Алтай Республика — Википедия\nРоссия Федерацияныҥ субъекты\nорустап Республика Алтай\nказахтап Алтай Республикасы\n92 903 квадратный километр\nӰлекер:ВРП млрд руб. (Ӱлекер:ВРП)\nӰлекер:ВРП НДН тыс. руб.\n↗220 954 кижи (2021)\nорус, алтай (тергеениҥ)\nӰлекер:Орден Дружбы народов\nАлтай Республика (орустап Республика Алтай), Туулу Алтай (орустап Горный Алтай) — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты, Сибир федерал округка кирип јат. Алтай Республика Азияныҥ тал ортозында, Сибирдиҥ тайгалары, казак чӧлдор лӧ монголдыҥ куру чӧлдӧриниҥ бириккенинде турат. Тӱндӱкте Алтай кырайла, тӱндӱк-кӱнчыгышта Кемеров областьла, кӱнчыгышта Хакас Республикала, Тыва Республикала, тӱштӱкте Калка-Монгол ло Кыдат ороондорло кыйулажат, тӱштӱк-кӱнбадышта Казакстанла. Тӧс калазы — Туулу Алтай (Горно-Алтайск). 1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрат автоном область тӧзӧлгӧн. 1932 јылдаҥ ала Ойрот автоном область, 1948 јылдаҥ ала Горно-Алтайская автономная область, 1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайская ССР деп солынган. 1992 јылдыҥ кочкор айында Республика Горный Алтай боло берген, 1992 јылдыҥ кӱӱк айында Алтай Республика болот, бӱгӱнге јетире. Тергеелик тилдер: орус ла алтай. Эл-јон 220 181 кижи (2020). Текши јери..кв.км.\n1.1 Алтайда баштапкы јурттар\n1.2 Тӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер\n1.3 Алтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли\n1.4 Орус период\n1.5 Совет ӧй\n1.6 Эмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала)\n2.3 Суулар ла кӧлдӧр\n2.6 Чуйда јерсилкиниш\n2.7 Ӧйдиҥ поязы\n3 Администрациялык јерлерин бӧлӱгени\n5 Мӱргӱӱр јерлер\n6.1 Јурт ээлем\n6.3 Газопровод «Сила Сибири-2» (алдында «Алтай»)\n7 Билим ле ӱредӱлик\n8 Кепке базылат\n11 Республика Алтайдыҥ јарлу улузы\n12 Республика Алтай нумизматикада\nАлтайда баштапкы јурттар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОҥдой аймакта Карагол-Оозында многослойный палеолит стоянкада археологиялык ла палеонтологиялык материалдар «второй половиной среднего плейстоцена (282—133 тыс. л. н.» деп ӧйдӧ болгонын керелейт. Кара-Боомдо промышленность, индустрия вариант верхнего плейстоцена (120—50 тыс. л. н.) деп ӧйгӧ келижет, а Карагол-Оозы индустрия — верхнему палеолиту (50—40 муҥ јыл кайра).\n«Кара-Боомдо» многослойная стоянка Урсул 77—33 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ деп чотолот. Позднепалеолитический јердиҥ каттарында (слоёв) (Деревянко айтканыла) эдимдер: многочисленные ретушированные пластины с выемками, разнообразные скребки и резцыбаза бу ӧйдиҥ. Позднепалеолитический јердиҥ каттары («радиоуглеродными методами датирования») 40—30 муҥ јылдар кайра деп јартайт. Кичӱ-Јламанныҥ куй тажы сууныҥ сол јарадында, јурттаҥ 12 километр ырагында, 38,5 муҥ јыл кайра улус јуртаган јер болгон (калибровка јокко: 33,3 муҥ јыл). «Тыткескен-8» деп стоянка ӱстӱги палеолиттиҥ ӧйине келижет. «Улалинка» деп алтыгыпалеолитическ стоянкада тапкан артефакттарды, Окладников ло Деревянко тудунар-кабынар эдимдер деп шиҥдеген, је ол ондый эмес, ол геофакттар, кижи этпеген немелер.\nТӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nVIII чак ј. э. озо — II чактарда ј. э. озо Алтайда (Индоарийские миграции) скифтер-пазырык улузы јуртаган, алтай аҥ-кушту стиль тапкандар. Эмдиги ӧйдӧ тургун улустыҥ кеендигинде јебреннеҥ арткан бу стильдиҥ элементтери бары алтай калыктар бастыра јебрен евразий материкте калыктарла колбулу болгонын керелейт.\nБаштапкы каандык-тергее Тӱштӱк Сибирде IV чак ј. э.озо — III чак ј. э.озо табылган. Јебрен кыдат бичиктерде мында јаткан улусты олор динлиндер деп адап турган (кыдаттап 丁零), тергеени дезе — Динлин-го (丁零国) деп бичиген. Динлиндер Байкалдыҥ кӱнбадыш јарадында тургандар.\n201 јыл ј. э. озо Динлин-го тергее было хуннуныҥ черӱлериле оодо согулган (кыдаттап 匈奴 сюнну) јебрен кӧчкин калык, 220 јыл ј. э. озо, II век ј. э. јетире Кыдат тергеенеҥ тӱндӱктей чӧлдӧрдӧ јаткан. Олордоҥ коруланып кыдаттар Улу кыдат стенезин туткан. Хуннулар улай ла кыдат империяла Хань (династия) јуулажып турган, кӧчкин калыктар бирге бириккен. Хуннулар Европага једип, угрларла колышкан,јаҥы калык бӱткен, Европ оны гунны деп адаган. Монгол билимчилер хуннуларды протомонгол дежетӰлекер:Уточнить ссылку. Динлин-го тергеени хуннулар јеҥген кийнинде Хакас-Минусинский котловинага тӱрк тилдӱ Энесай кыргыстары јуулган.. VI чакта ј. э. прототюрктер Орто Азияныҥ јерине јайылган. Гунно-сармат ӧй регионныҥ тӱӱкизи III чак ј. э. озо башталган. VI—VII чактарда кыргыстар тайгада калыктарла кожо јакалай тергее болгон, башчызы — Эльтебер. Алдындагы хуннулардыҥ јери монгол тилдӱ калыкка Сяньбиге кӧчкӧн. IV—VI чактарда эмдиги Алтай Республиканыҥ јери монгол тилдӱ Жужан каандык болгон (330—555). Орто Азияныҥ ээлери болуп VI чакта гунндардыҥ, алтайлардыҥ јебрен ӧбӧкӧлӧри болгон — «тюркюты», олор Улу тӱрк каандык боло берген. IX чакта чӧлдиҥ јуучыл империязы бажында каанду, тартыжуларда болгон. 840 јылда бу тергее Уйгурский каандыкты јоголткон (745—847), Тувага јетире бийлеген, је Хакас јери Кыргыс каандыктыҥ тӧс јери болгон. Уйгурларды истежип, кыргыстар Иртыш ла Амурга јеткен, Кӱнчыгыш Туркестанныҥ оазистерине барган. Кыргыстар тергеениҥ башкарузын јуучыл ла администрациялык башчыларла јеткилдеген. Олор династиялар болуп, Кыдаттыҥ ла ӧскӧ дӧ коштой каандарла тӧрӧӧн болуп колбу тудатан. Кату тартыжуда тӱрк, уйгур, кыргыс каандыктар багынбаска XIII чакка јетире тартыжып, алдынаҥ бойы болорын учун Саян-Алтайды айланган. Кыргыстар эки јара бӧлинген: 1) Ӱстӱги ле Орто Енисей; 2) Алтай ла Иртыш. Кийнинде Тянь-Шаньныҥ ла Енисейдиҥ кыргыстары ыраашкан. Наймандар Монгол јериниҥ кӱчтӱ деген кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон. Олордыҥ јери (Аристов Николай Александрович) Аристовтыҥ шиҥдегениле , Тамир-Гол суунаҥ ала Орхон ло Иртышка јетире болгон. Наймандардыҥ тергеези керейлердиҥ јеринеҥ кӱнбадыштай болгон, эмдиги кӱнбадыш Монголия, Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јаны ла кӱнчыгыш Казахстан. 1206 јылдарда эмдиги Алтай Республика Улу Монгол империяга кирген. XIV чакта — Монгол империя башка тергеелер болуп бӧлӱнген. 1758 јылга јетире Алтай Республиканыҥ јери Тӱндӱк Юань ла Джунгар каандыкта болгон.\nАлтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай тӱрк тилдердиҥ билезиниҥ јебрен тӧрӧли деп кезик билимчилер чотойт., је лингвист билимчилер тӱрк тилдердиҥ классификациязын эдерде, бир шӱӱлтеге келгелек. Мынаҥ улам, языкознание деп билимде «Алтайская семья языков» деп термин табылган (бери, бу билим теория аайынча тӱрк тилдер, монгол тилдер, тунгусо-маньчжурский тилдер кирип јат. Кезикте јопон-рюкюский тилдер ле корей тилдер кирет деп тыҥ таркабаган шӱӱлте бар). Јарт эместер бар учун, телекейлик билимде алтаистика деп ууламјы табылган Алтайдыҥ геополитикалык јери Евразияныҥ ортозында болордо, башка-башка тӱӱкилик эпохаларда јӱзӱн-јӱӱр этностор ло культуралар бириккен јер болгон.\nОрус период[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республика Россия тергеезине киргениниҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес мемориал бичик Алтай узак ӧйгӧ Джунгар каандыкка кирген. Алтайга келген баштапкы орустар алтайларды ак калмыктар дежетен. Джунгарлардыҥ каандыгында алтайлар, телеҥиттер ле телеуттар 1756 јылга јетире болгон, оноҥ Джунгар каандык јоголордо, Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле келип кирген. Алтайларга кӧрӧ тӱндӱк калыктар: кумандылар, тубалар, челкандулар Арасейге бир канча озо кожулган. 1824 јылда телеуттар јаткан Улалу јуртка баштапкы орус кӧчкӱндер келип јуртай берген. Мында Алтайский духовный миссия иштеп баштаган. 1831 јылда Улалуда миссионерлер ле священнослужительдер јуулыжатан стан болгон. јада тура бого Јаш-Туранаҥ којойымдар кӧчӱп келген. Улалу бир ле канча ӧйгӧ јаанап ӧскӧн, ол тушта ол Бийский уездтиҥ Томский губернияныҥ калазы болгон.\n1918 јылдыҥ кочкор айында Улалуда совет крестьянских и солдатских депутатов тудулган. Советтиҥ баштапкы башкараачызы И. И. Некоряков болгон. 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Улалуны капитан Сатунинниҥ аквардейский отряды колго алган. 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде Каракорум уезд тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Совет јаҥ власть была восстановлена 18 декабря 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнинде ойто орныккан, Ф. И. Усольцевтиҥ партизан отряды јуртта турган.\nГраждан јууныҥ кийнинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кунинде чыккан декреди аайынча јаҥы областьтыҥ администрациялык тӧс јери Улалу јурт боло берген. Алты јыл ӧткӧн кийнинде ВЦИК-тиҥ XIII-чи Президиумыныҥ јӧби аайынча (протокол № 45) 1928 јылда кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде Улалуга каланыҥ статузы берилген.\n1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде Алтай губернияда Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу) тӧзӧлгӧн . 1932 јылда тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Ойрат АО ойто Ойрот автоном область болуп солунган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала), 1948 јылда чаган айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтай автоном область болуп ойто ло солунган. 1967 јылда область Она награждена орденом Ленинниҥ ордениле (1967), Эл-јондор ортодо Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан (1972).\nЭмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала)[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГорно-Алтайская автономная областьтыҥ статузы 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде сувуренитет алып, статузы АССР болуп солунган. 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи российский конституцияга тӱзедӱ эткен, Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-да Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика. Бу тӱзедӱ РСФСР-дыҥ албаты депутуттарыныҥ съездинде кӧрӱлген.\n1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ ӱстӱги Соведи јаҥы ат «Республика Горный Алтай» эдип јӧп чыгарган.\n1992 јылда кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде года Съезд народных депутатов Российский Федерацияныҥ депутаттарыныҥ Съезди Республика Горный Алтай керегинде РСФСР-дыҥ Конституциязана тӱзедӱ кийдирген. Тӱзедӱ 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде "Российский газетте бичилип, кӱч алган.\n1992 јылда Республика Алтайдыҥ Ӱстӱги Соведи Республика Горный Алтайдыҥ адын Республика Алтай деп солыыр деп јӧп чыгарган. Ол туштагы РФ-ныҥ Конституциязында бу бичилбеген болгон, республиканыҥ јаҥы ады јӱк РФ-ныҥ Конституциязында 1993 јылда бичилген.\nЭмдиги ӧйдӧ республика бойы конституциялу, (1997 јылда јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде алынган), Тергеелик символдорлу — мааны ла кебедел. Республикада тергеелик тилдер: алтай ла орус. Казак тил чук јаткан казактардыҥ окылу тили болот.\nТуулу Алтай (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары: тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай край, тӱштӱк-кӱнбадышта — Калка,Кытат ла Казакстан тергеелер, кӱнчыгышта — Тыва, Хакас тергеелер, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область. Республиканыҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 400 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 360 км, Кытатла гран-кыйуныҥ узуны 40 км.\nТуулу Алтай Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар.\nТекши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал болгон учун, Кош-Агаш ла Улаган аймактарды Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. Ортојылдык температура +5 °С. Чаган айда тыҥ ла деген соок +50..+60 °C га јуук тӱжет. Тӱндӱктей аймактарда јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай). Ортојылдык јуттыҥ кеми 100—1000 мм јетире. Кош-Агаш аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.\nТуулу Алтай Россияныҥ кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдары кӧп эмес : Чуйдыҥ, Курайдыҥ, Кан-Јабаганныҥ, Оймонныҥ. Алтайда эҥ бийик кыр Ӱч-Сӱмер (Белуха), бийиги 4506 м, Сибирдиҥ база эҥ бийик туузы болот. Суулары (водные ресурсы). [[Файл:Ukok Plateau 2.jpg|thumb|290px|Калгуты сууныҥ коолы, Табын-Богдо-Ола туу [[Файл:Ukok Ak-Alakha.jpg|thumb|290px|Ак-Алаканыҥ коолы, Канас деп боочы\nӰкек — Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында плоскогорье, Казахстан, Кыдат Республика, Монгол тергее ле Россия јеринде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2200—2500 метрге бийик сӱреен јаан реликт тӱс јер (плато) ӱсти холмисто-западинный ла грядово-западинный плоскогорье, айландыра 500—600 метрге сын-тайгалар бийиктейт.\nАйландыра туулардыҥ эҥ бийиги Куйтэн-Уул деп кыр, алдында ады монголдоп Найрамдал болгон, 4374,0 м. Бу Куйтэн-Уул туу Ӱч-Сӱмердиҥ (Белуха) кийнинде Алтайдыҥ кырларыныҥ экинчизи.\nӰкектиҥ морфологиялык бӱдӱми плоскогорье эмезе нагорьеге келижет (географа А. Н. Рудойдаҥ айтканыла). Ӱкектиҥ јерин специальный эмес литературада «плато» де бичилет.\nСуулар ла кӧлдӧр[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТуулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол суулар. 20 муҥ суу, узуны јаба 60 муҥ км-деҥ кӧп, 7 муҥ кӧлдиҥ текши ӱсти (площади) 700 км². Јаан ла деген суулары Кадын ла Ӧӧн (Бий, Бия), олор биригип Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — Алтын Кӧл (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м, 40 км³ суу. Алтай Республиканыҥ јеринде тоҥбок суулар, эм аржандар кӧп\nТуулу Алтай сӱреен байлык ӧзӱмдерлӱ јер. 2 муҥ бӱдӱм ӧзӱмниҥ 200 бӱдӱми эндемиктер, Алтайдаҥ ӧскӧ кайда да ӧспӧйт. 40 бӱдӱм јиилектӱ агаш, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер «Кызыл бичикте». .\n80 бӱдӱм — аҥдар, 300 — куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 44 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака. Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте».\nЧуйда јерсилкиниш[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2003 јылдыҥ куран айыныҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӱштӱктей алты аймагында јерсилкиниш болгон. Калганчы јылдарда мындый кату, бызылыштарлу јерсилкиниш болбогон. Эпицентрде 8—9 балл, эҥ ле тыҥ кӱчи сила 7,3 балл. Улай телей јер эмеш ас магнитудала коштой региондордо силкинген болгон: Новосибирский областьта, Алтайский кырайда, Красноярский кырайда ла Кӱнчыгыш Казахстанда.\nКош-Агаш, Улаган, Шабалин ле Оҥдой аймактарда јерсилкиништиҥ каршузы тыҥ болгон. Божогон улус јок, кезик ле улус тыҥ эмес шырка алган, је јер силкингенинеҥ улам 1,8 муҥнаҥ артык тура бызылып ӱрелген, ондо 7 муҥнаҥ артык улус јаткан болгон, онойдо ок администрациялык туралар, школдор ло эмчиликтер ӱрелген. Республиканыҥ коромјызы миллиард салковойдоҥ артык болгон.\nРеспублика Алтай МСК+4 деп ӧйдиҥ поязында турат. UTC-ка кӧрӧ ӧй +7:00 часка јыла берет.\nАдминистрациялык јерлерин бӧлӱгени[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республикада 11 муниципал тӧзӧлмӧ.\n1 кала Улалу, 10 аймак:\nАлтай Республиканыҥ јон јаткан јерлерле этникалык картазы, 2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча\nРосстаттыҥ бергениле эл-јонныҥ тоозы республикада Ӱлекер:Эл-јон кижи. (2021).\n41 983 ↗65 148 ↗86 673 ↗99 672 ↗106 055 ↗162 179 ↘157 161 ↗168 261 ↗171 835 ↗180 000 ↗191 649 ↗193 275\n↗195 577 ↗196 962 ↘196 371 ↗196 977 ↗198 542 ↗199 879 ↗199 933 ↗200 461 ↗201 699 ↗202 441 ↗203 030 ↘202 947\n↗203 038 ↗203 214 ↗203 900 ↗204 500 ↗205 400 ↗207 100 ↗209 207 ↘206 168 ↗206 530 ↗208 425 ↗210 344 ↗211 645\n↗213 703 ↗215 161 ↗217 007 ↗218 063 ↗218 866 ↗220 181 ↗220 954\nАлтайлар — 72841\nТелеҥиттер — 2368\nТубалар — 1533\nЧалкандулар — 830\nКумандылар — 1062\nШорлор — 87\nТелеҥиттер — 37\nТывалар — 158\nКазактар — 12524\nОрустар (Русские) — 114802\nУкраиндер (Украї́нці) — 1010\nНемецтер (Deutsche; Düütsche) — 700\nАрмяндар («Հայեր») — 528\nТатарлар (Татарлар) — 414\nАлтай Республиканыҥ бу јурттарда Алтайын кӧдӱрип мӱргӱйтен тагылдар бар. 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 19-чы кӱни.\nКарагол, Оҥдой аймак;\nКулады, Оҥдой аймак;\nБоочы, Оҥдой аймак;\nБичиктӱ-Боом, Оҥдой аймак;\nШибее, Оҥдой аймак;\nКеҥи, Оҥдой аймак;\nКор Кобы, Оҥдой аймак;\nЈоло, Оҥдой аймак;\nКайырлык, Оҥдой аймак;\nЈаан Јаламан, Оҥдой аймак;\nКӱпчеген, Оҥдой аймак;\nШашыкман, Оҥдой аймак;\nОҥдой, Оҥдой аймак;\nЈабаган Бажы, Кан-Оозы аймак;\nБеш -Ӧзӧк, Шабалин аймак;\nШыргайты, Шабалин аймак;\nКырлык, Кан-Оозы аймак;\nАлтыгы Талду, Оҥдой аймак;\nАкјул, Шабалин аймак;\nБешпелтир, Чамал аймак;\nЧаган-Узун, Кош-Агаш аймак;\nСугаш, Коксу-Оозу аймак;\nМӧндӱр-Соккон, Кан-Оозы аймак;\nКайсын, Кан-Оозы аймак;\nJабаган, Кан-Оозы аймак;\nКуйус, Чамал аймак.\nЈурт ээлем[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт јерде јаткан јонныҥ тоозы 156.450 кижи, Алтай Республиканыҥ 71 % улузы.\n2020 јылда јурт ээлемниҥ продукциязы 10,2 млрд салковой (-4,1 %).\nАлтай Республиканыҥ экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи мал-аш азыраары, алтай марал ӧскӱрери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эткен продукция, агаш белетеери, агаш эдимдер, адару тудары, эм-том ӧлӧҥдӧр јууп белетеери.Республика Алтай. Паспорт региона, онойдо ок туризм, малга азырал белетеери, сад ӧскӱрери ле о.ӧ. Ишјалдыҥ орто кеми Республика Алтайда 2020 году јылда 34.947 салковой болгон.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде 206,5 муҥ тын (-7,8 %), ол тоодо уйлар — 110,3 муҥ тын; кой ло эчки — 448,8 муҥ тын (-18,6 %), чочко — 4,5 муҥ тын (+0,6 %). 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ бажында таҥынаҥ ээлемдерде 40,5 % кой ло эчки, 49,4 % — соок тумчукту мал, 96,7 % — чочколор (бир јыл кайра 34,8 %, 47,9 % ле 96,6 %).\n2020 јылда јурт ээлемдерде бир уйдаҥ 3707 кг (-3,2 %)сӱт алган (2019 јылда дезе бир уйдаҥ алган сӱттиҥ кеми Россия ичинде 4640 кг, олордыҥ сельхозорганизациядаҥ 6286 кг, КФХ 3791 кг, ЛПХ 3471 кг). 2020 јылда этке табыштырган малдыҥ тоозы 3,6 % кӧптӧгӧн, сӱт — 0,7 % астаган\nмуҥ гектар 146,5 132,1 106,6 103,4 103,3 108,3\nСтела Республик Алтайдаҥ кырай јаар чыгып јатса\nКӧӧлик транспорт республиканыҥ јӱрӱминде јаан учурлу болӱп јат, је кӧӧлик јолдордыҥ чыҥдыйы бийик эмес. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар республиканы кечире федерал учурлу кӧӧлик асфальт јол Р-256 «Чуйдыҥ тракгы» јадат. Тӧс каланаҥ автобустар бастыра аймактарга јӱрет. Горно-Алтайсктыҥ ичинде автобустыҥ маршруттары јеткил. Горно-Алтайскта аэропорт иштейт.\n1990-чы јылдарга јетире Республика Алтайда кажы ла аймакта аэропорт иштеген. 2015 јылда олордыҥ бирӱзи де иштебейт. Республиканыҥ јеринде бир канча коммерциялык вертолёт отурар площадкалар бпр: Урлу-Аспак јуртта, Оҥдойдо, «Алтайское подворье» деп комплексте.\nАлтай Республикада темирјол јок. Јуук деген темирјол-станция Бийск калада, Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ.\nГазопровод «Сила Сибири-2» (алдында «Алтай»)[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОАО «Газпром» Сибирдиҥ газ-месторождениелеринеҥ Республиканыҥ јериле Ӱкекти кечире магистральный газопроводты Кыдатка јетире тартарга ӱлекерлер тургузат. Республиканыҥ экономиказына јаан јӧмӧлтӧ налогтордой болор, улуска иштеер јерлер, је кезик экологтордыҥ айдыжыла, газопровод Ӱкектиҥ аҥылу экосистемазын ӱреер аргалу, бу јерди ЮНЕСКО Телекейлик энчи деп јӧптӧгӧн.\n2019 јылда Алтай Республиканыҥ јеринде 8 кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанциялар текши кӱчи 120 МВт, онойдо ок 2 кичӱ Гидроэлектростанция кӱчи 1,3 МВт, 10 јаан эмес дизель-электростанция иштеген. 2018 јылда олор 51 Киловатт-час|кВт·ч электроэнергия берген. Республика Алтай Россия ичинде кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанцияларлу бир ле регион.\nБанктар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2017 јылдыҥ бажында СМИ Алтай Республиканы Россияда эҥ ле кӧп кредиттерлӱ регион леп јарлаган: эл-јонныҥ 99 % јабылбаган кредиттерлӱ болгон, бу ороондо эҥ ле јаан тоо (бир ле јылга 90 %-теҥ 99 %-ка једе берген). Бу ла ӧйдӧ кажы ла кижиниҥ банкка орто тӧлӱзи 106 муҥ салковой богон, низким показателем по Россия ичинде бу јабыс кӧргӱзӱ\nГорно-Алтайскта Горно-Алтайский государственный университет бар, эмчилик училище, институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования, Республик Алтайдыҥ культура ла кеендигиниҥ колледжи, С. С. Суразаковтыҥ адыла адаган алтаистиканыҥ билим институды, онойдо ок СО РАН-ныҥ учреждениелери.\nКепке базылат[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n«Алтайдыҥ чолмоны» газет, «Звезда Алтая», 10 аймактардыҥ газеттери, Листок деп газет чыгат.\nКультуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГорно-Алтайскта А. В. Анохинниҥ адыла адалган национал музей иштейт, мында Ӱкектеҥ экелген каан кыстыҥ мӧҥкӱзи бар, Республика Алтайдыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотека, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Республика Алтайдыҥ национал театры (1971 јылдыҥ куран айыныҥ 17-чи кӱнинде ачылган), калада культураныҥ туразы, мында эрчимдӱ ижин башка-башка јайаандык ӧмӧликтер ӧткӱрет: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз».\nЭэчий-деечий национал байрамдар болуп турат Масленица, Наурыз, Чага-Байрам, 2013 јылдаҥ ала республикан байрам деп статус алган.\nКалада беш библиотека иштейт (ӱчӱзи каланыҥ ла экӱзи республикан).\nТуризм Алтай Республиканыҥ экономиказында база бир иштиҥ бӱдӱми. Јылдыҥ ла Алтайга 1 млнноҥ артык туристтер келет. Экологический туризм, культурно-познавательный јорыкташ, кӧӧликтӱ экскурсияларга јӱрери, атту,јойу, суула јорыктаары. Альпинизм, аҥдаш, балыкташ, куй таштарды шиҥдеш, археологиялык, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкиниҥ кереестерин кӧрӧри амыраш болот.. Республикада ар-бӱткенниҥ кереестери кӧп. Алтын-Кӧлдиҥ јарадында улус амыраар кӧп тоолу пансионаттар, турбазалар ла кемпингтер бар.\nМында балыктаар, јойу, атту, суула катерлӱ, автобусту экскурсиялар ӧткӱрилет. Чамал аймакта Караколдыҥ кӧлдӧри корулу јер болот. Јети кӧлдиҥ кажызыныҥ ла суузы башка ӧҥдӱ, химический составы база башка.\nШабланыҥ кӧлдӧрине (Шабла сууныҥ бажында, Чолышманныҥ кош суузы) атту, јойу туристтер барып, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сын-тайгаларын кӧрӧт.\nКӧксу-Оозы аймактыҥ јеринде Ӱч-Сӱмер туу (гора Белуха) (4506 м), Сибирдиҥ эҥ ле бийик туузы.\nРегиондо 30-таҥ артык гостиница ла 14 туристтерге керектӱ предприятиелер бар.\n2011 јылда Горно-Алтайск кала «Чистый город-2011» деп Текшироссиялык конкурста алтын медаль алган, 2012 јылда международный экологтордыҥ Global Brando Award деп сыйын алала, оноҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ Текшироссиялык «Самый чистый город России» деп конкурсында баштапкы јер алган.\nРеспублика Алтайдыҥ јарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГуркин, Григорий Иванович (1870—1937) — алтай јурукчы, И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, Кара-Корумныҥ башчызы, 1917—1919 јылдарда Алтайда тергеелик тӧзӧлмӧ.\nМери, Арнольд Константинович (1919—2009) — эстон тергеелик общественно-политический ишчи, Советский Союзтыҥ герои. 1956—1960 јылдарда политэкономияныҥ ӱредӱчизи болуп Горно-Алтайский государственный университетте иштеген.\nЯрузельский, Войцех Витольд (1923—2014) — Полшаныҥ баштапкы президенти, генерал. 1940—1943 јылдарда Турачакта ссылкада болгон.\nЛапшин, Михаил Иванович (1934—2006) — Россияныҥ аграрный партиязын тӧзӧгӧн, Государственный Думаныҥ депутады (1993—95 јылдардыҥ ла 1998—2002 јылдардыҥ). 2002—2006 јылдарда — Республики Алтайдыҥ башкараачызы, Республика Алтайдыҥ Башкарузыныҥ председатели болгон.\nСуразакова, Н.Н. (15.03.1925–13.09.1998) — билимчи, ӱредӱчи, Москвада историко-филологический факультет (ИФФ, 1942-1946), РСФСР-дыҥ Академиязыныҥ национал школдорло педагогикалык билимдериниҥ НИИ-зиниҥ аспирантуразын божоткон, 42 јыл Горно-Алтайский пединститутта алтай тилдиҥ кафедразында иштеген, профессор деп ат адалган (1990), «Отличник Народного просвещения», «За трудовое отличие»ле «Знак Почета» деп ордендерле кайралдаткан\nРеспублика Алтай нумизматикада[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2006 јылда Россия Банк кереес биметаллический монет-акча 10 салковой «Республика Алтай» серия «Российская Федерация».\n2006 јылда Центральный банк Российской Федерации Алтай Республикага учурлай кереес монета-акча чыгарган.\nБашкараачылары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай республиканыҥ башкараачылары:\nЧаптынов, Валерий Иванович — 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире,\nВолков, Владилен Владимирович — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнине јетире,\nЗубакин, Семён Иванович — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,\nЛапшин, Михаил Иванович — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала — 19 января 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,\nБердников, Александр Васильевич — 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — 20 марта 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнине јетире,\nХорохордин, Олег Леонидович — 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — бӱгӱнге јетире.\n↑ 1,0 1,1 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2021 года и в среднем за 2020 год. Росстат (орус.). Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2021.\n↑ Закон Республики Алтай О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай. Глава I, статья 4.\n↑ Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П. Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) (ја. эм.). Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2017 јыл. Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2(2).- С. 33-52\n↑ 12,0 12,1 Алексей Павлович Окладников — Алтай и Тува в скифское время (1969)\n↑ 13,0 13,1 ТУВА — РОДИНА СКИФОВ (ја. эм.). Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни, 2005 јыл.\n↑ Хунну (ја. эм.) (недоступная ссылка). Архивировано куран айдыҥ 8 кӱни, 2007 јыл.\n↑ 15,0 15,1 История Монголии, Том 1, 2003\n↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 15 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 31,00 31,01 31,02 31,03 31,04 31,05 31,06 31,07 31,08 31,09 31,10 31,11 31,12 31,13 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года\n↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 Республика Алтай в цифрах. 2009 (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 16 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Мӱргӱӱл ӧдӧр јурттар\n↑ 50,0 50,1 99 % годовых: Республика Алтай признана самым закредитованным регионом России (ја. эм.). www.bankfax.ru. Дата обращения: чаган айдыҥ 20 кӱни, 2017.\n↑ Росстат Сельское хозяйство\n↑ 52,0 52,1 Госкомстат России. Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2002. — Москва, 2002. — С. 490. — 863 с. — 1600 экз. — ISBN 5-89476-108-5. Архивированная копия (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2019. Архивировано кандык айдыҥ 19 кӱни, 2019 јыл.\n↑ 53,0 53,1 Федеральная служба государственной статистики. Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2016. — Москва, 2016. — С. 726. — 1326 с. — ISBN 978-5-89476-428-3.\n↑ Природный парк Укок. Социально-экономические особенности территории. Газопровод «Алтай» (ја. эм.) (недоступная ссылка). Nature Park Ukok (2012). Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Схема и программа развития электроэнергетики Республики Алтай на 2020–2024 годы (ја. эм.). Министерство регионального развития Республики Алтай. Дата обращения: кочкор айдыҥ 15 кӱни, 2020.\n↑ Перечень квалифицированных генерирующих объектов, функционирующих на основе возобновляемых источников энергии, с указанием местонахождения объекта и реквизитов юридического лица, которому принадлежит указанный объект (ја. эм.). НП “Совет рынка”. Дата обращения: кочкор айдыҥ 15 кӱни, 2020.\n↑ Республиканыҥ окылу сайты, туризм\n↑ Хронограф, Суразакова Н.Н.\n↑ Памятная биметаллическая монета 10 рублей 2006 года «Республика Алтай» серии «Российская Федерация» (ја. эм.). Все-монеты.ру.\n↑ О ДОПОЛНЕНИИ К ЗАКОНУ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ «О ГОСУДАРСТВЕННОМ СОБРАНИИ — ЭЛ КУРУЛТАЙ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ», Закон Республики Алтай от 01 марта 1994 года № 2-1\n↑ Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай\n↑ Алтай — Газета Коммерсантъ № 2 (1405) от 14.01.1998\nКонституция Республики Алтай (орус.)\nАлтай Республиканыҥ окылу сайт (орус.)\nГосударственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт (орус.)\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Православная · Britannica (онлайн) · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтай_Республика&oldid=34084"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кандык ай 2022, 03:47.


09.01.2018 - altaicholmon\nАлтайстат: иштиҥ турулталарыла таныштырды\nJаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде Государстволык статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузында пресс-конференция ӧтти.\nКрестьяндардыҥ рыногы ачылар\nJаҥныҥ чыгартулу улузы крестьяндардыҥ рыногы јаантайын иштейтен јерде болдылар. Ол Горно-Алтайскта «Бош-Туу» деп СППК-ныҥ јеринде ачылар.


Республиканыҥ кӱни - altaicholmon\nРоссияныҥ Советский Федеративный Социалистический Республиказыныҥ\nГорно-Алтайский автоном областьты РСФСР-га кирген Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде\nГорно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ областной Совединиҥ јӧбиле, РСФСР-дыҥ государстволык суверинитет керегинде декларациязыла, анайда ок РСФСР-дыҥ Конституциязыла башкарынып, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Соведи\nJ Ӧ П ТӦ Й Т:\nТ и з и м 1. Горно-Алтайский автоном областьты эмдиги гран-кыйуларыла РСФСР-га кирген Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧр.\nТ и з и м 2: Горно-Алтайский Советский Социалистический Республиканыҥ Ӱстиги Соведине талдаштарды РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизи тургускан ээжилерге ле ӧйгӧ келиштире темдектеер.\nТ и з и м 3: Горно-Алтайский Советский Социалистический Республиканыҥ Ӱстиги Соведине республиканыҥ Конституциязын (Тӧс Jасагын) РСФСР-дыҥ Конституциязына ла РСФСР-дыҥ Государстволык суверенитедине келиштире белетеер ле јӧптӧӧр.\nРСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ\nПредседатели Б. Н. Ельцин\nМосква, РСФСР-дыҥ Советтериниҥ туразы\n1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱни\nРеспубликаныҥ адын адаганы\nБу јасактаҥ кӧргӧндӧ, СССР ороон јайрадылып, јаҥы Россия тӧзӧлгӧн ӧйлӧрдӧ бистиҥ автоном область Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика деп кубулта тӧзӧлгӧн.\nJаҥы тӧзӧлгӧн республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателине В. И. Чаптынов, башкарузыныҥ председателине В. И. Петров тудулган.\n1992 јылдыҥ башталарында тергеебис «Республика Горный Алтай» деп адалган. Бис бӱгӱн карталарда «04 регион» деп темдектелгенис шак бу ӧйлӧ колбулу. Россияныҥ тергеелери алфавит аайынча темдектелерде, эмди «Республика Алтай» деген адысла бис Адыгея Республиканыҥ кийнинде «02 регион» болор керек. Jе тӧзӧлӧр тушта «Горный Алтай Республика» болгоныс учун, «04 регион» деп бичилип калганыс.\nГорно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутаттарыныҥ 1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 5-8 кӱндеринде ӧткӧн 1-кы сессиязында шӱӱшкен сурактардыҥ бирӱзи республиканыҥ адын канайда адаары керегинде болгон.\nБу Горно-Алтайский областной Совет ижин токтодып, 1991 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстиги Соведине депутаттарды тудуп алган ӧй.\nСессияда тӧзӧмӧл комитеттиҥ јааны депутат Геннадий Сумин «Горно-Алтайская Республика» дегени географиялык оҥдомол ло республиканыҥ адына келишпей турганын јетирген. Шӱӱжӱге јаҥы эл тергеени «Республика Алтай», «Горно-Алтайская Республика», «Республика Ойротия», «Республика Эл-Алтай» деген аттар чыгарылган.\nБу сурак эл-јонныҥ шӱӱжӱзине база чыгарылган болгон ло јасакчы јаҥга эл-јонноҥ 75 баштану ла телефонло шӱӱлтелер келгенин Геннадий Сумин јетирген. Бойыныҥ шӱӱлтелерин Горно-Алтайсктаҥ М. С. Семенов, билимчи З. С. Казагачева ла кӧп ӧскӧ дӧ улус айткан болтыр.\nСессияда айдылган тӧс шӱӱлтелер эмди солун. Онойдо, депутат Юрий Табакаев республиканыҥ адында «Алтай» деген сӧс барына алаҥзыган. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу атты Алтайский край канайда кӧрӧр, олорго, бис республиканыҥ адында «Алтай» деген сӧсти тузаланзаас, тергеезиниҥ адын база кубулта тӧзӧӧри јанынаҥ сананарга келижер деген. Анайда ок республикада јаткан ӧскӧ укту улуска, темдектезе, казахтарга, «Алтай» деген сӧс јараар-јарабазын ол угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, республиканыҥ адын адаарга меҥдебей, «Горно-Алтайская Республика» деп артырып салар керек.\nДепутат Владимир Торбоков республиканы «Эл Алтай» деп адаары учун турушкан. Jебрен тӱрк тилле, «эл» деген сӧс — «ороон», «республика» дегени Марий Республика бойын «Марий Эл» деп аданарда, бис республикабысты «Эл Алтай» деп адааар аргалу деп, ол угускан.\nРеспубликаныҥ ады тергеебистиҥ юридический ле тӱӱкилик аҥылузын темдектеер учурлузын депутат Иван Белеков јуунда айткан. «Горный» деген сӧс ӱстиги јаҥдардаҥ јоҥдолгонын темдектеп, «Горный Кавказ», «Горный Памир», «Горный Тянь-Шань» деген оҥдомолдор јок болгонын ол ајарган.\nТӧзӧмӧл комитет бу суракты узак шӱӱжип, «Республика Алтай» деген атка токтогонын ол јетирген.\nДепутат Владимир Петров «Эл Алтай» дегенин јарадып турганын сессияда угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, «Алтай», «Алтай Республика» деген сӧстӧр, Алтайский край барыла колбой, булгалыштарга экелер.\nБлааш-тартышту шӱӱжӱниҥ турулталарыла республиканы «Республика Алтай» — «Алтай Республика» деп адаар тӱп-шӱӱлте јӧптӧлгӧн. Мынайда, јаҥы тӧзӧлгӧн республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ тыш колбулар ла республиканыҥ јилбӱлери аайынча јаантайын иштеген камызыныҥ председатели Бронтой Бедюровтыҥ тергеени «Республика Алтай» — «Алтай Республика» деп адаар шӱӱлтези колкӧдӱриште јеҥип чыккан.\n1990-чы јылдардыҥ учында Горно-Алтайский ССР-дыҥ, оныҥ да кийниде АР-дыҥ парламентиниҥ бир канча тудууларыныҥ депутады болгон Людмила Яковлева бу ӧйлӧрди эске алып, «Бис республиканы канайда адаар, оныҥ кебедел-герби, маанызы кандый болор деп блаашкан-тартышкан сӱреен јилбилӱ ӧй болгон…» —деп куучындайтан.\n1998 јылда, Алтай Республиканыҥ башкарузын Семен Зубакин башкарып турарда, республиканыҥ бюджеди 144 млн салковой болгон. Бу акча кӱӱк айда тӱгенип, тергеениҥ эл-јоны митингтер ле удурлажуныҥ ӧскӧ дӧ акцияларын ӧткӱрген, школдор ло предприятиелер иштебеген, улус тӱреҥиге тӱшкен ӧй болгон.\nЭмди Алтай Республиканыҥ бир јылга текши (консолидированный) бюджединиҥ кеми — 16 млрд 219 млн 674 муҥ салковой.


Алтай — тӱрк јашӧскӱримди бириктирет - altaicholmon\nАлтай — тӱрк јашӧскӱримди бириктирет\nГорно-Алтайсктагы эл университетте кӱӱк айдыҥ 11-14 кӱндеринде ӱренеечилердиҥ «Филология. Россияныҥ албатыларыныҥ тилдери ле литературалары» (тӱрк группа) деген бастырароссиялык олимпиадазы ӧтти.\nОлимпиаданы эл университеттиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери белетеп ӧткӱрген. Оныҥ амадузы — РФ-тыҥ субъекттериниҥ тӱрк тилдӱ калыктарыныҥ тилиниҥ, калык чӱмделгезиниҥ, литературазыныҥ учурын кӧдӱрип, элбеде таркадары ла јилбиркедери. Тӧрӧл тилин ӱренерине јилбӱӱни тыҥыдары, чӱмдемел сӧсти чебер ле чек баалаары, ӱренеечилердиҥ билгирин, јайалтазын тереҥжидери, чечери тӧс ууламјылардыҥ тоозында. Јииттер ичкери јӱрӱминде тилиниҥ байлыгыла оморкоп, тӧрӧл тилиле јайым куучындап, бичип, чӱмдеп јӱрери бу ок амадуга јолду кирет. Шак бу јаан иш «РФ-тыҥ албатыларыныҥ тилдери ( тӱрк группа)», «Тӱрк тилдерлӱ албатылардыҥ литературазы», «Тӱрк тилдерлӱ албатылардыҥ фольклоры», «Литератураныҥ теориязы» деген курстарла ӧткӱрилет.\nОн алтынчы катап ӧткӱрилген олимпиадада јаҥжыкканы аайынча 6 команда турушты: М. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университет (Якутия), Горно-Алтайсктыҥ эл университеди, Башкир госуниверситеттиҥ Стерлитамактагы филиалы, М. Акмулланыҥ адыла адалган башкир государственный педагогический университет, Башкир государственный университет (Уфа), Туваныҥ госуниверситеди. Командалардыҥ башкараачылары ӧскӧ ороондордыҥ турушканыла ӧткӧн «Культурное наследие народов Алтая и сопредельных территорий» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференцияныҥ ижинде туруштылар. Конференцияда фольклорлык ла литературалык энчи-байлыктыҥ, тӧрӧл тилди ӱредериниҥ ле ӱренериниҥ курч сурактары, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ культуралык кереестериниҥ цифровизациязыла колбулу сурактар кӧрӱлген.\nӰренеечилердиҥ бастырароссиялык олимпиадазы таҥынаҥ ла командала зачетторло ӧткӱрилген. Олимпиаданыҥ јакылталары Россияныҥ тӱрк албатыларыныҥ тилиниҥ, фольклорыныҥ, литературазыныҥ, онойдо ок тил билимниҥ, фольклористиканыҥ, литературоведениениҥ сурактарына учурлалган.\nОлимпиаданыҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдерди эл университеттиҥ ректорыныҥ молјуларын бӱдӱреечи, к.т.н., доцент О. В. Недельский уткуп, олорго дипломдорды ла кереес сыйларды табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев олимпиаданы белетеп ӧткӱргендерге ле оныҥ туружаачыларына баштанып, олимпиаданыҥ јаан учурын темдектеди. Оныҥ айтканыла, шак бу кӧдӱриҥи тӱрк калыктардыҥ тилдерин чеберлеп, корып ла ичкери ӧскӱрерине, онойдо ок телекейде тӱрк калыктардыҥ тилиниҥ, литературазыныҥ, культуразыныҥ учурын кӧдӱрерине јаан камаанын јетирет. Ол онойдо ок быјыл Алтай Республика тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгын темдектеп јаткан деп айдып тура, эл университетти ачканы шак бу тӱӱкилик учурлу керекле колбулу болгонын чокымдады. «Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди эл университеттиҥ танылу, аҥылу оморкодузы болуп јат. Айдарда, оны бастыра јанынаҥ кыйалтазы јогынаҥ ӧскӱрер керек» — деп, А. Кохоев айтты.\nГосдуманыҥ депутады Иван Белеков олимпиаданыҥ туружаачыларын база уткуды. Оныҥ айтканыла, ГАГУ-ныҥ алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди орооныстыҥ башка-башка талаларыныҥ јайаан јайалталарын бириктирет. Мында карындаш калыктардыҥ — Башкирияныҥ, Туваныҥ, Якутияныҥ эҥ артык университеттериниҥ чыгартулу јииттерин кӧрӧргӧ сӱӱнчилӱ. Иван Итуловичтиҥ чокымдаганыла, тӱрк калыктар тазыл-тамыры текши тӱӱкилик учурлу. Шак мындый кӧдӱриҥилерди ӧткӱргени субъект кеминде јаан учурлу керек. Онызы государствоныҥ ӧткӱрип јаткан ижиниҥ база бир тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп јолду чотолот.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ аппарадыныҥ башкараачызы Артур Сабин кӧдӱриҥиниҥ јеҥӱчилдерин ле туружаачыларын уткуп, једимдер кӱӱнзеди.\nКомандалар ортодо байгалу јерлерде:\nМ. Акмулланыҥ адыла адалган башкир государственный педагогический университет\nМ. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университет, Башкир госуниверситет\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ командазы, Туваныҥ госуниверситеди, башкир госуниверситеттиҥ Стерлитамактагы филиалы.\nТаҥынаҥ ӧткӧн маргыжуныҥ турулталарыла јеҥӱчилдер:\nИльнара Саетгареева, Башкир госуниверситеттиҥ ӱренеечизи\nГаврил Старостин, М. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университеттиҥ ӱренеечизи\nКарина Мандаева, Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ ӱренеечизи.\nЭл университет бастырароссиялык олимпиаданыҥ туружаачыларына башка-башка ууламјылар аайынча ла ӱренеечилерди белетегени учун командалардыҥ башкараачыларына грамоталар табыштырды.\nОлимпиада ӧйинде башка-башка ууламјыларла билим иштердиҥ кӧрӱ-маргааны база ӧтти. Ондо ӱренеечилерге де, магистрларга да туружарга јарамыкту арга болгон. Бу кӧрӱ-маргаанды алтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јериле ӧмӧ-јӧмӧ бежинчи јыл ӧткӱрет. Амадузы — ӱренеечилердиҥ ле магистранттардыҥ билим-шиҥжӱлӱ ишке аргаларын илелеери, бу ишле јилбиркедери ле таскадары. Мында командалардыҥ башкараачылары эксперттер болуп иштедилер. Кӧрӱ-маргаанныҥ беш ууламјызында баштапкы јерлерге чыккандар дипломдорло кайралдаткан.\nКӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде тӱрк калыктардыҥ талалар ортодогы байрамы ӧтти. Бу байрамды алтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери, онойдо ок Калыктар најылыгыныҥ туразы ӧмӧ-јӧмӧ лӧ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитеттиҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрди. Јап-јакшынак кӧдӱриҥиде Башкирия, Тува, Алтай, Якутия республикалардыҥ, эл университетте кыргыз ӱренеечилердиҥ биригӱзиниҥ 50-неҥ ажыра чыгартулу улузы эрчимдӱ ле тыҥытту туруштылар.\nКӧдӱриҥиниҥ тӧзӧӧчилериниҥ айтканыла, байрамныҥ амадузы — тӱрк калыктыҥ культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ бирлигин кӧргӱзери, ӧскӱрери ле чеберлеери. Онойдо ок ӧмӧ-јӧмӧ јайаандык ишти, колбуларды элбедери, калыктар ортодогы туризмниҥ јаҥы бӱдӱмин, ууламјызын тӧзӧӧри, санаттыҥ јӱзӱн ӧҥдӱ байлыгыла, бӱдӱмдериле таныштырары. Бого ӱзеери база бир туура салбас ижи — јашӧскӱримниҥ политиказы, билим, культура ла ӱредӱ бӧлӱктеринде бой-бойы ортодо бек колбуны тыҥыдары.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында туружаачылар-ды ла айылчыларды ГАГУ-ныҥ ректорыныҥ молјузын бӱдӱреечиниҥ советниги В. Г. Бабин, тергеениҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Л. С. Варванец, тергеениҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Б. К. Алушкин уткудылар.\nВалерий Бабинниҥ айтканыла, шак мындый кӧдӱриҥилер тӱрк јашӧскӱримге јууктада таныжарга јарамыкту арга ла айалга. Олордо кандый бир суракла текши кӧрӱм де, санаа да болор аргалу. Университет ӱредӱлӱ программала коштой олордыҥ ич-кӧрӱми элбеер, ӱредӱде бойын кӧргӱзер эп-арга, база тӱрк культурала јууктада таныжар арга берет. Шак мындый јайаандык иштиҥ шылтузында элдиҥ кӧгӱстӱ, кӧрӱмдӱ јииттери јаан јолына чыгат.\n«Јаркынду, јараш бу байрам ӱренеечилерге ле ӱредӱлӱ организациялардыҥ педагогторына јарамыкту, тузалу јер болгонын база катап кӧрӧдис. Ӱренеечилер тӱрк калыктардыҥ энчи байлыгын корулап, ол тоодо тилдерди ӧзӱмдӱ јолло улалтар амадулу болгонын кӧрӧдис» — деп, Людмила Варванец айтты.\nБ. К. Алушкин уткуулду сӧзинде бу фестивальды калыктар ортодогы кемине чыгарып, таҥынаҥ чыду берер шӱӱлте этти.\nОйын-концертте Якутияныҥ, Алтайдыҥ, Башкирияныҥ, Туваныҥ, бистиҥ университетте калыктар ортодогы ӱренеечилердиҥ биригӱлериниҥ чыгартулу јииттери бойлорыныҥ јайаан јайалталарын бийик кеминде кӧргӱстилер. Тӱрк јииттер бойыныҥ тилиле, чӱм-јаҥыла, калык чӱмделгезиле бијези, кӱӱзи, кожоҥ-јаҥары ажыра таныштырды. Тӱрк элдердиҥ ичкери јолы, ӧзӱми шак бу јииттердиҥ бек колында…\nАлтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы


Христиан јаҥ — Википедия\nХристиан јаҥ (гректеп Χριστός — «Майлалган», «Месси́я») — Кудай билдирткен јаҥы, оныҥ тӧзӧлгӧзинде Ӱч Бойлу Јаҥыс Кудайга јаҥдаары. Христиан јаҥду улус Јисус Христос ол Аргадаачы, килинчектердеҥ Толып Алаачы, кижи болуп Кудайдыҥ Уулы деп јаҥдап јат. 33-чи јылда кире Палестинада баштала берди.\n«Кере тартыш», Эммануил Лампардос, XVII в., крит школ. Эрмитаж\nХристиан религиязы — эҥ јаан абраамдык ла телекейлик религия. Телекейде оныҥ туружаачылары 2,4 млрд кире. Кажы ла ороондо бир де болзо христиан ӧмӧлиги де бар. Тӧс ууламјызы: Чын јаҥ, Паба јаҥ, Јӧпсинбес јаҥ.\nЈаан каталанский · Јаан каталанский · Јаан каталанский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Ираника · Канадская · Кругосвет · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарский исторический\nBNE: XX525466 · BNF: 133183300 · GND: 4010074-1 · LCCN: sh85025219 · LNB: 000047305 · Microsoft: 551968917 · NDL: 00565950 · NKC: ph115073\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Христиан_јаҥ&oldid=31068"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 22 јаҥар ай 2021, 08:00.


Изге ата Ефрем Сирин иманы\nТуганайлар, 25 май 2019 - 06:57\nЭй мине тере тотоучы Ходай! Мине жалкаулыкка, ӧмӧтсӧзлӧккя, кӧпӧрлӧккя, бушны сӧйляргя бирендермя. Мин мяндяҥя шиксез тороулык, жыуашлык, тюземнек, сӧйӧӱлек бир.\nЭй Падша Ходай, миҥа ӱз жазыкларымны кюрергя, кеше айыбларын кюрмяскя кыуат бир, Син даннаулы гумердян гумергя, аминь.


Кош-Агаш аймакта Чапаевтиҥ адыла адалган колхозто колхозчылардыҥ ла специалисттердиҥ экономический ӱредӱзине тыҥ аjару эдилет. Ӱредӱни билгир тöзööри jаҥыс ла пропагандисттиҥ ижи эмес, jе анайда ок колхозтыҥ башкараачызы Петр Дюсбирович Кордоевтиҥ ле парткомныҥ качызы Капитан Кусуманович Кусумановтыҥ башкартузынаҥ jаан камаанду. «Башкараачыныҥ ижи» деген курста 20 угаачы ӱренет. Олордоҥ 15 кижи башкараачы ла орто звеноныҥ бастыра специалисттери. Хозяйстводо иштеп турган кохозчылардыҥ 11 проценти ле орто звеноныҥ бастыра специалисттери экономический ӱредӱду ӱренет.\nУгаачылардыҥ ӱредӱзи колхозтыҥ экономиказыла колбулу öдöт. Теория ла практика бирлик болгонынаҥ иштиҥ арбыны да, чыҥдыйы да бийиктеер. Ӱренеечилер тереҥ билгир алгылайт. Олордыҥ иштеги ле общественный керектердеги эрчими тыҥыйт. Практический ишти бойы алдынаҥ бӱдӱрерде, угаачылар оны хозяйствоныҥ экономиказыла колбой чук öткӱрет. Специалисттердиҥ jайалталу ижи иштиҥ арбынын бийиктедерге jаан камаанын jетирет. Экономический ӱредӱде алган билгирдиҥ болужыла угаачылар бойлорыныҥ ижин оноҥ артык тöзööрине болужын jетирет. Партияныҥ ла албатыныҥ керектерине тузалу болорго амадап, кажы ла угаачы таскамалду иште нак туружат.\n1979-1980 ӱредӱлӱ jыл башталардаҥ ала угаачылар хозяйствоныҥ ижин бастыра jанынаҥ шиҥдеп, пландаар ишти jарандырарына аjаруны тыҥыткандар. Угаачылар ӱредӱде докладтар, рефераттар эткилеп, шӱӱлтелерин ачык-jарык айдадылар. Олор теорияныҥ сурагын практический ишле колбоп, ӱредӱде алган билгирлерди jӱрӱмде ак-чек тузалангылайт.\n«Ишти чындык тöзööри башкараачынаҥ камаанду» деген теманы öдöрдö, кой кабыраачыларыныҥ фермазыныҥ заведующийи С. Турукпаев малчылардыҥ jедимдӱ ижи керегинде jилбӱлӱ jетирӱ эткен. Колхозтыҥ бöлӱктеринде хозяйственный расчетты таркадары эҥ каруулу иш. Бу jанынаҥ хозяйстводо аҥылу иш öткӱрилет. Шак андый ишти колхозтыҥ баш зоотехниги Г. З. Акижанов, зоотехник-селекционер А. К. Бухаров, ферманыҥ бухгалтерии З. Ажикенов ло фермалардыҥ заведующийлери В. М. Самтаков, С. Турукпаев билгир öткӱргилейт.\nЭкономический ӱредӱниҥ öҥдӱзин тыҥыдары – пропагандисттиҥ тöс амадузы. Ӱредӱни бийик идейно-теоретический кеминде öткӱрери пропагандисттиҥ ченемелинеҥ jаан камаанду. Пропагандисттиҥ ижиниҥ озочыл эп-сӱмелери, эп-аргалары угаачылардыҥ ӱредӱзине, оныҥ ижине jакшы камаанын jетирет.\nКалганчы jылдарда экономический школдыҥ ӱредӱзинде jакшы керектер болгон. Бухгалтерский иштиҥ чыҥдыйы бийиктеген, ишjал акчаныҥ кеми jаранган. Балансовый комиссияныҥ ижи öйинде öдöт. Колхозтыҥ акчазын чеберлеерине некелте тыҥыган. Пропагандисттиҥ ижиндеги узы, оныҥ билгири угаачыларга иште тузаланбаган эп-аргаларды толо тузаланарга болужат. Прпагандист ол угаачылардыҥ – тöзööчизи ле таскадаачызы. Оныҥ эҥ каруулу ижи – озочылдардыҥ ченемелин элбеде таркадары, иштиҥ аайын шиҥдеери.\nПропагандист бойыныҥ от-jалбыштый сöзиле партияныҥ ла башкаруныҥ тöс шӱӱлтелерин эл-jонго jетирет.\nАлтайдын Чолмоны, 24 май, 1980 j.


Jаргы ижинде – албатыныҥ чыгартулу улузы - altaicholmon\nПрисяжный заседатель – не улус, чыдулары ла молјулары кандый, олорды канайда тудуп јат? Бу керегинде Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ јаргычызы Е. Табакаев куучындайт.\n– Евгений Александрович, присяжный заседатель болуп кандый улус тудулар аргалу?\n– РФ-тыҥ граждандарыныҥ јаргыда албатыныҥ чыгартулу кижизи – присяжный заседатель болуп туружар тап-эриги јасакла быжулалган. Кандый улус присяжный заседатель болор аргазы јок, куучынды мынаҥ баштаза, артык болгодый. «Россия Федерацияда текши юрисдикцияныҥ федерал јаргыларында присяжный заседательдер керегинде» федерал јасакта айдылганыла, присяжный заседательге кандидаттардыҥ тооломын тургускан ӧйдӧ 25 јажы толбогон, јаргыныҥ ого эдилген кезедӱзи бӱтпеген эмезе кезедӱниҥ ӧйи ӧтпӧгӧн, иштеер аргазы јок деп јаргы јӧптӧгӧн, алкоголизмле, наркоманияла, токсикоманияла оорыганыла, психиказы узак ӧйгӧ оору болгоныла колбой наркологический эмезе психоневрологический учетто турган, каршулу керек эткен деп серемјиде болгон, јаргы ӧткӧн тилди билбес улус присяжный заседатель болор аргазы јок.\nБого ӱзеери, јасакта темдектелгениле, присяжный заседательдердиҥ текши эмезе запасной тооломына кийдирилген кижи бу молјуларды бӱдӱрерге буудакту айалга бары керегинде угузу бичик бичигенде, ол тооломноҥ чыгарылып јат. Мындый айалгалардыҥ тоозында: заседательдиҥ молјузын су-кадыгыныҥ айалгазыла бӱдӱрип болбозы; 65 јажы толгоны; јербойында бойы башкарынар јаҥдарда государстволык эмезе талдашту јамыда иштегени; јеткер болдыртпазыныҥ федерал службазыныҥ, государстволык коруныҥ федерал јаҥдарыныҥ эмезе тыш кайуныҥ органдарында контракт аайынча јуучыл иште болуп, оноҥ чыккан кийнинде беш јылдыҥ туркунына; јаргычы, прокурор, шылучы, адвокат, нотариус, јаргы приставтардыҥ службазыныҥ ишчизи эмезе таҥынаҥ детектив болуп иштеген ӧйдӧ лӧ бу ижин токтотконынаҥ ала беш јыл ӧтпӧгӧнчӧ; ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ, таможенный јаҥдардыҥ эмезе уголовно-исполнительный учреждениелердиҥ ишчизиниҥ аҥылу званиелӱ ишчизи болгоны ла бу иштеҥ чыкканынаҥ ала беш јыл ӧтпӧгӧнчӧ; мӱргӱӱл јаҥныҥ ишчизи болгоны.\nЈе бу бӧлӱк улус јаргы керекте туружар кӱӱндӱ болзо, присяжный заседатель болор аргалу.\nАнайда ок бир ле кижи јаргыда присяжный заседатель болуп бир јылдыҥ ичинде бир катаптаҥ кӧп туружар аргазы јок.\n60 јаштаҥ ашкан улус, 3 јашка јетпеген балалу ӱй улус, јаҥдаган мӱргӱӱл јаҥыла колбой јаргы керекте туружып болбос деп бойын чотогон улус ла јаргы керекте туружарын буудактаган ӧскӧ дӧ чын шылтактарлу улус угузу бичик бичип эмезе јӧптӧжип, присяжный заседательдиҥ молјуларын бӱдӱреринеҥ јайымдалар аргалу.\nПрисяжный заседательге кандидат болгон кижи керегинде тооломдогы јетирӱлер кандидаттыҥ паспорттогы јетирӱлериле башкаланып турза, ол анайда ок присяжный заседательдердиҥ коллегиязын тӧзӧӧринде туружар аргазы јок.\nБу адалган ончо айалгалар ла буудактар присяжный заседательдердиҥ коллегиязын тӧзӧӧр ӧйдӧ јаргыныҥ јуунында кӧрӱлет.\n– Присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргылар кандый керектерди кӧрӱп јат?\n– Аймактыҥ јаргыларына бурулаткан кижиниҥ сурагыла присяжный заседательдердиҥ турушканыла мындый керектер кӧрӱлер аргалу: кижи ӧлтӱрген деп бурулаткан кижиниҥ шылу кереги; кижиниҥ су-кадыгына ӧнӧтийин уур-кӱч каршу јетирген ле мынаҥ улам кижи корогон керек; государстволык эмезе јондык ишчиниҥ, эмезе јаргы эткен ле шылу ӧткӱрген кижиниҥ, эмезе тап-эрик корыыр ишчиниҥ јӱрӱмине каршу јетирерге умзанганы; анайда ок геноцид керегинде керектер. Наркотиктерди јаан кемдӱ сатканы ла эткени, наркотиктерди ӧткӱриштирген улустыҥ керектери аймак јаргыларда база присяжный заседательдер турушканыла кӧрӱлер аргалу.\n– Присяжный заседательдердиҥ тоозы 12 кижи болорына бис темигип калганыс. Республиканыҥ аймак ла кала јаргыларында бу тоо кубулар ба?\n– Эйе, база бир кубулта – присяжный заседательдердиҥ тоозы астаганы. Республиканыҥ аймак ла кала јаргыларында присяжныйлардыҥ коллегиязы 6 кижидеҥ турар ла ӱстине запасной 2 заседательдер болор, текши алза, 8 кижи. Коллегияны тӧзӧӧргӧ 12 кандидат јеткил болор. Бийиктей јаргыларда присяжный заседательдердиҥ коллегиязы 8 кижидеҥ ле 2 запасной заседательдердеҥ турар, текши тоозы 14-тӧҥ ас эмес кандидат болор керек.\n– Присяжный заседательдердиҥ тооломдоры канайда белетелет? Кандый бир кижи заседатель болорго сӱрекей кӱӱнзеп, је тооломго кирбеген болзо, бу керегинде угузар аргазы бар ба?\n– Заседательдердиҥ тооломы, ого кем кирери кандый бир кижиниҥ, улустыҥ кӱӱниле тӧзӧлӧр аргазы јок, мыны јасак јеткилдеп јат. Онойдо, федерал јасактыҥ некелтезиле, тӧрт јылдыҥ ичинде бир катап Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкартулары присяжный заседательдерге кандидат болгон улустыҥ текши ле запасной тооломын, ого муниципал тӧзӧлмӧдӧ јаантайын јаткан улусты кийдирип, тургузат ла РФ-тыҥ «Талдаштар» деген государстволык автоматизированный системазы ӱнбереечилердиҥ ортозынаҥ кандый бир кижини келишкенче ле талдап алза, тооломго ол кижи кирер аргалу. Оноҥ республиканыҥ аймак (кала) јаргыларында тургузылган аҥылу компьютерный программа канча кандидат керек – ончо кижини бу тооломдордоҥ келишкенче айдат. Кижи бойы угузу бичик бичип, присяжный звседатель болор аргазы јок – кандидат болотон улусты автоматизированный система келишкенче талдап јат.\n– Присяжный заседательдерге кандидаттардыҥ тооломына киргенин кижи кайдаҥ билер?\n– Кандидаттардыҥ тооломына кийдирилген ончо граждандарга аймактардыҥ башкартуларынаҥ бу керегинде самаралар келер. Республиканыҥ кӧп улузы мындый самараларды алган. Бого ӱзеери, присяжный заседательге кандидат болгон улустыҥ тооломдоры аймактардыҥ газеттеринде јарлалат.\n– Јаргылаткан кижи оныҥ керегин присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрзин деп нени эдер керек?\n– Каршулу керек аайынча шылу иш тӱгенип, бурулаткан кижи ончо материалдарла танышкан ӧйдӧ керегин присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрӧри јанынаҥ суракту бичик (ходатайство) бичиир учурлу. Мындый эп-аргала ӧдӧр јаргыныҥ аайы-бажын шылучы ого јартап јат. Јаргыда кӧрӱлген керекте бурулаткан улус бир канча болзо ло олордоҥ бир кижи керекти присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрӧри керегинде сурагын угускан ла арткандары мынаҥ мойногон болзо, јаргычы керекти присяжный заседательдер турушканыла кӧрӧрин јарадар аргалу, мындый јарадуны јасак берип јат.\n– Присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргыныҥ аҥылулары кандый, бу керегинде куучындап берзегер, Евгений Александрович?\n– Присяжный заседательдердиҥ турушканыла ӧткӧн јаргы, чын да, тегин јаргынаҥ аҥыланып јат. Уголовный ла уголовно-процессуальный јасактарды билерин, олорды јаргы ӧйинде тузаланар ченемелдӱ болорын јасак присяжныйлардаҥ некебей јат. Јаргы эдеринде олордыҥ јӱрӱмдик ченемели, бойыныҥ ла јондыктыҥ алдында ак-чек болоры, кӧрӱлген керектиҥ айалгаларын, учурын оҥдооры чыгарган јӧбиниҥ тӧзӧлгӧзи болор керек.\nПрисяжный заседатель молјуларын бӱдӱрер алдында бу ишти ак-чек ле чындык бӱдӱрери, јаргыда кижини бурулаган да, актаган да ончо айалгаларды ајаруга алары, шылу керекти кӧрӧр ӧйдӧ јаргылаткан кижини бурулабай да, актабай да, бойыныҥ кӧгӱс кӧрӱмиле, санаа-сагыжыла, ак-чегиле башкарынары јанынаҥ черт берип јат.\nЈаргы ӧйинде присяжный заседательдер јаргыны башкарып ӧткӱрген јаргычы ажыра бурулаткан кижиге, каршу эдилгендерге, керечилерге, эксперттерге ле специалисттерге сурактар берер ле јаргыга чыгарылган керелерле, документтерле таныжар аргалу. Је олорго шылу керек аайынча таҥынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрерге ле јаргыдаҥ башка јерде јетирӱлер јуурга јарабас, анайда ок јаргы ӧткӧн ӧйдӧ кыптаҥ чыгар, кӧрӱлген керек аайынча јаргыда турушкан ла ӧскӧ дӧ улусла тыштанар ӧйдӧ куучындажар эриги јок.\nБу ла тургузылган ӧскӧ дӧ ээжилерди бускан заседательдерди тооломноҥ чыгарып, ордына ӧскӧ присяжныйларды тургузат. Јуундары канайда ӧткӧнин, кем ӱнин канайда бергенин присяжныйлар јарлабас учурлу. Олордыҥ ончо молјуларын тоолобой јадыс, бу јасак-ээжилерде бичилип калган.\nПрисяжный заседательдерге јаргыда туружарга, јаргы јӧбин чыгарарга ондый ла кӱч керек эмес болгонын аҥылап темдектеер кӱӱним бар. Олор бурулаткан кижиниҥ керектерин юридический јанынаҥ баалабай јадылар ла тургузылган сурактарга нениҥ учун «јок» эмезе «эйе» деген каруулар бергенин јартабас аргалу.\n– Присяжный заседательдерге тургускан сурактарга каруулар суракту листтерде бичилет. Бу керегинде куучындап берзегер.\n– Суракту листтер – шылу керектерди јаргыда присяжный заседательдердиҥ турушканыла кӧргӧниниҥ тӧс учурлу бӧлӱги болуп јат. Бу листке киретен сурактар присяжныйлар јогынаҥ шӱӱжилет ле олор шылу ӧйдӧги айалгаларды, бурулаган да, корыган да јандардыҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып тургузылат.\nСуракту листте кыйалтазы јогынаҥ 4 сурак тургузылат: мындый керек болгоны чын керелелген бе, бурулаткан кижи чын бу керекти эткен бе, бу керек эдилеринде јаргылаткан кижи чын бурулу ба, јаргылаткан кижи бурулу болгонын алынгажын, ого килемји эдер керек пе?\nКӧрӱлген керек аайынча ӧскӧ дӧ сурактар болор аргалу.\n– Присяжный заседательдер јаргылаткан кижи бурулу ба эмезе јок по деп, бойыныҥ јӧбин чыгарган болзын, бу јӧп јаргычыныҥ чыгарган турулта јӧби кандый болорына камаанын јетирип јат па?\n– Јаргыныҥ јӧбин чыгарар тушта јаргычы присяжный заседательдердиҥ коллегиязыныҥ јӧбине тайанат. Присяжныйлар бирлик кӱӱндӱ јӧп чыгарганы јакшы эмей. Је ӱч сааттыҥ туркунына шӱӱжип, заседательдер бирлик јӧпкӧ келбезе, турулта јӧп ӱнберишле эдилет. Присяжныйлар ӱнбериште турушпас јаҥы јок.\n– Присяжный заседательдердиҥ ижи, јолыныҥ чыгымдары тӧлӧлип јат па?\n– Присяжный заседательдерди молјуларын бӱдӱрерге јыл ичинде бир катап 10 кӱнге алдыртадылар. Бу ӧйгӧ јаргыда кӧрӱлген керек тӱгенбезе – јаргы учына јеткенче. Бу ӧйдиҥ акчазы заседательге федерал бюджеттеҥ орныктырылып јат, ол заседательдиҥ тӧс иштеген јеринде бу ӧйгӧ алган орто ишјалынаҥ ас эмес болор учурлу. Анайда ок присяжный заседательге јолго чыккан, конор јер учун тӧлӧгӧн акча орныктырылат.\n–Мен присяжный заседательдиҥ тоозына кирген болойын, је иштеген тӧс јеримниҥ башкараачызы иштеҥ барып турганымды јаратпай јат. Мындый айалгада нени эдер?\n– Присяжный заседатель болгон кижиге јаргы ӧдӧр ӧйдӧ молјуларын бӱдӱрерин буудактаганы учун башкараачы каруузына тургузылары РФ-тыҥ администрациялык тап-эрик бузуштар керегинде јасагында бичилген. Присяжный заседательди иштеген тӧс ижинде јаргы ӧткӧн ӧйгӧ божодор эмезе солыыр арга јок болзо, ӧскӧ заседатель тургузып јадылар.\n– Алтай Республиканыҥ аймак (кала) јаргыларында присяжный заседательдерге иштеер кандый айалгалар тӧзӧлгӧн? Присяжный болоры – јеткерлӱ иш пе?\n– Республиканыҥ аймак јаргыларында уголовный керектерди присяжный заседательдердиҥ турушканыла кӧрӧр кыптар темдектелген. Јаргы ӧдӧр лӧ заседательдер јуундажар кыптар керектӱ ончо немеле, ол тоодо јеткер болдыртпас јазалдарла јеткилделген.\nПрисяжный заседательдер јаргыныҥ ижинде турушкан ӧйдӧ, јаргычылардый ок, јайымын корыган ла олордыҥ бойын чеберлеген гарантияларлу. Присяжный заседательге молјуларын бӱдӱрерге буудак јетирген улус каруузына тургузылары РФ-тыҥ јасактарында темдектелген.\n– Телекӧрӱлтениҥ экранында кӧп тоолу шоуларда присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргылар јӱрӱмде чын јаргыларга тӱҥей бе?\n– Мындый берилтелерди кӧрӱп турган улуста јаргы јеҥил иш ле тӱрген, бир ле кӱнге ӧдӱп турган деген јастыра кӧрӱм тӧзӧлӧрдӧҥ айабас. Је бу ойын эдип кӧргӱскен, шоу-берилте болгонын ундыбас керек. Јӱрӱмде шылу керекти јаргыда кӧрӧри сӱреен каруулу иш, ол бир неделедеҥ де узак ӧйгӧ улалар аргалу. Јаргы канайда ӧдӧри кандый керек кӧрӱлип турганынаҥ, јаргыда турушкан улус толо келгенинеҥ, шиҥделген доказательстволордыҥ кеминеҥ камаанду.\n– Куучыныстыҥ учында, присяжный заседатель болоры – керектӱ бе, јок по?\n– Присяжныйлардыҥ јаргызы – каршулу керек аайынча јаргы ӧткӱрер тушта јаргылаткан кижи бурулу ба, јок по болгоныныҥ кезик сурактарын тегин граждандар шиҥдеп кӧргӧн јаргы иштиҥ бӱдӱмдериниҥ бирӱзи. Бир јанынаҥ бу – кажы ла гражданинниҥ кӱндӱлӱ молјулу кереги. Экинчи јанын алза – ӧскӧ улустыҥ салымы учун јаан каруулу болгоны. Кезик улус присяжный заседатель болорго амадап јат. Кезиги – мындый керектеҥ канча ла кире тууралайт. Је присяжный заседатель болор кычыруга јӧпсинери эмезе јӧпсинбези – кижиниҥ таҥынаҥ бойыныҥ кереги. Кӧп улус присяжный заседательдиҥ молјуларын бӱдӱрери јилбилӱ ле јаан учурлу керек деп чотойдылар. Алтай Республиканыҥ улузына келген айттырунаҥ мойнобой, присяжный заседательдердиҥ коллегияларын тӧзӧӧринде турушсын деп баштанадым.\nГраждандардыҥ турушканыла ӧткӧн јаргы (суд присяжных) элдеҥ озо X чакта Англияда табылган. Россияда ол јӱк XIX чакта, Александр II каан јаргыныҥ ижинде јаҥыртулар эткен кийнинде, 1864 јылда тӧзӧлгӧн.\nСовет јаҥ турганыла, 1917 јылдаҥ ала присяжный јаргылардыҥ ижи токтодылган.\nОроондо јаргы ӧткӱрген ишке присяжныйлардыҥ јаргызы такып 1993 јылда, РСФСР-дыҥ Уголовно-процессуальный кодексине кожулталар эдилген кийнинде кийдирилген ле бу эп-арга Россияныҥ 9 тергеезинде ченелген.\nРеспубликалардыҥ, крайлардыҥ, областьтардыҥ Ӱстиги јаргыларында, федерал учурлу калалардыҥ јаргыларында, автоном областьтардыҥ ла автоном округтардыҥ, анайда ок окружной јуучыл јаргыларда каршулу керектерди присяжный заседательдер турушканыла кӧрӧр федерал јасак 2004 јылда ийде алынган. Бу ок јылда Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызында присяжный заседательдер турушкан баштапкы шылу керек кӧрӱлген.\n2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, РФ-тыҥ УПК-зына эдилген кубулталарга келиштире, присяжный заседательдер турушкан јаргылар аймактардыҥ јаргыларында база ӧдӧт. 2018 јылдыҥ ӱч кварталына Россияда 18 каршулу керек присяжный заседательдер турушкан јаргыларда кӧрӱлген, олордыҥ 12-зинде јаргылаткан улусты бурулаган ла 6-зында актаган јӧптӧр чыккан. Алтай Республикада тургуза ӧйдӧ Оҥдой ло Кан-Оозы аймактыҥ јаргыларында присяжный заседательдер турушкан бирдеҥ шылу керектер кӧрӱлет.\nЈаргы департаменттиҥ АР-дагы пресс-службазы


ХАБАРОВСКИЙ КРАЙДА НЕ БОЛУП ТУРГАН? - LIS127.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nКалганчы ӧйдӧ кӧп улус В.Путинди не јаратпай барганы јаан ла јажыт эмес, јайым политологтор олордыҥ ӱч јаан деген шылтактарын кажы ла кӱн адайдылар: а) пенсияга чыгар ӧй беш јылга кӧдӱрилгени; б) коронавирустыҥ ӧйинде бункердеҥ чыкпай, эмчилердиҥ су-кадыгын ла јӱрӱмин корулаарына, кичӱ ле орто бизнести аргадаарына, текши эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин кичеерине јеткил-бӱткӱл акча-манат чыгарбаганы; в) президент болор ӧйин база 12 јылга кӧптӧдип алганы. Хабаровский крайдыҥ губернаторы болгон С.Фургалдыҥ рейтингин оны айландыра болуп турган керектер кӧдӱрет. Је бу болуп турган керектердиҥ јартамалы эки башка. Темдектезе, федерал јаҥдардыҥ јетиргениле, С.Фургал 15 јыл кайра, бизнесте иштеп турала, конкуренттеринеҥ эки кижини ӧлтӱрткен ле бир кижини ӧлтӱртерге сананган. Оныҥ учун оны арестовайтайла, Москваныҥ Лефортово тӱрмезине отургызып, шылу ӧткӱргилейт, а крайдыҥ албатызы, анчада ла тӧс каланыҥ, Хабаровсктыҥ улузы 23 кӱнге улайын, иштеер кӱндерде бир катаптаҥ, амыраар кӱндерде эки катаптаҥ санкция берилбеген митингтер ӧткӱргилеп, губернаторысты кайра экелигер, шылу да, јаргы да Хабаровскто ӧтсин деп некейдилер. Булардыҥ база бир сӱреен башкаланып турган јетирӱлери санкция јогынаҥ ӧткӱрилип турган митингтердиҥ туружаачыларыныҥ тоозы болот. Темдектезе, јаан изӱ айдыҥ суббот 11, 18, 25 кӱндеринде ӧткӧн эҥ кӧп улусту митингтердиҥ туружаачыларыныҥ тоозын МВД ла элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргалар 12 муҥ деп јарлагылаган болзо, митингтиҥ туружаачылары ла элбеде јетирӱлер эдер јайым эп-аргалар баштапкы субботто 35 муҥ, экинчи ле ӱчинчи субботтордо 50 муҥга јуук кижилер болгон деп јетиредилер...\nХабаровский крайда бӱгӱн болуп турган керектерде ӱч субъекттиҥ јилбӱлери тӱртӱшкени јарт кӧрӱнет. Баштапкызы – Сергей Фургал, экинчизи – Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны, ӱчинчизи – федерал тӧс јер.\nБӱгӱн Хабаровский крайда не болуп турганын билерге элдеҥ ле озо оныҥ јерине, байлыктарына ла улузына ајарар керек. Теҥисти, талайды јакалай чӧйилген крайдыҥ јериниҥ кеми 800 000 экче километр. Темдектезе, Кӱнбадыш Европаныҥ је деген государствозы Германия јериниҥ кемиле Хабаровский крайдаҥ эки катапка ас. Је мындый јаан јерде јуртээлемдик, кыра тартар, аш отургызар јерлер сӱреен ас, јӱк ле 0,1 процент, артканы тайга. Тайганыҥ агашту јерлериниҥ кеми 520 000 экче километр, эмезе 66 процент. Оныҥ учун агаш элем – крайдыҥ экономиказыныҥ озочыл деген бӱдӱми. Је кезилген агаштыҥ 90 процентке јуугы Китайга садылат. Крайдыҥ экономиказыныҥ экинчи јаан бӱдӱми – балыкташ, је 10 јуук јаан рыбоперерабатывающий заводтор ло ондый ок ондор тоолу оок заводтор иштеп, 80 рыболовецкий керептер јӱк Охотский ле Японский талайларда эмес, а Берингово талайда да балыктагылап турган болзо, отрасльда бийик ӧзӱм јок, бар аргалар јӱк ле 25 процентке тузаланылат.\nЈуучыл техника чыгарар заводтор Комсомольске-на-Амуреде тургулайт. Гражданский Сухой Супер Джет (SSJ-100), "Боингтиҥ запчастьтарын, "јуучыл Су-35 (4++ поколение) ле Су-57 (5 поколение) самолеттор ло сууныҥ ӱстиле јӱрер јуучыл "корвет" керептер чыгарар заводтор кем јок иштейдилер. Мыныҥ ӱстине гражданский керептер чыгарар јаан эмес заводтор база бар. Аккумуляторный ла кабельный јаан заводтор бар. "ДальЭнергоМаш" јаҥы ӧйдиҥ газовый турбиналарын ла компрессорлорын чыгарат, а "АмурМеталл" завод Ыраак Кӱнчыгыштыҥ сок јаҥыс металлургический заводы болот. Је бу тоологон ончо производствоны ты-ыҥ эттире кӧдӱрип, албаты-јонды ишле јеткилдеп ийерге Москванаҥ јаан болуш јок. Ол ок ӧйдӧ крайдыҥ јанында турган Јопон, Тӱштӱк Корея ла Китай сӱреен тыҥ ӧзӱм алынат ла ол государстволор улузы иштезин, байызын деп јаан аргалар тӧзӧп тургандары иле билдирет ле јарт кӧрӱнет. Хабаровский крайдыҥ албаты-јоныныҥ Москвага кыјыраҥ болуп турган тӧс шылтагы мында туру. Олор бойлорын федерал тӧс јер ундып койгон, албаты деп бодойдылар.\nХабаровский крайды калганчы ӧйлордӧ Виктор Ишаев (1991-2009), Вячеслав Шпорт (2009-2018), Сергей Фургал (2018-2020) башкаргандар. Баштапкы губернаторды крайдыҥ албаты-јоны ӱч катап, 1996 јылда 76, 93 процентле, 2000 јылда 87,84 процентле, 2004 јылда 85,34 процентле јӧмӧгӧн болгон. Ол крайдыҥ экономиказын ӧскӱрерине ле албаты-јонныҥ јадынын јарандырарына албаданып иштеген, Москваныҥ бизнесин крайга кийдирбеген. 2019 јылда В.Ишаевке ПАО "Роснефтьтиҥ" акчазын уурдаган деп уголовный керек ачылган. Тургуза ӧйдӧ ол домашний арестте отурат, шылу иш ӧдӧт. Президент В.Путин В.Шпортты Хабаровский крайга удурум губернатор эдип В.Ишаевтиҥ ордына ийген болгон, эки айдаҥ ол губернаторго окылу кӧстӧлгӧн. 2013 јылда губернатордыҥ талдаштарына "Единая Россияныҥ" кандидады болуп, јеҥӱни 63,92 процентле алган. Ижинде Москванаҥ јаан камаанду болгоны учун албаты-јон оны јаратпаган, В.Шпорт губернатор тушта крайдыҥ кӧп ар-јӧжӧзи ле байлыктары москвичтердиҥ колына кирген. Оныҥ учун ол 2018 јылда С.Фургалга баштапкы турда 00,19 процентке, экинчи турда 41,60 процентке јеҥдирткен.\nС.Фургал Хабаровский крайда ла чыккан-ӧскӧн, медицинский институт божоткон, 1992-1999 јылдарда врач-терапев, врач-невролог болуп иштеген, оноҥ бизнеске барган. Баштап Китайдаҥ айыл-јуртка керектӱ товарлар импортировать эткен, китайларга агаш саткан. 2005 јылдаҥ ала сынган-чачылган чой ло темир јууп баштаган, бӱгӱн кезик улус Фургалды "темирдиҥ кааны" деп адайдылар, нениҥ учун дезе оныҥ алдындагы ӱйи Лариса Стародубцева ла нӧкӧри Николай Мистрюков "Торэкс" компания ажыра "АмурМетталдыҥ" учредители болгондор. Документле С.Фургал ла Л.Стародубцева айрылыжып калгандар, ӱч бала азырагандар.\nПолитикада јолын ол ЛДПР-дыҥ јербойындагы бӧлӱгин акча-манатла јӧмӧӧринеҥ баштаган. 2005-2007 јылдарда Хабаровский крайдыҥ Законодательный Думазыныҥ депутады, 2007-2018 јылдарда Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазыныҥ депутады болгон. 2013 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружала, "Единая Россияныҥ" кандидады Вячеслав Шпортко јеҥдирткен. 2018 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына база ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружала, ол ло "Единая Россияныҥ" В.Шпорттын экинчи турда јеҥген.\nС.Фургал 9 ай губернатор болуп иштейле, крайдагы башкаруныҥ јааныныҥ ордынчыларын тал-ортолой астаткан, крайдагы башкаруныҥ турчылары командировкаларга бюджеттиҥ акчазыла бизнес-классла учарын токтоткон, бойыныҥ ишјалын ла алдындагы госслужащийлерге ле депутаттарга ӱзеери тӧлӧп турган акчаларды астаткан, 150 миллион салковойго турар сомнительный ла неэффективный государственный закупкаларды токтоткон, башкаруныҥ балансында турган баалу яхтаны саттырткан, крайдыҥ школдорында бастыра балдар тӱҥей ажанарын јеткилдеген.\nС.Фургал 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде эртен тура ишке барып јадарда, ФСБ-ныҥ спецназы ла Шылу комитеттиҥ ишчилери оны арестовайтайла, самолетло Москвага аткаргандар. Москвада Басманный районный јаргы оны тӱрмеде эки ай, сыгын айга јетире отурар эдип јаргылаган. Бу јӧпкӧ аппеляция берилерде, Москваныҥ городской јаргызы Басманный районный јаргыныҥ јӧбин ол ло бойы арттырган. Россия Федерациязыныҥ Шылу комитединиҥ председатели Александр Бастрыкин элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларга шылучылар С.Фургалдыҥ бурузын илелегендери керегинде јаҥыс катап јетирбеген. Је шыладып турган губернатор бойына буруны алынбаган.\nХабаровский крайдыҥ албаты-јоны\nХабаровский крайдыҥ албаты-јоны федерал тӧс јер С.Фургалга уголовный керек ачканын политический заказ деп оҥдоп, 23 кӱн улайын митингеп, губернаторысты кайра экелигер деп некейдилер. Олордыҥ баштапкы кричалкалары "Я/Мы Фургал", "Свободу Фургалу!", "Честный суд в Хабаровске!", "Путин – вор!" болгон. Качан јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде президент Владимир Путин С.Фургалды бӱдӱмјизин јылыйткан деп ижинеҥ јайладып, оныҥ ордына Михаил Дегтяревты удурум губернатор эдип ийерде, кричалкалар "Мы здесь власть!", "Это наш край", "Пока мы едины – мы непобедимы!", "Долой царя", "Россия, просыпайся", "Путина в отставку", "Я, мы, он, она – за Фургала вся страна!", "Чемодан – вокзал – Самара!", "Дегтярев, уходи!", "Дегтярев, в баню!" деп солынган.\nКрайдыҥ албаты-јоны Сергей Фургалды "народный губернатор" деп адагылайт. Ол 2013 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарында ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружарда, ӱнбереечилер ого 19,14 процент ӱндер берген болгон, а "Единая Россияныҥ" кандидады Вячеслав Шпортко 63,92 процент ӱндер алып, талдаштарды јеҥген, явка ол талдаштарада 33,88 процент болгон. С.Фургал 2018 јылда Хабаровский крайдыҥ губернаторыныҥ ээчий талдаштарына база ЛДПР-дыҥ кандидады болуп туружарда, ӱнбереечилер ого баштапкы турда 35,81 процент ӱндер бергендер, а "Единая Россияныҥ" кандидады В.Шпорт 35,62 процент ӱндер алып, С.Фургалга 675 ӱнге јеҥдирткен, явка ол талдаштарада 36,09 процент болгон. Экинчи турда С.Фургал 69,57 процент, В.Шпорт 27,97 процент ӱндер алгандар, явка 47,49 процент болгон. Оноҥ ло бери Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны ӱндерин партиялардаҥ ЛДПР учун бергендер. 2019 јылда Хабаровский крайда тӧрт јаан талдаштар ӧдӧрдӧ, Хабаровский крайдыҥ Законодательный Думазына ӧткӧн 36 депутаттаҥ 30 депутат ЛДПР-даҥ, Хабаровск каланыҥ городской думазына ӧткӧн 35 депутаттаҥ 34 депутат ЛДПР-даҥ талдалгандар, Комсомольск-на-Амуре бӱткӱлинче ле Хабаровсктыҥ кезик јерлери кирген 70 №-лӱ округла Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазына Иван Пиляев ле Комсомольска-на-Амурениҥ мэрине Александр Жорник тудулгандар, булар экӱлези база ЛДПР-дыҥ турчылары болгондор.\nХабаровский крайдыҥ албаты-јоны федерал тӧс јер олорды шак бу ӱнбериштер учун кыстайт деп бодойдылар. Олордыҥ санаазыла, Москваныҥ крайды кысташтары ӱч бӧлӱктеҥ турат: а) 2018 јылдыҥ сыгын айында олор губернаторго С.Фургалды туткылап аларда, јаҥар айда президент В.Путин олорды мокодорго бойыныҥ указыла Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округтыҥ тӧс калазын Хабаровсктаҥ Владивостокко кӧчӱрет. Ол тушта крайдыҥ губернаторы С.Фургал федерал тӧс јердиҥ мындый алтамын кезем јаратпай тургандарын ачык-јарык угускан; б) крайдыҥ губернаторына экинчи јаан согулта 2019 јылда ЛДПР крайдыҥ бастыра талдаштарын јеҥип алган кийнинде болгон. Ол тушта Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округта Россия Федерациязыныҥ президентиниҥ чыгартылу кижизи ле Россия Федерациязыныҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Юрий Трутнев Хабаровскта јаан јуун ӧткӱрип, С.Фургалды "по цифрам история выглядит очень грустно. Рейтинг губернатора растет, а президента падает" деп адылган; в) ӱчинчизинде, 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде федерал Конституцияныҥ јаҥыртулары аайынча ӱнбериште Хабаровский крайда явка – 41,68, "за" – 62,28 ле "против" – 36,64 болордо, федерал тӧс јер јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде С.Фургалды 15 јылга кайра конкуренттерин ӧлтӱрер организованный группа тӧзӧгӧн деп бурулап, арестовайтайла, Москвага аткарган.\nКрайдыҥ албаты-јоны онойдо ок С.Фургалга уголовный керек ачылганында коррупционный тӧзӧлгӧ база бар деп бодойдылар. Губернатордыҥ алдындагы ӱйи Л.Стародубцева ла нӧкӧри Н.Мистрюков "Торэкс" компания ажыра "АмурМетталдыҥ" учредители болуп, металлургический заводтыҥ 25 процент акцияларын ээленгендер. 2019 јылдыҥ кӱзинде Н.Мистрюков база ла 15 кайра улус ӧлтӱрткен кижилер учун буруладып, эмдиге јетире Москвада тӱрмеде отурып, баштапкызында, бойыныҥ 25 процент акцияларын заводтыҥ база бир учредителине Павел Бельскийге садат, экинчизинде, оны бурулап турган уголовный керекти С.Фургал башкарган деп показаниелер берет. П.Бельскийди президент В.Путинниҥ јуук нӧкӧрлӧри Аркадий ле Борис Ротенбергтерле колбойдылар, а ЛДПР-дыҥ башчызы Владимир Жириновский оны "московский мафиоза" деп адаган. Агалу-ийнилу Ротенбергтер 2015-2018 јылдарда Крым јаар 227 миллиард 92 миллион салковойго турар поездтер ле кӧлӱктер јӱрер кӱрлерди ӱлекердеҥ ала баланска кийдирерине јетире ӧткӱргендер. Эмди карындаштар материкте Сахалин ортолык јаар 450 миллиард салковойго турар поездтер ле кӧлӱктер јӱрер кӱрлер тударга јадылар. "АмурМеталл" завод Ыраак Кӱнчыгыштыҥ сок јаҥыс металлургический заводы болгонына ајаарзабыс, албатыныҥ ӧрӧлӧй бичилген санаазы чек ле тӧзӧлгӧ јок деп айдып болбозыс. Аркадий ле Борис Ротенбергтерге јаан кӱр тударга јаан завод керек эмей.\nӦткӧн неделеде социологиялык шиҥжӱлер ӧткӱрер "Левада-центр", орооныстыҥ эл-јоны бӱгӱн Хабаровский крайда болуп турган керектерди канайда кӧрӱп тургандарын шиҥдеп, 83 процент кижилер ондо федерал тӧс јерге удурлажулар болуп турганын чокым билерин, 26 процент кижилер ондо болуп турган керектерди угуп, кӧрӱп, јилбиркеп тургандарын, 57 процент кижилер Хабаровский крайда та не де болуп турганын, та кайдаҥ да уккандарын, 45 процент кижилер ондо болуп турган удурлажуларды јарадып тургандарын, 26 процент кижилер ондогы удулажуларга нейтральный болгондорын, 17 процент кижилер ондогы удулажуларды јаратпай тургандарын илелегендер. Экинчизинде, куран айдыҥ 1-кы кӱнинде Хабаровсктогы удурлажуларды јӧмӧгӧн акциялар Комсомольск-на-Амуреде, Южно-Сахалинскте, Москвада, Сургутта, Владивостокто, Новосибирскте, Краснодарда, Тверьде, Омскто, Екатеринбургта, Иркутскта, Архангельскте, Мурманскта, Челябинскте, Ростов-на-Донуда, Горно-Алтайск ла ӧскӧ дӧ калаларда кайда да кӧп улусту, кайда да ас улусту ӧткӧн. Полиция Москвада – 13, Санкт-Петербургта – 10, Владивостокто – 5, текшилей 100-ке јуук кижилерди тудуп, протоколдор тургузала, божодып ийген. Мындый керектер Хабаровский крайда болуп турган удурлажуны кӧргӱзеринде интернет, социальный сетьтер, јайым телеграм-каналдар ла видеоблогтор элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларды акалап турганын темдектейт. Мынаҥ чикелей айтса, федерал тӧс јердиҥ элбеде јетирӱлер эдер федерал эп-аргаларында бӱгӱнги Хабаровский край керегинде айтпаза, кӧргӱспезе, ороонныҥ улузы ондо не болуп турганын билбес деген ижемјизи јӱрӱмде бӱтпей калганын керелейт.\nХабаровский крайда бӱгӱн болуп турган керектерде ӱч субъекттиҥ (баштапкызы – Сергей Фургал, экинчизи – Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны, ӱчинчизи – федерал тӧс јер) јилбӱлери тӱртӱшкен болзо, эмди олорго тӧртинчи субъект болуп Сергей Дегтярев кожулган.\nХабаровский край уголовный керек ачылган губернаторы С.Фургалдыҥ јайымы учун удурлажулар баштаганыныҥ 9-чы кӱнинде президент Владимир Путин С.Фургалды бӱдӱмјизин јылыйткан деп ижинеҥ јайладып, оныҥ ордына удурум губернаторго ЛДПР-дыҥ турчызын Михаил Дегтяревты кӧстӧгӧн. Бу кижи С.Фургал јанынаҥ куучыннаҥ кыйыжып, митингтеген улустаҥ тууралап турарда, удурлажаачылар митингтеринде "Дегтярев, уходи!", "Чемодан – вокзал – Самара!", "Путина в отставку" деген некелтелерин кыйгырып баштагандар. Бир неделе ижинде М.Дегтяревтыҥ кулакка угулар, кӧскӧ кӧрӱнер, колго тудулар эдип эткен ижи – алдында С.Фургалдыҥ крайдагы башкаруныҥ јамылулары командировкаларга бюджеттиҥ акчазыла бизнес-классла учарын токтотконын ла башкаруныҥ балансында турган баалу яхтаны саттыртканын токтотконы болгон. Је бир канча ӧйдӧҥ ол чиновниктер бизнес-классла учар јарадуны мен этпегем, ол "диверсия" болгон деп актанган, а яхтаны аукционноҥ садарын кем айрыганы јанынаҥ јетирӱ этпеген. М.Дегтяревты крайдыҥ улузы "клоун" деп адап, келер талдаштарда ол до учун, ЛДПР да учун ӱндерин бербес кӱӱндӱлерин угускылайт.\nПрезиденттиҥ администрациязы М.Дегтяревты Хабаровск јаар крайдыҥ албаты-јонын ла ЛДПР-ды базынчыктап ийгени јарт. Удурум губернаторды Хабаровский крайла С.Фургал ла ол јаҥыс партияныҥ турчылары болгондорынаҥ ӧскӧ не де колбобойт. Президенттиҥ администрациязы лдпровец М.Дегтяревтоҥ крайдыҥ албаты-јоны чӧкӧзӧ, талдаштарга оныҥ ордына единорос чыгарып келерге турганы сезилет.\nФедерал тӧс јер\nФедерал тӧс јер (орус тилле, "федеральный центр") элбек оҥдомол, темдектезе, бу сӧсколбуныҥ синонимине Москва эмезе федерал јаҥдар дегени келижет. Москва јаан ла федерал јаҥдар кӧп учун бу бичимелде федерал тӧс јер деп берилип турган оҥдомолго элдеҥ ле озо орооныстыҥ президентиниҥ администрациязы ла јаҥныҥ партиязы "Единая Россия" кирет, нениҥ учун дезе калганчы 20 јылга Россияда ич политиканы президентиниҥ администрациязы башкарат ла "Единая Россия" бу органныҥ кару "балазы" болот. Президенттиҥ администрациязында ич политика учун 2004-2008 јылдарда Владислав Сурков, 2011-216 јылдарда Вячеслав Володин каруулу болгон, а 2016 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире Сергей Кириенко иштейт. Керектиҥ чынын айтса, 2018 јылда Сергей Фургалды крайдыҥ губернаторына турушсын деп президенттиҥ администрациязы бойы айбылаган. Нениҥ учун дезе губернатор болуп бир срокты иштеп койгон единорос Вячеслав Шпортко экинчи катап губернаторго ӧдӧргӧ, технический кандидат керек болгон... Је талдаштардыҥ баштапкы турында В.Шпорт С.Фургалга 675 ӱнге јеҥдиртип ийерде, президенттиҥ администрациязы олорды баштапкызы – губернатор, экинчизи – губернатордыҥ баштапкы ордынчызы болор јӧптӧжӱге келзин деп некеген. В.Шпорт ло С.Фургал баштап јӧптӧжӱни јаба ла окылу, ӧскӧртӧ айтса, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ӧткӱрер болгондор, је бир канча ӧйдӧҥ јӧптӧжӱ тургузылганы керегинде кожо эмес, а кажызы ла таҥынаҥ окылу угускандар. База бир канча ӧйдӧҥ С.Фургал губернатордыҥ баштапкы ордынчызы болорынаҥ јаза мойноп, экинчи турда В.Шпортты 41,60 процентке јеҥип алган. С.Фургал – 69,57 процент, а В.Шпорт – 27,97 процент ӱндер алгандар. Ӱч айдаҥ президент В.Путин Ыраак Кӱнчыгыштагы федерал округтыҥ тӧс калазын Хабаровсктоҥ Владивостокко кӧчӱрген. Бир јылдаҥ талада Хабаровский крайдыҥ законодательный думазына, Хабаровск каланыҥ городской думазына, Россия Федерациязыныҥ Государственный Думазыныҥ депутадына ла Комсомольска-на-Амуре каланыҥ мэрине тӧрт јаан талдаштар ӧдӧрдӧ, президенттиҥ администрациязы бастыра бар аргаларын "Единая Россия" јеҥерине ууламјылаган. Је "Единая Россия" бастыра талдаштарды ЛДПР-га јеҥдиртип алган. База бир јылдаҥ Россия Федерациязыныҥҥ Конституциязына јаҥыртулар эдери аайынча ӱнбериш ӧдӧрдӧ, президенттиҥ администрациязынаҥ крайдыҥ јаҥдарына Хабаровский край ӱнбериште эрчимдӱ туружып, федерал Конституцияга јаҥыртулар эдерин талдама јӧмӧзин деп некеген. Је талдаштардыҥ турултазында Хабаровский край, Россия Федерациязыныҥ 85 субъеги ортодо явкала (41,68 процент) – калганчы 85-чи, "эйе" ӱнберишле (62,28 процент) – 81-чи, "јок" ӱнберишле (36,64 процент) – база 81-чи јерлер алган. Јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Москванаҥ ФСБ-ныҥ ла Следственный комитеттиҥ улузы келип, С.Фургалды арестовайтайла, самолетло Лефортового аткаргандар. Олордыҥ јетиргениле, Хабаровский крайдыҥ губернаторы 2004-2005 јылдарда конкурент аргачыларды ӧлтӱрткен ле ӧлтӱртерге сананган деп буруладат...\nС.Фургалдаҥ башка федерал тӧс јер бу кире ӧйгӧ јетире текши тооло 12 губернаторго уголовный керектер ачкан болгон. Олордыҥ тоозында "карын алган" деп 2017 јылда Леонид Маркелов (Марий Эл Республика), Александр Соловьев (Удмурт Республика), Михаил Юревич (Челябинский область), 2016 јылда Никита Белых (Кировский область) ла 2011 јылда Вячеслав Дудка (Тульский область), "злоупотребление должностными полномочиями" деп 2019 јылда Павел Коньков (Ивановский область), Александр Винников (Еврейский автном область), 2015 јылда Николай Денин (Брянский область), Александр Хорошавин (Сахалинский область) ле 2014 јылда Василий Юрченко (Новосибирский область), "уурданарга каршулу сообщество тӧзӧгӧн" деп 2015 јылда Вячеслав Гайзер (Коми Республика) ле 2016 јылда Владимир Торлопов (Коми Республика) бурулаткандар. Орус албатыда 13 деген тоо ырызы јок тоо деп чотолып, "чертова дюжина" деп адалганы тегин эмес ошкош. Федерал тӧс јер 13-чи губернаторды, Сергей Фургалды, арестовайтайла, коркышту тыҥ удурлажуга туштаган. Хабаровский крайдыҥ албатызы, анчада ла Хабаровск ло Комсомольск-на-Амуре калалардыҥ улузы 32-чи кӱн улайын, иштеер кӱндерде бир катаптаҥ, јӱстер тоолу улусту, амыраар кӱндерде эки катаптаҥ, муҥдар тоолу улусту санкция берилбеген митингтер ӧткӱргилеп, губернаторысты кайра экелигер, шылу да, јаргы да Хабаровскто ӧтсин деп некейдилер... Калганчы амыраар кӱндерде јаан митингтер болордо, кричалкалар там ла кӧптӧп, "Мы не колония!", "Долой путинский беспредел", "Позор российским СМИ", "Полиции позор" деген кыйгырыштар угулган. База "Просыпайтесь города, с нашей Родиной беда", "Нам нужна поддержка всей страны", "Руки прочь от Байкала!", "Находка, мы с тобой, не будет минерального завода!" деген кыйгырыштар болгон. Је митингердиҥ тӧс некелтези болуп, "Свободу Фургалу", "Фургал не убийца", "Открытый суд в Хабровске!" деген кычырулар угулган. Ӧткӧн субботто митингтеген улустыҥ тоозын каланыҥ администрациязы 2,5 муҥ кижи деп берген болзо, митингте турушкан улус, бу митинг јаан изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде болгон баштапкы митингтеҥ ас болгонын јетиргендер.\nС.Фургалды "народный губернатор" деп кӧп сабада ачык-јарык кылык-јаҥы учун айдадылар. Ол јурт јерде кӧп балдарлу биледе онынчы бала болуп чыккан-ӧскӧн. Ол аргалу-чакту болуп байыйла да, Госдуманыҥ депутады, крайдыҥ губернаторы болуп кӧдӱрилеле де албатынаҥ ырабаган. Темдектезе, С.Фургал "ЦСКА-Хабаровсктыҥ" ойындарына улайын келип, тегин болельщиктердиҥ ортозына отурып, јербойыныҥ футболы, футболисттери учун јаантайын "оорыйт". Ижинде ол социальный сетьтер ажыра улустыҥ проблемаларын угуп, јууп, олорды бӱдӱрзин деп, јербойыныҥ јаҥдарын некейт. Ижине каруулу эмес чиновниктерди албаты угар, кӧрӧр эттире арбанарын јарадат. Темдектезе, крайдыҥ школдорында јокту билелердиҥ балдары, ада-энелери курсакка акча табыштырып болгылабай тургандары учун, эки башка (јокту балдар – уйан, бай балдар – талдама) ажанып тургандарын токтодорго, бастыра балдар тӱҥей ажанарын јеткилдеерге акча таап болбой турган јамылуларды канайда арбанганын крайдыҥ албаты-јоны телеэкраннаҥ текшилей кӧргӧн. Оныҥ албатыга база бир јарап турган темдеги – федерал јаҥдардыҥ ижи уйан болзо, уйан деп, тенексӱ болзо, тенексӱ деп, чынын айдып турганы болот. Ӱчинчизинде, албатыга оныҥ уурданбаганы јарайт. Ол ӧрӧ тоологон 12 губернатор чылап уурданган болзо, тинтӱ тушта айыл-јуртынаҥ эмезе иштеген јеринеҥ акча эмезе алтын чыккан болзо, албаты оныҥ адаанын албазы јарт. Бӱгӱн албаты ого јӧмӧлтӧ болзын деп, адвокаттарына тӧлӧзин деп акча јууйт.\nЈе, элбеде алала, тереҥжиде шӱӱзе, бӱгӱн Хабаровский крайда болуп турган керектер тӧс јер ле талалардыҥ, метрополия ла периферияныҥ оҥдошпосторы болот. Орооныс Россия Федерациязы деп адалып та турган болзо, тӧс јер ле талалар ортодо колбуда бой-бойына беришкен, бой-бойынаҥ алышкан федеративный тӧзӧлгӧ јок. Хабаровский крайдыҥ албаты-јоны мындый оҥдошпоско озочыл болуп не келген дезе, элдеҥ ле озо бу тала Китайга айылдаш јатканы болот. СССР тушта Китай бистеҥ чик јок уйан болгон, эмди Китай Россия Федерациязын чик јок акалай берди. Мындый болгонында Хабаровск эмес, а Москва каруулузы јарт.\nХабаровсктогы удулажу канайда чечилерин бӱгӱн кем де айдып болбос... Эмди тургуза Москва Хабаровскло куучындажар кӱӱни јок: президент унчукпайт, башкаруныҥ председатели Ыраак Кӱнчыгышла јоругында Хабаровск барбас болды, удурум губернатор тууралайт, "Единая Россия" јербойында ноль...


Ӱнбереечилердиҥ угузуларын алары башталган - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарына јетире бир айдаҥ ас ӧй артты. Ӱнбереечилер бойлорын бу талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломына болгон јери (по месту нахождения) аайынча кийдирзин деген угузу бичиктер табыштырары јанынаҥ база ас ӧй арткан. Jартамал эдип ийели: талдаштарда јаткан јери аайынча туружып болбос ӱнбереечилер болгон јеринде ӱнбериште туружар арга аларга, угузу бичикти озолондыра табыштырар учурлу.\nБолгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирзин деген угузу бичиктерди алар пункттардыҥ тоозы 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 25-чи кӱнинеҥ ала билдирлӱ кӧптӧй берген, нениҥ учун дезе участковый талдаачы камыстар бу иште туружарын баштап ийген. Ол ок ӧйдӧ угузу бичиктерди алары бастыра территориальный талдаачы камыстарда, государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ кӧп учурлу тӧс јерлеринде (мениҥ документтерим) улалганча. «Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде талдаачы участокты талдап алары» деген опция база иштегенче, оныҥ болужыла угузу бичикти Россия Федерацияныҥ государственный јеткилдештериниҥ www.gosuslugi.ru порталы ажыра онлайн бӱдӱмле берер арга бар.\nУгузу бичиктерди алары 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде, олорды алып турган бастыра пункттарда тӱгенер.\nУчастковый талдаачы камыстар 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 25-чи кӱнинеҥ ала тулаан айыныҥ 12-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӱнбереечилердиҥ олорды болгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирзин деген угузу бичиктерин иштеер кӱндерде 14 сааттаҥ ала 18 саатка јетире, амыраар ла иштебес байрамдык кӱндерде 10 сааттаҥ ала 14 саатка јетире алар.\nАлтай Республиканыҥ территориальный талдаачы камыстары угузу бичиктерди 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнине (бу кӱнде база) јетире ӧйдиҥ туркунына иштеер кӱндерде 10 сааттаҥ ала 12 саатка ла 16 сааттаҥ ала 20 саатка јетире, амыраар ла иштебес байрамдык кӱндерде 10 сааттаҥ ала 14 саатка јетире алар.\nТерриториальный ла участковый талдаачы камыстарга, МФЦ-ларга угузу бичикти таҥынаҥ бойы табыштырып јаткан ӱнбереечиде бойында Россия Федерацияныҥ гражданиниҥ паспорты болор учурлу. Керелелген учетный бичимел бар ӱнбереечилер угузу бичикти «Госјеткилдеш» ажыра электрон бӱдӱмле берер аргалу. Ӱнбереечиде јӱк ле јаҥыс угузу бичик табыштырар тап-эрик бар. Арткан угузу бичиктер чотко алылбас.\nБойыныҥ угузу бичигинде ӱнбереечи болгон јери аайынча ӱнин берерге турган талдаачы участоктыҥ номерин кыйалта јогынаҥ кӧргӱзер учурлу. Керектӱ талдаачы участокты талдап алары андый ла кӱч керек эмес — јӱк ле Россия Федерацияныҥ талдаачы камыстарыныҥ интерактивный картазына баштанар керек. Бу карта Россияныҥ ЦИК-иниҥ cikrf.ru сайтында јарлалган, бу сайт керегинде јетирӱ Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ altai_rep.vybory.izbirkom.ru сайтында база бар.\nУчастковый талдаачы камыстар керегинде јетирӱни анайда ок Россияныҥ ЦИК-иниҥ сайтындагы «Бойыҥныҥ талдаачы участогыҥды табып ал» деген аҥылу сервис, Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ талдаачы камыстарыныҥ сайттары ажыра алар арга бар.\nАлтай Республиканыҥ террриториальный талдаачы камыстарыныҥ сурулары ла телефондоры керегинде јетирӱлер Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ сайтында јарлалган.\nУгузу бичикти территориальный, участковый талдаачы камыстарга эмезе МФЦ-ларга табыштырар тушта ӱнбереечиге берилген отрывной талондо ӱнбериш ӧдӧр кӱнде кандый талдаачы участокко келери керегинде јетирӱ болор. Угузу бичикти «Госјеткилдештердиҥ» порталы ажыра онлайн бӱдӱмле берер тушта, ӱнбереечиге угузу бичиктиҥ распечатываемый бӧлӱги тӧзӧлӧт, анда ӱнбереечи талдап алган талдаачы участоктыҥ сурузы болор.\nУгузу бичикти алып јаткан пункттыҥ операторы ӱнбереечиге угузу бичикти канайда бичиирине, керек болзо, ӱнбереечи ӱнбериштиҥ кӱнинде болотон талдаачы участоктыҥ номерин ле сурузын чокымдаарына болуш јетирер аргалу.\nӰнбереечилер су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ, кенек болгонынаҥ улам ӧрӧ адалган угузу бичикти табыштырар пунктка бойы једип болбос болзо, јуугындагы территориальный эмезе участковый талдаачы камыска айдып эмезе бичип, баштанар арга бар. Участковый камыстыҥ турчылары андый ӱнбереечилерге барарын ла олор болгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирери керегинде угузу бичикти айылынаҥ чыкпастаҥ берерин јеткилдеер.\nБолгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирери керегинде угузу бичикти канайда берериниҥ аайы, келиштирте талдаачы участоктыҥ сурузы ла телефондорыныҥ номерлери керегинде јетирӱлерди аларга, Россияныҥ ЦИК-иниҥ Jетирӱ-справочный тӧс јерине 8-800-707-2018 телефонло, анайда ок Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезине 8-388-22-222-34 телефонло баштанар арга бар.\nАР-дыҥ Талдаачы кӱреези


Кенек балдардыҥ конкурсы - altaicholmon\nКонкурстыҥ республиканыҥ аймактарында ӧткӧн бӧлӱгинде 200 кире бала турушкан, олордоҥ 22 кижи јеҥӱ алган.\nJеҥӱчилдер Горно-Алтайскта јуулып, јайаандык 28 ижин кӧргӱскен—квиллинг, чаазыннаҥ ла кийистеҥ не-немелер эдери, макетирование ле ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча.\nКонкурс концерт кӧргӱскениле, јеҥӱчилдерди кайралдайтан чӱм-јаҥла божогон. Jеҥӱчилдердиҥ ле призерлордыҥ ады мындый улуска адалган: Кемене Бултушева (Оҥдой аймак), Анжела Муклаева (Горно-Алтайск), Рената Тепукова (Оҥдой аймак), Евгения Кучукова (Кош-Агаш аймак), Софья Маморцева (Кӧксуу-Оозы аймак), Анастасия Чалбушева (Чамал аймак), Елена Шабуракова (Шабалин аймак), Асылжан Сабурбаев (Кош-Агаш аймак), Анна Огнева (Горно-Алтайск). Гран-приле Байсура Наева (Кан-Оозы аймак) кайралдаткан.


Баштапкы ӱредӱчиге учурлалган - altaicholmon\nКамыстыҥ јӧби аайынча скульптор Арчын Бадановтыҥ ла архитектор Валерий Кергиловтыҥ ӱлекерлери баштапкы јерге чыккан. Конкурстыҥ ээжилериле болзо, эскизный ӱлекер тӧзӧлгӧ эдип алылат, соҥында иш ого тӧзӧлгӧлӧнӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчили камыстыҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, ӱлекерди учына јетирер учурлу деп, мэрияныҥ сайты јетирет.\nГипс-бетонноҥ эдилер деп темдектелген кереести Горно-Алтайскта кайда тургузары соҥында албатылык шӱӱжӱ ӧткӧн кийнинеҥ чокымдалар. Бу кереесле колбулу сурак Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло тергеениҥ ӱредӱчилери ортодо 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн туштажуда кӧдӱрилген болгон. Мыныҥ кийнинеҥ бу кереес тургузары аайынча акча јууры башталган. Баштапкы ӱредӱчиге учурлай тургузылган кереестер бистиҥ ороондо тоолу ла.\nJаҥы кереестер јанынаҥ алза, тургуза ӧйдӧ бистиҥ республиканыҥ јеринде врачка ла ӧркӧгӧ (Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ балдарына) учурлалган эки кереес тургузылган.


Алтай Википедияга кӱӱнзеп киригер,\nбу јайым энциклопедияда кажы ла кижи тӱзедӱ эдер аргалу. чаган айдыҥ 22 кӱни, 2022 јыл, суббот, 15:20 UTC\nЭмди Википедияда алтай тилле 1016 бӱк.\nМобильный версиязы · Кешин арчырга\nБастыра бӱктер · Бастыра категориялар · Бастыра ӱлекерлер ·\nМария Склодовская-Кюри (французтап Marie Curie, поляктап Maria Skłodowska-Curie; энедеҥ чыгарда ады Мария Саломея Склодовская, поляктап Maria Salomea Skłodowska; кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде 1867 јылда, Варшава калада, Арасей империяда — јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде 1934 јылда, амырап эмденетен (санаторийде) Санселльмоз, Пасси, Франция) — польский ле француз билимчи-шиҥжӱчи (физик, химик), ӱредӱчи, эл ишчи.\nТӱӱкиде ӱй кижи Нобельдиҥ сыйыныҥ баштапкы лауреады (физикала сыйды 1903, химияла — 1911), эки катап Нобельдиҥ сыйын алган билимчи ӱй кижи. Сорбоннада баштапкы ӱредӱчи ӱй кижи. «Радиоактивность» деп сӧсти сананып тапкан.\nЭш-нӧкӧри Пьер Кюри ле Анри Беккерельле кожо радиоактивностьты ачкан. Эш-нӧкӧриле кожо радий (Radius — «луч») ле полоний (Polonia — Польша, Мария Склодовскаяга учурлай адаган). Парижтиҥ эмчилик академиязыныҥ ӱй улус ортодо баштапкы турчызы.\nТалдама бичимелдер (1) | Тӱзедер\nАлтай Википедияга кӱӱнзеп келигер! Камаанар јетиргенеерге быйан. Алтай тилди јазап билбес те болзоор, јалтанбагар. Болуш керек болзо, Форумга эмезе администраторлорго баштангар. Олор аргазы јеткенче болужар. Кӱӱнзеп келигер.\nАлтай тилди јакшы билер туружаачылар канча кире кӧп чыҥдыйы бийик статьялар бичиген болзо, талдама болор!\nДобро пожаловать в Алтайскую Википедию! Спасибо за ваш вклад. Если уровень ваших знаний алтайского языка недостаточен, это не проблема. Вы можете обратиться за помощью на Форум или к администраторам, которые постараются помочь вам. И ещё раз, добро пожаловать!\nHello and welcome to the Altai Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Altai skills are not good enough, that’s no problem. You can ask for help on the community portal; also we have administrators who also can help you. We hope you enjoy your time here!\nГрамматика Алтайского языка 1869\nСловарь Алтайского и Аладагского наречий Тюркского языка 1884 (переиздание 2005 года)\nАлтайско-русский словарь 1926\nРусско-алтайский словарь 1931\nАлтайско-русский словарь 1947\nРусско-алтайский словарь 1964\nРусско-алтайский словарь I том 2015 г.\nРусско-алтайский словарь II том 2016 г.\nАлтайско-русский словарь 2018\nЈаҥы бӱк бичиири\nКарпатта биосфералык корулу јерде туман. Кийни јанында Петрос деп кыр\nБу мындый статьялар бичизин деп слерди кычырадыс:\n1000 бӱк | Тӱзедер\nТемдектейтен учурлу кӱндер\nАлтай Республикада 2021 јылда темдектейтен учурлу кӱндер:\nАлтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгы\nАлтай калык Арасей тергеезине акту кӱӱниле киргениниҥ 256 јылдыгы\nВикипедиялар — тӱрк тилдер:\nазербайджан [az] · алтай [alt] · башкир [ba] · чуваш [cv] · крымныҥ татар [crh] · казах [kk] · карачай [krc] · саха [sah] · татар [tt] · тыва [tyv] · тӱштӱк азербайджан [azb] · гагауз [gag] · каракалпак [kaa] · кыргыз [ky] · тӱрк [tr] · тӱркмен [tk] · уйгур [ug] · узбек [uz]\nРоссияныҥ ӧскӧ калыктарыныҥ тилдери:\nавар [av] · адыгей [ady] · бурят [bxr] · вепс [bxr] · јалаҥныҥ марий [mhr] · ингуш [inh] · кабардин-черкес [kbd] · калмык [xal] · коми-зырян [kv] · коми-пермяк [koi] · лак [lbe] · лезги [lez] · ливвик [olo] · мокшан [mdf] · орус [ru] · осетин [os] · туулык марий [mrj] · удмурт [udm] · чечен [ce] · эрзян [myv] ·\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Тӧс_бӱк&oldid=27231"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 23 куран ай 2021, 05:44.


Улустыҥ су-кадыгы — баштапкы јерде - altaicholmon\nJуунды Росздравнадзордыҥ Алтай Республикадагы органыныҥ башкараачызыныҥ ижин бӱдӱреечи Клара Васильевна Бурулова ачып, сӧсти Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Роман Викторович Птицынга берди. Ол јуунда шӱӱжилетен сурактардыҥ јаан учурын темдектеп, оныҥ туружаачыларына једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nОныҥ кийнинде су-кадыкты корыйтан иштиҥ экинчи кварталдагы турулталары ла бу ууламјыдагы керектерде јаҥ корыычы органдардыҥ турушканы керегинде доклад болды. Оны Росздравнадзордыҥ Алтай Республикадагы органыныныҥ медицина ла фармацевтика аайынча ишти башкаратан бӧлӱгиниҥ јааны Елена Владиславовна Меткечекова этти.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ комитединиҥ председатели Наталья Александровна Никитенко республиканыҥ бастыра јеринде улустыҥ су-кадыгын тыҥыдарына јасак чыгараачы органдар кандый камаанын јетирип турганы керегинде куучындаган.\nРосздравнадзордыҥ Алтай Республикадагы органыныҥ акча-манат, правовой ло кадровый јеткилдеш аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Татьяна Михайловна Елисееваныҥ куучыны медициналык ишчилердиҥ тап-эриктерин корыырыныҥ, ол ок ӧйдӧ олордыҥ ижине некелтени тыҥыдарыныҥ сурактарына учурлалды. Бу специалист 314-фз таҥмалу федерал јасак аайынча Алтай Республикада чемет ооруны эртедеҥ илезине чыгарары аайынча иштер канайда бӱдӱп турганы керегинде элбеде куучындаган.\nТатьяна Михайловна анайда ок кижини кенек деп јарадатан камыстыҥ ижине эдилип турган јаҥы некелтелер јанынаҥ солун јартамалдар этти.\nАлтай Республиканыҥ медицина јанынаҥ кыйалтазы јогынаҥ страховать эдери аайынча јербойындагы фондыныҥ (ТФОМС) директорыныҥ ордынчызы Александра Михайловна Адарова, ОНФ-ныҥ Алтай Республикадагы исполкомыныҥ јааны Сергей Викторович Денчик кажызы ла бойыныҥ ижи јанынаҥ јетирӱ эттилер.\nТемдектезе, С. В. Денчик ОНФ-ныҥ Алтай Республикадагы исполкомына келип турган бир кезек комыдалдар керегинде куучындаган. Бир канча комыдалдар чалаҥ иштӱ медишчилердиҥ јастыраларыла, кезиги кӱркет болгоныла колбулу эмтир.\nЧой аймактаҥ келип, јуунда турушкан кижи медицинский освидетельствование эдер тушта куурмактаныш болуп турганын темдектеди.


Ады јарлу јорыкчы Горно-Алтайскта - altaicholmon\nБу кижи бойыныҥ алдына сӱрекей јаан амаду тургускан—Россияныҥ бастыра 1122 кала-городторын айланып келери. И. Ширяев бойыныҥ јол-јорыгына «Кореядаҥ ала Карелияга јетире» деп ат берген. Бу јорыгын баштаганынаҥ бери 5 јыл ӧтти. Ол «автостоп» (токтоткон ло шофердыҥ машиназына отурып алары) эп-сӱмеле јорыктайт.\n«Мениҥ билеримле, Россияныҥ бастыра калаларында болгон кижи эм тура јок, оныҥ учун мен амадумга кыйалтазы јогынаҥ једер учурлу»—деп, јорыкчы куучындаган.\nМЧС-тыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, Ширяев Россияныҥ МЧС-ныҥ куртказын јаантайын кийип јӱрет. Кайда ла барза, оныҥ токтойтон јери МЧС-тыҥ организациялары.


Аш-курсакты телекейдиҥ рыногына кӧптӧдӧ... - altaicholmon\nJуунныҥ туружаачыларыныҥ тоозында Федерация Совединиҥ аграрно-аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ председатели Михаил Щетинин, сенаторлор Вадим Николаев, Геннадий Орденов, Арсен Фадзаев, Государственный Думаныҥ депутаттары, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ мал-аш ӧскӱрериниҥ ле укту мал-аштыҥ керектериниҥ департаментиниҥ директоры Харон Амерханов, Билимдердиҥ россиялык академиязыныҥ вице-президенти, РАН-ныҥ академиги Ирина Донник, Московский областьтыҥ јурт ээлем ле аш-курсак аайынча министриниҥ ордынчызы Игорь Жаров, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, билим ле эксперт биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТатьяна Гигельдиҥ ӧткӧн бу јуун керегинде куучындаганыла, ондо јаан ајару «Акча-манат аренда (лизинг) керегинде» деп федерал јасактыҥ 36-чы тизимине кубулталар кийдирерине эдилген. Туштажуныҥ туружаачылары шӱӱлтелерин айдыжып, бу кубулталар Россияныҥ јеринде ӧскӱрилген аҥылу эттеҥир эне мал-ашты ӧскӱреечилердиҥ тоозын кӧптӧдӧр деген јӧпкӧ келгендер. Онойдо ок јуртээлем биотехнологиялардыҥ бӧлӱгинде, ол тоодо ДНК-технологияларда шиҥжӱ иштерге акча-манат чыгарар аргалар кӧрӱлген. «Ороонныҥ президентиниҥ тулаан айдагы Баштанузында тӧрт јылдаҥ телекейдиҥ рыногына аш-курсакты, ороонго экелеринеҥ кӧптӧдӧ аткарар деген керегин бӱдӱрер керек. Оныла коштой эттиҥ аш-курсагыныҥ, бийик чыҥдыйлу товарлардыҥ экспортын кӧптӧдӧрине, онойдо ок ороон бойын-бойы уйдыҥ эдиле, сӱтле, маала ажыла јеткилдеерине једерге јуртээлем ишчилерге де, јербойында јаҥдарга да ас эмес иштеерге келижер» — деп, сенатор чокымдаган.\nСенатордыҥ шӱӱлтезиле, калганчы јылдарда јурт ээлемниҥ бӧлӱги ӧзӱм алынганында государствоныҥ АПК-ны тыҥыда јӧмӧп турганы камаанду. Ол тоодо 2017 јылдаҥ бери кредиттердиҥ ставказын јылына 5 проценттеҥ кӧптӧтпӧгӧни болуп јат. «Jе бу бӧлӱктиҥ оноҥ тыҥ ӧзӱмине јединер јол — ол орто ло кичӱ аргачылыкка јеҥилтилген кредиттердиҥ кемин кӧптӧдӧри» — деп, парламентарий чотойт.\nТатьяна Гигель јуунда коллегаларыныҥ тургуза ӧйдӧ бюджеттиҥ јаан ӱлӱзин јуртээлем биотехнологиялардыҥ ӧзӱмине чыгарар деген шӱӱлтезин јӧмӧгӧн. Нениҥ учун дезе, бу ууламјыдагы иштер эттеҥир ле сӱӱтеҥир мал-ашты селекцияныҥ болужыла ӧскӱрерин тӱргендедер аргалу.\n«Биске санкциялардыҥ айалгаларында иштеп, ӧскӧ ороондордоҥ келеечи аш-курсакты канайда солыырын сананарга келижет. Бир арга бар — сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрерин јӧмӧӧрин тыҥыдары. Мал-ашты тудар ла азыраар керектӱ јепселдер садып алар, укту мал-аш азыраар, јеринде јеткил азырал белетеер аргалу јуртээлем кооперативтер бойыныҥ сӧзин айдар учурлу. Ончозын кыракы чоттооры база керектӱ. Бу ончозы дезе, бӱгӱнги цифровой агроэкономиканыҥ айалгазында иштеер аргалу бийик профессионал специалисттер болорын некейт» — деп, сенатор айдат.\n«МКАД-таҥ 40 км ыраагында јаткан Подольский районныҥ Дубровицы поселогында јуунда сакыбас јанынаҥ јилбилӱ туштажу болгон. Jуунда турушкан јуртээлем билимдердиҥ бӧлӱгинде иштерди бириктирер ле јеткилдеер башкартуныҥ јааны, генетика ла нанобиотехнология аайынча профессор, билимдердиҥ докторы Вугар Багиров мен Туулу Алтайдаҥ деп угуп ийеле, РАСХН-ныҥ мал-аш ӧскӱрер институдыныҥ билимчилери классика генетиканыҥ гранын алтап, эмди трансгенный технологияларды ӧскӱрип турганын куучындаган. Бистиҥ туулык кочкорлор олордыҥ ајарузына база кирген эмтир. Бир канча јыл кайра ол коллегаларыла кожо «кӱндӱ Кош-Агаш аймакта болгон ло јербойыныҥ аҥчыларыныҥ болужыла кочкорлордыҥ билим иштерге керектӱ биоматериалын алган — деп, Татьяна Гигель куучындаган. —Ол болужы учун аҥчылар билимчилердеҥ бир акча да албаганы оны кайкаткан. Аҥчылар дезе, биоматериал аларга кырларла тыҥ ла јӱрген. Jӱк айрылар тушта олор билимчилерге ченелтелӱ ижинде једимдер кӱӱнзегендер».\nСенатор билимчи-генетикле, оныҥ иштериле таныжузы керегинде куучындап, институттыҥ ишчилериниҥ койдыҥ ла кочкордыҥ јаан гибриди туружаачыларды тыҥ кайкатканын айткан. Ол койдоҥ до, кочкордоҥ до јакшы јанын алган, онойдо ок сынгыр, бескези 150-200 килограмм болгон.\n«Онойдо ок Алтай Республика сӱттеҥ кӧп аш-курсак эдеечи субъекттердиҥ тоозында болгонын угарга оморкодулу болгон. Меге тургуза ла санаама Шабалин аймактыҥ сӱттеҥ аш-курсак иштеп аларында республикада озочыл јердеги ишчилери кирген эди. Олор јаҥныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јогынаҥ мындый једим де болбос эди деп айткандар» — деп, Татьяна Гигель эске алынган.\nJетирӱ: РАСХН-ныҥ мал-аш ӧскӱрер институдыныҥ билимчилерине мындый ченелте-эксперимент эдерге бойыныҥ ӧйинде мында телекейде баштапкы ла катап сперманы тоҥурар технологияны тапканы болушкан.