Јаҥарыс јайылып, Алтай ӱстиле учсын - altaicholmon\nТатьяна Бошкуновнаныҥ башкарып јаткан тӧс јери онлайн ажыра «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп адалган фестиваль-маргаанды белетеп ӧткӱрет. Ол кычыраачыларга бойыныҥ башкарып јаткан тӧс јери, јайаан ӧмӧлиги ле фестиваль-маргаан керегинде мынайда куучындады:\n—Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јурты болор. Сары моолдордыҥ ук-тукумынаҥ болорым. Калада 2001 јылдаҥ бери јададым. 2019 јылдыҥ чаган айында «Ажу» деген этнокультуралык ӧмӧликти тӧзӧп, иштеп баштадыс. Ол ло тӧс јерде «Ай јаркын» деп адалган этнографиялык ӧмӧликти тӧзӧп, јайаан ижин кӧндӱктирдис.\nБис республика, онойдо ок кала кеминде ӧдӱп турган ончо байрамдарда, кӧдӱриҥилерде, кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружадыс. Кайда да байгалу баштапкы јерлерге чыгадыс, кайда да Быйанду самараларла кайралдададыс.\nАлтай албатыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јебрен-кумран чактардаҥ бери келген чӱм-јаҥын, кӧгӱс байлыгын бийик кӧдӱрип апарарга, онойдо ок кайда да келишпей турганын јартап, чечип, тӱзедерге чырмайадыс.\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитеди ле Најылыктыҥ республикан туразы грантка маргаан јарлаган. Бис ол грант аайынча «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп ӱлекерди «Ажу» деген тӧс јердиҥ адынаҥ бичигенис ле ол грантты ойноп алганыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды талалык кеминде ӧткӱрер амадула бис бӱгӱнги кӱнде кӧнӱ иштейдис. Фестиваль-маргаан керегинде ээжи де, онойдо ок оныҥ ӧдӱп јаткан аайы да Интернеттиҥ сайттарында («Одноклассниктерде», «ВКонтакте», «Инстаграмда») јарлалган. Туружып јаткан јерлештеристиҥ ады-јолдоры база бар. Таланыҥ аймактарынаҥ туружарга кӱӱнзеген улус угузу бичиктерин, роликтерин аткарган. Јаҥыс ла Чой ло Чамал аймактардаҥ улус пандемияла колбой турушпай калганы карамду.\nБӱгӱнге јетире онлайн фестиваль-маргаанда туружарга текши 23 угузу бичик болгон. Беш угузу бичик таҥынаҥ улустаҥ келген. Арткандары – ончо јайаан ӧмӧликтер.\nРеспубликаныҥ кажы ла јуртында, аймагында алтай јаҥар кожоҥныҥ ӧмӧликтери кӧп болгонына сӱӱнедим, оморкойдым. Олордыҥ башкараачыларыла таныштым, куучындаштым.\n«Кӧрӧӧчилердиҥ јараткан туружаачызы» деген ууламјы аайынча онлайн ажыра ӱнбериш сыгын айдыҥ 5-чи кӱнине јетире ӧдӧт. Оныҥ турултазын сакыйдыс. Јеҥӱчилдиҥ ады-јолы јарталза ла бис фестиваль-маргаанныҥ уч-турултазын јарлаарыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ жюризинде тӧрт кижи, олор культура бӧлӱгинеҥ Сергей Мундусов, јаҥарчы ӧмӧликтердиҥ эҥ ле узак иштеп койгон «Кӱн Керел» деген јайаан ӧмӧликтиҥ башкараачызы Ираида Охрина, АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец, билимчи, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова.\nБистиҥ учредительдерис национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитет ле Најылыктыҥ туразы.\nКелер ӧйгӧ амадуларыс јанынаҥ айдар болзо, бу фестиваль-маргаанды ӧткӱрген кийнинде, таланыҥ ичиндеги фольклорлык ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыла јууктада таныжып, олорло биригип, бирлик ишти тӧзӧзӧ, сӱреен јакшы болор эди.\nБу бистиҥ јаҥар кожоҥыстыҥ ичкери јолын оноҥ ары элбеде ачып, кӧндӱктирип апарзас, турултазы, тузазы јаан болор эди. Бу баштап јаткан ижиске Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ, Эл Курултайынаҥ, депутаттарыстаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болорына иженедис. База бир јаан ижемјибисти Госдуманыҥ депутады И. И. Белековко саладыс.\nБистиҥ јаҥар кожоҥыс калык чӱмделгезиниҥ база бир јаан ла калыҥ бӱдӱми деп айдар керек. Калыктыҥ ичкери ӧзӱминде, кӧгӱс байлыгында јаҥар кожоҥ тӧс јерлердиҥ бирӱзинде јолду турат.\nБойым оогоштоҥ ала јаҥарлагам. Јаҥарды баалап, байлап, чӱмдеп ле оморкоп јӱрген кижи болорым.\nЈаҥар кожоҥныҥ учурын кӧдӱрип апарарга јаш ӱйени јилбиркедип тартар керек деп сананадым. Школдордо јаҥарчы балдарды кӧптӧдӧр амадула кружоктор, мастер-класстар ӧткӱрзе, база турулталу болор эди.\nКӧгӱс санаада амадалулар кӧп лӧ. Темдектезе, «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды республика кеминде јылдыҥ ла ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте бар. Фестивальга ондый чыду-статус берилген болзо, оноҥ ары кӧндӱгип барза, јаҥар кожоҥныҥ талалар ортодогы байрам-маргаанын да ӧткӱрер арга болор ине. Алкы бойымныҥ кӧргӧнимле, албаты кожоҥдорыныҥ бастырароссиялык да кеминде маргаандарда туружар эдис. Албатыныҥ јаҥар кожоҥдорыныҥ, алкыштарыныҥ учурын керектӱ кемине кӧдӱрип, башка-башка калыктарды не таныштырбазыс? Бу тузалу, керектӱ керекке јаҥыс ла болуш-јӧмӧлтӧ лӧ акча-манат керек. Буудак, уур-кӱчтер бу ла суракта болуп јат.\n«Ай јаркын» деген фольклорлык ӧмӧлик јанынаҥ айдар болзо, мында байа аҥылу ӱредӱлӱ профессионалдар бар деп айтпазым. Је бери алтай культурага, кӧгӱс байлыкка, јаҥар кожоҥго, алкышка кӱӱндӱ, јилбилӱ улус келип јат. Онойдо ок айылда отурган эмезе амыралтада улус, база балдар келип, кожоҥдогылап јат. Кемниҥ кожоҥдоор кӱӱни бар, олор биске кӱӱнзеп келет.\nЈайаан ӧмӧлик ӱч бӧлӱктеҥ турат: јаан улустыҥ (36 јаштаҥ ӧрӧ, эҥ ле јаан дегендери бис — бежен јаштыҥ ичинде улус), орто бӧлӱкте – јииттер, ӱренеечилер ле ӱренчиктер (јаан класстардыҥ), айылда отурган кӧчӧлӱ келиндер, эҥ кичинек бӧлӱкте баштамы школдордыҥ болчомдоры јӱрет. Балдар јилбиркеп келет, је кӧӧркийлер јаҥыс тӧрӧл тилин јакшы билгилебес, онызы ачу ла карамду.\nЈе бис олорды ӱредерге чырмайып, туружып ла јадыс. Ол ло ӧйдӧ кийген јараш кеп-кийимдериниҥ учурын, аайын јартап бередис.\nБот, бӱгӱн, эмди ле фестиваль-маргаан онлайн ажыра ӧдӱп јат. Аҥылап, оморкоп Кан-Оозы аймактыҥ Кайсын, Экинур, Келей, Моты-Оозы, Јабаган, Кан-Оозы бойы 6 ӧмӧлик аткарган деп темдектеер кӱӱним бар. Улаганнаҥ таҥынаҥ Алена Санаа турушканын база темдектеп саларга турум. Бойы керегинде бичиген јетирӱзин кычырып, акту кӱӱнимнеҥ сӱӱндим. Бис кӧп улусты билбейтен эмтирис. Кӧп-кӧп јакшы улусла, ӧмӧликтерле танышканым јаан ырыс, сӱӱнчи болды. Је јаҥыс ла айса јаантайын ӧткӱрилбей турганынаҥ болор бо, јаҥардыҥ байрамыныҥ, маргаанныҥ учурын улус јакшы, јазап оҥдобогон болуптыр. Ээжиде айдылганыла болзо, эҥ бажын алкыш јаҥарла баштаар керек болгон. Мында эмеш ээжиге келишпей калган. Је ондый да болзо, мен келген ончо угузу бичиктерди алгам, туружаачылардыҥ тооломына кийдирдим.\nАлдырбас, бу баштапкы ла алтамыс ине. Алтай-Кудайыс јол берзе, мынаҥ ары байрамыс улалып, ордына тура берер деп иженедим. Јаҥар кожоҥыс оҥбос, јоголбос, ичкери кӧндӱгип, канадын јайып, Алтай ӱстиле учар деп бӱдедим.\nБу мениҥ баштапкы катап ӧткӱрип јаткан ӱлекерим болор. Једикпестер, јастыралар болгон болзо, јастырамды таштагар деп, ончо туружаачыларга баштанадым. Тӱзединерим, јастыразы јогынаҥ ичкери јол болбос ине. Байа «Јыгылбаган кижи, ӧҥдӧйӧргӧ албаданбас. Јастырбаган кижи, тӱзединерге албаданбас» деген кеп сӧс аайынча иштеп ле јадыс.\nБойым тургуза ӧйдӧ кӧгӱстеҥ чыккан јаҥарымды ак чаазынга саладым (бир кезиги бӱгӱн јарлалат). Эл-јон, кычыраачылар кычырзын. Та кемге де, айса болзо, керек болор. Той-јыргалга, байрамдарга јарагадый алкыш јаҥарлар.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ туружаачыларына элдеҥ озо бек су-кадык кӱӱнзейдим, омок-седеҥ јӱрӱгер, јана баспай, ичкери ле барыгар. Ичкери кожо јаҥыс јолло теҥ базып, кол-колдоҥ тудужып, јеҥ-јеҥнеҥ тудужып, текши јаҥыс иш бӱдӱрип јаткан эмтирис. Айдарда, бир кижидий биригип, бир биледий јӱрзеес, ӧзӧр ӧйис те, ӧҥжиир ӧҥис те болор деп иженедим. Мынаҥ ары ончо кожо иштейли деп, айдар-баштанар кӱӱним бар.\nАртабазын качан да,\nАстабазын качан да.\nӦлӧҥ јытту Алтайыс\nӦскӧрбӧзин качан да,\nТӱгенбезин качан да.\nАйылдап келген улусты\nАйакта сӱттеҥ амзадып,\nАлкыш сӧстӧр айдатан.\nЈолдоҥ келген улусты\nТалканду чайла кӱндӱлейтен,\nКӱӱнзеп келген улусла\nАжу-боочы аш келген\nУзун јолдор ӧт келген\nУс улуска кӱндӱӱбис,\nАк ла айас алдында\nАлтай јерис бар эмей.\nЈуулыжар тепсеҥи бар эмей.\nЈаш та болзо калабыс\nЈаранып ӧзӧр ӧйи бар.\nЈажыл бӱрлӱ Алтайда\nЈуулыжып ойноор јерис бар.\nСары бӱри тӧгӱлген\nТайга јердиҥ јаражын,\n«Сары бӱр» деп мӱргӱӱлдӱ\nТагыл салган эл-јоным.\nКӱски бӱри тӧгӱлген\nКӧк тайганыҥ јаражын,\nАк јалама буулаган\nАк кайыҥ бӱри саргарза,\nАлтайдыҥ сынына чыгалы,\nАлкыш сурап мӱргӱӱйли.\nАржан сууларыс бышканда,\nАк јалама буулайлы,\nАк сананып јӱрели.\nАйыл тӧзи тӧзӧлди,\nАйлана согуп ойнойлык.\nАк тӧжӧги јайылды,\nАлкыш айдып јыргайлык.\nЭки туруннаҥ от кӱйди,\nЭки бала бирикти,\nЭбире туруп јыргактар.\nАк санаалу албатыс\nЈаҥы ӧскӧн јаш агаш\nКорболоп ӧссин чактарга,\nЧыдап келген јаш ӱйе\nЈакшызын билзин качан да.\nАрчын јытту Алтайдаҥ\nАлкыш сурап јӱрели,\nАк Кудайга мӱргӱйле,\nАмыр сурап јӱрели.\nКутук суулу Алтайдаҥ\nБыйан сурап јӱрели,\nЭнчӱ сурап јӱрели.\nАй алдында ак кайыҥ\nАлтын бӱри јайказын,\nАлкыжын биске ол берзин.\nКӱн алдында барбак мӧш\nКӱмӱш бӱрин јайказын,\nКӧк айастаҥ суранзас,\nКурчуузын биске ол берзин.\nКайыҥ бӱри калбырап,\nЈаҥы айыл кееркелзин.\nТаҥ атканча јыргазын.


Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Рабочая программа 1 класс бичиири\nКалендарно –тематикалык план\nБичиири II чет.\nУроктын амадулары ла\nJаан ла кичинек J,j таныктарды бичиири.\nБичиирине керкту уренер не-немелер\nБичиирде чын отурарынын Гигиена ээжилери.\nБичиген ле басмада берилген jаан ла кичинек J,j таныктарды тунейлештирер. Кааjы-уруктарды точкала коргускен таныктарды катай бичиир.кижинин ады ла баштапкы сози jаан таныктан билерин кажы ла уренчик билип алар.\nj табышты айдып,ылгап су-алтай табыш болгонын билип алар\nӰредӱ иштин амадузын, задачаларын бойына алынар ла ого jединерге болушту эп-арганы таап билерине таскадары.\nБойынын Тӧрӧлиле алббатызыла, Россиянын туукизиле оморкоор куун-санаа таскадары.\nJаан ла кичинек Н,н таныктарды бичиири.\nУроктын темазын угуп,кандый иштер будурерине белетенер.\nЭрмек куучын тударынын ээжизи:jакшылажары ла уйдежу состор.\nБичиирге берилген таныктын уйе –буги неге туней болгонын тунейлеер.\nН таныктан башталган состорди бичип, олор алтай тилде толу ла болчок деп билип алары\nӰредӱлӱ ишти онын задачазын,будурер айалгазын аjрып, плаандаар.\nБойынын албатызын, угын билериРоссияда башка-башка ук албатыларды баалары.\nJаан ла кичинек Б,б таныктар. бичиири.\nРоссия Федерацияда башка-башка калыктар ортодо куучындажарга арга-ол орус тил, торол тил- кажы ла калыктын национальный культуразы деп билери.\nӰредӱлӱ иште шиндеер ле турултазын корор билгирлерге таскадаары.\nЭбире улуска, телекейге ачык куунду, jакшы ла jаманды ылгап билеркижи таскадары.\nJаан ла кичинек Е,е;Э,э таныктарды бичиири.\nУроктын темазын угуп,кандый иштер будурерине белетенер.Бичиирге берилген таныктын уйе –буги неге туней болгонын тунейлеер.\nБудурген иштер ажыра алтай тилде э табыш состин бажында турар,\nе табыш состин ортозында ла учында турар деп билип алар.\nӰредӱлӱ иште ого болушту аргаларды талдап билери\nЭбире телекей ар- буткенле, албатыларла, олордын культураларыла, кудай jаныла бирлик колбуда турганын айлааар корум таскадары.\nJаан ла кичинек И,и; Д,д;\nӦ,ӧ таныктарды бичиири.\nЭрмектердин ле сӧстӧрдин схемалары\nУроктын темазын угуп,кандый иштер будурерине белетенер. Аjыктап коргон таныкты озо баштап кейге бичиир онон тетрадьта бичиир.Бичиген ле басмада берилген jаан ла кичинек И,и;Д,д таныктарды тунейлештирер. Кааjы-уруктарды точкала коргускен таныктарды катай бичиир.\nТорл тил эл бойы –бойы ортодо колбу тудар арга деп ондооры.\nКоммуникатив ле билгир аларынын задачаларынын бӱдӱреринде эрмек куучынын-эп-аргаларынын л аргаларын эрчимду тузаланары.\nТекши амадутургузып ла ого jединер аргаларды темдектеп билери\nJаан ла кичинек П,п; Ч,ч таныктарды бичиири.\nБичиген ле басмада берилген jаан ла кичинек П,п;Ч,ч таныктарды тунейлештирер. Кааjы-уруктарды точкала коргускен таныктарды катай бичиир.кижинин ады ла баштапкы сози jаан таныктан билерин кажы ла уренчик билип алар.\nJастыра jок бичиш кижинин культуразынын база бир jаны деп ондоор ло билип алары.\nБичиген маарыла жанрыла башка текстерди тургузылган амаду, задачалары аайнча когуске алынып кычырарына темигери.\nБирлик иште кем нении эдерин улежип,jартажып jоптожоори, бой-бойынын эткенин шиндеп билери.\nJаан ла кичинек Г,г; й, таныктарды бичиири.\nБичиген ле басмада берилген jаан ла кичинек Г,г;й таныктарды тунейлештирер. Кааjы-уруктарды точкала коргускен таныктарды\nТилдин единицаларыла иштеер уредулу иштин аайын билери\nОос куучын-эрмекти угуп ла айдып турганын,бичиир эрмек-куучынды кычырып ла\nБойынын айдарга турганын эрмек –куучынын задачазына келиштире jарттургузар.\nБойынын кылык-jанын ла оско улустыйын коруп билери.\nНомер материала: ДВ-466540


Кош-Агаш аймакка 220 jаш. (1801-2021jj.) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nКош-Агаш аймакка 220 jаш. (1801-2021jj.)\nКош-Агаш Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк аймагы, ол Алтай республиканыҥ Оҥдой, Улаган, Кӧксуу-Оозы аймактарыла гран-кыйулажат. Онойдо ок, Кош-Агаш аймактыҥ бел-ажулары тыш ороондорло колболу: Тыва, Казахстан, Калка ла Кыдаттыҥ јерлериле. Аймактыҥ јерлерин, ар-бӱткенниҥ айалгазын, албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмин Јакалай тӱндӱк ле Ыраак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген.\nБистиҥ билерисле, Ойрот Автоном область 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Ондо озо ло баштап 20 волость болгон, кийнинде волостьтордыҥ тоозын астадала, олорды аймактар эткен. Ол тоодо Кош-Агаш аймак, 1962–1963 јј. аймак јурттардыҥ тоозын (6-га јетире) астадала, олорды райондор деп солыган. Кош-Агаш аймактыҥ тургун јаткан телеҥит калыгы Алтай Республиканыҥ «ас тоолу калык» деп статус алган. Эмди олор Чуй ичинде алтайларла, казактарла, орустарла кожо нак јуртайт. Башка-башка тилдӱ, угы-тӧзи аҥылу, јаҥдаган јаҥы башка (христиан, ак јаҥ, ислам ла быркан јаҥду) улус бу аймакта јеезеленген. Эре-Чуйдыҥ эл-јоны озодоҥ бери јаҥдаган чӱм-јаҥын, кеп-кийимин, тилин ычкынбаган. Эптӱ-јӧптӱ, нак јадып, Чуй ичиниҥ эл- јоны бой-бойынаҥ керектӱ ле тузалу јазалдарды алдынаҥ бери кӧрӱжип эдедилер. Темдектезе: кийис, тӱк эдимдер, курсак-тамак, кеп-кийим ле о.ӧ. Кӱр-кӧкси тереҥ калык ӱйенеҥ ӱйеге сӱрекей байлык оос чӱмдемелин ле тӱӱкилик соојындарын чебер јууп, корып, јаш ӱйеге оноҥ ары улалзын деп, айдып берет.текши јондык байрамдары (Чага байрам ла Наурыз) ла биледе ӧткӱрилип турган чӱм јаҥла колболу той-јыргалдар (кичинек балала колбулу, јииттер бириккениле о.ӧ.), маргаандар ла ойындар ӧткӱрилет. Телеҥит тургун калык јебреннеҥ бери мал азырап, ӧлӧҥ ӧскӧн одорлорго јазу (јаскы одор), јайлу, кӱзӱ (кӱски), кышту јерлерине барып, элбек чӧлдӧ малын одорлодып јуртайт.Эл-јон таҥынаҥ ээлемдерлӱ, крестьян-фермерлер эмдиги ӧйдӧ кӧптӧп, ак малын азырайт.\nТӱӱкиликте Кош-Агаш jурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Кош-Агаш деп сӧс «кӧжӧӧ агаш, коштогон агаш, коштой агаш» деп сӧсколбулардаҥ таркаган, орус тилдеҥ кочӱргенде –«пара деревьев». Бу сӧстиҥ топоним учуры керегинде, jердиҥ ады нениҥ учун анайда адалганы керегинде кӧп куучындар jӱрет. Темдектезе, јарлу билимчи О.Т. Молчанова бойыныҥ «Топономический словарь Горного Алтая» деп сӧзлигинде мынайда jартайт : «Кош-Агаш (агаш- дерево,лес,подлесок) пара деревьев. Это место получило свое название Кош-Агаш от двух единственных отделенных больших деревьев, находящихся вблизи селения». Jарлу совет бичиичи А.Л. Коптелов бу сӧсти казах тилдеҥ – « прощай дерево» деп jартаганын кӧп улус чын деп бодогылайт. Jе онызы jастыра – деп, тил шиҥжӱӱчи К. А. Бидинов бойыныҥ «Кӧжӧ Агаш дегени не?» деп јартамал иш бичийт. Тӱӱкиге тайанып, шиҥжӱӱчи бу сӧс озо калыкта болгонын темдектейт: «Кош-Агаш деп атту jурт Чуйга казах улус кӧчӱп келгелекте болгонын, аjаруга алзабыс, бу шӱӱлтениҥ jастыра болгонында алаҥзу jок».\n1864 j. баштапкы алтай бичиичи М.В.Чевалков Том јериниҥ чыгартулу кижизиле, губернаторыла кожо Чуй јерине келип, телеҥиттерди Россияга кийдирер керегинде бичикке кол салдырып, jорыктаганын бойыныҥ «Ундулбас кереес» бичигинде айдат. Оныҥ јартаганыла, «Кӧжӧӧ-Агаш» деп топоним су-телеҥит тилде база «Кожоо-Агаш» деп айдылат. Айдарда , «Кӧжӧӧ агыш» – «лесная завеса»деп кӧчӱрилет. Озодо, телеҥит калыктыҥ кеп-куучындарында, Кош-Агаш jурттыҥ турган jери кажы ла jанынаҥ кӧрзӧҥ, кӧрӱнбес туйук агашту jер болгон. Онойдо, бу jерди Чуйдыҥ суузы ла Чаган-Бургузы сууларды jараттай ӧскӧн агаштар бӧктӧгӧн. Кош-Агаш jурт бу эки сууныҥ бириккенинде тӧзӧлгӧн. Бу jер чын ла эки јанынаҥ туй агашка бӱркеткени керегинде XIX чакта Чуйла jорыктаган билимчилер Ядринцев, Радлов ло оноҥ до ӧскӧлӧри бичиген.\nКош- Агаш јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде јайылган: улу чӧрчӧккӧ кирген Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан. Јуртты айландыра кӧп тоолу кӧлдӧр балыгыла бай.


06.08.2019 - altaicholmon\nДедеевтер — угы-тӧзи Кумжулунаҥ\nБу јуукта Шабалин аймакта Камлак јурттыҥ јанындагы «Айас» турбазада солун туштажу ӧткӧн. Мында Дедеев деген ӧбӧкӧдӧҥ тарап-таркап барган улус јуулышкан. Тӧрӧӧн-туугандар бу туштажуны ӧткӱрери јанынаҥ бир јыл кайра, бистиҥ тооп јӱрген Сергей Тобоевич Пелешевти (Дедеевти) калганчы јолына ӱйдежип турала јӧптӧшкӧн. Ол Дедеев деген ӧбӧкӧдӧҥ тарап-таркап барган улусты Кумжулуда јуурга амадап јӱрген болгон. Тӧрӧӧн улус јуулыжып,\nЈӱрӱмниҥ кату ченелтелерин јеҥӱлӱ ӧткӧн\nЈайаан берген салымын ак-чек, каруулу јӱрген, јӱрӱмди улалтып, бала-барка азыраган ада-энелерге кандый да ӱйелер быйанду јӱрет. Јирмезинчи чактыҥ бажында чыккан, канчын јиит ӧйинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ шыразын, ачу-коронын ӧткӧн ада-энелерис ак-јарыктаҥ араайынаҥ атанып, астап калды. Ондый јозокту ла турулталу јӱрӱм јӱрген улустыҥ тоозында Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында јуртаган Павел Сӱрекеевич ле Нина Григорьевна Мамаковторды\n«Алтай-Ойрот»: тӱӱкибисти орныктырып ундыбаска…\nБис Моҥгол јеринде јӱрӱп, тӱӱкибисти орныктырып, тазыл-тамырысты билип јӱрер амадула быјыл «Алтай-Ойрот» деп атту эл-јондык биригӱ тӧзӧдис. Бис ол Ойрот-каандыктыҥ ла оныҥ кийиндеги ӧйлӧриниҥ тӱӱкизиле јилбиркеп турган бир кезик улус. Минюстта регистрацияны ӧдӱп, печать-эш этирип, кандый бир баштапкы алтам эдер деп, «Тӱӱкилик клуб» тӧзӧп, лекция-куучындар, тӱӱкиле, Алтайдыҥ байлыктарыла колбулу экспедициялар ӧткӱрерис деп, бойыска амаду тургузып\nЭҥ курч сурактар – јолдордыҥ, јурт ээлемниҥ…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Кан-Оозы аймакта јети јурттыҥ ла Оҥдой аймактыҥ эл-јоныла тушташты. Кан-Оозы аймакта баштапкы туштажу Јабаганда болды. Мындагы улустыҥ эҥ курч сурагы иш јок улустыҥ тоозы кӧп болгоны. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, республиканыҥ ӧзӱминиҥ эл-јоныла кожо тургузып турган программазы шак ла бу айалганы кубултарына ууландырылган. Улус бир јерге јуулыжып, эҥ\nАлтай-Камчатка: најылык колбулар бек\nГосдуманыҥ депутады Јыман Белеков Петропавловск-Камчатскта Россияныҥ Јуучыл-Талай флодыныҥ кӱнине учурлалган тизӱ кӧдӱиҥилерде турушты. Јыман Белеков Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ спикери болуп тура, Тымык теҥистиҥ флодыныҥ сууныҥ алдыла јӱрер ийде-кӱчтериниҥ башкартузыла «Владимир Мономах» крейсерди шефствого алары јанынаҥ јӧпкӧ кол салган. Флот шак ол јӧптиҥ шылтузында канча јылдар туркунына бистиҥ Алтайысла бек колбу тудуп, анчада ла јашӧскӱримле\nӰрен аш белетеери ле селекцияда иш шӱӱжилет\nРФ-тыҥ Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ государстволык јасакчы јаҥыныҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель ӧткӧн неделеде ороон ичиниҥ ӱрен ажын ла селекциязын тӱргендеде ӧскӱрерин јеткилдеери аайынча бир чук иштерине учурлалган парламент кычырыштарда турушты. Кычырыштарды РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Николай Федоров ӧткӱрген. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу кычырыштарда јаан учурлу сурактар шӱӱжилген. Оныҥ ижинде Федерация Совединиҥ аграрный аш-курсак\nУлустыҥ су-кадыгын акча тӧлӧтпӧзинеҥ шиҥдеер јондык ӱлекерде туружып турган эмчилер јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакка јеттилер. Эмчилерди аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле онойдо ок аймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Санаш Дидунов алтай, орус ла казах албатылардыҥ чӱм-јаҥжыгуларыла уткыдылар. Аймактыҥ башкартузы автопоездтиҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧп, эмчилерди јадар јерле, азырашла јеткилдеп, олордыҥ јурттар сайын иштеер\n«Ӧй кубулып, бойыныҥ сурактарын тургузат…»\nАлтай Республиканыҥ ич политиказыныҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ ла культураныҥ сурактары – ол республикада кажы ла кижиниҥ де, текши тергеениҥ де јадын-јӱрӱмине камаанду эҥ јаан учурлу сурактар. Алтай Республиканыҥ министрлер кабинединде бу сурактар учун каруулу ишти Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Михайловна Екеева бӱдӱрет. Ол бистиҥ тергееде де, ороондо до государственный ла\nТергеениҥ тӧс калазы јаранар…\nКуран айдыҥ 2-чи кӱнинде республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайск каланыҥ бир кезик микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Бу туштажулардыҥ амадузы микрорайондордыҥ ӧзӱмине озо ло баштап нени эдерин чокумдап алары болгон. Темдектезе, Чкаловский кобыда 2011 јылдаҥ бери кӧп туралар тудулат. Тургуза ӧйдӧ анда кайда да эки муҥга јуук кижи јадат. Микрорайондо кезиктей газ ӧткӱрилген ле бир\nӦс калыктарды бириктиреечи байрам\nКош-Агаш аймактыҥ «Межелик» деген тӱӱкилик-культуралык тӧс јеринде куран айдыҥ 2-4 кӱндеринде Ӧс калыктардыҥ телекейлик кӱнине учурлалган «Байлу мениҥ Алтайым» деген байрам аймактар ортодо бийик кеминде ӧтти. Јаҥжыккан бу јакшынак байрамда ыраак-јуук талалардаҥ келген сӱреен кӧп албаты-јон эрчимдӱ ле јилбиркеп туруштылар. Солун кӧдӱриҥини «Кош-Агаш» муниципал тӧзӧмӧл белетеп, республиканыҥ Албатылар најылыгыныҥ туразыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱргенин темдектеер керек.


Электроэнергияныҥ тарифтери кандый? - altaicholmon\nЭлектроэнергияныҥ тарифтери кандый?\nАлтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитединде јондык угуштар ӧткӧн. Ондо бистиҥ республиканы электроэнергияла јеткилдеечи субъекттердиҥ чыгартылу улузы туруштылар.\nБу компаниялардыҥ (Алтайэнергосбыт, «МРСК Сибири — Горно — Алтайские электрические сетиниҥ» бӧлӱги ле «Горэлектросети» МУП-тыҥ) ишчилери бойыныҥ быјылгы ла 2018 јылдагы ижи-тожы ла амадулары керегинде куучындагандар.\nЭлектроэнергия береечи организациялардыҥ ишчилериле эл-јон кӧстӧҥ-кӧскӧ ачыгынча куучындажатан туштажуны Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитеди баштапкы катап ӧткӱрген. Мынаҥ озо ӧткӧн туштажуда эл-јонды суула, јылула јеткилдеериниҥ сурактары шӱӱжилген эди.\n²рӧ адалган комитеттиҥ председатели В.Кичинековтыҥ айтканыла, кӧстӧҥ-кӧскӧ мындый куучындар электроэнергияныҥ бааларын бир эмеш те болзо, јабызадар арга берет.


14.01.2021 - altaicholmon\nНа Алтае готовятся к массовой вакцинации\nКӱпчегенниҥ јараш наадайлары\nКажы ла јыл јаҥар айдыҥ башталганында Россияда су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ онкӱндӱги ӧткӱрилет. Бу кӱндерде јаҥжыкканы аайынча кенек улус ортодо башка-башка керектер ӧдӱп јат. Мында спорттыҥ маргаандарын, јайаандык туштажуларды ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ керектерди адаарга јараар.\nЈакшыга, Јарашка бӱдӱп јӱрели\nӦдӧ берген јылда журналист, јаан аймактыҥ (бойыныҥ ӧйинде «АЧ-ныҥ» каруулу качызы болгон М. К. Качкышев Кан-Оозы аймакты «јаан аймак» деп кокырлайтан) эри Т. У. Тохнинниҥ «Јакшыга, Јарашка бӱдӱп јӱрейин» деп бажалыкту бичиги кепке базылган.\nЈарамыкту программаныҥ шылтузында…\nЈурт јерлердӧӧн специалисттерди јилбиркедер амадула «Земский доктор/фельдшер» деп адалган федерал программа иштейт. Бу программа «Су-кадыкты корыыры» нацӱлекер аайынча иштеп турганын темдектеер керек.\nАйдар Чурупов: Алтайынаҥ јайалган јайалта\nАйдар Чуруповтыҥ ады-јолын адап, эске алзаҥ, ол эмезе јолына туштазаҥ, элдеҥ ле озо бийик тайганыҥ ажузында, таскылда турган јебрен мӧш санааҥга кирер. Билбезим, нениҥ учун ондый.\nКам јаҥыныҥ ӱредӱзине тайанадым…\nЈурукчы Павел ОЙНОШЕВ јаҥы јуукта јураган јуруктарына кичинек јартамал эдип, мынайда куучындады:\nПрокуратураныҥ ишчилерине уткуулдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде тергеениҥ прокуратуразыныҥ ишчилерин профессионал байрамыла уткыган.


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Внеклассное занятие на тему: "Арчын. Далама"\nТемазы: Бадыкина Оксана Алексеевна Чибилӱдеги орто ӱредӱлӱ школынын баштамы класстын ӱредӱчизи Темазы: «Арчын jытту Алтайым, Jалама буулаган Тöрöлим!» Амадузы: Алтай албатыбыстын чӱм- jандарыла, арчын ла jаламанын учурыла, байыла таныжары; Балдардын jайаандык, бедирениш ижин, алдынан ижин темиктирери; Öмöчил, нак, бой-бойына кару болорына тазыктырары; Jепсели: презентация, jуруктар: арчын, jалама; бöс, Тема, амаду тургузары. Кӱӱ ойнойт (Ногон Шумаров «Jастын ӱни») Jуруктар кöргӱзилет (арчын, ϳалама буулаш). Ӱредӱчи:Jуруктарды кöрӱп, не керегинде куучындажарысты айдып беригер? Теманы кычырып ийигер: «Арчын jытту Алтайым, Jалама буулаган Тöрöлим!» Бу jолдыктардан урокто куучындажатан чÿм-jандар айдып беригер? Кандый амаду тургузарыс? (Арчын ла jалманын чÿм-jандарын билип алары) Онон ары иштенерге эки öмöликке (группа) бöлинип алганыс. Кажы ла öмöлик бойы атту, онойдо ок öмöликте jааны (капитаны) бар. Эмди сöс öмöликтерге берилет. 1. Öмöлик «Арчын» 2. Öмöлик «Jалама» Амадуларыс:-Артыш öзӱмнин -Jалама öзӱмнин чӱм –jандарын куучындары; чӱм –jандарын куучындары; -Удура öмöликти jенери; -Jетирӱ бичимелди jазары; - Туружаачылары(кажы ла бала бойынын ады-jолын айдар) Ӱредӱчи:-Кажы ла öмöлик бойын корулап jетирӱ белетеп алган. Сöсти «Арчынга» бередис. Öмöлик : «Арчын» (балдар куучындаган кийнинде ӱредӱчи толо jетирӱ эдер) Ӱредӱчи: Ада-öбöкöнин jанын jандаарга алтай кижи арчыннын байын тудар керек. Бастыра немени арутаар öзӱм - арчын. Алтайыстын эн ле агару, эн ле байлу öзӱми-арчын. Арчын ажыра бис кудайларысла колбу тудуп, алкыш быйан сурайдыс. Оору-jоболго тӱшсе-аластанып арутанадыс. Ару jерлерде öскöн арчын öзӱмнин байы jаан. «Арча» дегени тӱрк тилден орус тилге кöчӱрзе можжевельник. Бу ϳаантайын ϳажыл турар öзӱм. Алтайыста арчыннын бӱдӱмдери: ат, кой, эчки, уй. Кара талай jаказында узун артыш база öзöт. Ол Кызыл бичикке кийдирилген. Артышта ϳиилек (шишкоягоды) бар, кöп шикир (сахар) ла эфирный сарϳу бар. Ол сарϳу сабында, ийнелеринде болот. Ол ϳӱзӱн –башка бактерияларды öлтӱрип ϳоголтот. Арчын фитонцид чыгарарынын «чемпионы». 1 га арчын 30 кг фитонцид чыгарат. Грипп оорула оорыза артышты öртöйлö ϳытаза микробторды ϳоголтот. Суулу баалу чыкса, баалуга кӱлин салат. Артыш иркек ле тижи болот. Эр улус иркек артышла эмденер, ӱй улус тижи артышла эмденер. Кöп бöлӱктери 3 деген того келижет: Арчын-артыш-можжевельник. Ийнелери ӱчтен бириктирилген. Эне тобоголордо ӱч кабычак. Ада тобоголордо ӱч ӱрен. Арчын –байлу öзӱм, ол öлӱмди ϳенерине, узак ϳӱрӱм ϳӱрерине, ϳаман не-немелерден коруланарына болужат. Сöсти «Jаламага» бередис. Öмöлик «Jалама» (балдар куучындаган кийнинде ӱредӱчи толо jетирӱ эдер) Ӱредӱчи: Ада-кижинин ада-öбöкöзинин ϳанын ϳандап турган бир учурлу чӱм- ϳаны – ол ϳалама буулары. Jалама буулаш Алтайды кӱндӱлеген ϳан. Алтай кижи кандый бир ϳаан ϳол – ϳорыкка бийик ажуларга токтоп, Алтай Кудайына, Алтайына бажырып, олордон алкыш быйан сурап, барааткан керегим бӱтсин, ϳол- ϳорыгым ϳакшы болзын, ϳуртым амыр-энчӱ ϳатсын, оору-ϳобол табарбазын, бала-баркам эзен-амыр ϳӱрзин, калыгым токыналу ϳатсын деп акту кӱӱнинен айдынып ϳалама буулап ϳат. Jаламаны ыраак ϳорыкка барып ϳаткан кижи озолондыра амадап, белетеп алар. Jалама-кыйра- Jаламаны ак, кöк, сары бöстöн эдет. Оны кӱнет ϳерге буулар, бöсти узада сыныла эки ööлӱ кире ϳалама эдер. Jаламанын узуны 50-60 см болор учурлу. Jаламаны чет, мöш, кайын, тал агаштарга буулар. Ӱредӱчи: Кажы ла чӱм- ϳанда байы бар онон ϳарабастары бар. Бу ишти слер ϳаан ϳаштулардан ада-энегерден сурап, библиотеканан бичиктерден бичип алар керек болгон. Öмöлик : «Арчын» (балдар тапканын бичип алган) Арчыннын байы ла ϳарабастары мындый: -Арчынды ӱзерге кижи амадап барар керек. - Суунын табыжы угулып турган ϳерден ӱспес. -Болгон ло кижи ӱспес. Ӱй кижи, 12 ϳаштан öдö берген кыс бала ӱспес. -Jуук кижи божогон кижи ӱспес. --Эзирик кижи ӱспес. - Акчага болуп арчынды сатпас. -Öскö улустан сураарга келишсе, кериш чугаанду jаткан jурттан, мöнкӱ чыккан jурттан сурабас. -Арчынды эртен тура кӱннин чогы тал-тӱшке ϳеткелекте, кӱндӱ ϳерде ϳалама буулап, алкыш-быйанын сурап, айдынып ӱзер. Бир тöстöн эки ле сап эжерлеп ӱзер. _Айылга экелип, оны ϳаны бöскö оройло, бажын кӱнчыгыш (восток) ϳаар, улус тутпас, тийбес ϳерге салар. -Арчын керегинде кандый ϳаны чӱм- ϳан билип алдыгар? Öмöлик «Jалама» Jаламанын байы ла ϳарабастары мындый: -Jаламаны jыраага, тегенектӱ агашка, чибиге буулабас. -Орой энирде, тӱнде, ай эскиде ϳалама буулабас. -Торко бöстöн ϳалама этпес. -Бöс ϳок болзо, минип ϳӱрген адынын ыйык ϳалынан ӱзеле буулар. -Jаламаны мендей-шиндей бууларга ϳарабас. -Jаламаны эски бöстöн, бöстин артканынан этпес. -Jол-jорыкка ϳӱргенде ϳаламаны öлӱм ϳидим болгон ϳурттын кижизи буулабас. -Jалама керегинде кандый ϳаны чӱм-ϳан билип алдыгар? Jаламаны ϳаан ажуларга барза, арчын ӱзерге, аржан сууга, тайгага, байлу ϳерге, ϳол-ϳорыкка барза, алкыш сöзин айдып буулайт. Jаламанын эки учын теп-тен эдип тудала, будакка салала, эки учын ортозынан öткӱрип буулап ϳат. Практический иш (jалама буулап ӱредери) Чогуп, бичип алган ϳетирӱ бичимелдеристи бир ϳуунты эдип ϳарандырып, ϳазап ϳадыс. Арчын-ол алтай албатынын байлу öзӱми. Ол керегинде кеп-куучын бар. Бичик «Тöрöл ϳеримнин ар-бӱткени» (А.Г.Кокпоева, В. К. Татина) бӱк 33 -Балдар кычырар. -Нени билип алганын кажы ла öмöлик куучындар. Теренжиде кöрöри -Артыш ла jаламанын чӱм-ϳанын канай ондоп, билип алганысты сурактардын болужыла теренжиде кöрӱп ийектер (кажы ла öмöликте мындый карточка) Öмöлик______________ Темазы: Чӱм-ϳандарысты билип ϳӱрели! Артышты база канайда айдар? _______________________ Jаламаны база канайда айдар? ________________________ Jаламанын узуны канча кире болор?____________________ 1 га артыш канча кире фитонцид чыгарат?________________ Артыш кандый сööктӱлердин байлу агажы?_________________ Артыш керегинде бир чӱм-ϳан бичип салыгар___________________ Jалама керегинде бир чӱм –ϳан бичип салыгар___________________ Кандый бӱдӱмдӱ артыштар болот?___________________ Jаламаны кандый агаштарга бууларга ϳараар?_____________________ Jаламаны кандый бöстöрдöн эдет?_____________________ _ Тӱп-шӱӱлтези: -Ненин учун арчын ла ϳалама деген байлыктарды алганысты ϳартап ийектер. öзӱм Бöс Jалама Алкыш-быйан сурайтан ϳан Алтайды кӱндӱлеген ϳан Артыш Байлык Чӱм-ϳан Башказы неде? Колбузы неде? База катап теманы айдыгар. Бӱгӱн неге ӱренип алдыгар? Айылдын ижи: Чӱм-ϳандарысты байлап, билип ϳӱригер, ненин учун ол ϳаныс ла алтай улустын бистин байлап ϳӱрген ϳаныс. Онын учун ϳаан улустан база кандый чӱм- ϳандар барын угуп, билип ϳӱригер. Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nДВ-260952 Получить свидетельство о публикации\n15.12.2015 Просмотров: 168 Комментариев: 0 «Развитие креативного мышления при работе над сочинением по картине»\n15.12.2015 Просмотров: 223 Комментариев: 0 Урок и презентация на тему Наречие 4 класс\n15.12.2015 Просмотров: 154 Комментариев: 0 Презентация"Титановые руды"окружающий мир 4 класс\n15.12.2015 Просмотров: 481 Комментариев: 0 Рабочая программа по физической культуре 2 класс\n15.12.2015 Просмотров: 190 Комментариев: 0 Проект "Природа- наш дом"\n15.12.2015 Просмотров: 606 Комментариев: 0 Проект "Анализируй то, что ты ешь"\n15.12.2015 Просмотров: 192 Комментариев: 0 687429687425687424687415687413687408687403


Адам энем ле мен - эн кычырар биле\nНовое\tАдам энем ле мен — эн кычырар биле\nГлавная > Реферат > Адам энем ле мен — эн кычырар биле\nАдам, энем ле мен — эн кычырар биле.\n(Билелик байрамнын сценарийи)\nI. Одотон jерди jарандырары.\nБайрамнын ады (плакат) — «Адам, энем ле мен — эн кычырар биле», бичиктердин корузи «Бичиктер — бистин наjыбыс», бичиктер ле кычырары керегинде плакатта.\n1. Кычырыгар! Слердин jурумигерде бир де кун jаны бичиктин бир бугин кычырылбай отпозин. (К. Г. Паустовский).\n2. Бичик jок айыл, jуреги jок кижиге туней. (М. Цицерон)\n3. Кычырганы — ол эн артык билгирлер. (А. С. Пушкин)\n4. Кажы ла бичикте бойынын салымы ла jуруми бар: кезиги бир ле кун jурет, кезиги уйеден уйеге улалып барат. (С. Я. Маршак)\n5. Бичик кычырзан — кыр ашкандый.\n6. Коп кычырзан — копти билерин.\nII. Байрамды откурерге керекту jепселдер: чаазын, карандаш,куулик инструменттер.\nСенде наjылар ас эмес\nКорзон, сени эбире.\nJе ончо наjылардан эн артыгы Бичик болгонын — сен ундыба!\nОткурер кижи: Jакшылыкту кунле ада-энелер, jаанактар, ага-карындаштар, эjе-сыйындар! Бугун бис ойто ло кожо. Бойыгардын билгирлереерди коргузерге келдигер, кезигер билгир учун «оорып» келдигер. «Адам, энем ле мен — эн кычырар биле» деп ойын-маргаанды баштап турубыс! Бугун мындый командалар туружат. Билелик команда ………. (адап, таныштырат).\nБелетениш иш (разминка)\n1. Улгерди учына jетире айдыгар, мен бажын баштап jадым.\n2. Учын айтсам, слер улгердин бажын айдыгар, бу улгердин ады не, кем оны бичиген, табыгар.\n1. Баштапкы конкурс «Jаш тужын эзедип»\nАда-энелер кичинек тужында кычырган ла санаазына узак ойго арткан бичиктер керегинде куучындаары. Кажы команда jарт, толо куучындаар — жюри корор.\n2. Экинчи конкурс .\nЭмди кичинек туружаачылар — уренчиктер jакылталу конверт алар. Олордын алдында тургускан сурак — сос jоктон улгердин учурын коргузер. Арткандары табар.\n3. Учинчи конкурс «Бойын чумде».\nАлтай албатынын «Теертпек» деп чорчогинин учын оскортип куучындаар. «Оорып» келгендерле конкурс откурер:\n1. уйгаштыру табыгар: кун, от, керек деп состорго.. 2. Оосло айдылган портретте кандый герой керегинде айдылган?\n3. Экраннан коруп, бу кандый куучын, кем бичиген, кем керегинде айдылгар табыгар.\n4. Тортинчи конкурс.\nЭн артык улгерди эске кычырарына.\n5. Бежинчи конкурс.\nМаскаларды талдап, ада — энелер ле балдар бир аай чорчоктин узугин коргузер. Кажы команда турген, jараш, эпту коргузер.\n6. Алтынчы конкурс.\nАйылдын ижин корор. Кажы команданын бойынын сууген бичигине jазап, jарандырганын корор.\nАлтай, орус чорчокторди сананар.\n1. Баштапкы катап уй кижи тенериге учкан jазал. (Баба — Яганын jалмууры)\n2. Бастыра тындулар jиирге jуткиген амтанду курсак. (Теертпек)\n3. Каша кайнаткан jепсел. (Топор)\n4. Буканы сааганы. (Эркелей ле Караты каан)\n5. Маалада иштенген нак биле. (Репка)\n6. Jурумин кысканбай олорго турган тындулар. (Койондор)\nЖюри байрамнын турултазын коруп, jенучилдерди сыйлайт.\nОткуреечи: Слерге ончогорго jаан быйан! Слерге бугун jилбилу болгон болзо, биске ончобыска суунчилу. Мындый ойын-маргаандар коп болзын. Jаантайын слерге бичик болушка келзин!\nКычырыгар! Слердин jурумигерде бир де кун jаны бичиктин бир бугин кычырылбай калас отпозин. Кару наjылар! Келгенигерге jаан быйан. Мындый байрам калганчы эмес деп иженип турум. Келер туштажуга jетире jакшы болзын!\n(Кожон «Как здорово что все мы здесь сегодня собрались»)


«Эврика» — ӱренчиктердиҥ билгирлерин байыдат - altaicholmon\n«Эврика» — ӱренчиктердиҥ билгирлерин байыдат\nАлтай Республикада јайаан јайалталу балдардыҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы Горно-Алтайск каланыҥ госуниверситединде кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧтти.\nJайаан јайалталарды јӧмӧп, олорго ичкери јолын талдап, билгирин-билерин бастыра јанынаҥ тереҥжидер амадула талада баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан «Эврика» школдыҥ амадузы јаан. Шак мындый јайалталу, јилбиркек, соныркак, јайаан ишке јилбӱзи јаан балдарды мынайда ӱредип, таскадып јатканы – келер ӱйениҥ улузыныҥ баштапкы алтамдары деп айдар керек. «Эвриканыҥ» турчыларын неделе туркунына ГАГУ-ныҥ јарлу, ченемелдӱ билимчилери, ӱредӱчилери ӱредип, таскадып јатканы јаан ырысту учурал деп айдарга јараар. Таланыҥ «Эврика» школго јӱрерге кӱӱнзеген ӱренчиктериниҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧӧринде алаҥзу јок. Темдектезе, кӧдӱриҥиниҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошеваныҥ айтканыла, таланыҥ школдорыныҥ балдары кӱски амыралта ӧйинде база келип ӱренер.\nСолун ӱлекерди јӱрӱмде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы ла ГАГУ ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрет. Бу јаан иштиҥ тӧзӧгӧзинде ороонныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јайаан јайалталу балдарды ӱредӱде, билимде, спортто јӧмӧӧри сӱреен керектӱ деп айткан сӧстӧри салылган. Jӱрӱмдик учурлу ээжи талада база јаан учур ла јӧмӧлтӧ алынат.\nРеспубликаныҥ келер ӧйи деп айткадый бӱгӱнги јайаан јайалталар неделе туркунына математиканы, физиканы, тӱӱкини, обществознаниени, орус тилди ле литератураны, биологияны ла химияны тереҥжиде, элбеде ӱренип јат. Ӱредӱлик программага онойдо ок билим ӱлекерлерди тургузары, ченелтелерди ӧткӱрери база кирет. «Эврика» школдо балдарды бастырароссиялык ла калыктар ортодо турнирлердиҥ ле олимпиадалардыҥ талалык ла уч-турулталу бӧлӱктеринде эрчимдӱ туружарына белетеери јанынаҥ иш база тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Мында ӱредӱни, мастер-класстарды Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ, онойдо ок балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јериниҥ байлык ченемелдӱ ӱредӱчилери ӧткӱрген.\n«Эврика» школдыҥ туружаачылары неделе туркунына јаҥыс ла чокым предметтер, ууламјылар аайынча билерин-билгирин тереҥжидип, чыҥдыйын бийиктедер амадула баш кӧдӱрбезине ӱренип турган эмес. Анайда ок олорго темдектелгени аайынча јӱрӱмде сӱреен тузалу, керектӱ ӱзеери билгир берилет. Балдардыҥ билгири бастыра јанынаҥ бийик, тереҥ болор учурлу деп, бу школдыҥ ӱредӱчилери јакшы билер. Ӱренчиктер алган билгирин јӱрӱминде тузаланып јӱрерине ајару эдилет. Jайалталар су-кадыгы бек, алкы бойлоры ачык-јарык, болушчаҥ, килеҥкей, јаан ӱйениҥ улузын тооп, бойыла кураа балдарла нак, эптӱ јӱрери јанынаҥ таскамал иш «Эврикада» база бийик кеминде ӧдӧт.\nБалдарга олордыҥ јилбӱлери аайынча клубтар, спорттыҥ, культураныҥ, амыраар-соотоныштыҥ јӱзӱн-башка программалары сӱреен јарап турганын олордыҥ сӱӱнчилӱ кӧстӧри, јылу кӱлӱмјилери недеҥ де артык керелейт.\nJайаан јайалталардыҥ јайгы школыныҥ ижиниҥ аайы сӱреен эптӱ тургузылган. Олор озо ӱредӱлӱ программала ууламјылар аайынча (математика, гуманитар ла естественно-научный) ӱренип јат. Оныҥ кийнинде, темдектезе, јилбилӱ экскурсиялар, туштажулар бой-бойын солып јат. Ӱренчиктер, темдектезе, А. И. Ялбаковтыҥ адыла адалган ат-спортивный школдо, Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде, ГАГУ-ныҥ музейинде ле оноҥ до ӧскӧ кӧп-кӧп кӧдӱриҥилерде, ойындарда, маргаандарда эрчимдӱ туруштылар.\nЭл театрда балдар «Волшебная лампа Алладина» деген ойын-кӧргӱзӱни кӧргӧн, оныҥ кийнинде керектӱ јартамалды угуп, бассейнге барып эжинген. Эл театрдыҥ кичӱ залында художественный кино до (3D) кӧргӧн. ГАГУ-ныҥ спортзалында сӱӱнчилӱ ойындарда, маргаандарда туружып, арып-чылагандарын да ундып ийди ошкош.\nӦткӧн мастер-класстардыҥ јилбилӱзин, тузалузын темдектеер керек. Бу мындый школго јурт јерлердиҥ балдары канча ла кирези кӧп турушкан болзо деп сананарыҥ. Jе бу јӱк ле баштапкы алтамдар ине. Келер јылда ол тыҥып, туружаачыларыныҥ тоозы кӧптӧп, тебӱ алынары јарт.\nJайаан јайалталар «Типография» деген ресторанга барып, солун мастер-класста база турушты. Балдарга бойлорыныҥ ижиниҥ устары сӱттеҥ јӱзӱн-башка коктейльдерди белетеериниҥ аайыла таныштырды, кӧргӱсти, тату, серӱӱн коктейльдерле кӱндӱлеп амзатты.\nJайгы амыралтаныҥ баштапкы кӱндери јайаан јайалталарга ундылбас ырысту элестер сыйлады. Башка-башка аймактардаҥ келген балдар бой-бойлорыла јууктада таныжып, амадулары, јилбӱлери јанынаҥ кӧп куучындашты.\nБалдардыҥ, јайаан-јайалталардыҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ программазы сӱреен ныкта ла јилбилӱ болгонын аҥылап темдектеер керек. Балдар бир јанынаҥ ӱредӱниҥ учурын, некелтезин бойына јарт эдип оҥдоп, кӧксине салар арга берилет. Экинчи јанынаҥ: ӱренчиктерге бойыныҥ билгириниҥ кемин, кирезин билерге, кайда, кандый предметле билгир арай когыс, тайыс болгонын чокымдап, јаҥы ӱредӱлӱ јылда ӱредӱзин тыҥыдарына јарамыкту айалга болды. Ичкери ӧзӧргӧ, ӱренерге кӱӱнзеген балдарга сӱреен јакшы ӱредӱ, школ…\nРеспубликаныҥ јайаан јайалталу балдарыныҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ туружаачыларыла эҥ ле талдама, јилбилӱ, јалакай, ченемелдӱ вожатыйлар иштеди. Ӱренчиктерге бу јииттердеҥ кӧпкӧ ӱренер, јозок алар јарамыкту айалга болды.\n«Эвриканыҥ» «Как здорово, что все мы здесь сегодня собрались» деп адалган кӧдӱриҥилӱ јабылтазы кичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде ГАГУ-да ӧдӧр. Ӧрӧ адалган бу школдыҥ туружаачыларына олор ӱредӱлӱ программаны ӧткӧнин, ӱренгенин керелеген сертификаттар табыштырылар. Онойдо ок јайаан јайалталар бойлорыныҥ ууламјылары аайынча тургускан ӱлекер-проекттерин корыыр.\nJайгы школдыҥ кӱндериниҥ бирӱзинде, кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде, улу орус поэт А. С. Пушкинниҥ чыккан кӱнине учурлай орус тилдиҥ, поэзияныҥ байрамы, кычырыштар ӧтти. Он биринчи класстыҥ балдары орус тилле ЕГЭ-ни табыштырды. Бу ончозы бирлик тӧзӧлгӧлӱ, ууламјылу болгон деп айдар керек.


День рождения алтайского сказителя Николая Улагашевича Улагашева (160 лет) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nЦель и задачи акции: знакомство с жизнью и творчеством сказителя-орденоносца Н.У. Улагашева, воспитание гражданственности и патриотизма у детей через формирование интереса к творчеству алтайского кайчи; поддержка и продвижение детского чтения, приобщение детей к литературе и фольклору через чтение.\nВ этом году участниками акции стали обучающиеся 5-9 классов МБОУ «Чергинская СОШ», которые с удовольствием читали алтайский героический эпос «Алып-Манаш» Николая Улагашева на русском языке. Также дети приняли участие в викторине «Алтай эпостыҥ улу кайчызы», ответы на вопросы которой могли найти в одноименной книжной выставке.\nМероприятие прошло интересно и увлекательно. Участникам акции были вручены Благодарственные письма, НБ РА имени М.В. Чевалкова подарила Чергинской школьной библиотеке книги алтайских писателей.\nТулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде јарлу алтай кайчы Н.У. Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгы темдектелген. Ого учурлай М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган Эл библиотеканыҥ краеведение бӧлӱгиниҥ ле Кычырар Тӧс бӧлӱктиҥ ишчилери јаҥжыкканы аайынча Н.У. Улагашевтиҥ адыла адалган оромго чыгып, ондо јадып турган улуска јолугып, блиц-опрос ӧткӱрген.\nБлиц-опросто 50-ге јуук улус турушкан: јаан улус, орто јаштулар, студенттер ле ӱренчиктер.\nБерилген сурактарга јаан јашту улус јилбӱлӱ ле чокым каруулар јандырдылар деп айдар керек.\nЈиит ӱйе ле ӱренчиктер база јилбиркеп, берилген сурактарга каруу берерге ченежип, бичиктерди ачып, кычырып, бойлорыныҥ санаа-шӱӱлтелерин айттылар.\n«Ором кемниҥ адыла адалган?» – деп суракка кажы ла кижи «Ором Н.У. Улагашевтиҥ адыла адалган» деп чокым каруу берди.\n«Ол кандый кижи болгон?» – деп суракка «Н.У. Улагашев – бичиичи, чӧрчӧкчи, кайчы кижи» – деп айдыштылар.\nЈаан јашту ӧрӧкӧн Улу кайчыныҥ калада кереезиниҥ скульпторы П.И. Богомолов деп чын айтты.\nБу ӧткӱрилген куучын-эрмек јилбӱлӱ ле тузалу болгон деп айдарга јараар. Эл-јон улу кайчыныҥ чӱмдемелдерин кычырып, чӧрчӧктӧрин ундыбаган эмтир.\nӦткӱрилген блиц-опросто турушкан кычыраачыларга кайчы керегинде буклеттер ле календарьлар сый эдип берилген.


Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация "День алтайского языка\nАлтай поэттердин чӱмделгези аайынча кычыраачылардын маргааны\nӰлӱрген айдын 20-чи кӱни - Алтай тилдин кӱни 20 октября – День алтайского языка\nЛазарь Васильевич Кокышев (1933-1975)\nТилим – ол ай-канадым, Айас тенеридий ару. Алтай jерим кеен, Айан кöлдöрдий ару. Тилим – ол менин öзӱмим, Тазылым болгон албатым. Тилим – ол менин магым, Тöрöл jерим, Алтайым!\nРодной язык – святой язык Отца и матери язык Как ты прекрасен: Целый мир в твоем богатстве Я постиг.\nКайда да jӱрзес, канайып та jӱрзес Каныстан сени айрып болбозыс. «Энейим» деген эрке тилис Эр-jажына ундып болбозыс!\nАлбатынын айткан санаазы - сен, Амадап jӱргенде – кожоны-сен. Адабыстын артырган jӧжӧӧзи – сен, Энебистин берген энчизи – сен. Ыйлаган тушта эрикчил тилим, Ырысту тужымда чечеркек тилим. Алтай тилим , кару тилим.\nКелер туштажуларга jетире, jакшы болзын!\nНомер материала: ДБ-385244


Јӱрӱм берген тынду суу - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде Алтайыстыҥ аржан сууларыныҥ быйанду, ийделӱ, эмдӱ-томду аргаларын чеберлеп, корып аларыс па деген сурак кӧп улусты санандырат, санааркадат.\nӦткӧн јылдарда кӧп тоолу јондык организациялар, тоомјылу, айдар-тудар улус јаҥжыккан чӱм-јаҥды, јаҥжыгуларды орныктырары јанынаҥ једимдӱ иштеген. Шак олор Алтайда кудай јаҥыныҥ ла чӱм-јаҥныҥ тӧзин-тӧзӧгӧзин орныктырары јанынаҥ иштеген. Онойдо ок бис, калык чӱмделгези ле јаҥжыккан чӱм-јаҥ аайынча иштеп турган улус, јаҥжыккан культурала кӧнӱ колбулу ишти база јылдыҥ ла ӧткӱредис. Бу ла иш аайынча сезер-кӧрӧр, билеечи улус ла олордыҥ ижин улалткан улус кӧп јылдардыҥ туркунына база јаан иш ӧткӱрген. Олордыҥ тоозында, темдектезе, А. Г. Калкин, К. К. Сельбикова, В. А. Олчонова, М. А. Турлунова, С. Б. Талкыбаева, О. К. Ерохонова, З. Т. Тырысова ла о. ӧ.\n2015 јылда биске Кош-Агаш аймакта Бугузунныҥ аржанында баштапкы катап болорго келишкен. Аржанга келип, мында таҥынаҥ бойлоры келген бир кезик улустыҥ аржанныҥ јанында ӧткӱретен чӱм-јаҥды, онойдо ок быйанду сууга кирер тужындагы јарабастарды-тудуларды бузуп турганына туштадыс. Темдектезе, баштапкы ла кӱнниҥ тӱнинде кош тартар кӧлӱкле башка-башка јашту улус келген. Кӧрӧр болзо, той-јыргалдыҥ кийнинеҥ келген улус эмтир, чала эмеш ачу ашты ичкен кебеделдӱ. Јаҥжыккан ээжиле болзо, аржанга барардаҥ озо јаҥыс та ачу ашты ичпес эмес, је анайда ок керек дезе ачу аш-курсакты та јиирге јарабас. Нениҥ учун дезе сууныҥ ийдези јаан, арутаар-арчыыр аргазы база тыҥ.\nОлор бис токтогон тураныҥ эжигин токылдатты. Тураны божотсын дешкен, нениҥ учун дезе олорло кожо балдар бар болуптыр. Эртезинде куучын-эрмек ӧйинде олор аржанга јылдыҥ ла айдыҥ јаҥызынаҥ-эскизинеҥ камааны јогынаҥ келип амырап турганы јарталды. Оорыбай турган болзо, 12 јашка јетпеген баланы аржанга апарарга јарабас. Нениҥ учун дезе эди-каны ӧрӱгелек-тыҥыгалак балага аржанныҥ ийдези сӱреен тыҥ да болордоҥ айабас. Јаҥжыккан ээжиле болзо, аржанга айдыҥ јаҥызыла барарга јараар. Шак мынызы биоэнергетиктердиҥ шӱӱлтезине јолду келижет. Айдыҥ јаҥызыла суу кирӱ, эскизинде дезе суу тартылар. Оныҥ учун су-кадыкка јарамыкту ийдези аҥылу, башка. Сууныҥ шак мындый арга-чыҥдыйы христиандардыҥ ајарузында деп айдарга јараар. Олор сууны јаантайын Христостыҥ сууга кирген ӧйинде баалап, байлап јат.\nБайа аржанга келген улус Тӧбӧлӧрдиҥ ле Жана-Аулдыҥ эмтир. Олордыҥ јартаганыла, аржанды байлаарыла колбулу чӱм-јаҥды ӧткӱргилебей јат, јаламаны буулабай јат. Олордыҥ јаҥы мындый чӱм-јаҥды ӧткӱрерин јаратпайтан болуптыр.\n2016 јылдыҥ куран айында бис база ӧскӧ учуралга туштадыс. Јербойыныҥ бежен јашты ажа берген эпшизи бир бӧлӱк улусты — туристтерди экелди (аржан сууга барары турбизнестиҥ база бир бӱдӱми боло берген). Ол эпши јаламаны буулаарыла, отты кӧдӱрериле (саҥ салыш) колбулу чӱм-јаҥды јартап, кӧргӱзип турды. Је тал-тӱштиҥ кийнинеҥ бажында бӧрӱги-арчуулы јок, сырканчагы кыскачак јайгы штанду, футболкалу, сланцы-тапочкалу байагы ла эпши арчынды ӱзӱп, 5 килограмм сахардыҥ таарына салып турды. Качан бис оноҥ арчынды нениҥ учун ӱзӱп јадыҥ деп сураарыста, каруузына «ӱӱреме» деп айтты.\nБаза бир учуралды бир јыл кийнинеҥ кӧрдис. Бир биле балдарыла кожо јаламаны буулабазынаҥ ла арчынды ӱскиледи. Кажызы ла бойына ӱзӱп јаткан деп јартадылар. Арчынды аржанныҥ бажынаҥ ӱзерге јарабас. Је ончо јаҥжыккан чӱм-јаҥныҥ јажытту јаны база бар ине. Бу учуралда улус сууныҥ быйанду ийдезине бӱдӱп те турза, је ээжилерди чокым бӱдӱрбей јат. Биске ар-бӱткенниҥ јазыларга-оҥдолорго берген сууныҥ байы, ээжизи чук, бир тизӱде болгонын ундыбас керек.\nАржанныҥ чике бажына кӧлӱктӱ чыгып, сууны алып турган улуска да туштаарга келишкен. Мында ла кӧлӱктиҥ отургыжында тӧжӧнгӧн тӧжӧктӧрин де кактап тургандары бар. Кезик улус аржанда таранган кирлӱ тарактарын, арчуулдарын, кийимдерин де артыргызат. Аржандардыҥ ээлери, коручылдары керегинде куучындарды кажы ла кижи билер ине. Аржандарды киртитпес, кирге-торго бастыртпас. Аржанныҥ арузы, байы јаан. Каршузын јетирзе, шоктозо, кату каруузына турары керегинде бичиктерде айдылып калган. Улус ар-бӱткенниҥ кайкалыныҥ быйанду ийдезине баштанып тура, бойлоры шалырап, балдарына «токто» деп айтпаза, токтотпозо, мынаҥ ары не болорыс?\nАржан сууга барары јанынаҥ сурактарда аайына чыккадый база бир сурак бар. Кажы ла аржан сууныҥ бажына кӧп улус јинјини, бижутерияны, јӱзӱн ӧҥдӱ учукты салып јат. Ар-бӱткенниҥ ээлерине салган сый деп јартагылайт. Чын, јаҥжыккан чӱм-јаҥда бу мындый ээжи-оҥдомол бар. Је ол ӧйдӧ сууга мӧҥӱн эдимдер, јарангыштар салган. Шак оныҥ шылтузында сууныҥ ийдези, чыҥдыйы јаранган. Билер улустыҥ айтканыла, јинјилерди, јарангыштарды аржан сууныҥ коштойында јажырган. Мында бойыныҥ јажыды бар. Ӧскӧ улус колго тутпазын, сууны киртитпезин. Шак мындый сыйлардаҥ ла ӧскӧ дӧ јастыралардаҥ, бузуштардаҥ улам тургуза ӧйдӧ суу тартылып, тайызап, соолорго јуукташ боло берди.\nБугузунныҥ аржанында турачактарда улус Коранды кычырып, ӧскӧ улусты чаптык этпезин деп сурап јат. Чындап та, Коран агару бичик. Оныҥ бойыныҥ ээжилери бар. Је аржанга келеле, Коранды кычырып тура, аҥылу ээжини буспазын деп некеп турала, ол ок ӧйдӧ аржанга келериниҥ кайда да бичилбеген, је јербойыныҥ эл-јоны канча чактардыҥ туркунына буспай јаҥдаган ээжилерин бузуп турганы база јарабас керек ине. Бойыҥдыйын да, коштой до улустыйын тооры, байлаары база јаан ӱредӱ деп айдарга јараар.\nШак мынызыла колбой Орто Азияныҥ мусульман јаҥду калыктарыныҥ агару сууны байлаганын кӧргӧнимле кычыраачыларды таныштырып ийерге турум. 2015 јылдыҥ ӱлӱрген айында калыктар ортодогы «Туулу Алтай—Казахстан» деген экспедиция ӧйинде бис Кӱнчыгыш Казахстанда Баянбай-Ата, Жангис-Тобе деген байлу јерлерде болдыс. Экспедицияныҥ башкараачызы Ризакан-ага Акинжанов деп казах укту кижи болгон. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозында 26 јаштаҥ ала 52 јашка јетире 12 кижи. Јолды кам укту Байанбайдыҥ уулы Байыс баштаган. Байыс бисти бойыныҥ ук-тӧзиниҥ јерине, турлузыныҥ јанындагы аржан сууга апарган. Сууны амзаардаҥ озо бис, мусульман јаҥла, будысты јундыс. Оныҥ кийнинде јыраага байлу јаламаны бууладыс. Чӱм-јаҥныҥ кийнинеҥ биске озо эр, оноҥ эпши улуска сууны амзаарга јӧп берди.\nКуран айда Кыргызстанда Ыссык-Ата деген аржан сууга барып, агашка база јаламаларысты бууладыс. Оныҥ кийнинде экспедицияныҥ туружаачылары ээчий-деечий учар сууга соктырттыс.\nОнойдордо, мусульмандар Коранды тооп ло байлап, је онойдо ок мусульман јаҥынаҥ озо ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥдаган јаҥын тоогон, баалаган. Эленчик-колончыктарыныҥ аржан сууга барганда бӱдӱретен чӱм-јаҥын буспай, чике тудат. Аржан сууларында, байлу јерлеринде сӱрее-чӧп тӧ, таштаган кирлӱ кийим-тудум да јок. Оноҥ Кыргызстанда кажы ла аржан сууда јол баштаачызы эмезе каруулчыгы бар. Ол аржан сууга киретениниҥ чӱм-јаҥы бузулбазын бойыныҥ ајарузында тудат, аржан сууныҥ каруулчыгы деп чыдулу. Оныҥ јӧби јогынаҥ аржанга кирерге јарабас.\nКачан бистиҥ Кош-Агаш аймактыҥ эрчимдӱ јондык ишчилери тендерди ойноп алып, аржан сууны јазаар ишти баштаарда, санаа-кӱӱнис јарыды. Олор каруулчыкты да, аҥылу ӱредӱлӱ кижини де тудар аргалу боло берген. Бис былтыр ӱлӱрген айда Бугузунныҥ аржанына келеристе, мында 13 турачак ла айыл тудулып калтыр. Каруулчык болуп К. Б. Конгунов иштеп турды. Бу кижиле јайгы ӧйгӧ јӧптӧжӱ тургузылган. Ол беш часта туруп, сууны эбире арутап, улустыҥ сурактарына каруулар берип, аржанга баратан, киретен чӱм-јаҥды јартап јат. Бойыныҥ тракторыла сӱрее-чӧпти чыгара тартып тӧгӧт. Албаты-јонго быйанду аржан сууны чыдалы јеткенче кичееп јат.\nБис башка-башка ӱйениҥ улузына јолыгып куучындаштыс. Олордыҥ ортозында 1960 јылдаҥ бери аржандап турган улус болды. Олордыҥ айтканыла, XX чактыҥ 60-70 јылдарында олор мындый сӱрее-чӧпти кӧрбӧгӧн, улус бойыныҥ кирлӱ кийимин, сӱреезин качан да артыргыспайтан.\nБу ла былтыр бис Боочы јурттагы, Курайдагы, Ӱстиги-Јабагандагы аржан сууларда болдыс. Боочыдазын Т. Урчимаева, Ӱстиги-Јабагандазын А. Г. Калкин алкап, јазап салган. Бу ӱч аржан суу озогы чӱм-јаҥла јазалган. Је Ийин ичиниҥ эмдӱ-томду суузы киртип калтыр. Бойыныҥ ӧйинде бу сууны Сельбикова Коҥыр эјебис алкап-арутаган эди.\nАржан, эмдӱ-томду сууларды корып чеберлеер иш эл-јонло, ол тоодо культураныҥ ишчилериле јаантайын ӧдӧр учурлу. Телекейде суу алтынга бодолду ӧй болуп калган. Бистиҥ байлыгыс ару кейис, аржан, тоҥмок, агын сууларыс болгонын ундыбайлы. Кижи бойы санаа-кӱӱниле, јӱрген јӱрӱмиле чек болзо, ар-бӱткен де ол ло ару ла агару бойы турар эди. Шок, шалырт кылык-јаҥныҥ каршузы, тӱбеги јаан эмей, оныҥ турултазын ундыбайлы.\nКалык чӱмделгезиниҥ республикан\nтӧс јериниҥ баш билим ишчизи,


«Единая Россия» партияныҥ 17-чи јылдыгына учурлай ӧткӱрилип турган туштажулардыҥ неделези ӧйинде оныҥ председатели Д. Медведевтиҥ Горно-Алтайсктагы јондык приемныйында АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер ле АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко эл-јонло туштажулар ӧткӱрген. Туштажуга келген улус кӧбизинде јонјӱрӱмдик сурактарла\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱчӱрген айдыҥ калганчы кӱндеринде Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрген ле бир канча јонјӱрӱмдик учурлу объекттерди ишке табыштырарында турушкан. Ӱйменде кереес ачылган А. В. Бердников Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго Ӱймен јуртта тургузылган кереестиҥ ачылтазында турушкан. Онойдо ок јурттыҥ фельдшерско-акушерский пунктында болгон. «Бӱгӱн бис Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереезин ачадыс.


Јаҥы Белтир — Википедия\n49°55′46″ с. ш. 88°36′11″ в. д.HGЯOL\nорустап Новый Бельтир\nТӱӱкизи ле географиязы\n↗1248 кижи (2016)\nЈаҥы Белтир (орустап Новый Бельтир) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Белтирдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.\n2 Физико-географиялык темдектери\n2.5 Јери ле јолдоры\n9 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\n10 Јарлу улузы\nЭтимологиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаҥы Белтир - јаҥы деремнениҥ ады, орустап место слияния рек, скрещивание дорог, перекрёсток.\nФизико-географиялык темдектери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nГеографиязы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈурт Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде,Эре-Чуйдыҥ ортозында турат. Чӧлди айландыра ыйык тайгалар, јайы-кыжы кайылбас мӧҥкӱлер. Сайлугем, Ак-Туру, Чыҥ-Бажы, Тӱҥкелӱ. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик.\nКлимады[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКлимады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура -6,7 °С, тыҥыда соогы -62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.\nАҥ-куштары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..\nӦзӱмдери[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри,агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер) кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.\nЈери ле јолдоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈуртта 23 ором: Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ, Алтайдыҥ, Најылыктыҥ, К.Тебекованыҥ, Кара-Кем, Јакалай, Кызыл-Мааны, Кызыл-Таҥ, Л.Кокышевтиҥ, Амыр-энчӱниҥ, Р.Сафинниҥ,\nЧӧлдиҥ, Тӧс, Чаганка, В.И.Чаптыновтыҥ, Школдыҥ, Эре-Чуйдыҥ, Тӱштӱкте, Јииттердиҥ, Јаҥы јурттыҥ, Спортивный, Пограничный, Лапшинниҥ.\nКош-Агаш - Јаҥы Белтир деп регионал учурлу кӧӧлик јол.\nЈаҥы Белтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 10 км\nРеспубликан тӧс кала Улалу 470 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 560 км\nТергеениҥ тӧс калазы Москва 4300 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ, Кош-Агаш 10 км\nТӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈурт 2003 јылда тӧзӧлгӧн. Алтайда тыҥ јер силкингенинеҥ улам (амплитудазы 6,7 баллга јетире, эпицентри Белтир јурттаҥ ыраак јок) Белтир јурт бӱдӱнге јуук бызылган. Республиктиҥ башкарузыныҥ ла федерал болуштыҥ кӱчиле јаҥы јурт тудулып, улус јаҥы тураларга кӧчкӧн. Јурт јеезе деп статус берилип, администрациялык тӧс јер деп кӧстӧлип, «Јаҥы Белтир» деп атла адалган.\nЭл-јон[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n904 ↗907 ↗1021 ↗1099 ↗1195 ↗1213 ↗1248\nУк-калыктары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nБу јуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт.\nИнфраструктуразы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nјурт јеезениҥ администрациязы;\nорто ӱредӱлӱ школ;\nЭкономиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nМал: јылкы, соок тумчукту, оок мал- азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.\nКереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТӱӱкилик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАрхеологиялык[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТаш бичиктер ле јебрен корумдар.\nАр-бӱткендик[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈарлу улузы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↑ 1,0 1,1 Новый Бельтир\n↑ 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Новый Бельтир (0221327)/ Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай\n↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.\n↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. – 368 с. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.\n↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. - 267 с.: ил. - Библиогр.: с. 233-256. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный\n↑ Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1 (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.\n↑ 10,0 10,1 10,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы (ја. эм.). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.\nОкылу сайт «Кош-Агаш аймак»\nКош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери\nАймактыҥ тӧс јери: Кош-Агаш јурт\nАк-Тал • Аркыт • Белтир • Бел-Ажу • Јаҥы-Аул • Јаҥы Белтир • Кӧкӧрӱ • Кош-Агаш • Курай • Кызыл-Таш • Мукур-Тархаты • Ортолык • Тожоҥты • Телеҥит-Сары Токой • Тӧбӧлӧр • Чаган-Узун\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јаҥы_Белтир&oldid=34297"\nАлфавит аайынча јон јаткан јерлери\nВикипедия:Јуругы јок бӱктер (ороон: Россия)\nВикипедия:Јуругы јок бӱктер (тип: село)\nВикипедия:Ӱлекер «Тыш тайантылар» куру\nКош-Агаш аймактыҥ јурттары\nАлтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 10 кӱӱк ай 2022, 21:38.


Валерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јурты Чопошто - altaicholmon\nВалерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јурты Чопошто\nЈарлу јондык-политикалык ишчи, литературовед, ӱредӱчи, Калыктар ортодогы тюркология академиязыныҥ кӱндӱлӱ академиги Валерий Иванович Чичиновтыҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына (05.04.1936 – 31.04.1999) учурлалган јайаандык эҥир тӧрӧл јеринде ӧтти.\nЧопош јурттыҥ оныҥ адыла адалган библиотеказында (јааны Полина Балбина) ӧткӧн эземниҥ эҥиринде В. Чичиновтыҥ эш-нӧкӧри Татьяна Данилова, областной национальный школдо бир класста кожо ӱренген Александр Палкин, коштой класста ӱренген ле АР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели, ветерандардыҥ совединиҥ јааны Борис Алушкин, АР-дыҥ профсоюзтарыныҥ биригӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Наталья Саймина, СТД-ныҥ талалык бӧлӱгиниҥ председатели Светлана Тарбанакова, журналисттер Наталья Ташкен, Ольга Чербыкова, Алтынай Исакова ла јурттыҥ эл-јоны эрчимдӱ турушты.\nЈайаандык эҥирде Валерий Ивановичтиҥ эземин кереестеп, бойыныҥ ӧйинде кожо ӱренген нӧкӧрлӧри, башка-башка јылдарда кожо иштеген улус бойлорыныҥ эске алыныштарыла јуулгандарды таныштырган.\nВалерий Ивановичтиҥ кызы билезиле Францияда Гренобльда јуртап јат. Барказы Ксюша Боделукова Антуан де Сент-Экзюпериниҥ «Кичӱ Бий» деген чӧрчӧгин француз тилле кычырды.\nЧопоштыҥ Культура байзыҥында (худбашкараачызы Ольга Хорошавина) ла библиотеказында алтай агаш айыл бар. Тышкары дезе алты ӱйелӱ чакылу. Бу чакыны олорго јурттыҥ эл башчызы Олег Кужлеков сыйлаган.\nАгаш айылдыҥ ичинде јарлу алтай бичиичи Павел Кучиякка учурлалган кӧрӱ бар. Онойдо ок алтай улустыҥ эдинген-тудунган эдимдери база эптӱ тургузылган.\nВалерий Чичиновтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ бойында ветерандардыҥ «Чопоштыҥ таҥдагы» деген фольклорлык ӧмӧлиги бар, худбашкараачызы Полина Балбина. Јайаан ӧмӧликтиҥ ады-јолы аймак та, тергее де кеминде јарлу. Ветерандар Чага байрамныҥ, Јылгайактыҥ, Масленицаныҥ ла ӧскӧ дӧ байрамдардыҥ эрчимдӱ туружаачылары. Албатыныҥ алтай, орус кожоҥдорын туштажу ӧйинде коолодо кожоҥдогылады. Каладаҥ келген Алтынай Исакова топшуурын ойноп, коо-јараш ӱниле база кожоҥдоды.\nЈайаандык эҥирде Борис Кӱндӱлеевич Алушкин Россияныҥ ветерандарыныҥ совединиҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ худбашкараачызы Ольга Хорошавинага ла једимдӱ, јозокту иштӱ «Чопоштыҥ таҥдагы» ӧмӧликке табыштырды. Онойдо ок јурттыҥ эл башчызы Олег Кужлековко Россияныҥ ветерандарыныҥ совединиҥ тӧшкӧ тагар темдеги табыштырылды. Јурттыҥ ижинде эрчимдӱ туружып, эл-јонло эптӱ-јӧптӱ иштеп јӱргенин база темдектеди.\nВалерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јуртында, библиотекада јакшынак туштажу, ойын-концерт ӧтти. Јерлештери, айылчылар В. Чичиновтыҥ эземин кереестеп, оны јылу сӧстӧрлӧ эзедип салдылар.


Эҥ јаан байлыгыс — балдар - altaicholmon\nБалдарды корыырыныҥ кӱнин темдектеер јӧп 1925 јылда Женевада ӧткӧн Телекейлик конференцияда јӧптӧлгӧн. Ӧткӧн чактыҥ 40-чи јылдарыныҥ учында балдарды корыыр кыймыгу телекейлик учур алынган. Экинчи телекейлик јуу миллиондор тоолу улустыҥ тынын апарган, кӧп ороондор-дыҥ экономиказы бузулган, эне-адазы јок ӧскӱс балдар кандый да ајару јок арткан… 1949 јылдыҥ кӱчӱрген айында Парижте Эпшилердиҥ ороондор ортодогы демократиялык федерациязыныҥ сессиязы балдарды корыыр јаҥы байрам тӧзӧӧр шӱӱлте эткен. Ээчий 1950 јылдыҥ кичӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнин 51 ороон темдектеген!\nЭне-адазы јок арткан ӧскӱс балдардыҥ сурагы элдеҥ озо јуу-чакла колбулу болгон болзо, тургуза ӧйдӧ «социальное сиротство» дегени: эне-адалу балдар јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларына кирери, ӧскӱстердиҥ туразында ӧзӱп чыдаары кӧптӧгӧн. «Правосудие» деген государстволык автоматизированный системаныҥ јетирӱлериле, балдарга эдилген каршулардыҥ 80% — тӧрӧӧн лӧ јуук улузыныҥ бурузыла болот. Олордыҥ јарымы — эзирикте эмезе наркотиктерге алдырткан учуралдарда эдилет.\nЭмдиги ӧйдӧ балдарды корыыр јеткерлердиҥ тоозында јаҥы технологиялардыҥ јаан салтарын, јӱрӱмде ле интернеттиҥ колбу-сетьтеринде јеткерлӱ улуска биригерин, школдордо базынчыкту истежӱни, наркоманияны ла ойындардаҥ камаанду болорын адайдылар.\nЭди-каны бек ла санаа-сагыжы јарык баланы, јиит ӱйени чыдадып таскадары — эне-адалардыҥ, јондыктыҥ, государствоныҥ јаан учурлу кереги. Оныҥ учун Балдарды корыыр телекейлик кӱнде государстволык ла јондык ишчилер, јондык биригӱлер ле волонтерлор бу сурактарга катап ајару эдет.\nБалдарга дезе кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱни — тату сыйлардыҥ, сӱӱнчилӱ байрамдардыҥ ла сооттыҥ кӱни. Школдо ӱредӱ тӱгенген, јайгы каникулдар башталган кӱн!\nБалдарыс — бистиҥ эҥ јаан байлыгыс, олордыҥ ырысту јаш тужы, ырысту јӱрӱми бистеҥ, јаан улустаҥ, камаанду.\nОл керегинде јаҥыс та Балдарды корыыр телекейлик кӱнде сананар эмес, је анайда ок качан да ундыбас керек.


Jашӧскӱримниҥ jуучыл-тӧрӧлчи таскамалы - altaicholmon\nКультураныҥ Кан-Оозы јурттагы туразында јондык организациялардыҥ ла јаҥдардыҥ јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱнге таскадары аайынча ӧмӧ-јӧмӧлик ижи керегинде јондык кычырыштар ӧтти. Бу керекти Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы баштап ӧткӱрди.\nОндо Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ качызыныҥ ордынчызы Александр Точенов, АР-дыҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ АР-дагы погран башкартузыныҥ јааны Александр Кайгородов, АР-дыҥ прокуроры Виктор Мылицын, АР-дыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец, «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлӧмниҥ јааны Эжер Ялбаков, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева, «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ, аймактыҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушты.\nЈондык кычырыштардыҥ туружаачыларын Григорий Пильтин уткып, ӧзӱп јаткан ӱйелерди ле јашӧскӱримди јуучыл-тӧрӧлчи кӱӱнге ле культурага таскадары, спортко тазыктырары Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ бойыныҥ ижиниҥ эҥ учурлу иштериниҥ бирӱзи болуп јат деди. Григорий Николаевичтиҥ айтканыла, Туулу Алтайдаҥ јууга атангандардаҥ 25 јуучыл Совет Союзтыҥ Геройыныҥ бийик адын адаткан, олордыҥ тӧртӱзи Кан-Оозы аймактыҥ улузы. Јерлеш-геройлордыҥ ат-нерезиниҥ јозогыла јашӧскӱримди таскадары јаан учурлу.\nРеспубликан парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин туштажуныҥ туружаачыларына баштанып, јашӧскӱримди таскадары государствоныҥ ӧзӱминде јаан учурлу керек деп чокымдады. «Тӧрӧлчи кӱӱнниҥ бириктиреечи идея-аргазы јашӧскӱримди бастыра јанынаҥ таскадарында сӱреен керектӱ. Јондык ишчилер бойыныҥ амаду-идеяларыла, шӱӱлтелериле јаантайын аҥыланат. Јаҥныҥ органдары дезе ол баштаҥкайларды бӱдӱрерин јеткилдеер аргаларлу» – деп, Владимир Николаевич айтты.\nУткуулду сӧзин РФ-тыҥ Јондык палатазыныҥ качызыныҥ ордынчызы Александр Точенов ло АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева айттылар.\n«Јондык организациялардыҥ ла јаҥныҥ ӧмӧ-јӧмӧлик ижи керегинде» деп докладтарды АР-дыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец, республиканыҥ прокуроры Виктор Мылицын ла јууныҥ, иштиҥ ле тап-эриктер корыыр органдардыҥ республикан совединиҥ председатели, АР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Борис Алушкин эттилер.\n«Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јондык биригӱлериниҥ тӧргизиниҥ председатели Александр Матыков Кан-Оозы аймактыҥ јондык организацияларыныҥ јербойында башкарынарыныҥ органдарыла колбулары керегинде куучындады.\nӦскӱстердиҥ ле ада-энезиниҥ кичемеели јок арткандардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ директоры Виктор Затеев ле АР-дыҥ МВД-зыныҥ министри Павел Гаврилин јаба керектерди ӧткӱрер ченемелле ӱлештилер. Кан-Оозында орто ӱредӱлӱ школдыҥ, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ јайаандык ӧмӧликтери, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ АР-дагы погран башкартузыныҥ «Форпост» вокал группазы, АР-дыҥ нерелӱ артизи Добрыня Сатин ойын-концерт кӧргӱстилер. Кан-Оозы аймактыҥ јуучыл-тӧрӧлчи клубтарыныҥ ӱренеечилери бойыныҥ ижи-тожы керегинде кӧрӱ тургустылар, кадеттер кӧдӱриҥилӱ айалгада черт бердилер.\nАР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитеди


23.04.2019 - altaicholmon\n«Оҥдой меге тӧрӧл јер»\nОҥдой аймактыҥ башкартузыныҥ јааны Андрей МУНАТОВ – республиканыҥ муниципал јаҥында јаҥы кижи. Ол бу јамыга былтыргы јылдыҥ учында тудулган. Ӱредӱзи аайынча юрист, мынаҥ озо тергеебистиҥ государстволык јаҥыныҥ органдарында иштеген. «Оҥдой аймак меге тӧрӧл јер. Ада јанынаҥ ӧбӧкӧлӧрим Ӧлӧтӱ јурттаҥ. Эш-барааным база Оҥдой аймактаҥ, Инегеннеҥ – деп, Андрей Мунатов айдат. – Мынаҥ озо тӧрӧӧн-тууганга айылдап, бор-кар\nАргабыс па, тӱбегис пе?\nКалганчы ӧйлӧрдӧ текши тергее ичинде туризм керегинде (анчада ла бу сурактыҥ эл-јонныҥ ӧзӧгин ӧйкӧгӧн, келишпес јаны аайынча) кӧп айдылар ла бичилер боло берди. Алдында ӧйлӧрдӧ оныҥ калыкка јарамыкту јаны керегинде бойым да бичиген эдим. Бичимелдиҥ ајарузында турган сурактыҥ кӱйбӱреп, тебӱ алынганы улустыҥ ижи-тожы јеҥилип, јадын-јӱрӱми јаранып, тыштанатан, соотойтон аргалар ачылганыла колбулу деп бодойдым. Туризмди башкарган\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине пресс-конференция ӧткӱрген. Анда республиканыҥ јеринде 2019 јылдыҥ 1-кы кварталында санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери ле јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган. Республиканыҥ баш санитар врачы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы «Алтай Республикада 2018 јылда санитар-эпидемиялык айалга ла тузаланаачылардыҥ\nЈерлерди арутаары, кыра ижи, байрамдарга белетениш\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин тергеениҥ госјаҥыныҥ башкараачыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ишмекчи јуун ӧткӱрген. Анда муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ албаты-јон јадып турган јерлерин јарандырары ла арутаары, анайда ок јербойында јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ сурактар кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ тергеениҥ ӧзӱми аайынча министри Олег Пьянковтыҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ бастыра аймактарда јурттардыҥ ичин ле тыштын арутаары ла\nКалыкты корыырында аш-курсактыҥ чыҥдыйы јаан учурлу\nӰренчиктерди азыраарын тӧзӧӧриниҥ сурагы ӱредӱликтиҥ системазында курч турган сурактардыҥ бирӱзи болуп јат. Алтай Республиканыҥ депутаттары ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министерствозыныҥ чыгартулу улузыла кожо Оҥдой аймактыҥ школдорында ӱренчиктерди азыраары канайда тӧзӧлгӧниле танышкандар. Албатыныҥ талдаган улузы ӱренчиктер кандый айалгада курсактанып турганын кӧргӧн лӧ аш-курсакты амзаган. Мында ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле\n«Салымым болгон школ»\nОбластной национальный орто ӱредӱлӱ школдыҥ (эмди В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгына учурлалган «Салымым болгон школ» деп кӧрӱ-выставка эл музейде ачылган. Солун кӧрӱниҥ ачылтазына Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ\nЈурттарда јадын-јӱрӱмниҥ кемин бийиктедер\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде Горно-Алтайскта јербойында бойын башкарынарыныҥ байрамына учурлай јербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунын ӧткӱрген. Ишмекчи јуунныҥ ижинде анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимр Тюлентин база турушкан. Албатыга эҥ јуук јаҥ Башкаруныҥ јаан залында болгон јуунда государственный јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары,


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Кайдыҥ телекейинде\nКайдыҥ телекейинде 14.05.2018\nА.Г. Калкинниҥ адыла адалган балдардыҥ кеендигиниҥ школында "Кайчы – эл - јонныҥ курчуузы" деп проект аайынча тергеебистиҥ атту-чуулу кайчылары айылдап келип, балдарга кай јанынаҥ мастер-класс ӧткӱрди.\nБу јакшынак баштаҥкайды Россия Федерацияныҥ Президенти В.В.Путинниҥ коммерсиялык эмес организацияларга государстволык јӧмӧлтӧ эдери јанынаҥ чыгарган јакааны аайынча грант ойноп алган "Алтын – Казык" деп регионал эл-јондык организацияныҥ кайчылары этти.\n– деп "Алтын-Казык" эл-јондык организацияныҥ председатели, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркологияныҥ факультединиҥ магистри, проекттиҥ башкараачызы Алтынай Матина куучындады.\nБу мастер-классты бистиҥ јерлежис Аркадий Конунов ачып, балдарга кайдыҥ учуры ла айылчылар кандый амадулу келгендери керегинде куучындаарда, бала-барка бу кижи Улаганныҥ кижизи болгонына сӱӱнгилеп, бойлорын бош тудунып баштаганы иле кӧрӱнди. Ээчиде Эмиль Теркишев балдарга "Алып-Манаш" деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱгин кайлаган, Б.М. Киндиков кайлаарыныҥ методиказын јартаган, Болот Байрышев комус ла шоордыҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерин кӧргӱзип, алтай албатыныҥ ундылып калган "ӱнгӱрек" деп той балкаштаҥ јазаган духовой ойноткызыла ойноп таныштырган, Байым-Сур Тадырова топшуур ла башка-башка бӱдӱмдӱ произведениелерди кожоҥдойтон техниканы кӧргӱскен, Алан Темеев пьеса ла эпостыҥ ӱзӱктерин кайлаган. Мастер-класстыҥ учында кайчылар јаан эмес концерт кӧргӱскилеп, кӱӱнзеген, јилбиркеген балдар ла јууктада танышкылап, куучын ӧткӱргилеген. Мастер-класс туружаачыларды эки јандай јилбиркеткен деп айтса јастыра болбос. Анчада ла айылчылардыҥ јӱректерин туштажуныҥ кийнинеҥ сакыбаган јанынаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ 10 јашту баянист Руслан Сабулов деп уулчак јаан быйанын айтканы ӧкпӧӧртти. Адакыда, айылчыларга директор Л.А.Натова ла А.М.Темеева бийик једимдер кӱӱнзегилеп, јылу алкышту сӧстӧрин айттылар.\nБис те бойыстыҥ адыбыстаҥ алтай албатыныҥ ӧзӱмине керектӱ мындый јакшы проект улалып, албаты-јонго јаан тузазын јетирзин деп акту кӱӱнистеҥ кӱӱнзеп турубыс.\nАвтор: Манзырова Чейнеш


Вакцинацияны эрчимделтер керек - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы, медицина билимдердиҥ кандидады, Россия Федерацияныҥ медицина билимдериниҥ Академиязыныҥ профессоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы Леонид ЩУЧИНОВ кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине коронавирустыҥ ӧйинде Алтай Республикада санитар-эпидемиялык айалгаларды шиҥжӱде тудары аайынча иштер 2020 јылда канайда ӧткӧни керегинде куучындаган.\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп темдектеген. Је республикага коронавирус келгениле колбой, 2020 јылда санитар ла эпидемиологиялык айалгалар кезем курчыган деп айткан. Ол Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилерине ӧткӧн јыл кӱчке келишкен деп ајарган.\nМында элдеҥ ле озо коронавирустыҥ јер-телекейде элбеде таркаганы керегинде айдар керек. Леонид Щучинов пресс-конференцияда бистиҥ тергее Россияда бу јеткерлӱ оорудаҥ калганчыга јетире једимдӱ коруланган сок јаҥыс тергее болгоны керегинде эзеткен. Алтай Республикада 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 16-чы кӱнине јетире коронавирусла ооруган улус болбогон, је бу ла айдыҥ 17-18 кӱндеринде баштапкы андый эки учурал Оҥдой јуртта темдектелген.\n«Мен 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинде «Алтай Республикага CОVID-2019 коронавирусный инфекцияны ӧскӧ јердеҥ экелерин болдыртпазын јеткилдеери ле оны бисте таркатпазы јанынаҥ ӱзеери бӱдӱретен иштер керегинде» јӧп чыгаргам. Јӧп тергеениҥ јеринде ол ло тарый иштеп баштаган. Темдектезе, Москвадаҥ самолетло учуп келген јербойыныҥ улузы 14 кӱнниҥ туркунына айылдарында кыйалтазы јогынаҥ карантин ӧткӧндӧр. Токтоор јерин чокым билбес пассажирлер дезе карантинди обсерваторлордо ӧткӧн. Он кӱнниҥ кийнинде олорго коронавирус јанынаҥ тест эдилген» — деп, баш санитар врач айткан.\nКоронавирус јанынаҥ тегин улуска, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ јаандарына «кызу колбуныҥ» 8(38822)-6-43-84, 8(38822)-642-41 телефондоры ажыра јартамалдар берери тӧзӧлгӧн. Гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јеринде 6-43-84 ле 6-42-41 номерлӱ телефондор иштеп баштаган. Бистиҥ республикада коронавирусла колбой улус айылдарында отурар айалгалар јарлалган. Роспотребшиҥжӱниҥ лабораторияларыныҥ бастыразы тест-системаларла јепселген. 2020 јылдыҥ кандык айынаҥ ала јаан изӱ айга јетире Роспотребшиҥжӱ полицияла, Росгвардияла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыла јуук колбу тудуп, бистиҥ республикага амырап келген автојорыкчыларга уведомлениелер ӱлеген. Јорыкчыларга бу ӧйдиҥ туркунына 5060 уведомление табыштырылган.\nАлтай Республикада коронавирустаҥ вакцинацияны тыҥыдар керек\nКоронавирусла колбой Кош-Агаш аймакта Тожоҥтыдагы пунктта ӧткӱрилип турган санитар ла карантин шиҥжӱлерди ӱзеери тыҥыдары аайынча алтамдар эдилген. «Ташанта» деген МАПП эпидемиологиялык айалгаларда иштеерине кӧчӱрилген. Тепловизионный шиҥжӱлерди ӧткӱрери мында кезем бийиктеген. Ороонныҥ бистиҥ республикадагы гран-кыйузында бӱгӱнги кӱнге јетире чочыдулу кандый да айалгалар болбогон. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери бу суракты кату шиҥжӱде тудуп јат. 2020 јылда Тожоҥтыдагы пунктта шиҥжӱни 10355 кижи ӧткӧн. Анайда ок 4955 кӧлӱк кӧрӱлген.\nКочкор айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире тергееде коронавирустаҥ 15126 кижи јазылган. Стационар эмденишти 227 кижи ӧдӱп јат. Ковидтеҥ улам улуста пневмония болгон 1769 учурал темдектелген. 167 кижи божогон. Коронавирустыҥ табылганынаҥ ала шиҥжӱге тӧртӧн муҥнаҥ ажыра кижи алылган. Карантинниҥ ээжилерин бӱдӱрзин деген 25313 јакаан чыккан. Тургуза ӧйгӧ јетире 176 муҥ проба эдилген. Бир сӧслӧ, коронавирусла колбой тергеениҥ 80 процент улузыныҥ су-кадыгы шиҥделген. Пандемияныҥ ӧйинде дезинфекцияны гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ специалисттери ӧткӱрет. Республикада олордоҥ ӧскӧ база аҥылу организация јок. Тергееде бӱгӱнги кӱнге јетире 8220 объектте дезинфекция ӧткӱрилген.\nЈаҥныҥ органдарыла иш ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӧт\n«Алтай Республикада коронавирусты болдыртпазын јеткилдеери аайынча аҥылу штаб иштеп јат. Оныҥ ижин тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин башкарат. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери санитар ла эпидемиологиялык айалгалар јанынаҥ јетирӱлерди тергеениҥ башкарузына, оперативный штабка, МЧС-ка ла прокуратурага кӱнӱҥ сайын аткарат. Бистиҥ башкартуда бӱгӱнги кӱнде оперативный иштерде одус эки специалист туружып јат. Олордо амыраар кӱндер јок. Иштейтен ӧйдиҥ аайы туку качан бузулып калган деп айдар керек. Кайда чочыдулу айалгалар — бистиҥ ишчилер јаантайын анда» — деп, баш санитар врач темдектеген.\nКоронавирусты чек токтодор арга, байла, јок. Је ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ јеринде јеткерлӱ инфекционный оорулар таркадылбаган. Бистиҥ тергееде 2019 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире дифтерияла, корьло, паротитле, полиомелитле, туляремияла, чумала, сибирский язвала, холерала оорыган учуралдар бир де катап темдектелбеген деп айдар керек.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ республикада, бастыра ороондо чылап ок, коронавирустаҥ вакцинация алары кидим ӧдӱп јат. Бӱгӱнги кӱнге јетире бисте вакцинацияны 966 кижи алган. Бистиҥ республикага бӱгӱнги кӱнге јетире вакцинаныҥ «Спутник V» деген 5302 дозазы келген. Тургуза ӧйдӧ вакцинаныҥ баштапкы компонентин 2022 кижи алган, толо курсты 764 кижи ӧткӧн. Республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканыла, вакцинацияны јаан изӱ айдыҥ учына јетире тергеениҥ алтан процент эл-јоны алар учурлу. Пресс-конференцияда айдылганыла, бисте вакцинация јабыс кеминде ӧдӱп јат. Баш санитар врач бу јанынаҥ темдек эдип Горно-Алтайскты ла Майма аймакты адаган.\n2020-2021 јылдардыҥ эпедимио-логиялык ӧйинде грипптеҥ прививка алар кампания дезе бисте тӱгенип калган. Бу ӧйдиҥ туркунына прививка 112693 кижиге эдилген. Темдектелген план 85,3% бӱткен.\nАлтай Республиканыҥ јеринде турумкай санитарно-эпидемиологический айалганы јеткилдеер амадула башкарынып, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы республиканыҥ башчызыла, Эл Курултайдыҥ спикериле, баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, јондык организацияларла, прокуратурала, аргачылыкла јуук колбуда иштеп турганын темдектеер керек. Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱниҥ бастыразына шыдар баштаҥкайлары текшилей јӧмӧлтӧ алып јат. Мынызы калганчы јылдардыҥ туркунына кейдиҥ, ичер сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ шиҥжӱ-кӧргӱзӱлерин аларына, јайгыда балдарды амырадарын једимдӱ ӧткӱрерине, ӱредӱлӱ учреждениелерди јаҥы ӱредӱлӱ јылга ӧйинде белетеерине јаан камаанын јетирет. Учреждениениҥ специалисттери бу иштерди једимдӱ бӱдӱреринде јаантайын эрчимдӱ туружат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ишчилери кӱнӱҥ сайынгы ижинде республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарын кичееп, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ јетинчи кӱнинде чыгарган «Национальный ууламјылар ла Россия Федерацияны 2024 јылга јетире ичкери ӧскӱрериниҥ иштери керегинде» эки јӱс тӧрт таҥмалу јакаанын јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеп јат. Башкартуныҥ специалисттери республикада санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды керектӱ кеминде тударга эл-јонды чыҥдый суула јеткилдеериле, демографияла, су-кадыкла, экологияла, улусты јадар јерле јеткилдеериле, каланыҥ ич ле тыш јанын арутап кичеериле колбулу национальный ӱлекерлерде эрчимдӱ туружат.\nТергееде санитар-эпидемиологиялык айалгалар јакшы кеминде\nТемдектезе, пресс-конференцияда атмосферный кейдиҥ калганчы беш јылдыҥ туркунына (2015-2020 јј.) алылган шиҥжӱ-пробалары јакшы деп темдектелген, санитарный некелтелерге келишпей турганы јок болгон. Ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына кейдиҥ бастыра 1271 пробазы алынып шиҥделген. Калганчы јылдарда атмосферный кейдиҥ чыҥдыйы јаранып та турган болзо, је кӧлӱктердиҥ кирлӱ ыжы Алтай Республикага јаан качалаҥын јетирип јат. Кӧлӱктер Горно-Алтайскта кӧбизинде Коммунистический проспектле, Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган оромло јӱрет. Автотранспорттыҥ тоозы бисте јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Бензинниҥ, газтыҥ, солярканыҥ таштанчылары дезе кейди тыҥ ӱреп турганын бастыра улус јакшы билер. Атмосферный кейдиҥ чыҥдыйы бисте сӱрекей коомой шиҥделип јат, јолдордо стационар ла јорыктап јӱрер посттор чек јокко јуук. Кейдиҥ чыҥдыйын ајаруда тудатан бирлик государственный фонд база јок.\nИчер сууны санитарно-химический кӧргӱзӱлер аайынча шиҥдеерге 6050 проба алылган. Олордоҥ јӱк ле 3,3 проценти санитарный нормалардаҥ тууралаган деп темдектелген. Алтай Республикада «Ару суу» деген федерал ӱлекер аайынча «Экология» деп программа иштеп јат. Бу программа аайынча Майма јуртта ла Горно-Алтайскта улусты ару суула јеткилдеер системаларда јазал иштер ӧдӧри темдектелет. Роспотребшиҥжӱ бу ӱлекер јанынаҥ кандый иштер ӧдӱп турганын бойыныҥ шиҥжӱзинде тудат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча тергеениҥ башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле санитарный аруташтыҥ сурактарын чечеринде системный эп-арга тузаланылат. Ӧткӱрилген мониторингтиҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2020 јылда ээжи-некелтелерге јарабас 5450 јерде ташталган текши кеми 3201,3 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Јасакты бускан улуска, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ башкараачыларына 26193 предписание аткарылган.\nКату коммунальный таштанчылардыҥ полигондорын керектӱ айалгада тударыныҥ, таштанчылардыҥ переработказыныҥ курч сурактары база артканча. Суйук коммунальный таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурагы анчада ла Горно-Алтайскта ла Майма аймакта курч турат. Майма јуртта иштеп турган ТКО-ныҥ полигонында таштанчыларды ылгаары ла олорды ӧртӧӧри аайынча иштер ӧтпӧй јат. Таштанчыларды тӧгӱп турган јерде «кырдыҥ» бийиги 14,6 метр болор учурлу, је ол бӱгӱнги кӱнде 16,6 метрге јеткен. Тургуза ӧйдӧ Майма јуртта тудулган полигон бӧктӧлгӧн. Эмди ТКО-ныҥ полигоны јӱк ле Черемшанка јуртта иштеп јат.\nАш-курсак эдип ле садып турган объекттер јаантайын шиҥделип турганы учун, чыҥдыйы коомой аш-курсакла колбулу инфекционный ооруларла кӧп улус оорыган учуралдар темдектелбеген. 2020 јылда аш-курсактыҥ 4236 пробазы шиҥделген. Объекттерде 254 рейд ӧткӱрилген. Оныҥ шылтузында 651 бузуш темдектелген ле олор јоголтылган. Ӧткӧн јылда анайда ок коомой иштӱ предприятиелерге административный 1549 штраф салылган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јаҥныҥ органдарыла кожо ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ, балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ айалгаларын шиҥжӱде тудуп турганыныҥ шылтузында калганчы јылдарда ӱредӱлӱ учреждениелерде инфекционный ооруларла балдар оорыган учуралдар темдектелбеген. Школдордо балдар ӱренер айалгалар јаранат. Алтай Республикада бастыра школдор јылу туалеттерле јеткилделген. Јурт јерлердеги школдордо физический культурала, спортло тазыктырынар јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\nКату таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурактары курч артканча\nРоссия Федерацияныҥ президенти В. В. Путин школдыҥ балдарын азыраар суракка јаан ајару эдет. Ол керегинде ол 2020 јылдыҥ чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде Федерал Јуунга эткен Баштанузында база катап чокым айткан. Ол баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин акча тӧлӧбӧзинеҥ изӱ курсакла јеткилдеери јанынаҥ некелте тургускан. Республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканыла, 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда бистиҥ тергееде ӱредӱниҥ 181 организациязы иштеп јат. Олордо бастыра 38320 ӱренчик ӱренет, баштамы класстарда дезе ӱредӱни 16913 бала баштаган. 2020 јылда Алтай Республикага балдарды изӱ курсакла јееткилдеерине федерал бюджеттеҥ 81 миллион 100 муҥ салковой акча чыгарылган.\nАР-дыҥ баш санитар врачы Л. Шучинов республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттерине ӧткӱрген пресс-конференцияны тӱгезип, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ ишчилериниҥ алдында 2021 јылда тергеениҥ санитар-эпидемиологиялык айалгаларын керектӱ кеминде тудары јанынаҥ иш, алдында ла јылдарда чылап ок, јаан учурлу болуп артып јат, эл-јонго дезе коронавирустыҥ пандемиязыныҥ айалгазында ковидтеҥ вакцинаны кыйалтазы јогынаҥ тургузып, санитар ээжилерди бӱдӱрер керек деп айткан.


Курчуныҥ тилим калажы ӱргӱлјикке ундылбас - altaicholmon\nКурчуныҥ тилим калажы ӱргӱлјикке ундылбас\nЛенинградтыҥ курчузы 872 кӱнниҥ туркунына улалган. Бу калада јуртаган улуска ол тегин ле тоо эмес. Курчуда болгон кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде курчуныҥ кажы ла кӱни кату изин артыргыскан. Ленинград бойыныҥ улузын сӱреен тӱрген јылыйткан. Башка-башка јетирӱлерле болзо, калада 600 муҥнаҥ ала 1,5 миллионго шыдар улус божогон, олор ончозы ачына-тородоҥ улам божогон. Эртенги кӱнге сок јаҥыс ижемји – паек, бир тилим калаш.\nЛенинградтыҥ эл-јоны мындый карточканы 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинеҥ ала алып баштаган. Јаан изӱ айдагы килемјилӱ-кирелтелӱ норманы арга јоктыҥ шылтузында болгон деп айдарга јараар. Темдектезе, ишмекчи улуска кӱнинде калаш 800 граммнаҥ келижетен учурлу болгон. Је сыгын айдыҥ бажы јаар кӱнӱҥги норманы астадып баштаган. Норманыҥ кемин 5 катап јабызаткан. Калганчызы 1941 јылдыҥ јаҥар айында болгон, ишмекчи улуска норма 200 грамм ла арткандарына – 125 грамм. Артыктап белетеген аш-курсак бу ӧйдӧ учына чыгып јаткан тужы.\nЈӱк ле качан јаан сооктор 40 градуска једип баштаарда, качан Ладожский кӧлдиҥ тожыла кӧлӱктердиҥ јолы — «Јӱрӱмниҥ јолы» ачыларда, бир эмеш те болзо јеҥил боло берген. Онойып, 1942 јылдыҥ чаган айыныҥ учынаҥ ала паектордыҥ кемин араайынаҥ кӧдӱрип баштаган.\nКурчуныҥ калажы… Бу калашта кулурдыҥ кеми мындагы жмыхтаҥ, целлюлозадаҥ, содадаҥ, одырмадаҥ јаан ла кӧп болбогон. Калашты быжыратан форманы ӱс јок болгонынаҥ улам соляровый ӱсле сӱркӱштеген. Курчуда болгондордыҥ айтканыла, мынайда быжырган калашты «суудаҥ ичип, алканып јараар болгон».\nКалаштыҥ карточкалары адылу болгон. Ленинградтыҥ улузы оны бир айда бир ле катап паспортын кӧргӱзип алатан. Јылыйткан кийнинде ойто такып орныктырбайтан. Ол тоодо, курчуныҥ баштапкы айларында бу карточканы кӧп уурдаган, онойдо ок јылыйган деп меке-тӧгӱн де болуп туратан. Бир буханка калаштыҥ баазы – 1 салковой 70 акча. Калашты јаан акчала бойы тӧзӧлгӧн рыноктордо садып алар (эмезе кийим-тудумга толыыр) арга болгон, је јаҥ олорго јол бербеген, садучыларды тоскырган.\nКурчуныҥ калажы: пищевой целлюлоза – 10%, жмых – 10%, обой-чаазынныҥ тоозыны –2%, кактаган сумалдардыҥ боркызы – 2%, чиби – 1%, арыштыҥ обойный кулуры – 75%. Онойдо ок коревой кулур база тузаланган (корка – кадары деген сӧс). Качан город јаар кулурды тартып бараткан кӧлӱктер Ладогада чӧҥӱп турарда, тӱнде адыштыҥ ортозында тыш ӧй боло берзе, аҥылу бригада буулу тегектерле суудаҥ кулурлу таарларды чыгара тартып туратандар. Сумалдыҥ тал-ортозы кургак бойы артатан. Је сууга ӧткӧни кургаган кийнинеҥ болчоктонып, кату боло беретен. Оныҥ кийнинде кадып-кургаганын, «јырс» ла эдип калгандарын ӱлӱлер эдип оодотон. Оноҥ ооктоп ло теермендеп ийетен. Коревой дейтен кату кулур калаштагы ӧскӧ јиирге болбос кошмоктордыҥ кемин эмеш астадып ийер арга берген.\nЛенинградтагы курчу јаҥыс та фотојуруктарда, јуу-чак керегинде бичиктерде ле ӱредер бичиктерде арткан эмес. Ол Ленинградтыҥ кӧксинде, санаазында ӱргӱлјикке арткан: курчуда болгондордыҥ кӧп сабазы курчуныҥ тилим калажын чеберлеп алган. Коркышту ол кӱндерди эзетсин-ундытпазын деген кӱӱн-санаала.\nРоссияда 2020 јыл Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деп јарлалган. Амадузы – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ керектери ле оныҥ туружаачылары керегинде тӱӱкилик кереести чеберлеери ле Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектеери. Јыл туркунына федерал ла талалык кеминде 230-таҥ ажыра ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери темдектелет. Ол тоодо, темдектезе, эземниҥ «Блокадный хлеб», «Свеча памяти» деген акциялары, «Без срока давности», «Лица Победы», «Памяти Героев», «Поезд Победы», «Песни памяти на стадионах» деп бастырароссиялык ӱлекерлер, «Сад памяти» бастырароссиялык акция, «Великое кино Великой страны» — јуу-чактыҥ кинолорын кӧргӱзер. «Борьба за Победу» деп сетевой инсталляция, «РиоРита – радость Победы» деген арт-проект.\n«Блокадный хлеб» деген баштапкы акция бистиҥ ороонныҥ ончо талаларында текши ӧтти.\nЛенинградтыҥ курчузын ӧдӱп чыкканына учурлалган бастырароссиялык акция республиканыҥ бастыра аймактарында чаган айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала 27-чи кӱнине јетире ӧткӧн.\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн «Блокадный хлеб» деген акцияда каланыҥ администрациязыныҥ, таланыҥ «Волонтеры Победы» бӧлӱгиниҥ, ӱредӱ министерствозыныҥ чыгартулу улузы, республикан јуучыл комиссариаттыҥ ишчилери, ветерандардыҥ соведи, јондык эрчимдӱ туруштылар. Волонтерлор курчуныҥ калажын ӱлештирерин белетеп ӧткӱрди. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта јуртап јаткан курчуда болгон ӱч кижиге акцияныҥ туружаачылары паекло кожо аҥылу открыткалар алдылар.\n– Бӱгӱнги кӱнде ӧдӱп јаткан кӧдӱриҥи јашӧскӱримге бистиҥ Тӧрӧлистиҥ тӱндӱк тӧс јериниҥ тӱӱкизинде болгон эҥ ле уур јылдарды эзедери болуп јат – деп, таланыҥ «Волонтеры Победы» деген јондык организациязыныҥ башкараачызы Вадим Фефелов айтты. – Ленинградтыҥ улузы тартыжуда јана баспай турушкан, ӧдӱп чыккан ла јеҥген. Фашизмди јеҥгенин блокадный калаштыҥ паегы недеҥ де артык керелеп јат.\nГорно-Алтайск каланыҥ школдорында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Ленинградты ат-нерелӱ корыганына учурлалган эземниҥ урокторы ӧтти.\nКурчуда болгон Ленинградтыҥ ла тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта јуртап јаткан улузын курчуны токтоткон кӱнде уткыдылар. Олордыҥ ортозында Элла Александровна Молодых, Виктор Петрович Розенков ло Таисия Николаевна Грибанова.\n1941 јылда курчу башталып турарда, Элла Молодыхка јӱк ле ӱч јаш болгон. Качан кызычактыҥ таадазы божоордо, ол бир бӧлӱк балдардыҥ тоозында болгон. Олорды Ленинградтаҥ Ладожский кӧлдиҥ тожыла «јаан јерге» аткарган. Сибирь јаар барып јада, јолой темир јолдыҥ составыныҥ товарный вагонына ӧштӱ табарарда, Элла Александровнаныҥ эјези божогон. Кызычак энезиле кожо Кемеровский областька јеткен ле мында токтоп арткан. Энези колхозто иштеп баштаган. Кийнинде Элла Александровна мында ла медсестрага ӱренген.\nВиктор Розенков энезин 1942 јылда јылыйткан. Ол курчуда болгон калада божогон. Викторго јӱк ле беш јаш болгон. Уулчак Горьковский область јаар эвакуацияга барып јаткан балдардыҥ туразына кирген. Ондо токарьга ӱренген, кийнинде Иркутский областьта химический промышленностьтыҥ заводы јаар иштеерге аткарылган.\nТаисия Грибанова 1944 јылдаҥ ала 1946 јылга јетире Прибалтийский ле Ленинградский фронттордо медсестра болгон. Курчу ӧйинде медсестралар јаҥыс та оору улусты кичееген эмес, је онойдо ок олорды ӧрӧ-тӧмӧн эдип, јаткан јерин арчып, сӱрее-чӧбин чыгарып, тошты да ооткон. Таисия Николаевна Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nБу кӱнде тӧс каланыҥ јаҥыныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы ветерандарды уткуп, быйанду сӧстӧрин айткандар. «Бистиҥ каруулу керегис – ӧткӧн керектерди эзедип кереестеери, бойыныҥ орооныныҥ тӱӱкизин тооп, оморкоп јӱрери, от-калапту јуу-чакты ӧдӱп чыккан улусты баалап, олорго быйанду јӱрери» – деп, администрацияныҥ јааны Ольга Сафронова айтты.\nБу ок кӱнде Кан-Оозы аймактыҥ ончо јурттарында «Блокадный хлеб» деген акция ӧдӧрдӧ, ончо школдордо Эземниҥ урокторы ӧткӧн.\nКан-Оозы јурттыҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школында урокты аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ӧткӱрди. Ленинградтыҥ курчузын токтоткон кӱнде оныҥ улузыныҥ ла курчу ӧйинде ондо јуулашкан солдаттардыҥ нерези, турумкайы, јалтанбазы школдо ӧткӧн уроктыҥ темазы болды.\nБаза ла бу кӱнде Јеҥӱниҥ паркында Ленинградта курчуны токтотконыныҥ 76-чы јылдыгына учурлалып гирляндалар салдылар. Јашӧскӱримниҥ тепсеҥинде библиотеканыҥ ишчилери «Блокадный хлеб» деген акцияны ӧткӱрди. Аймактыҥ Культура байзыҥында кереес учурлу кӧдӱриҥи ӧтти. Ол фашист олјочыларга удура ӧткӧн ат-нерелӱ керекке учурлалды. Оноҥ Ленинградтыҥ курчузы керегинде кинолор кӧргӱзилди.\nЭжер Ялбаковтыҥ темдектегениле, шак мындый кӧдӱриҥилердиҥ шылтузында от-калапту јуу-чак керегинде эзем качан да ундылбас ла тӱӱкиде јастыраларды такып качан да болдыртпас. Ол залда отурган балдарга баштанып, јаш ӱйе совет албатыныҥ бу јеҥӱ учун ат-нерелӱ јуулашканын, јеҥӱниҥ баазын качан да ундыбазын деп айтты. Эжер Алексеевич куучын-эрмегиниҥ учкары: «Совет јуучыл качан да кемге де табарбаган, ол јаантайын јайымдаачы болуп, јайым учун тартышкан» — деп айтты.\nАймактыҥ ветерандар совединиҥ председатели Александр Матыковтыҥ айтканыла, Кан-Оозыныҥ Ленинградтыҥ курчузын ӱзӱп-ӧдӱп чыгарында турушкан јуучылдарыныҥ кӧмзӧниҥ берген тооломына бӱгӱн база кожулта болгон. «Бис бӱгӱнги кӱнде ядерный ӱчинчи јууны-чакты болдыртпас учурлу, ол кижиликке каршулу. Бистиҥ бӱгӱнги каруулу керегис, озо ло баштап, — јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱндӱ эдип таскадарында јаан ӱйениҥ учурын тыҥыдар, кӧдӱрер керек» — деп чокымдады.\nЧойдогы школдо ӧткӧн ачык урокко аймак тӧзӧлмӧниҥ јааны Михаил Маргачев ло республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Ольга Саврасова окылу кычыртула туруштылар. Бу ла кӱнде јаан јурт јеезелердиҥ аҥылу белетеген јерлеринде «Волонтеры Победы» эл-јонго 125 граммнаҥ тегин ле калашты амзаттылар. Је бу тилим калаш «курчу ӧйиниҥ жмыхтаҥ, одырмадаҥ ла таптаҥ» эткен калаштаҥ аҥылу, башка болды.\nЧамал аймактыҥ администрациязы чаган айдыҥ 23-24 кӱндеринде Чамал ла Эликманар јурттарда акцияны база ӧткӱрген. Акция ӧйинде волонтерлор Ленинградтыҥ курчузы керегинде јетирӱлик материалдар ӱлеген. Онойдо ок эл-јонго курчуны ӧдӱп чыккан улустыҥ ат-нерелӱ кереги, јолы керегинде куучындадылар. Кереес эдип эзедип јӱрерге 125 грамм кара калашты алзын деп, оныҥ туружаачыларына баштандылар. Акцияда волонтерлор, аймактыҥ јашӧскӱрими, ветерандар соведи ле «мӧҥӱн» волонтерлоры эрчимдӱ турушты.\nШабалин аймакта бу акция кажы ла школдо ӧткӧн деп айдарга јараар. Аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ айтканыла: «Аймактыҥ кажы ла кижизи бу кӧдӱриҥиде туружып, Ленинградтыҥ амыр-энчӱ јаткан эл-јонын эзедер аргалу. Олјочыларга курчадып, телекейле колбу јогынаҥ эки јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына олор бойлорыныҥ, јууктарыныҥ јӱрӱми учун тартышкан». Аймактыҥ јааны ол кату ла калапту јылдардыҥ тӱӱкизинеҥ чокым темдектер айтты. Ол јетирӱлер јуучыл јерлештеристиҥ јалтанбазын, јана баспазын недеҥ де артык кӧргӱзет. Ол онойдо ок культураныҥ ла ӱредӱликтиҥ ишчилерине кӧдӱриҥини бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱргени учун јаан быйанын айтты.\nШколдордо, библиотекаларда, культураныҥ јурттарда тураларында тематикалык уроктор база ӧткӱрилген. Уроктордо Ленинградтыҥ эл-јоныныҥ јалтанбазы, турумкайы керегинде куучын-эрмектер ӧткӱрилген. Курчу керегинде кинолорды кӧрӱп, бойыныҥ Тӧрӧлине чындык болоры, тӧрӧлчи бийик кӱӱн-тап керегинде сурактар кӧдӱрилди, ачык шӱӱжӱге чыгарылды. Республиканыҥ эл-јоны «Блокадное кольцо» деген суракла эске кычырарыныҥ, уроктордыҥ, плакаттардыҥ кӧрӱ-маргаандарында эрчимдӱ туруштылар. Текши республика кеминде јуу ӧйиниҥ бичиктериниҥ, јуруктарыныҥ ла журналдарыныҥ кӧрӱлери белетелип тургузылган. Кажы ла јуртта волонтерлордыҥ ла ӱренчиктердиҥ турушканыла «Блокадный хлеб» деген акция бийик кеминде ӧткӧн. Шак бу кыймыгуныҥ кереези 125 грамм тилим калаш болды.