Алтаы тил 1 | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nАлтаы тил 1\nАлтай тил 1 «А» класс\nТема: Бил, сÿÿ тöрöл тилинди. Ÿренгенин быжулаары.\nАмадулары: 1) Ÿренчиктердин ÿренген темалар аайынча билгирин быжулаары.\n2) Тапкыр, билгир болорына онон ары таскадары. Оос куучын – эрмегин темиктирери.\n3) Ÿренчиктерди тöрöл тилин тооп, сÿÿп jÿрерине jилбиркедери.\nУрокко керектÿ jазалдар: бичиктер, прописьтер, каламдар, ребустарУроктын бÿдÿми: ÿренгенин быжулаарыУУД – лар: Регулятивный УУД: бойынын кöрÿм – шÿÿлтезин чыгара айдып билери Личностный УУД: ÿредÿге jилбиркегени Бойын темдектеп билери Коммуникативный УУД: ÿрее – jелелерин лаптап угуп ла ондоп, jöмöжип билери Тургузылган амадуларга ла сурактарга чын ла толо каруулар берип билери Текши иште тен – тай турумкай туружып билери Познавательный УУД: ребустар, тапкыштар табып билерине ууламjыганы Тÿп – шÿÿлте айдып билери Бой – бойына ла берилген сурактарга jöмöжип билери Берилген jурук аайынча сурактарына каруу берериУроктын\nбöлÿктери: Уроктын öдöтöн аайы: Аjару:\nАмыралтаАру бичииринин минуды СлайдтарСлайдта логикалык иш 12-13, jурукла ишАмыралта (слайд)\nУроктын итогыРефлексия Келген айылчыларга баштанып, эзендежип ийели.\nБой – бойорго эжерлей туруп,\nŸредÿчини öткöнип ийигер:\nСенде тумчук, менде тумчукСенде кöстöр, менде кöстöрСенде колдор, менде колдорКучактажып ийеле, кÿлÿмзренип ийелиБÿгÿнги урокто сÿреен jакшы иштейиктер.\n-Тÿс, ле эптÿ отурыгар. Ишти баштайыктар.\nТабышкак табып ийигер:\n-Узун куйрукту сыйкылдайтан анычак сырды jип сÿÿнетен анычак . Ол не андый? (чычкан).\n-Мыркылдуш айылдын тындузы\nкаймак ла сÿт ичип – jиир.\nЧычканакты сÿрÿжип, кезикте\nтудуп та болбос кÿлÿк. Ол не? (киске)\nАйдарда биске бÿгÿн кемдер айылдап келген эмтир? –Эйе. Туку ла Америка jеринен эки айылчы биринчи «А» - нын ÿренчиктеринин билгирин ширтеп келгендер.\nКемдер болот не?\nТом ло Джерри.\nОлор кемдер? Бу чöрчöктин нези болот не? ( тöс геройлоры)\nОлордын сÿр – кеберин сöслö jурап беригер.\nТом ло Джерри тегинеле Алтай jерди ширтеп - шиндеп келген эмес, а слерди ÿренген таныктар аайынча билгирлерер ченеп келгендер, кожо jакылталар экелгендер.\n(таныктарды кöргÿзип, ол таныкка сöс лö эрмектер тургустыртар).\n-Туруп амырап ийектер.\nБистер бакалар. Олор канайда отурат?\nБакалар калыгылайт, саста бапылдажат.\nБийикке секиреле, jерге келип отурат.\nКÿнге колын чöйöлö, öрö катап секирет.\nБут кырына турала бажын кекийт – кекийт.\nБака. Бу сöстö канча ÿйе? (2)\nСöстин бажында кандый табыш угулат? (б)\nАйдарда кандый ишке бисти кискечек ле чычканак баштандырат? (б таныкты эске алынары)\nБ танык керегинде нени айдып ийер аргабыс бар? ( туйук, ÿнгÿр, эжерлÿ п)\nП таныкка сöс тургузып ийигер. Башказы кайда, jартап ийектер.\nПрописьтерерди ачып, колдорорго каламдарарды алып, тÿс отурып ару бичииринин минудын öткÿрип ийектер.\n-Ишти онон ары улалтып ийектер.\nАлтай jерге келеле, бу эки герой сöстöр ÿренгендер,олорды бичиирге ченежерде , кезик таныктар jылыйып калган. Олорго болужарыстар ба?\n- Сан ла башка jакылта: jурукта jуралган эдимдерди сÿрекей тÿрген табар керек.\n- Онон ары биске кискечек эрмектер кычырзын деген. Эрмек тегин эрмек эмес, а башка, jуруктарды тузаланып кычырар.\nЛаптап доского кöрÿп, кöстöрöрди амырадып ийектер.\nБир канча тапкырын ченеер иштерди чычканак экелген.\n-Бÿгÿн урокто нени эттибис?\nКандый билгирлер керек болды бу иштерди бÿдÿрерге?\nJаны алган билгирлерерди кöргÿзерге кандый эдилгелер эттигер?\n- Бис кандый укту албаты? (алтай)\n- Тöрöл jеристин ады кандый? (Алтай)\nБис бойыстын тöрöл тилисти тоойдыс па?\nАлтай тилле чокым – jарт, jайым куучындап билерге нени эдер керек?\n-Эйе, кажы ла кижи бойынын чыккан – öскöн jерин тооп, сÿÿп, тöрöл тилиле оморкоп, jайым, чын тузаланып , куучындап билер керек. Слерде андый амаду бар ба?(эйе)\n-Айдарда бу келген айылчыларга билгирлерерди бийик кеминде кöргÿскен болзоор кÿлÿмзиренген теертпекке тертпегерди салыгар, орто кеминде деп сананып турган болзогор бу эренистÿ кÿÿн – санаалу теертпекке салыгар, нени де билбезер, нени де эдип, айдып болбогон болзоор кунугып калган тертпекке салыгар.\nКелген айылчыларга ачык jолдор кÿÿнзеп, ÿйдежип ийектер.\n-Jакшы болзын. Урокто иштенген учун, слерге, jаан быйан.\nУрокко беленин ширтеерÖткöништерКарууларКарууларКарууларПрописьтерде ишŸредÿчи базып болужатСöстöрлö иш2 башка рядла таап ийектерТекши ишРебустарды табып ийектеркарууларМБОУ «Белтирдин орто ÿредÿлÿ школы»\nАчык урок 1 класс «А»\nТема: «Бил, сÿÿ тöрöл тилинди»\nТургускан ÿредÿчи: баштамы класстын ÿредÿчизи Малчанова Донара Валерьевна\nАлтаы — уникалный природно-рекреатсионный раыон ыузхной сибири\n2 класс тил\n3-чыу класс малкар тил\nКумырканова г.б. Тил туралы wорд 3\nРаб прогр. 5 кл. Алт.тил\nТил дамыту пнинен такырыптык кунтизбелик жоспар\nВнекл алт тил\n← Лондон 5 класс умк кузовлев Лондон 8 класс →


Пазырык: озогы ӧйдӧҥ бӱгӱнге јетире - altaicholmon\nПазырыктыҥ телекейлик јарлу корумдарын корыырына ла чебер тузаланарына учурлалган ӱлекерле таныштыру, анайда ок билим семинар јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Улаган аймакта ӧткӧн.\nТелеҥиттердиҥ «Кӱн» деген биригӱзиниҥ Президенттиҥ гранттарыныҥ кӧмзӧзиниҥ јӧмӧлтӧзин алган «Музеефикация и популяризация царских курганов Пазырыка» деген ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱреринде Горно-Алтайсктагы госуниверситет, Государстволык Эрмитаж, «Ак Чолушпа парк», Алтай Республиканыҥ кеендик ле јайаан ишчилери туружат.\nПазырыктыҥ баштапкы корумын касканыныҥ 90 јылдыгына учурлалган јуунда Государстволык Эрмитажта Пазырыктыҥ коллекциязыныҥ коручылы Елена Степанова, РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады Иван Белеков, ГАГУ-ныҥ баш билим ишчизи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Никита Константинов, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча камыстыҥ Алтай Республикадагы комитединиҥ качызы, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова, ӱлекердиҥ башкараачызы Алена Маикова ла о. ӧ. улус јетирӱлер эткен.\nКазылган корумдарда тургуза ӧйдӧ билим ле орныктыру иштер, корумдар јаткан јерди јазаар иштер ӧдӧт. Олордо Улаган ла Балыктујул јурттардыҥ улузы, ӧскӧ тергеелердеҥ бойыныҥ кӱӱниле иштеп келген билимчилер туружат. Пазырыктыҥ корумдарынаҥ чыккан, эмди Государстволык Эрмитажта корыган эдимдердиҥ Айдана Тадыкина, Айсула Такина, Аржан Кухаев, Владимир Моносов, Валентина Саксаева, Ольга Саватова, Кару Ортонулов ло АР-дыҥ ӧскӧ дӧ јарлу устары эткен копиялары кӧрӱге чыгарылган ла билимчилер олорды бийик баалаган.\n(Пазырыктыҥ корумдарында эмдиги ӧйдӧ ӧткӧн иштер керегинде элбеде бичимелди газеттиҥ ээчий номеринеҥ кычырыгар).


Алексей Тадыкин — грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионы - altaicholmon\nАлексей Тадыкин — грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионы\nЧаган айдыҥ 18-21 кӱндеринде Ростов-на-Дону калада грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионады ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ бу јаан маргаандарда беш кӱрешчи турушкан: Алексей Тадыкин, Юрий Тапаа, Айвар Енчинов, Эркин Карабашев, Точын Майманов.\nОлимпий ойындардыҥ алдындагы талдаштарлу маргаандар деп чотолгон бу Чемпионатта 63 кг бескеде јеҥӱни бистиҥ јерлежис Алексей Тадыкин алып, Россияныҥ чемпионы деп атла адатты! Алексей — бистиҥ тергеениҥ грек-рим кӱреш аайынча школыныҥ ӱренчиги, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, Россияныҥ юниорлор ортодо чемпионы, Европаныҥ первенствозыныҥ мӧҥӱн призеры, Россияныҥ 2019 јылдагы Чемпионадыныҥ финалисти, Телекейдиҥ первенствозыныҥ призеры, ГАГУ-ныҥ студенти. Оныҥ тазыктыраачылары — ады-чуузы чыккан кӱрешчилер Зиновий ле Любим Матыевтер.\nКурай јурттыҥ уулы Алексей Тадыкинниҥ бу маргаандарда јеҥӱлерин јеҥил болгон деп айдарга јарабас. 63 кг бескеде 30 кӱрешчи маргышкан. Анчада ла кӱч ӧткӧн деп, Владимирский областьтыҥ кӱрешчизи Рубен Минасянла ӧткӧн баштапкы кӱрешти тазыктыраачылары темдектейт. Минасянды Алексей 7:10 тооло јеҥген. Јарымфиналдагы туштажу база сӱреен кӱч болгон. Алексей озо баштап Мордовияныҥ спортчызы, бу ла јуукта Белградта ӧткӧн Телекейдиҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан Жамболат Локьяевке јеҥдиртип јаткан болгон. Је кӱрештиҥ ӧткӧн аайын бойыныҥ колына алып, фавориттиҥ табаруларын бийлеп, бистиҥ јерлежис Локьяевти 6:2 тооло јеҥип алган! Финалда Алексей Санкт-Петербургтыҥ ады-чуузы чыккан бӧкӧзи Марат Гариповло туштажатан болгон, је бу спортчы су-кадыгынаҥ улам кӱрежип болбогон учун јерлежис Россияныҥ чемпионы деп атла адатты. Марат Гарипов экинчи јерде болды.\n55 кг бескеде кӱрешкен грек-рим кӱрешчи Юрий Тапаа бойыныҥ бескезинде финалга чыгып, кӱлер јеҥӱни ойноп алды. Юрий — спорттыҥ узы, Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы, Россияныҥ ла Сибирьдиҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, призеры, ГАГУ-ныҥ психолого-педагогический факультединиҥ студенти. Оныҥ тазыктыраачылары — РСФСР-дыҥ спортыныҥ устары, физический культураныҥ отличниктери, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачылары Геннадий Борисович Чильчинов ло Аржан Михайлович Мюсов.\nЮраныҥ бескезинде 26 кӱрешчи болгон. Бистиҥ јерлежис ӱч туштажуны ойноп алган. Финалга чыгар туштажуда Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы Виталий Кабалоевке јеҥдирткен ле кӱлер јеҥӱни ойноп алган. Юра бу јеҥӱзиле ороонныҥ јуунты командазыныҥ турчызы болгонын «быжулап» койды.\nРостов-на-Донуда ӧткӧн бу Чемпионатты алтай грек-рим кӱрешчилерге јарамыкту болгон деп айдып, одус јылдаҥ кайра ӧткӧн мындый ок Чемпионатты эске алып ийер керек деп сананып турум. Бу ла Ростов-на-Донуда ол тушта РСФСР-дыҥ ӧткӧн Чемпионадында алтай алып-баатырыс Аҥчы Самтаев јеҥип, јаан маргаандарга јолын ачкан эди.\nБис јеҥӱчилдерди уткыйдыс! 2021 јылда олордыҥ ороон ло телекей кеминде јеҥӱлери алтын болзын деп кӱӱнзейдис!


Госдума јаратпады - altaicholmon\n50 Вт-таҥ бийик ийделӱ ле кызыдып кӱйдӱретен лампаларды тузаланбас деген некелтени Госдума јаратпады.\nКызыдып кӱйдӱретен тегин бир лампаныҥ баазы 50 салковойго јетире, энергияны кымакайлаачы лампаныҥ баазы 200 салковойдоҥ ӧрӧ. Оныҥ учун кандый лампаны садып алатанын Россияныҥ улузы бойлоры талдап алзын.


«Арина» — Шабалинниҥ сценазында - altaicholmon\n«Арина» — Шабалинниҥ сценазында\nӦткӧн амыралта кӱнде культураныҥ Шабалиндеги тӧс јериниҥ сценазында «Арина» деген спектакль једимдӱ ӧтти. Ол Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ «Арина» деген романы аайынча тургузылган.\nШабалинде Эземниҥ ле Мактыҥ јылы «Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» ӱлекериле баштапкы алтай роман аайынча тургузылган кӧдӱриҥилӱ «Арина» деген спектакльла ачылды.\nПартияныҥ бу ӱлекери јурт јерлердиҥ клубтарын ла кичинек калалардыҥ Культура тураларын јӧмӧӧр амадула тӧзӧлгӧн. Ол онойдо ок ДК-ларды ла јурт клубтарды јарандырарга федерал, тергеелик ле јербойындагы бюджеттердеҥ чыгарылган акча-манатты чокым тузаланарын ајаруда тудат.\nОнойдо ок бу ӱлекер балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын материально-технический јанынаҥ тыҥыдары, олордыҥ репертуарын јаҥыртары, балдарга кӧргӱзӱ-тургузулар улуска элбеде јилбилӱ болзын деп иштейт.\n2019 јылда бу ӱлекер аайынча Шабалин аймакта Лазарь Кокышевтиҥ «Арина» деген романы аайынча спектакль тургузар иштер ӧткӧн. Бу тургузуда бир бӧлӱк профессионалдардыҥ командазы иштеди.\nРоманга тайанып, бичиичи, сценарист Нина Унукова јакшынак сценарий бичиген. Ол аайынча режиссер Завид Гасанов спектакль тургускан, ого Алтынай Нефедова болушкан. Спектакльга кӱӱни бичиген кижи — композитор Азулай Тадинов. Керектӱ ӱн-табыштар аайынча Николай Архипов иштеген, сценаны Артем Омин кееркеткен. Спектакльга керектӱ кеп-кийимдерди Елена Лядина талдаган. Ӱлекерди башкарган кижи — Елена Тахтаева.\nТергеениҥ ле аймактыҥ профессионалдарына баштадып, спектакльда, ӱлекердиҥ некелтезиле, јербойыныҥ тегин ле албаты-јоны ойногон до, бар-јогыла болушкан да. Белетеништӱ, репетицияларлу иштер канча айдыҥ туркунына улалып келген. Команданыҥ ӧмӧ-јӧмӧ јаан ижиниҥ турултазы — эки сааттыҥ туркунына јык толо залда улустыҥ колчабыжулары, каткызы, кӧстӧриниҥ јажы.\n«Аринаныҥ» премьеразында Шабалин аймакта јаткан кӧп улустыҥ јылдыстары чагылган деп айдар керек. Профессионал эмес актерлордыҥ кажызы ла бойыныҥ сценада ролин торт чыннаҥ ла јӱрӱп тургандый. Тӧс героиняны Айсулу Теренгина ойногон, оныҥ сӱӱген Одойды Шабалиндеги культураныҥ тӧс јериниҥ ишчизи Руслан Башпаков ойногон.\nСпектакльда турушкан кӧп саба актерлор бу ла аймакта јаткан улус болды: балдар, јииттер, иштеп турган улус, пенсионерлер. Онойып, спектакльда Анастасия Горохова, Арина Тахтаева, Софья Исаева, Самыр Рыков, Леонид Ерленбаев, Альберт Абрамов, Юрий Скударнов, Айдар Нефедов, Альберт Тантаков, Артем Омин, Николай Шпилеков, Влад Антипин, Константин Нефедов, Андрей Медов, Августа Меркетова, Валентина Каланакова, Светлана Сумачакова, Любовь Иртешева, Рита Бакиянова, Татьяна Тодошева, Татьяна Бочарова, Антонина Нефедова, Айдар Малчинов, Анатолий Чесноков, Инесса Каланакова, Мирлан Мусанов, Руслан Башпаков, Айсулу Теренгина ойногондор.\nСпектакль божогон кийнинде, кӧрӧӧчилерге ле актерлорго, ӱлекердиҥ туружаачыларына депутаттардыҥ аймак Совединиҥ председатели Л. В. Андреева баштанып, уткуулду сӧзин айдып, бу спектакльдыҥ кӧргӱзӱзи Эземниҥ ле Мактыҥ јылын ачканын темдектеди.\n«Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла режиссер Завид Гасанов, сценарист Нина Унукова ла композитор Азулай Тадинов кайралдаттылар.\nЗавид Гасанов — спектакльдыҥ режиссеры:\n—Актерлорымга быйаным айдар кӱӱним бар. Олорго коркышту кӱч болгон, је бис ончобыс спектакль бийик кеминде болзын деп чырмайып иштегенис. Спектакльды белетеп турала, бир биледий боло бердис. Онойдо ок канча јылдардыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган командамга — Азулай Тадиновко, Нина Унуковага быйан айдадым. Кӧрӧӧчилерис биске ӱренерге, ӧзӧргӧ болужат.\nНина Унукова — сценарист, бичиичи:\n—Чынынча айтса, мында чыккан Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ «Ариназын» тургузып иштеерге сӱрекей кӱч ле каруулу болды. «Аринаны» Шабалин аймакта јаанду-јашту ончозы билер. Бис «Аринага» јаҥы јӱрӱм берер амадуга једингенис деп чотойдым. Актерлордыҥ ойыны алаҥ кайкатты, бу улустыҥ јайалтазы меге ачылта болды. Шабалинниҥ јери јайалталарыла бай болгонын база катап билип алдыбыс.\nИраида Охрина — РФ-тыҥ ла АР-дыҥ нерелӱ артисти:\n—Јакшынак тургузу, актерлордыҥ ойыны јакшы болды. Мындый спектакльдарды республиканыҥ ончо аймактарында тургузар деген кӱӱнземел бар. «Арина» спектакль узун јӱрӱмдӱ болзын.\nКӧрӧӧчи Айару Тохтонова:\n—Мен — спектакльдар сӱӱчи, театрдыҥ јаантайынгы айылчызы. Тергеебисте ончого јуук спектакльдарды кӧргӧн ченемелдӱ кӧрӧӧчи деп айдарга јараар. «Аринаны» сценада кӧрӧргӧ Шабалинге де барып келдим. Л. Кокышевтиҥ романыла тургузылган бу спектакльды кӧрӧргӧ јаҥыс та Шабалин аймактыҥ эмес, је, мен чилеп, башка да аймактардаҥ, каладаҥ улус албаданып келип јӱрген. Бу айалгала коштой кӧрӧӧчилердиҥ текши кӱӱн-санаазын да кӧргӧжин, профессионал эмес те болзо, театр улуска сӱрекей керектӱ деп темдектедим.\nАкустика ла башка да кажылгактарды чотко албаза, актерлор јакшы ойногон, сӱреен албаданган деп сезилет. Спектакль кӧп улуска јараган.\nКӧрӧӧчи Ольга Топтыгина:\n—Талдама тургузу болды, актерлор јакшы ойногон. Ончо неме чынга тӱҥей болды. Спектакль мени революцияныҥ ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйлӧрине апарды.\n—Бу керек-јаракта турушкан ончо улуска быйаным айдадым. Меге актерлор сӱрекей јараган. Кезик јерлерде тойо каткырдым, кезикте ыйладым да. Аринаныҥ уулы Караны ойногон уулчак ондый јакшы, канайып албаданып ойногон эди, ада-энезиниҥ оморкодузы! Айдар Александрович (А. Малчинов — ред.) јаҥыс ла спортчы эмес, је анайда ок талдама актер деп кем билген? Сӱреен кайкатты. Аринаны ойногон кыс кӧрӧӧчилерге ончозын сӱрекей јакшы јетирди. Одойдыҥ эјелери болгон эпшилер канайып ойногон эди… Текшилей айтса, ончозы талдама. Мындый керек-јарактар канча кире кӧп болгон болзо — артык болор эди. Акту кӱӱнимнеҥ база катап быйан.\n«Аринаныҥ» премьеразы мынайып ӧтти. Оныла спектакльды тургускан улусты ла кӧрӧӧчилерди уткыйдыс. Бу спектакль база да катап аймакта ла республикада јаткандарды сӱӱндирер деп иженедис.


Олег Хорохордин јууныҥ ветераныла тушташкан - altaicholmon\nОлег Хорохордин јууныҥ ветераныла тушташкан\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Јеҥӱниҥ кӱни алдында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны Мария Ивановна Ждановага барып, оны бу байрамла уткыган.\n«Кош-Агаш аймакта болгон јеткер керегинде јетирӱ јӱрӱмниҥ кандый бортык болгонын ла бой-бойысты чеберлеп јӱрер керек болгонын биске такып кӧргӱсти. Мынызы анчада ла Улу Јеҥӱниҥ байрамыныҥ алдында јакшы сезилет. Оныҥ да учун бош ӧй јок то болзо, Мария Ивановна Ждановага келбес аргам јок болгон» — деп, тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\n«Слер бастыра јӱрӱмигерди улустыҥ јӱрӱмин аргадаарына учурлаганар, јууны бажынаҥ ала учына јетире медсанбата санитарка болуп ӧткӧнӧр, соҥында Майма аймактыҥ эмчилигинде иштегенер. Алтайдыҥ канча кире улузыныҥ јӱрӱмин аргадаганаарды тоолойтоны кӱч керек. Слердиҥ эткен ижигер учун бажымды јабыс эҥчейтедим» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nМария Ивановна республиканыҥ башкараачызыныҥ молјуларын бӱдӱреечиге јууныҥ јылдарында шыркалу улусты канайда кичеегени керегинде куучындаган. Ол шыркалу јуучылдарды аргадап аларга болуп, кӧп катап канын табыштырган. Јууныҥ да кийнинде јылдарда донор болгон. «Јуу ӧйинде мениҥ колдорым ажыра кӧп тоолу шыркалу јуучылдар ӧткӧн. Улу Јеҥӱниҥ кӱни, 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱни, бӱгӱнги ле кӱн ошкош јылу болгон. Мен оны качан да ундыбазым» — деп, ветеран айткан.\n«Слердиҥ ийде-кӱчерге јаҥыс ла јакшы кӱйӱнер керек! База да кӧп јаш јажагар деп кӱӱнзейдим. Слер чыдап јаткан ӱйеле, школдыҥ ӱренчиктериле, јашӧскӱримле ӧткӱрип турган иште база эрчимдӱ туружадар. Ол учун Слерге јаан быйан» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nМария Ивановна Жданова 1922 јылдыҥ чаган айыныҥ 10-чы кӱнинде Новосибирский областьтыҥ Доваленский районыныҥ Волчанка јуртында чыккан. Бийсктиҥ медшколын ӱренип божоткон соҥында, Свердловский областьта балдардыҥ туразында медсестра болуп иштеп баштаган. 1941 јылдыҥ јаҥар айында јууга атанган. Бастыра јуу-чакты јуучыл медсестра болуп ӧткӧн лӧ 1-кы Белорусский фронтло Берлинге јеткен. Рейхстагтыҥ стенезинде бойыныҥ кыс ӧбӧкӧзин – Черникова – бичиген.\nЈууныҥ кийнинде јылдарда Мария Ивановна Алтай крайда Красногорсктыҥ эмчилигинде ле Горно-Алтайсктагы областной эмчиликте, 1953 јылдаҥ ала Майма аймактыҥ эмчилигинде иштеген. Эмди бу эмчилик ветеранды јаантайын јӧмӧйт. 1986 јылда амыралтага чыккан. Эмди Маймада барказыныҥ билезиле кожо јадат.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Јеҥӱниҥ кӱни алдында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыла, јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан ӱйлериле, тылдыҥ ишчилериле, иштиҥ ветерандарыла тушташкан.\nТуштажу П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Анда тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи ветерандарла чай ичип, эптӱ-јӧптӱ куучындашкан.\n«Јуу-чак бистиҥ ороонныҥ бастыра улузына табарган. Кажы ла биледе таадалары канайда јуулашканы керегинде эзем агару чеберлелет. Ол керегинде балдарга, баркаларга айдылат. Таадалары кандый јалтанбас улус болгоны керегинде куучындар ӱйедеҥ ӱйеге улалат» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nОйротияныҥ улузыныҥ фронтто јалтанбай јуулашканын, Туулу Алтайда Советский Союзтыҥ Геройлоры ас эмес болгонын, кӧп саба јуучылдар ордендерле, медальдарла кайралдатканын ол база темдектеди. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында јуулашкан таадалары керегинде база куучындаган.\nО. Хорохордин чыдап јаткан ӱйени тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына таскадарында јаан јашту ӱйениҥ камаанын темдектеп, олорго эрчимдӱ гражданский кӧрӱми учун быйанын айткан.\nВетерандар Јеҥӱге канайда јеткендери, ат-нерелӱ керектер, најылык ла бой-бойын јӧмӧжӧри, јууныҥ кийниндеги уур јылдар керегинде куучындаган. Олор эрмек-куучын ӧйинде бир канча сурактар кӧдӱрген. Ол сурактар медициналык јеткилдешле, јаан јаштуларды јеҥилтелерле јеткилдеериле, јайаан ветеран ӧмӧликтерди јӧмӧӧриле колбулу болгон. Олег Хорохордин ачык-јарык эрмек-куучынга јаантайын белен болгонын, бастыра сурактар ла кӱӱнземелдер јазап шиҥделерин темдектеген.\nТуштажу эл театрдыҥ јаан залында кӧдӱриҥилӱ керек-јаракла улалган. Анда Олег Хорохордин јуулган улусты Јеҥӱниҥ кӱниле уткыган.\n«Бу кӱнди бис фашизмди јеҥген бастыра албатыныҥ јаан ат-нерелӱ кереги деп тоойдыс ла ундыбайдыс. Бис јаан јашту ӱйеге ӱстистеги амыр-энчӱ теҥери, ченемел ле ойгорлык, ат-нере ле јалтанбас, јууныҥ кийнинде јылдарда Туулу Алтайды чеберлеп ле орныктырып алган учун быйанду јӱредис» — деп, республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\nОл јууныҥ ветерандарына, тылдыҥ ишчилерине, јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан ӱйлерине бек су-кадык, јакшы јадын-јӱрӱм, узун јӱрӱм ле амыр-энчӱ кӱӱнзеген.\nБу керек-јарак республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген ветерандардыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ байрамдык ойын-концертиле тӱгенген.


Чыгымныҥ орныктырар кеми кӧптӧдилген - altaicholmon\nЧыгымныҥ орныктырар кеми кӧптӧдилген\nГорно-Алтайскта улустыҥ таҥынаҥ тураларыныҥ газификациязына бир катап берилетен материальный болуштыҥ кеми 5 муҥнаҥ 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Андый јӧпти Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бу јуукта ӧткӧн сессиязы јӧптӧгӧн.\nТураныҥ газификациязы аайынча јеткилдештер учун акча тӧлӧӧр аргазы јок улусты јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧргӧ, компенсацияныҥ кемин 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧткӧнинеҥ ӱзеери, андый јӧмӧлтӧни алатан улустыҥ тоозы база кӧптӧдилген.\nАнайда ок билениҥ бир кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми јанынаҥ некелтелер такыптаҥ кӧрӱлген. Мынаҥ озо ӧйдӧ кижиниҥ таҥынаҥ туразыныҥ газификациязына акчала бир катап материальный болуш эдер тушта билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми прожиточный минимумныҥ 150 процент кеминеҥ ас болзо берилер болордо, эмди дезе кажы ла кижи бажына келижип турган андый кирелтениҥ кеми 200 процент кеминеҥ ас болор аргалу деп јӧптӧлгӧн. Јӱрӱм јӱрерине керектӱ акчаныҥ бистиҥ тергеедеги эҥ ас кеми канча кире болоры јербойында јӧптӧлип јат. Тургуза ӧйдӧ андый акчаныҥ кеми бистиҥ тергееде 9429 салковой (АР-дыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 252-чи таҥмалу јӧби аайынча), јартап айтса, билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми 18859 салковойдоҥ кӧп болбос керек.\nГазификацияга болуш алар јеҥилтелӱ улустыҥ тоозында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары ла кенектери – олордыҥ кирелтелериниҥ кеми канча кире болгонынаҥ камаан јогынаҥ.\nАнайда ок каланыҥ администрациязыныҥ адылу болужын билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми јербойындагы прожиточный минимумныҥ кеминеҥ эки катапка кӧп эмес мындый улус база алар аргалу:\nа) јуу-согушту керектердиҥ ветерандары;\nб) јажы 60 ла 55 јашка јеткен улус (эр ле ӱй улус);\nв) баштапкы ла экинчи группалардыҥ кенектери;\nе) балдарлу билелер.\nБир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ бичиген угузу бичиги аайынча ла керектӱ документтерди табыштырган соҥында тӧлӧӧр. Олорды Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ тура ла јонјӱрӱмдик политика аайынча бӧлӱгине мындый сурула табыштырар керек: Коммунистический проспект, 13 (тӱрген болуштыҥ туразыныҥ кийни јанында), телефон 2-40-68.\nӦрӧ адалган улустаҥ туразына газ ӧткӱрерге кӱӱнзеген улус анайда ок республикан бюджеттеҥ 15 муҥ салковойдыҥ јонјӱрӱмдик тӧлӧмирин алар аргалу. Бу суракла Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ структурный бӧлӱгине, чокымдап айткажын, Горно-Алтайсктыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча башкартузына мындый сурула баштанар керек – Мичуринниҥ оромы, 2.\nБаштапкы да, экинчи де учуралдарда бир катап тӧлӧлип турган акча-јӧмӧлтӧ бӱдӱрген ишти керелеп турган акттар аайынча тӧлӧлӧт. Ол акчаны тӧлӧӧр тушта газификацияныҥ чыгымыныҥ кеми канча кире болгоны ајаруга алылат.\nӦрӧ адалган бӧлӱктерге келижип турган улус таҥынаҥ туразыныҥ газификациязыныҥ чыгымдарыныҥ кемин государствоныҥ болужыныҥ шылтузында 35 муҥ салковойго астадып ийер аргалу.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетирӱзиле, тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ таҥынаҥ туралардыҥ газификациязын ӧткӱрер тушта эл-јонго эдилип турган јонјӱрӱмдик болуштыҥ кемин кӧптӧдӧри аайынча јакылтазын бӱдӱрип тура, министерство келер ӧйдӧ кезик улус 15 муҥ салковой кемдӱ ӱзеери болушты тузаланарына керектӱ келиштирте документтер белетейт.\nБир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ бичиген угузу бичиги аайынча ла керектӱ документтерди табыштырган соҥында тӧлӧӧр:\nа) угузу бичик бичиген кижиниҥ паспортыныҥ эмезе кижини керелеп турган ӧскӧ документтиҥ копиязы;\nб) кижи кандый бир бӧлӱк улустыҥ тоозына кирип турганын керелеген кере бичиктиҥ эмезе ӧскӧ документтиҥ копиязы;\nв) кижи газификация ӧткӱрилип турган турада јадып турганын керелеген документ;\nг) угузу бичик бичиген кижи ле тураныҥ газификациязын ӧткӱрип турган подрядный организация ортодо јеткилдештер ӧткӱрери керегинде тургузылган јӧптӧжӱниҥ копиязы;\nд) тураныҥ газификациязы аайынча бӱдӱрген иштердиҥ угузу бичик бичиген кижи ле подрядный организация кол салган актыныҥ копиязы;\nе) бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ сберкнижказыныҥ адылу счедына эмезе пластиковый картазына кӧчӱрери керегинде кижиниҥ угузу бичиги;\nж) 1-кы пункттыҥ «в», «г», «д», «е» подпункттарында кӧргӱзилген улустыҥ кезиги билезиниҥ улузыныҥ кирелтелерин керелеп турган документтер табыштырар, чокымдап айтса:\nбилениҥ иштеп турган улузы калганчы ӱч айдыҥ туркунына алган кирелтелер керегинде справка табыштырар;\nбилениҥ иштебей турган улузы эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ тӧс јеринеҥ ишјоктыҥ акча-пособиезин алып эмезе албай турганы керегинде справка табыштырар;\nпенсионерлер ле кенектер алып турган пенсиязыныҥ кеми керегинде справка табыштырар, ол тоодо бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмир кӧстӧӧри керегинде угузу бичикти табыштырганынаҥ озо калганчы ӱч календарный айдыҥ туркунына тӧлӧлгӧн ӱзеери акча ла компенсационный тӧлӧмирди ајаруга алып;\nз) сберкнижканыҥ лицевой счедыныҥ эмезе пластиковый картаныҥ копиязы;\nи) тураныҥ газификациязыла колбулу иштер учун тӧлӧгӧни керегинде документтердиҥ копиялары (кассовый эмезе товарный чек ле/эмезе приходный кассовый ордерге квитанция)\nк) угузу бичик бичиген кижиниҥ СНИЛС-иниҥ копиязы.\nПодрядный организацияла бӱдӱрген иш јанынаҥ тургускан актка тӧзӧлгӧлӧнип, тураныҥ газификациязына кижи канча кире чыгым эткенин ајаруга алып, бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирдиҥ кеми јӧптӧлип јат ла бир турага келижип турган андый акчаныҥ кеми 20 муҥ салковойдоҥ кӧп болбос учурлу.\nГазификацияга болуш эдеринеҥ мойножор шылтактар мындый:\n— билениҥ улузыныҥ тоозы, билениҥ бастыра улузыныҥ калганчы ӱч айдыҥ туркунына алган кирелтелери керегинде јетирӱлер чындык эмес болгоны;\n— бу Ээжиниҥ 16-чы пунктында кӧргӱзилген документтердиҥ бастыразын табыштырбаганы эмезе кезигин ле табыштырганы;\n— кижиниҥ кирелтезиниҥ кеми Алтай Республикада јӧптӧлгӧн прожиточный минимумныҥ кеминеҥ эки катап кӧп болгоны;\n— Горно-Алтайск калада јаткан јери аайынча регистрация јок болгоны;\n— угузу бичик бичиген кижи 1-кы пунктта кӧргӱзилген граждандарга келишпей турганы.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязы


Алтай фондты јаанадары – каруулу иш - altaicholmon\nАлтай фондты јаанадары – каруулу иш\nБиблиотеканыҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи – талада амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ тилин, литературазын ла культуразын, кӧгӱс байлыгын чеберлеп корыыры аайынча ишти бастыра јанынаҥ јӧмӧп болужары. Шак бу каруулу ишти, керекти тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрип тура, республиканыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы јаан ајаруны алтай фондты толтырарына эдет.\nБу фондто алтай калыктыҥ эрјинедий энчи-байлыгы – бичиктери чеберлелет. Статјетирӱлерле болзо, таланыҥ текши эл-јон јӱрӱп турган библиотекаларында алтай тилле 100 муҥнаҥ ажыра документтер бар. Мынызы текши библиотечный документтердиҥ 6 проценти деп айдарга јараар.\nЭл библиотеканыҥ фондында 473 420 муҥ бичик (ед.хр.) бар, олордыҥ тоозында 284291 ед.хр. (бичиктер, брошюралар, ноталар, плакаттар) – јаҥжыгузы јок јетирӱлер береечилердиҥ документтери, 189129-зы – периодикалык изданиелер. Библиотека тузаланаачыларга керектӱ документтердиҥ толо јуунтызын кыракы јууп, белетеп, тузаланарга эптӱ арга тӧзӧп јат. Эл библиотека билгирдиҥ бастыра бӧлӱктери аайынча јарлу јетирӱлер береечилердиҥ документтериле јеткилдеп јат. Библиотека Алтай Республиканыҥ Бичиктер палатазы болуп, талада кепке базылып, чыгарылып турган ончо продукцияны јууйт.\nФондто алтай тилле 15 муҥнаҥ ажыра документ бар (библиотеканыҥ текши фондыныҥ 5 проценти), олордыҥ кӧп јаны јетирӱни кепке базып чыгарган бӱдӱмдерине келижет. Фондты алтай тилле чыккан документтерле јеткилдеери, јаанадары аайынча оныҥ тӧс аргазы – кыйалтазы јогынаҥ экземпляр болуп јат. Алтай Республиканыҥ «Документтердиҥ кыйалтазы јок экземпляры керегинде» (27.07.2005, №60-РЗ) деген јасагын јаратканыла колбой библиотеканыҥ краевед фондын јаанадар, толтырар айалга јакшы јаны јаар кубулган. Библиотекага кыйалтазы јогынаҥ табыштыратан экземпляр алтай фондты јаанадары аайынча иште чыдулалган эп-арга боло бергенин аҥылап темдектеер керек.\nБу јасак аайынча библиотека калганчы беш јылдыҥ туркунына Алтай Республикада чыгарылган документти ӧйинде алат. Бис, темдектезе, республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јуртла, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыла, эл университеттиҥ библиотечно-јетирӱлик тӧс јериле, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институтла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Текши республика кеминде документтерди белетеп чыгарары аайынча ишти 15 организация бӱдӱрет. Јирмезинчи чактыҥ тогузонынчы јылдарынаҥ ала таҥынаҥ типографиялар ачылып, ижин баштаган (Г. Высоцкая, А. Орехов), онойдо ок ӱредӱлӱ заведениелерде, организацияларда бойлорыныҥ типографиялары ачылган.\nАлтай элдиҥ байлыгы, оморкодузы болуп јаткан бичиктерди «Алтын-Туу» бичик басма (јааны Т. Туденева) кепке базып чыгарат. Алтай чӱмдемел литератураныҥ ады јарлу классиктериниҥ кӧп лӧ сабазы јирмезинчи чакта јӱрген ле чӱмдеген, бу ла ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бичикти кепке базып чыгарар ижи јаҥы ла будына туруп јаткан тужы болгон. Алтай поэттердиҥ ле прозаиктердиҥ бичиктери јаан тиражтарла кепке базылган ла библиотекаларга таркадылган. Алтай бичиичилердиҥ јайаан иштери Туулу Алтайдыҥ чӱмдемел культуразыныҥ эҥ јаан байлыгы болгон. Ол тирӱ алтай тилдиҥ кеберин чындык чеберлеп алган. Бир канча јылдыҥ туркунына «Читаем классика» деген тизим чыкккан. Бу тизӱге ады јарлу алтай бичиичилердиҥ, П. Самыктыҥ, Б. Укачинниҥ, Ј. Каинчинниҥ, Ш. Шатиновтыҥ, Э. Палкинниҥ, чӱмдемел иштери кирген. 2018 јылда јарлу бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ юбилейлик јылдыгына учурлалып оныҥ чӱмдемелдери 6 томло чыгарылды. 2019 јылда Иван Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы такып кепке базылды. Башка-башка јылдарда алтай тилге Н. В. Гогольдыҥ «Тарас Бульба», А. де Сент-Экзюпериниҥ «Маленький принц», «Планета людей» деген чӱмдемелдери кӧчӱрилип, кепке базылган.\nӦрӧ адалган ла онойдо ок ӧскӧ дӧ чӱмдемелдер таланыҥ библиотекаларына аткарылган. Бичиктерди эл библиотека ӱлештирет, нениҥ учун дезе ол муниципал библиотекаларга методикалык тӧс јер болуп јат. Мындый иштиҥ шылтузында јурт библиотекалардыҥ фонды алтай тилле чыккан бичиктерле јакшы јеткилделет. Јӱк ле 2019 јылда муниципал библиотекаларга башка-башка атту 55 бичик ӱлештирилген, бу бичиктердиҥ 12-зи алтай.\nЈе бис онойдо ок алтай фондты јаанадары јанынаҥ сурак учына јетире аайына чыккалак деп ачыгынча айдадыс. Ӧрӧги адалган јасакка тайанып, бис фондты кепке базылган документтерле јеткилдеер ишти тӧзӧп, кӧндӱктирип алганыс. Је байа јаҥжыгузы јок јетирӱлер береечилердиҥ документтери (компакт-диск, аудио-видео документтер, алтай јаҥар кожоҥ кожоҥдоор, албаты кӱӱзи, кай) кӧп лӧ саба учуралдарда республиканыҥ тыштында чыгарылат ла јасакка кирбей јат. Оныҥ учун библиотека авторлорло, кожоҥчыларла, кайчыларла, композиторлорло эрчимдӱ иш ӧткӱрет. Олор башка-башка кӧдӱриҥилер, таныштырулар ӧйинде библиотекага бойыныҥ иштерин кӱӱнзеп табыштырат. Чыгып турган ончо кӱӱлик дисктер, видео-аудио документтер библиотеканыҥ фондында болгоны бистиҥ кычыраачыларга тузаланарга эптӱ болоры сӱреен јаан учурлу.\nКраевед фондты толо јеткилдеериниҥ база бир эп-аргазы – ол таланыҥ электрон библиотеказы болуп јат. 2011 јылдаҥ ала эл библиотека «Алтай Республиканыҥ электрон библиотеказы» деген ӱлекердиҥ туружаачызы. Бу ӱлекер Туулу Алтай керегинде библиографикалык, фактографикалык ла толо тексттерлӱ электрон байлыкты толо, бир аай јуурга јарамыкту арга берет. Электрон библиотекада «Краеведениениҥ» јетирӱлериниҥ тӧзӧлгӧзи, тематикалык библиографический тӧзӧлгӧниҥ јетирӱлери, толо тексттерлӱ электрон документтердиҥ јуунтылары бар. Шак бу јарамыкту эп-арганыҥ шылтузында Интернетле тузаланаачыларда тӱӱки, этнография, география аайынча ас учурап турган бичиктерле јууктада таныжар эптӱ арга табылды. Онойдо ок кычыраачыларда дезе јарлу бичиичилердиҥ ле Туулу Алтайдыҥ шиҥжӱчилериниҥ кайда да јок бичиктериле таныжарга, кычырарга јакшынак айалга бар. Толо тексттерлӱ электрон ресурсла эл библиотеканыҥ сайтынаҥ кӱӱнзеген ончо улус тузаланар аргалу.\nБиблиотеканыҥ алтай фондын толтырары, јаанадары јанынаҥ айдып тура, ол периодикалык изданиелерле јеткилделип турганын база темдектеер керек. Библиотекага ончо республикан ла аймактардыҥ газеттери кыйалтазы јогынаҥ келет.\n«Россияныҥ культуразы 2006-2010» деген федерал программала «Алтай Республиканыҥ страховой кӧмзӧзин тӧзӧӧри» деп ӱлекер аайынча Россияныҥ государственный библиотеказыныҥ фондторыныҥ (Москва) болужыла Ойрот автоном областьта ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдарынаҥ ала чыгып баштаган периодикалык изданиелердиҥ микрофильмдери белетелген. Тургуза ӧйдӧ «Кызыл Ойрот» (эмдиги «Алтайдыҥ Чолмоны»), «Ойротский край» ла «Красная Ойротия» (эмдиги «Звезда Алтая») газеттердиҥ страховой копиялары тургузылган.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека эл-калыктыҥ литературазыныҥ государстволык чеберлеечизи деп айдар керек. Ол библиотекада кыйалта јогынаҥ болотон учурлу экземплярга тайанып јууп јаткан документтер келер ӱйелерге деген амадула депозитарный фондто чеберлелет. Кыйалтазы јогынаҥ болотон јаҥду экземплярдыҥ учуры јаан. Оныҥ шылтузында библиотеканыҥ фондторы јаанадылып, јеткилдедип јатканы иле.\nБиблиотека алтай тилди чеберлеер ле ӧскӱрер иште бойыныҥ јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Ол јӱзӱн-башка кӧдӱриҥилерди белетеп ӧткӱрет. Онойдо ок «Об обязательном экземпляре» деген јасак аайынча алган бичиктердиҥ кӧрӱзин ӧткӱрет. Јылдыҥ ла «Алтайдыҥ бичиги» фестиваль, Алтай тилдиҥ кӱни ӧткӱрилет. Библиотекалардыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ учурын јартаары, кычыраачылар ортодо ӧткӱрилип турган јартамалду ижи аайынча байлык ченемел бар. Онойдо ок кӧп тоолу алтай кычыраачылар алтай бичиктерди кӱӱнзеп кычырат. Олор алтай авторлорды билер де, баалап та јат. Оныҥ учун библиотекалар аҥылу ајаруны алтай фондты јаанадарына эдет. Кычыраачылар тӧрӧл тилин, литературазын баалап, јилбиркеп кычырып јӱрерине библиотека јаан камаанын јетирет.\nБӱгӱн Алтай Республиканыҥ ӧс калыгыныҥ тилиле бичиктер, газеттер чыгат, радио-телеберилтелер ӧткӱрилет. Јуук ӧйдӧҥ ала кыскаметражный кинолор, мультфильмдер тургузылат. Элбеде алар болзо, библиотекалардыҥ алтай фондторды јаанадары аайынча ӧткӱрип јаткан ижи эл-тергеелик учурлу ла каруулу иш. Бу иш кижиниҥ кӧгӱс байлык, культуралык јилбӱзиле колбулу сурак болуп јат.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ библиотечно-јетирӱлик арга-байлыктарын јаанадар бӧлӱктиҥ јааны


Азырал белетеери башталды - altaicholmon\nОндо айдылганыла, быјыл 231 муҥ тонна ӧлӧҥ, 13 муҥ тонна силос, 43 муҥ тонна сенаж, 4 муҥ тонна аш, 1,2 муҥ тонна салам белетелер учурлу.\nКаруулу кампания бу јуукта Майма, Чой, Турачак аймактарда башталды, Азырал белетеерине јаан буудагын јаашту кӱндер јетирет. Jе ондый да болзо, 143 гектардыҥ ӧлӧҥи чабылган, 81 тонна азырал белетелген.


26.12.2017 - altaicholmon\nСӱӱнчи сыйлаган чибилер\nJаҥы јылга јетире тоолу кӱндер арткан. Оныҥ да учун улус јаҥыјылдык јаражай болуп турган чибичекти алып, айылдарында тургузып јарандырат.\nБилениҥ сквери ачылган\nJаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Мебельный» дейтен микрорайондо Билениҥ сквери кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Ол кӱн мында ла Jаҥы јылга учурлай «Соок Таадактыҥ сыйы» деген соот ойынду фестиваль ӧткӧн.\nЭттиҥ баазы качан бийиктеер?\nАлтай албаты озодоҥ ло бери уй-малын азырап, оныла аргаданып јӱрген. Ороонныҥ тӱӱкизинде де, јурт ээлемниҥ бӱдӱмдеринде де солунтылар кӧп тӧ болгон болзо, је мал-ажын азыраар, кӧптӧдӧр деген сурак эмдиге ле јетире эҥ курч болуп артканча. Алтай кижи качан да ак малы јок јӱрбеген.\nОн јети миллионго јуук…\nJаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеер министерствозыныҥ актовый залында министр Адар Сумин коммерческий эмес организациялардыҥ (НКО) чыгартулу улузыла, журналисттерле тушташкан.\nЭкспортты база ундыбас керек\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ продукциязын јаҥыс ла ичбойында эмес, анайда ок тыш јанында, ол тоодо Россияныҥ тӧс калазында садарын элбедерине АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынныҥ калганчы ӧйдӧ јаан ајару эдет.\nРоссияныҥ субъекттериниҥ калаларындагы ла јурт јеезелериндеги улузыныҥ эл-јоныныҥ эрчимин тыҥыдар амадула «Россияныҥ јеезелери — 2017» деген јетирӱлик навигатор иштейт.\nТиштеҥ јаан не бар…\nТиш уйадаза, кижиниҥ ӧскӧ дӧ аргалары астаар деп, эмчилер пациенттерге јолду айдат. Jе кижи карыыр…\nБаштапкы бала чыкса…\nГосдума баштапкы бала чыкса ай сайын акча тӧлӧӧри керегинде јасакты јаратты. Документте баштапкы бала чыкса эмезе баштапкы баланы балазынза, ол бӱдӱн јарым јашка јеткенче ай сайын акча тӧлӧӧри керегинде айдылат.


«Ол ӱйе – башка улус болгон...» - altaicholmon\nЈууныҥ балдары… Адалары ороонын корыырга канду јууга јӱре берерде, јаштаҥ ала ӧскӱс ӧскӧн, тороныҥ ла айдары јок кӱч иштиҥ шыразын кӧргӧн кӧӧркийлер… Јуу-чакта тӱреген ле бузулган ороонын кӧдӱрген, ижиле магын чыгарган, бала-барка азырап, јаҥы ӧзӱп келген ӱйелерге јозок болгон ӧрӧкӧндӧр… Бӱгӱнги куучыныс ондый улустыҥ бирӱзи, тергеебисте РСФСР-дыҥ баштапкы ла сок јаҥыс нерелӱ ветеринар врачы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртында јаткан Игорь Алексеевич ХОРЬКОВ керегинде.\nИгорь Алексеевичке быјыл чаган айда 82 јаш толгон. Ол Казахстанныҥ Кустанайский облазыныҥ Карабалыкский районында чыккан. Челябинский областьта Троицктеги ветеринарный институтты ӱренип божодоло, иштеер јолын бойы кӱӱнзегениле 1960 јылда Кош-Агаш аймакта баштаган. Ол ӧйлӧрдӧ бистиҥ область Алтайский крайга кирип турган. Јӱрӱмин Туулу Алтайла колбоп, мында биле тӧзӧп, балдарын чыдадып, јажына артып калган. Бу ӧрӧкӧнниҥ куучынчызы, кокырчызы, болгон керектерди, улустыҥ ады-јолын ундыбай, чокым ла јарт, кече ле болгондый, куучындаганы бисти кайкаткан.\nКижиниҥ јӱрӱмин, кӧргӧн-укканын, сананган санааларын, кандый да солун болзо, тӱгезе бичиир арга јок. Оныҥ учун ӧйи ле бойы керегинде Игорь Хорьковтыҥ куучынын кыскарта ла бичидим.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйлӧри керегинде\n«Сен баштапкы ишјалыҥды качан алгаҥ?» – деп, бир катап энем сураган. Ӱредӱмди божодып, Кош-Агашта иштеп баштаарымда деп айткам. «Јок, баштапкы ишјалды сен 6 јаштуда алгаҥ» – деп, энем айткан. Чын, бис, уулчактар, энелерисле кожо јайыла совхозтыҥ јалаҥдарында иштейтенис.\nСовхозто ондый јаан, кара репродукторлор болгон, јууныҥ башталганын оноҥ укканыс санаама кирет. «Вставай, страна огромная, вставай на смертный бой…» деген кожоҥды баштап ла база ол репродуктордоҥ укканыс. Оны энемниҥ эјези јаантайын кожоҥдоп туратан. Адам јууга барган. Энем совхозто агроном болуп иштеген.\nБистиҥ јаткан јуртыс темир јолдыҥ Тогузак деген станциязынаҥ 12 км ыраакта турган. 1945 јылда јуудаҥ јанган солдаттарды уткыырга, олор абралу келип јатса, нӧкӧрлӧримле удура јӱгӱрип туратаныс. Јуртыс јаан болгон, мында айдуга келген чечендер, ингуштар, татарлар база јаткан. Октябрьдыҥ байрамы, ӧскӧ дӧ јаан байрамдар согуш јогынаҥ ӧтпӧйтӧн. Јуудаҥ јанган солдаттар ла айдуга келгендер ортодо согуштар. Олордо јаантайын турушкан тайакту, сыҥар бутту бир кижи санаамда арткан. Бис, уулчактар, туура чачылган финка бычакты, ӧскӧ дӧ согуш јепселдерди ала согуп, јажырып туратаныс, ойноорго…\nЈеҥӱни темдектеген 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде кайыҥ агашка илген силмек-качеляларда јаан улус јайканып, байрамдаган. Биске, оогош балдарга, бу кайкамчылу болгон. Агаштыҥ бӱри јайылып калган, јылу болгон. Бистиҥ Талдуда бу киреде агаш бӱр јок…»\n«Абай» деген сӧс тӧрӧл угулганы керегинде\n«Кош-Агаш аймакта мен ветврач болуп бир јыл кире иштегем. Ишјал 75 салковой болгон. Оноҥ областьтыҥ јурт ээлеминиҥ башкартузында ветеринар бӧлӱктиҥ јааны Костяев мындый ишјалду болуп, штан јок артарыҥ деп, совхозто иштеерге кычырган. Мен Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Абайский» совхозына барарга јӧпсингем, нениҥ учун дезе «абай» деген сӧс тӧрӧл угулган. Казахстанда Абай јарлу ат, јарлу бичиичи Абай Кунанбаевти де алза.\n«Абайский» совхозто ветврач болуп 1961 јылдаҥ ала 1966 јылга јетире иштегем. Оноҥ, «политикалык билгири ас» деп, иштеҥ чыгартыргам. Нениҥ учун? Бу Хрущев улуска јербойында бойы башкарынып јадарга эмеш јайым берген ӧйлӧр. Мен дезе јиит, омок, баштак та. Јарабаган немени кӧскӧ-башка айдатам. Јурт Советтиҥ председателине келип, слер кандый округтаҥ депутатка тудулганыгар деп сурап, оныҥ ла кӧзинче телефонынаҥ «Тургуза јуун јууп, бу кижини иштеҥ чыгарар керек» деп айткан учурал болгон. Совхозтыҥ Сугаштагы фермазыныҥ зоотехниги Михаил Семенович Кулеевле учуралдыҥ кийнинде, партияныҥ Кӧксуу-Оозы аймактагы райкомыныҥ 1-кы качызы Александр Никитич Демидов мени алдыртып, ӧйинеҥ ӧдӧ бердиҥ деп, иштеҥ чыгарып ийген.\nИш кайда барар деп, аймактаҥ јӱре бергем. Горно-Алтайскка келзем, кайда да ишке албас: куучындажар, кӱлӱмзиренгилеер, је иш јок болуп калар. Ишке албас јакылта болгон эмей. Мынайып эжиктер керип базып турганчам, областьтыҥ ветлабораториязыныҥ директоры болгон Юрий Михайлович Глазырин туштаган. Ол мени билер болгон, мында нени эдип тургаҥ деп сураган. Иш јок болгонымды угуп, бактериологический бӧлӱкке иштеерге кычырган. Менде дезе јадар јер де јок. Бистиҥ айылда јадарыҥ деген. Бис јуук таныш та улус эмес болгоныс не, мен ветврач, ол ветврач. Туулу Алтайдыҥ улузы кӱндӱзек деп билерис. Је ол ӧйдиҥ улузын мен эмдиге кайкап сананадым. Олордо конуп, кожо ажанып јаткам, кийимимди јунуп беретен. Баштапкы ишјалымды алала, столдыҥ кырына салып койорымда, ачынганы не аайлу… Башка улус болгон…»\nБиле тӧзӧгӧни керегинде\n«Иван Иванович Безрученков, слер оныҥ уулы Викторды билер болбойыгар, мени 1-кы Майдыҥ байрамына кычырган. Талдуда ол ӧйдӧ совхозтыҥ директоры болуп Александр Григорьевич Черданцев иштеген. Мен автобуска отурып, јеттим ле. «Сен качан кижи аларга тургаҥ? Кӧргӧн бойлууҥ бар ба?» – деп сурайдылар. «Бар» – дедим. «Кем?» – «Нина Прокина». Бу јуртта зоотехник болуп мындый кыс иштеген. «Капитолина Ивановна, бу уулды диванга отургузып, чыгарба. Бис Нинкага барып јадыс» – деп, Александр Григорьевич ӱйине јакып, чыккылаган ла. Оноҥ, бис экӱни диванга коштой отургузып: «Сен бу кысты аларга туруҥ ба?» – деп менеҥ, «Сен бу уулга барарыҥ ба?» – деп, Нинадаҥ сурайдылар. Бисте ӱн де јок, јӱк бажысла кекип ле јадыс.\n«Слер мында отурыгар, бис кудалап барып јадыс. Логин Пименович Прокин кату кижи, јууныҥ туружаачызы. Ӱйи де тегин эмес. Кандый болорын билбей турус. Бу јол келишпезе, кысты кабыра тудуп, качырып апар. Эне-адазыла сӧс табары бистиҥ керегис»– деп айдып, јӱргӱлей ле берген.\nТойыс эки кӱннеҥ, кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнинде бу ла јуртта, совхозтыҥ эмдиги столовыйында болгон. Ол ӧйлӧрдӧҥ бери јурттыҥ соок ӧйдӧ ӧткӧн ончо тойлоры мында ӧдӱп јат. Бистиҥ той мында ӧткӧн эҥ баштапкы той болор.\nЈурттыҥ агрономы ол тушта Володя Иванков болгон. «Бу тойло слер меге ончо кыра ижин ӱзӱп саларыгар» – деп, Черданцевтиҥ арбанганына: «Ӱч кӱнге байрамдайла, једижип албай» — деп, Володяныҥ айтканы санаамда арткан. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱк айдыҥ бажында кыра ижи кӧндӱгип калатан.\nНина Логиновнала бис 38 јылга јуртап, эки уул азырап чыдаттыс. Бойдоҥ јиит тушта, мен ветврач, ол зоотехник болуп иштеп турарыста, бой-бойысты кӧстиҥ кырыла кӧрӱп, ајарып турбай. 2004 јылдыҥ сыгын айында ол бу ак-јарыктаҥ јӱре берди…»\nГорно-Алтайский автоном областьтыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 50 јылдыгын темдектегени керегинде\n«Бу байрам бийик кӧдӱриҥилӱ темдектелген. Мен аймактыҥ улузыла кожо айттырулу келгем. Областьтыҥ маанызын кем апарары шӱӱжилерде, бу бӱдӱмјини тергеениҥ баштапкы ла сок јаҥыс нерелӱ ветврачы меге эдер деп јӧптӧшкӧндӧр. Оноҥ мааныны Социалистический Иштиҥ Геройы Јелмек Тоедов апарар, мени јӧмӧӧчизи болор дешкен. Јӧмӧӧчилер эки кижи болгоныс, бирӱзиниҥ адын ундып салгам. Ак перчаткаларлу, кееркеде кийинген, чек гренадерлор…\nКПСС-тыҥ обкомында биске областьтыҥ 50 јылдыгы деп бичилген блокноттор сыйлап, кереес медаль табыштырган. «Горно-Алтайский автоном областька 50 јыл» деген медальды мен эмдиге кичееп јӱредим.\nПенсияга чыксаҥ, «РСФСР-дыҥ нерелӱ ветеринар врачы» деген нере учун кожулта акча болор деген. Је мен амыралтага чыгар ӧйдӧ бу кожулта эдери токтоп калган. Кийниндеги јылдарда мындый нерелӱ улуска пенсиязына 300 салковой кожоры керегинде јасак чыккан. Ӧткӧн јылдар учун кожулта акчаны тӧлӧӧриниҥ аайын сурап, Кӧксуу-Оозына барып јӱргем. «Бис государстволо јаргылашпай јадыс»– деп, јаргычыныҥ болушчызы айткан эди.\nЭмдиги пенсиям, быјыл эткен кожултала, 21 761 салковой. Уулымныҥ кызы Катеринада кызычак чыккан, олор Барнаулда јадып јат. Ол баркачагыма пенсиямнаҥ болужадым. Уулым Вова мыны јаратпай јат. Мен ого: «Сениҥ керегиҥ јок, мениҥ акчам» – деп айткам».\nАҥдардыҥ чемет оорузы керегинде\n«Тергеениҥ аҥдар ӧскӱрген ээлемдерин «туберкулезниктер» деп адаган ӧй болгон. Кайтанактагы, Оймондогы, бистеги ле аҥ туткан ӧскӧ дӧ ээлемдердиҥ аҥдары чемет оорула оорыган. Барнаулда аҥныҥ билим институдыныҥ директоры Василий Герасимович Луницынныҥ баштаҥкайыла, аҥдардыҥ бозуларына чемет оорудаҥ корыырга балдарга тургускан БЦЖ прививкалар тургузып баштаганыс. Бу иш Кӧксуу-Оозы аймакта башталып, 9 јылга чыгара ӱзӱктелбей ӧткӧн. Мен пенсияга чыгар ӧйим једип келерде, бу ишти учына јетирерге, база эки јыл иштеер ӧй сурап алгам. Тогус јылга бис бастыра аҥдарга прививка тургузып, бу ишти бӱдӱрип чыкканыс.\nОноҥ, республиканыҥ ветеринар ижин Макасеев башкарып турарда, БЦЖ прививкаларды тургузарын токтодор јакылта эткен. Мен аҥ туткан Кеҥидеги, Шабалиндеги ээлемдердиҥ јаандарынаҥ бу керектиҥ эмдиги аайын сурап уккам. Олордыҥ айтканыла, БЦЖ-ны бойыныҥ акчазыла эмдиге тургузып јадылар. «Тенек јакылталарды бис бӱдӱрбей јадыс» — деп, олор айткан. Макасеевти ӧскӧ каршулу керектери учун јаргылап салган, је оныҥ каршулу јакылтазы эмдиге токтодылбаган.\nАзыйда мал ижинде оорулардаҥ чеберлеер профилактикалык иш тергееде бийик кеминде болгон. Эмди ого ајару ас болгоны ачу. Бис јуртээлемдик тергее болуп јадыс, профилактикалык иш јогынаҥ мал ижи једимдӱ болбос. «Абайский» совхозтыҥ аҥдарыныҥ мӱӱстери гран ары јаар бир де серемји јогынаҥ садылатан. Ӧскӧ тергеелердиҥ аҥныҥ мӱӱстерин саткан куурмакчылары бистиҥ таҥма-темдектеристи тузаланып, продукциязын саткан учуралдар да болгон. Новосибиркте ӧткӧн мындый јаргыга мен керечи болуп барып јӱргем».\nЈууныҥ ла оныҥ кийниндеги ӱйелер керегинде\n«Бистиҥ јуртта јууныҥ туружаачылары кӧп болгон. Бӱгӱнги кӱнде бир де кижи јок.\n.Јууда турушкан ӱйени кӧргӧниме салымыма быйаным айдадым. Јуудаҥ јанып келген улус, мен јаш тушта, 60-чы јылдарда, кӧбизи орто јашту болгон. Је олор биске кандый тоомјылу, јаан кӧрӱнген, олордыҥ алдында тӱп-тӱс турарга чырмайатаҥ…»\nЈуу-чактыҥ ӧйин кӧргӧн улустыҥ алдына бис, эмдиги ӱйе, база кӧгӱзисте тӱс турарга чырмайадыс. Слердиҥ турумкайыгар, јӱрӱмниҥ уур-кӱчтерин јеҥер чыдуугар ла ичкери кӧрӱп иштеген ле јӱрген јӱрӱмеер биске јозок болуп јат.


И. В. шодоев 2 | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nИ. В. шодоев 2\nИ. В. Шодоевтиҥ «Ирбизек» деп повезиниҥ бичилген айалгазы, тӱӱки ле кееркедими\nТашанта јурттыҥ тӧс текши ӱредӱлӱ школыныҥ\nАлтай тил лелитератураныҥ ӱредӱчизи\nТайлунова Аяна Дяны - Дёловна\nИ. В. Шодоевтиҥ чӱмдемелдери бу ӧйго јетире бӱткӱлинче шиҥделгелек . Јадын – јӱрӱм керегинде јетӱрилер бар, бичимелдери ааынча шиҥдемел иш бичилбеген. Ол керегинде кӧп саба бичиичи улус (А. О. Адаров, Б. Укачин, Б. Бедюров) айдыптыр.\nБириктире кӧргӧжин, И. В.Шодоев бойыныҥ ӧйинде ӱлгерлер де чӱмдептир, балдарга учурлалган куучындар ол ок ӧйдӧ литературалык чӧрчӧкти де ченеген , албатыныҥ кожоҥын јарлаган, кыска да пьеса чӱмдеген.\nМындый белетениш иштердиҥ кийнинде И. В. Шодоев литератураныҥ каруулу жанрларына баштанган : повесть ле роман. Авторды тӱӱкилик учуралдар јилбиркедетен. Анчада ла калыктыҥ ӧдӱп келген јолы ла салымы, чокымдап айткажын, И. Шодоевтиҥ чӱмдемелдеринде чын болгон керектер кӧргӱзилген: ол - озогы ӧйдӧги керектер, (Темдектезе : «Ирбизек», «Кызалаҥду јылдар»); Алтайда граждан јуу ла революция, калык ӧмӧликке кӧчкӧни, («Таҥ алдында»); Ада Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде («Ӧлӱмди јеҥип») ле о. ӧ.\nБичиичи элдеҥ озо повесть деп жанрды («Ирбизек», 1964) ченеп кӧрӧт. Бу повесть келиже берерде , «Баштапкы алтамдар», (1968) деп куучын бичиген.\n«Ирбизиктиҥ» тӧзӧлгӧзинде эл – јон ортодо јӱрген чын болгон учуралдар ла кеп куучындар салынган. Шак бу чӱмдемелдерди бичиирге автор шиҥжӱлӱ иштерле јилбиркеген.\nМынайда автор сӱрекей учурлу ишке белетенген. Алтай калыктыҥ кеп куучындарына тайанып, чын болгон учуралдарды эзидип, автор тӱӱкилик керектерди орныктырат.\nЭмди оныҥ «Ирбизек» деп повестьтиҥ кееркедимине ајару эдели.\nЧӧрчӧкӧ, албатыныҥ кеп куучындарына тайанып, И. В. Шодоев 1964 јылда «Ирбизек» деп повесть чӱмдеген. Автор мында бойыныҥ укканын, кргнин јӱрӱмге јуук эттире кӧргӱзерге амадаган. Автор Ирбизектиҥ бала тужыла, чыдаганыла , эр – кемине јеткениле таныжып алар аргалу. Бӧкӧниҥ ӧзӱп - чыдаганынавтор бӱдӱмјилӱ јурайт. Повестьтиҥ башталганында Ирбизек он эки јашту уулчак , теҥериле теерип учуп турган телейгендер, тарбалјындар, шоҥкорлор ло шӱӱргекчилерди соныркап ла кайлап кӧрӧтӧн. Мынайда автор Ирбизектиҥ амадузын чокым јетирерге амдаган.\nЧокымдап айтса, уулчак јаштаҥ ала «теҥериниҥ тӱбиле, булуттардыҥ ортозыла учатан канатту куш болорго амадайтан. Керек дезе, тейлеген, эмезе шоҥкор, эмезе мӱркӱт болуп, эки колын тарпайтып алала, учуп јӱрген куш болуп ойноп, јӱгӱрип туратан » - деп, автор бичийт.Бу айдылган Јолдыктарды кычырганда алтай албатынын айткан терен шуултелу кеп сози бар "Аш кылгада,бала Јашта". Алтай калыктын ойгор созинде, анчадала бала канайда Јурерин, кем болорын Јаш тужында озолондра ойын ажыра ойноп салар деп айдыжатан. Онын учун Ирбизектин кушкаш болуп бийикте учканы, байла Јарлу боко болорынын белгези эмеспе.\nУулчактыҥ бӱдӱми баатыр бӱдӱмдӱ болгонын, И. В. Шодоев бир – эки темдектерле кӧргӱзип чокым јурайт. Элдеҥ озо ол, он эки јашту уулчак, кенје торбоктыҥ сеги јаҥыскан јӱктенип, ада – энезин кайкаткан. Бу да учурал оны тыҥ кайкаткан. Је «кара јалду, кызыл – сары беедеҥ , ак сары кулун» чыгарда, Чийне ал санага тӱжӱп јат.\nАлкы бойымныҥ билемде алып тудар бӧкӧ бӱтти, азыраган малымнаҥ баатыр минетен ат бӱтти. Јыргалду јӱрӱмниҥ белгези бе јууныҥ – чактыҥ ырызы ба?» Мынайда шӱӱп, Чийне арт учында айдынат: «Кара албаты канду јууга кырылганча, јылым – јаш уулым јер – телекей ӧдӱп, јууга – чакка киргенче, Алтайына кара јойу артсын».\nЈаш кулунды сойгоны та чын, та јастыра керек, адазы уулын эркеледип, јартайт:\n«Ас та болзо, албатыҥ бар, адаанын алар бӧкӧ болорыҥ, эне – тӧрӧл Алтайыҥ бар – ады – чуузын јарлу эдериҥ . Канадым јок деп кунукпа, канадыҥ – сениҥ албатыҥ , нӧкӧриҥ јок деп эрикпе, нӧкӧриҥ – сениҥ албатыҥ». Јарлу боко болуп буткен болзон, кудай сенин минетен канату нокоринди кожо јайатан јанду. Кай чорчоктордо алыптардын аргымак ады ла баатырдын јепсели ороги турган ак айас тужеретен, алыпты албатынын коручызы болуп јайаган. Айдарда, Ирбизек ары јанынан јайаган алып баатыр болуп јат. Је адазы Чийне кулунды коруп, уулына килеп, канду јууга кирбезин деп, кулунды олтурип јат.Кулуннын чыканы ол база бир Ирбизектин баатыр болорынын белгези.\nОн тӧрт јаштуда Ирбизек Јӧргӧмӧшбайдыҥ јалы јок јалчызы болуп иштеген. Он алты јаштуда оныҥ ады Чакыр ла Јабаган ичинде текши јарлу боло берген. Кӱрешчилердиҥ маргаанында Ирбизектеҥ кӱчтӱзи јок болуп турат. Бу учуралды И. В. Шодоев кӧрӱмјилу јурайт.\n«Кӱн тамырланып чыгып келди. Келген бийлер бойыныҥ бӧкӧзин јараштыра чӱмдеп эткен эптӱ ширееге отургызып, кӧрӱнбес эди, ак торко кӧжӧгӧлӧ п ийди. Тӧрт кижи ширеениҥ эки јанындагы туткуларынаҥ тудуп, чеп – чек ӧрӧ кӧдӱрип, кӱрежетен јер јаар ууланды. Ол ок ӧйдӧ алтай бийле эки агаштаҥ јазаган шырканы теҥделижип кӧдӱрип, кӱреш болотон јер јаар бастылар.\nКӱрежетен јер эдип темдектеген јерге эки јанынаҥ эки бӧкӧни экелеле, кӧжӧгӧлӧрди бир ӧйдӧ ача тартып ийди. Эки бӧкӧ тура јӱгӱреле, кӱреже берди». Мынайда озодо Кыдат ла алтай калыктар ортодо кӱреш – маргаандар ӧдӧтӧн.Алдында алтай куреш бийик кеминде ле боколорин чум јандарды тузаланып откуретен\nИрбизек маргаандарда бирде тыҥзынбай, бойын албаттыныҥ уулы деп бодойтон. Оныҥ да учун турултазын јокту улуска ӱлештирип берет. «Албатымныҥ адынаҥ кӱрешкем, уйатка бис калбадыс. Ачу теримниҥ турултазын јокту да улус алышсын».\nМынайда И. В. Шодоев албаттыныҥ атту – чуулу бӧкӧзиниҥ сӱр – кеберин бӱткӱлинче јурап кӧргискен. Автордыҥ тили байлык учун геройлордыҥ эрмек сӧзи чечен, эптӱ , шӱӱлтези дезе учурлу. И. В. Шодоевтиҥ тапкан тӱҥдештирӱлери чокым ла јарт. Темдектеп алза , Ирбизектиҥ тыш бӱдӱмин автор мынайда јурайт: «Эт балтырлары темирдий болгон, чӧӧчӧйдий јаан кӧстӧринеҥ бала – барка коркыбазын деп, бӧригин кептей кийип алатан». Бу повестьтиҥ тӧзӧлгӧзинде албатыныҥ кеп куучыны салынганы јарт. Је автороны бойыныҥ кӧрӱмиле байыткан, сӱр – кеберлерди бӱткӱлинче јураган . Оныҥ да учун И. В. Шодоевтиҥ бу повизиниҥ тӧс ууламјызын, кееркедим кемин бийик балагадый.\nДяны - Дёловна\n1975 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кош - Агаш аймакта Ортолык јуртта колхозчыныҥ билезинде чыккан. 1992 јылда Ортолыктыҥ орто ӱредӱлӱ школын божоткон.\nТуулу Алтайда педагогический университетке кирген. 1998 јылда ӱредӱни эрчимдӱ божодып, бойыныҥ ӱредӱчи ижин Ташанта јурттыҥ баштамы школынаҥ баштаган. Тургуза ӧйгӧ јетире иштейт.\n2003 јылда 2 КК аттестацияны бийик кеминде ӧткӧн. Андый ок класстыҥ башкараачызы болуп иштеп эки выпускты божоткон. 2002 - 2006 јылга јетире "Энчи" деп этно - культуралык циклдиҥ башкараачызы болуп иштеген.\n2011 јылда "Шатра" ла "Тогуз Кумалак" деп кружокты ӧткӱрип тургуза ӧйгӧ јетире једимдӱ апарат.Таскаткан ӱренчиктери алтай тил ле литератураныҥ олимпиадаларга, маргаандарга туружып бийикп једимдерге ле јеҥӱчилдер болгон.\nБойыныҥ јеҥил эмес эрчимдӱ ижи учун Почётный грамоталарла кайралдаткан.\n← Методы и приемы стимулирования мыслителной деятелности учашчихся И. я. Билибина — иллыустратор сказок а. С. Пушкина →


Олег Хорохордин ле Рустам Минниханов кол салган - altaicholmon\nДокументке кол Олег Хорохординниҥ Татарстандӧӧн ишмекчи јол-јорыгы ӧйинде, Казанский Кремльде салылган. Иш-керектердиҥ планы тӧзӧлгӧлӧнгӧн јӧптӧжӱ быјыл кичӱ изӱ айда Горно-Алтайскта тургузылган болгон.\nАлтай Республиканыҥ Олег Хорохординге башкарткан делегациязы Казаньда ишмекчи јол-јорыкла јӱрген. Делегацияныҥ турчылары Татарстан Республиканыҥ инвестиционный ӧзӱм аайынча Агентствозында болгон. Олор анда тергеениҥ саду-экономикалык ла инвестиционный аргаларыла танышкан, анайда ок Казаньныҥ јондык телекейин кӧргӧн, ол тоодо Старо-татарский слободаны ла Кабан кӧлди јараттай јерлерди.\nРустам Миннихановтыҥ темдектегениле, тергеелер ортодо колбулар эрчимделген. Је ол ок ӧйдӧ субъекттер ортодо товароӧдӱштирӱниҥ кеми јаан эмес, јартап айтса, Татарстан Алтай Республикадӧӧн баазы 450 миллион салковойго турар продукция аткарат. Оныҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ кайкамчылу ар-бӱткенине ајару јаан. Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ ирбисти чеберлеп алары ла тоозын орныктырары аайынча јӧптӧжӱге кол салылган, бу бӧлӱк јанынаҥ ведомстволор ортодо јолдыҥ картазы тургузылган болгон. Бу иште билимдердиҥ Российский академиязыныҥ — экологияныҥ ла эволюцияныҥ сурактары аайынча А. Н. Северцовтыҥ адыла адалган институттыҥ билимчилери туружып баштаган.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында ас туштап турган киске бӱдӱмдӱ тындуларды шиҥдеери аайынча Тӧс јерди тӧзӧӧрис. Ирбистиҥ балдары, олор јерлик ар-бӱткенниҥ ортозында ӧссин деп, Алтай Республиканыҥ Сайлугемдеги национальный паркына табыштырылар. Туулу Алтайдыҥ кайкамчылу ар-бӱткени — бастыра ороонныҥ байлыгы. Слердиҥ тергееде туризмниҥ инфраструктуразы једимдӱ ӧзӱм алынат» — деп, Татарстанныҥ Президенти айткан.\nАнайда ок ол туризмниҥ бӧлӱгиниҥ аргалары Алтай Республиканыҥ ичкери ӧзӱмине камаанын јетирерине быжу бӱдедим деген.\n«Бисти тереҥ этнокультурный колбулар бириктирет. Јаан Алтай — кӧп тоолу культуралардыҥ тӧрӧли, ол тоодо тӱрктердиҥ. Бистиҥ билимчилер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ ишти мынаҥ да ары тыҥыдарыс — тӱӱкиниҥ ле культураныҥ, тӱрк албатылардыҥ шиҥдеечилериниҥ. Культураныҥ ла тӱӱкиниҥ энчизин чеберлеп алары, јайаандык ӧмӧликтерле, музейлердиҥ экспозицияларыла ӱлежерин јӧмӧӧри ол иштиҥ тӧзӧлгӧзинде болор» — деп, Татарстанныҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин Татарстан Республиканы ТАССР тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгыла, Рустам Миннихановты дезе — Татарстанныҥ Президентиниҥ талдаштарында быжу јеҥӱ алганыла уткыган.\n«Татарстанла бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш бир аай барып јат. Бис јаҥжыкканы аайынча ӱредӱликтиҥ, билимниҥ, культураныҥ, тӱӱкиниҥ сурактары аайынча ӧмӧлижип иштеп турганыс. Туризмниҥ бӧлӱгинде, ирбис тындуны чеберлеп алары ла орныктырары јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱ тургузылган. Авиаколбу ӧзӱм алынат — Казань-Горно-Алтайск деген јаантайынгы авиарейс орныктырылган, ол эки тергеениҥ албаты-јонына сӱрекей керектӱ болот. Быјыл бис ӧскӧ бӧлӱктерде ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин баштаганыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nБистиҥ тергееге эҥ ле јилбилӱ ууламјылардыҥ тоозында ол туризмниҥ бӧлӱгинде ӧмӧ-јӧмӧ ишти, турист ууламјыларды јарлаарын, анайда ок аҥылу экономикалык зоналар тӧзӧӧри ле ӧскӱрери јанынаҥ ченемел алыжарын ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин адаган. «Јӧптӧжӱ бистиҥ тергеелерге тузазын јетирерине быжу бӱдедим» деген. Оныҥ угусканыла, 2021 јылда Алтай Республика 30 јылдыгын байрамдаар. Рустам Миннихановты оныла колбулу керек-јарактарда туружарына кычырган. Татарстанныҥ Президенти ол кычыртуны быйанду алган ла Алтай Республикада татар албатыныҥ Сабантуй деген национальный байрамын тӧзӧӧри ле ӧткӱрери јанынаҥ арганы кӧрӧр болгон.\nТатарстанныҥ Президенти Рустам Минниханов бистиҥ республиканыҥ башкараачызы Олег Хорохординди «Татар Автономный Советский Социалистический Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы» деп медальла кайралдаган. Татарстанныҥ государственный кайралы тергеелер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧзӱмине, албатылар ортодо најылыкты ла оҥдожуны тыҥыдарына камаанын јетиргени учун табыштырылган.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде бистиҥ тергеениҥ делегациязы «Алабуга» деген аҥылу экономикалык зонаныҥ консультанттарыла тушташкан, мындый ок паркты бисте ачар кӱӱндӱ.\n«Тургуза ӧйдӧ бу бийик кеминде эмес, оныҥ да учун ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧткӱрери керектӱ болот. Кӧп улус уккан эҥ јаркынду ӱлекерлердиҥ бирӱзи — киске бӱдӱмдӱ тындуларды шиҥдеери аайынча «Ак Барс» деген тӧс јерди тӧзӧӧри» — деп, Казанский Кремльдиҥ окылу чыгартулу кижизи Лилия Галимова айткан. —Бу узак сакыган ӱлекер болуп јат. Оны учына јетире јазаары канча јылдарга улалган. Тургуза ӧйдӧ ол турган јеринеҥ ичкери јылган деп оҥдомол бар. Бу јанынаҥ Алтай Республикада ныкта иш ӧткӱрилет. Оныҥ да учун ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдары керектӱ болот».\nТатарстан мындый тӧс јерди тӧзӧӧргӧ турганы 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айында јарлу боло берген. Республикада ирбисти ӧскӱрери јанынаҥ тӧс јер тӧзӧӧри керегинде куучын 2016 јылдаҥ бери улалып келген. Бу ишти тӧзӧӧрине 300 миллион салковойго јетире акча ууландырары да темдектелген болгон.\nМынаҥ озо јарлалганыла, киске бӱдӱмдӱ ле ас туштап турган тындуларды шиҥдеери аайынча «Ак Барс» деген тӧс јерди «Биологиялык башкаланышты чеберлеп алары ла экологиялык туризмди ӧскӱрери» деген федерал ӱлекерге кийдирери темдектелет.\nТатарстанныҥ башкараачызы бистиҥ тергееде быјыл кичӱ изӱ айда болгон, ол ло тушта ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салылган.\n«Тергеелер бирлик јилбӱлерди тапкан, бӱгӱн бис башка-башка ууламјылар аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турус. Ол тоодо авиаколбу, туризм, фармацевтический кластер ле оноҥ до ӧскӧ ууламјылар. Јӧптӧжӱ Татарстан Республикага да, Алтай Республикага да јарамыкту ла јаан аргалар ачат. Башка-башка бӧлӱктер аайынча иштеери јанынаҥ аргалар бисте сӱрекей јаан. Бис ӧмӧлижип, импортозамещениениҥ, инвестицияларды тартып аларыныҥ, бистиҥ тергеелердиҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине јарамыкту ла узак ӧйдиҥ колбуларын тӧзӧӧриниҥ сурактарын аайлаштырып ийер аргалу» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nРустам Минниханов јаҥыс катап эмес темдектегениле, «Бистиҥ тергеелер экономика ла гуманитар ууламјы јанынаҥ ӧмӧлижип иштейт. Алтай тӱрк цивилизация тӧзӧлӧрине аҥылу учурын јетиргенин, Јаан Алтай — кӧп тоолу культуралардыҥ, ол тоодо тӱрктердиҥ культуразын тӧзӧӧрине камаанын јетиргенин ундыбас керек».\nБу јӧптӧжӱ беш јылга тургузылган. Ол јаҥыс ла экономиканыҥ, јурт ээлемниҥ тӧс бӧлӱктериниҥ ӧзӱми аайынча ченемел алыжарын темдектейт эмес, је анайда ок су-кадыкты корыырында ла фармацевтикада, культурада, ӱредӱликте, спортто, јашӧскӱримниҥ политиказында, строительстводо, архитектурада, тура-коммунальный ээлемде, саду-экономикалык иште колбуларды тыҥыдарына камаанын јетирер учурлу. Ӧмӧ-јӧмӧ инвестиционный иш ӧткӱрери, башка-башка бӧлӱктерде ӱлекерлерди ле программаларды бӱдӱрери темдектелет.


Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турултазы (Алтай Республиканыҥ башчызы, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ Эл Курултайдыҥ сессиязында эткен отчеды) - altaicholmon\nКӱндӱлӱ Владимир Николаевич!\nКӱндӱлӱ депутаттар, кычырылган улус! Јакшылар!\nБӱгӱн слерди Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген ижиниҥ турулталарыла таныштырып турум. 2019 јылды бурулталарлу керектерле бай јыл болгон деп темдектеерге јараар.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрер ишке Владимир Владимирович Путин мени 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде туткан. Оны слерге бӱгӱн эзедип ийерге турум.\nОзо ло баштап јурттарла јоруктап, улусла јолугып, јербойындагы айалгаларла танышкам. Бу туштажуларда эл-јон эҥ ле озо бӱдӱретен сурактарды кӧдӱргендер, тургуза ла аайына чыгатан керектерди чокымдагандар. Олордыҥ тоозына ишјоктордыҥ, јолдордыҥ айалгаларыныҥ, јурт ээлемниҥ продукциязын перерабатывать эдериниҥ, јок јердеҥ табылып турган туризмниҥ ӧҥзӱре ле курч сурактары кирген эди.\nТергеени ӧскӱрери јанынаҥ эл-јонныҥ турушканыла јуук беш јылга јазалган «Ийделӱ Алтай» деген программа база ол ло ӧйдӧ јылгыр белетелген. Республиканыҥ башкараачызыныҥ јамызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип тура, менде Јасак, је элдеҥ ле озо Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча башкаруны солыйтан тап-эрик болбогон. Андый алтам эдерге акту бойым база кӱӱнзебегем. Оны аҥылап айдып турум. Карын да министрлердиҥ алдындагы кабинедиле кожо бӱдӱретен бир канча чокым иштер темдектелген. Сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Бирлик талдаштар ӧдӧрдӧ, эл-јон республиканыҥ башкараачызы ла депутаттардыҥ корпусы јанынаҥ бойлорыныҥ кӱӱн-табын чыгара айткандар.\nБӱдӱретен иштер керегинде талдаштардаҥ озо кӧп айдылган. Бис алынган молјуларла чокым башкарынып, кадрлардыҥ «Команда РАзвития» деген конкурсыныҥ турулталарын база ӧйинде кӧргӧнис. Шак бу конкурстыҥ шылтузында бисте профессионал узы бийик кадровый резерв тӧзӧлгӧн. Мен тергеениҥ башчызыныҥ ижин 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде бӱдӱрип баштагам.\nАлтай Республиканыҥ башкарузын тудар тушта ајару элдеҥ ле озо јербойыныҥ кадрларына ла «Команда РАзвития» деген конкурстыҥ финалисттерине эдилген. Јаҥы кӧстӧлгӧн башкараачылардыҥ 75% шак оныҥ финалисттериниҥ тоозынаҥ тудулган. Бу конкурстыҥ кӧп саба туружаачылары ла финалисттери јаҥныҥ органдарына кирбей турган организациялардыҥ башкараачыларына кӧстӧлгӧн. Олордыҥ ийде-кӱчи биске сӱрекей керектӱ болуп, тергеениҥ ӧзӱминде тузаланылат.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ структуразына калганчы кубулталар 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 24-чи кӱнинде эдилген.\nБашкаруныҥ јаҥы составыла бис 2019 јылда бир айдаҥ ас ӧйдиҥ туркунына иштегенис деп темдектеерге турум. Былтыр Эл Курултайга эткен отчедымда мен «Ийделӱ Алтайдыҥ» программазы бисте ӧйинде иштеп баштаар деп молјонгом. Ол айтканым ла аайынча болуп калды. Башкару оныҥ дорожный картазы јанынаҥ јакаан чыгарган. Бу документте оны бӱдӱрери аайынча чокым керектер темдектелген, эдетен иштердиҥ ӧйи, оныҥ акча-манадыныҥ сурактары чокымдалган ла программаны бӱдӱретен каруулу улус темдектелген.\nБу программага улустыҥ айткан шӱӱлтелери Алтай Республиканы ӧскӱретен тӧс јер ажыра кийдирилген (оны тӧзӧӧри керегинде мен бу трибунадаҥ бир јыл мынаҥ кайра база айткам). Ол эрчимдӱ улусты, анайда ок эксперттерди, башка-башка политический ле јондык институттардыҥ чыгартулу улузын бир јерге јууп, бириктирген.\nСлердиҥ кӧп сабагар бу Тӧс јердиҥ ижинде кӧнӱ турушкан деп билерим. Ол адакыда Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱретен тӧс јерге кийдирилген ле бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јат. «Ийделӱ Алтай» деген программа тергеени ичкери ӧскӱрери аайынча јети ууламјыга тӧзӧлгӧлӧнип јат деп, слерге эзедип ийерге турум:\n1) кижи — ӧзӱм;\n2) јурт — јарамыкту айалгалар;\n3) тергеениҥ тӧс калазы — јаҥыртулар\n4) энергетика — недеҥ де камаан јок;\n5) јолдор — јеткер јогынаҥ;\n6) экономика — экология;\n7) этнокультура —элбек телекей.\nБу ууламјылар Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ Россия Федерацияны ӧскӱрери керегинде чыгарган јарлыгыныҥ национальный амадуларына ла иш-задачаларына база сӱрекей јакшы келижип јат. Мен бойымныҥ докладымды шак ла бу тӧс уууламјыларга тайанып эдерге турум.\nБистиҥ тӧс амадубыс ол — эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин бийиктедери болуп јат. Ороонныҥ башкараачызы бойыныҥ алдына база андый амадулар тургузат. Бу иштиҥ тӧзӧлгӧзинде национальный ӱлекерлер, государственный программалар ла кыйалтазы јогынаҥ бистиҥ бюджедис туруп јат.\n2019 јылда Алтай Республикада 14 государственный программаны баштап, оны јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча иштер башталган. Ого 27 миллиард салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Мынызы республиканыҥ бюджединеҥ чыгымдап турган акчаныҥ 80% болуп јат. Бу акчаныҥ 3 миллиард 700 миллионы дезе 11 национальный ӱлекерди иштедерине чыгарылган.\nЈасактарла иштеери бистиҥ ижисте тӧс јерде туруп јат. Отчетту бу ӧйдӧ јакшы кӧргӱзӱлерге јеткенис учун мен слерге быйан айдар кӱӱним бар. Анайып, бис 2019 јылда Минюсттыҥ, прокуратураныҥ ла ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ турушканыла тергеениҥ јасактарын федерал кемине јетирерге элбек ревизия ӧткӱргенис. Бу иш эмдиге јетире улалып јат деп айдар керек. 2019 јылда Алтай Республикада 78 јасак јӧптӧлгӧн. 49 јасак федерал кемине јетире јазалган. 29 јасак республика кеминде јаҥыртылган. 78 јасактыҥ 58-ин Эл Курултайга Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели ле Алтай Республиканыҥ башкарузы кийдирген (74%).\n2019 јылда государственный акча-манаттыҥ бӧлӱгиниҥ сурактары толо кеминде бӱткен. Алтай Республиканыҥ бюджедине эки миллиард тӧрт јӱс бежен јети миллион салковойдоҥ ажыра акча келген. Онызы, 2018 јылга кӧрӧ, 22% (21,6%) кӧп болгон. Олордыҥ 80% шыдары кайра јандырылбас акча болгонын темдектеер керек.\nТӧс јердеҥ эдилген ӱзеери јӧмӧлтӧ кирелтелердиҥ кемин билдирлӱ бийиктеткен. Ол бир миллиард салковойдоҥ ажыра акча. Бу акча тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јонјӱрӱмдик учурлу объекттерин чыныктап јазаарына ла тудум иштерин ӧткӱрерине тузаланылган. Республиканыҥ бюджединеҥ 22 миллиард 438 миллион салковой чыгымдалган. Мынызы, 2018 јылга кӧрӧ, 19,5 процентке кӧп. Эҥ кӧп акча ӱредӱниҥ, су-кадыктыҥ, јонјӱрӱмдик политиканыҥ ла национальный экономиканыҥ бӧлӱктерине чыгымдалган.\nМен мынаҥ озо бюджеттиҥ акчазын аайлу-башту тузаланарына јаан ајару эдерим деп сӧзим берген болгом. Адакы учында андый ла болуп калды. Јылдыҥ турулталарыла Россияныҥ акча-манат аайынча министерствозы Алтай Республиканы тергеелик акча-манатты ӧткӱштирерин јакшы тузаланып турган субъекттердиҥ тоозында адаган. Бюджетти тузаланарын ачык айалгаларда ӧткӱрип турган кӧргӱзӱлер аайынча бистиҥ тергее Россияныҥ субъекттери ортодо база бийик јерде туруп јат.\n2019 јылдыҥ турулталарыла тергеелик валовый продукт, бодоштыра чоттошло, 53,5 млрд салковой болгон ло 2018 јылдагызыла тӱҥейлезе, 2% кӧптӧгӧн.\nЈылдыҥ турулталарыла анайда ок тӧс капиталга, јурт ээлемниҥ продукциязын эдип чыгарарга, розничный садуга, эл-јонго јеткилдештер эдерине чыгарган акчаныҥ кеми кӧптӧгӧн.\nТӧс капиталга инвестициялардыҥ кеми 21,6 млрд салковой болгон, 2018 јылдыҥ кеминеҥ бу 34,1% кӧп. Таҥынаҥ улустыҥ акчазыла бӱдӱрген инвестициялык ӱлекерге, ол тоодо кӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанцияларды тударга («Хевел» ООО, 5,4 млрд салк.), «Алтай-Резорт» комплекстиҥ инфраструктуразын тударга (1,2 млрд салк.), туу чанала јыҥылаар «Манжерок» деген комплекстиҥ инфраструктуразын тударга (1,4 млрд салк.), анайда ок элдеҥ озо эл ӱлекерлерди бӱдӱрерге чыгарган бюджетный инвестициялардыҥ кеми бийиктеген.\nБу ок ӧйдӧ промышленный иштиҥ, строительствоныҥ ла улус јадар туралар тударыныҥ кеми јабызаганы темдектелген.\nИштеген јеринде казар байлыктар астаганыла «Рудник Веселый» ООО-ныҥ ижиниҥ кӧргӱзӱлери, анайда ок аш-курсак эдип чыгарган бир канча ӧмӧликтердиҥ («Сибирская продовольственная компания» ООО-ныҥ Сускудагы ла Кӧксуу-Оозындагы бӧлӱктеринде эттеҥ белетеген курсак, «Майма-Молоко» ООО-ныҥ эткен сырлары астаганыла) ижиниҥ кеми јабызаган.\n2019 јылда улус јадар 99 кв м ажыра јерлер ишке табыштырылган, 2018 јылдыҥ кемине кӧрӧ, бу 91,5%. Кӧргӱзӱлердиҥ кеми јабызаганы таҥынаҥ улустыҥ туткан туралары астаганыла колбулу (улус јадар тудулган туралардыҥ текши кеминиҥ 80% олорго келижет). Ӧткӧн јылда текши кеми 12 муҥ кв м кӧп квартираларлу 4 тура тузаланарына табыштырылган, 2018 јылдыҥ кӧргӱзӱлеринеҥ бу эки катап киреге кӧп.\nӦткӧн јылда 8,5 млрд салковойго турар строительный иштер эдилген.\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин керелеген кӧргӱзӱлер табынча јаранат:\nайлык ишјалдыҥ орто кеми 6,1% бийиктеген ле 32 873 салковой болгон;\nэл-јонныҥ бир кижиге келишкен акча кирелтелериниҥ кеми 5,1% бийиктеге ле 20492,7 салковой болгон.\nИштиҥ рыногында айалга јаранган. Онойдо, ишјоктордыҥ текши тоозы 3% астаган (10 793 кижидеҥ 10 468 кижиге јетире), ишјок болорыныҥ кеми, 2018 јылдагызына кӧрӧ, јабызыган.\nБого ӱзеери, окылу чотто турган ишјоктордыҥ тоозы 14,7% астаган (2 188 кижидеҥ 1 867 кижиге јетире), ишјок болгоныныҥ 2019 јылдыҥ учында темдектелген кеми 1,9% болгон (2018 јылда — 2,2%).\n«Кижи — ӧзӱм» деген бӧлӱк\nБу бӧлӱктиҥ тӧс ууламјыларына су-кадыктыҥ, ӱредӱниҥ, иштиҥ, јонјӱрӱмдик бӱдӱмјиниҥ, јадатан јердиҥ айалгаларыныҥ, јӱрӱмде бойыныҥ јерин табарыныҥ ла амыраштыҥ сурактары кирет. Олордыҥ кажызын ла ылгап кӧрӧктӧр.\nӰредӱниҥ бӧлӱгинде эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балдарды школго јӱргелек балдардыҥ учреждениелериле јеткилдеери, анайда ок школдордо сменаларла ӱренип турганын јоголторына сӱрекей јаан ајару эдилет. 2019 јылда «Демография» деген национальный проект аайынча балдардыҥ 380 јерлӱ беш садиги тудулган, олордоҥ 200 јер ясляга јӱрӱп турган балдарга чыгарылган.\n13 садик јаҥыдаҥ јаҥыртылып, анда ясляга јӱрӱп турган балдарга ӱзеери база 245 јер ачылган. Горно-Алтайскта Заимка деген микрорайондо тудулып јаткан садик удабас ишке табыштырылар. Ого 125 бала јӱрери темдектелет. 2020 јылдыҥ учына јетире бисте база јаҥы 13 садик иштеп баштаар. 2021 јылда дезе база эки объект тудулар.\nШколдорды тудары ла чыныктап јазаары аайынча јаан кемдӱ иштер база ӧткӱрилет. 2019 јылда «Ӱредӱ» деген национальный ӱлекер аайынча бис эки школ тутканыс. Анайып, Шабалин аймакта Камлак ла Улаган аймакта Паспарты јурттарда јаҥы школдор иштеп баштаган. Јазал иштердиҥ кийнинде Кан-Оозы, Владимировка, Кайтанак, Ӱстиги-Апшыйакту јурттарда ла Горно-Алтайскта школдордыҥ эжиктери јаҥыдаҥ ачылган. Тургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы јуртта ла Горно-Алтайсктыҥ Заимка деген микрорайонында эки јаҥы школ тудулат. Бис олорды ишке јылдыҥ учына јетире табыштырарга турус.\nӦткӧн јылда бис национальный ӱлекердиҥ болужыла анайда ок 11 школдыҥ спортзалдарын чыныктап, јазап алганыс, школдордыҥ јанындагы 29 площадкага спорттыҥ эдим-јазалдарын тургусканыс. Јурт јерлердиҥ 19 школында «Точка роста» деген гуманитар цифровой тӧс јерлер ачылган. 2019 јылда Алтай Республика федерал тӧс јердеҥ 35 јаҥы автобус алган, олордыҥ текши баазы — 67 миллион салковой. Ӧткӧн јылда федерал бюджеттиҥ акчазыла (72,3 млн) анайда ок балдардыҥ «Кванториум-04» деген технопаркы тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ бу технопаркта 800-теҥ ажыра бала ӱредӱниҥ ӱзеери программазы аайынча ӱренет.\nБистиҥ тергееде јурт јердиҥ школдорын кадрларла јеткилдеери кӱч сурактардыҥ бирӱзи болуп артып јат. Бу суракты улус туштажуларда јаантайын кӧдӱрет. Бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгинде 98 вакантный јер бар. Республиканыҥ школдорын јиит ӱредӱчилерле јеткилдеер амадула бисте мындый иштер темдектелген:\nЈиит специалисттердиҥ ишјалыныҥ окладына ӱзеери 50% кожулта эдер.\nЈурт јердиҥ ӱредӱчилериниҥ коммунальный тӧлӧмири учун тӧлӧӧр, јаткан јери учун јарымдай тӧлӧӧр.\nЈурт јерде иштегени учун 25% кожулта эдер.\nТергееде анайда ок «Земский ӱредӱчи» деген федерал программа иштеп јат. Орто ӱредӱлӱ профессионал ӱредӱликке бисте база јаан ајару эдилет. 2019 јылда Горно-Алтайсктагы политехколледжте, педколледжте, Кӧксуу-Оозында отраслевой технологиялардыҥ техникумында ла Маймада јуртхозтехникумда јаҥыдаҥ он мастерской тӧзӧлгӧн. Горно-Алтайскта 12-чи таҥмалу школго, 6-чы таҥмалу лицейге ле республиканыҥ классический лицейине јаҥы туралар керек. Бу объекттерди государственный программаларга кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Ӧткӧн јылда 7-чи таҥмалу школдыҥ сурагы база јарталган. 2019 јылдыҥ јаҥар айында Россия Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозы ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо јаҥы школ тударына субсидия чыгарары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган. 2021-2022 јылдарга ого 511 миллион салковой чыгарылып јат. Бу јылдыҥ учына јетире бу школдыҥ проектно-сметный документациязы тургузылар. 7-чи таҥмалу школдо алтай программала ӱренери улалар. Ол керегинде бисти балдардыҥ ада-энелери сураган.\nБу бӧлӱкте улуска болуш јетиретен иштиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадулар тургузадыс. Биске јаан болужын «Здравоохранение» деген национальный ӱлекер јетирет. 2019 јылда Маймада јаҥы эмчилик тудулган. Ӧткӧн јылда анайда ок балдардыҥ республикан эмчилигине уланты тудары јанынаҥ иштер башталган. Майма аймакта Кызыл-Ӧзӧк јуртта врачебный амбулаторияны тудары аайынча иштер улалган. Кош-Агаш аймакта Тӧбӧлӧр, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду, Тихонькая, Мульта, Оҥдой аймакта Шашыкман јурттардыҥ ФАП-тарына јаҥы туралар алылган. Чамал аймакта Аскат јуртка модульный ФАП алылган. Кан-Оозы аймакта Кайсын јурттыҥ фельдшерско-акушерский пункты јетире тудулган.\nРеспубликан эмчиликтиҥ поликлиниказында онкологияны эмдеер амбулаторный тӧс јер ачылган. «Ийделӱ Алтай» деген программада республикан онкодиспансерди ле јаҥы перинатальный тӧс јерди тудары баштапкы јерлерде туруп јат. Мен бу сурак јанынаҥ Россияныҥ су-кадык аайынча министри Михаил Мурашкого јолугып куучындашкам. Бу сурактар јуук ӧйдӧ Россияныҥ су-кадык аайынча министерствозыныҥ гос-программазына кийдирилер. Ӧткӧн јылда су-кадыктыҥ учреждениелериниҥ автопаркына кӧп јаҥы кӧлӱктер алылган. Республикан бюджеттиҥ акчазыла бис тогус санитарный кӧлӱк алганыс. 42 кӧлӱк дезе федерал тӧс јердеҥ келген.\nСанитар авиация эрчимдӱ иштейт. 2019 јылда республикан эмчиликтиҥ, Маймадагы ла Кан-Оозындагы эмчиликтердиҥ поликлиникаларында кымакай иштеериниҥ ээжилери кийдирилген. Мындый эп-арга регистратурада болуп турган очередьтерди астадарга јарамыкту айалгалар тӧзӧгӧн. Бисте телеконсультациялар ӧткӱрери база тӧзӧлгӧн. Национальный ӱлекер аайынча Интернетке 33 ФАП колболгон, 44 ФАП быјыл колболор. Тергееде кадрлар јаҥыс та ӱредӱниҥ бӧлӱгинде једишпей турган эмес, је анайда ок су-кадыктыҥ бӧлӱгинде база једишпей јат. Ӧткӧн јылда бисте 21 јиит врач иштеп баштаган. Је ол ло ӧйдӧ врачтардыҥ ӧскӧ јерлер јаар барары токтобогон, олор анчада ла Јака Тӱндӱк јаар иштеп баргылайт.\nӦткӧн јылда ВУЗ-тарды божоткон 13 врач клинический ординатурада ӱредӱ ӧткӧн. Школдыҥ кийнинеҥ бийик ӱредӱлӱ заведениеге ӱредӱге 46 кижи аткарылган. 2019 јылда бойлорыныҥ билгирлерин 230 врач бийиктеткен. Профессиязы аайынча 27 врач ӱзеери ӱренген, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ тӧзӧгӧн порталы ажыра ӱредӱни 474 специалист ӧткӧн. «Земский доктор» деген программа аайынча 26 врачка 1 миллион салковойдоҥ акча тӧлӧлгӧн. Бу программа быјыл база иштеер. Ого акча база салылган. Республиканыҥ эл-јонына толо кемдӱ болуш эдер амадула 2019 јылда мениҥ баштаҥкайымла тергееде «Су-кадык» деген автопоезд иштеген. Специалисттер јол-јорык ӧйинде 25 муҥ кижиниҥ су-кадыгын шиҥдеп кӧргӧндӧр. Олордыҥ бастыразына шыдарына болуш эдилген.\n2019 јылда кӧп тоолу медишчилер бойлорына јадар туралар садып алган. Ого республикан бюджеттеҥ 33 миллион салковой акча чыгарылган. Бу акчала перинатальный тӧс јердиҥ, судмедэкспертизаныҥ бюрозыныҥ, Майма, Чой, Турачак, Шабалин, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш аймактардыҥ ла Акташтагы эмчилигиниҥ ишчилерине 14 тура алылган. Майма јурттыҥ 18 медишчизине арендага јадар јер алылган, јербойындагы муниципалитеттер 15 медишчиге јердиҥ участокторын алып бергендер. Јурт јерде јаткан эки муҥ алты јӱстеҥ ажыра медишчи коммунальный тӧлӧмирлерди тӧлӧӧргӧ ай сайын акча алат.\nРеспубликада јонјӱрӱмдик политиканы бӱдӱрерге «Демография» деген национальный ӱлекер иштеп јат. Бу ӱлекер аайынча пенсияга једип калган 138 кижи профӱредӱ ӧткӧндӧр. Бала табар аргазы јок билелерге ЭКО-ны ӧдӧргӧ 16 миллион салковой акча чыгарылган. Энениҥ капиталына, бала чыкса берилип турган тӧлӧмирлерге 152 миллион салковой акча чыгарылган. 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ ала бистиҥ республикада общественный транспортло јӱреринде Сбербанктыҥ «Мир» деген картазы иштеп јат. Бу картаны јеҥилтелерле тузаланып турган јети муҥнаҥ ажыра кижи тузаланат.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик болушты 128 муҥга шыдар кижи алат. 2019 јылда јеҥилтилген болушла тузаланып турган улуска федерал ла республикан бюджеттеҥ 1,68 миллиард салковой акча чыгарылган. Мынызы, 2018 јылга кӧрӧ, 6,2% кӧп.\n2019 јылда «Культура» деген национальный ӱлекер аайынча тергееде культураныҥ беш туразы чыныкталып јазалган. Андый иштер Оҥдой аймакта Кӱпчеген, Шабалин аймакта Каспа, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогой, Кан-Оозы аймакта Кӧмӱр-Оозы ла Чамал аймакта Онос јурттарда ӧткӧн. Кӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда эки модельный муниципал библиотека јаҥыртылган. Улаган, Кош-Агаш, Турачак, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ эл-јонын јеткилдеерге јорыктап јӱрӱп тузаланар беш тӧс јер алылган. Бу ишти бӱдӱрерге республикан бюджеттеҥ акча база чыгарылган. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ библиотекаларын ла культураныҥ јурттардагы тураларын чыныктап јазаарга 11,75 миллион салковой акча чыгарылган. Јерт јерлердеги культураныҥ тураларын бичиктер тургузар стеллажтар, кӱӱлик аппаратура ла артисттерге кеп-кийимдер аларына 2,3 миллион салковой акча чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле баштапкы ла катап «Кан-Кереде» деп хореографический спектакль тургузылган. Оныҥ кӧргӱзӱлери Горно-Алтайскта ла Барнаулда једимдӱ ӧткӧн. Бистиҥ тергееде 90-наҥ ажыра укту албаты јадат. Албатылар ортодо најылыкты тыҥыдарга элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Кӧп укту албатылардыҥ амыр-энчӱ јадын-јӱрӱми оныҥ бирлигинде болгонын бис јакшы оҥдоп јадыс. Алтай Республикада јаткан башка-башка калыктардыҥ тӱӱкилик ле культуралык энчи-байлыктарын корулап алар амадула Горно-Алтайскта алтай кӧгӱс-энчиниҥ «Алтай-Кабай» деген тӧс јерин тӧзӧӧр јӧп јарадылган. Бу баштаҥкайды Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ туризм аайынча департаменти јӧмӧгӧн.\nБистиҥ республикада спорттыҥ јаҥжыгулары бек. Бис ого база јаан ајару эдип јадыс. 2019 јылда тергееде тоштыҥ «Атлант» деген баштапкы ӧргӧӧзи ишке табыштырылган. Бу ӧргӧӧ узак ӧйгӧ — сегис јылдыҥ туркунына тудулган. Мында эмди хоккейле, фигурный јыҥылашла башка-башка маргаандар ӧткӱрилет. Ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле секциялар иштеп јат. Ол спорттыҥ кышкы бӱдӱмдерин ӧскӱрер јакшынак аргалар тӧзӧгӧн.\n«Спорт — норма жизни» деген федерал программа ажыра ГТО-го керектӱ јаҥы эдим-јазалдар алылган. Ол јазалдар Оҥдой, Майма, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы јурттардыҥ площадкаларында тургузылган. Аҥылу эдим-јазалдар анайда ок олимпий резервтер белетеер спортшколго алылган. Республиканыҥ спортчылары бастырароссиялык ла телекейлик маргаандарда бийик једимдерге јеткен. Родион Асканаков 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында јуучыл самболо Тӱштӱк Кореяда болгон телекейлик чемпионатта туружып, алтын медаль ойноп алган. Ол спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейдиҥ эки катап чемпионы болуп јат.\nРустам Конзошев јуучыл самболо Москвада ӧткӧн телекейдиҥ кубогында 2-чи јер алган. Россияда јарлу спортчы Кирилл Сеткин дезе 2019 јылдыҥ сыгын айында Испанияныҥ Сео-де-Уржел калазында гребной слаломло болгон телекейлик чемпионатта туружып, кӱлер медаль ойноп алган. Бистиҥ спортчылар 2019 јылдыҥ кӱӱк айында рафтингле Австралияда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ турулталарыла командала экинчи јерге чыккандар.\n«Јурт — јарамыкту айалгалар» деген ууламјы\nБистиҥ республиканыҥ эл-јоныныҥ 70% јурт јерде јадып јат. Бис олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарына јаан ајару эдип јадыс. Јурт јеезелерге газ јетирер, суу агызар јазалдар ӧткӱрилет, јаҥы скважиналар ӧрӱмделет. 2019 јылда јурт јерлерди турумкай ӧскӱрери аайынча аҥылу программа аайынча Майма аймакта Манјӱрек јуртта 4 километр 52 метр јерде газӧткӱштиҥ трубалары салылган. Кӱпчеген, Шабалин, Чамал, Мооты-Оозы, Акташ ла Подгорный јурттарда 9,5 километр јерге суу агызар јазалдар ӧткӱрилген.\nБисте анайда ок «Јадар јер ле калада јадар јарамыкту айалга» деген национальный программа једимдӱ иштеп јат. Бу ӱлекер аайынча тергееде тогус јурт јеезеде 11 общественный јер чыныкталып јазалган. Эл-јонныҥ болужыла ойноп алган гранттарла Кош-Агаш аймакта Јазатыр, Кан-Оозы аймакта Кӧмӱр-Оозы ла Кан-Оозы, Шабалин аймакта Шыргайты јурттарда, Улаганда ла Кӧксуу-Оозында балдардыҥ площадкалары тудулган. Чой аймакта Ускуч јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес-мӧҥкӱде јазалду иштер ӧткӧн.\nЈурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарга бюджеттеҥ 54 миллион салковой акча чыгарылган. Тура садып аларына эмезе оны тудуп аларына, 402 кижиге 361 миллион салковой акчага турар государственный жилищный сертификаттар табыштырылган. Ӧскӱс балдарга ла ада-энелериниҥ ајарузы јок арткан балдарга 122 јадар јер алылган. Ого 170 миллион салковой акча чыгарылган. Бир кезек муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ, анчада ла Горно-Алтайскта, јеҥилтелерле тузаланып турган улуска јердиҥ участокторын берер иш кӱчке келижип јат. 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 30-чы кӱнине јетире Горно-Алтайскта тӧлӧбӧзинеҥ јер алар очередьте 797 кижи турганын темдектеер кӱӱним бар. Бу сурак бӱгӱнги кӱнде курч артканча, је каланыҥ администрациязы ол аайынча эрчимдӱ иштеп јат.\n2019 јылда Алтай Республиканыҥ јерлеринеҥ Кан-Оозы, Майма ла Оҥдой аймактарга тузаланарга 150 гектарга шыдар јер берилген. Јуук ӧйлӧрдӧ Шабалин аймакта јаткан балдары кӧп билелерге федерал учурлу јерлердеҥ участоктор чыгарылары темдектелет.\nТӧс ууламјы «Столица — јаҥыртулар»\n2019 јылда «Улус јадар туралар ла калаларда јаткан айалга» деген ӱлекер аайынча кӧп квартираларлу 9 тураныҥ јаны јазалган, јондык ӱч јерлер јаҥырта тудулган, Коммунистический проспектте тротуарлар јазалган ла каланыҥ башка-башка јерлеринде оромдогы тренажерлор тургузылган. Майма сууныҥ јараттарын јазаар иш улалганча.\n2019 јылдыҥ јаҥар айында Горно-Алтайскта Туу-Кайа деген кырда панорамный парк иштеп баштаган, бу ӱлекер аайынча иштер улалып јат.\nАдалган ӱлекерлерди улус бойы талдап алган ла республикада айалганы јарандырарында эрчимдӱ турушканы учун эл-јонго быйанымды айдадым.\nТӧс ууламјы «Энергетика — камааны јок болоры»\nРеспубликада камааны јок ло быжу электројеткилдештиҥ системазын тӧзӧӧргӧ 2019 јылда тергееде кӱнниҥ ийдезиле иштеер текши ийде-кӱчи 80 МВт алты электростанция тудулган. Кӱнниҥ электростанцияларыныҥ ижиниҥ турултазын бийиктедерге Кош-Агашта баштапкы накопитель тургузылган.\n«Кайру» деген кичӱ ГЭС-ти чыныктап јазаар иштер бӱткен.\n2019 јылда газӧткӱштиҥ 52,5 км айрылары тузаланарына табыштырылган, бу улустыҥ 2 452 тураларын газла јеткилдеерине колбоор арга берген.\nАлтай Республика Россияныҥ электројеткилдеш учун эҥ бийик баа тӧлӧгӧн тергеелериниҥ бирӱзи. Бис бу сурак аайынча иштеп јадыбыс, је бистеҥ кӧп неме камаанду эмес учун бу тӱрген аайына чыгып болбос сурак. Је адалган ишти мен тӧс учурлу иш деп чотойдым.\nАлтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башкарулары РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели М. В. Мишустинге тӧлӧмирлердиҥ баазын јабызадар ла электројеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадулу бирлик баштану белетеп аткарган.\nТӧс ууламјы «Јолдор — јеткер јок болоры»\nТергеениҥ јолдорыныҥ айалгазын јарандырарга ла јолдордо јеткер болбозын јеткилдеерге Алтай Республикада Јолдордыҥ кӧмзӧзи тӧзӧлгӧн. 2019 јылда ол 3 млрд 11 млн 741 муҥ салковойго бӱткен. 2018 јылдагызынаҥ бу 3,3 катапка кӧп. Кӧмзӧниҥ акчазыныҥ кӧп сабазы (2 млрд салковойдоҥ ажыразы) федерал бюджеттиҥ акчазы.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱргениле 2019 јылда јолдорго чыгарган акчаныҥ кеми чик јок бийиктеген.\nӰлекер аайынча 2019 јылда 66,4 км јолдор ремонтолгон, олордоҥ 9 км ажыразы -Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ јолдоры.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јербойыныҥ јолдорын јазаарга республикан бюджеттеҥ 56 млн салковой чыгарылган. Ремонт иштер Горно-Алтайсктыҥ 33 оромында ла 8 аймакта ӧткӧн, текши алза, 65 км кире јолдор јазалган.\nКӧлӱк јолдорды јазаар эл ӱлекер аайынча 2024 јылга јетире Чаргыдаҥ Карагайга јетире 143 км јолды јазаары темдектелген.\nРеспубликада туризмди ӧскӱрер ле туристический кластерлерди тӧзӧӧр ууламјыла Урлу-Аспак-Каракол деген 5,3 км јолды тудар иштер башталып калган.\nТергеениҥ јолдорында мындый јаан кемдӱ иштер качан да ӧтпӧгӧн. Кӧлӱк јолдорды јаҥыс та тудуп ла ремонтоп турган эмес, је јарыткыштар тургузып турганы учурлу.\nКӧлӱк јолдорды јазаарыла коштой тергееде авиаколбуны ӧскӱрер ле элбедер иштер ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктыҥ аэропорты ажыра Москва, Новосибирск, Красноярск, Екатеринбург јаар кӧнӱ авиаколбу иштейт. «Победа» деген авиакомпания келгениле билеттердиҥ баазы билдирлӱ јабызаган.\nКош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар учуштар 2020 јылда јаантайын болор деген сӧзимди бӱдӱрдим, кандык айдаҥ ала бу маршруттарла самолеттор неделеде тӧрт катап учат.\nТӧс ууламјы « Экономика — экология»\nЈурт ээлемниҥ ӧзӱми\nЈурт ээлем — Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ јонјӱрӱмдик учурлу бӧлӱги.\n2019 јылда јурт ээлемниҥ эдип чыгарган валовый продукты 12,4 млрд салковой болгон, эмезе, 2018 јылла тӱҥейлезе, 100,5%.\nӦткӧн јылда јурт ээлемде иштеген 937 ишчилерге государстволык јӧмӧлтӧ эдилген, ол тоодо 852 крестьян ээлемге ле таҥынаҥ аргачыга, 60 јуртээлем организацияга, 25 јуртээлем потребительский кооперацияга.\nБу ок ӧйдӧ јурт ээлем бӧлӱкке эдилген государстволык јӧмӧлтӧниҥ кеми 435,3 млн салковой болгон.\nЈурт јерлерде кичӱ бӱдӱмдӱ ээлем иштерди ӧскӱрерине 66 млн салковой субсидиялар берилген. Ээлемдер мал ӧскӱрер билелик фермалардыҥ ижин кӧндӱктирерге, јурт ээлем техниканы садып аларга, јаҥы иштеп баштаган фермерлер мал садып аларга јӧмӧлтӧ алган.\n2019 јылда 28 млн салковойдоҥ ажыра јӧмӧлтӧ акча Чой ло Оҥдой аймактарда јуртээлем потребительский эки кооперацияныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин ӧскӱрерине чыгарылган. Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» кооперативте 200 саар уй турар ферма тудулган. База 31 млн салковой 2019 јылда фермерлерди јӧмӧӧр ишти тӧзӧӧрине ле јуртээлем кооперацияны ӧскӱрерине чыгарылган.\nТуризм — тергеениҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу бӧлӱги, ол јурт ээлемниҥ, садуныҥ ӧзӱмине, сувенир продукция эдип чыгарына камаанын јетирип јат.\n2019 јылда Алтай Республикага 2 млн 171 муҥ 300 турист келип јӱрген, 2018 јылдагызынаҥ бу 2,7% кӧп.\nКалан службаныҥ бистиҥ тергеедеги башкартузыныҥ јетирӱлериле, туристтерди јеткилдееринде 324 юрлицо, 215 таҥынаҥ аргачы иштеп јат. Бу предприятиелерде иштеген улустыҥ тоозы 1625 кижи.\nМыныла коштой, эксперттердиҥ чоттогоныла, республиканыҥ туризм бӧлӱгинде 900-теҥ ажыра организациялар иштеп јат, олордо 8,5 муҥнаҥ ажыра улус иштейт — бу республиканыҥ экономиказында иштеген улустыҥ 10%.\nТурбизнестиҥ ижин ачык јолго чыгарар ченелте ӱлекер быјыл Чамал аймакта Федерал калан службаныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла кожо башталган. Бу иш мынаҥ ары ӧскӧ дӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧдӧр.\n2021 јылдаҥ ала јорыкчыларга конор јеткилдеш эдерге јадатан јери кере бичиктӱ болор керек. Мындый бичикти алар ишти бӱдӱрип чыгарга бис турбизнеске јӧмӧлтӧ эдип јадыбыс. 2019 јылда 40 туробъекттиҥ классификациязы тӧлӧлгӧн (400 муҥ салковойго јуук акча), олордоҥ 21 объект категориязын керелеген кере бичикти алган, арткандары эдилген ајаруларды тӱзеткен кийнинде бичиктерин алар. 2020 јылда база 25 туробъекттиҥ классификациязына акча берилери темдектелген.\nТуризм тергееде јыл туркунына иштеери аайынча ууламјылу иш ӧдӱп јат.\nЭкономиканыҥ ӧзӱми ле аргачылыкты јӧмӧӧри\nИнвестициялык айалганыҥ национальный рейтингинде, оны Стратегиялык баштаҥкайлардыҥ агентствозы тургузып јат, бис 2019 јылда 61-чи јердеҥ 48-чи јерге кӧдӱрилгенис.\nРеспубликаныҥ јеринде тергеелик учурлу 18 инвестициялык ӱлекерди бӱдӱрери ӧткӧн. Ӱлекерлерди бӱдӱрип баштаганынаҥ ала олорго салган инвестиция акчалардыҥ кеми 2,5 млрд салковой болгон, 182 иштеер јерлер тӧзӧлгӧн. 2019 јылда бу организациялардаҥ келген каландардыҥ текши кеми 66 млн салковойды ашкан.\n2019 јылдыҥ турулталарыла, инвестициялардыҥ кеми 21,6 млрд салковой болгон, бу 2018 јылдагызынаҥ 1,3 катапка кӧп.\n2019 јылдыҥ учында Алтай Республикага федерал бюджеттеҥ 250 млн салковой чыгарылган. Бу Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ижин јӧмӧӧр кӧмзӧниҥ капиталын билдирлӱ кӧптӧдӧр лӧ аргачыларга јетирген болушты элбедер арга берген.\n2019 јылда Кӧмзӧ кичӱ ле орто аргачылыкта иштегендерге текши кеми 112 млн салковой 107 микрозайм берген.\n2019 јылдыҥ 3-чи кварталынаҥ ала Экспортты јӧмӧӧр тӧс јер ижин баштаган, ол республиканыҥ аргачыларынаҥ ӧскӧ ороондорго бизнес-миссияларын тӧзӧп јат. Бу тӧс јердиҥ јӧмӧлтӧзиле эки экспортный контракт јӧптӧлгӧн лӧ јӱрӱмде бӱткен, оныҥ баазы 221 муҥ доллар болгон (США-ныҥ).\nӦткӧн јылда бис «Россия Федерацияныҥ цифровой экономиказы» деген эл ӱлекерге кирген «Информационная инфраструктура» деген программа аайынча Кош-Агаш, Майма, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда јонјӱрӱмдик учурлу 70 объектти Интернетке колбогоныс, ол тоодо 30 школды, 33 фельдшерско-акушерский пунктты, ӧрт ӧчӱрер 5 јерди ле јурт башкартуныҥ 2 туразын.\n2020 јылдыҥ сыгын айына јетире база 87 мындый јерди Интернетле јеткилдеери темдектелген, 2021 јылга јетире дезе олордыҥ тоозы 269-ка једер.\n2019 јылдыҥ учындагы јетирӱлерле, республиканыҥ 246 јурттарыныҥ 222-зи мобильный колбуныҥ толо ло ортолой јеткилдежиле тузаланар аргалу болгон. Ӧткӧн јылда алты јурт мобильный колбула јеткилделген, олор Майма аймакта Орто ло Ӱстиги Сайдыс, Карасук, Куташ, Оҥдой аймакта Јаан ла Кичӱ Јаламандар.\nРеспубликаныҥ јаҥдарына мобильный колбуныҥ чыҥдыйы јанынаҥ баштанулар ла комыдалдар келип јат. Эмдиги јасактарла, сотовый колбуныҥ операторлоры колбуныҥ јазалдарын (башняларын) кайда тургузарын, экономикалык кирелтезин кӧрӱп, бойлоры талдап јат.\nБӱгӱн јаҥ ла јон ортодо колбу ол тоодо Интернет ажыра тӧзӧлгӧн. Ончо министерстволор, комитеттер, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкартулары јонјӱрӱмдик сетьтерде бар, башкараачылар таҥынаҥ страницаларлу. Олордо чыккан јетирӱлер јаантайын ајаруда, улустыҥ тургускан сурактарына толо каруулар берилет.\nБу ууламјыны мынаҥ да ары ӧскӱрерин темдектейдис.\nГосударстволык ла муниципал јеткилдештер эдери\n«Мои документы» деген офис эл-јонго государстволык јеткилдештер алар темиккен арга боло берген. Учурыла, ол граждандарга эмезе юрлицолорго јаҥныҥ органдарыла, учреждениелериле колбу тударга болужат.\nТургуза ӧйдӧ МФЦ кажы ла аймактыҥ тӧс јуртында бӧлӱктӱ, база экӱзи Горно-Алтайскта иштеп јат — бастыра 12 филиал. Бого ӱзеери бир муҥнаҥ ажыра эл-јонду јурттарда 36 тӧзӧлмӧ — «Мои документыныҥ» мини-офистери ачылган.\nАнайда ок Сбербанкка ла Россельхозбанкка тӧзӧлгӧлӧнип, Јеткилдештиҥ эки тӧс јери ачылган. Тергееде текши тооло јеткилдеш эдер 95 «кӧзнӧк» иштеп јат.