ТЕМАТИЧЕСКИЙ ПЛАН ПО АЛТАЙСКОМУ ЯЗЫКУ 2 КЛАСС\nИнфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / ТЕМАТИЧЕСКИЙ ПЛАН ПО АЛТАЙСКОМУ ЯЗЫКУ 2 КЛАСС\nАлтай тилдин программалары текши ÿредÿлÿ баштамы школдордын ÿредÿлÿ Стандарты аайынча тургузылган. Программаларда ÿренер материалдын содержаниезин, оны ÿренераайы калганчы jылдарда психолингвистикада, методикада jедимдерге тайанып, jÿрÿмнин ÿредÿге тургускан некелтелерин аjарып jаныртылган.\nПрограмманын тöс амадузы – баштамы класстарда ÿренип турган ÿренчиктерге тил дегени не, тилдин структура-бÿдÿми, онын содержаниезин, тил эбире jÿрÿмле колбулу, онын база бир бÿдÿми деп, билип аларгаболужары ла ÿренчиктердин абстрактный мышлениезин темиктирери; тиле jÿрÿминдечын тузаланып билер билгир берери. Программалардыг тöзöлгöзинде салынган лингвистикада концепция аайынча баштамы класстарда тöрöл тилин ÿредеринин педагогика ла методика амадулары:\n- ÿренчиктерди тил билимнин тöс ондомолдорыла таныштырары;\n-jастыра jок чын бичиирине керектÿ билгирлер берери;\n-ÿренчиктердин оос ло бичиир эрмек-куучынын jарандырып чокымдаары;\n- ÿренчиктердин тил керегинде билгирин теренжидери, тилди ÿренерге ле тönhk эрмек-куучынга jилбиркедери.\nŸренер материал программаларда блокторло берилген. Темдектезе, баштапкы ÿч амаду аайынча материал мындый ÿч блокто: «Тил неден туруп jат», «Чын бичиири», «Эрмек-куучынды таскадары » . Баштапкы блок («Тил неден теруп jат») ÿренчиктерди тилдин теория jетирÿлериле таныштырары. Блокто ÿренер материал линейный ээжиле тургузылган: тил керегинде билгир тилдин бöлÿктеринен турганы аайынча ээчий-деечий берилет.. Онын учун баштапкы блок мындый бöлÿктерден туруп jат: «Эрмек-куучынын табыштары», «Сöстин бÿдÿми, бÿдер эп-аргалары», «Лексика», «Морфология», «Синтиксис».\n«Эрмек-куучынын табыштары» - 1-2 класстарда тöс учурлу: эрмек-куучынын табыштары, табыш ла танык, ÿндÿ ле туйук табыштар, кату ла jымжакÿндÿ табыштар, узун ÿндÿ, элес ÿндÿ табыштар, эрин чöйилер ÿндÿлер, туйук табыштардын бöлÿнери ле о.ö., бириктире айткажын, тönhk тилинин табыштарыла ÿренчиктер бу класстарда толо таныжып койор. Блоктын экинчи бöлÿги «Сöстин бÿдÿми, бÿдер эп-аргалары». Бöлÿк 2-3 класстарда берилип jат, ÿренчиктер таныжар сотин сруктура-бÿдÿмиле, алтай тилде сöстöрдин бÿдер эп-аргаларыла. Бу ок блокто «Лексика» деп бöлÿк баштамы класстарда баштапкы катап берилип jат. ÿ ренчиктер сöстин «лексика учуры» деп ондомолло таныжар (определение jогынан), сöстöр лексика учуры jанынан кандый болор: учуры jок, удура учурлу, чике (кöчÿре) учурлу, кöп учурлу деп билип алар ла олрды эрмектен, тексттен таныыр.Эрмек-куучынын болÿктериле таныжарына белетеер иш 1-2 класстарда öдöр: ÿренчиктер тилде сöстöр башка-башка сурактарга каруу берер, олорпредметтердин адын, онын темдектерин, действиезин (бичиген,кычырып jат) ле айалга-состояниезин (уйуктап jат, амыраган) темдектеер деп билип алар. Эрмек керегинде jетирÿ класстан класска теренжийт: эрмектин анылу темдектери (шÿÿлтени чыгара айтканы, божодо айткан ÿн, эрмектердин амадузы ) 1-2 класстарда jетирÿ болуп jат.\nПрограммаларда экинчи блок «Чын бичиир» ÿренчиктердин jастыра jок бичижин тыныдар, чын бичииринин ээжилериле билгир тузаланар таскамал берер.Уроктордо ÿренчиктер «шиндегер», «тÿндештиригер», « ылгагар,jартагар», деп jакылталар ла jастыра jок бичиирине керетÿ ээжилер ле иштегилеер.\nŸчинчи блок «Эрмек-куучынды таскадары» ÿренчиктердин коммуникотивный билгирин таскадар, быжулаар. Кандый ла тилди кижи ол тиле куучындажарга, бичиирге ÿренип jат. Тöрöл тилиле балдар jаштан ала куучындап jат, jе чын, jарт, башка-башка айалгаларга келиштире тилди тузаланып билерине ÿредер керек. Коммуникотив билгирди таскадып jарандырары программаларга текстле, тексттин бÿдÿмдериле, олордын анылу темдектериле таныштырар, андый ок тексттерди ÿренчиктер бойлоры тургузар иштер ажыра берилет. Прораммалардын 4-чи амадузы « Ÿренчиктердин тил керегинде билерин теренжидери, тилди ÿренерге ле тöрöл куучынга jилбиркедери». Ÿредÿчи бу амадуны бÿдÿрер иштерди ÿредÿлÿ jылдын туркунына кажы ла урокто ÿткÿрер учулу.\nПограмманын база бир анылузы – ол ÿренчиктер бир урокто бир тöс амадулу иштеери. Амадунын учуры öдÿп турган блоктон камаанду: тил билим jетирÿле таныжары (баштапкы блокло иштегенде), эмезе jастыраjок бичиирге таскадары , эмезе эрмек-куучынын таскадары – ÿчинчи блокло иштегенде.\nТил керегиндеы билимнин тöс ондомолдорла танышканы ÿренчиктерге тöрöл тилинин бÿдÿм-структуразы, онын системазы керегинде билим кöрÿм берер ле олорды тÿндештирерине, шиндеерине темиктирер, тил де башканы jартаар ла тилди аjарулу тузаланарына таскадар.\nJастыра jок бичип билери, jарт, чокым эрмек-куучын – кижинин текши культуразынын кöргÿзÿзи деп, ÿредÿчи jартап, ÿренчиктердин öзöгине jÿрÿминде бийик билгирге амадаар кÿÿн кийдирип, кÿйдÿрер учурлу.\nПрограммаларда берилгенин тил билимнин ээжилерин буспай öткÿргени ÿренчиктерге тилдин öзöк колбуларын, ээжилерин jарт ондоп алар арга берер.\nŸренчиктердин таныктарды чын бичип, бой-бойыла чын колбоштырып билерин тыныдар амадула кажы ла класста «Ару бичиири» деп бöлÿк берилген. Бöлÿктеги таныктарды, таныктардын элементтерин ÿредÿчи бойынын ÿренчиктеринин кÿчсинип турган учуралдарыла соолыр, ÿсине кожор аргалу.\n*«Чын бичиирге ÿренип алатан сöстöрди» ÿредÿчи онойдо ок бойынын ÿренчиктеринин бичижин аjарып, солыыр эмезе ÿстине кожор аргалу.\n*Пограммада курсивле берилген сурактарла текши таныжар, ээжизин ÿренчиктерден некебес.\n2 класс (70час)\n«Тил неден туруп jат» (лингвистика билгирдин тозöлгöзи)\nЭрмек-куучынын табыштары ла таныктары. «Эрмек-куучынын табыштары ла таныктары ла таныктары» деп бöлÿк (фонетика) нении ÿренип турганы. Табыштар ла таныктар. Табыштарды бичикте темдектеери. Ÿндÿ ле туйук (ÿнгÿр, тунгак) табыштар ла таныктар. Кату ла jымжак ÿндÿ табыштар. Узун ÿндÿ табыштар. Элес айдылар ÿндÿ табыштар. Эжерлÿ туйук табыштар.\nŸйе. Согулта. Сöстöрди jолдон jолго кöчÿрери.\nОрус тилден кирген таныктар (я,ё,ю,в,ф,х,ц,щ,ъ,ь).\nСöс лö эрмек. Предметтерди темдектеген сöстöр – адалгыштар. Предметтердин темдегин темдектеген сöстöр – jарталгыштар. Действиелерди темдектеген сöстöр – глаголдор.ÿрери\nЭрмек. Эрмек ле сöстин башказы. Jетирÿ, суракту, jакару эрмектер. Эрмектин учунда тургузар токтой тÿжер темдектер. Кыйгылу ла кыйгылу эмес эрмектер. Эрмекте сöстöрдин колбожоры.\nСöстин бÿдÿми.*Сöстин кебери.Тазыл. Тазылы jаныс сöстöр. Кожулталар. Сöс р кожулталар. Сöс бÿдÿрер ле сöс кубултар кожулталар. Сöстин тазылы токтогон тунгак туйук ÿнгÿр эжерине кöчöри. Сöстöр сöс бÿдÿрер кожулталардын болужыла бÿдери.Тöзöгö.\nЛексика. Сöс лö онын лексика учуры.Сöс сöзликте ле тексте. Сöстин учурын jартаары . Сöстöркöп лöбир учурлуболоры.\nУчуры jуук сöстöр (синонимдер). Удура учурлу сöстöр (антонимдер). Айдылары тÿней, jе учуры башка сöстöр (омонимдер). Су-алтай ла öскö тилден кирген сöстöр. Эскирип калган сöстöр.\nБузулбас сöсколбуларды тузаланары.\n«Чын бичиири» (jастыра jок, чын бичиир таскамал берери). Узун ÿндÿ табышту сöстöрдичын бичири. Сöсти jолдон jолго кöчÿрери. Jаан таныктан баштап бичир сöстöр. Сöстин кожулталарын чын бичиири, сöстин тазылы токтогон тунгак туййук ÿнгÿр эжерине кöчöри (ат-адым). Э (е) таыктарды сöстö бичири. Элес ÿндÿ табыштарлу сöстöрди чын бичиири. Орус тилден кирген сöстöрдö бичилер таныктарды чын бичиири.\nКолболу эрмек-куучынды таскадары. Текст. Тексттин темдектери. Тексте эрмектерди бир шÿÿлте колбоштырары. Тексттин бажалыгы. Берилген тексттерге бажалыктар тургузар. Тексттин бажалыгынан онын содержаниезин сезип билери. Тексттин бажы, берилген тексттердин бажын (башталгаын) бойнын кÿÿниле келиштире тургузар.\nТекстте эрмектердин турар аайы. Тексттерди тÿзедер иштер öткÿрер: тексте туруар аайы бузулуп калган эрмектерди келищтире тургузар, учуры аайынча келишпей турган эрмектерди тÿзедер эмезе тексттен чыгарар лаетпей тургандарын кийдирер.\nАбзац. Текстте абзацтардын учуры. Абзацтары бузулып калган тексттерди тÿзедер. Тексттин структура-бÿдÿмиле колбулу иштер öткÿрер: текстке бажалык берер, абзацтардын, эрмектердин турган аайын шиндеер, бар jедикпестерди тÿзедер.\nТексттин планын. Берген тексттердин планын тургузар. Берген план аайынча тургузар текстке бажалык берер, mjqs танынан текст тургузар.\nТексттин бÿдÿмдери (типы) : jетирÿ, урамал, шÿiuty учурлу (рассуждение), олордын анылузы.\nБичииринин гигиена некелтелерин бÿдÿрери: чын отурары, тетрадьты салар аайы, ручкага салынган некелте, jжы jанынан болоры ла о.ö. Таныктарды ла сöстöрди олордын колбуларын чын бичиири. Jаан ла кичинек таныктарды бичилери уурлаган аайынча бöлkrnthut бириктирип бичиири: 1)и,ш,ИШ,п,р,т,г; 2)л,м,Л,М,я,Я,А; 3) у,ÿ,ц,щ,У,Ÿ,Ц,Щ,ч,Ч; 4) с,С, е,Е,о,ö,О,Ő,а,д,б; 5) ь,ы,ъ; 6)н,н,ю,Н,Ю,к,К; 7)В,в,З,з,Э,э,ж,Ж,х,Х,ф; 8) Ф,У,Г,П,Т,Р,Б,Д,О.\nJаан jолду тетрадьта бичиирге белетеер учурлу таскадулар бÿдÿрери. Бичииринде jаантайын jедикпестер божодып турган таныктарды ла олорды чын колбоштырарга темиктирер таскадулар öткÿрер, темдектезе, иш, ту, тö, ил, эм, ря, ум, jи, jÿ ле о.ö..\nБичииринин некелтелерин буспай, таныктарды чын колбоштырып, сöстöр, эрмектер бичиири.\nЧын ичиирге ÿренип алатн сöстöр\nАжыра, азырал,айрууш, амыра, баарчык, бодолгл, бöрÿк, будук, jетире, jуу, ёлка, карандаш, карындаш, кечире, кийим, кирее, кожулта, кörpyr? Кызычак, наадай, орон, ороон, соок, бÿк, таар, тетрадь, тожала, ТОО, удура, уулчак, ÿренчик, чаазын, шкаф, шÿÿн, щётка, эне, курут, öчÿр, ööркö, öрÿм.\nŸредÿлÿ jылдын учы jаар экинчи класстын ÿренчиктери ылгаштырар учурлу:\n- табыштар ла таныктарды, ÿндÿ ле туйук табыштарды ла таныктарды, кату ла jымжак ÿндÿ табыштарды, ÿнгÿр ле тунгак туйук табыштарды;\n- сöс лö эрмекти;\n- предметтерди, предметтин темдектерин, дейсвиелерди темдектеген сöстöрди;\n- эрмектерд айдылган амадузынла;\n- сöстин кожулталарын;\nтабар, анылаар, jартаар:\n-сöстин тазылын, кожулталарын;\n-сöстин учурын jартаар сöзликле тузаланып, сöстин лексика учурын;\n-учуры jуук ла дурра учурлу, кöп учурлу , кöп учурлу сöстöрдин учурын;\n-тексттин тöс шÿÿлтезин;\nберген jакылталарды танынан аайлап бÿдÿрер:\n-берген модельге керектÿ бÿдÿмдÿ сöстöр тургузар;\n-берген эмезе бойы тргускан тексти бажалыктар, текстин бажалыгына тайанып, онын содержаниезин сезер;\n- тексте бар jедикпестерди тÿзедер;\nчын бичиирине керектÿ ÿренген ээжилериле тузаланып билер учурлу:\n-jаан таныктан баштап бичиир учуралдар;\n-узун ÿндÿ табышту сöстöрди чын бичиирин;\n-сöсти jолдон jолго кöчÿрерин;\n- сöстин кожулталарын чын бичииринин ээжилериле;\n-э (е) таныктарды сöстö бичиирин;\n-элес ÿндÿ табыштарлу сöстöрди чын бичиирин;\n-сöзлик сöстöрди (программа аайынча чын бичиирин).\nАлта тил (70 час), неделеде – 2 час\nсöзлик иш, теория\nрегиональный компонент, предметерле колбу\nБилеристи эске алынадыс\nБельтир jурттын чечектериле, öлöн öзÿмдери\nТекст дегени не?\nЭрмектин учында кандый темдектер тургузар?\nАймактын тындулары ла курт-конызы\nСостордон эрмекти канайда тургузар?\nТас.64. бÿк 31\nJетиру эдер эрмектер.\nЭрмектин тос члендери- ол не?\n«Jажыл jай» 10 бÿк\nЭрмектин эчени члендери деп нении айдар?\nАлтайдын байлу öзÿми\nЭрмектин тос члендери баштаачы ла айдылаачы.\nДиктант №2 I четверть\n«Айак», 12 бÿк\nКениткен ле кенитпеген эрмектер.\njаны билгир алар\nЭрмекте состин колбузын табары.\nСадтын мал аажы\nЭрмек- куучыннын табыштары ла таныктары.\nТабыштар ла таныктар.\nТас.153, бÿк 64\nJаан таныктан башталар состор.\nJурт jердин улузынын профессиязы\nУнду таныктар ла табыштар.\nКату ла jымжак унду табыштар.\nТуйук табыштар ла таныктар.\nЭжерлу унгур ле тунгак туйук табыштар ла таныктар.\nСостин уйези ле согулта.\nСосторди jолдон jолго кочурери.\nУзун унду табыштар.\nКонтрольный диктант №4 IIчетв.\nОрус тилден кирген унду таныктар.\nЁ.я,ю таныктарлу состор.\nВ,Ф таныкту состор.\nАлтай тилин корыыры\nХ,Ц,Щ таныктарлу состор\nЬ,Ъ темдекту состор\nСостин лексика учуры.\nБир учурлу ла коп учурлу состор.\nСостин чик еле кочуре учуры.\nУчуры jуук ла удура учурлу состор.\nÖткöнин катап кöрöри\n16 бÿк, И.Кочеев «Эртен тура»\nСу-алтай ла оско тилден кирген состор.\nСостин тазылы ла кожултазы.\nТазылы jаныс состор .\nСостин тазылы токтогон тунгак туйук унгур эжерине кочори.\nЭлес унду табыштар.\nАймактын аржан cуулары\n21 бÿк, Л.Кокышевтин бичигениле «Jайдын кÿндери…»\nАдалгыш jаныс ла коп тоодо турары.\n22 бÿк «Jажыл jас»\nШууген учурлу текст.\nJарталгыш деп нении айдар?\nГлагол деп нении айдар?\nКотрольный диктант №8\nJыл туркунына уренгенин катап корор\nТабыш ла танык.\nКуучын –эрмектин болуктери.\nСахилянова Арина Сергеевна\nНомер материала: ДВ-392445\nПроект "Азбука БДД" (2-3 класс)\nПрезентация по русскому языку на тему "Прошедшее время глагола" 3 класс Гармония\nКлассный час "4 ноября День народного единства"\nУрок познания мира. Тема "Дети в семье"" 4 класс\nПрезентация "В единстве наша сила"\nИгровые и обучающие занятия с детьми 7 лет "Времена года"\nУрок по русскому языку "Время глагола"


Манжероктыҥ тужынаҥ ала Чамалга јетире ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында Черемшанканыҥ јанында сӧӧктӧҥ эдилген ле сынып калган эки комус табылган, билимчилердиҥ шӱӱлтезиле, ол эки муҥ јылдыҥ туркунына јердиҥ алдында јаткан.\nОйноткыш туйгакту кандый да тындуныҥ кабыргаларынаҥ эдилген болгодый. Мындый табынтылар гунндардыҥ ӧйине келижип јат.


Алып-баатырлар алкыжын берген јурукчы - altaicholmon\nJуулган кӧрӧӧчилерди, айылчыларды культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ «Шуну» деген јайаан ӧмӧлиги кай-кожоҥыла уткыды.\nАды јарлу јурукчы И. И. Ортонулов 1933 јылдыҥ тулаан айыныҥ 15-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртында чыккан. Оогоштоҥ ала шымды, јилбиркек ле керсӱ уулчактыҥ јолына ары јанынаҥ јакшы, ичкери кӧрӱмдӱ, ак санаалу улус учурап, алкыжын-быйанын берген. 1949 јылда Базырыкта ады-чуузы элбеде јарлу билимчи С. Руденко археологиялык казынтылар эткен. Шак бу ӧйдӧ ол кара кӧстӱ алтай уулчакка башка-башка јакылталар беретен. Jураарына јайалтазын сескен чилеп, билимчи кичинек Игнатка корумнаҥ чыккан эдимдерди јурадатан. Билимчи-археолог уулчакты Ленинград јаар кожо алып, ӱредер кӱӱндӱ, амадулу болгон.\nJе јӱрӱмниҥ јолы бойыныҥ ээжизиле барган. Jайалталу јиит јуранарыныҥ Алма-Атадагы училищезин божоткон. Jайаандык јолында база јарлу, ады-јолы танылу јурукчы Н. В. Шагаев јолыгып, јурукчыныҥ јайалтазын кӧнӱ јолына чыгарып таскаткан. Ӱренчиги ӱредӱчизиниҥ ады-јолын, айткан сӧзин јӱрӱминде каруулу, быйанду алып јӱрген ле јӱрет. Телекейде Алтайыныҥ, албатызыныҥ ады-чуузын чыгарган кайчы А. Г. Калкин јурукчы Игнат Ивановичтиҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолында јолыгып, албатыныҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрдиҥ, калык чӱмделгезиниҥ куулгазын телекейиниҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтаарга алкыш-быйанын бергенин јаан-јаш јакшы билер.\nТелекей кеминде је ле деген јурукчы И. Ортонуловтыҥ таҥынаҥ кӧрӱзинде кӧп тоолу улус акту кӱӱндеринеҥ уткууулду сӧстӧрин айттылар. Jакшы кижиниҥ јолына учурлу сӧстӧр, эске алынышытар бойы ла кӧнӱ айдылар, чыгар ине.\nИгнат Ивановичти таҥынаҥ кӧрӱзиле Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, культураныҥ министри Ольга Антарадонова, республиканыҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ председатели Елена Тодышева, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев, јурукчылардыҥ Алтайский краевой организациязыныҥ адынаҥ јурукчы Павел Джура, таланыҥ ветерандар соведениҥ јааны Борис Алушкин, АР-дыҥ кӱндӱлӱ кижизи Фридрих Таушканов, эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова ла тӧрӧӧндӧриниҥ адынаҥ Владислав Ельдепов уткыды.\nЭл музейде И. Ортонуловтыҥ таҥынаҥ тогузынчы кӧрӱзи ӧдӱп јатканын куучын айткан улус база аҥылап темдектеди. Бу сӱреен солун кӧрӱ ӱч айдыҥ туркунына иштеер. Республиканыҥ ӱредӱлӱ учреждениелериниҥ балдарын бу кӧрӱге экелери јанынаҥ јолду шӱӱлтелер база айдылды. Келер ӱйениҥ улузын кеендиктиҥ устарыныҥ энчи байлыгы ажыра таскадары керектӱ, тузалу деп, кажы ла кижи јакшы билер.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, И. Ортонулов текши ороондо уур-кӱч, кызалаҥду ӧйдӧ чыккан. Ол јуу ӧйиниҥ балазы. Адазы от-калапту јуу-чактыҥ јеринде јыгылган, айдарда, уулчакка оогоштоҥ ала јӱрӱмниҥ катузын кӧрӧргӧ, ӧдӧргӧ келишкен. Jайаан јайалтазы учураган ченелтелерди ӧдӱп, ичкери јолын алган.\nН. Екеева уткуулду сӧзинде: «Игнат Иванович — Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы. Алтайдыҥ комсомолыныҥ, Ленинниҥ сыйыныҥ лауреады, 1991 јылда Туулу Алтайда ӧткӧн кичӱ јайгы Олимпий ойындарды кееркедер ӱлекердиҥ авторы, республиканыҥ гербыныҥ авторы, Алтай Республиканыҥ эл јурукчызы, «Таҥ Чолмон» орденниҥ јолду ээзи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган эл-тергеелик сыйдыҥ баштапкы лауреады, таланыҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ ичкери ӧзӱми учун ак-чек ле једимдӱ ижи учун ол Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан. Шак бу кӧп тоолу јолду кайралдардыҥ кийнинде турумкай, ак-чек ле ижине каруулу, керсӱ, јаркынду, тӧп кижи турат. Эл-јонго јозок кӧргӱзеечи алтай алып-баатыр» — деп айтты. Jаан ла нак билениҥ коручылы, куйагы, бажы. Бала-барказы јон ортодо јарлу, танылу. Игнат Иванович ле эш-нӧкӧри Валентина Ивановна Ортонуловтор ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болуп јатканын ол база темдектеди.\nИгнат Ортонулов тӧрӧлчи кӱӱн-тапту, ороондо, республикада болуп јаткан керектерди, онойдо ок айалганы сӱреен јакшы билер. Билери, билгирлери бастыра јанынаҥ тыҥ болгонын Н. Екеева база аҥылап айтты.\nJурукчыныҥ «Мениҥ ӧйимниҥ улузы» деген кӧрӱзиниҥ ачылтазында куучын айткандар оныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолы, ижи керегинде бастыра јанынаҥ айттылар.\nИ. Ортонулов 1971 јылдаҥ ала Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы. 1988 јылда Горно-Алтайский автономный областьта јурукчылардыҥ биригӱзин тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкайлу иштегендердиҥ бирӱзи болуп јат. Ол совет, монгол јурукчылардыҥ «Алтай-Баганур-Гоби» деген јайаандык бӧлӱгиниҥ турчызы. Оныҥ јайаан иштери 1984 јылда Улан-Батордо, Москвада, Барнаулда кӧргӱзилген.\nОныҥ јайалтазы башка-башка ууламјылу. Jурукчыныҥ иштеринде ар-бӱткен, улус, кай чӧрчӧктӧр, калык чӱмделгези, тирӱ тынышту, ийделӱ графика, тӱӱки ле эмдиги ӧй. Ол онойдо ок станковый ла бичик графиказында, живописьте мӧрлӱ, тыҥытту иштеп јат. Jайаандык јолыныҥ бажында Горно-Алтайсктыҥ бичик басмазыла једимдӱ иштеген. Алтай авторлордыҥ 150-неҥ ажыра бичиктерине јуруктар јураган. Олордыҥ ортозында «Алтай баатырларга» (тӧртинчи томынаҥ ала онынчы томына јетире), «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧккӧ. Шак бу ижи учун Игнат Иванович 1982 јылда СССР-дыҥ ВДНХ-зыныҥ мӧҥӱн медалиле кайралдаткан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда божогон солдаттыҥ уулы Игнат Ортонулов Улаган, Балыктујул, Чибилӱ ле Паспарты јурттардагы кереестердиҥ авторы. Тӧрӧл јурты Балыктујулда 1983 јылда краевед музей ачкан.\nАлтайдыҥ улуркак кеенин, байлыгын, ийдезин бойыныҥ јуруктарында сӱреен чындык кӧргӱзеечи ус. Поэт кӧгӱс байлыгын ӱлгерлеринде, јурукчы дезе јуруктарында чӱмдеп, кижиликке сыйлайт. Jурукчыныҥ су-алтай ӧзӧги, байлык тили, ич-телекейи, ойгорлыгы оныҥ јайаан иштеринде. Игнат Ивановичтиҥ јуруктарынаҥ Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизиле, улузыла элбеде таныжар арга бар. Кӧрӱге јурукчыныҥ 90-ноҥ ажыра јуруктары тургузылган. Jуруктардыҥ јарыгы, јаркыны, јылузы кӧрӧӧчини куулгазын телекейге апаргандый. Калыктыҥ јаҥдаган јаҥы, темдектезе, «Сары бӱрде Алтайын алкаганы» деген јурукта сӱреен чындык кӧргӱзилген. Алтай кижиниҥ ӧзӧги, кӧрӱми кажы ла ижинде ийделӱ, тынышту. Кӧрӱдеги јуруктардаҥ биске јуук ла таныш улус јымжак, јылу кӱлӱмјизиле кӧрӧт. Кажы ла кижиниҥ сӱр-кебериниҥ, кылык-јаҥыныҥ, кӧрӱминиҥ, јӱрӱминиҥ эҥ ле тӧс учурын јурукчы чыгара тартып, јуругында кандый чындык ла билгир кӧргӱзет. Jаҥыс ла кайкаары, оморкооры артат. Кӧрӱде, темдектезе, С. С. Суразаковтыҥ, А. Адаровтыҥ, Л. Кокышевтиҥ, Э. Палкинниҥ, Максим Горькийдиҥ ле Павел Кучияктыҥ, М. В. Чевалковтыҥ, П. Елбаевтиҥ, А. Манзырованыҥ ла ӧскӧ дӧ улустыҥ сӱр-кеберлери ӱргӱлјик ӱлгерде, кожоҥдо. Jе ол ӱргӱлјик јурукчыныҥ јуруктарыныҥ кожоҥына, ӱлгерине бодолду. Jарлу јурукчы-ус, ӱредӱчи, таскадаачы И. И. Ортонуловтыҥ јайаан иштери Россияныҥ, Монголияныҥ, Кореяныҥ, Финляндияныҥ, Японияныҥ ла Американыҥ музейлеринде, галереяларында…


03.11.2017 - altaicholmon\nЭртен—Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни\nБистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государстволык байрамдарыныҥ бирӱзин—Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин эртен текшилей темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу јаҥы байрамды темдектеери бистиҥ ороондо јылдаҥ јылга элбеп, бек тазылданып турганын оныҥ кыска тӱӱкилик јолы керелейт.\nАјаруда јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында балдар\nКандый биледе айалга коомой, кандый билеле таҥынаҥ иштеерин эртеледе јартаар, балдарын таскадып кичеебей тургандарды ӧйинде илелеп, оноҥ улам социальный ӧскӱстер ле санаа-кӱӱни коомой, чӧкӧнгӧн балдар болорын болдыртпас јаан учурлу суракты Алтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников улайын ајарузында тудат.\nБистиҥ республикадаҥ Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ XIX бастырателекейлик фестивалинде турушкан делегацияныҥ туружаачыларыла пресс-конференция тергеениҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында ӧтти.\nJакшынак керектер улалат\nКӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ Мелиорация микрорайонында балдардыҥ спортивный площадказыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nСууларла, кӧлдӧрлӧ јорыктаарга јарабас\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ јӧби аайынча республика ичиндеги сууларда ла кӧлдӧрдӧ кичинек кемелерле јорыктаары кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала токтодылып јат.\nТӱк арчуулдарды канистрлерде…\nТошоҥтыдагы таможняныҥ ишчилери пограничниктерле кожо бензовоз-кӧлӱкти шиҥдеп турала, албаты тузаланатан товарларды јажытту ӧткӱрерге сананган учуралды илезине чыгарган.\nАда-энелердиҥ јуунына белетенген айас…\nУдабас кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде ада-энелердиҥ республикан јууны ӧдӧр. Ого белетенген айас Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозы ондо шӱӱп кӧргӧдий сурактарды јууп баштады.\nКомпьютерди эҥ артык кем билер?\nГорно-Алтайскта ГАГУ-ныҥ туразында компьютерле иштеп билери јанынаҥ пенсионерлер ортодо республикан конкурс ӧткӱрилген.\nУлустыҥ тӧлӱзи 70 млн салковой кире\n«Алтайэнергосбыттыҥ» јетиргениле, электроэнергия учун тӧлӧбӧй турган улустыҥ тӧлӱлерин тӧлӧттирер эмезе каруузына тургузар амадула јыл башталганынаҥ бери 2000 кире исктер табыштырылган.\nКаланыҥ администрациязы ӱлештирет\n«Детский мир» деп бир канча компаниялардыҥ фондынаҥ келген быйанду болушты Горно-Алтайсктыҥ администрациязы ӱлештирип баштады. Аргазы ас ла кӧп балдарлу билелерге берилетен посылкага балдардыҥ ойынчыктары, кийим-тудум, подгузниктер, гигиенаныҥ эп-аргалары кирет.


Амаду Мамадаков: Телекейде сеге јилбӱ болзын... - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде ады јарлу киноактер, Алтай ла Тува республикалардыҥ нерелӱ артизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, Москвада «Et Cetera» деген театрдыҥ актеры, Щепкинниҥ адыла адалган училищениҥ ӱредӱчизи Амаду Мамадаковло јайаандык туштажу ӧтти. Ады јарлу јерлежисле ӧткӧн туштажуда РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова, «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организацияныҥ башкараачызы Светлана Полетаева, театрал училищеде кожо ӱренген нӧкӧрлӧри турушты.\nА. Мамадаков туштажуныҥ бажында кӧрӧӧчилерге Кемероводо садуныҥ «Зимняя вишня» деген тӧс јеринде болгон ӧрттӧҥ улам божогондордыҥ эземин тымыкта эзедип ийели деп баштанды.\nТуштажу ӧйинде ого нениҥ учун актердыҥ ижин талдап алган деп сурак болгон. «Кижиниҥ јӱрӱминде ырысту, сакыбаган учурал база болуп јат» — деп, ол каруузын јандырды. Jе андый да болзо, ол бойыныҥ ада-энезине, школдо ӱреткен ӱредӱчилерине быйанду јӱрет. Кем билер, олор эмес болзо, сакыбаган учурал, арга да болбос эди. Jе онойдо ок јайалта, турумкай, ичкери јӱткимел јогынаҥ јаан јер албазыҥ ине.\nАмадуга јаан јолына чыгарына Щепкинниҥ адыла адалган училищениҥ алтын бозогозын алтап киргени база сакыбаган учурал деп айдарга јараар. Актердыҥ айтканыла, ӱредӱчилер бойыныҥ учурын табарга ла ӱредӱ ӧйинде ӧзӧгинде одын, байлыгын јылыйтпаска болушкан, таскаткан. Ӱренип тура ойногон баштапкы сӱр-кеберлер ачык, јайым болорго, једикпестерди божодып, келер ӧйдиҥ артизиниҥ једимдӱ, јеҥӱлӱ бӱдӱминиҥ тӧзӧгӧзин салган.\nБойы керегинде эрмек-куучынын ол талдама деген киноиштерине тайанып ӧткӱрди. Актердыҥ ойногон кинолорыныҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра.\n«Звезда» (2002 ј.). Киноныҥ јолында бу кино актерды ичкери ӧзӱмге, јаан јолго чыгарган. Съемкалардыҥ алдында Амадуга (бу ӧйдӧ ГИТИС-тиҥ ӱренеечизи) эки айдыҥ туркунына Москваныҥ јуугында турган Таманский дивизияда «службазын» ӧдӧргӧ келишкен.\n—Институттаҥ јуучыл частька туйказынаҥ качарга келижип туратан. Разведчиктер-кайучылдар бисти эки айдыҥ туркунына 1941 јылдыҥ автоматтарыла Подмосковьениҥ агаштар аразыла тыҥ ла сӱрген¾ Кажыбыс ла бескезин база чачкан ла. Jе јилбилӱ болгон. Съемкалар «путчтыҥ» кийниндеги сыраҥай кӱч ӧйдӧ ӧткӧн, «Мосфильмде» бастыра јанынаҥ «јыртык» болгон. Танктар сынып јат, биске канча кӱндерге саста отурарга келишкен¾ Jаан киноны согуп турганын база аайлаар-билер керек — деп, актер јартады. — Съемкалар эдип турган группага экрандагы 3 минуттыҥ ӧйин согорго 12 сааттыҥ туркунына баш кӧдӱрбезинеҥ иштеер керек.\nАмаду Мамадаков Ногон Шумаровтыҥ айдып бергениле, киного арчынла аластанар алтай чӱм-јаҥды кийдирген. Кӧрӧӧчиге солун чӱм-јаҥ баштапкы сценарийде јок болгон. Киноныҥ продюсери Карен Шахназаровло јӧбин берзин деп узак куучындажарга келишкен. Шак ла ондый чӱм-јаҥныҥ шылтузында Алтайда јаткан албатыныҥ кӧгӱс байлыгыла орооныс, ӧскӧ дӧ ороондор таныжар ине.\nАмадуныҥ ады-јолы «Звездадаҥ», оноҥ «Солдаты» деген кинодо рядовой Иван Вокутагинниҥ сӱр-кеберинеҥ ле ала текши Россияда элбеде јарлу боло берген деп айдарга јараар. Актер мыныла колбой бойыныҥ јӱрӱминде болгон учуралдарды куучындады. Оромдо, метродо таныш эмес улус бойыныҥ јуук најызы, нӧкӧри кирези кӧрӱп, токтодотон болуптыр. Кезик учуралда полицияга да экелип туратан.\n«72 метра» (2001 ј.). Подводниктерле болгон јеткер керегинде кино. Сууныҥ тӱбиле јӱрер «Курск» деп атомный кемеде болгон јеткер-тӱбектиҥ кийнинеҥ соккон кино. Бу да кинодо, онойдо ок јуу-чакка учурлалган ӧскӧ дӧ кинолордо иш кӱчке келишкен деп, актер темдектеди.\n—Мен чын ла ондо ыйлагам¾ Качан мындый рольдорго кирзеҥ, оныҥ ончозын канайда болгонын кӧргӱзер арга јок. Мында ӱзӱктерде-сценаларда чӱмдемел талдаш ӧдӱп јат. Оноҥ ӧскӧ кӧрӧӧчи ол бастыра тӱбекти, ачу-коронды кӧрӧргӧ чыдашпас. Бу рольдорго табынча кийим-тудум, темир, отурган окоптыҥ балкажы ажыра кирип јадыҥ. Кӧрӧӧчини кожо санааркадар, санандырар керек. Ого једерге, актер кинодо ӧдӱп јатканын бойы ажыра ӧткӱрип, ӧзӧгиле сезип, ойноор учурлу…\n«9 рота» (2005 ј.). Чын болгон керектерге тайанып тургузылган кино. Актер Амаду Мамадаковтыҥ јайаандык јолыныҥ база бир учурлу бӧлӱги болуп јат. Киноныҥ тӧс јеринде — 1988 јылдыҥ бажында болгон чын керектер. «Магистраль» деген операция ӧйинде Афганистанда 345-чи таҥынаҥ парашютно-десантный полктыҥ 9-чы ротазыныҥ десантниктери 3234 таҥмалу бийикте јуулашкан.\nБу кино бойы да јилбилӱ. Jе тургузар тужында тузаланган уур-кӱч эп-аргалардыҥ шылтузында сӱреен чындык тӧзӧгӧ алынды. Съемкалар бир ле дубльдаҥ согулып барган. Амадуныҥ су-алтай чырайына тӱҥей актер Роскинодо јок болгон учун, ондо дублер-каскадер болбогон. Режиссер Федор Бондарчук бу рольго Амадуны кастинг јогынаҥ ла алганы оны база сӱӱндирген.\n—Актерлор кастингти сӱӱбей јат —деп, ол кӱлӱмзиренген айас јартады. — Онызы байа кижи бойын сатканына бодолду…\n«Монгол» (2007 ј.) Калыктар ортодогы ӱлекерде Россиядаҥ сок јаҥыс актер, бистиҥ јерлежис Амаду турушкан. Тӱӱкилик драма монголдордыҥ башчызы ла полководец Темучинниҥ салымын кӧргӱзет. Темучин тӱӱкиде Чингисхан деп ады-јолыла арткан. Озо баштап эки сериялу киноны «Оскарга» чыгарарга, такып јазайла, кыскарткан. Онойып Чингисханныҥ бала тужы бӱткӱлинче «бычакка» кирген. Шак ла ол ӱзӱктерде Амадуныҥ тӧс ойыны болгон. Jе ондый да болзо, съемкалар ӧткӧн эки јылда онойдо ок кыдат кинематографисттерле кожо иштегенин ол качан да ундыбас. Актер оноҥ тузалу, байлык ченемел алган. Съемкалар КНР-дыҥ Синьцзян-Уйгур автоном аймагында ӧткӧн. Кажы ла катап иш-съемкалар башталар алдында режиссер јаан-Сергей Бодровтыҥ сураганыла, ээлӱ-чуулу, байлу мӧҥкӱлерге јаан кӱндӱӱ-кӱрее салатандар.\n—Биске сӱтти монголдор флягаларла, этти кайырчактарла экелетен. Узада чӧйилип барган улус мӧҥкӱ тайганыҥ чике бажына чыгып, байагы аш-курсакты кӱндӱӱ-кӱрее эдип салатан — деп, Амаду куучындады. — Съемкалар ӧдӱп турган јерлер чындап та кандый да куулгазын ээлерлӱ, ийделӱ болгон. Темдектезе, јуу-согуштыҥ бир ӱзӱгин јебрен ӧйлӧрдӧ јаан јуу-согуш ӧткӧн јерде соккон. Киносогоочыларды кандый да јажытту, улу ла кеен айалга, ийде, сезим, тыныш курчаган. Олор оны иш те, амыраар да ӧйдӧ сӱреен јакшы сескен. Кандый да кӧскӧ кӧрӱнбес ийдениҥ курчуузында ошкош деп билдирген.\n«28 панфиловцев» (2016 ј.). Бу фильм албатыныҥ јууган акчазына согулган. Танктарла ӧткӧн јуу-согушта чып ла чын танктар турушпаган. Спецэффекттер баалу, оныҥ учун башка-башка эп-аргаларды тузаланарга келишкен. Актер канча ӱйе кинематографисттердиҥ компьютердеҥ озо чактарда тузаланган јажыттарыныҥ кезигиле кӧрӧӧчилерди база таныштырды.\n—Магазинге сыр јӱгӱрӱкле барып, ойынчык танктарды садып алганыс. Ак простыньды јайып, танктарды учукла јылдырып, согуп баштаганыс. Кӧӧрӧп чыктыс, јурукчыларды бойыска тарттыс. Оноҥ Санкт-Петербургтыҥ јуугында тепсеҥди табала, окопторды казып, јажыл фанерадаҥ танктардыҥ сӱрлерин, сомын кезип, чанага тургустыс. Ӱчӱ ийткенис, мен адаачы кижи болуп турдым…\n«Байкальские каникулы» (2015 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире согулат). Бистиҥ ӧйдӧ ас учурап турган учурал деп айдарга јараар. Балдардыҥ кинозын согоочы авторлордыҥ бойлорыныҥ эрчимиле, кӱӱниле ӧдӱп јаткан иш деп айдар керек. Олор Бурятияда балдардыҥ киношколын тӧзӧгӧн. Ондо бӱгӱнги кӱнде эки јӱстеҥ ажыра бала ӱренет. Бу киноныҥ улалганы бар. Удабас 3-чи бӧлӱгиниҥ съемкалары башталар. Бистиҥ јерлежис Амаду ондо база ишјал албазынаҥ ойноп јат. Профессионал актерлордо дебютанттарга болужатан алтын ээжи, кайда да јарлалбаган јасак бар.\nАктер онойдо ок бӱгӱнги кӱнде Сибирьдиҥ кӧп тоолу талаларында киного јилбӱ јаан болгонын база темдектеди. Jербойында согулган кинолор элбеде јарлу, јилбӱде болгонын база айтты.\n—Якутияда, темдектезе, эмдиги ӧйдӧ киноны кажы ла јуртта согуп јат деп айдарга јараар. Jербойыныҥ бир кинозынаҥ јуулган акча кемиле Голливудтыҥ «Аватарын» акалаган! Талаларда киного јилбӱ јаан, иш кайнап јат. Бисте, Алтайда, бу иш база јолын алынган болзо. Мында Михаил Кулунаков деген јайалталу режиссер иштеп турган деп билерим. Ӱредӱни Санкт-Петербургта алган. Мындый улусты јӧмӧӧр-болужар керек. Качан да культураныҥ ла киноныҥ министерствозы болгон. Jе оноҥ бу сӧс јылыйган. Ончо неме акча-манатка тӱртӱлип јат ине. Мен бери съемочный группаны экелер эдим, је чоттоп баштазаҥ, чыгым сӱреен јаан, баалу. Менде республикада киноныҥ тӧзӧлгӧзин тӧзӧӧр амаду бар, ол тужында ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарын кычырар арга болор эди. Шак ол база бистиҥ јаҥы киного ичкери јол берер арга деп кӧрӧдим. Бу шӱӱлтени ичкери јылдырып кӧрӧрим, айса болзо, келижер… — деп айткан.\nАмаду Мамадаков РСФСР-дыҥ албаты артизи Александр Калягин башкарып турган театрдагы јайаан ижи, јаҥы рольдоры керегинде куучындады. Кӧрӧӧчилердиҥ кӧп тоолу сурактарына карууларын јандырды. «Бӱгӱнги кӱнде мен јылдыс деп айдарында кӱч неме јок: телефонныҥ камеразын бойыҥа удура тудуп, фотого тӱжӱп, сӱриҥди телекейле таркадып ийериҥ. Jе эҥ ле учурлузы — сен бойыҥ телекейге јилбилӱ бе, эмезе телекейди јилбиркедип, бойыҥа тартып болорыҥ ба деген сурак јииттерди, јаш ӱйени санандырар, олорго ичкери ӧзӧр арга берер учурлу» — деп, артист Амаду Мамадаковтыҥ айткан сӧстӧринде тереҥ учур бар.\nРоссияда ла телекейде Алтай Республиканыҥ адын-чуузын чыгарып, једимдӱ иштеп јӱрген јиит, је байлык ченемелдӱ актерго Иван Белеков, Светлана Полетаева јылу, учурлу сӧстӧрин айттылар. Ольга Антарадонова тургуза ӧйдӧ Щепкинниҥ училищезинде ӱренип турган балдар Амадуныҥ ајарузында, кичеемелинде болгонын темдектеди. Туштажуныҥ учкары сценага артисттиҥ кожо ӱренген нӧкӧрлӧри чыгып, олорды бириктирген кожоҥын кожоҥдодылар.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №8,3 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №8,3


Кажы ла бала – бӱткӱл телекей - altaicholmon\nОҥдой аймакта Каракол jурттыҥ текши орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Эльвира Ивановна Ерохонова бу ла кӱндерде бойыныҥ толо јажын темдектеди.\nОл ӱредӱчиниҥ јеҥил эмес ижинде 30 јылдаҥ ажыра иштеп келген. Кӧп тоолу кичинек болчомдорго билгирдиҥ јажыттарын ачкан, јӱрӱмниҥ солоҥыдый јолдорына ууламјылаган. Оныҥ ченемели бай, билгирлери бийик болгонын аҥылабаска болбос.\nЭльвира Ивановнаныҥ чыккан-öскöн jери Шабалин аймакта беш сууныҥ белтиринде, беш тууныҥ эдегинде турган Беш-Öзöк jурт. Адазы Иван Шамакович Тудин 2021 jылдыҥ алтын кӱзинде ада- ӧбöкӧлöриниҥ алтайына 82 jаштуда jана берген. Энези Валентина Саруловна Тудина балдарыныҥ, баркаларыныҥ кару тайна-јааназы эмди де омок-седеҥ, эзен-амыр отуры.\nЭ. И. Ерохонованыҥ билезинде алты карындаш болгон, ол тоодо јаҥыс болчок аказы ла беш кыс. Эльвира Ивановна кыстардыҥ ортоны. 1984 jылда онынчы классты тöрӧл jуртында божодып, Бийск калада педагогический институтка ӱредӱге кирген. 1989 јылда ӱредӱни тӱгезип, Каракол jурттыҥ текши орто ӱредӱлӱ школына баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп келген.\nЭльвира Ивановна одус эки jылдыҥ туркунына кара кӧстӱ кичинек болчомдорго караны ла акты, jакшыны ла jаманды аайлаарга ӱредет. Ишмекчи јолы керегинде\nЭ. И. Ерохонова мынайда эске алынат: «Одус эки jыл кайра Каракол jуртта билгирдиҥ «ӧргööзиниҥ» эжигин кöстöри кайкалду суркураган болчомдорло кожо jӱрексиреп ачкан эдим… Оноҥ ло бери балдарла кажы ла jыл ӱредӱниҥ «тепкиштериле» алтап, билгирдиҥ jеҥил эмес jолдорын jеҥӱлӱ öдöдис.\nБалдарла иштеп јӱреле, эҥ ле озо оҥдогоным: ӱренчиктиҥ jӱрегине jол ӱредип jаткан предметтеҥ эмес, ӱредӱчинеҥ башталат. Ӱредӱчи бойыныҥ ченемелиле, методикалык ижиле ӱредип јаткан предмет-урогы ажыра кичинек кижиге јолды ачып јат. Оноҥ ары ӱреткен балдарым толкуланып jаткан теҥистий jӱрӱмде «агын суулар, арта салган кечӱлер кечип, бийик-jабыс ажулар ажып, эбирилчектерлӱ-эреендӱ jолдор öдӱп», улус ортодо Кижи болзын. Jакшыга ла чындыкка jӱткӱзин. Баалап jӱрер байлыгы — Тöрöли, jӱрӱм, биле, билим, культура, килемjи, су-кадык јӱрӱм, ар-бӱткен, наjылык, сӱӱш болзын…\nӰренчиктерим кижиликтиҥ баалу-чуулу jедимдерин, байлыгын билериле коштой, бойыныҥ албатылык культуразын, эрjинедий энчи-байлыгын билип, оны орныктырып jӱрзин деген амадула мен «Энчи – Наследие» деп программа аайынча иштейдим. Бу программала «За нравственный подвиг учителя» деп кӧрӱ-маргаанда туружып, јеҥӱлӱ ӱчинчи jер алдым. Бала ойынныҥ, чöрчöктиҥ, кӱӱниҥ, фантазияныҥ телекейинде jӱрзе, оныҥ ич-кӧгӱс jӱрӱми толо болор. «Бу jоктоҥ ол кургап, кадып калган чечек» деп оҥдодым.\nОйгор санаалу улустыҥ мынайда айдып койгоны бар: «Кажы ла калыктыҥ уулы ба эмезе кызы ба, эҥ ле озо бойыныҥ культуразыла, тилиле jилбиркеер керек. Мында оныҥ кемге де тӱҥей эмес чырайы, ада-öбöкöзиниҥ артырган недеҥ де баалу энчизи». РАН-ныҥ член корреспонденти, професор А. В. Кибриктиҥ «XXI чактыҥ учында албатылардыҥ jӱк ле беш проценти бойыныҥ культуразын, тилин корулап алардаҥ айабас» дегени мени база чочыдат. Ады јарлу поэдис Сурайа Сартакова тилин билбес кижини ӱӱринеҥ астыккан кушла тӱҥейлеген эди.\nӰреткен балдарым кийнинде кöкси куру, «айдары jок jööжӧзин jылыйткан jокту» болбозын деп амадайдым. «Jерди теҥери бӱркеген, кижини – кеп-кийим» дегени учурлу. Сӱрлӱ, солоҥы öҥдӱ алтай кеп-кийимин кийип, комус ойноп турган балдарымды кöрӱп оморкойдым: «Кандый öҥжик, кебериске сӱреен келижип турган кеп-кийим, байла, чаҥкырайган теҥеринеҥ, кöк ынаарга оронгон тууларыстаҥ, тӱмен jӱзӱн чечектерлӱ jалаҥдардаҥ, кöк чакпынду сууларыстаҥ…».\nJаш ӱйениҥ кöгӱс-байлыгын öскӱрер, тöрöлчи кӱӱн-табын кöдӱрер база бир эп-арга — «Jаҥар кожоҥ», «Алтай шатра» деп ӧткӱрип турган кружокторым. Балдарым алтай кеп-кийимин кийип, jаҥар кожоҥды кожоҥдоп, кӱӱзин кöксине салып алза, jӱрӱминде олорго керектӱ болор деп санаа-шӱӱлте меге ийде берет. Школдо öткӱрип турган ончо керек-јарактарда, байрамдарда балдарымла кожо јаантайын туружадыс. Алтай шатрала кружокты 15 jылдаҥ ажыра öткӱрип келдим. Шатрачы балдарым республика кеминде кöп тоолу маргаандарда туружып, jеҥӱчилдер болуп чыккандар. Айастан баркам кыргыз јеринде Чолпон-Ата калада ӧткӧн маргаанда турушканы оморкодулу.\nМениҥ ӱреткен балдарым jӱрӱминде бойыныҥ jолын табып, иштегилеп, айыл-jурт тöзöп, бала-барка азырайт. Эмди ӱреткен балдарымныҥ балдарын ӱредедим. Jылдар солынат, ӱйелер солынат. Быjылгы ӱредӱлӱ јылда катап ла баштапкы класс алдым. Ойто ло кайкалла толо кöстöр, öкпӧӧриш, ӧскӧ, jе jылу, jымжак кичинек колдор… Jединижип, класска кирдис. Алдыста – билгирдиҥ учы-кыйузы jок телкем телекейи…».\nКажы ла бала – бӱткӱл телекей,\nКайкамчылу, jажытту jаан телекей.\nОны ачарга сӱрекей jилбилӱ,\nӰредӱчи мениҥ амадуум бӱткей.\nӰредӱчи болуп иштеп тура, Эльвира Ивановна кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда јаантайын туружат. Темдектезе, «Ӱредӱчи-лердиҥ jазы-2021» деп кӧрӱде туружып, јеҥӱлӱ баштапкы jер алган. Анайда ок Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп кӧрӱде база ла јеҥӱлӱ экинчи jерге чыккан. Канча-канча јылдардыҥ туркунына јӱрегиниҥ сӱӱжиле кичинек болчомдорло ӱлежип јӱрген ӱредӱчи ишмекчи јолында кӧп тоолу грамоталарла кайралдаткан эди. Бу ончозы алкыш-быйан кеминде айдылган једимдер. Је Э. И. Ерохоновага эҥ учурлузы ӧткӧн jылда узак ӧйгӧ ӱредӱчиниҥ ижин ак-чек бӱдӱрип, jаш ӱйени таскаткан учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатканы болуп јат. Ӱредӱчиниҥ ижи-тожын, једимдерин, тергее кеминде баалаганы айдары јок кайрал, ајару.\nКижиниҥ jӱрӱминде эҥ jаан байлык — ол азыраган балдары, jуртап jаткан эш-нӧкӧри, айыл-jурты. Эльвира Ивановнаныҥ эш-нӧкӧри Алексей Школчинович Кулады jурттаҥ, сӧӧги кергил, колы ус кижи болор. Агаштаҥ јӱзӱн-башка эдимдер эдерин сӱӱр усчы. Оныҥ јазап чӱмдеген эжиктери, баш кайырчактары эл-јон ортодо јаан суруда. Анайда ок ол ак малын кичееп, айылда ла иштенип jӱрет. Нак биледе эки кыс бала чыдап ӧскӧн. Эмди олор бойлоры айыл-јуртту, балдарлу. Алтынай кызы Томсктогы государственный университетти ӱренип тӱгескен. Кӱйӱ бала Сагитле кожо ӱч уул азырайдылар. Кичинек кызы Арунай база ла Томскто СИБГМУ-ны ӱренип тӱгезеле, фармацевт-провизор деп специальность алган. Эш-барааны Эркейле эки эрке кызычак азырап чыдадып јат.


Тергеениҥ ӧзӱми аайынча шӱӱлтелерди јуур - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин АР-дыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ эксперттериле ӧткӧн туштажу ӧйинде тергеениҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгары јанынаҥ тӧс ууламјылар шӱӱжилген.\nТуштажуда ӧрӧ адалган тӧс јердиҥ эксперттери турушкан — Федерацияныҥ Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, АР-дыҥ башчызында госоркестрдиҥ художественный башкараачызы Владимир Кончев, АР-дыҥ башкарузыныҥ баштапкы председатели Владимир Петров, Эл Курултайдыҥ депутады Геннадий Сумин, ол тӧс јердиҥ координаторы Айдар Мызин, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген тергеелик бӧлӱктиҥ башкараачызы Вадим Фефелов ло о. ӧ.\n«Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ ижин бир ай кайра баштаганыс. Организацияныҥ тӧс амадузы — эл-јонныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, тергеениҥ ӧзӱминиҥ јаҥыртылган стратегиязын тӧзӧӧри, эҥ тӧс иштерди ле ууламјыларды ӧмӧ-јӧмӧ чокымдаары. Оныҥ да учун бис ӧзӱмниҥ јаҥы командазын тӧзӧӧри аайынча ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип баштаганыс, башкараачы кадрлардыҥ резервин тӧзӧӧри јанынаҥ конкурс јарлаганыс, јаҥныҥ јаҥы, ачык-јарык политиказын ӧткӱредис» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, тергеениҥ курч сурактарын аайлаштырары јанынаҥ иш ӧткӱрилген, темдектезе, республиканыҥ транспортный инфраструктуразын ӧскӱрери јанынаҥ. «Артыбаш-Турачак» деген јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ табыштырары јанынаҥ шӱӱлте эдилген, Россияныҥ транспорт аайынча министри Евгений Дитрихле Казахстан јаар јолды јаҥырта јазаары јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн.\nТергеениҥ удурумга башкараачызыныҥ угусканыла, јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала «Горно-Алтайск-Москва» деген маршрутта экинчи авиаперевозчик иштеп баштаар, эл-јонго амыр бербей турган кату бытовой таштанчыларла колбулу курч сурактарды аайлаштырары ичкери јылган, Алтын-Кӧлди јараттай јерлерди јарандырары аайынча программаныҥ ижи тӱргендедилген. Тургуза ӧйдӧ «Су-кадык» деген автопоездтиҥ ӱлекери јанынаҥ иштер чокымдалат. Эл-јонныҥ комыдалдарына ајару эдери јанынаҥ соцсетьтерде кеми јаан иш ӧдӧт. «Текши алза, тӧс курч сурактар, когыс јерлер чокымдалып калган, олорды аайлаштырары јанынаҥ системный иш башталган» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТергеедеги бар курч сурактарды толо кеминде кӧрӧргӧ, тергеениҥ удурумга башчызы текшиалбатылык шиҥжӱ-опрос ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте айткан. Бу керекте анчада ла медицинаныҥ бӧлӱгиниҥ, фермерлердиҥ, ӱредӱчилердиҥ, аргачылардыҥ, ол тоодо туризмниҥ бӧлӱгинде, јашӧскӱримниҥ ле культураныҥ ишчилериниҥ шӱӱлтезине иженип турганын ол угускан.\nӦзӱмниҥ тӧс јериниҥ ижинде туружып тургандардыҥ, эл-јонныҥ шӱӱлтелерин јууп турган улустыҥ, дискуссионный площадкалардыҥ јуундарын тӧзӧӧчилердиҥ бастыразына быйан айткан.\nОлег Хорохордин конкурстыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде тӱгенген баштапкы бӧлӱгиниҥ уч-турултазын јарлаган. Конкурска бастыра 1100 угузу бичик келген болгон. Олорды эксперттер јуук ӧйдӧ кӧрӧр лӧ конкурстыҥ экинчи бӧлӱгиниҥ туружаачыларыныҥ тооломы белетелер. АР-дыҥ кадровый резервине государственный ла муниципал башкартуга јаҥы шӱӱлтелер, ченемел ле јаҥы кӧрӱм экелерге турган улус кирер.\n«Тӧс јердиҥ ижине јилбӱӱ јаан, республиканыҥ кӧп тоолу улузын ол јилбиркедет. Бой-бойыныҥ шӱӱлтелерин угужары кезикте андый ла јып-јымжак ӧтпӧйт, удурлаштар да болгон. Је онызы андый ла болор керек. Текши алза, кеми јаан иш ӧткӱрилген, је эдетени де кӧп арткан» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nТергеениҥ удурумга башкараачызы Тӧс јердиҥ ижинде акту бойы турушканын темдектеер керек. Јондыктыҥ, профессионал биригӱлердиҥ, аймактардыҥ эл-јоныныҥ чыгартулу улузыла туштажуларда айдылган шӱӱлтелерди Ӧзӱмниҥ тӧс јерине јетирер, тергеениҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегиязын тӧзӧӧр тушта ајаруга алзын деп айткан.


21.01.2021 - altaicholmon\nКогда я пишу эти воспоминания о Владимире Кучуковиче Сабине, по просьбе моего старшего товарища и наставника Чичинова Анатолия Михайловича, то у меня в области сердца и сакрального сердца стоит особенная теплота к этому большому Человеку и одновременно ком в горле.\nСовещание по реализации нацпроектов в 2020 году\nСовнаркомныҥ 1919 јылда чыккан декрединде: «Республиканыҥ 8 јаштаҥ ала 50 јашка јетире кычырып эмезе бичип билбес эл-јоны кыйалтазы јогынаҥ бичикке ӱренер учурлу» деп айдылган.\n«Аргачыныҥ јолынаҥ коркыбас керек»\n2008 јылда телекейде болгон кызалаҥ экономикага, банктарга, улустыҥ јӱрӱмдик керектерине каршузын јетирген. Је андый да болзо, кезик јана баспас улус ичкери алтагандар.\nЈедимдерге тайанып, једикпестерди јоголтып иштеерис…\nАлтай Республиканыҥ ичбойында керектер аайынча министерствозыныҥ ӧткӧн јылдагы ижиниҥ турулталары керегинде эрмек-куучын министр Павел ГАВРИЛИНЛЕ ӧдӧт.\nАлтай тилис — Википедияныҥ телкемдеринде\nВикипедия — ол кӧп тилдерле бичилген јайым бичимел-јетирӱлерлӱ универсал интернет-энциклопедия. Бу јаан ӱлекер Викимедия фонд (Wikimedia Foundation) деген коммерциялык эмес американ тӧзӧлмӧниҥ ӱлекерлериниҥ бирӱзи болуп јат.\n19 января стартовал обучающий модуль «Политический лидер»\nВ некоторых торговых точках отсутствует ряд противовирусных препаратов


Байлыгысты јарандырып иштейдилер - altaicholmon\nӦткӧн айда айылдаш Хакасияныҥ тӧс калазы Абаканнаҥ сӱӱнчилӱ јетирӱ келген эди. Анда ӧткӧн кӱӱчилердиҥ ле јурукчылардыҥ А. Кенельдиҥ адыла адалган бастырароссиялык конкурсында тергеебистеҥ эки јиит 2-чи ле 3-чи јерлер алган. Конкурстыҥ топшуур ойноорыла экинчи степеньдӱ лауреады болуп Урсул Малчанов чыккан. Уулчак Кош-Агаш аймакта балдардыҥ санат школында Роман Саланхановто ӱренет. Бу кӱӱчи, ӱредӱчи кижини тергеебисте билбес кижи, байла, ас табылар. Мыныла колбой тергеебистиҥ кӱӱлик јӱрӱми, айалгазы ла јылдыстары керегинде оныла ӧткӧн эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n—Роман Владимирович, је, байла, куучынысты Слердиҥ јаш ӱренчигердиҥ јууктагы једиминеҥ баштаарыс. Бу конкурс керегинде нени айдарыгар?\n—Хакасияда ӧткӱрип турган бу конкурс јылдыҥ ла јаранып, ӧзӱп јат. Бӱгӱнги кӱнде, эпидемиологиялык айалгадаҥ улам, ада-энелер балдарын ыраак јолго аткарарга јалтанып јадылар. Быјылгы бу конкурска ӱренчиктеристеҥ јӱк Урсул Малчановты апардыс. Ол јакшы кеминде турушкан, бийик једимге јеткен, оныла оморкоп, сӱӱнип, Урсул мынаҥ да ары јакшы ӱренип, оноҥ бийик ажулар ажар деп иженедис.\n—Слердиҥ школорды божодып, эм тургуза кӱӱлик јолыла кӧнӱ барып јаткан ӱренчиктерер керегинде айдып ийзегер?\n—Школысты божоткон ӱренчиктерис кӧптӧп лӧ јат. Ол тоодо Аржан Туденев, Ирбизек Ерленбаев, Манзыр Ерленбаев, Максим Танзаев. Ӱренчигис болгон Эрканат Куранов Казахстанда Ауэзовтыҥ адыла адалган театрда иштейт ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Уулдарда ижин кӱӱлик јолыла апарар кӱӱндери бар да болзо, ишјалдыҥ кеми ас деп, олордыҥ кӧби акча-манады арбынду профессияларга ӱренип, финансист, јуучыл летчик, юрист, экономист, врач болуп иштейт. МВД-да, прокуратурада ла ӧскӧ дӧ јерлерде иштеп тургандары бар. Андый да болзо, олордыҥ јӱрӱминде кӱӱ јаантайын кожо деп билерим. Темдектезе, баштапкы ла ӱренчиктеримниҥ бирӱзи Василий Кошев тергеениҥ ОМОН-ыныҥ јуучылы, је баян, топшуур ойноорын бир де таштабай, башка-башка кеминде кӱӱлик конкурстарда туружып јат. Онойып, ол бастырароссиялык конкурстардыҥ бирӱзинде јеҥӱчил де болгон. Уулдарла јаантайын колбуда јӱредис, кандый бир болуш керек болзо, јӧмӧжип ийедим.\nКӱӱлик јолыла амадап, кӧнӱ иштеп барган ӱренчиктеристиҥ тоозында онойдо ок Тӧжлей Алчинов, Александр Ельдепов, Байыр Турлунов, Мерген Тельденов, Ренат Суразов удабастаҥ ӱредӱзин божодор.\nАржан Туденев бисти быјыл једимдериле, кӧрӱ-концерттериле сӱӱндирип јат. Ол Хакасияда јадып, иштеп келгенинеҥ бери кӧп ӧй ӧдӱп калды. Бӱгӱнги кӱнде ол анда тоомјылу кӱӱчи, композитор, мультиинструменталист, кайчы, ӱредӱчи. Быјыл кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Абаканда Хакасияныҥ культура министерствозыныҥ, Госфилармониязыныҥ, Культураныҥ ла албатылык јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ јӧмӧгӧниле А. Туденевтиҥ јайаандык эҥири бийик кеминде ӧтти. Хакас балдардаҥ ол «Тигiр хуры» фольклорлык ансамбль јууп, кӱӱлик ойноткыларга ӱредет. Хакас албаты јайаандыкта эҥ ле јайалталу балдарын бӱткӱл тергеезинеҥ јууп, бир санат гимназия-школдо ӱредет. Андый ченемелди сӱрекей јакшы деп кӧрӱп јадым. Бат, ондогы интернатта јадып, ӱренип турган балдарды јерлежис Аржан ӱредип јат.\n—Аржан јарлу рок ӧмӧликтиҥ туружаачызы деп билерис. Бу ижи кандый болуп туру?\n—Эйе, онойдо ок А. Туденев Хакасияныҥ государстволык филармониязыныҥ ишчизи, јарлу «Иренек хан» этно-рок ӧмӧликтиҥ туружаачызы. Быјыл иштеп јӱрген јеринде оныҥ сценада јайаан ижиниҥ 10 јылдыгына учурлай «Нӧкӧрлӧр ортозында» деген сольный јаан концерти ӧткӧн эди. Бис ого кычырту алып, ӱренчигиске алтай бычкак бӧрӱк ле каптал кӧктӧдип сыйладыс. Сыйларла Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны Оксана Тихонова болушкан. Онойдо ок ӱренчигим болгон, эмди бойы да кӧп балдар ӱредип турган Аржанга камчы тудундырдыс, «ижинде керектӱ болор» деп кокырлап. Аржан карындаштык Хакасияда кӱӱчи адын бийик апарып јат. Кӧп јолдор ӧдӱп, ажулар ажып, билимчи, ойгор улусла туштажып, кӧгӱс-санаазын элбедип, билгирлерин тыҥыдып, текши тӱӱкибис, барып јаткан јолыс аайынча кӧрӱмин бектеп, ӧзӱп јат. Андый ажуларды ашканда, кӱӱлик узы база бийиктейт, бойы да билгирлериле ӱлежет.\nКонцертке барган делегациябыста «Эре-Чуй» ӧмӧликтиҥ уулдары, Кан-Оозынаҥ јарлу артист нӧкӧрлӧрис Влад Санашев, Рустамбек Шагаев болгондор. Кӧрӧӧчилер бисти бут бажына туруп, изӱ уткуды. Концерттер берзин деп кычыру этти. Оныҥ шылтузында кӱскери Абаканда ла хакастар чук јадып турган тоолу јерде «Эре-Чуй» ӧмӧликле бир канча концерт берер деп амаду тургузып алдыбыс.\n—Мындый солун, ыраак јол-јоруктар уулдардыҥ санаазын јарыдып, кӧрӱмин элбедип турган болбой…\n—Эйе, јаш та, јаан да уулдардыҥ кӧкси кеҥип, ӧзӱп јат. Эбире калыктар бойыныҥ культуразын канайда кӧдӱрип, экчеп турганын кӧрӱп, олордыҥ каруулу болоры јаанайт деп айдарга јараар. Кажы ла јол-јорук солун ла јилбилӱ ченемел, ченелте болуп, санаада артар учуралдарла толо болот.\n—Слер бойыгар да андый јол ӧткӧнигер. Айса Слерди эмди де сонуркадып турганы бар ба?\n—Сонуркап ӱренетени эмди де кӧп, јайаандыктыҥ кижизи јаантайын бедиренип јӱрер ине.\nӦрӧ айдылган Хакасияныҥ јарлу композиторы А. Кенельдиҥ адыла адалган јаан конкурста ӱчинчи катап јаргычы болуп туружадым. Ондо јербойыныҥ балдары албатылык ойноткыларла сӱрекей бийик кеминде ойноп турганын темдектеер керек.\nЈаргычы болгон кижи јаҥыс ла туружаачылардыҥ ойынын баалап отурар эмес, је анайда ок ол бош ӧйдӧ бойыныҥ билгирлериле ӱлежип, мастер-класстар берет. Ого јилбиркеп келип турган кӱӱчилер кӧп, олор ончо јетирӱлерди ајарулу тыҥдап, ончозын бичип, јанчыкка салып алат.\nМен јайаан ижимде, кӱӱ чӱмдееринде су-алтай телеҥит јаҥарга, телеҥит кӱӱлик ойноткыларга тайанадым. Кӱӱлеримниҥ тӧзӧлгӧзи — албатыбыстыҥ алдынаҥ бери келген кӱӱлери.\n—Айдарда, Слердиҥ апарып јаткан кӱӱлик ууламјыгар албатыныҥ туку качаннаҥ келген ӧзӧк байлыктарына тайанып турган турбай.\n—Хакастар мениҥ ижимде ол албатылык тӧзӧлгӧни баалайт деп, мен сананадым. Биске орустардыҥ, Кавказта калыктардыҥ ойноор эбине јуукташпай, ӧзӧгисте бар байлыгысты јарандырып, иштеер керек.\nБу ууламјыда эдетен иш эмди де кӧп. Јаантайын бедиренип турганымды айткан эдим. Јаан јаштуларыстаҥ јаҥарлар, ойноткы композициялар јууйдым. Бистиҥ тергеебисте бу кӱӱлер кемге де кереги јокко јуук болзо, байагы Хакасияда оны оҥдоп, недеҥ де бийик баалап, ченемелисти олор, «сузагандый», шиҥдирип, алынып јадылар.\nЈаандарыс кожоҥдогон јаҥарларыс сӱрекей байлык, оныҥ ӧзӧгин билип алза, бӱткӱл кӱӱлик телкемдер ачылар. Алдында ӱредӱчим болгон Юрий Крамарь («Руснари» ансамбльдыҥ башкараачызы) сӱрекей јилбиркек кижи болгон. Ол алтайлардыҥ кӱӱзи казахтардыҥ, кыргызтардыҥ кӱӱзинеҥ канча кире катапка байлык, ӧзӧги бай деп айдатан. Мен оны ол тушта оҥдобой, канча јылдар ӧткӧн кийнинде, казынып-бедиренип келеле, эмди оҥдоп баштадым. Эмди јаҥарды мен ӧскӧ эдип угадым. Оны оҥдоорго, биске кайра баштанар керек.\n—Слер чилеп ок, албаты кӱӱлерине тайанып иштеп турган нӧкӧр-коллегалар кӧп болбой…\n—Јӱк Кош-Агаш аймакты алза, кӧп балдарды алтай ойноткыларла таныштырып, јолын ачкан ӱредӱчилер — ол акалу-карындашту Григорий ле Владимир Ультариковтор. Артем Еликпаевте аҥылу ӱредӱ јок то болзо, ары јанынаҥ јайалталу кӱӱчи, ӱредӱчи. Олор балдардыҥ ӧзӧгин ачып, оноҥ ары меге табыштырат деп айдарга јараар.\n—Јаҥыс ла уулчактарла иштеп турганаар деп оҥдоп калдым.\n—Эйе, меге уулчактарла иштеерге јеҥил. Олорло кезикте кату да куучындажып, арбаныжып та ийедис. Кызычактар келзе де, узак болбой, јӱре берет.\n—Келер ӧйгӧ амадуларарла, санааларарла ӱлежип ийзеер?\n—Текшилей кӱӱлик культура керегинде айдар болзо, эм тургуза бисте калык ӧзӧгин ойгортор, тӱӱкизине, алдынаҥ бери келген культуразына бурыыр иштер јакшы кеминде барып јат деп чотойдым. Темдектезе, ол ло билим-шиҥжӱлик институт, алтаистиканыҥ факультеди бу ууламјыда эрчимдӱ иштейдилер. Јииттерис, эмдиги јаш ӱйе албатылык кӱӱлерге, ойноткыларга тартылып, јилбиркеп, ӱренип, ичкери барып јатканы, ӧзӧк-кӧрӱми элбеп турганы сӱӱндирет.\nКӱӱ культурабысты јылыйтпаганыс деп кӧргӱзип, јуукта болотон Эл-Ойын байрамда да тирӱ кӱӱле, алтай ойноткыларла эл-јоныстыҥ кӱр-кӧксин ойгозо, айылчыларды кайкада ойноор керек деп бодойдым. Ары-бери јоруктап, эбиреде эл-јон тӱӱкизине, калыгыныҥ чындык кӱӱлерине тартылып, ого бурылып турганы иле билдирлӱ деп кӧрӧдис. Бисте дезе бу иштер база једимдӱ апарылып, јол алар јииттерис кӧптӧп јатканы иженчилӱ.


ЗАГС: 2017 јылда ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астаган | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЗАГС: 2017 јылда ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астаган\nЭэчиде база бир јыл ӧткӧни билдирбей де калды. Ары-бери кӧргӧлӧктӧ, кӱндер учуп, айлар јылыжып, 2017 јыл тӱгене берген. Эмди јаҥжыкканы аайынча ӧткӧн ӧйдӧ эдилген иштиҥ турулталарын кӧрӱп, келер айларга амадуларды тургузар ӧй келди. Ол јанынаҥ бистиҥ бӱгӱнги узун эмес куучын аймактыҥ ЗАГС бӧлугиниҥ јааны Лариса Питеевала ӧткӧн.\n— Лариса Борисовна, элдеҥ озо бис слерди ӧткӧн јыл тӱгенер алдында темдектелген ЗАГС-тыҥ органдарыныҥ 100-јылдыгыныҥ байрамыла уткып, апарып јаткан ижигерде бийик једимдер кӱӱнзейдибис!\n— Јаан быйан, айтканаарла болзын!\n— Баштапкызында, угарга энчикпей турганым – ӧткӧн јылда чыккан балдардыҥ тоозыла бистиҥ аймакта кандый «тӱжӱм» болды?\n— 2017 јылда бистиҥ ЗАГС-тыҥ бӧлӱги бастыра 184 бала чыкканын керелеген, ол тоодо 86 уулчак ла 98 кызычак. Тӱҥейлезе, 2016 јылда 240 огош болчомдор ак-јарыкка чыккан. Айдарда, текши айалганы кӧрзӧ, 2016 јылга кӧрӧ, былтыргы јылда чыккандардыҥ тоозы сӱреен билдирлӱ астаган. Мында јаан математика јоктоҥ до 56 тоо кӧрӱнет, аймак кеминде бу јаан башкалаҥ. Кандый шылтактардаҥ улам мындый тӧмӧндӧш болгонын билер, айдар аргам јок.\nЈе мыныла коштой ӧткӧн јылдыҥ бир канча аҥылузын темдектеер кӱӱним бар: чыккан кызычактардыҥ тоозы уулчактардаҥ кӧп болгонын (калганчы ӧйлӧрдӧ эр киндиктӱлердиҥ тоозы келер ӧйдиҥ эпшилеринеҥ чик јок кӧп болотон эди), аймак ичинде былтыр 102 биле тӧзӧлгӧн (2016 јылда бу тоо јӱк ле 65 болгон), башка-башка шылтактардаҥ улам 45 биле бузулган (2016 јылда – 55), ӧлӱмниҥ тоозы астаганы (былтыр 137 ӧлӱмди керелеген болзобыс, 2016 јылда бу тоо 165 болгон, 28-ке ас). Мен сананзам, тӧзӧлгӧн билелердиҥ тоозы кожулганы, бузулган билелердиҥ ле ӧлӱмниҥ тоозы астаганы бийик эмес, чыккандардыҥ статистиказын эмеш «јымжадып» јат. Бу тоолор аймактыҥ демографиязын кеминде, баланс эдип тудуп јат. Бот, чыккандардыҥ, јаҥы билелердиҥ тоозы астап, ӧлӱмниҥ ле айрылыштыҥ тоозы кӧптӧгӧн болзо, куучын башка болор эди.\n— 2016 јылдыҥ аайыла кӧрзӧ, аймакта ас эмес улус кӧп балдар азырап-чыдадар кӱӱнин кӧргӱскен. Темдектезе, ӱчинчи баланы 59 эне, экинчизин – 98, тӧртинчизин — 18, бежинчизин – 4 эне тапкан, эки эне алтынчы балалу болды. Эмдиги айалга кандый?\n— Бӱгӱнги кӱнде баштапкы баланы 52 эне тапкан, экинчи баланы – 64, ӱчинчизин – 41, тӧрт баланы – 16, бежинчизин – 7 ле алтынчы бала јаҥыс энеде.\n— Слердиҥ кӧргӧнӧӧрлӧ, ада- энелер балачагына ат береринде кандый санаала башкарынат, кандый аттар анчадала кӧп јолыгат?\n— Башка-башка аттарла улус балдарын адагылайт, балага ат берери кажы ла ада-энениҥ таҥынаҥ кереги. Оныҥ учун кандый амаду-санаала башкарынып турганын билбезим. Је, темдектезе, былтыргы јылда эмеш ундылып калган јараш аттарла адалган балдар бар – Мансур, Эзлик, Чингис, Сырга, Адучы, Адар, Софья, Эльмира, Артем, Дарина, Амина, Байыр, Арина деп аттарлу балдар калганчы ӧйдӧ кӧптӧгӧн деп темдектейдим. Солун аттар – Даниэлла, Кира, Эрке-Ай, Ника.\nБаза бир айдарга турганым, эмди кезик ада-энелер балдарына ӧбӧкӧ бергенде, алтайлап бичидип баштаган, темдектезе: Арунай – Карчага кызы, Амыр – Эрмен уулы ла оноҥ до ӧскӧ…\n— Бу јыл кандый башталды?\n— Кубулталар јок, тоолор ло. Јылдыҥ башталганынаҥ ала беш бала чыккан: 3 уулчак ла 2 кызычак, эки биле тӧзӧлгӧн, бирӱзи бузулган, аймакта ӱч кижи божогон.\n— Керелегенинеҥ ӧскӧ кандый иштер эдетен амаду тургузылат?\n— 2017 јылдыҥ бажынаҥ ала бис чаазын кӧмзӧни электронный эдип кӧчӱрер ишти баштаганыс. Кӧчӱретен бичиктердиҥ текши тоозы – 71 546 бичик, эм тура 20 364 бичик «цифрага салынган». Айдарда, бу јуукта иш бар ла. Јерлештердиҥ ајарузына айдарга турганым, бу иштер тӱгенип, келер ӧйдӧ ончо окылу чаазындар электронный бӱдӱмдӱ болорына једерибис.\n— Сурактарга кару бергенеер учун быйан слерге, Лариса Борисовна! Бистиҥ куучын бӱгӱн тӱгенбеген деп, слерге айдарга турум. Бу јылда, јаҥжыккан аайынча, ай сайын аймактагы демографияныҥ турулталарын газетке салып, кычыраачыларыбысты таныштырарын улалтарыбыс деп иженедим.\n— Алаҥзу јок!\nФотојурукта: Л.Б. Питеева\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В. Пелеганчуктыҥ айтканыла, 1990 јылдарда ороондо кызалаҥду айалга болгонынаҥ улам бастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, балдар ак-јарыкка чыгары астайт.\nТемдектезе, 2017 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына балдар чыгары былтыргы јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 11 процент кире астаган.\nОл ло ӧйдӧ улус ӧлӧри бир эмештеҥ астап туру. Темдектезе, бӱгӱн 1000 кижиге 9,7 учурал келижип турган болзо, 2016 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына 9,5 учурал келишкен.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы республикада демографиялык айалганы јарандырары јанынаҥ ӧткӱретен иштердиҥ ӱлекерин белетеген, оны бӱдӱрери јаҥы јылда баштала берди.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» 16.01.2018\n« Итоги оперативно-служебной деятельности за 2017 год подвели в отделе Онгудайского района 16 января\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады‑јолы адалды »


Jӱректери jаантайын jиит! - altaicholmon\nJӱректери jаантайын jиит!\nЈаан јаштулардыҥ айлыгыныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек «Јӱректери јаантайын јиит!» деп адалып, кӱчӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Јабылтага келип, уткуулдар угарга, ойын-концерт кӧрӧргӧ кӱӱнзеген јаан јаштуларга театрда отурар јерлер једишпей турды. Ончо јуулган каргандарга отурар јерлер табылган кийнинде сценада текши республикада айлыкта ӧткӧн керектердиҥ видеокӧрӱзи болды. Јабылта Россияга учурлалган кожоҥло ачылды.\nУткуулду сӧзин Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов айдып, тергеениҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде айлыктыҥ ӧйинде килемјиниҥ акциялары, экскурсиялар, конкурстар, уткуулду программалар, концерттер, чайлаштар ӧткӧнин темдектеди. «Бу байрам јаан јаштуларга тереҥ тоомјыбысты ла јаан быйанысты айдар база бир арга берет — деп, ол јуулгандарга баштанды. —Республикада јаан јаштулардыҥ тоозы 36 муҥнаҥ ажыра. Калганчы онјылдыкта ороондо ло тергееде јаан јаштулардыҥ, ветерандардыҥ јонјӱрӱмдик јарамыкту айалгазына, су-кадыгына ла јилбӱлерине јаан ајару эдилет. Јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ 30 муҥнаҥ ажыра каргандарга эдилип јат. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандары (1171) јадар јерле јеткилделген. Бӱгӱнги кӱнде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 60 туружаачызы, ветерандардыҥ 359 тул ӱйлери, тылдыҥ 1163 ишчизи, РФ-тыҥ ла АР-дыҥ иштиҥ 14 муҥ ветераны јуртайт. Ондый јӧмӧлтӧ онойдо ок аҥылу једимдери учун пенсиязына кожулта алып тургандарга, репрессияныҥ салтары јеткендерге ле кенектерге база тӧлӧлӧт».\nИгорь Коршунов јаан јаштулар бӱгӱнги кӱнде јашӧскӱримниҥ таскадаачылары ла јозок кӧргӱзеечилери болуп, јонјӱрӱмдик керектерде эрчимдӱ туружат деп айтты. Оноҥ дезе кайралдар табыштырды. Майма аймакта «Гарни жинки» ле «Ивушки» деп албаты ансамбльдардыҥ туружаачылары Галина Болотовага, Александра Зибаревага ла Мария Шайдоровага јондык јӱрӱмде ле ветеран кыймыгуны ӧскӱреринде эрчимдӱ туружып тургандары учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаралары ла баалу сыйлары берилди. Ондый ок кайралдарды Улаган аймактыҥ су-кадыкты корыырыныҥ ветераны Зинаида Енчинова, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ су-кадыгыныҥ аргалары коомой улустыҥ биригӱзиниҥ председатели Зоя Иркитова ла Шабалин аймактыҥ Камлак јуртында краевед музейдиҥ ишчизи, јурттыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Мария Мельникова алдылар.\nЈуулган ветерандарды, јаан јаштуларды Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко уткыды. Ол 1992 јылда Россия Федерацияныҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ јӧбиле бистиҥ ороондо јаан јаштулардыҥ кӱни јарадылганын эзетти. «Оноҥ бери 25 јыл ӧдӱп калды, је бу байрам ӱлӱрген айдыҥ туркунына темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп улалат. Бу кӱски айда тергеениҥ ончо аймактарында ла калазында јонјӱрӱмдик ууламјылу керектер ӧдӱп, государствоныҥ ла јондыктыҥ јаан јаштуларга ајарузын керелейт. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ аҥылу керектер, ол тоодо концерттер, туштажулар, кӧрӱлер ле маргаандар, онойдо ок јайаандык эҥирлер ӧткӧн. Мындый иштер сӱреен керектӱ ле учурлу. Нениҥ учун дезе, јаан јаштуларга тоомјыбысты ла быйанысты база катап кӧргӱскени ле айтканы – ол јондыктыҥ ич-кӧгӱс тереҥ байлыгы, культуразы. Јаан јаштулардыҥ иштеҥкейиниҥ, једимдериниҥ ле тӧрӧлчи кӱӱниниҥ шылтузында бӱгӱнги јашӧскӱримде амадуларына јединер ончо аргалар бар».\nПарламентарийдиҥ айтканыла, ороонныҥ башкарузы ӧткӱрип турган јонјӱрӱмдик политиказында бойыныҥ эл-јоныныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына јаан ајару эдип јат. Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путин РФ-тыҥ Федерал Јуунына баштанузында темдектеген: ороонныҥ ӧзӱмине јаан ӱлӱзин, камаанын јетирген јаан јаштуларды бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри – бӱгӱн бистиҥ кижилик молју-керегис. Каргандарга узак јаш јажап, эрчимдӱ ле су-кадык јӱрер јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр керек. Олор баркаларын, баркачактарын кӧрӱп, сӱӱнип јӱрзин деп, государствого ӧзӱмниҥ јаҥы кемине чыгар керек. Бистиҥ республикада јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген каргандарды јонјӱрӱмдик, медицина ла ӧскӧ дӧ јанынаҥ јӧмӧӧр программалар иштейт ле јаҥылары база јарадылат. Наталья Никитенко оноҥ ары кайралдаарына кӧчти. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, акча-сыйла Алтай Республиканыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик јанынаҥ ла ишле јеткилдеериниҥ тӧс јериниҥ каруулчыгы Анатолий Казанцев, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самаразыла Чамалдагы јурт јеезениҥ ветерандар совединиҥ јааны Анастасия Бадина, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ спортыныҥ ветераны Леонид Вьюжанин, Кан-Оозы аймактыҥ иштиҥ ветераны Эльвира Делдошпоева, Кош-Агаш аймактыҥ иштиҥ ветераны Надежда Матина, Турачак аймактыҥ иштиҥ ветераны Людмила Ульчиекова ла Чой аймактыҥ ветерандар соведи кайралдаттылар.\nУткуулду сӧзин онойдо ок Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, ветерандардыҥ республикан совединиҥ председатели Борис Алушкин айтты. Ол Алтай Республиканыҥ башкарузына ла парламентине, олордыҥ башкараачыларына јаан јаштуларга ајарузы ла олор ортодо ӧткӱрип турган керектери учун быйанын угусты. Бистиҥ республикада Каргандардыҥ кӱнин темдектеериле болорзынар арга јок. Нениҥ учун дезе, кажы ла аймакта, кажы ла јуртта, кажы ла турлуда кажы ла кижиге једер керек, кажызына ла ајару эдип, кӧдӱриҥилӱ керектер ӧткӱрер керек. Айдарда, каргандардыҥ бӱткӱл айлыгы ӧткӱрилип, јӱзӱн-башка солун керектер болуп туру. Ол онойдо ок ветерандардыҥ јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱнге таскадарында учурын, бойлорыныҥ нерелӱ керектериле јиит ӱйеге тем-јозок болуп турганын аҥылу темдектеди. Ол онойдо ок ветерандардыҥ советтерине иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр, ол тоодо тураларла, кыптарла јеткилдеер иштерге ајару база этти.\nУткуулдар ортодо каргандарга ойын-концерт кӧргӱзилди. Ол тоодо Эмил Толкочеков, Андрей Чагин, башка-башка аймактардаҥ ветерандардыҥ «Огоньки», «Радуница», «Энчи», «Сударушки», «Русский сувенир», «Кӧк таман», «Печки-лавочки», «Гарни жинки» деген ӧмӧликтери совет ӧйиниҥ кожоҥдорын, албатылар кожоҥдорын сыйладылар.


Јӱрӱмниҥ элестери - altaicholmon\nЈууныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ\nЈаҥар кожоҥ угулган.\nКаргандарыс јиит тушта\nКайыҥаштый коо болгон.\nКара кӧстӧр суркурап,\nКапшуун, ӧктӧм туш болгон.\nӦзӧккӧ тийер кожоҥды\nӦткӱн ӱндер сыйлайтан.\nЭнемле кожо чайлап отурыс. «Эне, телефонноҥ кандый кожоҥ угатанар эмезе кино кӧрӧтӧнӧр?» — деп сураарымда, энем Л. Зыкинаны ла В. Толкунованы јакыды. Озогы концерттерди кӧрдис. Энем кожоҥдорды угуп, сӱӱнип, јиит ӧйлӧрин эске алынды.\nЭнем Јалтыркай Тенженовна Шатина 1947 јылда чыккан. 1963 јылда Кырлыктыҥ школында 8-чи класс ачылган. Энем ӱренген класс бу школдо 8-чи классты божоткон баштапкы класс болуп јат — 26 ӱренчик божоткон.\nЈуу-чактыҥ кийнинде албаты јаан шырадаҥ айрылганына сӱӱнип, бешјылдык пландар бӱдӱрип, ороонысты ӧрӧ кӧдӱрип, кӧксинде јаантайын толо ырысту јӱрген. Социализмге јӱткӱп, јарык санаалу јӱрӱп, бастыра кӱчин ишке берген. Байла, оныҥ да учун кажы ла бала «песенниктӱ» јӱрген. Ӧлӧҥ ижи де болзын, кандый бир ӧскӧ дӧ иш бӱдӱрзин — улус кожоҥдоп јӱретен. Ол тушта энемле кураа уулдардаҥ Андрей Трыхманов, Миша Казазаев, Коля Дешов, Вовка Киндиков «запевалалар» болгон. Ачык-јарык, омок то уулдар. Кыстардаҥ Татьяна Якашевна Кичекова, Валентина Шурлаевна Мюсова, Вера Петровна Абраимова анчада ла јараш кожоҥдойтон. Валентина Шурлаевна дезе чуранала ойногон. Энемниҥ эске алганыла, кажы ла балада сӱӱген кӱӱзи-кожоҥы бар. Темдектезе, В. П. Ажанарованыҥ сӱӱгени — «Тулаан ай келет», «Называют меня некрасивою…», энемге — «Виновата ли я…», «Деревенька моя…».\nӰӱрелер бой-бойыныҥ ортозында Т. Я. Токованы «бойыстыҥ Зыкинагыс» деп адайдылар. Удабады: телевизордоҥ бу кожоҥчыныҥ концертин кӧрӧлӧ, энем айылдаш ӱӱрези Г. Н. Кыйгасовала кожо «бойыныҥ Зыкиназына» айылдап јӱртир. Татьяна Якашевнада эмдигенче пластинкалар да бар.\nЭнемле кураа ӱӱрелерге јурттыҥ јаан уулдары кӧзин салып, канча билелер тӧзӧлгӧн. Ол тоодо: энем ле адам Шатиндердиҥ, Татьяна ла Николай Токовтордыҥ, Нина ла Василий Котлаевтердиҥ, Рая ла Јуучыл Бедесовтордыҥ, Рая ла Василий Битешевтердиҥ билелери канча балдар чыдатты. 1968 јылда совхоз Сартакпай оромды тудуп, јиит билелерди туралаган. Јуртыс ичинде эмдигенче ле бу оромды «јаҥы улица» деп адайдыс.\nБис 1982 јылда Тулайты ӧзӧктӧ койдо турганыс. Мен 4 јашту болгом. 7 ноябрьдыҥ байрамына адам деремнеге чанакту атту тӱжӱп, энемниҥ ӱӱрелерин тартып экелген. Эмди кӧрӧр болзо, олор 35 ле јашту канчын јиит улус. Кой сойылган, казан кайнаган, кырдаҥ јыҥылаш башталган. Эр улус аттыҥ чанагын кырга јӱк арайдаҥ чыгарып ла келзе, ӱй улус ого озолоп калыыр, эр улус кем та кайдаҥ кадалган, карга шыбалган сӱӱредилер ле, бис, балдар, база артпай турганыс. Мениҥ колчанагымга Орусмай эјем ле Ю. К. Боктергишева отурып ийерде, ого ло сынып, јайрадылган. В. Т. Куртугашева ла Г. Н. Кыйгасова кожоҥ баштаган. Кезик улус санаама јазап кирбейт.\nЈууныҥ кийнинде чыккан балдар эмди јуртымныҥ јаан јашту улузы болуп калган, кемизи де ол јерге јана берген. Ӧрӧкӧндӧр ак санаалу јӱрӱп, кандый да ишти кӱчсинбей, кем де тегин отурбай, албатызына тузазын экелген. Балдарарга баш болуп, кӧп-кӧп јаш јажагар, арка-«сынаар јеҥил, су-кадыгар бек болзын. Јоонду мал ӱркӱбес, јаанду јон чачылбас» деп, албаты озодо айткан. Баш болзын слерге, јурттыҥ јаандары.


Кемди де, нени де ундыбаска - altaicholmon\nКемди де, нени де ундыбаска\nБыјылгы јыл Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деп јарлалган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына учурлалган керектер республикада башталып калды.\n«Блокаданыҥ калажы» деген акция Кӧксуу-Оозы аймактыҥ школдорында ӧткӧнин јуукта иш аайынча јол-јорык ӧйинде кӧргӧнис. Јуу ӧйинде фашисттердиҥ курчузына кирген Ленинградта бир кижиге кӱнине 125 грамм калаш берилетен. Аймактыҥ школдорыныҥ бастыра ашканаларында арыштыҥ кулурынаҥ мындый «паек» белетелип, аш-курсакла кожо салылган. Ленинградты корыгандардыҥ нерезине учурлаган кӧп керек-јарактар бу кӱндерде аймакта ӧткӧн.\n–Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеери аайынча тӧзӧмӧл комитет бисте ӧткӧн јылдыҥ ӱлӱрген айында тӧзӧлгӧн. Эдетен иштердиҥ планы тургузылган ла ол аайынча иштеп јадыбыс – деп, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Тамара Шадрина куучындаган. –Јиит ӱйени тӧрӧлчи кӱӱнге таскадар иш аймакта јаантайын бийик кеминде турган. Онойдо, јиит патриоттордыҥ следы бисте 25 јылдаҥ ажыра ӧдӱп јат. Погранбашкартула јуук колбулу иштейдис.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда нерези учун Кӧксуу-Оозы аймактыҥ беш кижизи Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адын адаткан, олор — Феогент Филиппович Ермолаев, Николай Анисимович Нагибин, Пимен Николаевич Наговицын, Тимофей Иванович Паршуткин ле Василий Иванович Харитошкин. Аймактыҥ эки школы геройлордыҥ адын аданат ла быјыл база ӱч школ герой-јерлештеристиҥ адыла адалар.\nТургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймакта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан бир де кижи јок, калганчы јуучыл былтыр корогон. Јууныҥ солдаттарыныҥ тул арткан 18 ӱйи, тылда иштеген 36 кижи бар. Олорго, анайда ок «јууныҥ балдары» деген ле јаан јашту ӧскӧ дӧ улуска јадын-јӱрӱминде болуш јетирер иш ӱзӱктелбей, јаантайын ӧдӱп јат деп, Тамара Шадрина айткан.\nУлу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып, аймак та, јурт ла школ до кеминде ӧдӧтӧн керек-јарактар кӧп. Олордыҥ кезигин ле адайлы. Онойдо, Улу Јеҥӱниҥ байрамына уткый автојорык ӧдӧр, ол Карагай јурттаҥ башталар ла бу јорыкта аймактыҥ ончо јурт јеезелери туружар. Улу Јеҥӱниҥ 70 јылдыгына уткый «Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык биригӱ аймакта «Синий платочек» деп адалган керек-јарак ӧткӱрген. Улус оны јарадып кӧргӧн лӧ быјыл бу биригӱниҥ јааны Светлана Полетаевала мындый акцияны катап ӧткӱрери јанынаҥ куучын-эрмек ӧдӧт. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде аймактыҥ тӧс јуртында Мӧҥкӱлик от кӱйдӱрери, оогош болчомдордыҥ парадын ӧткӱрери ле јаҥжыккан ла јаҥы кӧп ӧскӧ дӧ керектер болор.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерди јазаар «Обелиск» деген иштер аймакта база башталып калган. Тургуза ӧйдӧ аймактыҥ јурттарында 30 кире кереес бар, олордыҥ 22-зин јазаар ла јаҥыртар некелте туруп јат.\nТалдудагы јурт јеезеге кирген Сугаш, Талду, Сузар јурттардаҥ јууга 75 кижи атанган, јанып келгени 19 ла кижи. Сугаш јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереести јербойыныҥ улузы бойыныҥ арга-кӱчиле эткен, оноҥ бери 10 јылдаҥ ажа берген деп, јурт јеезениҥ ишчизи Маргарита Тукпашева куучындаган. Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына бу кереес јаҥыртылып, оны эбире јер јазалар деп, јурттыҥ улузы иженет. Бу ишке канча акча керек болгоны чоттолгон, је берилери кандый – јарты јок.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган Амур јурттагы кереесте бир де јуучылдыҥ ады-јолы бичилбеген. Бу јурт јеезеге Амур, Абай, Јӱстыт ла Красноярка јурттар кирип јат, база Улужай деген јурт, је эмди ондо улус јатпай турган. .Јурт јеезениҥ јааны Владимир Долгихтиҥ куучындаганыла, мынаҥ озо кереесте јууда турушкан улустыҥ ады-јолы бичилген болгон. Је бичилбей артып калган јуучылдардыҥ тӧрӧӧндӧри јанынаҥ ачыныштар башталган.\n–Амурдаҥ ла Абайдаҥ јууга барган улустыҥ тооломын чокымдаар иш ӧдӱп јат. Јартайтан сурактар кӧп туштайт. Темдектезе, кандый да кижи Кан-Оозы аймактаҥ јууга барып, јанып келеле, Кӧксуу-Оозына јаантайын јадарга кӧчкӧн. Је Кӧксуу-Оозындагы военкомат мындый кижи јууга барганын керелеген бичик бербей јат. Аайы-бажына чыгатан ӧскӧ дӧ сурактар туштайт. Јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолын чокымдаар ишти бу јаскыда бӱдӱрип чыгарыс, јаҥыртылган кереестерде јуучылдардыҥ ады-јолы бичилер деп иженедис – деп, Владимир Долгих куучындаган.\nЈурт јеезелер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандардыҥ кереестерин јазаарга канча кире акча керек болгонын чоттоп, аймактыҥ башкартузына табыштырган. Бӱдӱретен иштердиҥ текши баазы 11 млн салковойго једип јат. Анайда ок аймак кереестерди јазаарга эл-јонноҥ акча јуурын јарлаган.\n–Республика кажы ла аймакка кереестерди јаҥыртып јазарга 800 муҥ салковойдоҥ чыгарган. Бу акча јетпези јарт, анчада ла бистий јаан аймактарга. Оныҥ учун эл-јонноҥ акча јууры башталган. Эмдиги улус канду јууда тынын кысканбай тартышкан ла јеҥген јерлештерин тооп, олорго быйанын айдып, агару керекке ӱлӱзин кошконы чын деп сананып јадыс. Улу јууда јеҥӱни алып чыккан јуучылдарды эзедери, ады-јолын кереестеери бистиҥ ончобыстыҥ молјулу керегис. Јеҥӱге једерге кажы ла биле ӱлӱзин кошкон – деп, Тамара Шадрина куучындаган.\nТергеебистиҥ аймактары текши эл-јоныныҥ да, јурттарыныҥ да тоозыла тӱҥей эмес. Темдектезе, Чой аймакта 10 јурт, Кӧксуу-Оозында — 42. Кереестерди јазаарга чыгарган акча дезе ол до, бу да аймакка тӱҥей деп, Тамара Сергеевна айдат. Эмезе ол ло Чой аймакта јуучылдарга учурлалган кереести кӧчӱрерге 6 млн салковой чыгарылат, Кӧксуу-Оозы јуртта дезе граждан ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга, афганчыларга учурлалган ла тӧрӧлчи ӧскӧ дӧ кӧдӱриҥилер ӧткӧн тӧс мемориалды јазаарга база 6 млн салковой керек.\nАлтай Республика «Јеҥӱниҥ оромы» деген федерал ӱлекерде туружып јат. 8 муниципал тӧзӧлмӧдӧ текши узуны 11 км оромдор «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекердеҥ ле республикан бюджеттеҥ чыгарылган акчала јазалар. Кӧксуу-Оозы аймакта адында «Јеҥӱ» деген сӧстӱ оромдор јок, је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудагы јеҥӱге учурлалган Мактыҥ оромдоры, СССР-дыҥ Геройлоры болгон јуучылдардыҥ адыла адалган оромдор бар. Олорды јазаарга республика кандый бир арганы табар керек деп улустыҥ айтканын бу јорыкта укканыс.\nЈеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган керектер республикада јыл туркунына улалар. Је тӧс кӧдӱриҥилер кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧдӧр. Бу ӧйгӧ јетире темдектелген иштер бӱдӱп калар учурлу деп, республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин былтыр јаҥар айда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунында јакыган.\nКӧксуу-Оозы аймакла јол-јорык, ӧскӧ дӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ улузыныҥ айтканыла, эҥ јаан ла кӱч сурактар Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерин јаҥырта јазаарыла, олор јок јерлерде тударыла колбулу. Бу јаҥыс јылга эдип болбос керек болгоны јарт. Тергеелик программа белетеп, бу ишти келер јылдарда улалтып апарарын шӱӱп не кӧрбӧс?


Владимир Мандаев—Госдуманыҥ кычырыштарында - altaicholmon\nГосдуманыҥ аграрный комитеди «Правовые и социальные аспекты устойчивого развития сельских территорий» деп федерал программаныҥ сурактары аайынча ӧткӱрген кычырыштарга ороонныҥ ээлемчилерин јууганы тегиндӱ эмес. Государственный Думаныҥ председатели Вячеслав Володин јуунныҥ ижин ачып тура, јурт јерде јадып-иштеп турган улусты ачык-јарык куучынга кычырган ла курч сурактарын чыгара айтсын деп сураган. Анайда ок ол «јурт ээлемниҥ сурактары ороондо курч туруп јат, јурт јерде јаткан кижи ороонды азырайт, је ол ок ӧйдӧ оныҥ јӱрӱми эҥ артык айалгада болотонын бис јеткилдеер учурлу» деп темдектеген. Госдуманыҥ аграрный сурактар аайынча комитединиҥ јааны Владимир Кашин (КПРФ фракциянаҥ) бойыныҥ куучынында мынайда айткан: «Jурт јеезелердиҥ јӱрӱм-ӧзӱмин ороонныҥ государстволык политиказына тӱҥдештирип, јурттарда јаткан улустыҥ јӱрӱмин, ижин оҥдолторго, 2015 јылда «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал программа јӧптӧлгӧн. Бу программа аайынча ороонныҥ бастыра тергеелериниҥ јурттарында ФАП-тар (эмчиликтер), школдор, балдардыҥ садтары, спорттыҥ залдары ла социальный ууламјылу оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу объекттер тудулган ла тудулып јат. Программа келер де јылда чыҥдый иштезин деп, иш-керектердиҥ ӱлекерлерине кӧп тӱзедӱлер эдер керек». Россияныҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Ткачев бойыныҥ куучынында ороонныҥ АПК-зыныҥ кӧргӱзӱлери ӧткӧн јылда 3,5 процентке ӧзӱм алынган, бу тоолор мынайда ок ичкери барза, бир 5-6 јылдаҥ ороондо сӱт, эт, маала-ажы, аламалар јанынаҥ сурак турбас деп бӱдӱмјилеген.\nГосдуманыҥ мындый јаан јуунында Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаев туружып келгени јаан учурлу керек деп, канайда айтпас. Нениҥ учун дезе тергеебистиҥ јурттарыныҥ айалгазы, курч сурактары керегинде федерал трибунадаҥ айткан учуралдар тӱӱкиде ундылып та калган болор. Владимир Павловичке бу јол-јорыгына Госдуманыҥ депутады Родион Борисович Букачаков, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлем аайынча министр Александр Поликарпович Манзыров јаан јӧмӧлтӧ эткилген. Олордыҥ шылтузында алтай јурттыҥ јааны Госдуманыҥ трибуназынаҥ куучын-эрмек айдып, јуртыныҥ бар сурактарын кӧдӱрген.\nВ. П. Мандаев Кӱпчегендеги јурт јеезени алтынчы јыл башкарып келди. Бу ла јуртта чыккан-ӧскӧн, иштеген. Тӧрӧл јуртыныҥ курч сурактары Владимир Павловичке недеҥ де јуук. Кӱпчегенде бӱгӱн 1059 кижи јуртайт. Школ, балдардыҥ сады, интернат, спортзал, ФАП једимдӱ иштейт. Jурттыҥ албатызы уй-малын азырап, иштеп, ӧлӧҥ-чӧбин белетеп, ичкери јӱткимел кӱӱн-тапту јадын-јӱрӱмин улалтат. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ууламјызыла, 2016 јылда Кӱпчегендеги јурт јеезеде «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал программа аайынча суупровод ӧткӱрилип баштаган ла бӱгӱнги кӱнде јетире эдилип јат. Берилген 15 589,7 муҥ салковой акчала иштер ӧткӱрилген, сууӧткӱшти јетире ӧткӱрерине эмди де 27 640,5 муҥ салковой акча керек.\nАлтай Республиканыҥ албаты-јоныныҥ 70 проценти јурт јерлерде јадып турган болордо, «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп адалган федерал программа олорго јаан учурлу болуп јат. Программа једимдӱ иштегенин тоолор керелейт. Темдектезе, республикада улус јадар кеми 72 824 квадратный метр јерлер тузаланарына табыштырылган. Ол тоодо јиит билелерге, јиит специалисттерге берилген туралар. Анайда ок узуны 138 километр сууӧткӱш, 208 километр газӧткӱш, 66 километр электролиниялар ӧткӱрилген. ФАП-тар, ӱч јурт клуб, бир школ, балдардыҥ бир сады тудулып табыштырылган. Келер де јылда јетире эдилетен ӱлекерлер кӧп. Темдектезе, Сейкада, Кара-Кујурда, Jаҥы-Белтирде культураныҥ тураларын јетире тударына акча-манат керек.\nВладимир Павловичтиҥ темдектегениле, программага кирген объекттерге чыгарылган акча бӧлӱктеп эмес, бӱткӱлинче берилзе, бу иштер канча јылдарга чӧйилбей, тӱрген бӱдер эди. Jурт јеезениҥ јааны анайда ок «Эски тура» деген программа аайынча база тӱзедӱлер эдери керегинде сурак кӧдӱрген. Jурт јерлердиҥ кӧп улузы јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын бу программа аайынча оҥдолтып алар эди. Jе бу программага кӧп квартираларлу туралар кирип јат, бистиҥ јурттарда ондый туралар јок. Госдуманыҥ депутаттары программага тӱзедӱ эдип койзо, јурттардыҥ кӧп улузына јаан јӧмӧлтӧ болор эди.\nВладимир Павлович бу программа јурттыҥ улузына, јурт јеезелерге сӱреен керектӱ болгонын, јурттыҥ кижизи бастыра јанынаҥ јеткилделген айалгаларда јадып, иштеер учурлузын, јашӧскӱрим тӧрӧл јурттарында артары керегинде база катап айткан. Jуртта јаткан кижиниҥ јадар айалгазы јакшы болзо, эткен ижи оноҥ турулталу болор. Ол тужында мал-аш та ӧҥжип ӧзӧр, аш-курсагыс та арбынду болор. Россияныҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи—јурт ээлемде…


Ада - altaicholmon\nАлтайдыҥ кара маймандары Солтонноҥ таркаган. Бу кижиде беш уул болгон: Боор, Апчы, Бултаачы, Ак Билек, Урат. Боордыҥ уулдары Коҥко ло Чокон. Коҥконыҥ уулы Бобок, Бобоктыҥ — Кулја, Кулјаныҥ — Айдаҥ, Айдаҥныҥ уулы Маҥдай, Маҥдайдыҥ балдары — Барнул, Укаа, Суркура, Эдек, Чалкан.\nМандаева Укаа тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кокулеков Јаҥыла јуртаган, олордыҥ балдары Ойынчы, Оокчы, Арајанчы. Ойынчыныҥ уулы Берден, Берденниҥ балдары Олег, Ольга, Виктор, Марина, Аркадий, Айдар. Оокчы кара майман сӧӧктӱ Пепиш Шатиновло јуртаган, балдары Роза ла Шатра — алтай албатыныҥ ады јарлу ӱлгерчизи. Арајанчы кара тодош сӧӧктӱ Эштеҥ Чекурашевле јуртаган, балдары Жора, Людмила ла Римма.\nУкаа божоп каларда, Јаҥы кара майман сӧӧктӱ Кайбаштыҥ балазы Керексибесле, бай ады Таайыҥ, јуртаган. Олордыҥ балдары Эрте ле Ойноткы. Эртениҥ балдары Виктор, Катя, Байрым Абышевтер, сӧӧктӧри сойоҥ. Ойноткы кара майман сӧӧктӱ Јӱстӱк Керекјоковала јуртаган, олордыҥ балдары: Борис, Гена, Сима, Обон, Сара, Катя, Алтынай Кокулековтор.\nМандаева Суркура кыдат тодош сӧӧктӱ Туткуштыҥ уулы Јапрала јуртаган, уулдары Јаҥарчы ла Тайдаш. Тайдашта балдар јок, Јаҥарчыныҥ кыстары Шура ла Роза. Шура кыпчак сӧӧктӱ Яков Яйтаковло јуртап, азыраган балдары Алтынчы, Олег, Мӧҥӱне, Торкош.\nМандаев Эдек, бай ады Абай, јӱс јашты ажыра јӱрӱп божогон. Абай Кайырлыктаҥ Сӱрӱл уйазынаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Эш деп кижиле јуртаган, балдары: Учур, Ток, Јелечи. Учурдыҥ јаҥыс уулы — Александр (Шуркаш), оныҥ балдары Алексей ле Гуля. Ток кижиге барбаган, балдар јок. Јелечиниҥ уулы тодош сӧӧктӱ Павел, оныҥ уулдары: Шуну, Момый ла Эргиш.\nМандаева Чалкан, бай ады Эјий, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Пупыйланов Кӧкӧлӧ јуртаган, балдары: Јала, Нӧкӧр, Эмил, Эртечи. Јала кара майман сӧӧктӱ Мешкинов Кукушла, оноҥ ол јууга барала, божоп каларда, база ла кара майман сӧӧктӱ Майчиков Кӧйликле јуртаган. Эки аданыҥ балдары Клара, Альберт, Сергей Мешкиновтор ло Казак, Евгений (Геннадий), Тамара Майчиковтор.\nМандаев Барнул 1869 јылда чыккан. Быјыл оныҥ чыкканынаҥ ала 150 јыл толуп јат. Оныҥ бай ады Ада болгон. Је кезик улус оны Таҥго дежетен. Аданыҥ эш-нӧкӧри – кара тодош сӧӧктӱ Трийпанныҥ балазы Пашпырт, бай ады Кӱјей. Олордыҥ балдары: Урчымай, Јимекчи, Шӱӱлеҥ, Ајыс, Токна, Арчын, Танаш, Таныҥ.\nБарнулов Урчымай, бай ады Акайыҥ, 1904 јылда чыккан, эш-нӧкӧри Корумду јурттыҥ кыдат тодош сӧӧктӱ Токпокова Бачым, бай ады Таайыҥ. Олордыҥ балдары: Чыҥдый, Эмилчи, Тана, Эмил, Чынар, Јелечи, Чырбык, Александр Урчимаевтер.\nАкайыҥ колхозтыҥ јылкызын кабырган, эмдикчи, јакшы омок аттар минер кижи болгон. Јууга 1941 јылда атанала, 1943 јылда јеҥ јастанып јыгылган. Оныҥ мӧҥкӱзи эмдиги Украинада Луганский областьта Хутор Желтый деп јерде јуулган.\nУрчымайдыҥ балдарыныҥ балдары Калбаев, Чекурашев, Амургушев, Чапыев, Еликов, Глебов, Урчимаев деген ӧбӧкӧлӧрлӱ улус.\nБарнулова Јимекчи Јоло јурттыҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Течинов Акчајла јуртаган, уулы Течинов Метрей Акчанович.\nБарнулов Шӱӱлеҥ, бай ады Абайым, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кемјиктиҥ балазы Эртечиле, бай ады Кегем, јурт тудып, эки кыс азыраган: Кума ла Јукаҥ. Кума кергил сӧӧктӱ Бакчабаев Марксла, Јукаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Аилдашев Танышла јуртагылаган.\nБарнулов Ајыс тӧӧлӧс сӧӧктӱ Бочкина Эжерле, бай ады Јојой, айылду болгон. Олор кожо узак јатпаган, балдар јок. Ајысты адазыныҥ билезиле кожо актуга каралап, айдуга апарган.\nАда — Алтай ичинде Ак јаҥды јаҥдаган ады јарлу јарлык болгон. Бу кижини ол туштагы јаҥдар иштебей, тегин јадала, улус тӧгӱндеп, мекеле азыранган деп бурулайла, айыл-јурт тудып, башка айрылбаган балдарыла кожо Казахстандӧӧн айдуга ийгилеген. Ајысты айыл-јуртту да болзо, байла, бала-барка јок дейле, эш-нӧкӧринеҥ айрып апарган ошкош. Ссылкада кату иштеҥ ле уур-кӱч јӱрӱмдик айалгалардаҥ улам Танаштаҥ ӧскӧ балдары ӱзези божогылап калган.\nБу ӧй керегинде таайыстыҥ эске алынганын 1989 јылда ады-јолы јарлу алтай бичиичи Александр Янганович Ередеев бичип алган.\n«Мениҥ адам јокту кижи болгон. Ол совет ӧйи келер алдында јарлыктаган кижи болтыр. Оны 1935 јылда ссылкалаган. Билезиле јети кижи барганыс — ада-энем ле беш карындаш. Бисти 1935 јылдыҥ тулаан айында апарган. Кӱнбадыш Казахстанда Акмолинский райондо, Караганданыҥ јанында Жастанда деп станция болгон. Бисти ого јетирген. Чӧл јер. Кӧп деремнелер болгон. Номерлерлӱ. Бирдеҥ ала туку беженге јетире. Бисти 35-чи поселокко апарган. Алтайдаҥ кӧп улус барганыс. Бир эшелон.\nКар коркышту јаан, салкын-јоткон болор чӧл јер. Ол јыл јайгыда кӱйгек болгон. Јерде чык јок. Тегин де суу јок јер, сууга да кӱч јетпейтен. Колодецтеҥ суу алар. Ого очередь сӱрекей јаан. Байа мында барган балдардыҥ кӧбизи оору-јоболго алдыртып, ӱзеери торолоп, кырылган. Мениҥ тӧрт карындажымныҥ ӱчӱзи божогон. Бирӱзи ондо иштеп арткан.\nЭнем-адам ла мен — ӱчӱ, 1936 јылда оноҥ качала, јойу јанганыс. Ӧлӧҥ чабында базала, јети ай болуп, кочкор айда бого једип келгенис. Меге ол тушта 9 јаш болгон.\nБаштап ла Эртишке келеле, казах кижиге јолукканыс. Ол алдында Бийскке јетире јорыктап јӱрген болтыр. Оноҥ јолды лаптап уккан. Јайлайын Казахстанныҥ чӧлдӧриле келгенис, јылан-баканы јип, тӱӱлмектеги суудаҥ ичип… Базытка бутта тере де јок. Кезип салгандый, каны тӧгӱлип јадар. Бӧстиҥ ӧӧниле таҥып алып, јӱк арайдаҥ ла басканыс. Кышкыда јерде де коныш болуп турган. Бери, Алтай јаар келеристе, карагай агашту јерлерге кӧп конорго келишкен.\nКӧнӧккӧ толгон кӧк ӱрӱс\nКӧк ӧлӧҥгӧ јайылзын,\nАйакка толгон ак ӱрӱс\nАк чечекке јайылзын.\nКӱрӱм јаман бар болзо,\nАза јеткер бар болзо,\nАй бадышка ырбазын.\nАдам шак мындый алкышты улайын айдып туратан.\n…Деремнелер ортозы ыраак. Улустаҥ сурап, базып ла јадыс. Милиция тудып апарала, кондырала, ойто чыгарып та турар. Је, байла, карган улус кайда баратан бу дежетен ошкош. Анайып, јойу кӧп јаан калалар ӧткӧнис: Иртыш, Павлодар, Бештыбы, Семипалатинск, Змеиногорск. Оноҥ бери Алтайга келгенис. Каа-јаа база орус, казах, алтай улус туштап баштаган. Бис Чарасты ӧрӧ чыгала, Јабаган Бажыла барып, Кайырлыкка тӱжӱп келгенис.\nЈанып келеле, 1937 јылдыҥ кыжын кыштаганыс, 1938 јылда адамды ла энемди качып келген дейле, јаргылайла, Барнаулга апарып, ӱч јылга отургускан. Мен Урчумай акамныҥ айылында арткам. Ол айыл-јуртту, бала-баркалу јаткан. Ада-энем 1941 јылда јанып келген. Оноҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Мен 1944 јылда 17 јаштуда јууга баргам».\nБарнулов Танаш 1927 јылда чыккан. Јаш бойы айдуныҥ кыйын-шыразын кӧрӱп, оны ӧдӱп, таайыс эр кемине једип, Ленинјол јурттыҥ тодош сӧӧктӱ Бокчиева Тоојыла айылду болгон. Балдары: Эркелей, Александр (Самтак), Олег, Тамара, Таначы, Суркура, Лазарь. Олег ле Суркура Оҥдойдо, арткандары Ленинјолдо јаткылайт. Самтак оорунаҥ улам, Лазарь јеткердеҥ улам божогондор. Ончозы балдарлу, баркаларлу.\nАда ла Кӱјей ссылкадаҥ јанып келеле, Текпенек јуртта јаткан. Кулады ла Боочы јурттардыҥ ортозында Текпенек деп кырдыҥ алдында атташ атту јурт болгон. Ондо XX чактыҥ 30-чы јылдарында сарју ла сыр эдер завод тӧзӧлгӧн, је ороонныҥ кичинек јурттарды бириктирип, јаанадар деген политиказынаҥ улам бу јурт 1950-чи јылдардыҥ учында јоголып калган. Завод Каракол јуртка кӧчӱрилген. Улус Кулады, Боочы ла ӧскӧ дӧ јурттарга кӧчӧ берген.\nОл ӧйлӧр керегинде бӱгӱн 89 јашту ӧрӧкӧн, Аданыҥ барказы Бакчабаева Кума эјебистеҥ Торбокова Зинаида Маймановна 2016 јылда бичип алган.\n«Ада каткак бӱдӱмдӱ, карган энебис дезе, јаан эттӱ-канду, «тыч» эдип калган кижи болгон. Текпенек алдында кожо ло јатканыс. Јер тура, пол до, јабынты да јок. Аданыҥ јеҥили де сӱрекей! Тура ла јӱгӱрзе, «сурт» эдип калар. Экӱ арал јаар кирзе ле будакты-немени јӱктенген келер. Кайыҥныҥ уурын чайга экелер. Бир уй туткан. Ол тужында ӱзе неме кемјилӱ де. Јаҥыс уйына туку кайдаҥ ӧлӧҥ чабар. Бугулдыҥ алды јаар агашты сугала, базырала, тартар. Чыгары болзо, ӱзӱлбес-тӱгенбес јонынып отурар, та нени де эдип ле турар. Јалбак агаш айактарды, калбактарды, сускуны ла ӧскӧзин де эдер. Канында кожо бӱдӱп калган… Экӱ узун соорылду каҥзаларлу таҥкылагылаар. Иштеп турган ижи та чын болзын, та тӧгӱн болзын — ол болуп ла туратан неме не. Улустар ого келип ле туратан. Туйказынаҥ, тӱнди кийдиреле де… Је база кандый бир кижи јоболду болордо, арчын кӧргӱзип турган не. Орус та улус келип туратан. Кажы бир кижи кышкыда чанакту атту келип, Аданы бойыла кожо апарып та турар болгон. Ойто тӱнде экелип салар.\nАданыҥ балдарыныҥ тӧртӱзи ссылкада короп калган. Ол јанынаҥ Ада ла Кӱјей ачыныжып турар. Эне кижиниҥ јӱреги тӱҥей ле чым эдип турган не. «Эх, каҥкузын, сениҥ учун Кан-Алтайды эбиргем, канча баламды јылыйткам» — деп, Кӱјей арбанып турар. Каҥкузын дегени токынал јок дегени туру. Ада бойыныҥ јаҥын баштап турарда, каҥкузындап, улус кычырза, кайда ла барып келетен. Ӧрӧкӧн нени айдатан, каруу бербес, шык ла отурар. Кӱјейим ле оной ачынып… Ачузы кӧксине батпай турган не.\nКазахстанда кызы, Токна, шахтада иштеген. Орден де алган дежетен. Артып калала, казах укту кижиге барган. Ада-энезине Павлодар деп каладаҥ самара келип турар. Кижиге барып, ӧбӧкӧзин Кунанбаева, адын Сакыш деп солып койгон. Сакыш Кунанбаева деп бичип салган картышказы бар. Ол 1949 јылда келип јӱрген, оору болгон. Алтайына келерде, адазы изӱ тудып, јазып алган болгон. Артпай, кайра сала берген. Кар јаап салган, Караколго чанакту атту јетиргени санаама кирет. Оноҥ ээчиде јылда божоп калган деп телеграмма келген. Алтайында јӱрген болзо, сӧӧги мында јуулар не. Айса болзо, эзен артар эди. Алтайы качалап алар. Кайра не барган деер… Балдар эш азырап салган болзо кайдар, олорго тартылып туру деерге. Је бойыныҥ салымы туру. Кем билер оны?.. Јурты, эжи, байла, карам болгон. Токнаны божогон дейле, почтала кӱреҥ ӧҥдӱ јайгы тонын ийип ийерде, оны Метрейдиҥ энези, эм кожо чыккан эјези туру, кийди. Чололу јаан арчуулынаҥ бӧрӱктиҥ кыбын эдип кийдис. Ол тушта эмдигизиндий јеткил ӧй эмес…».\nАда кайда да 45 јашту киреде Текпенек јурттаҥ Каракол суу кечире Тышту Кат деп јерге бойыныҥ керегиле барган эмтир. Барганы удап турала, јуртка ээрлӱ ады јанып келген. Эр улус јуулып, оны бедиреп атанган. Оны таап аларда, бу кижи чек ӧскӧрип калганы билдирген — ол бу јерде јок немедий болгон. Оноҥ ло келеле, бир канча кире ӧйгӧ оорыган. Оҥдолып, јазылып келеле, улус эмдеп баштаган.\nОл арчын кӧрӱп, суу томдоп, алкап эмдейтен. Суракту-айбылу келген кижиниҥ экелген арчынын тудунала кӧрӱп, Ада оттыҥ јанында тӧжӧгине јада беретен дежер. Таҥкы тартым ӧйгӧ уйуктай берер, оноҥ ойгоноло, канайып эмденетенин, нени эдетенин, кайда баратанын ӱзе айдып ийетен. Кезикте улуска јунунып, ичетен суу томдоп беретен, аржандарга апаратан.\nБолуш сурап келген улусла Ада токыналу, араай куучындажатан, кезем, кату сӧс айтпайтан. «Алдырбас, оору-јобол ыраап калар, таштап барар, мынайып эт, јакшы јӱр» — деп айдатан.\nАдада баш кайырчак болгон. Мен энемнеҥ укканымла болзо, ол кайырчакта ак бӧскӧ ороп салган керекшинниҥ мӱӱзи бар болгон. Оны кем кӧргӧнин айдар арга јок. Энем оны бойыныҥ энезинеҥ уккан болгон.\nАды-јолы јарлу совет билимчи, этнограф, алтай албатыныҥ кӧгӱс-јайаан культуразын шиҥдеечи А. Г. Данилин Туулу Алтайга 1927-1929 ла 1934-1935 јылдарда беш экспедиция тӧзӧп ӧткӱрген. Оныҥ 1937 јылда чыккан ла ойто јаҥынаҥ 1993 јылда «Ак Чечек» издательство кепке баскан «Бурханизм» деп бичигинде Мандаев Барнул деген јарлыкчы керегинде база айдылган. Темдектезе, «Оҥдой аймакта Тырый ла Барнул Мандаевтиҥ эрчимдӱ ижиниҥ турултазында быркан јаҥ јуу башталардаҥ озо тыҥыган…\n…Јууга улусты апарып турарда, јарлыктар Тырый, Барнул Мандаев, Адун Мандаев, Корно ло оноҥ до ӧскӧлӧри Оҥдой аймакта јаан мӱргӱӱлдер ӧткӱрген, ол тоодо Сары Кобыда, алдында јайзаҥ болгон Бабанов Мышлактыҥ айылыныҥ јанында, Бичиктӱ Боом, Тӧргӱн, Сетерлӱ, Текпенек ле оноҥ до ӧскӧ јерлерде…\n…Јууга апарган Мыянов Полой божогоны керегинде табыш келерде, оныҥ ада-энези јарлык Барнул Мандаевти мӱргӱӱл этсин деп сураган. Ол кижи аҥылу мӱргӱӱл ӧткӱрген, ого кӧп алтай улус келген, анчада ла јууга атанган улустыҥ ада-энелери ле тӧрӧӧндӧри..\n…Јарлыкчы Барнулдыҥ кылыжы јаан эмес: узуны 4,5 см, јалбагы 0,5 см. Кызыл јестеҥ эдилген. Оныҥ моко учында јаан эмес ӱйт бар, оны ӧткӱре јаламалар тарылат…\n…Јарлыктар тудунар-кабынар немелери-ниҥ ортозында ырыстыҥ кереези — эрјине деп байлу Кан-Кереде эмезе Алтын-Тоҥус куштардыҥ канадыныҥ јуҥын анчада ла чеберлеп кичеейтен. Барнул јарлыкта бир ондый јуҥ болгон. Оны кӧрӧргӧ, бастыра Алтайдаҥ улус келип туратан…».\nСегизен јашка једе берген бир јерлеш куучындаган. Ол кичинек тужында јайгыда таайларында јӱрген болгон. Оноҥ јанып келеле, кенейте тыҥ оорый берген. Ол тушта јуртта эмчи јок, энези Адага барган. Ада келип, арчын кӧрӧлӧ, «бала корумнаҥ јаман неме алып ойногон эмтир. Сен оны апарып чачып ий» деген. Кӧрӧр болзо, уулчак Талду јурттыҥ јанында корумдардаҥ шаајыҥнаҥ, той балкаштаҥ ӧртӧп эткен айактардыҥ оодыктарын јараш кӧрӱп, јууп, айлына экелген эмтир. Энези оны табып, чачып јоголткон. Онойып уулчактыҥ оорузы јазылган.\nБир јаан јашту ӧрӧкӧн куучындаган. Ол јууныҥ кийнинде јылдарда јуунаҥ келген бир јерлежиле кожо јылкы кабырып турган болгон. Ол ӧйдӧ бӧрӱ деп немениҥ кӧптӧгӧни коркышту, тӱни-тӱжи малды ээчип, тудып турган. Бу эки јылкычы куудаҥ ӧйдӧ малды токынадып салала, кар кайылтып, чай азып ичип јатканча, мал кенейте ӱркип, ӧзӧкти ӧрӧ барган. Јаан кижи: «Мен малдыҥ бажын јандырайын, сен айак-казанды јууп, отты ӧчӱреле, кийнимнеҥ кел» — деп айдала, адына минип, чаба берген.\nКичинеги чайдаҥ арткан сууны отко урып, тепсеген, јанында ойык јерде бир эмеш карды ӱзе экелип, отко салган. Је от ӧчпӧй, ээзинге чала кӧҥжӱӱрге турган болгон. Јиит кижи чек аргазын таппай, учында отты чӱштеп ӧчӱрген.\nТоолу кӱннеҥ уулдыҥ койу чачту бажы ойык-ойык эдип тазай берген. Јанып келерде, энези уулын ээчидип, Адага апарган. Ада арчын кӧрӱп, кыска ӧйгӧ тӧжӧгине јадып ийеле: «Бу сен, учкун, отко не чӱштегеҥ? Јарабас неме эткеҥ» — деп айткан. Оноҥ ол уулды арчынла аластап, суу јазап, бажын јунуп турзын деген. «Чачымнаҥ артканы ӱзе тӱжӱп, карын да койу, быјыраш чач чыккан эди» — деп, ӧрӧкӧн эске алынган.\nКайын энем оорудаҥ чыкпай турала, Адага барып јӱргенин куучындаган. Ол арчын кӧрӱп, «сениҥ тоныҥда божоп калган кижинеҥ алдында алган сары ӧҥдӱ јамачы бар, оны јоголтсоҥ — ооруҥ јазылар» деген. Бу кижи божоп калган эјези эзен јӱрерде, оноҥ тонго јамачы эдерге, сары эчкиниҥ терезиниҥ ӧӧнин алган эмтир. Оны тонынаҥ сӧгӱп, таштаган кийнинде оорузы јазылган.\nАданыҥ карындажы Эдек, бай ады Абай, аҥчы кижи болгон. Бир катап аҥдап јӱреле, меес јердеҥ чичке адылып јаткан сууга учураган. Ого јунунып, суузаганы канганча ичип алала, таҥкы тартып амыраган. Амыраш, таҥкылаш једе берерде, база катап суунаҥ ичип аларга кӧрӱп ийзе, байагы адылып јаткан суу јок. Оныҥ чыккан јерин бедирейле, Абай таппай, кайкаган.\nБу учурал керегинде Абай Адага куучындаарда: «Сен кутук тынду сууга учурап ичкен эмтириҥ, узак јаш јажарыҥ» — деп, ол айткан. Абай чын ла 100 јаштаҥ ажыра јажап божогон.\nМайман сӧӧктӱ бир уул Аданыҥ айлында бойыныҥ керегиле отурган. Керек бӱдӱп, јанарга јадарда, Ада «меге јолыгарга таҥ атту ӱч кижи келип јат, боро аттузы ӱй кижи эмтир, эр улус јеерен ле кӱреҥ атту» деген. Јиит кижи бу мыны кайдаҥ билип турган, мыны сакыйла кӧрзӧ кайдаар деп сананала, Адала ӧскӧ куучындар баштап ийген. Онойып ла отурганча, чакыга байа Аданыҥ айткан улузы келип тӱшкӱлеген. Аданыҥ айтканы ӱзе келиже берген. Јиит база катап ӧрӧкӧнниҥ ары јанынаҥ неме билерин кайкап јанган.\nБир катап јайгыда Адага Урсулдыҥ Талдузынаҥ кӧгӧл майман сӧӧктӱ эки кижи келген. Ол јыл јайдыҥ бажында јааш јаабас, тыҥ кӱйгек болгон. Ӧлӧҥ чабатан јерлер ле одорлор ӱзе кӱйӱп бараткан. Айылда чайлагылап отурала, сӧс бажында айылчылардыҥ бирӱзи Аданы аҥдып айткан эмтир: «Айды-кӱнди, албатыны аайлап, ары-бери эдип турган кижи эмезеер бе? Ондый коркышту кижи болорордо, бу кӱйгекти канайып токтодып болбой отурганар?». Ада бойы јымжак кӱӱн-санаалу, јаан табыш чыгарбас кижи бу учуралда коркышту тыҥ ачынып, баш кайырчагынаҥ бойына керектӱ немелерин алала, айылдаҥ чыгып, «кӧргӱспести сеге кӧргӱзерим» деп айдала, арчын кӱйдӱрип, айылды айландыра айакта сӱттӱ базып, алкыштар айдып, теҥеринеҥ суранган эмтир. Кааҥ айас кӱн болгон, је удабай ла оноҥ-мынаҥ чел булуттар чыгып, кӧстиҥ кӧскӧ лӧ калыҥжып, карарып, коркышту тыҥ јааш келген. Јурттыҥ јанында меестеҥ, ойык-чийик јерлерле суу кӧндӱре ага берген. Бу тал-тӱш киреде болгон јааш эҥиргери токтоп, теҥери кезектей айаза берерде, Талдунаҥ келген айылчылар атанып јанган. Бу керегинде таай энем ле бойымныҥ энем куучындажарда уккам.\nБир јыл јайгыда Ада Каракол ӧзӧкти кара неменеҥ арутап арчыырга, сойлоду ӧткӱрген. Айылдаҥ чыгар, атка минер ончо эр улус ӧзӧктиҥ јурттарынаҥ јуулыжала, Теректӱниҥ сынында, таскылдарда, кӱреелей турып, ийттерди јединип, кӱзӱҥи-коҥколорды согып, мылтыкла аалга јерлерди, једип болбос кайа-таштарды аткылап, јаан тал-табыш чыгарып: «Бу барат! Ол барат! Сок! Ат!» деп кыйгырыжып, ӧзӧккӧ тӱжеле, аралдарды ла јалаҥдарды ойлодып, Каракол ло Урсул суулардыҥ бириккенине јетире сойлодуны апарган. Оныҥ кийнинде Ада: «Караколдыҥ оозынаҥ ӧрӧ мен барда кара неме ӧтпӧс эдип салдым. Мениҥ кийнимнеҥ не болорын билбейдим» — деп айтканын куучындажатан.\nАда божоор алдында чала оорып турган тушта сӧӧк јанынаҥ јаҥыс уйа, јууга јӱрӱп, от-калапту тартышкан, кезем кӱӱн-тапту карындаш кижи чала калаҥы келеле: «Акабыс, слер јайалтагарды ол јерге бойоорло кожо апарбай, меге берип ийзеер. Мен слер чилеп улусты эмдеп, болужып јӱрейин» — деп, кокырлап па, чын ба айткан эмтир. Ада узак каткырала: «Јок, уул, ол сеге келишпес» — деген.\nБаза бир јерлеш кара майман сӧӧктӱ кижи јуунаҥ эки колтык тайакту јанып келген. Сыранак-белдиҥ ле јалмаштыҥ сӧӧктӧрине јаан шырка алган кижи јатса — бойы аҥданып болбос, отурза — турып болбос, айылда улустыҥ кичеежиле ле јаткан.\nБир кӱн оныҥ айылына Ада келеле, куучындажып отурала: «Бу сениҥ шыркаҥга Муны Бажыныҥ аржаны јараар, сен аржан бышса, кӱскиде ого барып кел, болуш болор» — деген эмтир. Сыгын айда ол кижини ӧӧй адазы, Алтай ичиле јаантайын јорыктап јӱретен ӧрӧкӧн, эки кӧлӧсӧлӱ абрала Чуйдыҥ јолыла эмдиги Карым јурттыҥ јанында Муны Бажыныҥ аржанына апарган. Ондо аржанга кирип, јунунып, ичип эмденип, јанып келеле бир канча ӧйдиҥ бажында оорузы оҥдолып, тайактарын чачала, атка минип, јабагалар кабырып, иштей берген.\nМениҥ карган энемниҥ (адамныҥ энези) ортон сабары кенейте ле оорып тижеле, ээлбей барган. Иш эдерге арга јок. База ла Адага барган. Ӧрӧкӧн: «Сен тырмакту немениҥ терезин уужагаҥ, оноҥ сабар оорыган» — деп айдала, оныҥ колын томдогон. Эртенгизинде кол јазылган. Кӧрӧр болзо, энебис балазыныҥ тонын јамаарга, ийттиҥ терезин уужаган болтыр.\nАда јажы јаанай берген тушта бойыныҥ јуук улузына јакыган кирелӱ: «Мен ол јерге барзам, мениҥ сӱнем кӧстӱктӱ кара калтар ийт болуп чыгар. Баланыҥ балазына, ӱйенеҥ ӱйеге айдып јӱрӱгер, айылыныҥ эжигине ондый ийт келзе, оны сӱрбей, сокпой, азырап салзын» — деп айткан. Бу кижиниҥ мындый јакылтазын, сурагын, бис, Аданаҥ таркагандар, јӱрӱмде ундыбай, бӱдӱрерге чырмайып јӱредис.\nБаза бир јакып айтканы: «Мен ак јаҥ јаҥдаган кижи, мени кара јер албас. Божозом, сӧӧгимди от-јаларга јаладала, кӱл-кубалын салкын-эзинге јайдырып ийгер». Је Аданыҥ бу кӱӱни бӱтпей калды. Ол 1955 јылда кӱчӱрген айда божогон. Куладынаҥ, Боочынаҥ тӧрӧӧндӧри јуулыжып, Аданыҥ мӧҥкӱзин канайда кӧдӱретенин шӱӱшкилеген. Карындажы Эдек (Абай) сӧӧкти ӧрттӧӧрин кезем јаратпаган, НКВД-га айдадар кижи јок деген. Је ол улусты аайлаар керек ошкош, нениҥ учун дезе Ада эки катап айдуга јӱрген, Сталинниҥ божогоны удабаган ӧй болгон. Јаан улус мӧҥкӱ јууйтан јерди узак ла шӱӱшкен, талдаган. Темдектеп алган јерди каскан болзо — бир метрге јетпей, јаан кайа-таш учураган, оны коштой ӧткӱре казар арга јок болгон. Онойып ол таштыҥ ӱстине сӧӧкти јуурга келишкен.\nБир катап Талду сууныҥ јанында ӧркӧлӧп јӱргенис. Бистиҥ бежӱбис Аданыҥ јаан уулы Урчымайдыҥ кыстарыныҥ уулчактары ла бирӱбис Танаш таайыстыҥ јаан уулы Самтак болгон, јетинеҥ ала он тӧрт јашка јетире болгоныс. Јаан бӧлӧбистиҥ баштаганыла Аданыҥ сӧӧгине чечектер салганыс санаамнаҥ чыкпас. Јолды јакалай кӧк башту, мӧт јытту чечек кӧп ӧскӧн. Беленинче бис оны тӧрттӧҥ бир кучак ӱзӱп апарганыс. Аданыҥ сӧӧгин јаан уулдар ондо бичилген бичигинеҥ тапкан болор. Алты кижи бир кучактаҥ саларыста, сӧӧктиҥ ӱстинде бир орто айрууш болгодый чечек јада берген. Сӧӧккӧ чечек салатанын, байла, киноноҥ кӧргӧнис. Аданыҥ сӧӧгинде болгонысты, ого чечектер салганысты кемге де айтпас деп куучындажып алганыс, оноҥ ӧскӧ кандый бир кату кезедӱ ада-энебистеҥ биске болор эди.\nӦдӱк јок ӧркӧлӧп јӱрген јаш тужыста јаан таадабыстыҥ, таайыстыҥ мӧҥкӱзине чечектер салганысты сананза, ол Алтайыс берген јайааныла јетирген болужы учун албаты оны тереҥ тоогоны ла бистиҥ тазыл-тамырыс ла каныс Адала тудуш болгоныныҥ быйаны ла темдеги.\nАданыҥ ак-јарыктаҥ ырааганы алтан јылдаҥ ажа берди, оныла кожо чыккандардыҥ ла бойыныҥ бала-барказы Алтай ла ороон ичиле таркап сала берген.\nБис, оныҥ тӧрӧӧндӧри, бу кижиниҥ адын ундыбай, јаантайын эзедип, бала-баркабыска айдып јӱредис.