Беларусь Республикала колбулар тудулат - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло Беларуссияныҥ Россияда чрезвычайный ла полномочный чыгартулу кижизи Игорь Петришенко Белоруссияныҥ ла Россияныҥ тергеелериниҥ 5-чи форумыныҥ калганчы кӱнинде, ӱлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде, бу јӧптӧжӱге кол салгандар. Могилев калага Белоруссияныҥ ончо областьтарыныҥ ла Россияныҥ 31 тергеезиниҥ чыгартулу улузы келген.\n«Бӱгӱн бис Белоруссияныҥ элчизиле билим-технический, культурный ла экономический колбулар тудары керегинде јӧптӧжӱге кол салдыс. Бистиҥ тергееде турист-рекреациялык иш эрчимдӱ барып јат. Бис экология јанынаҥ ару продукция – мӧт, аҥныҥ мӱӱзин иштеп аладыс. Туулу Алтайда эҥ кӧп аҥдар – бу ончозы јаан суруда. Бис Белоруссияда коллегаларыска Алтай Республиканыҥ су-кадыкты орныктырар туризм јанынаҥ аргаларын тузаланар шӱӱлте эдедис. Бу форумга мен туризмде колбулар тудар амадула база келгем. Јӱк былтыр Алтайга Белоруссияныҥ 1,5 муҥ кижизи келип јӱрген. Јыл туркунына тергеебиске 2,05 млн. кижи келип амыраган. Быјыл бу тоо 100 муҥ кижиге кӧптӧӧри билдирет. Тургуза ӧйдӧ бис Могилевто айылдайдыс ла каланыҥ арузын ла јаражын кайкайдыс» – деп, Александр Бердников айдат.\nЈӧптӧжӱдеги јаба иштер тыш экономикалык колбуларды ӧскӱрерине ле элбедерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Онойып, Туулу Алтай ла Беларусь саду-экономикалык, билим-технический ле јонјӱрӱмдик-культуралык бӧлӱктерде колбуларды узак ӧйгӧ лӧ бастыра јандай тӧзӧп бӱдӱрерге турулар. Јаба предприятиелердиҥ ижин кӧндӱктирерге тӧзӧмӧл, акча-экономикалык ла тап-эрик айалгалар, онойдо ок эки јанына јилбилӱ јаба ӱлекерлерди ле программаларды тургузары ла бӱдӱрери јанынаҥ айалгалар тӧзӧӧрине ајару эдилет.\nТергеениҥ башчызы ла Белоруссияныҥ элчизи ээлем субъекттердиҥ ярмаркаларда, аукциондордо ло саду-экономикалык ууламјылу керектерде туружары, ол тоодо сырьело, комплектующий ле белен эдимдерле, онойдо ок материальный аргаларла солыжары керегинде јӧптӧшкӧн.\nЭки јаны онойдо ок билим-технический иште, культурада, су-кадыкты корыырында, ӱредӱликте, спортто ло туризмде јаба керектерди, јашӧскӱримниҥ ле ӧскӧ дӧ јондык организациялардыҥ колбуларын јӧмӧӧргӧ турулар.\nРоссияныҥ ла Белоруссияныҥ тергеелериниҥ Александр Бердников турушкан 5-чи форумында республиканыҥ Совединиҥ парламенттер ортодогы комиссиязыныҥ ла Федерация Совединиҥ тергеелер ортодогы колбулар аайынча комиссиязыныҥ јаҥжыккан јууны, онойдо ок Россияныҥ ла Белоруссияныҥ тергеелериниҥ 5-чи форумыныҥ пленарный јууны ӧткӧн. Олордо эки ороонныҥ президенттери Владимир Путин ле Александр Лукашенко турушкан. Форумда кӧрӱлген сурак – «Тергеелердиҥ колбуларын, биригип ӧзӧриниҥ тӧс керегин, ӧскӱрериниҥ учурлу ууламјылары».


Бюджетке кубулталар эдилген - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий эмес ХХХХ сессиязы јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ, республиканыҥ муниципал јаҥдарыныҥ ла депутаттар Советтериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЈуун башталар алдында Александр Бердников парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинди 65 јажы толгоныла уткып, јасакберим иште турулталу ижи учун быйанын айткан ла једимдер кӱӱнзеген.\nСессия Алтай Республиканыҥ 2018 јылга ла планду 2019-2020 јылдарга бюджедине эдилип јаткан кубулталарды јӧптӧгӧн. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялованыҥ јуунда јетиргениле, федерал бюджет керегинде јасакка эдилген кубулталарла колбой республикан бюджеттиҥ кӧргӱзӱлери чокымдалган. Калан ла калан эмес кирелтелердиҥ кӧргӱзӱлери кубулбаган, бюджетке тӱшкен кирелтелер 180,2 млн салковойго кӧптӧгӧн. Бюджет керегинде республикан јасакка эдилген кубулталарла, АР-дыҥ 2018 јылга бюджединиҥ кирелтелери 18 990 млн салковой, чыгымдары 20 102 млн салковой болоры јӧптӧлгӧн.\nОльга Завьялованыҥ айтканыла, 5,3 млн салковой акча республиканыҥ агропромышленный комплексиниҥ ӧзӱмин јӧмӧгӧн республикан программаларга, 10,9 млн салковой јурт ээлемниҥ јерлерин сугарарыла колбулу иштерди бӱдӱрерине чыгарылган. Анайда ок бир бӧлӱк граждандарга ЖКХ-ныҥ јеткилдештерин тӧлӧӧргӧ, иш јок улуска јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерге, агаш ээлемде кезик чыдуларды бӱдӱрерге акча чыгарылган.\nДепутаттар Алтай Республикада кезик бӧлӱк граждандарга текши тузаланган автокӧлӱктерле јорыктаарында (таксидеҥ башка) јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кеми керегинде јасакты јӧптӧгӧн. Мындый јӧмӧлтӧниҥ кемин, бӱдӱмин ле ээжилерин АР-дыҥ башкарузы тургузат. Ого керектӱ акча республикан бюджеттеҥ чыгарылат. Јеҥилтелерле тузаланган улустыҥ тоозына кенек улус ла кенек балдар, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла јуучыл керектердиҥ туружаачылары ла кенектери, јуу ӧйинде тылда иштеген улус, иштиҥ ветерандары, ӧскӱс ле эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан республиканыҥ ӱредӱлик заведениелеринде ӱренген балдар, Россияныҥ кӱндӱлӱ донорлоры ла о. ӧ. улус кирет.\nБу јасактыҥ ӱлекери ле сессияда јӧптӧлӧрине чыгарган база эки ӱлекер аайынча јартамал јетирӱни АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин эткен. Онойдо, Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди јӧмӧӧри керегинде республикан јасакка кубулталар эдилген. Министрдиҥ јартаганыла, билезинде тӧртинчи ле оны ээчий балдар чыккан билелерге энениҥ капиталына ӱзеери государстволык јӧмӧлтӧ эдери аайынча республикан јасак 2011 јылда јӧптӧлгӧн. 2014 јылда бу јӧмӧлтӧни эдер ӧй 2018 јылга јетире узадылган болгон. Тергееде тӧртинчи ле оны ээчий балдар чыккан билелер јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Республикада демографиялык айалга јарамыкту артарын јӧмӧӧргӧ, балдарлу билелерге ӱзеери јӧмӧлтӧ эдери 2021 јылга јетире узадылган.\nСессияныҥ шӱӱжӱзине «Алтай Республикада государстволык јамылар керегинде» республикан јасакка кубулталар эдер ӱлекер чыгарылган. Бу суракты шӱӱжер тушта депутат Николай Малчинов балдардыҥ 126 салковой пособие акчазы канча јылдарга кубулбай артканын ајарып, башкараачы ишчилердиҥ ишјалы керегинде ӧрӧ адалган ӱлекерди эзенде кӱске јетире артырып, республиканыҥ депутаттарын ла башчызын тудар талдаштар ӧткӧн кийнинде кӧрӧр шӱӱлте эткен. Је кӧп саба ӱндерле јасак јӧптӧлгӧн, јӱк эки депутат удура болгон, база эки депутат ӱнбериште турушпаган.\nСессия Алтай Республиканыҥ бир канча јасакберим акттарына кубулталар эдерин јӧптӧгӧн. Олор аайынча республикан јасактарла ээжилелген кезик калан јеҥилтелер ле јабызадылган каландар турултазы ас учун токтодылган. Бу иш РФ-тыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ јӧбиле ӧдӱп турганы сессияда айдылган.\nСессия Олег Андроновтыҥ ла Константин Шлактыҥ Алтай Республиканыҥ депутады болгон чыдуларын, олордыҥ угузу-сурагы аайынча, ӧйинеҥ озо токтоткон. Олег Андронов АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы болуп иштеерге барганыла, Константин Шлак дезе ӧскӧ тергееге кӧчкӧниле колбой чыдуларын токтотконы јуунда айдылган.\nРеспубликаныҥ башчызы ла парламенттиҥ спикери јуунныҥ учында депутаттарды кирип јаткан Јаҥы јылла уткып, јӧптӱ ле турулталу иш кӱӱнзеген. Келер 2019 јыл тергеебисте јаан учурлу талдаштардыҥ јылы болор – республиканыҥ башчызы ла Эл Курултайдыҥ јаҥы тудуузыныҥ депутаттары тудулар. Александр Бердников бу керегинде айдып, јаҥы келген улустыҥ ижи оноҥ турулталу болзын деген кӱӱнземелин угускан.


08.11.2019 - altaicholmon\nВ мифологической картине разных народов змеи представлялись искусителями, соучастниками творения мира, символами перерождения, мудрости, врачевания и многого другого — и даже хранителями подземных богатств. Образ змеи у хакасов «был сакрален: она занимала место в пантеоне почитаемых духов-покровителей, являлась воплощением идеи плодородия, связывалась с представлением о времени и календарным циклом, с культом природных объектов — поклонением\nВсе грузовики массой свыше 3,5 тонны и все автобусы с 1 ноября должны быть оснащены тахографами. Вступили в силу новые требования к частным перевозчикам. По оценкам экспертов, нововведение коснется примерно 70% участников рынка автоперевозок — всех тех, кто работает «частным образом», не оформляя себя как индивидуальный предприниматель. Для ИП и организаций такое требование действовало\n«Над всеми бюджетными расходами установить жесткий контроль»\nВ ходе рабочей командировки по региону сенатор Татьяна Гигель провела ряд встреч с главами муниципальных образований Кош-Агачского, Усть-Канского, Шебалинского, Онгудайского, Чемальского, Майминского, Улаганского районов, а также городского округа республики. Разговор коснулся принятия на уровне страны в первом чтении бюджета страны, а также работы над главным законом года Республики Алтай на 2020 год и плановый период\nШкольный спортзал закрыт из-за превышения содержания радона\nЕго работа должна возобновиться 25 января 2020 года, в учебном заведении принимают меры по организации противорадоновой защиты. Спортивный зал школы в селе Озеро-Куреево Турочакского района в Республике Алтай не будет работать 90 суток. Такое решение было принято судом из-за превышения содержания радона в воздухе спортзала в 10 раз. «Турочакский районный суд по материалам Роспотребнадзора\nЭксперты Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» (НИУ ВШЭ) составили рейтинг инновационного развития регионов России. Все регионы России разделены на четыре группы, которые характеризуют социально-экономические условия инновационной деятельности, ее результативность, научно-технический потенциал и качество инновационной политики региональных органов власти. Согласно данным НИУ ВШЭ, наиболее благоприятные социально-экономические условия инновационной деятельности сложились в Москве, Татарстане и\nПолицейские получили ключи от новых автомобилей\nГарнизонный развод строевых подразделений прошел в Горно-Алтайске, в ходе которого были вручены ключи от новых служебных автомобилей. В мероприятии приняли участие и.о. заместителя председателя правительства РА Игорь Коршунов, министр внутренних дел по РА Павел Гаврилин, руководители структурных подразделений МВД, личный состав. Гарнизонный развод традиционно проводится для демонстрации сил и средств, обеспечивающих круглосуточную охрану общественного\nЈеҥӱчилдерге – кайралдар\nАлтай тилдиҥ кӱнине учурлап, Калыктар најылыгыныҥ республикан туразы тӧзӧп ӧткӱрген «Мен алтайлап куучындайдым!» деген конкурстыҥ јеҥӱчилдерине кайралдар кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде табыштырылды. Мындый кӧрӱ бистиҥ тергееде баштапкы катап ӧткӧн. Калыктар најылыгыныҥ туразыныҥ директоры Владимир Романовтыҥ кӧдӱриҥиде айтканыла, ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинеҥ ала 23-чи кӱнине јетире республиканыҥ башка-башка јерлеринеҥ конкурска 75 видеоролик келген. Олордыҥ кажызы ла\nОрооныстыҥ байлыгы – оныҥ культуразы\nКӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ бастыра тергеелеринде, анайда ок гран ары јаныныҥ 38 ороонында Јаан этнографиялык диктантты бичиири ӧткӧн. Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнине учурлалган бу керекте Алтай Республиканыҥ 986 кижизи турушкан. АР-дыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јетиргениле, диктантты бичииринде эҥ кӧп улус турушкан јер Горно-Алтайсктагы государстволык университет болгон, мында 100 студент ле преподавательдер\nБалдарыс ырысту ӧссин…\nАлтай Республикада Баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижиниҥ башкарганыла ишмекчи группа ӱлӱрген айдыҥ калганчы ла кӱчӱрген айдыҥ баштапкы кӱндеринде Чой ло Кан-Оозы аймактарда иштеген. Ишмекчи группаныҥ амадузы — балдарда санааркаштар ла кол салынар деген санаа-кӱӱн болдыртпазыла иштеери. Чой аймакта иштеген кийнинде ишмекчи группа Кан-Оозы аймактыҥ школдорыла јӱрген. Туштажуларды ӧткӱрерин тӧзӧӧринде Кан-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова\nБистиҥ ийдебис — бирликте, нак болгоныста\nБистиҥ тергеениҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥинде кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде кӧп тоолу албаты-јон јуулып, Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеди. Бӱгӱнги Россияныҥ государственный байрамдарыныҥ тоозында Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни аҥылу јерде турат, ол эҥ јиит байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат. Бу байрам Россияда 1612 јылда болгон тӱӱкилик керекле колбулу. Ол тушта Кузьма Мининге ле


Баланыҥ салымы, тап-эриги аҥылу коруда - altaicholmon\nБаланыҥ салымы, тап-эриги аҥылу коруда\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кандык айдыҥ 13-чи кӱнинде Россияда эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча комиссияныҥ 100 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи ӧтти.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда эр кемине јетпегендердиҥ керектери аайынча комиссиялардыҥ ишчилерин, ветерандарын ла турчыларын учурлу байрамыла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјузын бӱдӱреечи Наталья Екеева, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов ло онойдо ок талада бу комиссияла јуук колбуда иштеп турган министерстволордыҥ, учреждениелердиҥ, ведомстволордыҥ окылу улузы уткыды.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, ороондо болуп турган јондык-политикалык кубулталардаҥ камааны јогынаҥ 100 јылдыҥ туркунына эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча комиссия учурыла јаан ла каруулу ишти ак-чек бӱдӱрет. Онызы јадын-јӱрӱми кирелӱ билелерге ле кылыгы кӱч балдарга болужып тура баланыҥ тап-эригин корыыры болуп јат. Комиссияныҥ ишчилери јуук колбуда, ӧмӧ-јӧмӧ эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, опеканыҥ ла попечительствоныҥ органдарыла, эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јерле, ичбойынддагы керектердиҥ органдарыла, уголовно-исполнительный системаныҥ учреждениелериле иштеп јат. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде айтты: «Шак ла бу бирлик амадулу команда бала тужын корып тура, балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болужат».\nОл онойдо ок Россияныҥ президентиниҥ тӧс јерде тургускан јонјӱрӱмдик учурлу керектерди — кӧп балдар азыраарына јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, билениҥ учурын тыҥыдары јанынаҥ аҥылап темдектеди. Наталья Екееваныҥ айтканыла: «Алтай Республиканыҥ башкарузы билелерде амыр-энчӱ, јеткил айалгала, кӧп балдарлу билелерди ле ас јеткилделген билелерди јӧмӧӧри, бала тужын ла энеликти корыырыла колбулу сурактарды бойыныҥ ајарузында кыракы тудат. Тургузылган чокым ишти бӱдӱрерине јарамыкту бир канча программа иштеп јат».\nӦткӱрилип турган иштиҥ турулталу болгонын мындый кӧргӱзӱлер јарт керелеп јат. Темдектезе, талада ајару јогынаҥ арткан балдар јок, балдардыҥ каршулу керектер эдери ӧткӧн 2017 јылда 30 процентке јабызаган. Jылдыҥ ла удурумга ла сезонный иштерле уур-кӱч јӱрӱмдик айалгага кирген, ол тоодо КДН-да учетто турган 1000-наҥ ажыра бала јеткилделген. Онойдо ок 23 муҥнаҥ ажыра баланыҥ уур-кӱч јӱрӱмдик айалгада 14 муҥы јайгы амыралтала, су-кадыгын орныктырарыла јеткилделет.\nТалада бӱгӱнги кӱнде 66 муҥнаҥ ажыра бала, олордыҥ 36 муҥынаҥ ажыразы 7 јаштаҥ ала 17 јашка јетире балдар. Ончо муниципалитеттерде эр кемине јеткелек балдардыҥ керектери аайынча комиссиялар иштеп јат. Комиссияларда 28 специалист иштеп јат.\nНаталья Екееваныҥ темдектегениле, каруулу бу иште јаҥыс ла јӱреги јымжак, ижине чындык, балдарды сӱӱген улус ак-чек ле турумкай улус иштеер аргалу. Jаш ӱйени таскадарында, олорго ичкери јолын табарга шак мындый улус болужат. Ол ойгор јӱректӱ улуска быйанын айтты. «Jӱрӱмде болгон кӧп тоолу учуралды билерим. Качан јаан улус бойлоры балдарлу да болзо, јаҥжыкканы аайынча качан да болужы јеткен улуска быйанын айдарга, јӧп-сӱме угарга келет. Онызы слердиҥ ижерди баалаганы, тоогоны деп айдарга јараар» — деп чокымдады.\nН. Екееваныҥ айтканыла, тоомјылу ветерандар Зинаида Кузнецованыҥ, Валентина Вопиловскаяныҥ, Любовь Бавыринаныҥ, Ида Якоякованыҥ, Гульжан Батталованыҥ, Галина Бескончинаныҥ ла кӧп ӧскӧлӧриниҥ де једимдӱ, эрчимдӱ ижи бӱгӱнги кӱнде эр кемине јеткелек балдардыҥ комиссияларында иштеп јаткандарга јозок болуп јат.\nОл анчада ла Антонина Чаптынованыҥ ижин бийик баалап, быйанду сӧстӧр айтты. Антонина Иосифовна 25 јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча комиссияныҥ каруулу качызыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрет. Мындый јаан ӧйдиҥ туркунына балдарла иштеп јатканы оныҥ байлык ченемелин, профессионал узын недеҥ де артык керелеп јат. «Оныҥ иштеген ӧйине эҥ ле кӱч јылдар келишкен. Шак ол ӧйдӧ совет јадын-јӱрӱмниҥ аайы кубулган. Ороондо экономикалык ла јонјӱрӱмдик кызалаҥ болгон. Мындый уур-кӱч ӧйдӧ айалгазы кирелӱ билелерди јӧмӧӧри, бистиҥ обществоныҥ тӧзӧгӧзи болуп јаткан билелик байлыктарды чеберлеери, корыыры сӱреен учурлу иш болгон» — деп, Н. Екеева айтты. Кӧдӱриҥилӱ айалгада ол Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Уткуулду адрезин Антонина Чаптыновага табыштырды.\n«Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ граджданини» деген ат-нере иштиҥ ветераны Любовь Бавыринага адалды.\n«Алтай Республикада јазым јок јарак учун» деген темдекле Кан-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча комиссияныҥ баш специализи Алевтина Тельденова кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла эр кемине јеткелек балдардыҥ Майма, Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ ла каланыҥ комиссияларыныҥ специалисттери Лена Актелова, Алла Плешкова ла Елена Гореявчева кайралдатты.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаралары иштиҥ ветерандары Галина Бескончинага, Валентина Вопиловскаяга, Ида Якояковага ла Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ специализи Светлана Туйденовага табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Тереховтыҥ темдектегениле, бир чак бӱткӱл тӱӱки. Ол ӧйдиҥ туркунына ороон до, бистиҥ јӱрӱмис те солынган, је комиссияныҥ ишчилериниҥ агару молјулары, амадузы, ээжилери бир де кубулбаган. Jаан улус јаантайын балдардыҥ јанында, болужарга-јӧмӧӧргӧ белен.\n«Слердиҥ ижер учурлу да, керектӱ де, слердиҥ колордо бистиҥ балдардыҥ таскамалы, ичкери јолы.. Шак оныҥ да учун мында бӱгӱн тууразынаҥ келген улус јок. Бу ишке слер јӱрегердиҥ кычыртузыла келгенер. Бала тужын корыыры слердиҥ талдап алган јолор, ижер.\nРоссияныҥ президенти В. Путин бӱгӱнги балдар ороонныҥ келер ӧйи, ол кандый болоры кӧнӱ бистеҥ камаанду деп айдат. АР-дыҥ депутаттары президенттиҥ сӧстӧрин јӧмӧп, бӱгӱнги кӱнде эр кемине јеткелектерди эбире курчаган сурактардаҥ тууразында турбай јат» — — деп, М. Терехов айтты. Уур-кӱч айалгага кирген балдарга, олордыҥ билелерине јарамыкту эп-аргаларды депутаттардыҥ бӱгӱнги кӱнде јасакберим кеминде чыдулаары сӱреен керектӱ. Jонјӱрӱмдик ле акча-манатла болуш олорго чын ла керектӱ болзо, керектӱ тап-эриктерди, ээжилерди чокымдап белетеери туура салбас керек болор учурлу.\nМихаил Терехов јаан улустыҥ ижиниҥ шылтузында ӧзӱп јаткан јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-тапту, тӧрӧлине чындык, јаан ӱйениҥ улузын тооп, баалап јӱрери, онойдо ок ороонныҥ ӧзӱминде эрчимдӱ туружар кӱӱн-тапту эдип таскадары јанынаҥ бойыныҥ ижемјизин айтты.\nВице-спикер Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын Кӧксу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Улаган аймактардыҥ ла каланыҥ комиссияларыныҥ баш специалисттери Вера Аргучинскаяга, Елена Краснощековага, Надежда Лепетовага, Джамиля Тойдоновага табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самараларыла Кош-Агаш аймакта комиссияныҥ баш специализи Гульжан Батталовага, Чамал аймактыҥ Эликманардагы школыныҥ социальный педагогы Татьяна Горночаковага, Шабалин аймактыҥ эр кемине јеткелек балдардыҥ комиссиязыныҥ баш специализи Ирина Ефремовага, Чамал аймактыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Алексей Зубакинге табыштырды.\nЭр кемине јеткелек балдарды ла олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча иштиҥ учуры сӱреен јаан. Ол служба ижин Октябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинеҥ баштап, бӱгӱнги кӱнге јетире тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Совет ороон баштапкы ла кӱннеҥ ала балдарды бастыра јанынаҥ корыыр, чеберлеер молјуны алган ла агару молјузына чындык артат.


Кычырыштарда – јайаандыктыҥ јаркынду одычагы - altaicholmon\nКычырыштарда – јайаандыктыҥ јаркынду одычагы\nГорно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди јииттердиҥ билим иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык IX Кычырыштарын кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачты.\nБыјылгы јылда бу Кычырыштар ороонныҥ 36 талазында ӧдӱп јат. Ол бистиҥ талада В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Алтайдагы «Исследователь» деген республикан бӧлӱктиҥ (МОД) председатели Ульяна Текенованыҥ башкарганыла тогузынчы Кычырыштар болуп јат. Эл университетте јетинчи јыл ӧткӱрилип јаткан Кычырыштарда таланыҥ 24 школыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ туружат. Быјылгы Кычырыштарда, темдектезе, јаҥыс ла Кош-Агаш аймактыҥ 5 школы туружат. Онойдо ок быјыл баштапкы катап М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечилери туружат. Ээжи-некелте аайынча орто аҥылу заведениелердиҥ он сегис јашка јетире ӱренеечилери бу кӧрӱ-маргаанда база туружар аргалу.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларын, олордыҥ башкараачыларын, ӱредӱчилерин, айылчыларды эл университеттиҥ ректоры Валерий Бабин, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Ирина Елфимова ла оноҥ до ӧскӧлӧри уткудылар. Кӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазын ла пленарный бӧлӱгин эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ деканы Сурна Сарбашева баштап ӧткӱрди.\nВалерий Бабин бойыныҥ уткуулду сӧзинде эл университетте јетинчи катап ӧткӱрилип јаткан Кычырыштардыҥ туружаачылары сакылталу айылчылар деди. «Мында билимдик шиҥжӱде баштапкы ла алтамдар эдип јаткандар јуулган. Слерде бу Кычырыштарда эрчимдӱ туружып, оныҥ Москвада ӧдӧтӧн бастырароссиялык бӧлӱгине чыгар јарамыкту арга бар. Айса болзо, ол слерге ичкери јолорго чыгарга, амадаган ӱредӱгерди, ижерди аларга болужар» – деп, В. Бабин айтты.\nОныҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде бу балдарга ӱренерге, шиҥжӱлеерге, бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин чыгара айдып таскаарга јакшы айалга. Ичкери ӧзӧргӧ «карьерно-социальный лифт» деген оҥдомол бар. Шак ондый лифттердиҥ кӧп јаны слерге, јиит улуска, тузалу.\n–Бӱгӱнги Кычырыштар Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып ӧдӧт. Мен сананзам, слердиҥ јайаан иштерерде онызы јазымы јогынаҥ кӧргӱзилер. Онойдо ок ады-јолы јарлу јурукчы, политик, јондык ишчи Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган солун иштер болорында база алаҥзу јок – деп, эл университеттиҥ ректоры айтты.\nОл онойдо ок республикада быјылгы јылда учурлу керектер јанынаҥ јуулгандарга элбеде куучындады. Темдектезе, быјыл ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн кайчы Алексей Калкинниҥ, билимчилер Сазон Суразаковтыҥ, Нина Суразакованыҥ, Сергей Каташтыҥ учурлу јылдыктары элбеде темдектелер. Олордыҥ ады-јолдорын эзеткен кӧп тоолу кӧдӱриҥилер ӧткӱрилер. Шак бу улус таланыҥ ичкери ӧзӱмине, билимдикке, јайаандык ла культуралык ууламјылары аайынча ак-чек ле једимдӱ иштегени јанынаҥ айтты.\n–Эл университет ӧткӧн јылда бойыныҥ 70 јылдыгын темдектеген. Быјыл дезе университетке кирип турган аграрный колледж (азыйгы зооветтехникум) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгын темдектеер – деп, В. Бабин уткуулду сӧзинде база аҥылап темдектеди.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштардыҥ кажызы ла биске јуук ла таныш. Ӧйлӧ кожо Кычырыштар јарлу ла јилбилӱ болуп јатканы оморкодот. Тогус јылдыҥ туркунына оныҥ туружаачыларыныҥ да, онойдо ок туружаачы аймактардыҥ-јурттардыҥ да тоозы кӧптӧгӧни иле.\n–Кычырыштардыҥ ууламјылары, сурактары солун ла јилбилӱ. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧрӱ-маргаандарга чыгарылып турган иштердиҥ чыҥдыйы да бийиктеген. Билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ кезиги оноҥ ары ичкери јолду болуп ӧзӱп јатканы база јакшы – деп, Наталья Михайловна айтты.\n–Кийнинде слер ончогор билимчилер болуп, билим-шиҥжӱлӱ ишле иштебезер, онызы јарт. Је эҥ учурлузы, керектӱзи, тузалузы – слер јайаан ишле иштеп, керектӱ материалдарла, бичиктерле иштеерине таскап ӱренгенер. Слер шиҥдеп, шиҥжӱлеп, бойоордыҥ шӱӱлтегерди айдып, кураа балдардыҥ алдына чыгып, куучындаарына, јартаарына таскап јадыгар. Кандый да иште иштезер, тереҥ билгир слерге болужар. Ол слердиҥ байлыгар – деп, Н. Екеева балдарга баштанып айтты.\nОл эл университетке, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультедине, бу кыймыгуныҥ бажында турган ла баштаҥкай эткен Ульяна Текеновага алкыш-быйанын айтты.\nБыјылгы јыл ороондо Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деген кычырула ӧдӱп јат. Айдарда, бу тӱӱкилик учурлу керек кӧп тоолу балдардыҥ иштеринде башка-башка ууламјылар аайынча кӧргӱзилип јатканын темдектеер керек. Јииттер онойдо ок бойыныҥ иштеринде, темдектезе, тылда иштегендердиҥ, эпшилердиҥ эземин кереестеп бичигени јарамыкту.\nКычырыштардыҥ туружаачылары бойлорыныҥ иштеринде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла Афганистанда Совет Черӱниҥ јуучыл частьтарыныҥ турушкан јуу-чактыҥ колбузын, совет ле российский кижиниҥ јалтанбазын, тӧрӧлчи кӱӱн-санаазын, граждан кӧрӱмин, чындыгын элбеде кӧргӱзип јатканын ол база аҥылап темдектеди.\nВ. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштардыҥ окылу ачылтазыныҥ кийнинеҥ оныҥ пленарный бӧлӱги ижин баштады. Кычырыштардыҥ туружаачылары башка-башка ууламјылар аайынча солун ла тузалу јетирӱлер уктылар.\nЭл университеттиҥ доценти, биология аайынча билимдердиҥ кандидады Николай Малков Туулу Алтайда укту эчкилерди ӧскӱргениниҥ тӱӱкилик јолы јанынаҥ куучындады. Николай Петрович бойыныҥ ӧйинде, 1957 јылда, зооветтехникумды божодып, јаҥы укту эчкилерди ӧскӱрер иште эрчимдӱ турушкан. Ол билимчи, јуртээлемдик билимдердиҥ докторы Григорий Альков, селекционер Лидия Окулич-Казарина керегинде куучындады. 1982 јылда горно-алтайский деген укту эчкилерди ӧскӱрген. Ондый укту эчкилердиҥ ноокызы чыҥдый ла кирелтелӱ. Шак бу эчкиниҥ ноокызы кӧп ороондордо, темдектезе, Новая Зеландияда јарлу.\nЭл университеттиҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразыныҥ профессоры, филология билимдердиҥ докторы Павел Алексеев јииттерге литература керегинде билимниҥ учурын, онойдо ок Јайааннаҥ тӱшкен јайалталу, укаа-санаазы тереҥ билимчилердиҥ јайаандык ижи, кылык-јаҥы, јӱрӱмдеги јери јанынаҥ јилбилӱ куучындады. Темдектезе, билимчилерди ле кам улусты бириктирип турган текши шылтакты чокым темдектер ажыра јартады. Ол Сергей Есенин, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Федор Достоевский керегинде айдып, олордыҥ кажызыныҥ ла јайалтазыныҥ, кӧрӱм-шӱӱлтезиниҥ аҥылузын јартады.\nЭл университеттиҥ доценти, филология билимдердиҥ кандидады Екатерина Тозыякова бойыныҥ адазы јарлу кӱӱ чӱмдеечи Александр Тозыяковтыҥ јайаан ижин Туулу Алтайдыҥ албатызыныҥ кӱӱлик культуразыныҥ ӧзӱми, јолы ажыра кӧргӱсти.\nКычырыштардыҥ туружаачылары Екатерина Александровнаныҥ солун ла тузалу јетирӱзин угуп, коштойына ла А. Тозыяковтыҥ Туулу Алтайы, албатызы керегинде чӱмдеген кӱӱлерин уктылар.\nА. Тозыяковтыҥ бойыныҥ ӧйинде чӱмдеген «Марьины коренья» деген јарлу кожоҥына бу ла кочкор айда 50 јаш толуптыр.\nЕкатерина Александровна Сурна Борисовнага баштанып, келер јылда ӧдӧтӧн Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштар ӧйинде А. Тозыяковтыҥ јайаандык иштерине учурлалган јакшынак фестивальды ӧткӱрери јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты. Јолду шӱӱлте деп айдарга јараар.\nКычырыштар ӧйинде јииттер эл университеттиҥ билимчилериле таныжып, олордыҥ јетирӱлерин јилбиркеп уктылар. Келер Кычырыштарда мындый билим-ӱредӱлӱ программа, туштажулар улалар деп, иженер керек.\nКычырыштардыҥ билим башкараачыларына билим-методикалык ӱредӱ-семинар ӧтти. Јииттер де, олордыҥ билим башкараачылары да, бойлорына, иштеп јаткан ижине тузалу кӧп јетирӱлер алганы јаан једим ине.\nЈииттердиҥ шиҥжӱлӱ иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган 9-чы талалык Кычырыштарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры адалды. Олор – республикан классический лицейдеҥ Денис Гоненко (9 кл.), Кырлыктаҥ Кристина Бекпеева (8 кл.), Иогачтаҥ Дарья Барбачакова (10 кл.), Ортолыктаҥ Айсулина Тансунова (11 кл.), В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ Ирина Карасова, Эллина Бадирова (8 кл.), Арчынай Малчинова (11 кл.), Анастасия Горохова (11 кл.), республикан классический лицейдеҥ Сарбиназ Алексеева (9 кл.), каланыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязынаҥ Анастасия Сурикова (11 кл.), 6-чы номерлӱ гимназиядаҥ Вадим Гордополов.\nТалалык Кычырыштар «Эл телеком» ООО-ныҥ, «Горизонт» ООО-ныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӧн. Онойдо ок кӧрӱ-маргаандар бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧринде эл университет, алтаистика ла тюркология аайынча факультет јаан болужын јетирген.


Декабрь 2018 - Страница 2 из 9 - altaicholmon\nГорно-Алтайскта сууныҥ jарады jарандырылган\nГорно-Алтайскта Майма сууныҥ јарандырылган јарат-јериниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ каланыҥ мында јуулган эл-јонын ла айылчыларын АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыды. «Бис слерле кожо бӱгӱн эл-јон амыразын деп јарандырылган база бир јерди – Майма сууныҥ јарадын – табыштырып јадыс. Бу јер бистиҥ каланы јараш ла кӧскӧ эптӱ эдип турган


Ӱч карындаш – ӱч јуучыл | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nӰч карындаш – ӱч јуучыл\nБу бичимелди бистиҥ редакцияга Оҥдойдо јуртап турган Сергей Кӱрешевич Толкочоков экелген. Биске јартап айтканыла, оныҥ јаан удабаган ак чечектӱ Алтайына атана берген аказы Бодый Кӱрешевич Толкочоков канду јууда турушкан акаларыныҥ эске алыныштарын јууп, бу бичимелди јазап-белетеген болгон. Редакция бу куучынды јаан тӱзедӱлер јогынаҥ газеттиҥ бир бӱгине салар деп шӱӱлтеге келди.\nБистиҥ адабыс Кӱреш Карманович Толкочоков 1922 јылда Јоло јурттаҥ ыраак јок Тӧҥкӧлик деп ӧзӧктӧ чыккан. Адазы Карман Толкочоков ле энези Кыйгас деп улус. Олордыҥ билезинде кийнинде база ӱч уул чыккан — Атаган деп уулы 1925 јылда, Кичиней 1927 јылда ла эҥ кичинеги Элен 1929 јылда чыккан. Эҥ кичинеги бала ла тушта тошто јыҥылап турала, тракторго бастыртып божогон.\nКӱреш тӧрт лӧ класс божоткон, оноҥ јууга барганча колхозто иштеген. Ортон карындажы – Атаган сӱрекей омок, ай-карадаҥ јалтанбас, санаалу уул болгон. «Кӧгӱдей-Мерген» деп чӧрчӧктиҥ 30-40 бӱгин кычырала, ойто кӧрбӧстӧҥ, бир де јастыра јогынаҥ айдып берер болгон. Бир кезек ӧйгӧ садучы да болуп иштеген. Адазына бир бӱдӱн тӱрбек бӧс экелип берген болтыр. Адазы коркыйла, ары ла кедери эт деген. Алып, јӱре ле берген. Кайдаҥ алган, кайда эткен билер кижи јок.\nЈуу башталарда, Кӱреш озо атанган, 1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде. Барала, 232-чи стрелковый дизизияда 605-чы стрелковый полкто адучы болуп јуулашкан. Воронеж городтыҥ јанында болгон, оноҥ Украинада. Оныҥ учун хохолдоп туратан. «Баштап, 1941 јылда јууга кирип турарыста, ок-таары, мылтык деп неме ас болгон. Беш кижи бир мылтыкту јӱгӱрип, табаруга јӱретенис. Мылтыкту кижиниҥ ӧлӧрин сакыыр. Баштап коркымчылу эмей, је оноҥ кижи чек шайый беретен эмтир, октор шыйтылдап турза, керексибезиҥ де. Адыш токтоордо, кӧрӧр болзо, шинель окко чек элгектелип калган турар, је ок эди-каныма бир де тийбес» — деп куучындайтан. Ол коркышту кӱч ӧйлӧр болгон, тескерлеш-качыш та јеткил болгон эмтир. Бир кӱн база ла тескерлеген, тӱнде бир јуртка једеле, тышкары јерге ле јадала уйуктагылаган. Кар јаап турган. Таҥаары јуукта туруп келзе, кем де јок, јаҥыскан. Улус јӱре берген, јаҥыскан арткан эмтирим деп, санааркап турганча, јанында ла кардыҥ алдынаҥ нӧкӧри туруп келген. Кӧрӧр болзо — уйуктап калган улусты кар туй јаап койгон. Оной јуулажып јӱргенче, оорыган, госпитальда јаткан. Эмеш оҥдолордо, јетире јазылзын деп, 1942 јылда јайгыда јандырып ийген.\nЈерине једип келеле, Јер-Боочыга чыгып келерде, ортон карындажы Атаган учурай берген. Экӱ јолыгышканына сӱӱнип, кучактажып тургылады. Отурып куучындашкан болзо, карындажы јууга барып јаткан. Аказы айылдӧӧн барак деерде, карындажы каткырала: «Адамда јиир неме јок, тегине ле не баратан» — деген. «Је, акам, јакшы болзын, тирӱ јӱрзе јолыккай» — дейле, јӱре берген. Оҥдойдӧӧн јойу барып јаткан кижи. Бу карындажы ойто кайра јанбаган.\nКӱреш адазыныҥ айылына једип келерде, Кичиней карындажы коркышту сӱӱнген. «Адам кайда?» — деерде, карындажы «Боочы-Оозында, ӧлӧҥдӧ» — деген.\nКичиней аканыҥ куучыны: «Акамды кӧрӧлӧ, сӱӱнгеним коркыш. Бу ла бир акамды атандырып ийеле, ойто бирӱзин кӧрӱп јаткан да. Капшай ла Боочы-Оозы јаар адамга јӱгӱрдим. Элик бычкак ӧдӱктӱ болгом. Јӱгӱрип барадала, јеҥил болзын деп, ӧдӱкти уштыйла, тӧҥӧшкӧ салып койдым. Ойто келеле таппагам, јаҥыс кӱскиде чырчыйып калган тушта тапкан эдим. Адамга једеле: «Акам јеткелт» — дезем, «А бу байа јаҥы ла барган кижи канай једип келетен» — деп кайкайт. «Јо-ок, Атаган акам эмес, Кӱреш акам јанкелт» — дедим. Экӱниҥ оной Јолодӧӧн келип јатканысты тен! Мен ӧдӱк бедиреп турганчам, адам менеҥ озо јеткен. Айдаҥ ажыра јӱреле, акам ойто ло јууга јӱре берди. Адам ле мен артып калдыс».\nКӱреш ойто јууга барала, Ульяновский танковый училищеде ӱренген. Оны божодоло, сержант јамы ла механик-водитель деп ат алган. Оноҥ ары 51-чи танковый бригадада јуулашкан. «Эземниҥ бичигинде» чийгениле болзо, адабыс 1943 јылда јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде јуу-согушта божогон. Сӧӧги Украинада Вырва деп јуртта јуулган. Је бу кижи ӧлбӧгӧн, шыркаладала госпитальда эмденген эмтир. Оноҥ 1944 јылда кӱскеери Јер-Алтайына аксак, эки колтык-тайакту јанып келген. Шыркалаткан буды кадык будынаҥ 12 сантиметрге кыска болгон. Оҥдолгон кийнинде тракторист болгон. Косолапов А.В. деп кижиле кожо иштеген. Койдыҥ фермазыныҥ јааны болгон (зав. ОТФ дежетен). Кайда да 1953-54 јылдарда городто устардыҥ школында ӱренген. Тӧрт класс ӱредӱлӱ кижи зоотехник, заготовитель, прораб болуп иштеген турар. Мал-ашта иштеп турала, пенсияга чыккан. Чийер болзо, чийижиниҥ јаражы сӱреен. Јурукчы да болгон, ӱредӱ божотпогон до болзо. Јоло ичинде ташка чийген-соккон јуруктары бар. Ленинниҥ 100 јылдыгына учурлай Байлу-Кырда Ленинниҥ сӱрин де Газетов Борисле кожо этти. Эмдиге сомы кӧрӱнип јат. Јууда ӧлгӧн деп, эки такып бичик келген болор. Онойып јӱре, адабыс 1991 јылда божоды. Сӧӧги Јоло алтайында салынган.\n1947 јылда Јелечи Јозыевнала јурт тӧзӧгӧн, јети бала азырап чыдаттылар. Энебис бистиҥ 1924 јылда Куладыда чыккан. Боор угынаҥ, кара майман сӧӧктӱ кижи. Јууныҥ кату јылдарында «Ӱзе фронтко!» деген кычырула иштеген кижи. Балдарыла бай кижи. Энебисте бойыныҥ јети балазы, 15 баркы, 18 баркаларыныҥ балдары, 5 кӱйӱ, 10 келин. Бастыра 55 кижиниҥ энези болгон.\nАтаган Карманович Германияны јеҥеле, Японияла база јуулашкан. Јеҥӱниҥ кийнинде јанып келеделе божогон. Бу акабыс керегинде кӧп јетирӱ јок. Кайучы болгон. 1944 јылда: «Госпитальда јадырым, эки ийнимди ӧткӱре атырттым. Бир де эмеш ӧйгӧ јандырар болор бо дезем, келишпейтен эмтир» — деп, самара келген. Оноҥ Японияла јуу токтогон. 1945 јылда кӱскиде калганчы самара келген: «Је адам, акам, сакыгар, јан отурум. Јарманды јара тарттым, Јопонды јуулай соктым». Кӱреш ол тушта сельсоветте качы болуп турган. «База бир неделенеҥ келзем, похоронка јадыры» — деер. Јанып келееткен солдаттардыҥ машиназы јолой минага туштаган эмтир. Бу акабыс сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде 1945 јылда божогон. Сӧӧги Маньчжурияда Чань-Чунь деп калада јуулган. Адам бу карындашта эки Орден Славы деер, је «Эземниҥ бичигинде» чийилгениле, бир ле Орден Славы III степени. Айыл-јурт јок, 20 ле јашту болгон. Бу акабыстыҥ бир де фотојуругы јок.\nЭҥ кичинеги – Толкочоков Кичиней Карманович. Кичиней черӱге 1944 јылда барган. Бу узун сынду кокырчы кижи керегинде Аржан Адаровтыҥ эске алынганында мынайда бичилгени бар: «Мен Јолого школго келеримде, Эркемен (Палкин) айткан: «Сен уулдардаҥ коркыба, мындагы хулигандардыҥ башчызы Кичиней. Мен ого айдып саларым — ол сеге тийбес, бистиҥ тӧӧлӧс акабыс болор ол». Бу Кичиней ака керегинде болгон куучын. Акам каткырып отырар: «Ка-ак Кичиней черӱге барган ла болзо, разведка Япон императорго Кичиней келди деп јетирген. Айдарда, Япон имератор айткан эмтир: «О-о, калак, калапту ойрот Кичиней келди, јуулажып неме болбос, сдаюсь». Бир ле неделеге јеҥип чыктым. Акамдар чылап тӧрт јылга незин уружайын олорло». Јопондорло јуулажып турарда, Коргобы јурттаҥ Мендин Курдаш Кыпчаковичле јаҥыс јерде јуулашкан, јолыгышкан да. Јууныҥ кийнинде база алты јыл черӱде болгон. Чукоткада турган. Комбады Кайрылык јурттаҥ Хабаров деп алтай кижи болгон. Тӧрӧл Јоло јуртына 1952 јылда бурулган. Пилорамада иштеген. Агашла уружар кижи. Јолодо туткан туралары эмдиге ле туру. Емуртов Тапаҥ деп кижиниҥ кызын алып јуртаган, ады Нина, Тоотойдыҥ кыпчактарынаҥ. 1965 јылда Кан-Оозы аймакта Кырлык јуртка кӧчкӧн. Узак јылдарга школдо завхоз болуп иштеген. Тӧрт баланыҥ адазы. 80 јаш јажайла божогон. Сӧӧги Кырлыкта салынган.\nКыскарта айдар болзо, ӱч јуучыл тӧӧлӧс карындаштардыҥ јӱрӱми ондый болгон. Јуучылдардыҥ јолын олордыҥ бала-барказы база јолдоды. Кӱрештиҥ бир уулы офицер-пограничник, эмди отставкада, Горно-Алтайск калада јуртайт. «Кызыл Чолмон» орден, «За Отвагу» медаль ла онноҥ артык база да ӧскӧ медальдардыҥ кавалери.\nКийнинде јылдарда фронтовиктер Јеҥӱниҥ кӱнин байрамдаза, эҥ озо адабыстыҥ айылына јуулып, байрамдагылаар болгон. Бу не дезе, Кӱреш јууга јаан јашту улусла кожо эҥ озо баргандардыҥ бирӱзи, јууныҥ бажында эҥ кӱч ӧйлӧрдӧ јуулашкан. Кожо баргандардаҥ, адабыстаҥ ӧскӧ, кем де кайра келбеген.\nӰч карындаштыҥ аттары.\nЈуучыл тӧӧлӧс уулдары\nЈеҥӱ учун тартышкан.\nАказы олордыҥ танкист,\nОртоны дезе кайучы,\nАчы ийни олордыҥ\nОгы чечен адучы.\nЈарман, Јопон таҥманы\nЈаба олор тоскырган.\nЈон сакыган јеҥӱни\nЈаан аказы Кӱреш\nЈанып келди јерине.\nОртон аказы Атаган\nОйто кайра јанбаган.\nКичинеги олордыҥ Кичиней,\nКабышканы оныҥ – Самурай.\nОлор эмди ӱргӱлјик уйкуда:\nЈааны јеринде – Јолодо,\nОртоны ыраак Чань-Чуньда,\nОогожы дезе Кырлыкта.\nКӱреш, Атаган, Кичиней —\nКарман Толкоч уулдары.\nКалдыктары дезе бис —\n« Тӱӱкини кубултар аргабыс јок\nСвятослав Еремин: Профессия следователя – это, прежде всего, тяжелая и кропотливая работа »\nУлу Јеҥӱниҥ байрамыла! С праздником Великой Победы!\nВ Онгудайском районе начали ремонт двух участков Чуйского тракта\nЕго жизнь — это настоящий подвиг\nАгару адыгар ла ат-нерегер ӱргӱлјикке артар


английлап Carol Greider\nкандык айдыҥ 15 кӱни 1961(0004-15-1961) (61 јаш)\nбиолог, молекулярный биолог, генетик, биохимик\nNathaniel C. Comfort[d]\nДиксондордыҥ эмчиликте јаан једимдер учун сыйы[d] (2007)\nМирилендтиҥ ӱй улузыныҥ магыныҥ залы[d] (2011)\nКэ́рол Гре́йдер (английлап Carol Greider,1961 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде, Сан-Диегодо чыккан — США-да американ шиҥжӱчи, молекулярный биолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын, 2009 јылда Элизабет Блэкбёрнло, Джек Шостакла кожо алган. Оловников Алексей Матвеевичтиҥ 1971 јылда тапкан теориязы аайынча: «хромосомныҥ корулаачы механизмы,теломеры ла ферменты теломеразын» тапканы учун берилген сый.\nКэрол Грейдердиҥ билим иши сӱреен учурлу, кӧп университеттерле, лабораторияларла колбу тудуп, экпиндӱ ижин уулалтат: США-ныҥ Билим Национал академиязыныҥ турчызы(2003); США-ныҥ Национал эмчилик академиязыныҥ (2010) турчызы; Американ философиялык биригӱзиниҥ турчызы(2016); философияныҥ докторы (1987); Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ (2014) кӱндӱлӱ профессоры; Санта-Барбарада калифорний университетти божоткон (бакалавр, 1983);1987 јылда Берклиде калифорний университетте философияныҥ докторы деп степень алган; 1988 јылда Лабораторию в Колд-Спринг-Харбор мындый атту лабораторияга јайым фелло болуп кирген; 1990 јылдаҥ ала оныҥ шиҥжӱчи — ассистенти боло берген, 1994 јылдаҥ — алдынаҥ бойы шиҥжӱчи; 1997 јылда бойыныҥ лабораториязын Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ эмчилик школына кӧчӱрген; 2003 јылдаҥ ала именной профессор (Daniel Nathans Professor); молекулярный биология ла генетиканыҥ департаментиниҥ башкараачызы; 2014 јылдаҥ ала (Blooomberg Distinguished Professor) бу университеттиҥ кӱндӱлӱ профессоры.\nГайрднердиҥ эл-јондык сыйы (1998);\nРозенстилдиҥ сыйы (1999);\nPassano Award (1999);\nRichard Lounsbery Award (2003);\nАльберт Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы (2006);\nУайлиниҥ сыйы (2006);\nЛуизы Гросс Хорвицтиҥ сыйы (2007);\nДиксонныҥ сыйы (2007);\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (2009).\nГрейдер Кэрол ло Элизабет Блекберн,2009\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады Кэрол Грейдер пресс-конференцияда, 2009\n↑ TRUCKS R. THE 49ERS: ORAL HISTORIES OF AMERICANS FACING 50; #134: CAROL GREIDER — (untranslated), 2013.\n↑ Carol W. Greider, Ph.D. — (untranslated), 2011.\n↑ The 2009 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release (англ.) (pdf). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 5 кӱни, 2009. Архивировано кандык айдыҥ 8 кӱни, 2012 јыл.\nBNF: 13489912k · GND: 139389415 · ISNI: 0000 0000 7142 1428 · LCCN: nr95042224 · NKC: xx0199469 · NLP: A3258569X · NTA: 315892846 · NUKAT: n2021148328 · LIBRIS: 328058 · SUDOC: 03582378X · VIAF: 14925598 · WorldCat VIAF: 14925598\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Грейдер,_Кэрол&oldid=25670"\nКандык айдыҥ 15 кӱнинде чыккандар\n1961 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 16 кичӱ изӱ ай 2021, 14:24.


Эл-јонды каршулу керектердеҥ корыырга - altaicholmon\nJуунда јерлик кендирбаш ӧзӱп турган јерлерди илезине чыгарары ла ол ӧзӱмди јоголторы, наркотиктер тузаланаачылардыҥ реабилитациязын ӧткӱрери аайынча сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Башчы бойыныҥ куучынында јаш ӱйени наркотиктер тузаланары јанынаҥ каршулу керектеҥ чеберлеп аларына јаан ајару эткен. АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилинниҥ јетиргениле, быјыл наркотиктерле колбулу 136 каршулу керектер илезине чыгарылган. Мындый каршулу керектердиҥ тоозы Горно-Алтайскта, Майма, Чамал ла Оҥдой аймактарда кӧптӧптир. Кӧргӱзӱлер наркотиктерле колбулу каршулу керектерди илезине чыгарары јанынаҥ иш эрчимделгениниҥ шылтузында кӧптӧгӧн деген.\nРеспубликаныҥ кезик јерлеринде кендирбаш јурттардыҥ јанында ӧзӱп турганы улус наркотиктер тузаланарына салтарын јетирет. Быјыл улустаҥ айрып алган 20 килограмм 679 грамм наркотиктердиҥ 96 проценти ӧзӱмдердеҥ белетелген.


Инфляция 1,5 процентке јетире арайлаган - altaicholmon\nИнфляция 1,5 процентке јетире арайлаган\nАлтай Республикадагы инфляцияныҥ кеми 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында 1,5 процент болды, бир јыл мынаҥ озо бу кӧргӱзӱ 4,8 процент болгон.\nСпециалисттердиҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республикада инфляцияныҥ кеми 2017 јылдыҥ туркунына Россия ичиндегизинеҥ јабыс болгон. Оныҥ тӧс шылтагы аш-курсактыҥ баазыныҥ аайыла колбулу. Темдектезе, 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында инфляция 0,4 процент болгон. Россия ичинде—2,2 процент.\nАш-курсактыҥ тоозына кирбей турган товарлардыҥ инфляциязы—2,4 процент (Россияда 2,8 процент).\nБылтыргызыла тӱҥейлештирзе, колбасаныҥ, балыктыҥ, ӧзӱмдердеҥ алган ӱстиҥ, јымыртканыҥ баалары Алтай Республикада јабызаган деп, Росстат јетирет.


«Бу ла јолымды талдаар эдим…» - altaicholmon\nБӱгӱн бистиҥ бӱктиҥ айылчызы – тоомјылу ла кӧп улуска таныш, јайалталу журналист Александр Альчинович СЕЛЬБИКОВ. Быјылгы ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Александр Альчиновичке 70 јаш толды. Јӱрӱмниҥ канча ажузын ажып, кӧп тоолу кечӱзин кечип келген солун айылчыны журналистикадагы бичимелдери аайынча тергее ичинде јаан јашту улус јакшы билер. Ого ӱзеери, Александр Альчинович чечен ок-јаачы, сӱрекей турумкай тазыктыраачы, бойына некелтези јаан спортчы. Је бистиҥ газеттиҥ тоомјылу айылчызы бӱгӱн Александр Альчинович болгонында бойыныҥ јажыды бар…\nА. Сельбиковтыҥ журналистикага јолы сананбаган, сакыбаган јанынаҥ ачылган. Ол тушта 1974 јылдыҥ куран айы турган. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязыныҥ ишчилери мынаҥ озо педучилищениҥ студенттери јаткан тураныҥ бежинчи кадында иштеген. Оноҥ ло 1974 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бу ла турган Печатьтыҥ туразына кӧчӱп иштеген болзо, Александр Альчинович куран айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала иштеп баштаган. Ол ӧйдӧҥ ло бери газетте. Баштапкыда ол радиокомитетке ишке кирерге амадаган, је келишпесте, Борис Учурович Угаров деген кижиле кожо газетке келгилеген. Киргилезе, кӧп улус отурган. Бирӱзи эмеш јиит, кӧстӧриле каткырып, кирген улусла куучындажып турды. Кӧрӧр болзо, ол Степан Сузанович Тюхтенев болуптыр.\nСтепан Сузанович керектиҥ аайын угала, Александр Альчиновичтеҥ сен бичинип турган кижи бе деп сураарда, ол «је мен алтай бӧлӱкти божотком, бичинеринде бойымды ченегелегим» деп каруузын јандырган. «Айдарда, бир неделеге стажировка ӧт, оноҥ кӧрӧрис» деп, јаҥы танышкан редактор айткан. Ол ӧйдӧ јиит уул Кош-Агаш аймактагы Тӧбӧлӧр јурттыҥ школында иштеген. Эмди амыраар ӧйдӧ Шыргайтыда јадып турган энезине ӧлӧҥ чабыжар керек, а «бу сӱрекей јаан учурлу иш ӧйинде мында стажировка ӧдӱп јӱрер аргам јок» деерде, Степан Сузанович оныҥ айалгазын оҥдоп, «је, эки неделе мында иштеп ийеле, барып ӧлӧҥди эткейиҥ» деп јӧптӧгӧн.\nОноҥ Александр Альчинович Шыргайтыга једип барала, энезине, сыйнына ла карындажына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына ишке киргени керегинде айткан. Ойто келерде, редактор оны баштайла, база бир кыпка экелген. Эмди Александр Альчинович ол тужын бойы эске алып, мынайда айдат: «Сени, стажировка тужында, ишке баштайтан кижи бу кичинек ӧрӧкӧн, ол бойы кичинек те болзо, санаа-укаазы јаан кижи деп айдала, Михаил Михайлович Бедушев деген кижиге стажер эдип таныштырган. Михаил Михайлович чичке чырайлу, тумчугы эмеш јаан, орус кижиге тӱҥей кижи болгон. Оноҥ ол «бу кижи керегинде бичип ий, бу јерге барып, мынайда кӧрӱп-угуп, бичип кел, бу бичимелди кӧчӱрип ий» деер. Је ол бир неделеге анайда иштеп турала, бойым да јилбиркей бердим. Јарт эмес јерлерде Михаил Михайловичтеҥ сураарым: «Бу мыны канай бичип турган эди?». Бир учуралда «эрчимдӱ ижиле аҥыланат» деген эрмекке туштайла, «эрчимдӱ» дегени не дегени эди деп сананып туратам. Алтай бӧлӱкте ӱренген алтай кижи де болзом, бу ла сӧскӧ учураганым санаама бир де кирбей турган. Оноҥ ло энемнеҥ угуп, ол ижинде албаданып, једимдӱ иштеп, токынабас кижи болгоны керегинде айдылган деп, јартына чыккан эдим».\nИшке келерде, Александр Альчиновичти культура бӧлӱкке, ӱредӱниҥ ле спорттыҥ сурактарыла иштеерине тургуза ла алган. Бир кыпта Лазарь Кокышев, Бронтой Бедюров, Эзендей Тоюшев отурган эмтир. Александр Альчинович тӧртинчизи. Лазарьды билериҥ бе дежерде, ол тушта Лазарь Васильевичти канай билбейтен эди. Бронтой Янгович Александр Альчиновичле кубарлаш та болзо, је таныш болбогон. Б. Бедюров Литинститутты божоткон, иштеп баштап салган ӧй. Эзендей Тоюшев база Алтай ичинде ады јарлу кижи болгон. Айдарда, бу кыпта ады-јолы јарлу улус иштеген кып болды.\nКаруулу качы ол тушта Михаил Карманович Качкышев деген кижи. Михаил Карманович јаҥы ишке келген јиит журналистти јакшы кӧчӱрерине ӱренип алар керек деп јакыйла, чымылдар керегинде јетирӱ берген. Анда айдылганыла, чымылдар кандый јытка јуулатаны, оноҥ учуп, келишкен ле јерге отурып, улуска југуш оорулар да экелеринеҥ айабас деп бичилген. Кӧчӱриш божоордо, озо ло Лазарь Васильевич кычырып кӧрӧлӧ, торт талганча каткырбазын ба!\n— Эмди чымылдарды кайдарга кӧчӱрип тургаҥ? – деп, ол айткан. – Саша, сен мындый керекле урушпай, бойыҥ бичинип кӧрзӧҥ – деген.\nБронтой Янгович кӧбизин ле Лазарь Васильевичле экӱ куучындажар, кандый бир темага удур-тедир тартыжарын сӱӱгилеер. Кыпта кожо иштеген улус Лазарь Васильевичти тегин ле Лазарь деп адагылаар болгон. Ол, Лазарь, кокырлаар ла кокырлаар, оны угуп, ончозы талганча каткырар. Бойы база. Бир ле эмеш отурза, ого јолугарга база ла кем-кем кирип јадар. Узак куучындажала, учында коридорго чыгып куучындашкылайтан.\n— Лазарь Васильевич јӱрӱминде сӱрекей ачык-јарык, куучынчы, каткычы, кокырчы кижи болгон. Ол ак-јарыктаҥ јӱре берген кийнинде ӱлгерлерин кычырзам, ӱлгерлери ончозы кунукчылду, сӧстӧриниҥ тӱбинде кунукчал јажынгандый билдирер. Бойы јӱрӱмде кылык-јаҥыла кокырчы кижи, је кӧп ӱлгерлеринеҥ кокыр таппазыҥ. Мен Кокышевле Шабалинниҥ школында ӱренип турала, интернатта јатканымнаҥ ала таныш болгом. Канайып дезе, бис, ӱренчиктер, Л. Кокышев бичиген «Туулардаҥ келген балдар» деп повестьтиҥ јаҥы чыккан бичигин кычыратаныс. Кажыбыс ла эки-ӱч катаптаҥ кычыратан. Не дезе, андагы бичилгени – бистиҥ интернаттыҥ балдарыныҥ јӱрӱми, алтай балдардыҥ салымы айдылган болгон. Кийнинде, канча да јылдаҥ, ол ло Кокышевле кожо бир кыпта кожо иштеерим деп мен качан да сананбагам — деп, Александр Альчинович куучындаган.\nАнайып, Александр Альчиновичтиҥ журналистикага јолы ачылып башталган. Је олордыҥ билезиниҥ санаа-сагыжы, келер ӧйгӧ амадулары журналисттиҥ ижиле канайып та колболбой ло турган. Ол ӧйлӧрдӧ Александр Альчиновичтиҥ эш-нӧкӧри студент. Ол ӱредӱзин божодып ла ийзе, бир јылдаҥ экӱ кандый бир јурттыҥ школына ӱредӱчи болуп иштеп јӱре берер санаа айланган. Александр Альчиновичке ӱредӱчиниҥ ижи таныш та болгон. Ол Јазатыр, Тӧбӧлӧр јурттарда иштеген. Оныҥ учун ол бойы калада узакка артпаска, тымык јурттар јаар барарга ла амадаган. Журналисттиҥ ижи јилбилӱ де болзо, некелтелери база јаан болгон. Редактордыҥ ордынчызыныҥ каруулу ижин бӱдӱрген Иван Васильевич Шодоевти башкару јаантайын алдыртар, бичимелдер јастыра ууламјы алынган, мынайда бичибейтен, мынайда бичийтен деп јакаргылаар, кӧмӧӧлӧп турар. Оныҥ учун бичинип болбой турган улус угузу бичиктеҥ бичийле, ӧскӧ ишке баргылазын деп, ол каарып айдар кижи. Ол сӧстӧр Александр Альчиновичке бир де јарабайтан. Је ол тургуза ла јӱре берерин бир де сананбаган, турумкайын кӧргӱзип, ишке кӧндӱге берген.\n— Эмди ле сананзам, ол тушта бис кандый ырысту ӧйдӧ јӱрген улус… Ол ӧй биске телкем јол ачкан, бис дезе тегин отурбас, редакцияныҥ јакылтазын бӱдӱрип, кайда болбой туратаныс деер!\nСанаамда Михаил Карманович Качкышев, Василий Тоенов, Нина Михайловна Кургулова-Тодошева јакшы арткан. Альберт Иртанович Мундусов сӱрекей билгир кӧчӱреечи болгон. Эркемен Матынович Палкин токуналу кылык-јаҥду кижи ине. Кандый бир байрамдарда бис оны сураарыс, Сталинге ӧткӧнип куучындап ийзин деп. Ол ого сӱрекей тӱҥей куучындап билетен. Оноҥ до башка ӧткӧништериле бисти каткыртар ла. Ол јанынаҥ база тыҥ јайалталу кижи болгон эди.\nЈиит журналисттиҥ баштапкы очерк-бичимели недеҥ улам бичилген дезе, керек мындый болгон. Кӱнӱҥ ле кӱнӱҥ план бӱдӱрип, 200 јолдыкты табыштырар керек. Кажы ла кӱн бедиреништиҥ бажында Александр Альчинович Шыргайты јуртыныҥ трактористи керегинде бичиген. Ол кижини кайдаҥ јакшы билип алган дезе, мынаҥ озо јай ла келгенде ол јанып, тӧрӧл јуртыныҥ ишмекчи улузыла кожо иштейтен. Кожо иштеген улус – Михаил Карманович Боделуков, Морпыл Михайлович Чалчиков, Егор Борбуев, Андрей Таркрашев ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Олордыҥ ортозынаҥ эҥ ле чыдалду, эҥ ле озочыл, эрчимдӱ ижиле Михаил Карманович аҥыланатанын темдектеп алган. Јерлештери бу кижи керегинде айдышканыла, оныҥ јӱреги сол јанында эмес, ортозында эмезе оҥ јанында дежетен. Ол, чындап та бӧкӧ, башка чыдалду кижи болгон.\nБичимел белен болгон соҥында кычырала, редактор «кем јок эмтир уул, кем јок эмтир, бу аайыла бичинзеҥ, јакшы журналист болорыҥ» деп, кӧкӱдип салган. Оныҥ кийнинде строктор толотоны тыҥ ла кӱч эмес боло берген. Кичинек куучындар бичип баштаган. Је бойыныҥ ичинде «кем кычырар оны, кем де кычырбас» дейле, строкторды ла толо табыштырарга албаданып бичиген не. Кезикте Джек Лондонныҥ салымын, оныҥ једимдӱ ижин сананып туратан. Джек Лондон азыранарга ла болуп, кайда кандый кӧрӱ-конкурс ӧдӱп јаткан, бичимелин апарып, анда туружатан. Јеҥӱлерле кожо ол ас эмес гонорарлар алатан. Анайып ла ол ады јарлу бичиичи боло берген. Је Александр Альчиновичтиҥ ишјалы јеткилинче болгон деерге јараар, 200 салковой, аванска 60 салковой. Бу акча ого јӱрӱмге једип туратан.\nБир кӱн редакцияга Борис Укачинович Укачин келеле, «а-а, Саша, сениҥ бичимелдериҥди мен кычырып турум. Јакшы кеминде деп темдектеп, эзенде бе, оныҥ ары јанындагы јылда ба, сени Москвадагы Литературалык институтка ӱредӱге ийер деп турум» деген. Ол јакшызын мактап, једикпестӱлерин илелеп, кӧскӧ-јӱске айдар кижи болгон. Бойы керегинде мындый куучын боло берерин сакыбаган Александр Альчинович уйалып, тургуза ла айдына берген:\n— Јок, канай туругар, Борис Укачинович! Бу мен бичиичи эш болор санаа сананбаган кижи. Иш ле аайынча, строктордыҥ планын бӱдӱрерге болуп бичинип јӱрген кижи.\nБу эрмек-куучынныҥ кийнинеҥ Александр Альчинович куучындар бичиирин шык ла токтодоло, кӧчӱриштерге кӧчкӧн. Кӧчӱретен материалдарды «Литературный газеттеҥ» алатан. Кӧчӱрген эҥ јаан ижи – Сальвадор Альендени истежип турган ӧйдӧ Чилидеги јаҥ аҥтару. Анда турушкан јайалталу поэт, кожоҥчы Виктор Хараны стадиондо тутканы, тӱрмелегени керегинде јетирӱ болгон. Кӧчӱрилген иш улуска база јараган.\nБир кӱн иште спорттыҥ сурактарына ајаруны тыҥыдары керегинде куучын ӧдӱп, оныла иштеерине А. Сельбиков кӧстӧлгӧн. Степан Сузанович оны алдыртала, айткан: «Бу Мадий Каланакович Каланаков деп кижи келди. Ол орус тилле «Алтай кӱреш» деп бичик чыгарып салган. Сен оны алтай тилге кӧчӱрерине болуш» деген. Оноҥ кӧрзӧ, орустап кӱреш керегинде јарт, јакшы бичилип калган. Је алтай тилге кӧчӱрерге сӱрекей кӱч болгон. Ол ло «курынаҥ ала койор», «тегеелеп чачар» деген оҥдомолдорды кӧчӱрерине Мадий Каланаковичтиҥ бойын кожо алдыртып, ӧмӧ-јӧмӧ иш эдилген. Кӧчӱрилген кийнинде, газеттиҥ канча-канча номерлериниҥ бӱктери ол кӧчӱрме бичимелле толтырылган эди. Бир кӱн Степан Сузанович ойто ло алдыртала, «сен дезе шатра деген јаҥы табылган ойын керегинде бичи. Таушканов деп кижи эки тетрадь бичимел экелген. Ол бичимел менде бир айдаҥ ажыра јадыры. Автор бичимели качан чыгарын сакып, сурулап, некеп јат. Оны алтай газетке орустап салып болбозыс, оныҥ учун кӧчӱрерге келижер» деди. Оноҥ улам ол шатрачы болуп калган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» алтай газет болгон адында, оныҥ ишчилери канча ла кире орус сӧс јогынаҥ бичиир деп кычырула иштеген. Айдарда, телекӧрӱлтениҥ программазын да керек дезе кӧчӱрип туратандар. Оныҥ бажында кокыр-каткылу учуралдар да газеттиҥ тӱӱкизи болгондый, санаада кӧп арткан. Ол шатра керегинде бичимелди чын кӧчӱрип, улуска јетирерге Александр Альчиновичке оны ойноп ӱренерге келишкен. Автор бойы лётный черӱлердиҥ майоры болгон, амыралтага чыгып калган. Шатра ойноорго ол ӧрӧкӧн јаантайын бойыныҥ јуучыл формазын кийген келер. Оноҥ «је, слер, јакшы алтайлап билер улус, канайда кӧчӱрерин бойлороор шӱӱжигер» деер. Анайып турала, Александр Альчиновичле кожо шахмат ойноп туратан нӧкӧри Борис Кортин бу суракты кӧрӱжип баштаган. Кийнинде Борис Самыков база јартамалдар кийдирген.\nОныҥ кийнинеҥ ок-јаага јилбӱ ачылган. Је ол таҥынаҥ куучын эмей! Спорттыҥ темазын газетте текши кӧдӱрип, бойы шатра ойноп, ок-јаала чемпион болуп јӱрген Александр Сельбиковты удабай ла «албатыныҥ спортыныҥ бӱдӱмдерин јакшы билер кижи, федерацияныҥ јааны бол» дешкен. Анайып, 1975 јылдаҥ ала 2006 јылга јетире Александр Альчинович федерацияныҥ јааны болуп иштеген. Шак бу ӧйдиҥ туркунына баштапкы Эл-Ойынды белетееринде ол эрчимдӱ турушкан. «Спорттыҥ алтай бӱдӱмдери» деп бичик чыгарган.\nА. Сельбиков «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп баштаган јылдарда аймактарда база редакциялар ачылып башталган. Александр Альчиновичке Шабалин аймактыҥ газедин молјоор куучын башталарда ла, ол барбас кӱӱндӱ болгонын угускан. Јаан удабай, «Сельская новь» газетке крайдаҥ Гоняев деген кижини экелгилеген. Кош-Агашта база газет ачылган. Олордыҥ редакциязы сас јерде турган учун туразы чирип, ӱрелип турган, иштеер де улус табылбай туратан. Анайып турала, «Чолмонноҥ» Зоя Термишеваны ийгилеген. Ол барала, статьяларды печатька согуп, материалдарды јууп иштенген. Оноҥ «Чолмонноҥ» ӧскӧ дӧ аймактарга болужар амадула журналисттер ийилетен.\nАлександр Альчинович Кош-Агаш аймактыҥ газедине канча катап болужып јӱрген. Анайып турала, ол алтайлардыҥ «Эне-Тил» деген јондык кыймыгузыныҥ турчызы болуп кирген. Бу кыймыгуныҥ бир амадузы – кажы ла аймакта, калада алтай тилле газет чыгарары. Эҥ ле озо Шабалин аймактыҥ газединде бир бӱк алтай тилле чыгып баштаган. Ээчиде Оҥдойдо, Улаганда, Кош-Агашта. Је каланыҥ газединде алтай бӱк јок ло бойы артканча.\nБу суракла депутат Василий Дмитриевич Кудирмеков иштеп, алтай бӱкти некеген. Александр Альчинович бу ӧйдӧ редактордыҥ ордынчызы. Полиграфический де, оноҥ до башка сурактарла иштеп, башкарып туратан. Айдарда, Василий Дмитриевич «Чолмонго» келеле, Александр Альчиновичке баштанган. Каланыҥ газединиҥ бир бӱгин алтай тилле чыгарары јӧптӧлгӧн, эмди оны баштап берер кижи керек болгон.\nКанайдар, болужар керек дейле, макет эш јурап турган улусла куучындажала, болужар деп јӧптӧшкӧн. Александр Альчиновичтиҥ алдында ого нени бичиир деген сурак турган. А. Сабашкинниҥ «Как это сказать по-алтайски» деп бичигине тайанып, калада јаткан орус та, тилин билбес алтай да улус алтай тилди ӱренгени артык болбос дейле, оны кажы ла номерде кепке базып, ого ӱзеери калада болуп турган керек-јарактарды алтайлап бичиири башталган. Бӱк неделеде бир катап чыгатан. Оноҥ ло бери алтай бӱк эмдигенче чыгып јат.\n— Бӱкти алтай тилле чыгарарында мен бир јыл кире турушкам. Оноҥ ло бери алтай бӱк эмдигенче чыгып турганына сӱӱнип ле оморкоп, оныҥ бажында тургам деп сананып, оморкодулу кӱӱн-санааларга алдыртадым.\nОноҥ, 50 јашка једеле, санандым, бу мен журналист болорго сананбаган да кижи, учурал ла болуп, журналист болуп калдым. Эмди, качан 70 јаш толордо, јӱрген јӱрӱмим, иштеген ижим тегиндӱ эмес деп сананадым.\nШыргайтынаҥ Шабалинниҥ школына келеримде, орус тилле мен сӱреен уйан ӱренгем. Ӱредӱчи, Наталья Антоновна Петькина, јартаар ла јартаар, учында «оҥдодыҥ ба, Сашенька?» дезе, «эйе» ле деерим. 7-8 класстарга једеле, литературала јилбиркеп баштагам. Јаҥыс та мен эмес, клазыстыҥ балдары ончозы кычырарын сӱӱйтен. Јажынып алала, тӱниле фонариктӱ кычырып туратаныс. Анайып турала, сочинениелер бичигенисте, јакшы темдектер алып баштагам. Ӱредӱчи сочинениеде кӧргӱзилген сӱр-кеберди јурап бичигеним учун «беш» тургузар, грамматикам учун јӱк ле «ӱч» дейтен.\nЭмди ле оҥдоп јадым, ӱредӱчимниҥ ижи каласка калбаган ошкош, нениҥ учун дезе учында «Алтайдыҥ Чолмонында» 43 јыл иштедим, 67 јаш толгончо, 2017 јылга јетире. Калганчы јылдарда социальный сетьтерде бойымныҥ бӱгимди ачып, анда база бичинип баштагам. Кӧрзӧм, кычырып турган улус кӧп, кезиги мактап та турар. Бу бичиништер кӧп сабада ок-јаала тазыктырынышла колбой бичилетен. Оныҥ да учун јашта тазыктырынганы калас болбой турганы чын деп бодойдым. Кижи бойыныҥ келер ӧйин оогоштоҥ ло белетеп салат деп айдарга јараар. Эмди менеҥ јаш ӧйиҥе бурылып, јолыҥды кайдаҥ алала солыыр эдиҥ дезе, бу ла јолымды талдаарым деер эдим. Алдында сананатам, бу мен, јурт јердиҥ кижизи, јурт ээлемдикке тартылган бойым журналистикага та не баргам деп. Је ол ары јанынаҥ берилген јол ошкош.\nБойын А. Сельбиков нениҥ учун «јуртээлемниҥ кижизи» деп сананып турганы база бир јилбилӱ учуралла колбулу. Бойыныҥ ӧйинде Шабалинниҥ школын божоткон Валерий Иванович Чаптынов јуртээлемдик институтта ӱренип, тӧрӧлине практика ӧдӱп барган. Ол јаан класстыҥ уулдарына политиканыҥ сурактарын ачатан. Уулдар оны угуп, кандый ла сурактар сурап турар. Бир кӱн Валерий Иванович бойы јурт ээлемдик институтта ӱренип турганы керегинде, мал-аштыҥ оорузынаҥ ала ӧскӱрерине јетире ончо ӱренип турганы керегинде айткан. Александр Альчинович оны угала, ценуроз оору тийген койлор баштарын булгап турар, ол не оору деп сураган. Энези койчы болуп иштеп турган уулга политика керек те јок болгон болгодый, јилбиркеткен ле сурак ол болгон. В. Чаптынов узак ла јартаган. Уулчак дезе мал-ашты эмдеерине ӱренер јер бар болгонын угала, арай ла болзо, јуртээлемдик ууламјыла барбаган эди.\n80-чи јылдарда А. Сельбиков текшијондык керектерде эрчимдӱ турушкан. Ол «зеленый» да кыймыгуга кирген, «Эне-Тил» кыймыгуны тӧзӧӧринде баштапкы тургандардыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ кийнинде јайзаҥ јаҥын орныктырарында бойыныҥ сӧзин айткан.\n— Ол ӧйлӧрдӧ некелтелер сӱреен тыҥ болгон, анчада ла тилди орныктырары јанынаҥ. Бӱгӱнги кӱнде тилдиҥ сурактары курч туруп, бир канчазы јетире кӧрӱлгелек те болзо, ол ӧйлӧрдӧ бу сурактарды кӧдӱрип баштаганы ӧйлӱ ӧйинде эдилген алтам болгон дезе, чын болор. Баштап салган иштер тазылданып, ичкери барып јатканы кӧрӱнип јат. Ортозында бир канча учурлу сурактар элбеде кӧрӱлбей, кӧдӱрилбестеҥ артып турганы ачымчылу. Эмди јакшынак баштаҥкай — алтай тилдиҥ сурактары кӧдӱрилип, јайалталу поэт Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱни темдектелип турганы оморкодулу – деп, Александр Альчинович санааларыла ӱлешти.\nКӱндӱлӱ Александр Альчинович, толгон јажыгарла уткуйдыс! Слерге бек су-кадык, билегерде амыр, токуналу айалга, ӧзӱп јаткан јаш ӱйени таскадып јӱрген керектеригерде једимдер, јана баспас ӱренчиктер кӱӱнзейдис.\n(«Вестник Горно-Алтайска» газеттеҥ, ӱлӱрген ай, 2020 ј.)


17.12.2019 - altaicholmon\n«Кандык чечек јайылза, катап ойто келерис…»\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртынаҥ Темеевтердиҥ «Алтын Туу» деген билелик јайаан ӧмӧлиги «Ойно, кожоҥдо…» деп адалган ойын-концертин кӧргӱсти. Кемиле де, учурыла да алза, јараш ла тереҥ учурлу ойын-концерт болды. Олор Тӧрӧлин, јер-Алтайын, албатызын, ар-бӱткенин, чӱм-јаҥын, азыраган ада-энезин, јууктарын баалап, тооп, кожоҥдорын олорго акту кӱӱндеринеҥ коолодо кожоҥдоп,\nЭл-јонго акту кӱӱнинеҥ, акча-манат јандыру сакыбай, кандый бир болужын јетирип тургандардыҥ “Волонтерство” деген кыймыгузы бастыра телекей ичинде элбек ӧзӱм алынат. “Волонтерлор” деп адалган улус јаҥыс ла арга-чыдалы кирелӱ, кӱч айалгада болгон улуска болужып турган эмес. Волонтерлор онойдо ок јаткан јериниҥ, текши ороонныҥ ла телекей ичиниҥ керек-јарактарында бойыныҥ кӱӱниле башка-башка иштер бӱдӱредилер. Быјыл орооныста јаҥар айдыҥ\nЈаан экономикалык јуу-тартыштардыҥ кӧптӧп турган айалгазында кӧп ороондорго тергеелик кеминде колбулар тудары баштапкы јерге чыгат. Оныла колбой, канча јылдарга Кӱнбадыштыҥ санкцияларындагы Россияда аҥылу ајаруны кӱнчыгыш ууламјыга эдедилер, анчада ла Китайла јаба иштеерине. Онойдо ок Россияныҥ Азияныҥ тергеезинде тышэкономикалык јаба иштеерин ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги концепциязында Монголияга база јер табылган, бу ороонды специалисттердиҥ кӧбизи ӧзӱмдӱ государстволордыҥ тоозында деп\nТуулык јерлер керегинде јасак керек\nООН-ныҥ турчы-ороондоры ла туулык тергеелердиҥ салымы керегинде сананган улус јаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде Кырлардыҥ кӱнин темдектеген. Бу јанынаҥ санаа-кӧрӱмиле Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентин ӱлежет. «Кырлардаҥ артык јаҥыс ла кырлар…» деп, бойыныҥ ӧйинде јарлу бард-кожоҥчы Владимир Высоцкий кожоҥдоп туратан ла бис, туулык республиканыҥ улузы, бу кожоҥды јӧмӧйтӧнис. Биске, Алтайдыҥ кырларында чыккан-ӧскӧн, мында јаткан, кырларды\nВолгоградта эл отоктор ортодогы «Россияныҥ агажы-2019» деген албатылык форум ла «Россияныҥ агажы» деп кӧрӱ ӧткӧн. Областьтыҥ губернаторы Олег Кувшинниковтыҥ таҥынаҥ айттырузыла оныҥ ижинде сенатор, Федерация Совединиҥ аграр-аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединде агаш комплекстиҥ сурактары аайынча экспертно-консультативный советтиҥ башкараачызы Татьяна Гигель турушкан. Россияныҥ агажыныҥ сурактары – агашты тузаланары, каруулдаары, корыыры ла орныктырары Федерация\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Чаптыновтыҥ оромы, 34/1 адресте турган тогус кат тураныҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу объект узак јылдардыҥ туркунына тудулбай туруп калган эди. Шылтагы – тураны тудуп јаткан «Горно-Алтайская строительная компания» ООО банкроттолгон ло анда квартиралар аларга ӱлӱ-акчазын салган 55 дольщик тӧгӱндеткен болгон. Дольщиктер јаҥныҥ органдарына кӧп катап баштанган. Адакыда объектти учына јетире тударга\nЈаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде республикан парламентте Конституцияныҥ кӱнине учурлалган брифинг ӧткӧн. Орооныста Конституцияныҥ кӱни јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде темдектелет. Брифингте Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, спикердиҥ ордынчызы, республикан парламенттиҥ ижин тӧзӧӧр камыстыҥ башкараачызы Герман Чепкин, национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ јааны Наталья Екеева, јасакберим, тап-эриктердии\nЧочыдулу айалгаларды болдыртпаска\nЈуукта СФО-до чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јууны ӧткӧн. Российский Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирский федерал округта чыгартулу кижизи Сергей Меняйло башкарып ӧткӱрген јуунда Россияныҥ МЧС-ныҥ министриниҥ ордынчызы Павел Барышев, Сибирский федерал округтыҥ субъекттериниҥ башчылары – чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы, ӧрт чыгарын болдыртпазын јеткилдеери аайынча тергеелик камыстардыҥ председательдери, Россияныҥ МВД-зыныҥ, МЧС-ныҥ, Росгидрометтиҥ,\nЭмчиликтерге ле школдорго јаҥыјылдык сый\nБӱгӱн Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Билениҥ скверинде учурлу керек-јарактар ӧдӱп јат. Кӧдӱриҥилӱ айалгада республиканыҥ эмчилик бӧлӱгиниҥ тӧзӧлмӧлӧрине тӱрген болуштыҥ 42 кӧлӱги ле школдорго балдар тартар 35 кӧлӱк табыштырылар. Эмчиликтерге ӱзе јаба «ГАЗель» маркалу 30 ла «Форд Транзит» маркалу 12 кӧлӱк табыштырылар. Олор эмчилик ишчилерди ле оорыган улусты тартар тегин кӧлӱктер эмес, кажызы ла керектӱ


Айлаткыш санаалу бичиичиге учурлай\nМ. М. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека бу јуукта Алтай тилдиҥ кӱнине ле алтай литератураныҥ классиги Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱнине учурлай база бир учурлу эҥир ӧткӱрди. Ондо јуулгандарга классиктиҥ чӱмдемелдериниҥ тизӱ бичиктериниҥ ээчиде томыла таныштыру-презентация ӧтти. Бу тизӱ бичиктер башка-башка јылдарда кепке базылып чыгарылган. Баштапкы томго Л. Кокышевтиҥ лириказы ла оныҥ орус тилге кӧчӱриштери


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Начальные классы / Другие методич. материалы / Алтайские физминутки на тему "Су кадыгын чеберле"\nАмадузы: Ўлгерлер ажыра балдардын санаазын, тилин темиктирери; Ўренчиктерди огош jаштан ала бойынын су-кадыгын баалап, чеберлеп, эди-канын таскадып jÿрерине таскадар; Ару-чек болорына, нак ла киленкей кылык-jанга таскадар; Он колымда-беш сабар, Сол колымда –беш сабар, Эки колымда-он сабар. Сабарларым кÿрежет, Бой-бойыла jакшылажат. Бир jаан биледий Нак jÿрет jажына. Тышкары кÿчÿк ойногон Секирген, мантаган, чотогон: отура тÿшкен, секирип ийген, ары айланган, 4-бери айланган. 3.Колдорым бойлоры чабынат, Буттарым бойлоры баскындайт. Бойым эмди секиредим, Катап, катап отурадым. Он колым-бу! Сол колым-бу! Он будым-бу! Сол будым-бу! Колдорымла чабынарым, Буттарымла баскындарым, Колдорымды кöдÿрерим, Буттарымла секирерим. Jалбырак ÿзÿлип учат Араайын кейде айланат. Тöмöн, тöмöн тÿжет, Jерге келип jадат. 6 .Боро кушкаш чöйилген Ончо бойын силкиген. Бажыла кекиген, Кара кöзиле имдеген, Канаттарыла талбынган Ары баскан, бери баскан Арып эмди отурган Кожондоп ол баштаган: Чик-чирик! Чик-чирик! 7. Аннын туразы jаан Кöзнöгинен ол кöрöт. Койон аркада мантайт Айлын онын токылдадат: -Тук-тук, эжигин ачсан, Анда калjу анчы! -Койон, койон, койонок Тÿрген кирзен айылга! 8. Бир, эки, ÿч- Кушкаштар учат бийикте. Тöрт, беш, алты Калыйт саста бакалар. Алты, jети, сегис- Тийин агаштан секирет. Он, он, он- Балдар школдо ÿренет. 9. Ўренчик зарядка баштады: Он jанына кöрöт, Сол jанына кöрöт, Öрö кöрöт, тöмöн кöрöт, Он бутла секирет, Сол бутла секирет Араай jерине отурат. 10.Баскындайдыс, чабынадыс, Отурадыс, турадыс. Колыс öрö, чике, тöмöн. Кÿлÿмзиренедис нöкöргö, Отурадыс jериске. 11. Агаштар салкынга jайканат Он jанына энилет, Сол jанына энилет, Ончо бойы силкинет. Jалбрактары ÿзÿлип Ары-бери учкулайт. 12. Салкын, салкын, салкынак Агаштарды ол jайкайт. Jалкын, кÿкÿрт табыжы Кизирт эдип угулат. Jааш, jанмыр ээчиде Сугарат тегерик jеристи. Кÿн, кÿн, кÿнигеш Ончо jерди jарыдат. 13. Саста эки бака Эки jажыл нöкöр Эрте танла jунунган, Коларткышла арчынган, Буттарыла секирген, Колдорыла чабынган, Бек болорго бакалар Jÿгÿрген ле jÿгÿрген. 14. Понедельникте эжингем, Вторникте jурангам, Средада jÿгÿргем, Четвергте футбол ойногом, Пятницада биjелегем, Субботто jунунгам, Воскресеньде амырагам. 15. Сÿÿйдим мен сÿÿнчини Эрте танда зарядканы. Баскындайдым, секиредим, Отурадым, турадым. Ару-ару jунунып Школго мендеп барадым. Чингиз зарядка баштады, (балдардын аттарын солыр) Шура бажын белдеди, Анна колын кöдÿрди, Денис колын силкиди, Игорь будын силкиди, Алёша бийик-бийик секирди, Егор ичин белдеди, Айдар бойы белденди, Диана катап-катап отурды. Аркада андар jуулыжып Jуундап турат тыныда. Айу базат jайбандап, Койон коркып секирет, Бöрÿ улыйт ачынып, Тÿлкÿ ончозын эбирет Ары-бери айланат. 18.Бичип, бичип арыдым Беш сабарым арыды. Бийик, бийик калырыс Бийик тууны ажарыс. Болчок бажым белдерим Буттарымды силкиирим, Бир катап энилерим, База катап отурарым. Бичи, бичи, бичикчи Бийик-бийик калырыс. Jуран, jуран, jурукчы Jенил, jенил секирерис. Ары-бери айланып, Алты алтам алтаарыс. Ойто катап бурылып, Он катап отурарыс. Ончо балдар мендегер Солун jерлер кöрöрис. Самолётко отурыгар Ыраак учуп барактар. Кööликке отурыгар Рульдан тудуп мантадарыс. Jеерен атка отурыгар Алтай jерле jорторыс. 20.Агаштан jалбрак ÿзÿлип, Кейде араай айланат. Ары-бери jайканып, Jерге тÿжÿп уйуктайт. Jолдо бистин нöкöрис Öндöр биске ÿредет. Кызыл öни-от ошкош, Сары öни-кÿн ошкош, Jажыл öни-öлöндöр, Ады онын светофор. Кызыл öнин кöрзöм лö Jаныс jерге турадым. Сары öни кöрÿнзе Эмеш сакып аладым. Jажыл öни чыкса ла Jолды тÿрген öдöдим. Светофорло нöкöрлöш Амыр-энчÿ jÿрерин! Кандый jакшы jайгыда Эжинерге, ойноорго. Кандый jакшы кÿскиде Ары-бери базарга. Кандый jакшы кышкыда Секирерге, jынылаарга. Кандый jакшы jаскыда Тартынарга ла jÿгÿрерге. Энеме мен болуштым: Айак-казан jунадым, Айыл ичин jалмадым, Кöнöктöргö суу экелдим, Тышкары одын jарадым. Тенериде кушкаштар учат, Jаланда койондор секирет. Анчы олорды шыкалайт Адарга мылтыгын белетейт. Балдар кыйгырат олорго: -Качыгар куштар, койондор! 24. Кöрÿк, кöрÿк, кöрÿгеш Бели чоокыр кöрÿгеш. Эрте танда ол турат Jÿзин jунат, мойнын арчыйт. Айлын ару ол jалмап, Зарядка эдип ол чыгат. Бир, эки, ÿч Кöрÿгеш кÿчтÿ болор! -Бис шулмус чычкандар Кап! Коп! Кÿп! -Кемнен де коркыбайдыс Кап! Коп! Кÿп! -Кискенен де коркыбайдыс Кап! Коп! Кÿп! -Ай!Ой! Уй! Болужыгар, аргадагар! Кап! Коп! Кÿп! Менин болчок мечигим Секирет ле секирет. Менин кызыл мечигим Тоолонот ло тоолонот. Менин сары мечигим Айланат ла айланат. Менин jажыл мечигим. Отурат ла отурат. Койон, койон койонок Шулмус бÿткен койонок 1-колын кöдÿрет, 2-оны тÿжÿрет, 3-отура тÿжет, 4 -туруп келет 5 катап секирет. Бир, эки, ÿч Суучак агат шоркырап. Тöрт, беш, алты Кöбöлöк амыр учат. Jети, сегис, тогус Серткиш калып амырайт. Он, он, он Араай jериске отурарыс. Бичиичи болорго Бир катап айланарым. Эмчи болорго Эки катап чабынарым. Ўредÿчи болорго Ўч катап отурарым. Тискинчи болорго Тöрт катап секирерим. Билимчи болорго Беш катап кекирим. Бошпок бÿткен айучак Топ-топ-топ. Шулмус бÿткен тийинеш Ток-ток-ток. Чыйрак бÿткен койонок Скок-скок-скок. Сÿмелÿ бÿткен тÿлкÿ Хлоп-хлоп-хлоп. Мешке, мешке, мешкечек Аркада öзöт кÿскиде. Тозокты алып барадым Мешкелер терип jÿредим: Ак мешке, jылjырык мешке, Кÿрен мешке, кайын мешке. Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nАвтор Бадыкина Оксана Алексеевна\nДВ-252846 Получить свидетельство о публикации\n12.12.2015 Просмотров: 153 Комментариев: 0 Тренинги для развития навыка беглого чтения\n12.12.2015 Просмотров: 202 Комментариев: 0 Рабочая программа кружка по краеведению: "Моя Осетия".\n12.12.2015 Просмотров: 287 Комментариев: 0 Математика " РЕШЕНИЕ ЗАДАЧ И ВЫРАЖЕНИЙ"\n12.12.2015 Просмотров: 266 Комментариев: 0 Презентация к уроку обучения грамоте "Буква Й"\n12.12.2015 Просмотров: 344 Комментариев: 0 Презентация - тест по окружающему миру на тему "Надежная защита организма" (3 класс)\n12.12.2015 Просмотров: 598 Комментариев: 0 Презентация к уроку обучения грамоте "Буква Ж"\n12.12.2015 Просмотров: 662 Комментариев: 0 679315679312679307679301679297679296679294


Јылу-Кӧл — Википедия\n50°29′22″ с. ш. 89°42′22″ в. д.HGЯOL\nШапшал сыннаҥ кӧрзӧ\nЈылу-Кӧл (орустап Джулукуль) — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧриниҥ бирӱзи.  (Джулу-Куль) — Алтай деп корулу јерде (орустап Алтайский заповедник) јадат, тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Киндиктӱ-Кӧлдӧҥ ыраак јок. Кемиле Туулу Алтайда экинчи кӧл. Текши јери — 29,5 км².\n3 Шиҥжӱ иш\n6 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи\nЈылу — теплый, кӧл — озеро, Јылу-Кӧл — Теплое озеро.\nЈылу-Кӧл Чолышман сууныҥ бажында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2198,8 метрге бийик јерде, сын-тайгалардыҥ ортозында јадат. Кӧлдиҥ узуны — 10 км, јалбагы — 3,5 км, текши јери — 30 км², эҥ ле тереҥи — 7 м. Кӧл моренно-подпрудный бӱдӱмдӱ. Јараттары јабыс, састып калган, кыскачак тундровый кайыҥла ӧлӧҥлј буркелген. Јылу-Кӧлдиҥ котловиназы Туулу Алтайда јебрен тоҥышты шиҥдеер ар-бӱткен лаборатория болуп јат.\nУлаган аймактыҥ климады кезем-континентал, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥдеген.\nЈылу-Кӧл балыкла байлык. Бу кӧлдӧ кеткин куштар уйа базат, куштардыҥ базары (птичий базар) солун. Алтай ичинде јаҥыс ла мында бу ас туштайтан куштар бар: бакландар ла чайкалар. Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.. кирген ас тоолу тындулар кӧлдиҥ јанында заповедникте база бар: тооргы, ак-кийик, ирбис, јуҥма ла о.ӧ.\nАкимова Т. А., Злобина Т. И., Полунина О. Е. Достопримечательности Горного Алтая (орус.). — Барнаул: Пять плюс, 2008. — 232 с. — ISBN 978-5-9900731-8-0.\n↑ Лист карты M-45-XVIII Кызыл-Хая. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.\n↑ 2,0 2,1 Лист карты M-45-60. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1961 год. Издание 1964 г.\n↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Ӱлекер:БСЭ1\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јылу-Кӧл&oldid=26874"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 9 куран ай 2021, 20:19.


КЫЧЫРААЧЫНЫҤ СӦЗИ ОЗОГЫЗЫН ОЙГОРТКОН ОТ-JАЛБЫШТУ JОЛДЫКТАР - LIS108.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nБилимчиниҥ айтканын Россия Федерациязыныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи сагал сӧӧктӱ Таукен Тазымаевич Яйтыновтыҥ «Кеjегелӱ кеен Алтай, jайалталу Чуй кабай» деп бичиги недеҥ де артык быжулайт. Ӧткӧн jылдыҥ учы jаар калык-jонныҥ кату jаргызына табыштырылган jуунтыныҥ кире сӧзинде автор кычыраачыларга мындый сӧстӧрлӧ баштанган:«Эрjинелӱ Эре-Чуйдыҥ эл-jоныныҥ чактардаҥ чактарга ӧдӱп келген jаан учурлу тӱӱкилик jолын, оныҥ салым-jӱрӱмин, элен-чактарга ээленген Эне-Тӧрӧлин, чӱм-jаҥдарын, jаҥжыгуларын, улустаҥ уккан-билгенимди эзедип, jаан jашту, кӧзи чокту, кӧкси ойлу бӱткен ӧрӧкӧндӧр эзен-амыр jӱрерде, олордыҥ айтканын угуп-тыҥдап, кару jерлештеримниҥ бичигендерин тузаланып, эл-калыгыска, эмдиги ӧзӱп jаткан jаш корболорго, jиит ӱйеге энчи болуп артсын деп учурлап турум»[с. 3.] Мынайда айдып, автор кычыраачыларды бойыныҥ чыккан-ӧскӧн jериниҥ тӱӱкизиле, эл-jоныныҥ кожоҥдорыныҥ аҥылу кӱӱзиле, кеп-куучындарыла таныштырат: «Эре-Чуйдыҥ бажында кӧк ынаарга кӧмӱлген Кӧк-ыйыктыҥ jанында, сары-телкем чӧлдӧрлӱ Сайлугэмниҥ эдегинде, ӱйе-чакка ӱйеленип келген Ӱкекте, Аркыт ичи jаан Алтайда, Ирбистӱниҥ, Ийиктӱниҥ Ак-Туру бажы ак-сӱмерлердиҥ колтыгында, Чуйдыҥ ла Курайдыҥ куулгазынду куба чӧлдӧринде озо-озо чактардаҥ бери ал-камык мал-ашту, ээленген jерлӱ, эл-каандыкту, энчи-байлыкту, ага-jайзаҥду укту-тӧстӱ эл-киндик тӧрӧӧн-тӧркиндӱ теле-телеҥит деп эл-калык jуртаган.\nЭре-Чуйдыҥ эл-jоны чындап та, таҥынаҥ, кемнеҥ де камааны jок jадып, ӱйедеҥ ӱйеге, чактардаҥ чактарга «jердиҥ ээзи, баштыҥ меези» болуп ӧзӱп чыдаган»[с. 9.]\n«Кажы ла албатыныҥ кӧгӱс байлыгыныҥ ортозында эҥ ле карузыганы, jӱрегине jуугы — кожоҥ. Кожоҥ эл-калыктыҥ кӧксинеҥ, ӧзӧгинеҥ чыккан, айдылган ла табылган эҥ jаркынду ла сӱлӱ кӱскӱзи. Калыктыҥ узакка чӧйилген салымыныҥ, jӱрӱминиҥ сӱӱнчизи, ырызы, ижемjизи, кунукчылду-карыкчалду сызы, ачузы болгоны иле, jарт ла чокым, jурукка салгандый кӧстиҥ алдына тура берет» — деп, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журнализи К. К. Пиянтинова jолду айткан [АЧ — 28.01.20. — №6.]. Эре-Чуйдыҥ элбек чӧлинде jурттаган эл-jонныҥ кожоҥдоры кандый эмеш? Уксагар да:\nАк мӧҥкӱзи кӧрӱнет.\nАйткан сӧзи угулат.\nЭлбек чӧли кӧрӱнет.\nСары чӧлгӧ аш салгам,\nСай кумакла иштенип.\nСанааркап jӱрӱп jаанагам\nКуба чӧлгӧ аш салгам,\nКунугып jӱрӱп jаанагам\nКожо тарткан нӧкӧрим.\nКожо ӧскӧн нӧкӧрим.\nКоҥыр тайдыҥ колоҥын\nКожо jӱрген нӧкӧрим.\nJуунтыга кирген кожоҥдор ло олорды айдып берген «кӧзи чокту, кӧкси ойлу» jерлештери керегинде Т. Т. Яйтынов мынайда айдат: «Jаантайын jериме jедип ле барзам, jеп-jеҥил немедий билдирер, куулгазын салкыны согуп та турза, кунукчыл санаалар jоголо берер...\nЭркетендӱ, эдискилӱ, эрjине бӱткен Эре-Чуйда эптӱ-jараш тилдӱ эр-киндиктӱлер де, эпши-jараш jалакай кӱндӱзек энелерис, эjе-сыйындарыс та бар эмей. Олордыҥ кажызыныҥ ла аҥылу бичижи, кӧрӱжи, сезими, кӱӱлери башка-башка да болзо, jе салымнаҥ арткан санаа-кӱӱндери, ӧзӧк-буурысла тудуш, jаҥыс ууламjылу болгонын аҥылап айдар керек» [c.50.]\nТаукен Тазымаевичтиҥ бичигиле танышкан кийнинде, алтай поэзияда баштапкы алтамдарын эдип турала, ак-jарыктаҥ эрте jӱре берген алмат сӧӧктӱ Руслан Чиндакавтиҥ (1981-2003 j.j.) «Эре-Чуй» деп ӱлгериниҥ мындый jолдыктары санаама кирди:\nЧӧлдӧр, чӧлдӧр чӧркӧлгӧн,\nЧуй-бажы деп Алтайым.\nКуjурлу тамзык ӧлӧҥдӱ\nЭре-Чуй деп кабайым.\nАлтай, казак эл-jонды\nСыгындырып ал jӱрген.\nБисте, алтайларда, «агаштыҥ тазылы jер ӧткӱре, кижиниҥ тазылы эл ӧткӱре» деп кеп сӧс бар. Бу ойгор jолдыктардыҥ учурын автордыҥ кичӱ тӧрӧли ле jерлештери керегинде эске алынганы быжулайт: «Бу мениҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧлим Кӧкӧрӱ деп адалат. Озогызын ойгортып, эскидегизин эзедип айдар ӧй келген деп сананадым. Топонимический сӧзликте (О. Т. Молчанова) Кӧкӧрӱ деп jердиҥ адын (Кӧгӧрӱ — зеленеет) jажарган, кӧгӧргӧн jер деп адап jат. Чынын айтса, ол «Кӧк Ӧргӧӧ», «Кӧк Шибее» (Голубой дворец, голубая крепость) болгон деп jаан jашту ӧрӧкӧндӧр: Самунов Прокопий, Баданов Боксун, Саланханов Боростой, Емедеков Jабатай, Майхиев Бырчый, Майхиев Jыманака, Чоюнов Пётр айдыжатан болгон. «Кӧк -Ӧргӧӧ — Шибеениҥ тӧзӧлгӧн jери — ол Эки Терек ле Эки Аруныҥ jанында Монгол, Кыдат, Тыва (сойоҥ) jерлериле садыжатан тӧс jер болгон эмтир. Jе ӧйлӧр ӧткӧн сайын, ол оҥдомолго эл-jон тыҥ аjару этпей, «Кӧк-Ӧргӧӧ» адын ундып, Кӧкӧрӱ ле деп адап jӱргени, байла, ол. Jаан jаштулардыҥ айдыжыла, ол 1890 jылдарга келижип jат. Анда садучы-коjойым Павловтыҥ амбарлары турган, ол бойы Тожоҥты jуртта jадып, jербойыныҥ телеҥиттериле, монгол-калкаларыла, кыдаттарыла, сойоҥ-урянхайларыла саду ӧткӱрип туратан. Аалу-билӱзиле алыжып, чай, тус ла оноҥ до башка кийим-тудумла, азык-тӱлӱкле садыжып jӱретен» [c.10.]\nJаҥы бичиктиҥ «кӧскӧ кӧрӱнгедий, кӱр-кӧгӱске томулгадый база бир бӧлӱги — кеп-куучындар. Калыктыҥ оос чӱмделгезиниҥ бу бӱдӱми аайынча филология билимдердиҥ кандидады М. А. Демчинова «Сооjыҥдар ла кеп-куучындар»  деп jуунтыныҥ кире сӧзинде мынайда айткан: «Алтайлардыҥ тӱӱкизи оос поэзия ажыра jарлалатаны тереҥ тазылду jаҥжыгу. Алтай улус тилин, тӱӱкизин тегин ле jӱрӱмине коштой оосто ло кӧгӱсте тудуп, балдарына ӱредетени сӱрекей jаан керек болгон. Андый jаҥжыгуныҥ турултазы болуп канча ӧйлӧрдиҥ туркунына jуулган сооjыҥдарга ла кеп-куучындарга баштанып, олордыҥ тереҥ учурын билип, ӱредӱзин, укаазын чечер ӧй келген» [c.3.]\nБичимелдиҥ аjарузында турган jуунтыга кирген кеп-куучындардыҥ ортозынаҥ алып-баатыр Бадманыҥ сӱр-кебери jап-jарт чыга конуп келет. Бадма ол кем? «Ол Эре-Чуйда Кӧкӧрӱ jуртта чыккан-ӧскӧн jокту кижи болгон эмтир. Озогыда Эре-Чуй ичинде jаҥжыкканы аайынча jаан ла jилбилӱ маргаандар ӧдӱп туратан. Ол кандый маргаандар болгон дезе, jойу jӱгӱрип jарыжары, кӧдӱрге таш кӧдӱрери, ок-jаала таҥма адары, кажык адып (ойноп) маргыжары, тебек тебип ойнооры, jабага эмезе кунан атты эки ийнине ӧрӧ кӧдӱрери ле эҥ jилбилӱзи кӱреш болгон. Чуйдыҥ бӧкӧлӧри кӱрежип, бой-бойлорын jеҥдегилеп, ады-чуузы jаҥыс та мында, Чуй ичинде эмес, jе анайда ок калка-монголдор, кыдаттар, тӧрбӧт-сойоҥдор до ортозында jарлу боло берген. Андый бӧкӧлӧрдиҥ ортозында Саадак, Кабырга, Бултай, Саадак-Чыҥдый, Темир-Бука (чоло ады), оноҥ до башка бӧкӧлӧр. Бадма база шак ла андый бӧкӧлӧрдиҥ бирӱзи болгон»[c.133.]\nОос чӱмделгениҥ башка-башка бӱдӱмдери кирген бу бичиктиҥ тӧс амадузы — Эре-Чуйдыҥ эл-jоныныҥ эрте, эрте, элен чактардаҥ ала бӱгӱнге jетире ӧдӱп келген jеҥил эмес jолын кӧргӱзери. Оныҥ бӱктеринеҥ адалардыҥ кыйгызы угулат, энелердиҥ кӧстӧринеҥ jолдолып аккан изӱ jаштар кӧрӱнет. Куучынчы-автор — ӧткӧн лӧ эмдиги ӱйелердиҥ колбоочызы. Ол озогызын ойгортып, эскидегизин элтерткен айас, jаш ӱйени кечегизи мындый болгон, эртенгизи мындый болор деп jакыйт.\nСодон, содон тайгалу, солун-jараш Эре-Чуй.\nСооттоп чӧйӧ jорткондо, соок салкынду Эре-Чуй.\nКорголjын болгон сӱӱризи кочкор турар Эре-Чуй.\nКорум болгон эдеги койон jадар Эре-Чуй.\nАгы-сӱди jайраган ады макту Эре-Чуй.\nАйландыра тайгазы артыш ӧскӧн Эре-Чуй.\nАк jалаҥду jерине ат jарышкан Эре-Чуй.\nАлтай калык jуулала, jеҥӱ алган Эре-Чуй.\nЭки ыйыгын эбире ээзи болгон Эре-Чуй.\nЭбире jаткан чӧлине энелер баскан Эре-Чуй.\nАйландыра тайгазы канат болгон Эре-Чуй.\nАйаҥ болгон jерине адалар баскан Эре-Чуй.\n0 #1 Василий Борисович Белеков 10.02.2020 14:49\n«Аргымак-Пегас» https://www.facebook.com/groups/1118871308453230/ группа ӱлгерчилерди јууйт, оноҥ конкурс-фестиваль ӧткӱрип баштадыс, тӱп-учы гала-концертле Эл-Ойында токтоор. Алтын, мӧҥӱн ле кӱлер медальдар јеҥӱчилдерди сакып јат! . 1.Общие положения\nФестиваль поэзии «Аргымак - Пегас» (далее – фестиваль) впервые проводится в юбилейный год 75-летия Победы в Великой Отечественной войне. 2020-й год уже объявлен в России Годом памяти и славы с целью дальнейшего развития и взаимного обогащения алтайской и русской поэзии, укрепления дружбы алтайского народа с другими народами, расширения возможностей самореализации поэтически одаренных авторов, пропаганды поэзии в контексте современных технологических средств. Организаторы фестиваля планируют проводить этот праздник поэзии ежегодно.\nОрганизатор и учредитель : Группа поэтов «Аргымак-Пегас» в интернете.\nОрганизатор распространяет информацию о фестивале в средствах массовой информации и в заинтересованных организациях, разрабатывает и осуществляет основные этапы , организует работу организационного комитета и жюри .\nАвтор проекта - Белеков Василий Борисович.\nИнициативная группа: Юрий Водянов (г. Краснодар), Полина Антюфьева (с. Черный-Ануй, Республика Алтай), Еркин Шумеркин (г.Горно-Алтайск РА), Анна Евдокимова (г.Алма-Аты РК), Валентина Боован-Куукан (Республика Калмыкия) и Екатерина Калядинцева (с. Усть-Кан РА).\nОсновная номинация, в которой вручаются первая, вторая и третья премии. Принимаются стихи всех жанров и направлений на алтайском и русском языках. В коллегию жюри входят известные деятели культуры.\nНоминация учреждена для авторов, проводится с целью расширения возможностей самореализации поэтически одаренных авторов, пропаганды братских славянской и тюрской поэзии в контексте современных технологических средств.\n- Завершающий этап – Гала-концерт и выставка-продажа произведений победителей конкурса-фестиваля на межрегиональном празднике Эл-Ойын-2020. Награждение победителей-номинантов.


11.09.2018 - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде Иссык-Кульдыҥ јарадында турган Чолпан-Ата каланыҥ ипподромында Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Мындый ойындарды ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкай 2012 јылда эдилген ле оны тӱрк тилдӱ ороондордыҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча совединиҥ јууны јӧмӧгӧн. Ойындардыҥ тӧс амадузы – кӧчкӱн цивилизациялардыҥ ла албатылардыҥ байлыктарын ла культуразын орныктырары. Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ\nСыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Горно-Алтайсктыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ эл-јонын Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ јаан ла јаркынду байрамла башкаруныҥ баштапкы вице-премьери Наталья Екеева ла Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин уткыгандар. Кӧдӱриҥи кӱндӱӱ-кӱреедеҥ башталган. Байрамдык эҥирди ӧткӱреечилер эҥ\nАјаруда – албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери\n«Јуук ӧйдӧ Јабаганда балдардыҥ јаҥы садына тураны јаҥырта јазаарын учына јетирерис. Мынаҥ озо бис мында јурттыҥ клубын тутканыс, школды текшилей јаҥырта јазаганыс. Эмди јурттыҥ врачебный амбулаториязыныҥ ӧйи келген. Оныҥ туразы эски, мындый айалгаларда чыҥдыйы бийик медјеткилдеш эдетени кӱч керек» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан. 2019 јылда амбулаторияныҥ туразына капремонт ӧткӱрерге, ол ӱлекер-сметный документтерди белетезин деп\nКӧс кылбыгар, јӱрек кӧӧрӧӧр кӧрӱлер…\nСыгын айдыҥ 7-9 кӱндеринде «баатырдыҥ алаканында турган» калабыстыҥ 90 јылдык юбилейи элбеде ӧткӱрилди. Каланыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драма театрында, политколледжте, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотекада, тӧс тепсеҥде, парктарда, стадиондордо ла Јыландуда кӧлдӧ кӧрӱлер, мастер-класстар, спорт ло ӧскӧ дӧ бӱдӱмдӱ маргаандар, ойын-концерттер ӧтти. Онойдо ок баштапкы ла катап баштапкы класстардыҥ ӱренчиктериниҥ базыш-парады ӧткӧн.


04.04.2022 - altaicholmon\nАлтай Республикада јаткандардыҥ тап-эриктери орныктырылган\n2022 јылдыҥ кочкор айында тергееде ишмекчи јол-јорукла Россия Федерацияныҥ генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Дмитрий Демешин болуп, граждандарла јолуккан. Баштануларды кӧргӧн кийнинде улустыҥ тап-эриктери орныктырылган. Онойып, олордыҥ бирӱзи, Горно-Алтайсктыҥ гражданини, федерал бюджеттиҥ акчазыла эмдерле јеткилделер улустыҥ тооломына киргени јарталган. Ӱзеери ого бӧӧрӧктиҥ трансплантациязы аайынча операция эдилген кийнинде, гражданин баалу-чуулу эмдер алып турган улустыҥ федерал тооломына кийдирилген. Прокурордыҥ\nБу акция Алтай Республикада экинчи катап ӧдӧт. Быјыл оны Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, Јондык су-кадыктыҥ ла медициналык профилактиканыҥтӧс јери, «Единая Россияныҥ» «Су-кадык келер ӧй» деген партиялык ӱлекериниҥ јондык соведи, АР-дыҥ Эмчилик-физкультуралык диспансери, Роспотребшиҥжӱниҥ АР аайынча башкартузы, «Медик волонтерлор» биригӱ тӧзӧп ӧткӱрген. https://altai-rep.er.ru/activity/news/vserossijskaya-akciya-10-tysyach-shagov-k-zhizni-proshla-v-gorno-altajske


Баштапкы сериялары согулды - altaicholmon\nФильмде каладаҥ јурт јерлерге кӧчӱп турган улус керегинде айдылат. Тоолу сериялар Корбу деп учар сууда согулган. Ондо заповедниктиҥ ишчизи Сахневичтиҥ билези кӧргӱзилет. Ар-бӱткенниҥ јажыттарын јакшы билер ле оны чеберлеери јанынаҥ јаан иштер ӧткӱрип турган Михей деген карган кижи керегинде солун сюжеттер бар деп, заповедниктиҥ пресс-службазы јетирет.


Март 2021 - Страница 8 из 13 - altaicholmon\nКрестьян элдиҥ миллион тиражту газеди\nӦткӧн чактыҥ јирмезинчи јылдарында Москвада ВКП (б)-ныҥ Тӧс Комитединиҥ органы болгон «Крестьянская газета» ороондо эҥ ле јаан, миллионго шыдар тиражла чыгып турган газет болгон. Бу газетти јӱс јылга јуук ӧйдиҥ туркунына бир де билимчи, тӱӱкичи ајаруга алып шиҥдебеген.\nБаштапкы алтай аудиобичик\nБалдардыҥ республикан библиотеказында 5-чи класстыҥ ӱренчиктерине школдыҥ программазы аайынча алтай литератураныҥ чӱмдемелдери алтай тилле чыккан аудиобичиктиҥ таныштырузы ӧтти.\nОнчозы тӧрӧл јеринеҥ, эркетендӱ элинеҥ…\nЈастыҥ јараш, јылу баштапкы кӱндериниҥ бирӱзинде Нина (Јергелей) Яковлевна МАСКИНАНЫҤ «Элес јӱрӱмниҥ чалызу» деп адалган јаҥы бичигиниҥ таныштырузы ӧтти. Кычырту алала, мен узак кӧрӱшпеген Јергелей Яковлевнала туштажарыма сӱӱнип бардым.\nКижиниҥ бажыла, чачыла колбулу чӱм-јаҥ\nБу бичимел орус тилле 1990 јылда кепке базылып чыккан. Оныҥ авторы бӱгӱн тӱӱки билимдердиҥ кандидады В. Ј. КЫДЫЕВА. Бу бичимел оныҥ билимниҥ јолында баштапкы иштериниҥ бирӱзи.\nИшмекчи профессиялардыҥ тоомјызын кӧдӱрерге…\nБу јуукта Алтай Республикада «Јиит профессионалдар» (WorldSkills) конкурс ӧткӧн. Ол конкурстыҥ быјыл бежинчи катап ӧткӧн чемпионадыныҥ туружаачылары јаҥжыкканы аайынча М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический ле педагогикалык, анайда ок аграрный ла медициналык колледжтердиҥ площадкаларында маргышкан.\nВолонтеры оказали адресную помощь своей подопечной\nДобровольцы купили и принесли бабушке продукты питания\nК участию волонтеров в политике призвал лидер партии Президент Владимир Путин


Апрель 2018 - Страница 2 из 11 - altaicholmon\nРеспубликаныҥ призывнигиниҥ кӱнине ле Россияныҥ јуучыл комиссариаттары тӧзӧлгӧниниҥ јӱс јылдыгына учурлалган байрамдык кӧдӱриҥи кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде Эл театрда ӧтти. Театрга кирген ле кижини ӱзеери ӱредӱ алар республикан тӧс јердиҥ духовой оркестриниҥ туружаачы-уулчактары јуучыл темага ойногон кӱӱлериле уткыган. Фойеде јуу-чактыҥ ӧйлӧринеҥ арткан јепселдер, јуучылдар тузаланган айак-казан ла плакаттар кӧрӱге тургузылган. Эҥ ле озо «Военкоматтардыҥ тӱӱкизи»\nТергееге эдилген госјӧмӧлтӧ керегинде\n25 јыл кайра, 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-чи кӱнинде, Туулу Алтай Республикага — бӱгӱнги Алтай Республикага госболуш эдер амадула, РФ-тыҥ Президентиниҥ «Туулу Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине госјӧмӧлтӧ эдери керегинде» 309-чы таҥмалу Jарлыгы јарадылган болгон. Елизавета Петровна каанныҥ алтай кӧчкӱндерди Россияныҥ империязыныҥ составына алары керегинде Jарлыгыныҥ кийнинеҥ, бу Туулу Алтай ла оныҥ албаты-јоны аайынча государствоныҥ јааны\nГорно-Алтайскта јаҥы кереес — јуучыл самолет\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ туразыныҥ (мынаҥ озо медучилищениҥ туразы болгон) јанында L-39 таҥмалу јуучыл самолеттыҥ кереези тургузылган.\nПазырыктыҥ телекейи кычырат…\nТекши калыктыҥ, мал-аштыҥ кыш-јастаҥ эзен-амыр, ӧҥ чыкканын керелеген јаан ойын-байрамныҥ тазылдары туку скиф ле гунн ӧйлӧргӧ, јебрен тӱрк каганаттардыҥ тӱӱкизине апарат. Эмдиги ӧйдӧ ол текши ойын-байрам орныктырылып, јаҥы тебӱ ле эрчим алынып, јакшынак јаҥжыгу болуп јат. Оныҥ учуры бир канча јылдардаҥ элбеп, тереҥжип, ол тергеелер ортодогы эл байрам боло берген, ого ороонныҥ да, ӧскӧ ороондордыҥ\nЭл-јонго эҥ јуук јаҥ\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде, Jербойында бойы башкарынарыныҥ байрамы темдектелген кӱнде, башкаруда башчыныҥ башкарганыла јаантайын иштеп турган јербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ јуунын ӧткӱрген. Jуунныҥ ижинде аймактардыҥ јаандары, јурт јеезелердиҥ башкараачылары ла јурттардыҥ старосталары турушкандар.\nТуризмди ӧскӱрерге болуп…\nКандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников туристический сезон башталардаҥ озо турбизнестиҥ чыгартылу улузыла јуун ӧткӱрген. Анда туризмле јуук колбуда иштеп турган ведомстволордыҥ ла службалардыҥ чыгартулу улузы база турушкан.


«Манјӱрек» курортто канатный јаҥы јол ачылган - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ јааны Герман Греф сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде Майма аймакта јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» курортто канатный јаҥы тӱрген јол ачкан.\n«Бис Сбербанкка ла Герман Оскаровичке Туулу Алтайга улайын ајару ла кеми сӱрекей јаан инвестициялар эдип турганы учун јаан быйанысты айдып турус. Комплекстиҥ ӧзӱми оноҥ ары улалат, келер јуук јылдарда слер мындый европей ле телекейлик кеминде курорт болуп калганын кӧрӧригер. Андый курорт болуп калган кийнинде, биске бери јаҥыс ла јер-телекейдиҥ башка-башка јерлеринеҥ туристтерди јилбиркедер эмес, је анайда ок иштеер јаҥы јерлер тӧзӧӧр арга болор» — деп, Олег Хорохордин кӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде айткан.\n«Сбербанк» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ јааны Герман Грефтиҥ темдектегениле, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган мындый подъемниктер бистиҥ ороондо тургуза ӧйдӧ јӱк ле Сочи калада бар. Манјӱректиҥ јанында Синюха кырдыҥ бажына јетире узуны 1,02 муҥ метр јолды бу подъемниктиҥ болужыла алты минут ӧдӧр арга тӧзӧлгӧн. Мынаҥ озо болгон кресельный јолло ол кырдыҥ бажына једерге јарым саат кире ӧй ӧдӱп туратан.\n«Бу комплекске ууландырылган инвестициялардыҥ баштапкы бӧлӱгин бис бӱгӱн тӱгезип јадыс. Ого јыл туркунына 220 муҥ кижи келип јат. Тӱрген баштапкы јолды ачканы туучаналык комплекстиҥ јеринде бир сааттыҥ туркунына 2,4 муҥ кижини ары-бери тартар арга берер. Ол туучаналык курорттыҥ, анайда ок јайдыҥ ӧйинде туулык курорттыҥ ӧзӱминиҥ керексиништерин артыкташтыра јеткилдеер» — деп, ол айткан.\nАлдында ӧйдӧ тузаланылган кресельный подъемникти јӱк ле јай ӧйинде тузаланары эмезе соҥында јоголтып салары темдектелет. Улус јыҥылаар јол-трассаны карла искусственный эп-аргала јеткилдеер системаны, ол эмдиге јетире учына јетире тӧзӧлбӧгӧн, тӧзӧӧри јанынаҥ Сбербанк иштеер. Анайда ок курорттыҥ ээзи курорттыҥ оноҥ арыгы ӧзӱмине арбынду акча-манат чыгарарга јазанат. Темдектезе, мында 200 номерлӱ коночылык комплекс, инфраструктураныҥ тӧс объекттери, смотровой площадкалар тудулар. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, кичӱ бизнестиҥ ӧзӱмине керектӱ бастыра айалгалар, улус иштеер јаҥы јерлер тӧзӧлӧр.\nГерман Грефтиҥ айтканыла, бу комплекс јаҥыс ла албаты-јон амыраарына ла соотоорына тузаланылар эмес. Курорт улус эмдеериниҥ, медициналык реабилитацияныҥ, оору-јоболдор болдыртпазыныҥ ла улустыҥ су-кадыгын орныктырарыныҥ санаторийи эдип тузаланылар. Бери келип турган туристтердиҥ тоозын келер јуук јылдардыҥ туркунына тӧрт катапка кӧптӧдӧри темдектелет — јыл туркунына 220 муҥнаҥ 800 муҥ кижиге јетирери.\n«Туризм — улус иштеер јерлер тӧзӧӧрине ле кичӱ бизнестиҥ ӧзӱмине эҥ ле мультипликативный бӧлӱк болуп јат. Комплекстиҥ јеринде ле оны айландыра јерде улус иштеер муҥдар тоолу јерлер тӧзӧлӧр. Анайда ок балдарга учурлалган инфраструктураны ӧскӱрери темдектелет, јаан ајару су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарла иштеерине эдилер. Тургуза ӧйдӧ андый балдардыҥ реабилитациязына аҥылу кышкы школ бисте ӧдӧт, бис ижистиҥ кемин оноҥ ары элбедерге ле оны јаҥжыктырып аларга кичеенерис» — деп, Сбербанктыҥ јааны айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Алтай Республикага јербойына туристтер кӧбизинде јай ӧйинде келип турганынаҥ јыл туркунына келерине кӧчӧр керек. Кыш та ӧйинде туристтер кӧптӧҥ келерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деген сурак турат.\n«Манјӱрек» комплекстий ӱлекерлер шак ла андый суракты аайлаштырарына болуш јетирет. Бис объекттиҥ ээзине кыш ӧйинде, кайда да кочкор айы кирезинде јаан керек-јарак ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте эдерге турус» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\nОныҥ эзеткениле, тургуза ӧйдӧ «Манјӱректе» Уралдыҥ бери јанында баштапкы профессионал байк-парк иштеп јат, даунхиллдиҥ узуны 11 километр јети јолы, агаш скилл-парк, памп-трек бар.\nКомплексте ачылта ӧйинде јаан байрам ӧткӱрилген. Мында Black Star Ternovoy лейблдиҥ јылдыстарыныҥ концерти, кӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ айылчыларына соотошту керек-јарактар ӧткӧн. Байрамныҥ спортивный бӧлӱгинде «Манјӱрек» деп велобайк-фестиваль ӧдӧрдӧ, анда профессионалдар ла бастыра Сибирьдеҥ ле Россияныҥ тӧс бӧлӱгинеҥ велоспортты сӱӱчилер турушкан.\n«Манјӱрек» курорттыҥ ӧзӱминиҥ концепциязы эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштирте тургузылган. Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге, 2019 јылдыҥ кандык айында курорттыҥ архитектурно-градостроительный концепциязын белетеери јанынаҥ конкурс ӧткӱрилген. Конкурста Австрияныҥ Coop HimmeIb (I) компаниязы јеҥген, ол јер-телекейдиҥ эҥ артык он архитектурный бюрозыныҥ тоозына кирип јат.\nЭмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган канатный јаҥы јолды ачканы курорттыҥ комплексный ӧзӱминиҥ баштапкы бӧлӱги болуп јат. Ӱлекер толо кеминде бӱткен соҥында айылчыларга конекторло, чанактарла јыҥылаарына, ийттерди чанактарга јегеле јарыжарына, кар полого, туу-чананыҥ спортына, сноубордко, даунхиллге, атту јорторына, квадроциклдерле маҥтадарына ла ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерге јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр. Анайда ок парк, пляж, бассейн, чананыҥ тӧс јери, Кичӱ Синюханыҥ бажында ресторан ачылар. Курорт јыл туркунына иштеер. Концепцияны јӱрӱмде бӱдӱрери келер эки-ӱч јылдыҥ туркунына ӧдӧр.


13.07.2018 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ Федерация Советте чыгартулу кижизи Татьяна Гигель ӧткӧн неделеде Ӱстиги палатаныҥ спикери Валентина Матвиенконыҥ баштап јӱрген делегациязыла кожо Китайда болды. Россияныҥ сенаторлоры РФ—тыҥ Федерал Jууныныҥ ла КНР—дыҥ албатызыныҥ чыгартулу улузыныҥ Бастыракитай јууныныҥ парламенттер ортодо ӧмӧ—јӧмӧ иштейтен комиссиязыныҥ 4-чи јууныныҥ ижинде турушкандар. Бӱгӱн сенатор газеттиҥ кычыраачыларына бу јол—јорык керегинде куучындайт: —«Кыдаттардыҥ кайкалы» керегинде\nЫжы теҥериге чӧйилип чыккан алтай айылдардыҥ кебери кажы ла алтай кижиниҥ ӧзӧгинде кару Алтайыла, тӧрӧл јуртыла, эне-адазыла, кожо чыдаган ага-эјелериле тудуш артат. Айылда от-очокты айландыра бастыра јӱрӱм ӧдӱп јат. Алдындагы ӧйдиҥ айылдарыныҥ ортозында кыйалтазы јоктоҥ очок турган. Jе ӧйлӧ кожо кӧп не-неме кубулып јат. Айылдардыҥ да бӱдӱми, ичи-тышты тыҥ кубулган. Ондый да болзо, алтай айыл


Платон Ойунский. Ньургун Баатыр. /Саха элиниҥ баатырлык эпозы – олонхо./ Россия Федерацияныҥ ЮНЕСКО-ныҥ иштери аайынча Алтай Республиканыҥ Эл комитеди – Горно-Алтайск, Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп Байзыҥ-Јурт, 2020.- 456 с. Тираж 500 - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\n2017 јылда «Бичик» деп басмада якут тилле «Маадай Кара» кепке базылып чыккан. 2020 јылда алтай тилле Платон Ойунскийдиҥ «Ньургун Баатыр» деп саха элиниҥ баатырлык эпозы кепке базылды. Саха элдиҥ тилине ле алтай тилге кай чӧрчӧктӧр орус тилге кӧчӱрген чӱмдемелдерге тайанып, бӱдӱрилген.\nБу кӧчӱриш иште орус тил јаан камаанын јетирет, калыктар ортодо кӧгӱс байлыктыҥ «қӱри» деп айдарга јараар.\nОлонхо – якуттардыҥ јебрен эпозы. «Нюргун Боотур Стремительный» деп олонхоны бичип алган Платон Алексеевич Ойунский (10.11.1893 – 31.10.1939) ады јарлу поэт болгон, совет ӧйдиҥ баштапкы якут билимчилериниҥ тоозында, филолог, этнограф, фольклорчы, литературовед.\n«Нюргун Боотур Стремительный» – якут олонхолордыҥ ортозында эҥ ле талдамазы ла јарлузы. П.А. Ойунский бичигениле бу олонхо эҥ толо бӱдӱмдӱ. Бу олонхоныҥ марын, јаҥжыккан чӱмдемел эп-аргаларын, јебрен тилин, мифологиялык тӧзӧлгӧзин ле сӱр-кеберлерин Ойунский кубултпай, калыкта ол канайып кожоҥдолып турган, ол ло бӱдӱмиле берип салган.\nП.А. Ойунский бу олонхоны тирӱ бӱдӱмиле угуп, эс-бажына салып алганын бичиген.\n1975 јылда «Нюргун Боотур Стремительный» деп олонхоны орус тилге ады-чуузы јарлу поэт ле кӧчӱреечи В.В. Державин кӧчӱрген. Олонхоны кӧчӱрердеҥ озо В.В. Державин якуттардыҥ тӱӱкизи, этнографиязы ла мифологиязы керегинде кычырып, эпостыҥ ла фольклордыҥ кӧчӱриштерин шиҥдеген. Оныҥ кӧчӱрижи олонхоныҥ кӧгӱс байлыгын ла сӱр-кеберлерин чындык ла чокым кӧргӱзет. Тексттиҥ марын чебер артыргызып, ол орус тилле чӱмдемелдиҥ поэтикалык системазын олонхого келиштире берет.\nБу саха элиниҥ олонхозын орус тилдеҥ алтай тилге журналист Борис Кортин кӧчӱрген.\nКӱндӱлӱ кычыраачылар, слерге бу алтай тилле чыккан олонхо јаан сый.