Алтай кырай орустап Алтайский край — Россия Федерацияныҥ субьекти, Сибирдиҥ федерал округына кирет, Кӱнбадыш-Сибир экономикалык бӧлӱкке кирип јат. 1937 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Администрациялык тӧс јери — Барнаул кала. Алтай Республикала, Россияныҥ Новосибирский, Кемеровский областьтарыла, Казакстан Республиканыҥ Павлодарский ле Тӱндӱк-Кӱнчыгыш областьтарыла кыйулажат.\n1 Физико-географиялык темдектери\n1.1.1 Ӧйдиҥ поязы\n1.9 Корулу јерлери\n2.1 Алтай Туулу округ\n2.2 Совет ӧй\n2.3 Эмдиги ӧй\n3.2 Кудай јаҥы\n6 Администрациялык јерин бӧлӱгени\n7.2.1 Мал-аш ӧскӱрери\n8 Билим ле ӱредӱлик\n[Файл:Ворота Алтая.JPG|thumb|left|Алтайский крайга Республики Алтай јанынаҥ кирзе, на границе Солонешный ла Кан-Оозы аймактардыҥ ортозында кыйу Алтай кырай Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, 50 ле 55 градус тӱндӱк широтаныҥ ла 77 ле 87 градус кӱнчыгыш долготаныҥ ортозында јадат. Јери кӱнчыгыштаҥ кӱнбадышка јетире 600 км-ге чӧйилген, тӱндӱктеҥ тӱштӱкке јетире 400 км кире бар. Барнаулдаҥ Москвага јетире (кӧндӱре) 2940 км, кӧӧликтер јӱрер јолдорло 3600 км.\nТӱштӱкте ле кӱнбадышта Казакстанныҥ Кӱнчыгыш-Казахстанский ле Павлодарский областьтарыла кыйулажат, тӱндӱкте ле тӱндӱк-кӱнчыгышта Новосибирский ле Кемеровский областьтарла кыйулажып, тӱштӱк-кӱнчыгышта Алтай Республикала гран-кыйулу.\nӦйдиҥ поязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:ЧасовойПоясОбъекта/MSK+4 2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 27-чи кӱнине јетире омсктыҥ ӧйи (MSK+3; UTC+6) деп пояста болгон, онныҥ кийнинде регион федерал јасактыҥ тӱзедӱлери аайынча («Закон об исчислении времени») красноярский ӧйгӧ кӧчкӧн (MSK+4; UTC+7). 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28-чи кӱнине јетире кырай бу пояста болгон.\nФизическая карта Алтай крырайдыҥ физический ӱлекери Крырайдыҥ јери эки алтайга јадат: Кӱнбадыш-Сибир равнинада\nла Алтай — Саян кырларда. Кырларлу келтейи тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанынаҥ — Салаирский кряж ла Алтайдыҥ кырлары. Кӱнбадыш келтейи ле ортозы тӱс јер: Приобский плато, Бийско-Чумышский возвышенность, Кулундуныҥ чӧли. Кырайда Россияныҥ бастыра зоналары бар: чӧл, агашту-чӧл, , тайга ла кырлар. Тӱс јери чӧл лӧ агашту-чӧл зона болот, ленточный агаштар (бор), кӧп јуукаларлу ла јарлу, кӧлдӧр лӧ кӧӧлмӧктӧрлӱ.\nКлимады бир аай эмес, нениҥ учун дезе, географиязыныҥ айалгалары башка-башка. Кырлардыҥ алды ла оптыҥ (приобский) јанында јерде ортоконтинентал климат болзо,је Атлантика, Арктика, Кӱнчыгыш Сибир ле Орто Азиянаҥ келген кейдиҥ улам ла кенейте солунып турганынаҥ улам, климат кезем-континентал болуп турат. Кейдиҥ ортојылдык температуразыныҥ ӱстӱги бажы 90—95 °C једет. Ортојылдык температура — јылу, от +0,5 ала +2 °C јетире. Јаан изӱ айдыҥ бийик деген температуразы +26…+28 °C, экстремал изӱ +40…+42 °C једет. Орто соок чаган айда −20… −24 °C олзо, тыҥыда сооктор −50… −55 °C болот. Соок јок кӱндер кайда 120. Эҥ ле кургак ла изӱ ай-кӱн ккырайдыҥ кӱнбадыш јанында тӱс јерде болот. Мында климат кезик јерде кезем-континентал. Кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар јут-чыктыҥ кеми кӧптӧп барадат бир јылдыҥ туркунына 230 мм ала 600—700 мм јетире. Ортојылдык температура тӱштӱк-кӱнбадыш јаар кӧдӱрилет. Тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде кырлар туй алып, туйуктап турган учун, кей кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланвт. Јайгыда тӱндӱк јанынаҥ салкындар улам ла согор аргалу. 20—45 % учуралда тӱштӱк-кӱнбадыш ла кӱнбадыш салкындардыҥ тӱргени 6 м/с капшай болот. Чӧл јерде суховейлер болот. Кышкы айларда кырайда циклонический айалга тыҥыырда, улам ла шуургандар болуп јат, бир јылда 30—50 кӱн.\nЭҥ ле јымжак климат Алтайский ле Смоленский аймактарда, эҥ ле кеземи — Кулунду ла Ключевской аймактар. Эҥ ле изӱ кӱндер Угловский ле Михайловский аймактарда, кышкыда — Ельцовскоий, Залесовский, Заринский аймактарда тыҥ сооктор болбойт. Јут-чыктыҥ ӱстӱги бажы Красногорскоий, Алтайский ле Солонешный аймактарда, эҥ ле ас јут — Угловскоий аймакта ла Рубцовский аймактыҥ кӱнбадыш келтейинде. Наибольшая среднегодовая скорость ветра наблюдается в Ортојылдык салкынныҥ тӱргени Благовещенский аймакта, эҥ арай салкын — Бийскте.\nКӱчӱрген айдыҥ ортозында кар тӱжӱп, кайылбай јада берет, кандык айдыҥ бажында кайылат. Кардыҥ калыҥыныҥ орто кеми 40—60 см, кӱнбадыш аймактарда 20—30 см јетире јабызайт. Јердиҥ кыртыжы Глубина промерзания почвы 50—80 см јетире тоҥот, је кары јок ачык јерде 2—2,5 м јетире тоҥуп калат.\nАлтай кырайдыҥ суу-байлыгы јердиҥ алдында. Эҥ ле јаан агын суулар (17 муҥ): Оп (Обь), БиЙ, Кадын, Чумыш , Алей ле Чарыш. 13 муҥ кӧлдиҥ эҥ ле јааны: Кулундуныҥ кӧли, текши јери 728 км². Јаан деген суузы: Оп, узуны кырайдыҥ ичинде 493 км, Бий ле Кадын бириккенинеҥ бӱткен. Оп сууныҥ коолы Кырайдыҥ јериниҥ 70 % кирези болот.\nКырайда ӧп тоолу ар-бӱткендик зоналар, јӱзӱн ландшафттар барынаҥ улам аҥ-куштардыҥ да бӱдӱмдери байлык. Млекопитающийлер 89 бӱдӱм, 6 отряд ла 22 биле, 320-неҥ кӧп бӱдӱм куштар 19 отрядтаҥ, 9 бӱдӱм пресмыкающийся, 7 бӱдӱм земноводныйлар, 1 бӱдӱм круглоротых ла 33 бӱдӱм балык\nМында 2000 бӱдӱм сосудистый ӧзӱмдер бар, Кӧнбадыш Сибирде ӧзӱмдердиҥ бӱдӱмдериниҥ 2/3 бӧлӱги. Былардыҥ ортодо эндемический ле реликтовый бӱдӱмдер. Анчада баалу ӧзӱм: алтын тазыл (золотой корень,родиола розовая), маралий тазыл (рапонтикум сафлоровидный), Кызыл тазыл (красный корень, (копеечник забытый), чийнениҥ тазылы (марьин корень, пион уклоняющийся), солодка уральская, јыдунак, душица, зверобой, девясил высокий ле о.ӧ..\nКырайдыҥ јериниҥ 26 % агашту. 2020 јылда агаштардыҥ мониторинги ӧткӱрилген 1,9 млн га 19тыс км² . Бастыра јаба алза агаш-фонд 4,43млн га, текши јери 3,88млн га 38,8тыс км² .\nТузалу[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nПолиметаллдар, тус, сода, ташкӧмӱр, никель, кобальт, темир руда ла баалу металлдар бар. Алтайдыҥ кырлары яшма таш, порфир, мрамор, гранит, темир охра, минерал ла ичетен суулар, эм-томду балкаш.\nЭбире кайыҥдарлу кӧл лӧ јалаҥ, Калманский аймак\nКейдиҥ арузы айландыра материальный производствоныҥ экологический айалгазы ла киртидип турган веществолорды арчыырыныҥ кеминеҥ камаанду, онойдо ок транспорт јӱрер магистральдардыҥ айалазынаҥ база камаанду. Кырайдыҥ предприятиелериниҥ газоочистной установкаларында јӱк ле 64 % киртидер веществолор тудулат. Кырайда 560 тыс. кӧӧлӱк, олорго кейдиҥ текши кирленижиниҥ 45 %-ти келижет, ол тоодо: оксид углерода 69 %, оксид азоттыҥ 37 %, углеводородтордыҥ 92 %.\nСууны киртидип турган объекттер: предприятиелер (химия ла нефтехимия), машиностроениениҥ, теплоэнергетиканыҥ. Кичинек суулар тыйызап, соолып, киртип јат. Агаштар астаганынаҥ улам суулардыҥ эрозиязы кӧптӧйт, суулар соолот. Кӧп тоолу кичинек кӧлдӧргӧ јон јаткан јерлердиҥ хозяйственно-бытовой суузы кирип, мал азыраган комплекстердиҥ ӧтӧги база киртидет.\nБир канча јон јаткан јерлерге радиация каршузын јетирген деп, Семипалатинскте ядерный јуу-јепсел ченеерде, окылу јетирӱ болгон.\nОго коштой, Байконур-космодромноҥ учуп чыккан ракет-носительдердиҥ траекториязы Алтай кырайдыҥ јериниҥ ӱстиле барза, кӱйӱп тӱшкен сынык-ступеньдери ле ракет-одыруныҥ кӱйген артканы атмосфераны корондоп, јерге тӱжет.\nКорулу јерлери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБелокуриха курорт-кала Церковка деп кырдаҥ кӧрзӧ\nЭмдиги ӧйдӧ улустыҥ ээлемдеринеҥ ар-бӱткен солынып, озогызына кӧрӧ чек башка болуп барат. Аҥ-куш ла ӧзӱмдердиҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерин корулап, чеберлеп аларга Корулу јерлер эдери керегинде ӱлекерлер: Особоохраняемые природные территории России (ООПТ): заповедниктер, национал парктар, заказниктер, ар-бӱткенниҥ кереестери.\nКырайдыҥ јеринде 51 Ар-бӱткенниҥ кереези, ар-бӱткен парк «Ая», Тигиректе заповедник ле 35 заказник:\nШинок деп сууда бир тизим учар суулар;\nЈаан Тассор кӧл;\nКорулу јерлердиҥ текши площади 725 тыс. га, кырайдыҥ јериниҥ 5 %-ти, (телекейлик стандарт: регионныҥ текши јериниҥ 10 %-ти болор учурлу), текшироссиялык кӧргӱзӱ аайынча бу ас, биосферада ландшафтно-экологический равновесиени тударга.\nАлтай кырайда 100 кире ар-бӱткенниҥ кереестери, олордыҥ 54-и геологический, 31-и суу, 14-и ботанический ле 1-зи комплексный. Эмдиги ӧйдӧ ӧзӱмдердиҥ ареалы ла ас тоолу, јоголорго једе берген тындулар јарталган, ол јерлерде Корулу јер деп статус јок.\nАлтай Туулу округ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБарнаул XX-чи чактыҥ бажында\nОп сууныҥ бажы јакалай јерге ле Алтайдыҥ кырларын эдектей орустар XVII-чи чактыҥ экинчи јарымында келип баштаган. Јаш-Тура ла Белоярскта шибее джунгар кӧчкиндердеҥ коруланарга тудулган кийнинеҥ (1709,1717), кӧчкиндер кӧптӧй берген.\nБу ла ӧйдӧ Алтай јаар руда табар бедреништӱ амадулу геолог-партиялар аткарылган, баштапкылардыҥ тоозында адалу-уулду Костылевтор болгон. Кийнинде олордыҥ тапканыла уралдыҥ заводчиги Акинфий Демидов тузаланган. 1730-чы јылдарда Барнаул суу Опко киргениниҥ јанында јурт тудулган, јурт Демидовтыҥ Барнаульский сереброплавильный заводы болгон, јуртты Барнаул деп адаган. 1771 јылда Барнаул кала деп статус алган, онойдо ок Алтай кырайдыҥ тӧс калазы деп статусты 1937 јылда алган.\nXVIII-чи чактыҥ экинчи јарымында Колывано-Воскресенский горный округ тӧзӧлгӧн, бастыра јери јаба алза эмдиги Алтай кырайдыҥ, Новосибирский ле Кемеров областьтардыҥ, Томский область ла Кӱнчыгыш-Казахстанский областьтыҥ јери кире болгон, текши јери 500 тыс. км², эл-јонныҥ тоозы 130 муҥ кижи.\nДемидов божогон кийнинде, алтайда заводтордыҥ ээзи Император боло берген, рудниктерди, јер ле агаш-таш јанынаҥ башкаруны Кабинет эткен, ол Санкт-Петербургта болгон. Јеринде башкаруны горный офицерлер эткен. Производствоны унтер-офицерлер ле техниктер башкарган, олордыҥ ортозында јайалталу мастерлер ле изобретательдер И. И. Ползунов, К. Д. Фролов, П. М. Залесов, М. С. Лаулин ле о.ӧ. болгон.\nОкругтыҥ тӧс ууламјызы Горная промышленность, крепостной правоны 1861 јылда айрыыр тушта, эконом кризис болгон, 1870-чи јылдардаҥ баштайла заводтор убыточный болуп, чактыҥ учында бастыразы јабылган. Је алтын казатан иштер алдында ла бойы иштеген, олордыҥ кӧп сабазы золотопромышленное акционерное общество «Алтай» Октябрьский революцияныҥ кийнинде (1917) национализацияга јетире болгон.\nXIX-чи чактыҥ ала эмдиги Алтай кырай ла Республики Алтай Том-Тура губернияныҥ јерине кирген.\nБарнаулдыҥ којойым ӧйинде\nТабынча регионныҥ экономиказы јурт ээлемге кӧчкӧн. Зерновой культураларла (арба, сула, арыш) кожо картошко ӧскӱпиш ле адару тудары кожулган. XX-чи чактыҥ бажында баштапкы јерге сарју эдери, сӱт алары, мал азыраары чыгат. Алтай сарју Кӱнбадыш Европаныҥ ороондоры јаар экспортко аткарылган.\nXIX-чы чактыҥ учында округтыҥ тӱндӱк келтейиле Транссибирский магистраль тудулып барган, 1915 јылда Алтайская железная дорога (1915) бӱткен, Ново-Николаевск (Новосибирск), Барнаул ла Семипалатинскти колбогон (Семей).\nСуу-транспорт кӧндӱгип баштаган. Столыпинниҥ јер-реформазы Алтай јаар ууланган кӧчкиндерге јарамыкту болгон, кырайдыҥ ӧзӱми јаранган.\nРоссияда 1917 јылдыҥ Революциязы ла Граждан јуу Алтайда Совет јаҥды тургускан. июле 1917 јылдыҥ јаан изӱ айында Алтай губерния тӧзӧлгӧн, тӧс јери Барнаулда, 1925 јылга јетире болгон. 1925 јылдаҥ ала 1930 јылга јетире Сибирский кырайга кирген (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала), 1930 јылдаҥ 1937 јылга јетире Западно-Сибирский кырай (кырайдыҥ тӧс јери — Новосибирск кала). 1937 јылда Алтай кырай тӧзӧлгӧн (тӧс јери — Барнаул кала).\nАда-тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, бастыра иштер. ӧскӧлӧндире солынган. Алтайга ороонныҥ кӱнбадыш јанынаҥ 100-теҥ артык эвакуировать эткен предприятиелер кӧчӱп келген, ол тоодо текшисоюз учурлу 24 завод. Бу ла ӧйдӧ кырай ороонныҥ ашла јеткилдеер тӧс јери болгон, ого коштой калаш, эт, сарју, мӧт, тӱкле ороонды јеткилдеген. Алтай кырайдыҥ јеринде 15 Соединение (военное дело), 4 полк ло 48 батальон тӧзӧлгӧн. Бастыра фронтко 550 муҥ кижи барган, олордыҥ 283 муҥ кижи јууда корогон ло сурузы јок калган.\nЈууныҥ кийнинде јаҥы техника ла технологияларды текши тузаланары башталган. Кырайдыҥ промышленностиниҥ ӧзӱми ороон ичиндеги кӧргӱзӱлердеҥ бир канчага бийик болгон. Онойдо, «Алтайский тракторный заводто» 1950-чи јылдардыҥ ортозында СССР-да баштапкы салдаа эдер автомат-линия тургузылган, Јаш-Турада котельный завод тӱӱкиде баштапкы катап котлостроениеде котелдордыҥ барабанын эдер поточный линия тургускан, Барнаулда механический пресстердиҥ заводы јаҥы конструкция тургускан: чеканочный пресстер, давлениези 1000—2000 тонн. 1960-чы јылдардыҥ бажында кырайда РСФСР-да эдимдердиҥ ортодо 80 % -теҥ артык трактордыҥ салдаалары ла 30 %-теҥ артык кош тартар вагондор ло паровой котелдор чыгарып турган.\nОл ло тушта, 1950—1960-чы јылдарда кырайдыҥ кӱнбадыш келтейинде целинна јер кӧдӱрери деп иш башталган. Бастыра јаба 2,9 млн гектар јер кыралалган, 78 јаан совхозтор тӧзӧлгӧн. Бу јаан масштабту ишке туружарга Алтайга тоолу ла јылга 350 муҥга шыдар улус ороонныҥ башка-башка јерлеринеҥ (Москва, Санкт-Петербургта, Украина, Урал, Кубань) кӧчӱп келген, ол тоодо 50 муҥ. јиит специалисттер комсомол-путёвкала келген. 1956 јылда регион рекорд-тӱжӱм берген: 7 млн тоннадаҥ кӧп аш, ол учун кырай Ленинниҥ ордениле кайралдаткан. Ленинниҥ экинчи орденин Алтай кырай 1970 јылда алган.\n1970—1980-чи јылдарда алдынаҥ бойы иштеп турган предприятиелер ле отрасльдардын ордына территориально-производственный комплекстер: аграрно-промышленный узлелдер, производственный ла производственно-билим биригӱлер тӧзӧлип баштаган. Рубцовско-Локтевский, Славгородско-Благовещенский, Заринско-Сорокинский, Барнаульско-Новоалтайский, Алейский, Каменский ле Јаш-Турада агропромышленный комплекстер ачылган. 1972 јылда строительство Алтай коксохимический завод тудулып баштаган, 1981 јылда баштапкы Каменноугольный коксты алган.\n1991 јылда Алтай кырайдаҥ Горно-Алтайский автономный область чыгала, алдынаҥ бойы Россия Федерацияныҥ субъекти: Республику Алтай боло берген.\nСССР јоголгон кийнинеҥ кырайдыҥ экономиказы узак ӧйдиҥ кризисине кире берген, промышленностьто государственный заказтар јоголып, јуртхоз производство (рентабельный эмес) астам јок боло берген, кризис 2000 јылдарга јетире уулалган. Эл-јонныҥ мындый јӱрӱмле јӧп эмези, политикалык айалга, регионды узак ӧйгӧ Россияда «Красный пояс» деп адалган, башкару мында «сол» јандай болгон. 1996 јылда кырайдыҥ губернаторы болуп Суриков, Александр Александрович турган, ол сол политик окылу эмес лидер болгон, болушчызы Александр Назарчук Алтай кырайдаҥ Законодательный собраниезиниҥ башкараачызы боло берген.\nКырайдыҥ бюджеди узак ӧйгӧ дефицит болгон, экономиказы ла социальный сектор федерал тӧс јердиҥ дотациялары ла кредиттериле јеткилделген. Онойдо, темдектезе, Семипалатинский программа аайынча, Семипалатинский ядерный полигонныҥ каршу јетиргени учун берилген дотацияга 400 социальный объекттер тудулган: амбулатория, школ, больницалар. Бир ӧйдӧ Семипалатинский программаныҥ акчазы кырайдыҥ бюджединиҥ ӱчинчи бӧлӱги кире болгон. Регионго газ ӧткӱргени (1996 јылда башталган) јарамыкту болгон, магистральный газопроводтор тудулган, котельныйлар јаҥы одыруга кӧчкӧн. 14 јылга 2300 километр газораспределительный сетьтер ӧткӱрилген.\n2004 јылда Алтай кырайдыҥ губернаторы болуп јарлу эстрадалык ла киноныҥ актеры Михаил Евдокимов јеҥӱ алган. Евдокимов, Михаил Сергеевич бӱдӱн јарым јылдыҥ бажында Јаш-Тураныҥ јанында кӧӧлӱктӱ јеткер болуп божогон. 2005 јылдаҥ 2018 јылга јетире регионныҥ јааны болуп Карлин, Александр Богданович иштеген. 2014 јылда губернаторлордыҥ талдаштарында ол јеҥӱ алган, Россияда алдаштарды ӧткӱрери 2004 јылда оркыктырылган. 2018 јылдаҥ ала Алтай кырайдыҥ губернаторы болуп Томенко, Виктор Петрович иштейт.\n2 683 265 ↘2 670 261 ↗2 674 614 ↗2 777 000 ↗2 822 305 ↘2 640 419 ↗2 653 818 ↗2 664 886 ↗2 680 334 ↗2 684 297\n↗2 694 271 ↘2 688 035 ↘2 676 677 ↘2 670 454 ↘2 662 738 ↘2 651 628 ↘2 641 079 ↘2 607 426 ↘2 602 595 ↘2 571 987\n↘2 539 430 ↘2 503 510 ↘2 473 024 ↘2 453 455 ↗2 496 776 ↘2 419 755 ↘2 417 358 ↘2 407 230 ↘2 398 751 ↘2 390 638\n↘2 384 812 ↘2 376 774 ↘2 365 680 ↘2 350 080 ↘2 332 813 ↘2 317 153 ↘2 296 353\nЧисленность населения Алтайского края по данным Росстата составляет 2 296 353 чел. (2021). Плотность населения: Ошибка формата данных: нечисловое входное значение при округлении с заданной точностью чел./км2 (2021). Городское население: Ӱлекер:ГородскоеПроцентРегионы % (Ӱлекер:ГородскоеНаселениеРегионы).\nАлтай кырайда 100-теҥ артык укту улус јуртайт: 94 % орустар, немецтер (2 %), украиндер (1,4 %); арткандары — 3 %.\n2010 јылдыҥ текшироссиялык тооалыжыла ук-калыктарыныҥ тоозы:\nорустар — 2 234 324 (93,9 %),\nРоссийский немецтер — 50 701 (2,1 %),\nукраиндер — 32 226 (1,4 %),\nказактар — 7979 (0,3 %),\nармяндар — 7640 (0,3 %),\nтатарлар — 6794 (0,3 %),\nбелорустар — 4591 (0,2 %),\nалтайлар — 1763 (0,1 %),\nкумандылар — 1401 (0,1 %).\nАлтай кырайда кудайлык кӧп биригӱлер бар. Эҥ ле јааны: Орус православный серкпе. Католический ле лютеранский биригӱлер, 1960-чы јылдарда ойтодоҥ ижин баштаган. Бого коштой, башка-башка кудайлык јаҥду приходтор ло биригӱлер : пятидесятниктер, евангельских христиан-баптисттер, адвентисттердиҥ (седьмого дня), Христостыҥ серкпези, Кришнаныҥ бирлиги.\nБашкарузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай кырайдыҥ башкарузыныҥ јааны болуп губернатор турат. Алтай кырайдыҥ — исполнительный органы, крайисполкомныҥ ордына турган.\nАлтайское краевое Законодательное собрание 68 депутатту, 5 јылга эл-јон талдаган: бир бӧлӱги одномандатный избирательный округтарла, экинчизи партийный списокторло. Законодательный собраниениҥ башкараачызы — Романенко, Александр Алексеевич. 2016 јылдыҥ талдаштарында «Единая Россия» 44 јерди регионал парламентте алган; 6 кижи «Справедливая Россия» деп партиянаҥ; 8 — КПРФ, 8 — ЛДПР.\nГеральдиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМаанызы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Main Алтай кырайдыҥ маанызы кызыл бӧс, кызыл чийӱлӱ агажактыҥ јанында, бу кызыл чийӱде аштыҥ сары, јурт ээлемниҥ темдек-сӱри. Мааныныҥ ортозында Алтай кырайдыҥ кебедели.\nКебелели[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nӰлекер:Main Алтай кырайдыҥ кебедели 2000 јылда јӧптӧлгӧн. Бӱдӱми француз геральдика куйакка тӱҥей, тӧзи бийигиниҥ сегис тогустыҥ бӧлӱги, куйактыҥ алды јаны сӱӱри. Алдында толыктары тегерийтилген. Тал тууразында чийӱ эки тӱҥей бӧлӱкке бӧлийт. Кебеделдиҥ ӱсти јанында оошкы фондо ыжы чоргып турган XVIII чактыҥ доменный печкези Алтайс кырайдыҥ тӱӱкилик темдеги. Кебеделдиҥ алдында кызыл фондо колыван вазалардыҥ кааны јажыл ӧҥдӱ ваза, эмди тергеелик Эрмитаж музейде. Кебеделдиҥ куйагын айландыра алтын аштыҥ веногы салынган. Венок оошкы лентала буулалган.\nАдминистрациялык јерин бӧлӱгени[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nРегиондо 12 кала, 1 ЗАТО, 59 аймактар (јурт јерде); Јон јаткан јерлер 10 муҥнаҥ артык улусту.\nБюджеди[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2021 јылда Алтай кырайдыҥ бюджеди 123 822 млн салковойго пландалган, тузаланатан кеми 129 757 млн салковой.\nТергеелик тӧлӱзи 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине 1857 млн салковой, эмезе 3,1 % бойыныҥ кирелтезине кӧрӧ .\n2020 јылда бюджеттиҥ кирелтези 134 281 млн салк. болгон, 125 проценти ол јылга кӧрӧ 60 020 млн салк, бу 4 процентке кӧп, ӧткӧн јылга кӧрӧ.\nТузаланган акча 128 947 млн. салк. эмезе 120 процент ӧткӧн јылга кӧрӧ Таблица расходов в 2020 году.\nЈурт-ээлем[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай кырай Россияда эҥ ле јаан аграрный регион болуп јат. Мында аш, сӱт, эт, алып, сахарный свёкла, кӱнкузук, лён масличный, лён-долгунец, хмель, рапс ла соя ӧскӱредилер.\n1954—1960 јылдарда кырайда 3 млн га целина јер кыралалган. Бӱгӱнги кӱнде бастыра јериниҥ кеми 16 млн га, оныҥ 40 % јери јурт ээлем тузаланышта. Экономикалык айалга коомойтыганыла колбой јурттоваропроизводительдер 125,3 муҥ. га пашняны кыралабайт, јер залежи болот. Алтай кырайда кырларлу да јер бар, онойдо ок чӧл лӧ агашту јер бар. Чернозем јер кӧп сабада 80 %. Текши јери 15799,6 муҥ. га. Кыралалган јер — 40,6 %. Сугарып турган јер 105,7 муҥ. га, олордыҥ 99,5 муҥ. га — пашняда. Региондо 8,5 муҥ. га састы кургаткан јер. Органический веществолор једишпейт, органический удобрениелер ас. Јӱк ле тал орто пашны фосфорло јеткилделет, ӱчинчи бӧлӱгине калий јетпейт, бастыра јерге азотный удобрение, цинк, сера, кобальт ла молибден јетпей јат. Подкислениени 15 % пашня алат, 600 муҥ. га пашня засоленный эмезе куӱурлу јер.\nБийский зонаныҥ јери јурт ээлем иштерге эҥ ле јакшы: Бийский, Зональный, Смоленский, Быстроистокский ле Троицкий аймактар, онойдо ок кырлардыҥ јанында аймактар: Красногорский, Алтайский, Советский ле Солонешенский. Мында чернозёмло бай почва, јут-чык јеткилинче тӱжет, је рельефте эби јок јерлер бар. Барнаулга јуук аймактарда јерле ишке јарамыктузы: Павловский, Калманский, Ребрихинский, Косихинский. Мында јер Бийский зонага кӧрӧ эмеш уйан, је јердиҥ чыгы база јеткилинче, рельеф јакшы. Чӧлдӧ аймактардыҥ јеринде мындый јарамыкту айалгалаы ас, је ондый да болзо аш ла сахарлу-свекла саларга мал азыраарга јарайт. Јурт ээлем иштерге тӱштӱктиҥ алды ла тӱштӱк-кӱнбадыш аймактардыҥ јери тыҥ ла јакшы эмес: Угловский, Михайловский, Егорьевский, Кулундинский аймактар, ондо улам сайын кӱйгектер болот, кургак изӱ салкындар согот, ковыль ӧлӧҥ јерди ӱрейт, суу да ырак. Кӱнчыгыш аймактар Тогульский, Ельцовский, Солтонский, Заринский кыра салар јери ас болуп, айландыра агаштарлу кырлар, тайга, састыган јерлер учун аш саларга ээлемдерге кӱч болот.\n2010 јылда кырай Сибирский федерал округта јурт ээлем продукцияла баштапкы јерде болгон. Эт, сӱт, јымыртка берери кӧптӧгӧн. 2020 јылдыҥ турултазыла јуртээлем производствоныҥ јылдык индекси — 108,5 %.\nАлтай аграрийлер аш садарыла тӱжӱм јок то јылда акчаны иштеп аладылар. 2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ бажында арбаныҥ баазы (3-чи класс) бир тонна учун 15-16,5 муҥ салковой болгон, алдында јылда оныҥ баазы јӱк ле 11 муҥга арайдаҥ једип турган болгон. Гречиханыҥ баазы 1,5-га кӧдӱрилген — тонна учун 35-37 муҥ салковой, алдында јылдыҥ 22-24 муҥ салк. баазына кӧрӧ. 2020 јылда агропредприятиелердиҥ једими 18 млрд салковойды ажар, ол јылга кӧрӧ 40 % бийик, аш ӧскӱреринеҥ келген једим. Субсидияларды чотко алза, рентабельности (сельхозпредприятиелердиҥ) 30 % (2019 јылда 22 % болгон, ӱстӱги бажы 2016 јылда 26,1 %).\n2020 јылда алган једим +143,3 млрд салковой . Чистая прибыль составила +18млрд р \nМал-аш ӧскӱрери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде јаба 690,8 муҥ. тумчук (3,9%-ке ас), олордыҥ 292,6 муҥы уйлар (2,6%-ке), чочколор – 408,4 муҥ тын (6,0%-ке ас), кой ло эчки – 182,5 муҥ. тын (11,9%-ке ас). Мал-аштыј текши тоозын алза, 41,0%-ти соок тумчуктузына келижет, 58,4% – чочколор, 76,6% – кой ло эчки. .\nАлтай кырай Россия ичинде региондордыҥ ортозында соок тумчукту малдыҥ тоозыла (705,6 муҥ тын) бежинчи јерде турат, сӱт берериле 4-чи јерде . Сӱттиҥ берилген кеми 1210 муҥ. тонна (100,5 % , 2019)  , мал-аш ла куштарды этке табыштырганыла 276 муҥ. тонна (101,1 % , 2019), јымыртка — бштапкы карап 1 млрд (101,6 %).\nПромышленностьто тӧс јерде машиностроение (гусеничный тракторлор, салдалар, паровой котелдор ило кош тартатан вагондор, дизельный двигательдер, шиналар, кузнечно-прессовый машиналар, буровой станоктор, трактор ло кӧӧликтерге генераторлор). Оборонный комплекске база кӧп продукция эдилет.. Јаан јерди курсак-тамак эдер промышленность алат, аштаҥ эдилген курсак, эт-сӱттеҥ јазалдар, аракы ла алкогольный эмес продукция.\nЭҥ јаан деген предприятиелер: ПАО «Алтайский моторный завод», ПАО «Барнаултрансмаш», ООО «Барнаульский завод механических прессов», ПАО «Алтайский вагоностроительный завод(Алтайвагон»), ПАО «Алтайкокс», ПАО «Иткульский спиртзавод», АО «Федеральный научно-производственный центр «Алтай»|ФНПЦ „Алтай“», ЗАО «Эвалар», ФКП «Бийский олеумный завод»\nХимия ла нефтехимия тыҥ ӧзӱм алынбаган отрасльдар. Тӧс јерде Кучуксульфатный комбинат пгт. Степное Озеродо турат, ол сульфат натрия эдип јат, оныҥ кезигин сернистый натрий эдет, цветной металлургия ла јеҥил промышленностьто тузаланадылар, онойдо ок ФКП «Бийский олеумный завод» промышленный ВВ чыгарат, олеум, серный кислота ла электролиттер, дизельге присадкалар, бетонго модификатор.\nЈаш-Тура кала ӧзӱминде инновационный стратегиялу билимград оборонный тӧс јерлӱ, нанатехнологияларлу учун, мында , Алтайский биофармацевтический кластер бар, тӧс инновационно-стратегический амадузы тергееге импортло келип турган эмдердиҥ ордына бойындыйин эдери.\nЭнергетика[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2018 јылдыҥ учында Алтай кырайда 11 тепловой электростанция иштеп јат, текши кӱчи 1537,5 МВт. 2018 јылда олор 6896 млн кВт·ч электроэнергия берген.\nКырайдыҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине электроэнергетика јаан салтарын јетирет. Јаан учурлузы, тӧзӧлгӧзи тепловой электростанциялар: Барнаулда: Барнаульская ТЭЦ-2 ле Барнаульский ТЭЦ-3, Јаш-Турада: ТЭЦ, Рубцовскта: ТЭЦ озогы тракторный заводтыҥ. Олор ташкӧмӱрле иштейт, Кузнецкий месторождениениҥ, Нерюнгриниҥ месторождениезиниҥ таш кӧмӱриле, Канско-Ачинскийдиҥ, котельныйлар дезе мазутла иштейт. Ар-бӱткенниҥ газы келгениле, кезик котельныйлар газ-одыруга кӧчкӧн (Барнаул — Бийск — Белокуриха деп линияла).\nКырайда бастыра энергияныҥ јӱк ле тал ортозы эдилет, артканын Объединённая энергосистема Сибири берип јат.\nСаду[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nВнешнеторговый оборот Алтай кырайдыҥ 2009 јылда тышсадуобороды бир јылга 1 124 449,9 муҥ. доллар США ла по 2008 јылга кӧрӧ 43,1 %-ке астайла, је бу ла ӧйдӧ экспорт 764 080,2 муҥ. доллар болгон (57,2 % 2008 јылга кӧрӧ), импорт — 360 369,7 муҥ. доллар (56,1 % 2008 јылга кӧрӧ).\nРегионныҥ јаантайынгы партнерлоры СНГ-ныҥ ороондоры 2008 јылда Казахстан, Украина, Узбекистан, Таджикистан, Киргизия, Туркмения, Азербайджан, ырада ороондордоҥ: Бельгия, Иран, Китай, США, Германия, Афганистан, Монголия, Италия ла Япония. Садуда Арасей ичинде јаантайынгы партнерлоры: Кемеровский область, Омский область, Липецкий область, Новосибирский область, Свердлов область, Челябинск область ла Иркутск областьтар, Москва кала ла Республика Башкортостан. Тышэконом иштиҥ эрчимдӱ туружаачылары: компаниялар «Алтай-кокс», «Алтайвагон», «Барнаул станкостроительный завод», «Кучуксульфат», «Алтайский шинный комбинат», «Эвалар», «Алтай-форест» ле «Валерия». Садуга не барат: Каменноугольный кокс, пиломатериалдар, котельный оборудование, вагондор, кулур, алюминиевый сплавтар, охотничий ле спортив патрондор.\nСадуныҥ кӧп јармызы аш садары болуп јат. Одним из крупных Јаан экспортёрлордыҥ бирӱзи «Алтай теермен», ол 2008 јылда тӧзӧлгӧн, биригип, телекейлик рынокко чыгарга\nРозничный садуныҥ рыногында јербойыныҥ компаниялары иштейт «Аникс», «Форне», «Детский мир (бир тизим магазиндер)», «Лента», «М.Видео», «Мария-Ра», «Новэкс»,, «Сибвез», «Спортмастер», «Холидей Классик», «Эльдорадо».\nВ последние годы в экономике Калганчы јылдарда Алтай кырайдыҥ экономиказында туризмниҥ учуры јаанаган. 2010 јылда 9 айдыҥ туркунына регионго 950 муҥ кижи келип јӱрген, олордыҥ 60 муҥы — ӧскӧ ороондордыҥ улузы. Алтай кырайга 2010 јылда 35 %-ке кӧп туристтер келген (2009 јылга кӧрӧ) — бу 1,1 млн кижи. Кырайда федерал учурлу курорт бар, Белокуриха, развиваемые туристско-рекреационные зоны «Бирюзовая Катунь» ла «Сибирская монета (ойын зона)». Кырайда база ӧскӧ јарлу јеолер: кӱнбадыш јанында тусту кӧлдӧр (Яровое, Завьяловский аймак),(Алтайский аймак, Курьинский аймак, Змеиногорский аймак).\nЭкономиканыҥ баш управлениезиниҥ јетиргениле, Алтай кырайда 2010 јылда 770 турист предприятиелер иштейт, ол тоодо 545 коллективный акча салынган биригӱлер, улус токтоор јериниҥ текши тоозы — 45 муҥ. Олордоҥ јыл айландыра амыраар јерлӱзи — 17 муҥга шыку, 41 санаторно-курортный учреждение, 9 муҥ јерлӱ.\nАлтай кырайда темирјолдор бар. Олордыҥ текши узуны 1803 км. 866 км — темирјол промышленный предприятиелердиҥ. Революциядаҥ озо ӧйдӧ Барнаул — Семипалатинск деп узуны 650 км, Барнаул — Јаш-Тура узуны 150 км деп темир6олдор болгон. 1945 јылга јетире Славгород — Кулунда — Павлодар ла Локоть — Усть-Каменогорск деп магистральдар тудулган, јууныҥ кийнинде јылдарда — тӱштӱк-сибир участокто (Кулунда — Барнаул — Артышта) ло ортосибирский (Барнаул — Камень-на-Оби — Карасук) деп направлениелер ачылган.\nКырайдыҥ эҥ узун темирјолы — Турксиб, бу јолло транзит кош Россияныҥ кӱнчыгышјанынаҥ Орто Азия јаар барат. Тӱштӱк-Сибир магистральла транзит кош Россияныҥ кӱнбадыш јанына ла Казакстанныҥ ортозына једет. Эҥ јаан темирјол станциялар: Алтайский, Барнаул, Јаш-Тура, Кулунда, Рубцовск, Алейский. Јаш-Тура — Улалу деп темирјол тудуларга темдектелет.\nКӧӧлик јолдордыҥ узуны 15,5 муҥ км. Бастыра аймактардыҥ тӧс јерлери Барнаулла кӧӧлик јолдорло колбу тудат. Кырайдыҥ јериле федерал трассалар ӧдӧт: Р-256 «Чуйдыҥ трагы» Новосибирск — Јаш-Тура — Монгол јериле тергеелик кыйу, А-322 Барнаул — Рубцовск — Республика Казахстанла тергеелик кыйу. Эл-јон транспорт 78 % јон јаткан јерлерге јӱрет. Трамвай ла троллейбустар Барнаулда иштейт ( Барнаульский трамвай, Барнаульский троллейбус), Јаш-Тура (Бийский трамвай), Рубцовскто (Рубцовский троллейбус). Автоперевозканыҥ рыногында 12,5 муҥ (2006) предприятие иштейт, 886 маршрутту, 220 — калада, 272 — калага коштой јерде, 309 — јон јаткан јерлер ортодо. Ого коштой, 8 автовокзал ла 47 улус отурар станциялар.\nБарнауда аэропорт ороонныҥ 30 калазыла колбу тудат. Јаш-Турада аэропортты орныктырар деп план бар. Бӱгӱнги кӱнде Рубцовский аэродром иштебейт деп јетирӱ бар.\nКерептер јӱрер линиялардыҥ узуны 650 км, (2020 јылда)ол сууда јолдордыҥ 450 км-и улай ла иште. Кырайдыҥ алтынчы бӧлӱги суу-транспортло јеткилделет, кайда да 1 млн кижилӱ. Судоходство развито по рекам Оп ло Бий сууларла керептер јӱрет (Јаш-Турага јетире), Кадынла (Шульгинкага јетире). 1950-чи — 1980-чи јылдарда кичӱ-судоходство Чумышла (Тальменкага), Чарышла (Калманкага) Алейле (Усть-Алейкага) иштеген. Коштыј бӱдӱми: строиматериалдар ла ташкӧмӱр. 1990-чы јылдардыҥ ортозына јетире сӱреен кӧп аш тартатань болгон, онойдо ок агаш. Сууларда пристаньдар ла суу-вокзалдар (Барнаул, Камень-на-Оби) бар. Тӧс порттор: Јаш-Турада ле Барнаулда. 2020 јылда керектиҥ аайыла 30 буксирный кереп иштеп јат (тип РТ).\nБилим ле ӱредӱлик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтайский тергеелик университет\n2020 јылдыҥ бажында Алтай кырайда 35 ӧмӧлик башка-башка билим, проектный ла шиҥжӱ иштер эдип турган.\n2021 јылда бийик ӱредӱни Алтай кырайда 12 тергеелик вузта алар арга бар, онойдо ок бир канча филиалда ла ӧскӧ региондордыҥ вузтарыныҥ представительстволоры.\nЈаан деген университеттер ле институттар Барнаулда. Олордыҥ тоозында, Алтайский государственный университет, Алтайский государственный технический университет, Алтайский государственный аграрный университет, Алтайский государственный медицинский университет, Алтайский государственный педагогический университет, Алтайский государственный институт культуры, Алтайская академия экономики и права, Алтайский экономико-юридический институт, Алтайский институт финансового управления ла Барнаульский юридический институт МВД России.\nОноҥ ӧскӧ, филиалдар ла представительстволор: Финансовый университет при Правительстве Российской Федерации (2014 јылга јетире Всероссийский заочный финансово-экономический институт болгон), Российской академии народного хозяйства и государственной службы, Алтайский институт экономики Санкт-Петербургской академии управления и экономики, Ленинградский государственный университет имени А. С. Пушкина (Ленинградского государственного областного университета), Московский государственный университет культуры и искусств, Барнаульский филиал Современной гуманитарной академии.\nБарнаулда 11 Проектный институт ла проектно-изыскательный институттар ла олордыҥ филиалдары, 13 научно-исследовательский институт.\nБарнаулдыҥ НИИ-лериниҥ ортозында бойыныҥ ууламјызында лидер болуп тургандары: НИИ садоводства Сибири им. М. А. Лисавенко, каланыҥ эмеш бийик јеринде дендрарийлӱ), Институт водных и экологических проблем СО РАН, Алтайский научно-исследовательский институт технологии машиностроения, Алтайский НИИ сельского хозяйства, Алтайский НИИ водных биоресурсов и аквакультуры, Сибирский научно-исследовательский институт сыроделия.\nВузтарда ла научно-исследовательский ӧмӧликтерде 3700 кижи иштейт, олордыҥ тоозында 250 доктор наук ла 1500-ке шыку билимниҥ кандидаттары.\nАлтайский государственный технический университет ичинде Алтайский технополис ачкан, онызы наукоёмкий производстволордыҥ предприятиелериле иштейт. Алтайский государственный университет науковедениениҥ ле глобалистиканыҥ НИИ-зин ачкан.\nБарнаулда планетарий — Россияда эҥ баштапкылардыҥ бирӱзи, 1950 јылда ачылган. 1964 јылда планетарийдиҥ залында «Малый Цейсс» деп аппарат тургузылган (немец фирма Carl Zeiss Jena).\nЈаш-Турада Алтайская государственная академия образования имени В. М. Шукшина (АГАО) иштейт, Јаш-Турада технологический институт АлтГТУ, Институт проблем химико-энергетических технологий Сибирского отделения Российской академии наук (ИПХЭТ СО РАН]]). Эмдиги ӧйдӧ бу кала Россия Федерацияда эҥ ле јаан (улустыҥ тоозыла) наукоград болуп јат. Калага Российский Федерацияныҥ наукограды деп статусты Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ от 21 ноября 2005 јылда кӱчӱрген айда чыккан јӧби аайынча (№ 688) берилген, 2011 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29 кӱниниҥ № 216 темдектӱ јӧбиле уулалткан. Бийск Барнаулла теҥ тай кырайдыҥ јаан учурлу научно-образовательный тӧс јери болот. Мында билим потенциал јуулган: бийикквалифицированный кадрлар, эмдиги ӧйдиҥ технологиялык ла экспериментал базазы, социально-производственныя инфраструктура. Калганчы беш јылга каланыҥ бийик ӱредӱлӱ заведениямелери 197 инновационный проект бичиген орустап «касающихся разработки боевых частей обычного снаряжения, развития и синтеза высокоэнергетических соединений, лекарственных и биологически активных субстанций, создания новых материалов, в том числе композиционных, теплоизоляционных, полимерных композиций, микромодифицированных нанодисперсными фазами, получения сверхтвёрдых материалов в кавитирующих средах и др».\nРубцовскта Рубцовский индустриальный институт АлтГТУ иштейт, Рубцовский институт АлтГУ ла Рубцовский филиал Университета Российской академии образования база мында.\nАлтай кырайдыҥ тергеелик филармониязы\nЈаҥжыккан национал кӱӱ-культура тӱштӱк аймактарда куманды калыктыҥ кӱӱзинде, онойдо ок орус кӧчкиндердиҥ кӱӱлеринде кӧрӱнет. Барнаулда Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии ле государственная филармония Алтай кырайдыҥ иштеп јат.\nТеатр[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈащ-Турада драматический театр (оҥ јанында)\nКӧп саба театрлар Барнаулда. Крупнейшие из них, Алтайский краевой государственный театр музыкальной комедии, Алтайский краевой театр драмы им В. М. Шукшина, государственный молодёжный театр Алтая. Јииттердиҥ экспериментал театры — «Калейдоскоп» деп театр-студия, студенческий театр «Пристройка» ла Театром теней. Јаш-Турада 1939 јылда тӧзӧлгӧн Јаш-Тураныҥ городской драматический театры иштейт. Рубцовскта драматический театр 1937 јылда ачылган.\nФестивальдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1976 јылдаҥ ала Барнаулда, Јаш-Турада ле Сростки јуртта «Шукшинские чтения» деп фестиваль бичиичиниҥ, актёр ло режиссёрдыҥ эземине учурлалган, јаҥжыгып ӧткӱрилет.\n2006 јылдаҥ ала Верх-Обское јуртта (Смоленский аймак) , Јаш-Тураныҥ јанында јылдыҥ ла Евдокимов Михаил Сергеевичтиҥ эземине учурлаган межрегиональный албатылык фестиваль ады «Земляки», (1992 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире культурно-спортивный байрамды Михаил Евдокимов бойы ӧткӱрген). 2009 јылдаҥ ала фестиваль текшироссийский статусту.\nАлтай кырай учун маргаандарда кӧп сабада Барнаулдыҥ командалары туружат: хоккейный клуб «Алтай (хоккей клуб)» (баштапкы лига; алдында ӱстӱги лигада «Локомотивте» болгон), «Мотор (хоккейный клуб, Барнаул)», футбольный клуб «Динамо (футбольный клуб, Барнаул)» (экинчи дивизион Россияда, футболло), футбольный клуб «Полимер» (ӱчинчи дивизион Россияда), волейбольный клуб «Университет» (лига А), Ӱй улустыҥ клубы ӧлӧҥдӧ хоккейле, «Коммунальщик (хоккейный клуб)», команда баскетболло «Алтайбаскет» ле о.ӧ. Бийскте алдында футбольный клуб «Прогресс». В настоящее время в третьем дивизионе России выступают бийский «Строитель» болгон, Рубцовскто «Торпедо (футбольный клуб, Рубцовск)», команда «Полимер» Барнаулдаҥ ла јииттердиҥ «Динамодо составы». Любительский ӧмӧликтердиҥ чемпионаттары баскетболло, хоккейле, футболло ӧдӧт, онойдо околимпиадалар болот јуртспортчылар ортодо. 2004—2005 јылдарда футболло Россияныҥ командазыныҥ капитаны Смертин Алексей Геннадьевич Барнаулда чыккан, мында футбол ойноп баштаган. Мында ол футболло олимпийский резервтиҥ детско-юношеский школын (СДЮШОР) тӧзӧгӧн.\nАлтайдыҥ спортсмендеринеҥ Котова Татьяна Владимировна (кӱлер приз Јайгы Олимпий ойындар 2000 ла Јайгы Олимпий ойындар 2004, узунына калыыры), Клевченя Сергей Константинович (мӧҥӱн ле кӱлер приз Кышкы Олимпий ойындар 1994 конькобежным спорт), Алексей Тищенко (алтын медаль Јайгы Олимпий ойындар 2000, бокс)о.ӧ. Бастыра ӧйгӧ 1952 јылдаҥ 2008 јылга јетире кышкы ла јайгы олимпиадаларда Алтай кырайдыҥ спортчылары 8 алтын ла, 10 мӧҥӱн, 4 кӱлер медаль ойноп алган.Кӧп саба спортивный инфраструктура регионныҥ јаан калаларында: Барнаулда Дворец зрелищ и спорта имени Г. С. Титова, Оп (спортивный комплекс), стадиондор, спортзалдар, эжинер бассейн, Алтай краевой ипподром, чанаа базалар, Тирлер (стрельбище); Славгородто (Россия), Заринскте ле Бийскте спорткомплекстер ле јаан эмес футбол стадиондор.\nТелевидение[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЦифровой эфирный телерадиовещание DVB-T2 деп форматта Алтай кырайда Алтайский краевой радиотелецентр (РТРС «Алтайский КРТПЦ») филиалла ӧткӱрилет. Филиал 97,75 % эл-јонды 20 кире акча тӧлӧбӧс цифровой эфирный телеканалдарла јеткилдейт: Первый канал (Россия), Россия-1, Матч ТВ, НТВ, Пятый канал (Россия), Россия-24, Россия-24 К, Карусель (телеканал), Общественное телевидение России, ТВ Центр, РЕН ТВ, Спас (телеканал), СТС, Домашний, ТВ-3, Пятница!П, Звезда (телеканал), Мир (телерадиокомпания), ТНТ, Муз-ТВ ла радиостанциялар «Радио России», «Маяк (радиостанция)», «Вести ФМ».\n2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай кырайда федеральный телеканалдарды бу форматла кӧргӱзерин токтоткон. Регион бӱдӱнге цифровоей телевещаниеге кӧчкӧн (общероссийских обязательных общедоступных телеканалов).\n↑ Президент России подписал закон об изменении часовой зоны Алтайского края (ја. эм.). www.altai.aif.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2016.\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Горбатова О. Н. Атлас Алтайского края. — Барнаул: НИИГП, 1998.\n↑ 3,0 3,1 Ревякин В. С., Пушкарёв В. М. География Алтайского края. — Барнаул: Алт. книж. изд-во, 1989.\n↑ Географическое положение Алтайского края (ја. эм.). Сайт «Барнаул-Алтай.ру». Дата обращения: сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2010.\n↑ Животные Алтайского края (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 4 кӱни, 2017.\n↑ 10,0 10,1 Худяков А. А. История Алтайского края, по ред. В. И. Неверова. — Барнаул: Алт. книж. изд-во, 1971.\n↑ Алтайский край фронту (ја. эм.). Официальный сайт Алтайского края. Дата обращения: сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2010.\n↑ История Алтайского края (ја. эм.). Официальный сайт Алтайского края. Дата обращения: сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2010.\n↑ Э. Иодковский. Целина начиналась с Алтая // Алтайская правда : газета. — 2002. — № № 114 (24015). Архивировано 16 ӱлӱрген ай 2011 года.\n↑ АПК края (ја. эм.). Сайт Главного управления сельского хозяйства Алтайского края. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Что будет с алтайскими левыми? (ја. эм.). ИД Алтапресс. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2010.\n↑ Д. Негреев. Валерий Киселёв: Семипалатинская программа – уникальный опыт совместной работы чиновников и учёных (ја. эм.) (недоступная ссылка). ПолитСибРу. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2010. Архивировано чаган айдыҥ 19 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Сергей Демчик: "Нормативный срок окупаемости газопровода – 40 лет" (ја. эм.). ИД Алтапресс. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2010.\n↑ 21,0 21,1 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР (орус.). «Демоскоп Weekly» (17 кӱӱк ай 2011). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2021. Архивировано кочкор айдыҥ 24 кӱни, 2021 јыл.\n↑ 22,0 22,1 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 23,0 23,1 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (ја. эм.).\n↑ 24,0 24,1 Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 кичӱ изӱ ай 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.\n↑ 25,0 25,1 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и её территориальных единиц по полу (ја. эм.). Архивировано куран айдыҥ 23 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 26,11 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года\n↑ 27,00 27,01 27,02 27,03 27,04 27,05 27,06 27,07 27,08 27,09 27,10 27,11 27,12 27,13 27,14 27,15 27,16 27,17 27,18 27,19 27,20 27,21 27,22 27,23 27,24 27,25 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1996A\n↑ 28,0 28,1 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (орус.). Федеральная служба государственной статистики (2002). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2021 јыл.\n↑ 29,0 29,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (ја. эм.). Дата обращения: чаган айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано чаган айдыҥ 2 кӱни, 2014 јыл.\n↑ 30,0 30,1 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 20 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 31,0 31,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2014. Архивировано кӱӱк айдыҥ 31 кӱни, 2014 јыл.\n↑ 32,0 32,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 33,0 33,1 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 2 кӱни, 2014. Архивировано куран айдыҥ 2 кӱни, 2014 јыл.\n↑ 34,0 34,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 6 кӱни, 2015. Архивировано куран айдыҥ 6 кӱни, 2015 јыл.\n↑ 35,0 35,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года\n↑ 36,0 36,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (орус.) (31 јаан изӱ ай 2017). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017 јыл.\n↑ 37,0 37,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 25 кӱни, 2018. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2018 јыл.\n↑ 38,0 38,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2019.\n↑ 39,0 39,1 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 13 кӱни, 2020.\n↑ 40,0 40,1 40,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2021.\n↑ Бюджет Алтайского края на 2021 год и на плановый период 2022 и 2023 годов утвержден на сессии Алтайского краевого Законодательного Собрания в окончательной редакции (ја. эм.). www.altairegion22.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Государственный долг Алтайского края // 2020 год - Министерство финансов Алтайского края (ја. эм.). minfin.alregn.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Татьяна Гладкова. Алтайские депутаты внесли изменения в бюджет региона на 2021 год (ја. эм.). tolknews.ru (26 кочкор ай 2021). Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ 46,0 46,1 Исполнение бюджетов // Исполнение краевого бюджета // 2020 год - Министерство финансов Алтайского края (ја. эм.). minfin.alregn.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Исполнение бюджетов // Исполнение краевого бюджета // 2020 год - Министерство финансов Алтайского края (ја. эм.). minfin.alregn.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Впервые после шестилетней паузы на Алтае проведут "Российский день поля" (ја. эм.). altapress.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 2 кӱни, 2016.\n↑ 1.3. Сельское хозяйство и лесное хозяйство (ја. эм.). gks.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Схема и программа «Развитие электроэнергетики Алтайского края» на 2020—2024 годы (ја. эм.). Pravo.gov.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 8 кӱни, 2020.\n↑ Энергетика Алтайского края (ја. эм.). Информационно-аналитический портал Doc22.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Информация о работе предприятий энергетики края (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный сайт Управления Алтайского края по промышленности и энергетике. Дата обращения: сыгын айдыҥ 29 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Статистика и годовые отчёты (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный сайт Алтайского края. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2010. Архивировано јаҥар айдыҥ 16 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Наука в Алтайском крае (ја. эм.). www.altairegion22.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Вузы Алтайского края (университеты и институты) – список 2021 (ја. эм.). vuz.edunetwork.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Бийск Наукоград (ја. эм.). biysk22.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 17 кӱни, 2016.\n↑ 69,0 69,1 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.\n↑ Муниципальное бюджетное учреждение культуры "Рубцовский драматический театр" - Главная (ја. эм.) (недоступная ссылка). rubdramteatr.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 5 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 7 кӱни, 2019 јыл.\n↑ Чемпионат Алтайского края по футболу (ја. эм.) (недоступная ссылка). Сайт «Алтайский футбол». Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 4 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ В Алтайском крае пройдёт Олимпиада сельских спортсменов (ја. эм.). Сибирское агентство новостей. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 4 кӱни, 2010. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Олимпийцы Алтая (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный сайт Алтайского края. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 4 кӱни, 2010. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 12 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Официальный сайт Алтайского края (ја. эм.) (недоступная ссылка). Спортивные сооружения. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 4 кӱни, 2010. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 12 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Ӱлекер:Cite news,Официальный сайт Алтайского края.\n↑ Ӱлекер:Cite news,Управление печати и массовых коммуникаций Алтайского края.\nЈаан норвежский · Јаан российский · Православная · Britannica (онлайн) · Современной Украины\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтай_кырай&oldid=34680"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 21 кӱӱк ай 2022, 00:29.


ИГОРЬ АТКУНОВ: ДЕПУТАТ ИЖИМДИ БӰДӰРЕРГЕ АЛБАДАНАДЫМ… | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nИГОРЬ АТКУНОВ: ДЕПУТАТ ИЖИМДИ БӰДӰРЕРГЕ АЛБАДАНАДЫМ…\nБис аймактыҥ депутаттарыла туштажуларды улалтып, Ийин ле Инеген јурттардаҥ аймактыҥ депутады Игорь Аткуновло бӱгунги эрмек-куучынды ӧткӱредис. Игорь Егорович депутаттыҥ ижин бӱдӱрип ӧткӧн чакта баштаган деп айтса јастыра болбос, 90 јылдарда оны јерлештери эки катап аймактыҥ депутадына талдаган эди. Эмди, калганчы јылдардыҥ туркунына ол ӱчинчи ле тӧртинчи катап талдаштарды ӧдӱп, чыгартылу ижин оноҥ ары ӧткӱрип, аймактыҥ Совединде ченемели јаан депутаттардыҥ тоозына кирет.\n— Игорь Егорович, Ийин ле Инеген јурттардыҥ бастыра уур-кӱчтери слерге таныш, албатыныҥ јадын јӱрӱмин слер бойыгардыҥ кӧзӧрлӧ кӧрӱп турыгар,. Бу кӱнге эҥ јаан ла учурлу деген кӱчтер кандый?\n— Ийин јуртта эҥ кӱч сурактардыҥ бирӱзи – ол суу. Јаан удабаган, јуртта јаҥы водопровод согулган, колонкалар тургузылган. Андый да болзо, анчадала јайгыда, огород неме башталза, улуска суу јетпей сӱреен кӱч болып јат. Оны кӧрӱп, бис республикан Эл Курултайга ла Башкаруга јурт администрацияла, аймактыҥ башкарузы ла кожо эл-јонныҥ адынаҥ баштанган болгоныс. Башкару бистиҥ баштанганыска ајаруны эткен. Эмди, бу јылда база бир глубинный носос согорго белетенип јадыбыс. Акча-манады берилген, сананзам јер ээризе, ол иштер кыймыктанар.\nБаза бир кӱч сурак – школ. Кече ле школдыҥ директорыла куучындашканыс — эски школды ойто иштедип, ондо спортзал ачары јанынаҥ суракты шӱӱшкенис. Эм тура јаҥы школдыҥ ичи јазалып ла јат. Ӱредӱчилер мени бойыныҥ јуундарына, ада-энелерле туштажуларга, јаантайын кычырат. Барып јадым, аргам болзо болужадым. Бир сӧслӧ айтса школло бис бек колбуда.\nИйиндеги эмчиликте стационарды ойто ачсын-иштетсин деп, Башкаруга баштану эткен болгоныс, је кару эм тура албадыс. Бистиҥ эмчилик кем јок, талдама ремонт эдилген. Бир канча јыл кайра иштеп турарымда эмчиликте гараж та јок, кочегарка ла кожо бир турада болгон. Аймактыҥ јааныныҥ, баш врачтыҥ болужыла башка гараж ла котельный тудулган, больницаныҥ бойында јаан ремонт эдилген. Эмичиликтиҥ учуры улус эмдерге ине, а бисте стационар јок, онызы коркушту јаан једикпес деп сананадым. Ижи јок, акчазы кирелӱ улуска ары-бери јоруктарга кӱч. Ого ӱзеери городто ло Оҥдойдо эмденерге јаантайын ла сакыыр керек.\nИнегенде јол, кӱр, связь јанынаҥ кӱч болгон. Бойор билерер кӱр ле јол эдилген, связьты јурт администрация ла аймактыҥ башкарузыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, оптоволоконный кабель ӧткӱрип, эдип алдыбыс. Ӧткӧн ӧйлӧрди кӧрзӧ ФАП јазалган, клубта бир эмеш ремонт эдилген. Эмди јаан ајаруда школды јазаары – јабынтызы ӧткӱре агып јат, бот оны солыр керек. Суу јанынаҥ — Инегенде колонкалар согулган, ол јанынаҥ кӱчтер эмеш астаган.\n— Инеген ажыра Тӱҥӱрге јетире јол ӧткӱрери јанынаҥ слердиҥ санаа-шӱӱлтегер кандый?\n— Социальный јанынаҥ алаҥзу јок јакшы, нениҥ учун дезе ончо неме эмди јолдоҥ камаанду — јол болзо јаманы јок. Је ойто база бир келтейи бар, мен јерлештерле ол јанынаҥ куучындашкам. Улусты чочыдып турган сурак – јерлер садыш, тураазынаҥ акчалу улус келип, јаан турбазалар тудулып башталары. Оноҥ, јол ачылганыла колбой, јурт кечире кӧп јорукчылар јӱрер, олордыҥ ортозында кандый ла улус бар, криминал да кӧптӧӧрдӧҥ айабас. Орустап айтса «проходной двор» болор.\n— Эки јуртта одын-одыру јанынаҥ кандый?\n— Лесосекалар јаар јол эмеш эдилген, је ол ло бойы, одын алар јер јок. Ыраак одынга једерге.\n— Талдаачылар ла јурт администраця ла кожо колбулар кандый?\n— Бис бир јурттыҥ улузы ине, оныҥ учун јаантайын ла јолугып эрмектежип јадыбыс, телефон до согып јат, чаазынга бичийле де улус баштанат. Школдоҥ до, эмчиликтеҥ де, јурттыҥ спортчылары да баштанат. Кӱчим — аргам јеткенче болужып ла јадым. Јурт администрацияла кожо иштебей кандый да сурак бӱдӱрип болбозыҥ, оныҥ учун ончобыс ла јаба иштеп јадыбыс.\n— Эмдиги ӧйди јеҥил деп айдып болбозыс – ороондо кӱчтер кӧп, оныҥ ӱстине кризис табылган. Слер канай сананып турыгар, бӱгӱнги кӱнде де, ичкери де кӧрзӧ биске бу да кеминде болзо јадарга нени эдер керек?\n— Бу кӱнде ончо ло неме акча-манатла тудуш болуп калган ине. Бис быйыстыҥ кичинек производствоны, экономиканы кӧдӱрбезес, улусты ишле јеткилдебезес, јӱрӱмис бир де јаранбас деп айдарга турум. Бу ла бистиҥ Ийин ле Инеген јурттарды алзабыс, бойыска туризмле уружар керек. Кумак, таш бисте јеткил. Оныҥ учун рынокты лаптап ширтейле, кирпич, бетон материалдар эдерге јараар.\n— Мынаҥ ары иштенетен санаалар кандый?\n— Инегенди кӧргӧжин – улус ондо чыдамкай, бойыныҥ малын кичееп јадып јат. Оныла колбой јииттерге де эдер иш бар. Ийинди алзабыс, СПТУ јабылып каларда ал камык улус иш јок артып калган. Јииттер јуртта тудулбай, кӧчӱп-барып јат. Јаан јаштуларга база кӱч – суу, одын, ӧлӧҥ, ол ло эмчилик јанынаҥ. Оныҥ учун ас эмес улус мынаҥ кӧчӱп барарга албаданат — ол чочыдылу. Мен сананзам мында улуска таҥынаҥ микропризводстволор ачар керек.\nКелишпеген, јетире эдилбеген керектер бар ла. Библиотеканы ӧскӧ турага кӧчӱрери. Эмди јаҥы школго кӧчӧ береристе, эски школдыҥ туразы артып калган. Ол једеген тураны биске јурттыҥ ла аймактыҥ администрациязыла кожо сананып, тузаланар керек. Ондо школдыҥ спортзалын эдери јӧптӧлгӧн, оныла коштой ондо кӱрежип турган уулдардыҥ спортзалын эдер арга бар, тренажерлу кып ачар арга бар, клубты да ары кӧчӱрерге аргалу. Јондык биригӱлерди, «Ийин» фольклор ӧмӧликти бир јерге јуурга эптӱ деп сананадым. Кӧктӧнӧр, ӧдӱк јазар устарга оноҥ кыптар не бербес? Ол тураны биске јӱс процентке тузаланар керек деп, сананып турум.\n— Слер канайып сананып турыгар, эмдиги кӱнде депутаттыҥ ижиниҥ учуры јаан ба?\n— Кӧрзӧгӧр, кажы ла кижиде кандый ла шӱӱлтелер, санаалар, сурактар, комудаш та болып јат ине. Ончозы бойыныҥ сурактарыла јаҥга барып болбос не. Оныҥ учун јурттыҥ да, аймактыҥ да, Курултайдыҥ да депутаттары кожо ӧмӧ — јӧмӧ иштеп, улустыҥ уур-кӱчтерин кӧрӱп, јаҥга јетирер керек, бӱдӱрерге болужар керек. Ол тушта депутаттыҥ адыныҥ учуры јаан болор. Мен бу ла аймакта чыккам, ӧскӧм, кӧӧп улусты билерим, нӧкӧрлӧр дӧ кӧп. Јурттыҥ, аймактыҥ, депутаттардыҥ Совединиҥ башкарузыла колбу тудып, депутат ижимди бӱдӱрерге албаданадым.\n— Быйан слерге, Игорь Егорович, куучын-эрмек учун!\nНачинается прием заявок на грантовую поддержку »


Jуунты кожондор – кумулятивный эп-аргала тургузылган коожондор ÿлгер кептÿ тындулар ла ар-бÿткен керегинде кичинек чöрчöктöргö тÿней.\nЭн ле jарлузы «Койонок» деп кожон:\n"Койон, койон, койонок,\nКолы чыйрак койонок.\nКойон, койон, койонок,\nКобы кечире мантаган.\nСелбер тÿктÿ сары ÿкÿ,\nСеспес jерден сезип алган,\nБолчок jÿрек борт! эткен\nJиндÿ карын бырт! эткен".\n(Чараганова J. У.)\nКожоннын сюжеди арайынан ла öзöт: койоноктын ла ÿкÿнин анылу темдектерин тоолоп, кенетийин «борт!» ло «бырт!» деп öткöнижер сöстöрлö тÿгенет.\nБаланын санаа-укаазын теренжидерине «эркеледер сöстöр» лö «соотомолдор» сöзлигин байыдып, сöстин кöчÿре учурын jартаарына ууламjылап турган болзо, кожондордо\nкееркедер эп-аргалар там ла элбеп ле уурладылып барат: метонимиялар олицетворениеле солунат, тегин эпитеттер колболу эпитеттерле кожо айдылат. Темдектезе, «Сабарлардын кожоны» деп чÿмдемелде балдардын сабарлары jаныс ла адын адап эмес, jе кажызы ла кижи кептÿ болуп, анылу иш эдет:\n«Беш карындаш — беш сабар,\nБектен бек орды бар.\nБашпарак — ол баш сабар,\nБажын билип башкарар.\nБажы-Кырлу — ус сабар,\nБала алып отурар" ...\n(Ередеев, 1994, 4))\nБалдардын кожондоры ойын кептÿ болуп, кезикте кожондолот, кезикте öмö-jöмö айдылат-\n. Темдектезе, «Jааш» деп кожонды балдар кожо айдар аргалу:\n"Jааш, jааш jаап jат,\nМенин бажым суулан jат,\nМенин бажым сууланза,\nМенин чачым öзÿп jат".\n(Ередеев, 1994, с.4).\nКызычактар бу öйдö наадайларла ойноп, олорды jайкап, энелеринен уккан «кабай кожон» кожондогылайт. Jе бу кожондордо кöп сабазында баайлар сöстöр лö балага баштанганы артып калган. Кожондо баайлап айдар сöстöрдин такып айдылганы оны чокым ритмикага экелет:\n«Балдардын кожондоры"– кемиле кичинек ÿлгер кептÿ лирический чÿмдемелдер. Олор öктöм, чокым ритмикалу. Кожондор баланын эстетический кÿÿн-табын öскÿреринде jаан камаанын jетирип, айландыра телекейди кееркедим сÿр-кебер ажыра кöрöрине темиктирет, кийнинде бу кöрÿм-шÿÿлте оны ар-бÿткенди, тöрöлин сÿÿрине, романтический кÿÿн-тапка темиктирет. -\n«Том сöс». Алтай jанжыккан оос чÿмдемелде «том сöс» куулгазын кептÿ жанрларла (алкыш, шыпшаар, jада, эм сöстöрлö) укташ. Бу чÿмдемелди тегин кижи эмес, анылу «неме билер» улус кандый-бир чÿм-jан öткÿрип, кÿÿнзегенин бÿдÿрзин деп амадула айдат. Кийнинде öйлöрдö олор куулгазын-тарма учурын jылыйтып öскö жанрларга кирет. Чÿм-jанла кожо айдылганынан кандый бир эдилгелер артып калат. Öскö жанрлардын ичине кирзе де олордын турумкай кееркедим бÿдÿмдери тын кубулбайт.\nБир канча бÿдÿмдер куулгазын учурын jылыйтып, балдардын оос чÿмделгезине кирет. Олор ан-кушка, ар-бÿткеннин айалгазына баштанган кептÿ айдылат.\nБу чÿмдемелдер элдин jанжыккан jадын-jÿрÿмиле, иш-тожыла, чÿм-jандарыла колбулу. Темдек эдип, арба куурып, оны сокыга согып, саазынан айрыырга эскинге сееп турза, энези ойын кептÿ балазына «салкыннын ээзин сары эмеенди» кычырып келзин деп сурайт. Бала байагы салкынга баштанып, бöрÿгиле jанып кыйгырат: -\n"Салкын, кел! Салкын, кел!\nСамтар бöрким берейин\nЭзин кел! Эзин кел!\nЭски бöрким берейин,\nЭлгей эзип алайын,\nКöчö эдер арбамды\nКöптöн эзип алайын,\nТуудый коозо берейин,\nТутканча ла учуп кел!\nСаатабастан куйбуп кел!"\nБу кычыру том сöстö салкынды кижи кептÿ тындандырып, чарактын саазын учурып берзин деп сурайт. «Туудый коозо\nберейин» деп гипербола ла «самтар бöрким», «эски бöрким» деп эпитеттер\nкöргÿзип турган не-неменин кемин тыныдап, эткен иштин jалын кокыр кепке кийдирет.\n«Том сöстö» синонимия эрмек-куучыннын öктöмин тыныдат: «коозо» – «-\nсаганак» ол эмезе «тутканча» – «саатабастан».\nБалдардын оос чÿмделгезине киргенинин база бир темдеги – том сöстöрдин ÿлгери чокым ритмикалу болот. Ритмиканы тöзöп турган эп-аргалар ол jаныс та тÿней ÿйелик эмес, jе онойдо ок такып айдыларынын jÿзÿн-башка бÿдÿмдери: баштамы ла учында рифмалар, рифма-редиф, такып айдылган jолдыктар: "Эзин, кел! Эзин, кел!"\nСокыга соккон чаракты эскинге салып сееген кийнинде, ойто ээзинди jанзын деп сураар:\n"Тос айылды толурада бер,\nТоозынды учура бер!\nКийис айылды килиреде бер,\nКирди-торды ырада бер!\nСалкын, салкын, салкынак,\nЭзин, эзин, эзинек,\nЭркин — jайым jелбинек!"\nJакару кеберлÿ глаголдорды: «толурада бер», «учура бер» ле о.ö.; чокым ритмика, олицетворениелер, чÿмдемелдин айдып, ай-кÿннин айалгазы солунзын деп сураганы – ончозы jебрен «jада сöстин» турумкай темдектерин тузаланганы сезилет.\n«Jада сöстöн» алынган кыска кептÿ де чÿмдемелдер туштайт. Темдектезе, jаашка баштанганы:\nБу жанрдын кезик чÿмдемелдери учурыла «шыпшаар сöскö»jуук. Кöскö чöп киргенде айдар сöстö бала кучыйакка баштанат:\n"Ак кучыйак алып бер!\nКöк кучыйак кöрÿп бер!\nБалдар оны куулгазын чÿмдемел деп сананбайт – олор оны соотоп айдат. Сöслö кожо эдилге: ак кучыйак ла кöк кучыйакты кöзине кирген чöпти алып берзин деп сурап, бала кöзин jыжып, оозыла букырат – олорго ойын кептÿ деп билдирет.\nТом сöстö аллитерация («чöп, чöп», «чок, чок») ла ассонанстын бек колбузы («Кöр, кöс! Öр, сöс!»), сöстöрдин такып айдылганы («Чык, чык» ол эмезе «Чок, чок») чÿмдемелди чокым ритмикага ла анылу экспрессияга кийдирет.\nБаза бир анылу том сöс коноочыны азыраганыла колболу. Очокто кÿйген оттын ортозында одыннын учы ол эмезе кос турза, оны айылчы келип jаткан деп, бастыра ла бар курсакла кÿндÿлеп турум деп, кÿлле азыраар. Онон jол-jорыктан арыган кижи болзо, бажынын алдына база кос салып, jадып амырагар деп сурайт. Бала коноочыны азырап, элдин кÿндÿ-кÿреезинин этикедине, карам jок, ак-чек санаалу болорына темигет. Качан да бу база jаан куулгазын кептÿ чÿм-jан болгон болор. Jе öйдин öткöниле чÿм-jаны ундылып, кандый да темдектери артып калган.\n(Калташева С. С.)\nБу чÿмдемелде антитезанын болужыла тургузылат: jаман тиштин ордына jакшы тиш берзин деп кÿÿнзегени айдылат.\nАлкыш сöстöрдин кебин балдар jаны чыккан бозуны, кураганды эркеледип сыймап турза айдар:\nТом сöстöрдö jебрен жанрлардын турумкай эп-аргалары артып, куулгазын учуры jылыйып калат. Балдар куулгазын бÿдÿмдерле кожо öткÿрилип турган чÿм-jаннын темдектерин соотогон ойын чылап тузаланат. Куулгазын бÿдÿмдер баланын оос поэзиязына кирип кемиле кыскарып, тарма кептÿ формулалары jылыйып калат. Jе кееркедим тили, öктöм солунып jаткан керектер, такып айдыларынын эп-аргалары – олор баланын кееркедим кöрÿмине jуук учун тын кубулбай артат.\nАн-куштын кожондоры. Бу чÿмдемелдер чÿм-jаннын ичинде айдылып турганы олордын jебрен учурын керелейт. Кöп календарный чÿм-jандар турумкай кебиле бÿгÿнги кÿнге jетире öткÿрилип турган болзо, кезиги öскö жанрларга кандый бир бöлÿгиле кирип, кезиги куулгазын учурын jылыйтып балдардын оос чÿмделгезине кирет. Качан да куулгазын кептÿ болгоны оны том сöстöргö (анчада ла ан-куштарга баштанганына) jууктадып ийет.\n«Ан-куштын кожондоры» кеткин куштарды уткыганы ла ÿйдешкениле колболу. Темдектеп, jаскыда jелечини уткыганы:\n«Jакшы, jашкы ба, jелечи?!\nКандый jедип бардын?\nКандый jедип келдин?\nБала-баркан ончо jакшы ба?\nЭмди jасты баштап,\nАйыл-jуртка уйа тартып,\nJана бер, jибе!»\nJаскыда jаны ла учуп келген jелечини уткуп, аштан, куруттын ла калаштын оодыгынан чачып мынайда айдар. Алтай элдин белгезиле jелечи айылдын jанында учуп, уйа саларга шакпырап ла турза, чын ла jастын келгени ол. Бу ла айалга «Аштын ÿрени» деп чöрчöктин сюжединин тöзöлгöзинде салынган. Jелечи ÿрен табып, алтай улусты аш саларына ÿредип, олорды ач-торонон аргадайт: бышкан ашты куурып, онон талкан эдерине темиктирет (Сказки народов Сибири, 1956, 18-21).\nJелечиге баштанган ÿлгерде балдар jасла кожо Алтайга келген кеткин куштын сÿр-кеберин кееркедим кемине кöдÿрет. Оныла кижи кептÿ сÿр-кебер чилеп эзендежет, кандый jÿргенин, бала-барказы керегинде сурагылайт. Олицетворениеге чÿмдемел тургузылат. Композиционно ол эки бöлÿкке бöлÿнет: баштапкызында – jелечинин амыр-энчÿ jÿргенин сурулап, экинчизинде – алкап айдат. Чÿмдемел ÿлгер кептÿ де болзо, jе ол чокым ÿйелик jок. Jелечиге баштанганы тегин куучынга jууктада айдылган: эрмектерде инверсия jок, анафора ла рифма ритмика бÿдÿреринде эмес, тилдин сингармонизмнин ээжизине бактырылып тургузылат. Бу чÿмдемелди балдар бирден ол эмезе бир канча кижи кожо айдадылар. Jаан jашту улустын айдыжыла, бу чÿмдемелдер алдында öйдö кожондолып та туратан учун, оны «ан-куштын кжондоры» деп айдадылар.\nБаза бир анылу чÿмдемел ол – кÿскиде турнаны ÿйдешкенде айдар алкыш кептÿ чÿмдемел:\nЭнке — тöнкö jÿр!\nЭзен — амыр jÿр!\nЭзенде эрте кел!\nЭки jалбак курут кадырайын,\nЭки куук capjy салып\nБойынын бÿдÿмиле, учурыла, айдылганыла «алкыш\ncöc» деп жанрга jуук. Узак талаларга ÿйдежип, балдар оны jебрен öйлöрдö улус бойынын ага-карындажы кире бодогоны чылап ондобой jат. Балдар турнаны ÿйдешкенин ойын кептÿ бодоп, алкыш сöзин айдып, санаа-кÿÿнинде Алтайынын ан-кужы байлу болгонын, олорды чеберлеп ле кичееп jÿрерине темигет. Бу чÿмдемелдердин варианттары кöп тоолу. Бойынын кÿÿнзегенинде балдар турнаны jерине амыр-энчÿ jедип барзын, чакпыга тÿшпезин, туманга аспазын, эртезинде jылда мынан эрте учуп келзин деп айдат; эзенде jылда олорго курут ла сарjу артызып саларга чертенет.\nБу чÿмдемелдерде jолдыктарда чокым ÿйелик jок учун, ритмиказы бузулат, jе jолдыктын бажында «Энке – Эзен – Эзенде» деп анафора, учында – jакару кеберде турган глаголдор оны анылу кÿлтке экелет. Мында jанжыккан колболу эпитеттер: «Энке-тöнкö jÿр», «эзен-амыр jÿр»-\n; «эки jалбак курут»-, «эки куук capjy» балдарга айландыра ар-бÿткенди, jÿрÿмди кееркедим сÿр-кеберлер ажыра кöрöрин онон ары элбедип ле теренжидип jат. -\nКöп варианттарда алдында öйдö jолукса ла ÿйдешсе айдып турган чокым «элем-селем» деп формула бар болгонына аjару салар керек. Алдында öйлöрдö, байла, чÿм-jандардын куучын-эрмеги анылу болгонын керелейт. -\nБар чÿмдемелдердин турумкай кептерине келиштире улус бойындыйын (импровизация) база кожып бÿгÿнги кÿнге jетире айдып jÿргени оны эрчимдÿ тузаланганын керелейт.\nЧололор. Балдар ÿч-тöрт jаштан ала jуулыжып ойноор, бой-бойынан jÿзÿн-jÿÿр jетирÿлер угат. Ол база бир айландыра айалганы ла эл-jоннын jадын-jÿрÿминин ээжилерин ондоорына ла ого кирерине темиктирген институттардын бирÿзи болот. Jаан улусты öткöнижип, чÿм-jандарда, байрамдарда болуп, jÿзÿн-jÿÿр маргаандар кöрÿп, кожондордын ченежин, чечен сöстин чечеркежин, сööктöрдин сöгÿжин угуп, балдар бойынын кокыр кичинек кемдÿ чÿмдемелдерин – «чололор» чÿмдейт.\n«Чололор» ÿлгерлик кемдÿ, уйгаштырылу бир канча jолдыктардан турат-. Кöп сабазында кижинин jаман кылык-jанын, кезикте тыш та бÿдÿмин кокырлап айдат. Ол эмезе адына, öбöкöзине келиштире уйгаштырылу сöс табып кыскарта айдылат, кезикте сööги де керегинде чоло айдат, jе jаан уулстын айтканына кöрö, бу чÿмдемелдер ныкта, эн ле учурлу темдегин айдат: «Майман – мактанчак», «Ирин-чирин jорыкту,/ Ийт азыкту иркит». Кöп коптонып турган баланы койонго тÿнейлеп айдат\n"Копчы, копчы коптонгон,\nБогоно сööги торс! эткен,\nБогы-чычкагы адыла берген,\nБолчок jÿреги борс! эткен".\n(Чочкина 2003, 96).\nКезик чололорды табышкактан да алат. Эш-неме эдип болбос, jалку баланы бака керегинде табышкак ажыра айдат: -\n«Базыдын кöрÿп, jелижин не сурайдын». Чололордо метафора ол эмезе öскö дö кöчÿре айдар эп-аргалар – элбеде тузаланган эп-арга. Ыйлак бала керегинде кöчÿре сöслö кокурлап айдадылар: «Быштак сыккан»; бошпок, эттÿ-канду баланы борсуккак тÿнейлеп чололойт: «jуулу токпок».\nБалдардын ортозында кокыр кезе болбойт, кöп сабазында балдар кижинин адына тÿней уйгаштырылу сöс табып чололойт: -Амаду-амтанду, Айсы-\nлу-бажы суулу, Кендырбаш - тас баш ла о.ö. Кöп учуралдарда кандый бир шылтактан улам ол эмезе та кандый да темдегиле тÿней учун балдар бой-бойын тындуларга тÿнейлейт: Кöрÿк, Шалjа.-\n«Чололордын» композициязы, кеми, тили онын куучын-эрмекте эрчимдÿ тузаланып турганыла, балдардын бойынын табып айтканынан камаанду болот. Онын эстетический jаны кезикте аланзылу болгонын кöп шинжÿÿчилер айдат, jе бу жанр балдардын санаа-укаазын элбедип, jÿрÿмде болор уур-кÿчтерге удурлажарында, турумкай болорына темиктирет.\nБалдардын чöрчöктöри – балдардын фольклорынын бöлÿги де болзо, jе текши оос поэзияда анылу jанжыгып калган бир бÿдÿми. Олор сюжеди де кöрÿм-шÿÿлтези де jанынан терен ле байлык. Öскö жанрларла коштой элдин эстетический, социальный ла ак-чектин ээжилерин кöргÿзер кöгÿс културанын бöлÿги болот\n«Балдардын чöрчöктöри» – кумулятивный чокым\nкомпозициялу, сÿр-кеберлер ас тоолу, соот кептÿ куучын. -\nJаан улустын балдарга куучындаган чöрчöги, баланын куучындаганынан тили канча кире бай болот. Бала сюжетти буспай куучындарын, jаан улус – кееркеде jарандырып айдарын сÿÿйт. -


Јӧбин айдар эрлерис барда — јоныс ижемjилӱ - altaicholmon\nЈӧбин айдар эрлерис барда — јоныс ижемjилӱ\nБу ла кӱндерде орооныста Ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелди. Бу бӧлӱкте јирме беш јылдыҥ туркунына иштеген ченемелдӱ ле тоомjылу ишчи, отставкада полковник Евгений Кайлукович Мешкиновтыҥ јуукта учурлу јажы толгон. Бу ӱйениҥ эрчимдӱ иштегендериниҥ jӱрӱминиҥ кажы ла бӱги, эбирӱзи ле учуралдары ажыра бӱдӱн тергеебистиҥ, керек дезе орооныстыҥ да тӱӱкизин кӧрӱп, билип jадыбыс. Мындый улусла канча да кире куучындажып турзаҥ, jилбилӱ болот, олор ченемелиле ӱлежип, сагышка сагыш кожуп, кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип тургандый. Бу бӱкте Евгений Кайлукович керегинде бичимелисти јарлайдыс.\nЕвгений Кайлукович 1950 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Ол ӧйдӧ Кулады ла Боочы јурттардыҥ ортозында Текпенек деген јерде сарјусырзавод иштеген. Эки јурттыҥ таҥынаҥ улузы ары сӱт табыштырып јӱрген. Текпенекте ол тужында он ӧрӧкӧ кире биле јаткан: Чаминовтор, Барнуловтор, Козиндер, Окчиновтор, Белековтор, Бакчабаевтер. Бу кичинек јурттыҥ балдары ӱренерге Куладыныҥ эмезе Боочыныҥ школына барып туратан. 1954 јылда заводты нениҥ де учун Текпенек-теҥ Караколдӧӧн кӧчӱрип ийген. Евгений Кайлуковичтиҥ ада-энези Кулады јаар 1956 јыл киреде кӧчкӧн. Ол ӧйлӧрдӧ кемге-кемге тура тутса, јурттыҥ ончо эр улузы јуулыжып, јӧмӧжип ийетен.\n—Школ 7 класска јетире болгон. Оныҥ директоры болуп Семен Эркемеевич Бедесов (Сайдыстаҥ) иштеген. 1957 јылда баштапкы класска барган балдардаҥ эмди эзен-амыры Павел Эдоков, Альберт Урчимаев, Людмила Адарова (Борсукова) ла мен арттыбыс. Бис ӱренип јадарыста, Куладыда школды сегис класска јетире ӱренер эдип ийген. Школды божодоло, областной национальный школго кирерге санангам, је ары эҥ ле озо койчы-малчылардыҥ балдарын алып турган. Мениҥ ада-энем дезе јаанап калган улус болгон, оныҥ учун келишпеген.\nКижиге јаҥ албатыга болужарга, албатыны кӧдӱрерге берилип јат\nОҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школына Таајы Киндиков нӧкӧримле барып киргенис. 1967 јылда он классты тӱгескен. Ол тушта балдар ӱренип ЗВТ-га (зооветеринарный техникум), педучилищеге ле институтка, кыстар онойдо ок Барнаулдӧӧн мединститутка, уулдар кӧп сабазы сельхозинститутта зоотехникке, инженер-механикке ӱренерге барып туратан. Мени де ада-энем сельхозинститутка барзын деп кӱӱнзеген, је ондо ӱренерге келишпеди. Куладыныҥ школында ол ӧйдӧ директор болуп Сергей Адучинович Мандаев иштеген. Ол мени бойына алдыртып, школдо јакшы ӱренгенимди айдып, физиканыҥ ла математиканыҥ урокторын ӧткӱрзин деп сураган. Мен, ӱредӱ јок кижи, бойыныҥ ла ӱреткен ӱредӱчилериле кожо канайып иштеер деп, мойногом. Је балдарды ӱредер кижи чек јок учун јӧпсингем. Онойып, мениҥ ишмекчи јолым 1967 јылда он јети јаштуда ба-шталган.\n1968 јылда ӱредӱ алар керек деп шӱӱнип јатканча, најым Валерий Тюхтенев (ол база Куладыда ӱредӱчи болуп иштеген) калада Новосибирсктиҥ театрал училищезинде алтай бӧлӱк тӧзӧлип јаткан, ары кирип кӧрӧк деген. Бистиҥ таладаҥ балдар талдаар јайаандык конкурс ӧткӱрилген. Ченелтени ӧдӱп, экӱлебис ары кирип алганыс. Бир јыл ӱренген соҥында бисти черӱге алдырткан. Чекурашев Борис, Игорь Тодошев ле мен черӱге бир уунда кожо атанганыс.\nЧерӱде јӱрӱп, санаа кубулган. Не дезе, 1969 јылда Ыраак Кӱнчыгышта Таманский ортолык учун кыдаттарла ӧӧн-бӧкӧндӧ бистиҥ пограничниктер корогон, Казахстанныҥ гран-кыйузында айалга кызуланган ӧйлӧр болгон. Оноҥ черӱдеҥ озо до, Новосибирскте ӱренип турарыста, бисти тенек оҥор уулдар китаецтер деп кыйыктагылап, уйан кӧргӱлейтен. Культурада иштеп, албатыныҥ адын, тоомјызын кӧдӱрерге, оны корулап, айалганы солыырга узак ӧй керек. Эл-јоныҥа тузалу болорго юридический ӱредӱ алар керек деп шӱӱдим.\n1971 јылда черӱдеҥ јанып, Пермский государстволык университеттиҥ юридический факультедине кирип алгам. Бу университетти јерлештеристеҥ онойдо ок Иван Михайлович Чалчиков (кийнинде узак јылдарга Кош-Агаштыҥ прокуратуразында иштеген), Станислав Алексеевич Телеков (Кош-Агаш, Улаган аймактарда прокурор болуп иштеген) Даниил Михайлович Анчибаев (Улаганда ла областной прокуратурада иштеген) божоткондор.\nАмадап талдаган ӱредӱмди божодып, јуучыл-эмчилик комиссияныҥ ширтӱзин ӧткӧм лӧ мени јуучыл прокуратурага алатан болгон. Је мен дезе, ол тушта кижи јиит, байла, јакшы аайланбай, јуучыл учеттоҥ чыгала, Алтайымдӧӧн јӱре бергем. Онойып, ӱредӱ аайынча ижимди тӧрӧл (ол тушта) крайда адвокаттардыҥ алтай краевой коллегиязында баштагам. Оноҥ мени областьтӧӧн ийген. Областной коллегияда јарым јыл кире стажировка ӧткӧн кийнинде, мени Улагандӧӧн юридический консультацияныҥ башкараачызы эдип ийген. Ол ӧйдӧ юридический ӱредӱлӱ улус сӱрекей ас, јетпей туратан. Областьтыҥ прокурорыныҥ ол тушта ордынчызы болуп турган Даниил Иванович Табаев прокуратурага иштеп келзин деп тыҥ кычырган. Је мен ол тушта биле тӧзӧп алгам, эш-нӧкӧрим Раиса Дмитриевна медициналык ӱредӱзи аайынча Кош-Агашта, мен ижимле Улаганныҥ ла Кош-Агаштыҥ ортозында, Оҥдой до барып келетем, адвокаттар јетпей турганынаҥ улам.\nБир кӱн 1978 јылдыҥ учкары мени райкомдӧӧн кычырган. Ол тушта ондо баштапкы качы Андрей Григорьевич Бельбеков, райисполкомныҥ председатели Михаил Николаевич Пахомов болгон. Барзам, олор экӱ отуры. Јылдыҥ учы, милицияда шылучы јок, уголовный керектер јадып јат, шылу иштер туруп калган ӧй. Оныҥ учун олор мени райкомныҥ бюрозыныҥ јӧбиле аймактыҥ милициязындӧӧн ишке, ичбойындагы керектердиҥ органдарын тыҥыдып аткарган. Барзын дегенде, барар керек. Оноҥ ло бери 2003 јылга јетире бу бӧлӱкте иштегем. Шылучы, баш шылучы, аймакбӧлӱктиҥ јааныныҥ ордынчызы, оноҥ Кан-Оозында бир јыл иштегем, оноҥ ойто ло Улаган. Текши алза, Улаганда тогус јыл иштеп ийгенис.\n1981 јылда аймактыҥ тӧс јуртын Акташтаҥ ойто Улагандӧӧн кӧчӱрген. Ол кӧчӱште бойыстыҥ кӱчисле эски тураны јазап, ИВС (каршучылдарды бир канча ӧйгӧ отургузар јер) тудуп, кӱч ӧйлӧрди ӧткӧнис ле. Отделде оҥду кӧлӱк те болбогон. Бир ГАЗ-69. Аймакта јолдор до јок. Јазулуга једерге, Саратанга јетире кандый бир кӧлӱктӱ једип, оноҥ ары 70 км јерди атту барарыҥ. Кату-Јарыктыҥ јолы тудулгалак, Балыкчыдӧӧн вертолетту эмезе Алтын-Кӧл ажыра једериҥ.\n1986 јылда областьтыҥ УВД-зына јаҥы башкараачы келген — Владимир Павлович Чернов. Ол Рубцовскто ичбойындагы керектерди башкарган, Афганистанда болгон, оныҥ кийнинде биске келген. Владимир Павлович мени бойыныҥ служба аайынча ордынчызы эдип кӧстӧгӧн. Ол тушта мен јӱк капитанныҥ јамызында болгом. Ордынчы кижиниҥ молјузында јуучыл јамызы бойынаҥ бийик те улусты башкарары болгон. Молјогон, бӱдӱмји эткен кийнинде, јалтан-јалтанба да, ишти бӱдӱрер керек.\n1991 јылда ороон јайрадылган, министерстволор тӧзӧлгӧн. Айдарда, мениҥ ижим министрдиҥ јондыкта јеткер болдыртпазы аайынча баштапкы ордынчызы деп адалган. 90-чы јылдар ороон ичинде шакпыртту ӧй болгон. Оныҥ некелтезиле тергееде СОБР, оныҥ кийнинде ОМОН отрядтар тӧзӧлгӧн. ОМОН бистиҥ башкартуга кирген, оныҥ јаанына Афганистанда, Нагорный Карабахта јуучыл керектерде турушкан ченемели јаан Вячеслав Кучукович Сабинди кӧстӧгӧнис. Ары ченемели јаан, јуучыл керектерде турушкан, эди-каны бек, спортчы уулдарды, јуучыл иштиҥ устарын талдап алганыс.\nРайкомныҥ бюрозыныҥ јӧбиле мени аймактыҥ милициязындӧӧн ишке аткарган\n1994 јылда бистиҥ ОМОН баштапкы командировкага барган, ол ло јылдыҥ учында Чеченде јуу башталган. 1995 јылда ОМОН-ло ол јууга барганыс. Јууны кӧрӧргӧ сӱрекей кӱч неме, куучындаарга узак. Бистиҥ уулдар бойын јакшы кӧргӱскен, олордыҥ јакшы ады чыккан.\n1996 јылдыҥ тулаан айыныҥ 6-чы кӱни эҥ ле карыкчалду ӧй, бис ол кӱн ӱч кижини јылыйтканыс, текши тооло ол тушта јууда бистиҥ тӧрт јерлежистиҥ јӱрӱми ӱзӱлген. Сӱрекей јаан јылыйту…\nОМОН-ныҥ ол баштап иштеген уулдарынаҥ бӱгӱнги кӱнде јӱк ле 3-4 кижи иштейт. Бистиҥ уулдардаҥ 19 кирези Јалтанбастыҥ ордениле кайралдаткан.\nКажы ла ишке кижи темигип калат, ченемелин бийиктедип, албатыга тузалу болорго чырмайат. Ми-лицияныҥ ижи эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ ончо јандарыла тудуш. Мында иштегендер анчада ла улустыҥ кылык-јаҥына, психологиязына кӧзи курчып калат. Аймактар да сайын эл-јоныстыҥ кылык-јаҥы башкаланып турганын билип, сезип турар керек.\n2003 јылда Евгений Кайлукович ичбойындагы органдарда ижинеҥ амыралтага чыккан. Ол ло јыл оны тергеениҥ депутаттары Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ турчызына кӧстӧгӧн, кийнинде эки катап оныҥ председатели, председателиниҥ ордынчызы болуп иштеген.\nИшмекчи јолын Е. Мешкинов 2016 јылда тӱгескен. Је бош отурар ӧй ондо јок. Евгений Кайлукович Талдаачы кӱреениҥ тӧс ӱндӱ турчызы, ОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ сопредседатели, АР-да Росгвардияныҥ башкартузыныҥ ветерандар совединиҥ председатели болуп јат.\nЈе эҥ ле сӱӱген ижи — ол баркаларын садикке, школго ары-бери тартары. Мешкиновтордо беш барка. Олордыҥ јаан уулы ла кызы адазыныҥ јолыла барган.\nБош ӧйдӧ Евгений Кайлукович кичӱ тӧрӧлине барып, нӧкӧрлӧриле кожо тайга-ташла јортып јӱрерин јакшызынат. Аҥ-кушты килеп, аҥдаарында турушпайт.\nГазеттиҥ бир бӱгине јилбилӱ, јаан салымду улустыҥ ӧткӧн јолын бадырып салар арга јок. Куучыныстыҥ учында Евгений Кайлуковичле республикада јииттердиҥ салымы, экономиканыҥ айалгалары јанынаҥ куучындаштыбыс. «Јаҥ деп неме, кандый да јаҥга келзеҥ, ол удурумга. Јаҥда отурала, јаман кылык эдип салзаҥ, ол бастыра јӱрӱмиҥе јаҥыланар. Кижиге јаҥ албатыга болужарга, албатыны кӧдӱрерге берилип јат. Байыырга, бийиркеерге эмес» — деп, Евгений Кайлукович айтты. Ортобыста албатызын кӧдӱрип, мынайып ак-чек иштеген улустыҥ энчизи калас артпас, олордыҥ ченемелин алып, ӧскӧлӧри анайып ла албатызын сананып иштеерине бӱдедим.\nЕвгений Кайлуковичке бек су-кадык, айас теҥери, бала-барказына баш, јииттериске јозок болуп, албаты ортодо тоомјызы улалып, база да кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзейдис!


06.02.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nЭмчилер јеткил, јаҥы эп-аргалар тузаланылат…\nЭпшилер—амыр-энчӱ ороон, тала учун\n«Алтайдыҥ Эпшилери—Женщины Алтая» деген талалык јондык организацияныҥ «Билениҥ ле ороонныҥ амырында ӱй кижиниҥ учуры» деп адалган отчетту ла талдашту конференциязы кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде Калыктар најылыгыныҥ байзыҥында ӧтти.\nКокыр кокыр ла, а Тузик тиштезе?..\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов пресс-конференция ӧткӱрип, элбек-јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине 2017 јылда Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалганы шиҥжӱде тударын јеткилдегени ле 2018 јылда бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди јарлап турубыс.


Кӧксуу-Оозы аймакта јонјӱрӱмдик јаҥы тудумдар - altaicholmon\nАймактыҥ тӧс јуртында Олег Хорохордин тудулып турган школдыҥ айалгазын шиҥдеп кӧргӧн. Кӧксуу-Оозында 275 бала ӱренер школ «Ӱредӱлик» деген эл ӱлекер аайынча тудулып јат.\n2020 јылдыҥ јайында республиканыҥ башчызы школды тудар иштер канайда ӧткӧнин кӧрӱп јӱрген. Ол ӧйдӧ иш темдектелген ӧйдӧҥ соҥдоп турганы јарталган. Олег Хорохордин иштиҥ эрчимин тыҥыдар јакылта берген. Је јыл туркунына айалга бир эмеш ле кубулган.\nТергеениҥ башкараачызы тудум иштер ӧткӧн јерде подрядчиктиҥ ижин критикалаган. Кӧксуу-Оозы јуртта школды тудары 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында башталган ла тургуза ӧйдӧ тудумныҥ технический белениниҥ кеми јӱк 40% болуп јат. Ӧткӧн шиҥжӱлерде јарталган једикпестер толо эмес тӱзедилет эмезе тӱзедилгени керегинде јӱк чаазындарда бичилет. Школды бӱдӱре тудар ӧй улайын узадылат.\n«Слер бу ишти бӱдӱрерге не алганыгар? Бир јылга айалга тыҥ кубулганын мен кӧрбӧй јадым. Слерде миллиард салковойго турар јӧптӧжӱ, слер дезе тудуп болбой јадыгар. Уйатту болор керек» — деп, Олег Хорохордин подрядчикле куучын ӧйинде айткан.\nШколды тударга чыгарган акчаны тузаланары республиканыҥ башчызыныҥ ла шиҥжӱ јаҥдардыҥ шиҥжӱзинде туруп јат.\n«Школ кандый да айалгалардаҥ камааны јогынаҥ бӱдӱре тудулар. Эмдиги эмезе ӧскӧ подрядчикле бис оны тузаланарына табыштырарыс. Бу Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јоныныҥ ла ороонныҥ башкартузыныҥ алдында бистиҥ молјубыс» — деп, Олег Хорохордин угускан.\nЈол-јорык ӧйинде тергеениҥ башкараачызы аймактыҥ Огневка јуртында фельдшерско-акушерский пунктты ачкан. Кӧдӱриҥиде АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Людмила Григоричева, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ чыгартулу улузы, јурттыҥ эл-јоны турушкан.\n«Јаҥы ФАП — улуска сӱрекей керектӱ јонјӱрӱмдик тудум. Ол эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле тудулган ла баштапкы медициналык болуш јетирерге ончо керектӱ не-немеле јепселген. ФАП Огневка ла Березовка јурттардыҥ 800 кире эл-јонын, ол тоодо 220 баланы јеткилдеер» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nМедициналык јеткилдешле тузаланары эл-јонго јеҥил ле јуук болоры аайынча Алтай Республикада јаан иш ӧткӧнин Олег Хорохордин темдектеген. «Су-кадыкты корыыры» эл ӱлекер аайынча 2020 јылда тергееде текши баазы 90 млн салковойго турар 16 фельдшерско-акушерский пункт тудулганын ол айткан.\nРоссияныҥ президенти В. В. Путин Федерал Јуунга быјылгы Баштанузында аҥылу ајаруны јурттарда ФАП-тар тударына, су-кадыкты корыырыныҥ кажы ла кижи, кажы ла биле баштанып турган баштамы ӱйезине эдери сӱрекей керектӱ болгонын угусканын АР-дыҥ башчызы темдектеген.\nАР-дыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы Огневка јурттыҥ ФАП-ыныҥ заведующийи Елена Ивановага ла медсестразы Людмила Табакаевага табыштырылган.\nОлег Хорохордин јаҥы ФАП-тыҥ ачылтазыла колбой оныҥ материально-технический јеткилдежине 70 муҥ салковойдыҥ баазына турар сертификат табыштырган.\nТергеениҥ башчызы анайда ок Кӧксуу-Оозы јуртта балдардыҥ «Радуга» деген садыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. «Демография» деген эл ӱлекер аайынча тудулган бу садикке 125 бала, ол тоодо ясляга јӱрер 60 болчом јӱрер аргалу. Јонјӱрӱмдик тудум ишке табыштырылганыла аймактыҥ тӧс јуртында балдардыҥ садигине очередь болбос.\n«Балдардыҥ садтарын тудар элбек иштерди бис Россияныҥ президенти В. Путинниҥ 2021 јылдыҥ учына јетире ороондо балдардыҥ садтарыла кӱӱнзеген ончо улус јеткилделер учурлу деген јакыганыла бӱдӱредис. Эне кижи ишке чыгарга эмезе ӱренерге турза, балазын ӱренерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениезине кийдирерге тутак болбос учурлу» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nАлтай Республикада 2019 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире 2360 бала јӱргедий 21 садик тудулары темдектелген. Бу иш бӱткениле тергеебистиҥ эл-јонында балазын садикке јӱргӱзери јанынаҥ сурак турбас деп, Олег Хорохордин темдектеген ле балдарга, педагогторго ло јурттыҥ эл-јонына су-кадык ла једимдер кӱӱнзеген.\nАР-дыҥ башчызыныҥ Быйанду самараларыла «Радуга» детсадтыҥ таскадаачызы Наталья Шарыпова ла «Строительное управление-7» ООО-ныҥ генеральный директоры Евгений Бобров кайралдаткан. Балдардыҥ садына материально-технический тӧзӧлгӧзин јеткилдеерге 100 муҥ салковой акча табыштырылган.\nЈуртта јонјӱрӱмдик јаҥы тудум ачылганыла уткуулдарын ӧткӧн кӧдӱриҥилерде анайда ок Кӧксуу-Оозы аймактыҥ башкартузыныҥ јааны Олег Кулигин ле Эл Курултайдыҥ депутады Мария Кабудыкова айткандар.\n(АР-дыҥ башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле)


01.12.2021 - altaicholmon\nТакже партия будет добиваться снижения бюрократической нагрузки на учителей Особое значение при реализации обоих процессов будет иметь цифровизация. Например, упростить подачу документов в вузы поможет суперсервис «Поступление в вуз онлайн», заявила глава Комиссии Генсовета «Единой России» по образованию и науке Елена Шмелева в ходе первого заседания Комиссии 29 ноября. Суперсервис прошел тестирование в 2021 году\nКожоҥдоорына jол ачтым\nТоомјылу башкараачы, јайалталу кожоҥчы, кару ада, сӱӱген эш-бараан. Бир-эки сӧслӧ Алексей ТЕЛЕКОВ керегинде мынайда айтса, бир де јастыра болбос. Эл-јон ортодо ол ады јарлу кожоҥчы. Оныҥ кожоҥдоры соцсетьтерде јаантайын чыгат ла кӧп тоолу лайктар алат. Је јӱрӱмде кожоҥчы кижи кем болгоныла таныжып ийектер. —Алексей Станиславович, соцсетьтерде «Тууларым» деп кожоҥ тоолу ла кӱндер кайра јарлу боло\n«Алтын маска» – Анна Балинада\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ јолду ээзи, Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйыныҥ лауреады Анна Чекчеевна БАЛИНАГА Россияныҥ учуры бийик «Золотая маска» деген национальный сыйын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды. Бу кӧдӱриҥи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан\nКеендиктиҥ јолы јаҥыс эмес\nАйас Григорьевна Чендыева (Нонова) 1971 jылдыҥ кӱӱк айында Оҥдой аймактыҥ Jоло jуртында чыккан. Эне-адазында, Юлия Койчыновна Аныевада ла Григорий Майманович Ноновто, олор карындажы Мергенле кожо эки бала болгон. Баштамы класстардыҥ эки jылын Jолодо ӱренеле, билези Акташ кӧчӧрдӧ, су-алтай балдарга орус класстарда ӱренерге келишкен. Jе кӱнӱҥ ле орус укту балдарла туштажып, куучындажып туруп, тилге темигип, ӱредӱ\nГазетте јарлалган бичимелдер аайынча\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» 77-чи номеринде (22.10.2021 јыл) чыккан «Шиҥделбеген тӱймеен» ле 79-чы номеринде (29.10.2021) чыккан «Јер, Суу, Кан Алтай: Амыр-Санааныҥ шибеези» деп адалган бичимелдер аайынча Кан-Оозы јурттаҥ Алтайдыҥ тӱӱкизиле јилбиркеген, алтайлардыҥ јаҥжыгуларын ла чӱм-јаҥдарын шиҥдеген, 1986 јылда Мӧндӱр-Соккон јуртта краевед музей тӧзӧп ачкан јаан јашту ӧрӧкӧн Николай Андреевич ШОДОЕВТЕҤ јартамалду самаралар келген. Бӱгӱн олорды јарлап турубыс.\nТомск калада кожо ӱренген нӧкӧрлӧрим келерде, 2004 јылда мен олорго Алтайымды, оныҥ атту-чуулу jерлерин кӧргӱскем. Анайып, бис Jуҥмалу аржанга барганыc. Бойымныҥ кӧзимле кӧрдим — атту-чуулу аржан jайгыда алкыш-быйанын сурап турган улус jогынаҥ болбойт. Бистиҥ ле jаныста эки биле jадып, алканып, агару аржанга jунунып, Алтайынаҥ болуш сурап jаткан болгон. Бис jедип ле келеле, аш-курсагысты, тудумысты кӧлӱгистеҥ


24.11.2017 - altaicholmon\nJаҥыс ла пограничниктер эмес…\nРоссия Федерацияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузы Алтай Республиканыҥ Башкарузыла кожо гран-кыйудагы аймактарда туштажулар ӧткӱрет.\nКалыктар ортодогы маргаан\nЭртен-соҥзун Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртында алтай шатра ла тогыз кумалак аайынча калыктар ортодо маргаандар ӧдӧр.\nАлтай Республикада јолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилерин билери јанынаҥ билелер ортодо конкурс ӧтти.\nКӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта коррекционный школ-интернаттыҥ спальный корпузыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.


Ӱйелер колбузын ӱспейли - altaicholmon\nКалык чӱмделгезиниҥ кандый да бӱдӱмин алар болзо – ол албатыныҥ оос чӱмделгезиниҥ јебрен-кумран ӧйлӧриниҥ кереестери болуп јат. Эрјинедий кереес байлык бойыныҥ јаркынду, јараш бӱдӱмиле калыктыҥ тӱӱкизин ле кӧгӱс кӧрӱмин, кӧгӱс шӱӱлтезин кӧргӱзет. Калык чӱмдемелдери тӱӱкилик-культуралык јаан учурлу керектердиҥ тоозына јолду кирет. Шак оныҥ шылтузында алтай албаты бойыныҥ ады-јолын, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, тилин, јаткан-јӱрген јӱрӱминиҥ аайын, бузулбас-тоозылбас ак-чек ле ич байлыгын, ээжилерин, ӱредӱзин чеберлеп, корып алган ла келер ӱйелерге энчилеп артыргызары јанынаҥ иштеп јат. Озо ло баштап байа калык чӱмделгези, оос куучын-эрмеги албатыныҥ тилиниҥ ле культуразыныҥ «узакка јажаарын», узун јолду болорын ажындыра белгелеп айдар-кӧрӧр арга берет.\nАлтайлардыҥ оос чӱмделгезин чебер ле каруулу јуур иште билим экспедициялардыҥ јаан учурын аҥылап темдектеер керек. Онойдо ок албатыныҥ оос јайаандыгын јуурында ла шиҥдееринде шиҥжӱчилердиҥ бойлорыныҥ таҥынаҥ јууган материалдары сӱрекей јаан учурлу.\nАлбатыныҥ фольклорлык энчи-байлыгын бичиир, ак чаазынга салар иш XIX чактыҥ ортозында башталган. Бу јаан ла учурлу иштиҥ чике бажында В. В. Радлов ло В. И. Вербицкий турган. Оныҥ кийнинде XIX чактыҥ 80 јылдарынаҥ ала алтай фольклорлык чӱмдемелдер Сибирьдиҥ шиҥжӱчилери Н. М. Ядринцевтиҥ, Г. Н. Потанинниҥ, А. Калачевтыҥ, Н. Я. Никифоровтыҥ, Г. М. Токмашовтыҥ, П. В. Кучияктыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ иштеринде чыгат. Шак олордыҥ каруулу ижиниҥ шылтузында калык чӱмделгези билим телекейинде јарлу боло берген. Ол материалдар «Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи. Ч. 1. Поднаречия Алтая» (1866), «Алтайские инородцы» (1893), «Труды Томского общества изучения Сибири» (1913), «Аносский сборник» (1915) деген бичиктерде ле онойдо ок ӧскӧлӧринде де кепке базылып јарлалган. Мында јаҥыс ла В. В. Радловтыҥ иштеринде фольклорлык материалдар бойыныҥ тилиле (оригинал) чыгып турганын темдектеер керек. Арткандарыныҥ иштеринде дезе кӧчӱреечилердиҥ болужыла орус тилге кӧчӱрилген материалдар јарлалатан.\nОныҥ кийнинде алтайлардыҥ фольклорлык чӱмдемелдерин орус ла алтай тилдерле бичиир ле јарлаар иштиҥ база бир бӧлӱги XX чактыҥ 30-40 јылдарына келижет. Бу ла ӧй јарлу кайчы Н. У. Улагашевтиҥ ады-јолыла бек колбулу. Онойып, 1937 јылда П. В. Кучияк ла А. Л. Гарф Николай Улагашевич Улагашевле текши эл-јонды, билим телекейин таныштырган. Кайчыныҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ репертуарынаҥ одус бир кай чӧрчӧги бичилген. Јирмезинчи чактыҥ 30-40 јылдарында Н. Улагашевтеҥ бичилген калык чӱмделгези алтай албатыныҥ оос јайаандыгыныҥ кепке базылган чӱмдемелдериниҥ тӧс фонды болгон деп айдарга јараар.\nГорно-Алтайскта 1952 јылда тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ билим-шиҥжӱлик институды (эмди Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды) тӧзӧлгӧн. Бу институттыҥ шылтузында алтай фольклорды јуур, шиҥжӱлеер ле кепке базып чыгарар иш олордыҥ база бир јаан бӧлӱги болуп, бойыныҥ ижин тӧзӧмӧлдӱ кӧндӱктирип апарган. Институттыҥ фольклорчылары С. С. Суразаков ло Т. С. Тюхтенев баштапкы ла јылдардаҥ ала пединституттыҥ ӱренеечилериле ӧмӧ-јӧмӧ јылдыҥ ла экспедицияларга јӱрери јанынаҥ ишти баштаган. Чокумдап айдар болзо, Сазон Саймович ле Товар Санатович билим-шиҥжӱлик институттыҥ баштапкы ла кӱндеринеҥ ала алтай калыктыҥ оос јайаандыгын јуунадар ла шиҥжӱлеер ишле кӧнӱ иштегендер. Онойып, олор институттыҥ билим кӧмзӧзиниҥ ле билим библиотеказыныҥ тӧс фондын тӧзӧгӧн.\nСазон Саймович алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ «Алтай баатырлар» деген тизиминиҥ (2018 јылдаҥ ала «Алтай кай чӧрчӧктӧр») тӧзӧӧчизи болуп јат. Баштапкы ла катап шак бу кӧп томдорлу тизимде албатыныҥ кай чӧрчӧктӧриниҥ кажызында ла кайчыныҥ ла оны јуугандардыҥ ады-јолдоры берилет. Мынызын сӱрекей јакшы ченемел деп айдарга јараар. Кайчылардыҥ, онойдо ок оны чаракчадаҥ јууган улустыҥ ады-јолдоры мынайда адалганы јарамыкту. Тургуза ӧйдӧ ак-јарыкка «Алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ» 16 томы кепке базылып чыккан ла 17-чи ле 18-чи томдоры кепке базылат.\n1970 јылдардаҥ ала јирме бир чактыҥ бажына јетире фольклорлык материалдарды јуур каруулу ишти С. С. Каташ, З. С. Казагачева, И. Б. Шинжин, С. М. Каташев, К. Е. Укачина, Т. М. Садалова, Е. Е. Ямаева, М. А. Демчинова, В. П. Ойношев, А. И. Наева, А. А. Конунов, К. В. Яданова ла оноҥ до ӧскӧлӧри ӧткӱрген ле ӧткӱрет. Ченемелдӱ ишчилердиҥ кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ, кыракы јууган иштери бир аайыла чукталып, олордыҥ монографияларында, ӧмӧлик монографияларында, јуунтыларда ла билим бичимелдерде толо кӧргӱзилет.\n1980 јылдардыҥ бажынаҥ ала алтай фольклорлык билимде јаҥы бӧлӱк јолын алынган. Јаҥыдаҥ јуулган материалдарды бастыра јанынаҥ элбеде, тереҥжиде кӧргӱзер амадула «Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ калыктарыныҥ фольклорлык кереестери» («Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока») деген сӱрекей јаан ӱлекерле колбулу иш башталган.\nБу айалгада јаҥыс та алтай эмес, је онойдо ок текши Россияныҥ башка-башка ук-тӧстӱ калыктарыныҥ фольклорлык билими гуманитар билимдердиҥ кӧп тоолу ууламјылары документтерле чыдулалган сӱрекей баалу јетирӱлерле байыганын темдектеер керек. Мында анчада ла алтай калыктыҥ эмдиги ӧйдӧги фольклорлык энчи-байлыгыныҥ айалгазы керегинде чокум, чындык јетирӱлер артыгынча. Шак ла фольклорлык-этнографиялык экспедициялар Алтайдыҥ этносторыныҥ јаҥжык-кан культуразыныҥ эмдиги ӧйдӧги айалгазыныҥ тӧс ууламјылары: тили, јаҥдаган јаҥы, јаткан-јуртаган јери аайынча чокум јетирӱлер эткен. Бу айалгада алтай кай чӧрчӧктӧр, чӧрчӧктӧр, соојындар, јаҥжыккан чӱм-јаҥныҥ јаҥары «Алтайские героические сказания» (1997), «Алтайские народные сказки» (2002), «Несказочная проза алтайцев» (2011) тизӱ томдордо кепке базылган ла «Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ калыктарыныҥ кереестери» деген тизӱде кепке базыларына белетелет.\n1991 јылда Алтай Республика тӧзӧлгӧнинеҥ ала институттыҥ ижиниҥ чыҥдыйы бийиктеген. Институтта бойыныҥ ижин ажындыра темдектееринде јарамыкту јаҥыртулар болгон. Бюджеттеҥ камаанду адылу программадаҥ ол программала иштеер адылу программага кӧчкӧн. Мындый јаҥыртулу иштиҥ шылтузында билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ турултазы бийик, онойдо ок тергеениҥ јонјӱрӱмдик, экономикалык, кӧгӱс байлык ӧзӱминде тузалары да бийик болгон деп айдар керек.\n1991 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ фольклорчылары алтай калыктыҥ тилине, кӧгӱс байлыгына јаан учурлу, ичкери ӧзӱмдӱ фольклорлык-этнографиялык экспедицияларын белетееринде ле ӧткӱреринде эрчимдӱ туружат.\n1996-1997 јылдарда Финляндияныҥ, Москваныҥ, Горно-Алтайсктыҥ институттарыныҥ чыгартулу улузыла ӧмӧ-јӧмӧ калыктар ортодогы фольклорлык экспедиция, 2000, 2002 јылдарда Кӱнбадыш Монголия јаар фольклорно-этнографиялык экспедициялар, 2001-2002 јылдарда Кемерово область (телеуттарга, шорлорго ло Томсктыҥ татарларына) јаар фольклорлык экспедициялар ӧткӱрилген.\nОнчо бу экспедициялар Алтай Республиканыҥ геополитикалык айалгазын ајаруга алылып ӧткӱрилген. Онойдо ок тӧс-азиат калыктардыҥ кӧгӱс байлыгын шиҥжӱлееринде ле билим колбуларды тӧзӧӧринде институттыҥ учуры јаҥы кемине чыгып јатканын јарт кӧргӱзет.\n2008, 2010, 2012 јылдарда Алтай Республиканыҥ ончо аймактарыла фольклорлык экспедициялар белетелип ӧткӱрилген. Ол экспедициялардыҥ тӧс амадузы тергеениҥ ончо јурттарын текшилей шиҥжӱлеери болгон. Бого ӱзеери койчы-малчылардыҥ турлуларында база бу шиҥжӱлӱ иш ӧткӱрилген. Кажы ла јурттыҥ улузы, эл-јоны угы-тӧзи, сӧӧги аайынча шиҥжӱлелген, јаткан јериниҥ аайы база толо бичилген (ӧскӧ тергеелерле кандый колбуларда болгоны, археологиялык ла ар-бӱткендик кереестер керегинде). Калык чӱмделгезин билер улус илелелген, олорло таҥынаҥ иш ӧткӧн. Онойдо ок балдарла база иш ӧткӱрилген. Олордыҥ кай чӧрчӧктӧрди, соојындарды, кожоҥдорды, модор сӧстӧрди, угы-тӧзин, ада-ӧбӧкӧлӧрин ле о. ӧ. билери кӧрӱлген. Балдар калык чӱмделгезин јаан улустаҥ укканы эмезе бичиктеҥ кычырганы база чокумдалган. Эл-јонныҥ кӱӱлик ойноткыларыныҥ – топшуурдыҥ, икилиниҥ, комустыҥ ла шоордыҥ реестри тургузылган. Олордыҥ биледе эмезе школдогы тоозы чотко алылган.\n2014 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире институттыҥ фольклорчылары «Алтайлардыҥ јаҥжыккан материальный эмес ууламјылары» деген ӱлекерле иштеп јат. Бу ӱлекер аайынча институттыҥ фольклорчылары ла этнографтары 2017-2018 јылдарда «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥы» деген темала иштеген. 2017 јылда (кочкор-јаҥар айлар) тергеениҥ ончо аймактарыла фольклорлык-этнографиялык эспедициялар ӧткӧн. Шак ол экспедициялар ӧйинде калыктыҥ чӱм-јаҥы (отты кӧдӱрери, ада-ӧбӧкӧлӧрин кӧдӱрери), кӱнтизӱ аайынча ӧткӱрилип турган чӱм-јаҥ (Чага, Јылгайак, Јажыл бӱр, Сары бӱр) видеого согулган, аудиозаписьтер эдилген. Иш-тошло колбулу чӱм-јаҥ (мал-аштыҥ, аҥдаарыныҥ, јер ижиниҥ), онойдо ок билелик-јӱрӱмдик чӱм-јаҥ (бала чыкканы, тойдыҥ чӱми, божогон улустыҥ чӱм-јаҥы) ончозы согулган, бичилген. Сӱрекей јаан ла учурлу, турултазы бийик иш деп айарга јараар. Мындый экспедиционный иштиҥ турултазы болуп, «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥы» («Обрядность в традиционной культуре алтайцев» (2019) деп монография чыккан.\nОнойып, ӧрӧ адалган билим экспедициялардыҥ шылтузында сӱрекей баалу материалдар јуулган ла олорго тайанып, тӱрк-монгол калыктардыҥ культураларын тӱӱкилик-тӱҥдештирӱ учурлу јаан шиҥжӱлӱ иш тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрилет. Јаҥы јаан шиҥжӱлер башка-башка јерлерде элбеде ӧткӱрилет. Тузалу ла керектӱ иштиҥ шылтузында институттыҥ кӧмзӧ фонды кӧп тоолу јилбилӱ ле солун материалдарла толтырылып, байып јат.\nБӱгӱнги кӱнде Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ тӧс амадузы, каруулу кереги, молјузы алтай калыктыҥ оос поэзиязын ла јаҥжыккан культуразын јууры, чеберлеери ле кепке базып таркадары деп аҥылап айдар керек. Шак бу иш ичкери ӧзӱмге, бӱгӱнги ле келер ӧйдӧ ӱйелердиҥ ӱзӱлбес колбузын бектештирерине јарамыкту. Тургуза ӧйдӧги глоболизацияла колбой ӱйелер колбузы сӱрекей јука, чичкечек учукка бодолду деп кӧрӱлет.


Jирмезинчи чактыҥ Гомери - altaicholmon\nJирмезинчи чактыҥ Гомери\nКайчы Н. У. Улагашевтиҥ адыла адалган музейде, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ филиалында, куран айдыҥ 5-чи кӱнинде улу кайчыныҥ ады-јолын эзедип, «Аба-Jыштыҥ алып баатыры» деп адалган кӧдӱриҥи ӧтти.\nСолун туштажуныҥ ачылтазында Айдыҥ Курманов «Малчы-Мерген» деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱгин кайлады. Кӧдӱриҥиде Н. У. Улагашевтиҥ ук-тукумыныҥ балдары, ӱчинчи ӱйе баркалары, јууктары, онойдо ок Чой аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы М. Демен¸ва, туба элдиҥ тӧс јериниҥ «Ырысту» деген јайаандык ӧмӧлиги (башкараачызы В. Суразаков), Красносельское ле Каракӧкшӧ јурттардыҥ јайаан јайалталары, В. Такпаевала кожо солун, јӱрек сӱӱнер, сын сергидер јаҥар кожоҥдорын сыйладылар. Ветерандардыҥ талалык совединиҥ јааны Б. К. Алушкин бойыныҥ бала тужында «Алып-Манаш» деген кай чӧрчӧкти јерлештерине кычырганын эске алып куучындады.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ јааны Н. В. Екеев кайчы Н. У. Улагашевтиҥ јайалтазы керегинде элбеде айтты. Ол онойдо ок кайчыныҥ чӧрчӧктӧриниҥ учуры, кепке базылган ла јуук ӧйдӧ кепке базыларга белетелип јаткан бичиктери јанынаҥ куучындады. 2019 јылда кайчылар Наталья Черноеваныҥ 100 јылдыгы, Шалба Марковтыҥ 130 јылдыгы темдектелер деп айтты. Николай Васильевич музейге сӱреен солун ла керектӱ бичиктер сыйлады.\nБилимчи А. С. Тодожокова бойыныҥ туба тилиле кайчыныҥ кайын оогош бала тужында угуп јӱргенин эске алды. Анастасия Семеновна 15 муҥ туба сӧстӧҥ турган сӧзликти тургускан, кайчыныҥ «Ӧскӱс-Уул» деп чӧрчӧгин туба тилге кӧчӱрип, электрон бӱдӱмин белетеп салганы керегинде база айтты. Оныҥ темедктегениле, «Алтаистиканыҥ институдында Николай Улагашевтиҥ кайлаганы бичилгени бар. Кайчыныҥ алкы бойыныҥ ӱни артканы јаан кереес ине. Айдарда, оныҥ ӱнин текши јон угар амадула, дисктерге бичип, таркадар керек. 1940 јылга јетире туба укту 6-7 кайчы болгон. Бӱгӱнги кӱнде бир ле кайчы — улу кайчыныҥ барказы Дмитрий Улагашев».\nМузейдиҥ культура ла тӱӱки аайынча тӧс јериниҥ (АНО) јааны Светлана Катынова Н. Улагашевтиҥ чӧрчӧгине тайанып, «Сары Jијигей — Золотая птаха» деген анимационный киноны тургусканы керегинде куучындады. «Бу мультфильмниҥ сӱр-кеберлерин Эл театрдыҥ ченемелдӱ актерлоры ла республикан гимназияныҥ ӱренчиктери ӱнделткен. Бу јайаан ишке јаан јӧмӧлтӧзин ресгимназияныҥ директоры Л. К. Манатова јетирген. Болчомдорго керектӱ ӱч дискти чыгарганыс» — деп, Светлана Шатровна айтты.\nПаспаулда Н. Улагашевтиҥ музейиниҥ баштапкы директоры болгон Л. К. Манатова керектӱ экспонаттарды, материалдарды јуурында Алтаистиканыҥ, республикан архив-кӧмзӧниҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ, Эл музейдиҥ јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, јуук колбуда иштегени учун јаан алкыш-быйанын айтты. Ол ӧс калыктардыҥ тилин ӧскӱрип, чӱм-јаҥын, бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин кепке базып чыгарары јанынаҥ шӱӱлте этти.\nКайчыныҥ барказы Л. И. Улагашеваныҥ кызы З. А. Каланчинова (Чеконова) кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына уткуулду сӧзин айдып, Н. У. Улагашевтиҥ фондын тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлте этти. Бӱгӱнги кӱнде јайалталу кӧп кайчылар бар, јиит ӱйениҥ кайчылары база ӧзӱп јат. Айдарда, кай качан да ӱзӱлбес, ӧзӧр, ӧҥжиир деп чокымдады. Ол музейге база солун бичиктер сыйлады.\nЭл музейдиҥ јааныныҥ ордынчызы М. В. Тымтышева јуулган улусты учурлу туштажула уткып тура, Эл музейде быјыл оныҥ 100 јылдыгыла колбой ӧткӱрилип турган иш јанынаҥ айтты. Кайчыныҥ артыргызып салган энчи байлыгы келер ӱйелерге кереес болуп артар деп темдектеди.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиде Н. Бодрошева ла Д. Улагашев «Ак чечек», А. Голдобич «Алтайым» деген кожоҥдорды кӧрӧӧчилерге сыйлады. Д. Улагашев «Алтай-Буучайдыҥ» ӱзӱгин кайлады.\nОныҥ кийнинде М. К. Улагашевтиҥ бала-барказы музейге кереес сыйларын табыштырды, ойын-концертин кӧргӱсти. Р. К. Чунижекова амадап келген эл-јонго, кайчыларга, башкараачы улуска, эл-тӧрӧӧнгӧ алкыш-быйанын айдып, сыйларын табыштырды. Роза Комоноковна ижи аайынча туристтерди Алтын-Кӧлгӧ апарып јада, јолой кайчыныҥ музейиле таныштырат.\nJуулган улус кӧдӱриҥиниҥ учкаары чайлап, алама-шикирдеҥ амзады. Аш-курсакты кайчыныҥ бала-барказы бойлоры белетеген. Н. Туштажуны кайчыныҥ музейиниҥ јаҥы башкараачызы Н. В. Штанова ла билим ишчизи Ы. М. Керексибесов, музейдиҥ ишчизи Ч. С. Кужакова белетеп ӧткӱрген. Мындый тузалу, керектӱ кӧдӱриҥини белетеген улуска кайчыныҥ бала-барказы јаан быйанын айттылар.