28.04.2020 - altaicholmon\nВЦИОМ: подавляющее большинство россиян считают поправку к конституции о медпомощи главной\nПоправку об обеспечении государством доступности и качества медицинского обслуживания считают важной 95% опрошенных Поправки к Конституции РФ о доступности медицинской помощи и нерушимости границ страны остаются одними из важнейших для россиян. Такие данные содержатся в результатах опроса Всероссийского центра изучения общественного мнения (ВЦИОМ), опубликованных в понедельник. «Абсолютное большинство россиян считают важным внести в конституцию поправки,\nСанитарным служащим отдаленных районов передадут новые автомобили для борьбы с коронавирусом\nДве высоко проходимые машиныуже отправлены в Кош-Агачский район Территориальным отделам Роспотребнадзора по Республике Алтай в труднодоступных районах передадут новые автомобили. Шесть машин отечественного производства приобретены для усиления работы в борьбе с распространением коронавирусной инфекции. 27 апреля два автомобиля уже отправлены для выполнения работ в Кош-Агачском районе. Один будет обслуживать деятельность сотрудников в Кош-Агачском и Улаганском\nДепутаты в выходные дни дежурят в Волонтерском центре\nОни принимают обращения и координируют работу волонтёров Волонтерский центр «Единой России» по оказанию помощи гражданам в связи с пандемией коронавируса работает без выходных. Дежурство волонтёров и депутатов продолжается и в выходные дни. Так, в субботу и воскресенье, 25 и 26 апреля, работали на горячей линии депутаты фракции «Единой России» в Госсобрании – Эл Курултай Ольга Волосовцева и Алена\nСабаевтер одузынаҥ — эки солдат\nУлу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы. Текши кижилик бу улу јаан байрамды кандый да ӧйдӧ эзедип, кереестеп јат. Ӱргӱлјикке учурын јылыйтпас эзем ӧзӱп јаткан ӱйеге, онойдо ок келер ӱйелерге керектӱ. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет бойыныҥ бӱктеринде кычыраачылардыҥ јуудаҥ-чактаҥ јер-Алтайына эзен-амыр јанып келген, онойдо ок сурузы јок болуп јылыйган ла олјого до кирген јууктары керегинде табылган солун да,\nБирлик калык болорыс па?\nКалганчы јылдарда бистиҥ Алтай – эм-томныҥ ортолыгы болордыҥ ордына туристтердиҥ чубажар јери боло берди. Нениҥ учун дезе, улу билимчилердиҥ, тӱӱкичилердиҥ, философтордыҥ «Алтай – кижиликтиҥ тӧс јери» (Н. Рерих), «Алтай – тӱрктердиҥ кабайы» (Л. Гумилев) деген иштериндеги шӱӱлтелери керелеп куйбуртат. Эмезе «Алтай – алтын кырлар, агару јер» деп кӧчӱрилгени де солун болуп туру. Алтай эбиреде Кыдат,\n„Кандый јакшы јӱрӱмди јӱрерге, јӱреги чокту улустыҥ јанында!“\nОҥдойдыҥ тӧс библиотеказында јарлу ӱредӱчи, јайалталу бичиичи Мария Соколовна Кудачинованыҥ «Канаттулар кайкадат» деп солун бичигиниҥ таныштырузы ӧтти. Туштажуга Улаган, Шабалин аймактардаҥ, каладаҥ, анайда ок Оҥдой аймактыҥ јурттарынаҥ кӧп тоолу айылчылар келип, эрчимдӱ туруштылар. Таныштыру болор залдыҥ ичи эптӱ, јараш кееркедилген. Экранда бичиктиҥ тыш-бӱдӱми јаанада кӧргӱзилген. «Эре-Чуйдыҥ эзини» деп адалган кӧрӱде Мария Соколовнаныҥ бичиктери тургузылган. Алтай\nПросим Вас в период подготовки и проведения массовых мероприятий, связанных с майскими праздниками проявлять повышенную бдительность. Посещая места массового пребывания, совершая поездки в общественном транспорте, обращайте внимание на оставленные без присмотра вещи (сумки, пакеты, чемоданы, коробки и др.), а также подозрительных лиц. Обо всех случаях обнаружения предметов оставленных без присмотра, а также лиц, вызывающих подозрения, просим\nБилимге берилген јӱрӱм керегинде\n2019 jылда кандык айдыҥ 29-чы кӱнинде ак-jарыктаҥ, Алтай-Каҥайдаҥ кӧп jаш jажаган билимчи, филология билимдердиҥ докторы Зоя Сергеевна Казагачева jӱре берген эди. Бир jыл тӱрген-тӱкей ӧдӧ берди. Ады-чуузы телекейге jарлу билимчини Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчилери, кожо иштеген коллегалары эске алып, оныҥ jӱрген jӱрӱмин, ӧткӧн jолын, бӱдӱрген jаан ижин, ченемелин бийик баалап\n«Оҥдойдо он кӱлӱк, он кӱлӱктеҥ мен кӱлӱк!..»\nТоолу кӱндердеҥ самбо кӱрешле телекейдиҥ экстра кемдӱ јаргычызы, Россия Федерацияныҥ спортыныҥ ла физический культуразыныҥ отличниги, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, СССР-дыҥ спортыныҥ узы, кӱрештиҥ телекейинде ады-чуузы элбеде јайылган «Алып» деп аҥылу залдыҥ баш тазыктыраачызы болгон Сергей Юракаевич Аткуновтыҥ ак-јарыктаҥ јӱре бергенинеҥ бери туй ла бир јыл болор. Эзен-амыр јӱрген болзо, республикада самбо кӱрешти ӧскӱреринде эрчимдӱ\nС первых дней войны войска органов безопасности оказались на переднем крае борьбы с врагом. Многие сотрудники НКВД принимали активное участие в боях против немецко-фашистских захватчиков. Кроме того, на плечи чекистов была возложена не менее важная задача по охране тыла. И это не только наведение порядка в войсковом тылу, но и регулирование движения беженцев по дорогам,


Телекейди јеҥген баатырыс - altaicholmon\nАлтай албаты ӧзӱп, бийик једимдерге једип турганын кӧрӧргӧ кандый сӱӱнчилӱ! Калганчы ӧйдӧ бистиҥ тергеебисте баатыр уулдар кӧптӧп лӧ јат.\nОлордыҥ тоозында бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс — ак кӧбӧк сӧӧктӱ Степан Кобенов. Оны билбес кижи бистиҥ Алтайда артпаган болбой. Бу јууктарда јуучыл самболо Корея ороонныҥ Чхончжу калазында ӧткӧн телекейлик чемпионатта бистиҥ јерлежис бойыныҥ бескезинде чемпионныҥ адын кӧдӱриҥилӱ алып чыккан. Мындый бийик једимге јеткенине сӱӱнип, оны изӱ уткуп турубыс! Оморкогонысла колбой, чемпионныҥ јӱрӱми керегинде элбеде куучындап ийер деп санандыс.\nСтепанды баштапкы ла катап кӧргӧҥдӧ, сениҥ алдыҥда јуучыл самболо телекейдиҥ чемпионы турган деп санаа да болбос. Ол узун сынду (1 метр 80 см), јажыл-сур кӧстӧрлӱ, тӧп, токыналу куучынду јиит эр.\nСтепан Улаган аймактыҥ Балыкчы јуртында 1990 јылда кочкор айдыҥ 28-чи кӱнинде Любовь Степановнаныҥ ла Альберт Николаевичтиҥ билезинде тӧртинчи бала болуп чыккан. Баштамы класстарды тӧрӧл јеринде божодып, 5-чи класстаҥ ала Горно-Алтайск каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱредӱзин улалткан. Степанныҥ билезинде бир де кӱрешчи болбогон деп айдар керек. Јуук јанында андый тем-јозок јок то болзо, 7-чи класска једеле, ол спорт ууламјыла барар деп шӱӱген. Самбоныҥ секциязын алаҥзу јогынаҥ талдап, ого јилбиркеп јӱрӱп, кӧндӱге берген. «Баштапкы тазыктыраачым А. В. Майчиковко алкыш-быйанымды айдадым — деп, Степан айдат. — Артем Владимирович самбо кӱрешти, чындап та, акту јӱрегинеҥ сӱӱп, ары јанынаҥ тазыктыраачы болгоны меге де јаан ырыс. Ол бойыныҥ ченемелиле мениле ӱлешкен деп сӱӱнип, тооп јӱредим».\nШколды божодоло, Степан Новосибирск каладагы архитектурно-строительный университетке «суула јеткилдеер ле суу ӧткӱрер» деп ууламјылу ӱредӱге кирген. Бийик ӱредӱ алып тура, самболо кӱрежерин ундыбай, оноҥ ары улалткан. Ол ло тушта ого араайынаҥ јуучыл самбо јарап баштаганы јарталган. Јиит спортчы 2014 jылдаҥ ала ары кӧчӧр деп шӱӱлтеге келген. Онойып, јылдаҥ јылга эрчимдӱ тазыктырынып, ченемелин бийиктедип, јаан јеҥӱлерге јеткени бу.\nТургуза ӧйдӧ Степан Новосибирскте калага јылу берип турган электростанцияда инженер болуп иштейт. Тӧс учурлу объекттер тудар бӧлӱкти башкарат. Бир ле алтай уулда эки чек башка јайалта: инженер ле ол ок ӧйдӧ самбо кӱрешчи болгоны бир эмеш кайкамчылу билдирет дезем, кӧп улус мениле јӧпсинер болбой. Оныҥ энези математиканыҥ ла физиканыҥ ӱредӱчизи, адазы јажына тура тудаачы болуп иштейт. Байла, эҥ тыҥ учурын ада-энезинеҥ тӧзӧп алганы јетирген болор.\nИштеер толо кӱнди бу јеҥил эмес ижинде ӧткӱрип, кажы ла эҥирде Степан спортзал јаар тазыктырынарга меҥдейт. Чемпионаттыҥ алдында ижинеҥ эки айга озо суранып, амыраар кӱн јогынаҥ, кӱнинде тӧрт-беш сааттыҥ туркунына тазыктырынган. Оныҥ да учун финалда jарлу Абсолютный бойцовский чемпионаттыҥ (Ultimate Fighting Championship) Мераб Двалишвили деп профессионал туружаачызынаҥ јеҥӱни 4:1 тооло алып соккон. Тартыжу ӧйинде ЮФС-ниҥ приёмдоры эмеш башкаланып турганын сезип, Степан бойыныҥ артык јандарын оҥдоп, олорды билгир тузаланып, јеҥерге бастыра ийде-кӱчин салган.\nСпорттыҥ бу бӱдӱминде алтайлардыҥ тоозы ас деп, Степан айдат: «Бистиҥ Алтайда јайалталу балдар кӧп, чырмайып, темигер керек. Мен сананзам, самболо 12 јаштаҥ ала тазыктырынарга јараар — бу ӧйдӧ уулдардыҥ ийде-кӱчи кӧрӱнип баштайт».\n—Степан, бош ӧй болзо, нени эдерин сӱӱйдигер? – деп сураарымда, ол кӱлӱмзиренди:\n—Бош ӧй менде јок. Качан бирде болзо, кышкыда конекторло јыҥылаарын сӱӱйдим, јайгыда бассейнде эжинедим.\nЈаан Чолушман сууныҥ јарадында ӧскӧн-чыккан кижи, байла, сууга тартынып ла турар…\n—Беш јылдаҥ бойыгарды нени эдип турган деп кӧрӧдигер? Тӧрӧл Алтайыгарга јанып, оогош кӱрешчилердеҥ јеҥӱчилдер ӧскӱререр бе? Эмезе бойыгардыҥ ченемелерди бийиктедип, ӧскӧ калага кӧчӧ берер кӱӱнигер бар ба?\n—Бу суракка каруузын, чынынча айтса, берип болбозым. Качан, нени эдерим — эм тургуза сананбадым, чокым билбезим. Је качан бирде кичинек Тӧрӧлиме кайра јанарымда алаҥзу јок.\n—Је онызы да јарталганы јерлештериске учурлу болор. Јиит кычыраачыларысты јилбиркедип, Слердеҥ элес сурактар сурап ийейин.\nСлердиҥ санаагарла, эҥ артык спортчы кем?\n—Федор Емельяненко. Оныҥ тартыжуларын кӧрӱп, јуучыл самбого кӧчкӧм. Ого тӱҥей болорго амадап туратам.\n—Кандый бир мотивационный дейтен бичиктер кычырып турадар ба? Эҥ тыҥ камаанын јетирген бичимел кандый?\n—Дмитрий Хара. «П.Ш» Кычырбаган болзогор, кычыргар деп кӱӱнзеп турум.\n—Слер јӱрӱмигерде кандый бир ээжиге, ойгор шӱӱлтеге тайанып ла турган болбойор, оныла ӱлежип ийзегер?\n—Кижи чыдап, эдип болбос неме јок. Јылдаҥ јылга кӱнӱҥ ле ичкери ӧзӧргӧ јӱткиир керек.\n—Ырыс — ол не? Слер ырысту ба?\n—Мен бойымды ырысту деп сезедим. Кажы ла кӱн сӱӱнчи јетиретен керек бар болзо — меге ол ырыс. Јуук, сӱӱген улузыҥ, бойыҥ су-кадык болзоҥ — ол недеҥ де јаан ырыс.\nМынайып, јуучыл самболо телекейлик чемпион Степан Кобеновло јууктада таныжып алдыбыс. Јашӧскӱрим оноҥ тем алып, бош салынбай, телефондорын туура салала, тазыктырынган болзо, сӱрекей јакшы болор эди деп сананып турубыс.\nСтепанга база да кӧп јеҥӱлер, бек су-кадык кӱӱнзейдис! Келер ӧйдӧ јакшынак једимдер керегинде база да куучындажарыста алаҥзыбай турубыс.


Комплект Триколор ТВ "Клиент" / Комплекты Триколор ТВ\nКомплекты Триколор ТВ |\nКомплект Триколор ТВ "Клиент"\nЭлемент питания солевой "ТриколорТВ" R03 (2 шт. в упаковке) TRR032BL\nЭлемент питания солевой "ТриколорТВ" R03 (2 шт. в шринке) trr032s\nЭлемент питания Трофи HD Классика R03, солевой, ААА, 1.5В\nЭлемент питания Трофи SHD R03, солевой, ААА, 1.5В\nШнур HDMI-HDMI Gold, 1,5 м\nШнур HDMI-HDMI gold, 1.0 м (30 AWG) без фильтров\nШнур MRM HDMI-HDMI gold, 1.5 м\nШнур Proconnect HDMI-HDMI gold, 1.5 м c фильтрами (PE bag)\nШнур соединительный 3,5мм TRRS – 3RCA, 1.0м (С-1793/1792S)\nШнур соединительный 3,5мм TRRS – 3RCA, 1.5м


Театрдыҥ jылына — ачык jол - altaicholmon\nТеатрдыҥ jылына — ачык jол\nРоссияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгыла 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлалган. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде бу тӱӱкилик учурлу керекке учурлалган байрамдык тизӱ кӧдӱриҥилер бийик кеминде ӧтти.\nТеатрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ театрга, онойдо ок эл театрдыҥ тӱӱкилик јолына ла бӱгӱнги кӱндеги јеткен једимдерине учурлалган бичиктер аайынча белетеген кӧрӱзи кӧрӧӧчилерди соныркадып јилбиркетти.\nБайрамдык кӧдӱриҥилер эл театрдыҥ артисттериниҥ сӱр-кеберлериниҥ јаҥыртыл-ган галереязыныҥ окылу ачылтазынаҥ башталды. Мында эл театрдыҥ башка-башка ӱйелериниҥ сӱр-кеберлери тургузылды. Ады-јолдоры телекей кеминде јарлу артисттерле, јайаандык јолында кӧндӱгип јаткан артисттерле айылчылар јилбиркеп таныштылар. Театрда ӱйелер колбузы бек болгонын шак бу галерея лапту кереледи. Театрдыҥ јаҥжыгулары бир тизӱле, бек тӧзӧгӧлӱ ӧзӱмниҥ јолында болгонын оныҥ јаркынду једимдери недеҥ де артык кӧргӱзет.\nЈаҥыртылган галереяда РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттери Александр Майманов, Власта Тысова, Ираида Охрина, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Валерий Тебеков, јиит артисттер Айдар Унатов, Эмиль Колбин, Вадим Деев, Арунай Тазранова, Игорь Тазранов, Алина Попошева ла ӧскӧлӧриниҥ де сӱр-кеберлери. Алтай Республиканыҥ эл театрыныҥ ӧткӧн јолы байлык, једимдӱ, је мынаҥ ары оноҥ артык јаранар, ӧзӧр деп оморкоду кӧрӧӧчилердиҥ кӧксине конды…\n(Башталганы 1-кы бӱкте)\nРоссияда ӧдӧтӧн Театрдыҥ јылына уткый ачылган галереяныҥ туружаачыларын, театрдыҥ ӧмӧлигин, айылчыларды јаркынду, учурлу керекле Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыды. Театрдыҥ јылыла колбой талада башка-башка ууламјылу кӧдӱриҥилер ӧдӧр, кӧрӧӧчилерге јилбилӱ, тузалу, кемиле, учурыла јаан јайаандык иштер, ӱлекерлер бир тизӱле ӧдӧри јанынаҥ министр бойыныҥ уткуулду сӧзинде айтты.\nБайрамдык айалгада галереяныҥ кызыл лентазын Ольга Антарадонова, РФ-тыҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Перчик, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Фридрих Таушканов, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков, јурукчы ла режиссер Алексей Дмитриев ачтылар.\nЭл театрдыҥ артисттериниҥ јаҥыртылган галереязыныҥ ачылтазыныҥ кийнинеҥ театрдыҥ јаан залында ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуун база Театрдыҥ јылына учурлалды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ артисттерди, театрдыҥ ишчилерин, санат ууламјыныҥ улузын, онойдо ок ижи-тожы театрла колбулу јайаан ишчилерди башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды. Оныҥ темдектегениле, ороонныҥ президенти 2019 јылга кемиле де, учурыла да алза, сӱреен јаан керектерди чокым тургускан — эл-јонныҥ, анчада ла јашӧскӱримниҥ ортозында театрал санаттыҥ јозок алгадый јарамыкту, талдама јайаан иштерин таркадар, јилбиркедер. Театрлардыҥ гастрольдорыныҥ, јаҥы ойын-кӧргӱзӱлериниҥ тоозын кӧптӧдӧр. Онойдо ок туура салбас иштердиҥ тоозында јаш, јиит, јайалталу актерлорды, режиссерлорды јӧмӧӧри, олорго болужары. Шак бу сурактарга, баштапкы вице-премьердиҥ шӱӱлтезиле, јаантайын кыракы ајару эдилген ле эдилет. Темдектезе, культура ла санат бӧлӱгинде јеткен једимдери учун јашӧскӱрим ортодо театральный сыйлар јарадылган. Јылдыҥ ла јайаан ижинде јеткен једимдери учун кӧп јайалталар јолду сыйларла кайралдадат.\nКалганчы јылдарда культура бӧлӱгине акча-манатла государстводоҥ сӱреен јакшы болуш эдилет. Быјыл «Кичинек Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча республикага талдашту кӧрӱ-маргаанныҥ турултазыла «Театр — балдарга» деген ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге 35,7 млн салковой келишкен. Шак бу акча-манат Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга ла Улаган, Кӧксуу-Оозы, Турачак, Майма аймактардыҥ муниципал театрларына аткарылган. Амадузы — балдарга ла јашӧскӱримге ойын-кӧргӱзӱлерди тургузарына, гастрольный ӱлекерлерди белетеерине ле балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын керектӱ јепселле јеткилдеерине, јайаан ишти керектӱ кеминде ӧткӱрерге јарамыкту технологиялык эдимдерди аларына.\nАлтай Республика келер 2019 јылда бу ла ӱлекер аайынча федерал бюджеттеҥ јайаандык ишти јӧмӧӧрине ле балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын керектӱ јепселле јеткилдеерине кемиле 19 млн салковойго турар субсидияны алар. Јетирӱлик система, аҥылу театральный јепсел (јарыдар, ӱнделтер), декорацияларды тартатан аҥылу кӧлӱк, база сценага јарамыкту эдим алынары темдектелет.\nНаталья Екееваныҥ чокымдаганыла, јурттарда культураныҥ јаҥы туралары тудулат ла ачылат. «Культура» деген национальный ӱлекер аайынча «Культурная среда» деген ууламјыда јурт јерлердеги культураныҥ тураларыныҥ капремонтына ла олорды керектӱ ончо эдимдерле јеткилдеерине федерал ла республикан бюджеттердеҥ 60 млн салковойдоҥ ажыра акча-манат чыгарылар.\nТемдектезе, Театрдыҥ јылына орус калыктыҥ «Родники Алтая» деген талалар ортодогы фестивали учурлалып ӧдӧри темдектелет. Бу јаан ла јакшынак байрам Россияныҥ јаркынду керектериниҥ Эл кӱнтизӱзине кийдирилген. Онойдо ок театрдыҥ музейи ачылар. Шак ол музей театрдыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларын, једимдерин, јеҥӱлерин элбеде кӧргӱзер, кӧрӧӧчилерди бастыра јанынаҥ таныштырар јарамыкту арга болор. Мында башка-башка јылдарда артисттердиҥ бийик кайралдары, сценада кийген кеп-кийимидери, актерлордыҥ таҥынаҥ алкы бойлорыныҥ эдинген-тудунган эдимдери, бичиктер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп эдим-тудумдар тургузылар. Тургуза ӧйдӧ музейдиҥ экспозицияларыныҥ концепциязы јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nТеатрдыҥ јылында онойдо ок драматургтардыҥ талалык кӧрӱ-маргааны да ӧдӧри темдектелет. Бу ла јылда хореографиялык (балетный) ойын-кӧргӱзӱлер тургузылар, «Театр в жизни каждого» деп адалган талалык фотокӧрӱ-маргаан ӧткӱрилер. Классикалык чӱмдемелдер аайынча наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлери тургузылар. Јайаан јайалталу јиит јурукчылардыҥ кӧрӱ-маргааны ӧдӧри темдектелет. Алтай Республика бу јайаандык тӧзӧгӧлӱ ишке ӱзеери 2019 јылда јиит актерлорды сакып јат. Россияныҥ Государственный академический Кичӱ театрындагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училищени божодып јаткан јиит актерлор эл театрдыҥ труппазына кожулып, кӧнӱ иштеер.\nНаталья Екеева бойыныҥ куучынында республикада бӱгӱнги кӱнде 79 самодеятельный театрал ӧмӧликтер иштеп јатканын база аҥылап темдектеди\nОлордыҥ ортозында Кош-Агаш аймактаҥ «Сурлан», «Оймок», Чамал аймактаҥ «Гамаюн» деген албаты театрал ӧмӧликтер, Майма аймактаҥ «Сова» деп театр ла о.ӧ. Шак бу јайаан ӧмӧликтерге јайалталу, јилбиркек балдар ла јашӧскӱрим јакшызынып јӱрет.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ адынаҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Вячеслав Уханов јуулгандарды јакшынак керекле уткыды. Оныҥ айтканыла, театрал ӧмӧликтиҥ, јайаан јайалталу, ченемелдӱ актерлордыҥ чындык, јаркынду ижиниҥ шылтузында кӧрӧӧчилердиҥ ич-телекейиниҥ байлыгы чечилет. Олор бийик кӱӱн-тапка, кӧӧрӧм кӱӱн-санаага олјолодот, јакшыга, јарашка јӱткийт. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала театр калыктыҥ, јондыктыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ, культуразыныҥ туура салбас бӧлӱги болуп јат. Шак оныҥ учун келер јылда бистиҥ ороондо Театрдыҥ јылын ӧткӱрип јатканы театрал санаттыҥ ичкери ӧзӱмине јаҥы тебӱни, ийдени, арганы беретен јарамыкту айалга болуп јат. Театрал санат ӧзӱмдӱ јолло кӧнӱ барганы репертуардыҥ элбеерине, гастрольный иштиҥ тыҥыырына, јарлу, јаркынду актерлордыҥ, режиссерлордыҥ ады-јолдоры чыгарына база эптӱ, јакшы арга болор.\nКӧдӱриҥи ӧйинде кеендикте јеткен биийк једимдери учун бийик кайралдар јолду ээлерине табыштырылды. Алтай Республиканыҥ литература ла санат бӧлӱгинде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйы 75 муҥ салковой акча-манат Горно-Алтайскта «Кезер» деген мастерскойдыҥ художественный башкараачызы Владислав Хромовко табыштырылды. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ театр санат бӧлӱгиндеги јылдыҥ сайынгы сыйы 100 муҥ салковой акча-манат «Эҥ артык солун ойын-кӧргӱзӱ» деген ууламјыда «Памятное завещание» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Ногон Шумаровко табыштырылды. «Ойын-кӧргӱзӱни тургузарында једимдӱ ижи учун» деген ууламјыда 70 муҥ салковой сый акча-манат јурукчы Владимир Тебековко табыштырылды.\nЭҥ артык эр ле эпши сӱр-кеберлер учун 50 муҥ салковой акча-манатла Вадим Деев ле Нина Юданова кайралдатты. «Эҥ артык характерный сӱр-кебер» деген ууламјыда 30 муҥ салковой акча-манат Игорь Тазрановко, «Экинчи планда эҥ артык сӱр-кебер» деп ууламјыда Анна Товаровага келишти.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ јайаан јайалталу балдарга ла јашӧскӱримге культура ла санат бӧлӱгинде јеткен једимдери учун јылдыҥ сайынгы сыйы Кӧксуу-Оозындагы јайаандыктыҥ ла бош ӧйдиҥ туразыныҥ театрал кӧргӱзӱлериниҥ ле байрамдарыныҥ режиссеры Евгения Бебекинага табыштырылды. Бийик кайрал онойдо ок Майма аймактаҥ «Сова» театрыныҥ актеры Дмитрий Ипатовко, «Маска» деген театрал студияныҥ башкараачызы Валерия Любимцевага, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин божоткон Кару Качашевке, Амаду Тайтаковко, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ «Хрусталек» деп албаты бијезиниҥ ансамблиниҥ солизи Татьяна Мурановага табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самараларыла узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи учун эл театрдыҥ ветерандары Владимир Бакаринцев, Вера Плищенко, Галина Тадырова, Фридрих Таушканов, Валентина Гриднева, санаттыҥ тӧс јериниҥ дирекциязыныҥ ишчилери Эркин Екешев, Родион Мамаков, Аргымак Урматов кайралдатты.\nКилемјиниҥ «Артист» деген фондыныҥ (учредительдери Евгений Миронов, Мария Миронова, Игорь Верник, Леонид Ярмольник, Наталья Шагинян-Нидэм) «Признание» деген ууламјызында дипломло, Чарли Чаплинниҥ статуэтказыла, 100 муҥ салковой сый-акчала РФ-тыҥ нерелӱ артизи Анна Балина кайралдатты.\nЈуулган кӧрӧӧчилерге эл театрдыҥ артисттери ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ӱзӱктерин кӧргӱсти, кожоҥдорын сыйлады. Театрдыҥ јылы јаркынду байрамла бийик кеминде темдектелди.


Кичӱ ле орто аргачылыкка болуш - altaicholmon\nТуштажуныҥ туружаачылары кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине корпорация јетирип турган јӧмӧлтӧниҥ тӧс бӱдӱмдериле, МСП-ныҥ бизнес-навигаторыныҥ аргаларыла таныжар.\nКорпорацияныҥ генеральный директорыныҥ шӱӱлтечизи-советниги О. Тулин корпорацияныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары, кичӱ ле орто аргачылыкты акча-манатла јӧмӧӧриниҥ аргалары, бизнес-навигатордыҥ консультационный эп-сӱмелери керегинде куучындап берер. Темдектезе, аргачылар јеҥилтелӱ кредиттер аларыныҥ ээжилери керегинде кӧпти билип алар аргалу.


Какайдыҥ jылтоолошко киргени - altaicholmon\nТӧӧ лӧ Какай\nАгын сууны кечирген ат-эрјине отогон, кају кырга чыгарган каратай отогон Алтайда јылтоолошко кирерге амыйтандар маргыжа берген.\n—Мениҥ јайаган тындуларымнаҥ бу јаан маргааннаҥ туура артар учуры јок — деп, Тамыныҥ бийи Эрлик-Аба айткан. Ол Тӧӧни ле Какайды маргаанга туруштырарга экелген.\nОҥдонбос, боду, ноојо Тӧӧ шыраҥкай ла сӱмелӱ Чычканга маргаанды алдыртып, маргаанныҥ тегелигинеҥ туура тӱже берген.\nКакай дезе калју ла казыр кылыкту болгон. Ар-сагыш, ээлгир сӱме ле эпчил кылык керек болгон. Јаан маргаанда Какай јеҥӱни алып болбозы јарт болгон.\n—Орчылаҥ ла Јер-Јыҥыс бӱдерде, кӱйӱнчек Эрлик-Аба бистиҥ, Бурканныҥ, тынын кыйарга муканарда, бис Какайдыҥ тӱртӱп койгон јӧҥиниҥ алдына кирип, тыныбысты аргадаган эдис. Айдарда, Какайды Јылтоолошко маргаан јоктоҥ кийдирерге јӧпти берип турум — деп, Буркан айтты.\nАнайда Какай Јылтоолоштыҥ тегелигиниҥ калганчы, он экинчи уйазында, тура берген. Је јӱсјылдыкта Какайдыҥ јылдарында тӧрт катап албаты-јонго ло амыйтандарга кату, казыр, торо, оору-јоболду, ӧлӱм-јидимдӱ ӧйлӧр болот.\nЈе иштеҥкей ле нак, јакшы, барлу-турлу, элкем-телкем јӱрӱмге јӱткиген эрӱӱл улус бу јылда су-кадык ла талдама јӱрӱм јӱрер.\nБурканныҥ ла Эрликтиҥ тартыжузы\nЈебренде ӱстибисте кӧгӧрип турган кӧк теҥери јок тушта Орчылаҥда јаҥыс От-Курбустан болгон. Ол бойыныҥ изӱзине-соогына, чугулчызына-јалакайына, иштеҥкейине-јалкузына, шыраҥкайына-керексинбезине, капшуунына-бодузына, чыйрагына-ноојозына, ийдезине-мылјызына, уурына-јеҥилине ле оноҥ до ӧскӧ удур-тедир кылыктарына чыдажып, туружып албай, ӱч башка јарыла берген. Баштапкызы изӱниҥ, јарыктыҥ Курбустаны — Кӱн, экинчизи сооктыҥ, караҥуйдыҥ Курбустаны — Ай, ӱчинчизи ӧзӱмниҥ, јӱрӱмниҥ Курбустаны Јер боло берген.\nОлорло кожо Јердиҥ ӱстинде соок ло јылу, јарык ла караҥуй, ак ла кара, ӧскӧ дӧ ӧҥдӧр, суу ла кургак, кату ла јымжак, ачу ла тату, табыш ла тымык, бийик ле јабыс, ыраак ла јуук ла ӧскӧ дӧ оҥдомолдор, удур-тедирлер там кӧптӧгӧн, јаҥыдаҥ табылган.\nБуркан ла Эрлик база Курбустанныҥ јарылып, ооктолгонынаҥ бӱткен. Аказы Буркан ак санаалу болгон. Ийнизи Эрлик баштап тарый Бурканды тооп туратан, је јажы кожулган сайын оныҥ атааркажы Бурканга тыҥып, кыјыраҥтыжы кӧйлӧп, учында «Бис бу јӱрӱмде Бурканнаҥ бийиктей турар учурлу» — деген. Эрлик Какай деп тындуны балкаштаҥ тӱӱп алала, оныҥ коҥжоорына ӱрӱп ийерде, ол јердиҥ кыртыжын тӱртӱп база берген.\n—Јердиҥ ӱстинде Јайаачы Кудай јаҥыс болотон јаҥду. Ол Кудай — бис — деп, бир кӱн Эрлик аказына айтты.\n—Јер-Јыҥыс, Кӱн-Јайаачы, Ай-Јайаачы бӱдерде, олорло кожо Кудай болуп бис јайалганыс. Је слердиҥ эреенигер калганча, карындаш, калганчы маргаанды ӧткӱрек: кем јеҥӱни алар, ол Кудай болзын— деп, Буркан айтты.\n—Эҥирдеҥ ала таҥ атканча отурар. Кемниҥ алдынаҥ Алтын чечек ӧзӱп чыгар, ол Кудай болзын — деп, эки карындаш јӧптӧшти. Ак ширдекке отургылап, кӱнчыгыш јаар баштангылап, экӱ сакый бердилер.\nТаҥ кажайып, јылдыстар јаҥы ла ӧчӱп турарда, уйку Бурканды јыга согордо, ол туујырай берди. Бу ла ӧйдӧ оныҥ буттарыныҥ јанынаҥ Алтын чечек ӧзӱп келди. Эрлик чугулданып, Алтын чечекти кодоро тартып, бойыныҥ алдында јерге кадап алды. Је Алтын чечек бойы учуп барып, ойто ло Бурканныҥ алдына тура берди. Буркан ойгоно чарчап, мыны ончозын кӧрӱп отурды.\n—Бис Кудай болорыс! Слерди ак-јарыктаҥ јок эдерис! — деп, Эрлик калјуурып, Бурканды сӱрӱже берди.\nБуркан качып барала, Эрлик оны кап тудардыҥ бери јанында, јуурыла кичинеерип, Какайдыҥ тӱртӱп койгон кыртыштыҥ алдына кирип, јажына берди. Эрлик јерди казып, кыртышты аҥтарып, оны бедиреп турганча, Буркан карындажыныҥ кийин јанынаҥ чыга конуп, кичинек ак булутка отурала, кӱнчыгышты ууламјылап уча берди. Кӧстӧри Кӱнге кылбыгып, Эрлик јерде артып калды. Буркан теҥериге једеле, аайы јок чугулданып, кӱркӱреп, јаҥмыр јаадырып, јалкындарла Эрликти сого берди. Эрлик кайдаар да качып барар арга јогын, Айды ла Кӱнди, Буркан агазын јарабас, јабыс кылыктарыла аайы јок чугулдандырып чӧкӧткӧнин, бу ак-јарыкта ого јӱрӱм јок болгонын билип ийди. Оны, килинчеги толгон укумалды, Јер-Энези кӧдӱрип албай, эки башка јарыла берерде, Эрлик Тамыдӧӧн калып ийди.\n—Бис јердиҥ алдындагы Тамыда јуртазабыс та, јердиҥ ӱстиндеги јӱрӱмге тӱҥей ле кирижерис — деп, ол кекенип-айдынып барды.\nБуркан теҥеринеҥ ак булутчагыла учуп келип, јерле араайынаҥ базып јӱрди.\n—Бис јатпаган јердиҥ ӱстинде слер де јуртабазаар — деп, Эрлик-Бий јердиҥ ӱстине чайык божотты. Чайыкла кожо јер силкинип, тоозын-тобырак буркурап турала, јердиҥ ӱстинде кырлар бӱде берди. Карындажыныҥ кӱйӱнген, уурданган, согушкан, калјуурган јериле базарга, јӱрерге Бурканга тынчу, кӱч болгон. Оныҥ учун ол теҥериде јуртаар болуп калган.\nКакайдыҥ тӱртӱп койгон кыртыжына Буркан Эрликтеҥ јажынып аргаданган. Оныҥ учун јердиҥ ӱстинде эҥ баштапкы тындуны ла Бурканныҥ аргадаачызы Какайды кижилик Јылтоолоштыҥ курдунына кийдирип койгон.\nКичӱ изӱ айда Какай тӧрӧп, тоозы кӧптӧйт, оныҥ учун бу айды кижилик Какай јылдыҥ айы деп айдыжат.\nКакай уур, кату јылдарга келижет.\nКакай јылда албаты-јонныҥ ыра-јорозы кубулып, аҥзырап, бой-бойлорын кајажар. Каандар, бийлер кижи кӱӱнин јылыйтып, албаты-јонына аайы јок калан салар, јасактарды курчыдып, катууркадар. Каандыктар болор-болбос керектеҥ улам от-алыжар, чагылыжар, јаантайын каймыгыжып, чуркуражып јадар. Какай јылда каандар ширееде отурза, ого јайзаҥдары, темичилери, тӱжӱметтери југуйланар, јакшыркаар, јайылар. Каан аҥтарыла берзе, кийнинеҥ ары «Чок база ого» деп маказырап тебер, кӧмӧ базар, оны садар, шоодор, бар-јогын кӧпчидип јамандаар.\nКакай јылда чыккан улустыҥ јурты чынык, бай, иштеҥкей, олор кӧп балдарлу болор. Бу јылда албаты-јон ӧмӧ-јӧмӧ, бой-бойлорына ајарыҥкай, болушту јӱргилезе, јылдаҥ мӧрлӱ, јымжак чыга берер.\nБойыныҥ јылында Какай ӧҥ јӱрер, ӧскӧ мал-аш ооруга табартып, чыгымтып, ӱреҥи јӱрер, кураҥытып турар. Какай јыл кижиге ондый ла барлу-турлу, элкем-телкем јыл эмес. Олорго кату, казыр јыл болор, јуу-чак та чагылардаҥ айабас. Ол эмезе текши албатыга, мал-ашка јаан оору-јобол табарып, јаан коромјы болор. Кижи мокоп, чучурап та јӱрердеҥ маат јок. Эткен ижи де, ӱредӱзи де келишпей турар.\nКакай јылда чыккан бойлулар јаранарын сӱӱп, бойын, кийим-тудумын арутап, тӱӱнип, кӧктӧнип, чек те јӱрзе, је чугулчы, кыдырмак кылыкту болор. Јурттагы албаты-јонло јаантайын керижип, уружып јӱрер.\nЈигиттер эдер-тудар ус та болзо, кара сагышту учун болор-болбос ло немеге чагылар, чугаан кӧдӱрер, улуска кизиреер, ӧӧн-бӧкӧн эдер. Олор, јаманы кайнап, калјузы эркидеп, каразы амыр бербей, бойын да, ӧштӱзин де јаба базып, ӧч некежер. Албаты-јон јуулган јыргалда каткырып билбес, кокыр оҥдобос, оозынаҥ јалакай сӧс качан да чыкпас. Албатыга алдынаҥ ӧрӧ, бӱркӱлип кӧрӧр, туура эмезе јердӧӧн кӧрӧр. «Јер кӧс» деп адаттырар. Јаантайын ла јудуруктарын тӱӱнген, чугулданган јӱрер. «Какайчы» аракы ичсе, ол јазымы јоктоҥ тӱбекке тӱжер.\nАнчада ла ай эскиде эзирик «какайчыны» тӱбек истеп јӱрер.\n(Ајару: какайчы — Какай јылда чыккан улусты анайда адагылайт).


12.04.2022 - altaicholmon\nПартия и кабмин наладили эффективное сотрудничество О выполнении ряда программ — они отражены в народной программе «Единой России», работу над которой партия вела вместе с Правительством — премьер-министр Михаил Мишустин рассказал в ходе ежегодного отчета в Госдуме 7 апреля. Одним из важных направлений совместной работы «Единой России» и Правительства является социальная газификация. По словам Михаила Мишустина, число заявок\nАлтай калыктыҥ Курултайы кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧдӧр\nБар (2022) јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 14-чи кӱнинде 10 саатта Улалуда П. Суховтыҥ адыла адалган оромныҥ 2-чи таҥмалу туразында («РИМ» деп ресторан) алтай калыктыҥ Курултайы ӧдӧр. Кӧрӱлетен сурактар: «Алтай Курултай» РОД-тыҥ јааныныҥ биригӱниҥ эткен ижи керегинде јетирӱзи. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла Эл Курултайыныҥ чыгартулу улузыныҥ, Курултайдыҥ элчилериниҥ ле туружаачыларыныҥ куучындары. Јӧптӧр јарадары. «Алтай Курултай» РОД-тыҥ јаҥы\n«Бу ла јолымды талдаар эдим…»\nБӱгӱн бистиҥ бӱктиҥ айылчызы – тоомјылу ла кӧп улуска таныш, јайалталу журналист Александр Альчинович СЕЛЬБИКОВ. Быјылгы ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Александр Альчиновичке 70 јаш толды. Јӱрӱмниҥ канча ажузын ажып, кӧп тоолу кечӱзин кечип келген солун айылчыны журналистикадагы бичимелдери аайынча тергее ичинде јаан јашту улус јакшы билер. Ого ӱзеери, Александр Альчинович чечен ок-јаачы, сӱрекей турумкай тазыктыраачы,\n…Арчын јытту Алтайыс Артабазын качан да…\nКӧп тоолу јаҥарларда, кожоҥдордо ло алкыштарда артыш керегинде јаантайын айдылат. Алтай улустыҥ эҥ ле байлу ла баалу ӧзӱми – артыш. Оны тӧмӧнги аймактарда арчын деп айдар. Артыштыҥ учуры, оныҥ бӱдӱмдери керегинде бойыныҥ билгириле, кӧргӧн-укканыла, шӱӱлтезиле кычыраачыларысла Улаган аймактаҥ А. А. ОРСУЛОВА ӱлежет. — Алла Амыровна, кӧп улус артышты кайдаҥ, канайып алып турганын билбес. Анчада ла\nПрокуратурой Республики Алтай выявлены многочисленные нарушения законодательства о государственной и муниципальной службе\nПрокуратурой Республики Алтай проведена проверка исполнения органами исполнительной власти субъекта и местного самоуправления законодательства о государственной и муниципальной службе. Установлено, что некоторые органы исполнительной власти республики не соблюдают требования законодательства к приему на службу государственных гражданских служащих, оформлению и заключению трудовых договоров, проведению конкурсных процедур, аттестации служащих и сдаче ими квалификационных экзаменов. Распространены нарушения сроков


Шабалин аймак озочылдардыҥ тоозында - altaicholmon\nJурт ээлемниҥ продукциязыныҥ кеми, каландарды јууганы, розничный садуныҥ кӧргӱзӱлери аайынча Шабалинге једишкедий аймак табылбаган. Экинчи јерде Кӧксуу-Оозы аймак, бу јердиҥ ӧмӧликтери сӱтти саап алары, мал-ашты ла куштарды этке табыштырары, уйлардыҥ тоозы кӧптӧгӧни аайынча бийик једимдерге јеткендер.\nӰчинчи јер Кан-Оозы аймакка берилген. Мында демографиялык айалга јаранат, улус јадатан тураларды тудары кӧптӧйт.


Бу Иегованыҥ Керечилериниҥ башка-башка тилдерге чыгарган бичиктерин шиҥдейтен онлайн-библиотека.\nПубликацияларды чыгарып аларга, бу сайтка киригер: jw.org.\nПятница, јаҥар ай 3\nБала тужымда бала чылап айткам, бала чылап санангам, бала чылап шӱӱгем (1 Кор. 13:11).\nБалдар јаан улус чылап айландыра болуп турган немени шӱӱп сананып, чын тӱп-шӱӱлтеге келип, анайда ок јеткерди озодоҥ кӧрӱп, коруланып болбой јат. Оныҥ учун сексуальный базыныш эдерге турган улуска олорды тӧгӱндеп ийерге бир де кӱч эмес. Андый улус баланы бойы бурулу, бу олор экӱниҥ кичинек јажыды, ого кем де бӱтпес, болушпас эмезе јаан кижиниҥ ле баланыҥ ортозындагы сӱӱш андый болор керек деп бӱдӱмјилеп салат. Балага бу сӧстӧр ӱзе тӧгӱн болгон деп оҥдоп аларга, кӧп јылдар керек болор. Андый базыныштаҥ улам бала бойын бурулу, кирлӱ, улусла, керек дезе Кудайла да качан да јакшы колбуларлу болбос деп санаалу ӧзӧрдӧҥ айабас. Анайда ок бойын улустаҥ сӱӱш ле токунал аларына турбас кижи деп сананар болор. Оныҥ да учун сексуальный базыныш балага узак јылдардыҥ туркунына ачу јетирердеҥ айабас. Бис калганчы кӱндерде јадып турганыс. Бу ӧйдӧ кӧп улус «тӧрӧгӧнзишпей јат» (ЈТ), «јаман улус ла куурмакчылар» «оноҥ јаан јаманга једине[т]» (2 Тим. 3:1—5, 13). w19.05 15 б., 7, 8\nАгару Бичиктиҥ бӱгӱнги ӱлгери 2021\nСуббот, јаҥар ай 4\nАнайып, Христостыҥ Јасагын бӱдӱрип койорыгар (Гал. 6:2).\nИисус улусты канайып ӱреткен? Баштапкызында, ол улустыҥ јӱрегин томулткан чындыктар ачкан. Ол улуска Кудай керегинде куучындап, јӱрӱмниҥ учурын јартаган, анайда ок кыйын-шыранаҥ јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы јайымдаар деп јарлаган (Лука 24:19). Экинчизинде, Иисус ӱренчиктерин канайып јӱретенин бойыныҥ темиле ӱреткен (Иоанн 13:15). Иисус улусты јерде јӱрерде ӱреткен (Матф. 4:23). Анайда ок тирилген кийнинеҥ јаан удабай ла ӱредип баштаган. Темдектезе, ол ӱренчиктерине (500-теҥ ажыра кижи болгон болор) кӧрӱнген тужында ӱренчиктер белетеер јакару берген (Матф. 28:19, 20; 1 Кор. 15:6). Теҥериге кайра барып, Иисус ӱренчиктерин, јуунныҥ башчызы болуп, оноҥ ло ары ӱреткен. Анайып, б. э. 96-чы јылы кирезинде ол элчи Иоанн ажыра майлаткан христиандардыҥ кӱӱнин кӧдӱрип, олорды тӱзеткен (Кол. 1:18; Ачыл. 1:1). w19.05 3 б., 4, 5\nВоскресен, јаҥар ай 5\nЧенейле, эҥ артыгын талдап алы[гар] (Флп. 1:10, ЈК 2003).\nБӱгӱнги кӱнде акча иштеп аларга јеҥил эмес. Кӧп ака-эјелер билезин азыраарга узак иштеп јат. Олордыҥ кезигине ишке барарга ла ойто кайра јанып келерге, јолго канча саат барат. Кемизине де уур иш эдерге келижет. Оныҥ учун иштиҥ кийнинеҥ Агару Бичикти ӱренетен ийде-кӱч чек артпай калат. Андый да болзо, бис Агару Бичикти ле ого тайанган бичиктерди ӱренерге — чыннаҥ ла тереҥжиде ӱренерге — ӧй табар учурлу. Нениҥ учун дезе мынаҥ Иеговала колбуларыс ла ӱргӱлјиге јӱретен аргабыс камаанду (1 Тим. 4:15, 16). Мыны оҥдоп, кем де кажы ла кӱн эрте туруп, айылда амыр тушта, ару башка ӱренип јат. Је кем де кӧгӱс јанынаҥ меҥдебезинеҥ шӱӱп сананарга эҥирде ӧй табат. w19.05 26 б., 1, 2


Педагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nПедагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱни. Улу каанныҥ jери – Улаган аймак эрчимдӱ ижиле аҥыланды. Эҥ ле озо темдектегедийи: бу аймактыҥ jурттарында Балыктуjул ла Улаганда кӧдӱриҥилӱ айалгада республикан кеминде эки мероприятие ӧткӱрилди. Тӱӱки-краеведческий кычырыштар «Советский Алтай» деп совхозтыҥ директоры болгон, РСФСР-дыҥ jурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизиниҥ Арсентий Васильевич Санааныҥ 90 jылдыгына ла Улаган аймактыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 95-чи jылдыгына учурлай ӧткӱрилди.\nОҥдой аймактаҥ бу кычырыштарга ÿч ÿредÿчи барып турушты. Чадаева Экемель Петровна Куладыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ «Развитие колхозного движения», Кÿпчегенниҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ Баранчикова Анжелика Николаевна «Благословляю через слово», Параева Валентина Николаевна «Коновязь: связь времён и поколений» деп иштерин апарып, jуулгандарды таныштырды. Ӱредÿчилердиҥ ижи сÿреен солун ла угарга ла кöрöргö jилбилÿ болгонын темдектеер керек.\nУлаганда «Алтын сÿрлÿ Алтайым» деп адалган педагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали öткÿрилди. Бу фестиваль алтай литератураныҥ классиги Л.В.Кокышевтиҥ 85 jылдыгына учурлалган. Фестиваль ÿредÿчилердиҥ профессионал öзÿмине, jайалталу ÿредÿчилердиҥ ижин jöмööрине, ÿренчиктерди калыгыныҥ культуразын билерине ууламjылаарына, ада-энелерди ле эл-jонды алтай тöрöл тилин корулап ла öскÿрип аларыныҥ сурактарын jöптööрине ууландырылган.\nАлтай Республиканыҥ ончо аймактарынаҥ jÿске jуук ÿредÿчи келип турушты. Олордыҥ тоозында алтай тилдиҥ дошкольный организациялардыҥ ÿредÿчилери, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери, öскö предметтердиҥ ÿредÿчилери, педагог-библиотекарьлар, ÿренчиктер, ада-энелер, jондык биригÿлер.\nФестиваль ÿч номинацияла öтти: баштапкы номинацияныҥ ады «Jебрен Алтай – тÿÿкилик кабай». Мында ÿредÿ программалар, ÿлекер иштер, тизим уроктор, класста эмес иштер тÿÿки-фольклор, краеведческий материалдар аайынча öткÿрилди. Оҥдой аймактаҥ 6 ÿредÿчи иштерин апарып кöргÿсти. «Jебрен Алтай – тÿÿкилик кабай» деп адалган номинацияда Боочыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи Бибиева Марина Алексеевна «Скрайбинг – презентацияныҥ jаҥыртылган техниказы, ÿлекер иштиҥ база бир бÿдÿми» деп технологияны педагогика ижинде тузаланып турганыла таныштырды. Бу ÿредÿчиниҥ ижин фестивальдыҥ туружаачылары соныркап уктылар. Оҥдойдыҥ С.Т.Пекпеевтиҥ адыла адалган школынаҥ Сарлаева Л.Б. барып, педагогика ижинде 9-11 класстарда алтай литератураныҥ урокторында презентацияларды тургузып, оныла канайда иштейтенин, канайда jедимдÿ тузаланарын куучындады. Jолоныҥ Э.М.Палкинниҥ адыла адалган школынаҥ Тектиева С.С. «Проект иш /Ӱлекер иш/» деп темазын кöргÿзип куучындады. Бу ÿредÿчи Диплом III кайралдатты. Педагогикалык устардыҥ фестивалинде ÿредÿчилер jаҥыс ла мастер-класстар кöргÿскен эмес, анайда ок бой-бойыла ченемел ижиле ÿлежип, толыжып, кöдÿриҥилÿ кÿÿн-санаа, мынаҥ ары ижине бийик тебÿ алган дезебис, jастыра болбос. Кезик аймактардыҥ алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методикалык биригÿлери ончозы келип, аймак биригÿниҥ ченемел ижи керегинде толо куучындап, кöргÿзип бергени jилбилÿ болды. Анайып Кош-Агаш аймактыҥ алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ биригÿзи Диплом I кайралдатты. Анайда ок фестивальда Улаганныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ тÿÿкиниҥ ÿредÿчизи Суртаева Альмира Артуровна «Чактар öткöн jебрен тилим» деп ÿлекер ижин кöргÿсти. Бу ишти «Кодекс – Куманикус» деп материалды интернеттеҥ алып, оны алтай тилле тÿҥдештирип, jаан ачылта этти. Эмдиги öйдö качан алтай тил керегинде курч сурак турарда, бу материалла ада-энелерди, балдарды таныштырганда, jаан тузазын jетиргедий. Турачак аймактыҥ Курмач-Байголдогы школынаҥ Сумачакова Марианна Владимировна «Зимнее охотничье снаряжение челканцев» деп ÿренчиктерле кожо бÿдÿрген шиҥжÿ ижин чалканду тилле куучындаганын кайкап уктыбыс. Тÿндÿк алтайлардыҥ тили – jебрен тÿрк диалект (jарчаал) деп В.В.Радлов «Сибирьдеҥ» деп ижинде темдектеген эди.\n2-чи «Алтайыс – устардыҥ тöрöли» деп номинацияда Оҥдойдогы балдардыҥ байзыҥынаҥ ÿредÿчи, ус, шиҥжÿчи, jурукчы Киндиков Б.М. бойыныҥ jайаан ижин кöргÿзип, ончо jуулгандарды кайкатты. Борис Михайловичке Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим Министерствозыныҥ Быйанду самаразы берилди.\n3-чи «Алтай чÿмдÿ сöс» деп номинацияда Оҥдойдыҥ С.Т.Пекпеевтиҥ адыла адалган школынаҥ баштамы класстардыҥ ÿредÿчизи Уванчикова А.В. барып, бойыныҥ чÿмдеген иштерин кычырып, угусты. Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим Министерствозыныҥ Быйанду самаразы база берилди. «Карлагаш» деп балдардыҥ турачагынаҥ Куханова О.А., аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгиниҥ методизи Апитова Г.А. база jол-jорыкка кожо барып, jаан болужын jетирди.\nФестивальдыҥ jабылтазында ончо туружаачыларга, кöрööчилерге Борис Киндиков кожоҥын сыйлаарда, залда отургандар кожоҥды изÿ колчабыжула уткыды. Оноҥ кайралдаштыҥ кийнинде, байлу чÿм-jаҥ аайынча фестиваль кур курчаарыла тÿгенди. Педагогикалык устардыҥ экинчи фестивали эки jылдаҥ jеҥÿчилердиҥ jеринде Кош-Агаш аймакта öткÿрилери темдектелди. Анайып Кызыл каалганы öдÿп, Öлÿ кöлдиҥ jаныла барып, байлу ажуны ажып jÿрген jол-jорыгыс тÿгенди.\nС.Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган Оҥдойдыҥ\nорто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи\n« А. Топчин: около 95% того, что обещал народу я выполнил…\nКороты јуртта Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ музейи ачылар »


Том-Тура — Википедия\nТомск каланыҥ округы\nИван Кляйн (удурумга јайымдалган)\nМихаил Ратнер (ордына кӧстӧлгӧн)\n↘568 508 кижи (2021)\nТом-Тура (орустап Томск) — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ кӱнчыгыш јанында, Томский областьтыҥ ла аташ Томский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Том сууныҥ (Оптыҥ кош суузы) јарадында турган кала. Сибирде озогы калалардыҥ ортозында јаан деген ӱредӱлик, билим ле инновационный тӧс јер: 9 бийик ӱредӱ берер ВУЗ, 15 [билим-исследовательский институт (НИИ), (особая экономическая зона) Технико-внедренческая зона ла 6 бизнес-инкубатор. Сибир ле дальневосточный калалардыҥ ассоциациязыныҥ турчызы ла «Азияныҥ баш калаларыныҥ ассоциациязыныҥ турчызы». Кала агаш архитектураныҥ кереестери ле XVIII—XX чактыҥ таш архитектуразыныҥ кереестериле бай. Том-Тура, оныҥ спутник-калазы Северск ле пригородторыла кожо Том-Тураныҥ кала агломерациязына кирет эл-јоны 786 муҥ кижи (2019). Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2 кӱнинде чыккан Јӧбиле «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген (орустап «Город трудовой доблести»).\n2.3 Ӧзӱмдери, аҥ-куштары\n8.1 Музейлер ле галереялар\n8.2 Театрлар ла филармониялар\n10 Карындаштык калалар\n11.1 Архитектуралык ла тӱӱкилик\n11.3 Саҥ-башка кереестер\n12 Том-Тура телекейде\nТом-Тура 1604 јылда Том сууныҥ јарадында, Тобольский разрядтыҥ тоозында тӧзӧлгӧн; 1629 јылдаҥ ала — ол Томский разрядтыҥ тӧс калазы. «Том» деп гидронимди XVIII чактыҥ шиҥжӱчилери кет тилдиҥ томь, том деп сӧзи — суу (орустап «река») дегени. Је кезик лингвисттер кет тилде сууны темдектегени дежет, кезиктери бу сӧс кижиниҥ адынаҥ барган деп јат. А. П. Дульзонныҥ айтканыла «том» деп сӧс — караҥуй суу . Кезик эмдиги авторлор сӧстиҥ терминологический учуры јастыра дежет,том дегени кетский тума — караҥуй, кара, (орустап «тёмный, чёрный»), эмезе том дегени тӱрк-монгол тилдерде — тӧс, јаан (орустап «большой, главный»).\nКолпашево ~ 316 км Северск (Томский область) ~3 км Асино ~ 112 км\nКедровый (Томский область) ~ 451 км\nНовосибирск ~ 272 км Юрга ~ 99 км\nТом-Тура Кӱнбадыш-Сибирский равнинаныҥ јаказында, Кузнецкий Алатауныҥ јаказында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ оҥ јарадында, Опко киргенинеҥ 50 км ыраагында турат. Кала тайганыҥ кырында турат: тӱндӱктей Аба јыш ла сас, тӱштӱктей — широколиственный ла колышкан агаш аразы ла лесостепь. Москвага јетире — 3,5 муҥ км. Том-Тураныҥ тӱндӱк јанында 12 км киреде Северск (Томский область) кала турат, јабык (орустап ЗАТО,закрытый), совет ӧйдӧ «Томск-7» деп адалган, неформальный куучында «почтовый», «пятый почтовый» деп айдыжатан.\nКаланыҥ текши јери — 294,6 км². Лев Толстойдыҥ оромы Том-Турада 85-чи меридианда кӱнчыгыш долготада турат.\nРельеф калада тӱс эмес. Том-Тура бойы Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Том-Турада сууныҥ коолында мындый бӧлӱктер бар: пойма, терраса ла междуречье Том сууныҥ водоразделы — Кичӱ Киргизка ла Том — Ушай.\nТом сууда бар:\nПоймазы до 50 м 3—4 м\nТеррасалар 1-кы тип (Заозёрье) до 2200 м 8—12 м 80—82 м\nТеррасалар 2-чи тип (главпочтамт) 250—500 м 20 м 90—95 м\nТеррасалар 3-чи тип (Воскресенская ла Лагерносадская) 45—500 м 45—50 м 120 м\nТеррасалар 4-чи тип (Степановка ла Каштак) 50—300 м 65—70 м 135—140 м\nСууныҥ коолы кайыр јараттарла јуукаларла кезилген. Кала тудулып баштаганынаҥ ла ала улай ла айландыра агаш кезилген, јолдор салынган, кыраларга јер арчылган. Суу кӧпчиштеҥ аргаданарга улус јараттарды кӧдӱрип, баштапкы надпойменный террасаны (Заозёрье) тобракла ӧрӧ кӧдӱрген. Табынча рельеф кӧдӱрилип тӱзелген.\nЈе, тӱҥей ле калада бийиктей ле јабыстай јерлер бар, кайда да 60—70 м. «Кала кезем континентал климатту зонада турган учун, кезилген рельеф , јердиҥ алдында кара суулар кыртышка јуугы, јадагай породалар, сууга белен јайрадылары јуукалар, јемирилиштер (орустап оползни) бӱдерине јарамыкту». Јуукалар калада кӧп туштайт.\nЮрточный кырдыҥ тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱштӱк јаны јемирилер јеткерлӱ (орустап оползнеопасный). Кроме того, Каштак ла Воскресенский деп кырларды айландыра јеткерлӱ јуукалар бар. Технико-внедренческий зонада тӱштӱк площадкалары база јеткерлӱ јуукаларлу деп чотолот. Черемошники ле Татарская слобода суу кӧпчип јайылар јерлерге кирет. Юрточный ла Воскресенский кырлар кӧп сабада техногенный суу кӧпчишке алдыртат.\nЛагерный, Воскресенский, Юрточный ла Каштак деп кырлар јуукалу эрозияга алдыртат. Том-Турада 60-наҥ артык јуука, кезигиниҥ узуны 1 км једет. Кезигиниҥ учы тураларга, јолдорго јууктайт, олор бызыла берер јеткерлӱ.\nОнойдо ок Том-Турада курч сурак — јеткерлӱ јемирилиш (оползень). Анчада Лагерный сад деп јерде бу сурак курч турат. Оползень 1,5 км чӧйилет. Шылтагы — Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ коолында агаштарды Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта промышленностько керектӱ болордо кескени (агаштардаҥ древесный уголь јазаган ).\nКырларда оползание кижи ар-бӱткенге киришкенинеҥ тыҥыйт. Темдектезе, баш-аптеканыҥ кийнинде турган автобазаныҥ тудумдары Юрточный кырдыҥ эдегинеҥ јылбырайла јемирилип келтӱшкен, 1970 јылдарда.\nКлимат[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nСоок (−42 °C)\nКлиматтыҥ бӱдӱми — континентально-циклонический (европейско умеренный континентальный ла сибирский кезем- континентальныйдыҥ ортозында). Ортојылдык температура: 0,9 °C. Соок јок кӱндери — 110—120. Кыш кату ла узун, соок температураныҥ алтыгы учы −55 °C (1931 јылда чаган ай). Чаган айдыҥ орто температуразы: −17,1 °C, јаан изӱ айдыҥ орто температуразы: +18,7 °C. Чаган айдыҥ учында ла кочкор айда кыска ӧйгӧ јылулар болот (орустап оттепели) +3 °C, јылуларды тӱндӱк Атлантиканаҥ циклондор экелет. Сезондордыҥ солынганы тӱрген болот, је ойто ло сооктор ло јылулар келет. Јыл туркунына јут-чыктыҥ кеми — 568 мм. Кӧп саба јут-чык јылу ӧйдӧ тӱжет. Том-Турада кӱкӱрттер орто тооло 24 катап болот, кандык айдыҥ учынаҥ ала башталып, ӱлӱрген айда токтойт. Кӱкӱрттер сӱрекей тыҥ, не дезе Орто Азия ла Тӱндӱктиҥ кейиниҥ температуратуралары кезем башкаланат, Васюганский састар база салтарын јетирет (бу састар јайгы ӧйдӧ кейди соодот), кӱкӱрттер кӧп сабада эҥирде болот. Салкынныҥ тӱргени 1,6 м/с, је јастыҥ бажында тыҥ салкындар болот 30 м/с, оыҥ шылтагы циклондордыҥ ла антициклондордыҥ улам ла солынып турганында, коштой атмосферный давление секирет. Тӱштӱк-кӱнбадыш ла тӱштӱк салкындар бийлейт — 50 % кире. Одыру (орустап отопительный) ӧй ӱлӱрген айдаҥ ала кӱӱк айга јетире болот. 2014 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12 кӱнинде Том-Турада изӱниҥ температуразы ӱстӱги бажына +35,6 градуска јеткен, алдында рекорд 0,5 градуска јабыс 39 јыл кайра, 1975 јылда јаан изӱ айдыҥ 11 кӱнинде (+35,1 °С). Том-Турада сыгын айда температураныҥ абсолютный минимумы Москвага кӧрӧ (-8,5 градуска) кӧп.\nКайдаҥ алынган: Климат Томска\nКӱнниҥ јаркыны, бир айда канча час.\nКӱнниҥ јаркыны, час\nЈыл туркунына Том-Турада кӱн ортодо 2048 час тийет (јаба 47 %). Јыл ичинде кӱн чалыбаган кӱндер — 92.\nКаланыҥ садыныҥ эски каалгазы. (2016 јылдыҥ сыгын айында торт эскирген дейле бызылган, 2020 јылда јаҥырта тудулган).\nКаланыҥ јеринде бир канча јажыл массивтер (парктар, скверлер, садтар, аралдар) бар. Олордыҥ кӧп сабазы Ушайдаҥ тӱштӱктей: Лагерный сад, Городской сад, Сибирский ботанический сад, Университетский роща, Новособорный тепсеҥде Троицкий сквер, Буфф-сад, Игуменский парк, Елизаровтордыҥ оромыныҥ учында парк (Балтийский оромго эбир алдында). Онойдо ок калада бир канча аралдар бар: Михайловский роща, Каштак тууда кайыҥду роща, Иркутский трактыҥ учында Кӱнет роща (каланыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јаны). Том-Тураныҥ ортозында јетире јазалбаган бульварный кольцоныҥ проекты (1830 јыл): Кировтыҥ проспекти ле Дальне-Ключевский ором, олордыҥ јериниҥ кӧп јаны бульварлар. «Горзеленхоз» деп организация каланы јажыл ӧзӱмдерле јеткилдеери јанынаҥ иштейт, онойдо ок таҥынаҥ аргачы. В 2011 году на вертикальное озеленение улиц было выделено полмиллиона рублей.\nТом-Тураныҥ јаказында Заварзинский лесной дачада телекейде эҥ ле јаан чымалыныҥ уйазы табылган (бийиги 2,5 метр высотой х 5,1 метр диаметры).\nТом сууныҥ јарады\nКаланыҥ бастыра јанында промышленный предприятиелердиҥ санитарно-защитный зоналары бар, ол зоналардыҥ јеринде улус јадар туралар турат. Онойып, санитарно-защитный зонага Сосновый Бордыҥ, Заозёрьениҥ, Каштака-III-тиҥ, Телецентрдиҥ, Высотныйдыҥ, Иркутский тракттыҥ, «Сибирь» деп (сереҥке эдер фабрика) Сибирский оромныҥ, Кировтыҥ проспектиниҥ, «Томский пивоныҥ», Нахимовтыҥ оромыныҥ туралары кирет.\nТом-Тура калада ар-бӱткен корулаар комитеттиҥ јетиргениле калада ла Томский областьта 2007 јылда год, атмосферный кей бастыра јерде киртиген. Кӧп сабада каланы айландыра аралдарда, промышленный предприятиелердеҥ ыраакта да кей тыҥ киртиген деп темдектелет. Анчада каланыҥ ортозында Воскресенский кыр, Каштак, Томск-II, Высотный, Сибирский оромныҥ ичи, Алтыгы Елань, Тӱштӱк площадь ла Степановка тыҥ киртиген кейлӱ. Кезик аймактар ӧткӱре тыҥ киртиген кейлӱ. Ондый аймактардыҥ тоозына Бердскийдиҥ оромдоры, ПАТП-2, Иркутский тракт, сереҥкефабрика «Сибирь», ТНХК, Татарский слобода, онойдо ок Ӱстӱги Елань, Юрточный кыр ла ГРЭС-2. Атмосферада оксид углероданыҥ кеми база ӧйинеҥ ӧдӧ берген. Кӧп кӧӧлӱктер турган јерде — јолдордыҥ белтиринде — оксидтиҥ концентрациязы он катапка ӧйинеҥ ӧдӧ берген. Эҥ кирлӱ кей Бела Кунныҥ ла Иван Черныхтыҥ оромдорыныҥ белтири, Фрунзениҥ проспектиниҥ ле Красноармейский оромыныҥ, Ленин ле Фрунзениҥ проспекттериниҥ, Иркутский тракт ла Суворовтыҥ оромыныҥ, Телецентрдиҥ, Комсомольский проспекттиҥ ле Герценниҥ оромыныҥ белтири, 4-чи поликлиниканыҥ оромы.\nТӧрт промышленный предприятие — Томская ТЭЦ-3, Томская ГРЭС-2, ЗАО «Метанол» ло ОАО «Томскнефтехим завод» — бир јылга 13,5 муҥ тонна выброс эткен, бу каланы киртидип турган бастыра веществолордыҥ тал орто кирези. Атмосфераны киртидип турган предприятиелердиҥ тоозында Томсклесдрев, Томсктеплосеть, Томск-авиа, Томь-Аппарель, спичфабрика «Сибирь», ТЗКМиИ, Горэнерго, ТЗРО; алдында јабылгалакта ол тоого Томский шпалопропиточный завод (ШПЗ) база кирген.\nТатарский слободада јаҥыдаҥ ар-бӱткенниҥ корулу јерлерин эдер деп проект тургузылат (Томныҥ јаказында), Ушайдыҥ коолында Каменный деп кӱрдеҥ Академический переездке јетире, Солнечный ла Иркутский трактыҥ ортозында, Киргизканыҥ коолында, онойдо ок Сенной курьяныҥ јанында. 2010 јылдаҥ ала бир канча кӧлдӧр лӧ Ушай сууныҥ ӱзӱги арчылган. 2011 јылда Сенной Курья арчылган. С 2011 г. планируется очистка Сенной Курьи.\nСууда амыраар јерлерде сууныҥ чыҥдыйы арузы санитарный нормага јетпейт, Том сууныҥ сол јарадында Семейкин ортолыкта суу ару (Алтыгы Складтардыҥ тужы).\nЭл-јоны[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n↗564 910 ↗569 293 ↗572 740 ↗574 002 ↗575 352 ↗576 624 ↘568 508\nӰлекер:Численность городов России\nКазанский серикпе ле Фёдор Кузьмичтиҥ часовнязы Богородице-Алексеевского монастыря\nАк Соборный мечет (Том-Тура, Московский трак). Том-Тураныҥ архитекторы А. П. Лангердиҥ ӱлекериле 1900 јылда тудулган. 1999 јылга јаҥыртылган\nКазанский храм Богородице-Алексиевского эр улустыҥ монастыри;\nСергий Радонежскийдиҥ храмы;\nАгару Александр Невскийдиҥ храмы;\nТом-Турада областной клинический больницада Божья Матерь «Целительница» деп иконага учурлаган Домовой серикпе;\nТом-Турада окружной психиатрический лечебницада Агару Николай Чудотворецтиҥ Домовой серикпези;\nАкадемгородокто апостол ло евангелист Иоанн Богословтыҥ Домовй храмы;\nАгару преподобномученица Улу княгиня Елизаветаныҥ Домовый храмы;\nКаланыҥ больницазында № 2 святитель Николай Чудотворецтиҥ Домовый храмы;\nРитуал услугаларда святитель Николай Чудотворецтиҥ Домовый храмы;\nБожья Матерьдиҥ Иверский Иконазыныҥ часовнязы;\nТомский духовный семинария;\nУспенский серикпе (старообрядческий) (Кафедральный старообрядческий храм во имя Успения Пресвятыя Богородицы, Томский епархия) (РПСЦ)|Томской епархии]].\nТом-Турада 2006 јылдыҥ кандык айында российско-германский саммитке белетенеринде, эки ле айга 1936 јылда бызылып калган серикпениҥ ордына карагай агаштаҥ эткен јаҥы лютеран серкпе тудулган.\n1604 јылда чаган айдыҥ 20 кӱнинеҥ ала Москвада Борис Годунов каанга Тоян деп князька баштаткан эуштинский татарлардыҥ посольствозы келген, олорды оус подданствого алып, Энесайдыҥ кыргыстары ла ойрот-калмыктардыҥ јуулажынаҥ, табаруларынаҥ корулазын деп баштанган. Бу баштануга кару берип Борис Годунов эуштинский татарлардыҥ јерине кала тутсын деп бичикке кол салган. 1604 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25 кӱнинде Борис Годунов Сургутта казактардыҥ јааны Гаврила Писемский ле стрелецтердиҥ Тобольскта јаанына Василий Тырковко Том сууныҥ јарадында кала тӧзӧзин деп јакылта берген. Татарлардыҥ јеринде кала тудуп, айландыра аш салзын, айландыра јаткан калыктарды орус каанныҥ подданствозына кийдирзин деп јакыган. 1604 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27 кӱнинде шибее тудар иш токтогон. Је 1648 јылда эски острог бызылган, Том сууныҥ оҥ јарадында, тӱштӱк мыста Воскресенская туу (Том-Тура), Оп сууга киргенинеҥ 60 километр јетпей јӱрӱп, тайганыҥ јаан эмес Ушай деп суузыныҥ оозынаҥ ыраак јок јаҥы шибее (орустап острог) тудулган. Том-Тура кала јаан стратегический ле военный учурлу тӧс јер боло берген, XVII чактыҥ туркунына тургун калыктыҥ амырын корулап јеткилдеген — 1614, 1617, 1657 ле 1698 јылдарда кӧчкӱндердиҥ табаруларына удурлашкан.\nТом-Тура администрацмялык јанынаҥ бажынаҥ ала Тобольский разрядтыҥ тӧс јери болгон, 1629 јылдаҥ ала. 1719 јылда Том-Тура Енисейская провинцияга кирген болгон, 1726 јылда — Тобольский провинцияга, 1782 јылда Тобольский наместничествоныҥ областной каланыҥ статусын алган.\nМоскванаҥ башталып, Том-Тура ажыра ӧдӱп, Забайкальеге јетире Сибирдиҥ трагы ачыларда (1984), Том-Тура транзит садуныҥ учурлу тӧс јери боло берген, 1738 јылда Том-Турада ямская служба табылган. Табынча кала јаанап, статусы регионал администрациялык тӧс јер боло берген, 1804 јылда сӱреен јаан Томский губернияныҥ тӧс јери боло берген, бого эмдиги Алтай Республиканыҥ, Алтай кырайдыҥ, Кӧмӱр областьтыҥ, Новосибир областьтыҥ ла Томский областьтыҥ, Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ, Хакасияныҥ кӱнбадыш јаны, Красноярский кырайдыҥ јерлери кирген болгон.\nXIX чактыҥ учында инженер-путеец Н. П. Меженинов Транссибирский темирјол магистраль тударын башкарган, Среднесибирский участогын магистральдыҥ, тӧс темирјол линия ол тушта Том-Туранаҥ чик јок тӧмӧн тӱштӱктей ӧдӧтӧн болгон, Том-Тураны дезе башка кош-јолло бириктирер деп јӧптӧлгӧн. Ол јол 1896 јылда тудулган. Бу јол тупиковый болгон учун, кала транспортный узел болбой барган.\nXIX чактыҥ экинчи јарымында — XX чактыҥ бажында Том-Тура Сибирский областничестводо идеологияныҥ тӧс јериниҥ бирӱзи болгон, лидерлердиҥ бирӱзи — јарлу орус билимчи Потанин Григорий Николаевич болгон. 1905 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20 кӱнинде черносотенецтердиҥ погромдоры Том-Турада Королёвский театры ла темирјолдыҥ управлениезин ӧртӧп салган, ондор тоолу кижи божогон. 1917 јылда куран айдыҥ 2 кӱнинде, Февральский революция ла Октябрьский революцияныҥ ортозында, общественный организациялардыҥ сибирский конференциязында Том-Турада «Постановление по вопросу об автономном устройстве Сибири» деп сурак турган. Ол ло јылдыҥ ӱлӱрген айында Том-Турада Сибирский областной совет тудулган.\nСовет јаҥ Том-Турада 1917 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 6 кӱнинде тургузылган. 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 26 кӱнинде ишмекчилердиҥ ле солдат депутаттардыҥ Томский губернский Соведи Сибирский областной думаны јылыйткан, 2 айдаҥ каланыҥ думазын јоголткон. Чехословацкий корпустыҥ тӱймеени болордо 1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31 кӱнинде Том-Турада Јаҥ Актарга (орустап Белое движение) кӧчкӧн. 1919 јылдыҥ тулаан айында большевиктердиҥ јажытту группазы Карла Ильмерге башкартып, јепселдӱ тӱймеен эдерге сананган, је тутурткан, туружаачылары аттыртып салган. 1919 јылда јаҥар айдыҥ 22 кӱнинде Кызыл Черӱ калада совет јаҥды тургускан. Каланыҥ башкараачызы (орустап голова) болгон калганчы кижи Александр Грацианов болгон.\n1925 јылда Том-Тура Сибирский кырайга кирген, беш јыл ӧдӧрдӧ Кӱнбадыш-Сибирский кырай болуп солунган, 1937 јылда Том-Тура 7 јылдыҥ туркунына Новосибирский областьтыҥ калазы болгон. 1918 јылдаҥ 1944 јылга јетире Том-Тура регионал статусын јылыйтып, уйадай берген, эл-јоны бастыра тӱрген ӧзӱмдӱ Новосибирск ле ӧскӧ Транссибирский магистральда турган калаларга кӧчӱп баштаган. Калада индустриал предприятиелер јок, эптӱ транспортный коммуникациялар јок, арайынаҥ культурала тудуш јӱрӱм јабызаган. Је бу ла ӧйдӧ билим ле ӱредӱлик ӧзӱм алынып кӧндӱккен — Томский государственный университет ле Томский политехнический университет.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде Том-Тура јаар СССР-дыҥ европей јанынаҥ 30 кире предприятие эвакуацияга келген, бу предприятиелер каланыҥ тӧзӧлгӧзи боло берген: јууныҥ јылдарында калада промышленный производствоныҥ кеми ӱч катапка кӧптӧгӧн. Каланыҥ администрациялык статусы — 1944 јылда куран айдыҥ 13 кӱнинде Томский область тӧзӧлгӧн, Том-Тура областьтыҥ тӧс јери боло берген . Фронтто 229 муҥ томичтер јуулашкан, олордыҥ 63,6 муҥы јууда корогон, 176 јуучыл Герой Советского Союза деп нере алган.\n1960—1980 јылдарда Том-Турада тӧс стратегиялык позициялары ла билим-ӱредӱлик комплекстери оноҥ ары тыҥыган. Томский областьта јок јердеҥ нефтяной промышленность ӧзӱп баштаган. Томский областька СССР-дыҥ нефтяной промышленностиниҥ Министерствозыныҥ проекттерин экелери, ол тоодо, регионал транспортный инфраструктураны тӱрген ӧҥжидери, Богашёво деп аэропортты тӱрген тудары. Кала нефть казып алар регионныҥ тӧс јери боло берген, калада эмдиги оборонный производствоныҥ (1960 јј.) электрониказы эдилген, советский атомный проекттиҥ бӧктӱ предприятиелериниҥ (Северск) сурактарын бӱдӱрген, каланы айландыра бир бӧлӱк предприятиелер (агропромышленный комплекс) иштеп кӧндӱккен, Том-Тураныҥ јонын курсак-тамак јанынаҥ јеткилдеери (куштар ӧскӱрер фабрикалар), јаан чочкокомплекс (108 муҥ тын бир јылга), строительный индустрияныҥ предприятиелери ижин кӧндӱктирген (Томский домостроительный комбинат, завод ЖБК-100 ле о.ӧ.), Том-Тура культура јанынаҥ ӧзӧт. Калага бастыра ороонноҥ јурукчылар, поэттер, театр ла киноныҥ ишчилерин кычырган, широкоформат кинотеатр «Киномакс (кинотеатр, Томск)|Родина» ачылган, јабык тош стадион «Дворец Спорта» тудулган. Кӧп саба социально-экономический солунталар Советский Союзта период застоя тушта тудулган, је кӧп зарубежный тӱӱкичилер ле орус тӱӱкичилер ле политиктер бу бастыра једимдерди Егор Лигачёв (Томскта КПСС-тыҥ областной комитеттиҥ баштапкы секретари, 1964 јылдаҥ 1983 јылга јетире болгон) башкарган деп айдыжат.\n2004 јылдыҥ мӧҥӱн 3 салкойы\nТом-Турада строительство, промышленность ло энергетика сфераларда, добывающий отрасльдарда 300-теҥ артык инновационный предприятиелер бар, олордыҥ 200 кирези инновационно-активный категорияга кирет, онойдо ок IT-бизнес сферада 200-теҥ артык компания иштейт: Элекард, Компания MC-Trade, группа компаний «Рубиус», «Студия Т», «Синтез Интеллектуальных Систем», «UserStory», «Zoom», ООО «Сибирские информационные системы», ООО «ИТ-Томск», «ТомскСофт», ООО «Томская Электронная Школа», Новинтех, Лаборатория Интервеб, ООО «Битворкс», UNIGINE Corp. ло о.ӧ. Олордыҥ валовый региональный продуктта долязы 13,5 %-теҥ кӧп. Јылдыҥ ла стартаптар ла кичӱ предприятиелердиҥ ӧзӱми 10-15 %. Олордыҥ ӧзӱми калада университеттердиҥ базазына билим-образовательный комплекстердеҥ камаанду. Калада штаб-квартира (КДВ групп) турат, компания Россияда 200 јаан деген частный компаниялардыҥ рейтингине кирет Forbes 2016.\nТом-Тураныҥ финансовый рыногы федерал банкталда, Сбербанк 42 отделениелӱ, ВТБ 6 отделениелӱ, Газпромбанк 5 отделениелӱ ле о.ӧ.\nТом-Турада промышленностьтыҥ башка-башка отрасльдарыла предприятиелер иштейт. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта калага 30 кире завод, јаҥы отрасльдар ачылган. Нефтегазовый отрасльдыҥ предприятиелери «Томскнефть», «Востокгазпром», «Газпром трансгаз Томск», «Газпромнефть-Восток», «Томскнефтехим», «Томскподводтрубопроводстрой», «Томскнефтепереработка».\nФармацевтический промышленностьтыҥ предприятиелери ФГУП НПО «Вирион» ло «Томскхимфарм». Пищевой промышленностьто аш-курсактыҥ «Томский» деп заводы, кондитерский фабрика «Красная звезда», «Томское пиво», дрожжевой завод, «Томские мельницы», «Сибирская аграрная группа», бир канча хлебозавод, эки птицефабрика.\nМашиностроительный предприятиелер — НПЦ «Полюс», ПО «Контур», «Томский подшипник» (2010 јылда јабылган), «Манотомь» (манометровый завод), «Сибэлектромотор», «Томский инструмент», «Томский электротехнический завод», «Томский электромеханический завод», «Томский электроламповый завод», «Томский завод электроприводов», ЭлеСи, «Микран», билим-производственный предприятие «Томская Электронная Компания».\nТуралар тудары ла строительный материалдар јанынаҥ мындый предприятиелер иштейт: «Комфорт-Т», «Томский домостроительный компания», «Томский промышленно-строительный компания» ла о.ӧ.\nПроизводство медицинский техника — НПО «НИКОР».\nОнойдо ок каланыҥ јеринде спичечный фабрика «Сибирь», «Сибкабель», «Томсккабель», «Томский завод резиновой обуви», «Сибирская карандашная фабрика» (2020 јылдыҥ бажында јабылган).\n2012 јылда кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱнинде «Томсккабель» Том-Тураныҥ мэриязы ла Каланыҥ ӧзӱми агентстволо медеплавильный завод тудар деп јӧптӧжӱ тургускан. Јаҥы промышленный паркка 105 га јер берилер, томский ОЭЗ-ниҥ тӱндӱк јанында.\nТом-Тураныҥ энергосистемазы Сибирде озогы системалардыҥ бирӱзи, оный тӱӱкизи 1896 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинеҥ башталат, ол тушта Том-Турада баштапкы электростанция тудулган Томская ТЭЦ-1 (1896). 1943 јылдыҥ кӱӱк айында тудуп баштайла, 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28 кӱнинде Томская ГРЭС-2|ГРЭС-2]] ачылган, 1982 јылда дезе Томская ТЭЦ-3 тудулып баштайла, 1988 јылда ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱнинде оныҥ баштапкы котёлы иштеп баштаган.\nТом-Тура берип турган электроэнергиязынаҥ кӧп чыгымдайт.\nТомск-I деп станцияныҥ вокзалы 2006 јылда\nТеатрлар ла филармониялар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКалада бир канча кинотеатр бар, онойдо ок ойноор тӧс јерлер, ондо кинозалдар: «Киномакс (кинотеатр)» (алдындагы кинотеатр «Родина»), «Киномир» («Октябрь» деп ойынду јерге кӧчкӧн) (алдында Горькийдиҥ кинотеатры), «Аэлита» (алдында кинотеатр «Пионер», оноҥ озо — «Юный зритель»), культурный тӧс јер «Fакел», ойынду јер «Шарики», торгово-развлекательный тӧс јер «Мегаполис» ле кинотеатр «Кинополис», кинотеатр «Goodwin Cinema» ТРЦ-да «Изумрудный Город». Эмдиги ӧйдӧ алдында болгон кинотеатр «Сибиряк» јабылган, 2014 јылда бызылган, кинотеатр «Сибирские огни» (алдында — Иван Черныхтыҥ кинотеатры, оноҥ озо — кинотеатр «Темп») эжиктер садар магазин болуп калган.\nАлдында Том-Турада јайгы кинотеатрлар болгон, мында киноны ачык теҥериниҥ алдында кӧргӱскен. Мындый кинотеатрдыҥ бирӱзи Ак кӧлдиҥ (Белое озеро) јанында болгон (эмди ондо Н. Рукавишниковко кереес тургузылган), экинчизи Городской садта, ӱчинчизи — Басандайкада, Пригородный оромдо, 2000-чы јылдарда Бердский оромдо «Мегаполис» деп торгово-развлекательный јерде парковкада ачык кинозал иштеген.\nСовет ӧйдӧ кӧп кинозалдар дом культуры ла клубтарда болгон.\nТом-Турада спортивный ууламјылар: академический гребля, баскетбол, волейбол, альпинизм ле спортивный туризм, атту спорт, чанаа спорта, сноуборд , сууда јӱзери, шахмат, теннис. Бир канча стадион (ол тоодо стадион «Труд», мында «Том» ло «Томь-2» деп командалардыҥ айлында футбол матчтары ӧдӧт), бассейндер, спортивный площадкалар, Кӧрӱлер ле спорттыҥ ӧргӧӧзи, боулингтиҥ залдары, картодром, чанаа трамплин лечанаароллерный трасса (Академгородоктыҥ јанында). 2005 јылда тӱӱкиде баштапкы катап Том-Тураныҥ футбольный клубы «Том» футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан. 2012/2013 јылдыҥ сезонын клуб ФНЛ-дыҥ первенствозында болгон, оныҥ кийнинде сезондо «Том» ойто ло футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан, је 2013/2014 јылдыҥ сезоныныҥ турултазыла ол Премьер-лиганаҥ чыккан. Эмдиги ӧйдӧ ол ФНЛ-да. Айлында матчтарды клуб каланыҥ «Труд» деп стадионында ӧткӱрет.\nТом-Турада аквалангисттердиҥ ТГУ «Скат» деп спортивный клубы бар. Клубты 1959 јылда Томский государственный университети божоткондор тӧзӧгӧн. Канча јылдардыҥ туркунына клуб јаан маргандарда кӧп кайралдар ойноп алган, бир канча спорттыҥ устарын белетеген, Россияныҥ баштапкы , СССР-дыҥ, Европаныҥ ла телекейдиҥ суу алдында маргаандарла чемпиондорын таскаткан.\n«Томичка-Юпитер» деп ӱй улустыҥ командазы волейболло Ӱстӱги Лигада «Б», Сибир зонада ла Ыраак Кӱнчыгышта Россияныҥ Чемпионадында турушкан. Айылда матчтарын команда «Юпитер» деп спортивный комплексте ӧткӱрет. 2010 јылда Јеҥил атлетикала јабык стадион (манеж) тудулган, «Кедр» стадионныҥ јанында. С начала 2011 года в городе работает ледовый дворец «Кристалл».\nОнойдо ок Томский политехнический университет туткан 11-метр скалодром бар, эталонный олимпийский трассалу, бир канча боулдеринговый залдар бар.\nРоссийский јуунты командага Гребной канал тудар деп проект бар.\n2013 јылдыҥ јаҥар айында Томский Академгородоктыҥ јанында чанаа трасса тудулган. 2 јыл кийнинде база бир узуны 10 км трасса тудулган, «Буревестник» стадионноҥ ала Аникино јуртка јетире.\nМонро (Мичиган), США, 1995 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 11 кӱни;\nТбилиси (Грузия), 2002 јылдаҥ ала;\nУльсан (Республика Корея), 2003 јылдаҥ ала;\nНовороссийск (Россия), 2008 јылдаҥ ала;\nСмоленск (Россия), 2009 јылдаҥ ала;\nТолидо (Огайо, США).\nВоскресенский серикпе (сибирский барокко стильле эдилген).\nТом-Тураныҥ кебеделине кереес, кийни јанында Богоявленский собор.\nТПУ-ныҥ 1-кы геологический корпусы (Кировтыҥ проспектинде). Корпустыҥ алдында: М. Усов деп академикке кереес\nТом-Турада архитектурный стильде орус зодчество ло модерн (агашла), сибирский барокко, классицизм ле модерн (ташла). Том-Тураныҥ агаш модернин «Forbes» журнал «Шесть достопримечательностей России, которые скоро исчезнут» деп списокко кийдирген. Онойдо, сибирский барокко деп стильле Воскресенский серикпе тудулган (Воскресенский кырда), классицизм стильле тудулган ТГУ-ныҥ баш корпусы. Јарлу кереестердиҥ ортозында: Окружной судтыҥ туразы (1904), ТГУ-ныҥ Билим библиотеказыныҥ туразы (1914), П. И. Макушинниҥ адыла адалган Билимниҥ Туразы (1912), «Кызыл корпус» ТГАСУ (1904), Биржевой корпус (1854), Каланыҥ ломбардыныҥ туразы (1912), Т. Т. де Вильнёв деп коменданттыҥ туразы (XVIII чактыҥ учы), Губернатордыҥ туразы (1852), Шатерлу тура (1902), Дракондорлу тура (1917), Л. Д. Желябо деп којойымныҥ тураларыныҥ ансамбли (1895) ла о.ӧ.\nСФТИ-ниҥ баш корпусы (Сибирский физико-технический институт), Сибирский государстволык эмчилик университетке удура турган (СГМУ), бир келтейинеҥ, Новособорный площадь база бир јанынаҥ — база бир томский архитектураныҥ кереези — Россияныҥ культуралык федерал учурлу кереези. Здание присутственных мест 1803 јылда тудулган. Архитектураныҥ база бир кереези — Томский политехнический университеттиҥ баш корпусы. Ол 1896—1900 јылдарда тудулган. Байлык декоративный јарандырыш ичи-тыштыла эдилген; «Эклектика» деп стильле (архитектура) јазалган. Ф. Ф. Гут ла А. Д. Крячков тураныҥ тударын башкарган.\nСоляная тепсеҥниҥ толугында П. Макушин туткан Билимниҥ туразын (Дом науки) темдектеер керек. Тура архитектор Крячковтыҥ проектиле 1911—1912 јылдарда тудулган. Бу тура Том-Тураныҥ Петр Макушин деп просветитель ле меценат кижиниҥ акчазына тудулган. Архитектураныҥ сӱрекей јараш кереези — Дом офицеров, оны 1898—1900 јылдарда архитектор Лыгин туткан.\nУшай сууны кечире таш кӱр каланыҥ ортозында база бир кереези болуп јат. Ленинниҥ тепсеҥинеҥ ыраак јок Биржевой корпус (1852—1854 јј.). Мында којойымдар јуулыжып саду ӧткӱретен, мында ла алмарлар болгон. Эмдиги ӧйдӧ мында Российский академия правосудияныҥ филиалы.\nБалбал. Таш кезер. IV—VIII чак ТГУ-ныҥ баш корпусыныҥ јанында\nТом-Турада ла јаказында архитектуралык кереестердеҥ ӧскӧ культурала, тӱӱкиле, ар-бӱткенле тудуш кӧп јилбилӱ кереестер бар.\nТом-Тураныҥ јарлу кереестериниҥ бирӱзи Университетская роща ТГУ, оныҥ јанында ӱредӱ корпустар ТГУ ла СГМУ, онойдо ок НИИ. Бу роща 1885 јылда јазалган, ТГУ-ныҥ баш корпузы тудулып турар тушта (ол тушта — Императорский Томский университет). Рощада ийне бӱрлӱ агаштар отургызылган: чиби, јойгон, карагай, бу агаштарла кожо јодро, бузина, калина база. Кийнинде Европанаҥ, Тӱндӱк Американаҥ, Ыраак Кӱнчыгыштаҥ экелген агаштарды отургыскан: вяз гладкий, эрмен черешчатый, липа мелколистная, ирга ольхолистная ла о.ӧ. Сразу после входа через главные ворота Тӧс каалганаҥ кирип ле келзе рощада газондорлу, клумбаларлу, јолдорлу ачык јер бар. Тӧс аллея ТГУ-ныҥ баш корпусы јаар барат. Мында Кезер таш («Каменная баба») турат, оны 100 јыл кайра Алтай-Саянныҥ ла Казахстанныҥ чӧлдӧринеҥ Том-Тураныҥ баштапкы билим экспедициялары Томский университетке экелген. Ленинниҥ проспектинеҥ ала роща ташла чеденделген, коштой агаштар ла тайаларды бульвар эдип отургыскан.\nСаҥ-башка кереестер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТом-Турада сӱреен кӧп кереестер, олордыҥ ортодо кезиги кайкамчылу ла неординарный. Бирӱзи — Шевченко оромдо «Ырыстыҥ кереези» (орустап «Памятник Счастью») авторы скульптор Леонтий Усов. Темир акча јапшырып ийзе, «Жил-был пёс» деп мультфилдмниҥ табыжы угулар. Чеховко кереес Том сууныҥ јарадында «Славянский базар » деп ресторанныҥ јанында туруп, Том-Тураныҥ визитный карточказы болуп јат. Л.Усов Кулагинский скверде «Јалакайдыҥ агажы» деп скульптура эткен (орустап Дерево Добра) .\nБир канча солун кереестерди Олег Кислицкий јазаган: Электрикке кереес (Горэлектросетьтиҥ јанында), «Капыстага кереес» (орустап «Памятник капусте») роддомныҥ № 1 јанында, у входа в гостиницу «Томск» деп атту конор тураныҥ јанында «Кереес тапочкалар» (орустап «Памятник тапочкам»), оноҥ ыраак јокто телекейде эҥ кичинек кереес «Јорыкчы бакага» (орустап Памятник лягушке-путешественнице) (4,4 см), «Ойношко кереес» (Памятник любовнику) Том-Тураныҥ тӱӱкизиниҥ музейиниҥ ӱстинде.\nКаланыҥ Советский ле Кировский райондорында эҥ ле кӧп кереестер тургузылган.\nПамятник Счастью (Томск).jpg\nНовособорный тепсеҥде салковойго кереес (эмди Воскресенский кырда Томский деп шибееге кӧчӱрилген).\nТом-Тура телекейде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nТом-Тура кала (Томск) бойыныҥ адын масс-культураныҥ персонажына, космический объектке, атомный подлодкага, онойдо ок кӧп топонимдерге берген:\nКалага учурлай астероид — (4931) Томск.\nТомск деп британ мультсериалдыҥ персонажы адалган «Уомблы» (The Wombles).\nКалага учурлай атомный подводный лодка К-150 «Томск» — российский атомный подводный ракетоносный крейсер «Антей» 949А, Тихоокеанский флотко кирет.\nРоссияныҥ, Белоруссияныҥ, Украина ла Казахстанныҥ калаларында Томский деп атту оромдор бар.\n«Том-Тураныҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп нерелӱ ат адаары XIX чактаҥ ала келген, клага аҥылу-бийик једимдер экелгени учун . После установления советской власти и упразднения городского самоуправления присвоение звания было приостановлено до 29 марта 1967 года.\nГ. Н. Потанин (04.10.1835 — 30.06.1920) — географ, этнограф, фольклорист, ботаник билимчи, Орус географический обществоныҥ турчызы, јондык ишчи (1915).\nН. Н. Рукавишников — космонавт (1971)\nГ. М. Марков — бичиичи (1981).\nА. Н. Потапов — Том-Турада билим тӧс јерди (РАМН) тӧзӧгӧн лӧ башкарган (2000).\n↑ Ордена советского прошлого (ја. эм.). Агентство ТВ-2 (8 кӱчӱрген ай 2007). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни, 2018.\n↑ Город Томск (ја. эм.). Официальный интернет-портал Администрации Томской области. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Мэры крупнейших городов Азии соберутся в Томске в 2014 г (ја. эм.). РИА Новости (20 кӱчӱрген ай 2013). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 15 кӱни, 2019.\n↑ Томская область - карта автомобильных дорог России. Детальная карта Томской области (ја. эм.). Карта России. Физическая карта России. Подробная карта России. Карта северо-восточной Евразии. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ Расстояния грузоперевозки (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано јаҥар айдыҥ 7 кӱни, 2011 јыл.\n↑ г. Томск (ја. эм.). НовоТомск. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Рельеф Томска, 8 класс (ја. эм.) (недоступная ссылка). Интегрированный межпредметный курс «География города Томска». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 23 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Мир новостей — Озеленение Томска — главная тема, волнующая местных экологов (ја. эм.) (недоступная ссылка). Строительство и ремонт. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2015 јыл.\n↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Комитет по охране окружающей среды распространил экологические карты Томска (ја. эм.) (недоступная ссылка). Tomsknews.com. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Климат Томска\n↑ «На озеленение Томска нужно в 10 раз больше денег, чем выделяется» - первый вице-мэр Паршуто (ја. эм.) (недоступная ссылка). НИА Томск (9 июля 2010). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2014 јыл.\n↑ Вертикальное озеленение томских улиц этим летом обойдётся городской казне в полмиллиона рублей (ја. эм.). Радио Эхо Москвы в Томске (22 февраля 2011). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011.\n↑ В Томской области находится самый большой в мире муравейник (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2015. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Чистых озёр в Томске стало больше (ја. эм.). Вести-Томск (10 ноября 2010). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011.Ӱлекер:Недоступная ссылка\n↑ В 2011 году начнётся очистка томского озера Сенная курья – губернатор (ја. эм.). Томский обзор (19 апреля 2011). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011.\n↑ Выделены деньги на очистку Сенной Курьи (ја. эм.). Unise.Ru (16 февраля 2011). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011.\n↑ Водоёмы Томска и области очистят гиацинтами и толстолобиками (ја. эм.). Томскпресс (7 июня 2012). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2012.\n↑ Дышать нечем, искупаться негде (ја. эм.). Томская неделя (15 июня 2012). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2012.\n↑ Купаться можно только на Семейкином острове (ја. эм.) (недоступная ссылка). Вести-Томск (15 июня 2011). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1563B\n↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Ӱлекер:Эл-јонныҥ тоозы/1856KM\n↑ 32,0 32,1 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек (ја. эм.). Дата обращения: куран айдыҥ 17 кӱни, 2013. Архивировано куран айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.\n↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 42,5 Российский статистический ежегодник. 1994 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016. Архивировано кӱӱк айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001 (ја. эм.). Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015. Архивировано кӱӱк айдыҥ 12 кӱни, 2015 јыл.\n↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (орус.). Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Богоявленский собор (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Петропавловский собор (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Свято-Троицкая Церковь (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Воскресенская Церковь (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Казанский храм Богородице-Алексиевского мужского монастыря (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Храм преподобного Сергия Радонежского (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Петропавловская церковь (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Знаменская церковь (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Храм Святаго Благоверного Александра Невского (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Домовая церковь во имя иконы Божией Матери «Целительница» (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Домовая церковь во имя Свт. Николая Чудотворца (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Домовый храм Прихода апостола и евангелиста Иоанна Богослова (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Домовый храм в честь святой преподобномученицы Великой княгини Елизаветы (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ В городской больнице №2 освящён храм святителя Николая Чудотворца (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ При Центре ритуальных услуг г. Томска появился храм (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Часовня Иверской Иконы Божией Матери (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ † Православие в Томске / Томская духовная семинария (ја. эм.). † Православие в Томске. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Старообрядческая община в г. Томске. Русская Православная Старообрядческая Церковь (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 2 кӱни, 2015. Архивировано јаҥар айдыҥ 8 кӱни, 2015 јыл.\n↑ О праздновании столетия старообрядческого храма в Томске (ја. эм.). Алтайский старообрядец (30 куран ай 2013). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Новая церковь к визиту Ангелы Меркель (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный портал муниципального образования «Город Томск». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Ангела Меркель побывала на освящении новой кирхи в Томске (ја. эм.). «Томский обзор». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ 90,0 90,1 Хахалкин А.А. Томская Хроника XVII—XVIII вв. (ја. эм.). Хронос. Всемирная история в Интернете. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ Томский острог (историческая справка) (ја. эм.). Памятники Томска. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ 92,0 92,1 АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОГО ДЕЛЕНИЕ ТОМСКОЙ ГУБЕРНИИ — ТОМСКОЙ ОБЛАСТИ (1604—1997 гг.) (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: сыгын айдыҥ 13 кӱни, 2019. Архивировано сыгын айдыҥ 22 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Чёрная М. П. Были и небыли томского кремля (ја. эм.). Вестник Томского государственного университета. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 8 кӱни, 2015.\n↑ История Томской области (ја. эм.). Агентство развития Томской области. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ 96,0 96,1 96,2 96,3 История Томска и области (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный интернет-портал Администрации Томской области. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 98,0 98,1 Хроника областнического движения в Сибири (1852-1919) (ја. эм.). Земля томская. Краеведческий портал. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 16 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 99,0 99,1 99,2 ПУТЬ ТОМИЧА : : Хроника жизни Томской : Томск (ја. эм.). tomich.tomintech.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ ОГКУ ГАТО » Путеводитель » Р-96. Исполнительный комитет Томского губернского совета рабочих, крестьянских и солдатских депутатов (губисполком) (1917г. — май 1918г.) (ја. эм.). gato.tomica.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ ПУТЬ ТОМИЧА : : Хроника жизни Томской : Томск (ја. эм.). tomich.tomintech.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни, 2018.\n↑ Города России // Энциклопедия. — М.: КТЕРРА, 1998. Архивировано 25 кӱчӱрген ай 2011 года.\n↑ Истоки, традиции и итоги (ја. эм.) (недоступная ссылка). Томский государственный университет. Дата обращения: чаган айдыҥ 8 кӱни, 2012. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Сибирский технологический институт (ја. эм.) (недоступная ссылка). Томский политехнический университет. Дата обращения: чаган айдыҥ 8 кӱни, 2012. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Томский индустриальный институт (ја. эм.) (недоступная ссылка). Томский политехнический университет. Дата обращения: чаган айдыҥ 8 кӱни, 2012. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Императорский Томский университет (1888–1930 гг.) (ја. эм.) (недоступная ссылка). Сибирский государственный медицинский университет. Дата обращения: чаган айдыҥ 8 кӱни, 2012. Архивировано куран айдыҥ 11 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Сазонова Н. И. Томск в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) // История Томска : лекции. — Томск, 2004. — С. 129—137.Ӱлекер:Недоступная ссылка\n↑ 108,0 108,1 108,2 108,3 Спасибо Лигачеву: топ-10 достижений региона, которыми Томская область обязана Егору Кузьмичу\n↑ 109,0 109,1 109,2 ЛИГАЧЕВ ЕГОР КУЗЬМИЧ, ГОСУДАРСТВЕННЫЙ И ПАРТИЙНЫЙ ДЕЯТЕЛЬ\n↑ ,темдектезе, Стив Коткин\n↑ Томский губернатор вручил Егору Лигачёву юбилейную медаль (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2016. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Иван Кляйн вручил Егору Лигачёву удостоверение и знак «Почётного гражданина Томска» (ја. эм.). Томские Новости + (4 јаҥар ай 2015). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни, 2018.\n↑ Forbes.ru (ја. эм.). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2017.\n↑ Промышленность (ја. эм.). Официальный интернет-портал Администрации Томской области. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 22 кӱни, 2011 јыл.\n↑ Главная (ја. эм.). Промышленность Томской области. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2011.\n↑ Первым проектом томского промпарка станет медеплавильный завод (ја. эм.). РИА Новости Томск (8 ноября 2012). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱни, 2012.\n↑ История томской энергетики (ја. эм.) (недоступная ссылка). ОАО «Томскэнерго». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱни, 2012 јыл.\n↑ 119,0 119,1 119,2 119,3 Кинотеатры (ја. эм.) (недоступная ссылка). Томск. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни, 2011. Архивировано кандык айдыҥ 20 кӱни, 2013 јыл.\n↑ "Киномир" открыл полугодовой марафон сериалов по романам Г.Маркова (ја. эм.). Вести-Томск (19 апреля 2011). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни, 2011.Ӱлекер:Недоступная ссылка\n↑ Официальный сайт представительства МОО танца и фитнеса на пилоне г. Томск» (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Лыжероллерная трасса официально открылась в томском Академгородке (ја. эм.). РИА Томск (2 августа 2016). Дата обращения: сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ В Томске будут развивать прыжки с трамплина (ја. эм.) (недоступная ссылка). Вести-Томск (23 декабря 2010). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2011. Архивировано јаҥар айдыҥ 25 кӱни, 2010 јыл.\n↑ Официальный сайт футбольного клуба «Томь» (Томск) (ја. эм.). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ История клуба (ја. эм.). СКАТ - Спортивный клуб аквалангистов Томского госуниверситета. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ «Газпром» открыл в Томске крупнейший в Сибири легкоатлетический манеж (ја. эм.). «Газпром». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ В ледовом дворце «Кристалл» состоялся день открытых дверей (ја. эм.). Вести-Томск (29 июня 2011). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 18 кӱни, 2011.Ӱлекер:Недоступная ссылка\n↑ Сергей Ильиных поддержал идею строительства гребного канала на Ушайке (ја. эм.). ТВ-2 (3 августа 2010). Дата обращения: куран айдыҥ 2 кӱни, 2011.\n↑ В томском академгородке открылась первая освещённая лыжная трасса (ја. эм.) (недоступная ссылка). Вести70.Ру (7 декабря 2013). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 7 кӱни, 2013. Архивировано јаҥар айдыҥ 10 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Лыжная "Трасса здоровья" откроется в воскресенье в Томске (ја. эм.). РИА Томск (12 декабря 2015). Дата обращения: сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ Перспективы развития внешнеэкономической деятельности и международных связей г. Томска на 2001 г (ја. эм.). Официальный портал муниципального образования «Город Томск». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано кочкор айдыҥ 2 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Города-побратимы Томск и Тбилиси против войны (ја. эм.) (недоступная ссылка). Российско-Грузинский аналитический сайт. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 28 кӱни, 2012 јыл.\n↑ Томская городская дума. Решение от 21.10.2003 № 473 О сотрудничестве городов Томск и Ульсан (ја. эм.). Официальный портал муниципального образования «Город Томск». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ Томск и Новороссийск стали городами-побратимами (ја. эм.). «Томский обзор». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ Томск и Смоленск стали городами-побратимами (ја. эм.). «Интерфакс». Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011.\n↑ Города-побратимы Толидо (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано тулаан айдыҥ 25 кӱни, 2018 јыл.\n↑ Шесть достопримечательностей России, которые скоро исчезнут (ја. эм.) (недоступная ссылка). Forbes. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 10 кӱни, 2011 јыл.\n↑ "Воскресенская гора — сердце Томска" (ја. эм.) (недоступная ссылка). Официальный интернет-портал Томской области. Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2011. Архивировано чаган айдыҥ 9 кӱни, 2009 јыл.\n↑ 140,0 140,1 140,2 140,3 140,4 Архитектурные памятники, памятники, памятные знаки (ја. эм.) (недоступная ссылка). Томский государственный университет. Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2011. Архивировано куран айдыҥ 9 кӱни, 2011 јыл.\n↑ 141,0 141,1 141,2 141,3 Памятники истории и архитектуры г.Томска (ја. эм.). Памятники Томска. Дата обращения: куран айдыҥ 13 кӱни, 2011.\n↑ 142,0 142,1 Загадка «каменных баб» («Alma Mater» — газета Томского Государственного Университета)\n↑ Самый маленький в мире памятник обнаружили в Томске (ја. эм.). «Российская газета» (25 сыгын ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2020.\n↑ Кужелева Елена Макаровна' (ја. эм.). Официальный портал муниципального образования 'Город Томск. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни, 2018.\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Краткая еврейская · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Том-Тура&oldid=35432"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2022, 00:49.


15.10.2019 - altaicholmon\nЧерӱге алары башталган\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине быјылгы кӱсте Россияныҥ черӱзине улус аларыныҥ ээжилеринде болгон кубулталар керегинде куучындаган. Јуучыл комиссар О. Денисенко быјылгы кӱсте бистиҥ тергеедеҥ черӱге ӱч јӱс бежен кижи барар учурлу деп айткан. Олордыҥ баштапкы бӧлӱги молјулу керегин бӱдӱрерге ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде\n“Аракы ачу аш эмес — корон…”\nАззат Кыхыев “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱниҥ турчызы, сӧӧги мундус, Оҥдой аймакта јуртайт. Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ юридический факультединде заочно ӱренет, айыл-јуртту. Бӱгӱн ол “Алтайдыҥ Чолмоны” газеттиҥ кычыраачыларыныҥ айылчызы. —Аззат Айасович, “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱ качан тӧзӧлгӧн, оныҥ амадулары кандый? —Бистиҥ “Эрӱӱл Алтай” биригӱни тӧзӧгӧнистеҥ бери тӧрт јылга једип браат. Онойдо окылу регистрацияны быјыл ла\nСуркураган сур-јылдыстар ойыны\nБалдардыҥ республикан тӧс библиотеказында ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде «Јылдызыҥ сениҥ кӱйзин» («Зажги в себе звезду») деген баштапкы талалык кӧрӱ-маргаан ӧтти. Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган талалык кӧрӱ-маргаанда республиканыҥ библиотекаларыныҥ кычыраачылары, ӱренчиктер эрчимдӱ, кӱӱнзеп ле јилбиркеп туруштылар. Балдардыҥ республикан библиотеказы солун кӧрӱ-маргаанды Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла белетеп ӧткӱрген. Кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы балдарга јайалтазын, аргаларын\nЈууныҥ балдары… Ӧскӱстиҥ јӱрӱмин јӱрген, тороны ла шыраны кӧргӧн, бала јаштаҥ ала јаан улусла теҥ-тай иштеп, ороонысты кӧдӱрип чыккан кӧӧркийлер. Эмди олор, эзен јӱргендери, 80 јаштаҥ ашкан ӧрӧкӧндӧр. Оҥдой аймактыҥ Коркобы јурты тӧзӧлӧрдӧҥ ала мында јуртаган ӧс улустыҥ тоозында – Акчабай Трофимович ле Екатерина Сакыловна Сыкыковтордыҥ билези. 1930-чы јылдардыҥ башталарында, Кеҥиниҥ совхозы тӧзӧлип турарда, Урсулдыҥ\nЈӱрӱмниҥ јаан боочызында\n80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па? Бу кире јаш јажаган улус ырысту јӱрӱм јӱрген деп бодойдым. Нениҥ учун дезе олор бу ӧйдиҥ туркунына јӱрӱмниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ јолын ӧткӧн. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ӧскӧн, ол јылдардыҥ ачу-коронын кӧргӧн, јууныҥ кийниндеги јылдарда кату-кабыр иштерде турушкан улус. Олордыҥ кезигиниҥ адалары, энелериниҥ эш-нӧкӧрлӧри\nАдару ӧскӱреечилердиҥ форумы ӧткӧн\nӰлӱрген айдыҥ 5-6 кӱндеринде Новосибирсктиҥ биатлонный комплексинде Сибирьдиҥ адару ӧскӱреечилериниҥ форумы ӧткӧн. Јӱстеҥ кӧп адару ӧскӱреечилер јуулган форумда Россияныҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ адару ӧскӱрер бӧлӱгиниҥ билимчилери ле специалисттери јилбилӱ докладтарын кычырган. Јуулган улустыҥ тоозында ченемелдӱ адару ӧскӱреечилер кӧп болгонын темдектеер керек. Олордыҥ кезиги ижин промышленный кемине јетирип алган улус: кайда да 500 ле оноҥ\nЈолдордыҥ чыҥдыйы јакшы болзын…\nБыјыл бистиҥ тергеениҥ јеринде «Јолдор јеткер јок ло чыҥдый болзын» деген нацӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт. Калганчы јетирӱлерле, Чуйдыҥ јолын јазаар иштердиҥ 90 процент кирези бӱдӱп калган. Озолондыра темдектелгениле, бистиҥ тергеениҥ ичиле ӧткӧн бу јолдыҥ 84 километр бӧлӱгин ӧдӱп јаткан јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына јазап салар керек. Кош-Агаш аймактыҥ јеринде бу\nАјаруда — јонјӱрӱм-ишмекчи колбулар\nЈонјӱрӱм-ишмекчи колбуларды аайлаштырары аайынча республикан ӱчјандай кӱреениҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн. Профсоюзтардыҥ «За достойный труд!» деген телекейлик кӱниниҥ кеминде болгон бу јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Игорь Коршунов башкарып ӧткӱрген. Анда ӱч сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин\nУлу Јеҥӱниҥ байрамына белетениш\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгын темдектеерине белетенишке учурлалган јуун ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, тергеениҥ ийде-кӱчтӱ ведомстволорыныҥ, јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Анда Горно-Алтайскта 9 Майда ӧдӧтӧн черӱчил парадка белетенери ле ӧткӱрери аайынча сурак шӱӱжилип кӧрӱлген. «Јеҥӱниҥ байрамын бийик кеминде ӧткӱрерге, бис бастыра ийде-аргаларды\nД. Медведевтиҥ ӧткӱрген јуунында турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Россияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведевтиҥ башкарганыла ӧзӱми ас кемдӱ тергеелерди ӧскӱрерге олордыҥ таҥынаҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык программаларын тургузарына учурлалган јуунда турушкан. Јуунда Дмитрий Медведев ӧзӱми кирелӱ деген тооломго кирип турган тергеелерге бюджеттеҥ билдирлӱ болуш эдилип јат деп темдектеген. Россия Федерацияныҥ башкарузы мынаҥ башка мындый субъекттер бойлорыныҥ


араб نادية مراد\nKocho[d], Синджар[d], Найнава[d], Республика Ирак[d]\nСахаровтыҥ сыйы[d] (2016)\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (2018)\nВацлав Гавелдиҥ сыйы[d] (2016)\nНадя Мурад Басе Таха (курд نادیە موراد, араб نادية مراد, род. 1993 јылда чыккан, Кочо деп јерде , Иракта) — ирактыҥ езид укту улузыныҥ тап-эриктери учун тартыжаачызы, Надия Мурад Баси Таха. 21 јашту, езид укту, угы-тӧзи Кочо деп јурттаҥ (Тӱндӱк Ирак, Курдистан), ӱй кижи, Телекейдиҥ элчизи, ООН-ныҥ башкартузы наркотик ле преступностько удура, Вацлав Гавелдиҥ сыйыныҥ лауреады онойдо ок Андрей Сахаровтыҥ сыйыныҥ лауреады, Ламия Аджи Башарла кожо алган. Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады, 2018.\nTime деп журнал Мурад Надияны телекейде эҥ ле јарлу јӱс кижиниҥ тоозына кийдирген, 2016. Ирактыҥ башкарузы, Надя Мурадт Иракта езид ӱй улустыҥ јӱрӱми коркышту кӱч айалгада болгонын телекейлик эл-јондыкка јетиргенин темдектеген, Ислам тергее Надия Мурадка Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйын 2016 јылда берер деп јӧп чыгарган.\n1.1 Јаш тужы\n1.2 Кул болгоны\nНадя Мурад 1993 јылда Кочо деп јуртта (Ирактыҥ Синджар калазынаҥ ыраак јокто чыккан, езидтердиҥ чук јаткан јеринде. Оныҥ эне-адазы фермерлер болгон; биледе Надянаҥ ӧскӧ, база 10 бала болгон: 8 уул ла 2 кыс. 2003 јылда Надияныҥ адазы јада калган. Јербойында школдо ӱредӱ алган. Кичинектеҥ ала тӱӱкиле јилбиркеген, ӱредӱчи болорго амадаган. Орто ӱредӱни алала, университетке кирерге сананган, је јуртты боевиктер колго аларда (Ислам тергее,ИГИЛ) калганчы јылды школдо тӱгезип болбогон.\nКул болгоны[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИслам государство Кочо јуртты колго алган кийнинде 2014 јылдыҥ куран айында Надияны езид кижи деп исламисттер истежип баштаган. Бир бӧлӱк јиит ӱй улусла кожо Надияны (ортозында оныҥ ӱч јеени) сексуальный јалчылар эдип апаргандар. Мосул деп калада олорды албанла туйуктагылап алган, кыс оноҥ качарга ченешкен, је тутуртала кыйнаткан. Оноҥ ары Надияны (Работорговля) канча катап саткандар. Бахдида калада ол ӱч айга айдуда болуп, 2014 јылдыҥ кӱчӱрген айында јалчы болгон јеринеҥ качып јӱре берген.\nБилбес јанынаҥ бир биле Надияга Киркук деп јерде аказына једерге болушкан, аказы јуунаҥ качкан кӧчкиндердиҥ лагеринде болгон. Кийнинде ӧскӧ качкындарла кожо ол Дахук деп лагерьге болгон, оноҥ ары ол база 1000 кире ӧскӧ кӧчкиндерле кожо Германиига јеткен, эмди ол ондо сыйныла кожо јуртайт 2003 јылда адазы божогон кийнинеҥ Надия энезиле, 8 карындажыла, 2 сыйныла кожо јаткан. Кочо јуртты колго алала исламисттер оныҥ энезин, кожо чыккан 6 карындажын ла 5 јеендерин, база кӧп тӧрӧӧндӧрин ислам кудай јаҥга бӱдерге мойношконы учун ӧлтӱргендер. Эје-сыйындуларды јалчы эдип айдай берген.\nНадияныҥ билезинеҥ 2 карындаш ла 2 сыйын арткан. Карындаштары ла бир сыйны эмдиге јетире Иракта, Курдистанда кӧчкиндердиҥ лагерьинде јӱредилер, база бир сыйны Германияда. Надияныҥ тӧрӧӧндӧри кезик кыстарын јалчылыткан јеринеҥ ойто садып алгандар, бирӱзи бойы качып јанып келген, база экӱзиниҥ салымы јарт јок арткан. Андрей Сахаровтыҥ сыйын 2016 јылда Ламия Аджи Башарла кожо алган. Вацлав Гавелдиҥ кижиниҥ эриктери аайынча сыйы ,2016. Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2018).\n«Кижиниҥ тап-эриктерин тыҥыдары» Надия Мурад, Вена, 2018\nПосол Баунбэк, архиепископ Никодим, Мурад ла Салливан, министерстводо туштажуда, США, 2018\nЕзиттердиҥ плакады: Надия Мурад, Лалиште храм, Курдистан,2016\n↑ 2,0 2,1 nobelprize.org (англ.) — Nobel Foundation.\n↑ Надя Мурад, ставшая объектом торговли людьми, назначена Послом доброй воли УНП ООН (ја. эм.). UNODOC (16 сыгын ай 2016). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ 5,0 5,1 Václav Havel Human Rights Prize 2016 awarded to Nadia Murad (ја. эм.). PACE (10 ӱлӱрген ай 2016). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ 6,0 6,1 Премію Сахарова дали двом активісткам з Близького Сходу (ја. эм.). Українська правда (27 ӱлӱрген ай 2016). Дата обращения: кандык айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ The 100 Most Influential People (ја. эм.). TIME (16 квітня 2016). Дата обращения: кандык айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ Yezidi woman nominee for Nobel Peace Prize (ја. эм.). Kurdistan24 (6 січня 2016). Дата обращения: кандык айдыҥ 1 кӱни, 2021.\n↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Елена Костюченко, Анна Артемьева. «Нас берут напрокат, покупают, получают в подарок» (ја. эм.). Новая газета (11 чаган ай 2016). Дата обращения: куран айдыҥ 6 кӱни, 2019.\n↑ Caroline Mortimer. Escaped Isis sex slave Nadia Murad becomes UN goodwill ambassador (ја. эм.). The Independant (16 вересня 2016). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ Everything about Nadia Murad – The Yazidi Woman Who Escaped ISIS Slavery! (ја. эм.). National Views (16 вересня 2016). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни, 2016.\n↑ [https://russian.rt.com/science/news/561204-nobelevskaya-premiya-mira Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы Денис Муквега ла Надия Мурадка берилген\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Мурад,_Надия&oldid=25698"\n1993 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 14:34.


17.05.2019 - altaicholmon\nXLIII сессия Государственного Собрания – Эл Курултай Республики Алтай VI созыва\nБорьба — развлечение сильных\nСовременная алтайская национальная борьба «Куреш», ее общие и отличительные черты от тувинской и монгольской национальных видов борьбы. Алтайская национальная борьба « Куреш » – это часть самобытной культуры алтайцев, один из самых древних видов спортивных состязаний в Горном Алтае. Слово куреш происходит от слова кур ‘пояс’. В абсолютном большинстве тюркских языков гуреш/куреш означает физическую борьбу.\nВ память погибшим, во славу живым\nВсероссийский исторический диктант, посвященный событиям Великой Отечественной войны – «Диктант Победы» прошел сразу На трех площадках столицы. В мероприятии приняли участие все желающие независимо от гражданства, возраста, образования и партийной принадлежности, в том числе первые лица: спикер Владимир Тюлентин; сенатор Татьяна Гигель; депутаты Государственной Думы РФ Иван Белеков и Родион Букачаков, глава администрации г.Горно-Алтайск Ольга Сафронова, Министр образования и науки РА Алексей Бондаренко и другие. Обращаясь\nПо данным на 1 мая, в бюджет Горно-Алтайска мобилизовано 354,5 млн рублей налоговых и неналоговых доходов, из которых 325,5 млн рублей или 91,8% составляют налоговые поступления и 29 млн рублей или 8,2% — неналоговые поступления. В сравнении с аналогичным периодом прошлого года отмечена положительная динамика как налоговых доходов (рост на 45,3 млн рублей или 16,2%),\nЛесные вопросы будут решены\nСовещание о состоянии и перспективах развития лесной отрасли провел Олег Хорохордин.Так, в ходе заседания выявили ряд проблем, которые необходимо решить на федеральном уровне. Врио главы республики сообщил о готовности обратиться в Федеральное агентство лесного хозяйства для разрешения проблемных вопросов. Как отметил Олег Хорохордин, вопрос развития лесного хозяйства крайне актуален для региона. Целью встречи стало не\nБирлигис бистиҥ солоҥылу Алтайда\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди, јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде тӱрк калыктардыҥ «Бирлигис бистиҥ солоҥылу Алтайда» деп адалган фестивалин ӧткӱрди. Тюркологияныҥ факультеди бу байрамды бежинчи катап ӧткӱрди. Тӱрк калыктар ортодо байрамга јилбӱӱ јаан, оныҥ туружаачыларыныҥ кӱреези јылдаҥ јылга элбеп јатканы иле ле оморкодулу. Быјылгы\nУлу энени ойноорына јетире узун јол\nРеспубликада драманыҥ эл театрында ачылганынаҥ ала иштеп, оныҥ ӧзӱмине билдирлӱ камаанын јетиргендердиҥ бирӱзи – Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Власта Куйрушевна ТЫСОВА. Ол алтай да, орус та тилле тургузылган ондор тоолу спектакльдардыҥ кӧбизинде тӧс рольдорды ойногонын театрал-кӧрӧӧчилер билер. В. К. Тысова кӱӱк айдыҥ бажында алтынчы катап айланган бойыныҥ јылын уткыды. Оныҥ учурлу бу јажында «Алтайдыҥ Чолмоны»\nЈайдыҥ туристтерге јарамыкту ӧйи удабас ла башталар. Туризмниҥ јаҥы сезонына белетениш аайынча ла оныҥ текши сурактарына учурлалган јаан јуун Чамал аймактагы «Турсиб» турбазада ӧтти. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкарган бу јуунда тергеелик туризмде иштеп тургандар, туризмге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине камаанын јетирер јаҥныҥ чыгартулу улузы турушкан. Тергеебиске айылдап келген улус бийик кеминде,\nКӱндӱӱде арткан чекист\nНиколай Юдинович Алчубаев Кан-Оозы аймактыҥ Јалаҥай-Бажы јуртында чыккан, анда ок чыдаган. 1944 јылда јууга атанала, јуучыл молјузын авиацияда бӱдӱрген. 1951 јылда јанып, государственный јеткер болдыртпазыныҥ органына ишке кирген. Ф.Э. Дзержинскийдиҥ адыла адалган академияны ӱренип божоткон кийнинде, Николай Юдиновичти гран-кыйуда турган ыраак Кош-Агаш аймакка иштеерге ийгендер. 1969 јылдыҥ кандык айында капитан Алчубаев ижине каруулу ла кичеемкей\nУксаҥ мени, кожоҥымды!\nБу јаста «Уксаҥ мени» деп адалган солун ӱлекер-проект кӧп јииттерди кулак кырында туткан болор. Кем де бойы турушкан, кемниҥ де ӱӱрези, аказы, таныжы турушкан. Слерге јилбилӱ боло берген болзо, «Уксаҥ мени» керегинде эмеш элбеде… «Уксаҥ мени» ӱлекерди сананып тапкан, ого экпин берип, јол ачкан Эрелдей Бештиновтыҥ, Шоҥкор Модоровтыҥ ла Азулай Тадиновтыҥ ады-јолы тергее ичинде илеге