценти — ӱренчиктер.\n2009 јылда ООН-ныҥ аҥылу эп-аргазыла ороондо 2,5 млн наркоман бар болгоны чоттолгон. Је бу тоо чынынча 3 катапка кӧп болгодый.\n2012 јылда кӧп улус каршулу препараттар јажырбай садылып турганына комыдаган. Олордыҥ бирӱзи спайс болуптыр. Ол ӧйлӧрдӧ јасакта бу наркотик керегинде не де бичилбеген учун, келиштирте органдарда (ФСКН, полиция) бу сурактыҥ аайы-бажына чыгар арга јок болгон.\nОл тушта бу каршулу препараттарды јоголтор амадула аҥылу кыймыгу тӧзӧлгӧн (2012 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде). Бу баштаҥкай јол алынып, тургуза ӧйдӧ ороондо оныҥ 44 тергеелик бӧлӱктери иштейт. «Стопнаркотик» кыймыгуны баштаган кижи ФСКН-ныҥ јондык совединиҥ председатели Сергей Полозов.\n«Стопнаркотиктиҥ» бистиҥ калада бӧлӱги 2016 јылдыҥ кочкор айында ачылган. Оныҥ јааны Рада Кулееваныҥ јетиргениле, тергеелик бӧлӱкте 10 кижи эрчимдӱ туружат. 2018 јылда, Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерге белендердиҥ јылына учурлай, бу кыймыгуныҥ ижине Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы ла каладагы јашӧскӱримниҥ тӧс јери јӧмӧлтӧ эдип баштады.\nАлтай Республика аайынча МВД-ныҥ наркотиктердиҥ эбирӱзин шиҥжӱде тудар башкартузыныҥ (мынаҥ ары Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ УНК-зы) јетиргениле, тергееде бу сурак јанынаҥ текши айалга республиканыҥ турган јеринеҥ, кӱн-айынаҥ, транспорт ло јондык-экономикалык аҥылуларынаҥ камаанду.\nНаркоманияла оору ла окылу чотко алынган улустыҥ тоозы 2017 јылда 247 кижи болгон (2016 јылда — 279). Бу улустыҥ кӧп сабазы калада јадат. Тергее ичинде орто кеминеҥ ашкан кӧргӱзӱлер Чой ло Чамал аймактарда. Эҥ кӧп учуралдарда бу оорула 20-39 јашту улус оорыйт (текши тооныҥ 60,3 проценти), 40-59 јаштулар — 36,8 процент учуралдарда, 18-19 јашту јашӧскӱрим — 4 учуралда (1,6%). Оноҥ оогошторында мындый учуралдар темдектелбеди. Текши тооло, оорыган ӱй улустыҥ тоозы — 8,9 %, эр улустыҥ — 91,1%.\nӦткӧн јылда тергееде наркотиктерди тузаланып, бир кижи божогон. Ол наркологтыҥ учедында турбаган, эмчиликтиҥ наркологический бӧлӱгине экелилбеген болгон. Ол ло јылда су-кадыгына наркотиктердиҥ каршузы једип, эр кемине јетпеген 3 кижи эмчиликке кирген учуралдар темдектелген.\n2017 јылда эмчилик орныктыруны наркоманияла оору 39 кижи эрчимдӱ ӧтти. Тап-эриктер корыыр органдар ӧткӧн јылда наркотиктердиҥ јасак бузушту эбирӱзи аайынча 282 учурал болгонын темдектеген (2016 јылда мындый 248 учурал болгон). Мындый јасакбузуштар јанынаҥ бийик кӧргӱзӱлер Чамал, Оҥдой, Майма аймактарда ла калада, 205 кижи кату каруузына тургузылган (2016 јылда — 190).\nЈасакбузушту учурал бажынаҥ јайымын айрыткандардыҥ текши тоозынаҥ јашӧскӱримниҥ кеми 45 процент болуп калды (2016 јылда — 39,7%).\nРеспубликада наркотиктер аайынча айалга јербойында олорды белетеер ӧзӱмдер барыла колбулу.\n«Стопнаркотик» деген кыймыгу эки јылдыҥ туркунына ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдӧ балдарга наркотиктерди болдыртпазы јанынаҥ јартамал куучындар, каланыҥ башка-башка јерлеринде ле Интернетте синтетикалык наркотиктерди садарын токтодоры јанынаҥ башка-башка керек-јарактар ӧткӱрет.\nКажы ла ай бу кыймыгуныҥ туружаачылары оромдорго чыгып, каршулу препараттар таркадарга стенелерде бичилген јарларды бедиреп, јоголтот. Ондый бичимелдер — Интернет ажыра наркотиктер садылып турган бӱктердиҥ сурузы. Олор кайда ла болор аргалу. Кыймыгуныҥ туружаачыларыныҥ темдектегениле, эҥ ле кӧп бичимелдер Жилмассив, Кирзавод, Вокзал, Мебельный микрорайондордо болот. Кӧп сабада сайттардыҥ сурузын трансформаторный будкаларда, гаражтарда, чедендерде, туралардыҥ келтей јандарында, подъездтерде бичигилейт.\nКалада јаткан јаан јашту улус баштап тарый кыймыгуныҥ улузыны5 ол бичимелдерди јоголтып турган ижин аайлабай, олор каланыҥ тыш бӱдӱмин ӱреп турган деп бодоп туратан («Будукла јоголто былјап салганына кӧрӧ, бичимелдер артык ине» — деп, улус айдыжатан). «Стопнаркотиктиҥ» ишчилери кажы ла мындый учуралда улуска јартамал эдет: «Бу бичилген сайттар ажыра слердиҥ балдарыгар, баркаларыгар наркотиктер садып алар аргалу. Онойдо ок бу Административный кодекстиҥ 6.13. статьязын бусканы болуп јат — каршулу препараттар таркатканы».\n«Стопнаркотиктиҥ» КиберПатруль бӧлӱги јаантайын наркотиктер садып турган сайттар бедиреп, олор керегинде јетирӱлерди кыймыгуныҥ бастырароссиялык штабына јетирет. Наркотиктер садып алзын деген кычырулар эмди јондык бӱктерде де кӧптӧп калган.\nР. Кулееваныҥ айтканыла, кыймыгуныҥ тӧс амаду-ууламјызы — балдардыҥ наркотиктер тузаланарын болдыртпазы ла наркотиктер таркадар јасакбузушту керектерге алдыртпазы.\n«Бис балдарды коркытпай јадыбыс: јарабас, тийбе, токто… Бис олорго наркотиктер јок јӱрӱмниҥ јакшызын, јилбилӱзин јартайдыс. Эмдиги ӧйдӧ балдар бош ӧйинде бойын кандый ла тузалу ууламјыларла таскадар аргалу: спорт, бије, туризм ле о. ӧ. Керек дезе, республикада волонтерлордыҥ башка-башка биригӱлери бар. Балдар олорго кирип, јилбилӱ иштерде туружар, кажы ла бала бойыныҥ јилбӱзин табар аргалу.\nКӧп неме баланыҥ билезиндеги айалганаҥ камаанду. Ада-энелер балдарына ајарыҥкай болор учурлу.\nМен бойым да эки балалу. Бу кыймыгуныҥ ижиле јилбиркеп, ого балдардыҥ су-кадыгын корыыр, тӧрӧл јеристе наркотиктер таркадылбазын деген санаалу келдим. Келер ӱйени наркотиктер јакшы деп јастыра сананып, бодоп ого јайылбазын деп ӱредер керек. Ончо кӱӱнзегендерди бистиҥ кыймыгуны јӧмӧшсин, ајарыҥкай болзын деп база катап кычырадыс!» — деп, ол айткан.\nКандый бир јерде чочыдулу бичимелдер кӧргӧн, кем-кем улусты наркотиктер таркадар ишке кийдирерге турганын билген учуралдарда, «Стопнаркотик» кыймыгуга (https://vk.com/groups?tab=admin) баштангар эмезе 8-388-22-9-25-00, 8-388-22-9-21-00 (УНК) номерлерге телефон согыгар.\nФотојурукта: Р. Кулеева (сол јанында), «Стопнаркотик» кыймыгуныҥ туружаачылары\nЮрий: «Наркомандардыҥ эди-каны јыдып турганын мен уккан, билген болгом. Ол керегинде видеолордо кӧргӧм, је керекке албай, каткырып та туратам…\nЭмди мениҥ алдындагы бастыра тиштерим ӱрелип калган. Онызы сегис јыл наркотиктерле «најылашканымныҥ» салтары. Макла мен 16 јаштуда танышкам ла оной ло оныҥ олјозында артып калгам. Оныҥ олјо-камаанына киргенимди јӱк јӱрӱмниҥ тӱбине тӱжеле оҥдодым. Ада-энем айылдаҥ сӱрген, нӧкӧрлӧр јылыйган. Будым карарып баштаган, базарга коркышту ачу боло берген. Эди-канымда тирӱ јер јок — ийне сайган ла ӱзе ириҥтип калган балулар. Подъездтерде де конорго келишкен, уурданарга… Канча катап наркотиктерди ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп тузаланып, ол јерге атана берерге јеткем, је кажы ла учуралда мени «ийне нӧкӧрлӧрим» эмезе тӱрген медболуштыҥ ишчилери аргадаган. Мен наркотикти тенегиме бодоп ло јилбиркеп, «амзап» баштагам. Ол тушта ол мени неге экелерин билген болзом…».


Кызычактарына курчаткан ~ Звезда Алтая\n«Алты балалу болор амадуум jӱрӱмде бӱдерге jат»—деп, эмди jиит эне, 33 jашту Снежана БОЛТОКОВА айдат. Jитас сӧӧктӱ бу келин Кош-Агаш аймактыҥ Кызыл-Таш jуртында чыккан. Ол тӧрт кызычактыҥ кару энези. Балдардыҥ аттары да солун. Урмила (ада-энези тапкан ат, кийнинде кӧрӧр болзо, индийский тазылдарлу) 3-чи класстыҥ ӱренчиги. Виолетта (телевизордоҥ уккан ат) 5 jашту. Снежананыҥ энези баркаларымды алтай атла адаарым деп айдып, кийнинде чыккан Байлананы ла Бай-Санааны бойы адаган. Байлана ӱч jашту болзо, Бай-Санаа jӱк ле бир jашту. Эзенде jаскыда Болтоковтордыҥ билезине база бир баш кожулар. Снежана бежинчи кыс сакыйт.\nJиит эне тӧрӧл jериниҥ школын, кийнинде калада 28-чи таҥмалу профучилищени «штукатур-маляр» деп специальность аайынча божоткон. Бир jыл Ийин jурттыҥ СПТУ-зында кӧкчиге ӱренген. Эмди ол кӧктӧнип те билер, бисердеҥ jӱзӱн-jӱӱр эдимдер эдип, айылын кееркедет. Туразы да сӱрекей эптӱ ле jакшы jазалган. Кӧрӧр болзо, Снежананыҥ эш-нӧкӧри Руслан узанып турган кижи. Ол агаштаҥ столдор, шкатулкалар, кайырчактар, оноҥ до ӧскӧзин эдет. Кӧп балдарлу эне айылында тегин отурбай, балдардыҥ садына, школго jакылтага jуруктар jурайт, кемниҥ де ордына таскадаачы, каруулчык болуп иштейт.\nКӧп балдарлу келин бойы да jаан биледе чыдап ӧскӧн. Оныҥ энези Маҥыр Jоруковна Ельдепова ус колду кижи, алтай тойдыҥ кеп-кийимин кӧктӧйт. Сыйны Марина Кызыл-Таш jурттыҥ школында jуранарыныҥ кружогын ӧткӱрет. База бир сыйны Аржана Акjол jуртта ӱредӱчи болуп иштейт. Карындажы Сарымай Чечен jеринде контрактла черӱчил молjузын бӱдӱрет.\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде орооныста Энениҥ кӱни темдектелер. Айдарда, бис Снежананы бу байрамла уткып, бойына ла балдарына су-кадык, ырыс кӱӱнзейдис. Эмди Снежананыҥ амадузы—уулду болоры. Алтынчы балазы уул болор бо? Оны ӧй кӧргӱскей.


Шаҥ согорына jетире ас ӧй арткан - altaicholmon\nРеспубликабыстыҥ тӧс калазында Јаҥы јылдыҥ тыныжы сезилип башталган деп айдарга јараар. Караҥуйда оромдорло барып јатсаҥ, кайда ла гирляндалар, јӱзӱн ӧҥдӱ оттор кӱйет.\nТӧс тепсеҥде чиби јазалган, кардаҥ ла тоштоҥ калачак, јыҥылайтан јазалдар белетелет. Анда ӧдӱп јаткан Ийт јылдыҥ ла јаҥы киретен Какай јылдыҥ сӱрлери болор. Анайда ок бийиги ӱч метрге једе берер Соок Таадак ла Карычак јазалар. Ыраак јокто Горно-Алтайсктыҥ база ла кардаҥ јазалган герб-кебедели турар. Ол тергеебистиҥ тӧс калазыныҥ 90 јылдык юбилейине учурлалар. 2019 јыл Россияда Театрдыҥ јылы деп јарлалганыла колбой, «Золушка» ла «Ӱч чочкочок ло бӧрӱ» деп чӧрчӧктӧрдиҥ персонажтары база болор. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ јакылтазы аайынча «Елочный шар» деген арт-объект јазалар. Ол јӱзӱн ӧҥдӱ отторло јарандырылар ла улус анда фотојурукка тӱжер аргалу болор. Јаҥжыкканы аайынча тоштоҥ алтай ла орус тилдерле бичимелдер белетелер.\nЧибини кайдаҥ садып аларга\nЧиби ӱргӱлјиктиҥ агажы деп чотолгон ло јӱрӱмниҥ темдеги болгон. Алдында ӧйлӧрдӧ улус чибиде кандый да кайкал бар деп сананатан — кӱн бу агашка јаантайын јажыл ӧҥдӱ болор арга берип турганы учун. Улус агаш аразында ийне бӱрлӱ агаштарда ээлер јуртап турганына бӱдетен. Ол ээлер корон соокторды экелип турган деп. Оныҥ да учун байагы ээлерди јымжадар амадула улус чибилерди аламаларла, јымыртканыҥ кадарыла, кузуктарла кееркедетен.\nКанча ӧйлӧрдиҥ туркунына чиби јаҥы кирип јаткан јылдыҥ темдеги деп чотолгоны учун, бу агаш јогынаҥ, јаҥыјылдык байрамга не де јетпей турган деп сезилер. Ийне бӱрлӱ агаштыҥ ла мандариндердиҥ јыды кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип турганы јажыт эмес. Оныҥ да учун чибини база лаптап талдаар керек. Ол саргарбаган болор учурлу. Садып алып јаткан чиби канча кире бийик ле байбак болорын эртедеҥ сананып алыгар.\nЈаҥыјылдык јаражайды садып алар деп сананган улус чибилер садып турган базарларга барып јат. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ экономика бӧлӱгиниҥ јетиргениле, республикабыстыҥ тӧс калазында чибичектер садар, јаҥыс ла муниципалитеттиҥ, беш базар иштеер. Таҥынаҥ аргачылар садыжар јер база тӧзӧлӧр. Чибилердиҥ баалары агаштыҥ бийигинеҥ, байбагынаҥ камаанду. Эҥ јабыс баа 500 салковой болзо, эҥ бийик баа 1500 салковойго једе берет. Каланыҥ администрациязы чибичектер садып тургандарга саду ӧткӱрип турган јерин айландыра удурумга чедендеп алзын, садучылар Соок Таадактыҥ кеп-кийимин кийген болзын, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинде саду ӧткӱрген јерди арутап салзын деген некелтелер тургускан эмтир.\nЧибини талдаар тушта неге\nајару эдер керек:\nбӱрлери койу болор учурлу;\nбудактарын ӧрӧ тартканда эмезе эҥилткенде, сынбас керек;\nтӧзи канча ла кире јоон болзо, чиби анча ла кире узак турар (чибиниҥ бийиги 1,5 метр болзо, тӧзиниҥ јооны 6 сантиметрдеҥ ас болбос учурлу;\nкезилген тужы ару болор учурлу;\nчибини тӧзиле јерге сӱстӱргенде, бӱрлери тӱшпес керек;\nбӱрлерин туткан кийнинде, колдо ийне бӱрлӱ агаштыҥ јыды артар учурлу;\nчагана бары агаштыҥ кезилгени тыҥ ла удабаганын керелейт.\nАйылда тургузылган чиби\nбачым ӱрелбезин деп\nнени эдер керек:\nсадып алган кийнинеҥ, оны бир-эки сааттыҥ туркунына балконго чыгарып салар. Тураныҥ ичине јаҥыс оныҥ кийнинде кийдиригер;\nтураныҥ ичинде јылыдар јазалдардаҥ ыраада тургузар;\nбӱрлерин пульверизаторло чыктыдып турар;\nчиби сугарар јазалда тургузылган болзо, ого бир таблетка аспирин ле эки калбак сахар кошкон суу урар;\nкӧнӧктӧ отургызылган чибини кӱнинде эки катап сугарар.\nКирип јаткан Какай јылда чибини кандый ӧҥдӱ јарангыштарла, ойынчыктарла кееркедетенине база ајару эдер керек. 2019 јылдыҥ тӧс ӧҥи кызыл деп айдылат. Анайда ок сары, алтын ла оошкы ӧҥдӧр база јараар. Кызыл ла алтын ӧҥдӧрди кошмоктогоны – јеткил, бай јӱрӱмди темдектейт. Оныҥ учун чибини јарандырарында шак ла бу ӧҥдӧрди тузаланар керек. Чиби канча ла кире јаркынду јарандырылза, кирип јаткан јыл анча ла кире јаркынду керектерле бай болор деп айдыжат. Чибиде кыйалтазы јогынаҥ ойынчык какай болор учурлу.\nБайрамдар тӱгенген кийнинде чибини айылдаҥ јайладар керек. Оныҥ јаан бӱрлерин кезеле, пакеттерге салып чыгарарга јараар. Анайда ок бӧскӧ эмезе пленкага оройло, учтарын скотчло јапшырып чыгарадылар. База бир эп-сӱме – чиби јаан эмес болзо, полиэтиленовый таарга салып, чыгарарга јараар.\nКалада јаҥыјылдык байрамдар\nКаланыҥ микрорайондорында оогош болчомдорго јаҥжыккан елкалар база ӧдӧр. Олордыҥ баштапкызы — «Соок Таадактыҥ ӧргӧӧзи эмезе сӱмелӱ ӱч чочкочок» деп јаҥыјылдык утренник јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнинде 11:00 саатта Культураныҥ туразында ӧтти. Бу ок кӱнде Билениҥ скверинде 16:00 саатта база јыҥыјылдык байрам ӧткӧн.\nЈаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде 14:00 саатта 8-чи таҥмалу школдыҥ спортивный площадказында (П. Кучияктыҥ оромы) јаҥыјылдык байрам ӧдӧр. Јаҥар айдыҥ 27-чи кӱнинде 11:00 саатта 13-чи таҥмалу школдыҥ јанында, бу ок кӱнде 12:00 саатта 3-чи таҥмалу гимназияныҥ стадионында ла 15:00 саатта кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школыныҥ јанында јаҥыјылдык байрам ӧдӧр.\nКӧп саба соот-јыргалдар јаҥар айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧри темдектелген. Бу кӱнде Заимкада, Јеҥӱниҥ паркыныҥ јанында, Ушаковтыҥ оромында, Технологический переулокто, Байатта ла ӧскӧ дӧ микрорайондордо ойын-јыргалдар ӧдӧр.\nЈаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде 19:00 сааттаҥ ала 22:00 саатка јетире ӧйдиҥ туркунына тӧс тепсеҥде театрал кӧргӱзӱ болор, ол байрамдык фейерверкле тӱгенер.\nЧаган айдыҥ 2-чи ле 3-чи кӱндеринде 12:00 саатта тӧс тепсеҥде «Јаҥы јыл» деп ойын-программа, чаган айдыҥ 5-6 кӱндеринде 12:00 саатта Культураныҥ туразында наадайлардыҥ «Жар птица» театрыныҥ «Притча о Рождестве» деген спектакли ӧдӧр.


Jерлештерисле оморкойдыс ~ Звезда Алтая\nӦткӧн неделениҥ учында Jопон jериниҥ Нарита калазында самбо кӱрешле телекейлик чемпионат ӧткӧн. Бу jаан маргаанда бистиҥ jерлештерис Амыр Бакрасов ло Ай-Мерген Аткунов туружып, бойлорыныҥ бескелеринде мӧҥӱн кайралдар ойноп алган.\nJаҥжыкканы аайынча спортчыларды ла олордыҥ тазыктыраачылары Мӧҥӱне Яйтаковты ла Сергей Аткуновты Алтай Республиканыҥ гран-кыйузында уткыдылар. Ай-Мерген маргаандардаҥ ӱстиги-Пышмадӧӧн jӱре берген эмтир. Ол ондо ичбойындагы черӱде черӱчил молjузын бӱдӱрип турган кӱрешчи.\nJеҥӱчилдерге jылу сӧстӧрин АР-диҥ jашӧскӱримниҥ политиказы, спорт ло физический культура аайынча комитединиҥ председатели В. Б. Челчушев, Горно-Алтайск каланыҥ мэриниҥ ордынчызы Э. Н. Малчинов, Эл Курултайдыҥ депутады А. Р. Тулебаев, АР-да дзюдо ло самбо кӱрештердиҥ федерациязыныҥ президенти Э. Алчаков, республиканыҥ тазыктыраачылары айткандар. Владимир Челчушевтиҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ спортчылары jаан маргаандарда бийик кеминде туружар аргалу болгонын база катап кӧргӱскен. «Бистиҥ оогош республикадаҥ эки кӱрешчи барып, экилези мӧҥӱн кайралдар экелгени jаан jедим деп айдар керек. Бу телекейлик чемпионат Амырдыҥ ла Ай-Мергенниҥ калганчызы болбозын деп кӱӱнзейдим»—деп, Владимир Борисович айтты.\nМаргаанда 82 ороонноҥ 800-теҥ ажыра спортчы турушкан. 2013 jылда Санкт-Петербургта телекейлик чемпионатта 75 ороон турушкан эди. Быjылгы маргаанда jети ороонго кӧп болгоны самбо кӱреш ичкери ӧзӱм алынып, телекей ичинде тазыл-тамыры jайылып баратканын кӧргӱзет.\nА. Аткуновтыҥ кӱрешкени керегинде адазы Сергей Юракаевич мынайда куучындады: «Ай-Мерген 57 килограммга jетире бескеде тудушкан. Бескезинде jирме спортчы болгон. Олордыҥ ортозында телекейлик jеҥӱчилдер де болгон. Баштапкы тудушта румын кӱрешчини 2:0 тооло ойноп, ээчидезинде монгол спортчыга «оору прием» эдип, ойноп алган. Оноҥ маргаандардыҥ ээзи jопон кӱрешчини jеҥип, jарымфиналга чыккан. Мында Казахстанныҥ Ерболат Байбатыров деп бӧкӧзиле тартышкан. Казах кӱрешчи тӧрт катап телекейлик чемпион болуп jат. Олор мынаҥ озо ӱч катап кӱрешкен. Ай-Мерген оны бастыразында jеҥген. Бу тудушта 1:0 тооло jеҥип, финалга чыккан. Финалга jакшы амырап, белетенип алган болгон. Jакшы кӱрежип баштаган деп айдар эдим. ӱч катап «оору прием» эдерге ченешкен, jе приемын учына jетиргизип болбогон. 1:0 тооло jеҥип бараадала, калганчы 30 секунд ӧй артарда, та канайда бош салынып ийген, jе jеҥӱни ычкынган. Былтыргы jылдагы телекейлик чемпионатта база бу ла грузин кӱрешчиге ойноттырган. Эзенде jылга белетенер болор деп сананадым. Эмди телекейлик маргаанга талдашту маргаан тулаан айда Санкт-Петербург калада ӧдӧр. Ондо jакшы туружып ийзе, Марокконыҥ Касабланка калазында ӧдӧтӧн телекейлик чемпионатка барар».\nАмыр Бакрасов jуучыл самболо 52 килограммга jетире бескеде тартышкан. Амыр бистиҥ республикада ченемели jаан спортчылардыҥ бирӱзи болуп jат. Ол jашӧскӱрим ортодо самбо кӱрешле телекейлик маргаанныҥ, Европаныҥ чемпионадыныҥ эки катап jеҥӱчили. Амыр jуучыл самболо телекейлик чемпионатта экинчи катап турушкан. Баштапкы катап спортчы 2012 jылда jаан маргаанга барган эди. Быjылгы чемпионатта Амырдыҥ бескезинде 11 кижи болгон. Ол бастыра тӧрт тудуш ӧткӱрип, финалга jеткен. Баштапкы тартыжуда jерлежис немец спортчыны 2:0 тооло jеҥген. Бу эҥ кӱч согуштыҥ бирӱзи болгон деп, Амыр айтты. Экинчи тудушта Азербайджанныҥ кӱрешчизине экинчи минутта «оору прием» эдип, кӱрежин оноҥ ары улалткан. Jарымфиналда Украинанаҥ Сергей Черныйла туштажат. Бу эки спортчы кебисте бой-бойын jакшы билер деп айдарга jараар. Амыр Сергейди башка-башка маргаандарда ӱч катап jеҥген эмтир. С. Черныйла калганчы тартыжуны Амыр мынайда эске алынып куучындады: «2013 jылда Европаныҥ чемпионадында мен ого 8:0 тооло jеҥдиртип jадала, Сергейге оорыдар эп-сӱме тузаланып, Европаныҥ jеҥӱчили болуп чыккан эдим». Наритада чемпионатта алтай уул Сергейди 10:2 тооло jеҥген. Финалда jерлежиске удура база ченемели jаан казах кӱрешчи Алмаз Сулейманов чыккан. «Нени эдер аргам болгон—бастыра ла эткем, jе jеҥӱ меге келишпеди»—деп, А. Бакрасов айтты. «Быjыл амадаган санаамга jетпедим, 2015 jылга jакшы белетенип, пьедесталдыҥ база бир тепкижине ӧрӧ чыгар керек деп сананып алдым»—деп, Амыр куучындайт.\nМӧҥӱне Яйтаковтыҥ айтканыла, маргаан ӧйинде jаан jуун болгон. Ондо айдылганыла болзо, самбо кӱреш Азияныҥ Олимпий ойындарына кийдирилген. Мынаҥ ары jаан Олимпий ойындарга самбоны кийдирери jанынаҥ иш ӧткӱрилип турган эмтир. Ондый болзо, келер ӧйдӧ бистиҥ самбо кӱрештиҥ спортчылары Олимпий ойындарда туружар аргалу болорына иженери артат.\nБӱкти Э. Бадиков белетеген


шведлап Alva Myrdal\nчаган айдыҥ 31 кӱни 1902(0001-31-1902)[…]\nкочкор айдыҥ 1 кӱни 1986(0002-01-1986)[…] (84 јаш)\nДандерюд[d], Дандерюд[d], Стокгольм[d], Швеция[d]\nдипломат, политик, социолог, бичиичи\nGustaf Albert Jansson Reimer[d]\nЯн Мюрдаль[d], Sissela Bok[d] ла Kaj Fölster[d]\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1982)\nДжавахарлал Неруныҥ сыйы[d] (1981)\nАмыр-энчӱниҥ эл-јондык сыйы[d] (1982)\nНемец бичик садучыларыныҥ амыр-энчӱ учун сыйы[d] (сыгын айдыҥ 27 кӱни 1970)\nУотелербиҥ амыр-энчӱ учун сыйы[d] (1973)\n«Монисмания» деп сый[d] (1976)\nАльберт Эйнштейнниҥ амыр-энчӱ учун сыйы[d] (1980)\nА́льва Мю́рдаль (шведлап Alva Myrdal; 1902 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнинде, Уппсалада — 1986 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде, Стокгольмда) — швед дипломат, политик ле социолог; Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын (1982 јылда Альфонсо Гарсия Роблесле кожо алган). Гуннар Мюрдаль — Альваныҥ эш-нӧкӧри база Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады, экономист кижи, энези Яна Мюрдаль.\n1.1 Билези ле ӱредӱзи\n1.2 «Шведский модельди» бӱдӱреечилер\n1.3 Јуу-јепселди јоголторы учун\nБилези ле ӱредӱзи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nУпсала деп јерде Лова Ларсон ло Альберт Реймердиҥ (строительный подрядчик, социал-демократ ла кооператив кыймыгуныҥ активисти) буржуазный биледе чыккан. Альва бойы база бу кыймыгуныҥ Швецияныҥ Социал-демократ партиязыныҥ (СДПШ) турчызы болгон.\nБакалаврдыҥ степенин (1924) Стокгольмда университетте алган, ондо ол социология, философия, психологи ла педагогика ӱренген. Оныҥ кийнинде Альва ӱч јылдыҥ туркунына Лондондо, Лейпцигте ле Стокгольмдо ӱренген. 1929—1930 јылдарда ол ӧгӧниле кожо США-да Рокфеллеровский фондтыҥ стипендиязына ӱренгендер, оныҥ кийнинде Женевада, учы-учында магистрдыҥ степенин Упсальский университетте 1934 јылда алган. Бу ла јылда Мюрдаль эш-бараандар «Јонныҥ јӱрӱминде бускалаҥ» деп (орустап «Кризис в проблеме населения» (Kris i befolkningsfragan) шиҥжӱ ижин јарлагандар, бу иш кийнинде демографиялык билимде јаан учурлу болгон, «шведский модель социализмди» бӱдӱрерге салтарын јетирген. Эш-нӧкӧри (1924 јылдаҥ ала) — Гуннар Мюрдаль — Нобельдиҥ экономика ла сыйыныҥ лауреады. Кыстары — Сиселла Мюрдаль-Бок (1934 јылда чыккан), Гарвардского университеттиҥ философияныҥ профессоры ла Кай Фёльстер, социолог. Уулы — Ян Мюрдаль (1927 јылда чыккан), журналист ле бичиичи.\n«Шведский модельди» бӱдӱреечилер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБу ла ӧйдӧ Швед социал-демократтар баштапкы катап башкарузын бойлоры кӧстӧп, социал реформаларын ӧткӱрип баштагандар. Мюрдаль башкаруда јон јадар јерлер аайынча комитетте ишке кӧстӧлгӧн, 1935 јылда Королевский комиссияныҥ эл јонныҥ сурактары аайынча советниги боло берген. 1943 јылда СДПШ-тыҥ комитедине кирген, мында јууныҥ кийнинде ороонныҥ ӧзӱминиҥ программазы кӧрӱлген, онойдо ок Пера Альбин Ханссонныҥ башкарузыныҥ комиссиязына (элдер ортодо јууныҥ кийниниҥ болуш эдер программалары ла реконструкция аайынча )кирген. Бого ло коштой ӱредӱликте тегин ле ӱредӱчиниҥ ижинеҥ баштайла, бойы тӧзӧгӧн Баштамы ӱредӱниҥ институдыныҥ директоры болуп (1936—1948) иштеген, ӱредӱликте прогрессивный эп-аргалар учун болгон. 1946 јылда ӱредӱликте реформалар аайынча Королевский комиссияга кирген, онойдо ок Телекейлик советтиҥ удурум комиссияшыҥ башкараачызы (школго јеткелек балдардыҥ ӱредӱзи аайынча). Экинчи телекейлик јууныҥ ӧйинде качкын, кӧчкиндердиҥ нейтрал Швецияга келип токтогон сурактарыла иштеген. Швед граждан биригӱлердиҥ (Европага культура јанынаҥ болуш эдер) вице-председатели болгон.\nСоциал феминист кижи, Альва Мюрдаль ӱй улустыҥ политикалык ла экономикалык эриктери учун болгон. Ол ӱй улустыҥ ижи учун тергеелик , комиссиязыныҥ окылу секретари болгон, Стокгольмдо ишмекчи ӱй улустыҥ бирлигиниҥ вице-председатели болгон (1935—1936). Бого коштой социал јеткилдеш аайынча, ӱредӱлик ле эр, ӱй кижилердиҥ эриктери тӱҥей болоры деген сурактарды јаҥырта кӧрӧри, 30-чы јылдарда Альва Мюрдаль «Албатыныҥ генофондын јарандырарга болуп, једикпес-ору улусты акталаар» керек деп кычырган орустап «улучшению генофонда нации» путём стерилизации «неполноценных». Альва Мюрдаль, 1930-чы јылдарда стерилизацияныҥ баш идеологы болгон, 1982 јылда кижиликтиҥ алдына гуманитар једимдери учун Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады болгон , манифест чыгарган, ондо ороонныҥ «једикпес»(«неполноценные») улузыныҥ кӧптӧп-ӧзӧрин токтодорын ајаруга алары: орустап «Общество заинтересовано в том, чтобы свобода размножения неполноценных была ограничена… Даже если оставить в стороне долгосрочные преимущества — улучшение генофонда нации — общество уже вздохнёт спокойнее, когда такие особи перестанут появляться на свет».\nЈуу-јепселди јоголторы учун[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАльва Мюрдаль 1934 јылда\nАлбатылар ортодо Ишмекчи ӱй ӱлӱстыҥ федерациязыныҥ вице-президенти болуп, узак ӧйгӧ ол ООН-до иштеген, онойдо ок ЮНЕСКО-до (1946 јылда ЮНЕСКО-ныҥ Парижский конференцииязында ол ӱредӱлик, билим, культура јанынаҥ турушкан); ӱредӱликтиҥ, јуу-јепселди јоголторы ла социал сурактар аайынча иштеген. 1947 јылдаҥ ала «Международное понимание через школы» деп проекттиҥ консультанты болгон. 1950—1955 јылдарда ООН-до јондык билимдер бӧлӱгинде башкараачы болгон (Нью-Йоркто). 1955—1961 јылдарда Швецияныҥ Индияда элчизи (посолы) болгон.\n1962—1973 јылдарда Швецияныҥ јуу-јепселди јоголтор Женевский комитединде делегацияны башкарган. Женевада кожулбаган ла нейтрал ороондордыҥ группазын баштап, ол јуу-јепсел јоголторы јанынаҥ јаан учурлу иш эткен, «Соединенные Штаты ла Россия јуу-јепселди астадып турганы — тӧгӱн, ойын» деп бичигинде бойыныҥ политикалык кӧрӱмин айткан.\n1962 јылда Риксдагтыҥ депутады эдип тудулган, 1967 јылда Таге Эрландердиҥ министрлериниҥ социал-демократ кабинедине окылу элчизи болуп кирген (јуу-јепселди астадары јанынаҥ), Улоф Пальмениҥ башкарузында портфель јок министри болуп, 1973 јылга јетире болгон. 1966 јылдаҥ ала Альва Мюрдальла башкарткан комиссия (Стокгольмдо јондор ортодо амыр-энчӱниҥ керектерин шиҥдеер институт) (СИПРИ) деп институт ачылзын деп сурак тӱргускан. Мюрдальдыҥ амыр-энчӱниҥ сурактарыла ижи учун ого бир канча сыйлар берилген, ол тоодо Нобельдиҥ ле Альберт Эйнштейнниҥ (1980).\n«Ук-калык ла биле: демократиялык биле ле политика. Шведтердиҥ эксперименти» орустап «Нация и семья: шведский эксперимент демократической семьи и популяционной политики» (Nation and Family. The Swedish Experiment in democratic family and population policy, 1941);\n«Ӱй кижи, ижи ле айлы» орустап «Две роли женщины: дом и работа» (Women’s Two Roles. Home and Work, 1956, в соавторстве с В. Клейн).\nАльва ла Гуннар Мюрдалейдиҥ демографиялык шиҥжӱлери:\n«Демографиялык политикада шведтердиҥ эксперименти: Гуннар ла Альва Мюрдальдардыҥ јуу ӧйинде албатылар ортодо бускалаҥ» социология деп бӧлӱк. (Карлсон А. Шведский эксперимент в демографической политике: Гуннар и Альва Мюрдали и межвоенный кризис народонаселения / пер. с англ. — М.: ИРИСЭН, Мысль, 2009. — 312 с. — Серия «Социология». — ISBN 978-5-91066-030-8, ISBN 978-5-244-01120-3).\nАльва ла Гунар Мюрдаль, Бромма, 1945\nЈуу-чак керек јок! Греффинхольт, Детлеф, Франкфурт\nАльва Мюрдаль, Бромма, 1945\n↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Alva Myrdal (швед.) — 1917.\n↑ 2,0 2,1 2,2 Swedish death index\n↑ 3,0 3,1 Uppsala domkyrkoförsamlings kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker, huvudserie, SE/ULA/11632/C a/17 (1898-1904), bildid: 00150896_00230 — С. 224.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Шведский биографический\nBNE: XX1044987 · BNF: 13482092w · CiNii: DA00509325 · CONOR: 250724451 · GND: 118735470 · GTAA: 135362 · ISNI: 0000 0000 8173 1673 · LCCN: n50027681 · NDL: 00450934 · NKC: jo2006346238 · NLP: A30614661 · NTA: 069628513 · NUKAT: n2013012061 · PTBNP: 100781 · LIBRIS: 210906 · SUDOC: 034225250 · VIAF: 108336676 · WorldCat VIAF: 108336676\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Мюрдаль,_Альва&oldid=25700"\nЧаган айдыҥ 31 кӱнинде чыккандар\n1902 јылда чыккандар\n1986 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 14:53.


Аймактардыҥ тӧс јурттарын јарандырарга - altaicholmon\nАймактардыҥ тӧс јурттарын јарандырарга\n«Городская среда» деген партӱлекерди республиканыҥ аймактарында бӱдӱрерин «Единая Россия» бойыныҥ шиҥжӱзине алар. Бу ӱлекер аайынча иш тергеениҥ бастыра аймактарыныҥ тӧс јурттарында ӧдӧр — јондык јерлерде, ол тоодо парктарда, амыраар јерлерде, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкаларында.\n«Городская среда» деген федерал партийный ӱлекерди Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде бӱдӱрери јанынаҥ сурактарга учурлалган семинар-јуун «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ площадказында чаган айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн. Јуунда «Единая Россияныҥ» јербойындагы бӧлӱктериниҥ качылары, партияныҥ аймактардагы исполкомдорыныҥ башкараачылары, аймактардыҥ ла јурттардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nБу семинар партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ӱлекер иш аайынча ордынчызы Константин Криворученконыҥ баштаҥкайыла ӧткӧн. Ол јуунды ачып турала айтканыла, тергеелерде туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарын акча-манатла «Каладагы јарамыкту айалга» деген федерал программа кеминде јеткилдеерин 2020-2021 јылдарда артызып салары учун «Единая Россия» тартыжарга турган. «Туралардыҥ јанында јерлерди јарандырар иш «Городская среда» деген ӱлекердиҥ тӧзӧлгӧзи болуп турган эл-јонныҥ шӱӱлтелерине ле баштаҥкайларына тӧзӧлгӧлӧнӧт. Партияныҥ иш-амадузы — шиҥжӱ ле ӱйдежӱ болорын јеткилдеери, — эл-јонло туштажулар ӧткӱрери, ӱлекерди бӱдӱрериниҥ бастыра бӧлӱктери ӧйинде јетирӱлер эдери. Объекттерде иштердиҥ чыҥдыйы бийик болоры база бир јаан учурлу сурак» — деп, Криворученко темдектеген.\nӰлекер аайынча иштерди акча-манатла јеткилдеериниҥ кеми быјыл кӧптӧдилген: 2018 јылда бастыра кеминде бюджеттердеҥ 50 миллион салковой кире акча чыгарылган болзо, 2019 јылда федерал субсидиялардыҥ кеми 65 миллион салковойго јетире кӧптӧдилген, бу акчаныҥ 20 миллион салковойы аймактарга аткарылган. Константин Криворученконыҥ ајарганыла, республиканыҥ эл-јонынаҥ баштануларга тӧзӧлгӧлӧнип, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин акчаныҥ кезигин аймактарга «Городская среда» деген ӱлекер аайынча аткарары јанынаҥ баштаҥкай эткен. Бу баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ башчызы, «Единая Россияныҥ» политсовединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Александр Бердников јӧмӧгӧн.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ жилищный политика ла национальный ӱлекерлерди бӱдӱрери јанынаҥ бӧлӱгиниҥ јааны Марина Николаеваныҥ јетирӱзиле, бу ӱлекер кеми јаан јондык јерлерге келижип јат — парктарга, амыраарыныҥ зоналарына, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкаларына. «Јаан учурлу ӱлекерди бӱдӱрери — ол бастыра кеминде јаҥдарга бийик каруулу болоры. Бис слерле јуук колбуда иштеерине ле кандый ла методикалык болуш эдерине белен» — деп, ол семинардыҥ туружаачыларына баштанган.\nМарина Николаева иштиҥ бастыра бӧлӱктери керегинде лапту куучындап берген. Оныҥ ајарганыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јондык комиссиялар тӧзӧӧр, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ла интернеттиҥ болужыла улустаҥ шӱӱлтелер аларын, јондык јерлердиҥ инвентаризациязын ӧткӱрер, дизайн-ӱлекер белетеер, документтерди экспертизага табыштырар керек. «Ӱлекер јанынаҥ ишти Горно-Алтайскта эки јылдыҥ туркунына бӱдӱрип турарда, бастыра белетеништӱ керек-јарактарды ээжилер аайынча ла ӧйинде бӱдӱрген болгон. Ӱлекер албаты-јонго керектӱ болгонын кӧргӱскен ле јакшынак кӧргӱзӱлерге јеткен» — деп, ол темдектеди.\nТуралардыҥ јанында объекттер тударына ла тургузарына јарадуны канайда алары, экспертиза ӧткӱрери ле ӱлекерлерди баштапкы бӧлӱктерде канай белетеери јанынаҥ јартамалдар семинар ӧйинде база эдилген. Анайда ок специалисттер бюджеттиҥ эмес акчаны бу иш-керектерге тартып алары јаан учурлу болгонына ајару эткендер.\nГорно-Алтайск каланыҥ администра-циязыныҥ јааны, «Единая Россияны» јӧмӧӧчилердиҥ каладагы совединиҥ председатели Ольга Сафронова ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ ченемелле ӱлешкен. Оныҥ темдектегениле, 2017 ле 2018 јылдардыҥ туркунына башка-башка аргалардаҥ келген 100 миллион салковойдоҥ кӧп акча иште тузаланылган, кӧп квартираларлу 19 тураныҥ јанында он јер јарандырылган. Текши тооло ол микрорайондордо ӱч муҥнаҥ кӧп улус јадып јат, сегис јондык јерлер тудулган.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны туралардыҥ јанында јерлерди јазаарыныҥ сурактарын чуктай кӧрӧри јаан учурлу болгонына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, строительный иштер ӧдӧр јерди айландыра јерлердиҥ айалгаларын ајаруга алар керек. «Каланыҥ администрациязы ӱлекерди бӱдӱрерин јеткилдеп турган нормативный акттар ла программалар јараткан, иште бастыра муниципал службалар туружат. Строительный иштер ӧткӱрер јерди талдап аларыла колбулу кеми јаан иш ӧткӱрер, иштиҥ кажы ла бӧлӱги ӧйинде эл-јонныҥ ла јондык комиссияныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып турар керек» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nЭл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ кӧп јурттарды субсидия берериниҥ ээжилеринеҥ чыгарары, ээжилерде јӱк ле калаларды артырары јанынаҥ шӱӱлтелер былтыр айдыларда, «Единая Россия» олорды кезем јаратпаган. Партияныҥ андый кӧрӱмин «Единая Россияныҥ» председатели, РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев јӧмӧгӧн.\nТуралардыҥ јанында ла јондык јерлерди јарандырарына федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ кеми 2019 јылда эки катапка кӧптӧдилген ле оныҥ кеми 41,2 млрд салковойго јеткен.\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомы\n«Единая Россия» партияныҥ «Городская среда» деген ӱлекери тергеелерде ле муниципалитеттерде туралардыҥ јанында јерлерди ле кӧп албаты-јон амырап турган јерлерди јарандырарына ууландырылган. Иш дезе туралардыҥ јанын јарандырары јанынаҥ программаларды канай бӱдӱрип турганын шиҥжӱде тударын јеткилдеп турган эл-јонныҥ баштануларына ла шӱӱлтелерине тӧзӧлгӧлӧнӧт. Ӱлекер федерал, тергеелик ле јербойындагы јаҥныҥ органдары ортодо ишти аайлаштыра башкарарын јеткилдейт, јербойыныҥ албаты-јонын бу иште туружарына тартып аларына камаанын јетирет. Аҥылу ајару калалардагы парктарды јарандырарына эдилет. Олор оноҥ јараш ла јарамыкту болзын деп, јондык шӱӱжӱлер ле шиҥдештер ӧткӱрилет, улустыҥ кӱӱнземелдери ајаруга алылат.