Јайлуга кӧчӧр јол - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кӱндӱлӱ кычыраачылары, мен слерге ыраак Чуй јеринде койчы-малчыларла, ак-кӧбӧк сӧӧктӱ Богдановтордыҥ билезиле таныштырарга турум. Олор кыш ӧйнде Ирбистӱ-Оозында, јайгыда Айры-Јол ичинде мал кабырат.\nБу Мукур-Таркаты јурттыҥ база бир эптӱ, јакшынак, јажын-чакка албатыныҥ мал кабырган, јай ӧйинде ӧлӧҥ-чӧбин белетеген јери. Мында алаканда немедий ончо кӧрӱнип јадар одоштой турлулар да, јурттар да, Јаҥы Белтир, Мукур-Таркаты, Ортолык… Ого једерге он-јирме километр ӧдӧрго келижет. Јолдор коркышту кӧп, јӱс јол — бирӱзи сенийи. Кижи аза берердеҥ де айабас. Мен чӧл јеринде чыккан-ӧскӧн дӧ болзом, тӱҥей ле бу алтайга кажы ла катап келзем, кайкап ла алаҥзып кӧрӧдим. Нениҥ учун дезе, кажы ла кижиге бу учы-тӱби јок чӧл, јабыс теҥери — бойыныҥ јуруктарын јурайт. Јӱреги ару, јалакай кезик айылчы-јорыкчы улуска бу тала аҥылу јажыттарын ачат. Јуруктардыҥ чырайы, ӧҥи — кӱнниҥ аайынаҥ, јылдыҥ ӧйинеҥ (кыш, јас…) база камаанду. Кезикте тобракту салкын кӧс тӧ ачарга бербейт, кезикте иргилјинделип, атту кижиниҥ, айылдардыҥ сомы кӧзиҥе кӧрӱнер.\nБис, алтай улус, турлуларга да, тайга-ташка да керектӱ ле болзо барып јадыс. Ар-бӱткен ајыктаар бош болбой јат. А бу кӱреҥ чӧлдиҥ јаражын кезикте кайкаарыҥ! Оныҥ ээлери кӧ-ӧп. Азу тиштӱ казыр аҥдар, ӧлӧҥ кертер чычкандар, тырмакту, барбак куйрукту тындулар, эжер туйгактулар — эликтер ле какайлар. Јӱзӱн-базын куштардыҥ уйалары база кӧп. Кажы ла кӱс мындагы суу јакалай ӧскӧн ак талдар ортозында јердиҥ аҥдары айылдыҥ малыла кожо отоп јӱрет, оноҥ бир канча кӱннеҥ ӧскӧ јерлер јаар јӱре берет. Кӧчкӱн тындуларга табарарга јарабас деп, алтай улус озодоҥ ло бери билер.\nКӱскиде ле кышкыда Ирбистӱ-Оозында козыраган таш јадар, јаскыда Ирбистӱнеҥ тӱшкен јаан суу шоркырап агар. Кечӱ бедиреп, арайдап табарыҥ… Бу ӧзӧктӧ ончо улус бой-бойына тӧрӧӧн. Торколой кудагай мынайда айдат: «Бу биске кечире Керексибесовтордыҥ турлузы, ӧрӧ Јыҥыс-Тал деп јерде — Ортолыктаҥ Роберт Бадиров. Јаныста Еликпеева Тыйдак эјениҥ малында — Белтирдеҥ кудалары. Мынаҥ кӧҥкӧрӧ, туку тӧмӧн, Таркатыныҥ тужында, јажы јаанап калган ӧрӧкӧндӧр малда иштейт, олор: Шартланова Рая јеҥем, Тымтышева Роза јеҥем, Тыбыкинова Солум эжи Олег Тихоновло, оноҥ ары Тыдык Якпунова деп кижи сыйныла кожо. Бери јанында таайларыс Мандышкановтор, Монголовтор база мал-ашта. Эмеш ыраакта карындажым Роман Урелов теке, куча кабырат. Бу јаҥыс ла Ирбистӱ-Оозында ончо јаба јӱске јуук ийнек (уй) кыштайт, эки муҥга јуук оок мал ла тоозы јок јылкы мал турат. Калганчы ӧйдӧ Кош-Агаштыҥ, Мукур-Таркатыныҥ улузы јылкы малды арбынду ӧскӱрип турган».\nБайлыгы — балдары\nБогдановтор. Роберт Яковлевич ле Торколой (Мира) Косеевна (моол сӧӧктӱ) айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ бери одус јылга једе берди. Бу турлуга келген ӧйи ого ло јуук. Озо баштап олор «СССР-дыҥ 50 јылдыгы» колхозто иштегендер, оноҥ «ХозяинЪ» деп СПК тӧзӧп, турлуга келгендер. Эмди олор таҥынаҥ бойыныҥ алдында койчылар. Олордыҥ эҥ јаан байлыгы — ол бала-барказы. Јаҥыс уулы Алдырбас Санкт-Петербургта билезиле кожо иштеп-тоштоп јат. Аэлита деп кызычагы бар. Экинчи балазы Кристина — Улалуда ӱредӱчиге ӱренет, эш-нӧкӧри Шуну Конгунов, 1 јашту кызычагыныҥ ады Эмина. Ортон кызы — Виктория 9-чы классты божодып јат. Эҥ кенјези Настя кӱскиде ӱчинчи класска барар. Олордыҥ ӱредӱзи јакшы. Олор кандык айдыҥ бажынаҥ ла ала турлуда. Урокторын Интернет ажыра эдип, онойдо ок эне-адазына болужат.\nЭмдиги ӧйдӧ турлуда, деремнеде јаткан алтай улус ончозы ла бала-баркаларын кижи эдерге, албатыга кожуп, Тӧрӧлине тузалу јӱрзин деп чырмайат. Мал-ашты да олорго ло тудуп јат: курсагына, ӱредӱзине, той-јыргалына…\nКарманы — кажаан-чедендеги малы\nЈаскы турлуда иш кӧп. Кой кочкор айдыҥ учынаҥ ла ала тӧрӧгӧн. Кураандардыҥ тоозы јӱстеҥ ажыра, игистери де бар. Оноҥ кандык айда эчкилер тӧрӧгӧн, анайлардыҥ (уулактардыҥ) тоозы одустаҥ ажыра, оныла коштой онноҥ ажыра бозулар чыдадып алгандар. Оноҥ ноокы тарагандар. Бу кӱӱк айдыҥ ортозында койлорды кыркыган. Роберт Яковлевич койды кыркыыр јепселди дизельдеҥ иштеер эдип јазап алган. Оныҥ учун Богдановтор камык малды эки-ӱч кӱнге ле кыркып салат. Кыштай калыҥ болуп кӧптӧгӧн ӧтӧгин казып, кӱнге кургадат – Чуйдыҥ койчыларына кыштыҥ одырузы. Деремнеде јадып турган кезик улус ӧтӧкти садыжып алат. Ӧтӧк коркышту изӱ берер одыру. А јайгыда ийнектердиҥ кургаган богы, тезек – јайгы турлуныҥ одырузы.\nЭмди Богдановтордыҥ алдында јайлуга кӧчӧр деп јаан иш турат. Бозуларды, кураандарды, уулактарды узак јолго темиксин деп, энелериле кожо озолондыра јети-он кӱнге божодып јат. Анчада ла јаш бозуларга 50-60 километр јол ӧдӧри — јаан ченелте. Эмеш коомойлорын тележкага чыгарар. Богдановтор МТЗ-82 тракторлу, ого колбоор будка бар. Мында јастык-тӧжӧк, ээрлер, курсак-тамак, малдыҥ аш-тузы, кийимдер салынат. Јолдыҥ курсагын ӱч кӱнге келиштире кайнадып алат. Ол кире ӧйгӧ олор малды айдап кӧчӧт. Јайлуга олор эки-ӱч таар кулур, бир таар сахар, чай-тус, лапша-крупаларды кайырчактарыла, таарыла алат. Нениҥ учун дезе, олордыҥ карманы — ол кажаан-чедендеги малы. Канча кире иштеп алар, ончо ок кире садып алар. Пенсияга јажы јетпеген. Тайгага бир ле чыкса, кем курсак экелип беретен… Јайгы турлуга айылчылар да кӧп келет.\nӦлӧҥ ижи божозо, койчылар кыска ӧйгӧ эмеш тыштанат. Узун кышкы тӱндерде Роберт Яковлевич тере уужап, кайыш белетейт. Оноҥ нокто, камчы, аттыҥ оноҥ до ӧскӧ јепселдерин белетеп јат. Торколой Косеевна тӱк иирип, меелей, носок тӱӱйт.\nЧындап та бу ӧзӧк кӧп јолдордыҥ белтиринде, Бел-Ажу (Јазатыр) ла Јуҥмалу (аржан) барар јолдордоҥ айрылып, тӧҥниҥ бажында турган, мылчалу, чедендӱ турага бисти экелет. Айылдыҥ эжигинде чеденде ромашкалар агарып јайылат. Мында телкем, мал-аш бу јерде чындап та семирет. Суулары, кӧлдӧри — балыкту, агаш аразы каттарлу (тегенек кат, кызыл кат). Јаашту јылда мешке де болот. Эмди јолой турбазалар кӧптӧй берген, је андый да болзо, малга мында макалу.\nЈайдыҥ ӧйинде Богдановтор уйларын саап, сарју, курут эдет. Чындап, база бир неме айдып ийейин. Бу отоктыҥ малыныҥ кулагында бир де темдек, бозуларында мойтырак јок. Малын Торколой Косеевна јӱзинеҥ таныыр. Ол кажы ла кураан, кажы ла уулак аҥылу деп айдат. Јӱзин кӧрӱп ле ийзе, танып ийер, энезин айдып берер. Бозуларда нениҥ учун мойтырак јок дезе, олордыҥ тумчугына талла чабып-согуп ийзе, туура база берер. Айылдыҥ ээзи ӱй кижи кӧнӧги кӧбӱктелгенче ле ак сӱтти саап алат. Онойып ийнек саазын деп, кыстарын база ӱредип салган. Јылкы малды Роберт Яковлевич кӧрӧт, тӧрӧдип малданат, таҥмалайт. Уулын оогоштоҥ ала аргымак адын минер эдип ӱреткен. Кӱс јууктай берзе, Роберт Яковлевич ӧлӧҥ ижине келет, тракторло ӧлӧҥин чаап, јууп, обоолойт. Бу ӧйдо јеендери, тӧрӧӧндӧри база келип болужат.\nЈе айтса ла ончо неме јеҥил, а мал-аштыҥ ижи коркышту кӱч, улус ӱренген аайынча ла малдыҥ кийнинеҥ базат, тузаланат. Мындый билелер бистиҥ Алтайда кӧп…


26.01.2018 - altaicholmon\nКалендари – драгоценное наследие\nЛенинградские ученые, известные исследователи культуры народов Алтая А. Г. Данилин и Л. Э. Каруновская в 1927-1929 годах собирали этнографический материал у алтайцев и телеутов в Шебалинском, Усть-Канском и Онгудайском аймаках тогда Ойротской автономной области. Во время этой экспедиции этнографы впервые увидели загадочный «календарь», по которому летоисчисление велось по именам животных. Мы сегодня публикуем статью П.\n«Теперь я один на родном пепелище…»\nМы сегодня впервые полностью публикуем письмо Григория Ивановича Чорос—Гуркина, написанное дочери Галине, жившей тогда в Саратовской области\nЕсли вы мечтаете о путешествиях, стоит посетить азиатские страны. Удивительное природное разнообразие, богатейшее культурно-историческое достояние привлекает в Азию туристов всего мира.\nАчык эжиктердиҥ кӱнинде…\nКаландар јууйтан инспекция «Ачык эжиктердиҥ кӱнин» быјыл ӧткӧн неделеде ӧткӱрген деп, Россияныҥ каландарды јууйтан федерал службазыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ пресс-службазы јетирет. Улуска эптӱ болзын деп, каландар јууйтан службалардыҥ эжиктери пятница кӱнде 9.00 сааттаҥ ала 20.00 саатка јетире, суботто 10. 00 сааттаҥ 15.00 саатка јетире ачык болды. Кыймыктадар ла кыймыктатпас јӧӧжӧни садар тушта каландардыҥ 3-НДФЛ бӱдӱмдӱ декларациязын\nОрык јолдор арчылар\nБыјыл кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айга јетире Сайлугемдеги национальный парктыҥ јеринде волонтерлордыҥ ӱч ӱлекерин бӱдӱрери пландалат. Темдектезе, кичӱ изӱ айда Кайыр ла Кара-Айры деп јерлерде јойу ла атту улустыҥ экологиялык орык јолдоры ачылар. Кажы ла ӱлекерде атту јортып билер ле 18 јаштаҥ ӧрӧ, талайдыҥ кеминеҥ 1500-3000 метр бийик јерлерде јӱргедий 5 туружаачы болор јаҥду.\nТранспорт аайынча министрле туштажу\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников Москвада јол-јорыкла јӱреле, РФ-тыҥ транспорт аайынча министри Максим Соколовло ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nЧаган айдыҥ соогы\nТыҥ сооктор келгениле колбой Алтай Республиканыҥ кату-јеткерлӱ айалгалар аайынча камызы бар ийде-кӱчтер ле аргалар јаантайын беленде болотон айалганы јарлады.\nЭрчимдӱ јӱрӱмдӱ студенттер Телекей ӱстинде студенттердиҥ тоозы бастыра јаба 153 миллионноҥ ажыра деп чоттолот. Бу тоо кажы ла јыл кӧптӧп јат. Студенттер — ол кижиликтиҥ аҥылу бӧлӱги. Олордо бойлорыныҥ кӧрӱми, амадулары, јеҥӱлери бар. Кӧбизи јӱрӱмге јеп-јеҥил кӧрӧт. Олордо бойлорыныҥ байрам кӱни бар — Студенттиҥ кӱни. Россияныҥ студенттери оны кажы ла јыл чаган айдыҥ 25-чи кӱнинде\nБийик учушта — јайаан јайалталар\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ кичӱ залында Алтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген эл-тергеелик театрыныҥ солисттери Айхан ла Ак-Ай Шинжиндерле пресс-конференция ӧтти.


Кӱӱн ле болзо, аргалар табылар - altaicholmon\nКуучынды Алена Казанцева Манјӱректеги Затонды јурт јаткандар аргадап алганы керегинде сӱӱнчилӱ јетирӱдеҥ баштады. Оныҥ айтканыла, Манјӱрек эмди јаҥыс ла јарлу кожоҥ, совет ӧйинде мында ӧткӧн албатылар ортодогы фестиваль учун танылу эмес. Ол тӧрӧл јерин корып аларында ончо эл-јонды, башка-башка кеминде депутаттарды ла башкараачыларды бириктиргениле аҥыланат. Олор ончозы бойыныҥ бу сӱӱген амыраар јерин корып аларга туруп чыккан. Затонго болушкан ончо улуска, тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге депутат јаан быйанын айтты.\nЭмди Манјӱректиҥ эл-јоны ийдезин, оны канайда тузаланарын билип, база да јакшы керектер эдер кӱӱндӱ. Онойып, олор Эрчимдӱлердиҥ јондык соведин (общественный совет активистов (ОСА) тӧзӧп алган. Оноҥ ары иштиҥ аайын јартап аларга, эрчимдӱлер јонјӱрӱмдик, јондык иште ченемелдӱ депутаттарга баштанган. Ончозы јӧптӧжип, эл-јонды эрчимдедер бир канча ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрер деп шӱӱлте эткен. Онойып, Манјӱректе президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген семинар-ӱредӱ ӧткӧн. Ондо ченемелдӱ јондык ишчилер јурт јерде јаткандарла, иштеп турган депутаттарла, эрчимдӱлерле курч сурактарды чечеринде канайда иштеериле, нени эдериле ӱлешкен.\n«Майма аймактыҥ бу јуртында јаткандардыҥ тоозында јербойыныҥ улузы ла бери јадарга бу јуукта (10-15 јыл кире кайра) кӧчӱп келгендер. Келгендердиҥ ортозында јондык ишчилер, билимчилер, министр, статский јӧптӧӧчи де болуп иштеген ченемелдӱ улус бар. Онойдо ок Манјӱректе 20 јылга јууктай јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр тӧс јердиҥ тӧзӧлгӧзинде тургандардыҥ бирӱзи, Сибирьде андый јердиҥ баштапкы бӱдӱреечи директоры болгон Сара Линдеманн-Комарова јадат. Бис бу семинарды ӧткӱрерин оныла кожо сананып тапканыс. Баштапкы семинар Манјӱректе бийик кеминде ӧткӧн деп айдарга јараар» —деп, А. Казанцева јетирди.\nМария Образцованыҥ айтканыла, ОСА јайаар, јакшыны эдерге ӱренер амадула тӧзӧлгӧн. Затонды чедендеп, таҥынаҥ улус ондо амыраар база тудар чочыду эл-јонды бириктирип ийген. Эмди дезе олор биригип алала, тузалу иш-керектер бӱдӱрер. Семинарда олор кандый бир суракта коруланарына, удура болорына эмес, оны канайда чечип баштаарына ла аайлаштырарына ӱренген. Темдек эдип јурт јеезениҥ депутады тоҥмок сууныҥ айалгазын айтты. Ондо айалганы тӱзедерге јаан акча бедиреп базар эмес, јуулыжып, сууныҥ бажын арчып, арутап салар керек. Манјӱректе јаткандардыҥ база бир јаан амадузы — Культура байзыҥныҥ јанына амыраар парк тудуп алары.\nЈуртта курч турган сурактардыҥ эҥ ӧҥзӱрези экологияла колбулу. Јурт карагай агаштардыҥ ортозында туруп јат. Јурт јаанайт, бери јаҥы улус кӧчӱп келет, јадар јерлердиҥ сурактары курчыйт. Кажы да ӧйдӧ эл-јонго туралар тудар јерлер берерге, бу агаштардыҥ кезиги кезилер деп јӧптӧлгӧн. Туралар туткадый агаш јок, ару, белен јерлер бар. Оны тузаланза, бир де агаш кезилбес эди деп, јербойыныҥ улузы айдат. Јуртты айландыра карагай аралды чеберлеп, јадар јерлер тударга кӧчӱрилген агаш аразын ойто «јажыл зонага» кийдирер керек.\nОСА-ныҥ јааны болуп Алтайский крайда 1-кы классту статский советник, иш ле јонјӱрӱмдик политика аайынча башкартуныҥ јааны болгон, техникалык билимдердиҥ кандидады, эмди Манјӱректе јадып турган Игорь Бушмин кӧстӧлгӧн. Ченемели јаан бу кижи эмдиги јерлештерин граждан јондык дегенине ӱредип јат. Алдында Мария Образцова журналист болуп иштеп тура, Манјӱректе заправка туттуртпазы учун газетке бичип, колдор јууп, јаҥыскан ла баскан. Ол тушта бу суракка экологтор јӧмӧжип, заправка тударга јарабас деп јӧптӧгӧн эди. Эмди дезе эл-јонныҥ ончого јуук кӧби, «ойгонып тургандый», јаткан јериниҥ сурактарыла јилбиркеп, каруулу кӧрӱмдӱ, эрчимдӱ болуп баштаганы сӱӱнчилӱ деп, депутат темдектеди.\nОльга Волосовцеваныҥ айтканыла, Манјӱректе јаткандарды Затонло колбулу иш-керектер кӧпкӧ ӱреткен. Эмди олор граждан јондыктыҥ ӧзӱмине иштеер кӱӱндӱ. Шак ла ол нени эдери, канайда баштаары «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде семинарларда чокумдалат. Ӱлекердиҥ тӧс амадулары — граждандарды эрчимделтери ле граждан институттар тӧзӧӧри, јербойында бойы башкарынарыныҥ ӧзӱми. Андый семинарлар эм тургуза Суску, Билӱлӱ јурттарда, Майманыҥ јурт јеезезинде ӧткӧн.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда јербойыныҥ улузы бойында кандый аргалар барын илезине чыгарган, аайына чыгатан курч сурактарды чокумдаган. Онойып, кезик сурактардыҥ аайына тууразынаҥ болуш алдыртпай, бойлоры ла чыгып алар аргалузы јарталган. Ӱредӱлик семинардыҥ учы јаар эртенги кӱнде бойыныҥ тӧрӧл јуртын канайып кӧрӱп тургандарын јурагандар. Бу баштапкы семинарда јондыкчылар айылда бӱдӱрер иш берген. Оныҥ турултазыла јондык иштиҥ тӧзӧмӧлине киретен эрчимдӱ улус илелелер. Нениҥ учун дезе јадын-јӱрӱмди, јуртты јарандырарга јондык биригӱлер, ТОС-тор тудуп, акча-манатту\nаргалар табар керек, ол тоодо грант болуш алары.\nМанјӱректиҥ јанында «Манжерок» ГЛК бар, ол јурт јаткандарга јӧмӧлтӧ эдер кӱӱндӱ. Јурттыҥ улузы ол јуук болгонын бойына јарамыкту эдип тузаланар аргалу деп, тергеениҥ депутаттары угусты.\nКӧп јурттарда улуска ороондо ло тергееде иштеп турган программалар, камык аргалар керегинде јетирӱлер јетпей турган деген курч сурак бар деп, О. Волосовцева јетирди. Ороондо дезе јурттардыҥ јӱрӱмин јарандырар аргалар бар, је јаҥыс ла эл-јон ондо туружып, эрчимдӱ иштеер керек. Эл-јон керексинбей, иш баштабай отурып турганы база курч сурак. Олорды эрчимдедер јондык биригӱлер јок. Бу иште окылу чаазындарды јастыралар јогынаҥ, амадуларын чокум-јарт бичииринеҥ база кӧп неме камаанду болот. Ӱлекер кеминде јурт јерлерде эрчимдӱ иштер баштаар тӧс јерлер тӧзӧӧр амаду база бар. Ол тушта эл-јонныҥ кӱӱни де кӧдӱрилер, јашӧскӱрим де эрчимдӱ кӧрӱмдӱ, каруулу болуп чыдаар.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда онойдо ок Чамал аймактыҥ улузы болгон эмтир. Олор јондыкчыларды бойыныҥ аймагына база кычырган. Ондый ок кычырту Турачак аймактаҥ болгоны айдылды.\nМайма аймакта Затонло колбой керек-јарактарда кӧп депутаттарга ижи аайынча јартамалдар јетпей турганы темдектелди. Ол аайынча шӱӱжӱлер болгон ло келер ӧйдӧ јербойында башкарынары аайынча бӧлӱк орныктырылары керегинде айдылды. Ондо башкартуда иштейтендерге, депутаттарга ӱредӱ-јартамалдар эдилип турар. Эм тургуза ГАГУ-да депутаттарга, јербойында башкараачыларга ӱредӱлик курстар ӧткӱрилет.\nКандык айдыҥ 16-чы кӱнинде Маймада ӧрӧ айдылган «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген форум аймак кеминде баштапкы катап ӧткӱрилди.\nЭл-јон ло бастыра кеминде депутаттар ортодо колбуны канайда тудар? Эл-јонды јурттыҥ эрчимдӱ јӱрӱмине канайып кычырар? Государстволык программалар ажыра бойыныҥ јуртын канайып јарандырар? Јуулган депутаттарга ла эрчимдӱ эл-јонго бу ла оноҥ до башка сурактар керегинде Эл Курултайдыҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ «Ӧзӱмниҥ локомотивтери» ӱлекерин башкараачы Артур Кохоев, АР-дыҥ парламентиниҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны, «Су-кадык келер ӧй» партӱлекерди башкараачы Алена Казанцева, Майма аймактыҥ јааны Роман Птицын куучындаган.\nЈуунды АР-дыҥ депутады, «Укаа-санаалу потребительдиҥ школы» ӱлекерди башкараачы Ольга Волосовцева тӧзӧп башкарды.


«Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет...» - altaicholmon\n«Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет…»\nАлтай Республика аграрный тергее деп јаантайын айдылат. Мында алдынаҥ бери мал ӧскӱрип келген эл-јон јуртайт. Республикабыстыҥ кажы ла аймагы иштеҥкей улузыла, озочыл ээлемдериле бай.\nБӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын Кан-Оозы аймак керегинде ӧдӧр. Андагы јурт ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ айалгазы керегинде биске «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аграрный политика аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи\nАртур КАРАНДАШЕВ куучындап берген.\n—Бӱгӱнги кӱнде Кан-Оозы аймак ичинде 34 муҥ гектар кыралар бар. Оныҥ кайда да 80 проценти, 27 муҥ гектары, тузаланылып јат. Озолондыра темдектелгениле болзо, биске 58 муҥ тонна кату, 9 муҥ тонна јулукту азырал белетеп алар керек болгон. Текши алар болзо, кышка бис 58268 тонна азырал единица азыралла киргенис. Бир тын малга 4,79 центнер азыралдаҥ келижет. Быјылгы ай-кӱнниҥ айалгаларын кӧрӱп, бис кышка белен деп сананадым. Текши ӧлӧҥ ижинде албаты-јон, крестьян-фермер ээлемдер эрчимдӱ турушкан.\nАймак ичинде бисте 25 јаан ээлем ле 286 КФХ иштейт. Анайда ок улустыҥ таҥынаҥ ээлемдери кайда. Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет. Бӱгӱн техникала јеткилдеш јакшы деп айдар керек.\n—Артур Васильевич, кышка канча тын малду кирип јадар?\n—Кышка 119964 тын малла кирип јадыс. Олордоҥ соок тумчукту малдыҥ тоозы – 75513 тын, койлор ло эчкилер – 176530, јылкы мал – 35652, аҥ – 8354 тын.\nАймак ичинде јаан ээлемдердеҥ «Меркит», «Талица», «Каракол», «Нива» деп каруузы кирелӱ ӧмӧликтерди темдектеер керек. Олордыҥ кӧргӱзӱлери јакшы. Байа алынган молјуларын бӱдӱрип салган деп айдар керек.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ӧткӱрип турган мӧрӧйиниҥ текши турулталарыла, Кан-Оозы аймак ар-бӱткендик айалгаларыла бойына тӱҥейлеш Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Оҥдой аймактар ортодо баштапкы јерге чыккан. Быјыл бис тӱкле, этле, сӱтле пландардыҥ бастыразын бӱдӱрип салганыс.\nЭм тургуза сыраҥай ла мал-аштыҥ садузы ӧдӱп турган ӧй. Крестьяндар бастыра мал-ажыныҥ учедын «Меркурий» программала тургускан. Эмди ого ӱзеери база бир программа келген. Анайып, мал-аштыҥ кажызына ла чип тургузылар, ол тоодо бастыра бӱдӱм ээлемдердеги мал-ашка. Аймак ичинде укту мал ӧскӱрип турган алты ээлем бар. Чиптер тургузар иштерди бу ээлемдердеҥ баштаар болорыс.\nАймакта мал-аш сойор эки цех иштейт. Бирӱзиниҥ учредители «Меркит» ООО. Ол Экинурдыҥ јеринде турат. Оныҥ эдип чыгарып турган продукциязы Горно-Алтайск каланыҥ «Кӱнбадыш» рыногында садуга чыгарылат. Экинчи цех «Мясоопт» ООО-ныҥ. Ол Барнаулдыҥ уулдарыныҥ. Бу цехте јаҥыс ла мал-ашты сойор иштер ӧткӱрилет. Бистиҥ ӧткӱрип турган учетло, бу цех быјыл беш муҥ тын мал-аш сойгон, јылдыҥ учына јетире бу тоо оноҥ до кӧп болор.\nАймакта анайда ок «Усть-Кан молоко» СПОК иштейт. Ол бир канча ӧй иштеген, оноҥ учредительдери солынып, јаҥыртулар ӧткӱрилген. Мен сананзам, бу айдыҥ учында ла СПОК ижин ойто баштап ийер.\nБисте сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип турган ӱч ээлем бар – «Экинур» СПК, «ИП. Мерушев К.В.» ле «ИП Бияшева М. Ю.». Саар уйлардыҥ текши тоозы тӧрт јӱске чыккан. «Усть-Кан молоко» СПОК јаҥыртулардаҥ озо сарју, творог, йогурттар эдип, аймактыҥ бюджетный учреждениелерин јеткилдеген эди. Јаҥыртулардыҥ кийнинеҥ эдип чыгаратан продукциязыныҥ тоозы кӧптӧӧр болор.\nУкту мал ӧскӱрип турган алты ээлем бар. «Кырлыкский племзавод» укту јылкы мал ӧскӱрип турган болзо, укту койлорды «Јабаган» СПК ӧскӱрет. «Меркит» ООО ло «Талица» СПК казахский белоголовый укту уйларды, герофорд уктуларын «Каракол» ООО ӧскӱрет. Укту аҥдар ӧскӱрип турган эки ээлем бар.\n«Меркит» ООО–до мал-аштыҥ бескезин јаандада азыраарына керектӱ площадка тӧзӧлгӧн. Анда ӱч муҥ торбоктор азыраары темдектелет.\n—Јербойыныҥ улузы ӧскӱрип алган мал-ажын кайдӧӧн табыштырат?\n—Быјыл улустыҥ мал-ажын «Меркит» ООО кӧп алган. Алтайский крайдаҥ ла Новосибирсктеҥ улус келип, база алган. Тирӱге табыштырган мал-аштыҥ бир килограммы учун тӧлӧлгӧн акчаныҥ орто кеми 110 салковой болгон.\n—Јӧмӧлтӧ-болуштыҥ программалары керегинде айдып ийген болзоор?\n—Быјыл аймактыҥ јуртээлемдик бӧлӱгине текши кеми 54 миллион салковойго јӧмӧлтӧ-болуш эдилген. Бу кире акча-манат койдыҥ, уйдыҥ, јылкыныҥ ла аҥныҥ тын тоозы, былтыргы јылдыҥ тоозына кӧрӧ, кӧптӧгӧни учун ла оноҥ до ӧскӧ ууламјылар аайынча берилген. Кажы ла кӧргӱзӱде бис темдектелген планды 100 ле 102 проценттерге бӱдӱргенис. Ол 54 миллион салковой акча федерал ла республикан бюджеттердеҥ келген. 2017 јылда јӧмӧлтӧ-болуштыҥ кеми 107 миллион салковой болгонын ајаруга алза, быјыл оныҥ кеми астаганы кӧрӱнет.\n—Нениҥ учун астаган?\n—Не дезе, оптимизациялар болуп, некелтелер тыҥыйт. Быјыл бис «Билелик фермер» деген программада турушканыс, аймактаҥ эки биле ого кирген. Јаскы кыра ижиле колбулу программа болгон, анда турушканыс. Кыскарта айдар болзо, јурт ээлемле колбулу республикан ла федерал программалардыҥ бастыразында ла туружарга кичеенедис. Укту мал-аш ӧскӱрип турган ээлемдерге јакшы јӧмӧлтӧ болгонын темдектеер эдим.\n—Јурт ээлемде узак јылдарга иштеп келген кижи бу бӧлӱкте кандый курч сурактар бар деп айдар эдер?\n—Баштапкы сурак – ол јердиҥ ижин јарандырары болуп јат. Азырал белетеп турган јерлердеҥ чыҥдыйы бийик азырал аларга керектӱ иштер ӧткӱрер керек.\nЭкинчизи машино-тракторный паркты јаҥыртары болуп јат. Анаҥ одыру-сӱркӱштиҥ, ол ло дизодыруныҥ баалары бийиктеп турганын не деп айдар. Одыру ла бааланган кийниде, бастыра неме баалана беретен эди. Эмди ӱрен аштыҥ баазы бийиктей берер деп, бир де алаҥзыбайдым.\n—Алдында сӱрӱлген ле эмди тузаланылбай турган јерлер бар ба?\n—Кайда да 1200 гектар андый јер бар. Оныҥ аайы-бажына чыгып јадыс.\n—Кооперативтер тӧзӧӧр деген санаа-шӱӱлтени улус јӧмӧйт пӧ?\n—Эм тургуза албаты-јонныҥ кӧп сабазы андый санаа-шӱӱлтени јаратпайт. Бойлорын ээлер деп јаҥы ла сезип баштаган улусты кооперативтерге кийдиретени кӱч керек. Андый да болзо, бу кыймыгуга кирер санаалу уулдар бар, је ого кирериниҥ некелтелери јаан. Бӱгӱнги некелтелерле болзо, анда кайда да алтан кире турчы болор керек. Айса болзо, мынаҥ ары ӱч-тӧрт лӧ ээлем биригип, кооператив тӧзӧп алар арга болор. Мен сананзам, кооперативный кыймыгу керек. Эм тургуза бис ӧскӱрип алган мал-ажысты јӱк ле садып ийедис. Јӱрӱм јаранза, кооперативтерди не тӧзӧбӧс…\n—Адакыда, јуртээлемдик бӧлӱкте иштеп турган кычыраачыларыска нени кӱӱнзеер эдер?\n—Су-кадык, билелеринде амыр-энчӱ, ырыс кӱӱнзейдим.


24.04.2018 - altaicholmon\nЭткен ижи байлык ла тузалу билимчи\nРоссия Федерацияныҥ Бийик профессионал ӱредӱзиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, профессор Нина Михайловна Киндикованыҥ филологияда салымы алтай литератураны шиҥдеериле тудуш. Ол бойыныҥ профессионал ижиле — литературовед, Туулу Алтайда алтай литератураныҥ ла критиканыҥ тӱӱкизи, тӱркология ла кӧчӱриштер, алтай литератураны вузта ла школдо ӱредериниҥ методиказы аайынча 25-теҥ ажыра билим монографиялардыҥ ла статьялардыҥ авторы. Россияныҥ тӱркологторыныҥ\nБелетеништӱ иш башталды\n2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ, јурт јеезелериниҥ јаандарын ла депутаттарын талдаар јаан кампания ӧдӧри темдектелет. Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреези бу ишке белетенер, ол тоодо участковый талдаачы кӱреелер тӧзӧӧр ишти баштап койды.\nКанат-куркуны тыҥып, бийик учушта\nКазаньда тоолу кӱндер кайра калыктар ортодогы «Гармония культур» деген фестиваль ӧтти.\nТӱҥӱрдиҥ школы: айалга аайлангай не?\nШкол. Школдыҥ учуры кижиниҥ јӱрӱминде сӱрекей јаан ла тереҥ. Нениҥ учун дезе јаан калаларда да, кичинек јурттарда да албатыныҥ јадын-јӱрӱми школдоҥ камаанду, школды айландыра ӧдӱп јат. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр јуртында баштапкы школ 1925 јылда ачылган. Баштапкы ӱредӱчилери П. П. Золотухин ле В. И. Тозыяков деп улус болгон. Jе јадын-јӱрӱм ӧскӧрип, јурт јаанай берерде, јаан школ


Серкпениҥ школынаҥ ала бӱгӱнге јетире... - altaicholmon\nСеркпениҥ школынаҥ ала бӱгӱнге јетире…\n2018 јылда Шабалин аймактыҥ Акјолдогы тӧс текши ӱредӱлӱ школына 120 јыл толуп јат. ГАНИИЯЛ-дыҥ билим ишчизи З. С. Казагачева 1998 јылда АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Н. И. Тулиновко, Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Н. И. Тобоевке, Акјолдогы школдыҥ директоры В. К. Кыдатовага школго 100 јыл толуп јатканы керегинде баштанган. Ол баштануныҥ тӧзӧгӧзи — Томский областьтыҥ государственный архивинде Алтайский духовный миссияныҥ материалдары болгон.\n1898 јыл. Jуртта мӱргӱӱр тура ла церковно-приходской школ ачылган. Олор јаҥы крестке тӱшкен Ольга Ильбыдинаныҥ акчазына тудулган. Школго 12 кижи јӱрген. Баштапкы ӱредӱчи Иосиф Танышев. Бу школдо ӱренгени керегинде И. М. Актелов ло ӱйи Е. И. Актелова (Кайгородова) эзен тушта куучындагандар.\nJурттыҥ баштапкы улузы Челтугашевтердиҥ туразына коштой церковно-приходской школ тудулган. Совет јаҥныҥ ӧйинде школдыҥ туразы јурттыҥ ортозына кӧчӱрилген. Ондо узак јылдарга јурт клуб, оноҥ балдардыҥ сады иштеген. Тургуза ӧйдӧ бу турада эки квартира.\n1930-чы јылдарда Акјолдо Поповтордыҥ озогы туразында баштамы школ ачылган. Школдо С. Ф. Каташев, А. И. Еленчина, А. Н. Еленчина, Б. Барбальдиков, Р. Барбальдикова, Кару ла Кабак Очинаковтор ӱренген. (М. К. Капчикаеваныҥ эске алынганынаҥ).\nВ. А. Тюнтешеваныҥ эске алынганыла 1935-38 јылдарда бу школдо Акјолдыҥ ла Камайдыҥ балдары ӱренген. И. В. Бояркин, И. С. Казаков, А. В. Кочеева ӱредӱчилер болгон.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында школдо Акјолдыҥ, Камайдыҥ ла Кумжулуныҥ балдары ӱренген. Ӱредӱчилер — Э. М. Адукова, Э. И. Смирнова. Эр улус јууга барган, ол тоодо И. В. Бояркин ле И. С. Казаков. Олор фронтто јеҥ јастанып јыгылган.\nJууныҥ кийнинде јылдарда Акјолдо јетијылдык школ ачылган. М. В. Карамаев бу школдыҥ 1947 јылдагы выпускниги болгон. Бу школды В. Ф. Яжанкин, В. М. Тозыяков ло ӧскӧлӧри де ӱренип божоткон. М. В. Бояркинниҥ эске алынганыла, ӱредӱчилер — Э. М. Адукова, Э. И. Смирнова, В. Л. Чичинов, Л. Е. Тозыяков, А. М. Чевалкова ла ӧскӧлӧри де болгон. Михаил Викторович Бояркин фронттоҥ келеле, Мыйтуныҥ школында иштеген ле Акјолдыҥ школына выпускной экзамендер алып барган.\nМ. В. Бояркин 1942 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала Акјолдыҥ баштамы школыныҥ заведующийи болуп иштеген. Ол фронтко атанган аказын, Иван Викторовичти, солыган. Акјолдогы школ аймактыҥ эҥ артык баштамы школдорыныҥ тоозында болгон. Jе ол мында узак иштебеген. 1942 јылдыҥ куран айында оны фронтко аткарган. Михаил Викторович Акјолго јӱк 1949 јылдыҥ куран айында кайра бурылган. Школдо ол 1960 јылдыҥ сыгын айына јетире иштеп јӱрген. Оны Чаргыдагы сегисјылдык школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи эдип ийгендер. Акјолдыҥ школыныҥ заведующийине М. С. Каташев тудулган.\nМ. В. Бояркинле кожо Акјолдыҥ школында М. С. Каташев, Е. Н. Плеханова иштеп баштаган болгон. 1959 јылдаҥ ала А. А. Алмадакова иштеп келген. Оноҥ бери ӧйлӧрдӧ баштамы школдо О. А. Мегедекова, Е. П. Каргачакова, З. С. Тыдыкова иштеген.\nЧенемелдӱ педагогторды јиит ӱредӱчилер солыган. Ол тоодо М. И. Кузьмина. Ол Камай јуртта чыккан. Педагогический училищени божодоло, 1972 јылдаҥ ала 1975 јылга јетире Беш-Ӧзӧктӧги школдыҥ баштамы класстарыныҥ балдарын ӱреткен. 1977 јылдаҥ ала 2010 јылга јетире Мария Ивановна Акјолдыҥ М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган школында иштеген. Ол педагогикалык иштиҥ ветераны.\nС. С. Мюсова баштамы класстардыҥ ӱредӱчизиниҥ дипломын алала, Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртына направлениеле иштеп барган. Мында ол 1978 јылдаҥ ала 1992 јылга јетире иштеген. Оныҥ кийнинде беш јыл Светлана Сергеевна Кан-Оозы аймактыҥ Кырлыктагы школында баштамы класстардыҥ балдарын ӱреткен. 1997 јылдаҥ ала эмдиге јетире ол Акјолдогы школдыҥ баштамы класстарыныҥ болчомдорын ӱредет. Школдо иштеп тура, ол бийик ӱредӱге кирип, тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизиниҥ дипломын алган.\nА. И. Тыдыкова 1991 јылдыҥ чаган айынаҥ ала Акјолдогы школдыҥ ӱренчиктериниҥ ӧмӧлигиниҥ организаторы болуп иштеген. 1994-2014 јылдарда Ангелина Ивановна баштамы класттардыҥ ӱредӱчизи болгон.\nТургуза ӧйдӧ Акјолдогы школдо бийик педагог ӱредӱлӱ, ченемелдӱ ӱредӱчилер иштейт. Ол тоодо С. С. Мюсова 40 јыл иштеген, А. А. Чедоева 25 јыл стажту педагог. Алена Артемьевна 1993 јылда Горно-Алтайсктагы педагогический училищени божодып, 2014 јылга јетире Камайдагы баштамы школдо иштеген. Он јылга ол школдогы бастыра ишти јаҥыскан бӱдӱрген. 2014 јылда Камайдагы школды бӧктӧп салган. 2014 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала Алена Артемьевна Акјолдогы баштамы школдо иштейт. Иштеп тура, ол ГАГУ-ныҥ филология бӧлӱгин 2001 јылда божоткон.\nС. Л. Такина 19 јыл иштеген. 1999 јылда Горно-Алтайсктагы педагогический колледжти божоткон ло ол ло јылда Акјолдогы баштамы школдо иштеп баштаган. Светлана Леонидовна бийик ӱредӱлӱ, ГАГУ-ныҥ биохимический факультедин божоткон. Оныла коштой, ол РИПКРО-до ӱредӱчи-логопедке ӱренген ле бу ижин школында баштаган.\nЭ. А. Лушкина Акјолдогы баштамы школдо экинчи јыл иштейт. 2011 јылда Горно-Алтайсктагы педагогический колледжти божодоло, ӱредӱзин ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык бӧлӱгинде улалткан. Тургуза ӧйдӧ Эркелей Александровна Акјолдогы школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи ле ӱредӱчи-психолог болуп иштейт.\nАкјолдо сегисјылдык ӱредӱлӱ школ 1971-1972 ӱредӱлӱ јылда ачылган. Оныҥ баштапкы директоры А. С. Моткочоков болгон. 1972-1978 јылдарда школдыҥ директоры, тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи болуп В. К. Капчикаев иштеген. 1978-1983 јылдарда школдыҥ директоры ла языковеди Р. А. Кайгородова болгон. Ю. Д. Рыспаева 1975-2001 јылдарда орус тилдиҥ ӱредӱчизи, 1983-1987 јылдарда школдыҥ директоры болгон.\nСегисјылдык школ ачыларда, Акјолдогы школго кӧп јиит специалисттер иштеп келген. Ол тоодо Горно-Алтайсктагы педагогикалык училищени божоткон В. К. Колтыкова. Ол 1971 јылдаҥ ала 1998 јылга јетире математиканыҥ ӱредӱчизи болгон. 11 јыл директордыҥ ижин бӱдӱрген.\nОрус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизиниҥ ижин бӱдӱрип Н. Г. Фролова келген. Бу иште ол 1971-1995 јылдарда иштеген. Педагогикалык иштиҥ ветераны. Узак јылдарга ол тилди ле литератураны јакшы билер, бичикчи јаҥыс эмес ӱйе улусты ӱреткен.\nВ. М. Майманов 1971 јылда биологияныҥ, географияныҥ ла иштиҥ ӱредӱчизиниҥ ижин баштаган. Бойыныҥ предметтерин јакшы билер ӱредӱчи балдарга тереҥ билгирлер берген. Василий Марысович ӱредӱчиниҥ ижиле коштой завучтыҥ ижин апарган.\n1974 јылда биологияныҥ ла химияныҥ ӱредӱчизи болуп, Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ выпускниги Т. В. Тойлошева келген. Татьяна Васильевна школдыҥ маалазында школдыҥ юннаттарын маала-ажын отургузарыныҥ эп-сӱмелерине ӱреткен.\nР. Н. Такашева Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ филология факультедин божодып, ӱч јыл Оҥдой аймактыҥ Шибе јуртында иштеген. 1973-1989 јылдарда Раиса Никандровна Акјолдогы школдо орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болгон. Бу ӧйдӧ ол экинчи бийик ӱредӱ алган. Тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизиниҥ дипломын алала, ол ижин улалткан. Тӱӱкиниҥ урокторында ӱренчиктер ӧткӧн ӧйди јилбиркеп ӱренген, санааларында ӱредӱчизиниҥ куучындары узакка артатан. Р. В. Капчикаева Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ физико-математический факультедин божодоло, Бешпелтирде школдо иштейле, тӧрӧл јуртына келген. 1987-1998 јылдарда ол школдыҥ математиги ле завучы болгон. 1998-2006 јылдарда математикала ӱреткен ле директордыҥ ижин бӱдӱрген.\n1995 јылдаҥ ала школдо балдардыҥ ӧмӧлигиниҥ организаторы болуп Н. В. Какышева иштеген. Ол орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, 2006-2011 јылдарда ол школдыҥ директоры ла технологияныҥ ӱредӱчизи болгон. Е. Н. Капчикаева 2011-2017 јылдарда школдыҥ директорыныҥ ижин бӱдӱрген, алтай тилдиҥ ле литуратураныҥ ӱредӱчизи.\nЛ. Н. Тыдыкова 1981 јылда Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ физико-математический факультедин божоткон. Лариса Николаевна бойыныҥ сӱӱген предметтерине балдарды 37-чи јыл ӱредип келди. Оныҥ ӱредӱзин јаҥыс эмес ӱйе ӱренчиктер ӧткӧн.\nЛ. В. Сылбакова областьтыҥ национальный школын божоткон, кӱӱлик школдо фортепианого ӱренген. Барнаулда кӱӱлик училищени 1979 јылда божодып, Барагашта ӱч јыл иштеген. 1987 јылдаҥ ала Лариса Васильевна Акјолдогы школдыҥ кӱӱлик школында иштейт. Иштеп тура, ол ГАГУ-ныҥ тӱӱки факультединде ӱренген. Бир канча јылдарга тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи болгон.\nБистиҥ школды божоткон Н. А. Тадина 2008 јылда школына биологияныҥ ла химияныҥ ӱредӱчизи болуп кайра келген. Ол балдардыҥ «Карлагаш» деп организациязыныҥ јакшы педагог-организаторы болуп туру. Оныҥ башкарганыла, ӱренчиктер башка-башка конкурстарда, олимпиадаларда улайын туружат, јеҥӱчил јерлерге чыгат.\n1898 јыл — баштамы церковно-приходской школ\n1920-1943 јылдар — баштамы школ\n1944-1947 јылдар — јетијылдык школ\n1948-1970 јылдар — баштамы школ\n1990 јыл — тӧс школ\n2001 јыл — школго областьтыҥ јарлу башкараачызы болгон М. В. Карамаевтиҥ ады адалган\n2002 јыл — «2002 јылдыҥ школы» деп Бастырароссиялык конкурстыҥ лауреады\n2004 јыл — «Тӧс школ — балдардыҥ сады» деп ӱредӱлӱ-таскадулу комплекс\n2004 јыл — М. В. Карамаевтиҥ адыла адалаган музей ачылган\nМ. В. Карамаевтиҥ адыла адалган музейдиҥ фондторын корулаачы


Адазынаҥ уулында улалзын - altaicholmon\nАлтай албаты алдынаҥ бери ар-бӱткенин тооп, кӧдӱрип, алкап, кичееп, оныҥ байлыктарыла аайлу-башту тузаланып јӱрген. Аҥдаарыныҥ јебреннеҥ келген јаҥжыгуларын адаларыс эмди де буспай, байланып турат.\nОзодо уулдар мылтыкты кӧдӱрерге ле јетсе, јаандары олорды ээчидип, араайдаҥ ӱредип турар болгон. Уулчактар бойлоры да оок аҥ-кушка тузак, баспак тургузып аҥдагылайтан. Эмдиги јасакла болзо, 18 јашка јеткен кийнинеҥ аҥдаарга јараар. Аҥдаары кӱскиде ӱлӱрген айдаҥ ала башталып, кочкор айга јетире улалат. Кӱскиде аҥ-куштыҥ балдары јаанап, бойы азыранып јӱрерге једип калган болот.\nАй јаҥыда тайга-ташта јӱрген улус кыйра буулап, амадап аҥдап барып јаткан болзо, айлыныҥ јанына эди бе, турлузыныҥ јанында ба, аҥылу јерге кичинек саҥ, аш-курсак салып, Алтайынаҥ суранып јат. Кем де одын азырап, айдынып, суранала барат. Кажы ла аҥчыда бойыныҥ эп-сӱмелери бар. Агыртып, амыргылап, ӧҥӧлӧп, тозуп, туска, кујурга отурып, туйгакту тындуларга аҥдаар. Чакпылап, тузактап, баспактап — оок тындуларга. Алдында ӧйдӧ аҥдап барарга турган улус јаан табыш чыгарбай, аҥ-куш ӧдӧр јерлерди јакшы билер кижиге баштадып, кажы јанынаҥ агыртарын, кем кайда отурарын куучындажып алала баратан.\nКӧп аҥ атпайтан. Байа бир агыртып келзе, аҥ ӱӱриле чыкса, ӱзе атпай, артыргызар керек, олор оноҥ ары ӧссин деп. Алтайы берген аҥныҥ эдиле јуук улузыла ӱлежер болгон, азыранып ла турарга, артык неме ӧлтӱрбей.\nАзыйда мылтыктар да јаҥыс катап адатан кырлу мылтыктар болгон. Эр улус онызын байлап, ажыра алтабас, ӱй улуска мылтыкты тийерге де јарабас болгон. Уул баланыҥ бир јажы толзо, таайы саҥыйын, тужагын кезип, сый эдип ат адап берет. Бала он эки јажына јетсе, таайына айылдадар. Ол тушта таайы балага онойдо ок јаан учурлу сый эдип, мылтык сыйлаар. Уул балага мылтык онойып келижип, ол оноҥ ары тоомјылу таайы берген мылтыкты кичееп, байлап, эдинип јӱрер болгон.\nЈаандарыс ат ӱстинеҥ атпазын деп ӱреткен. Айлынаҥ эмезе јуук тӧрӧӧн улузынаҥ сӧӧк чыккан болзо, бир јылдаҥ чыгара аҥдабас, мылтык та тутпас эдип байланып јӱрген. Айылда улузынаҥ кем-кем оорып эмезе колы-буды уур кижи бар болзо, база байланып, јаан аҥдабас.\nЭне эликке, оныҥ чааптарына кезик улус эдискилеп аҥдаар. Је ол јакшы ла неме эмес, кӧп улус оны јууктатпай јат. Керекшин балдарлу болордо, чааптарын сыгырып јӱрер. Эдиски сыгырза, эне-керекшин балдарын бедиреп келер эмезе балдары энезин јоктоп чыгар. Онойып, байла, јаан тородо чучурап јӱрген эмезе јӱрек јок улус аҥдаар болгон…\nЧаган айда бӧрӱ (байлап айтса, кокойок, јаан оос, узун куйрук) маҥтап јат, ого оозыла ба эмезе аҥылу јазалдыҥ болужыла уулуп аҥдаар.\nЈайгы куран айда, маҥ ӧйинде, куранга аҥдаш башталат. Балдарын, керекшинди атпай јат. Эркектерин адар. Сыгын айда амыргылап, сыгынга барып јат.\nКичӱ ле јаан изӱ айларда айуга, байлап айтса, мајалайга, аҥдап јат.\nКажы ла аҥ-кушты башка јаҥыла сойып јат. Тырмакту немелерди туйуктай сойор: эки будын ээрейле, кӧҥкӧрӧ бажындӧӧн апарып јат, колдорын, тырмактарын башка ээреп, туйуктап апарып јат. Бӧрӱни, тӱлкӱни, шӱлӱзӱнди, тийиҥди, албаны, јеекенди, агасты, јоонмойынды ла оноҥ до ӧскӧ тырмактуларды. Мајалайды бастыра ээреп јат. Азый улус эликти адала, эмдиги ӧйдӧ чилеп эмес, шыйрактарын туйгактарыла кожо учугын кезип, јууп, ийтке, кушка чачпай, байланып, аралга апарып, агашка бийиктеде, неме-эш јиибезин деп, тизип койотон. Сойгон кийнинде, арткан-калганын бӧрӱ чилеп јердиҥ ӱстине анаар чачпайт, сӧӧктӧп јат, терезин-эжин колоского салып, куш-курт кӧп айланбазын деп, базырып јат.\nКандык, кӱӱк айларда чайдыҥ ойыны башталат. Оны кӧрӧргӧ дӧ коркышту јилбилӱ, јараш неме. Куш ай эскиде јобош болотон дежер. Ол тушта сымда, чай јаан ыраак учпас, кижинеҥ тыҥ чочыбас.\nЈебреннеҥ бери адарга јарабас, тыҥ байлалып турган аҥ-куштар бар. Куу, шоҥкор, мӱркӱт, тарбалјы, јаалбай, турна ла база да кӧп ӧскӧлӧри — олорды атпайтан, уйазын чачпайтан јаҥду.\nЭлик-неме ийтке, бӧрӱге сӱрдӱрип, качып, улуска келет, болуш сурап. Ондый аҥ-кушты ӧлтӱрбес, аргадап алар керек. Бу ла јуукта јылдарда јаан кар болордо, канча кире эликтер ӧзӧккӧ тӱшкен. Кезик улус олор карга кебелип каларда, аткылаган. Кезиги мал-ажына кожуп азыраган.\nЭл-јон ортодо аҥ-кушты байлап јӱрери ле аҥдашла колбулу башка-башка куучындар бар:\n—Јууныҥ кийнинде, ӧлӧҥди бригадаларла эдип јӱрер ӧйдӧ бир эр кижи агаш аразына барып, чӱрче ле неме адып, эт экелер болгон. Кӧрӧр болзо, ол кӧп катап эдискилеп аҥдаган эмтир. Ол бойы айыл-јуртту да болзо, је билезинде бир де бала табылбай, эш-нӧкӧриле јажына јаҥыскан јӱрген.\n—Учар куштарла урушпайтан — кинчеги једер деп айдатан… Бир улустыҥ турлузы јаан кайа-кырдыҥ алдында болгон. Кайада — шоҥкордыҥ уйазы. Ол шоҥкор бу улустыҥ јаҥы чыккан уулактарыныҥ та канчузын да тееп апарган. Айылдыҥ ээзи эр кижи шоҥкордыҥ учуп турган јерин кӧрӱп алала, армакчыла бууланып, кайадаҥ тӱжеле, куштыҥ уйазын чачып, балдарын ӧлтӱрген дежет. Оныҥ кийнинде бу билениҥ ӱч уулы башка-башка јеткерлердеҥ улам эрте јада калган.\n—Бир катап кӱскиде саска куулар ла ошкош эки куш келген. Састыҥ јаказында јаткан аткыр уул онызын кӧрӱп, куштар учуп чыгарда, бирӱзин адып алган. Бу јиит ол ло јыл јайгыда кижи алган болгон. Је мыныҥ кийнинде јаан удабаган — оору-јоболго табартып, јаан калага эмденип барала, неме болбой, божоп калган.\n—Камдуны ала-кӱнинче ӧлтӱрбейтен дежер. Бир кижи улай-телей канча камду ӧлтӱрген. Оныҥ билезинеҥ эки бала божогон.\n—Куйка-баш јымыраар куучынды бир аҥчы јиит куучындаган эмтир. Ол бойынаҥ јаан кижиле кожо аҥдап барган. Эки башка јерге тозорго отурып алган. Јиит уул отурганча, туман келген, оныла кожо кӧп эликтер. Олор јырааныҥ кийнине кире берерде, аҥчы мылтыгын белетеп, эликтердиҥ чыгарын сакый берген. Је јырааныҥ кийнинеҥ кенейте коркышту јараш кыс бала чыгып келген, уулдыҥ кулагына та кожоҥ, та кӱӱ угулган… Онойып алаатып калган, бу јерде јок болуп, кыймыктанбай, ол узак ла отурган. Јааны оогожын табып, ол тушта јаҥыс тӱшкен, бу кайкамчылу кӧрӱнген немени куучындаган. Ол уулдыҥ салымы кыска болгон дежет.\n—Бир јаан кам кижи јети уулду болгон. Олор аткан огы јерге тӱшпес аҥчылар деп чотолотон. Бир катап олор аҥдап јӱреле, байлу кырдыҥ алдында уйалу мӱӱстӱ сыгын кӧргӧн, је оны адып болбогон. Јанып келеле, уулдар адазын «биске ол сыгынды Алтайыстаҥ сурап бергер» дешкен. Адазы озо болбой турала, уулдарыныҥ турумкай суражына удурлажып чӧкӧйлӧ, јети кӱн, јети тӱнниҥ туркунына камдап, сыгынды олорго сурап берген. Кам уулдарына: «Ол аҥды адатан эмтиреер, је оныҥ кийнинде не болорын билбей турум…» — деген. Чечен карындаштар сыгынды адып алган. Је оныҥ ла кийнинде олордыҥ сӧӧгиниҥ јурты јукаарып, угы учуктый чичкерген эмтир.\nАлтай улуска ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ айтканын угуп, јанчыкка салып, бойыныҥ бала-барказына куучындап, ӱредип, эртенги кӱнин сананып јӱрер керек. Анаар ачынатыбай, ар-бӱткенин, аҥ-кужын кичееп, аайлу-башту тузаланып, келер ӱйеге артырып, бӧрӱлер чилеп анаар кырар, тайга-ташка тал-табыш кӧдӱрип эмес.\nЭ. КУРГАРИНОВА бичип алган


30.01.2018 - altaicholmon\nСелектор ажыра јуун: энергетиканыҥ сурактары шӱӱжилген\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ башкартузыла видеоконференция ӧтти.\nАракы эмезе антифриз артык па?\nТоксикология јанынаҥ эдилип турган мониторингтердеҥ кӧргӧндӧ, Алтай Республикада 2017 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына химический этиологияныҥ коронына 219 кижи алдыртканы јарталат. Алтан тӧрт кижи дезе божогон.\nОлор балдардыҥ ырызы учун\nНадежда Чаҥкышевна Манзырова Алтай Республикада Баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи (уполномоченный) болуп, эки јыл иштеп койды. Мен оныла эрмек-куучын ӧткӱрер алдында баланыҥ тап-эриктерин корыычы кижи кандый кылык-јаҥду болорын санандым. Бу јаан каруулу, чӱмдӱ ле јӱректиҥ јылузы јогынаҥ иштеп болбогодый ишке јалакай ла килеҥкей, је ол ок ӧйдӧ иштеҥкей, керектӱ тушта турумкай, јана баспас Надежда Чаҥкышевнадый\nКалыктар ла мӱргӱӱлдер ортодогы колбулар\nТергеебистеги башка-башка укту албатылар ла мӱргӱӱлдер ортодогы колбулар аайынча Алтай Республиканыҥ Башчызында, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателинде тӧзӧлгӧн эки советтиҥ јаба јууны бу јуукта ӧтти.


Тӱӱкибисте ле эземисте јажына артар - altaicholmon\nОҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥинде, Балдардыҥ кеендигиниҥ Константин Малчиев кӧп јылдарга иштеген школыныҥ јанында оныҥ ижин кӧргӱскен фотокӧрӱ, јӱзӱн-башка кӧрӱ-мӧрӧйлӧрдӧ алган сыйлары ла кайралдары бу кӱн тургузылган. Нӧкӧрин ӱйдежерге эҥ јуук улузы, культурада кӧп јылдарга кожо иштеген најылары келген. Мӧҥкӱ салган кӧлӱкке јууктабас, оос-тумчукты маскаларла бӧктӧп, бой-бойына јуук турбас… – кандый саҥ башка ӧй, санаага кирбес айалга. Је келген улусты ада-ӧбӧкӧниҥ кӧрӱнбес алтайына атанган кижиге быйанду кӱӱн, кожо иштеген ижи, амадап јӱрген амадулары бириктирген – бу кандый да оору-тыму бузуп болбос бирлик. Југуш ковид оору јайылган эмдиги ӧйдӧ кӧп улус туружар ончо керектер токтодылган. Је аймак, оорудаҥ чеберленер ончо ээжилерди бӱдӱрип, јерлештерине кару ла сӱӱген кижини калганчы јолына ӱйдежер арга бергенин бу кӱн кӧп улус айткан.\nК. Малчиевтиҥ ӱреткен 200-теҥ ажыра ӱренчиктеринеҥ 25 кижи Алтай Республиканыҥ јарлу хореографтары\n«Бис улу кижини, бийик јайалталу хореографты, јаан таныктарла адаган Ӱредӱчини, ачык-јарык ла јалакай ӧзӧктӱ кижини јылыйттыбыс. Бистиҥ калыкка бу толтырып болбос јылыйту – деп, Оҥдой аймактыҥ јааны Андрей Мунатов айткан. – Константин Федорович Алтай Республиканыҥ культуразына ла кеендигине иштеер кӧп улусты ӱредип таскаткан. Ол јурттардыҥ јайалталу балдарына аймактыҥ тӧс јеринде јадып ӱренер интернат ачар баштаҥкай эткен кижи. Константин Федорович Алтай Республикада хореографиялык кеендиктиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тергеелик кӧп байрамдардыҥ режиссеры ла балетмейстери болгон. Ол аймактыҥ культура ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзин салган улустыҥ бирӱзи ле кӧп ӱренчиктерине јозок болуп јат. Константин Малчиевтиҥ тӧзӧгӧн «Ырысту» ла «Урсул» деген ӧмӧликтери јаҥыс та Оҥдой аймактыҥ эмес, је Алтай Республикабыстыҥ танылу элчизи».\n1981-1993 јылдарда Константин Малчиев Кан-Оозы јуртта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ директоры болуп иштейт. Бу ӧйдӧ оныҥ тӧзӧгӧн балдардыҥ «Ойойым» деген ӧмӧлиги Элиста калада (Калмыкия) монгол калыктар ортодогы 1-кы фестивальда туружат. Бу байрамда једимдӱ турушканы учун бистиҥ областьтыҥ комсомолыныҥ комитеди ансамбльдыҥ туружаачыларына балдардыҥ ады јарлу «Артек» лагеринде амыраар сый эдип јат.\nТергеебисте ады јарлу «Алтай» ансамбльды тӧзӧӧринде Константин Малчиев эрчимдӱ турушкан ла «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк» ле оноҥ до ӧскӧ бије-ойындарды баштап ла мында белетеп кӧргӱскен.\n«Константин Федоровичле кожо бир сценада ойногон, бијелеген, кожоҥдогон ӧйлӧрдӧҥ бери 35 јыл болды. Каладаҥ калага, ороонноҥ ороонго кокырлажып ойногон, каткырыжып куучындашкан ол јорыктарда ижистеҥ калыгыска туза болор, бойыстыҥ ис-адысты артырарыс деп амадайтаныс – деп, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев айдат. – Константин Федоровичтиҥ баштаган керегин улалткан балдары, ӱреткен ӱренчиктери бар, оныҥ амадуларын јӱрӱмде олор улалтып апарарына иженедим. Кандый да кижи керегинде эземди санаа-кӧгӱстеҥ чыгара таштап ийер арга јок. Алтайыстыҥ культуразыныҥ тӱӱкизинде, бистиҥ, оныла кожо иштеп јӱрген улустыҥ, санаабыста Константин Федорович Малчиев керегинде эзем качан да ундылбас».\nОҥдой аймакта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ башкараачызы ла ӱредӱчизи болуп Константин Малчиев 1993 јылда иштеп баштаган. Бу ок јылда ол «Урсул» деген јайаан ӧмӧлик тӧзӧгӧн. Албатыныҥ јайаан кеендигин корыган ла ӧскӱрген ижи учун ла аймактагы, республикан ла тергеелик кӧрӱлтелерде једимдерииҥ турулталарыла ого 2004 јылда «албатылык ӧмӧлик» деген тоомјылу ат адалган.\n1994 јылда К. Ф. Малчиев балдардыҥ «Ырысту» деген бијелик ӧмӧлигин тӧзӧйт. Ороондор ортодогы, Россия ичинде ле республикан конкурстарда јеҥӱчил болуп чыкканы ла эҥ бийик Гран-при сыйлар алганы учун 1999 јылда ого база «албатылык» деген ат адалат.\n«Кижи корогон ло тушта оныҥ калыгына, тергеезине, ороонына эткен јӧмӧлтӧзин бис баалап оҥдойдыс – деп, Албаты јайааныныҥ республикан тӧс јериниҥ јааны Анастасия Уркунова айткан. – Республикада бир де јаркынду јайаан керек Константин Федоровичтиҥ турушпаганы јок ӧтпӧйтӧн. Ол кӧгӱс экпини сӱрекей бийик кижи болгон, оныла кожо каткырыжар да, кандый бир суракты шӱӱжер де, эҥ учурлузы – јӧп сурап угар да кижи болгон. Ол бойыныҥ эткен ижин сӱрекей сӱӱген. «Душа России» деген сыйга документтер јазап турарыста, бу кижи республикага ла орооныска канча кире кӧп иш эткенин мен ајаргам. Сананзам, бӱдӱрген ижине сӱӱжин ол балдарына ла ӱренчиктерине берген ле бу иш турултазы јок артпас». 2018 јылда Константин Малчиев Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан.\nКонстантин Малчиевтиҥ ӱреткен 200-теҥ ажыра ӱренчиктеринеҥ 25 кижи Алтай Республиканыҥ јарлу хореографтары болуп чыккан. Оҥдой аймакта јайаанга јайалталу балдардыҥ интернадында ӱренгендердеҥ 20-деҥ ажыра балдар республиканыҥ культура бӧлӱгинде једимдӱ иштейт.\nАлтай калыктыҥ 1996, 1998, 2002, 2010 јылдарында ӧткӧн Эл Ойындарын белетееринде Константин Федорович режиссер-балетмейстер болуп турушкан.\n«Мен кӧп јылдарга Константин Федоровичле кожо иштегем. Ол бастыра јӱрӱмин сӱӱген ижине ле јайаан јайалталу балдарга учурлаган. Кӧп балдарга кеендиктиҥ куулгазын телекейине јолды ачкан кижи. Качан да једимдериле мактанбас, кемге де кӱйӱнбес, бойыныҥ ижин эдип јӱрер кижи болгон – деп, Маргарита Клешева куучындаган. – Телекейде кижиде јаан да, кичӱ де тӧрӧл јок, оныҥ чыккан-ӧскӧн, ого керектӱ болуп јӱрген бир ле тӧрӧли бар. Мен бӱгӱн Константин Федоровичтиҥ эш-барааны Сетер Канапьяновнала кожо карыгадым. Константин Федоровичке куйак болуп јӱрген бу кижиге јаан быйан. Ол јӱстер тоолу балдарга јайаандыкка јолды ачып таскаткан. Оҥдой аймакта кеендиктиҥ балдар ӱренген школын Константин Малчиевтиҥ адыла адаганы јолду болор деп сананадым. Ол культурада иштеер камык улус ӱреткен кижи ле бистиҥ јаан Тӧрӧлистиҥ чыннаҥ јаан јылдызы болгон».\nБу шӱӱлтени РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина јӧмӧгӧн. «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ ла кеендигиниҥ ӧзӱмине, алтай калыктыҥ јаҥжыгулу культуразыныҥ ӧзӱмине айдары јок јаан јӧмӧлтӧзин јетирген кижи бистеҥ ыраап барды – деп, ол айткан. – Профессионал ижимде ол мени јаантайын јӧмӧгӧн, тайанатан тайак болгон. Константин Федоровичке бу јӧмӧлтӧзи, балдарына, ӱренчиктерине, кожо иштеген нӧкӧрлӧрине берген билгирлери учун быйанымды айдадым. Оныҥ јайаанын балдары ла ӱренчиктери улалтып апарар.\nКонстантин Федоровичти бойымныҥ ӱредӱчим, најым деп чотоп јӱредим. Оныҥ адазы Федор ло мениҥ энем Солун (Зоя) јаҥыс карынныҥ, агалу-сыйынду улус болуп јат».\n«Меге, балдарыма, баркаларыма ол эҥ ле кару ла баалу кижи болгон –деп, Константин Федоровичтиҥ эш-барааны Сетер Канапьяновна айткан. – Бис јажына эптӱ-јӧптӱ јуртаганыс ла балдарысты бойыстыҥ иштеп јӱрген ижиске ӱреткенис. Ончо нӧкӧлӧриске ле јерлештериске бу кӱч ӧйлӧрдӧ јӧмӧгӧни учун быйанысты айдадыс».\nОҥдойдыҥ улузы Константин Федорович ле Сетер Канапьяновна кайда ла кожо јӱрер, бой-бойына сӱрекей кару улус болгонын айдат. Олор 46 јыл кожо јуртап, ӱч бала азырап чыдаткан. Балдары ада-энезиниҥ ижин улалтып барган. «Адабыстыҥ болужы, јӧмӧлтӧзи јаантайын бисле кожо болгон. Ол баркаларын сӱрекей сӱӱген — деп, кызы Лейла айдат. – Ончо улуска ачык-јарык кӱӱндӱ кижи болгон. Кемди де јамандабайтан. «Ичкери кӧрӱп јӱрер ле иштеер керек» – деп биске јаантайын айдатан».\nОҥдой аймакта кеендиктиҥ балдар ӱренген школын оныҥ адыла адаганы јолду болор эди\nКонстантин Малчиевтиҥ культурада ижи кӧп кайралдарла темдектелген. Олордыҥ кезигин ле адап ийели. 1983 јылда ол самодеятельный јайаан иште једимдери учун СССР-дыҥ культура министерствозыныҥ тӧшкӧ тагынар темдегиле кайралдаткан. Культураныҥ ла кеендиктиҥ ӧзӱмине јетирген јаан јӧмӧлтӧзи, кӧп јылдарга бӱдӱрип келген јайаан ижи учун Константин Малчиевке 1999 јылда «Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деген нере ат адалат. Культурада једимдӱ ижи, хореографиялык кеендиктиҥ ӧзӱмине јетирген таҥынаҥ јаан ӱлӱӱзи учун 2003 јылда Константин Малчиевтиҥ ады-јолы «Кӱндӱниҥ Сибирьдеги бичигине» бичилет…\nБу 2020 јылдыҥ кӱзинде калыгыстыҥ ӧзӧк-тыны болгон кӧп улус: кӱн јаркынду ӱлгерчи-поэдис Паслей Самык, калыгы учун јаантайын турушкан нӧкӧрис Иван Унуков, туба ла алтай јоны учун јаантайын санааркап иштеген билимчибис Андрей Макошев, ӧҥзӱре јӱректӱ ӱлгерчибис, журналист Августа Кокышева, албаты ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи Юлия Сакашева ла оноҥ до ӧскӧлӧри кӧрӱнбестиҥ алтайына атана берди. Корогон кандый ла кижи билезине, тӧрӧӧндӧрине, калыгыска орныктырып болбос јылыйту. Бис слерле кожо корогон кажы ла кижиге карыгадыс. Королтолу ла тымулу бу да ӧй ӧдӧ берер. Оорудаҥ чеберленип јӱректер. Бойысты, билебисти чеберлегенисле јуук улузысты, таныш-кӧрӱштеристи чеберлеп аларыс.


15.01.2019 - altaicholmon\nЈаҥы лауреат — алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультеди\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде атту-чуулу јерлежис, јурукчы, јондык ишчи ле бичиичи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 149-чы јылдыгына учурлай элбек керектер ӧтти. Олорды Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» деп јондык фонд, «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ редакциязы ла А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей тӧзӧп ӧткӱрдилер. (Башталганы 1-кы бӱкте)\nКайыла Парижти кайкаткан Элбек\nКан-Оозы аймакта Јабаган јурттыҥ Культура байзыҥында бу јуукта Алтай Республиканыҥ нерелӱ кайчызы, ады-јолы эл-јон ортодо јарлу саал сӧӧктӱ Элбек КАЛКИННИҤ алтан беш јажына учурлалган јакшынак туштажу байрамдык айалгада ӧтти. Кажы ла калыкта бойыныҥ оморкодулу алып баатыры, јуучылы, јурукчызы, кожоҥчызы, кайчызы, узы бийик улузы бар. Бистиҥ Алтайыста ондый улустыҥ бирӱзи — Элбек Алексеевич Калкин. Укту-тӧсту кайчы\nОрчылаҥныҥ, Алтайдыҥ јажыдын ачкан билимчи\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада јаҥар айдыҥ учкары археолог, билимчи, бичиичи, јондык ишчи, философ Александр Суразаковтыҥ «Философские размышления» деген тизӱ бичиктериниҥ ӱчинчи бичигиниҥ таныштырузы ӧтти. Јарлу билимчиниҥ, археологтыҥ чыкканынаҥ ала 70 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи Госдуманыҥ депутады, «Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деп ӱлекериниҥ координаторы Иван Белековтыҥ баштаҥкайыла ӧткӧн. Александр Суразаковтыҥ эземин кереестеген\nТӧрӧл тилдиҥ јыргалыныҥ јеҥӱчилдери\nТатарстан Республиканыҥ тӧс калазы Казаньдагы федерал университетте ӱренчиктердиҥ ле студенттердиҥ Калыктар ортодогы фестивали ӧдӱп калды. Фестиваль ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. Баштапкы бӧлӱктиҥ конкурстары тергеелерде ӧткӧн лӧ јеҥӱчилдери фестивальда ӧткӧн экинчи ле ӱчинчи бӧлӱктерде турушкандар. Алтай Республиканыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозы баштапкы бӧлӱктиҥ конкурсын кӱчӱрген айда ӧткӱрген. Конкурс тӧрӧл литератураны тереҥжиде кӧрӧрине учурлалган. Конкурстыҥ баштапкы бӧлӱгинде\nБастыра балдар сӱӱнчилӱ болзын\nКош-Агаш аймактагы ада-энелери мал-аш ӧскӱреринде јаантайын иштеп турган балдарга учурлалган «Кочевник» деген ӱлекер ижин 2017 јылда баштаган. Ол керегинде биске Кош-Агаш аймактыҥ јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ аайынча башкартузыныҥ јааны Бийханум Есболовна БЕРСИМБАЕВА куучындады. Бу ӱлекерди коммерциялык эмес «Логос» тӧзӧмӧл (башкараачызы Гульшахида Есболовна Сарина) баштап апарат. Эҥ озо бу тӧзӧмӧлгӧ акча-манатла болушты «Јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген балдарды јӧмӧӧр\nТ. Гигель: «Бистиҥ улусты Тӧрӧлине сӱӱжи аргадаган»\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ РФ-тыҥ Федерация Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель Майма аймактыҥ јондык организацияларыныҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр иштиҥ экинчи бӧлӱгин 2019 јылдыҥ башталганында ӧткӱрер тушта турушкан. Бистиҥ тергее кеминде алза, бу аймактыҥ јеринде регистрация ӧткӧн јондык биригӱлердиҥ тоозы эҥ ле кӧп — 60-наҥ ажыра. Анайда ок 20-неҥ ажыра биригӱлер тургуза ӧйдӧ регистрация јогынаҥ иштейт.\nЈурттарды Интернетле јеткилдеер\nБыјыл чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Алтай Республиканыҥ јурттарын связьтыҥ эмдиги ӧйдӧги јеткилдештериле јеткилдеерине учурлалган ишмекчи јуун ӧткӧн. Ишмекчи јуунда парламенттиҥ депутаттары, профильный комитеттердиҥ председательдери, МТС-тыҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ директоры Леонид Тиунов, «Ростелеком» ПАО-ныҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ аймактар ортодогы тӧс јериниҥ технический эксплуатация ла телекоммуникациялар аайынча јааны Семен\nЈеҥӱниҥ музейинеҥ — башчыга быйан\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адына 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Тӧс музейиниҥ (Јеҥӱниҥ музейи) директорынаҥ «Территория Победы» деген федерал ӱлекерди эрчимдӱ јӧмӧп турганы учун быйан сӧстӧрлӱ самара келген. Самарада темдектелгениле, Алтай Республика бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ишти эҥ озо баштагандардыҥ тоозында деп, эл музейдиҥ сайтында айдылат. Јеҥӱниҥ музейиниҥ директоры Александр\nЈаҥы кӧлӱктер табыштырылды\nЧаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада Јеҥӱниҥ паркында Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников муниципалитеттердиҥ јаандарына, аймактардагы эмчиликтердиҥ ле ӱредӱликтиҥ башкартуларыныҥ башкараачыларына јаҥы 19 санитарный кӧлӱктиҥ ле 10 школьный автобустыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган. Тергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, бу кӧлӱктер улусты јеткер јогынаҥ ла јымжак тартар этире јепселген. Школьный автобустар ыраак јурттарда јаткан балдарга спорт маргаандарга, байрамдык ла ӧскӧ\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱни\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде атту-чуулу јерлежис, јурукчы, јондык ишчи ле бичиичи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 149-чы јылдыгына учурлай элбек керектер ӧтти. Олорды Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» деп јондык фонд, «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ редакциязы ла А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей тӧзӧп ӧткӱрдилер. Эртен тура Г.


Чуманы болдыртпас амадула - altaicholmon\nЧуманы болдыртпас амадула\nРоспотребжиҥжӱниҥ, Алтайдагы чумага удурлажаачы станцияныҥ специалисттери, Саратовтогы чума јанынаҥ иштеп турган «Микроб» институттыҥ билимчилери Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ ишчилериле кожо Кош-Агаш аймакта ӧмӧ-јӧмӧ иштер ӧткӱрет.\nОл иштердиҥ тӧс амадузы эл-јон коркушту јеткерлӱ чума оорула оорыырын болдыртпазы болуп јат. Оныҥ учун улус ортодо јартамалду ла профилактикалык иштер ӧткӱрилет, ол тоодо—турлуларда рейдтер, малчыларла, јурттардыҥ улузыла туштажулар.


Вы здесь: Домашняя страница Политика Местная Бойыстыҥ уйаныс.\nОпубликовано 17.10.2012 14:51\nУлу классиктер айдып салган – «ӱзе немениҥ шылтагы кижиниҥ бойынаҥ башталып јат» ла «бойыҥды бойыҥ тообозоҥ, сени кем де тообос». Бу шӱӱлте бисле, алтайларла, болып турган калганчы керектерге ӱзезине келижип јат. Ол тоодо: алтай тилисти ундып браатканыс; Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс; кажы ла шилемир нени ле эт дезе оны ла эдип турадыс.\nБу бичимелди экинчизи - Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс керегинде чийерис. Сыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде Ӱкекте сары бӱрдиҥ ле Алтайына мӱргиген јаан мӱргӱӱл ӧткӧн. Кӧп улус јуулган, ол тоодо ӧскӧ ороондордоҥ кӧп айылчылар, камдар келген. Ондо турушкан улустыҥ айдыжыла, бистиҥ кажы ла байлу боочыгыс, аржандарыс ла байлаган јерлерис сӱрее-чӧпкӧ бастырып салган. Ондо куру болуштоптор, банкалар, чаазын, упаковкалар ла о.ӧ. Биске алтайларга бистиҥ јаман кылыгыс учун айылчылардыҥ алдына уйатту болды дештилер. Биске јӱк уйатту, а Алтайдыҥ ээзине, Алтайыска кандый кӱч! Бойыныҥ ла балдары кирге уймап, быјарзыдып јаткан. Ол ыраак, туку погранзаставалардыҥ ары јанында гран-кыйудагы јерлерге эм тургуза јӱк бис алтайлар ла тоолу ла ӧскӧ улус барат.\nЭмезе, ол Улаган, Кӧк-Суу, Кан-Оозы ла Оҥдойдыҥ тайгаларына јӱк бистиҥ алтайларыс малын јайладат, аҥдайт ла ары-бери јорыктайт. Эм тургуза да болзо. Бис, алтайлар, «тӧрӧл јеристи», «бардыгы тӱрктердиҥ Ватанын» («бастыра тӱрктердиҥ туулган јерин, тӧрӧлин»), «слер јӱк церкпеге кирип мӱргӱйдер, бистиҥ, алтайлардыҥ, байлу байзыҥыс ол бистиҥ бастыра туулган ла јуртап јаткан, айландыра турган Алтайысты» кажы ла толугына, анчада ла бай јерлерине чычып-сийип, тӱкӱрип, сӱрее-чӧплӧ бӱркеп салдыс. Мында кем бурулу? Бойыс бурулу.\nКажы ла аймактыҥ ла јурттыҥ администрациязыныҥ башчылары, јӱзӱн-јӱӱр депутаттар, јурт-башчылар ла аймак-башчылар бойыныҥ јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр ишти баштаар керек. Ол јажыл бӱрдиҥ ле сары бӱрдиҥ мӱргӱӱлдерин ӧткӱрериниҥ алдында бу улус, анчада ла сайыттар, Алтайын арчыгылап алар керек. Эмди ол ло Эре-Чуйдыҥ ла Каракол ичиниҥ Ак-Јаҥыныҥ улузыныҥ ла ӧскӧ дӧ Алтайым деп сананган улустыҥ шылтузыла бу мӱргӱӱлдер бастыра Алтайыста ӧткӱрилип баштады.\nКудай ол кажы ла кижиниҥ ӧзӧгиндеги оҥдомол. Бӱгӱн Арасейдиҥ ичин баштарын алтынла бӱркеген, кӱнге мызылдаган церкпелер бӱркеп барып јат. Олордыҥ кезигин бойыныҥ акчазын каршулу керектер де эдип јууган којойымдар тургузат. Олор ло кӧп, јӱк церкпеге киреле ӱспекчин тургузып, мӱргӱп, церкпеге акча берип салып, јӱк «кудай мениҥ буруумды алып сал, аргада ла корып ал» деген улус, церкпенеҥ чыгала ару, ак-чек улус болып калдыс деп санангылайт. Кезиктери, «јаман неме этпезе, не мӱргӱӱр» де дешкилейт, база ла јаман кылык эткилейт, база ла ӱспекчинди тургузала, ойто ло ак канатту кудайдыҥ кижизи болгылай берет… Мыны не айдып турган дезе, кезик бистиҥ амвросийлерис Алтайына мӱргигенин куру ойын эдип алган. Ол ло Кан-Оозы аймактыҥ Главазы Маиков Л.Д. кандый бир керек ле болзо, кӧп улус јуубай, јаан јашту ӧрӧкӧндӧрди јакарган кептӱ мындый кӱнде барып, чӱрче, Алтайыска мӱргӱп салактар деп јууй тартып экелет. Аймактыҥ алтайларыныҥ Эл-Башчызы Яграшев А.М. бу мӱргӱӱлдерди кӧп улус јууп, бириктирип, јазап ӧткӱрерге турганы јаҥыс ла јакшы јанына апарат. Аймактыҥ главазы калыкты јарбай, мӱргӱӱлдерди бир аай эдер керек деп сананадым.\nКезик алтай аймактардыҥ амвросийлери бюджетте улусты јакарып, јондык биригӱлердиҥ бажына бюджеттиҥ сӧс уккур улузын албадап тургузып, мӱргӱӱлдерге кирижип, албатызын ла Алтайын кӧдӱрери керегинде эмес, јӱк бойыныҥ шердеезин быжууларын сананат. Олор јаҥыс мӱргӱп, Алтайын кӧдӱрери эмес, ден аргалу болзо кӱн олордыҥ јакарганы аайынча чыксын да деп санангылайт ошкош.\nБу јуукта меге Кӱпчеген јурттыҥ кезик улузы келип баргылады. Олорды меге бу јурттыҥ администрациязыныҥ јааны Мандаев В.П. аткарган эмтир. Улус мени олордыҥ јурттыныҥ јанында тургызылган крестти ойто алып саларына болушсын деп сурап келген. Бу сурак аайынча былтыр мен окылу самарала, алтайлардыҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ адынаҥ Оҥдойдыҥ тунчыларына ла Оҥдойдыҥ алтайларыныҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ турчыларына М.М. Теркинге ле А.Т. Кучиновко баштанган болгом. Озо баштап Мерген Михайлович бу сурактыҥ аайына бис туку качан чыгып салдыс, аймактыҥ депутаттарыныҥ президиумына абысты кычырала кезедип салдыс деди. Оноҥ угылды, улус ол крестти кодороло чачып ийген деп. Оноҥ абыс кемнеҥ де нени де сурабай, ол крестти ойто тургызып саларда, улус база меге баштанды. Быјыл кичӱ изӱ айдыҥ учында чаптылардыҥ Курултайында туружала, јанып клееделе мен ӧнӧтӧйин ол крестти барып кӧрӱп јӱрдим. Кӧрзӧм абыс 14-тиҥ эки швеллерин бириктирип каҥдап, бийиги эки јарым метр эделе, тургызала, бетонло урып салтыр. Мен ойто ло Мерген Михайловичке телефон соктым. Мерген Михайлович «мен бу суракты аймактыҥ депутаттарыныҥ сессиязында тургузарымда, Кӱпчеген јурттыҥ главазы да, бу јурттыҥ аймактагы депутады да унчыкпай отыргылап калды. Мен оны туку Јолоноҥ барала кодоротон бо! Улус бойыныҥ сходында абыс крест тургызарга јӧп сурап келерде јок деген. Абыс олорды неге де бодобогон. Кӱпчегенниҥ улузы бойлоры канайып калган?» деп, учурлу айтты.\nБӱткӱл алтай аймактыҥ алтай депутаттары јуулала, окылу јаҥ јаратпаган бир кресттиҥ аайына чыгып албай турган. Бӱткӱл јурттыҥ улузы олордыҥ эжигине келеле, крест тургызып саларда, унчыкпай отыргылап јат. Је Кавказта абыс анайда кылынбас эди. Бу бистиҥ окылу јаҥда отырган амвросийлерис неме этпей турганы, бистиҥ кезик эдер-тудар алтайларысты тӱрмеге јууктадат. Та кем де оны барып јаҥыскан кодорот, та кем де абыска ла окылу јаҥга јаман болот, та кем де ӧскӧлӧри учун бажын малтаныҥ алдына сугат. Бастыра албаты унчыкпай турган учун. Бойыстыҥ уйаныс мынаҥ кӧрӱнет. Мыныҥ кийнинде мен бӱткӱл алтай аймактыҥ окылу алтай Главазы деп канай мактанар, мен јурттыҥ администрациязыныҥ алтай главазы деп канай куучындаар, бис Оҥдойдыҥ алтай бӧкӱлери, алтай депутаттары эмезе Тӧжӱлейдиҥ тӧрӧӧндӧри деп канай айдынар, мен алтай деп канай аданар?\nОл Кӱпчегенниҥ јанында крестти Чуйдыҥ јолын тударда ӧлгӧн улуска деп абыстар айдып баштады. Керек дезе Кӱпчеген јурттыҥ алдындагы главазыныҥ јараткан колы бар дежет. Мен бодозом, ондый јурттыҥ јерин туура берген, эмезе бастыра калыкка салттарын јетиретен (кереестер, кресттер ле ступалар (боодо јаҥныҥ кресттери)) керектерди ол јердиҥ улузыныҥ текши јууны јараткан јӧп јогынаҥ, јаҥыс глава, эмезе кандый бир амвросий кол салган чаазынла эдерге чек јарабас. Эмди кызалаҥду капитализмниҥ ӧйинде бойы, эмезе ач-ӱрени керегинде тыркыраган амвросий неге ле колын салып берер...\nӰч кӱн кайра Мӧндӱр-Сокконноҥ келип јадала кӧрзӧм Мыйтуныҥ јанында јолдо база кереес ошкош јаан таш тургызала, бетонло урып салтыр. Текши јарлу, чуйдыҥ јолын тӱрмеде отырган улус туткан, бу јол улустыҥ сӧӧктӧринеҥ тудылган. Ол тоодо кӧп алтай да, крест јок улус та ӧлгӧн. Кажыла километрде кресттер тургысса, јартап айдар сӧстӧр абыстарда табыла берер. Ого ӱзеери бу јӱзӱн-сабын Бавариндер, Вайнбергерлер ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ ӧлгӧн јерлерин биске арга јокто кажы ла катап јолго чыксас, кӧрӧргӧ келижет. Агару Алтайыс сӧӧксалгыш болуп браат. Ичкери јӱрӱмди сананактар. Аайы-бажы јок кӧптӧп јаткан абыстарды ла церкпелерди база тегин улуска, ороонго азыраарга келижет. Олор ол кресттерди ле церкпелерди база бойлоры тургузып турган деп пе?\nОл «албаты» деген сӧс јебрен тӱрктердиҥ каандыктарында албадап салган, бактырып салган албатыларды адаганы чын болгодый. Бис ол сӧстиҥ учурын бойыска јууктатпай, бойыска келиштире тузаланбай, бойысты ӧрӧ тартып, калык кемине једер керек.\nСыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде Улалуда «Терки» деп јиитердиҥ клубында «Крестоповал – это против власти или против церкви» деп тегерик стол болды. Ого барып, Топучийде крест аҥтарган алтай уулдардыҥ адаанын алар деп туруштым. Куучында Шабалин аймактыҥ абызы адай Павел ле АР-ныҥ кресттӱлериниҥ јааны адай Георгий туруштылар. Алтай улустаҥ тӧрт лӧ кижи болдыс. Јуун башталарда ла адай Павел сӧс айдатан трибунаны кемнеҥ де сурабай бойы экелген јаан, стенеге јӧлӧп салган кресттиҥ алдына тургузып салды, куучын баштала берди. Оноҥ ӱнберишке тургузылды ол трибунаны ойто јерине тургузар ба, эмезе абыс тургускан јерде, кресттиҥ алдына артырар ба? Ӱнберишле чик јок кӧп орус укту улус трибуна крестиҥ алдында турзын дештилер. Мениҥ сӧс айдар ӧйим келерде, мен ол трибунаны база кемнеҥ де сурабай, ойто кайра јерине тургузып, оноҥ куучындадым: «Мынай ла, бу трибунаны канай кемнеҥ де сурабай, абыс кресттиҥ алдына тургузат, оной ло бастыра Алтайдыҥ ӱстине абыстар кемнеҥ де сурабай кресттерди тургускылап јат. А бот оны алып ийерге, јерди ойто арчып саларга биске сход эдер керек, ӱнберишке тургузар керек, окылу јаҥныҥ ла абыстыҥ јӧбин алар керек! Слер тегин калыкты каршулу керек эттирерге ийде салып јадар. Алтай кижи унчыкпай-унчыкпай турала, кемизи де чыдашпай ол крестти кодорып салат. Слерге калактаар, улусты истеер шылтак табылат. Мыны токтодор керек. Чын Христостыҥ ӱредӱзин бӱдӱрип турган болзогор, ол улусты слер каршулу керекке ийткенер, окылу јаҥга, полицияга баштанар керек олорды каруузына тургуспазын деп». Јуунныҥ кийнинеҥ адай Георгий меге јууктап, быйанын айтты: «бис слерле 6 јыл јаргылажып турала, јакшы ӱредӱ алганыс, алтайлардыҥ чӱм-јаҥдары ла тӱӱкизи керегинде кӧпти билгенис. Туку качаннаҥ бейин слерге быйанымды айдарга тургам, быйанымды айдып јадым. Слер бойордыҥ калыгардыҥ јилбӱлери учун тартышканар, оҥдоп јадым. Топучийде керек эткен улуска јолыгып, олорды килеерге бис белен. Бис ол јаргыныҥ кийнинеҥ Алтайда бир де крест тургуспаганыс. Топучийде крестти Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилери тургускан».\nЭмди угуп турар болзо, бистиҥ генерал-губернаторыс Топучийде болгон керекти бойыныҥ аҥылу ајарузына алган, «кемниҥ де јаҥын кем де буспас учурлу» деген. «Ол тоодо алтайлардыҥ јаҥын база» деп, адакыда база айткан. Эмди кӧрӱп турар болзо, ол крестти тургузып турарда окылу јаҥныҥ јарадатан чаазындары алылбаган. Карын алтай улустыҥ чӱм-јаҥдары, алтай калыктыҥ байзыҥы – Алтайы, алтай улустыҥ јӧби јогынаҥ быјарзыдылып калган. Бистиҥ Главагыс Бердников А.В. озо баштап абыстарла, ол Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилериле аайлажар учурлу – нениҥ учун бастыра окылу чаазындар этпей, ол керегинде озолодо јонго јарлабай нениҥ учун алтайлардыҥ байзыҥын – Алтайын јӱзӱн-базын јондогон агаштарла быјарзыдып, јолдо брааткан улусты чочыдып турган? Эмди канайдар?\nАдакыда. Эл музей ачылып турарда Б. Бедюровтыҥ каланыҥ аэропортына В. Путинниҥ адын адаар дегенин алтай калыктыҥ Тӧс Тӧргӧӧзи ле Улалуныҥ алтайлары кезем јаратпай турулар. Мыны јартап чийер неме јок деп бодойдым. Јаҥыс ороон ичине алтайлар уйатка тӱштис.\nБу сурактар бастыразы бойыстаҥ камаанду. Олор канайып чечилер, анайып бойыстыҥ кирегисти кӧргӱзер.\nВ. Кудирмеков, алтай калыктыҥ Эл Башчызы.\nТунчы – патриот, бӧкӱ - герой, амвросий – акчага, јамыга садынган алтай сайыт, ӱспекчин – свеча.


Бичиичиниҥ салымы ла jайаан ижи.\nМирон Васильевич Мундус-Эдоков керегинде бӱгӱнги ӱйе Т. С. Тюхтеневтиҥ (Алтай литература керегинде статьялар) ле С. С. Суразаковтыҥ (Алтай литература, 1962) бичигени аайынча билер. Т. С. Тюхтенев, бодоштыра кӧргӧжин, М. В. Мундус-Эдоковтыҥ Юля кызыныҥ (1974 jылда jада калган) jетиргени аайынча бичиген. Гуманитар шиҥжӱ ӧткӱрер институттыҥ кӧмзӧзинде оныҥ эки эске алыныжы бар (1950 ле 1958 л.). С. С. Суразаков дезе бу jетирӱлерди бириктире кӧрӱп, тӱп шӱӱлтелер айдып jат. Анчада ла бичиичиниҥ чӱмдемелдерин толо шиҥдегени аjарулу.\nМ. В. Мундус-Эдоковтыҥ чӱмдемелдерин билип тура, ол не кижи болгонын чокымдап алалы. Элдеҥ озо бу кижиниҥ чырай-бӱдӱми jастыра берилген. 60-80-чи jылдардыҥ ӱренер бичиктеринде М. В. Мундус-Эдоковтыҥ-сӱр-jуругы деп П. А. Чагат-Строевтиҥ jуругы болгон. Бу булгактар эмди тӱзедилген: гуманитар шиҥжӱ ӧткӱрер институтта оныҥ сӱр-jуругы арткан, музейде Г. И. Чорос-Гуркин jураган ӧҥдӱ портрет бар, алтай бӧрӱктӱ, тере тон кийген. Шак бу кийим керегинде эске алыныштарда айдылат. Оҥдойдо ШКМ-да 1926-1927 jылдарда иштеп турарда, ол торко чачакту алтай шӱлӱзин бӧрӱктӱ jӱретен. Улалуда "Долина слез" (1924) деп кино согуп турарда, Мундус-Эдоков рольдордыҥ бирӱзин ойногон деп jетирӱ бар. Айдарда, ол кинодо тирӱдий арткан болор.\nМ.В.Мундус-Эдоковтыҥ ада-энези Улалуда jаткан. Адазы мундус, энези jӱс сӧӧктӱ. Олор канча карындаш улус болгоны jарт эмес, jе Ӱзнезиде оныҥ Тимофей деп бир карындажы jуртаган. Мирон Васильевич Улалуда 4 классту церковно-приходской школды божодоло, адазына болужып jӱрген. 1900 jылда оны миссионерлер алтай бичиктӧскӧ ӱредер ӱредӱчи эдип jӧптӧгӧндӧр. Айдарда, Мирон Васильевич Алтайдыҥ кӧп-кӧп jурттарында ӱредӱчи болуп иштеген. Кӱӱнзегендерди (jаш та балдарды, jаан да улусты) бичип, кычырып ӱредип салала, ол jылдыҥ ла ӧскӧ школго иштеп кӧчӧтӧн. Оныҥ бу мынайда кӧчӧриниҥ экинчи шылтагы - кудайзак улусты сӱӱбейтени. Абысты, камды, jарлыкчыны шоодып, электеп айдатан учун, оны jылдыҥ ла ӧскӧ школго иштеерге аткаратан. 1911 jылда ол Том-Турада ӱредӱчилердиҥ ӱч айлык курсын божоткон. Кижи алар ӧй jеткен тужында (крестке тӱшкен алтай кижи крестӱ кижи алар учурлу болгон), Мирон Васильевич Маймада jуртаган кӧп балдарлу орус укту кижиниҥ Зинаида деп кеберкек ле ишке эпчил кызын сӧстӧптир. Оныҥ адазы ачана-торо jылдарда Россиядаҥ Алтайга кӧчкӧн, ол jада каларда, 5 балалу тул келин андый ок эмегени jок балдарын азыраган кижиге бартыр. Айдарда, Зинаида айлында энезине болужып, уй-мал азыражып, ага-карындажына болужып jӱрген. Оны сӧстӧп келгени ончозы ла уй-малын тоолоп, чоттоп, аргалу-чактузын айдатан учун, Зинаида сӧскӧ кирбей, мойноп туратан. Jе Мирон Васильевич келеле, кӧп сӧс jогынаҥ, jӧӧжӧзинде 2 таар бичиктеҥ ӧскӧ неме jок деп айтканы ого jараган. Ончозына мойногон Зинаида Алексеевна бу тужында тургуза ла jӧбин берип, Мирон Васильевичле jурт тӧзӧгӧн. Олор экӱде 14 бала болгон. Jе оору-jоболдоҥ (корь, оспа) улам, 6 бала божогон, 8 бала эзен-амыр jӱрӱп, ончозы ла орто ло аҥылу ӱредӱ алган. Билезиле М. В. Мундус-Эдоков jурттаҥ jуртка кӧчӱп jӱргежин, Зинаида Алексеевна бала-барказын чыдадып ӱреткен. Олордыҥ балдары jаҥыс ла бичик-биликке кӱӱнзек эмес, кӱӱ jанынаҥ jайалталу ла jурукчы, ӧскӧ тилдерге эпчил болтыр: 5 уул (Александр, Леонид, Виталий, Сергей, Илья) ла 3 кыс (Юля, Лена, Августа). Уулдарынаҥ анчада ла Леонид ӧскӧ тилдер билер, jурукчы ла ойноткы кӱӱни оҥдоор болтыр. Мирон Васильевич те бойы мандолинала ойноп туратан, кӧп кычырган, литератураны сӱӱген кижи. 47 jаштуда ол jаан билезин таштап, Суслова Анна Павловна деп база орус укту кижиле jуртаптыр. Оноҥ 2 уулду болгон: Геннадий (1927) ле Володя (1930-1958).\nАйдарда, М. В. Мундус-Эдоков, элдеҥ озо ӱредӱчи кижи, албатызын бичик-биликке ӱредип саларга амадаган. Jе 1928 jылда оны юристтердиҥ курсына ӱредӱге ийгендер. Кан-Оозында адвокат ла тилмеш болуп иштептир. Геннадий уулыныҥ эске алынганыла, Кан-Оозында, олордыҥ айлыныҥ jанында, чакыда кӱнӱҥ ле 10-15 ат туратан. Jаргыга келген улус оныла куучындажып, jӧптӧжӧтӧн. Мирон Васильевич олорго баштанып, jаҥыс ла чын айдарын некейтен. Анайда jаргы ӧткӧндӧ, jеҥӱ олордыҥ jанында болотон. Бодоштыра кӧргӧжин, ол ӧйдӧ Мирон Васильевич алтайлардыҥ коручызы ла тилмешчизи болгон. 1931 jылда оны Чамалдӧн кӧчӱрген. Анда ол 1934 jылга jетире иштеген. Бу ӧйдоҥ ала ол ойто Улалуга кӱчӱп келеле, типографияда иштеген. 1938 jылда пенсияга чыгып, jууныҥ алдында орып турала, 1942 jылда 15 июньда jада калган.\nБичиичиниҥ ады школго керектӱ бичиктер тургузарыла колбулу. Jе ӱредӱчи болуп тура, 1911 jылда ол баштапкы чӱмдемелин ("Ӱч-Курбустан" деп тууjы) бичиген деп, оныҥ кызы Юля эске алынганында jетирет. Ол не керегинде болгоны jарт эмес. Байла, кудай jаҥыла колбулу чӱмдемел. Совет jаҥ тӧзӧлгӧн соҥында, Мирон Васильевич кӧчӱреечилердиҥ камызында иштеп jат. Шак бу кӧчӱриштеҥ улам ол бойы да чӱмдеп темиккен. Айдарда, М.В.Мундус-Эдоков ӱредӱзи ле ижи аайынча - ӱредӱчи, адвокат, кӧчӱреечи, тӧрӧл тилле чыккан школго керектӱ баштапкы бичиктердиҥ тургузаачызы, jайалтазыла - поэт, прозаик, драматург.\nӰлгерчиниҥ чӱмдемелдери кӧп jандай школдыҥ ӱренчиктерине учурлалат: "Ӱренчиктерге", jаш пионер", "Кожоҥ", "Аш кылгада, кижи балада" ла о. ӧ. Ӱлгерлердиҥ жанрын, текши сӧслӧ, кожоҥ деп адагадый, jе учурыла кычыру, jакару, jакылта, мак кожоҥдый чӱмделген. Темдектеп алза, 1924 jылда М.В.Мундус-Эдоков "Кожоҥ" деп ӱлгер чӱмдеп jат. Албатызына баштанып, бичик-биликке ӱрензин деп кычырат. Оныҥ айтканыла, "Ак-jарыктыҥ jаражы ачык кӧскӧ кӧрӱнер, ак бичиктиҥ jарыгы айлаткыш кӧгӱске тӱжер".\nӰредӱ учурлу ӱлгердеҥ башка М.В.Мундус-Эдоков арбӱткениҥ jурамалын кыймыкта эттире jураган: "Jаскы jыргал", "Чечек" ле о. ӧ. База бир солун ӱлгердиҥ бирӱзи - учурал кӧргӱскен ӱлгерлер: "Jайгы эҥир", "Эр" ле о. ӧ. Анда аҥылу герой бар, эрмек-куучын ажыра оныҥ колбулары ачылат. Темдектезе, баштапкы адалганында уулчак энезине болужат, ол ок ӧйдӧ ол -ойында. Айдарда, "Кулунга тептирдиҥ, учкан!" - деп, энези айтты уулына. "Алдырбас, эне - деп айдала, (уулчак - Н. К.) ары-бери телчиди".\nЛирикалык ӱлгердеҥ башка, М.В.Мундус-Эдоков сатира учурлу ӱлгерлер чӱмдеген: "Аракызак ла эруул", "Аракызак", "Jалку" ла о. ӧ. Мында автор М.В.Чевалковтыҥ ченемелин улалтканы jарт. Эҥ талдама басняларыныҥ бирӱзи - "Борсук ла сыгын", "Кара-куланыҥ jаргызы" ла о.ӧ.\nАйдарда, М.В.Мундус-Эдоков бойыныҥ ӱлгерлериле кижиниҥ сезимин ойгозып, эбиреде телекейдиҥ jаражын кайкап jураган.\nМ.В.Мундус-Эдоковтыҥ кыскачак jурамалдары, куучындары "Ойрот школ" (1924) ло "Таҥ чолмон" (1928) деп ӱренер бичиктерде ле "Jарыткыш" (1929) деп jуунтыда кепке базылып чыккан. Оос поэзияга тайанып, басняныҥ бултаарта кӧргӱзер эп-аргазын тузаланып, бичиичи табыскакту (притчеобразный) куучындар чӱмдеген: "Тӱлкӱ ле Кӱртӱк", "Бӧрӱ ле тийиҥниҥ балазы", "Кас ла Турна" ла о. ӧ.\n"Арслан ла Чычканак" деген куучында Арслан Чычканакты jудуп jип ийерге сананарда, Чычканак токтодып, качан бирде болужым jедер деп айдынат. "Сенеҥ меге кандый туза?" - деп, Арслан каткырат. Кийнинде, чындап та, jеткерге тӱшкен Арсланды Чычканак ӧлӱмнеҥ айрып jат. Автордыҥ шӱӱлтези jарт: "Кижини качан да jабыс кӧрбӧ".\n"Бӧрӱ ле Тийиҥниҥ балазы" деген куучында Бӧрӱ тийиҥешти jудуп ийерге турала, сурайт: "Бу слер, тийиҥдер, тудуш ла ойноп-jыргап, сӱӱнип jӱредигер, мен дезе эригип jӱредим. Оныҥ учурын меге айт".\nТийиҥниҥ балазы бӧрӱдеҥ jалтанып, агашка чыгала, каруу берип jат: "Сениҥ эригип, каныгып jӱргениҥ мындый учурлу: сагыжыҥ сениҥ jаман, акту канды тӧгӱп, ичип jадыҥ, оныҥ учун сениҥ санааҥ качан да амырабас. Бисте не болзын, бир де немеге jаман этпей, чек jӱредибис, оныҥ учун биске jакшы" - деди.\nОл jылдарда кудай jаҥын jаратпай, кам, jарлыкчы, абыс улусты jабарлап, кӧп бичиичилер шоодылганду куучындар чӱмдеген. М.В.Мундус-Эдоков дезе бу темага бойыныҥ кӱӱниле келген. Церковно-приходской школдо ӱренип тура, кудай jаҥына бӱдӱмjи jок болгон. Бу бойыныҥ кӱӱнин ол школдордо иштеп турала ачык-jарык jетиретен. Шиҥжӱчи С. Суразаковтыҥ бичигениле: Мирон Васильевич бойы кудайга бӱтпей, абыстарды, мекечилерди, jонныҥ кӧзинче jаантайын айткылап туратан учун, миссионерлер оны кӧп катап ижинеҥ jайлаткандар". Совет jаҥ тушта ол "Jарлыкчы", "Кам", "Абыс ла Ӱредучи" деп шоодылганду куучындар чӱмдеген. Jе геройлордыҥ кылык-jаҥы jаҥыс jандай jуралган деп темдектеер керек. 20-чи jылдарда школдыҥ ӱредӱчилери пьеса чӱмдеп, сценада тургузар учурлу болгон. Анайда М.В.Мундус-Эдоков "Калым", "Каҥза", "Алтын Кӧл" деп пьесалар чӱмдеп jат. Баштапкызында алтай уй кижиниҥ jаҥы jок болгоны кӧргӱзилген болзо, "Каҥзада" (1922- 1923) алтайлардыҥ jаҥжыккан каҥза ӱлежери кижиниҥ су-кадыгына коомой салтарын jетирет деген шӱӱлте айдылат. 1923 jылда тургузылган пьесалар кийнинде Новосибирде, Барнаулда, jаш-Турада кӧргӱзилген. Бу пьесалардыҥ колбичинтизи jылыйган.\nМ.В.Мундус-Эдоковтыҥ "Jеҥе" (1927), "Озогызы ла эмдигизи" (1928) деп пьесалары кычыраачыларга таныш. "Jеҥеде" автор тул арткан келинниҥ айалгазын кӧргӱзет. Озогы jаҥла ол божогон ӧбӧгониниҥ карындажыла jуртаар учурлу (Айла, бу кижиниҥ угы-тозиле колбулу сурак. Ӧскӧ сӧӧктӱ кижиге барбай, баштапкы барган кижиниҥ угы-тӧзин улалтары аjарулу). Jе М. В. Мундус-Эдоков дезе оныҥ бир ле келтегейин кӧргӱзип jат. Тул арткан келинде кандый да jаҥ jок. Ол эбиреде айалгалардаҥ ла улустаҥ камаанду. Керек дезе ондо ат та jок. Автор оны ӧнӧтийин "Jеҥе" деп адап салган. Пьесаныҥ учуры - кижи бойыныҥ jаҥы ла jайымы учун тартыжары.\n"Озогызы ла эмдигизи" деген пьесада эки бӧлӱк улус ортодо тартыжу ӧдӱп jат. Озогызы аайынча кам, jарлыкчы ла абыс jӱрген болзо, jашӧскӱрим jаҥы jӱрӱм учун эрчимду иштегилейт. Айла, олор аҥылу ӱредӱ алган, озочыл кӧрӱмдӱ болгоныла аҥыланат. Олордыҥ ортозында аайланбай булгалып турган герой база бар. Темдектеп алгажын, орто jашту Киндик ӧбӧгӧн jаҥжыккан аайынча ӧбӧкӧлӧриниҥ чӱм-jаҥдарын буспаска кичеенет. Jе ӱредӱдеҥ jанып келген уулы оны jаҥы jӱрӱмге улалтат. Бу учурал бӱдӱмjилӱ эмес те jуралган болзо, jе автордыҥ амадузы jарт. Jуртта эҥ ле тоомjылу кижи - ӱредучи. Айдарда, М.В.Мундус-Эдоков jарлыкчы ла ӱредӱчиниҥ ортодо ӧткӧн куучынды толо jетирет:\nJарлыкчы: Ойрот каанныҥ ӧлӧтӧн учуры jок. Ол куулгазын быркан, киндиги jок баатыр, ол канайда ӧлӧтӧн?\nӰредӱчи: Ойроттыҥ да каандарынаҥ артык каандар ӱӱлези jедип божогон. Бичикте ӧлбӧс кижи деп бир де кижи jок. Ол бичик билбестиҥ кей-тӧгӱни.\nJарлыкчы: Та, мен билбей турум. Бар неме канайып jок болор. Ойроттыҥ каандары кубулып, чагын ӧткӱрерде, ойто jоны озогы ордына табыжар деп айткан ошкош эт. Ол тушта тӱк билишпес мал, тил билишпес jон ойто ӧзӧр. Кайыш курлу албаты ӧрӧ кӱн кӧрӱп, jыргалду болор.\nӰредӱчи: Jаҥы ӧйдиҥ кижизи, кудай jаҥын jаратпазы учун тартыжат. Ол ок ӧйдӧ калыктыҥ тӱӱукилик санаазын ӧнӧтийин бузарга ченежет.\nБириктире кӧргӧжин, М.В.Мундус-Эдоков - тӧрӧл литератураныҥ ӧзӱмин улалткан, орус бичиичилердеҥ тем алганы билдирлу (И.Крылов, Л.Толстой, М.В.Чевалков). Анчада ла литератураныҥ жанрларын байыткан. Бу jылдарда кожоҥ, тууjы, басня, куучын, комедия ла драма jедимдӱ jол алган. Бистиҥ билерисле, Мирон Васильевич 20-чи jылдардыҥ учына jетире чӱмдеген, 1942 jылга jетире jӱрген. Чӱмдебей барганыныҥ бир шылтагы - текши айалга. Совет jаҥ бойыныҥ учурын кубултып, jаҥды туш улус колго алган. Экинчизинде, 1928 jылдаҥ ала 1938 jылга jетире jаҥы ла бичикке ӱренип темиккен улусты латынь таҥмалыкка кӧчӱргендер. Мындый айалгада чӱмдеер улуска анчада ла кӱч келишкен. Озо чыккан бичиктерди ӧнӧтийин ӧртӧп jоголткондор, ордына jаҥы бичиктерди Новосибирде кепке базып чыгарар боло берген. Бу ок jылдарда М.В.Мундус-Эдоковты албатыныҥ коручызы эдип, адвокаттыҥ ӱредӱзине ийгендер. Ол келеле, бу ӱредӱзи аайынча иштеп jат. Мынайда ол литературадаҥ ырап барган. Бичиичиниҥ энчизинеҥ кепке базылып чыккан бичиктердеҥ башка арткан неме jок. Юля кызыныҥ jетиргениле, адазыныҥ арткан-калганын экинчи эмегени ӧртӧп салган (Канча кире чын болгонын бӱдӱмjилеер арга jок - Н. К.). Зинаида Алексеевнаныҥ (ол 1954 jылда Чаргыда jада калган) айдыжыла, тураныҥ ӱстинде кӧп чаазындар чачылып jадатан. Оны кем де jуунатпаган. Геннадий уулыныҥ эске алынганыла, Мирон Васильевич Чемалда иштеп турала (1931-1934 jылдар), эки катап город келип jӱрген, П. В. Кучиякла тушташкан. Та нениҥ де учун олор ачынышкан. Jаш уулчак оҥдобой адазынаҥ сураганда, кандый да колбичинтинеҥ улам ачынышканы jарталган. Бодоштыра кӧргӧжин, М. В. Мундус-Эдоков та нени де чӱмдеген болбайсын. Jе ол, jылыйган пьесалары ок чылап, суру jок арткан. Айла, ӧй дӧ jарамыкту эмес болуп jат. Айдарда, бичиичиниҥ салымы ла чӱмделгези аайынча jартап алатан сурактар эмди де кӧп.\nМ.В.Мундус-Эдоковтыҥ jӱрген ле чӱмдеген ӧйи\n1879 jылда 2 августа Улалуда чыккан, тӧрт jыл церковно-приходской школдо ӱренген. 17 jашка jетире адазына болушкан.\n1900-1925 церковно-приходской школдордыҥ ӱредӱчизи кижи алган, jаан билелӱ. Ӱйи Зинаида Алексеевна 8 бала чыдаткан. Ӱредӱчи болуп Мирон Васильевич Карасукта, Сайдыста, Чибитте, Туектуда иштеген.\n1911-1932 jаштуда Том-Турада ӱредӱчилердиҥ ӱч айлык курстарын божоткон.\n"Ӱч-Курбустан" деп тууjы чӱмдеген.\n1917 Мыйтуда ӱредӱчи, сельский советтиҥ качызы.\n1918 Бежен чыбыкла чыбыктаткан.\n1922\tУлалуда кӧчӱреечилердиҥ камызында.\n1922-1923\t"Каҥза", "Алтын-Кӧл", "Калым" деп пьесалар чӱмдеген, Облонодо Улалуда иштеген.\n1924 "Ойрот-школ", ӱлгерлер чӱмдеген.\n1925 "Таҥ чолмон", "Jажы jаан улустыҥ бичиги", ӱредӱде иштеген учун пенсияда.\n1926-1927 Оҥдойдо ШКМ-да иштеген.\n1926 Анна Суслова деп экинчи кижи алган.\n1927 Геннадий уулы чыккан.\n1926-1928 Кош-Агаш, Курай, Шебалин, Мыйтуда иштеген\n"Jеҥе", "Jутпаларга каруу кожоҥ", "Озогызы ла эмдигизи".\n1928 юристердиҥ курсында ӱренген, Кан-Оозында адвокат, "Ӱренчиктерге", "Jаш пионер".\n1929 "Ӱч карындаш", "Аракызак", "Эрӱӱл".\n1931-1934 Чамалда jаткан, Улалуга кӧчӱп келген, издательстводо корректор.\n1942 jылда 15 июньда jада калган, 63 jаштуда.\nТюхтенев Т.С. М.В.Мундус-Эдоков // Алтай литература керегинде статьялар, 1962, с. 23-40.\nСуразаков С.С. М.В.Мундус-Эдоковтыҥ творчествозы // Суразаков С.С. Алтай литература, 1962, с. 52-78.\nСуразаков С.С. М.В.Мундус-Эдоковтыҥ творчествозы // Мундус-Эдоков М.В. Jарыткыш.- Горно-Алтайск, 1979, с. 5-17.\nКазагачева З.С. Зарождение алтайской литературы.- Горно-Алтайск, 1972, с. 34-46.\nБедюров Б.Я. Слово о предтечях // Сб. Мудрый богатырь.- Горно-Алтайск, 1962, с. 130-132.\nСамык П. Jайалталу ӱредӱчи ле jаркынду бичиичи (100 jылдыгына).- Алтын-Кӧл, 1979, 1-кы чыгарганы, с. 101-105.\nКиндикова Н.М. Эволюция образной системы в алтайской лирике, Горно-Алтайск, 1989, с.38-42; оныҥ ок Кӧмзӧдӧги jетирӱлер, бичиичиниҥ салымы ла jайаан ижи // Эл-Алтай, 2000, N1-2, с. 182-188.


27.06.2017 - altaicholmon\nБелтирдиҥ школы болуш сурайт\nКош-Агаш аймакта Белтир јурттыҥ школы 2016 јылдыҥ турулталарыла «Россияныҥ эҥ артык 100 школыныҥ» тооломына кирген.\nJондык биригӱлерди јӧмӧп\nКоммерциялык эмес биригӱлердиҥ јонјӱрӱмдик учурлу ӱлекерлериниҥ муниципал кӧрӱзиниҥ турулталары јуукта Горно-Алтайскта эдилди.\nСессияда—АР-дыҥ Башкарузыныҥ ижи\nБӱгӱн Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ XXVII сессиязы ижин баштаган.


Тематическая рубрика «ТИЛДИҤ БАЙЛЫГЫ» (Богатства языка) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nТематическая рубрика «ТИЛДИҤ БАЙЛЫГЫ» (Богатства языка)\nОчередной выпуск тематической рубрики ««ТИЛДИҤ БАЙЛЫГЫ» посвящен юбилейной дате - 100-летию со дня присвоения Чуйскому тракту статуса федеральной государственной автодороги.\nНа этот раз библиотекари Центра чтения знакомят читателей с топонимами Чуйского тракта по книге Евгения Модестовича Чапыева «Ономастика Горного Алтая» (Чапыев, Е.М. Туулу Алтайдыҥ ономастиказы / Е. М. Чапыев; редактор Б. Телесов. - Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1991. - 60 с.; - Текст на алтайском языке).\nВзгляд на Чуйский тракт извне демонстрирует фрагмент книги украинского писателя, журналиста Поликарпа Ефимовича Шабатина «По Чуйскому тракту: непутевые заметки», переведенной на алтайский язык (Шабатин, П.Е. Чуйдыҥ jолыла: jол-jорыкташтаҥ бичилген / П. Е. Шабатин. - Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1979. – Текст на алтайском языке). П.Е. Шабатин путешествовал по Горно-Алтайской автономной области в 1971 году.\nМатериал проиллюстрирован фотографиями В.М. Садчикова из фотоальбома «Горный Алтай» (М.: Советская Россия, 1982).\nМайманаҥ ла Тошоҥдыга јетире Чуйдыҥ јолына јуук кандый ла атту јурттар бар. Олордыҥ кӧп сабазы кандый тилдиҥ сӧзиле адалган билерге кӱч.\n«Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязы ол јурттардыҥ аттары керегинде бичигер деерде, јӧптӧнип ийеле, ойто токтой бердим. Озо ло баштап алтайлап бичигени јолду деп бодойдым.\nКуучынды Маймадаҥ баштайлы: бу јурт Наймаа деп адалган. Моҥолдоп бу сӧс мынайда бичилет: Найма – Саду эмезе - Садулу јер. Наймаалах – Садыжар. Найманчин – Садучы. Наймахиих – Садар.\nМаймадаҥ ала баштапкы јурт орустап Карлушка. Кар деп сӧслӧ карлу јерде турган учун баштап алтайлар Карлу деп адаган болгодый.\nОноҥ ары орустап Соузга, алтайлап Сускы деп јурт сускуга тӱҥей – тегерик башту ла чичке сапту деп кӧрӱнетен јерде учун онойдо Суску деп адалган.\nМанжерок деп јурт 1920-чи јылдарга јетире алтайлап Малјӱрек деп адалатан болгон. Јурттыҥ јанында сӱӱри туу малдыҥ јӱрегине тӱҥей кӧрӱнетен учун онойдо адалган дежетен.\nМуны јурттыҥ ады ширтелгелек.\nБарангол деп јурт моҥолдоп Бараан+Гол (Кара суу) деп сӧстӧҥ адалган.\nСеби-Оозы деп јурт Себи сууныҥ адыла адалган, суу дезе Себи деп туудаҥ башталып агып тӱшкен. Себи деп сӧс моҥолдоп – ӧдӱп болбос дегени.\nОноҥ ары Камлак јурттыҥ ады база шиҥделгелек.\nЧаргы деп јурт моҥолдоп Чарга – чанак, эмезе чанакту јӱрер дегени. Моҥолдоп Чарга – чанак, чаргаар явах – чанакту барар.\nБарлак деп јурт моҥол сӧслӧ адалган деп билдирет. Моҥол тилде баралаг деп сӧс јалчы, јалданып иштегени дегени. Барлак деп суу база моҥол сӧслӧ адалган ине.\nМыйту деп јурт Мый (киске) деп сӧстӧҥ улам адалган. Бурханга мӱргӱген ӧйдӧ кискелерди јоголтып турарда, алтайлар кискелерин туулар јаар божодып ийген. Кӧп јерлик кискелер јӱрген тууны Мый Туу деп, оныҥ јанында тозӧлгӧн јаҥы јуртты Мыйтуу деп адагандар.\nШебалино деп јурт орустап адалган. Ондо јуртаган кижинин обӧкӧзиле адалган болгодый.\nБӱгӱн саҥ башка эдип Кумалыр деп адап турган јурт баштап Муҥкалыр деп адалган. Ол јурттыҥ одожында туудаҥ агып тӱшкен чакпынду суу деп, онойдо адаган. Јурт оныҥ адыла Муҥкалыр деп адалганы озодо текши јарлу болгон.\nОноҥ ары Топучий деп јурт озогыда топчы деп сӧстӧҥ улам Топчулу деп адалган. Ондо бир јаан кобы озогыда Ӧрӱлӱ-Ӧзӧк деп адалган. Ӧрӱ дегени азыйда топчы деп айтканы дежетен.\nЗайсанское деп јурт азыйда Јайсаҥ јайлузы деп адалган. Јайсаҥдар јайгыда кӧчӱп келеле, эмдиги дачалар ошкош эдип, амырайтан јер эткен.\nТуйакту деп јурттыҥ ады јеткил шиҥделгелек. Туйак деп атту кыргыс јуртаган дер деп, каргандар айдыжатан.\nКаракол моҥолдоп Кара+Гол – Кара Суулу јер деп адалганы јарт.\nКурота деп айдылып турган јурт азыйда алтайлап Короты (кӧӧркийек, моҥолдоп хӧӧрӧг) деп адалган. Азыйда ӧскӱс баланы онойдо килемјилӱ айдатан.\nЭмдиги Шашикман деп јуртты озогы кыргыстар јуу болгон (Жау шапкан) јер деп адаган дежет.\nОҥдой деп јурт Урсулдыҥ оҥ јанында учун онойдо адалган деп айдыжат.\nЈе бӱгӱн Улита деп адап турган јурт 1940 јылдарга јетире озогы адыла Ӧлӧтӱ деп адалатан эди. Кӱнбадыш Сибирде Ӧлӧаттар деп моҥолдор кӧчӱп келип јуртаган јерлер онойдо Ӧлӧтӱ деп адалганы јарлу. Ондый атту јерлер Кадын ичинде ле Урсул ичинде кӧп.\nХабаровка деп јурт оны тӧзӧгӧн иркит сӧӧктӱ Хабаров Саҥ деп кижиниҥ ӧбӧкӧзиле адалган.\nКӱпчеген деп јурт кӱп чеген (кӱпте – јаан узун кӧнӧктӧ чеген) деп сӧстӧҥ улам адалган. Ого тӱҥей – Аркыт ла Тажуур деп атту јерлер бу ок Кӱпчегенге јуук јерлерде бар.\nБӱгӱн Јаламан деп јурт баштап Кыҥыраар деп адалган. Оныҥ јанында боом эмеш ле эзинге кыҥырап туратан учун онойдо адалган.\nАк Боом деп јурттыҥ ады јартамал јогынаҥ да јарт.\nЧибит деп јурт чиби деп агашту јерде учун онойдо адалган.\nКурай деп јурт моҥолдоп Хурай (кургак јер) деп адалган.\nЧаган-Узун деп јурт Чагаан Оозы (Ак-суу-оозы) деп, моҥолдоп адалган.\nОртолык деп јурт јердиҥ адыла ортолыкту јерде учун онойдо адалган.\nКош-Агаш деп јаан јурт азыйда Кӧжӧагаш деп адалган. Оныҥ тӧзӧлгӧн јеринде узада чӧйӱлип ӧскӧн агаштар јалаҥды бӧктӧп – кӧжӧӧлӧп туратан учун ол агаш кӧжӧӧ агаш деп адалган.\nАктал деп јурттыҥ ады јарт.\nКӧкӧрӱниҥ адын шиҥделгелек. База ла Топучий ошкош, топчы (кӧкӧрӱ) деп атту јердеҥ улам адалган болордоҥ маат јок.\nТошоҥты деп јурттыҥ ады Новосибирсктеҥ ала Кош-Агашка јетире Ташанта деп јастыра бичилип калганын кӧрӱп јӱредис, је нени де айтпайдыс.\nЧапыев, Е.М. Туулу Алтайдыҥ ономастиказы / Е. М. Чапыев; редактор Б. Телесов. - Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1991. - 60 с.; 20 см. - Текст на алтайском языке. - С. 40-42\nЧуйдыҥ трагы керегинде мен бала тужымда уккам. Ол койрыкталып, сӱрекей ыраака чӧйилген јол деп бодогом. Бийик кырларла, капчалдарла ӧткӱрилген јолдо кижиниҥ бажы айлангадый бурылчыктар бар деп шӱӱнгем. Оны кӧрбӧй тура, оныла јоруктарга јалтанчылу деп санангам. Оныла јаныс ла јалтанбас улус јоруктайт деп бодойтом.\n1971 јылда мен Себиниҥ боочызын ажып, Ӧлӧтӱ јуртка јетире јоруктагам. Чуйдыҥ трагы меге јараган. Эҥ ле јараганы јолды јакалай јуртаган улус болды. Мен олор кӱндӱзек болгонын ундыбагам.\nТрактла автомашиналар ӱзӱги јогынаҥ ары-бери маҥтажат. Мен катап ла Чуйдыҥ трагында. Бу учуралда мен ол јолло Кош-Агаштаҥ ала тӧмӧн јоруктап тӱжедим. Јолдыҥ кезиги Кадын ла Чуй суулардыҥ јакаларыла ӧдӱп јат. Биске ол јолло Горно-Алтайскка јетире јоруктаарга келишкени ырыс болды…\nШабатин, П.Е. Чуйдыҥ jолыла: jол-jорыкташтаҥ бичилген = По Чуйскому тракту: непутевые заметки / П. Е. Шабатин. - Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1979. – Текст на алтайском языке - С. 68-74


Документи јок то болзо, улусты тартат - altaicholmon\nАнайып, Алтай Республикада былтыр автобустарда технический једикпес болгон 42 учурал, тискинчиде удостоверение јок болгон 17 учурал илезине чыгарылган.\nБылтыр республиканыҥ јолдорында автобустарла колбулу 3 јеткер болгон, оноҥ улам 1 кижи божогон, 2 кижи шырка алган. Оноҥ улам автобустыҥ 5 уискинчизин ле 2 таксистти каруузына тургузарга келишкен.


"Кочурери - чумдемелде айдылган шуултени оско тилдин кееркедим эп - аргаларыла торол тилле толо, jарт jетирери. Кочуриштин тос амадузы - кочурилип jаткан чумдемелдин тилин билбес кычыраачыны эмезе угаачыны ос чумдемелле jууктада таныштырары" [10, 15] - деп, шинжучи А. В. Федоров темдектейт.\nКочуреечилер алтай бичиичилердин улгерлерин, куучындарын, повестьтерин ле романдарын орус тилге кочурип, алтай литератураны ороон ичине jарлап туру. XX - чи чактын 60 - 70 jылдарында кочурилген чумдемелдердин тоозында, темдектезе, Б. Укачиннин ("Есть такая земля", 1962), А. Адаровтын ("Подснежник", 1963, "Земля поднятая к солнцу", 1964), Б. Бедюровтын ("Песня молодого Маймана", 1975), П. Кучияктын ("Зажглась золотая заря", 1977), Л. Кокышевтын ("Стихи", 1977) ле онон до коп улгерлик jуунтылар.\nБу ок ойдо алтай проза база эрчимду кочурилет. Кочурилген чумдемелдердин тоозында: А. Адаровтын ("Годы и люди", 1962), Л. Кокышевтын ("Арина", 1967, 1968), К. Толосовтын ("Наш город", 1972), А. Ередеевтин ("Маленький парашютист", 1978) ле онон до оско. Орус тилге эрчимду кочурилген бичиичилердин тоозында Э. М. Палкин ("Такой обычай", 1959; "Родной край", 1976; "Алан", 1975, 1983). Онын чумдемели озо баштап эки башка повесть болуп кепке базылган: ("Кулун киштейт", 1962; "Алан", 1966). Буткулинче эки болукту роман алтай тилле 1978 jылда кепке базылып чыккан.\nБу бичимелдин амадузы - эки кочурмени тундештире корори. Аланды 1975 jылда А. Китайник, 1983 jылда В. Чукреев орус тилге кочурип, кепке базып чыгаргандар. А. Китайниктин кочургени керегинде журналист Б. Кайас мынайда бичийт: "Алтайдын бичиктер чыгарар издательствозы Барнаулда Э. М. Палкиннин "Алан" деп повезин орус тиллекепке басты. Эмди карындаштык орус та кычыраачы jуунын кийниндеги баштапкы jылдардагы алтай улустын jурумиле, санаа - кууниле база таныжар аргалу болды" .\nГ. В. Кондаков А. Китайниктин кочургени керегинде мынайда бичиген : "Перевод А. Китайника в целом точно отражает сильные и слабые стороны "Алана", но в некоторых случаях необходимо было отойти от "буквы" оригинала, чтобы найти изобразительно - выразительные средства, передающие дух произведения.\nВ стиле оригинала ощутим и юмор. Так, автор находит выразительные средства для характеристики хвастуна Дьанчыка, удачно индивидуализирует его речь, которая состоит из алтайских и русских слов, употребляемых в большей части не к месту: "Культурный нет, понимаешь?", "Эх, привет" и другие. В переводе не найден соответствующий эквивалент" [6. С. 44]\nВ. Чукреевтин кочургени керегинде шинжу иш туштабады. А. Китайниктин ле В. Чукреевтин кочургенин буткулинче корзо - jарамыкту. Jе бир кезек учуралдарда кочуреечилер jолдыктай кочуриштен эмеш туура барып, келишкедий кееркедим эп - аргалар тапкан болзо, артык болор эди.\nЧумдемелдерди толо кычырып, бир кезек эрмектерди орус тилге кочургенин тундештирип короли. А. Китайниктин кочургенинде Бош Туу деп jердин ады чийучек ажыра эмес, а jаба бичилет (С. 5). Jурттардын, озоктордин, городтордын да аттарын кочурзе, состордин тыш - будуми солынбай, ол ло бойы артар учурлу.\nБу эки кочуреечинин ижин корзо, романнын текши учуры тилди билбес кычыраачыга чумдемел ле онын геройлоры керегинде билип аларга jарт болгодый.\nА. Китайник романнын jук ле баштапкы болугин кочурген, ненин учун дезе экинчи jарымы кепке базылгалак болгон. Кочуреечилер экулези алтай тилди билбес учун, олорго романды jолдыктай кочурип бергендер.\nJе мынайда айтканыста, бистин алдыста бир канча jарт эмес сурактар тура берет. Эки кочуреечиге чумдемелди кем? качан? , неден улам jолдыктай кочурген? В. Чукреев А. Китайниктин кочургенин кычырган ба?\nРоманнын баштапкы болугинин jолдыктай кочургенин Р. А. Палкина белетеген эмтир. Кочуреечинин ижи керегинде ол мынайда айтты: "А. Китайниктин кочурижи jайым. Кочуреечи кижи кеберликле чебер иштеер, ого jаан аjару салып, автордын санаа - шуултезин тилди билбес кычыраачыга jетирер учурлу. А. Китайник алтай калыктын чум - jанын, корум - шуултезин билбес болгонынан улам онын кочургени эмеш "тайыс" кемду болуп калды. Jе ло тушта тилди билер, jайалталу кочуреечилер ас болгон, онын учун А. Китайникке баштанарга келишкен. Мындый jедикпестер кажы ла кочуреечинин ижинде туштап jат. Онын учун ого jаан аjару этпезе алдырбас".\nЭкинчи кочуреечиге Р. А. Палкинанын сураганыла jолдыктай кочурмени этнограф Н. И. Шатинова белетептир.\nНина Игнатьевна мынан озо Куугей Толосовтин "Чанкыр озоктин кызы", Б. Укачиннин "Ойдин они" деп чумдемелдерди jолдыктай кочурген.\n"В. Чукреев А. Китайниктин кочургенине тайанган ба ?" - деп суракка Нина Игнатьевна мындый каруу берди: "Jок, тайанбаган. Кижинин ижине тайанып эдетен болзо, оны кайдатан ?"\nКезик состорди ненин учун буктин эн алдындагы jолдыгына алтайлап бичийле, ойто орустап jартап турган ?\nЯвление, предмет орус тилде jок болзо, сости артырып, чыгара бичип jартаар. Кочуреечи кижи подстрочниктен нени талдап алатаны бойы билер. "Одни считают, что это можно упустить, а другие, наоборот, что все надо переводить".\nСурактарга карууны шинжучи орустап - алтайлап jандырды. Онын каруузыла, "если литературно грамотно выполнен подстрочник, то официальные переводчики в большей степени выполняют роль редактора. Кочурменин jедими, кееркедим кеми кочуреечинин jайалтазынан камаанду. Я, как этнограф, старалась точно передать и смысл, и художественные приемы автора, и эмоциональные особенности быта произведения".\nАлан jуудан jанып келген кунде айлынын эжигинде jаныскан отурарда, энирде улус бригададан абралу jанып келетти.\nАбра токтой берерде, бир келин онон тужуп, баштыгын ундыйла jанып отурарда, узези кийнинен мынайда кыйгырды:\nМе, ундынчан кормос, бу баштыгын ал, эртен база ла кере тужине базарын. [8. С. 7] Бу jолдыктарды А. Китайник мынайда кочурет:\nУзелок опять забыли, будете потом искать [1. С. 6]\nВ. Чукреевтин кочургенинде бу эрмек мынайда бичилет:\nЭй, забывчивый черт, возьми свой мешок. А то завтра опять будешь целый день искать. [2. С. 8].\nЭкинчи кочуриш ос текстке jуук деп билдирет. А. Китайниктин кочургенинде Алан jуунан jанып келген кун Шине аракы экелеле, мынайда айдат: "Угощайте, Аjаай. Пусть Алан попробует. Тёплая ещё" [1. С. 10].\nОс текстте Шине мынайда айдат: "Ас та болзо, Алан амзазын деп, энем берген" [8. С. 11].\nВ. Чукреевтин кочургенинде бу эрмек мынайда угулат: "Теплая еще. Но Алан, наверное, не пил теплой домашней. Пусть попробует" [2. С. 12].\nБу эрмекти корзобис, эки кочуреечи автордын созинен туура jуре бергени билдирет.\nАлан Шинени таныбай турарда, "А бу Шатынын кызы Шине ине, ундып койдын ба ?" - деп, Аjаай сурады [8. С. 11].\nА. Китайниктин кочургенинде бу эрмекти Арташ орокон эмес, а Экчебей айткан эмтир. [1. С. 10].\nВ. Чукреев бойынын кочургенинде алтай состорди коп тузаланат. Мындый jартамалдар А. Китайникте де туштайт, jе ас. Мынайып кочурмеде ос тексттин состорин тузаланганы чумдемелин су - алтай темдегин керелейт. Темктезе: Томон - Ячменные отруби [1. С. 20.] тоскуур - деревянное корыто. [1. С. 28.], торбок - годовалый бычок [1. С. 50.] , келин - сноха, каймак - молочные пенки, соок - род [2. С. 46], алануш - кукольник [2. С. 48] ле онон до осколори. Кочуреечилер алтай сости бичип, буткин алдындагы jолдыгына jартап салат.\nВ. Чукреевтин кочургенинде Шинени Нере эмес, а Jанчык состогон боло бериптир. Мынын устине ол Аланга, Jаан кижиге, "сен" деп баштанат: "Я пришел прямо спросить, хочешь сыграть свадьбу? Жениться на Шине?" [2. С. 293]. Алан Нереге Jанчык деп баштанат: "Jаш jурумин уребе, менин jурумиме киришпе" - деп айдат [2. С. 293].\nБис бу jетируде Э. М. Палкиннин "Алан" деп романын орус тилге кочурген эки кижинин ижин тундештиру эп - аргала кордис. Эки кочурмени буткулинче кычырза, керектер jуунын кийниндеги алтай jуртта одуп турганы иле билдирет. Jе кочуреечилер коп jандай автордын созинен туура барып, сур - кебердин су - алтай будумин jылыйтып салат. Онызы анчада ла А. Китайниктин кочургенинде коп туштайт. В. Чукреев бичиичинин тузаланган эп - аргаларын jарт jетирет. Оско улустын кочургенин тон откуре jамандаарга база jарабас. Кандый да болзо, олор иштеген, олор ажыра бистин бичиичилердин ады - чуузы ороон ичине jарлалган, магы jайылган. Г. Р. Гачечиладзенин айтканыла, "Кочуриш текши телекейлик литератураны байыдарга, калыктар ортодо бек колбу тударга jаан камаанын jетирет" [3. С. 18].\nКочуреечи кижи анчада ла калыктын туукизин ле тилин билер корум - шуултезин ондоор учурлу. Ос чумдемелди кычырбай jадып, тилди билбес кычыраачыга автордын корум - шуултезин чындык jетирерге суреен куч. Jолдыктай кочургени кандый да jакшы болзо, ол ос чумдемелди кычырганына jетпес.\nАлтай тилди билер кочуреечи болгон болзо, чумдемелдин шуултезин чындык jетиргедий.\nГ. Р. Гачечиладзе Художественный перевод и литературные взаимосвязи -М.: 1972\nКайас Б. "Алан" орустап чыкты // Алтайдын Чолмоны, 1975, 27 июнь.\nКиндикова Н. М. Кочурме керегинде jетиру // Алтай литература керегинде санаалар. - Горно - Алтайск, 1992.\nКондаков Г. В. Эркемен Палкин: Алан. Роман. Книга первая. Перевод с алтайского А. Китайника // О нем. Литературное обозрение, 1976, 8, С. 43 - 44.\nЛилова А. Введение в общую теорию перевода. - М.: 1985. С. 24.\nПалкина Р. А. Роман в литературах народов Южной Сибири, Горно - Алтайск, 1979, С. 121.\nФёдоров А. В. Основы общей теории перевода. - М.: 1968, с. 15, 21.\nХализев В. Е. Теория литературы. - М.: Высшая школа, 2002. C.142.\nПалкин Э. М. Алан: Роман / Пер. А. Китайника - Барнаул: Алт. Кн. Изд- во, 1975. - 176 С.\nПалкин Э. М. Алан: Роман / Пер. В. Чукреева. - М.: Современник, 1983. - 304 С.