Агару адыгар ла ат-нерегер ӱргӱлјикке артар | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтай јуучыл Сарлаев Николай Васильевич ле оныҥ бӱдӱрген ат-нерелӱ керектери керегинде мынаҥ озо чыккан бичимелге кош материалдар кийдирилип калганыла, кычыраачыларды таныштырар амадула бу статья ойто катап кепке базылып јат.\nАда-Тöрöл учун Улу jууга Шашыкман jурттаҥ Сарлаевтердиҥ уйазынаҥ ÿч кижи барган: Сарлаев Марал Бекович, Сарлаев Тозул Бекович, Сарлаев Николай Васильевич. Кажы ла jуучыл таадаларыс керегинде карыгып эске алынары, карузып-адап јӱрери – öзÿп-чыдап jаткан ÿйелерге улу оморкоду, эзем…\nСарлаев Николай Васильевич 1913 jылда Jаан Чет (Оҥдой ло Шибилик jурттардыҥ ортозында болгон јурт) деп jуртта чыккан. Мында ла чыдап-ӧзӱп, оноҥ тöрöл Jаан Четте айыл-jурт тöзӧгöн. Эш-нöкöри Аксинья Кулаковна, бай ады Аjыс деп jараш алтай ат, кызы Татьяна Николаевна. Эмди Шибилик jуртта Татьяна кызыныҥ кызы Алтынай Тайляшев Владиславла айыл- jуртту, бала-баркалу, ырысту билелÿ jуртайт. Алтынай Михайловна эш-нöкöриле Владиславла кожо 5 уул азырап-чыдадып jат – уулдарга карган адазыныҥ улу керегин билип, оныҥ адыла ла ат-нерелÿ керегиле оморкоп, эзедип, ат-нерелÿ таадазынаҥ тем алып, кийнинде Тöрöлиниҥ jалтанбас коручылдары болуп jÿрери учурлу.\nНиколай Васильевич Ада-Тöрöл учун Улу jууда 1941 jылдыҥ сыгын айдыҥ 23-чи кÿнинеҥ ала турушкан. Ого ол тушта 28 ле jаш болгон.\n«Алтай jуучыл» деп адалган очерк «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте 1966 jылда кепке базылган. Очеркти отставкада подполковник Ян Петрович Кайзер ыраак Тула городтоҥ ийген эмтир. Бу кижи керегинде тӧмӧн јолдыктарда база бичилген. 2016 jылдыҥ 6-чы кÿнинде № 82 «Алтайдыҥ Чолмонында» очерк ойто катап кепке базылып чыккан. Ян Петрович Кайзер jууда командир болуп, алтай кижи Николай Васильевич Сарлаевле кожо немецкий фашисттерле тартышканы, бойыныҥ jуучыл нöкöриниҥ jууда öткöн jолы ла геройдыҥ öлÿми керегинде бичийт: «Николай Васильевич узун сынду, сырзак, капшуун кыймыкту кижи болгон. Орус тилле куучындап билер, jе кöп тылбырабас, jобош, эрмек айтса, быжу, чокым айдар. Мындый кылыгы, мен бодозом, öскöн-чыккан jериниҥ бÿдÿÿзиле, унчукпас туулардыҥ кату кебериле колбулу». Ол бойын «мен алтай кижи» деп айдар (ол öйлöрдö алтайлар барын улус билбес, нениҥ учун дезе Ойротский автономный область болорыста, ойроттор деп адалганыс).\nЯ.П. Кайзер кайучылдардыҥ взводыныҥ командири болор кÿннеҥ ала Н.В. Сарлаевле кожо алдынаҥ бери таныш улустый нöкöрлöжип jÿрген деп бичийт. Танышкан кÿн 1942 jылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 6-чы кÿнинде «Тöö» («Верблюд») деп адалган бийикти (высота) öштÿлердеҥ jайымдазын деген командованиениҥ jакылтазын алган кÿн. Ян Петрович мынайда бичийт: «Меҥдеп, маҥзаарып турала, кенетийин кöрöйин дезем, коштойымда бир jуучыл бойыныҥ оптический приборлу мылтыгын меҥдебезинеҥ октоп, табылу шыкап, адып отурды. «Бери уксаҥ, наjы, – деп, мен ого айттым. – Капшай адар керек, угуп туруҥ ба, олордыҥ келгилеп jаткан табыжын». Ол бойыныҥ öдÿҥи, курч кöстöриле финндер jажынган jер jаар лапту кöрÿп, оноҥ прицелдиҥ окулярына эҥчейип, сÿрекей чокум ла эптÿ адат. Оныҥ кажы ла атканы калас болбойт. Кажы ла jаҥылганыҥ кийнинде öштÿлердиҥ пулемётторы ла автоматтары табыш та jок, токтоп калат. Аткан огы чике тийгенин быжулап алала, патронныҥ курч бажыла мылтыктыҥ кындагына темдек эдет…». Бу jууныҥ кийнинде Ян Петрович алтай jуучылга дивизияныҥ штабында jолыккан. Армияныҥ командующийи генерал-полковник Трофименко Николай Сарлаевти «За отвагу» деп медальла кайралдаган. Ол кайрал ла финндерле тартыжу керегинде Интернетте «Подвиг народа» деп адалган сайттаҥ таптыбыс.\nАлтай jуучыл кайучыл, снайпер, ефрейтор Сарлаев Николай Васильевич Ленинградский областьтыҥ кижи öдÿп болбос ÿлjи састарын, Ладожский ле Онежский кöлдöрдиҥ ортозындагы Свирь сууныҥ соок толкуларын кечип ле öдÿп jуулажып, 1944 jылда Заполярьеде Алаккуртинск jаар улу jууда турушкан. Бу ийне бÿрлÿ койу агаштар öскöн, кырлардый jеҥезектÿ тöҥдöрлÿ jер болгон. Мында немецтердиҥ «Крит ле Нарвиктиҥ геройлоры» деп адалган јуучыл бöлÿги куйактанган. Олордыҥ тöс куйагын jоголторго «тил» тудар керек болгон. А Заполярьеде ак тÿндер. Ак тÿндер jараш, jе кайучылдарга чаптыгын jетирет. Кайучылдарга туманду, боромтык кÿндер арга болгон. Öштÿлер кайучылдарды сескилеп ийеле, кетеп алган. Адыш, согуш кайнай берген. Сарлаевтиҥ 3-чи отделениезине öштÿлер табару эткен. Арткан отделениелер болушка келип, немецтерди бойлорыныҥ ла миналар тургускан jалаҥына сÿрÿп, кыстап келген. Бойлорыныҥ миналарына öштÿлер jарылгылап калган. Кайра келип jадала, кöрöр болзо, Сарлаев jок, кайда да автоматтыҥ атканы угулат. Ончо jуучылдар анаар болды. Сарлаев jуукага кирип алала, кийнинеҥ келген öштÿлерле jаҥыскан тартыжып jаткан болуптыр. Мынайып ол взводты jаан тÿбектеҥ корулап алган.\n24 июньда ол ло jакылтаны бÿдÿрерге взвод ойто катап «тилге» барган. Бир канча кайучылдар немецкий траншейге кийдире калыды, немецтиҥ коруланган блиндажына jедер айалга боло берди. Бу ла öйдö jуучыл кайучылдардыҥ кийнинде автоматтыҥ адыжы ла гранатаныҥ jарылганы быjырап калды. Анда Сарлаев болгон. Ох, та не болды болбогой!?\nСарлаевле кожо болгон нöкöрлöри оны экелгилеп jатты. Ол jаан шыркалу эмтир. Кийнинде угар болзо, мындый неме болуптыр: бир бöлÿк немецтер мина тургузарга чыгып келеле, Сарлаевтиҥ группазына туштап, jаан адыш ачкан. Сарлаев кöп немецтер öлтÿрип, огы божой берерде, öштÿлерди гранаталар чачып, кырып турды. База бир гранатаны чачайын деерде, öштӱлер алтай jуучылды шыркалап ийген. Алтайдаҥ келген jалтанбас jуучыл полктыҥ санитарный ротазында божогон. Jуучыл нöкöрлöри оныҥ сööгине бийик тоомjыла салют адып, «Николай Васильевич, бис сениҥ учун öштÿдеҥ öчисти аларыс!» деп черт берип, Верхний Верман деген кöлдиҥ jанында, бийик тöҥниҥ бажында алтай jуучылдыҥ сööгин jууп, 384 номерле темдектеп салган. Оныҥ ла эртезинде jуучыл нöкöрлöри öштÿлердиҥ уйазын jемирип, jаан jеҥÿ алган. Армияныҥ командующийи Сарлаев Николай Васильевичтиҥ ат-нерелÿ jуучыл керегин темдектеп, jалтанбас алтай jуучылды Отечественной войны 2-чи степеньдÿ ордениле кайралдаган. Ол кайрал калапту jуучылдыҥ эш-нöкöрине, Сарлаева Аксинья Кулаковнага аткарылар учурлу болгон».\nСарлаев Николай Васильевичтиҥ командири ле нöкöри болгон Ян Петрович Кайзер «Мемуарларында» мынайда бичийт: «Рубеж Верман, так во время войны назывался рубеж, где только неширокая речушка разделяла наши войска с противником. Героическая речка, место, где в течение трёх с лишним лет наши войска сдерживали элитные подразделения немецкой армии, где скалистые берега источены ходами, ископаны блиндажами и огневыми позициями. Где и по сей день на поверхности и в земле тонны железа, иногда смертоносного. Где земля пропитана потом и кровью наших солдат и офицеров. Где проезжающие водители сигналят у монумента «Верхний Верман», отдавая честь героям… Долгих три года этот ручей кровоточил вместе с защитниками Советского Заполярья. Ветеран войны рассказывал несколько лет назад такую историю: ползет наш солдат с котелком зачерпнуть воды из ручья — немец не стрелял (не фашист, а немец), ползет немец с котелком воды набрать — наш солдат не стрелял, оказывается и на войне пусть редко, но бывают какие-то правила. Рубеж Верман это не очень длинный участок фронта, а ручей соединяет два озера: Верхний и Нижний Верман.\nНиколай Евсеевич Сенченко, председатель Совета ветеранов войны в г. Кандалакша, рассказывал, что с 1941 по 1944 года на этом перешейке погибло более 25000 солдат и офицеров Красной Армии, а на самом деле погибших намного больше. Это ж сколько кровушки людской вылилось на этом отрезке нашей земли? По фронту фашисты, сзади заградительные отряды, в атаку пойдешь — могут убить, отступать будешь — свои пристрелят, оставалась одна надежда выжить в этих нечеловеческих условиях и выстоять — вот это поистине настоящий героизм. Наш лагерь разместился недалеко от ДОТа (долговременная огневая точка), рядом траншеи, окопы, колючая проволока.\nЗдесь была передовая, с 1941 года наши солдаты стояли насмерть и не пропустили фашистов к Кандалакше, и тем самым спасли ситуацию на Кольском полуострове, а в 1944 году эти же парни сумели опрокинуть немецкие войска вспять. Мы видели все своими глазами и не верим, как так можно было сдвинуть такую фрицевскую громадину? А наш советский солдат не только смог, но и пошел дальше освобождать Европу от фашизма!\nЖители Кандалакши считают место на реке Верман святым, потому что здесь покоятся люди, которые совершили невероятный подвиг. Ценой собственной жизни они перекрыли путь врагу, который рвался на Север. На реке Верман и других рубежах они сдерживали фашистов несколько лет, несмотря на бомбежки, которые продолжались и днем, и ночью».\nЈалтанбас алтай јуучыл-разведчик Карасов Константин Николаевич Сарлаев Николайла кожо от-калапту јууда кожо болгонын адазыныҥ айтканын Карасова Светлана кызы куучындаган: «Карельский фронтто Кандалакшада нӧкӧрим, тӧрӧгӧним Николай Сарлаевле кожо јуулашканыс. Экӱ кайучыл разведротада болгоныс. Калганчы катап разведкага барала, фашисттерле тыҥ тартыжуда Николай јаан шыркалу болгон. Палаткага салала, полктыҥ санитарный ротазына апарганыс. Мениҥ ле колыма, мениҥ ле кӧзиме јаан шырканаҥ улам, Николай геройдыҥ ӧлӱмиле божогон. Оныҥ сӧӧгин Верхний Верман деп кӧлдиҥ јанында тӧҥдӧ јууп салганыс».\nКонстантин Карасов јуунаҥ эзен јанып келген. Айыл-јуртту болуп, бала-барка азырап чыдаткан. Балдары Шибее јуртта јадат. Константин Карасов бала-барказыла кожо јуулашкан јерине барып келген. Анда мӧҥкӱликке арткан нӧкӧрине Николай Сарлаевке тӧрӧлиниҥ јерин апарып салган.\nКонстантин Карасов канду јууда јуулажып, ефрейтор званиелӱ, разведчик болгонын ла ат-нерелӱ керектер бӱдӱргенин оныҥ бийик кайралдары керелейт.\nКрасная Звезда орденле кайралдаткан јуучылдардыҥ ортозында јуучыл нӧкӧри Сарлаев Николай керегинде бичиген младший лейтенант Кайзер Ян Петрович база бар. Разведчиктер Сарлаев Николай ла Карасов Константинниҥ командири Кайзер Янныҥ нерелӱ керегин кычырыгар.\nАнайда ок Коруланар Министерствоныҥ тӧс архивиниҥ јетиргениле, Николай Сарлаевтиҥ барказына Алтынай Михайловнага оныҥ таадазыныҥ кайралдары керегинде документ берилген.\nАда-Тӧрӧлин ле калыгыныҥ јайымын корулаган кажы ла јуучылдыҥ агару ады ла ат-нере керектери качан да ундылбай, кажы ла кижиниҥ санаазында ла јӱрегинде эзем болуп, канча ӱйелерге улалып, артар керек.\n« Эске алып, быйанду jӱредим\nЕго жизнь — это настоящий подвиг »


Вы здесь: Домашняя страница Эл-иш Курултай Улалуныҥ алтайларыныҥ ээчиде Курултайы ӧтти\nКурултайда АР-ҥ Јааныныҥ ордынчызы, јурт-ээлемниҥ министри Манзыров А.П., Эл-Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Уханов В.Н., АР-ҥ Башкарузыныҥ ишчилери Варванец Л.С., Дьолдошпоева Е.С. туруштылар. Олордоҥ бойыныҥ сӧзин Манзыров А.П. ла Уханов В.Н. айттылар. ГТРК-ныҥ операторы Курултайга келген улустыҥ ончозыныҥ јӱстерин фильмге соголо, јоголып калды.\nКурултайда сӧс айттылар: Самыков Б.Т., Тырысов З.Т., Сахарова Л.Д., Тюхтенева Н.Е., Чочкина М.П., Петров В.И., Штанаков В.К., Иркитова А.А., Манзыров В.А., Урбанов А.Т., Мендин Н.Е., Кучияков П.В., Кыдыева В.Я., Кыхыев А.А. ла Тодожокова А.С.\nУлалуныҥ алтайлары келер республикан Эл-Ойынды Майма аймактыҥ Сайдыс јуртыныҥ јанында ӧткӱрзин деп шӱӱлте јаратты. Сайдыс јурттыҥ чыгартулу улустары, депутаттары ла јаан-јаштулары кече бу јӧпти бойлоры чыгаргылаганын улус уктылар. Бу суракты келер республикан Курултайда база кӧрӧри темдектелди.\nКаланыҥ јайзаҥына Кыхыев Аззат Айасович кӧстӧлди. Каланыҥ алтайларыныҥ Курултайыныҥ бӱдӱреечи кӱреезине база 12 кижи тудулдылар. Алтайлардыҥ келер республикан Курултайына каланыҥ 35 элчизи кӧстӧлди.\nКурултайдыҥ ижи ле јӧптӧри керегинде јетирӱни келер кӱндерде бистиҥ сайттаҥ ла «Улалу» газеттеҥ кычырыгар.\nУлалу каланыҥ алтайларыныҥ Курултайыныҥ бӱдӱреечи кӱреези.\n0 #3 Leonardkn 01.03.2018 14:36\n0 #2 achat cialis 01.03.2018 00:10\n0 #1 AndreasdealK 24.12.2017 02:40\nHello there! where buy lasix very good website.


Алтай тил — Википедия\nАлтай тил — алтай калыктыҥ тили. Алтай Республикада окылу тил деп чотолот. Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 55720 кижи. Алтай тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.\nАлтай тил тӱштӱк ле тӱндӱк бӧлӱктерге бӧлӱнип јат: тӱштӱк бӧлӱкке Тӱштӱк Алтай (Тӧӧлӧс), Телеҥит (Телеҥӱт) ле Телеҥет (Телеӱт; Монгол тил: Телеүт; Орос тил: Телеуты, Теленнет; Ойрот-Алтай «ӱ» = Ӧӧрд Монгол «ү» → Халха Монгол «ү» = Орос тил «у») диалекттер кирет. 1948 јылга јетире олордыҥ тили ойрот тил болуп чотолгон.\nТӱштӱк Алтайлар (Алтай кижилер) Кадын сууны јараттай јуртагылайт, Телеҥиттер Чуй ла Башкуш сууларды јараттай, Телеҥеттер Бачат сууны јараттай (Кемеровская область). Телеҥиттер ле телеҥеттер (телеӱттер) 2002 јылдаҥ ала башка албаты болуп чоттолот. Н. А. Баскаковтыҥ классификациязыла Тӱштӱк алтай тил тӱрк тилдерниҥ Кӱнчыгыш-хун айырызыныҥ кыргыс-кыпчак бӧлӱгине кыргыс тилле кожо кирет.\nТӱндӱк Алтай тилге Куманды, Туба ла Чалканду диалекттер кирет. Кумандылар Бии сууны јараттай, чалкандулар Куу сууны, Туба кижилер Бии сууныҥ сол јарады ла Алтын кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јарадында јуртагылайт. Бу албатылар 2000 јылда Россияныҥ ас тоолу калыктарыныҥ тоозына кирген. Тӱндӱк алтай тилдер тӱрк тилдердиҥ уйгур-огуз бӧлӱгине кирет.\n1989 јылдыҥ тооалыжында РФ-та 69 муҥ алтай јуртаган, олордыҥ ортодо 59 муҥ Алтай Республикада, 5 муҥ Алтай крайда, 2,5 Кемерово областьта, 1,4 СНГ-ныҥ республикаларында. 2002 јылдыҥ текшироссиялык тооалышта алтайлардыҥ тоозы 67 239 кижи болгон, олордыҥ ортодо алтай тилин 53 муҥ кижи билер.\n1923 јылга јетире алтай литературный тилдиҥ тӧзӧгӧзи Телеҥет диалект болгон. Тургуза ӧйдӧ алтай литературный тилдиҥ тӧзӧгӧзи алтай-кижи (орус.собственно алтайский) диалект болуп чотолот.\n1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчӱрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген «Грамматика алтайского языка» . Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о. Макарий.\nАлтай тил ле литератураны алтай школдордо ло Горно-Алтайск каланыҥ университединиҥ алтай тил ле литература бӧлӱминде ӱредет. Алтай тилле «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда», «Ӧйдиҥ ӱни» деген газеттер, «Эл Алтай», «Кан Алтай» ла балдардыҥ «Солоҥы» деген журналы чыгат. Радио ло телевидениеде алтай тилле берилтелер ӧдӱп јат.\nБаштапкы алтай бичиичи, бойыныҥ јӱрӱмин бичиген М. В. Чевалков. Онойдо ок Совет ӧйдиҥ јайалталу бичиичилери ле поэттери: П.Кучияк, баштапкы алтай романныҥ тӧзӧӧчизи Л.В.Кокышев, И.Шодоев, Б.Укачин, Э.Палкин, А.Адаров, Д.Каинчин, К.Тӧлӧсов.\nАлтай тил орус албаты Сибирьге келгенинеҥ ала шиҥделип башталган. XVIII чактагы баштапкы экспедицияларда Д.-Г.Мессершмидт, И.Фишер, Г.Миллер, П.Паллас, Г.Гмелин деген улустарла алтай тилле сӧстӧр лӧ тексттер бичилген. Алтай тилдиҥ шиҥжӱзине јаан ајару эткен кижи В. В. Радлов. Ол 1863—1871 јылдарда Алтайла јорыктап тексттер јууган. Соҥында ол тексттерди «Фонетика» (1882—1883) ла «Словарь тюркских наречий» (1888—1911) деген бичиктеринде тузаланган.\nСовет ӧйдӧ алтай тилди жиҥжӱге алган улус Н. П. Дыренкова «Грамматка ойротского языка» , ла Н. А. Баскаков. Тӱӱкиниҥ тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайский научно-исследовательский институды тӧзӧлгӧниниҥ кийнинеҥ алтай шиҥжӱчилер де табылган: Т. М. Тощакова, В. Н. Тадыкин, Е. Н. Чунижекова, М. Ч. Чумакаева.\nКалганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М. И. Черемисина, А. Т. Тыбыкова, Н. А.Јайым, Л. Н. Тыбыкова, Н. Д. Алмадакова, Т. Е. Орсулова, Н. Н. Тыдыкова, Н. Р. Байжанова, А. А. Озонова, А. Р. Тазранова, С. Б. Сарбашева, А. Э. Чумакаев ле о.ӧ.\nАлтай тил С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Горно-Алтайск), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.\nБаскаков Н. А. Алтайский язык (орус.). — М., 1958.\nДыренкова Н. П. Грамматика ойротского языка (орус.). — М.-Л., 1940.\nКормушин И. В. Алтайский язык (орус.). Большая российская энциклопедия: Электронная версия (2018).\nГоворим по-алтайски (орус.). Историко-архивный путеводитель по Горному Алтаю. Государственный архив Республики Алтай.\nКлассификация тюркских языков / Eurasica.ru.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтай_тил&oldid=30276"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 1 кӱчӱрген ай 2021, 21:04.


04.03.2021 - altaicholmon\nИтоги мониторинга законодательства в 2020 году\nВ ГС–ЭК РА прошло ежегодное совещание «О состоянии законодательства в Республике Алтай в 2020 году», на котором его участники рассмотрели состояние законодательства в республике\nДополнительные средства «на развитие прорывных направлений»\nПервый заместитель министра сельского хозяйства России Джамбулат Хатуов и глава Республики Алтай Олег Хорохордин провели совещание по развитию агропромышленного комплекса региона.\nСохранить сакральность и экологически чистую продукцию производителей Республики Алтай\nСвою рабочую поездку в Республику Алтай премьер-министр России Михаил Мишустин начал с посещения строящегося агропромышленного парка «Амза» в Майминском районе, осмотрел производство ООО «Нарине» и побывал в Республиканском классическом лицее.\nКирилл Трашев: «Соок Таадактыҥ болушчызына быйаным!»\nГосдуманыҥ депутады, «Единая Россия» фракцияныҥ турчызы Иван Белеков 8 јашту Кирилл Трашевтиҥ чаҥкыр амадузын бӱдӱрип салды. ОВЗ-лу уулчак Москвага барып, ретрокӧлӱктердиҥ музейин кӧрӧргӧ узак ӧйгӧ амадаган.\nТӧс јер Алтын-Кӧлгӧ акча чыгарар\nРоссия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Михаил Мишустин ле Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 3-чи кӱнинде экијандай туштажу ӧткӱрип, бистиҥ тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӱргендер. Бӱгӱн бу туштажуныҥ стенограммазын јарлап турубыс.\nПремьер-министр — Алтай Республикада\nТулаан айдыҥ 3-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Михаил Мишустин бистиҥ республикага окылу јол-јорыкла келип јӱрген.\nДепутат Госдумы поблагодарил добровольцев «Единой России» за помощь гражданам\nКару эне, кӱӱнзек келин, јалакай јеҥе\nЧечек japaжы аралда, Кижи јаражы санаада. Ак чечектӱ јалаҥ јараш, Ак санаалу келин japaш Кажы ла jyрттa, тöрööн-туугандардыҥ ортозында бойыныҥ jалакай, тöп кылык-јаҥыла аҥыланган, јиит ÿйеге тем кӧргӱскен, акту бойыныҥ јӱрӱмин дезе бӱткӱлинче билезине учурлаган саҥ башка салымду улус кыйалтазы јогынаҥ табылар эмей.\nМал-аштыҥ оорузыныҥ айалгазы шӱӱжилди\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчий јууны 2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи Герман Чепкинниҥ башкарганыла ӧткӧн.


Владимир Путин: тӧс керек – албатыны корыыры - altaicholmon\nОроонныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ Федерал Јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузы 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде болгон. Бу керекте Федерация Совединиҥ турчылары, Государственный Думаныҥ депутаттары, РФ-тыҥ Башкарузыныҥ турчылары, Конституционный ла Ӱстиги јаргыларыныҥ башкараачылары ла тергеелердиҥ губернаторлоры ла ӧскӧ дӧ јаандары турушкан. Президент Федерал јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузында јонјӱрӱмдик ле экономикалык сурактарды кӧдӱрген ле албатыны корыырына аҥылу ајару эткен – улус бойыныҥ јӱрӱминде јакшы кубулталарды бу ла јылда сезер учурлу. Государствоныҥ јааныныҥ шӱӱлтелери кажы ла кижиге учурлалган: В. Путин су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ, экологияныҥ ла экономиканыҥ бӧлӱктеринде нени эдерин айткан.\nКелер ӧйгӧ бӱгӱн иштеер\nПрезидент быјылгы баштану ороонныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ич ӧзӱминиҥ сурактарына учурлалганын угускан. Ол аҥылу ајаруны кӱӱк айдагы Јарлыкта, национальный ӱлекерлерде айдылган керектерге эткен. «Олордо айдылган керектер ле ууламјылар ороонныҥ эл-јоныныҥ керексиштерин ле сакылталарын кӧргӱзет. Национальный ӱлекерлер кижини айландыра, ончо ӱйелердиҥ јӱрӱминиҥ јаҥы чыҥдыйына јединерге тургузылган ла Россияныҥ турумкай ӧзӱминиҥ шылтузында бӱдер аргалу» – деп, ол айткан.\nПландар узак ӧйгӧ дӧ тургузылган болзо, олорды бӱдӱрерге бӱгӱн иштеер керек деп, президент угускан. «Ӧй ас, мен ол керегинде кӧп айткам, слер оны јакшы билереер. Јайканарга, мынаҥ ары эптештирерге ле келиштирерге ӧй артпаган, ол јок. Ол ӧйди – керектерди темдектеерин ле амадуларга јединериниҥ аргаларын бедиреп табарын – бис ӧткӧнис деп чотойдым… Бис ичкерлештиҥ кемин тӱргендедип, ичкери ле барар учурлу» – деп, государствоныҥ јааны айткан. – Кем де јаҥжыкканыла ла, чырмайбастаҥ, баштаҥкайлар эдеринеҥ ле каруулу болорынаҥ кыйып иштеерге турган ол тургуза ла барза, јакшы. Мен «ондо јарабас», «мында сӱреен чӱмдӱ», «ондо ӧйинеҥ ӧткӱре бийик планка», «болбозыс» дегенин эмди ле угуп турум. Ондый кӱӱн-санаалу снарядка јууктабаза торт».\nПрезидент кандый ла кемдӱ бӱдӱреечи јаҥныҥ ижи бир чук, арбын ла эрчимдӱ болорын айдып, ондый темди Россияныҥ Башкарузы кӧргӱзер керек деген.\n«Кӧп јылдардыҥ текши ижиниҥ ле јединген турулталардыҥ шылтузында бис ӧзӱмниҥ амадуларына јаан акча-манат чыгарар аргалубыс. Олорды бистиҥ миллиондор тоолу граждандарыс – текши ороонло иштеп алган. Олорды Россияныҥ байлыгын ла российский билелердиҥ ырыс-кежигин кӧптӧдӧрине чыгымдаар керек» – деп, Путин айткан. –Јуук ӧйдӧ, быјыл ла, улус јакшыга кубулталарды јӱрӱминде сезер учурлу. Келер јылдыҥ бажында эл-јонныҥ шӱӱлтелерине, баалаганына тайанып, национальный ӱлекерлерле иштиҥ баштапкы турулталарын эдерис. Башка-башка кемдӱ бӱдӱреечи јаҥныҥ ижиниҥ чыҥдыйы ла турулталары керегинде керектӱ шӱӱлтелерди эдерис».\nКӧп балдар – ас каландар\nВладимир Путинниҥ айтканыла, Россияныҥ билелерине каланныҥ јӱгин «кӧп балдар – ас каландар» деп ээжиле астадар керек. Онойдо ок государствоныҥ јааны Федерал Јуунга баштанузында кӧп балдарлу билелерди алты сотка јердиҥ каланынаҥ бӱткӱлинче јайымдаар керек деген. «Кӧп балдарлу билелердиҥ јериниҥ алты сотказына каланнаҥ бӱткӱлинче јайымдаар, онойып, мындый кемдӱ элбеде тузаланылып турган участокторды каланнаҥ чыгарар шӱӱлте эдедим» – деп, ол айткан.\nБалдарлу билелердиҥ кыймыктатпас ар-јӧӧжӧгӧ каландары аайынча федерал јеҥилтелер база кӧптӧӧр учурлу. «Кӧп балдарлу билелердиҥ кыймыктатпас ар-јӧӧжӧгӧ каланыныҥ федерал јеҥилтелерин кӧптӧдӧр, кажы ла балага квартирадагы беш квадратный метрдиҥ ле таҥынаҥ турада јети квадратный метрдиҥ каланын албас шӱӱлте эдедим» – деп, Путин угускан. Ого коштой ол ӱчинчи бала чыккан билениҥ ипотеказы аайынча 450 муҥ салковойды јандырар керек деген.\nОнойдо ок кенек балдарлу ла јаштаҥ ала баштапкы группаныҥ кенектерлӱ билелерге тӧлӧмирлерди јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 5,5 муҥнаҥ ала 10 муҥ салковойго јетире кӧптӧдӧрин айткан. 2020 јылдаҥ ала балдарга тӧлӧмирлер берер кемди эки прожиточный минимумга јетире кӧдӱрер керек (бӱгӱн пособиени кирелтези бир кижиге бӱдӱн-јарым прожиточный минимумды ашпай турган билелер алат). Эки јылдаҥ ороондо яслялардыҥ курч сурагы аайлалып калар учурлу – 270 муҥ јерлер тӧзӧӧри пландалат. Президент губернаторлорго база сурак тургускан: бюджетниктердиҥ ишјалы тергеениҥ экономиказында орто кеминеҥ јабыс болбос, орто ишјал дезе кӧптӧӧр учурлу.\nПенсияны ойто чоттооры чындык ӧтсин\nПенсияныҥ индексациязы прожиточный минимумныҥ кемине ӱзеери чоттолор учурлу, 2019 јылдыҥ баштапкы айларында тӧлӧмирлерди такып чоттойло, улустыҥ јетире албаганын кайра јандырар керек, деп президент угускан. Путин быјыл пенсиялардыҥ индексациязы пенсияныҥ системазын јарандырар амадула эдилген, је пенсионердиҥ кирелтези прожиточный минимумды ашкан болзо, ого ӱзеери социальный тӧлӧмир алдындагы кемиле тӧлӧлбӧй барган эмезе оны астаткандар. Турултазында кожулта болбогон эмезе кижиниҥ сакыган кеминеҥ јабыс болуп калган.\nБастыра ла јанын чотко алар керек болгон, је онойдо эдилбеген. Ондый болбос учурлу. Чындык эдилбеген бу керекти тургуза ла тӱзедер керек… – деп, президент некеген. – Быјылдаҥ ала пенсиялардыҥ ла ай сайынгы тӧлӧмирлердиҥ индексациязы пенсионердиҥ јылдыҥ ла тургузылып турган прожиточный минимумыныҥ кемине ӱзеери чоттолор учурлу. Государство озо баштап пенсияны прожиточный минимумга јетирер, оныҥ кийнинде пенсияныҥ бойын индексировать эдер учурлу». Путин 2019 јылдыҥ баштапкы айларыныҥ пенсиязын такыптаҥ чоттозын ла јетире албаганын улуска тӧлӧзин деп јакыган.\nИжин јылыйткандарга – ипотеканыҥ каникулдарын\nКӱч айалгага кирген улуска кредитти соҥында тӧлӧӧр, ипотекага алган сок јаҥыс туразын артырар арга берер керек деп, президент чотойт. «Онойып, ипотеканыҥ каникулдарын берерин кӧрӧр керек, бис јуукта ол керегинде Казаньда куучындашканыс. Кирелтези јок арткан улуска тӧлӧмирлер јанынаҥ тыныш алындырар керек» – деп, ол јартаган.\nПутин јӱрӱмде не ле болор, ол тоодо кижи ижин јылыйтар ла јаан оорыыр да деп эзеткен. «Тегин эмес сурак: мында акча-манатту организацияга коомой этпеске де, кижини де јӧмӧӧргӧ ишти канай тӧзӧӧрин сананар керек, је оны эдер арга бар» – деп, ол чотойт.\nАс кирелтелӱ улусла соцконтракт тургузар\nРоссияныҥ президенти ас кирелтелӱ россияндарга јонјӱрӱмдик контракттыҥ ээжизин кийдирер шӱӱлте эткен. «Ондый јӧмӧлтӧниҥ иштеер ээжизи ол соцконтракт болор аргалу» – деп, государствоныҥ јааны угускан ла Россияныҥ бир канча тергеелеринде ле ӧскӧ ороондордо ондый ченемел бар деп кошкон. Ол контракт аайынча государство кижиге ишке кирерге, квалификациязын бийиктедерге болужар, билезине болушту ээлем тӧзӧӧргӧ эмезе бойыныҥ јаан эмес керегин ачарга «билдирлӱ, ондор муҥ салковойдыҥ болужын эдер». Кижи такыптаҥ ӱренер, иш табар ла билезин турумкай кирелтеле јеткилдеер учурлу. «Кем јӱрӱмин чын ла кубултарга турган – соцконтракт ого ондый арганы берер» – деп, президент чотойт. Оныҥ айтканыла, беш јылга контракттарды тогус миллионноҥ кӧп россияндар тургузар аргалу. Путин Башкаруга 2020 јылдаҥ ала ондый контракттарды эрчимдӱ тургузаачы тергеелерге софинансирование эдип, болужар јакылта берген. Президенттиҥ јетирӱзиле, 2000 јылда јоксыраштыҥ чийӱзиниҥ ары јанында 40 миллион россияндар јаткан, эмди бу тоо 19 миллион. «Је ол до сӱреен кӧп» – деп, президент чотойт ло јоксырашла тартыжуга ајару эдерин некеген. «Государство улуска јӱрӱмниҥ кӱч айалгазынаҥ чыгарга болужар учурлу» – деп, ол чокымдаган.\nРоссияндар бюрократиядаҥ ла куурмакчылардаҥ корулалар\nЭл-јонго госјеткилдештер эдери ӱзеери угузулар ла эжиктер айланып базары јогынаҥ эдилер учурлу, бу ишти 2020 јылдыҥ учына јетире бюрократиядаҥ јайымдаар керек деп, Путин угускан. Государствоныҥ ончо тӧс јеткилдештерин мындый ээжиге тургузар керек: кижи керектӱ јеткилдешке јӱк јакылта эдер, артканын система таҥынаҥ автоматический бӱдӱрип койор». Оныла коштой государствоныҥ јааны Центробанкты ла тап-эриктер коручылдарды микрокредиттердиҥ рыногын аайлаштырып, улусты ак-чеги јок кредиторлордыҥ куурмактарынаҥ ла тӧгӱндеринеҥ корулазын деп сураган.\nКату таштанчыларла иш «ачык» болор учурлу\nПутин таштанчылар јууп, ылгаштырар ла јоголтор иш јеткери јок ло бӱгӱнги некелтелерле ӧдӧр учурлу деген. Сӱрее-чӧпти тартканы учун тӧлӧмир аайлу-башту болзын – улус «не учун ас эмес акча тӧлӧп турганын ла кандый кубулталар болгонын билер учурлу». Ороондогы јарабас јерлерде тӧгӱлген таштанчылар 2024 јылга јетире јоголор учурлу, деп президент улалткан.\nОл тӧрӧл «јажыл» продукцияныҥ корулалган брендин тӧзӧӧр, ол оны чыгарарында кижиниҥ су-кадыгына каршузы јок технологиялар тузаланганын быжулап турзын деген шӱӱлте эткен.\nУлус «кымакай» поликлиникалар ла керектӱ медболуш алар\nВладимир Путин јасакчыларга паллиативный болуш керексип турган 800 муҥнаҥ ала миллионго јетире улуска ондый болуш керегинде јасакты јарадарын тӱргендетсин деп јакыган. «Јӱк медицинский эмес, је јонјӱрӱмдик, јондык, ич-кӧгӱс учурлу јаан сурак – ол паллиативный болушты тӧзӧӧри. Оны 800 муҥ кижи керексийт, је волонтерлордыҥ меге айтканыла, миллион до болор. Депутаттар кече паллиативный болуш керегинде јасакка экинчи кычырышта тӱзедӱлер кийдирген деп билерим. Јасактыҥ ӱлекериле иштеерин бӱткӱлинче тӱгессин деп сурайдым», — деп, государствоныҥ јааны айткан.\nМедицинада кадрлардыҥ сурагын аайлаарга «Земский доктор» программаныҥ туружаачыларыныҥ јажына кӧрбӧс керек деп президент шӱӱлте эткен. «50 јашты ашкан специалисттер јурттарда ла кичӱ калаларда иштеерге барганда, бир катаптыҥ тӧлӧмирин алзын. Врачтар – миллион салковой, фельдшерлер 500 муҥ салковой», — деп, Путин айткан. Онойдо ок президенттиҥ айтканыла, башкару быјыл ла «кымакай» поликлиникалар керегинде ээжини јарадар учурлу. Оныҥ айтканыла, јаҥы стандарттар кийдиргени улустыҥ очередьте отурарын ӱч-тӧрт катапка астадар. Озо ло баштап 2021 јылга јетире балдардыҥ ончо поликлиникалары јаҥы стандарттарга кӧчӱрилер деп, президент чокымдаган. Онойдо ок ӱч јылдыҥ туркунына поликлиникалар, аптекалар ла ӧскӧ дӧ медучреждениелер ортодо электрон колбулар тургузылары пландалат.\nОнчо школдордо тӱрген иштӱ интернет болор\nПутин «Земский ӱредӱчи» деп программа иштедер шӱӱлте эткен, ол аайынча јурттарда ла кичӱ калаларда иштеерге барган ӱредӱчилерге бир катап миллион салковой тӧлӧлӧр.\n«200 муҥ кирези балдар јылу берер јакшы системазы, сууӧткӱш ле канализация јок школдордо ӱренет. Ол ӱренчиктердиҥ 1,5 процентинеҥ ас. Је балазы ондый айалгада ӱренип турган ада-энелерди чындык ла тӱҥей аргалар керегинде сӧстӧр ачындырып јат!», — деп, президент ӧктӧм айткан ла ончо јаҥдарды эки јылга бастыра школдорды бӱгӱнги кӱнниҥ бытовой јепселдериле јеткилдеерине, ороонныҥ ончо школдорына 2021 јылга јетире тӱрген иштӱ Интернет ӧткӱрерине кычырган. Президент орто профессионал ӱредӱликтиҥ модернизациязын тӱргендедип, 2022 јылдаҥ ала колледжтердиҥ 2 муҥнаҥ ажыра мастерскойлорында бӱгӱнги кӱнниҥ јепселдерин тургузарын айткан.\nИнфляцияны амадаган кемине јетирер\nОроонныҥ экономиказына инвестициялардыҥ кеми 2020 јылда алты-јети процентке ӧзӧр учурлу деп, Путин айткан. Экономикада јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи деп, ол иштеер јарамыкту айалганы ла «кем де гран ары јаар качпазын, ончозы час чылап иженчилӱ иштезин деп, национальный юрисдикцияныҥ чыҥдыйын» јарандырарын адаган. Башкару ла Центробанк бойыныҥ јанынаҥ инфляцияны амадаган кемине јетирерин јеткилдеер учурлу.\nТӱӱкиде баштапкы ла катап ороонныҥ аргалары тыш тӧлӱни бӧктӧп јат. «Государствоныҥ тыш тӧлӱзи … бисте тыҥ јаан эмес, онойдо ок коммерческий бӧлӱктийи база», — деп, ол айткан. Государствоныҥ јааны экономикалык керектерди шиҥдеерде, аресттерди узадар шылтактарды јоголторына кычырган. «Арестте отурарын канча ла катап узадар шылтактарды кезем астадар керек. Бӱгӱн ол кандый да тӧзӧгӧ јогынаҥ эдилет. Темдектезе, экспертизалар, шылу-следствие ле ӧскӧ дӧ керектер удап турганынаҥ улам арест узадылат», — деп, Путин угускан.\nКоруланар-промышленный комплекс керегинде\nКоруланар-промышленный комплекс бойыныҥ аргаларын производствоны бастырајандай ӧскӱрерине тузаланар учурлу. «Коруланар-промышленный комплексти алзас, бастырајандай ӧзӱмниҥ аргаларын, гражданский продукция чыгарарын кӧптӧдӧр аргаларды тузаланар керек… бу ишти кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрер керек. Эмди јалтанбас баштаҥкайлардыҥ, аргачылык ла производстволор тӧзӧӧриниҥ, јаҥы продукталарды ла јеткилдештерди ичкерледериниҥ ӧйи, технологияныҥ ӧзӱминиҥ толкузы тӱрген ӧзӧргӧ, рынокторго чыгарга арга берет» – деп, Путин айткан. Тӱргени тогус махтарга јетире гипертӱрген «Циркон» деп ракетала иштеери ӧйинде божоор, деп президент јетирген. Јаскыда сууга пилот јок «Посейдон» деп баштапкы атомный подлодка-носитель тӱжӱрилер. «Иш планла барып јат» – деп, ол айткан. Ол онойдо ок спутниктердиҥ российский группировказын кӧптӧдӧрин айткан. «Јуук јылдардыҥ кереги — ол тӱрген иштӱ Интернет кайда ла болорын јеткилдеери, колбуныҥ бежинчи ӱйе, 5G системазын тузаланарын баштаары» – деп, ол чокымдаган. Президенттиҥ айтканыла, мындый керектер космосло колбулу бастыра бӧлӱкти чыҥдый јаҥыртарын некейт.\nРоссия США-ла колбуларда јабык эжикке база токулдатпас\n«Бис мылтык-јепселдеҥ айрылар суракла јӧптӧжӱлерге белен, је јабык эжикке база токулдатпазыс – деп, Путин угускан. – Бистиҥ партнерлор «быжарын», бу суракла теҥ-тай куучын керектӱзин оҥдогонын сакыырыс». Россияныҥ башчызы ыраагы орто ло кыска ракеталарды јоголторы керегинде Јӧптӧжӱ (ДРСМД) эскирген, је США оноҥ чыгарга болуп, Россияга сананып тапкан бурулаштар эткен. Вашингтон кӱнчыгыш Европада ракета-таҥмалар ла божодор установкалар учуртып, ДРСМД-ды кӧнӱ бузат, деп президент угускан. «США, ыраагы орто ракета-таҥмалар учуртып ла Румынияда ла Польшада «Томагавк» ракеталар тузаланарга јараар божодор установкалар тургузып, бу јӧптӧжӱниҥ некелтелерин тыҥ бузат».\nБистиҥ ороон ыраагы орто ло кыска ракеталарды Европада эҥ озо тургуспаска туру. «Мен ӧнӧтийин чокымдап јадым — олор (Американыҥ ыраагы орто ракеталары) европей континентте јазалып тургузылбаза, Россия ракеталарын озо тургуспаска јат» – деп, Владимир Путин чокымдаган. Је американ ракеталар Европада тургузылза, Россия каруузына бойыныҥ пландарын бӱдӱрер ле олор ондый јеткерлӱ кекенишке ийдезиле келижер деп, президент угускан. «Россияга биске эдилип турган чике јеткердиҥ јерине де, ол ок ӧйдӧ биске кекеништӱ ракетный комплекстерди тузаланар јӧптӧр јарадаачы тӧс јерлер турган тергееге де ууламјылу јуучыл ийде-кӱчтерин тӧзӧӧргӧ лӧ тургузарга келижер» – деп, государствоныҥ јааны айткан. Бу ийде-кӱчтер бойыныҥ тактико-технический кӧргӱзӱлериле, ол тоодо адалган тӧс јерлерге јетире учар ӧйиле Россияга удурлажа кекенишке келижип турар. «Оны канайда эдерин бис билерис, биске кекеништер бӱдӱп баштаза ла ол пландарды бис тургуза ла бӱдӱрерис» – деп, президент чокымдаган.\nВ. Матвиенко: Президенттиҥ баштанузыныҥ тӧс јеринде – кижи\nРоссия Федерацияныҥ президенти РФ-тыҥ Федерал Јуунына јылдыҥ сайынгы Баштанузында ороонныҥ эл-јонын токынатпай турган бир де курч суракты ајару јок артырбады. Ондый шӱӱлтени Федерация Совединиҥ Председатели Валентина Матвиенко айткан.\n«Баштануныҥ тӧс јеринде кижи болды» – деп, Федерация Совединиҥ Председатели темдектеген. Документте государствоныҥ јааныныҥ кӱӱк айдагы Јарлыгында элбек стратегиялык керектерди бӱдӱрериниҥ јолдоры чокым темдектелген.\nВалентина Матвиенконыҥ ајарганыла, президенттиҥ баштанузы билениҥ сурагынаҥ башталган. Государствоныҥ балдарлу билелерди јӧмӧӧри, онойып балдар чыгарын кӧптӧдӧри керектӱзи айдылган. ФС-ныҥ Председатели бу амадуга јединерге кӧп тоолу керектер темдектелгенин айткан. Улус јӱрӱмин ыраак келер ӧйдӧ эмес, бӱгӱн-эртен јарандырарга јат.\nВалентина Матвиенконыҥ айтканыла, президенттиҥ баштанузында кандый да текши сӧстӧр јок. «Башкаруныҥ, Федерал Јуунныҥ алдына јаан керектер тургузылган. Кезик курч јасактар јанынаҥ чокым ӧй тургузылган – јаскы сессияда јарадары». Јасакчылар президенттиҥ тургускан ӧйинде бу јасактарды јарадар учурлу» – деп, В. Матвиенко айткан. «Баштану кезем болгон. Президент башка-башка кемдӱ јаҥга, бастыра јойпондорго кӱӱк айдыҥ Јарлыгында тургузылган ла Баштануда чокымдалган керектерди ле амадуларды бӱдӱреринде серенбезин деп угускан» – деп, Валентина Матвиенко темдектеген. «Кем мындый јаан ла каруулу ишке белен эмес, ӧскӧ керекте иштезин. Бу кӱч болды, оны бӱдӱрер арга јок деген кандый да актаныш ајаруга алынбас. Онызы президенттиҥ кӱӱк айдагы ла баштануда айдылган кӧргӱзӱлерге јединери ончозынаҥ некелер дегениниҥ темдеги».\nВ. Володин: Госдума президенттиҥ баштанузын бӱдӱрер\nГосдуманыҥ спикери Вячеслав Володин президенттиҥ Россияныҥ ла США-ныҥ колбулары јанынаҥ шӱӱлтелериниҥ кату болгонын темдектеген. Онойдо ок ол Федерал Јуунга баштануда айдылган ич политиканыҥ сурактарын Госдума канайда бӱдӱрерин куучындаган.\n— Президент США-ныҥ чыгартулу улузы, олордыҥ јаҥдагы элитазы бисле амыр-энчӱ колбулар тудары артык, ол колбуларды теҥ-тай, најылык ээжилерле тургузары артык деп оҥдоор учурлузын чокымдаган. Путин «бис ороон-агрессор эмезис, алдындагы ӧйдиҥ јӧптӧжӱлеринеҥ чыгарын баштабай јадыс» – деп айткан.\n— Бис калыктар ортодогы сообществоныҥ јӧптӧрине тӧзӧлгӧлӧнип турубыс, олорды корыырга ла мынаҥ да ары онойдо эдерге бастыразын эдип јадыс – деп, президент чокым айткан.\nВладимир Путин американ јанына озо баштап РФ-тыҥ јуучыл ийде-кӱчтериниҥ аргаларын чоттозын, оныҥ кийнинде ле РФ-ка «ӱзеери јаан кезедӱлер эткедий» јӧптӧр чыгарзын деп шӱӱлтени алдында да эткен. Путин онойдо ок США-ныҥ јетире сананбаган јӧптӧрине удурлажа Россия база туруп чыгар ла оныҥ јеткер јок болоры быжу ла кыйалтазы јоктоҥ јеткилделер деп угускан.\nВолодинниҥ угусканыла, Госдума јуук ӧйдӧ лӧ баштануны бӱдӱрери аайынча керектерге нормативный тӧзӧгӧ салып иштеер. Кезик јасактар дезе кайра ӧйлӱ болор — ӧткӧн чаган айдаҥ ала чыдулу болор. Онойып, јадар јери, ипотека јанынаҥ кӱч айалгада билеге болуш тӱрген келер. Ӱчинчи балалу билелерге 450 муҥ салковой чыгарылар ла ол ипотеканы јабарга болужар деп, президент айткан.\nЈаан учурлу шӱӱлтелердиҥ ортодо пенсиялардыҥ социальный ӱзеери тӧлӧмирлерин база кайра чотооры керегинде шӱӱлте болгон. Кӧп пенсионерлер 2019 јылдыҥ баштапкы айы учун тӧлӧмирлер албаган, нениҥ учун дезе олордыҥ пенсиялары прожиточный минимумнаҥ кӧп болгон. Госдуманыҥ председателиниҥ айтканыла, неделениҥ туркунына президенттиҥ јакыганыла јасакчы баштаҥкайлар белетелер, оныҥ кийнинде Госдумага берериниҥ план-графиги тургузылар. Онойдо ок РФ-тыҥ башкарузыла бу сурак јанынаҥ јаба иштеери чокымдалар.


Тилис — бистиҥ тазыл-тамырыс ~ Звезда Алтая\nТил—ол кажы ла албатыныҥ тазыл-тамыры. Кандый ла эл-jон тӧрӧл тили jок болбос. Бистиҥ кару, энебистиҥ сӱдиле шиҥип калган тилис– ол алтай тил. Албатыда бойыныҥ тили jоголып jаткан, ол кунурап, «оорып» калган деген сурак турбас учурлу.\nJе нениҥ учун алтай тил керегинде ондый сурак туруп jат? Нениҥ учун кӧп алтай улус бойыныҥ тӧрӧл тилинеҥ уйалып, оныла куучындашпай, ӧскӧ тилле куучындажат? Ол ло jарлу спортчылар, ады jарлу биjечилер алтай албатыныҥ культуразын кӧргӱзип те турган болзо, алтай тилиле куучындашпай jат. Онызы сӱреен ачымчылу. Телекӧрӱлтеде кандый бир маргаанла бийик jедимдерге jеткен jииттердеҥ интервью алза, кӧп саба уулдар бойыныҥ алтай тилиле куучындашпай турган деп билдирет, олордыҥ тили ондый кажылгакту, угарга эби jок. Мен сананзам, алтай уулдарды тазыктырып турган тазыктыраачы да алтай тилге аjару эдер керек. Канча jылдыҥ туркунына алтай да школдордо «Алтайский язык для начинающих» деген предмет бары кайкамчылу. Бу ончо jедикпестер калыктыҥ бажында отурган jаандарыстаҥ камаанду.\nСу-алтай тилдӱ jон jуртаган jуртта кандый-бир jуун, байрам, туштажу да болзо, алыш-колыш тилле ӧдӧт. Jаҥыс jерде отурган улустыҥ ортозында бир орус кижи, jӱс тоолу алтай улус отурза, бис албаданып, jастыра-мыстыра орустап айдарга ченежедис. Угарга да уйатту, тилис, бойыс учун ачымчылу. Бу бис кайткан улус, бажысты бийик бир де тудуп билбезис. Ол ло школдордо кандый бир керек-jаракта алтай балдар ла jаан улус болзо до, онызы орус тилле ӧткӱрилет. Эмди ол ӧткӱрилип jаткан байрамныҥ сценарийин беленинче ле «Интернеттеҥ» алып jадылар, айландыра алтай улус, балдар бар болгонына аjару да этпейдилер. Ол ло уткуул сӧстӧрди бала алтай тилиле бойыныҥ кӱӱнинеҥ айдып турган эмес, а беленинче орустап ӱредип салган сӧстӧрлӱ айдат.\nАлдында ӧйдӧ алтай тил, литература деген предметтерле кыйалта jогынаҥ экзамен табыштырары болгон. Балдар тӱҥей ле тӧрӧл тилиле jилбиркеп, литературала кычырыштар да болгон. Алтай тилдиҥ ӱредӱчилери бойын бийик туткан. А эмди экзаменди талдап табыштырар дегенинеҥ бери ада-энелердеҥ болгой, ӧскӧ предметтердиҥ ӱредӱчилери, анчада ла математиканыҥ, физиканыҥ ӱредӱчилери, «алтай тилдиҥ предмеди не керектӱ, ого jаҥыс ла ӧй калас барат» деп айдыжадылар. Ол улуста ичкери кӧрӱм jок деп айдарым. Бала-барказы Алтайым деп сананбайдылар. Кезик школдордо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ предмеди факультатив болуп ла расписаниеде эҥ калганчы уроктор болуп ӧткӱрилет. Ол неге jараар неме. Оныҥ аайына кем чыгар?\nКалганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ ӧзӱмине jаан аjару эдилип jат. Сӱрекей солун кӧп бичиктер кепке базылып чыккан, ӱредӱде jаҥыртулар да кийдирилген. Алтаистиканыҥ, алтай кафедраныҥ, РИПКРО-ныҥ билимчилери ол jанынаҥ jакшы иштеп jадылар. А бу ӧрӧги айдылганы ла бӱгӱнги кӱнниҥ айалгазы ол ӧзӱмге буудак болбос по? Бистиҥ, алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ, аjару эткен сурагы—ол калада алтай школдордо алтай балдар бой-бойы ортодо орустап куучындажып турганы. Мынаҥ кӧргӧндӧ, калада jадып турган алтайлардыҥ jӱк ле бир канча ла ӱлӱзи алтайлап турган болор. Айдарда, алтай тилистиҥ келер айалгазы текши алтай калыкты санааркадар учурлу. Тилисти бис корулап, чеберлеп, ӧрӧ ӧскӱрип болорыс па? Онызы курч сурак болуп артат.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алтай тилди ӱренерине jилбӱни тыҥыдар ла республикан парламенттиҥ алтай тил билер ишчилери тӧрӧл тилиле бичиирин канча кире jакшы билерин кӧрӧр деген амадула Эл Курултайдыҥ ишчилерине алтай тилле диктант бичидер деген jетирӱни jарадып кычырдым. Ондый ишти Алтай ичинде ончо организациялар ортодо элбеде ӧткӱрер керек деп бодойдым. «Мен алтай тилимди jакшы билерим бе, ол меге керектӱ бе?»—деген сурак кажы ла алтай кижини санандырар болор бо?\nКалганчыда айдарга турганым, тӧрӧл тилистиҥ келер ӧйдӧ ӧзӱм алынары бойыстаҥ камаанду. Ол учун ончобыс каруулу. Алтай тилисти сӱӱп, оныла оморкоп, тооп jӱрели!\nЗ. Боделукова, Шыргайты jурттаҥ


Ноябрь 2018 - Страница 4 из 10 - altaicholmon\n«База ла черӱле колбулу болор…»\nБӱгӱнги кӱнде черӱде контрактный служба ӧдӱп турган улустыҥ тоозы кӧп. Олордыҥ ортозында јерлештерис база ас эмес. Бӱгӱн бис контрактный служба ӧдӱп турган Эмиль СУРАЗОВЛО ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс. –Эмиль Геннадьевич, мал киштежип, кижи куучындажып таныжар дегениле, бойыгар керегинде айдып ийзеер? –Мен Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртында чыккам. Бу ок јурттыҥ школында 4-чи класска јетире ӱренгем. Ада-энем божоп\n«Тойгон-ток, толу-куруй, ток санаа»\nКалганчы јылдарда анчада ла јашӧскӱрим ортодо калыгыныҥ тереҥ тӱӱкилик, ич-кӧгӱстик учурлу байлыктарын, чӱм-јаҥдарын билбес, керексибес улус кӧптӧп јат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте баланыҥ байы, боочы-суулардыҥ, айыл-јурттыҥ байы, чӱм-јаҥдары керегинде кӧп бичимелдер чыккан ла кажызы ла башка бичик болуп кепке базылган. Тургуза ӧйдӧ газеттиҥ редакциязы алтай калыктыҥ аш-курсагыныҥ, мал-ажынаҥ алган курсак-тамагыныҥ байы, олорло колбулу чӱм-јаҥдары керегинде бичимелдердиҥ\nТаҥкылаарыла тартыжарыныҥ курч сурагы\nКӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱни – Пневмонияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱни. Кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱни – Таҥкылаарынаҥ мойноорыныҥ калыктар ортодогы кӱни ле кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱни — Ӧкпӧлӧрдиҥ удаган оорузыла тартыжарыныҥ кӱни. Кижиликтиҥ јеткерлӱ мындый ооруларыла тартыжарыныҥ онкӱндӱги ӧдӧр бу ӧйдӧ, кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада таҥкылаарыла тартыжарыныҥ курч сурактары» деп


Аттар (орустап лошади; латиндап Equus) — эмдиги ӧйдӧ јаҥыс арткан тындулардыҥ угынаҥ: семейство лошадиных (Equidae), непарнокопытныйлардыҥ отрядына кирип турган тындулар. Кладистический анализ аайынча шиҥжӱ иштер чӧлдиҥ зебралары ла эштектер европей аттардаҥ (Стенонныҥ) бӱткен деп темдектейт. Филогенетиканыҥ эҥ калганчы једимдериле аттардыҥ бӱткен ӧйи 4,0—4,5 млн јыл.\n1.1 Эволюциязыныҥ тӱӱкизи\n2 Эмдиги ӧйдиҥ аттары\n3 Ат ээлемде\n3.1 Экологиялык сурак\nСистематиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ систематиказы эмдиге ле јакшы јарт эмес, былааш-тартышту. Эҥ ле таркаган систематика аайынча, аттардыҥ угы 7 бар бӱдӱм ле бир канча јоголгон бӱдӱмдерди тоолойт:\nЈерлик ат (Дикая лошадь) (Equus ferus);\nАйылдыҥ ады (Домашняя лошадь) (Equus ferus caballus);\nПржевальскийдиҥ ады (Equus ferus przewalskii);\nКианг (Equus kiang);\nЈерлик эштек (Дикий осёл) (Equus asinus);\nАйылдыҥ эштеги (Домашний осёл) (Equus asinus asinus);\nКырдыҥ зебразы (Горная зебра) (Equus zebra);\nЧӧлдиҥ зебразы (Пустынная зебра) (Equus grevyi);\nБурчеллова деп зебра (Equus quagga);\n† Кӱнбадыш ат лошадь — тӱндӱк Америкада јӱрген ат, плейстоцен ӧйдиҥ учында јоголгон;\n† Стенонныҥ ады — Евразияда плиоцен — плейстоцен ӧйдиҥ бажында болгон, јоголгон;\n† Equus neogeus — Тӱштӱк Америкада плейстоценниҥ учында јоголгон ат, Amerhippus[en] укту ат.\nБу классификация јанынаҥ келишпей турган кӧрӱмдер бар. Эштек ле куланды кезикте башка ук (Asinus) эдип бӧлӱп, бу эки бӱдӱм арткандарынаҥ плиоцен ӧйдӧ айрылган деп јартайт. Пржевальскийдиҥ ады ла айылдыҥ ады эки башка бӱдӱм деп чотолот, нениҥ учун дезе хромосомаларыныҥ тоозы башка. Је кезикте олорды айылдыҥ аттарыла јаба чотойдылар. Палеогенетиктердиҥ айтканыла, Пржевальскийдиҥ аттары тӱбинде ботайский аттардыҥ јерликшиген ӱйези болор.\nКуландар эки бӱдӱмге бӧлӱп јат, кезик зоологтор кажызын ла башка бӱдӱм дежет. Башкы классификацияларда куландар 7 бӱдӱмге јетире. Кезик зоологтор чӧлдиҥ зебралары, бурчелловый зебра (Equus burchellii) ла квагг (Equus quagga quagga)зебра деп бӧлийт. Бу ӱч бӱдӱм зебраны кезикте бирге бириктиредилер, је олордыҥ јуугы ондый ла тыҥ эмес.\nЭволюциязыныҥ тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ эволюциязы казынтыларда чыккан сӧӧктӧрдӧҥ кӧрунет, сыны ийт ле кире агаш аразыныҥ тындузы пропалеотерий, туйгактардыҥ ордына сабарларлу болгон, 50 миллион јылга јаан сынду туйгактарлу ачык јерде јӱрер тынду боло берген. Мындый солыныш Тӱндӱк Америкада болгон, оноҥ бу аттар Евразияныҥ јерине јеткен Ол тушта Берингов пролив јок болгон. Аттардыҥ эволюциязы эоцен ӧйжӧ, 55 миллион јыл кайра башталган. Ол ӧйдӧ гиракотерий — эмдиги ӧйдиҥ аттарыныҥ башталганы болгон, сыны јабызак, ӧлӧҥ лӧ фрукты јиир тынду. Эмдики аттардаҥ чек башка: бажы, меези јаан эмес, кыска мойынду, коркок белдӱ, буттары кыска, узун куйрукту, оборы тӱлкӱнеҥ ле јаан эмес, буттарында тӧрт сабарлу.\n50 миллион јыл кайра гиракотерйдеҥ Orohippus (орогиппус) деп бӱдӱм табылган. Эҥ ле озо буттары ла тиштери солунып баштаган, ол кату курсакка кӧчкӧн. Ӱч миллион јыл кийнинеҥ орогиппустар эволюция болуп, Epihippus (эпигиппус) деп база јаҥы бӱдӱм аттар табылган. Бу ӧйдӧ климат билдире кубулып, Тӱндӱк америкада чала кургак климат келген, агаш-таш астап, ачык саванналар кӧптӧгӧн. Бу айалга аттардыҥ эволюциязына сӱреен тыҥ салтарын јетирген, бу тындулар јаҥы айалгага ӱренижер учурлу болгон. Олордыҥ оборы јаанап, кыймыгы тӱргендеп, курсагы јаҥыс ӧлӧҥ боло берген. 40 млн јыл кайра Mesohippus (мезогиппус) деп бӱдӱмдӱ аттар болгон. Сыны 60 см, бели коркок эмес, буттары, мойны, тумчучы узаган. Туйгактары тыҥ слынган. 35 миллион јыл кайра аттар Miohippus деп бӱдӱмге кӧчӱп, оозы-мурды база узаган. 35 миллион јыл кайра олор Miohippusдеп бӱдӱмге кӧчкӧн. Тиштери кату курсакка тыҥып, тӱйгактары табынча солунып бараткан. Олордоҥ ары, Merychippusтардаҥ (мерикгиппус), парагиппустар болуп кубулган, Сыны 1 метрге јеткен. Бажы эмдиги аттардыҥ бажына тӱҥей боло берген, меези бир канчага јаанаган.\nMerychippus (мерикгиппус) деп бӱдӱмдӱ аттар бир канча эволюционный линияга бӧлӱнген, олордыҥ кезиги јоголгон. Dinohippus доп ортодо бӱдӱм 4,4—4,5 млн јыл кайра, генетиктердиҥ айтканыла, Equus деп линия табылып, оноҥ ло ары эмдиги аттар, зебралар ла эштектер уулалган. 2,5 млн јыл кайра Equus деп бӱдӱмдӱ аттар Американаҥ Берингия ажыра Евразияга таркаган. Јуук Кӱнчыгышта (Ближнем Востоке) олор эштектер, онагралар ла аттар болуп, Ортодо Африкада зебралар болуп кубулган.\nЭмдиги аттар (современным одомашненным лошадям (DOM2)) бойыныҥ гендериле Пржевальскийдиҥ аттары болуп 43,8 муҥ јыл кайра кубулган. Ленский деп линияныҥ аттары (Equus lensensis) — 118,6 муҥ јыл кайра. Equus lenensis леп линия Тӱштӱк Сибирге јайылган. Кийнинде Тыва Республиканаҥ MerzlyYar_Rus45_23789 табылган Бий Хем леп ӧзӧкто Тоджинский аймакта Јаан Энесай сууныҥ бажында 24 000 јыл кайра табылган образец (После анализа графика основных компонент (PCA), филогенетической и f3-аутгрупповой кластеризации) Новосибирскте табылганынаҥ (33 200 јыл кайра ӧйдиҥ) митохондриальный ДНК-зы торт ло башка болгоны кӧрӱнет.\nТӱндӱк Америкада аттар VI чактыҥ (до н. э.) ортозында јоголып калган, XVI чакта колонизация ӧйинде бери айылдыҥ ады ла эштекти экелгендер. Кийнинде, бу аттардыҥ јерликшигенин мустангтар деп адаган. Ондый ок айалга Австралияда болгон, алдында мында аттар качан да болбогон.\nЭмдиги ӧйдиҥ аттары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ буттарында «сӧӧлдӧр» («каштанов») тӧрт санында ба, айса јаҥыс алын буттарында болгонынаҥ, ӧҥи ле куйругыныҥ тӱгиниҥ бӱдӱминеҥ аттарды эки-ӱч бӱдӱмге бӧлийдилер. Баштапкызы: (Equus) тӧрт санында «сӧӧлдӧрлӱ», куйругыныҥ кылдары барбайа ӧзӧт, экинчизи: эштектер (Asinus) — сӧӧлдӧр јӱк ле алын сандарында, узун кылдар куйругыныҥ учында ла, (је квагги ле дауныҥ куйруктарыныҥ кылы тӧзинеҥ ала ӧзӧт). Эштектиҥ бӱдӱмдери: «тигровый аттар» (Hippotigris), квагга, бурчелдиҥ зебразы ла кырдыҥ зебразы, Чапманныҥ зебразы, Гревиниҥ зебразы, айылдыҥ эштеги, онагр, кулан (джигитей) (E. hemionus), кианг (Е. kiang) ла африкан эштек, Аттардыҥ бӱдӱмдери: айылдыҥ ады, тарпан, Пржевальскийдиҥ ады,\nАйдарда аттар деп тындуныҥ 9—12 бӱдӱми бар. Бой бойыныҥ ортозына скрещиваться эдип, кайлыкталып јат, кайлыкталган мал балдар јок болор, је кезиги кайлыкталып кӧптӧйт. Айылдыҥ ады ла эштектиҥ кошмогы кулун јок болот, айылдыҥ ады + джигетай, + дау (эмезе квагга), + (эштек+зебра), + (а.ады + квагга), эштек ле ат, зебрала, о.ӧ. Олордыҥ кезиги јакшы темдектериле јаан учурлу болот.\nТамбелина деп бее 2006 јылда Миссури штатта Сент-Луис калада телекей ичинде эҥ ле кичинек ат деп чотолгон, сыны 44,5 см болгон.\nСША-да Висконти штатта Смоуки Холлоу деп ферманыҥ (Бельгийская упряжная лошадь) Большой Джэйк деп чололу ады телекейде эҥ јаан ат деп чотолгон, сыны 210,19 см.\nАт ээлемде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈобожыдып, ӱредип алган аттар ла эштектер, паровой ло электрический двигательдер табылгалак тушта, кӧп сабада уур иштерди эдетен болгон. Ат транспортто јаан учурлу болгон, кош тартар, гужевой транспорт, таҥынаҥ јорторго керектӱ болгон.\nДжеймс Уатт паровой машинаны сананып эдерде, оныҥ кӱчин аттыҥ кӱчиле теҥдеген, мощностьтыҥ кемин «лошадиная сила» деп кемјиир боло берген.\nЭкологиялык сурак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаан калаларда двигатель табылгалак тушта экологиялык сурак турган: аттардыҥ бок-сидиги. Бир ат конок туркунына 15 кг ӧтӧк лӧ 4 литр сидик салатан. XIX чакта Лондондо, Парижте ле Нью-Йоркто транспортто 200 муҥнаҥ ала 500 муҥга шыку аттар иштейтен, оромдордо сӱреен кӧп ӧтӧк болотон. Каланыҥ оромдорын арчып арутаары аттардыҥ ордына кӧӧликтер XX чакта келерде јаҥыс оҥдолгон.\nЈаан каталанский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарский исторический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ат&oldid=27208"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 куран ай 2021, 00:34.


Ајаруда – Акташ јурттыҥ сурактары - altaicholmon\nАјаруда – Акташ јурттыҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Акташ јуртыныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык сурактары аайынча ишмекчи јуунды баштап ӧткӱрди.\nМынаҥ озо ӧйдӧ таланыҥ башкараачызы Акташтагы јурт јеезениҥ ичкери ӧзӱмине, мында јуртап јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине, олордыҥ айалгазына, аргаларына јарамыкту, тузалу башка-башка ууламјылардыҥ чокымдалып темдектелген иштиҥ планын белетеп тургузары јанынаҥ јакылта берген болгон.\nОл сурак аайынча ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына эдилген иш керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской этти. Онойып, таланыҥ башкарузыныҥ турчылары Акташ јаар ишмекчи јол-јорыкла јӱрген. Jол-јорык ӧйинде муниципалитеттиҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузыла јуун ӧткӱрилген. Шак ол јуунда бу јурттыҥ ӧзӱмдӱ јолы аайынча мынаҥ ары туура салбай бӱдӱретен иштиҥ чокым ууламјылары чокымдалган. Онойдо ок бу ла јуунда «јолдыҥ картазы» белетелип тургузылганы керегинде таланыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы бойыныҥ јетирӱзинде аҥылап темдектеди.\nБӱгӱнги кӱнде бу јурт јеезеде 2,4 муҥ кижи јуртап јат, онызы Улаган аймактыҥ эл-јоныныҥ 20,8 проценти. Акташ јурттыҥ одус проценттеҥ ажыра эл-јоны иштегедий аргалу-чакту деген улустыҥ категориязына келижет. Бюджетный бӧлӱкте 290 кижи иштеп јат.\nТаланыҥ башчызыныҥ чокымдаганыла, толо кемдӱ, турулталу ишти ӧткӱрерге, эҥ ле озо јурт јеезениҥ јеринде јербойында бойы башкарынарыныҥ органын тӧзӧӧри јанынаҥ суракка аҥылу ајару салар керек. Шак ол јербойыныҥ јаҥыныҥ органы аймактыҥ ла республиканыҥ јаҥдарыла једимдӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иштегедий аргалу болзын.\nКӱскиде, сыгын айда, јурттыҥ Совединиҥ депутаттарын јетире тударыныҥ талдаштары ла онойдо ок јурт јеезениҥ јаанына талдаштар ӧдӧр. Александр Бердников текши эл-јонды муниципал талдаштарга каруулу болзын ла јурттыҥ јадын-јӱрӱми, ӧзӱми учун оорып јӱрген улусты талдап алзын деп баштанды. Оныҥ айтканыла, сӧзине турар, ижи эрчимдӱ, чындык кӧрӱмдӱ, эдер-тудар улус јуртта бар. Jерлештериниҥ, текши јурттыҥ айалгазын, аргаларын јакшы билер, бир сӧслӧ, јериниҥ ээзи болзын.\nJуунда Акташтагы јурт јеезениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген иш јанынаҥ Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева јетирӱ этти.\nАкташ јуртта јонјӱрӱмдик бӧлӱкти ӧзӱмниҥ кӧнӱ јолыла ӧскӱрер амадула јуртта культураныҥ байзыҥын тудары темдектелген. Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Улаган аймактыҥ јааны Никита Санинге культураныҥ байзыҥыныҥ ӱлекер-сметный документациязын белетеп баштазын деп јакылта берген. Келер јылда јаҥы байзыҥды тударын баштап ийер керек.\nОнойдо ок јуртка стадион, хоккейный коробканы тудары база темдектелген. Jурттыҥ школыныҥ јабынтызын солыыры, школдо республиканыҥ ӱредӱчилерине јуулып, ченемелле, јаҥыртуларла ӱлежер, таныжар (стажировочный площадка) јерди белетеери јанынаҥ айдылды. Эл-јонныҥ, јашӧскӱримниҥ су-кадыгын тыҥыдар амадула стадион до, хоккейный коробка да сӱреен керектӱ. Келер ӧйдиҥ улузын таскадып ӱредериниҥ айлагазы бастыра јанынаҥ аҥылу ајаруда. Акташ јурттыҥ кӱӱлик школыныҥ ӱренчиктериниҥ једимдери тала да, ороон до кеминде кӧп. Jуунда Александр Бердников ӱренчиктерге керектӱ кӱӱлик ойноткыларды алары јанынаҥ јакылта берди. Шак бу јуунда ӱредӱчилер ондый суракла баштанган.\nJурттыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген јаан учурлу бӧлӱктердиҥ бирӱзи эл-јонды ишле јеткилдеери болды. Чокымдап айтса, мында јолын јаҥы алынып јаткан аргачыларга тузалу профессионал ӱредӱ ле керектӱ јӧмӧлтӧ-болуш конкурсла ӧдӧр. Александр Бердников эл-јонло бизнес-пландарды бир аайлап, тӧс јерди тӧзӧӧри јанынаҥ јакылта берди. Jуун ӧйинде эл-јонго јарамыкту иштиҥ бӱдӱмдери керегинде шӱӱлтелер болды, темдектезе, куштыҥ минифабриказын ачары ла агашты јарары аайынча ишти баштап тӧзӧӧри.\nТуштажу ӧйинде јурттыҥ фермерлериниҥ аймактыҥ јурт ээлемине јӧмӧлтӧ-болужын јетирер арга-чыдалы јок болгоны база темдектелди. Шылтагы јериниҥ ар-бӱткендик айалгазында, мал-аштыҥ одоры болгодый јерлер јок болгонында. Таланыҥ башчызыныҥ чокымдаганыла, јурт јеезениҥ мал-аштыҥ азыралы јанынаҥ аргазы кирелӱ. Jе бу ок ӧйдӧ коштой айылдаш Чибит јурттыҥ јерлериниҥ кӧп јаныныҥ ээзи бир ле кижи болуп јат. Ӱзеери бу јерлер тузаланылбай јат. Эмезе чике учурыла тузаланылбай турган болуптыр. Jуунда керектӱ экспертизаны тӧзӧп ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте јарадылды. Онойдо ок јуртээлемдик кооперативтиҥ ээзиле куучын-эрмекти ӧткӱрери ле арга-айалга келишкенче Акташтыҥ фермерлерине бош јерлерди берери јанынаҥ база јолду шӱӱлте јараду алды.\nАзый Акташта горно-металлургический предприятие иштеген. Оныҥ ар-бӱткенге, эбире курчаган јерге јетирген каршузын јоголтор амадула јуртта таштанчыны тӧгӧтӧн јерди рекультивировать эдери база темдектелген. Jуртта агашты јарып белетеер ишти ӧскӱрер иш база туура салбас иштиҥ тоозына кийдирилди.\n«Бистиҥ ижистиҥ амадузы, тӧс учуры — эл-јонго јадарга амыр-энчӱ, јарамыкту айалганы тӧзӧӧри. Меге Акташ јуртта улай ла болорго келишкен, бис јаантайын туура салбас сурактардыҥ аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик кӱӱн-тапла чыгатаныс, Ончо ууламјыларла аайы-бажына чыгарга, башкаруныҥ камызын тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлте јарадылган. Ончо министерстволор ло ведомстволор бойлорыныҥ шӱӱлтелерин кийдирген. Бу сурактардыҥ аайы-бажына ээчий-деечий бӧлӱктеп чыгарыс. Акташ јурт кыйалтазы јогынаҥ болзын, улузы мында ла тӧрӧл јуртында артсын деп кӧдӱрилген ле тургузылган сурактардыҥ аайы-бажына чыгарыс» — деп, Александр Бердников адакыда чокымдады.\nТаланыҥ башчызы тургузылган ла темдектелген иштиҥ јӱрӱмде бӱдерин бойыныҥ аҥылу ајарузына алды.


Јӱсјылдык једимдери оморкодот - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ады-јолы элбеде јарлу эл библиотеказы бойыныҥ тӱӱкилик учурлу 100 јылдыгын ӧткӧн 2020 јылда темдектеген. Је коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам байрамдык кӧдӱриҥилер, ол тоодо билим-практикалык конференция ла кӧдӱриҥилӱ јуун 2021 јылга кӧчӱрилген.\nЭл театрдыҥ јаан залында ыраак-јуук тергеелердеҥ келген айылчыларды, туружаачыларды Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ председателиниҥ адынаҥ АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, Эл Курултайдыҥ экономика, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председатели Радмила Пекпеева, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков ло оноҥ до ӧскӧлӧри уткудылар.\nЭжер Ялбаков бойыныҥ уткуулду сӧзинде эл библиотеканыҥ тӱӱкилик учуры јанынаҥ мынайда айтты: «Эл библиотека тӧзӧлгӧнинеҥ ала Туулу Алтайдыҥ санаа-шӱӱлтезиниҥ телкемин јууп тӧзӧӧр ишти кӧнӱ улалтып, оныҥ билим санаа-шӱӱлтезине, ӱредӱлигине ле культуразына јаан камаанын јетирген. Библиотеканыҥ эҥ јаан байлыгы оныҥ бирлик кӱӱн-тапла, амадула ак-чек ле једимдӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан ӧмӧлиги. Шак олор бичикке кычыраачыны јууктадары, јилбиркедери јанынаҥ иштеп јат. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ оморкодузы болуп јаткан тӧс библиотеканыҥ ӧмӧлигине экинчи јӱсјылдыктыҥ башталганында јаҥы једимдер, јаҥы шӱӱлтелер, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин кӱӱнзейли. Тӧс библиотеканыҥ тӱӱкилик јолы ачык болзын».\nВице-премьердиҥ айтканыла, библиотека бойыныҥ юбилейлик јылында кычыраачыларга сӱрекей эптӱ ле јакшынак јер боло берди. Эл библиотеканыҥ фондторыныҥ кӧп јаны элкем-элбек телкемде, онызы дезе кычыраачыларга база сӱрекей јарамыкту ла эптӱ.\nКӧдӱриҥилӱ, байрамдык айалгада эл библиотеканыҥ ак-чек, ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарына бийик кайралдар табыштырылды. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи деген кӱндӱлӱ ат-нере Россияныҥ калык чӱмделгезиниҥ В. Д. Поленовтыҥ адыла адалган государстволык Туразыныҥ директорыныҥ ордынчызы Андрей Беляевке адалды. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла эл библиотеканыҥ краеведение ле национальный библиография бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Моможокова кайралдатты. АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары эл библиотеканыҥ ишчилери Светлана Лукьяновага, Наталья Русскихке ле Светлана Сумачаковага табыштырылды.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Эл Курултайдыҥ адынаҥ байрамла Радмила Пекпеева уткуды. Оныҥ темдектегениле, библиотека узун ла јаан тӱӱкилик јолын ӧткӧн лӧ бӱгӱн дезе ичкери ӧзӱмдӱ јолында. Тергеениҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы јартамал учурлу ла культуралык ижинде эл-јонго билгирдиҥ одычагын ла мында иштеп јаткандар бойлорыныҥ јӱректериниҥ јылузын акту кӱӱнинеҥ јетирет.\n«Бу ӧйдиҥ туркунына ӧмӧликтиҥ ле оныҥ ишчилериниҥ бичикке чындык сӱӱжи, оны ӱренери ле јартап айдары тӧс лӧ ичкери апарар ийдези болуп артат» — деп, парламентарий темдектеди.\nПарламенттиҥ комитединиҥ јааныныҥ сӧзиле бӱгӱнги јетирӱлик јондык библиотеканыҥ алдына ичкери ӧзӱмниҥ јаҥы амадуларын тургузат: библиотечный иште јаҥыртуларды ӧткӱрери, библиотечный јеткилдештиҥ јаҥы бӱдӱмдерин ле эп-аргаларын кийдирери, библиотечный јеткилдешти чыҥдый, эптӱ эдип јетирери.\nЭл библиотеканыҥ учурлу кӱнинде билгирдиҥ ле јетирӱлердиҥ тӧс јериниҥ ончо ишчилерин, онойдо ок айылчыларды, кычыраачыларды уткуп, бек су-кадык, билгирге, јаҥыга јилбӱӱ ле библиотекага јаан сӱӱш кӱӱнзеп, Радмила Пекпеева Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самаразын ӧмӧликке табыштырды.\nЭл библиотеканыҥ ишчилерине, айылчыларына тергеениҥ госоркестриниҥ (дирижеры Россия Федерацияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев), госфилармонияныҥ артисттериниҥ, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ле тергеениҥ аймактарыныҥ јайаан јайалталарыныҥ байрамдык ойын-концерти ӧтти.\nБу ла кӱнде тергеелер ортодо «Бичик, Кычырары, Библиотека тергеениҥ культуралык јӱрӱминде» деген билим-практикалык конференция бойыныҥ ижин улалткан. Конференцияныҥ пленарный јуунында онноҥ ажыра улус јетирӱлерин, ол тоодо видеозапись ээжиле эткендер.\nКонференцияныҥ ижинде Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Красноярсктыҥ, Екатеринбургтыҥ, Новосибирсктиҥ, Томсктыҥ, Барнаулдыҥ чыгартулу улузы турушты. Онойдо ок республиканыҥ аймактарыныҥ чыгартулу улузы туружып, јетирӱлериле таныштырды. Тергеелер ортодогы конференцияныҥ турултазы аайынча материалдардыҥ јуунтызы кепке базылып чыгарылар. Јуунтыда онойдо ок конференцияныҥ айылчыларыныҥ докладтары база јарлалар.\nБилим-практикалык конференция ӧйинде эл библиотекада президенттиҥ библиотеказыныҥ тергеелик тӧс јери кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nПрезиденттиҥ библиотеказыныҥ ла М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи 2015 јылдаҥ ала башталган. Шак ол ӧйдӧ президенттиҥ библиотеказына Алтай Республикадаҥ электрон кӧрӱге керектӱ материалдар аткарылган. Кӧрӱ дезе Россияда ЮНЕСКО-ныҥ бастыра телекейлик энчи-байлыгыныҥ объекттерине учурлалган.\n2016 јылдыҥ кӱӱк айында эл библиотекада президенттиҥ библиотеказыныҥ аргаларына ыраактаҥ тузаланар тӧс јер ачылган.\nБилим-практикалык конференция ӧйинде эл библиотеканыҥ јаҥыртылган актовый залында «Ойротия в зеркале литературы» деген бичиктиҥ таныштырузы ӧтти.\nБичиктиҥ таныштырузында оныҥ тургузаачылары-авторлоры филология билимдердиҥ кандидаттары Эльвира Чинина ла Татьяна Шастина, «Полиграфика» бичик басманыҥ адынаҥ Николай Тенгереков, эл библиотеканыҥ директоры Светлана Штанакова туружып, куучын айттылар.\n«Ойротия в зеркале литературы» деген антологияда Ойрот автоном областьта бичилген ле Ойрот автоном область керегинде орус, алтай тилдерле бичилген тексттер, олор 1922-1947 ј.ј. темдектелген, чуктай јуулып јарлалат.\nБичиктиҥ амадузы — Ойротияныҥ јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып, башка-башка ууламјыларла (литература, журнал-газеттер ле о. ӧ.) келер ӧйгӧ эрчимдӱ иштегенин, јеткен једимдерин кӧргӱзери.\nЧике бажында чӱмдӱ сӧслӧ иштеген сӧстиҥ устары келер ӧйдиҥ бичиичилерине, билимчилерине, журналисттерине тайанатан јарамыкту арга берген, айалга белетеген.\nАр-бӱткени бузулбаган, оодылбаган, албатызы јайалталу Ойротия јаар тӧс јердиҥ јайаандыгыныҥ, кеендигиниҥ улузы келип, јорыктап, кайра јанып, јилбилӱ этнографиялык бичимелдерин, очерктерин бичиген. Алтайга, Ойротияга јилбӱӱ јаан болгон. Шак ийделӱ сӧстиҥ устарыныҥ јайаан иштериниҥ шылтузында Ойротия телекейге эжигин ачкан.\nЈуулгандарга Татьяна Шастина ла Эльвира Чинина Ойрот автоном областьтыҥ (1922-1948) айалгазын, аргаларын литератураныҥ, чӱмдӱ сӧстиҥ устарыныҥ артыргыскан эрјинедий энчи байлыгы керегинде толо ло јилбилӱ куучындадылар. Бу мындый јакшы туштажуларды ӱренеечилерле, кычыраачыларла ӧткӱрип турза, турултазы бийик болорында алаҥзу јок. Николай Тенгереков бойыныҥ куучынында бу бичикти база бийик баалады.\nЭл библиотеканыҥ ишчилери бу бичикти белетееринде эрчимдӱ турушкан. Бичиктиҥ авторлоры бу библиотеканыҥ директорыныҥ ордынчызы Марина Алушкинаныҥ архивтерле иштеп, солун фотојуруктарды тапканын аҥылап темдектедилер.\nОнойып, эл библиотека бойыныҥ 100 јылдыгын бийик кеминде темдектеди.


«Балдарарды спортко экелигер...» - altaicholmon\n«Балдарарды спортко экелигер…»\nГазедистиҥ бӱгӱнги номеринде кычыраачыларысты самболо Россияныҥ спортыныҥ узы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Айабас ЯЙТАКОВЛО таныштырадыс.\n—Jаҥжыкканы аайынча озо баштап бойыҥ керегинде куучындап ийзеҥ?\n—Мен 1984 јылда Горно-Алтайск калада чыккам. Адам Мӧҥӱнчи Яковлевич бойы тазыктыраачы, энем Вера Васильевна узак јылдарга бухгалтер болуп иштеген улус болор. Кожо чыккан Айас карындажым ла Чечек сыйным бар. Сегизинчи класска јетире 7-чи таҥмалу школдо ӱренгем. 11-чи классты 6-чы таҥмалу школдо божотком. Школдыҥ кийнинеҥ Новосибирскте јолдордыҥ ла колбулардыҥ Сибирский государственный университединде таможенный керекке ӱренгем. 2006 јылда ӱредӱмди тӱгезип, јангам. Бир јылдаҥ тазыктыраачыныҥ ижин бӱдӱрип баштагам. Мында иштегеним он јылдаҥ ажа берди. Тазыктыраачыныҥ ижи меге јарайт. Оогош балдарла, јаан уулдарла иштейдим. Ӱренчиктеримнеҥ ӱч кижи Россияныҥ јуунты командазында болгон. Олор: Герман Токарев, Айвар Ямончиряев ле Айабас Яграшев. Он кире кижи Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Тургуза ӧйдӧ тазыктыраачыныҥ ижиле колбой республиканыҥ олимпий спортшколыныҥ директорыныҥ ӱредӱ-спортивный иш аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱредим. Билелӱ, эш-нӧкӧримле кожо бир бала чыдададыс.\n—Спорт сеге не дегени?\n—Мениҥ санаамла, спорт кижиле јаба, јӱрӱминде кожо барар, оныла тудуш болор учурлу. Бистиҥ улуста кандый эди: спортло јаҥыс школ, институт ӧйинде тазыктырынадылар. Оныҥ кийнинде биле тӧзӧп, ишке чыкканда, спорт улустыҥ јӱрӱминеҥ араайынаҥ јылыйып калат.\nБисте муҥдар тоолу темдектер бар: качан тӧртӧн јашту уулдар спортло тазыктырынып, бийик једимдерге једет. Олор јӱрӱминде де једимдӱ улус болуп јат. Оныҥ учун оогош балдарды спортло тазыктырынарын таштабазын деп таскадарга кичеенедим. Кийнинде билелерин корып ийер, байа бир тоомјылу эрлер болзын деп. Спорт — ол дисциплина, бойын тудунып билери. Ӱренчиктеримди тазыктырулардаҥ алган билгирлерин тегин улуска удура тузаланбазын деп ӱредедим. Алтай уулдарды ла кӧдӱрер деп, албаданып јадым (каткырат).\n—Спорт сеге не болуп турганын јартадыҥ. Эмди, айса, самбо сеге не болуп турганын айдып берериҥ?\n—Самбо мениҥ јӱрӱмимде коркышту јаан учурлу. Адам тазыктыраачы учун, кӱӱнзе де, кӱӱнзебе де, самбо деген сӧсти оогоштоҥ ала угарга келишкен. Самбо ло дзюдо меге спорттыҥ баштапкы јерде турган бӱдӱмдери болуп јат. Ол спорттыҥ конкурентный, российский бӱдӱми. Бистиҥ тергееде самбо сӱрекей јакшы ӧзӱм алынат. Мында аймактарда иштеп турган тазыктыраачылардыҥ ӧткӱрип турган јаан ижин темдектеер керек. Олор кийнинде турулталар экелип турган спортчыларды тазыктырып баштайт. Алтай Республикада самбоныҥ федерациязы бир јаан ла нак биле, ӧмӧлик болуп јат. Бис бой-бойысты јӧмӧп јадыс.\n—Тургуза ӧйдӧ тазыктырып турган улустыҥ тоозы канча?\n—Бӱгӱнги кӱнде мен ӱч группаны тазыктырадым. Баштапкы группада јаан уулдар, ол тоодо спорттыҥ устары, кандидаттар — бастыра он эки кижи. Орто группада 11-13 јашту он бала јӱрет. Оогош группада 6-7 јашту 15-16 кижи тазыктырынат. Мында јаҥыс ла уулдар эмес, кыстар да бар.\n—Сениҥ санааҥла, самбо качан бирде спорттыҥ олимпий бӱдӱмдерине кирер бе, кирген соҥында, олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилдери болгодый јерлештерис бар ба?\n—Мен сананзам, самбо спорттыҥ олимпий ойындарыныҥ программазына кыйалтазы јоктоҥ кирер. Не дезе, ол јаҥыс ла Россияда ла Азияда эмес, бастыра јер-телекей кеминде ӧзӱм алынат. Телекейдиҥ чемпионаттарында ла первенстволорында туружып турган ороондордыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Бисте дезе самболо олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилин таскадарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн. Школ, тазыктыраачылар, самбоныҥ ӧзӱминиҥ тӱӱкизи, аргалар бар. Келер јуук ӧйдӧ кийдирилген болзо, ол биске јаан сӱӱнчи болор эди. Jе бу ок ӧйдӧ конкуренция сӱрекей јаандай берерин база оҥдоор керек.\n—Бисте спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейдиҥ јеҥӱчили бар…\n—Эйе, Виталий Уин — телекейдиҥ јеҥӱчили. Бу јаан маргаанда экинчи ле ӱчинчи јерлерге чыккан спортчыларыс бар. Текшилей алза, бисте телекейлик маргаандардаҥ онго јуук медаль бар.\nКандый ла једимге једерге, тыҥыда иштеер керек. Ол ло јайалта — ишти јеҥип болбос. Учы-учында тӱҥей ле иш јеҥер. Иш, чыдамкай кӱӱн-санаа, бойын спортко беринери, тоомјы ла дисциплина јаантайын једимдерге, турулталарга экелер. Оны керелеген кӧп темдектер бар. Качан кижи дисциплинаны буспай, коркышту иштеп турза, јакшы турулталарга једет. Тазыктыраачы дезе байа спортчыга једимдерге једерге болужат. Ол кайда да спортчыны тӱзедет, кайда да јӧмӧжӧт. Jедим озо ло баштап спортчыныҥ бойынаҥ камаанду. Оныҥ учун спортло тазыктырынарга келген уул эмезе кыс бийик једимдерге једерге турган болзо, тыҥыда иштеерге белен болор учурлу.\nСпортло тазыктырынган, эди-каны, кӧгӱс-кӧрӱми бек улус јӱрӱминде де једимдӱ болот. Олорды ишке де јакшы аладылар. Бисте тазыктырынып турган кӧп тоолу уулдар МВД-да, ФСБ-да, ОМОН-до ло ӧскӧ дӧ ийделӱ структураларда иштегилеп јат. Спортчыларды јаантайын тооп ло баалап турганын база ундыбайлы. Оноҥ, кижи спортло тазыктырынып, кандый бир једимдерге јетпезе де, ол оныҥ јӱрӱмине качан да артык болбос.\n—Тазыктыраачы болуп узак ӧйгӧ иштеп келериҥде, мындый сурак берейин. Кандый бир јайалталу уулчакты кӧрӱп, оны бойы тазыктырар, ӧскӧ тазыктыраачыларга бербес деген тартыжулар слер ортодо болуп јат па?\n—Айса болзо, кайда да болуп турган. Jе бисте андый ачык тартыжулар болбой јат. Мен бойым кандый бир јайалталу уулчакты бойыма тартып аларга качан да албаданбагам. Байа уулчак тазыктырынып јӱрӱп калар, а тазыктыраачы-коллегаларыҥла кожо оноҥ ары иштеер керек. Кемди де блаажатан деген оҥдомол бисте јок.\nБала бойы ӧскӧ тазыктыраачыга барарга албаданып турган учуралдар болуп јат. Андый бала биске келген соҥында, ого «озо баштап сениҥ тазыктыраачыҥ биске телефон согуп, сени божодып јатканын айтса, бис сени тазыктырып баштаарыс» деп айдадыс. Орустап айткажын, интригалар болбос учурлу. Тегин де бистиҥ, алтайлардыҥ, тоозыс ас болзын.\nПрофессионал спортто андый учуралдар болуп јат. Анда тазыктыраачы профессионал спортчыны тазыктырганы, белетегени учун јаан ишјал алат.\n—Сен бойыҥ база кӱрешкеҥ эмезиҥ бе?\n—Эйе, мен С. Н. Грушинде тазыктырынып баштагам. Сергей Николаевич РФ-тыҥ физический культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы болуп јат. Бу кижи мени кӧпкӧ ӱреткен, мен оны јаантайын тооп јӱредим. 10-11-чи класстарда адамда тазыктырынып баштагам. Новосибирскте ӱренеримде, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы С. В. Плотниковто тазыктырынгам. Су-кадыгымла колбой тӧрт кире операция эттирткем. Оныҥ учун јаан једимдерге једерге келишпеген. Тазыктыраачыныҥ ижине келип, тазыктырынарын таштабагам. Мынайып, ӱренчиктериҥе спаринг-партнер болодыҥ, анайда ок олорго тем кӧргӱзерге кичеенедиҥ.\n30 јаштуда самболо Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативин бӱдӱргем. Ол ло јылда Россияныҥ јуунты командазына ӱч спортчы, спорттыҥ алты узын ла Европаныҥ призеры Айвар Ямончиряевти белетеген учун Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы боло бергем.\n—Тургуза ӧйдӧ кандый маргаандарга белетенедер?\n—Дзюдоло ӧдӧтӧн Сибирьдиҥ ле Россияныҥ чемпионаттарына белетенедис. Бистиҥ иш бӱткӱл јыл туркунына ӧдӧт. Ӱредӱлӱ јылда балдарла, студенттерле иштеп турган болзос, јайгыда ӱредӱ-тазыктыру иштер, лагерьлерде сборлор ӧткӱредис.\n—Адакыда кычыраачыларыска кӱӱнземелиҥ?\n—Спортты сӱӱгер, јандырузы кыйалтазы јоктоҥ болор. Балдарарга, јуук улузыгарга тем болугар. Балдарарды спортко беригер. Мында кандый бӱдӱмге берерге турганар учурлу эмес, учурлузы — спорт ло болзын. Бисте грек-рим кӱреш тыҥ ӧзӱм алынган. Анайда ок спортивный акробатика ӧзӱм алынат. Спортло тазыктырынарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлӧт — спортивный площадкалар, стадиондор, футбол ойноор јалаҥдар тудулат. Балдарарды компьютердеҥ, планшеттеҥ, телефонноҥ айрып, спортко, тазыктыраачыларга экелигер. Бойор до тазыктырыныгар.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын.


Jаҥыс ла ичкери... - altaicholmon\nJаҥыс ла ичкери…\nЈаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында кенектердиҥ онкӱндӱгине учурлай туштажу ӧткӧн. Анда республикан СМИ-лердиҥ журналисттериле эки эпши — Анна Юрьевна КАЗАНЦЕВА ла Елена Васильевна КАЗАНЦЕВА тушташкан.\nБу улус кенек балдар чыдадат. Јӱрӱминде мындый јаан ченелтелер ӧдӱп јаткан бу эки келин бастыра арга-кӱчин балдарыныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын эмеш те болзо бийиктедерге берет. Олор кандый ла иштерде, ол тоодо баш федерал инспектордыҥ ишмекчи группаларында, координационный советтердиҥ јуундарында јаантайын туружып турган эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱмдӱ ӱй улус. Салымдары анайып келижип, кенек балдардыҥ энелери болуп, мындый болчомдордыҥ бастыра курч сурактарын олор билер.\n«Звезда Алтая» республикан газеттиҥ, оныҥ баш редакторы Алена Казанцеваныҥ баштаҥкайыла редакцияда кандый ла тема аайынча јакшынак та, тузалу да туштажулар ӧдӱп турганын темдектеер керек.\nТуштажуга келген Анна Юрьевнаныҥ айтканыла, ол Елена Васильевнала кайда да беш јыл кайра танышкан. Анна Юрьевнаныҥ кызычагы ДЦП-лу, эмди тогус јашту. Баштап тарый оору кызычагыла кожо кандый уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ келишпеген деер. «Ол тушта биске кем де болужып болбос деген санаалар да болгон. Је бир катап Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш аайынча бӧлӱги кенек балдардыҥ сурактарыла колбулу керек-јарак ӧткӱрген. Анда мен Елена Васильевнала танышкам. Ол кӱннеҥ ала јӱрӱмим солынып баштаган. Ада-энелердиҥ биригӱзи, олорго тап-эрик сурактар аайынча јартамалдар берип турган улус бар болгонын билип алгам» — деп, Анна Казанцева айткан.\n—Бистиҥ керектӱ јасактарды билбес болгоныс, тап-эрик сурактарды оҥдобой турганыс кӧп буудактар јетирген. Бисте кандый тап-эриктер, јеҥилтелер бар болгонын кем де айтпайтан. Билеҥде кенек бала табылган да болзо, ол ло су-кадык балдар чылап, балдардыҥ садына, школго барар тап-эригис бар болгонын билбейтенис – деп, ол куучынын улалткан.\nБыјыл јайгыда «Кенек балдардыҥ ада-энелери» деп бастырароссиялык јондык организация тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы кенек балдарлу билелерди јӧмӧӧри болуп јат. Ӱлӱрген айда бу организацияныҥ тергеелик бӧлӱги республикабыста ачылган ла оны Анна Юрьевна башкарат.\nЕлена Васильевна кӧп балдарлу эне. Оныҥ бир кызычагына «эрте бала тужыныҥ аутизми» деген диагноз тургузылган эмтир. Тургуза ӧйдӧ кызычагы он эки јашту. Эки эпши балдарыныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын оҥдолторго албаданат. Бир јерде турбай, бу ууламјы аайынча керектӱ билгирлер алат, оору балдарлу ӧскӧ ада-энелерге болужат.\n—Бу ууламјыла колбулу јасакберимди бастыра билип аларга келишкен. Чын јӱрӱмдеги айалгалар јасакберимде айдылганына келишпей јат. Оныҥ да учун кӧп тӱзедӱлер кийдирер керек. Нези келишпей турганын, кандый тӱзедӱлер кийдирерин бис јакшы билерис. Оныҥ учун јаҥныҥ органдарыла кожо ӧткӱрген ӧмӧ-јӧмӧ ижис турулталу болот. Темдектезе, «Доступная среда» деген программа аайынча пандустар јазалган. Кезик учреждениелер байа пандустарды анаар ла эдип салган. Бис бу иштерге киришкен соҥында, пандустарды јазап эдип баштагандар. ГИБДД биске база јакшы јӧмӧжӧт. Автопарковкаларда «кенек улуска» деген темдектер тургузылат – деп, эпшилер айткан.\nЕлена Васильевнаныҥ балазы кӱнде эки сааттыҥ туркунына школдо ӱренет. Ол каланыҥ 10-чы таҥмалу школына барып турган эмтир. Елена Васильевнаныҥ айтканыла, Горно-Алтайсктыҥ јаҥыс ла кенек эмес, је анайда ок су-кадыгы уйан балдарыныҥ кӧп сабазы бу школдо ӱренет. Анда талдама специалисттер, педагогтор иштеп турганын ол темдектеген. Елена Васильевнаныҥ балазы бу школдо ӱредӱчизинеҥ таҥынаҥ уроктор алат, анайда ок текши урокторго јӱрет. Быјыл кызычагы тӧртинчи класста, эзенде јылда бежинчи класска кӧчӧр лӧ ӱзеери јаҥы предметтер кожулар. Ол тушта балазын бир эмес, бир канча ӱредӱчи ӱредер. Балазына кӱчке келижер деп, энези санааркайт. Је андый да болзо, бир де јана баспай, јаҥыс ла ичкери барар деген кӱӱн энезинде тыҥ деп сезилип турды.\nАнна Юрьевнаныҥ балазы уур бӱдӱмдӱ ДЦП-лу. Андый да болзо, ол Кызыл-Ӧзӧктиҥ текшиӱредӱлик школына ӱренип барган. Школдо эмеш јеҥил предметтерге (јуранары, технология, кӱӱ) јӱрет. Эмеш уур деген предметтерди айлында ӱренет. Анна Юрьевна школдыҥ администрациязы јаантайын јӧмӧжӧргӧ турганын, клазыныҥ ӱредӱчизи јаан ченемелдӱ педагог болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, баштап тарый балдардыҥ садында да, школдо до бастыразы ла «бис слердиҥ балагардаҥ коркыйдыс» деп айдыжатан. Је андый да болзо, Анна Юрьевна бир де кайра баспай, балазын садикке јӱргӱстирген ле эмди школго апарып јат. Ол јаҥы тӧзӧлгӧн јондык организация ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерстволо кожо бу мындый балдарды ӱредериниҥ курч сурактарыныҥ аайына ӧмӧ-јӧмӧ чыгарга албаданар деп айдат.\nЭки эпши балдарына бу јӱрӱмде эмеш те болзо јеҥил болзын деп, бастыра арга-кӱчин берет. Олор балдарыла кожо болчомдорго учурлай ӧткӱрилип турган бастыра керек-јарактарда, ойын-концерттерде, фестивальдарда ла оноҥ до ӧскӧзинде туружат.\nБаланы эмоционально-психологически јанынаҥ су-кадык болор, комплекстери ас эттире чыдадып алар деген амаду турат. Эки эпши республиканыҥ, ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ мындый ок ада-энелерле таныш. Кожо кӧп куучындажат, сурактарыла, олорды чечкедий ченемелдериле ӱлежедилер.\nЭмди билим јаан алтамдарла ичкери барып јатканы керегинде эпшилер база айткан. Олор мындый диагнозту оору улуска аҥылу сенсорный клавиатуралар, оноҥ до ӧскӧ кӧп јазалдар бар болгонын темдектеген. Айса болзо, андый јазалдар алар арга келижер.\n—Бис фонд эмезис, бис јондык организация, тӧс ууламјыбыс – тап-эрик јӧмӧлтӧ-болуш јетирери – деп, Казанцевалар айткан. Эки эпшиниҥ темдектегениле, олор мындый оору балдардыҥ курч сурактарын јакшы билер болзо, балдар 18 јашка јеткен соҥында, кандый уур-кӱчтерге туштап турганын јакшы билгилебес. Оныҥ да учун ого эмдигештеҥ белетенер керек.\nБу эки эпшиле кожо Ольга Павловна Колянова деген база бир эрчимдӱ келин иштеп турган эмтир. Олор кайдаҥ да акчала јӧмӧлтӧ-болуш албайдылар. Айса болзо, бу бичимелди кычырган улустаҥ та кемде де олорго болужын јетирер кӱӱн табылар. Андый улус 8-962-582-00-39 номерлӱ телефонло баштанар аргалу.\nАдакыда айдарга турганым – кажы ла бала су-кадык ла ырысту чыдазын деп кӱӱнзейдис. Је јӱрӱм андый эмес болгонын такып кӧргӱзет. Бу туштажуда турушкан эки эпшиге јаҥыс ла алкыш-быйан айдып, ийде-кӱч, чыдамкай кӱӱнзеери артат. Анайда ок кандый да кайкал болуп, балдарыныҥ су-кадыгы оҥдолзын, јӱстеринеҥ каткы тӱшпезин деген кӱӱнземелдеримди база кожойын.


Эҥ чечен, капшуун, бӧкӧ баатырлардыҥ ойындары - altaicholmon\nАлтай улуска јайдыҥ эҥ шакпыртту айыныҥ ӧткӧн амыралта кӱнинде Шабалин јуртта баатырлардыҥ јаан ойындары ӧткӧн.\nБу маргаандар 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай баштапкы катап ӧткӱрилген Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту бӧлӱги болгон. Талдашту бӧлӱк быјылгы фестивальдыҥ јаҥыртузы болуп јат. Фестиваль «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турат. Шабалинде маргаандарга туружарга тергеебистиҥ 21 баатыры угузу бичигин ийген. Ойындардыҥ турултазыла олордыҥ 12-зи фестивальдыҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ тӧс стадионында ӧдӧр финалында туружар.\nБайрамныҥ ачылтазында кӱндӱзек Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев айылчыларга, спорт сӱӱчилерге келгени учун быйанын айдып, маргаандардыҥ туружаачыларын алкады. Канча кире јааштар болгон кийнинде Шабалин јуртка маргаандарла кожо айас кӱн келгенин темдектеп, ончо јуулгандарды Шабалин аймакта јаткандардыҥ адынаҥ уткып, бийик кӱӱн-санаалу байрам, кӧрӱмјилӱ маргаандар кӱӱнзеди. Аймактыҥ јааны фестивальдыҥ ачылтазын окылу јарлаган кийнинде, Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ гимндери ойнолды.\nАймактыҥ тӧс стадионында јуулгандар-ды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткып, бу фестиваль јаҥыс ла спорт эмес, је онойдо ок алтай албатыныҥ јаҥжыгуларын кичеегенин ле байытканын, јебрен тӱӱкибисле ӱзӱлбес колбу болуп јатканын темдектеди. Албатылык ойындар эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле бек колбуда. Н. Екеева АР-дыҥ башкарузыныҥ адынаҥ тӧзӧӧчилерге — «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына ла Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ «Оностогы кӱрее» деген коммерциялык эмес кӧмзӧзине быйанын айдып, фестиваль мынаҥ да ары кӧндӱгип, ӧҥжӱп ӧссин деп кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ албатылык спортыныҥ бӱдӱмдерин кичееринде ле ӧскӱреринде эрчимдӱ јондык ижи учун АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары Роберт Кыпчаковко, Александр Сельбиковко, Дина Кергиловага, Геннадий Ядагаевке табыштырылды.\nОнойдо ок јуулгандарга уткуулду сӧстӧриле спорттыҥ узы, РФ-тыҥ ла АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаков ло АР-да ок-јаадаҥ адары аайынча федерацияныҥ президенти Александр Сельбиков баштандылар.\nБайрамды ӧткӱреечилер кӧрӧӧчилерге кыпчак сӧӧктӱ Ирбизек баатырдыҥ јӱрӱми, ийде-кӱчи, нерезиниҥ тӱӱкизи керегинде алтай кӱӱ ойногоны ӧткӱре јилбилӱ куучындады. Ирбизек јаштаҥ ла ала тегин балдарга тӱҥей эмес, тӧп, баштактанбас, араай бала болуп чыдаган. 16 јашка јеткен кийнинде оныҥ ийде-кӱчи тыҥып, баатыр болуп бӱткен уулдыҥ нерелӱ јолы ачылып баштаган. Бӧкӧ јиит арып калган адын јӱктенип, Келейдиҥ ажузын ашкан, тува, монгол баатырларды јеҥген.\nТалдашту «Ирбизектиҥ ойындарында» бӧкӧлӧр спорттыҥ беш бӱдӱми аайынча маргышкан. Ого кӱреш, ок-јаадаҥ адары, 400 метрге јӱгӱрери, јерде јаткан ташты кӧдӱрип јӱгӱрери ле камчы согоры кирген.\nМаргаандар ок-јаадаҥ адарынаҥ башталды. Бу бӱдӱмде, башјылгызына кӧрӧ, кубулталар эдилген деп айдар керек. Онойып спортчыларга телекейлик спортто јаҥжыккан таҥмага эмес, алтай албатыныҥ шагайак дейтен, јерде јаткан таҥмаларын чыгара адар керек болгон. Бу јаҥырту элдеҥ озо кӧрӧӧчилерге јилбилӱ болзын деп эдилген болор. Адышкырлар адып божоткон кийнинде, кӧрӧӧчилер бойлоры да јажыл кебиске чыгып, чеченин ченеп кӧргӧн. Мынаҥ озо ок-јаала мындый маргаандар Курайда, Горно-Алтайскта ӧткӱрилген ле улуска сӱрекей јараган деп, маргаандардыҥ бу бӱдӱмле баш јаргычызы Александр Сельбиков јетирди.\nБӧкӧлӧрдиҥ кӧбизине бу бӱдӱм таныш эмес болгоны, олор ок-јааны колына баштапкы катап алганы билдирип турды. Кемизи де канча кире белетенген, бойыныҥ ок-јаазыла да келген эмтир. Бу бӱдӱмде эҥ чечен болуп, Оҥдой аймактаҥ чапты сӧӧктӱ Эзен Елдошев чыккан.\nКамчы согушта бастыра аймактардаҥ 21 кижи турушкан. Маргаандардыҥ јаргычызы, камчы согушла Эл Ойынныҥ канча катап јеҥӱчили Роберт Кыпчаковтыҥ айтканыла, башјылгы ойындардыҥ туружаачыларына кӧрӧ, быјыл туружып јаткан баатырлардыҥ кеми бийик болгоны иле билдирет. Эҥ артык соккондорыныҥ турулталары профессионал спортчылардыҥ кӧргӱзӱлерине де јуук. Кажы ла турчыга эки катап согор арга берилет. Тургузылган агажактарды бирдеҥ ле эҥ кыска ӧйдиҥ туркунына согор ке-рек. Камчыны тарсылдадып, белен болгонын ла согужын тӱгескен деп керелеер керек болгон. Алтайдыҥ койчылары, јылкычылары табып баштаган бӱдӱмде јеҥӱни Кӧксуу-Оозынаҥ келген баатыр Илья Тырышкин (камчы согорыла Р. Кыпчаковто тазыктырынат) ала сокты.\nЧой кӧдӱрери анчада ла чочыдулу бӱдӱм болды. Оныҥ аҥылузы керегинде јаргычы, самбо кӱрешле тазыктыраачы Евгений Майхиев куучындады. 75 килограмм ташты кӧдӱрерге, бастыра јанынаҥ бӧкӧ болор керек. Колдыҥ, белдиҥ, буттыҥ кӱчинеҥ кӧби камаанду. Туружаачылар анчада ла јолдыҥ учына келип, буттары чыдашпай, тудунган тажыла кожо јыгылып, кӧрӧӧчилерди чочыдып турды. Кӧрӧӧчилер јӱректеринеҥ тудунып, кыйгы-кышкыла баатырларга килеп, кажызы ла учун «оорып» турды. Бу бӱдӱмде эҥ бӧкӧ лӧ тӱрген болуп, каладаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Амат Юлдашев чыкты. Баатырлардыҥ кӧби бу бӱдӱмде тажын тал-орто јолдо ычкынып эмезе токтой туруп амырап алып јӱгӱрген. Јеҥӱчил де тажын ычкынган, је ол карын да эптӱ келишкен деп айдар керек. Амат дезе бажынаҥ ала ташты бек тудуп, јӱгӱрӱкле маанычакты эбирип, калганчы ла алтамдарда эптӱ јыгылып, ташты чике јерине чача салды.\nТалдаштарлу маргаандардыҥ база бир бӱдӱми аайынча баатырларга 400 метрге јӱгӱрер керек болды. Мында јеҥӱни Шабалин аймактыҥ капшууны Александр Легостаев алды.\nЈе јаҥжыкканы аайынча эҥ кӧрӱмјилӱ бӱдӱм алтай кӱреш болгон дезе, јастыра болбос болбой. Ол башталар ӧйдӧ стадиондо кӧрӧӧчилер де канча кире кӧптӧй берди. Кӱрештиҥ баш јаргычызы болуп баштапкы албатылык ойындардыҥ јеҥӱчили, Улаган аймактыҥ баатыры Александр Темдеков кӧстӧлди. Кебисте не болуп турганын тергеебистиҥ јарлу спортчызы, СССР-дыҥ спортыныҥ узы Аргымак Ечешев куучындады. Маргаандар кӧрӧӧчилерге оноҥ до јилбилӱ ле кӧрӱмјилӱ болорында комментатордыҥ, ӧткӱреечиниҥ ижинеҥ, јартамалдарынаҥ кӧби камаанду. Кӱреште баатырлар, спорттыҥ бу бӱдӱми керегинде јилбилӱ јартамалдар, ӧйлӱ кокыр кӧрӧӧчилерге сӱрекей јараган деп айдар керек.\nКӱреште, арткан бӱдӱмдерде чилеп, таҥынаҥ кӧргӱзӱлер учун маргыжып турган эмес, мында удура-тедире эки баатыр, колдыҥ, эт-канныҥ кӱчиле, санаа-сӱмезиле бой-бойыла тартыжат. Баатырларды бескелериле келиштирбей јат, кемге кандый удурлажаачы келижер. Је мында бескези јаан болгоны тӱрген јеҥип алары алаҥзулу. Онойып, Аргымак Ерелдеевичтиҥ айтканыла, Шабалин аймактыҥ «јеҥил, је јеткерлӱ кӱрешчизи» Александр Легостаев бойынаҥ уур баатырларды јеҥип, учында јаҥыс сойоҥ сӧӧктӱ 104 кг бескелӱ Илья Тырышкинле узак ӧйдиҥ туркунына тартыжып, јеҥдиртип ийди.\nУзагыла 10 секунд та кире тӱрген јеҥӱлер, 5 минуттаҥ да ажыра кызу тартыжулар болды. Кӧрӧӧчилердиҥ јӱректери согулар-согулбас, ӧкпӧӧриштӱ, кӧрӱмјилӱ кӱрештиҥ уч-турултазында турумкайыла јеҥӱни Улаган аймактыҥ саал сӧӧктӱ баатыры Айдар Саналов алды.\nМаргаандар тӱгенген, баатырлар тыштанып-ажанган, јаргычылар јуундашкан, чоттомолдор ӧткӱрилген кийнинде, кайралдаш башталды. Стадиондо тудулган сценадаҥ маргыжаачыларга, эҥ турумкай кӧрӧӧчилерге спорт ло физический культура аайынча республикан комитеттиҥ јааны Заури Казакпаев баштанып, байрамныҥ туружаачыларына, тӧзӧӧчилерине быйанын айтты.\nФестивальдыҥ баш тӧзӧӧчизи «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова баатырларга келер финалда јеҥӱге ырызы тартсын, амадулары бӱтсин, албатылык ойындарда мынаҥ да ары эрчимдӱ туружып турзын деп кӱӱнзеп: «Баатырларыс барда, Алтайыс ӧзӱп, јаранып ла турар, тӱӱкибис чактарга улалар» — деп айтты.\nАР-дыҥ албатылык спорттыҥ бӱдӱмдери аайынча федерациязыныҥ вице-президенти, АР-дыҥ Олимпий совединиҥ президенти, Шабалин аймактыҥ алтай албатызыныҥ эл башчызы Александр Тӧлӧсов сценага чыгып, спортчыларга мынаҥ да ары јаан једимдер кӱӱнзеп, эҥ учурлу, адакы турулталарды јарлады. Бастыра беш бӱдӱмниҥ кӧргӱзӱлери аайынча јеҥӱчил болуп Кӧксуу-Оозыныҥ баатыры Илья Тырышкин чыкты. Эҥ шулмус, капшуун, чечен баатырга сый эдип, эҥ семис кой табыштырылды. Экинчи јерде — Кан-Оозы аймактыҥ кыпчак сӧӧктӱ баатыры Вячеслав Васильев, ӱчинчи јерде — Улаганныҥ баатыры Айдар Саналов.\nБу бӧкӧлӧрлӧ кожо сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ тӧс стадионында ӧдӧтӧн «Ирбизектиҥ ойындары» фестивальдыҥ финалына талдашту маргаандардыҥ кӧргӱзӱлериле артык болгон база 9 баатыр чыкканын талдашту маргаандардыҥ баш јаргычызы Айабас Яйтаков јарлады. Олор: Вячеслав Васильев (Кан-Оозы), Аржан Черышев (Кан-Оозы), Эзен Елдошев (Оҥдой), Дмитрий Малофеев (Майма), Вадим Лямкин (Горно-Алтайск), Амат Юлдашев (Горно-Алтайск), Солун Юстуков (Горно-Алтайск), Алан Иташев (Горно-Алтайск), Александр Легостаев (Шабалин), Олег Гурин (Шабалин). Јаргычылардыҥ шӱӱлтезиле финалда туружар арга онойдо ок Айдар Малчиновко (Шабалин) берилген ле башјылгы ойындардыҥ јеҥӱчили Александр Темдеков, талдашту маргаандарда турушпай јадып, финалда деп чотолот.\nБаатырлардыҥ, байла, текши кӱӱн-санаазын биске Айдар Саналов айткан болор. Оныҥ темдектегениле, бу фестиваль ого сӱрекей јилбилӱ, ол ого каруулу белетенген. Керек дезе, ок-јаа да алынган. Албатыныҥ алдынаҥ бери ойногон ойындары эмдиги де ӱйеге јилбилӱ ле канында болуп јат. Тӧрӧл аймагы учун туружарга каруулу ла оморкодулу. Баатырлар да, кӧрӧӧчилер де бу байрам-фестиваль мынаҥ да ары ӧҥжип, јаранып, албатылык јаан байрам болзын деп кӱӱнзейдилер.


Агаштардыҥ айалгазы шӱӱжилген - altaicholmon\nА. Алисовтыҥ айтканыла, Шабалин, Майма, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы ла Оҥдой аймактардагы лесничестволордыҥ јеринде јутпа-кӧбӧлӧктӧр таркаган арка-туулардыҥ кеми эки катапка элбеген.\nОныҥ учун министерство бу јеткерле тартыжарына канча кире акча керек болгонын (30 млн салковой) чоттойло, агаш ээлемниҥ федерал агентствозына аткарды.\nМинистрдиҥ темдектегениле, кӧбӧлӧктӧрди корондооры аайынча иш 2018 јылда башталар.


Июнь 2021 - Страница 4 из 11 - altaicholmon\nМВД-ныҥ јуунты командазы јеҥӱчил\nГорно-Алтайсктыҥ «Динамо» стадионында мини-футболло јаҥжыккан турнир ӧтти. Ол Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ СОБР-ыныҥ аҥылу отрядыныҥ ишчилери лейтенант Василий Тыдыковтыҥ ла старший сержант Андрей Шапранныҥ эземине учурлай ӧткӱрилген.\nНӧкӧрим керегинде сӧс\nБу јуукта бойыма бойым ачылта эттим: јайалталу бичиичи ле јаркынду журналист, республикада бичик чыгарар иштиҥ ветераны, кӧрӱмјилӱ ле тоомјылу эл-јондык ишчи, агару ла кижизек кӱӱндӱ чындык нӧкӧрис Таукен Тазымаевич Яйтыновло туй ла 50 јыл (јарым чак!) мынаҥ озо таныштырым.\n2021 јылдыҥ куран айында јуртээлем микротооалыш ӧдӧр\nАлтай крайда ла Алтай Республикада баштапкы јуртээлем микротооалышка (мынаҥ ары СХМП-2021) белетенери ӧдӧт.\nСурактар ла каруулар\nЧерӱде кижини бичиир бе?\nДоктор Люминаны оныҥ ӱренчиктери, кийнинде бойлоры јарлу врачтар болуп калган эмчилер, «бистиҥ хирургияныҥ энези» деп айдар болгон.\nАрхивный документтер — аҥылу коруулда\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ залында кичӱ изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариады Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйиндеги архивный материалдарды тергеениҥ архивный службазына чеберлеерине табыштырды.\nБилимчи-фольклорчыныҥ јеҥил эмес јолы\nКлавдия Укачина Туулу Алтайдыҥ ады јарлу билимчи-фольклористи, республикада јуртап јаткан калыктардыҥ оос чӱмдемелин јууры ла шиҥжӱлеери аайынча кӧп бичиктердиҥ авторы, тургузаачызы.\nВ День медицинского работника молодогвардейцы развесили в больничном городке поздравительный баннер, подготовленный активистами «Единой России»