12.07.2021 - altaicholmon\nУлалуда турлу шиҥжӱчилерин сакыйт\nГорно-Алтайск каланыҥ јеринде 60 јыл мынаҥ кайра Азияда эҥ ле јебрен кижиниҥ турлузы ачылган, билимчилер оны «Улалуда турлу» деп адаган.\nРерихтиҥ экспедициязы — Алтайда\nТуулу Алтайга 95 јыл мынаҥ кайра академик Николай Рерихтиҥ экспедициязы келип јӱрген.\nАэропортыста алтай «jыт» болор бо?\nБистиҥ республиканыҥ ончо организацияларында, аймактарында ла калазында окылу јерлерде алтай тилди экинчи государственный орус тилле теҥ-тай тузаланары, аэропорттыҥ тыш бӱдӱмин алтай „јытту“ эдип јазаары керегинде бичиир деген санаамды јуукта болгон бир керек тӱргендедип ийди.\nСибирьдиҥ суулары кирленет\nАлтын иштеп алган кийнинде Сибирьдиҥ 1474 километр јеринде аккан суулар билдирлӱ кирленгени керегинде WWF-тыҥ эксперттери јетирет. Бӱгӱнги кӱнде андый одус учурал темдектелген.\nЈайгы кӱн кышты азыраар\nЈайгы кӱн кышты азыраар деп тегиндӱ айдылбаган. Алтайыска јылулар келгенинеҥ ле ала јурт ээлемде иштеп турган улустыҥ ижи кайнап јат. Кыра ижи, аш салары, маала ажын отургызары, кой кайчылаары, уй-малды јайлудӧӧн чыгарары…\nАгару сӱӱштиҥ темдеги — билелерге\nБилениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱнинде јиит гвардеецтер Горно-Алтайсктыҥ кӧп балдарлу билелерине болуш этти.\nЈеткер болбозын јеткилдеечилер\nГорно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ јолдордо јеткер болдыртпазын јеткилдеер инспекциязыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.\nӦзӱмниҥ одус јыл јолы\nАлтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгыла колбой бистиҥ тергеениҥ эҥ бийик јасакчы органына – Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына, Эл Курултайдыҥ председатели А. П. Кохоевке уткуулдар келип туру.\nБиле – ороонныҥ эҥ учурлу байлыгы\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева «Јылдыҥ билези» деп конкурстыҥ республикан бӧлӱгинде баштапкы јерлер алган билелерге јеҥӱчилдердиҥ дипломдорын табыштырган. Бу кӧдӱриҥи Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱнине учурлалып ӧткӱрилген.


Чуй-Оозы — Википедия\n50°24′18″ с. ш. 86°42′02″ в. д.\nЈурт јеезе: Ийинниҥ јурт јеезези\nБийиги: 766 м\nЭл-јонныҥ тоозы: 0 кижи (2016)\nУк-калыктары: 0 кижи\nПочтаныҥ индекси: 649446\nОКАТО-ныҥ коды: 84 220 820 008\nОКТМО-ныҥ коды: 84 620 420 131\nЧуй-Оозы (орустап Чуйозы) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.\nЧуй-Оозы – Чуйдыҥ орустап устье реки Чуи.\nБу јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чуйдыҥ суузы ла Кадынныҥ бириккенинде 2 км јуукта турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик (по уровню с.Иня, которое находится рядом).\nКлимады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок -40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700-750 мм.\nТайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. . Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын – балобан, боро ылаачын – кречет, мечиртке – сова, ылаачын – сапсан.\nАйландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..\nЈурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Јакалай јолдор.\nЈурт 2010 јылда тӧзӧлип, 2013 јылда «Чуй-Оозы» деп окылу атту боло берген.\nтуристтерле иштеер дер;\nТуризм. Мал азыраары. Таҥынаҥ ээлем.\nЈебрен корумдар (1023, 1090);\nЧуй-Оозынаҥ ыраак јок "Калбак-Таш" комплекс.\nАржан суу (893);\nКадын ла Чуйдыҥ бириккени.\nЧуй ла Кадынныҥ бириккенинде\nКадын ла Чуйдыҥ бириккени\nЧуй ла Кадын\nЧуйдыҥ трагы рядом Чуй ла Кадын бириккенинде\n↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)\n↑ Доступен скан книги Молчанова О.Т. "Топонимический словарь Горного Алтая", размещённый по согласованию с автором на сайте www.nskdiggers.ru.\n↑ 6,0 6,1 Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.\n↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 3 декабря 2013 г. № 1111 «О присвоении наименования географическому объекту в Республике Алтай»\n↑ В республике состоялось торжественное открытие нового села — Чуйозы\n↑ 11,0 11,1 11,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай\n↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы\n↑ Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы\n↑ 15,0 15,1 15,2 Ойношев В.П., Урбанова С.Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чуй-Оозы&oldid=16092"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 Кочкор ай 2021, 14:47.


100 кӱн: Олег Хорохординниҥ бӱдӱрген ижи - altaicholmon\n2019 јыл Россияга оныҥ кӧп тоолу тергеелеринде, ол тоодо Алтай Республикада, талдаштар ӧдӧриле аҥылу болуп јат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде Россияныҥ президенти Владимир Путин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечизине Олег Хорохординди кӧстӧгӧн.\nӦткӧн неделениҥ учкаары, кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде, Олег Хорохординниҥ Алтай Республиканы башкарып баштаганынаҥ ала јӱс кӱн ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына јаҥы башкараачы республиканыҥ бастыра 11 муниципал тӧзӧлмӧзинде болуп, эл-јонло туштажулар ӧткӱрген, јербойындагы улустыҥ кӧдӱрип турган курч сурактарыла јууктада танышкан, кӧп солун ӱлекер-проекттерге старт берген, тергеебисте тудулып јаткан јонјӱрӱмдик учурлу јаан объекттердиҥ бастыразында болуп, тудум иштер канайда ӧдӱп јатканын шиҥдеген, башкаруда кадровый кубулталар эдерге јазанганын угускан, тергеебиске јарамыкту болгодый сурактар аайынча федерал министрлерле туштажулар ӧткӱрген ле оноҥ до ӧскӧ керектер эткен.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечизиниҥ бу ӧйдиҥ туркунына эткен керектери керегинде элбек јетирӱлер эдер республикан эп-аргаларда кӧп бичилген, айдылган ла кӧргӱзилген.\nБӱгӱн бис удурумга башчы Олег Хорохордин бу јӱс кӱнниҥ туркунына кандый иштер бӱдӱргениниҥ тооломын тургусканыс. Ого јетирӱлер толо кирбеген де болзо, је бу тооломноҥ јербойында јаҥныҥ органдары бу ӧйдиҥ туркунына нени эткенин билип алар арга бар.\n(Улалганы 3-чи бӱкте)\n—Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧгӧн. Бу тӧс јердиҥ амадузы – тергеениҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын белетеери. Оныҥ ижинде јарлу јондык ишчилер ле специалисттер туружат, кӱӱнзеген улус бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдар аргалу. Стратегия текшиалбатылык шӱӱжӱниҥ турулталары аайынча јӧптӧлӧр лӧ јаҥныҥ органдарына тӧс документ болор.\n—Кадровый резервтиҥ «Ӧзӱмниҥ командазы» деп конкурсын јарлаган. Конкурс куран айдыҥ учында тӱгенер. Оныҥ јеҥӱчилдери башкараачы јамыларда иштеер тӧс претенденттер болор. Конкурс ишке јиит, јайалталу ла эрчимдӱ башкараачыларды јилбиркедер ле јамылу иштерде јаҥыс ла тӧрӧӧн-туугандар иштеп турган деген суракты чечер амадула ӧткӱрилет. Јаҥы башкараачы мынаҥ озо болгон «бердниковский» командадаҥ айрыларга јӱткигенин кӧргӱскен, баштапкы вице-премьер Роберт Пальталлердиҥ отставказын јараткан. Мынайып, баштапкы «экономический» вице-премьердиҥ молјуларын бойына алынган.\n—Алтай Республикадӧӧн учар јаҥы авиаперевозчикти – «Победа» авиа-компанияны јилбиркеткен. Онызы Москвадӧӧн авиабилеттердиҥ баазын эки катап кирезине јабызаткан. Тергеениҥ эл-јонына ороонныҥ тӧс калазына јеткедий, ороонныҥ кӱнбадыш талазынаҥ туристтерге Туулу Алтайга келгедий јакшынак айалга тӧзӧлгӧн.\n—Тергее ичинде авиаперевозкалардыҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча эрчимдӱ иштеген. Јуукта Горно-Алтайсктаҥ Кош-Агаштӧӧн баштапкы технический авиа-рейс болгон. Бу республика ичинде јаантайынгы ла чартерный рейстерди орныктырарына эдилген баштапкы алтам болуп јат.\n—Бастыра тӧс соцсетьтерде бойыныҥ бӱктерин тӧзӧгӧн лӧ олордо јаантайын бойыныҥ ижи керегинде айдат. Тергеелик ле муниципал администрациялардыҥ ишчилерин эл-јонныҥ комыдалдарына тӧзӧлгӧлӱ каруулар јандырзын деп молјогон. Граждандардыҥ баштануларына тӱрген ајарулар эдилер боло берген. Эмди тергеениҥ башкараачызына бойыныҥ сурагыла баштанар арганы айлар, керек дезе јылдар туркунына сакыбас керек, ого чике баштанар арга бар. Ого социальный сетьтер ажыра бичиирге јараар. Удурумга башчы андый баштануларды кычырып, айдылган сурактарды шиҥдеп, ол сурактарды аайлаштырары аайынча јакылталар берип турганын ченемел кӧргӱзет.\n—Алтай Республиканыҥ бастыра аймактарында болгон, јербойында айалгаларла тереҥжиде танышкан, эл-јонло, предприятиелердиҥ ле учреждениелердиҥ башкараачыларыла тушташкан. Тергеениҥ јаан учурлу бастыра соцобъекттеринде болгон.\n—Федерал ӱч министрле ишмекчи туштажулар ӧткӱрип, јурт ээлемниҥ, јол-транспортный колбуныҥ, туризмниҥ ле ӱредӱниҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча Алтай Республикага ӱзеери јӧмӧлтӧ јетирери керегинде јӧптӧшкӧн.\n—Казахстандӧӧн јол тудары ла тергееде јолдор јазаар иштерге чыгарылып турган акча-манаттыҥ кемин кӧптӧдӧри аайынча сурактар јанынаҥ Минтранстыҥ јӧмӧлтӧзин алган. Анайда ок Алтын-Кӧлгӧ јетире јол федерал статус аларын темдектеткен.\n—Тарифтердиҥ сурагына учурлалган бир канча јуун ӧткӱрген. Сурак курч турат ла оныҥ аайына бир ле уунда чыгарга келишпейт. Ондый да болзо, бу бӧлӱкте иштеп турган бастыра каруулу јамылуларга коммуналка ла электроэнергия учун тӧлӧмирлерди јабызадар эп-аргаларды бедирезин деп јакару берген.\n—«Чыҥдый ла јеткер јок автомобильный јолдор» деген ӱлекер аайынча јолдорды јазаар јаан иштер баштаган: 2020 јылдыҥ учына јетире узуны 180 километрдеҥ кӧп јолдор јазалар. Майма јуртта Советский оромдо, Горно-Алтайсктыҥ оромдорында ла ӧскӧ дӧ јурттарда сакылталу јазал иштер башталган. Олор куран айда тӱгенер. Олег Хорохордин јазал иштерди ле чыгарылып турган акча-манат канайда чыгымдалып турганын таҥынаҥ бойы шиҥжӱде тударын угускан.\n—Сӱрее-чӧпти арутаарыныҥ сурагын таҥынаҥ шиҥжӱге алган. «Сӱрее-чӧптиҥ реформазы» — текши ороон ичинде, ол тоодо Алтай Республикада эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи болуп јат. Удурумга башчы јамылулардаҥ сӱрее-чӧптиҥ сурагыла јазап иштезин деп некейт. Кезикте эл-јонныҥ комыдалдары аайынча јарабас јерлерде ташталган сӱрее-чӧпти арутап саларга бир канча саат ӧй керек болуп калат. Тӱрген аайына чыгар эп-аргадаҥ башка таштанчыларды ылгап јууры, олорды чыгара тартырары учун тарифтерди јабызадары аайынча иш ӧткӱрилет.\n—«Су-кадык» деген автопоезд» деп јонјӱрӱмдик медицинский ӱлекер иштеп баштаган. Республиканыҥ эл-јоны кайдӧӧн дӧ барбай, бийик квалификациялу врачтардыҥ болужын бу ӱлекер аайынча јербойында ла алар аргалу. Јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде баштапкы автопоезд Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардӧӧн барар. Врачтардыҥ бригадалары кажы ла аймакта бир неделениҥ туркунына иштеер.\n—Алтын-Кӧлди чеберлеп алары аайынча программа кеминде бир јерде туруп калган иштерди кӧндӱктирген. Хорохордин ӧткӱрген јуунныҥ кийнинде јакылталар берилген ле Артыбашта сууӧткӱш тудулып башталган.\nОлег Хорохординниҥ аайына чыгарында турушкан кӧп тоолу сурактар болгон. Олордыҥ бир канчазын ла тоолоп ийели. Темдектезе, ол Кош-Агаш аймакта јол-јорыкта болордо, Тӧбӧлӧрдиҥ эл-јоны ичер сууныҥ сурагын кӧдӱрген, Оҥдойдо дезе эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи јемирилген кӱр болгоны јарталган. Бу сурактардыҥ аайына чыгарын јаҥы башкараачы таҥынаҥ бойыныҥ шиҥжӱзине алган. Анайда ок Паспарты јурттагы школ ло Майма јуртта спорттыҥ «Атлант» комплекси тузаланарына јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире табыштырыларын ајаруда тудат.\nЈаҥы Белтирдиҥ эл-јонында клуб јок. Учреждение ӧйинде тудуларын јербойыныҥ јаҥдары бойыныҥ ајарузында тутсын деп, Олег Хорохордин олорго баштанган. Анайда ок ол Кан-Оозында балдардыҥ эскирген садигиле колбулу суракты тӱрген аайлаштырзын деп јакылта берген. Анда 125 бала јӱрер садик келер јылдыҥ учына јетире тудулып калар учурлу. Алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай оныҥ Оностогы музей-туразы орныктырылар. Кызыл-Ӧзӧктӧ јаҥы микрорайонныҥ ӱлекери белетелер.\nЈондык транспортто Сбербанктыҥ «Мир» картазын тузаланып, јеҥилтелӱ јорыктаарыныҥ тӧлӧмирлери аайынча ӱлекердиҥ стартын ол кичӱ изӱ айда берген. Бу ӱлекер јеҥилтелӱ јеткилдештерди тузаланып турган граждандардыҥ јӱрӱмин јеҥилтер.\nРафтингле ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ призерлорыла туштажу ӧйинде Олег Хорохордин Горно-Алтайскта гребной канал ла чакпынду суудагы спорттыҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрери аайынча Сибирьдиҥ тергеелик тӧс јерин тӧзӧӧриниҥ аргаларын шиҥдеп кӧрзин деген јакылта берген.\nЈуукта ӱредӱниҥ федерал министриле ӧткӧн туштажуда ол Российский академияныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ «Алтайда ченелтелер ӧткӱрер јурт ээлеми» деп билим учреждениезиниҥ Шабалин аймакта тузаланылбай турган јерлерин муниципалитетке табыштырзын деген шӱӱлтеле окылу баштанган. Бу сурак чечилген соҥында, улус јадар туралар тударыла, јурт ээлемниҥ ӧзӱмиле колбулу кӧп тоолу сурактардыҥ аайына чыгар арга болор.\n«Ак турада» јаантайын болуп тургандардыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ ишчилериниҥ темдектегениле, јаҥы башкараачы келгениле колбой башкаруныҥ ижиниҥ аайы солынган. Озо ло баштап ишти бӱдӱрер дисциплина бийиктеген. «Иш – ол мениҥ јадын-јӱрӱмимниҥ бӱдӱми» — деп, Хорохордин айдат. Ол таҥкы тартпайт, ачу аш ичпейт, су-кадыгы бек, оныҥ учун јаантайын иштейт. Онызын бойы башкарып турган ишчилеринеҥ де некейт.\nИ. З. Шуклинниҥ адыла адалган 6-чы таҥмалу лицейдиҥ директоры:\n«Ӧзӱмниҥ командазы» деп адалган конкурс керегинде тергеебистиҥ јӱрӱминде не болуп турганыла јилбиркеп турган кажы ла кижи билер болбой. Конкурстыҥ туружаачыларын баалайтан, јеҥӱчилдерди талдаар ээжи-некелтелер чындык болор учурлу. Не дезе, кадрлар «решают все». Бу куру сӧстӧр эмес — ол бӱгӱнги кӱнниҥ некелтези. Бу конкурс республиканыҥ ӧзӱми учун санааркап, оны ӧзӱм алындырарына иштеерге јӱткиген улустаҥ турган команданы тӧзӧӧрине тебӱ берер учурлу. Командага киретен улус ӱредӱзи, ченемели, ичкери барарга јӱткимели ле туза экелери јанынаҥ бааланар учурлу.\nАлтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јери ачылар тушта темдектелген амадулар јӱрӱмде бӱткен соҥында, сӱрекей јакшы болор эди. Тергеениҥ кажы ла кижизинде республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязында туружар арга болзо, ол анда туружып тура, кандый да буудактар сеспезе, чокым ӱлӱзин јетирип ийзе, бу номенклатурный тӧс јер эмес, а чындап ла иштеп турган Тӧс јер, республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи боло берер эди.\nТранспортный логистика ӧзӱм алынза, келер ӧйдӧ республика ӧзӱм алынар, ӱзеери федерал акчалар јилбиркедилер, туризм ӧзӧр, јаҥы иштеер јерлер, ыраак аймактардыҥ улузына јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр».\nАР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Республикан эмчилик» деп бюджетный учреждениезиниҥ приемный бӧлӱгиниҥ заведующийи, врач-хирург:\n«Авиаколбуны ӧскӱрери керегинде јакшы солун болды. Бу ӱлекер јӱрӱмде бӱтсе, Кош-Агаштаҥ ла Кӧксуу-Оозынаҥ Горно-Алтайсктӧӧн учуп келетени сӱрекей эптӱ болор эди. Ол јурттардагы аэродромдор орныктырылып, јаҥыртылган болзо, јакшы болор эди. 80-чи јылдарда канайда учканысты эске алынадым — сӱрекей эптӱ болгон. Иштеер јерлер де тӧзӧлӧр, туристтер де кӧптӧӧр эди.\n«Ӧзӱмниҥ командазы» — јакшы программа. Бойыстыҥ кадрларысты ӧскӱрер, улус јадар јакшы јерлер ле акча иштеп алар айалгалар тӧзӧӧр керек. Мында јербойында чыккан, тергеедеги иштиҥ ле јӱрӱмниҥ айалгаларын билер улус иштезин деп. Јиит специалисттерге шеф-таскадаачылар јӧптӧӧр керек. Олор јииттерди ишке ууламјылаар ла бу улус учун каруулу болор эди.\nБис Медицинаныҥ ишчизиниҥ кӱнинде Олег Леонидович Хорохординле тушташканыс. Кадровый суракты кӧдӱргенис, перинатальный тӧс јер тудары керегинде куучындашканыс.\nОл јиит, келер ӧйдиҥ ченемелдӱ башкараачызы. Куру сӧстӧр айтпайт, кандый ла суракты тереҥжиде билерге кичеенет».\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ директоры:\n«Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јери – тергеебистиҥ ӧзӱмине јӱткиген кӧп тоолу улустыҥ, тӧрӧлчи кӱӱндӱлердиҥ јилбӱлери бириккен јер болор учурлу. Демократияныҥ тӧзӧлгӧзинде турган, Александр Васильевич Бердниковло јуук колбуда иштеген ле республикада бастыра тӧс ӱлекерлер ле учурлу керектер керегинде билер улус Тӧс јердиҥ ижинде эрчимдӱ туружат. Мынызы стратегияны тӧзӧӧринде бар ченемел-јаҥжыгуларды улалтарын јеткилдеер.\nУдурумга башчы Олег Хорохординниҥ Майма аймакла јол-јорыктарыныҥ уч-турулталарына јаан ајару эдедис. Јакшы кубулталар болор, кӧп тоолу сурактар чечилер ле Александровкада школ тудулар, Сайдыс, Бӱлӱлӱ ле Александровка јурттарда јакшы инфраструктура тӧзӧлӧр деп иженедис.\nФермер ээлемдерге јӧмӧлтӧ јетирер деген јаан учурлу сурак кӧдӱрилген. Улус керектӱ болушты канайда аларын билбес. Андый болушты бастыразы алар аргалу болор учурлу. Улусты госјӧмӧлтӧни тузаланарына ӱредер керек.\n«Ӧзӱмниҥ командазы» — јакшынак шӱӱлте. Социальный лифттер иштеер учурлу. Конкурста талдалган баштапкы улус Алтай Республикада кандый аргалар бар болгонын кӧргӱзер учурлу. Мынызы јаан керек. Улус тергеебисте ле јатсын ла мында ла иштезин».


28.08.2017 - altaicholmon\nЭскизинеҥ јаҥы тураларга\nАР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Н. Кондратьевтиҥ јетиргениле, быјыл Горно-Алтайскта, Майма, Улаган ла Кан-Оозы аймактарда эскизи јеткен тураларда јадып турган 282 кижини јаҥызына кӧчӱрер керек.\nЧерӱге барарынаҥ качпа, оноҥ ӧскӧ…\nJаҥы чыккан јасак аайынча черӱге барарынаҥ кыйышкан улус 10 јылдыҥ туркунына государстволык службаныҥ организацияларында иштеп болбос. Мынаҥ озо болгон јасакта ондый кижи госслужбада јажына иштебези керегинде айдылган.\nБашкару ла Сбербанк: ӧмӧ-јӧмӧ иш улалар\nАлтай Республиканыҥ Башкарузы ла Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱги ортодо ипотека аайынча кредит берер тушта јеҥилтелер эдери керегинде јӧптӧжӱ тургузылды.\nАјарыҥкай болугар, јолдордо балдар!\nАлтай Республикада «Ајарыҥкай болугар, јолдордо балдар!» деген профилактикалык керек-јарактар ӧткӱрилет.\nӰнди ӧйинеҥ озо берери\nАлтай Республиканыҥ јеринде ӱнди ӧйинеҥ озо берери 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинеҥ ала башталар деп, талдаштарды ӧткӱретен комиссия јетирет.


Ӱренчиктердиҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт - altaicholmon\nӰренчиктердиҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде школдо ӱренген ӧйлӧри эҥ ле баалу ӧйлӧр болуп, јажын-чакка артып калат. Баштапкы таныктар, баштапкы ӱредӱчи, баштапкы једимдер, чындык најылар… Бу ончозы школдоҥ башталат. Школ – балдардыҥ экинчи айылы, ӱредӱчилер – экинчи ада-энези. Быјыл Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школына 100 јыл толуп јат. Школ бӱткӱл чак туркунына јаан јол ӧткӧн. Тӱӱкилик чаазын-документте айдылганыла болзо, 1922 јылда Улаган јуртта школ иштеп турган болгон. Байла, школ оноҥ озо тӧзӧлгӧн болор бо? Је кӧмзӧнӧҥ алылган чаазын-документке тайанып, быјыл школдыҥ юбилейлик јылы деп чотолот. Јаан тӱӱкилик јол ӧткӧн школдыҥ јӱрӱми керегинде оныҥ директоры А. А. Акимеевке јолыгып, эрмек-куучын ӧткӱрдибис.\n– Александр Арманович, эҥ ле озо кычыраачыларды Слерле таныштырып ийектер.\n– Мен Кош-Агаш аймакта Чаган-Узун јуртта чыккам ла ӧскӧм. Школдыҥ кийнинде каладагы ӱредӱчилер белетеер колледжти, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ биолого-химический факультедин ӱренип божотком. 2006 јылдаҥ ала Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школында иштеп јадым, быјыл иштеп баштаганымнаҥ ала 16 јыл болор. Школдыҥ директоры болуп, экинчи јыл иштеп келдим.\n– Тӧрӧл ӧмӧлигер, ӱренчиктеригер керегинде куучындап берзегер.\n– Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ школдо бежинчи класстаҥ ала 11-чи класска јетире текши 405 бала ӱренип јат. Ӱредӱчилердиҥ тоозы – 43 кижи, ол тоодо бийик квалификациялу беш ӱредӱчи, баштапкы квалификациялу 14 кижи, ӧткӧн ӱредӱлӱ јылда алты јиит специалист ишке алганыс. Анайда ок эки кадетский класс бар. Јажы јаан, ченемели бай ӱредӱчилер бисте иштеп јат. Быјылгы ӱредӱлӱ јылда 9-чы класстар школдо экзамендер табыштырып јадылар. Бисте андый эки класс бар. Кӧп балдар тогузынчы классты ӱренип божодоло, ӱредӱге киргилейт. Оныҥ учун 10-чы класс бир ле класс болуп артып калат. Келер ӱредӱлӱ јылда эки 10-чы класс ачарга темдектеп турубыс. Ол эки класс профильный болор. Бирӱзи – психолого-педагогический ууламјыла, экинчизи – универсальный. Анайда ок келер ӱредӱлӱ јылда бежинчи класска 113 бала келер, айдарда, тӧрт бежинчи класс болорында алаҥзу јок. Текши школдыҥ ӱренчиктериниҥ тоозы база кӧптӧӧр, кайда-да 460-480 кирези ӱренчикке једе берер. Бис эки сменала ӱренип јадыс, баштапкы сменада 12 класс, экинчи сменада беш класс. Келер ӱредӱлӱ јылда ӱренчиктердиҥ тоозы кӧптӧй берзе, экинчи сменада сегис класс боло берер. Кадровый суракты алып кӧрзӧ, бистиҥ школдо ӱредӱчилер ончо јеткил.\n– Школдыҥ тӱӱкилик јолы кандый болды, кыскарта таныштырып ийзегер?\n– Бу школдыҥ јаҥы туразына бис 2015 јылда кӧчӱп келгенис. Оноҥ озо школ А. В. Санааныҥ адыла адалган оромдо, эки кат школго келиштире јазалган турада болгон. Ол эки кат турада 1920 јылдардаҥ ала јаан класстардыҥ балдары ӱренген. Айдарда, ол јылдарда ӱренген улус ол тураны тӧрӧл школы деп адайдылар. Бистиҥ школдо кӧп тоолу онјылдыктар туркунына ӱредӱчи болуп иштеген ады јарлу улус ас эмес. Олордыҥ ады-јолдорын адап ийейин: РФ-тыҥ албаты ӱредӱзиниҥ отличниги деп ат адаткан ӱредӱчилер – А. Н. Лубеницкая, А. С. Белешева, О. С. Мамашева, К. Г. Тринихина, Л. П. Челчушева, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи М. А. Быжлакова. Бир канча ла јыл кайра ишти артырып амыралтага барган, 46 јыл ӱредӱчи кижиниҥ јолын апарган Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи Т. С. Токоекова, тургуза ӧйгӧ јетире алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи РФ-тыҥ текши ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи, РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Н. Н. Санина. Кӧп тоолу јылдарга школдыҥ директоры болгон РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи В. К. Ядомыковтыҥ ады јолын улус јакшы билер, ол бойыныҥ кийнинде сӱрекей јакшы ис артырып салган. Владимир Константиновичте эки ле байрам болгон, сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде баштапкы кӱзӱҥи ле Ӱредӱчилердиҥ кӱни. Ол амыралтага јӱре де берген болзо, кажы ла јыл баштапкы кӱзӱҥиге келип, балдарды уткуйтан. База бистиҥ школдо кӧп јылдардыҥ туркунына ӱредӱчи болуп иштеп келген С. Н. Сартаков ишмекчи ӧмӧликтер ортодо В. К. Ядомыковтыҥ эземине учурлай јаҥжыккан спорт маргаандар ӧткӱрет. Анда ӱредӱ бӧлӱк, школдор, эмчилик, аймактыҥ администрациязы, полицияныҥ бӧлӱги, ветеринарный станция ла ӧскӧ дӧ ӧмӧликтер эрчимдӱ туружадылар. Столдо ойноор теннисле, волейболло, шашкиле, футболло маргаандар ӧдӧт. Маргаандардыҥ кийнинеҥ ӧмӧликтер культураныҥ туразында јуулыжып, «Битва хоров» деп кӧрӱ-конкурста туружып јадыс. Тӱӱкилик јолдо база бир јаркынду, аҥылап ийгедий учуралдардыҥ бирӱзи – школды алтын ла мӧҥӱн медальдарла божоткон ӱренчиктер. Олордыҥ ады-јолдорын база адап салар керек деп сананып турум. 1996-1997 ӱредӱлӱ јылдарда медалисттер – Николай Лубеницкий, Ирина Кымындынова (Ялбакова), Екатерина Ушакова, 2001-2002 ӱредӱлӱ јылдардыҥ медалисттери – Елена Челчушева, Александр Тельденов, Тамара Куюкова, 2002-2003 ӱредӱлӱ јылдарда – Эмилия Тойдонова. Медалисттер бистиҥ оморкодубыс, ӱредӱчилердиҥ ле балдардыҥ једимдери, школдо ӱренип тургандарга – тем алатан темдек.\n– Ӱредӱнеҥ башка ӧмӧликтиҥ, ӱренчиктердиҥ јӱрӱминде кандый једимдер бар?\n– Бу ла јуукта бистиҥ ӧмӧлик «Ӱредӱчилердиҥ јазы» деген кӧрӱ-конкурста туружып, јеҥӱлӱ экинчи јер алган. Былтыргы јылда бу ла кӧрӱ-конкурста бистиҥ школдыҥ ӧмӧлиги баштапкы јер алып, республикан кеминде ӧткӱрилген кӧрӱ-конкурста турушкан эди. Уч-турултазы аайынча гала-концертке киргенис. Бистиҥ ӧмӧликтеҥ «Баатырлар» деп бије болгон, анайда ок информатиканыҥ ӱредӱчизи Ольга Викторовна Тыпаева кожоҥдогон. Балдар ортодо алар болзо, олордыҥ конкурстары, маргаандары ончо онлайн аайыла ӧткӱрилген болгон. Балдар база турушкылап, бойлорыныҥ билгирлерин кӧргӱзип ле јат. Ӱренчиктер ортодо кандый ла јайалталу балдар бар. Кожоҥчы-бијечи балдар Алан ла Айана Темеевтердиҥ «Јаш канат» деп ӧмӧлигине јӱрӱп, кӧп ойын-концерттерде, кӧрӱ-конкурстарда туружадылар, ады јарлу артисттерле бир сценага чыгып, кожоҥдойдылар. Спортты сӱӱген балдар ДЮСШ-да ӧткӱрилип турган самбо, дзюдо, јеҥил атлетика, столдо ойноор теннис аайынча ууламјыларла тазыктырынгылайт. Текши айдар болзо, балдар культуралык та ууламјыларла, спортло до јилбиркейдилер, једимдерге једедилер.\n– Куучыныгар учун алкыш-быйан. Ӱренчиктерерге једимдер, ӱредӱчилерге сӧс уккур балдар кӱӱнзейдим.


Инфоурок › Начальные классы › Рабочие программы › Рабочая программа по алтайскому языку 3 класс\nАлтай тилле иштеер программа текши уредулу баштамы школдордын федерал эл-тергеелик уреду стандарты ла Россиянын гражданининин когус корумин тыныдып оскурери ле таскамал береринин Концепциязы аайынча тургузылган.\nБаштамы школдын алдында турган тос амадулар: оогош класстардын уренчиктеринин граждан ла когус коруминин тозолгозин тозоп тыныдары; уренерге керекту ишти ле бойын башкарып билеринин тозолгозин тозоори; уренчиктердин когус санаазын оскурери ле jакшы кылык-jанга таскадары. Бу амадуларга jедеринде «Алтай тил» деп предметтин учуры jаан.\nПрограммада берилген материал jастыра jок бичир ле коммуникатив билгирлер ле таскамал берер ууламjыларлу. Торол тили-баштамы класстардын уренчиктерине бастыра уредунин тозолгози, укаа-санаазына, jайалтазына озум берер ле албатызыла, jурумле таныжар арга. Улу педагог К.Д.Ушинскийдин айтканыла, бала оныэбире улустын когус байлыгыла ада-энезинин тили ажыра таныжат, эбире телекей дезе балага бойынын камаанын ойто ок ада-эненин тили ажыра jетирет.\nБаштамы класстарда торол тилин уренери – ол лингвистика уредунин ле эрмек-куучынын таскадар системанын баштапкы болуги болуп jат. Болуктен билип алганы баштамы школды божоткон уренчикке уредузин онон ары улалтар арга берер.\nТорол тилин баштамы школдо уредеринин амадулары:\n- уренчиктерди тил билимнин тос ондомолдорыла таныштырары ла шууп сананарына уредип-таскадары;\n- уренчиктердин коммуникатив билгирлерин: оос ло бичиит эрмек-куучынын jарандырары, диалог, монологло тузаланарына таскадары;\n- jастыра jок бичиирине керекту билгирлер берери.\nКурстын текши аайы\nПрограмма «Алтай тил» деп предметтин аргаларыла «Филология» ууламjынын уредулу тос задачаларын будурерине ууландырылган. Тос задачалар:\n- Россияда коп тилдер ле культуралар бой-бойлорыла колбулу, ол ок ойдо кажы ла албатынын тили – ол онын ук албаты болгонынын тозолгози деп ондомолло таныштырары;\n- оос ло бичиир диалог ло монолог эрмек-куучынын jарандырары;\n- коммуникатив билгирлерин jарандырары;\n- уренчиктердин ич-санаазын, jакшыны, jарашты сезерине, оны баалап билерине таскадары;\n- jайаан jайалталарына озум берери.\nПрограммада онойдо ок бир канча практический задачалар тургузылган:\n- уренчиктердин эрмек –куучынын, шууп билерин, «санаазында корорин» (вооражение) таскадары, тилдин эп-аргаларын эрмек-куучыннын амадузына, одуп jаткан айалгазына келиштире талдап, тузаланып билери;\n- баштамы класстын уренчиктерине тил, тилдин системазы: лексика, фонетика, графика, орфоэпия, морфемика (сотин будуми), морфология ла синтаксис керегинде эн башкы билгирлер берери;\n- эрек-куучынынын культуразын таныдары, чын бичир, кычырар, диалогто туружар, jан эмес оос монолог ло тексттер тургузып билерине таскадары;\n- торол тилин баалап, оны чеберлеер, jарандырар ла тилин билерге jилбир кедер, бойынын эрмек-куучынын jарандырар куун таскадары.\nБу задачаларды будургение алтай тилин уредеринин амадуларына jедерге болужат.\nАлтай тилдин курсы бичикке уредеринен башталат.\nБичикке уредеринин курсына кычырарга ла бичиирине уредер леуренчиктерди эрмектежип куучындажарга таскадары, созлигин байыдып эрчимдедери, куучын-эрмектин табыштарын чын угарын быжулаары, грамматиканы уренерине, чын бичиирине белетеерикирип jат. Бичикке уредеринин задачаларын кычырарынын ла бичииринин урокторында будурер. Оос ло бичиир эрмек-куучын бой-бойыла колбулу, бой-бойынан камаанду, онын учун бичиирге уредери кычырарыла бир уунда одор. Бичикке уредер ой уч болуктентуруп jат: бичикке белетер ой (добукварный), букварный ой (тос болук), бичикке уренгенойдин кийни (послебукварный ой).\nБичикке белетеер ой (добукварный) – уренчиктерди тил ле литературанын уредузинин системазына кийдирер ой. Балдарды уредуге, кычырарына jилбиркедер ууламjылу одор. Уренчиктердин оос эрмек-куучынын кандый кеминде, анчада ла угуп, айдып билери кандый – бу ойдо jартап алар керек. Бичикке белетеер ойдин база бир анылузы: уренчиктерди школдын ээжи-некелтелерине темиктирери ле уредулу ишке jилбиркедери.\nБичикке белетеер ойдо уренчиктерди тилле таныштырары сосло, состин учурыла, онын башка-башка айалгаларда эрмек-куучындагы учурыла, графический будумиле (бичилгениле) танышканы ажыра одот. Баштамы класстын балдары эрмек керегинде ондомол алат, эрмек-куучыннын табыштарын, состо ээчий турган аайын чын угарга, ылгаштырарга темиккилейт. Состин табыштарын схема-модельдер аайынча шиндеерге, состорди уйелерге болиирге, согулта тушкен уйени табарга уренгилейт. Бичикке белетеер ойдо уренчиктер унду ле туйук табыштар керегинде ондомол алат, унду табыш ла олорды бичикте темдектеер таныктарыла таныжат.\nБичииринин урокторында балдар тетрадьты чын саларыла, ручканы тударыла, канайда отурарыла таныжат, таныктардын элементтерин, онон бойлорын бичип уренгилейт.\nБукварьдын ойинде баштапкы туйук табыштарла, олорды темдектеер таныктарла, онон ары унду табыш-таныктарла танышкылайт. Бу ойдин анылузы – кычырарына уредери, кычырыштын эбин (механизм чтения) тузаланарга темигери. Уренчиктер кычырыштын эки будумиле таныжат: орфографический – бичилгени аайынча кычырары, орфэпический – айдып турганы аайынчакычырары. Кычырарыла коштой уренчиктер уйелердин таблицазыла иштеер, унду ле туйук таныктардын бичилериле, олорды бой-бойыла колбоштырып бичиириле таныжат, состорди, эрмектерди, jаан эмес тексттерди бичиирге уренгилейт.\nБичикке уредер ойдин кийнинде (послебукварный ой) уренгенин бириктире катап корор. Бу ойдо табынча буткул состорло кычырарына кочор, бойында кычырарга темиктирер, состорди, эрмекти, тексттерди мендебей, когуске алынып, чокым-jарт кычырарына таскадар. Эрмек-куучыннын ээжилериле (этикедиле) тексттер ажыра, куучындашкан айалга-ситуацияларды ойногоны ажыра таныжар (jакшылажары, быйан айдары, уйдешкенде айдар состор ло о.о.). Куучын-эрмектин табыштарыла, лксикала, грамматикала таныжары уренчиктерге эрмектежип куучындажарына керекту таскаду берериле, олордын jайалталарын оскурериле колбулу одор. Бу ойдо уренчиктер литературный тексттер кычырарын баштаар, «Бичиктостин байрамы» деп проектти белетеерине туружар. Проектти белетегени бичикке уредер ойдо билип алган билгирлериле тузаланарга, онын учурын айлап, баалаарга болужар.\nБичикке уредер ойдин кийнинен тил ле кычырары эки башка одор.\nПрограммада алтай тилдин систематический курсынын тургузылган аайы:\n- тилдин системазы (лингвистика билгирлердин тозолгози): лексика, эрмек-куучыннын табыштары ла орфоэпия, графика, состин будуми (морфемика), грамматика (морфология ла синтаксис);\n- чын бичиири ле токтой тужер темдектер (пунктуация);\n- эрмек-куучынды таскадары.\nКурс концентрический ээжиле тургузылган: грамматиканын болуктерин, темаларын кажы ла класста уренер. Программаны мынайда тургусканы уренчиктер jаны теманы уренерге белен болгонын аjарар, уренер материалды табынча теренжиде берер ле грамматиканын теориязын, чын бичиирин ле эрмек-кууучынын таскадарын бир уунда бой-бойыла колбулу уренер арга берип jат.\nПрограмманын материалы баштамы класстын уренчиктерине тилдин системазы, тарган аайы (структуразы) керегинде текшиjетиру берер, алтай литературный тилдин бир кезик ээжилериле таныштырып, олорло тузаланарына таскадар. Орфографияны, пунктуацияны уренгени, уренчиктердиноос ло бичиир эрмек-куучынын таскатканы программада тургузылган практический задачаларды (тилди jуруминде тузаланары) будурер арга берет, уренчиктердин культуразын бийиктедер билгир-таскамал берет.\nПрограмманын база бир уламjызы: тил – улус бой-бойыла кол бут удар (тил алыжар) арга ла албатынын национальный культуразы деп ондомолды баштамы класстардын уренчиктерине аайлап аларга болужары; алтай тил – алтай албатынын торол тили, ол орус тилле коштой Алтай Республиканын окылу тили деп билери.\nТилдин табыш-таныктары, лексиказы, состин будери, морфология ла синтаксизи бой-бойыла тудуш, ич колбулу. Программада уренер jетирулер, ондомолдор, ээжилер олорды буспай, бирлик системада берилген.\nТилдин башка-башка единицаларыла таныжып, уренчиктер олордын бой-бойыла колбулу, тудуш болгонын билип алар. Морфологияла, синтаксисле, состин турган будумиле, таныктардын бичилериле таныжары модель-схемаларла иштегени ажыра одот. Тилдин башка-башка jаныла танышканы уренчиктерге тилди эпту тузаланар билгир берет, когус санаазы озум алынат.\nПрограммада тос аjарулардын бирузи «Текст», «Эрмек» деп темаларга эдилген. Бу темалар уренчиктердин комуникатив билгирлерин таскадып быжулаар. Текстле иштеери уренчиктерден эрмек-куучын керегинде jетирулерди, тилди билерин некейт. Олор берген тексттерге тайанып, бойлоры эрмек-куучын одуп турган айалгага, амадузына келиштире башка-башка будумду тексттер (jетиру эдер, jуртамал, шууген учурлу) тургузарга уренет. Тексттердин турар аайын буспай, шуултени колбулу, jарт айдарга, бичиирге таскайт.\nЭрмекле иштеери уренчиктерди эрмекте состордин турар аайыла, учур согултала оос куучынында тузаланып билер, бичикте керекту темдектерди тургузар таскамал берет. Синтаксис ажыра состордин кубуларыла таныжат, jастыра jок бичиирге ле эрмек-куучынды тургузар бигирлер алат.\nПрорамма онойдо ок алтай тилдин лексиказы крегинде jетиру берет. Лексикала, состин лексика учурыла танышканы уренчиктерге jурумде состин учурын билерге, сости аjарынкай, чебер тузаланарына, куучынга келиштире керекту сости талдап билерине таскадат. Торол тилинин созлигинин байлыгыла таныштырат.\n«Эрмек-куучыннын табыштары» деп болук табыштар ла татаныктарды ылгаштырар, табыштарды бичикте чын темдектеп билерин некейт. Табыштарды чын айдып, угуп билери кычырып, угуп, куучындап, бичип билерине камаанын jетирет.\nСосторди jастара jок бичип билери, эрмекте керекту токтой тужер темдектерди чын тургузары состин учурлу болуктерин, орфограмманы, куучын-эрмектин болуктерин таныыр, бой-бойынан ылгаштырып билерине тайанат. Орфограмманы танып, онын будумин ылгаштырып, кандый ээжиге кирип турганын, ол ээжи аайынча керекту иштерди будурип билери jастыра jок бичип билетинин тозолгози болот.\nПрограммада берилген материал уренчиктерди шиндеерге, бириктире коруп шуулте эдерге, тундештирерге, тунейин – башказын табарга, бир темдекти шиндеп, ондомол чыгарарга (индукция) эмезе ондомолды темдектер ажыра керелеп jартарга (дедукция), тилдин единицаларын канды бир темдеги аайынча болуктерге бириктирерге эмезе олордын ээчий турар аайын тургузып (систематизация) билерге керекту эп-аргаларды тузаланарга таскаарынын тозолгозин jеткилдейт.\nПрограмма проект иштер откурерин темдектейт. Проект иштер уренчиктердин билгир алар ижин эрчимдейт. Проекттер урокто билип алганын быжулаар, теренжидер арга берет, уренчиктердин jайалталарына озор айалга тозойт, нокорлориле, jаан улусла кожо jедимду иштеерге, иштин аайын (кем нении эдетенин) озодон темдектеп, чокымдап билерине, керекту jетирулерди jуурга, бир аайына экелерге таскадат.\nУредунин тос (базисный) планында «Алтай тилдин» курсынын jери\nБаштамы школдо алтай тилди уренерине 3 класстка 68 час берилет.\nJакшы кылык-jаннын ээжи-некелтелерин ле jуруминде ончо улус тен, jайым дегенин аайлаганы аайынча, бойын бойы башкарарга, бойынын кылык-jаны учун каруулу болорына таскадару.\nЭрмек-куучынла колбулу иштер.\nТекст.Тексттин темдектери. Бир тема, тос шуулте, эрмектер учурыла бой-бойыла колбулу болоры.Тексттин темазы, тос шуултези. Бажалык. Абзац. План. Jетиру эдер текст, jурамал, шууген учурлу.Кычырган текстти куучындаары.\nJыл туркунына уренгенин катап корори.\nЛичностный ла метапредметный турулталар\nАлтай куучынды угуп, анда не керегинде айдылганын ондооры\nОос ло бичиген эрмек-куучынды, ич бойында эрмек-куучынды ылгаштырар\nБерилген кргузу эрмектерге тайанып, бойы сурак тургузар, каруузын 1андырар\nJаны билгир берери\nУредучинин болужыла эрмектер тургузар\nТабыштар ла таныктарды ылгаштырар\nСогултаны билип алары\nСостор кандый болорын ылгаштырар\nСосторди уйелерге болиир\nЭлес ундулерге а1ару эдер\nТаскаду иштер будурер\nСозлик диктант бичиир\nАр- буткенди чеберлеери\nТанмалыкты эске алынар\nКочурип бичиир иш\n1урттын улузын тооры\nБилери аайынча иштеери\nТаскаду иштер будурери\nУнду табыштарды билери\nСосторди чын айдары\nСозлик диктант бичиири\nКарточкала танынан иштеер\nБичикле танынан иштеер\nКарточкала танынан иштеери\nАрбаева Алтынай Александровна\nНомер материала: ДВ-206522


Кичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни — Википедия\nКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни\n← Кичӱ изӱ ай →\nКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни (орустап 15 июня) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 166 кӱни (високосный јылда 167 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 199 кӱн арткан.\nКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кичӱ изӱ айдыҥ 2 кӱни болгон.\n1932 — Аржан Оинчинович Адаров (2005 божогон) ― ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи. Алтай Республиканыҥ мак кожоҥыныҥ сӧстӧриниҥ авторы. СССР бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1958), РСФСР культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи (1982), АР-дыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган премияныҥ лауреады (2005), Албатылык тӱрк академияныҥ академиги. Сӧӧги — тӧӧлӧс.\n↑ Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 5-6 — 104 с.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кичӱ_изӱ_айдыҥ_15_кӱни&oldid=31963"\nКичӱ изӱ ай\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 26 чаган ай 2022, 20:18.


Балдардыҥ амыражы ла јурт ээлемниҥ сурактары - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкинниҥ башкартузыла Башкаруныҥ чазы ӧтти. Бу јуунныҥ туружаачылары «Балдардыҥ 2021 јылдыҥ јайы туркунына амыраарын ла су-кадыгын орныктырарын тӧзӧӧри», «Јурт јерлердиҥ тергеелик ӧзӱми» деген государстволык программалар керегинде сурактарды шӱӱшкиледи.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордын-\nчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачев, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Динара Култуева, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ министриниҥ ижин бӱдӱреечи Алексей Санаров, ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министриниҥ ижин бӱдӱреечи Екатерина Чандыева, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Людмила Борисова туруштылар.\nБаштапкы сурак аайынча Алексей Санаров куучын айтты. Ол бӱгӱнги кӱнде балдар амырайтан ла су-кадыгын тыҥыдатан реестрге кирерге 143 бирлик угузу берилген деген. Олордыҥ ортозында су-кадыкты орныктыратан стационар бирликтер, тӱште амырайтан лагерьлер, иштиҥ ле амыраштыҥ лагерьлери, палаткада јадар бӱдӱмдӱ лагерьлер. 2021 јылдыҥ јайгы амыраар ӧйинде 21738 бала амыраары, су-кадыгын орныктырары, удурумга ишле јеткилделери темдектелген. 169 бала «Орленок», «Смена», «Океан» лагерьлерге аткарылар. 1286 бала удурумга ишле јеткилделер. 14-17 јашту балдар удурумга ишле јеткилделерине тергеениҥ бюджединеҥ 4262 муҥ салковой акча чыгарылган, су-кадыкты орныктырар программаларга — 84830,3 муҥ салковой акча. Алексей Санаровтыҥ јетиргениле, ороонныҥ Президентиниҥ Федеральный Јуунга эткен Баштанузыла колбой, балдардыҥ амыраар путевкаларына чыгымдалган акчаныҥ 50 процентин кайра јандырар ишти Ростуризм бӱдӱрер.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы керегинде суракты шӱӱжеринде республиканыҥ депутаттары Наталья Екеева, Алексей Груздев, Герман Чепкин, Алена Казанцева турушкан. Онойдо ок ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ баштаныжын Екатерина Чандыева, Роспотребшиҥжӱниҥ јартамалдарын Людмила Борисова эттилер.\nЭкинчи суракла Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Эльвира Гуляева куучын айтты. Оныҥ куучындаганыла болзо, 2020 јылда тергееде јуртээлемдик ууламјыла государстволык тӧрт программа аайынча иш ӧткӧн. Ол тоодо јурт јерлерде кӧп улус јӱрер объекттерди чыныктап јазаары, суу ӧткӱрерин баштап койгон сууӧткӱш иштерди тӱгезери, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин оҥдолтор ишти эрчимделтери, јурттарга једер јолдордыҥ айалгазын оҥдолторы јанынаҥ. Текши тооло бу ууламјыларга 208,6 миллион салковой акча чыгымдалган. Эльвира Гуляева кажы ла объектте ӧткӱрилген иш аайынча куучынында чокум јартамал берип јартады. Оныҥ айтканыла болзо, кажы ла ишти ӧткӱрерге угузулу документ-чаазындар јазаарыныҥ некелтелери там ла тыҥып барып јат. Мында кажы ла объектти бӱдӱрер программага кирер тужында керектӱ баллдарга једерге там ла кӱч болуп баратканын темдектеер керек. Мындый сурактарла керектӱ баллдар јууп алар керек: ӱлекерде айдылган ишти бӱдӱрерге бюджетте эмес акча-манатты јеткилдеери, улуска иштеер јерлер тӧзӧӧри, бу јурт јерде јадып турган улустыҥ тоозы, бу јурт јерде јадып турган улустыҥ ортозында иштеп турган ла граждан кӱӱн-табы бийик улустыҥ тоозы. Бу критерий-талдаш аайынча программаларга кирерге там ла кӱч болуп баратканы кӧрӱнип јат.\nАлтай Республиканыҥ депутады Рустам Байдалаков Алтай Республиканыҥ башкарузы «Јурт јерлердиҥ тергеелик ӧзӱми» деген программаныҥ некелтелерин эмеш јеҥилтсин деген суракты јурт ээлем аайынча федерал министерствого јаҥыс эмес катап тургускан болгон. Россияныҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы\nД. Хаутов Алтай Республикага келип турарда, тергеениҥ јурт ээлемде иштеп турган аргачылары бу јамылула туштап, бу суракты кӧдӱрген болгон. Онойдо ок баштанулар Федерация Совединиҥ турчылары кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде бистиҥ тергееде јуун ӧткӱргилеерде база эдилген болгон.\nЈурт јерлердеги јадын-јӱрӱмди оҥдолторына ууландырылган государ-\nстволык программаларга кирери — каруулу иш. Депутаттыҥ айтканыла, бу сурактарды ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱзе, кожо бӱдӱрзе, олорды бӱдӱрерге бир јол табылар. Јурт ээлем аайынча суракты шӱӱжеринде Александр Груздев, Динара Култуева турушкан.


«Итак, ее зовут Татьяной»\nС 11 по 15 февраля 2020 в городе Кемерово проходило Первенство и Чемпионат Сибирского федерального округа по боксу среди девочек 13-14 лет (2006-2007), девушек 15-16 лет (2004-2005) и женщин 19-40 лет (1980-2001) годов рождения, в которых принимало участие 150 человек со всех регионов Сибири.\nОрооныстыҥ јарлу политиктериниҥ бирӱзи Константин Затулин Россия Федерациязыныҥ Конституциязына тӱзедӱлер эдеринде Тӧс Јасактыҥ преамбулазыныҥ бажына "Мы, русские, в союзе с другими братскими народами сплотившиеся в многонациональный народ Российской Федерации, соединенный общей судьбой на своей земле" деген сӧстӧр кийдирер баштаҥкай эткени тал-табышту шӱӱжӱге экелди. Ол тегин кижи эмези јарт: Государственный Думаныҥ тӧрт катап (баштапкы, тӧртинчи, бежинчи ле јетинчи созывтардыҥ) депутады, СНГ-ныҥ ороондорыныҥ (диаспора ла интеграция аайынча) институдыныҥ директоры, Россия Федерациязыныҥ јондык палатазыныҥ ла Тыш ла коруланар политика аайынча советтиҥ турчызы...


Инфоурок › Другое › Конспекты › Урок "Числительные" 5 класс\nУроктыҥ технологиялык картазы\nУроктыҥ темазы, класс 5 класс Тооломолордын будуми\nУроктыҥ амадузы. Тооломолордын будуми керегинде билерин такып корори.\nУроктын бӱдӱми. Эдилге ле билгирлерди кемjиир ле ченеер урок\nТузаланатан јаҥы ӱредӱ технологиялар.\nЈединетен турулталары (личностн. метапредм. предм.).\n–Тооломолорды танып, олордын темдектерин чокым билери, оско куучын-эрмектин болуктеринен чокым ылгаштырары.\n-Тооны темдектеп бичиир тушта тооломоны чике тузаланары ла 1астыра 1ок бичип билери\n-Тооломолорло оос то, бичиир де эрмек куучынында тузаланып билери\nӰренчиктиҥ бӱдӱретен ижи\nӰредӱчиниҥ бӱдӱретен ижи\nТекши ӱредӱ эдилгелер\n1. Ӱренчиктерди jастыраларын тузедериле колболу ишке ууламjылаары.\nУренчиктер аjарулу угат.\nКажы ла иштин кийнинде бойордын эткен ижигерди оценочный листке баалаары.\nКызыл – 5\n1ажыл – 4\nКок – 3\nАк - 2\nJакшылар, кӱндӱлӱ ӱренчиктер! Отурып алыгар.\nБӱгӱнги урокто мен слерге агару, ару санаа, бийик једимдер кӱӱнзейдим. Слердиҥ алдыгарда кӱӱн-санааныҥ агажы. Мен урокко јакшы кӱӱн-санаалу келдим. Бойымныҥ кӱӱн-санаамдымындый смайлик ажыра кӧргӱзип јадым. Бу смайликтер ажыра бойыгардыҥ кӱӱн-санаагарды кӧргӱзип ийигер. Канча смайлик суунчилу, канчазы кунукчылду?\nТетрадьтарыгарды ачып, бӱгӱнги числоны бичип алыгар. Уроктыҥ темазына јер артыргызып койор.\nУренчиктин озумиле колболу эдилгелер (личностный)\n2. Билгирин эске алынып, эбелтип, чокымдаары\nАмадузы: Метапредметный турулталарга 1единерге мындый иш будурери.\nКарта слайдта берилет . Аймактарды картага темдектегер.\nКан-Оозы, Ондой, Коксуу-Оозы, Чамал, Майма, Чой, Шебалино, Кош-Агач, Улаган, Турачак (кажы ла карточканын кийнинде эрмектер, аймак керегинде)\nАрасей – Россия\nКичу торолис – малая родина\nУчар суу – водопад\nМонку(лер) – ледник(и)\n1аны билгирлер алар эдилгелер (познавательный)\n3. Jастыразын тузедер амадуга jединер ишти темдектеери.\nЭэжилерди эске алынары. бук 24 , 39 тас. Таблицага темдектегер (тегин, колболу, бириккен)\nЭмди слер бу айалганы тӱзедери аайынча кандый амаду тургузараар\n1…керегинде бичиктеҥ кычырып аларым.\n2. Ээжини кычырып, ӱренерим.\n3. Тексттеҥ табып билерге амадаарым.\n4.Сӧзликле тузаланып иштеерим.\n5.Нӧкӧримнеҥ эмезе отурган айылчы кижинеҥ сурарым.\nТегин колболу бириккен\nЭмди доскодо слайдка ајару эдип ийигер. Берилген сӧстӧр керегинде нении айдарыгар, олорды канайда аҥылаарга јараар.\nБӱгӱнги уроктыҥ темазын табыгар. Айдарда, уроктыҥтемазы «Тооломолордын будуми». Доского бичиир.\nБистин Торолис – Россия. 1е онын ичинде бистин кичу торолис бар. Ол – Республика Алтай. Республикабыста 10 аймак бар. Онын 1ери 92902 квадрат километр. 7000-нан ажыра колдор, 1е олордын эн 1ааны – Алтын-Кол. Эн бийик учар суу – Текелу. Онын бийиги 40 метр. Текелу суу Уч-Сумердин монкулеринен башталат.\nӰренчиктер слайдта берилген таблицага ајару эдип, бусӧстӧр кандый куучын-эрмектиҥ бӧлӱги, кандый будумдери деп карууга келер.\nӰренчиктер Тооломолордын будуми деп теманы чыгарып келер\nУренчиктин озумине колбулу эдилгелер (личностный)\n4. Билгирин катап коруп, бойынын jастыразын ондоп\nаларына ишти баштаары\n5.Уренчик бойынын эткен\nJастыразына иш будурери\nГруппаларла иштейт. Мини-проект тургузат. (интернет, энциклопедия, 1уруктар)\n(узуны, 1албагы, терени), кандый суу чыгат, ол суунын узуны\nУч-Сумер (бийиги), кандый суу чыгып 1ат? (узуны, 1албагы, терени)\nБир, эки, уч отурарга куч.\nАру кейле тынарга форточканы ач.\nӰренчиктер амырайт, кӱчин орныктырат.\nБойын башкарынар эдилгелер (регулятивный)\n6. Кучсинип турган сурактарын бой-бойыла шуужип, аайына чыгарына иш будурери.\nПроекти презентация ажыра корыыры.\nГруппалар бой-бойынын ижин баалаары. 1астыраларды тузеделе айдар.\nКолбу тударынын эдилгелери (коммуникативный)\n7. Билгирин бириктире катап кӧрӧри\n6 шляпанын эп-аргазы (технологиязы)\nБойынын куун-санаазын чыгара айдып билери, критиканы чын ондоп бойына алынары.\n8. Таҥынаҥ иш бӱдӱрери\nТест будурер. Билгирин ченеери.\n9. Бӱдӱрген ишти, билгирди кемјиири, чокымдаары, баалаары.\n(кучсинген сурактын аайына чыккан ба?, шиндеп корори\nИшти баалааганын шуужери\nСлер бойыгарды кажы ла этапта баалаар керек болгоныгар. Эмди фразеологизмдер ажыра ижигерди баалап 1адыгар.\nДоскодо фразеологизмдер берилет.\nКызыл-нени де оҥдобогом\nСары-јартап алар сурактар арткан\nЈажыл-меге ончо јарт\nӰренчиктер урокто канайда иштегени аайынча таблицада баллдарын чотойт. Турултазын угузат.\nӰредӱчи темдектер тургузат.\n40 таскаду, 25 бӱк.\nЈАҤЫ БИЛГИР АЛАРЫНЫҤ УРОГЫН ТУРГУЗАРЫНЫҤ ААЙЫ\nӰренчикти ӱренерине ууламјылаары (мотивация к уч.деят.) (1–2 мин)\nУроктыҥ бӧлӱгиниҥ амадузы:\nӰредӱге бала бойыныҥ кӱӱниле келери, билгир аларына јӱткиирине тазыктырары (ӱредӱ меге керектӱ деп сананып ӱренери)\n2. Билерин эбелтип, эске алындырып, јаҥы ӱредӱ аларына белетеери (4–5 мин) (актуализация знаний)\nӰренчиктиҥ санаазын јаҥы билгир аларына белетеери\n(Уроктыҥ бу бӧлӱгинде ӱренчик ӧткӧн билгирлерин эбелтип, сананып, эске алынып јат. Ол суракты јакшы оҥдогон болзо, мында ла бӱдӱрип ийер аргалу. Је кандый суракты јетире оҥдобогон ло болзо, уроктыҥ бу бӱдӱминде кӧрӱнип келер.)\n3. Ӱренчиктиҥ кӱчсинип турган сурактарыныҥ аайына чыгарына болужары (3–4 мин)\nУур-кӱчсинип турган сурактарын табып, оны тӱзедерине ууландырары\n(Ӱренчиктиҥ алдына Мен нениҥ учун мыны билбей турум? Мен бу сурактыҥ аайына мында ла чыгар учурлу деп амаду тургузар).\n4. Кӱчсинип турган сурактыҥ аайына чыгары, амаду тургузары (4–6 мин)\nӰредӱниҥ амадузын тургузары, амадуга јединерге тузалу эп-сӱмелер ле эп-аргаларла план аайынча иштеери\nБойыма амаду тургузадым\nМен нени де билбезим билерге турум\nКандый јастыралар болгон, неде кӱчсинип турган эмтир, бӱгӱн урокто нени чыныктайтан эмтирис деп балдарды јаҥы темага ууландырар. Кажы ла ишти бӱдӱрерине бойына амаду тургузар, план, алгоритм тургузар. Јаҥы билгир аларыныҥ урогыныҥ темазын чокымдаар.)\nЈаны билгир аларыныҥ планын\n1. Билер эп-арга ажыра јаҥы билгир алары\n2. Јаҥы эп-сӱмелер табары\n3. Јединген турултазын шиҥдеп кӧрӧри\n5. Јаны алган билгирлерле тузаланып, иштеп баштаары (5 – 8 мин)\nЈаҥы алган билгирле тузаланары\nБилгирин айдып та, бичип те чын тузаланып билери\n(Божодылып турган јастыралар ойто такып болбозына ууландырылган иштер бӱдӱрери).\n6. Јаҥы алган билгирин ӱредӱчи јартап, быжулаары (4–5 мин)\nБыжулаарга јакылталар, таскадулар бӱдӱрери\n1. Јакылталарды бӱдӱрип, јаҥы билгирин быжулаары\n2. Кажы ла ӱренчик оҥдогонын оос эрмек-куучынла јетирери\n7. Бойы алдынаҥ иш бӱдӱрери, билгирин быжулаары, ижин баалаары (3–5 мин)\nБойыныҥ ижин баалаары\n2. Кажы ла ӱренчик оҥдогонын оосло јетирери\n(балдар кандый ла айалгада иштенери, кандый ла иш бӱдӱрери: экӱлеп иштенери, бӧлӱктерле иштенери, бойы алдында кандый ла источниктеҥ бедренип, таап, билгир аларына јӱткиири).\n8. Билерин ле билип алганын бириктире ле катап кӧрӧри (5–8 мин)\nЈаҥы билгирди тузаланып, чыныктаары\nАлдында билгирин ле јаҥы билгирин тӱҥдештирерине јакылталалар бӱдӱрери\n2. Катап кӧрӧри\n3. Мынаҥ ары база јаҥы билгирлер аларыс деп јилбиркедери\n9. Рефлексия. Ишти баалаары. (2–3 мин)\nАмадуга једингени, план аайынча иштегени, уроктоҥ бойына кандый jаҥы ӱредӱ алганы, кандый кӱӱн-санаалу болгоны\n1. Jаҥы нени билип алганын jетирери\n2. Кӱӱн-санаазын кӧргӱзери\n3. Айылдыҥ ижи\nӰредӱчи јыл туркунына ӱренчиктерге беретен грамматикала материалды башка-башка эп-сӱмени, системно-деятельностный ууламјыныҥ эп-аргаларын тузаланып, бӱткӱлинче бир аай, ээчий-деечий, бой-бойыла бек колбуда берип, ӱч бÿдÿм турултага јединерине ууламјылаар\nӰренчиктиҥ бойыныҥ таҥынаҥ ӧзӱмиле колбулу турулталары (личностный).\nПредметти ӱренериниҥ турулталары.\nБÿдÿрер кандый ла иштиҥ амадузын тургузып билер, ишти бÿдÿрер аайын темдектеп (пландап) билер ле керектÿ учуралда оны кубултып чокымдаар; бойын бойы шиҥдеп, једимин баалап, јастыразын тÿзедип, каруузын чокымдап, керелеп билер (бойын башкарынар (регулятивный) текши ӱредӱ эдилгелер.\nӰредӱчи кажы ла урогында ӱренчиктерди кандый ла айалгада эрмек-куучынныҥ бÿдÿмдериле тузаланып, кандый ла улусла куучындажып билер; оос ло бичилген эрмек-куучынды чын аайлап, эптӱ тузаланар; тургузылган сурак аайынча бойыныҥ санаа-шÿÿлтезин јарт, чокым, айдып (јартап) билер (колбу тударыныҥ эдилгелери, коммуникативный).\nӰренчик берген иштиҥ јартына бойы чыгар, оны јартаарына керектÿ темдектерди табар, суракты шÿÿр аайын темдектеер, башка-башка бичиктердеҥ, газет-журналдардаҥ керектÿ јетирÿлерди таап билер; текстле иштеерин оҥдоп, ондогы тöс лö тöс эмес учурлу јетирÿлерди ылгаштырып, талдап билер, тексттеҥ керектÿ јетирÿни бедреп билер, ол тоодо компьютердиҥ, Интернеттиҥ болужыла; јетирÿлерди талдап, бир аайлап ла башка-башка аргалардыҥ болужыла оны белетеп билер. Сӧсколбула, эрмекле иштеп, сӧстӧрдиҥ бой-бойыла колбожор аайын оҥдоп, эрмек тургузары; сӧстиҥ табыш-таныктарын бой-бойынаҥ ылгаштырып, олор кандый ла сӧс бӱдӱрер аргалузын билип алар; сӧстиҥ учурлу бӧлӱктерин, сӧстиҥ бӱдер эп-аргаларын билип, темдектеп турар; алтай тилдиҥ кажы ла сӧзиниҥ лексика учурын билерин тереҥжидер; эрмек-куучынында синонимдерле, антонимдерле, бузулбас сӧсколбуларла эптӱ тузаланып билер учурлу (билгир алар (познавательный) текши ÿредÿ эдилгелер ).\nӰренчик кажы ла бӱдӱрген ижинеҥ кандый бир ӱредӱ, темигӱ алып, оны оҥдоп, кӧгӱске алынып јӱрер; кандый ла айалгада бойыныҥ јерин таап, ишти јарамыкту, чыҥдый эдер; бойыныҥ Тӧрӧлиле, албатызыла, Россияныҥ тӱӱкизиле оморкоор кӱӱн-санаалу, бойыныҥ албатызын, угын билер, башка-башка укту албатылар барын билип, олорды тооп јӱрер; ороонына, тӧрӧлине ачык кӱӱндӱ, јакшы ла јаманды ылгап билер кижи болор учурлу (ӱренчиктиҥ бойыныҥ таҥынаҥ ӧзӱмиле колбулу (личностный) текши ӱредӱ эдилгелер).\nКыдрашева Эмилия Сергеевна\nНомер материала: ДБ-385250\nПрезентация "День алтайского языка\nПрезентация "Коновязь алтайского народа"


20.12.2019 - altaicholmon\nЦентру здоровья Республики Алтай исполнилось 10 лет Долгое время в обществе было принято считать, что проблемами здоровья должны заниматься преимущественно медицинские службы, ориентированные на диагностику и лечение. Однако постепенно акцент начал смещаться в сторону профилактики, формирования ответственного отношения человека к собственному здоровью, культуры здорового образа жизни. Именно эти задачи были поставлены перед центрами здоровья, которые\nПредседатель комитета ГС-ЭК РА по здравоохранению и социальной политике Алена Казанцева приняла участие в Парламентских слушаниях на тему: «Десятилетие детства. Повышение благосостояния семьи», которые прошли в Комитете по вопросам семьи, женщин и детей Государственной Думы Российской Федерации. Как отметила законодатель, в парламентских слушаниях приняли участие председатель комитета Тамара Плетнева, первый заместитель председателя комитета Ольга\nСууныҥ «чарааны» деп тегиндӱ адатпаган эмей…\nАндрей КОВЯЗИН рафтингле ГАГУ-ныҥ тӧс командазыныҥ турчызы. Ол бистиҥ университеттиҥ география аайынча факультедин божоткон. Тургуза ӧйдӧ магистратурада ӱренет. «ГАГУ-тӧс» деген команда Россияныҥ он беш, Европаныҥ ӱч катап чемпионы. Бичимелистиҥ геройыныҥ спортто јеткен эҥ јаан једимдери шак мындый. Тӧжинде бир кулаш медальдар тагынган, кӧксинде алтай јаражайдыҥ јалбышту сӱӱжин чеберлеген орус укту бу спортчы бӱгӱн алтай јашӧскӱримниҥ\nЈебрен кулјаларга баштанып…\nБистиҥ Алтайыста јайалталу улус не аайлу кӧп! Онызы сӱреен оморкодулу! Јашӧскӱримниҥ ортозынаҥ база солун јайалталар, ачылталар табылат. Олордыҥ бирӱзиле бӱгӱн јууктада таныжып ийектер деп кычырып турум. Бистиҥ айылчы — јиит дизайнер, тодош сӧӧктӱ Валерия ТАЙТАКОВА, алтай ады — Кызынай. Чыккан-ӧскӧн јери — Оҥдой аймактыҥ Коргобы јурты. Валерияныҥ адазы, Юрий Николаевич Тайтаков, јаштаҥ ала бастыра јӱрӱмине\nЈӱрӱмде чике амадулар тургузар керек\nБойыныҥ керегин баштап, аргачы болорго турган улустыҥ јолы, байла, качан да јеҥил болбой јат. Бу улуска билгирлери кӧп, албаданчак, јана баспас, турумкай кылыкту болор керек деп билдирет. Алтай улуста аргачы болоры алдынаҥ бери јолду, кезик албатыларда чылап, канында бар деп, айдып болбозыс дезем, кӧп улус јӧпсинер болбой. Андый да болзо, ортобыста аргачылыкта бийик једимдерге јеткен\nСнюсты сатпазы јанынаҥ баштану јарадылды\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузында Јондык советтиҥ ээчий јууны ӧтти. Јуунныҥ туружаачылары јыл туркунына талада санитарно-эпидемиологиялык јарамыкту айалга болорын јеткилдеери аайынча јеткилдештиҥ турулталарын кыракы шӱӱштилер. Онойдо ок келер јылда ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱретен ишти чокымдап темдектедилер. Јуунныҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ аргачыларына никотиндӱ кошмокторды, снюстарды, садуга чыгарарынаҥ, садарынаҥ мойношсын деген баштануны бирлик кӱӱн-тапла јараттылар. Республиканыҥ баш государственный\nТуулу Алтай коронло тартыжуны тыҥыдат\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Роспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ тергеедеги башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучиновко балдарга ла јаш корболорго сӱреен каршулу никотини кӧп чайнаар таблеткаларды — «снюсты» садып турганын илезине чыгарар амадула садуныҥ предприятиелериле рейдтерди ӧткӱрери јанынаҥ баштанган. Шак бу товарды садып турган магазиндердиҥ чокым тооломын тургузып, олордыҥ ээлериле јартамалду иш ӧткӱрер деген амаду тургузылган. Не дезе, тургуза


Бастыра шарлар лузаларда... - altaicholmon\nБастыра шарлар лузаларда…\nКочкор айдыҥ 13-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ баштаҥкайыла Горно-Алтайскта тергеениҥ јаргызыныҥ системазында иштеп турган јаргычылар ла ишчилер ортодо Коручылдыҥ кӱнине учурлай бильярдла јаҥжыккан турнир ӧткӧн.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада быјыл тоозыла онынчы катап болгон маргаандардыҥ туружаачыларына уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председатели А. В. Кокорин, АР-дыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ јааны, тергеениҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председателиниҥ ордынчызы А. О. Имансакипова, республиканыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ турчызы, Горно-Алтайск каланыҥ јаргызыныҥ председатели А. Л. Казанцева баштанып, олорго јаркынду ойындар ла јеҥӱлер кӱӱнзегендер.\nТурнирде јеҥӱчилдиҥ адын ададары учун сегис спортчы тартышкан. Курч ла јилбилӱ ойындардыҥ адакы кӧргӱзӱлериле јеҥӱни јӧптӧштиреечи јаргычылардыҥ ижин јеткилдеер комитеттиҥ јааны С. А. Майжегишев алган. Экинчи ле ӱчинчи јерлерге Кош-Агаш аймактыҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы И. В. Суховерков ло амыралтадагы јаргычы В. П. Айманов чыккандар. Маргаандардыҥ јеҥӱчилдери грамоталарла, медальдарла, кереес кубокторло кайралдаткандар. «Јеҥӱге јӱткӱмел учун» деген аҥылу сый амыралтадагы јаргычы А. М. Битешевке табыштырылган.\nЈеҥӱчилдерге кайралдарды кӧдӱриҥилӱ айалгада Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ председатели А. О. Имансакипова ла јаргычылардыҥ совединиҥ турчызы, Чой аймактыҥ јаргызыныҥ председатели А. В. Кыдыев табыштыргандар. Маргаандардыҥ туружаачылары дезе бильярдла онынчы катап болгон турнир быјыл, алдындагы ла јылдарда чылап ок, бийик кеминде ӧткӧн деп темдектегендер.


Јӱрӱминиҥ тискини бойыныҥ колында - altaicholmon\nЈӱрӱминиҥ тискини бойыныҥ колында\nЭмдиги ӧйдӧ акча-манат иштеп аларга сӱрекей кӧп улус бӱдӱн јер-телекей ичиле јоруктап јӱрет. Олордыҥ тоозында алтай да улус ас эмес. Олор керегинде бичимелдерис газетте улайын чыгып јат. Бӱгӱнги куучыныста бис база ла, байла, алтай улус эҥ ле кӧп барып турган, Сахалин ортолыкка једерис.\nБу солун фотојуруктаҥ слер алтай эр Дмитрий Геннадьевич Шортовты кӧрӧдигер. Дмитрий тӧрӧл Алтайынаҥ ыраакта јадып иштеп келгенинеҥ бери туй ла јирме јылдаҥ ажа берди. Оныҥ салым-јолы, јадын-јӱрӱми керегинде телефон ажыра ӧткӧн эрмек-куучыныстаҥ кычырыгар.\n— Мындый јаан кӧлӱк кӧрбӧгӧн кижи элдеҥ ле озо ол керегинде сураар кӱӱним келет. Је ле деген бу кӧлӱкле маҥтадарга кӱч пе, ол нени эдет, бескези, кеми кандый?\n— Ишмекчи нӧкӧримниҥ ады — БелАЗ, бескези 240 тонна, тууразы 6,4 м, узуны 11,5 м кире, бийиги 6 м кире. Ол 130 тонна кош кӧдӱрип тартат.\nУур да болзо, сӱрекей иштеҥкей кӧӧркий. Бис карьерде кайа-таштыҥ јерин тартып иштейдис. БелАЗла маҥтадарга оныҥ јаан кемин сезип, ӱренижип ле алар керек.\n— Кӧлӱктердиҥ баатыры эмтир. Тӧрӧл тергеедеҥ 20 јыл кайра чыгып, иштеп јӱрген јолыгар сӱрекей јилбилӱ болгон болбой. Ол керегинде элбеде куучындап берзер?\n— «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газедис ажыра ончо алтай эл-јонло эзендежип ийейин. Jакшылар ба, кӱндӱлӱ jерлештер!\nМен 1982 jылда Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында чыккам. Ондо ло тогус классты божодоло, Горно-Алтайскта ПУ-28-те агаштаҥ мебель эдер уска ӱренгем. 1997-2000 jылдарда профессияны алып, военкомло куучындажала, черӱге баргам. Красноярский крайдыҥ Ужур-4 деген калазында ракетный черӱлерде эки jылга черӱчил молјуларымды бӱдӱрдим. Тӧрӧлимге jанып келеле, 2004 jылда јуучыл контрактла Чечен јериндӧӧн атангам. 2005 jылда Алтайга келип, бир эмеш ле јадып, токынап болбой, Сахалиндӧӧн jӱре бергем. Ол 2006 јыл болгон.\nБери келерге бастыра документтерди јууп алгам: дипломноҥ ала јуучыл билетке jетире. Сахалиндӧӧн келеле, озо баштап балыкла иштегем. Ондо ишјалысты тӧлӧбӧгӧн. Оноҥ дипломды тудунып алып, тудум иштер бӱдӱрип турган фирмадӧӧн ишке киргем. Бир айды иштеп ийеле, алган баштапкы ишјалым 25 муҥ салковой болгон. Ол јылдарда ол јаан акча, тӱҥдештирзе: Алтайда ӱредӱчилер ол тушта 6 ла муҥ салковой алып туратан.\nТудум иштерде эрчимдӱ кыймыктанып иштеер керек. Оныҥ шылтузында алтай уулдыҥ бӧӧрӧгинде таштар кыймыктап, тыҥ шыралаткан. Сананып турала, Газпромдӧӧн каруулчык болуп кирип кӧрӧр деп шӱӱдим. Каруулчык болуп иштеп, улусты кӧрӱп, куучындажып, кандый предприятиеде иштезе јакшы, айалгаларын, ишјалын-эжин уккам. Онойып, каруулдаҥ чыгып, јопон предприятиеге ишке киргем.\nЈопон предприятиеде оҥдожып-куучындажатан тил английский болгон. Айдарда, английскийле бичиктер садып алып, школ ӧйиндегизин эске алып, билгирлерди тыҥыдып, бир ай кире ӧйдӧҥ кожо иштегендерле английскийлеп јартажып баштагам. Тайландецтерле, јопондорло, индонезиецтерле, американецтерле. Ол предприятиеде ижим учун быйанду самара берилген, оныҥ ӱстине 5 муҥ салковой акча (база ол тушта кем јок сый).\nГазпромдо иштеп jӱреле, эш-нӧкӧримге jолуккам. Керектӱ акчаны иштеп алганым тискинчиниҥ тап-эригин аларга ӱренер арга берген. Ӱредӱни божоткон, тап-эрик колго кирген кийнинде, ПАТП-дӧӧн ишке киргем. Ондо КамАЗту маҥтадып иштеп турала, Е категорияга ӱренип алгам.\nОл јыл кышкыда коркышту jаан кар тӱшкен учун Алтайыма јанарга келишпеди. Мында бир ле кар јаап, шуургандаза, кӧп јолдор туй бӧктӧлип калатан јерлер…\nJаскыда ПАТП-даҥ чыгып, Южно-Сахалинсктеги предприятиеге ишке киргем. «Восток Холдинг» деген ол предприятие бӱдӱн Сахалин областьла иштейт. Фукусимада кызалаҥ болгон ӧйдӧ директорыс бисти Южно-Курильск аткарган. Ары барып, ол ортолыкка јетире јол јазап иштегенис, ондо айалгаларды бойыстыҥ кӧзисле кӧргӧнис.\nИштеп jӱреле, вахта деген немедеҥ чӧкӧгӧм: эш- нӧкӧрим айылда, мен ыраакта… Оныҥ учун база бир таныжым-најымга телефон согуп, куучындажып, Углегорскто ДРСУ-дӧӧн ишке киргем. Ээчиде амыралтам ӧйинде БелАЗ-ла маҥтадып ӱренип алгам.— Айдарда, БелАЗ-ка јетире јолыгар мындый болгон. Эш-нӧкӧрӧр кажы јердиҥ, бала-баркагар керегинде база айдып ийзер?\n— Эжим Татьяна — Бурятияда чыккан, је оогошто ло ада-энезиле бейин келип, мында ла ӧскӧн кижи. Эки уул чыдададыс. Кыпчак сӧӧктӱ уулдардыҥ аттары — Александр ла Алексей, 11 ле 6 јаштарлу. Сахалин балдарымныҥ тӧрӧли болуп калды. Олор качан да Алтайында болбогон. Олордыҥ јаанаарын сакып јатканча, пандемия келген, Сахалин узакка бӧктӧлгӧн. Је эмди, байла, айалгалар кирелензе, узун јолго шыйдынарыс, билемди тӧрӧлимле таныштырарым.\nБош ӧйдӧ jайгыда уулдарымды ээчидип алала, стадиондо футбол ойнойдыс. Ӧскӧ дӧ бар балдарды айдып алып, футбол ойноорго јилбиркедип, кӧндӱктиредим. Алдындагы ӧйлӧрдӧ јеҥил атлетикала, футболло тазыктырынган эдим. Мында ойногонымды кӧрӱп, јуунты команданыҥ уулдары сураар: «Дядя Дим, тебе сколько лет?». 40 јашту дезем, бӱтпей тургылаар. Олордыҥ санаазыла, бис — јажы јаан улус, айылда ла отурар керек. Балдарым ӱренип турган школдыҥ футболло јуунты командазы једимдӱ ойнозын, узы бийиктезин деп, кезикте олорго удура кыргыз уулдарды тургузып ойноттырадыс. Јеҥӱлер бисти узак сакытпас деп билдирет.— Ондо текши јадын-јӱрӱм, Алтайга кӧрӧ, кандый, мынаҥ ары јанар кӱӱн бар ба?\n— Алтайдаҥ ырааганым јирме јылдаҥ ажа берди. Эжимниҥ ада-энези, јуук улузы мында. Ишјал, Алтайга кӧрӧ, канча кире артык. Јиткеде кредиттӱ кижиге ол јаан учурлу эмей. Квартира алып, токунап калганыс. Оныҥ учун бир ле аай пенсияга јетире мында ла јӱрӱп иштеерим. Оноҥ ары кандый болоры кӧрӱне берер…\nАлтайдагы тӧрӧӧн-туугандарга, нӧкӧрлӧргӧ, кӧрӱш-таныштарга коркышту jаан эзенимди jетиредим!\nДмитрийле мынайып телефон ажыра таныжып, бичижип, куучындажып, ол ачык-јарык, јакшы кижи деп оҥдоп алдым. Орус албатыныҥ «Јакшы кижиге кайда да јӱрерге эптӱ» деген кеп сӧзи де санаама кирди. Оныҥ учун Дмитрий «јакшы иш ле болзо, билеҥ јаныҥда болзо, кайда ла јадарга јараар» деп айдат. Чып ла чын: улусла кижи кӱӱндӱ, ачык-јарык, керсӱ, буурзак болзоҥ, олор до сеге удура келер, јапсыыр, болужар. Керек дезе сеге кӧрӱжип, јаман кылыктулар да тӱзелер.\nДмитрий Южно-Сахалинсктеҥ беш саат маҥтадар ыраакта турган Углегорск деп калада јадат. Јерлештериле туштажып, кӧп тоолу кӧрӱш-таныштарыла јаантайын колбуда јӱрет. Аргазы јеткенче ончозына ла болужар кӱӱндӱ. Бу ла јуукта Мӧндӱр-Сокконныҥ улузыла јылу туштажу ӧткӧнин куучындады.\nАндый да болзо, ас тоолу алтайларыска ыраада барып иштеерге келижип турганы кунукчылду болот. Оныҥ учун Алтайынаҥ ыраакта чыдап јаткан Александрды ла Алексейди, энези Татьянаны билезиниҥ јааныла кыйалтазы јогынаҥ Алтайла таныжып качан бирде келзин деп кычырадым. Дмитрийге солун эрмек-куучын учун быйан айдып, јӱрӱмниҥ тискинин мынайып ла бек тутсын деп кӱӱнзейдим!


«Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артыгар — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 14—19 б.\n«УЛУ ТӰБЕКТИҤ» ӦЙИНДЕ НЕ БОЛОР?\nЧЫНДЫК КУДАЙ ЈАҤНАҤ БЕК ТУДУНЫГАР\nТАБАРУГА БЕЛЕН БОЛУГАР\nЧЫНДЫК БОЛОРЫНА, ТУРУМКАЙ БОЛОРЫНА ЛА ЈАЛТАНБАС БОЛОРЫНА ЈАКШЫ ӰРЕНИП АЛЫГАР\nАРГАДАНЫШТЫ СӰӰНИП САКЫГАР\n41 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Кудайга чындык улус, Иегованы сӱӱгер. Ол чындык улусты корулап јат» (САР. 31:23).\n129 КОЖОҤ Турумкай болорыс\n1, 2. а) Удабас албатылар кандый јар айдар? б) Кандый сурактардыҥ карууларын билип алар керек?\nСАНАНЫП ийзеер де, албатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» — деп, јар айдып турган болзын. Олор телекейдеги айалга качан да мындый амыр болбогоныла мактанып турган болор. Политикалык башчылар бисти телекейлик уур-кӱчтердиҥ аайына чыгып ийер аргалу деп бӱдӱмјилеерге албаданат. Је чынынча болзо, «амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп айдышканыныҥ кийнинеҥ, кенетийин болотон улу тӱбектиҥ аайы-бажына олор бир де чыгып болбос! Нениҥ учун дезе Агару Бичикте айдылган судурла болзо, «олорго сакыбаган јанынаҥ јайраду табарар». Анайып, «олор мынаҥ бир де кыйыжып болбос» (1 Фес. 5:3).\n2 Мыныла колбой биске јаан учурлу тоолу сурактардыҥ карууларын билип алар керек: «улу тӱбектиҥ» (ЈТ) ӧйинде не болор? Иегова бистеҥ нени сакыыр? «Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артарга, бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала нени эдер керек? (Матф. 24:21).\n3. Ачылта 17:5, 15—18-ле болзо, Кудай «Улу Вавилонды» канайып јоголтор?\n3 Ачылта 17:5, 15—18 кычырыгар. «Улу Вавилон» јоголтылып калар! Ӧрӧги айдылганыла, албатылар ол ӧйдӧ болотон айалганыҥ бажына чыгып болбос. Нениҥ учун дезе «олордыҥ јӱрегине Кудай Бойыныҥ табын бӱдӱрер кӱӱн [«санаа», ЈТ] сал[ар]». Бу кандый санаа? Тӧгӱн кудай јаҥныҥ телекейлик империязын, ол тоодо христиан кудай јаҥдарды јоголтып салатан санаа*. Кудай мындый санааны «кызыл аҥныҥ» «он мӱӱзиниҥ» јӱректерине берер. Он мӱӱс ончо политикалык башкараачыларды темдектеп јат. Олор «аҥга» — Организация Объединенных Нацийге јӧмӧжӧт (Ачыл. 17:3, 11—13; 18:8). Он мӱӱстӱ аҥныҥ тӧгӱн кудай јаҥга табару эткенинеҥ ала улу тӱбек башталар. Бу коркышту кӱч айалга кажы ла кижини табарар.\n4. а) Албатылар тӧгӱн кудай јаҥга недеҥ улам табару эдердеҥ айабас? б) Кудай јаҥдардыҥ турчылары нени эдер болор?\n4 Албатылар недеҥ улам Улу Вавилонго табару эдерин бис билбезис. Је олор мыны, телекейлик кудай јаҥдар албатыларга амыр-энчӱ јадарга чаптык эдип турганынаҥ ла јаантайын политикага кирижип турганынаҥ улам эдердеҥ айабас. Эмезе олор, кудай-јаҥдарды ал-камык акча-јӧӧжӧ јууп алган деп сананып, олорго табару эдер (Ачыл. 18:3, 7). Бу табару кудай јаҥдардыҥ улузын јоголторын темдектебей јат. Мында албатылар кудай јаҥдардыҥ организацияларын јоголторы керегинде айдылат. Бу организациялар јоголып калза, олордыҥ турчылары (члены) кудай јаҥдардыҥ башчыларына тӧгӱндедип салганын оҥдоп ийер. Оноҥ улам олор бу кудай јаҥдарга качан да кирбеген деп тӧгӱнденер болор.\n5. Иегова улу тӱбектиҥ ӧйинде нени эдер, нениҥ учун?\n5 Агару Бичикте Улу Вавилон канча кире ӧйдиҥ туркунына јоголтылары айдылбай јат, је бу ӧй ӧткӱре узак болбос деп, јарт билерис (Ачыл. 18:10, 21). Нениҥ учун дезе Иегова бойыныҥ талдап алган улузына болуп ол кӱндерди кыскартар деп, сӧзин берген (Марк 13:19, 20). Је бу ӧйдӧ, улу тӱбектиҥ башталганынаҥ ала Армагеддон јуу-согушка јетире, Иегова бистеҥ нени сакыыр?\n6. Нениҥ учун тӧгӱн кудай јаҥнаҥ јӱк ле чыгып каларыла болорзынбас керек?\n6 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ айдылганыла, Иегова бойыныҥ ишчилерин Улу Вавилонло кандый да колбу тутпазын деп кӱӱнзейт. Је биске јӱк ле тӧгӱн кудай јаҥнаҥ чыгып калар керек эмес, је чындык кудай јаҥнаҥ, Иегованаҥ, бек тудунып алар керек. Мыны кандый эки арганыҥ болужыла эдерин шӱӱжип ийектер.\nТуштажуларысты качан да, керек дезе кӱч те ӧйлӧрдӧ, артыргыспактар! (7 абзацты кӧрӱгер.)*\n7. а) Ак-чек болоры јанынаҥ Иегованыҥ бийик нормаларынаҥ бек тудунары нени темдектейт? б) Анчада ла бистиҥ ӧйдӧ туштажуларга јуулыжары јаан учурлу деп, Еврейлерге 10:24, 25 нени айдат?\n7 Баштапкызында, ак-чек болоры јанынаҥ Иегованыҥ бийик нормаларынаҥ бек тудунар керек. Бистерге бу телекейдиҥ баалап турган немелерин ле кӧрӱмин качан да алынбас керек. Темдектезе, балыр јӱрӱмниҥ кандый ла бӱдӱмин, ол тоодо эр улус эр улусла, ӱй улус ӱй улусла биле тӧзӧгӧнин эмезе гомосексуализмди бир де јаратпай јадыс (Матф. 19:4, 5; Рим. 1:26, 27). Экинчизинде, христиан туштажулар кайда да ӧдӧтӧн болзо, ака-эјелерле кожо Иеговага оноҥ ло ары бажырар керек. Темдектезе, туштажуларды Каандыктыҥ Туразында ӧткӱрер арга јок болзо, јуундарды айылдар сайын, керек дезе јажытту јерлерде де ӧткӱрип јадыс. Айалга кандый да болуп турза, бис Иегова Кудайыска кожо бажырарына тӱҥей ле јуулыжарыс. Је «Кайраканныҥ кӱни јууктап келеткенин кӧрӱп», бу туштажуларды оноҥ тыҥ баалайдыс. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\n8. Келер ӧйдӧ бис кандый јар айдарыс?\n8 Улу тӱбектиҥ ӧйинде чек ӧскӧ јар јарлалар. Бӱгӱнги кӱнде бис Каандык керегинде јар јарлап, ӱренчиктер бедирейдис. Је ол ӧйдӧ, бис коркышту јаан мӧндӱрдий јар айдарыс (Ачыл. 16:21). Бис дезе, Сатананыҥ телекейи кыйалта јогынаҥ јоголып калар деп айдардаҥ айабазыс. Је кандый јар айдылатаны ла оны канайып айдатаны бойыныҥ ӧйинде јартала берер. Јарлаар ишке јӱс јылдаҥ ажыра тузаланып келген эп-аргаларла јарлаарыс па? Ол эмезе ӧскӧ эп-аргалар тузаланарыс па? База эмеш сакып ийектер, оноҥ јартала берер. Јарды канайып та айдатан болзоос, бис Иегованыҥ јаргызын бир де јалтанбай јарлаарыс! (Иез. 2:3—5).\n9. Албатылар бистиҥ јарды канайып угар болор, је бис неде алаҥзыбай јадыс?\n9 Бистиҥ айткан јардаҥ улам албатылар чугулданар болор, ол тушта олор бистиҥ оозысты јабып саларга албаданар. Је бӱгӱнги кӱнде бис канайып Иегованыҥ болужы јогынаҥ агару ижисти бӱдӱрип болбой јадыс, анайып ла келер ӧйдӧ оныҥ болужы јогынаҥ нени де эдип болбозыс. Оныҥ учун Кудай биске оныҥ табын бӱдӱрерге болужар деп, алаҥзыбай јадыс (Мих. 3:8).\n10. Лука 21:25—28-ле болзо, улу тӱбектиҥ ӧйинде болотон айалганы кӧрӱп, кӧп саба улус канайдар?\n10 Лука 21:25—28 кычырыгар. Улу тӱбектиҥ ӧйинде улус, качан да бузулбайтан ла јоголбойтон не-немениҥ аҥтарылып баштаганын кӧрӱп, сандырап-чаксырап баштаар. Олор бойыныҥ јӱрӱмин коруп аларга, тыҥ кыйналар, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ коркышту кызалаҥду ӧй башталар. Андый ӧй кижиликтиҥ тӱӱкизинде качан да болбогон (Соф. 1:14, 15). Бу ӧйдӧ Иегованыҥ ишчилерине де кӱч болордоҥ айабас. Бис бу телекейдеҥ эмес болгоныстаҥ улам, башка-башка кӱчтерге табартар болорыс. Керек дезе эҥ керектӱ немеге де јединбей барар болорыс.\n11. а) Нениҥ учун албатылардыҥ бастыра ајарузы Иегованыҥ Керечилерине боло берер? б) Биске улу тӱбектеҥ нениҥ учун коркыбас керек?\n11 Улус Иегованыҥ Керечилериниҥ бойыныҥ Кудайына оноҥ ло ары бажырып турганын кӧрӱп, атыйланып баштаар, не дезе, олордыҥ кудай јаҥы јоголтылып калган болор. Мынаҥ улам улус канайып тӱймеже берерин сананып ийзеер де. Андый тӱймеен социальный сетьтерде де кӧдӱрилердеҥ айабас. Албатылар ла олордыҥ башчызы Сатана, бистерди оноҥ ары Иеговага бажырып турганыс учун чек кӧрӧр кӱӱндери јок боло берер. Ол тушта олор бастыра кудай јаҥдарды јоголтотон амадузыныҥ бӱтпегенин оҥдоп ийер. Оныҥ учун олордыҥ бастыра ајарузы јаҥыс ла бистерге болор. Бу ӧйдӧҥ ала албатылар Магог јериниҥ Гогы болуп калар*. Олор Иегованыҥ албатызына коркышту калапту табару эдерге биригер (Иез. 38:2, 14—16). Мыны сананып, санааркай берердеҥ айабазыс, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ не болорын јетире билбей јадыс. Је бир немени бис јарт билерис: улу тӱбектеҥ коркыбас керек. Ол ӧйдӧ Иегова биске аргаданатан башкартулар берер (Сар. 34:19). Је бис јайымыстыҥ јууктап келеткенин кӧрӱп, сыныбысты тӱзедип, бажысты кӧдӱрип, тӱс турарыс*.\n12. «Бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кул» бисти улу тӱбекке канайып белетейт?\n12 Бӱгӱнги кӱнде «бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кул» кӧп аргалардыҥ болужыла бисти улу тӱбектиҥ ӧйинде Кудайга чындык артсын деп белетеп јат (Матф. 24:45). Темдектезе, 2016—2018 јылдарда, бойыныҥ ӧйинде кӧргӱзилген региональный курултайлардыҥ программаларын кӧрӱп ийектер. Бу курултайлардыҥ куучын-эрмектери ле кӧрӱлмелери бисти Иегованыҥ келетен кӱниниҥ алдына керектӱ болотон кылык-јаҥдарга јакшы ӱренип аларга кӱӱнзеткен. Бу кылык-јаҥдарды кыскарта шӱӱжип ийектер.\n«Улу тӱбекти» ӧдӱп чыгарга, бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала белетенер керек (13—16 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n13. Иеговага чындык артарына јакшы ӱренип аларга нени эдер керек?\n13 Чындык болоры. 2016 јылдыҥ курултайы «Будьте преданы Иегове!» деп адалган. Бу курултайдаҥ, Иеговага чындык артарга, оныла јуук ла бек колбулар тудар керек деп билип алганыс. Анайда ок Иеговага јууктаарга, акту јӱректеҥ мӱргӱӱрин ле оныҥ Сӧзин лаптап ӱренерин эске алынганыс. Бу ончо неме биске коркышту уур-кӱчтерди ӧдӧтӧн ийде-кӱч берет. Сатананыҥ телекейиниҥ учы јууктап келет, оныҥ учун биске Кудайга ла оныҥ Каандыгына чындык артарга там ла там кӱч болуп барар. Улус бистерге оноҥ ло ары каткырыжар болор (2 Петр 3:3, 4). Бис телекейдиҥ политикалык сурактарына јӧмӧшпӧй турзаас, айалга там ла катуланып барардаҥ айабас. Айдарда, улу тӱбектиҥ ӧйинде чындык артарга, биске эмдештеҥ ле ала бу кылык-јаҥга јакшы ӱренип алар керек.\n14. а) Кудайдыҥ албатызын башкарып турган акаларла кандый солынталар болор? б) Ол ӧйдӧ биске нениҥ учун чындык болор керек?\n14 Улу тӱбектиҥ ӧйинде, Кудайдыҥ албатызын башкарып турган акаларла сӱрекей јаан солынталар болор. Јерде арткан майлаткандар, кандый да ӧйдӧ Армагеддон јуу-согушка туружарга, теҥериге алылар (Матф. 24:31; Ачыл. 2:26, 27). Айдарда, Башкару јӧп бисле кожо јерде база болбос. Је андый да болзо, кара-бајырт албаты башкару јок артпас. Нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ башкартуны кара-бајырт албатыныҥ тоозына кирип турган ченемелдӱ акалар берер. Бистиҥ чындык болгоныс, Кудайдаҥ башкарту алган акаларга сӧсуккур болгоныстаҥ кӧрӱнер. Мынаҥ бистиҥ јӱрӱмис камаанду болор.\n15. Турумкай болорына јакшы ӱренип аларга нени эдер керек? Бу кылык-јаҥга нениҥ учун эмдештеҥ ала ӱренер керек?\n15 Турумкай болоры. 2017 јылдыҥ курултайы «Не сдавайтесь!» деп адалган. Бу курултайдаҥ ченелтелерде бек турарына ӱренип алганыс. Анайда ок јӱк ле јакшы амыр айалгаларда турумкай болор керек эмес деп билип алганыс. Турумкай болорына јакшы ӱренип аларга, биске Иеговага иженер керек (Рим. 12:12). Оныҥ учун Иисустыҥ: «Учына јетире чыдашканы дезе, аргадалар» — деп, берген сӧзин ундыбай јӱректер (Матф. 24:13). Бу сӧстӧрдӧҥ, кандый да уур-кӱчтер болуп турза, биске Кудайга чындык артар керек деп кӧрӱнет. Эмдештеҥ ле ала кажы ла ченелтелерде турумкай артып турзаас, бойысты улу тӱбектиҥ ӧйине белетеп јадыс.\n16. Јалтанбас болоры недеҥ камаанду? Бу кылык-јаҥга эмдештеҥ ала јакшы ӱренип аларга нени эдер керек?\n16 Јалтанбас болоры. 2018 јылдыҥ курултайы «Будьте мужественны!» деп адалган. Бу курултай јалтанбас болоры бистиҥ јайалталарыстаҥ камаанду эмес деп эске алындырган. Чыннаҥ ла јалтанбас болоры турумкай болоры чылап, Иеговага иженгенистеҥ камаанду. Иеговага оноҥ тыҥ иженип турарга биске не болужар? Кажы ла кӱн Кудайдыҥ Сӧзин кычырганы ла Иегова бойыныҥ албатызын алдындагы ӧйдӧ канайып аргадаганын шӱӱп сананганы болужар (Сар. 68:20; 2 Петр 2:9). Улу тӱбектиҥ ӧйинде албатылар бистерге табару этсе, Иеговага иженери ле јалтанбас болоры сӱреен керектӱ болор (Сар. 112:7, 8; Евр. 13:6). Бис эмдештеҥ ле ала Иеговага иженип турган болзоос, Гогтыҥ табарузын јалтанбай ӧдӱп чыгарыс*.\nУдабас Иисус ла оныҥ теҥеридеги черӱзи Кудайдыҥ ӧштӱлерин јоголторго, Армагеддон деп јуу-согуш баштаар. (17 абзацты кӧрӱгер.)\n17. Бис нениҥ учун Армагеддонноҥ коркыбай јадыс? (Кадарындагы јурукты кӧрӱгер.)\n17 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ айдылганыла, Иегованыҥ ишчилериниҥ кӧбизи калганчы кӱндердиҥ ӧйинде јадат. Је бисте улу тӱбекти ӧдӱп, ӱргӱлјиге јӱретен арга бар. Бу телекей Армагеддон деген јуу-согушла коркышту эдип тӱгенер. Је биске недеҥ де коркыбас керек, нениҥ учун дезе бу Иегованыҥ јуу-согужы болор (Укаа 1:33; Иез. 38:18—20; Зах. 14:3). Иегова айдып ла ийзе, Иисус теҥеридеги черӱлерди јуу-согушка апарар. Бу јуу-согушка тирилген майлаткандар ла мириадтар тоолу ангелдер Иисусла кожо барар. Олор ончозы кожо Сатана ла оныҥ кӧрмӧстӧриле, анайда ок олордыҥ јердеги черӱлериле јуулажар (Дан. 12:1; Ачыл. 6:2; 17:14).\n18. а) Иегова биске кандый сӧзин берет? б) Ачылта 7:9, 13—17 келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧргӧ канайып болужат?\n18 Иегова биске: «Сеге удура эдилген кандый да мылтык-јепсел, бир де једимдӱ болбос» — деп, сӧзин берет (Иса. 54:17). «Кара-бајырт улус» «улу тӱбекти» ӧдӱп чыгар. Иегованыҥ чындык ишчилери агару ижин оноҥ ло ары бӱдӱрер. (Ачылта 7:9, 13—17 кычырыгар.) Агару Бичик келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧргӧ болужып јат! Иегова «чындык улусты корулап јат» деп, билип јадыс (Сар. 31:23). Оныҥ учун Иегованы сӱӱп ле мактап тургандар, Кудай бойыныҥ адын јабардаҥ арутап јатканын кӧрӱп, сӱӱнип чыгар (Иез. 38:23).\n19. Удабас кандый ижемјибис бӱдер?\n19 2 Тимофейге 3:2—5-теги сӧстӧр, Сатананыҥ каршузынаҥ јайымдалган јаҥы телекейде јадатан улус керегинде айдып турган болзо, канайып кычырылар эди деп, сананып ийзегер. («Улус кандый болуп калар?» деген рамканы кӧрӱгер.) Башкару јӧптӧ иштеген Джордж Гангас* ака бу сӧстӧр керегинде мынайып айткан: «Бастыра улус бой-бойына ака-эјелер болуп калза, јӱрӱм кандый јакшы болор! Удабас слер јаҥы телекейде јадараар. Слер Иегова ла кире узак јӱрӱм јӱреригер. Бис ӱргӱлјиге јӱрерис». Бу кандый јакшы ижемји, дезеер?!\nУлус кандый болуп калар?\nУлусты сӱӱр, Иегованы сӱӱр, јобош, јымжак болор, Кудайды мактаар, ада-энезине сӧсуккур, быйанзак, чындык болор, тӧрӧгӧнзӧк, јӧпсинчек, улусты јаман айтпас, бойын тудунып билер, јалакай, буурзак, бӱдӱмјилӱ, бойын эмес, улусты сананар, бийиркенбес, Кудайды соот-јыргалдаҥ артык сӱӱр, Кудайга акту јӱрегинеҥ чындык болор.\n«Улу Вавилонныҥ» јоголтылары керегинде\nЧындык кудай јаҥнаҥ бек тудунып алары керегинде\nЧындык болорына, турумкай болорына ла јалтанбас болорына јакшы ӱренип алары керегинде\n122 КОЖОҤ Турумкай болуп, јана баспагар!\nУдабас бастыра јердиҥ ӱстинде «улу тӱбек» болор. Ол ӧйдӧ Иегованыҥ ишчилериле не болор? Иегова бистеҥ нени сакыыр? Келетен уур-кӱч ӧйдӧ Кудайга чындык артарга, бистерге бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала кандый кылык-јаҥдарды тыҥыдар керек? Мындый сурактардыҥ карууларын бу јӧрмӧлдӧҥ таап аларыс.\nЈАРТАМАЛ. Христиан кудай јаҥдарга бойлорын христиандар деп аданып тургандар кирет. Је олор улусты Иеговага оныҥ нормалары аайынча бажырарына ӱретпей јат.\nЈАРТАМАЛ. Магог јериниҥ Гогы (кыскарта Гог) — албатылардыҥ коалициязы. Олор улу тӱбектиҥ ӧйинде Иегованыҥ ишчилерине табару эдер.\nАрмагеддонноҥ озо не болорын «Царство Бога правит!» деген бичиктиҥ 21-чи бажалыгынаҥ кӧптӧдӧ билип аларга јараар. Гогтыҥ табарузы керегинде ле Иегова бойыныҥ албатызын Армагеддон јуу-согушта канайып корулап алары керегинде 2015 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинеҥ» 14—19 бӱктеринеҥ, анайда ок «Чистое поклонение Иегове восстановлено!» (англ.) деген бичиктиҥ 17 ле 18 бажалыктарынаҥ кычырып аларга јараар.\n2019 јылдыҥ курултайы «Любовь никогда не проходит» деп адалат. Бу курултай бисти Иегованыҥ корузында болзоос, недеҥ де коркыбазыс деп бӱдӱмјилеп јат (1 Кор. 13:8).\n1994 јылдыҥ јаҥар айдыҥ 1 кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинде» «Дела его идут вслед за ним» деген јӧрмӧлди кӧрӱгер.\nЈурукта: улу тӱбектиҥ ӧйинде јалтанбас Керечилердиҥ кичинек бӧлӱги јуунныҥ туштажузын аралда ӧткӱрип јат.\nЈурукта: Иегованыҥ кара-бајырт чындык ишчилери улу тӱбекти ӧдӱп, сӱӱнип јат!


Албатыныҥ тазылдарыла бек колбулу - altaicholmon\nӦткӧн 2017 јылда институтта тӧрт билим-шиҥжӱлик ӧмӧлик (группа) «Алтай Республикада јербойыныҥ аҥылузы тӧзӧлгӧни (XX чактыҥ учы — XXI чактыҥ бажы) («Конструирование региональной идентичности в Республике Алтай (конец XX — начало XXI)», «Туулу Алтайдагы политикалык репрессиялар (1922-1954 јј.) («Политические репрессии в Горном Алтае (1922-1954 гг.)», «Алтай-орус сӧзлик», «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразыныҥ материальный эмес аспекттери» деп ӱлекер-проекттер аайынча иштеген. Онойдо ок «Алтай — Алтын кырлар» деп ӱлекерди бӱдӱрген Алтай Республикада јадып турган калыктардыҥ материально-культуралык энчизин шиҥдеер билим-шиҥжӱлик лаборатория, билим кӧмзӧ лӧ библиотека иштеген.\n2017 јылда институтта 30 билим ишчи, олордыҥ тоозында билимдердиҥ эки докторы, билимдердиҥ 18 кандидады, ӱч аспирант ла бир магистрант иштеген.\n2017 јылда институтта республиканыҥ ла ороонныҥ тӱӱкизинде болгон толо јылдыктарла, учурлу керектерле колбулу башка-башка керек-јарактар ӧткӧн. Анайып, былтыр ӧскӧ ороондордыҥ билимчилери турушкан текшироссиялык «Евразияныҥ калыктары: Тӱӱки. Культура. Тилдер» билим-практикалык конференция, билим-шиҥжӱлик институттыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 65 јылдыгы, М. В. Чевалковтыҥ чыкканынаҥ ала 200 јылдыгы ӧткӱрилген. Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ аҥылу јакаанына тайанып, «Россияныҥ национальный тергеези революцияныҥ кубулталарыныҥ ла сталинизмниҥ политикалык системазыныҥ тӧзӧлгӧниниҥ ӧйинде. 1917-1939 јј. (Ойротияда-Туулу Алтайда)» деп билим-практикалык конференция база ӧткӱрилген ле «Туулу Алтайда политикалык репрессиялар (1922-1954 јј.). Кӧмзӧлик документтердиҥ ле материалдардыҥ јуунтызы» кепке базылган.\nӦткӧн јылда кепке ӱч монография ла беш јуунты базылган. Ого ӱзеери ишчилер 107 билим статья чыгарган, олордыҥ 54 статьязы билимметрикалык РИНЦ базазында јарлалган.\nБилимчи-тӱӱкичилердиҥ ӱч јылдыҥ туркунына бӱдӱрген ижиниҥ турултазы болуп, «Туулу Алтайда политикалык репрессиялар (1922-1954 јј.)» деген бирлик монография кепке базылган. Бу учурлу иштиҥ редколлегиязы — каруулу редактор, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Н. В. Екеев, тӱӱки билимдердиҥ кандидады М. С. Каташев, политикалык билимдердиҥ кандидады Г. Б. Эшматова. Ороонныҥ келер ӧйдӧ ӧзӱми ӧткӧн тӱӱкилик јолдоҥ, анчада ла карыкчалду ӧйлӧрдӧҥ камаандузы тургуза ӧйдӧ јарт кӧрӱнет. Не дезе, орооныстыҥ башка-башка тергеелерине јеткен политикалык репрессиялар тӱӱкибистиҥ эҥ карыкчалду бӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Эл-јон ол кату ӧйлӧр кайра бурылбазын деп, оны эске алып, ундыбай јӱрер учурлу.\nЭмди де, качан правовой государство тӧзӧлӧри улалып јадарда, сталинизмниҥ режими туштагы политикалык репрессиялардыҥ кемин, бӱдӱмдерин, шылтактарын оҥдооры ла јартаары учурлу болуп јат. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада тӧрӧӧн-туугандары репрессия-айдуга учураган билелер ас эмес, оныҥ учун шак бу монография текшијондык учурлу.\nБылтыр онойдо ок «Эмдиги алтай тилдиҥ грамматиказы. Морфология» («Грамматика современного алтайского языка. Морфология») деген бирлик јаан учурлу иш кепке базылган. Оныҥ редколлегиязына каруулу редактор, филология билимдердиҥ докторы И. А. Невская, филология билимдердиҥ кандидаттары Н. Д. Алмадакова, А. Н. Майзина, А. А. Озонова ла А. Э. Чумакаев киргендер.\nБилимде бийик баалалган ла тӱрк тилдер аайынча бичиктерди белетееринде тем болгон баштапкы «Алтай тилдиҥ грамматиказы», орооныстыҥ тоомјылу лингвисти, тюркологы, тӱштӱк-сибир тӱрк калыктардыҥ јаҥжыккан культуразыныҥ шиҥжӱчизи Н. П. Дыренкованыҥ «Ойрот тилдиҥ грамматиказы» чыкканынаҥ бери алтай тил билимге (языкознаниеде), текши тюркология билимде ле ок чылап, јаҥы шиҥжӱлер, концепциялар кожулды, тил билим аайынча башка-башка тӱп-шӱӱлтелер айдылды, лингвистикалык терминология јаҥы терминдерле толды. Оныла колбой алтай тилдиҥ јаҥы академический грамматиказын бичиирин ӧй некеди.\nАлтай тилдиҥ морфологиязыла колбулу шиҥдемел иштер бу кире ӧйгӧ јетире билим статьялар ла башка-башка сурактар аайынча таҥынаҥ монографиялар кептӱ болгон. Мынаҥ озо эмдиги алтай литературалык тилдиҥ морфологиялык аайы керегинде бирлик ле толо иш болбогон. Оны Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды бойыныҥ ајарузына ӧйинде алып, бу аайынча тӧзӧмӧлдӱ ле ичкери ишти бӱдӱрип салды. Мынайып, билимчилер алтай тил билимде сӱрекей учурлу лингвистикалык шиҥжӱлер ӧткӱрер ле билим иштер кепке базар јаҥжыгуны улалтып јат.\nБилимчи Э. Г. Торушевтиҥ «Традиционное земледелие алтайцев (XIX-первая треть XX в.)» деп монографиязы 2017 јылда кепке базылган учурлу иштердиҥ тоозына база кирип јат. Бу иште XIX ла XX чактыҥ баштапкы ӱлӱзинде Туулу Алтайда јаткан ӧс калыктыҥ јер сӱрери ле аш салары шиҥделген. Ајару алтайлардыҥ јер сӱреринде јаҥжыгуларына, иште тудунган-кабынган эдимдерине ле алтай калыктыҥ мыныла колбой чӱм-јаҥдарына эдилген.\nИнституттыҥ ишчилери ӧткӧн јылда РГНФ-тиҥ (Россиялык государстволык билим фонд) ӱч ӱлекер-проекттеринде эрчимдӱ турушкан. Олор: №15-04-00259 «Алтай тилде бӧлӱгештер (частицы)» (башкараачызы А. Э. Чумакаев); №16-14-04010/16 «Алтай тилде адалгандардыҥ бӱдери» («Именное словообразование в алтайском языке») (башкараачызы А. Н. Майзина); №17-14-04601 е (р) «Алтайлардыҥ фольклорыныҥ бӱгӱнги аайын темдектеери ле шиҥдеери» (башкараачызы А. А. Конунов).\nОго ӱзеери «Экономикада аргаларды ла аргачылыкты ӧскӱрери» деп государстволык программаныҥ «Ас тоолу тургун калыктардыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми» деп подпрограммазына тайанып, институт Т. М. Тощакованыҥ чыкканынаҥ ала 115 јылдыгына учурлай «Алтай тил билим: литературалык тилдиҥ ӧзӱминиҥ, бӱгӱнги орфографияны јарандырарыныҥ курч сурактары» деген текшироссиялык билим-практикалык конференция ӧткӱрип, ол аайынча јуунты чыгарды.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ №430-р таҥмалу «2017-2020 јылдарда алтай тил государстволык тил болуп ӧзӧрине эптӱ айалгалар тӧзӧӧри аайынча керек-јарактардыҥ планын јӧптӧӧри» деген јакааны аайынча «Н. К. Ялатовтыҥ фольклор чӱмдемелдери» деп иш кепке базылган. Оныҥ јунадаачызы ла кӧчӱреечизи, шиҥжӱ статьяныҥ, кире сӧстиҥ ле билим аппараттыҥ авторы — М. А. Демчинова. Бу јуунтыга јарлу алтай кайчы ла чӧрчӧкчи Н. К. Ялатовтыҥ (1927-2002) фольклор чӱмдемелдери ле олордыҥ орус тилге кӧчӱриштери кирген.\nАнайып, алтай тил билбес, је тилле, культурала јилбиркеп турган улуска алтай фольклорло кӧчӱриштер ажыра таныжар арга тӧзӧлгӧн. База бир јаан иш – «Демчинова М. А. Эмдиги алтай фольклористиканыҥ курч сурактары. Билим иштердиҥ јуунтызы». Редколлегиязы — Н. В. Екеев, Н. О. Тадышева, А. А. Конунов. Бу јуунтыга филология билимдердиҥ кандидады, билим-шиҥжӱлик институттыҥ баш билим ишчизи М. А. Демчинованыҥ 1993 јылдаҥ ала 2017 јылдыҥ бажына јетире башка-башка билим, билим-популярный чыгармаларда, «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газетте ле мынаҥ озо кайда да кепке базылбаган билим ле публицистикалык статьялары кирген.\nМ. А. Демчинова јаан ајаруны алтай тилди ӱредерине, шиҥдеерине ле оны корулап аларына, тӧрӧл тилди биледе, балдардыҥ садтарында, баштамы ла текши школдордо, ВУЗ-та ӱредерине, алтай тил аайынча тергееде јадып турган албатылар чыҥдый билгирлер аларына, јашӧскӱримниҥ кӧгӱс-байлыгын элбедерине ле оноҥ до башка учурлу сурактарга эткен.\nJыл туркунына билим-шиҥжӱлик институттыҥ ишчилери 25 билим, ол тоодо 10 телекейлик, 6 текшироссиялык ла 9 тергеелик конференцияларда туружып, 75 доклад кычырган.\nИнституттыҥ ишчилери ӱредӱликте этнокультуралык компонент аайынча билим-методикалык иште турушкан: алтай тил ле литература аайынча ӱредӱлик пособиелердиҥ ле ӱренер бичиктердиҥ экспертизазын ла ӱренчиктер ортодо алтай тил аайынча орфографиялык диктант ӧткӱрген. «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи–2017» (тулаан айдыҥ 13-17 кӱндери) республикан конкурста, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогторы ортодо краевед кычырыштарда (кочкор айдыҥ 17 кӱни), шиҥжӱ иштердиҥ «Мениҥ Тӧрӧлим — Алтай» деп заочный конкурсында (чаган айдыҥ 20 кӱни), Jайаандык ачылталардыҥ ла баштаҥкайлардыҥ текшироссиялык «Леонардо» деп фестивалинде (чаган айдыҥ 30 кӱни), Jашӧскӱрим ортодо В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган тергеелик VI фестивальда (кочкор айдыҥ 16 кӱни), «Мениҥ Тӧрӧлим — Алтай» деп краевед кычырыштарда (ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱни) жюриниҥ ижинде турушкан. 10-11 класстардыҥ ӱренчиктерине ууламјыланган алтай тилдиҥ бодоштыра программазына, тӧрт ӱредӱлик пособиеге, этнокультуралык таскамал аайынча мультимедийный презентацияларыныҥ бир комплектине рецензиялар бичиген.\nИнституттыҥ ишчилери государстволык ла муниципал јаҥныҥ органдарын ла тергеениҥ эл-јонын билим-јетирӱлик јеткилдештерле јеткилдеер иште база јаантайын туружып јат. Анайып, олор башка-башка советтерде, камыстарда, ишмекчи группалардыҥ ижинде турушкан. Темдектезе, билимчилер Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ билим-методикалык совединиҥ, Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели башкарып турган Алтай тилдиҥ совединиҥ, Алтай Республиканыҥ прокуратуразында билим-консультационный советте, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозында бичик чыгарары јанынаҥ экспертный советте, РФ-тиҥ юстициязыныҥ министерствозыныҥ Алтай Республикадагы башкартузында экспертный совединде ле оноҥ до ӧскӧ јерлерде алтай тилдиҥ сурактары аайынча консультациялар берет, билим ле элјондык кӧп тоолу иштерде туружат.\nтӱӱкилик билимдердиҥ кандидады,\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ


10.08.2021 - altaicholmon\nСвои предложения представили эксперты и общественники Инициативы по развитию рынка жилья, стимулированию строительства частных домов и меры по восстановлению прав дольщиков озвучили на стратегической сессии «Единой России» «Доступное и комфортное жилье». Она прошла 5 августа на площадке партии. Предложения представили депутаты, эксперты и общественники. Как отметил руководитель рабочей группы «Единой России» по защите прав\nСтроительство — ӧзӱмниҥ тӧзӧлгӧзи\nКуран айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Строительдиҥ кӱни темдектелген. Тураларды, ӧскӧ дӧ объекттерди тудатан иштер Алтай Республиканыҥ экономиказы ӧзӧрине јаан камаанын јетирет.\nАлтай тилдиҥ глаголдорын шиҥдеп…\nАлтай тилде, телекейдиҥ ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп тилдеринде чылап ок, эрмекте эдилгени темдектеген глагол тилдиҥ эҥ байлык ла кӱч бӧлӱги болот. Ајарып кӧрзӧӧр дӧ? Кош тарткан, ырызы тарткан, кӧзим тарткан, чийӱ тарткан, таҥкы тарткан…\nСу-кадыкты корыырында јаҥы эп-аргалар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Сбербанк ПАО-ныҥ 8644 таҥмалу Алтайский бӧлӱгиниҥ управляющийи Антон Милютин ишмекчи туштажу ӧткӱрип, мынаҥ озо ӧйдӧ кол салылган јӧптӧжӱ аайынча цифровой технологиялардыҥ бӧлӱгинде ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ сурактарын шӱӱшкен.\nРоссияда тооалыштардыҥ тӱӱкизи\nРоссияда эл-јонныҥ баштапкы тооалыжы 1897 јылда ӧткӧн. Ондый баштаҥкайды улу јорыкчы ла билимчи-энциклопедист Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский эткен. Ол статистиканыҥ баштапкы государственный соведин башкарган ла текши тооалыштаҥ озо баштапкы тооалышты Санкт-Петербургта ӧткӱрген.