Алтайдыҥ кӱр-кӧгӱс кемјӱзиниҥ тӧзӧлгӧзи — Г.И. Чорос-Гуркин - altaicholmon\nАлтайдыҥ кӱр-кӧгӱс кемјӱзиниҥ тӧзӧлгӧзи — Г.И. Чорос-Гуркин\nЧаган айдыҥ 12-чи кӱнинде улу јерлежис, атту-чуулу јурукчы, политик ле јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 152-чи јыл кирди. Бу кӱндеги кереестик керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча оныҥ кереезине чечектер саларынаҥ ла кӧдӱриҥилӱ митингтеҥ башталган.\nТал-тӱште Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында кӧп эл-јон јуулды. Кажы ла кижиниҥ колында кып-кызыл гвоздикалар. Нениҥ учун дезе кӧп калыктарда бу чечектер тӧгӱлген канныҥ темдеги…\n«1870 јылда Улалу јуртта чыккан уулдыҥ кӧксине Тӧрӧлин телекейде јуруктар ажыра кӧргӱзер ийделӱ јайалта салылган. Јайалталу јурукчы јаҥыс ла јуруктарыла эмес, је анайда ок јаркынду јолдыктарыла да кӧгӱс-кӧрӱм санаазын чыгара айткан…». Туштажуны ӧткӱреечи мынайда айткан кийнинде уткуулду сӧс Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Виталий Махаловко берилди. Ол тергеебистиҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ јуулгандарды алтай калыктыҥ улу уулыныҥ чыккан кӱниле уткуды:\n— Былтыр республика бойыныҥ 30 јылдыгын темдектеген. Быјыл дезе ондый ок јаан учурлу толо јылдык — Ойрот автоном область тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдык темдектелер. 1922 јылда јӧптӧлгӧни кӧп јанында Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ ижиниҥ шылтузында бӱткен. Бойыныҥ куучындарында ол Туулу Алтайга автономия керек, алтай албаты текши калыктар ортодо теҥ-тай јайым болор керек деп јаантайын айдар болгон.\nАлтай Республиканыҥ тӱӱкизинде учурлу јаан эбирилчиктерди темдектеп, бис оныҥ тӧзӧлгӧзи салынарында эҥ јаан камаанын јетирген улу Гуркинниҥ адын јаантайын кереестеп, ого быйанду јӱрерис. Олег Леонидович Хорохординниҥ айтканыла, «Чорос-Гуркинге эҥ ле јаан кереес — ол Алтай Республика. Алтай ла Гуркин ӱргӱлјиге колбулу». Оныҥ учун бӱгӱн мен Гуркин сӱӱген бу јерде јадып турган ончо эл-јонго једимдерлӱ иш ле арга-чакту јадын-јӱрӱм, Алтайды корулап, улу јерлежиниҥ адына, эземине турзын деп кӱӱнзейдим!\nЭэчиде сӧс Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоевке берилди:\n— Григорий Ивановичтиҥ элдеҥ озо баштапкы санаазы — Алтайын корыыры, албатызын кичеери, оныҥ келер ӧйин сананганы. Оныҥ учун бӱгӱнги ӱйе, келер ӱйе оныҥ керегин эске алынып, сананып, оноҥ ары улалтып, бӱдӱрер учурлу.\nОл бистиҥ эмдиги государственностьтыҥ, автономияныҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы профессионал јурукчыбыс.\nГригорий Иванович Туулу Алтай јайым, бӱгӱн бисте республика болзын деп, бар-јок кӱчин салган, бойынаҥ камаанду ончозын бӱдӱрген. Оныҥ учун бис оны качан да ундыбай, эзедип јӱрер учурлу.\n100 јыл кайра Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. 1922 јылда Туулу Алтай баштапкы катап таҥынаҥ башкарту-јерлӱ болгон — РСФСР-да Ойрот автоном область. Область тӧзӧлгӧни Туулу Алтайда јаткан калыктардыҥ экономикалык, культуралык чук ӧзӱмине јарамыкту болгон. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек 1991 јылда Горно-Алтайский автоном область Россия Федерацияда толо тап-эриктӱ субъект, Алтай Республика, болуп чыгарына бек тӧзӧлгӧ салган.\nГосударственный Думаныҥ депутады Владимир Шаманов бойыныҥ уткуулду сӧзинде «Григорий Иванович атту-чуулу орус јурукчы Иван Иванович Шишкинниҥ сӱӱген ӱренчиги болгон. Ол јаҥыс ла јурукчы эмес, је анайда ок кичӱ Тӧрӧлиниҥ чындык уулы, ого кӧпти эткен кижи болуп јат» деп айтты. Онойдо ок:\n— Алтай Республиканыҥ Государственный Думада чыгартулу кижизи болуп тура, Госдуманыҥ депутаттарыныҥ ла Федерация Совединиҥ турчыларыныҥ ончо аргалары Алтай Республиканыҥ ичкери ӧзӱмине тузаланылып јат деп айдадым. Эм тургуза болуп турган солынталарды ончобыс кӧрӱп јадыс. Бу ла јуукта бис горсоветте каланыҥ курч сурактарын, келер ӧйин шӱӱштибис. Удабас ла Горно-Алтайсктыҥ келер ӧйгӧ бюджединиҥ ӱлекери белетелер. Федерал кеминде курч сурактардаҥ — ол кала кечире кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин астадарга тууразында јол тудары. Оноҥ кӧп ӧскӧ дӧ сурактар бар. Је олорды ончозын аайлаштырарында јӱк ле бойыныҥ кичӱ Тӧрӧлиниҥ сурактарыла јилбиркеп, санааркап, сананып турган улус текши эл-јонго тем-јозок болор, Тӧрӧлин ичкери апарар аргалу. Оныҥ учун бистеҥ озо турган тоомјылу јерлештеристиҥ ченемелине тайанып, улу Россия орооныстыҥ ичкери ӧзӱмине јӱткӱйли!\nРоссияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуевтиҥ айтканы:\n— Григорий Иванович, чындап та, Алтайын сӱрекей јакшы билер болгон, мында јаткан калыктардыҥ керексиништерин ончозын билген. Оныҥ да учун губернияныҥ јуунында оныҥ баштапкы куучыны «Алтай ла оныҥ керексиништери» деп адалган. Ол Алтайын, албатызыныҥ јилбӱлерин корулаар ижин бастыра јӱрӱмине улалткан…\nОныҥ ады качан да ундылбас, ол керегинде бис бичиктерде кычырадыс, спектакльдар кӧрӧдис. Темдектезе, бӱгӱн меге Владимир Эдоковтыҥ «Возвращение мастера» деген бичиги берилди. Јуук јылдарда Иван Белеков Гуркинге учурлап, «Предстояние перед Кёк Тенгри» деп бичик чыгарды. Эмди де оныҥ јӱрӱми, јайаандыгы аайынча иштер ӧткӱрилет. Оныҥ учун улу јурукчыбыстыҥ, јерлежистиҥ ады качан да ундылбас.\nБу кӱн эҥиргери база јакшынак јаҥжыгу болуп калган «Восхождение на Хан-Алтай» деп спектакль ӧтти. Тергеебистиҥ эл театры оны туй ла 12 јыл кайра кӧргӱзип баштаган. Оныҥ тургузаачы-режиссеры Россияныҥ албаты артисти Андрей Борисовтыҥ айтканыла, бу спектакль — ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ эземине эҥчейип бажырганы, ундылган ат-јолдорды орныктырганы, тӱӱкини ле эмдиги ӧйди чын оҥдогоны.\nТеатрдыҥ јаан залы санитарный ээжи-некелтелердиҥ јарадылган кеминде кӧрӧӧчилерле толо болды. Анчада ла јииттер, ӱренчиктер кӧп болгоны сӱӱндирет. Нениҥ учун дезе мында улу Гуркинниҥ, јаткан јеристиҥ тӱӱкизи ойын-тургузу ажыра јакшынак кӧргӱзилет. Онойып бир чак кайра болгонын јакшы оҥдоп, билип, сананып аларга јииттерге јеҥил болор деп санаа келет.\nГорно-Алтайсктыҥ Г.К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ кадеттерине Алтай Республиканыҥ эл театрында тӱӱкилик спектакльды кӧрӧр јакшынак арганы тергеебистиҥ адынаҥ Госдуманыҥ депутады Роман Птицын сыйлаган эмтир.\nЧындап та, анчада ла јиит, ӧзӱп јаткан ӱйени улу ада-ӧбӧкӧлӧрисле, тӱӱкибисле толо кеминде таныштырарга јарамыкту керек-јарактар.\nСпектакльды кӧрӱп, байа керееске салган кызыл гвоздикалар санаама кирди. Олор јаҥыс ла тӧгӱлген канныҥ эмес, је онойдо ок јеҥӱниҥ темдеги ине… Чорос-Гуркин тӱҥей ле бу јӱрӱмде јеҥӱчил болуп арткан, оныҥ эземи качан да чалдыкпас. Бис, оныҥ калдыктары, улу јерлежистиҥ бийик адына турарга албаданарыс.


Иш ӧмӧ-jӧмӧ ӧдӱп jат - altaicholmon\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп темдектеген. Роспотребшиҥжӱ кӱнӱҥ сайынгы ижинде республикада санитар-эпмдемиологиялык айалгаларды буспазын ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарын кичееп, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде чыгарган «Национальный ууламјылар ла Россия Федерацияны 2024 јылга јетире ичкери ӧскӱрериниҥ иштери керегинде» 204 таҥмалу јасакты јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдейт. Президент јасакта демографияныҥ, су-кадыктыҥ, экологияныҥ, јадын-јӱрӱмниҥ ле каладагы айалгалардыҥ, эл-јонды ичетен чыҥдый суула јеткилдеериниҥ сурактарына јаан ајару эдет. Президент анайда ок санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеп турган ведомствоныҥ специалисттеринеҥ ишти бар тутак-једикпестерди эртедеҥ табып јоголторына ууламјылап ӧткӱрерин некеп јат.\nЛеонид Щучинов ишти једимдӱ ӧткӱрерине бойыстыҥ арга-чыдалыс канайып једетен эди деп айткан. Чындап та, мында элдеҥ озо федерал ведомстволорло, государствоныҥ органдарыла, јондык биригӱлерле, эл-јонло јуук колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер керек. Баш санитар врач пресс-конференцияда Россияныҥ Роспотребшиҥжӱзиниҥ тергеелик башкартузына Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели В. Н. Тюлентин јаан јӧмӧлтӧзин јетирип турганы керегинде аҥылап айткан. Оныҥ башкарып турган ведомствозы анайда ок баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, республиканыҥ прокуратуразыла, аргачылардыҥ биригӱзиле јуук колбуда иштеп јат деп айдар керек.\nШак мындый ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында быјыл кӱӱк айда Монгол Албаты Республиканыҥ Баян-Ӧлгий аймагыныҥ јеринде ле Алтай Республиканыҥ Тожоҥты јуртында баштапкы ла катап санитар-эпидемиологиялык айалгаларды кеминде тудары аайынча телекейлик кемдӱ ӱредӱлер ӧткӧн. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери ӧрӧлӧй турган федрал службала, Саратов каланыҥ «Микроб» деген РосНИПЧИ институдыла, чумала тартыжарыныҥ Иркутсктагы институдыла јуук колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадылар. Ведомствоныҥ специалисттери ле оныҥ бӧлӱктериниҥ ишчилери јаҥжыкканы аайынча быјыл Улаган јуртта болгон тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамда санитар-эпидемиологиялык айалгалар керектӱ кеминде болорын база јеткилдеген.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ бу ӧйине јетире иштеги ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыныҥ ла аргачылардыҥ турушканыла бастыра 54 јуун ӧткӱрилген. Куран айдаҥ ала аргачылар ортодо ӱредӱ-семинарлар тӧзӧлгӧн. Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузында аргачыларга квартал сайын ачык эжиктиҥ кӱндери ӧдӧт. Ведомствоныҥ ижи кӱнӱҥ сайын службаныҥ электрон сайтында кӧргӱзилет. Јербойыныҥ телекӧрӱлтезинде дезе јетирӱлер ле берилтелер белетелет, газеттерде бичимелдер кепке базылат. Мыныҥ ончозы ишти ачык айалгаларда ӧткӱрерин јеткилдеп јат. Бу керегинде журналисттерле болгон туштажуда республиканыҥ баш санитар врачы база айткан. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ электрон сайты федерал кеминде јакшы иштӱ сайттардыҥ тоозына кирип турганын база темдектеер керек. Јыл башталганынаҥ ала јербойыныҥ газеттеринде 140 бичимел јарлалган. Телекӧрӱлтеде 26 јетирӱ чыккан. Радио ажыра 174 берилте белетелген. Ведомствоныҥ бойыныҥ сайтында 940 материал јарлалган. Башкарту анайда ок јетирӱлердиҥ «Потребительдердиҥ тап-эриктерин корулаары» деген порталыла јуук колбулар тудуп, оныҥ электрон бӱктеринде потребительдерге тузалу јартамалдар салат.\n2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузына башка-башка сурактар аайынча текши 2810 баштану болгон. 1429 баштану «кызу колбу» ажыра келген. 884 кижи башкартуга бар сурактары аайынча таҥынаҥ бойлоры баштангандар. Бир де сурак, бир де баштану каруу јок артпаган деп айдар керек. Бастыра улус тап-эриктерди јӱрӱмде канайда тузаланары аайынча толо ло чокым јартамалдар алган. Специалисттер 24675 кижиге консультациялар берген. 69 баштану јербойыныҥ бойын бойы башкарынарыныҥ органдарына шиҥжӱге аткарылган. 39 баштану-сурактыҥ јартына чыгарга, Алтай Республиканыҥ гигиена ла эпидемиология аайынча тӧс јериниҥ специалисттери турушкандар. Јети баштану јаргыда кӧрӱлерине аткарылган. Оныҥ шылтузында јаргыныҥ органдары јӧп аайынча беш объекттиҥ ижин токтоткондор.\nРеспубликада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды керектӱ кеминде тудатан иште улустыҥ ичип турган суузыныҥ чыҥдыйыныҥ сурактары јаҥжыкканы аайынча база јаан ајаруда турат. Л. В. Щучинов ол керегинде пресс-конференцияда база айткан. Баш санитар врач трубаларла аккан ичер сууныҥ микробиологический ле химический составтарыныҥ кӧргӱзӱлери бӱгӱнги кӱнде текши республика ичинде јакшы кеминде деп темдектеген. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде эл-јонды суула јеткилдеп турган 3013 водоисточник иштеп јат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына сууныҥ чыҥдыйы 4410 јерде шиҥделген. 131 учуралда гигиенаныҥ некелтелери бузулганы темдектелген. Кезик јерлерде суу агызатан јазалдар ла башнялар санитар ээжилерге келишпей јат. Олордыҥ кӧп сабазы лицензиялар јок иштейт, кезиктеринде санитар коруга кирип турган јерлерди керелеген документтер јок. Леонид Васильевич бу сурактар јанынаҥ ајарулар анчада ла Майма, Турачак, Чамал, Улаган, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарга бар деп айткан.\nЭэлери јок арткан баскын-тоскын ийттер керегинде суракты Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ јааны кажы ла јуунда кӧдӱрип јат. Л.В. Щучинов пресс-конференцияда бу ӧҥзӱре суракка база ла катап ајару эткен. Ол керек-јарактыҥ аайын чокым тоолор ажыра јартап кӧргӱскен. 2016 јылда тергееде јошкын ийттерге 671 кижи тиштеткен болзо, 2017 јылда дезе эмчиликке 727 кижи баштанган. Кӧргӱзӱлерле тӱҥдештирип кӧрзӧ, мынызы кӧп болуп јат. Быјылгы јылдыҥ башталганынаҥ ала республиканыҥ эмчиликтерине болуш сурап, ийтке тиштеткен база 504 кижи баштанган болуптыр. Ол тоодо он тӧрт јашка јетпеген 243 бала. Бу ӧйдиҥ туркунына ээлери јок јошкын ийттерге Горно-Алтайскта 183 кижи тиштеткен, Майма аймакта – 29, Чамал ла Оҥдой аймактарда 47, Турачак аймакта 41 кижи. Роспотребшиҥжӱниҥ специалисттери тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрине кажы ла неделе сайын јошкын ийттерле тартыжары јанынаҥ самаралар ийип, ийттерди јайым бош салбас керек деп некеп јат. Республиканыҥ баш санитар врачы пресс-конференцияны тӱгезип јадала, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ специалисттериниҥ алдында тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеери ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырары, алдындагы ла јылдарда чылап ок, тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артып јат деп темдектеген.


Хай-балет «Алтын кӧӧк» («Золотая кукушка»). Ансамбль хакасского танца «Кӱн сузы» и фольклорный ансамбль «Ӱлгер»\nВедущие коллективы Хакасской республиканской филармонии имени В.Г. Чаптыкова - ансамбль хакасского танца «Кӱн сузы» и фольклорный ансамбль «Ӱлгер» представляют знаменитый хай-балет «Алтын кӧӧк» («Золотая кукушка»), поставленный по мотивам хакасского народного сказания.\nБалет смотрится на одном дыхании, понятен без слов и большим зрителям, и маленьким.\nДата: 19 марта, вторник, 19:00


Шодоев, Иван Васильевич — Википедия\n(Улаандырды мынаҥ Иван Васильевич Шодоев)\nсыгын айдыҥ 25 кӱни 1914(0009-25-1914)\nКан-Оозы, Бийский уезд[d], Томская губерния[d], Арасей империя[d]\nјаҥар ай 2006 (92 јаш)\nпрозаик, ӱлгерчи, детский писатель, журналист, главный редактор\nИва́н Васи́льевич Шодо́ев (сыгын айдыҥ 25 кӱни 1914 ― јаҥар ай 2006) ― алтай бичиичи, журналист, тӱӱкичи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, СССР-диҥ журналисттер Биригӱзиниҥ турчызы (1957), СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1969), Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004). Сӧӧги ― иркит.\n1.2 Јӱрӱмдик јолы\n1.2.2 Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу\n1.2.3 Јууныҥ кийнинде\nИван Васильевич Шодоев сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде 1914 јылда Кан-Оозыда Ойбок деп ӧзӧктӧ чыккан.\nБилези[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИван Васильевич эки-јаҥыс атту, эки јаҥыс уйлу јокту биледе ӧскӧн. Адазы, Василий Антонович, ады-јарлу темир сулачы, тура тудаачы, агашла узанарында ус кижи болгон. Энези, Темеш (Пелагея), тере ужап, киис базып, кийим кӧктӧӧр ус болгон.\nОлор крестке тӱшкен алтайлар болгон, је ого улай ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥын јаҥданып тургылаган. Билезинде он бир кижи болгон. Адазы, јоктулардыҥ комитединиҥ баштапкы председатели, Кан-Оозындагы јурт советтиҥ, баштапкы коммунаныҥ, кийнинде «Экинчи бешјылдык» (орустап «Вторая пятилетка») деп колхоз тӧзӧлӧрдӧ, оныҥ председатели болгон. Адазыныҥ јондык иште эрчимдӱ болгоны уулыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезине камаанын јетирген.\nЈӱрӱмдик јолы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈӱрӱмге јаан јолын 14 јаштуда базарда неме кемјиир иштеҥ баштаган. «Мениҥ јӱрӱмим»(«Мною пройденный путь») деп, эске алыныштарынаҥ Иван Васильевич бичийт, базар коркышту јаан болгон, садуга јууктай аймактардаҥ, Алтай крайдаҥ, Моҥгол ло Кыдат јерлердеҥ којойымдар келип садыжатан деп.\nБаштамы школды божодып, кийинде, 1930-чы јылдардыҥ баштапкызында Ойрот-Турадагы совпарт школдо јиитерле иштейтен курстар ӧткӧн. Оноҥ Кан-Оозыныҥ райком комсомолыныҥ аппарадында, октябрят, пионер ле комсомол организацияларды тӧзӧӧриниҥ инструкторы болгон. 1934 јылда ВКП(б)-га кирерде јадарда, оныҥ адазы актарга болушкан дейле, оны албай, ВЛКСМныҥ инструкторынаҥ јайладып ийген. Бир айдаҥ оны Јабагандагы «Јылкычы» деп газеттиҥ кӧчӱреечизи болуп тургаскандар. Ол ӧйдӧ эки ле кижи (редактор ло кӧчӱреечи) бир канча газеттиҥ экземплярларын чыгарып туратан.\nЈаскыда 1935 јылда комсомолдыҥ јол-јорыкка берген тап-эрикле (путевказыла), Одесса калада ЦК ВЛКСМ-ныҥ јарымјылдык курстарына аткарылган, деткомкыймыгуныҥ Бастырасоюзный школын божоткон.\nЧерӱ[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКӱскиде 1936 јылда Рабоче-крестьян Кызыл Черӱниҥ рядтарына алдырткан. Черӱниҥ јылдарын Уссурийск калада, Краснознаменный кавалерийский полкта, јерлежи Ч. К. Кыдрашевле кожо ӧткӱрген.\nЧерӱниҥ кийнинеҥ кӧп тиражту газеттиҥ редакторы болгон, кӱӱк айдыҥ 1939 јылынаҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1941 јылдарында «Ойроттыҥ комсомолы» деп газеттиҥ редакциязында иштеген, оноҥ «Кызыл Ойрот» эмдиги ӧйдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны».\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаан изӱ айдыҥ 1941 јылынаҥ ала 1946 јылдыҥ јаан изӱ айына јетире Иван Васильевич Ада Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан. Тӱштӱк-Кӱнбадыш фронттыҥ аҥылу Сибир-Омск кавалерийский дивизиянда болгон. Јаан изӱ айдыҥ 1941 јылынаҥ взводтыҥ командири болгон, «Кызыл Чолмон (Красная Звезда)» деп орденди 1942 јылда јайгыда, Сталинградта алган, Курсктагы јуу-согуштыҥ туружаачызы. Донбасста, Сталинградта, Орловско-Курский дугада турушкан, шыркаладып, госпитальда јадып, ойто ло оноҥ ары јуулашкан. Оныҥ эдинде ле сӧӧк-тайагында 17 осколоктор артып калган. 1943 јылда кӱчӱрген айда ВКП(б)-ныҥ рядтарына алынган. «Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ I степень» ордениле кайралдаткан. Јуу божогон кийнинде, 1946 јылдыҥ јаан изӱ айында гвардии старший лейтенант Шодоев тӧрӧлине јанып келген.\nЈууныҥ кийнинде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1946 јылда келеле, Кан-Оозындагы партияныҥ райкомында пропаганда ла агитация эдер отделдиҥ башкараачызы, кийнинде ВКП(б)-ныҥ секретари болуп иштеген. 1947 јылда Иван Васильевичти Ойрот-Турага «Кызыл Ойрот» газеттиҥ кӧчӱреечизиниҥ ижине алдырткан. 1954—1955 jj. Улаган аймактагы райисполкомныҥ председатели болуп тургузылган. 1955 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторына тургузылып, амыралтага чыкканча бу иште иштеген. Баш редактор болуп, журналисттердиҥ кӧрӱмјилӱ плеядазын ӧскӱрген.\n1957 јылда И. В. Шодоев СССР-диҥ журналистер Биригӱзиниҥ туружаачызы.\n1969 јылда РСФСР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ туружаачызы\n1971 јылда журналистер Биригӱзиниҥ III съездыныҥ делегады болуп чыккан, 1975 јылда бичиичилердиҥ Биригӱзиниҥ IV съездына.\nОл кӧп катап район ло областной Советтиҥ депутады болуп чыккан, он јети јыл областной газетиҥ редакциязыныҥ журналистердиҥ организациязыныҥ секретари болуп иштеген.\nБичиичи-фронтовик јуудагы ла ижиндеги једимдери учун тӧрт орден ле он јети медальдарла кайралдаткан.\n1987 јылда, узак ла јамылу бичиичи ле журналист ижи учун, Алтай Республиканыҥ ла каланыҥ эл-јондык иштери учун, «Горно-Алтайсктыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп ат адалган.\nИван Васильевич Шодоев јаҥар айда 2006 јылда јада калган.\nИван Васильевичтиҥ (Салайман Шодоев — псевдоним) баштапкы ла чӱмдемелдери 1933 јылда аймактыҥ газеттеринде болгон. Оныҥ баштапкы балдарга чыккан чӱмдемелдерлӱ бичиги «Койонок» 1958 јылда чыккан. Ээчиде јылдарда ӧскӧ дӧ бичиктер чыгып баштайт ол ортодо эки роман ла канчада повесть. Анчада ла чӧрчӧк «Ак-Боро атту Алтын-Сӱме баатыр» (1959), тӱӱкилик повесть «Ирбизек» (1964), романдар «Кызалаҥду јылдар» (1967), «Таҥ алдында» (1972), «Ӧлӱмди јеҥип» (1981), «Кемлейдиҥ эрјинези» (1987), «Качук» (1989), «Ӧткӧн јолымнаҥ» (1995).\nИван Васильевич алтай тӱӱкилик прозаныҥ баштаачызы болуп јат.\nЭҥ јаан тӱӱкилик роман «Кызалаҥду јылдар» (орустап «Трудные годы») тӧрт катап чыккан (1973, 1984, 1999, 2019 јылдарда). Јеҥил ле бай литературный тилле ол алтай калыктыҥ кӱч ӧйин кӧргӱскен. Романныҥ тӧзӧлгӧзинде — XVII чакта алтай калык кыдаттардыҥ олјолоп келгенине удурлашканы керегинде.\nЭкинчи роман «Таҥ алдында» (орустап «Перед рассветом») Туулу Алтайдагы Граждан јуу ла Совет јаҥныҥ тургузылганы керегинде.\nЈууга учурлалган эки повесть: «Ӧлӱмди јеҥип» (автобиографиялык), «Солдаттыҥ јолдоры».\nПовесть «Кемлейдиҥ эрјинези» — Социал Иштиҥ Геройы, Тоедов Јелмек Тоедовичке учурлалган.\nПовесть «Качук» (орустап «Катерина») — сӱӱген эжине ле эш-нӧкӧрине Екатерина Григорьевнага учурлалган.\nОрден «Кызыл Чолмон»;\nЭки орден «Знак Почёта»;\n«Орден Отечественной войны I степени» (1985);\nГорно-Алтайсктыҥ кӱндӱлӱ кижизи (1987);\nАлтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (орустап “Народный писатель Республики Алтай“) (2004).\nКереес[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2011 јылда Мӧндӱр-Сокконныҥ орто ӱредӱлӱ школы ла Кан-Оозында краеведческий музей И. В. Шодоевтиҥ адыла адалган. 2002 јылдаҥ ала Мӧндӱр-Сокконныҥ ороомдорыныҥ бирӱзи Шодоевтиҥ адыла адалат. Анайда ок, Мӧндӱр-Соккон јурттыҥ Јеҥӱге учурлалган паркында оныҥ барельеф-кереези бар.\nБиблиографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКойонок: куучындар, ӱлгерлер ле кожоҥдор / ред. Л. В. Кокышев. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. — 19 с.\nИрбизек: повесть. — Горно-Алтайск: Туулу Алтайдыҥ бичиктер чыгарар изд-возы, 1964. — 40 с.\nКызалаҥду јылдар: роман. — Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1967. — 198 с.\nКачук: повесть. — Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1989. — 112 с.\n↑ Звезда Алтая — 1922.\n↑ Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 93-95.\n↑ Койонок: куучындар, ӱлгерлер ле кожоҥдор / ред. Л. В. Кокышев. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. — 19 с.\n↑ Ирбизек: повесть. — Горно-Алтайск: Туулу Алтайдыҥ бичиктер чыгарар изд-возы, 1964. — 40 с.\n↑ Кызалаҥду јылдар: роман. — Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1967. — 198 с.\n↑ Качук: повесть. — Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1989. — 112 с.\n↑ Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации, Юбилейная награда Ивана Шодоева\n↑ Указ Главы Республики Алтай, Председателя Правительства Республики Алтай от 17.08.2004 N 103-У «О награждении государственными наградами Республики Алтай»\nКто есть кто в республике Алтай. Выпуск первый. Горно-Алтайск. ИП «Альтернатива». 1997. — С. 260—261.\nШутина Т. К. / И. В. Шодоевтиҥ јӱрӱми — албатыныҥ тӱӱкилик јолы\nПисатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 93—96.\nОфициальный сайт Горно-Алтайска: Почётные граждане\nГосударственное Собрание — Эл Курултай Республики Алтай, официальный сайт\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Шодоев,_Иван_Васильевич&oldid=28911"\nСыгын айдыҥ 25 кӱнинде чыккандар\n1914 јылда чыккандар\n2006 јылда божогондор\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 8 сыгын ай 2021, 21:01.


Кууны аргадап алды - altaicholmon\nБу куш јемзенип јӱрген суу сооктордо там ла кичинектеп, учында чек туй тоҥорына јеткен. Jербойыныҥ ийттери кууга амыр бербей, оны тудуп јиирге једе берерде, улус, болушсын деп, ӧрт ӧчӱреечилерге баштанган эмтир.\nОлор омок кушты јӱк ле арайдаҥ тудуп алган. Эмди ол ӧрт ӧчӱреечи Клим Богдановтыҥ айлында такааларыныҥ потпыжында. Бу кижиниҥ айтканыла, јерлик куш такаларла эптӱ-јӧптӱ јӱрет, ажангыры коркышту. Jас келзе, ол јайымга божодылар.


ОСАГО керегинде јасакта кубулталар - altaicholmon\nОСАГО керегинде јасакта кубулталар\nРоссия Федерацияныҥ акча-манат аайынча министерствозы ОСАГО керегинде јасакка кубулталар эдери керегинде јӧп јараткан.\nМындый алтам тарифтерди государство чокымдайтаны токтоорына экелер аргалу. Министерствоныҥ шӱӱлтези мындый—јайым тарифтерге кӧчӧтӧн ӧйдӧ полистердиҥ баазыныҥ коэффициентин страховщиктер бойлоры тургуссын. Документте айдылганыла, бу учуралда тарифтер јаҥыс ла јабызап барар јаҥду.\nМинфинниҥ бу документиле мындый адрестеҥ таныжыгар — https://regnum.ru/news/2307611.html


Јеткер јок бала туш - altaicholmon\nЈеткер јок бала туш\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозында ада-энелерге учурлалган «Јеткер јок бала туш» деп федерал ӱредӱлӱ программаныҥ таныштырузы ӧткӧн. Ада-энелер бу программа аайынча кӧлӱктерде балдарды тартатан ээжилерге ӱренер аргалу. Оныла колбулу тренинг-таскаду тергеениҥ перинатальный тӧс јеринде ӧдӧр.\nБу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерин Россия Федерацияныҥ МВД-зыныҥ госавтоинспекциязы Россияныҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ болужыла «Јеткер јок јол-јорык» деген федерал ӱлекер аайынча ӧткӱрер. Ӱлекерле таныштыру ӧдӧр ӧйдӧ ого учурлалган пресс-конференция база ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ госавтоинспекциязыныҥ јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Дмитрий Кузнецов, перинатальный тӧс јердиҥ башкараачызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Татьяна Суртаева, «Јеткер јок бала туш» деген экспертный тӧс јердиҥ генеральный директоры Вадим Мельников, балдардыҥ омбудсмени Надежда Манзырова, Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Петр Громов ло тергеениҥ МВД-зында тӧзӧлгӧн общественный советтиҥ чыгартулу кижизи Георгий Балкин турушкандар.\nФедерал ӱлекерди ада-энелер ортодо таркадары аайынча иш ӱч бӧлӱктеҥ туруп јат. Баштапкызында, ого улусты элбеде тартып алар керек. Экинчизинде, оогош балдардыҥ энелерин ӱредетен медишчилерди ажындыра белетеп алар некелтелер туруп јат. Ӱчинчизинде, тренинг-таскадуда ӱредӱ алган медишчилер барлу ӱй улус ла бала табатан турада јаткан эпшилер ортодо неделеде бир канча катап таскадулу ӱредӱлер ӧткӱрер учурлу. Олор аҥылу сертификациялу јазалдарды јолдо кыйалтазы јогынаҥ тузаланарын, «балдардыҥ режими» деген ээжилерди толо бӱдӱрерин, јолдорды коляскалу ајарулу кечерин база катап эзедип, таскадулу семинарлар ӧткӱрер.\nЭлбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ӧткӱрген пресс-конференцияда Дмитрий Кузнецов мындый ӱлекер бистиҥ республикага сӱрекей керектӱ болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, госавтоинспекцияныҥ ишчилери јолдордо бала-барканыҥ сынык-бычык алып турганын токтодоры ла јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазын јеткилдеери аайынча иштерге јаан ајару эдип јат. Је балдарла колбулу ДТП-лар республиканыҥ јолдорында астагалак. Бу сурак, алдындагы ла јылдарда чылап ок, ол ло курч бойы артып јат. Калганчы беш јылдыҥ туркунына республиканыҥ јолдорында оогош ло эр кемине јетпеген балдар ортодо 198 ДТП болгон. Оноҥ улам он бала божогон, 212 бала дезе башка-башка сынык-бычык алган.\n2021 јылдыҥ беш айыныҥ туркунына дезе јолдордо јеткер-тӱбектӱ јирме эки учурал темдектелген. Олордо ДТП-га 25 бала кирген. Кыскарта айтса, кӧлӱкте отурган кажы ла экинчи бала тӱбекке кирген. Автоинспекторлор балдар јолдо болгон ДТП-ларда кӧп лӧ саба учуралдарда јеткер болдыртпазын јеткилдеер кайыш курларды кийбегени, аҥылу отургуштарды тузаланбаганы учун божоп јадылар деп темдектейт.\nРеспубликаныҥ перинатальный тӧс јериниҥ баш врачыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Татьяна Суртаева балдардыҥ энелерин кӧлӱктерде тургузылган отургуштарла, јеткер болбозын јеткилдеер кайыш курларла тузаланарга ӱредетени сӱрекей учурлу деп темдектеген. «Јеткер јок бала туш» деген федерал ӱлекер аайынча тренинг-таскаду ӧтсӧ, медишчилер анайда ок јолдо јӱретен ле јолды кечетен ээжилерге база јаан ајару эдер.\nПресс-конференцияда «Јеткер јок бала туш» деген ӱлекерди канайда тузаланза артык болоры керегинде экспертный тӧс јердиҥ генеральный директоры Вадим Мельников куучындаган. Јуунныҥ туружаачылары бу ӱлекердиҥ сӱрекей керектӱ болгонын темдектегендер. Балдарды кӧлӱктерге отургузып, олорго јолдо јеткери јок јарамыкту айалгалар тӧзӧйтӧни «темир аттыҥ» тискинчилеринеҥ ле балдардыҥ ада-энелеринеҥ кӧнӱ камаанду. Оныҥ учун јаан улуска јол-јорык ӧйинде јеткер болдыртпазын јеткилдейтен аҥылу отургуштарды ла кайыш курларды кыйалтазы јогынаҥ тузаланар керек. Туштажуныҥ туружаачылары бистиҥ јӱрӱмисте балдардаҥ баалу ӧскӧ база кандый да байлык јок деп јолду темдектегендер.\nТуштажуныҥ учында Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектери аайынча министерствозыныҥ общественный совединиҥ чыгартулу кижизи Георгий Балакин тергеениҥ јолдорында болуп турган јеткерлӱ учуралдарда сынык-бычык алган улустыҥ кӧп сабазы божоп јат. Балдар јеткерге база ас эмес учурап јат деп темдектеген. Ол: «Полиция бӱгӱнги кӱнде обществоныҥ нравственный су-кадыгын сергелеҥ ле быжу корулап јат. Јолдордо јеткер-тӱбек болбозын база олор јеткилдейт. Је кижи бойы кичеенбезе, јӱрӱмин бойы корулабаза, ого кем де ылтам болужып болбос. Бу керекте государствоныҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ кӱчи база јетпес. Јолдо не ле болор аргалу. Айдарда, јолго чыккан кижиге кандый ла айалгаларда сӱрекей ајарыҥкай болор керек. Бӱгӱнги туштажуда ла пресс-конференцияда куучын-эрмек балдар керегинде тегиндӱ ӧтпӧгӧн, јӱрӱм кижиге јӱк ле јаҥыс катап берилген ине» — деп темдектеген.\nВ. Суховтыҥ фотојуруктары


Аjаруны, килемjини — jуруктары ажыра - altaicholmon\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда балдарга чӱмдеген бичиичи, ӱредӱчи ле журналист Василий Тоеновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган класста эмес кӧдӱриҥи ӧтти.\n«Кайыҥаш» бичиктиҥ таныштырузы бичиичиниҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧл јери Экинурда оныҥ музейиниҥ ачылтазына учурлалды. Кӧдӱриҥи ӧйинде В. Тоеновтыҥ экинчи катап кепке базылган (репринтный) бу бичигиниҥ таныштырузында бежинчи класстардыҥ ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Солун таныштыруны ресгимназияныҥ интернадыныҥ ченемелдӱ таскадаачызы Алевтина Майманова белетеп ӧткӱрди.\nБежинчи класстардыҥ ӱренчиктери бичиичиниҥ јуунтызындагы куучындарды кычырып, бойлорыныҥ аайлаганыла кыскарта куучындадылар. Онойдо ок уулчактар ла кызычактар эҥ ле тыҥ јараган куучындары аайынча кӱӱн-санаазын јуруктарга салды. Темдектезе, Улаганнаҥ Амат Белеев «Белеҥир калбак» деген куучындагы ӱредӱчиниҥ сӱр-кеберин су-алтай тилиле толо јартады. Балдарга анчада ла «Чоокырак» деген куучын тыҥ јараган. Шак оныҥ учун олор јайаан иштеринде айылдарында азыраган мал-ажына карузып, олорго јылу сӱӱжин кӧргӱзерге амададылар. Алтындый кӱски айас, кааҥ, јылу кӱндерде балдар тӧрӧл јерин, айылдарын санап кунукканын јуруктары ажыра кӧргӱстилер. Олор таланыҥ башка-башка аймактарынаҥ келген. Темдектезе, Олег Петпенеков ресгимназияга Кату-Јарыкты ажып, Балыкчы јурттаҥ келген. Уулчак учурыла сӱреен уур, је јилбилӱ «Сӱӱген ийдиле аҥдаганы» деп јурукты једимдӱ јурады. Ӧскӧ јуруктардыҥ ортозында бу јайаан иш экинчи јерге чыкты.\nКармелита Белеева база Улаганнаҥ. Кызычак бойыныҥ јуругында Туулу Алтайдыҥ кеенин, јаражын јурап, «Мӧрӧй» (койчыныҥ ады) деген куучындагы койчыныҥ јеҥил эмес ижин кӧргӱсти. Кӱн ӱрелип, јаҥмырлап, теҥери унчугар алдында ӱӱр койды чуктап, кемирӱ-кӱр ажыра кечирерге кӱчке келишкенин чындык јурады. Окылу жюри бирлик шӱӱлтеле Кармелитаныҥ јуругына ӱчинчи јерди берди.\nБайгалу баштапкы јерге Беш-Ӧзӧктӧҥ ресгимназияга 5-чи класска келген Алина Тыдыкова чыкты. Ол В. Тоеновтыҥ «Момо» деген куучыныла бойыныҥ билезиниҥ койу сӱттӱ јееренегин јурады. Алинаныҥ јуругы јарык, јылу, јымжак ӧҥдӱ будуктарла јуралган.\n«Кайыҥаштыҥ» таныштырузына јураган јуруктардыҥ кажызы ла тереҥ учурлу. Балыкчыдаҥ Ия Бачишева «Горнисттер» деген куучын аайынча «Горнисттер» деп јурукты јураарда, Кош-Агаштаҥ Экемел Майхиева «Чоокырак» деп куучын аайынча бойыныҥ Горошек деп сӱӱген ийдин, Пушок деп оогош кискечегин јурап, јуруктарын кӧрӱге чыгардылар. Улаганнаҥ Александра Тантыева «Айга улуган ӱӱр бӧрӱлер», Балыктујулдаҥ Злата Содонокова «Малчы бойыныҥ ийдиле» деп адалган јуруктарыла таныштырды.\nЈайаан јайалталу балдар кӧп. Јураарга кӱӱндӱ, јолду балдардаҥ Алина Тыдыкованыҥ, Экемел Майхиеваныҥ, Камилла Юстукованыҥ, Алас Адарованыҥ, Айнара Киндикованыҥ иштерин темдектеерге јараар.\nӰредӱчи, бичиичи, журналист Василий Тоеновтыҥ куучындары балдарды ак-чек, јалакай, јымжак кӱӱн-тапту болуп, тӧрӧл јерин сӱӱрине таскадат. Онойдо ок тӧрӧл тилин, јаҥжыгуларын билерге, мал-ашты, тындуларды кичеерине, ар-бӱткенди баалаарына ӱредет. Шак бу јуунтыга кирген куучындар аайынча јаҥы ӱйе ичкери јолына турат.\nРесгимназияга республиканыҥ башка-башка аймактарынаҥ келген 5-чи класстардыҥ балдары, темдектезе, Александра Купина, Ия Бачишева, Олег Петпенеков, Злата Содонокова, Кармелита Белеева, Александра Тантыева, Ангелина Ортонулова, Алексей Олченов, Роман Кошев, Экемел Майхиева, Алина Тыдыкова, Чингиз Ябыев, Санаа Саланханов, Дарья Сегирткишева сӱреен јакшы туруштылар. Кӧрӱ-маргаанныҥ ончо туружаачылары, јеҥӱчилдери кереес сыйларла кайралдатты.\nСолун таныштыруда кӧп айылчылар болды. Олордыҥ ортозында Э. Рыжкина (Экинурда В. Тоеновтыҥ адыла адалган музейдиҥ јааны), Т. Тайтакова (каланыҥ тӧс библиотеказыныҥ краевед бӧлӱгиниҥ јааны), Н. Ташкенова, А. Исова (АР-дыҥ журналисттер совединиҥ турчылары), А. Елкачинов, Е. Шатина ла о. ӧ. Сары бӱрде ресгимназияныҥ ӱренчиктери В. Тоеновтыҥ ады-јолын эзедип, јайаан ижиле јууктада таныштылар.


Кадын — Википедия\n626 м³/с (53 км оозынаҥ ӧрӧ)\nКан-Оозы аймак, Оҥдой аймак, Чамал аймак, Шабалин аймак, Майма аймак, Алтайский край:Алтайский район, Советский район, Красногорский район, Бийский район, Смоленский район\nКадын (орустап Катунь) – Россия тергеезинде Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Ӱч-Сӱмер туудаҥ башталып, беш аймакты кечире тӱндӱк јаар агып барган суу. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанынаҥ Бий (Ӧӧн) суулар биригеле, Оп (орустап Обь) суу боло берген. Кадын сууныҥ узуны 688 км. Агыныныҥ текши јери – 60 900 кв.км Ак Кадын.\n4.1 Кадын ла Бийдиҥ бириккени\n6 Кадын соојындарда\nКадын деген сӧс тӱрк тилдерде учурыла ӱй кижи, хатун – бийдиҥ абакайы, эмезе энези, бойы јамылу ӱй кижи.\nКадын суу Геблер деп шиҥжӱчи-географтыҥ адыла адалган мӧҥкӱ-тоштоҥ башталат. Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ тӱштӱк јанынаҥ башталып, кӱнбадышта эбире согот, мында эҥ ле тыҥ келтеҥи (уклон) 1000 м. Суу узунына ӱч бӧлӱк болот: ӱстӱги, орто ло алтыгы агыны. Башталганынаҥ Кӧксу сууга јетире – 186 км, оноҥ ары Јаан сымылты ссуу киргенине јетире – 206 км, оноҥ ары Бийдиҥ суузына киргенче – 296 км. Кадын-Бажыныҥ, Летяга ла Холзун деген мӧҥкӱлердеҥ кӧп кош суулар кирет Кадынга. Кадынныҥ ӱстӱги агынында кырларда ла јараттай кӧп сабада тыт агаш таркаган.\nОрто агынында Кадын Кӧксунаҥ ала Јаан Сымылты сууга јетире бийик-бийик сын-тайгалардыҥ ортозыла келет. Келтеҥи 400 м. Мында јаан деген кош суулары кирет: Мыйту, Кураган, Кујурлӱ, Аккем, Аркыт ла Чуй. Тӱҥӱр јурттаҥ ала Аркыт сууныҥ Кадынга киргенине јетире кӧп бозоголорлу кызыкла агат, Аркыт суунаҥ ала Чуйга јетире бийик таскылдар ла боомдордыҥ ортозыла ӧткӱре агат. Текши келтеҥи – 400 метр.\nКадынныҥ алтыгы агыны Јаан Сымылты суунаҥ башталып, Бийге киргенине јетире деп чотолот. Мында кырлар эмеш јабызак, ӧзӧктӧр тӱс, эмеш телкем, сууныҥ келтеҥи 400 м. Кадынныҥ ӱстӱги ле орто агынында агаштардыҥ кӧбизи тыт, Сымылты киреде карагай агаш кожулат. Кадынга кирген кош суулардыҥ јаан дегендери Чамал ла Себи суулар.\nМайма јурттаҥ ала Кадын чӧл јердиҥ сууларындый боло берет.Орто келтеҥи 2000 м болордо, агынныҥ тӱргени 5–6 м/с. Јаш-Тура каланыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, 19-чы км-де Кадын ла Бий биригип, Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи.\nКадын суу тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар башка климатту јерлерди ӧткӱре агат. Тӱштӱкте климат кургак, соок, тӱндӱкте дезе бир канча јылу, чыкту, јут-јулакай мында јеткилинче тӱжет. Сууныҥ коолыла улай ла салкындап јадар, кышкыда дезе шуургандар болот. Кардыҥ калыҥы 1,5 м кире болот.\nГеологиялык бӱдӱми јӱзӱн-јӱӱр: сланцы, гранит, известняк, мрамор ошкош известняк. Кадынныҥ ортозында кӧп тоолу ортолыктар туштайт, олор кумак ла сай-таш, ол эмезе кайа-таш болот. Ортолыктарында агаштар ӧзӧт. Кадынныҥ суузы гидрокарбонатный класстыҥ кальциево-магниевый группазына кирип јат. Уур металдарлу ПДК сууда јок, је ртуть суу кирӱ тушта бар болот. Кадын-ГЭС тудуларга турарда билимчилер лаптап шиҥдегежин, ртуть сууда Акташ ла Чаган-Узунныҥ месторождениелериниҥ јанында кӧп болгон. Эҥ ле јаан концентрация – 917 микрограмм/кг. Курайдыҥ ла Сарысууныҥ ртутно-рудный зоналары Кадын сууга база јуук.\nКадынныҥ ийде-кӱчи 4 млн кВт, мынаҥ 31 млрд кВт электроэнергия 1 јылга чыккадый.\nКадында јӱзӱн-јӱӱр башка-башка категориялу сплавтар болот. Чуйдыҥ трагы сууныҥ коолыла бир канча узун јерде чӧйилет.\nЈыл туркунына сууныҥ ӧҥи кубулат: јас-јай ӧйдӧ суу сӱт- ак-боро ӧҥдӱ, кӱскеери суу арутала береле, кӧк-чаҥкырайат.\nСууныҥ коолында 800 артык мӧҥкӱ-тоштор, текши јери 625 кв.км. Айдарда тоштоҥ кайылган суу кӧп кирет. Сростки јурттыҥ јанында аккан сууныҥ ортојылдык кеми (сууныҥ оозынаҥ 53 км) 626 куб.м/с. Ӱсти јаны сууныҥ јаҥар айда тошло бӱркелет, алты јаны кӱчӱрген айдыҥ учында. Кандык айдыҥ бажында тош тӱжет.\nКадынныҥ кош суулары (орустап притоки) 254, текши узуны 708 км. Эҥ ле јаан (суузы кӧп) кош суулары Кадынга орто ло ӱстӱги агынында кирет.\nАккемниҥ суузы Кадынга киргени\nКадынга кирген суулар:\n8 км: Каменка (сол, узуны 110 км),\n21 км: Айты-Коол (нижний приток)\n40 км: Кӧкши\n42 км: Талица (Карасук) (верхний приток)\n53 км: Эрмендӱ\n61 км: Кайыҥду\n80 км: Ыжы (оҥ, 162 км),\n97 км: Аалгајер\n102 км: Майма (оҥ, 60 км),\n119 км: Суску\n127 км: Ӱстӱбе\n158 км: Кумшулу\n162 км: Себи (сол, 88 км).\n168 км: Чопош\n174 км: Јумурлу\n186 км: Ӱзнези\n186 км: Онос\n192 км: Эликманар\n195 км: Айулу\n200 км: Чамал (оҥ, 54 км),\n210 км: Бертек\n221 км: Апшыйакту\n244 км: Эјеган\n255 км: Алтыгы Куюс\n262 км: Сарылу\n264 км: Белтиртуйук\n265 км: Ӧлӧти\n272 км: Јаан Айулу\n288 км: Кайыҥчы\n296 км: Јаан Сымылты (оҥ, 76 км),\n298 км: Урсул (сол, 119 км),\n324 км: Кадрин (оҥ, 95 км),\n325 км: Јайлугуш (оҥ, 56 км),\n330 км: Јаан Ӱлегем сол, 53 км)\n343 км: Јаан Јаламан\n348 км: Кичӱ Јламан\n357 км: Ийин\n367 км: Чуй (сол, 320 км),\n373 км: Алтыгы Ӱлегем\n374 км: Теребети\n377 км: Ӱстӱги Ийнеген\n383 км: Шибелӱ\n390 км: Аркыт (оҥ, 232 км),\n393 км: Кӧзнӧктӱ\n408 км: Тургунду\n420 км: Јети-Кӧчкӧ\n427 км: Кујурлу (оҥ, 50 км),\n428 км: Тӱҥӱр\n442 км: Кураган (оҥ, 51 км),\n444 км: Кичӱ Катанду\n444 км: Јаан Катанду\n467 км: Маргалу\n470 км: Мыйту\n475 км: Јаан Теректи\n485 км: Јаан Окол\n490 км: Кастакту\n502 км: Кӧксу (сол, 179 км),\n522 км: Кичӱ Сугаш\n528 км: Јаан Сугаш\n546 км: Койонок\n548 км: Бириксе\n556 км: Ийтсу\n563 км: Тӱргенсу\n576 км: Јажылсу\n578 км: Согонолу\n583 км: Арайсу\n596 км: Арайсу\n600 км: Кӧлдӱсу\n606 км: Койон\n642 км: Тӱргенсу\n648 км: Ӱстӱги Кураган\n651 км: Ӱчкӧс\nКадын ла Бийдиҥ бириккени[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКеен ле јараш јер ол — эки сууныҥ бириккени. Эки јаан суу биригип, кӱчтӱ, јайым, суузы батыр кептӱ аҥданып јадар Оп (Обь) суу башталып агат. Эки сууныҥ ӧҥи башка. Јайгыда Кадын јажыл-чаҥкыр (бирюзовый) ӧҥдӱ , Бийдиҥ суузы ак-боро (бӱрӱҥкий) ӧҥдӱ. Бир канча јерге эки сууныҥ толкулары бирикпей, коштой агып барат. Јаскыда Кадын Бийдиҥ сууларыныҥ ӧҥи тӱҥей. Эки суу бириккенде Иконниковтыҥ ортолыгы бар, бу окылу ар-бӱткенниҥ корулу јери (памятник природы).\nЈараттай јурттар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКадын јакалай Алтай республика ла крайдыҥ јон јаткан јерлери\nБастыра јаба 60 јурт.\nКадын соојындарда[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКадын ла Бий керегинде Бир катап Алтайда бай јуртаптыр, Кадын деп јаражай кысту. Ӧӧн деп уул ла јаражай кыс бой-бойын јарадып, биригер деп шӱӱшкен, казыр адазынаҥ качып, Кадын кайа-таштыҥ ортозыла јӱгӱрген. Адазы качкын кызыныҥ кийнинеҥ, тудуп экелзин деп, баатырлар ийген. Бабырган кысты јаба једип, јеҥинеҥ ала койзо, Кадын јеҥин јырта согуп, јӱгӱреле, Ӧӧнлӧ бириккен. Экӱ јайым ага берген, Ӧӧнниҥ ады Бий болуп кубулган. Казыр адазы батырларды туулар эдип куулткан: Бабырган ла Сарлык кырлар болуп туруп калган.\nБозоголоры (орустап пороги): Аккемниҥ, Ӱлегемниҥ, Кадринниҥ трубазы, Шабаш, Кайыҥчы, Айулу, Телдекпей (эҥ ле јаан, кату бозоголор, 1,2), Јыландуныҥ каалгазы (эмезе Ортолык), Чамалдыҥ трубазы (кызык кайа), Аскаттыҥ, Чопоштыҥ, Ман-Јӱректиҥ.\nКӱр-Кечӱ, Сартакпайдыҥ кӱри, Сартакпайдыҥ тажы, Сартакпайдыҥ каалгазы, Ӧӧн сууга киргени.\nТанкова М. В., Злобина Т. И., Вдовина Т. В. Путешествие по Катуни. — Барнаул: Пять плюс, 2007. — P. 232. — ISBN 978-5-9900731-2-8.\nКадынныҥ башталганы, Кӧксу-Оозы аймак\nКадын кечире кӱр, Тӱҥӱр јурт\nКадын, Оймонныҥ чӧли, Алтай\nКадын Чамал аймакта\nКадын, Чамалда Патмос деп ортолык\nПриродно-хозяйственный парк «Чуй-Оозы» деп ар-бӱткендик ээлем-парк: Оҥдой аймак, Алтай\nШабаш деп бозого, Кадын суу\nЈаан Ӱлегем суу Кадынга киргенинде, кӱн чыгар алдында\nКичӱ Јаламан, Кадын суу\nКадын сууда «Кӧрмӧстиҥ сабары», орустап «Чертов палец»\n↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 215—217. — 397 с.\n↑ Комплексная характеристика территории нижнего течения реки Катунь (орус.). www2.bigpi.biysk.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 12 кӱни, 2019.\n↑ Поведение ртути и других тяжелых металлов в экосистемах. В 3 ч / Науч. ред. чл.-кор. О. Ф. Васильев. — Новосибирск: ГПНТБ СО АН СССР, 1989. — Т. 3. — 204 с.\n↑ Гидрография. abratsev.ru. Дата обращения: 12 сентября 2019\n↑ Государственное собрание - Эл Курултай Республики Алтай Постановление от 21 июня 2012 года N 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»\nЈаан каталанский · Јаан российский · Јаан советский (1 изд.) · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Малый Брокгауза и Ефрона · Гранат\nGND: 7712878-3 · NKC: ge949832 · VIAF: 241085212 · WorldCat VIAF: 241085212\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Кадын&oldid=29623"\nАлтай Республиканыҥ суулары\nАлтай Республиканыҥ сууларыныҥ бозоголоры\nАлтай Республиканыҥ суу объекттери\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 3 ӱлӱрген ай 2021, 01:27.


Спикердиҥ Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыгы - altaicholmon\nСпикердиҥ Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыгы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрӱп, мал-аштыҥ кыштузыныҥ айалгазыла танышкан.\n«Ябоган» СПК-ныҥ Судакан турлудагы мал-ажын кӧрӱп барала, СПК-ныҥ баш зоотехниги Л. Н. Кубековала, зоотехниги М. М. Чуруповала тушташкан. Койлордыҥ турлузында укту койлордыҥ тоозы 7 муҥга јеткен эмтир. Койчы Виктор Баянкинниҥ айтканыла, олордыҥ тоозы кажы ла јыл кӧптӧп туру. Койлордыҥ бескезин јакшы кеминде тударына камаанын шапшыктаҥ корондоор аҥылу јепсел јетирет. Койчы ол јепселди бойы туткан. Айылчылар оны иштедерде кӧрдилер.\nЭэчий болгон јер — ол Экинурдагы јурт јеезениҥ Сары-Кобы турлузында Эдуард Иртаевтиҥ крестьян-фермер ээлеми. Иртаевтердиҥ ээлеминде 200 јоон мал-аш, 100 ат, 1 муҥ кирези койлор турат. Владимир Николаевич ээлемде мал-аштыҥ кыштузыла јилбиркеген. Быјылгы кыш ондый ла тыҥ соок болбогон, азырал, кӱч јас болгодый болзо, једижер учурлу. Куучын-эрмек ӧйинде фермер тӱк садар арга јок деген курч суракты кӧдӱрген. «Садып алар баазы јабыс учун, ээлемдерде тӱк тегин ле јадат» — деп, фермер айткан.\nЈурт ээлемниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Тахановтыҥ айтканыла, мындый айалга јӱк ле Алтай Республикада эмес. Ороондо кӧп тергеелер тӱк садарыныҥ курч сурагына ајару этсин деп баштанып турулар. Бу сурактыҥ аайына удабастаҥ федерал кеминде чыгар деп ижемји бар.\nЭдуард Танытпасович онойдо ок ээлем бойыныҥ арга-кӱчиле кӱр тутканын айткан. Јӱк ле гравийди 234 КамАЗ экелген эмтир. Кӱрди јетире тударга фермер болуш сураган. Мынаҥ ары мал-аш азыраар база бир турлу турат. Парламентарий бу сурактыҥ аайына лапту чыгарга, ӱлекер-сметный документтер тургузары керектӱзин јартаган.\n2019-2020 јылдардыҥ кыжына Кан-Оозы аймактыҥ јуртээлем товарлар иштеп алаачы ээлемдери 124 муҥ условный мал-ашту кирген. Кочкор айдыҥ 10-чы кӱнине јетире Кан-Оозы аймактыҥ бастыра категорияларыныҥ ээлемдериниҥ садып алган ла белетеген 47862 тонна азыралыныҥ 47% чыгымдалган, аймакта бир условный мал-ашка 2,65 центнер азырал келижет. Мал-аштыҥ бескези орто кеминде. Саар уйлар азыралда турат. Кажы ла башка мал-ашка јажыла, эркек-тижизиле, бескезиниҥ кемиле азыралдыҥ рационы тургузылган. Мал-аш турган турлуларга јолдор ачык, олор кемјок айалгада тудулат. «Меркит» ООО-до сакыбаган јанынаҥ кызалаҥду айалга тура бергежин тузаланатан 500 тонна азырал кичеелет. Мал-ашты кыштадарга јуртээлемдик предприятиелерде ле крестьян-фермер ээлемдерде 456 турлу бар. Кыштыҥ тӧрт айында мал-аштаҥ коромјы болбогон.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ


Јиит шахматчылар – Дагомыста - altaicholmon\nБу јуукта шахматла текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ командалары ортодо Сочи каланыҥ Дагомыс микрорайонында ӧткӧн «Белая ладья» деген бастырароссиялык маргаандарда Алтай Республиканыҥ адынаҥ М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу лицейдиҥ командазы једимдӱ турушты.\nТазыктыраачы Дмитрий Солонковтыҥ айтканыла, «Белая ладья» деген бастырароссиялык ачык маргаандардыҥ Горно-Алтайскта јаскыда балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн талалык бӧлӱгинде республиканыҥ ӱренчиктериниҥ эҥ ле тыҥ деген 12 командазы турушкан. Олор Горно-Алтайсктаҥ, Маймадаҥ, Чамалдаҥ, Оҥдойдоҥ, Кӧксуу-Оозынаҥ, Кан-Оозынаҥ, Чойдоҥ, Турачактаҥ болгон.\nБаштапкы јерди ле уч-турулталу маргаандарда Алтай Республиканыҥ адынаҥ туружатан тап-эрикти каладагы 1-кы таҥмалу лицейдиҥ командазы ойноп алган: Сӱмер Текенов (команданыҥ капитаны, 4 класс), Сергей Шадрин (5 класс), Булат Бачишев (3 класс), Дарья Пустогачева (2 класс).\nШахматла текшиӱредӱлик организациялар ортодо ӧдӱп турган ачык бастырароссиялык «Белая ладья» деген маргаандар бойыныҥ юбилейлик 50 јылдыгын быјыл темдектеди. Сочидеги Дагомыста ӧткӧн маргаандарда 105 организация, ол тоодо ӧскӧ ороондордыҥ 25 делегациязы турушкан. Тӱштӱк Африканыҥ шахматчылары Дагомыска баштапкы катап келген болгон. Африканыҥ текши командазыныҥ турчыларыныҥ тоозы Египеттиҥ, Намибияныҥ, Суданныҥ командаларыныҥ шылтузында кӧптӧгӧн.\nТурнирдиҥ тӧзӧӧчилери – Россияныҥ шахматла федерациязы (РШФ) ла Россияныҥ спорт аайынча министерствозы. Маргаандар РФ-тыҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ, Елена ла Геннадий Тимченколордыҥ Килемји фондыныҥ, «ФСК ЕЭСи» ле «ФосАгро» ПАО-лордыҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн.\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин маргаандардыҥ туружаачыларына уткуулду телеграммазын аткарган. Ондо мынайда айдылган: «Бистиҥ ороондо шахматка јилбӱ кандый да ӧйдӧ јаан болгон. Бис бойыстыҥ шахматный школыстыҥ јарлу улузыныҥ ады-јолдорыла јолду оморкойдыс. Олор бойыныҥ јеҥӱлериле школыныҥ адын јер-телекей кеминде макка чыгарган. Россияда шахматтыҥ ӧзӱмине јаан болужын јарлу «Белая ладья» турнир јетирген. Быјыл ол 50 јылдыгын темдектеп јат. Турнирдиҥ кӧп тоолу туружаачыларын ол ичкери јолына, јаан јеҥӱлерге, байлык ченемелге экелген. Је эҥ ле учурлузы – калганчы јылдарда ӧскӧ ороондордыҥ јиит спортчылары бистиҥ балдарла теҥ-тай тартыжат. Олор шахматла јилбиркеп, бийик једимдерге једер амадулу. Беженинчи, юбилейлик «Белая ладья» маргаандар бийик кеминде ӧдӱп, ачык-јарык айалгазы бачым ундылбас».\nМаргаандардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында јуулгандарды РШФ-тыҥ бӱдӱреечи директоры Марк Глуховский, ФИДЕ-ниҥ бӱдӱреечи директоры Виорел Белоган, Елена ла Геннадий Тимченколордыҥ Килемји фондыныҥ гендиректорыныҥ ордынчызы Игорь Барадачев ло СССР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, «Белая ладьяны» тӧзӧгӧн улустыҥ бирӱзи Анатолий Быховский уткыдылар. Оныҥ кийнинеҥ јаан ойын-концерт болгон.\n«Белая ладья» деген маргаандардыҥ адакы турнири швейцар ээжи аайынча 11 турла ӧткӧн, стартка Россияныҥ 80 ле ӧскӧ ороондордыҥ 26 командазы чыккан. Олор – Англиядаҥ, Армениядаҥ, Белоруссиядаҥ, Болгариядаҥ, Бразилиядаҥ, Германиядаҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ороондордоҥ.\nӰренчиктердиҥ бастырароссиялык маргаандарыныҥ туружаачыларын Россияныҥ ады јарлу шахматчызы, эпшилер ортодо гроссмейстер, Россияныҥ гроссмейстери, спорттыҥ нерелӱ узы, шахматла телекейдиҥ вице-чемпионы, Россияныҥ эки катап чемпионы ла телекейдиҥ командный чемпионаттарыныҥ кӱлер призеры Наталья Погонина уткыды.\nФИДЕ-ниҥ президенти Аркадий Дворкович јиит шахматисттерди Дагомыстагы он бир кӱнди тузалу ла јилбилӱ ӧткӱрзин деп кӱӱнзеген: шахматла бойыныҥ билгирин кӧдӱрзин, јаҥы најылар ла Кара талайдыҥ јаказында амырап, ийде-кӱч алзын.\nА. Дворкович Тываныҥ ла Свердловский областьтыҥ ӱренчиктериниҥ ортодо ӧткӧн матчта баштапкы ход-јылдырыш эткен. Маргаандарда кажы ла командада 14 јаштаҥ јаан эмес тӧрт ӱренчик турушкан ла тӧртинчи доскодо кыйалтазы јогынаҥ кыс бала ойноор учурлу болгон.\nБистиҥ јиит шахматчылар турнирде јакшы турушкан, кӧп тоолу балдарла танышкан, туштажуларда, эксурсияларда турушкан. Шахмат јилбилӱ, кижиниҥ меезине, бажы-кӧзине иштеерге тузалу ойын.\nЫраак ла тузалу јол-јорыкка барып келерге јиит шахматчыларга Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы, М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган 1-кы лицейдиҥ администрациязы, ада-энелер, шахматла республикан федерацияныҥ президенти Вячеслав Пешперов болушкан. Јиит шахматчылардыҥ јилбӱзин јӧмӧгӧни база јакшы керек. Келер јылда база да ӱренчиктер маргаандарда туружып, Сочи јаар јаан турнирге барарына, ӱренерине, таскаарына иженери артат. Бу маргаандар Сочиде јылдыҥ ла ӧткӱрилип јат. Республиканыҥ шахматла федерациязыныҥ ижи мынаҥ да ары ӧзӱп, јаранзын деп кӱӱнзейдис.\nФОТОЈУРУКТАРДА: Н. Погонинала кожо С. Текенов ло Д. Пустогачева; бистиҥ јиит шахматчылар ла Кенияныҥ јиит шахматчылары ортодо тартыжу.


Республиканыҥ башчызына сегис кандидат кöстöлди - altaicholmon\nКичÿ изÿ айдыҥ 25-чи кÿнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jамызына кандидаттар кöстööри тÿгенип калды. Текши тооло сегис кандидат кöстöлгöн: Олег Хорохордин («Единая Россия»), Дмитрий Софронов (ЛДПР), Виктор Ромашкин (КПРФ), Михаил Соловьев (НППР-Власть народу), Леонид Ефимов («Справедливая Россия»), Александр Чеконов («Зеленые»), Мерген Теркин (ДДЗДЖСПППННЖ деп партия) ле Александр Транов (Гражданская инициатива).\nКöстöлгöн кандидаттар «муниципальный фильтр» öдöр учурлу. Ӱнбереечи бюллетеньдеги кандидаттардыҥ тоозына олор jÿк ле мыныҥ кийнинде кийдирилер.\n«Муниципальный фильтрдиҥ» ээжилери аайынча кажы ла кандидатка, ас ла болзо, 81, jаан ла болзо, 85 муниципальный депутаттардыҥ jöмöлтöзин алар керек. Кандидаттыҥ кöстöлгöнин тогус аймактыҥ эмезе сегис аймактыҥ ла каланыҥ депутаттары jöмööр учурлу. Бир депутат jÿк ле бир кандидат учун кол салары jарадылат. Кандидат учун кол салган депутаттардыҥ 15-неҥ ас эмези аймак эмезе кала кеминдеги депутаттар болор учурлу.\nКöстöлгöн кандидаттар учун кол салган чаазындарды jаан изÿ айдыҥ 24-чи кÿнине jетире табыштырар керек. Бу чаазындар шиҥделген кийнинде регистрация аайынча jöптöр чыгарылар. Мындый иш куран айдыҥ 2-чи кÿнинде божоор учурлу. Ол кÿн эҥиргери Алтай Республиканыҥ башчызына кандидаттардыҥ адакы тооломы jартала берер.\n81 депутаттыҥ колдорын бастыразына jуук аймактардаҥ ла каланаҥ jууп аларга jеҥил эмес болорын кöстöлгöн кажы ла кандидат аайлап турган болбайсын. Ол ок öйдö партиялардаҥ бÿдÿмjи алган кажы ла кижи jана баспай, ичкери барарым деп мык сананып алганында алаҥзу jок. Jе кижиниҥ кÿÿн-сезими ле салымныҥ аалга jолдоры кезикте эки башка болуп калатан эди.\nТалдаштар керегинде jасактыҥ мындый некелтелерин jакшы оҥдоп турган улус бу ченелтени эмдиги кандидаттардыҥ тал-ортозы кирези öдÿп болбос деп шÿÿлте айдыжат. Тоолу кандидаттарды jарлу партиялар кöстöгöн болзо, кезигин ичкери чыгарган политикалык ийде-кÿчтер керегинде улус кöпти билбес. Керек дезе, ондый партиялар бар деп мынаҥ озо билген ÿнбереечилерди, ол тоодо депутаттарды, табарга да кÿч ошкош. Ондый да болзо, кажы ла кандидат бойыныҥ аргаларын бу jаан изÿ айда ченеп кöрöр.\nМуниципал депутаттардыҥ ортозында jурттар да, аймактар да, кала да кеминде «Единая Россияга» кирип турган эмезе бу партияны jакшы кöрÿп турган улус кöп болгоны текши jарлу. Оныҥ учун Олег Хорохордин керектÿ колдорды jууп алары jанынаҥ кем де алаҥзыбай jат.\nОзочылдар ла соҥдоочылдар\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бÿдÿрип турган, эмди бу jамыга кандидат болуп кöстöлгöн Олег Хорохординниҥ ижи керегинде калганчы айларда кöп айдылган. Кöрÿм-санаалары ла амадулары керегинде ол бойы да ачыгынча куучындайт.\nАҥылап темдектегедийи – jиит башкараачы федеральный кеминде jаан ла каруулу иштерде иштеп салганы. Jе элдеҥ озо Алтай крайда узак öйгö тегин ишмекчи болуп, jурт jердиҥ улузыныҥ jадын-jÿрÿмин ол jакшы билер.\nРоссияныҥ Президенти оны бери республиканы башкарарга тургусканынаҥ ала Олег Хорохордин республиканыҥ башкарузыныҥ, муниципальный органдардыҥ, jаҥныҥ öскö дö бöлÿктериниҥ ижин аайлу-башту ла билгир баштаарга, республиканыҥ албаты-jоныныҥ öзÿмин jеткилдеерине ууландырарга чырмайып, эрчимдÿ иштейт. Jаҥы башкараачыныҥ тöс амадузы – бистиҥ республикабыстыҥ албаты-jоны нак, амыр ла бай jуртап, келер öйгö бÿдÿмjилÿ кöрöрине jарамыкту айалга тöзööри.\nКПРФ-тыҥ депутаттары jурттар ла аймактар кеминде база ас эмес. Мыныҥ шылтузында Виктор Ромашкин талдаштар алдындагы бу ченелтени база öдö берер деп, оныҥ jöмööчилери иженгилейт. ЛДПР ла «Справедливая Россия» партияларды öткÿре кöп депутаттар jарадып турган деп айдарга кÿч ле эреҥистÿ. Оныҥ учун бу партиялардаҥ кöстöлгöн кандидаттар аймактар сайын jорыктап, депутаттарла эрмектежип, олорды мекелеп ле сÿмелеп, мындый иштиҥ шылтузында jöмöлтö аларга чырмайары билдирет.\nОлорго кол салып беретен депутаттарды керектÿ кеминде таап аларга jеҥил эмес ле болор деп куучындар jÿрет. Мындый керектиҥ база бир шылтагы — бу улус таҥынаҥ бойлоры тыҥ jарлу ла ченемелдÿ эмес болгонында. Олор, Дмитрий Софронов ло Леонид Ефимов, кандый бир иште jаан jедимдерге jеткен деп кем де айдып болбос.\nJе мынайып айтканы – jамандаганы эмезе каралаганы эмес. Айалга тургуза öйдö ондый болордо, jиит политиктер бойлорын качан бирде jаркынду jанынаҥ кöргÿзер деп ижемjилер jылыйбаган. Ондый да болзо, ченемелдиҥ ле jозокту иштиҥ учуры анчада ла мындый кÿч ле булгакту öйлöрдö jаан болгонын кöп улус темдектегилейт.\nДмитрий Софронов ЛДПР-га 2005 jылда кирген. 2017 jылдаҥ ала ол партияныҥ тергеелик бöлÿгиниҥ координаторы болуп иштейт. Горно-Алтайск каланыҥ Соведениҥ депутады. Софронов jербойыныҥ кижизи, jиит спортчы, экономист. Кандый бир коомой колбуларла тудуш болгоны кöрÿнбеди. Jе оныла коштой ол партияныҥ ижинде база не ле де аҥыланбаган. Улус оны чала кöскö илинбес кижи деп билгилеер.\nИштиҥ jедимдерин ле ченемелди кемjип, темдектезе, Олег Хорохординди jаҥыс «Единая Россияга» кирип турган депутаттар эмес, jе öскö дö партиялардыйы эмезе таҥынаҥ бойыныҥ алдында jÿрген депутаттар jöмööр деп сакылталар бар. Ого кöрö, компартияныҥ республикадагы озочылы Виктор Ромашкин кöбизинде jÿк КПРФ-ла колбулу депутаттардаҥ болуш алар. Шылтагы — коммунисттердиҥ jолы алдында да, эмди де сÿрекей аҥылу, кемдийине де тÿҥей эмес ине. Озогы ченемелди кöрзö, ол оппозицияны бириктирип ийер дегени калас ижемjилерге тÿҥей. Алдында талдаштарда кезик улустыҥ ондый ижемjилери бÿтпей калган эди.\nЭмди ондый болор деп айдарга арай эрте. Jе талдаштар тушта кандидаттыҥ сÿр-кеберинеҥ, албаты ортодо тоомjызынаҥ, jозокту, ак-чек иштеер аргаларынаҥ кöп неме камаанду болгонын улус jакшы билгилеер. Партияныҥ кижизи ле дейле, улус ол учун jÿгÿрӱже берер дегени jастыра шÿÿлте.\nРомашкин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jерине отурарга тöртинчи катап тидинип jат деп айдар керек. 1997 jылда öткöн талдаштарда ол ÿнбереечилердиҥ 17,62% ÿндерин алган, 2001 jылда — 11,97%, 2014 jылда — 7,72%.\nМынаҥ кöргöндö, Виктор Ромашкинниҥ талдаштардагы кöргÿзÿлери там ла коомойтып браадат. Калганчы jылдарда ол эрчимдÿ иштебеген. КПРФ-тыҥ Алтай Республикадагы бöлÿги оныла кожо база jылдаҥ jылга уйадап, эмдиги öйдö ийде-кÿчи jок тöзöмöл болуп калган. Бу партияныҥ бистиҥ республикадагы бöлÿги, бистиҥ jаныстагы Алтай крайга ла Новосибирский областька кöрö, кöп улус та jууп болбой турат.\nОныҥ ижиниҥ турулталарын кöрÿп, бойыныҥ тергеелик биригÿзине не де этпеген кижи талдаачы кампанияныҥ озочылы болор учуры да, аргазы да jок деп айдар керек. Оныҥ учун Ромашкин бу талдаштарда Хорохординниҥ jÿк ле спарринг-партнерына jараар. КПРФ-тыҥ республикадагы башкараачызы керегинде мындый шÿÿлтелерди политикалык ширтеечи Некрасов айдат.\nДепутаттардыҥ колдорын аларга, олорго бир газет ажыра баштанган кандидат – Мерген Теркин. Кандидаттарды кöстööриниҥ калганчы кÿнинде Мерген Теркин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jамызына «Добрых дел, защиты детей, женщин, свободы, природы и пенсионеров, против насилия над животными» деп политикалык партияныҥ тергеедеги бöлÿгиниҥ конференциязында кöстöлгöн. Бу jуун-конференция Горно-Алтайск калада öткöн.\nМерген Теркин кöп улустыҥ аjарганыла, jербойындагы экстремистский деп, jаргыныҥ jöби аайынча jарадылбай ижи токтодылып калган бöлÿкке кирет. Калганчы jирме кире jылдыҥ туркунына ол аймак ла республика кеминде талдаштарда улам сайын турушкан да болзо, билдирлÿ jедимдерге jетпеген. Муниципальный фильтрди öдöргö, Теркин тургуза öйдö депутаттардыҥ колдорын jууп баштап ийди. Ол ок тушта М. Теркин алтайлардыҥ башка-башка бöлÿктеринде тоомjызы jаан эмес учун оны быжу кандидат деп кöрöр арга jок.\nКандидаттар кöстöлгöн кийнинде jарлалган jетирÿлерле, Мерген Теркин — «Ак-jаҥ» деп кыймыгуныҥ (бу организацияныҥ ижи Россияда jарадылбай токтодылган) баштаачыларыныҥ бирÿзи.\nМынаҥ бир канча öй озо оны кандидат этире албаты jайымныҥ Партиязыныҥ (Партия народной свободы) политсоведи кöстöгöн. Jе кöстööри jасактыҥ ээжилерине келишпеген учун Теркинниҥ jöмöӧчилери оны jаҥыдаҥ кöстöйтöн öскö партия бедиреп баштадылар. Ондый партия учы-учында табылган – кайкамчылу атту ДДЗДЖСПППННЖ.\nИнтернетте Мерген Теркин «Ак-jаҥ» деп кыймыгуныҥ (организацияныҥ ижи Россияда jарадылбай токтодылган) озочылы ба, jок по деп сурак аайынча бир кезек табыш jайылган. Кезик улус ол бу кыймыгуга кирбей турган деп эрмектенип турарда, öскöзи ол бу кыймыгуныҥ озочылдарыныҥ бирÿзи деп чокым айдыжат. Оныла колбой, окылу органдардыҥ jöптöри де jарлалып, бу кижи öрö адалган кыймыгула алдынаҥ бери бек тудуш деп катап-катап угузып тургандар бар. Ол ок öйдö куучын-эрмектиҥ кезик туружаачылары оны jиит улустыҥ jолын бöктööргö туру деп бурулайдылар.\n«Справедливая Россия» кöстöгöн Леонид Ефимовты эмчи Никита Исаев эрчимдÿ jöмöгöни jарталат. «Алтай Республика мениҥ аҥылу аjарумда. «Справедливая Россия» партияла jöптöшкöнис аайынча мен республиканыҥ башчызына кандидат эдип Леонид Ефимовты кöстööрин jöмööрим» — деп, Исаев угускан эмтир.\nОноҥ лаптап кöрöр болзо, Никита Олегович Исаев jаан акча — 57 миллион салковой тöлÿлÿ кижи. Jаргыныҥ приставтары бу тöлÿни jандырзын деп иш öткÿргилейт. Оноҥ улам Исаевтиҥ квартиразы ла кöлÿк тургузар jери садуга чыгарылган. Исаевтиҥ кредиторлор алдындагы текши тöлÿзи 124 миллион салковойдоҥ ажа берген.\nОныҥ кредиторлоры – «Санкт-Петербург» деп банк, каланныҥ службазы ла киберкоруланыштыҥ Агентствозыныҥ башчызы, Госдуманыҥ информполитика аайынча комитединиҥ экспертный совединиҥ турчызы Евгений Лифшиц. Алтайлардыҥ адаанын аларга турган политик миллиондор тöлÿлÿ jÿрген бойынча самолетто бизнес-классла учуп, люксовый кöлÿктерле маҥтадып турган эмтир.\nАйдарда, бу кижиде кыйалтазы jогынаҥ кандый да спонсорлор бар. Акчалу нöкöрлöри талдаштар алдында тыҥ эрчимделип, jилбÿлерин jажырбай браатканы там ла билдирлÿ.\n«Зеленые» партиязыныҥ республикадагы башкараачызы кандый депутаттардыҥ болужын алып, колдорын салдырып аларга турганы эм тура jажытка тÿҥей. Александр Чеконов алдында башка-башка талдаштарда турушкан, jе качан да jеҥбеген. Ого ÿзеери талдаштардыҥ учына да jетире кезикте барбайтан. Айса болзо, эмди неге де иженип турган болор бо?\nСолун кандидат Александр Транов болуп jат. Оны кöстöгöн партия — «Гражданская инициатива». Республикада оныҥ бöлÿгин Ерболат Бегенов башкарат. Александр Транов – аргачы, Санкт-Петербургта, Германида jакшы ÿредÿ алган. Jÿзÿн-башка коммерциялык фирмаларда иштеген, 38 jашту.\n«НППР — Власть народу» деп партиядаҥ кöстöлгöн Михаил Соловьев 62 jашту. Ол Топчихинский райондо Сидоровка деп jуртта чыккан. «1990 jылдарда Алтай Республикада ла Алтай крайда иштеген» – деп, партияныҥ организациязыныҥ jетирÿзинде айдылат. Ондый да болзо, бистиҥ республикада оны кем де билбес. Соловьевтыҥ прописказы Артыбашта, бойы дезе Барнаулда jадат.\nÖрö темдектелгениле, jасак аайынча бир депутат jÿк ле бир кандидат учун кол салары jарадылат. Бу ээжини чын оҥдоор керек. Jартын айтса, депутат кажы ла кандидат учун кол салар аргалу. Jе jÿк ле баштапкы салган колы чын деп чотолор. Кем баштапкы болгонын кандидаттардыҥ табыштырган чаазындарын шиҥдеер тушта билип аларга кÿч эмес. Мындый учуралда озочылдыҥ jолы суй болбойтон дегениниҥ бирÿзи.\nТалдаштарга jетире, текши айтса, эмди де эки ай артып jат. Кем де öдÿҥи ийдезин jылыйтпай, учына jетире барар. Бир-бирÿзи кандый бир jаан jастыралары бар болзо эпjоксынып, бойы туура базып ийердеҥ айабас.\nӰнбереечилердиҥ тöс кереги дезе тереҥ сананып, быжу шÿÿп, jаҥыс турумкай кылыгын кöргÿзип тургандарды jарадары эмес болбой. Jе эҥ каруулу ла республиканыҥ, албаты-jонныҥ öзÿмин jеткилдеер аргалу кижини талдап алары болуп jат.


Декабрь 2018 - Страница 9 из 9 - altaicholmon\nӦзӱм бар, турулталар иле\nӦткӧн неделеде Россияда самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 80 јылдыгы темдектелген. Спорттыҥ бу бӱдӱми тергеебисте база јаан ӧзӱм алынган болуп јат. Оныҥ да учун самболо колбой база кӧп керек-јарактар ӧткӧн. Ол тоодо — «Самбо Алтай Республикада. Самбоны школдӧӧн, самбоны вузтардӧӧн, самбоны ийделӱ структуралардӧӧн, тӱӱки, амадулар» деп адалган тегерик стол, АР-дыҥ самбо аайынча тазыктыраачы-преподавательдерине учурлай «Ӱредӱчи» деп јаҥжыккан


Парламентте де, тергееде де иштер кӧп... - altaicholmon\nПарламентте де, тергееде де иштер кӧп…\nЈаҥы јыл башталганыла коштой ӧткӧн јылда иштиҥ турулталарын, једимдерин ле бӱтпеген сурактарын шӱӱп кӧрӧри јаҥжыккан. Государственный Думаныҥ депутады Иван Белековтыҥ тергеедеги неделеге келгениле тузаланып, туштажып, ого бир канча сурактар бердис.\n—Кӱндӱлӱ Иван Итулович, Слер ороонныҥ да, тӧрӧл республиканыҥ да јонјӱрӱмдик-экономикалык ла јондык-политический ӧзӱмиле колбулу јасактардыҥ ӱлекерлерин јарадарында турушканыгар…\n—Бистиҥ, депутаттардыҥ, ижис јӱк федерал јасактардыҥ ӱлекерлери учун ӱн береринде турушканысла тӱгенбей јат. Мен онойдо ок Алтай Республиканы федерал бюджеттеҥ јӧмӧӧри, республикабыста национальный ӱлекерлерди ле «Единая Россия» партияныҥ ӱлекерлерин јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча керектерде кӧп туружып турум.\nОроонныҥ тӧс јасагыныҥ — келер јылдардыҥ бюджеди керегинде јасактыҥ ӱлекерин тургузар ла јарадар иште кӱнӱҥ сайын туружары ол депутаттыҥ база бир јаан тӧс ижи. Федерал бюджеттеҥ соҥында тергеелердиҥ бюджеттери чике камаанду болуп барат. Текши бюджетти алзабыс, оныҥ ууламјылары ла тоолоры бир бӱкке батпас та. Је мен јӱк кезик темдектер эдейин. Алтай Республиканыҥ 2020 јылга бюджединиҥ дефициди, 2019 јылга кӧрӧ, 43,5% ас. Ондо 10 нацӱлекерди бӱдӱрерине 4 млрд салковойдоҥ кӧп акча темдектелген. Олор республиканыҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин јарандырарына ууламјылу 34 федерал ла ондый ок атту республикан ӱлекерлер ажыра бӱдӱп јат. Алтай Республиканыҥ муниципалитеттерине акчала болуштыҥ кеми — 7 млрд салковой кире акча-манат, балдарлу билелерди јӧмӧӧрине 1,3 млрд салковой чыгарылар. Республикада 2020 јылдаҥ ала «Земский ӱредӱчи» деп программа иштеп баштаар ла 48 специалистке 73 млн салковой чыгарылар учурлу.\nӰнбереечилерле туштажулар, аймактарга барып, эл-јонло туштажары, олордыҥ јакылталарын, шӱӱлтелерин ајаруга алары — бу ончозы депутаттыҥ база јаан ижи. Олордыҥ турултазында республикага јарамыкту јаан учурлу керектер ӧткӱрилет.\n—Бюджет керегинде тӧс јасакты алзабыс, Алтай Республика федерал бюджеттеҥ ӱзеери јӧмӧлтӧ алатан тергеелердиҥ тоозына кирген деп јетирӱ бар…\n—Чын. Бу суракла Госдумада коркышту кызу шӱӱжӱ ӧткӧн. «2020 јылдыҥ ла 2021-2022 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ федерал бюджеди керегинде» федерал јасакта јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ кеми эҥ јабыс учун федерал бюджеттеҥ ӱзеери јӧмӧлтӧ эдилетен 10 тергее темдектелген. Олорго софинансированиеге федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ 99% берилер. Бистиҥ тергеениҥ бюджединеҥ јӱк 1%. Бюджеттиҥ трансферттери нацӱлекерлерди бӱдӱрерине чыгарылган субсидиялардаҥ башка берилер. Мен «Единая Россияныҥ» Госдумада фракциязыныҥ турчызы болуп тура, бу керекте эрчимдӱ туруштым.\n—Слерди ГАГУ-да ЮНЕСКО-ныҥ кафедразын ачар суракла иштеп турган деп укканыс… Бу иш кандый барып јат?\n—Эйе. Ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ федерал министерствозыла депутат ижим јанынаҥ колбуларымныҥ шылтузында ГАГУ-да албаты-кееркедим культура аайынча јаҥы ууламјы ачылган. Ол Сибирьдеги федерал округта ондый сок јаҥыс специальность болуп јат. Онойдо ок Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ беш байлыгы ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу корудагы тооломына киргени ГАГУ-да ЮНЕСКО-ныҥ «Кырлу јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп ууламјыла иштеер кафедразын ачарын база некейт. Россиядагы ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча комиссиязы бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн. Документтер ЮНЕСКО-ныҥ Парижтеги штаб-квартиразына аткарылган ла уч јараду ондо болор.\nОнойдо ок Алтайдыҥ ла Евразияныҥ сурактары кафедраныҥ ижинде база ајаруга алынар учурлу. Мен депутат болуп, Госдуманыҥ тергеелер ортодогы, федерал ла калыктар ортодогы учурлу керектерин, анчада ла евразий бирликтиҥ гуманитар ууламјызыныҥ (Алтай оныҥ ич-кӧгӱстик тӧс јери деп чокымдап) курч сурактары аайынча керектерди белетееринде ле ӧткӱреринде туруштым.\nӰредӱликтиҥ сурагы болордо, кожуп ийейин. Мен республикада Плакастыҥ кычырыштарыныҥ баштаҥкайын эткендердиҥ бирӱзи. Мында куучын бистиҥ республиканыҥ келер ӧйи, оныҥ эҥ артык профессионалдарын, билгир кадрларын белетеери керегинде ӧдӧт.\n—Бис калганчы ӧйдӧ Алтай деп сӧс тыҥыда угулар болгонын сезип ийдис!..\n—Чын. Баштапкы ла катап Алтай уулам-јы Россия Федерацияныҥ евразий телкемдеги государственный политиказыныҥ тӧзӧгӧзине салынганын ајарып ийели. СНГ-ныҥ тӱрк тазылду ороондорыла јаҥы колбулар тудулган. Мында мениҥ Госдумадаҥ турушканымла Бишкекте ӧткӧн «Алтай цивилизация ла тилдердиҥ алтай билезиниҥ тӧрӧӧн калыктары» деп калыктар ортодогы конференцияны, Госдумада ӧткӧн «Евразий бирликтиҥ Алтай ууламјызы» деп кӱрее-куучынды (мен модераторы болгом) темдектеер керек. Текшилей алза, бу ууламјы јаҥы цивилизационный кемине јетти: бӱгӱн ого Японияныҥ ла Кореяныҥ јилбӱзи тыҥыйт.\nБис бӱгӱн В. В. Путинниҥ алтай тилдиҥ ле Алтайдыҥ тӱрк телекейдеги тӧс јерин баалаганыныҥ тӱӱкилик учурын тыҥыда сезедис. Мен ол јанынаҥ тергеениҥ башкарузына чокым јӱрӱмдик учурлу шӱӱлтелер эткем. Јуук ӧйдӧ бу курч суракла республикан конференция ӧткӱрер керек деп бодойдым.\n—Экологияныҥ, ол тоодо Алтын Кӧлди корулаарыныҥ курч сурактары јанынаҥ Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Алтын Кӧл ол тегин ле кӧл эмес, ол калыктыҥ ич-кӧгӱске јуук алынган байлыгы, Россияныҥ байлыгы. Бистиҥ ороонныҥ башчызыныҥ баштаҥкайыла, Россия Федерацияныҥ стратегиялык ӧзӱмиле Алтын Кӧлди корулаарына ла киртидерин токтодорына, оны экология јанынаҥ некелтелерге тайанып, јарандырарына ууламјылу ӱлекер јарадылган. Ол Госдуманыҥ да, Федерация Совединиҥ де, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ да јаба ижиниҥ турултазы эмей.\nМен сананзам, мында јӱк ле кӧлдиҥ экологиязыныҥ, оныҥ јараттарын бектеп, јарандырар деген сурактардаҥ оноҥ тереҥ ле учурлу сурактарга кӧчӧри керектӱ. Јаҥыс ла экология јанынаҥ јеткери јок болорына ла туристтерди јилбиркедерине ајару салар эмес. Сурак ич-кӧгӱстик-экологиялык, ноосферный ӧзӱм ле ар-бӱткенди корулаар јаҥы технологиялар керегинде турат. Је бу мениҥ иштеп турган башка сурагым, ол керегинде ӧскӧ ӧйдӧ куучындажалы.\n—Иван Итулович, Слер «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ турчызы болуп, «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы» деп ӱлекердиҥ координаторы болуп туругар. Кандый иштер бӱтти?\n—Ӱлекерде республиканыҥ јурт-тарындагы 35 клуб турушкан, олор материально-технический тӧзӧлгӧзин јарандырган. Онойдо ок балдарга сегис спектакль тургузылган. Ончо керектерге федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ текшилей алза, 34 млн салковой чыгарылган. «Автоклуб» деп ууламјыда республиканыҥ ыраак ла бийик аймактарына культураныҥ маҥтап јӱрӱп, кӧп иштер ӧткӱрер беш тӧс јери берилген. «Модельный библиотека» ууламјыда Кӧксуу-Оозыныҥ, Кош-Агаштыҥ библиотекалары акчала јӧмӧлтӧ алган. Олордо јазашту иштер эдилген, јаҥы ӧйдиҥ јепселдери алылган, библиотеканыҥ фонды толтырылган, тӱрген интернетле колбу тудулган.\n—Ӱнбереечилерле туштажуларга, эл-јонныҥ баштануларыла иштеерине бурылалы. Эл-јон ортодо анчада ла јонјӱрӱмдик учурлу айалга ондый ла јарамыкту деп айдар арга јок дезеер?\n—Мен ӱнбереечилерле кӧп туштажулар ӧткӱредим, олор ондый ла тыш-амыр ӧтпӧй јат. Нениҥ учун дезе, эл-јон депутаттыҥ алдына бойыныҥ «оору» дейтен сурактарын тургузат. Ол тоодо тарифтердиҥ бийиги, ишјалдыҥ ла ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик учурлу тӧлӧмирлердиҥ кеми ас болгоны, балдардыҥ садиктери једишпей турганы ла кӧп ӧскӧ дӧ јӱрӱмдик учурлу сурактар болуп јат. Президенттиҥ Баштанузы бисти бу ок јӱрӱмдик сурактардыҥ аайына чыксын деп молјойт.\nПрезиденттиҥ Баштанузы бастыра ууламјыларыла јаан тӱӱкилик учурлу. Ондо айдылганы Конституцияда быжулалар јаҥду. Госдуманыҥ депутаттары тергеелик каникулдарга таркаардаҥ озо Президенттиҥ Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталары керегинде јасактыҥ ӱлекерин баштапкы кычырышта јарадып салган.\n—Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы јууктажып келди. Кажы ла россиянинге бу байрам агару ла јуук болуп артат…\n—Јеҥӱниҥ кӱни чын ла «кӧстӧрдӧ јашту байрам». Кижиликти тизеге отургузарга, базынарга умзанган нацизмди јок эткен Јеҥӱниҥ калыктардыҥ, ороондордыҥ салымындагы тереҥ учурын анчада ла бӱгӱнги ӧйдӧ ундыбас керек. Кӱнбадышта телекейлик экинчи јууныҥ турулталарын такыптаҥ кӧрӱп, ӧскӧ баа берерге чырмайыштар кӧп, россияндардыҥ јӱректерин ӧрӱмдегедий чек тескери сӧстӧр, јартамалдар эдилет. Мен, фронтовиктиҥ уулы, ондый умзаныштарды чек јаратпайдым. Онойдо ок ороонныҥ бийик јасакчы органыныҥ чыгартулу кижизи болгомдо, бистиҥ адаларыстыҥ ла карган адаларыстыҥ јединген Улу Јеҥӱзи керегинде чындыкты корулап аларында туружадым.\n—Јӱректе эзем болуп база не арткан? Федерал СМИ-лер Слер Камчаткада болуп, эҥ артык јуучылдарга ла олордыҥ эш-нӧкӧрлӧрине Россияныҥ геральдический палатазыныҥ адынаҥ јондык кайралдар табыштырган деп јетирген эди…\n—Ол јарадылган јетирӱниҥ јӱк бир бӧлӱги. Чынын айтса, мен Госдуманыҥ депутады болуп, Вилючинскте болгом. Мен Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели болгон ӧйимде оныҥ шефствозында суу алдыла јӱрер «Владимир Мономах» деп атомный кереп болгон эди. Ондо мен Тымык теҥистиҥ флодыныҥ суу алдыла јӱрер ийде-кӱчтериниҥ командующийиле тушташкам. Суу алдыла јӱрген јуучылдарга тегин, је акту јӱректеҥ келген сӧстӧрлӧ баштанып, куучын айткам. Мениҥ сӧстӧримди олор бойына јуук алынган деп бодойдым…


Грыжевые бандажи, суспензории / Бренды / Аптека №84. Доставка лекарств на дом и в офис.\nГлавная > Бренды > Грыжевые бандажи, суспензории


Јаан изӱ айдыҥ 4-7 кӱндеринде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча Алтай Республиканыҥ чемпионады ӧткӧн. Спортчылар быјылгы маргаандарын бистиҥ тергееде бу ойынды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ федерациязын канча јылдарга улай једимдӱ башкарып келген Семен Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлагандар.\nТӱрк калыктардыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» деген јебрен ойыны бистиҥ республикада элдеҥ озо Оҥдой аймакта орныккан ла ичкери јолын шак мынаҥ баштаган деп айдар керек. Бу кыймыгу Урсул ичинде 2002 јылда башталган. Оныҥ тӧзӧлгӧзинде ады-јолы тергееде элбеде јарлу Семен Сергеевич Тузачинов турган. Бу кижи «Кӧк-Бӧрӱниҥ» бистиҥ тергеедеги федерациязын оноҥ ло бери он јети јылга једимдӱ башкарат. Мынча кире ӧйдиҥ туркунына Алтай Республиканыҥ кӧкбӧрӱчилериниҥ јуунты командазы телекейдиҥ ле Азияныҥ чемпионаттарында, кӧчкӱн калыктардыҥ телекейлик ойындарында, Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ сыйы учун албатылар ортодогы маргаандарда туружып, байлык ченемел алган. Кӧп тоолу кӧкбӧрӱчилерге спорттыҥ устары деп ат адалган. Республикада анайда ок телекейлик кемдӱ эки јаргычы бар. Олор: Даниил Мамыев ле Анатолий Унуков. Арасей тергееде бӱгӱнги кӱнде «Кӧк-Бӧрӱниҥ» окылу темдектеткен федерациязы бистеҥ ӧскӧ база кайда да јок. Эмди дезе кӧндӱре маргаандарга кӧчӧли.\nБыјылгы маргаандарда «Оҥдой», «Улаган», «Ирбис» (Оҥдой), «Чике-Таман» (Кӱпчеген), Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ јуунты командазы, «Ийин», «Ак-Барс» (Каракол) ла Новосибирский областьтаҥ келген кыргызтардыҥ «Кӧчкӱндер» деп командазы турушкандар. Чемпионатка Шабалин аймактыҥ кӧкбӧрӱчилери келбегени кайкатты. Је маргаандардыҥ кайралдары учун тартышкан бу сегис команда тӧрт кӱнниҥ туркунына јетирезине јакшы ойын кӧргӱскендер. Эл-јон дезе энчиге арткан маргаанын тӧрт кӱнниҥ туркунына эбиреде туруп, энчикпей кӧргӧн. Тӱрк тазылду калыктыҥ тӱгенбес деген учуры мында сӱрекей јакшы сезилди. Ӱзеҥилердиҥ тебижи, изиген аттардыҥ тыныжы кемди де токыналу артырбаган.\nОл кӱндерде Госдуманыҥ ла Эл Курултайдыҥ депутаттары Иван Белеков ло Вячеслав Уханов койчы-малчы, узанаачы јерлештери Байзыҥ Темеевле, Сергей Кунанаковло (Серемей), Вячеслав Кухаевле, Айсулу Такинала, бу маргаандарды тӧзӧп лӧ ӧткӱрип јаткан Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаевле кожо бир кӱрееге јергелей тургулап, кӧкбӧрӱчилер учун ӱн тунганча «оорыгандарын» кӧрӧргӧ келишти. Бу улустыҥ бӱгӱнги кӱнде бӱдӱрип јаткан ижи тонныҥ болзо топчызына, элдиҥ болзо элчизине бодолду турганда, ол ӧскӧ кандый болотон эди база. Депутаттардыҥ албатыныҥ јилбӱлериле башкарынып јӱргендери јакшы эмей. «Кӧк-Бӧрӱниҥ» турнирин акту бойыныҥ кӱӱниле јӧмӧгӧн база бир јарлу јондык ишчи Александр Манзыров керегинде база канайып айтпас. Спортты, физкультурала колбулу керек-јарактарды бастыра депутаттар ла башкараачылар јӧмӧӧр учурлу деп сананып јӱредим. Спорттыҥ учуры су-кадыкты тыҥыдарга ла таскадулу ишти јакшы турулталу ӧткӱрерге сӱрекей учурлу ине.\nМаргаандардыҥ кызу тартыжуларынаҥ башка оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы база ӧкпӧӧртти. Кӱр-кӧгӱстери јетирезине кеҥип, је ле деген артисттер болуп калган Мерген Тельденовтыҥ ла Болот Байрышевтиҥ кай кожоҥдоры јаҥыланат. Олордыҥ јебрен баатырларды мактаган кайы тӱӱкиле колбулу бу Кер-Кечӱ деп јерде база да тегиндӱ торгуланбай јаткан эмес пе? Айла, артисттер ыраак јолды кӱчсинбей, алкы бойлоры келип, Семен Сергеевич Тузачиновтыҥ 75 јажына учурлалган бу маргаан-байрамды јӧмӧп јатканында база та кандый да јакшы белге бар деп сезилди. Тай боролор ло јеерен тайлар стадионды айландыра јелип, чике ле кӧрӧӧчилердиҥ алдына токтойт. Аттардыҥ тискинин содон кӧкбӧрӱчилер бек тудат. Олордоҥ кандый да экпин ийде јайылат. Сыраҥай ла ичкери алдында Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ јуунты командазы келип јат. 15-22 јашту кӧкбӧрӱчилерди олордыҥ капитаны Игорь Санаров баштайт. Бу команда быјыл Алматыда ӧткӧн Азияныҥ чемпионадында турушкан. Олорды Ринат Темеев тазыктырат.\nКалык јуулган јалаҥда\nКайкалду маргаан шакпырты.\nБӧрӱ башту маанылар\nЧедендей туруп баатырлар\nЧерттӱ сӧзин айдышты.\nБӧрӱниҥ кӱчин аларга,\nБӧкӧлӧр мында јуулышкан.\nАргымак аттар бијезин\nБийиктеҥ шоҥкор кайкаган.\nКӧрӧӧчилер ээчиде келип јаткан Улаган аймактыҥ командазын изӱ колчабыжула уткыйт. Бу команда 2004 јылда тӧзӧлгӧн. Ол Эл Ойынныҥ ла Алтай Республиканныҥ чемпионаттарыныҥ кӧп катап јеҥӱчили. «Кӧк-Бӧрӱниҥ» ветерандары Айдыҥ Олчоновты, Василий Олчоновты, Григорий Байтушкинди, Станислав Белеевти, Виктор Санинди ле Юрий Тапааны кӧрӧргӧ кандый оморкодулу. Геннадий Олчонов, Айдар Куйуков ло Ринат Саксаев дезе Кӧчкӱн калыктардыҥ Киргизияныҥ Чолпон-Ата калазында ӧткӧн телекейлик ойындарында туружып, јеҥӱлӱ јерлер алган. Улаганныҥ кӧкбӧрӱчилери команданыҥ капитанына ченемели јаан Евгений Саксаевти јолду туткандар.\nНовосибирский областьтаҥ келген «Кӧчкӱндер» деп команда керегинде канайып айтпас. Бу командада кыргыз укту кӧкбӧрӱчилер ойноп јат. Олорды Кер-Кечӱде ӧдӱп јаткан маргаандарга Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ эмиграция аайынча службазыныҥ советниги Канабек Акаев баштап экелген. Бу команда 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ баштапкы кӱнинде тӧзӧлгӧн.\nЈолоныҥ кӧкбӧрӱчилери керегинде сыраҥай аҥылап айдар керек. С. С. Тузачинов бу ойынды тӧзӧп турарда, оныҥ тӧзӧлгӧзинде шак бу јурттыҥ спортчылары турган. Команданыҥ баштапкы туружаачылары — Амыраҥ Чугин, Амыр Меркитов, Расул Борбошев, Араты Теркин, Амыр Бордомолов, Николай Эндоков, Султан Шалбыков, Евгений Булгаков, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ туружаачызы Арчын Течинов, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ кӱлер јеҥӱчили Сӱмер Кордоев, Алан Мандин, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ туружаачызы Ирбис Яманов ло телекейлик ойындардыҥ база бир туружаачызы Сургал Темденов. Семен Сергеевичтиҥ 75 јажына учурлалган маргаандарда дезе олордыҥ јолын улалтып апарып јаткан јиит кӧкбӧрӱчилер турушкан. Бу команданы адазыныҥ турнирине спорттыҥ узы, ченемелдӱ кӧкбӧрӱчи Эркемен Тузачинов белетеген.\n«Кӧк-Бӧрӱде» командалар 20 минуттаҥ эки тайм ойноп јадылар. Казанга маҥ бажында барып кийдирип турган уулактыҥ бескези дезе 35 килограмм. Анайып, С. С. Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлалаган чемпионаттыҥ эҥ артык табараачы-бомбардири деп Анатолий Покошев адаткан. Эҥ артык табараачыныҥ сыйы Айдар Олчоновко табыштырылган. Эҥ артык коручыл болуп Василий Буйдышев чыккан. Эҥ јиит ле эҥ јаан јашту туружаачылар деп Вадим Товаров ло Роберт Берегошев адаткандар. Турнирде эҥ јараш голды Санаш Моносов кийдирген. Эҥ артык јаргычыныҥ сыйын Анатолий Чагин алган.\nМынаҥ озо чыккан газетте бу маргаандарды кӧп аргачылар ла таҥынаҥ улус эрчимдӱ јӧмӧгӧн деп айткан эдис. Олордыҥ бастыразыныҥ ады-јолдорын адаар арга јок. С. С. Тузачинов, Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны В. П. Мандаев ле баш јаргычы Э. А. Тепуков турнирдиҥ тӧс спонсоры болгон Андрей Ялбаковтыҥ башкарып турган «Кӱнниҥ ийдези» деген ООО-го ло јӧмӧлтӧзин јетирген арткан да аргачыларга алкыш-быйанын айдат. Репортажты белетеген автордо бу маргаандардаҥ база кӧп санаа-шӱӱлтелер арткан. Айдарда, куучын-эрмек мыныла тӱгенбей јат.\n(Учы келер номерде)


Jӧп берилген, је… - altaicholmon\nJӧп берилген, је…\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди бу јуукта бир кезек куштарга ла эликке аҥдаарын јараткан јӧп чыгарган.\nАҥдаарына јӧп берилген де болзо, браконьерлерле тартыжу там тыҥыыр, рейдтер ӧткӱрилер деп, ол документте айдылат.\nАҥдаарыныҥ ээжилерин бусканы учун ӧткӧн јылда административный кезедӱ эдери јанынаҥ эки јӱс кире протокол тургузылган, 50 кире мылтык айрылган, ол тоодо документи јок мылтыктар база бар.\nБраконьерлердеҥ тудуп алган акчаныҥ кеми тогузон муҥ салковойдоҥ ажып јат.\nМВД-ныҥ ишчилериле, аҥдайтан јерлерди тузаланаачыларла кожо рейдтер ӧткӱрери база кӧптӧгӧн. Рейд ӧйинде кӧп тузактар ла чакпылар айрылган.


Эмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган - altaicholmon\nЭмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган\nАР-дыҥ ТФОМС-ыныҥ директоры О. Корчуганова тергеелик фондтыҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде куучындайт\nАлтай Республиканыҥ ТФОМС-ыныҥ директоры Ольга КОРЧУГАНОВАЛА кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ республикан тергеелик фондыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары аайынча ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Ольга Алексеевна, бистиҥ ээчиде туштажуда кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ республикан тергеелик фондыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары аайынча јуук ӧйдӧ Слер бӱдӱрерге турган иштер керегинде куучындап берзеер?\n—Бу јанынаҥ пландар менде јеткилинче. Бистиҥ республикада кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ субъекттери ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ бир кезик эп-аргаларын јарандырары керегинде сурак туку качаннаҥ бери туруп јат. Учурыла, ӧйиле эҥ ле тӧс ууламјы деп, стационарный ла тӱште эмденериниҥ стационарыныҥ айалгаларында медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧрине оорулардыҥ клинико-статистикалык группаларын (мынаҥ ары—КСГ) тузаланып кӧчӧрин темдектеер керек. Оорулардыҥ КСГ-зы—медициналык болуштыҥ бир бӧлӱк-профилине, диагностиканыҥ ла оору улусты эмдееринниҥ эп-сӱмелерине, орто ресурсоемкостько (баазы, чыгымдардыҥ структуразы ла тузаланып турган эп-аргалар) келижип турган ла тӱҥей оорулардыҥ группазы.\nМедициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ бу эп-сӱмези ле ого нениҥ учун кыйалта јогынаҥ кӧчӧри керегинде кыскарта куучындап ийейин.\nБистиҥ ороондо су-кадыкты корыырында эмдеш-диагностикалык керектиҥ клинический ле экономикалык тӧзӧлгӧлӧрин бириктирип турган, стационарный ла тӱште эмденериниҥ стационарында КСГ аайынча медициналык болушты акча-манатла јеткилдеериниҥ эп-сӱмезин тузаланарына кӧчӧри канча јылга улалып келген. Медициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ бу эп-сӱмези диагностиканыҥ ла оору улусты эмдеериниҥ бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган технологияларын тузаланарына камаанын јетирет, пациенттердиҥ маршрутизациязын јарандырарына јилбӱ тӧзӧйт, эдилген медициналык јеткилдештердиҥ ууламјыларын јарандырат. Онызы медициналык болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине, республиканыҥ албаты-јоны медициналык болушты элбеде аларына экелер.\nМедициналык болуш учун тӧлӧмир акчаны КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип тӧлӧӧрине кӧчӧри бистиҥ республиканыҥ јеринде 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталган. Jартап айтса, бу ӧйдӧҥ ала эдилген медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧгӧни керегинде КСГ аайынча тӧзӧлгӧн счетторды ла счеттордыҥ реестрин медицинаныҥ организациялары страховой медициналык организацияларга ла Тергеелик фондко табыштырар. Медициналык болуш учун КСГ аайынча тӧлӧӧрине кӧчӧр тушта медициналык организациялардыҥ акча-манат јанынаҥ јеткилдежиниҥ кеми канча кире болорын Тергеелик фонд озолондыра чоттоп, эмчиликтер аайынча госпитализацияныҥ структуразын быжулай шиҥдеп кӧргӧн.\nАнайда ок ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде мен Москвада Кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ федерал фондыныҥ председатели Наталья Стадченколо иш аайынча тушташкам. Туштажу ӧйинде Тергеелик фондтыҥ 2016 јылдагы ла 2017 јылдыҥ 5 айыныҥ туркунына ижиниҥ уч-турулталары шиҥделип кӧрӱлген. Федерал фондтыҥ председатели бистиҥ ижисти јакшы деп темдектеген ле медициналык болуш учун КСГ аайынча тӧлӧӧрине 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧчӧри јӧптӧлгӧн.\n— КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип, медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧриниҥ јакшызы незинде?\n—Бу эп-арганыҥ јакшызы незинде дезе, КСГ аайынча тӧлӧӧриниҥ тӧс ээжизин јӱрӱмде тузаланып бӱдӱреринде: тӧлӧмир чындык болор, јартап айтса, кеми јаан медициналык болуш эткени учун, оныҥ уурын-чӱмдӱзин ајаруга алып, кеми јаан акча тӧлӧӧр. Диагностиканыҥ эп-сӱмелери јанынаҥ башкаланып турган тӱҥей ооруларды эмдегени учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми башкаланып јат. Онызын бир темдек ажыра јартап ийейин: јаҥжыккан эп-сӱмеле кескен аппендицит учун кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ чодыла КСГ аайынча тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми, видеоэндоскопический технологияларды (эл-јон оны пароскопический операция деп билер) тузаланып эмдегенине кӧрӧ, јабыс болор. Андый операциялар јаҥыс ла республикан эмчиликте эмес, је анайда ок кезик аймактардыҥ да эмчиликтеринде ӧткӱрилип турганын ајаруга алза, арткан эмчиликтерге, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган эмдеш-диагностикалык јазалдарды ла эп-аргаларды тузаланып, медболушты бийик чыҥдый кеминде ӧткӱрерине јӱткӱӱрине јилбӱ болор. Анайда ок оорыган улус стационарда јадар кӱндердиҥ тоозы астайт, улустыҥ су-кадыгы орныктырылары тӱргендейт, ӧскӧ оору улустыҥ госпитализациязына јерлер тӱрген јайымдалат, улуска јаҥыс ла видеоэндоскопический операциялар эдери эмес, је анайда ок эмдештиҥ ӧскӧ дӧ озочыл эп-аргаларын тузаланары јеткилделет.\nОго ӱзеери КСГ-ныҥ модели эмдеш канча кире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧрин шиҥжӱде тударын темдектебейт. Эҥ ле учурлузы—эмдеш эмезе операциялар јакшы ӧтсин, бастыра диагностикалык шиҥжӱлерди бӱдӱрери.\nМедициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧри аайынча алдында ӧйдӧ тузаланылган эп-аргалар эмдештиҥ ӧйи јанынаҥ ӧскӧ ууламјыларлу болгон. Оныҥ да учун оорыган кижини чокым кандый да ӧйдиҥ туркунына эмдеп, јаттыргызар керек болгон. КСГ аайынча тӧлӧӧри андый ээжини јоголтот.\n—КСГ-ны тузаланары јанынаҥ телекейлик ченемел кандый?\n—КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип тӧлӧӧри—телекей ичинде тузаланылып турган ла бастыразына јуук ороондордо јакшы уч-турулталарлу болгон система. Оныҥ да учун ол система Россияда тузаланарына талдалган. Тургуза ӧйдӧ Россияныҥ Федерациязыныҥ бастыра субъекттерине КСГ-ныҥ бирлик модели федерал кеминде тӧзӧлип калган.\n—Российский модельге канча КСГ кирет?\n—Калганчы јылдардыҥ туркунына КСГ-ныҥ модели оорулардыҥ группаларын элбедери ле кӧптӧдӧри ажыра јарандырылган. 2017 јылда стационар айалгаларда 315 КСГ ла тӱште эмденериниҥ стационарында 120 КСГ тӧлӧлип јат. Jартап айтса, бу система кӧп тоолу медициналык јеткилдештер учун тӧлӧӧриниҥ аҥылуларын ајаруга алар арга берет.\n—Медициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ јаҥы системазына кӧчӧринеҥ кандый туза болор?\n—Бу система эмчиликтер чыгымдарын чындык орныктырарына ууландырылган: эмчиликтер уур-кӱч операциялар эдип, ӧйдиҥ некелтелерине келиштирте јарандырылган технологияларды тузаланып турган болзо, андый страховой учуралдыҥ компенсациязы јаан кеминде эдилер. Оорыган кижиге медболуштыҥ профили аайынча эмдеш учун КСГ-га кӧчӧрдӧҥ озо тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми тӱҥей болгон. Jартап айтса, эмчиликте эмдештиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јазалдарын ла эп-сӱмелерин тузаланып, медициналык болушты бийик чыҥдый кеминде ӧткӱрерине јилбиркедиш болбогон. КСГ-ныҥ системазы дезе диагностиканыҥ ла эмдештиҥ эп-сӱмелерин јарандырарына јилбӱ болорын бийиктедет.\n—КСГ-ны тузаланганыныҥ кийнинде кандый кӧргӱзӱлер болоры озолондыра темдектелет?\n—КСГ-ны тузаланары госпитализацияны сакыырыныҥ ӧйин кыскартарына, эмчиликтердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин јарандырганы ла медицинаныҥ ишчилериниҥ профессионал билгирлерин бийиктеткени ажыра эл-јонго медициналык болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине, эмдештиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган тузазы јаан эп-аргаларын тузаланарына ууландырылган. Онызы оорулардыҥ, ол тоодо кижи кенек болорына экелип турган ла улус божоп турган оорулардыҥ, диагностиказын јарандырарына, кажы ла оору кижини таҥынаҥ эп-аргала эмдеерине јилбӱ болорын тӧзӧӧрине экелер учурлу.\n—Ольга Алексеевна, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан. Слерге ижигерде ле баштаҥкайларыгарда једимдер кӱӱнзейдис.


Орооныстыҥ байлыгы – оныҥ культуразы - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ бастыра тергеелеринде, анайда ок гран ары јаныныҥ 38 ороонында Јаан этнографиялык диктантты бичиири ӧткӧн. Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнине учурлалган бу керекте Алтай Республиканыҥ 986 кижизи турушкан.\nАР-дыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јетиргениле, диктантты бичииринде эҥ кӧп улус турушкан јер Горно-Алтайсктагы государстволык университет болгон, мында 100 студент ле преподавательдер этнографиялык билимдерин ченеп кӧргӧн. Анайда ок Горно-Алтайскта Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында, АР-дыҥ парламентинде, республиканыҥ аймактарында, текши тооло 20 јерде, Јаан этнографиялык диктантты бичиири ӧткӧн.\nБу јондык керекте јондык ишчилер, јаҥныҥ чыгартулу улузы, ӱренчиктер ле студенттер, культураныҥ ла санаттыҥ ишчилери, јаҥдаган мӱргӱӱл јаҥынаҥ, угы-тӧзинеҥ, иштеген ижинеҥ камааны јогынаҥ, кӱӱнзеген кандый ла кижи туружар аргалу болгон. Республикада диктант бичиген эҥ јаан јашту кижи 74 јашту, эҥ јииди 13 јашту болгонын айдар керек. Ончо јакылталарды чын бӱдӱргени 100 балла темдектелген. Бистиҥ тергееде былтыргы орто кӧргӱзӱ 66,8 балл болордо, быјыл 56,4 балл болгонын айдар керек.\nЭл отоктор ортодогы «Јаан этнографиялык диктант» деген акция ороондо 4-чи јыл улай ӧдӱп јат. Ол орооныста јаткан ук-калыктар, олордыҥ культуразы, тили, јаҥжыгулары керегинде бистиҥ билгирлеристиҥ кемин билер амадула ӧткӱрилет. «Бу керек орооныста јаткан башка-башка улус ортодо најылык колбуларды тыҥыдар ла јарандырар, амыр-энчӱ ле јӧптӱ јадарын јӧмӧӧр амадула ӧткӱрилип јат. Ол анайда ок эл-јонныҥ этнографиялык билимге јилбӱзин тыҥыдат» – деп, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызы Владимир Тюлентин темдектеген.\nМен Јаан этнографиялык диктантты бичииринде быјыл баштапкы катап турушкам. Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында бу керекте туружарга келгендердиҥ кӧп сабазы јондык биригӱлердиҥ, ол тоодо национально-культурный ууламјылу организациялардыҥ турчылары ла башкараачылары, республиканыҥ тӧс калазында јаткан башка-башка укту ла мӱргӱӱл јаҥду улус болгон.\nОнчобыска 30 суракка каруулар беретен јакылталу чаазындар ӱлелген. Олордыҥ 20 сурагы текши сурактар болгон болзо, 10 сурак – бистиҥ тергееде јаткан калыктар керегинде. Јакылталарды бӱдӱрерге телефонды тузаланбас, коштой отурган улустыҥ бичигенин карабас кӱӱнземел айдылган.\nБаштап кӧрӧримде, сурактар јеҥил ле билдирген. Је, санана берзе, кижи алаҥзый беретен эмтир. Темдектезе, баштапкы ла суракта Россияда канча автоном округ, автоном область, край, область, республика ла федерал учурлу канча кала болгонын, одоштой темдектелген каруулардаҥ, чын айдар керек болгон. Текши јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ кӱнӱҥ сайын угуп-кычырып турган тергеелерди канай билбес деп, бичип баштайла, маҥзаарып, булгала бердим. Диктанттыҥ кийнинде келип, Интернеттеҥ кӧрӧр болзо, эки карууны јастыра бичиген эмтирим. Эмезе, татар, адыгей, ительмен ле нивх тилдердеҥ кажызы эҥ кӧп таныкту (66 буквалу) тил болгонын айдар керек болгон. Бодоштыра ла, адыгей тилди темдектегеним чын болуп калганына сӱӱндим. База бир јилбилӱ суракка карууны диктантты бичигендер кокыр-каткылу шӱӱжип берген. Ол калыктардыҥ јаҥжыккан аш-курсагы, быжырган калажы керегинде болгон. Кулебяка (ичинде јӱзӱн-башка курсактар суккан пирог), губадия (кургак творогту, ристӱ, кургаткан јиилектерлӱ ле јымырткалу тату пирог), хуплу (ичинде эттӱ эмезе балыкту тегерик пирог), чепалгаш (творогту теертпек), янтык (ооктогон эттӱ ле јажыл ӧзӱмдерлӱ пирог) деген калаш курсактар адалып, олор татар, чечен, орус, крым-татар, чуваш калыктардыҥ кажызыныҥ болгонын темдектеер јакылта берилген. Бойыгарды ченеп кӧрзӧгӧр, сӱрекей солун эмтир.\nАлтай Республика керегинде сурактарга карууларды берери чик јок јеҥил билдирген. Бойыныҥ билгирлерин ченеп кӧрӧргӧ дӧ бу диктантта турушкадый эмтир. Ондо ады-јолыҥды адабай јадыҥ, оныҥ учун јастыра каруулар бергенинеҥ јаҥыс бойыҥа эби јок, уйатту болордоҥ башка. Сӧс келижерде, кӱӱнзеген улус кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 4-чи кӱнине јетире Јаан этнографиялык диктанттыҥ сайтында онлайн аргала туружар аргалу болгон.\nДиктанттыҥ сурактарына чын каруулар кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде www.miretno/ru сайтта јарлалар.


View Astypalea Aegiali ferries with all ferry providers at Ferries.co.uk\nFind Astypalea Aegiali Ferries with Ferries.co.uk\nFerries.co.uk features all the main ferry providers for the Astypalea to Aegiali route.\nWe offer fantastic rates on all Astypalea Aegiali Ferries so on Ferries.co.uk you will not be disappointed! To look further into travelling on Astypalea Aegiali ferries such as viewing ferry timetables, ferry prices and information on how to book Astypalea Aegiali ferries please select your desired route, number of ferry passengers and then click on search.\n4 Weekly Astypalea Aegiali Ferries (1h 25m)


14.05.2020 - altaicholmon\nС приходом тепла природа ожила и преобразилась, но вместе с ней проснулись и клещи, которые сейчас полны сил, активны и голодны. Клещи — переносчики опасных инфекций, поэтому лучше с ними и вовсе не встречаться, а если уж вы нашили на себе маленького кровососа, то необходимо помнить про соответствующие меры профилактики. О том, как можно\nДепутаты намерены работать над совершенствованием бюджетного процесса\n13 мая, в ГС-ЭК РА прошло заседание рабочей группы по совершенствованию бюджетного процесса в Республике Алтай под председательством Артура Кохоева, руководителя комитета по экономической, финансовой и налоговой политике ГС-ЭК РА. В числе участников совещания были депутаты Республики Алтай, заместитель председателя правительства Республики Алтай, министр финансов Республики Алтай Ольга Завьялова, председатель Контрольно-счетной палаты Республики Алтай\nСпециалисты РИА «Рейтинг» ранжировали российские регионы по уровню вовлеченности населения в малый бизнес. Они анализировали данные, накопившиеся по итогам 2019 года. Лидерами рейтинга являются Калининградская область и Хабаровский край, где на долю работников малых и микропредприятий приходится 23,8% рабочей силы региона. Эксперты полагают, что близость Калининградской области к странам Евросоюза и, с другой стороны, близость\nВ Республике Алтай продлен режим самоизоляции\nГлава Республики Алтай Олег Хорохордин 12 мая внес изменения в распоряжение правительства региона о введении на территории субъекта режима повышенной готовности. Согласно документу, граждане обязаны соблюдать масочный режим при нахождении во всех видах транспорта общего пользования, включая такси, а также при посещении аптек, магазинов, автовокзалов, аэропортов, на остановках всех видов транспорта, в местах общего пользования\nӦйдиҥ ӧдӱжи кайра јандырылбас — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашкан ветерандарыстыҥ тоозы јылдыҥ ла астап јат. Быјылгы 9 Майдыҥ байрамына COVID-19-тыҥ эпидемиязы киришти, оныҥ учун байрам пландалганынаҥ чек башка ӧтти. Је андый да болзо, самоизоляцияныҥ ла кирелендириштердиҥ ӧйинде кажы ла кижи кандый бир эп-арганы тузаланып, Улу байрамысла колбулу акцияларда турушкан. Кан-Оозы аймак ончо акцияларда («Јеҥӱниҥ\nКем де ундылбаган…\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай Шабалин јуртта јаҥыртылган Мактыҥ монументине чечектер салынган. Бистиҥ аймактыҥ кӧп тоолу јакшынак уулдары ла кыстары ол јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган. Шабалин јурттыҥ тӧс јеринде тургузылган кереес ол јерлештеристиҥ эземин тереҥ тоогоныстыҥ темдеги болуп јат. Мактыҥ мемориалында Ӱргӱлјик отко чечектер ле веноктор саларында «Шабалин\nЭэжи-некелтелерди бӱдӱрзебис — бу да јоболды јеҥерис\nЈаҥы коронавирус оору телекейдиҥ бастыра толыктарына једип калды. Ол керегинде кажы ла кӱн јаҥы јетирӱлер јарлалат. Тергеебисте де текши эл-јон кӱнниҥ аайыла јилбиркеген чылап ок, республикада коронавирусла колбой айалга кандый болгонын ајаруда тудат. Бистиҥ редакция бу сурак аайынча чокым каруулар угарга, COVID-19 вирустаҥ улам оорыгандарга тӧзӧлгӧн госпитальдыҥ башкараачызы Наталья ЛАТЫШКОВАГА баштанды. Ол госпитальдагы айалга, пациенттердиҥ\nКоронавирустаҥ улам быјыл Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы элкем байрам јогынаҥ темдектелген. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эл-јонын бу јаан байрамла уткуп тура, Улу Јеҥӱниҥ кӧдӱриҥилӱ парады, «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыды ла темдектелген ӧскӧ дӧ акциялар эпидемиялык айалгалар оҥдолгон кийнинде кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр деп темдектеген. Улу Јеҥӱниҥ Кӱнин јаҥы айалгаларда канайда байрамдаганы керегинде бойлорыныҥ кӱӱн-санааларыла ветерандар,\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин санитарно-эпидемиологиялык айалга, ороонныҥ граждандарын ла экономиказын јӧмӧӧри аайынча јаҥы арга-бӱдӱмдер керегинде сурактарга учурлалган јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген. «Мынаҥ озо ӧйдӧ иштебес кӱндер деп јарлаган кӱндердиҥ ӧйи кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде тӱгенип јат. Текши алза, ол ӧй тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде башталып, алты неделенеҥ кӧп ӧйгӧ улалган. Мындый экстраординарный эп-арга эпидемияныҥ таркаарын\nКажыбыска ла агару кӱн\nУлу Јеҥӱниҥ 75-чи јылдыгыла колбой, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде республиканыҥ эл-јонын АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин уткыган. Бу ок кӱнде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Мактыҥ мемориалында Ӱргӱлјиктиҥ одына чечектер салган. Ол бир минутка унчыкпай туруп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучылдардыҥ эземин кереестеген. Тергеениҥ башчызы анда ла кӱндӱлӱ


18.12.2017 - altaicholmon\nАгаштарды кезерин јаратпай…\nТурачак јуртта Культураныҥ туразыныҥ јанында митинг ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары Тондошка ла Верх-Бийск јурттардыҥ јанында агаштарды кезип баштаганын јаратпай турганын угускандар.\nJарымка ӱч јерде ӧткӱрилер\nАлтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеер амадула Горно-Алтайскта јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде јаҥыјылдык јарымка ӧткӱрилер. Башталатан ӧйи—9.00 саатта.\nИшјалдыҥ эҥ ас кеми бийиктеер\nГосдума ишјалдыҥ эҥ ас кемин (МРОТ) јадын-јӱрӱмге керектӱ акчаныҥ эҥ јабыс кемине јетире табынча бийиктедери керегинде јасак чыгарды.


08.04.2022 - altaicholmon\nИштеген ижиле јозокту Кара эјебис\nКычыраачыларды Кан-Оозы аймакта Јабаган јуртта јаткан РФ-тыҥ иштиҥ ветераны, јууныҥ балазы, кару балдарыныҥ энези, сӱӱген баркаларыныҥ карган энези иркит сӧӧктӱ Кара (Мария) Какпаевна Орусовала таныштырадым. Мария Какпаевна эрӱ, кеберкек чырайлу, јалакай ла кӱндӱзек јаанак. Оныҥ чыккан-ӧскӧн јери Моты-Бажы. Энезинеҥ чыкканы алты бала болгон, тӧрт уул јаш тушта божоп калган, эјези Байыш (Валя) оору болгон, 50\n7-чи таҥмалу школдо тудум иштер ширтелген\nКандык айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайск калада 7-чи таҥмалу школдыҥ јаҥы туразыныҥ тудум иштерин кӧрӱп јӱрди. Школ Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јакылтазыла «Ӱредӱлик» деген эл ӱлекер кеминде тудулып јаткан. «Бу школды тударын ороонныҥ башчызы бойы јӧптӧгӧн сӱрекей учурлу объект. Кичӱ изӱ айда мында тудум иштердиҥ баштапкы бӧлӱги тӱгенер. Бӱгӱн бис подрядчиктерге\n«Кӧзиле кӧрзин, кӧксине алынзын деп амадаганыс»\nТулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Туулу Алтайдыҥ «Амза» деп агропромышленный паркында ӧткӱрилген Jылгайакта болуп, бу озогызын ойгозып, эртегизин эзедип jаткан байрамды уулап-баштап апарган Ирина ЯЛБАКОВАЛА элес эрмек-куучын ӧткӱргенис. – Ирина Григорьевна, ӧткӱрген байрамаар jарады… – Незиле jарады?.. – Баштапкызында, ӧткӱрерге ле болуп ӧткӱрбегенеер jарт кӧрӱнди. Экинчизинде, балдар кӧп болгоны ла кӧп ойындар ойнолгоны jарады. Ӱчинчизинде, кӱнди\nРеальное лицо «Укокской принцессы»\n6 апреля в Национальном музее имени А. В. Анохина состоялась презентация реконструкции скульптурного портрета женщины из кургана №1 могильника Ак-Алаха-3, названной в народе «Укокской принцессой». На презентации выступили главный научный сотрудник Института археологии и этнографии СО РАН Наталья Викторовна Полосьмак, советник главы Республики Алтай по межнациональным вопросам и сохранению и развитию алтайского языка Иван Итулович\nСо статьи ветерана труда, к.ю.н., профессора, Заслуженного работника РСФСР, Почетного гражданина РА и Чемальского района, члена Союза Журналистов России С. С. Тюхтенева начинаем серию публикаций, посвященных 85-летию со дня рождения Председателя Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай первого и второго созывов Д. И. Табаева. Своими воспоминаниями о Данииле Ивановиче поделятся его соратники, ветераны государственной службы и\n5 апреля состоялась презентация документального фильма «Завещание», посвященного первому алтайскому писателю, миссионеру и первому алтайскому священнослужителю, протоиерею Михаилу Чевалкову. В мероприятии принял участие глава Республики Алтай Олег Хорохордин. «Главный герой фильма – это выдающаяся личность, истинный масштаб которой до сих пор, наверное, не оценен по достоинству. Михаил Васильевич Чевалков был человеком творческим, созидательным, из породы\n«Снежный барс — хозяин горных вершин»\nВ Ташантинской сельской библиотеке прошел экологический сторителлинг где приняли участие третьеклассники МКОУ «Ташантинская ООШ» под названием «Хозяин гор», посвященный охране снежного барса и популяризация природоохранной деятельности. Библиотекарь Акерке Интанова предложила ребятам отправиться в путешествие и узнать о краснокнижном животном – снежном барсе. Акерке Джанарбековна поведала, о том какую роль играют животные дикой природы. Увлекательный рассказ