20.09.2019 - altaicholmon\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы 29 јашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ кӱрешчи Рустам КОНЗОШЕВ. Ол јуучыл самболо Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кӱрештиҥ кебизиниҥ устарын белетеер тӧс јерде спортчы-инструктор болуп иштеп јат. Рустам — Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ кубогыныҥ алтын јеҥӱчили, Россияныҥ чемпионадыныҥ кӧп катап мӧҥӱн ле кӱлер призеры. 1990 јылдыҥ кӱски куран айыныҥ 22-чи кӱнинде\nТергеебисте баштапкы катап…\nАлтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозы тергеелик культурно-спортивный јондык организацияла – «Вымпел» деп јуучыл-патриотический бедиреер тӧс јерле кожо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ учында болгон јуучыл керектердиҥ бирӱзин орныктырып кӧргӱзери (реконструкция) аайынча ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрген. Бу баштаҥкайды уур-кӱч јӱрӱмдик айалгада арткан балдарга јӧмӧлтӧ эдер фонд јӧмӧгӧн лӧ бастыра керек-јарактар «Алтай Республикада кӱч\n«Јӱрӱмде јаантайын ырысту болор керек»\nТергеебистиҥ јарлу артисттери Эмиль ле Галина Толкочековтордыҥ билези керегинде «Јылдыстыктыҥ» бӱктеринде бичиген эдис. Бӱгӱнги бӱгисти бис сценада болзо — јаркынду јылдыс, айылда болзо — кару эш-нӧкӧр лӧ эрке кыстарыныҥ јалакай энези, јайаандык салымду Галинага учурлайдыс. Сӧс ого берилет: Башталганы Чыккан јерим баштапкы салюттыҥ јарлу Белгород калазы. Бастыра оогош тужым ондо ӧткӧн. 13 јажым толордо, энемле\nСпортло улайынча кожо\nАлександр Темдеков деген јиитти тергее ичинде кӧп улус Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ кийнинде билер болуп калган. Ол бу фестивальдыҥ «Ирбизектиҥ ойындары» ууламјызыныҥ эки катап јеҥӱчили. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты саал сӧӧктӱ јиитле јууктада таныштырадыс. Александр Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында чыккан. Ол алты јаштуда адазы јада калган. Энези Лариса Исааковна Санина бухгалтер болуп иштейт. Александр биледе тӧрт баланыҥ


Чымалы суу ичерге јорголоп келген. Сууныҥ толкузы јаратка келип тийди. Чымалыны арай ла агызып апарбады. Кӱӱле кичинек чыбык тиштенип алган апараткан. Ол чымалыныҥ агып баратканын кӧрӱп ийди. Апараткан чыбыгын чымалыга чачып берди. Чымалы ол чыбыкка отурып алала, јеткердеҥ айрылды.\nБир катап анчы кӱӱле тударга сетка тартып койгон. Кӱӱле ол сеткага оролып калды. Чымалы аичыны будынаҥ тиштеп ийди. Анчы сетказын салып ийерде, кӱӱле уча берди.\nАа, Бб, Вв, Гг, Дд, Јј, Ее, Ёё, Жж, Зз, Ии, й, Кк, Лл, Мм, Нн, Ҥҥ, Оо, Ӧӧ, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ӱӱ, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, Щщ, ъ, Ыы, ь, Ээ, Юю, Яя.\nОтличительным признаком могут служить буквы ј, ҥ, первая из которых из языков с русской графикой встречается ещё только в азербайджанском и сербскохорватском, а вторая — в марийском (луговом) и якутском. В алфавите имеются также дополнительные буквы ӧ, ӱ. Характерно служебное слово ла.\nС 1929 по 1937 г. использовалось латинское письмо с дополнительными буквами ç, ꞑ, ɵ, ş, ƶ, ь, (’).\nАлтайский (ойротский) язык — язык алтайцев, основного населения Горно-Алтайской автономной области; на нём говорит около 40 тыс. человек.


05.05.2022 - altaicholmon\nИштиҥ ле јастыҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде тергеебистиҥ тӧс калазында ӧтти. Горно-Алтайсктыҥ Коммунистический проспектиле башка- башка бӧлӱктердиҥ ле јондык организациялардыҥ ишмекчи ӧмӧликтери кӧдӱриҥилӱ ле байрамдык айалгада ӧттилер. Јӱс он бӧлӱк-блокторло ишмекчи ӧмӧликтердиҥ чыгартулу улузы, олордыҥ ортозында министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, медициналык организациялардыҥ, ӱредӱликтиҥ учреждениелериниҥ, јеткилдеечи бӧлӱктиҥ предприятиелериниҥ, банктардыҥ, политикалык партиялардыҥ, јондык организациялардыҥ, аргачылыктыҥ


уголок, швеллер ст. 3, ст. 09Г2С - - MetalTradeInfo.ru


Чактар ӧткӧн алтай айылдар - altaicholmon\nЧактар ӧткӧн алтай айылдар\nЫжы теҥериге чӧйилип чыккан алтай айылдардыҥ кебери кажы ла алтай кижиниҥ ӧзӧгинде кару Алтайыла, тӧрӧл јуртыла, эне-адазыла, кожо чыдаган ага-эјелериле тудуш артат. Айылда от-очокты айландыра бастыра јӱрӱм ӧдӱп јат. Алдындагы ӧйдиҥ айылдарыныҥ ортозында кыйалтазы јоктоҥ очок турган. Jе ӧйлӧ кожо кӧп не-неме кубулып јат. Айылдардыҥ да бӱдӱми, ичи-тышты тыҥ кубулган. Ондый да болзо, алтай айыл эмдиге јетире јурттарда тураларла коштой кӧсти сӱӱндирип, јӱректи оморкодып, седеҥ тургулайт.\nАлтай айылдардыҥ кӧрӱзинде кажы ла айылдыҥ эжигинде чакылар тургузылган. Олор бой-бойына тӱҥей эмес эмтир. Эҥ баштапкы турган айыл Эл Ойынныҥ быјылгы ээзи Улаган аймактыҥ айылы болды. Jе айылдыҥ ээзи ӧскӧ керекте туружып турганынаҥ улам, кӧпти укпай калдыс. Эр јанында эр киндиктӱлердиҥ јепселдери, ээрлери, тудунган-иштеген эдимдери тургузылган. Эпши јанында айак-салгыш, стол. Тӧрдӧ кайырчак, оныҥ ӱстинде аҥныҥ мӱӱзинде јӱзӱн-башка бӱдӱмдӱ, башка-башка терелердеҥ, алулардаҥ кӧктӧгӧн бӧрӱктер кӧскӧ иле кӧрӱнет. Бу јӱзӱн байлыктарды кӧктӧгӧн ус эпши Мария Петровна Олчонова бӧрӱктериле кӱӱнзеп таныштырды. Мында тӱлкӱ бычкактаҥ, тийиҥниҥ терезинеҥ, киштеҥ ле ус эмес, тегин кижиниҥ санаазына кирбес ӧскӧ дӧ не-немедеҥ кӧктӧгӧн бӧрӱктер тургузылган.\nКош-Агаш аймактаҥ эки айыл тургузылган эмтир. Бирӱзи казах, экинчизи алтай айыл. Алтай айылдыҥ ээзи Кӧкӧрӱде Культураныҥ туразыныҥ јааны Соня Краевна Емедекова сонуркадып экелген јӧӧжӧзи керегинде куучындады: «Бис аракы азып турган озогы шурум экелдис, оныҥ тоскууры (аракы тозор эдим – Н. Б.) база агаштаҥ. Бӱгӱнги де кӱнде эл-јон шурумды эдип, база тузаланып туру. Ак сӱдинеҥ чеген эдип, алтай аракызын азып, той-јыргалда эл-јонды кӱндӱлеп јат. Тередеҥ эткен аркыт бар. Ондо чеген, кымыс ачыдып, быжып, алтай аш эдип јат. Аркытта тургузып эткен аракы, чеген сӱреен амтанду болуп туру. Аркытты јоон малдыҥ терезинеҥ эдип јат. Оны уужайла, кумак уруп салат, каткан кийнинде кумакты тӧгӱп салза, аркыт белен болот». Мында ок озогы тере тажуур, тоскуур турды. Олордо кандый да озогы таҥма-темдектер базылып калганы солун.\nОноҥ ары казах калыктыҥ кийис айылы. Келген улус эжикте ле ӧдӱктерин уштып јат. Айылдыҥ ичи јердеҥ ала стенелерине, јабынтызына јетире јаркынду чололорлу сырмакла, кийисле, кебисле јайылган, бӧктӧлгӧн. Jылаҥаш буттарла тӱк сырмактарга базарга да јымжак, јакшы. Айылдыҥ ээзи, казах эпшиниҥ ак кийимин кийген Дарья Айтпасовна Садакпаева мынайда куучындады: «Кош-Агаш аймактыҥ эл-јоныныҥ 58% казах калык, айдарда, казах элдиҥ айылы, ондогы байлыктар ажыра оныҥ культуразын, чӱм-јаҥдарын кӧргӱзер амадула айылды тургустыс. Мында озодо улустыҥ ар-јӧӧжӧзи, тудунган, кийген эдимдери, кеп-кийимдери јуулган. Олор эмдиги де ӧйдӧ тузаланылып, кийилип јат. Бу јаркынду учуктардаҥ крючокло тӱӱген тӱскӱйӱс-кебисти эне кижи эдип јат. Кыс бала чыкканнаҥ ла ала энези ого кижиге барганда керектӱ јӧӧжӧ јӧӧп јат. Ол тоодо тӱскӱйӱс-кебис, сырмак, јууркан, јастык ла ӧскӧзи де. Кыс кижиге барганда, ол энениҥ акту кӱӱнинеҥ, колыныҥ јылузыла эткен бу јӧӧжӧ ого берилет. Jаш бала кабайына 40 кӱн ӧтсӧ, салылып јат. Кабайда уул ла кыс баланыҥ чӱжи јуулатан аҥылу башка эдимдер бар\nМӧҥӱнле кееркеткен озогы ээрди биске Тӧбӧлӧрдӧ јаткан 80 јашту Канар Мухаткалиев ӧрӧкӧн берген. Казах айылдыҥ тыш јаны чыйла (осот) кееркедилген. Кажы ла чыйды коштой салып, јӱзӱн ӧҥдӱ тӱк учуктарла ороп, јаба бириктирип јадылар».\nКан-Оозы аймактыҥ айылын јуур, айылчыларды кӱндӱлеер молјулу керек Экинур јурттыҥ устарына бӱдӱмјилелген эмтир. Айылдыҥ јӧӧжӧзи керегинде биске јурттыҥ библиотеказыныҥ јааны Светлана Николаевна Айдарова куучындап берди. «Айылда јӧӧжӧ-эдимдерди текши аймактаҥ јууганыс. Бис бӱгӱнги ӧйдиҥ айылын кӧргӱзер амаду тургустыс. Кижи эжиктеҥ бажын јабыс тудуп кирзе, тоомјызын, байланып киргенин керелейт. Айылдыҥ очок бажында керем, јайык, тагыл, кӱп турат. Бис олор ончозы ла бу айылда болорын база кичеедис. Керемди бӱткӱлинче Эзен Шкаков јазап берген. Аттыҥ ончо јепселин кӧргӱстис. Jаҥы ээрди Эжер Кокпоев берди. Толыкта топшуур, камчы, уул баланыҥ коручылы. Айуныҥ терезинде балдар ойноп јат. Эр, ада кижи балдарын камчы согорына, топшуур ойноорына ӱредет, чӧрчӧк куучындайт. Онойдо ок республикада јарлу јурукчы Эдуард Тижимеевтиҥ байлык јуруктарын, јиит јурукчы Тайана Каланчинованыҥ графика јуруктарын экелдис.\nПазырыктыҥ эп-сӱмезиле јазаган кебистерди Мӧндӱр-Сокконныҥ ус эпшизи Ия Ишмина берген. Элик, кой бычкак ӧдӱктерди Экинурдыҥ ус эпшизи Тамара Елекова кӧктӧгӧн. Эмди јурттыҥ ончо эл-јоны Чага байрамда бычкак ӧдӱктер кийер болуп браады. Тӱлкӱ бычкак бӧрӱктерди база ус кижи Сарбый Мочева кӧктӧп јат. Ус улус эмди тӱлкӱниҥ терезинеҥ кӧгӱспектер, тон-шубалар кӧктӧп баштады».\nСтолдо онойдо ок јиит келиндердиҥ эткен-быжырган алтай аш-курсагы толо болды. Олор бӱгӱнги кӱнде калыгыныҥ озодоҥ бери эткен, јиген курсагын эдип, оны озогызынаҥ артык јазап тургандары бу аш-курсактаҥ јарт кӧрӱнет, амзалат. Онызы оморкодулу.\nОҥдой аймактыҥ айылыныҥ ээлери бу јорыкта јериниҥ устарыла оморкоор, кӧӧркӧдинер деген јолду амаду тургускан эмтир. Бӱгӱнги кӱнде бу аймактыҥ устары Кӱпчеген јурттагы албаты устарыныҥ тӧс јерин ачып, ондо учурлу ла јаан керектӱ иш ӧткӱредилер. Клубтыҥ јааны Сурайа Николаевна Тытышеваныҥ куучындаганыла, тергеебисте де, ороондо до јарлу устар мында бойыныҥ эдимдерин тургускан ла мастер-класстар ӧткӱрген. Тышкары агашла узанаачы Станислав Тадаевич Урчимаев, сӧӧклӧ ус кижи Вячеслав Михайлович Кухаев мастер-класстар ӧткӱрет, јилбиркеген улуска јартамалдар берет. Онойдо ок экинчи кӱнде тереге базып јурук салары, ээр эдери (Эркемен Эпишкин), талканнаҥ торт быжырары, таш кайылтып узанары јанынаҥ мастер-класстар ӧткӧн. Кебисте петроглифтер салып иштенер мастер-классты Маргарита Минакова ӧткӱрген.\nАйылдыҥ стенезинде илип койгон сӱреен кеен ле јаркынду јуруктарды ајарбас арга јок болгон. Олордыҥ будуктарыныҥ ӧҥине, јаркынына кӧс кылбыгар да дезе, кӧпчидиш эмес. Кӧрӧр, угар болзо, бу јуруктарды студент кыс Кӱнел Такаракова јайаган эмтир. «Jураган», «тӱӱген» деп сӧстӧр мында канайып та келишпей калды. Нениҥ учун дезе, јуруктар тӱктеҥ јайалган. Тӱктеҥ баскан јука кийисте крючокло јӱзӱн ӧҥдӱ тӱктеҥ јуруктар тӱӱлип јат. Бу иш узак ла чӱмдӱ болуптыр. Ондый техникага ӱренерге кӱӱнзеген јаан да улус, оогош то балдар эки кӱнге улай, тӱжине ле тегерик столды айландыра отурып тӱӱнгендер.\nОҥдойдыҥ айылында онойдо ок аймактыҥ аргачылыгында, предприятиелеринде Алтайдыҥ байлыктарынаҥ эткен, јазаган, белетеген алтай аш-курсак, тамзыктар, бальзам-ӧлӧҥдӧр база тургузылган.\nГорно-Алтайск каланыҥ айылында јиит кыстар кирген улусты кӱндӱлеп, эдимдерле јилбиркегендерине јартамалдар берип турдылар. Эркелей Тодошеваныҥ айтканыла, бу айылдыҥ јӧӧжӧзи, эдимдери бӱгӱнги кӱнниҥ айылыныҥ кӧргӱзӱзи аайлу этирте тургузылган. Jаҥжыкканыла айылды эки бӧлӱкке — эр ле эпши улустыҥ бӧлӱктерине бӧлиген. Айылда кӧрӱде јиит јурукчылардыҥ, дизайнерлердиҥ иштери тургузылган. Ол тоодо Айдана Тадыкинаныҥ Пазырыктыҥ эп-аргазыла, стилиле кееркеткен кебистери, калада јураарыныҥ школыныҥ 10-15 јашту јурукчыларыныҥ Туулу Алтайга учурлаган јуруктары тургузылган. Чейнеш Саданчикованыҥ бисерле јазаган, кееркеткен эдимдери јараш. Культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ студенттериниҥ наадайлары, јуруктары тургузылган. Тепшини ле тере тажуурларды ус кижи Владимир Михайлович Моносов узанган.\nАйылдыҥ эпши јанында тӧрт кат (эҥ алды элбек, оны ээчиделери кичинектеп барат) этирте јазаган агаш айак-салгыш кӧскӧ озо илинет. Оныҥ кажы ла кадында этника стильле јазалган ӱспекчиндер, айактар, тепшилер турат, столло коштой сокы-балалу оогош сокылар. Бир кижи сокыныҥ бирӱзин тудунып алала, садып алатам деп, айылдыҥ ээзин бедиреп тыҥ ла баскан дежет. Айак-салгышты Иван Кинов эткен, айактарды, сокыларды Александр Тарбанаев јазаган эмтир.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ айылыныҥ ээзи Людмила Владимировна Соколова айылда ончо јӧӧжӧ, јӱзӱн эдимдер аймактыҥ алтай калыкту Кујурлу, Тӱҥӱр, Корумду, Сугаш јурттарынаҥ јуулган деп куучындады. Алтай кеп-кийимдерди Валентина Кузуковна Ерелина берген. Бу айылда солун кӧрӱнген эдим — ол јука тередеҥ эткен каптар ла атка арта салып аларга эптӱ, узун таарлар болды. Бир јаан капта кара таҥма бар эмтир. Людмила Владимировнаныҥ јартаганыла, бу капты 1993 јылда сойоҥ сӧӧктӱ Книга Марков деп кижи берген. Таҥма, байла, сойоҥдордыҥ таҥмазы. Jымжак каптарда, таарларда озодо кийим салган, олорды атка арта салып јӱрерге эптӱ болгоны јарт. Тажуурларда дезе, курсак, суйук не-неме алып јӱрерге эптӱ болгон.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ айылында айылчыларды алтай стилизованный кеп-кийимдӱ јиит кижи топшуур ойноп, кожоҥдоп уткыйт. Ол кайчылардыҥ ортодо ады-јолы јаҥы ла јарлалып јӱрген Алексей Чичаков эмтир. Алексей бойыныҥ кайдыҥ телекейине келген јолын кыскарта куучындап берди: «Мен Кӧксууда орус улустыҥ ортозында чыдагам, алтай тилимди билбезим. Школдо гитарала ойногом, бойым орус тилле кожоҥ до бичип, кӱӱге салгам. Культураныҥ институдын божодоло, јанып келгем. Болот Байрышевке јолугыжып, оны кожоҥымды бичижерине кычыргам. Онойып, алтай кайлаштыҥ узына баштапкы ла катап туштагам. Онойдо ок Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ кайлажы бичилгенин уккам. Оноҥ ло бойым кайлаарын баштагам. Эмештеҥ алтай тилди ӱренерге ченежедим. Байла, тазылым, каным јеҥип баштаган туру. Карган энем мениҥ кайлап баштаганымды угала, меге оныҥ адазы, Сӱме деп кижи, кам болгонын куучындаган. Сӱме деп кижи улусты да эмдеген, кайлаган да, балдарга чӧрчӧктӧр дӧ куучындаган эмтир. Оныҥ угы-тӧзи Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинеҥ таркаган дежет».\nКӧксуу-Оозыныҥ айылында «Биле» деп ӧмӧликтиҥ тӧзӧӧчизи Раиса Васильевна Сысовага база туштадым. Оныҥ куучындаганыла, «Биле» ӧмӧлик ӱч јыл кайра тӧзӧлгӧн, ондо 12 кижи, кӧбизи амыралтада улус кожоҥдойт. Кӧп саба улус Кујурлу јурттыҥ, онойдо ок Тӱҥӱрдиҥ эмтир. Ӧмӧликтиҥ кожоҥчылары јаҥар да, эстрадный да кожоҥдор коолодып турган. Jиит ӧмӧлик аймактыҥ Эл Ойынында, кышкыда калада ӧткӧн «Jаҥар кожоҥдо» турушкан болуптыр.\nКанча калыктар колыжып јуртаган јурттарда культурада, кеендикте мындый баштаҥкайлар эдип, калыгыныҥ чӱм-јаҥдарын, байлыктарын орныктырып, јаш ӱйеге тем-јозок болуп, олорго јол ачып турган улусла јаҥыс ла оморкоор, олорды јӧмӧӧр керек.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ ла алтайлардыҥ тоозы ас аймактардыҥ айылдарын тургузып, калыгыныҥ байлыктарын кӧрӱге чыгарганы мактулу деп бодойдым. Майма аймактыҥ айылын сок јаҥыс алтай јурт Сайдыстыҥ эл-јоны тургускан. Мында јурттагы музейдиҥ јааны Ада Чагашевна Туйбенекова јууган-јӧӧгӧнин экелип тургускан болуптыр. Агаш теермен ле сарју толгоор эдим озогыда тудунган јӧжӧӧ деп билдирип турды. Эки башка агаш тегерикти агаш тутказынаҥ айландырып, талкан базарга эптӱ болуптыр. Сарју эдер эдимди база ок тутказынаҥ айландырып, иштенетен эмтир. Бӱгӱнги кӱнде устар кӱптер, кӱптеҥ оогош чапчак эдип јат. Кӱпте аракы азатан чеген, чапчакта ичетен чеген ачыдып јат.\nЧамал аймактыҥ айылын јурукчы кӧбӧк сӧӧктӱ Яков Янгиновтыҥ натурадаҥ јураган јуруктары кееркедет. Олордыҥ кӧбизинде Чамал суу… Ол Новоалтайскта јуранарыныҥ училищезин ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ Чамалда кеендиктиҥ школында јуранарыныҥ јажыттарына, јуруктыҥ куулгазын телекейин ачып, балдарды ӱредет.\nJиит биле, Сергей ле Яна Туткужаковтор, Чой айактыҥ айылында туба калыктыҥ байлыктарыла таныштырды. Мында эр јанында киштиҥ, тийиҥниҥ терелери, аҥчыныҥ јалбак чаназы, тузактар, аҥдаарына керектӱ ӧскӧ дӧ эдимдер. Айактар, тепшилер, баланыҥ кабайы ӱзе ле мӧштӧҥ эдилген. Солун јепсел: балык тудар мордо болды. Jиит улус оны «морда» дежерде, јаан эпши кижи «мордо» деп тӱзетти. Мордоныҥ бӱдӱми — талдаҥ ӧӧргӧн, суйман, узун клетка аайлу эдим. Ич јанында оогош клетка. Сууныҥ јаратка јуук јанын бууйла, мордоны сууга салып койзо, балык ого киреле, јаан клеткада артып, ойто чыгып болбойтон эмтир. Бу озогы јепселле улус бел, чараан туткандар. Тургуза ӧйдӧ мордоны тузаланары јол алынып турган болуптыр. Нениҥ учун дезе, суулар тайызаган дешти.\nТурачак аймактыҥ айылыныҥ ээзи муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ таныштыру-презентациязында туружып турган эмтир. Мында база ла аҥдаарыныҥ јепселдери, чана, тузактар тургузылган. Кӧскӧ иле кӧрӱнгени — јаан да, оогош то кӧгӱспек-јеҥјоктор болды. Олорды ус эпши Ирина Федоровна Черноева кӧктӧгӧн болуптыр.\nТӱндӱк аймактардыҥ ас тоолу тургун деген албаты-јоны озогы јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥдарын, кеп-кийимдерин, тудунган-кабынганын база орныктырып, кӧрӱлерге тургузып турганын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр керек.\nБу Эл Ойында жюриниҥ айылдарды керип, тургускан баллдары аймактардыҥ командазыныҥ текши кӧргӱзӱлерине кийдирилер ээжи тургузылган болуптыр.


Байлу-чÿмдÿ Алтайыстыҥ айылчылары\nСыгын айдыҥ 30-чы кÿнинеҥ ала ÿлÿрген айдыҥ 2-чи кÿнине jетире Алтай Республикада карындаштык Тыва Республиканыҥ Виктор Кок-оолдыҥ адыла адалган эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ гастрольдоры öткöн. Ол керегинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришевала эрмек-куучын öткÿрдибис.\n—Эмма Александровна, карындаш тыва калыктыҥ театрыныҥ jайаан jол-jорыгы аайынча öткöн белетеништÿ иш jанынаҥ айдып ийзер? Jыл туркунына öткöн иштиҥ учурын, кемин, турултазын угарга турубыс.\n—Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Эжер Малчинов ло мен эҥ ле озо окылу кычыртула Тыва Республиканыҥ Виктор Кок-оолдыҥ адыла адалган эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ тöзöлгöнинеҥ ала 80 jылдыгына учурлалган кöдÿриизинде турушканыс.\nШак бу солун jол-jорыкта бистиҥ министр ле Тываныҥ культуразыныҥ министри Алдар Тамдын эки республика ортодогы jайаандык колбулар jанынаҥ эрмек-куучын öткÿрген.\nОныҥ кийнинде Андар Константинович ле «Алаш» деген jарлу jайаан öмöлик Алтай албаты Россияга бойыныҥ кÿÿниле киргениниҥ 260 jылдыгына, Алтай Республиканыҥ тöзöлгöнинеҥ ала 25 jылдыгына учурлалып öткöн Эл Ойыныста турушты. «Алаш» эҥирги jаан ойын-концертте турушканын кöрööчилер ундыбаган болор.\nӰчинчи ишмекчи jол-jорыгыс Тываныҥ Наадым деген jараш jери jаар болды. Олор республиказыныҥ чыккан кÿнин элбеде, тыҥытту öткÿрет. «Наадым» (койчылардыҥ байрамы) jылдыҥ ла öткÿрилет. Шак бу байрам республиканыҥ башка-башка jерлеринде öткöн. Бу байрамда Эжер Николаевич окылу туружып, уткуулын айткан. Мен дезе тыва театрла кöнÿ иштеп, белетеништÿ сурактардыҥ аайы-тööйин чокымдап лаптадым. Окылу jöптöжÿни эки министр öмö-jöмö jарадып jöптöди.\nСлерде Алтай ла Тываныҥ эл театрларыныҥ репертуарный пландарына кирген ойын-кöргÿзÿлердиҥ «салымы», келер öйдöги jолы керегинде кандый амаду, шÿÿлте бар?\n—Бÿгÿнги кÿнде Тываныҥ Виктор Кок-Оолдыҥ эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ jааны Станислав Ирильдиҥ ле мениҥ алкы бойымныҥ тÿп-шÿÿлтелерис бирлик деп айдарга jараар.\nТургузылган ончо ойын-кöргÿзÿлерди ыраак ла jуук талаларга, эл-jонго элбеде кöргÿзип таныштырары. Бÿгÿнги кÿнде кажы ла театр бойыныҥ тилиле, культуразыла, чÿм-jаҥжыгуларыла jаан jолго чыгып, jорыктаары сÿреен керектÿ деп айдарга jараар. Öскö калыктардыҥ театрларыныҥ ойындарыныҥ, актерлорыныҥ тÿÿкилик jолынаҥ ÿренери керектÿ ине.\nАлтайга одус jыл мынаҥ кайра ады-jолдоры телекейде jарлу Максим Мунзук ла Кара-Кыс Мунзук гастрольло келип jÿрген. Оноҥ бери биске бир де тыва театр келбеген. Айдарда, бу öткöн jол-jорык биске де, олорго до сакылталу ла сÿÿнчилÿ болды.\nАлтай ла Тыва республикалардыҥ культура аайынча министерстволорыныҥ öмö-jöмö иштеери jанынаҥ jöптöжÿге кол салганы jанынаҥ айдып берзер?\n—Тÿÿкилик учурлу бу керекке сÿÿнедим, оморкойдым. Нениҥ учун дезе эки министр бир jылдыҥ туркунына тöзöмöлдÿ иштеп, сÿреен керектÿ, тузалу jöпкö бирлик амадула, кÿÿн-тапла келип, эки jанына jарамыкту jöптöжÿге кол салды.\nЭжер Николаевичтиҥ ле Алдар Константиновичтиҥ öмö-jöмö бÿдÿрерге темдектеп салган ÿлекер-проеги сÿреен солун деп сананадым. Олор талалар ортодо кöчкÿн калыктардыҥ «Очок» («Ожык») деген фестивалин белетеп öткÿрер амадулу. Бу ÿлекерде Алтай, Тыва, Хакас республикалар туружары темдектелет.\nБистиҥ театрда солун конференция öтти. Эки театрдыҥ ишчилери театрларыныҥ бÿгÿнги айалгазы, аргалары, онойдо ок актерлордыҥ профессионал öзÿми jанынаҥ ачык-jарык ла наjылык айалгада куучындашты.\nКонференция öйинде айткан куучынымда солун, jаҥы шÿÿлте-идеяларды jайаан иштÿ улус берип jат деп темдектедим. Бу эки министрдеҥ бис акча-манатла болуш сурайдыс. Нениҥ учун дезе бистиҥ учредительдерис культураныҥ министерстволоры болуп jат.\n—Тыва театрдыҥ балдарга, jаан улуска кöргÿскен ойын-спектакльдары jанынає Слердиҥ шÿÿлтегер?\n—Олор болчомдорго баштапкы катап «Шымды чычканак Австралияда» деген jакшынак ойынды орус тилле кöргÿсти. Jилбиркеп, соныркап кöрдис.\nБистиҥ театрдыҥ актерлоры алдынаҥ бери орустап ойноп кöндÿгип калган ине. Актерлордыҥ ойыны тыҥытту болгонын кöрööчилер де аҥылап аjарган болор.\nЭкинчи кöргÿзÿ «Эгил, эжим, эгил» деп адалат. Бу ойын-кöргÿзÿ 1988 jылда тургузылган. Ол тыва калыктыҥ икили (игили) деп кÿÿлик ойноткызыныҥ табылганы керегинде сооjынга тайанып бичилген. Режиссердыҥ ижи сÿреен чокым, чындык ла билгир тургузылган.\nМеге бу ойынды эҥ ле баштап Татарстанда кöрöргö келишкен. Ол 1998 jылда Казаньда öткöн калыктар ортодогы «Туганлык» деген фестивальда лауреат болуп чыккан. Ойын-кöргÿзÿде эҥ ле баштап РФ-тыҥ ла Тыва Республиканыҥ нерелÿ артизи Галина Максимовна Мунзук ойногон.\nАды jарлу, jайалталу, ченемели байлык, ич-телекейи, кöгÿс кöрÿми аҥылу артисттер-устар бастыра öйгö кайкал-оморкоду болуп артканы база нерелÿ керек. Ойынды экинчи катап кöрöлö, ондый шÿÿлтеге келдим…\n—Бу ойын-кöргÿзÿде jиит артисттер ойноордо, азыйгы ла бÿгÿнги ойынныҥ аҥылузы, jедими jанынаҥ айдып берзер?\n—Jарлу, ченемелдÿ артисттердиҥ кийнинеҥ jиит ÿйеге, jаш улуска ойынды такып ойноорго, кöргÿзерге кÿчке келижет. Jиит улуска ойноорго бир эмеш jалтанчылу да, каруулу да керек ошкош.\nJаш ÿйени таскадар, ÿредер керек. Азый бу ойында кулунныҥ сÿр-кеберин Галина Мунзук ойногон, эмди оны ойногон jиит кыс Айзана Чылбак-оолго эмди де ÿренерге, таскаарга, öрö öзöргö öй керек. Ченемел öйлö кожо келер ине.\nӰйелердиҥ колбузы тыва театрда кандый айалгада? Колбу улалат па айса кайда да jылыйа берди эмеш пе?\n—Öрö айттым, öй керек деп. Ол шÿÿлтемди улалтып ийерге турум. Тургузып турган ойындарымда ÿйелерди бириктире, кöнÿ jолло улалтып апарадым. Мен ойынга jаан ла орто jашту, онойдо ок jиит актерлорды кийдиредим. Келген теардыҥ актерлоры jаҥы ÿйениҥ jииттери болуптыр. Jаандары, ченемелдÿ устары jок…\nТеатрдыҥ тайанатаны, тудунатаны ÿйелер колбузы деп база ла катап айдып jадым. Jаан, ченемелдÿ артисттерис бисти ыжыктап, корулап алып jÿрет. Олордыҥ ченемели, jолду сöзи, болужы биске кандый да öйдö керектÿ.\n—«Алтай-Саян алышкылар» деген ойын-концерт керегинде Слердиҥ бойыгардыҥ кöрÿм-шÿÿлтегерди угарга jилбилÿ?\n—Тыва театр кÿÿлик-драмалык театр болордо, олордыҥ тöс ууламjызы—jаш улусты, балдарды аҥылу кÿÿлик бийик ÿредÿлÿ заведениелерге ийип ÿредери болуп jат. Онойдо ок наадайлар ууламjызы бар. Балдарды кÿÿлик жанр-ууламjыга алдынаҥ ла бери ÿредип таскадып jатканын аҥылап темдектеер керек.\nБисте эл драма театр, олордо дезе эл кÿÿлик-драмалык театр. Ӱзеери кöс jетпес куба чöлдиҥ улузы кожоҥчы-jаҥарчы деп айдарга jараар. Кырлары бар да болзо, олор ыраактаѕ\nТеатр башка-башка жанрларла-бÿдÿмдерле азыйдаҥ бери иштеп келген ине. Бойыныҥ jаҥжыгулары бар. Байлык кöмзö-репертуар база бар. Ончозын, талдамазын-артыгын чук jуунадып ийерде, jе ле деген ойын-концерт чыгып келет.\n—Артисттердиҥ кеп-кийими, ойын-кöргÿзÿлердиҥ декорациязы сÿреен тыҥ. Jöмöлтö-болуш jакшы деп айдар ба?\n—Театрдыҥ худбашкараачызы Станислав Ирильдиҥ айтканыла, куран айда Тану Тыва ороонныҥ тöзöлгöнинеҥ ала 95 jылдыгы элбеде темдектелген. Тÿÿкилик учурлу байрамла колбой олорго сÿреен jакшы jöмöлтö-болуш болгон.\n—Ойын-концертте тыва эпши кöрööчилерге «Эҥир jылдыс чыгарда» деген кожоҥды кожоєдогоны база солун болды ба?\n—Ойын-концерт бийик кеминде болды. «Эҥир jылдыс чыгарда» деп кожоҥды кожоҥдооры jанынаҥ шÿÿлтени мен олорго концерттеҥ озо айдып бердим. «Эҥир jылдыс чыгарда» деп кожоҥды коо, jараш ÿниле Аржана Стал-Оол кожоҥдоордо, алтай кöрööчилер сÿреен jакшы jöмöди. Тыва келиндер «Кара сууны» jымжак, койу ÿндериле кожоҥдоды. Алтай, орус кöрööчилер ойын-концертти сÿреен jылу уткыды.\n—Ӱчинчи кÿнде Галина Максимовна Мунзук бойыныҥ «Амадаар… Чÿмдеер Иженер…» деген моно-ойынын кöргÿсти. Слердиҥ кöрÿм-шÿÿлтегерди угуп ийели.\n—Кажы ла артист бойыныҥ ич-телекейиниҥ байлыгын чыгара айдатаны ол база бир öскö, солун бÿдÿм-жанр деп айдар керек. Бистиҥ кöрööчилерге ол база jарады. Бир ле кижиге бÿткÿл залды тудары сÿреен каруулу, кÿч иш. Мында кöп неме артисттиҥ бойыныҥ ченемелинеҥ, кöрÿминеҥ камаанду.\nГалина Максимовна театрда иштебей jат. Ол бойы таҥынаҥ нöкöр-наjы болуп келген. Jайаан jол-jорыгы театрдыҥ гастрольдоры öдÿп турган кÿндерге келиштире öтти.\n—Карындаш калыктыҥ театрыныҥ jайаан jол-jорыгын öмö-jöмö бийик кеминде алып чыкканын кöрööчилер jолду баалап темдектеди. Слерде кандый шÿÿлте бар?\n—Театрга бу jаан ишти бастыра jанынаҥ jöмöп-болушкан культураныҥ министри Э. Н. Малчиновко, коллегаларыма, эл музейге, эл библиотекага, театрдыҥ jайаан öмöлигине, А. Ч. Балинага, И. У. Маймановага, В. К. Киндиковко, Н. Е. Багыровко, В. Г. Тебековко, Д. Ч. Челбаевага, техсоставка ла оноҥ до öскö актерлорго jаан алкыш-быйанымды айдадым.\n—Тыва театрдаҥ кöп артисттер келген бе? Мында база аjаруга алгадый айалга керегинде айдып ийзер?\n—Бу jол-jорыктыҥ аҥылузы—техсостав, 20 кижи келгени. Jирме кижи он беш актерды бастыра jанынаҥ jеткилдеген. Мында завхоз, реквизитор, парикмахер, звукооператор, администратор. Бистиҥ театрдыҥ техбöлÿкке кирип турган ишчилери олорло кожо нак, öмö-jöмö иштеди. Онойдо ок актерлор база чÿрче ле текши тилди таап, куучын-эрмек, иш-тош кöндÿгип, бийик кеминде öтти. Министрлер, худбашкараачылар, актерлор, техсостав сÿреен jакшы иштеди.\n—Тыва jаар бистиҥ театр кандый ойындарды апарар амадулу, кÿÿндÿ?\n—Бистиҥ jол-jорык jанынаҥ тургуза öйдö чокым айдар аргам jок. Ончо неме акча-манаттаҥ камаандузы jарт ине. Jе келер jылда, jылуга, jайга jетпей jадып, меге ары jол тудар керек.\nТыва кöрööчилерге бис «Восхождение на Хан-Алтай», «Туба» (Л. В. Кокышев) деген ойындарды кöргÿзерис. Оноҥ балдарга, болчомдорго учурлалган спектакльды апарарыс. Онойдо ок jайаан öмöликтиҥ, артисттердиҥ, ойын-концертин апарып кöргÿзерис.\nК. Пиянтинова, Алтайдыҥ Чолмоны, ÿлÿрген айдыҥ 7-чи кÿни 2016 j. №188-190


Jаш баланыҥ киниле колбулу чӱм-jаҥ ~ Звезда Алтая\nАлтай албаты озогыдаҥ бери билезинде кӧп балдар азырап чыдадып jат. Канча ла кире кӧп балдар болзо, ол биле ырысту болгон. Jаан улус балдары ажыра албаты-jонныҥ ӱзӱлбезин, олордыҥ ӱйези оноҥ ары корболоп ӧзӧтӧнин кӧрӧтӧн. Балдар jаандарга келер jӱрӱмди керелеген. Чын ла, канча чак ӧткӧн, канча суу аккан, jе алтай албаты тирӱ, бала-баркалары jаандарыныҥ угы-jолын улалтып, jӱрӱмди ичкерледип ле jат. Оныҥ да учун алтай улус балдарын jаштаҥ ала сӱӱп, олорды чеберлеп, балала колбулу чӱм-jаҥдарды бӱдӱрип, бир де буспай тузаланган. Jаан ӱйениҥ jаҥдаган бу jаҥы ундылбай, бистиҥ де ӧйгӧ jетире jоголбой jедип келген. Эмдиги jиит билелер баланыҥ кининиҥ учурлузын оҥдоп, таштабай, чеберлеп jадылар. Онызы бисти сӱӱндирет. Бу jаҥныҥ jӱрӱмде кӧнӱ jол алынганы алтай улусты оморкодот. Алтай улус балазыныҥ кинин чеберлеп, кичееп jӱргенине ӧскӧ дӧ албатылар аjару эткендер.\nБаланыҥ кини оныҥ сӱнезиле колбулу болуп турган деген шӱӱлтени jаҥыс ла алтайлар эмес, онойдо ок тувалар да, буряттар да айдыжат, ол керегинде кеп куучындар да бар. Баланыҥ кинин чачып ийзе, ол jӱрӱминде ырыс jок болор дежедилер. Кинди канча ла кире чебер алып jӱрзе, баланыҥ jӱрӱми ончо ло кире jакшы болор деп, jаан jаштулар айдыжат. «Кин баланыҥ тыныла, оныҥ ӧзӱмиле, jӱрӱминдеги jол-ырызыла колбулу. Кин тайкыларда, эрjине бӱткен»—деп, тегиндӱ айдылбаган.\nКин деген сӧс кӧп учурлу. Кажы ла кижиде оныҥ jӱрӱмиле колбулу кичӱ тӧрӧли бар. Алтай калыктыҥ jадып турган кеен-jараш ар-бӱткендӱ jерин Кин-Алтай деп тегиндӱ айтпаган. Ол мындагы jадып турган эл-jонго, чындап та, jаркынду, jайым jӱрӱм берет. Алтайыс, эне ле чилеп, балдарына jӱрӱм берет.\nКажы ла биледе бала чыкканы учурлу. Оныҥ кинин чебер кӧктӧӧриле коштой, ого ат адаары база учурлу ла каруулу. Балага атты учурлап адайдылар, нениҥ учун дезе адаган ады оныҥ бастыра jӱрӱм-салымыла тудуш болот. Ол ак-jарыкты кӧрӱп, адап салган атту болгон ӧйдӧҥ ала билезиндеги улусла теҥ тап-jаҥду болот. Jе бу ок ӧйдӧ бала оныла колбулу бир канча чӱм-jаҥдагы jарабасты (запрет) ӧтпӧгӧнчӧ, ӧмӧликтиҥ тоозына кирип болбос.\nАда-эне балазыныҥ чыккан баштапкы кӱнинеҥ ала оныла колбулу чӱм-jаҥдарды кыйалтазы jогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Балага ат адаганыла колбулу чӱм-jаҥда калмык албатыда бир кезек аҥылузы бар. Баштап эне кижи айылына улус jууп, эт-кӧчӧ азып, боорсок быжырып, курсак-тамагынаҥ салып кӱндӱлейт. Уул бала болзо, таадазы, кыс бала болзо, jааназы арчынды кӱйдӱрип, оныла отты, баланы аластап, баланыҥ оҥ кулагына оныҥ адын айдат. Ол ӱч катап айдылат. Онызы бу айылда jаан улусты тоогоны дегени. Темдектезе, тува албатыда уткуул сӧс айдатан тоомjылу, аҥылу кижини кычыратан. Ол кижи jаҥы чыккан балага узак jаш jажазын, jакшы чыдазын деп кӱӱнзеп, мындый сӧстӧр айдат:\nУзун jашту, сен ыраак, ырысту барарыҥ.\nСен ырысту jылда, jакшы кӱнде чыккаҥ.\nБийик тууда аҥдар ойногон чылап,\nСууда балыктар jайым jӱскен чилеп, сен ӧзӧриҥ.\nJер ӱстинде агаштыҥ бӱри jайылган чылап,\nJайылып ӧрӧ ӧзӧриҥ!\nБу тушта тӧрӧӧндӧри ат адаган балага сыйлар табыштырып jат. Уулга—камчы, бычак, мылтык, ок-таары, ат; кыска—сырга, jӱстӱк, топчы, jинjи, айак-казан, jыламаш. Кажы ла кижи сыйын берип, уткуул сӧзин айдат. Калбакты балага ондо jакшы ажаныш болзын, окты—ол чечен аҥчы болзын деп сыйлайдылар.\nJажы jетсе бойына\nТорко мандык jаразын.\nТозуп аткан адына\nТоолок темир jаразын.\nАйткан уткуулдар бала ырысту jӱрзин дегенин кӧргӱзет. Мында албатыныҥ канча чактарга улалып келген кӧрӱм-шӱӱлтези, баланы jаштаҥ ала таскатканы.\nАлбатылык медицинада jаҥы чыккан баланы тус ла сӱт кошкон jылу суула jунарыныҥ jӧп-сӱмези бар. Мынайып баланыҥ кини тӱрген jазылзын деп jунадылар. База бир тузалу шӱӱлте—ол баланыҥ кинине койдыҥ jуулу куйругын, ич jуузын, темир эмезе jес акча салганы. Кезикте энезиниҥ маҥдайындагы ла jиткезиндеги чачынаҥ кичинек чач кезип алала, оны кӱйдӱрип, кубалын кинге уймап jат. Кезик учуралда кин узак jазылбай турза, килиҥ бӧстиҥ ӧӧнин кӱйдӱрип, уйдыҥ ӧтӧгин эмезе кургак чай салат. Эне кижиниҥ тӱкӱрӱги де баланыҥ кини тӱжерине болужын jетирип турган деп, jаан улус айдыжатан.\nУлус jаш баланыҥ тӱшкен кинин беениҥ эмезе уйдыҥ сӱдиле jунуп, арчынла аластап, торко бӧскӧ ороп, агаш кайырчактыҥ тӱбине салып койодылар. Байагы кинди кескен кайчыны арчынла база аластап, ару бӧслӧ оройло, кожо салып jат. Оныла кандый бир ӧскӧ немени кезерге, тузаланарга да jарабас деп, jаандарынаҥ укканы керегинде кӧбӧк сӧӧктӱ Борбуева Араjан ӧрӧкӧн айткан эди. Ол кижиниҥ база бир айтканыла, баланыҥ кини тӱшкенче, айылдаш ла туш улус jаш балалу болгон айылдаҥ нени де чыгарбас, онызы байлу болгон.\nБайрыдагы кинниҥ учуры\nБаланыҥ кинин чеберлеери—озодоҥ бери келген чӱм-jаҥ. Эне кижи кинди узак ӧйгӧ чеберлеп аларга кураганныҥ терезинеҥ, булгайры тередеҥ байры кӧктӧйт. Кызычактыҥ ла уулчактыҥ байрызы кӧктӧгӧн бӱдӱмиле бой-бойынаҥ аҥыланып jат. Кыстыйы—экче, уулчактыйы дезе—тал-орто ай эмезе ӱч толукту бӱдӱмдӱ болор. Кыстыҥ байрызына буудай, арчын, jинjи, топчы, учук, jыламаш салатан, а уулдыйына—ок-таары эмезе корголjын. Ол эдимдер ончозы учурлу болгон. Кинди кӧктӧгӧн байрыныҥ тыштын кӧрӱмjилӱ топчыларла, оогош jинjилерле кееркедип jат. Оны чӱмдеп, мынайда кӧктӧп турганы керегинде куучынды Шабалин аймакта Шыргайтыда jадып турган иркит сӧӧктӱ Таркрашева Нина Андреевна ла Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱде jадып турган Баданова Ася деп улус айткан. Ася эjебис эмди 65 jашту, энезиниҥ ого кӧктӧгӧн байрызы эмдиге ле бар. Ол оны чеберлеп jӱрет. Оныҥ айдыжыла, кижиниҥ кини бош jӱрбес учурлу, оны ак бӧскӧ ороп, jанына аш ла оноҥ до ӧскӧ неме салатан. Оныҥ байрызында киниле кожо кӧктӧгӧн аш эмдиге бар деп айдат. Эjебис Юра деп уулына булгайры тередеҥ ле уулыныҥ эҥ кичинек кызычагы Вассага торко бӧстӧҥ база мынайып ла байрызын кӧктӧп салтыр. Байлу байрыны балдарга ойноорго бербей, бийик jерге илип салар керек. Оны ол эмезе баланыҥ кабайына илип jадылар деп, эjебис айдат.\nӧйлӧ кожо 1970-1980 jылдарда албаты баланыҥ чӱм-jаҥдарына аjару этпеген. Jиит энелер бала чыгарар турада ла балазыныҥ кинин артызып койотондор. Байры кӧктӧӧр деген санаа да jок болгон. Jе ӧй солынып, эмдиги энелер балдарыныҥ кинин чачпай, байрыларга кӧктӧп jадылар.\nКалганчы jылдарда алтай албатыныҥ кеп-кийими, тудунган-кабынган не-немелери сӱрекей чӱмдӱ, jараш, кееркемjилӱ болуп калган. Онойдо балдардыҥ кинин кӧктӧгӧн байрылар да керегинде айткадый. Энелер, jааналар байрыны, шаҥкыны, шалтракты акту бойлорыныҥ агару, ак кӱӱн-санаазыла кӧктӧп jадылар. Бу балала колбулу чӱм-jаҥ jоголбой, узак jылдарга улалып барарына иженедим ле ондый jаҥ барына оморкойдым.\nЭкче байрыныҥ ичинде\nБаланыҥ кини салылган.\nОго ырыс, jакшы кӱӱн\nАкту jӱректеҥ айдылган.


Jаан jаштуларга текшилей аjару - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Башкаруныҥ чазы ӧтти. Ӧткӱрилери јаҥжыккан бу јуунда «Алтай Республикада јаан јаштуларды медицина ла јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеери керегинде» сурак кӧрӱлди. Ондо Алтай Республиканыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Павел Решетов, Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин ле ӧскӧ дӧ каруулу улус турушты.\nПавел Решетовтыҥ јетирӱзиле, республикада каргандардыҥ јонјӱрӱм-экономикалык айалгазын јарандырарына аҥылу ајару эдилет. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ «Јаан улустыҥ бир кезик группаларыныҥ диспансеризациязын ӧткӱрериниҥ ээжизин јарадары керегинде» деп 2015 јылдагы јакааныла, медицинаныҥ организациялары диспансеризация ӧткӱрет. 2018 јылдыҥ чаган айынаҥ ала куран айына чыгара 60 јашты ашкан 5609 кижи, эмезе планныҥ 95,7%, диспансеризацияны ӧткӧн. Экинчи бӧлӱкте 1116 кижи ӧткӧн. Эмдер акча тӧлӧбӧзинеҥ јеткилдеериниҥ программазы аайынча каргандарга, 1-кы ла 2-чи группалардыҥ кенектерине айылына јетирилет, олор стационарларда эмделет.\nОнойдо ок «Јаан јашту граждандардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер ле јӧмӧӧр «Јаан ӱйе» деп программаны тургузары ла бӱдӱрери јанынаҥ ӱлекердиҥ паспорты тургузылган. Ол аайынча 2024 јылдыҥ учына јетире јаан јашту, иштеер аргалу улустыҥ 90 процентинеҥ ас эмези профшиҥжӱ, диспансеризация ӧдӧр учурлу, бу улустыҥ оору табылгандарыныҥ 80 проценттеҥ ас эмези диспансерный шиҥжӱде тудулар. Канныҥ тебӱзи бийик улустыҥ 75 проценти база диспансерный шиҥжӱде болор. Министрдиҥ айтканыла, 2024 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына тергееде гериатрический службаныҥ ижи тӧзӧлӧр. «Гериатрия» ууламјыла медицинаныҥ болужы астениялу јаан јаштуларга јӱрӱмде тууразынаҥ болужы јогынаҥ јӱрерин, эрчимин ле бойы бойын јеткилдеер аргаларын корыырга ла орныктырарга эдилер.\nМинистр јаан јаштуларды медицина јанынаҥ јӧмӧӧриниҥ тергеелик программалары, ол тоодо онкология, јӱрек-тамырдыҥ оорулары ла баштапкы медико-санитарный болуш јанынаҥ программалар керегинде база куучындады.\nИштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминниҥ јетирӱзиле, федерал ла республикан јасактарда темдектелген јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр РФ-тыҥ иштиҥ ле тылдыҥ 9365 ветеранына, АР-дыҥ иштиҥ 4060 ветеранына, политический репрессияларга кирген ле акту ады орныктырылган 215 кижиге, пенсиязына аҥылу једимдери учун кожулталу 5700 пенсионерге эдилет. Министерство РФ-тыҥ Пенсионный фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле јылдыҥ ла эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеер организациялардыҥ материально-технический тӧзӧгӧзин тыҥыдат. Ондый бюджетный организациялардыҥ тоозы тергееде 11, олор јарымдай стационар, айылда ла таҥынаҥ программа тургуспазынаҥ тӱрген болуш јетирет.\nТергееде јаан јаштуларга ла кенектерге јонјӱрӱмдик јеткилдеш јетирип турган 381 јерлӱ тӧрт учреждение иштейт: кенектердиҥ ле јаан јаштулардыҥ 3 тура-интернады ла бир психоневрологический интернат. Министрдиҥ јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ республикада јаан јаштулардыҥ тоозы 40 031 кижи. Ол тоодо, 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ – 62 кенеги ле туружаачызы, фронтовиктердиҥ – 363 тул эпшилери, тылдыҥ – 1182 ишчизи. «Эл-јонго бир чук јонјӱрӱмдик јеткилдеш эдер» автоном учреждениеде јаан јашту ла кенек улустыҥ су-кадыгын орныктырар бӧлӱк иштейт. Јылдыҥ ла ондо 368 карганга болуш јетирилет. Ончо јонјӱрӱмдик јеткилдештӱ учреждениелерде дезе 8 муҥнаҥ ажыра карганактарга јонјӱрӱмдик болуш эдилет. Ол тоодо айылда јеткилдештер, культуралык ла соот керектер ӧткӱрилет. Јонјӱрӱмдик службалардыҥ ишчилери јаан јаштуларла таҥынаҥ программалар аайынча иштейт, курсак-тамак, эмдер, эҥ керектӱ товарлар, одыру садып апарат, курсак белетейт, коммунал тӧлӧмирлер эдет. Кажы ла муниципал јонјӱрӱмдик башкартуда мобильный јонјӱрӱмдик служба иштеп, јаан јаштуларга, кенектерге болуш јетирет.\nМинистрлердиҥ јетирӱлериниҥ кийнинде депутаттар олорго сурактар бердилер. Айдар Тазрашев Улаган аймакта патолого-анатомический службаны тӧзӧӧриниҥ курч сурагын кӧдӱрип, мындагы улуска јада калган тӧрӧӧндӧрин канча боочылар ажыра Кош-Агаш аймакка апарарга келижет деди. Павел Решетовтыҥ каруузыла, республиканыҥ аймактарында патолого-анатомический службаны лицензияла јарадары јанынаҥ сурак чын курч турат. Је бу службага лицензиялар берерин тӧзӧӧрине акча-манат чыгарылган ла сурак јылдыҥ учына јетире аайлана берер учурлу.\nРоберт Кыпчаков Кӧксуу-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигинде бӱгӱнги кӱнде 12 специалист једишпей турганын айтты. Су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ каруузыла, «Земский доктор» деген программала 2019 јылдыҥ чаган айынаҥ ала аймактыҥ эмчилигине тӧрт врач барып иштеер. Олорло беш јылга јӧптӧжӱ тургузылган. Эмди јӧптӧжӱ алдындагы чылап ӱч јылга эмес, беш јылга тургузылат. Специалист барган јеринде беш јылды кыйалтазы јоктоҥ иштеп салар учурлу.\nБойыныҥ сурактарын онойдо ок Владимир Тюлентин, Геннадий Сумин (анчада ла јурттарда тегинге берилетен эмдердиҥ рецептин бичидери ле олорды алары јанынаҥ курч сурак), Укмет Альпимов (гериатрия болуш керегинде сурак), Николай Малчинов (врачтардыҥ этиказы керегинде сурак), Вячеслав Уханов («Земский доктор» программаныҥ ээжилери солынган ба деген сурак), Аскар Тулебаев (эмчиликтерде эмдеер ӧй ас болгоныныҥ ла јерлер јок болуп турганыныҥ шылтактары керегинде), Николай Нечаев, Михаил Терехов (јаан јаштуларды јӧмӧӧриниҥ программазыныҥ ӱлекери керегинде сурак) бердилер.\nЈуунныҥ учында Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко јетирӱ этти. Ороондо јаан јаштулардыҥ тоозы кӧптӧп, улустыҥ јаш јажаары узап туру. Алтай Республикада госјаҥныҥ органдары јондык биригӱлерле кожо јаан јаштулардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырары ла олорды јондыктыҥ керектерине эрчимдӱ туруштырары јанынаҥ иштейт. Государствоныҥ ветерандарды јӧмӧӧр ижи јӱк керектӱ јасактар јарадарыла токтобой јат. Кажы ла башка бӧлӱк ветерандарды медицинала јеткилдеери ле јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр эдери, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген каргандарга болужары аайынча федерал ла тергеелер кеминде аҥылу программалар тургузылат ла јӱрӱмде бӱдет. Республиканыҥ эл-јонын медицина ла јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеериниҥ сурактары комитеттиҥ јаантайынгы ајарузында. Темдектезе, комитет тылдыҥ ишчилерине јонјӱрӱмдик јеткилдештер эдериниҥ сурагын кӧргӧн. Онойдо ок Россия Федерацияныҥ президентиниҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын јадар турала јеткилдеери јанынаҥ 2008 јылдыҥ кӱӱк айындагы Јарлыгыныҥ бӱдӱп турганы, Алтай Республиканыҥ эл-јонын эмдерле јеткилдеери, Алтай Республиканыҥ «Су-кадыкты корулаары» деп государственный программазыныҥ «Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ оорыырын астадары ла болдыртпазы, су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри ле баштамы медико-санитарный болуш јетирери» деп подпрограммазыныҥ бӱдӱп турганы керегинде сурактарлу јуундар, Башкаруныҥ частары ӧткӱрилген.


Категория: Новости\t Опубликовано 14 Апрель 2020\t Просмотров: 287\nВ условиях самоизоляции мы запускаем для вас акцию –«Память нужна живым» – для обеспечения доступности фондов Национальной библиотеки имени М.В. Чевалкова. Это освещение в онлайн-режиме исторических фактов и событий о Горном Алтае периода Великой Отечественной войны.\n«…Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ ортозында, Курский Дугадагы jуу-согушка белетеништиҥ öйлöринде Макышева Эрке jеҥебис, Куладынаҥ, Кан-Чарас ичинеҥ канчын jиит келиндер Воронеж деп калага jетире Алтайынаҥ аттар апарган. Олор Кан-Jабаганнаҥ, Кулады-Каракол ичинеҥ текшилей чогуп берген бир ÿÿр малды Jаш Турага jетире айдап, jетиргилеген. Ого jеделе, темир вокзалдыҥ jанындагы узун кургак агаштардаҥ эткен чеденге малын сугуп, канча кÿнге улай поезд келерин сакып, малды каруулдагылап, шыраны, торолошты кöргÿлеген эди. Алтайдыҥ эрjине малы jолой кайра блаашкылап, айрылып барарга кöп катап умзанган. Jе келиндер кыйгы-кышкыла олорды ойто ло чогуп, jедер jерге jетиргилеген.\nКачан уур онтоп-бустап поезд jедип келерде, jиит солдаттар келип, малды вагондорго кийдиргилеген. Эрке jеҥебисле кожо келген келиндер мынаҥ ойто кайра бурылып jанар деп иженгилеп, саҥ башка jытту агаш вагондорго кирбей мойноп, ачу киштеп турган малды кöрÿп, кöстöриниҥ изÿ jаштарына буунып тургулады. Jе олорды мында башкарып турган, jажы jаанап калган кижи «Jок. Слерлер бу мал учун эмди учына jетире каруулу болорор. Воронеж деп калага jеделе, ондогы кавалерия частька малды аҥылу бичик ажыра табыштырар учурлу» деп jакарган. Анайып, Алтайдыҥ келиндери Воронеж деп санаа jетпес jерге келгилеген…».\nУнукова Н.М. Летопись-каталог села Бичикту-Боом. Призван Онгудайским РВК в 1941 году…» / Н. М. Унукова. – Горно-Алтайск, 2014. – С.119-120.


Ойно, пиано! - altaicholmon\nУзак ӧйдиҥ туркунына бистиҥ кала бу каршулу пандемия учун сÿÿнчилу туштажулар ла учуралдар jок туруп калган. Jе, карын, jаан изÿ айдыҥ 17-чи кÿнинде ӧткӧн кичинек концерт бу айалганы тÿзеткен.\nКонцерт Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде пятница кӱнниҥ эҥиринде ӧткӧн. Jыргал башталгалагынаҥ ла улус араайынаҥ jуулыжа берген. Мында ончо аjару сары-чоокыр кийимдӱ туружаачыларга ла сӱрлӱ пианиного учурлалган. Эбиреде jуулган улустыҥ кезиктери бойлорыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла келип, концерттиҥ башталганын сакыганча, кожоҥдожып турдылар.\nБир канча ӧйдиҥ кийнинеҥ улус там ла кӧптӧй берерде, концертти бу ӱлекердиҥ авторы Андрей Модоров ачкан. Андрейдиҥ айтканыла, бу ӱлекерди баштаарга ого кӧдӱриҥилӱ ийдени ӧскӧ калаларда тазыктырылып jаткан кееркемел берген. Мындый ӱлекерге jӧмӧӧчи болуп, каланыҥ администрациязы болуш эткен деп, А. Модоров айтты. „Бу каршулу айалга учун канча ӧйгӧ санаамда jӱрген амадуум бӱтпес болбой деп сӱрекей санааркагам. Jе эмди эбиреде турган улусты кӧрӧлӧ, jӱрегим сӱӱнип турат. Келер ӱйеге бу сӱрекей jаан алтамдардыҥ бирӱзи. Алтайдыҥ jашӧскӱрими соныркап, бӱгӱнги ӧйдӧ кайда ла ичкери барып jат. Кееркедим jанынаҥ база артпай, ӧрӧ кӧдӱринзин деп кӱӱнзеп jадым“ — деп, А. Модоров куучындайт.\nОны ээчиде сӧс Тюхтенев Станислав Степановичке кӧчкӧн. Ол албаты-jонды уткуп, ӧйди jакшы ӧткӱрзин деп кӱӱнзеди. Анайда ок бу эҥирде ӱлекерди бӱдӱрерге болушкан улуска јаҥжыкканы аайынча быйанду самаралар табыштырылды.\nБу ӱлекердиҥ тӧс амадузы – ол республиканыҥ jашӧскӱриминиҥ кеендикке jилбӱзин тыҥыдары. Эмди балдар уйалбазынаҥ ла ачык-jарык кӱӱнинеҥ бойыныҥ узын албатыга кандый ла ӧйдӧ кӧргӱзер аргалу. «Пианиного канча кижиниҥ кӱчи барган. Эмди ол паркта ла турар. Оныҥ салымы албатынаҥ камаанду. Мыны ӱрейтен кара сагышту кижи табылбас ла болбой деп, бис иженип jадыс» — мынайда Андрей Модоров кӧрӧӧчилерге бойыныҥ ижемjизин jартады.\nБу мындый шӱӱлте jаҥы эмес. Анайда Мюнхенде 14 jерде, Женевада 32 jерде фортепианолор туруп jат. Кажызынга ла кӱӱнзеген кижи jууктап, ойноп ийер аргалу. А 2008 jылда британ jурукчы Люк Джеррам Бирмингемде 15 пианино тургузар ӱлекер белетеген. Оныҥ кийнинеҥ бу амыргылар вокзалдарда, галереяларда, остановкаларда ла оноҥ до башка jерлерде тургузылган. Ол пианинолордыҥ jанында веб-камералар ӧткӱрилген. Анайда ойногон улусты Интернет ажыра кӧргӱзет. Бу мындый шӱӱлте кажы ла jыл там ла jарлу болуп, ого оноҥ до кӧп ороондор кожулат.\n„Бойымныҥ шӱӱлтемле улусла ӱлежеримде, мениле кӧп сабазы jӧп эмес болгон. Камык улус jӱретен паркта тургузып койгон пианино бир канча ла кӱннеҥ сынып калар деп, мениҥ нӧкӧрлӧрим коркыжат. Jе мен ӧскӧ калаларда мынайда тургузып койгон амыргыларды кӧрӧлӧ, анайда сананбай jадым. Нениҥ учун дезе пианино ойноорго эҥ jайалталу улус отурар. Мындый улус акча да, мак та учун эмес, jе ачык-jарык jӱректеҥ кееркедимге сӱӱжи учун ойноор. Оны оҥдобос улус, уйатка тӱшпеске, туура баскылай берер“ — мынайда А. Модоров айдат.\nБу тургузылган пианиноныҥ бир jилбилӱ немези – ол анаморфический иллюзия. Jартап айтса, кижи чын толыктаҥ кӧрзӧ, пианино кӱнниҥ чогыныҥ алдында тургандый деп билдирер. Бу мындый кайкамчылу дизайнды Андрейдиҥ наjызы Лиза чӱмдеген. Бу концерттиҥ дизайнеры база ла Лиза болгон.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинде јуулгандарга бир кичинек концерт ӧткӱрилген. Ондо джазовый пианист Игорь Дмитриев бойыныҥ узын кӧргӱзип, кӧрӧӧчилерди jыргаткан. Анайда ок кожоҥчылардыҥ «ACМ» ӧмӧлигиниҥ туружаачылары улуска кожоҥдоп бердилер. Тыванаҥ Алтайга jорыктап келген «Новая Звезда» ӧмӧликтиҥ туружаачылары — jайалталу биле бу учуралла республикада јаткандарды уткуп, база кӱӱлик сыйын сыйладылар.\nЭмди Ленинниҥ тепсеҥи саҥ башка табыштарла ӱндене берер. Каланыҥ jӱрӱминиҥ ле камык кӧлӱктердиҥ тал-табыжын куулгазын пианиноныҥ кӱӱзи солып, улустыҥ jӱректерин jылыдар. Анайда ок улус тӧрӧлиниҥ аjарып кӧргӧдий jерлерин тооп баштаар.\nИшмекчи неделениҥ учындагы бу солун ла тузалу ӱлекердиҥ ачылтазыныҥ кичинек байрамы, тӧс калабыстагы кӱӱ, кожоҥдор кажы ла келген кижиге јеҥил ле сӱӱнчилӱ кӱӱн-санаа сыйлады.


Јопон — Википедия\n(Улаандырды мынаҥ Япония)\nЈопон (јопондоп 日本) — Азияда тергее. Јопон текши јерлери оныҥ Конституциялык кыйулары аайынча 377 975 км², эл-јонныҥ тоозы: 125 410 000 кижи (2020). Тӧс калазы — Токио, окылу тил — јопон тил, акчазы — јопон иена.\nФото, видео ло аудио\nПроект «Гутенберг» · Giant Bomb · Открытый каталог\nБашкирский · Јаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Краткая еврейская · Кругосвет · Ларусса · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Treccani · Швейцарский исторический · Настольный\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јопон&oldid=28044"\nКӧптӧдӧ expanded collapsed\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 1 сыгын ай 2021, 01:41.


Чӱмдӱ сӧстиҥ байрамы – текши калыкка - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалып «Учурлу јаштары кирген бичиичилер» деген VIII краевед кычырыштар ӧтти.\nӦдӱп јаткан Какай јылда таланыҥ ады-јолдоры элбеде јарлу кӧп тоолу бичиичилериниҥ учурлу толо јаштары кирген. Айдарда, быјылгы Кычырыштар онноҥ ажыра бичиичиге, ийделӱ сӧстиҥ устарына, олордыҥ јайаандык энчи-байлыгына учурлалды:\n—алтай драматургияныҥ чике бажында турган, XX чакта ӱредер бичиктердиҥ баштапкы авторы М. В. Мундус-Эдоковтыҥ чыкканынаҥ ала 140 јылдыгына;\n—бичиичи-фронтовик, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Ч. И. Енчиновтыҥ чыккканынаҥ ала 105 јылдыгына;\n—Ленинградтагы блокаданыҥ туружаачызы, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, баштапкы алтай ӱлгерлер чӱмдеечи эпши А. Ф. Саруеваныҥ чыкканынаҥ ала 105 јылдыгына;\n—Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы А. М. Демченконыҥ чыкканынаҥ ала 105 јылдыгына;\n—РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Э. М. Палкинниҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына;\n—РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Б. К. Суркашевтиҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына;\n—РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, АР-дыҥ эл бичиичизи, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы В. Р. Куницынныҥ 75 јажына;\n—Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы В. Г. Бахмутовтыҥ чыкканынаҥ ала 70 јылдыгына;\n—журналист, кӧчӱреечи, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы С. С. Торбоковтыҥ 65 јажына;\n—Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы П. А. Кедечиновтыҥ 60 јажына.\nТалалык Кычырыштардыҥ туружаачыларын, айылчыларын Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, јашӧскӱримниҥ политиказы, спорт, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екеева, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурттыҥ редакторы бичиичи Сергей Торбоков, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Павел Кедечинов уткуп, бичиичилердиҥ алтын кӧмзӧзи, чӱмдемелдери керегинде айдып, туружаачыларга ачык јол кӱӱнзедилер. Јуулгандарга культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ «Шуну» деген јайаан ӧмӧлиги (башкараачызы Мансур Тонов) кӱӱлик сый этти.\nКычырыштарда эске кычырарыныҥ марыла Чой, Турачак, Кан-Оозы, Шабалин, Оҥдой аймактардаҥ ла Горно-Алтайсктаҥ текши тоозыла башка-башка ууламјыларда 76 кижи турушты. Олордыҥ тоозында јаан да, ӱренчиктер де, ӱренеечилер ле јашӧскӱрим болды.\nӦкпӧӧриштӱ, сандырашту кӧрӱ-маргаан байрамдык айалгада ӧтти. Кычырары, кычырганын кӧгӱске салары, чӱмдӱ сӧслӧ кееркедилген, айдылган јурукты, телекейди эске чыгара айдары каруулу, јилбилӱ јайаан иш деп, туружаачылар јакшы билер. Сценада чӱмдемелди эске кычыраачы бир ле уунда актер, јурукчы, кӱӱчи деп айдарга јараар. Угаачылардыҥ ајарузын, јилбӱзин тудатаны, онойдо ок чӱмдемелдиҥ учурын ачатаны кеендиктиҥ база бир кайкамчылу бӧлӱги.\nОнойып, 5-8 класстардыҥ ӱренчиктери ортодо 1-кы јерге Оҥдой аймакта Шашыкманныҥ орто школынаҥ Айвар Чальчиков (5 класс) чыкты. Кан-Оозы аймакта Јалаҥай-Бажынаҥ К. А. Тугамбаевтиҥ адыла адалган школдоҥ Дарья Извекова (7 класс) ла каладаҥ 13-чи таҥмалу школдоҥ Виолетта Колесникова (7 класс) чыктылар.\nОкылу жюриде Алтай Республиканыҥ ээлӱ кайчызы Таныспай Шинжин, фотосогоочы Анатолий Шодоев (бичиичи И. В. Шодоевтиҥ уулы), эл театрдыҥ актеры Айдар Унатов иштедилер.\nКраевед кычырыштардыҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында туружаачыларга бичиичилердиҥ билелериниҥ адынаҥ кереес сыйлар табыштырылды. Темдектезе, Айкела Модоровага, Тимур Башаровко, Анжелика Семенкинага, Жаннэта Мейрхановага (ресгимназия) Шодоевтердиҥ, Кедечиновтордыҥ, М. Мундус-Эдоковтыҥ билелери сыйларын табыштырды.\nАйвар Чальчиковко, Виолетта Колесниковага, Елизавета Исаевага (кала, 13-чи таҥмалу школ), Алина Нонуковага (Јабаган) сыйларды М. Мундус-Эдоковтыҥ билези табыштырган. Виктория Должанскихке (кала, 8-чи таҥмалу школ) В. Г. Бахмутовтыҥ билези сыйын табыштырды.\nЭкинчи бӧлӱкте 9-11 класстардыҥ балдары, СУЗ-тардыҥ ӱренеечилери ортодо јеҥӱчилдер болуп: 1-кы јерге Бирсан Гасанова Горно-Алтайсктагы экономический техникумнаҥ (2-чи курс), 2-чи јерге Андрей Поносов Паспаулдагы орто ӱредӱлӱ школдоҥ (10 класс), 3-чи јерге Снежана Мамашева Боочыдагы орто школдоҥ (9 класс) чыктылар.\nОкылу жюриде АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ јааны Людмила Варванец, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Павел Кедечинов, эл театрдыҥ актеры Вадим Деев иштеди.\nБу бӧлӱкте Снежана Мамашевага Кедечиновтыҥ билези, Даниил Болтоковко (М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган ГАГПК) Шодоевтиҥ билези, Екатерина Ячменевага (кала, коррекционный школ) М. Мундус-Эдоковтыҥ билези, Вадим Власкинге (Чой), Андрей Поносовко, Жанна Рассоловага (Чой), Бирсан Гасановага, Арчынай Майнаковага, Иван Мощенкого (ГАГУ) В. Г. Бахмутовтыҥ билези бичиктерин сыйлады.\nЈашӧскӱрим ле јаан улус деген бӧлӱкте 1-кы јерге Коргонноҥ Надежда Ломакина, 2-чи јерге Алина Кокулева (Алтыгы Талду), Ольга Николаева (Горно-Алтайск) чыктылар.\nБу бӧлӱктиҥ окылу жюризинде филология билимдердиҥ кандидады Раиса Палкина, эл музейдиҥ артизи Эльмира Челтенова, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Сергей Торбоков болды.\nОльга Николаевага Палкиндердиҥ билези, Мария Мельниковага Бахмутовтыҥ билези кереес сыйларын табыштырды.\nОнчо јеҥӱчилдер дипломдорло, баалу сыйларла кайралдаткан.\nКраевед кычырыштарга баштапкы катап «Кӧрӧӧчилердиҥ јараткан улузына сыйы» деген ууламјы кийдирилгени солун. Мындый сыйла Айдана Туйменова (кала, 7-чи таҥмалу школ), Алина Зырянова (Кӧмӱр-Оозы), Мария Мельникова (Камлак) кайралдаттылар.\nЭл библиотеканыҥ јааны Светлана Штанакова Кычырыштар-дыҥ туружаачыларына, башкараачыларына Быйанду самаралар табыштырды. Кычырыштардыҥ јаантайынгы туружаачыларына, ӱредӱчи-библиотекарьларга, маргаанныҥ туружаачыларыныҥ башкараачыларына, коррекционный школдыҥ балдарына база сыйлар болды. Талада јаан јаштулардыҥ айлыгы ӧйинде кӧрӱ-маргаанныҥ тоомјылу туружаачызы Мария Мельниковага база кереес сый болды.\nКычырыштардыҥ туружаачылары, айылчылары бичиктердиҥ солун кӧрӱзиле танышты. Кӧрӱде юбиляр бичиичилердиҥ бичиктери тургузылды.


Кудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе? — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 6—7 б.\nКудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе?\nОЗОГЫ ӦЙДӦ БОЛГОН ЈАРГЫЛАР\nБӰГӰНГИ КӰНДЕ БОЛОТОН ЈАРГЫ\nУлуска јууктап келеткен «јоткон» керегинде, ол эмезе Кудайдыҥ јаргызы керегинде, угуп алар керек!\nСИНОПТИК болуп турган кижи метеорадардыҥ болужыла кӱнниҥ аайын лаптап кӧрӱп јат. Мынайып ол кӧп улус јадып турган јерге коркышту тӱрген јоткон јууктап келеткенин кӧрӱп ийет. Улустыҥ јӱрӱми јеткердиҥ алдында болгонынаҥ улам, ол, орой болголокто, бу јоткон керегинде ӱзе улуска айдып саларга албаданып јат.\nИегова анайып ла Јерде јаткан улуска јууктап келеткен «јоткон» керегинде озодоҥ айдып јат. Бу јоткон синоптиктердиҥ јетирӱзинде айдылып турган јоткондордоҥ, канча киреге јеткерлӱ «јоткон» болот. Иегова јаргызы керегинде озодоҥ канайып айдып јат? Ол керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јеткилинче берип јат деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс? Бу сурактардыҥ карууларын билерге, Иегова озогы ӧйдӧ бойыныҥ јаргыларын канайып озодоҥ айтканын кӧрӱп ийектер.\nБиблиялык ӧйлӧрдӧ Иегова «јоткондор» керегинде, ӧскӧртӧ айтса Кудайдыҥ јакаруларын биле тура угарга кӱӱнзебей турган улуска чыгарган јаргызын бӱдӱрери керегинде, озодоҥ айдып туратан (Укаа 10:25; Иер. 30:23). Ол бойыныҥ јаргызын јаргыладып јаткан улуска озодоҥ айдып, оныҥ табы аайынча јӱрерге нени солыыр керек деп, јартап беретен (2 Каан. 17:12—15; Неем. 9:29, 30). Улус оныҥ јакаруларын уксын деп, Кудай бойыныҥ јердеги чындык ишчилерине оныҥ јаргыларын јарлазын ла ӧйди чӧйбӧстӧҥ керектӱ алтамдар эдерин јартап берзин деп јакарган (Ам. 3:7).\nКудайдыҥ андый ишчилериниҥ бирӱзи Ной болгон. Ол кӧп јылдардыҥ туркунына айландыра јаткан балыр, калју улуска Бастыра телекейлик чайык болор деп, јалтанбай озодоҥ айткан (Баш. 6:9—13, 17). Анайда ок аргаданарга нени эдер керек деп јартап туратан. Ной бу керегинде сӱрекей кӧп айтканынаҥ улам, «чынныҥ јарлыктаачызы» деп адалган (2 Петр 2:5).\nУлус Нойдыҥ албаданганын ајаруга албай, Кудайдыҥ айдарга турганын укпаган. Мынайып олордыҥ Кудайга бир де бӱтпей турганы кӧрӱнген. Учы-учында «чайык чыгып, ончозын» јоголтып салган (Матф. 24:39; Евр. 11:7). Олордыҥ кемизи де, Кудайдыҥ јаргызын укпаган деп актанып болбогон.\nӦскӧ учуралдарда Иегова бойыныҥ јаргызын бӱдӱрерине јетире бир ле эмеш ӧй артып калза айдар болгон. Је ол бу да ӧйдӧ улуста оныҥ јаргызын угатан ӧй јеткилинче бе деп бӱдӱмјиленип туратан. Темдектезе, Иегова јебрен Египетке он кыйын-шыра эткен тушта бӱдӱмјиленген. Јетинчи кыйын-шыранаҥ озо, Иегова Моисейди ле Ааронды фараонго ло оныҥ јалчыларына эртезинде болотон коркышту тыҥ мӧндӱр керегинде айтсын деп ийген. Олорго коруланып аларга ӧй јеткен бе? Агару Бичикте мынайып айдылган: «Фараонныҥ кезик јалчылары Иегованыҥ сӧзинеҥ коркыган бойынча, бойыныҥ јалчыларын ла мал-ажын айылдарына сугуп алган, је Иегованыҥ сӧзин угарга кӱӱнзебеген улус бойыныҥ јалчыларын ла малын јалаҥда артыргызып койгон» (Чыг. 9:18—21). Айдарда, Иегова улуска бу јетинчи кыйын-шыраныҥ коркышту јеткеринеҥ коруланатан ӧйди јеткилинче берген. Јаргыны угуп, капшай керектӱ алтамдар эткен улус аргаданып алган.\nОнынчы кыйын-шыра эдерге турганын Иегова фараонго ло оныҥ јалчыларына база озодоҥ айдып салган. Је олор тенексип, Кудайдыҥ сӧзин укпаган (Чыг. 4:22, 23). Уккан болзо, олордыҥ бастыра баштапкы балдары божобос эди (Чыг. 11:4—10; 12:29). Олордо керектӱ алтамдар эдетен ӧй болгон бо? Болгон эмей! Нениҥ учун дезе Моисей Иегованыҥ онынчы кыйын-шыра эдерге турганын израильтяндарга капшай ла айдып береле, јууктарын аргадап аларга нени эдерин јартап берген (Чыг. 12:21—28). Оныҥ сӧзин кӧп улус уккан ба? Кезик јетирӱлерле болзо, ӱч миллион кижи Кудайдыҥ јаргызын ӧдӱп, Египеттеҥ чыккан. Израильтяндарла кожо «башка-башка албатылардыҥ кӧп улузы», ол тоодо Египеттиҥ де улузы, чыгып јӱрген (Чыг. 12:38).\nБу темдерди кӧрзӧ, Иегова улуска керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јаантайын јеткилинче берип јат (Јаҥ. т. 32:4). Нениҥ учун? Элчи Петр мынайда јартаган: Иегова «кем де ӧлӱп калбазын, карын, ончо улус кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кӱӱнзейт» (2 Петр 3:9). Айдарда, Иегова улусты сӱӱп јат. Кудай бойыныҥ јаргызын бӱдӱрип баштагалакта, улус кинчегин алынып, оныҥ сӧзин уксын деп кӱӱнзеген (Ис. 48:17, 18; Рим. 2:4).\nБӱгӱнги кӱнде улуска бастыра јердиҥ ӱстинде угулып турган јаан учурлу јарды база угар керек. Иисус бу телекейди улу тӱбектиҥ ӧйинде јоголып калар деп, озодоҥ айдып салган (Матф. 24:21). Темдектезе, ол ӱренчиктерине улу тӱбектиҥ алдында не болорын ла јаргыныҥ алдында олор кандый кӱчтерге табартарын чокумдап айдып берген. Эмди бис Иисустыҥ ончо судурларыныҥ бӱдӱп турганын бойыстыҥ кӧзисле кӧрӱп јадыс (Матф. 24:3—12; Лука 21:10—13).\nОныҥ учун Иегова кажы ла кижини ого багынарына кычырат. Ол сӧсуккур улусты бӱгӱнги де кӱнде, келер де ӧйдӧ, бойыныҥ чындык башкарузын тургускан ӧйдӧ, јакшы јӱрзин деп кӱӱнзейт (2 Петр 3:13). Иегова улусты бу сӧстӧргӧ бӱтсин деп, аргаданыш берип турган јар айдат. Бу «Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар», Иисустыҥ судурлаганыла, «ончо калыктарга кере болзын деп... јер-ӱстине јарлалар» (Матф. 24:14). Иегова бу јарды јетиретен ишти бойыныҥ ишчилерине берген. Анайып олор 240 кире ороондордо ло јерлерде јарлайт. Нениҥ учун дезе Иегова канча ла кире кӧп улус бу јарды угуп, јууктап келеткен «јотконноҥ» ол эмезе оныҥ чындык јаргызынаҥ, аргаданып алзын деп кӱӱнзеп јат (Соф. 1:14, 15; 2:2, 3).\nБу јӧрмӧлдӧ айдылганыла тӱӱкини кӧрзӧ, Иегова улуска керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јаантайын јеткилинче берип јат. Оныҥ учун эмдиги ӧйдӧ јаан учурлу мындый сурак чыгат: улус керектӱ алтамдар эдерге берилген ӧйди тузаланар ба? Айдарда, бисти јарлазын деп Кудай кӧстӧгӧн болордо, бис унчукпай јӱрбезис. Карын канча ла кире кӧп улус бу телекейле кожо јоголтылып калбазын деп, бойыстыҥ јаныстаҥ бастыра ийде-кӱчисти саларыс


кӱн каајы - это... Что такое кӱн каајы?\nадонис (стародубка) (растение)\nСмотреть что такое "кӱн каајы" в других словарях:\nКаа-Хем (река) — Малый Енисей левый исток Енисея. Другое название Ка Хем, что в переводе на русский значит «малая река». Своё начало берёт от слияния двух рек Кызыл Хема и Балыктыг Хема. На всём своём протяжении является горной рекой с быстрым течением.… … Википедия\nДругие книги по запросу «кӱн каајы» >>


Ачык айдыныш - altaicholmon\n«Jӱрегимди кискелер тырмайт…»\nМен 43 јашка једип калгам. Бӱгӱнги кӱнде мен акча иштеп аларга, Алтайымнаҥ, кару уулдарымнаҥ ыраак-ыраак талада иштеп турум. Олорго кунукканым јӱрегимди торт ло кискелер тырмап тургандый. Орооныстыҥ тӧс калазында бийик ӱредӱ алгам. Jӱрӱмдик јолым јилбилӱ, једимдерлӱ ле элбек болор, ижим албатымга тузалу, тӧрӧл республикамга керектӱ болор деп бодогом.\nКанча јылдарга ӱренип турала, јанарын ла сакып, энчикпейтем. Jанып келеле, ӱредӱм аайынча ишке киргем. Билебиске келиштире јадатан јер бедиреп, јараган квартира табыларда, кредит алып, оны садып алдыбыс. Онызы ла јастыра болгон деп айтсам, тӧгӱн болор болбой. Кредит албаза, база канай кижи кыска ӧйгӧ таҥынаҥ туралу боло берер? Тӱргендеген болорым ба? Jок. Ол ӱзе ле ӧйинде болгон, керектӱ болгон. Бир эмеш чыдажып, оогош турадаҥ баштаар керек болгон… Эш-нӧкӧриме иштӱ јерде артып калар керек болгон… Бис экӱ тӧрӧл јерис ле деп јӱткийле, кӧп сананбай, јанып келеле, мында эмеш кереги јок болуп калганыстый па, айса кандый …\nИжимде нениҥ де учун јаантайын штрафтар салар болгон. Бир де эмеш бош салынарга јарабас. Jаҥы ла јӱрӱмин келиштирте ууламјылап, айылын јазап, балдарын ары-бери тартып јаткан улуска, мен сананзам, бир эмеш јайым берип, јӧмӧжип турар керек. Эш-нӧкӧримге керектӱ иш келишпес болгон, сакызын ла дежер болды. Тӧлӱлер бир тамчынаҥ кӧптӧп, айылда аайлашпастар, ачыныштар башталган эмей. Тура садылган… Теҥери торт ло јаантайын караҥуй деп билдиретен. Улустаҥ да тууралаш кӧптӧгӧн. Кемди бурулаар? Кемди де эмес. Та нениҥ де учун меге јеҥил јол келишпеген.\nЭмди сананзам, ӱредӱни божоткон кийнинеҥ бистиҥ республикадӧӧн јанбай, Москвада ла иштеп, артып калар керек болгон. Ондо иштиҥ јалы да бийик, јиит специалисттерге јадар јер де јанынаҥ јӧмӧлтӧ эдилип туратан, эжимде де иш болгон… Ондо бис јакшы јатканыс.\nОнойдо келижип каларда, эмди канайдар? Бойымды токынадып, јакшы сананарга албаданадым. Балдарымныҥ јӱрӱми, школы Алтайыста, карган эјем ондо — база ла јанарым. Кандый да болзо, јакшыга иженедим. Айалга кубулган болор бо?.. Мениҥ санаам да эмди башка. Тӧрӧлимде јӱрӱмимди база катап баштаар керек. Эш-нӧкӧримле, кандый да болзо, бис кожо, балдарыс чыдап калган, олорго болуп чырмайарыс, ончо кӱчтерди ӧдӧрис.\nКандый да болзо, јакшыга бӱдер керек.\n«Ол кӱн мен эҥирде јангам. Ӱйим курсак белетеп, иштенип турды. Jеҥил эмес куучынымды баштаарга, «менде сеге айдар сӧзим бар» дедим. Ол нени де айтпай, оноҥ ло ары шакпырап турды. Кӧстӧрине база ла катап кунукчыл тӱже бергенин кӧрӱп ийдим. «Бис экӱге айрылар керек» — деп, јап ла салдым. Ол јӱк ле «нениҥ учун?» деп сурады. Каруузын јандырып болбой, шык ла отура береримде, ӱйим ачынып, колына кирген ле немеле мени шыбалап баштады. «Сен эр кижи эмезиҥ!» — деп, ол кыйгырды. База айдар неме јок болгон.\nУйуктап болбой, узак јаттым. Ӱйимниҥ ыйлаганы угулып турды. Бис экӱниҥ јадынысла не боло бергенин јартаарга кӱч. Ого нени айдарын таппадым. Мен оны туку ла качан сӱӱбей барганымды, оны јӱк килеп турганымды, јӱрегимле, санааларымла ӧскӧзиле болгонымды канайда айдар?\nЭртенгизинде мен бис айрыларына керектӱ ончо чаазындарды јууп, јазап салдым. Jӧптӧжӱ чаазын аайынча турабыс, кӧлӱгис, иштеп алган акча-манадыстыҥ кӧп сабазы ӱйимде артар болгон. Jе ол ачу каткырынып, чаазындарды јыртып, менеҥ ого не де керек јок деп айтты. Он јыл јатканыс карам да болгон болзо, оныҥ бу кылыгы мениҥ сананып алганымды там тыҥыдып ийди. База ла кӧстиҥ јажы…\nОл кӱн мен орой јангам, ажанбай ла уйуктаарга јада бердим. Ӱйим отурып, столдо та нени де бичип турды. Нени — меге керек те јок, бис экӱ эмди башка улус.\nЭртен тура ол меге бис айрылары јанынаҥ бойыныҥ некелтелерин угусты. Бир айдаҥ балабыста школдо ченелте-экзамендер болор керек болгон. Оныҥ учун кӱчис јеткенче, јакшы куучындажып јӱрек деди. Баланыҥ кӱӱн-санаазын ӱребеске, мен јӧпсиндим. Оныҥ экинчи некелтези мени кайкатты. Бу некелтеле болзо, мен бир айдыҥ туркунына оны уйуктаар кыптаҥ ала сенектиҥ бозогозына јетире кӧдӱрип апарар болгом. Тойыстыҥ кийнинде мен оны мынайда айылга киргенимди эзедерге турган чылап. Jе мен мойнободым.\nИште мен ӱйимниҥ бу сурагы керегинде Д.-га (јаҥы сӱӱгениме) куучындадым. Ол ӱйим мынайда сӱмеленип, мени арттыргызып аларга турган деп, кыјыраҥтып шӱӱди.\nБаштапкы кӱн ӱйимди кучактанып, эби јок болгонын сестим. Бис экӱ ыраажып, башка улус болуп калганыс. Уулыс керектиҥ аайын сеспей, сӱӱнип, секирип турды. «Ого нени де айтпа» — деп, ӱйим шымыранды. Эжиктиҥ јанына оны тӱжӱрип саларымда, ол автобуска оноҥ ары бойы јӱре берди.\nЭкинчи кӱнде ончозы ла бойыныҥ кеминде деп билдирди. Эжимниҥ кӧзиниҥ алдында чырыштар болуп калган эмтир. Эки-ӱч ак кыл. Канай мен кӧрбӧдим эмеш… Кӧӧркий билебисте јылу, айылыбыста ару болзын деп, албаданып ла јӱретен.\nОныҥ тургускан бу ээжи-некелтени кӱнӱҥ ле бӱдӱрген сайын бистиҥ ортобыста болгон јылу араайдаҥ ойгонып тургандый болды. Ого ӱзеери ӱйимди кӧдӱрерге, там ла јеҥил болуп бараатты. Айылдагы бу айалганы Д.-га куучындабадым.\nКалганчы катап эжимди кӧдӱрерге келзем, ол кӱскӱниҥ јанында турды. Арыктап калган. Санааркажы мындый тыҥ болор бо? Ол нени де билдиртпейт. Уулыс бу јаҥжыгуга ӱренип калган, сӱӱнчилӱ сакып отурды. Ол кӱн бойымды чек ле тойыс тужында чылап сезиндим. Кару эжим мени мойнымнаҥ араайынаҥ кучактап алган, чырайы токыналу…\nИжиме једеле, Д.-га чынын айттым. Эш-нӧкӧримле бой-бойыска јӱк ајарып, килеп јӱрерин ундып салала, ыраашканыс. Айрылар санаа јоголгон. Д. јаагыма тажыйла, ыйлап туруп јӱгӱре берди. Айлыма бурыларга меҥдеп, јолой чечектер садып алала, учтым. Санааларым јеҥил, јӱрегим сӱӱнчилӱ тӱрген-тӱрген согулып турды. Jе эжим мени сакып албаган: ол бистиҥ орында јажын-чакка уйуктап калган јатты…\nКийнинде угар болзо, ол кемге де айтпай, калганчы айларда кату оорула јаҥыскан турумкай удурлашкан. Мен јӱк бойымды сананып, Д.-ла кожо јӱгӱрип, нени де сеспей калдым. Балазыныҥ кӧзинде адазы ак-чек ле болзын деп, ол меге кайкамчылу бу некелтени сананып тапкан эмтир…\n«Сен кандый ойгор санаалу, чыдамкай болгоҥ, кару эжим…».


19.11.2019 - altaicholmon\nАлтай газедистиҥ тӧзӧлгӧн кӱнине\nОрдынчылар керегинде Газедистиҥ 100 јылдыгы керегинде куучын башталарда, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» 95-чи jылдыгын Горно-Алтайскта эл театрда темдектеп-байрамдаганыс санаама кирди. Байрамдык jуунда ӧрӧги јаҥныҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ jааны Вячеслав Уханов, министерстволордыҥ башкараачылары эмес, олордыҥ ордынчылары бийик трибунага чыгып, уткуулду сӧстӧрин айткан. Олор «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ учуры\nРоссия кеминде ченемелдӱ башкараачы\nАлтай Республиканыҥ ады-јолы јарлу государстволык, политикалык ла јондык ишчизи, калыгыныҥ чындык уулы Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ чыкканынаҥ ала 70 јылдыгына учурлалган эземниҥ эҥири ле «Юрий Антарадонов: годы созидания» деген кӧрӱ эл музейде кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧтти. Эл музейдиҥ конференцзалында ӧткӧн эземниҥ эҥиринде сӱреен кӧп албаты јуулды. Мынаҥ кӧргӧндӧ, Юрий Васильевичтиҥ јӱрген јӱрӱми де, иштеген ижи\nТоло ло чокым јетирӱлер алар сок јаҥыс арга…\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында ороонныҥ Эл-јоныныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧр. Калганчы ондый тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Алтайкрайстаттыҥ башкараачызыныҥ ордынчызы – Горно-Алтайск калада иштиҥ, эл-јонныҥ ла айыл-јурт ээлемдердиҥ шиҥжӱлериниҥ статистиказыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Валентина Горбунова эзендеги тооалышта кандый јаҥыртулар, кубулталар болоры керегинде куучындады. Тӱӱкизи јӱс јылдаҥ ажат Государство эл-јонныҥ тоозын алар ишти бастыра ӧйлӧрдӧ ӧткӱрген. Русьта эл-јонды чотко\nЈолдордо јеткер болдыртпаска\nКӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде тергеебисте «Мен јолдордо јеткер болбозы учун» деп адалган республикан социальный кампания башталган. Оныҥ амадузы – бастыра эл-јонды јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ сурактарына, анчада ла балдарла колбулу, ајару эттирери болуп јат. Мыныла колбой профилактический ууламјылу керек-јарактар ӧдӧр. Бу ок кӱнде, кӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде, МВД-ныҥ ГИБДД-зыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузында пресс-конференция ӧткӧн. ГИБДД-ныҥ\nЧындык ла ачык јаргы\nБыјыл анайда ок бойыныҥ толо јажын Кош-Агаш аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы Игорь СУХОВЕРХОВ темдектейт. Кош-Агаш јуртта јаргыныҥ участогы 2012 јылда тӧзӧлгӧн. Игорь Владимирович бу участокто баштапкы ла кӱннеҥ ала иштеп јат. Бӱгӱн оныла ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап јадырыс. —Игорь Владимирович, юбилей — ол бӱдӱрген ишке кайра кӧрӱп, ӧткӧн ӧйди эске алынатан арга берип јат. Ижи-тожыгар\nЈаан тӧзӧмӧл иштӱ јол\nЈӧптӧштирер юстиция јаргы системаныҥ бойында тап-эрик јаҥжыгуларлу ла тереҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧлӱ, јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бу институт Россия империяда баштапкы ла катап 1864 јылда тӧзӧлгӧн лӧ 25 јыл иштеген. Бӱгӱнги Россияда јаргыныҥ реформазы болуп, «Россия Федерацияныҥ јӧптӧштирер јаргычылары керегинде» (188-ФЗ номерлӱ 17.12.1998 ј.) ле «Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ текши тоозы ла јаргы участоктордыҥ\n«Кылык-јаҥыла ишке јараар керек…»\nКалганчы тооалышла, республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы 200 муҥ кижидеҥ эмеш ле кӧп болгон, олордоҥ 70 проценти јурт јерде јадып јат. Бу ок ӧйдӧ бистиҥ тергеебиске келип турган туристтердиҥ тоозы јуук јылдарда 2 миллион кижидеҥ ашкан. Јурт јерде јаткан улуска туризмнеҥ канайда акча иштеп алар – бу сурак јон ортодо јаантайын шӱӱжилет. Бис бӱгӱн кычыраачыларысты республикада јурт\nЭнергетиктер кышка белен\nКӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде Россетиниҥ Сибирьде Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ директо-ры Андрей Меделянов республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттериле пресс-конференция ӧткӱрип, келер јылдарда энергетикада кандый јаҥыртулар болоры, ӧдӱп јаткан јылда јазал иштер канайда ӧткӧни, энергетикада цифровизация ол не дегени, инвестициялар ла оноҥ до ӧскӧзи керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла болзо, Россетиниҥ Сибирьде Алтай Республика аайынча бӧлӱги\nАру аш-курсагыс учун быйан\nКӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ эҥ учурлу бӧлӱгиниҥ —јурт ээлемниҥ ле перерабатывающий промышленностьтыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы ӧтти. Кӧдӱриҥи П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында тергеениҥ ле аймактардыҥ јаандарын, бу бӧлӱктиҥ тоомјылу ишчилерин, ветерандарын ла ӧскӧ дӧ эл-јонды јууды. Байрамдык эҥир республикада јурт ээлемниҥ ле перерабатывающий промышленностьтыҥ ӧзӱми, једимдери керегинде элбек\nБашчы Новосибирсктеги јаан јуундарда турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиндеги советтиҥ ле РФ-тыҥ субъекттериниҥ экономиканыҥ сурактары јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча тергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциацияныҥ совединиҥ јуундарында турушкан. Јуунныҥ туружаачылары тергеелердиҥ албатылар ортодо ло тышэкономикалык колбуларын ӧскӱрери јанынаҥ сурактарды шӱӱшкен. Јуунды ачып тура, Сергей Меняйло бӱгӱнги


Аайына чыгатан сурактар кӧп - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилериле јуун ӧткӱрген. Анда бу бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу сурактары кӧрӱлген.\nЈуунда АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республикан башкаруныҥ профильный министерстволорыныҥ ла комитеттериниҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, тергеениҥ јуртээлемдик предприятиелериниҥ ле ээлемдериниҥ башкараачылары турушкан.\nТергеениҥ башчызы ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында Россияныҥ президенти ӧткӱрген Госсоветтиҥ јуунында турушканын айдып, анда аграрный бӧлӱктиҥ алдында турган сурактар, јуртээлемдик производствоныҥ ла јурт јерлердиҥ тӧс ууламјылары кӧрӱлгенин темдектеген. Эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерлерде јадып турган Алтай Республикага јурт ээлем экономиканыҥ стратегический бӧлӱги, эҥ учурлу ууламјызы болуп турганын Олег Хорохордин айткан.\n«Бистиҥ алдыста аграрный политиканы Госсоветте Россияныҥ президенти ле јурт ээлемниҥ министри чокымдаган ууламјы аайынча ӧткӱрер керек деген сурак турат. Озо ло баштап јурт јерлерди ӧскӱрер керек, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ бойлорыныҥ аргаларыныҥ, анайда ок госјӧмӧлтӧниҥ акча-манадыныҥ шылтузында јылдыҥ ла јуртээлемдик производствоныҥ кемин, ас ла салза, 6-7 процентке кӧптӧдӧр керек» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ агропромышленный комплексинде бир канча сурак бар: туза-јандыруныҥ кеми уйан болгоны, государственный јӧмӧлтӧниҥ ас эмес акчалары јарамыкту тузаланылбай турганы, мал-аштыҥ угын јарандырар иштиҥ кеми јабыс болгоны. Јуун ӧйинде бу сурактар ла АПК-ны ӧзӱм алындырарга кандый эп-аргалар тузаланар керек болгоны шӱӱжилген.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулевтыҥ айтканыла болзо, калганчы ӱч јылдыҥ туркунына тергееде сӱттиҥ производствозында кӧргӱзӱлер јакшы јанындӧӧн ууланганы, сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрери јарамыкту боло бергени темдектелет. Бу ок ӧйдӧ продукцияныҥ чыҥдыйына некелтелер јабызадылбаган. Министрдиҥ темдектегениле, республикада мал-аштыҥ текши тоозы 430 муҥ условный тын болуп артат. Текши мал-аштыҥ тоозыныҥ јети проценти укту мал-ашка келижет, укту мал садары республика ичинде де, республика тыштында да эки катапка кӧптӧгӧн. Алтай Республика аҥдарыныҥ тоозыла (55,4 муҥ) Россия ичинде баштапкы јерде, јылкы малыныҥ тоозыла (105,8 муҥ) ӱчинчи јерде турат. Государство јурт ээлемге 40-нӧҥ ажыра ууламјылар аайынча госјӧмӧлтӧ эдет. Јылдыҥ ла јурт ээлемниҥ бир муҥга јуук товарэдеечилери субсидиялар алат. Бу бӧлӱкке чыгарылып јаткан акча-манаттыҥ кеми, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 120 миллион салковойго кӧптӧгӧн.\nАлтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ директоры Юрий Земиров тергееде сӱттеҥир уйлар ӧскӱрери керегинде айткан. Калганчы кӧргӱзӱлерле, республикада 31 сӱт-товарный ферма иштейт, кочкор айдыҥ бажында саар уйлардыҥ тоозы, былтыргы ӧйдиҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, 8 процентке кӧптӧгӧн.\nБу бӧлӱктиҥ курч сурактары керегинде айдып тура, Юрий Земиров электроэнергияныҥ ла ГСМ-ныҥ баалары бийик болгонын, сӱтле иштеп турган бӧлӱк јаан кирелтелер албай турганын, кезикте чек албай турганын, сӱтке баалар јай ла кыш ӧйинде тыҥ аҥылана берип турганын темдектеген.\nБу сурактардыҥ аайына чыккадый эп-сӱмелердиҥ бирӱзи — тергееде сӱттеҥ продукция эдип турган предприятиелердиҥ башкараачыларына сӱттиҥ садып алар бааларын турумкай этсин деп айдары. Олег Хорохординниҥ айтканыла, республиканыҥ бюджединде бу јылга сӱт иштеп алар фермаларды тударына ла јаҥыртарына акча салынган. Ол јурт ээлем аайынча министерствого бу ишти ајаруда тутсын деп јакылта берген.\n«Мясо Опт» ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Фролов мал-аштыҥ эдинеҥ не-немелер эдип чыгарарыныҥ ӧзӱминиҥ јолдоры ла сурактары керегинде айткан. Ол башкарып турган предприятиези эрчимдӱ ӧзӱм алынып турганын темдектеп, је мал сойор предприятиелер јӱк ле јайдыҥ учында ла кӱс ӧйинде толокеминде иштейт деген. Олег Хорохордин республикада ӧзӱмниҥ «Ийделӱ Алтай» деп программазы јӧптӧлгӧнин, ол программала јурт ээлемниҥ бастыра ууламјылар аайынча продукциязыныҥ переработказы јанынаҥ јаан комплекс тӧзӧӧрине бюджеттеҥ акча чыгарылар деген ле «бис оны канча ла кире јарамыкту эдер учурлу» деп темдектеген.\n«Меркит» ООО-ныҥ јааны Александр Кулаков ол ло уй-малды бескези 400 ле оноҥ кӧп килограммга јетире азыраар аргалар тӧзӧӧр вольерлер тудар керек деген. Мал-аш ӧскӱреечилер јай ӧйинде мал-ажын тайгага чыгарып турганын, байа тайгадагы јерлердиҥ статузы эмдиге јарт эмес болгонын ла оныҥ аайына база чыгар керек деп, јаан ээлемниҥ ченемелдӱ башкараачызы айткан. Ӧскӧ ороондордоҥ ветеринарный инспекторлорды бери кычырары, олорды мындагы производствоныҥ ижиле таныштырары аайынча иштер ӧткӱрер, Москваныҥ рыногына чыгар керек деп, Александр Кулаков база айткан. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада эттеҥ иштеп алган продукцияла јыл туркунына јеткилдеер производитель бар. «Меркит» ООО-ныҥ башкараачызы «Јажыл марка» керегинде кӧп куучындайдыс, је ол јанынаҥ иш эмдиге јетире јазап башталбаган деди. Бу марка јанынаҥ иштеп, ол ажыра продукциябысты кандый ла рынокко чыгарар эдис деген.\nБаза бир ӧҥзӱре сурак – ол јурттарда ветеринарлардыҥ једишпей турганы. Ветеринардыҥ ишјалы ас болгонынаҥ улам јашӧскӱрим бу иште иштеерге кӱӱнзебейт. Јурт ээлемниҥ бӧлӱгинде узак јылдарга иштеп келген, јаан ээлемниҥ башкараачызы Александр Мещеряков бӱгӱнги кӱнде агроном, зоотехник јогынаҥ иштеерге јараар, је ветеринар јогынаҥ неме болбос деген. Оныҥ айтканыла, башкарып турган ээлеми ветеринар болуп иштеерге кӱӱнзеген кижи бедирейт деп јар берген. Тӧлӧйтӧн ишјалыныҥ да кемин бийик тургускан. Анайып, олорго Улаганнаҥ јиит кыс келген. Ветеринардыҥ ӱредӱзин јаҥы божоткон бу кыс эмди бу ууламјы аайынча билгирлерин бийиктедер ӱредӱ база ӧдӧт. Ижин јакшы бӱдӱрип турган јиит специалистке ээлем де јӧмӧжӧт. Айдарда, будына бек туруп алган ээлемдер бу сурактыҥ аайына мынайда чыгар аргалу.\nБӱгӱн мал-ашка чип тургузылар учурлу. Је бу иш чек јылбайт деп айдарга јараар. Не дезе, кажы ла чип учун акча тӧлӧӧр керек. Улуста дезе акча јок. Мал-ашка чиптер тургузылбай турганы ӧскӧ иштерге буудагын јетирет, ол тоодо мал-ашты ӧскӧ тергеелердӧӧн тирӱге аткарарына качалаҥын јетирет.\nБаза бир сурак – ол тергеениҥ соц-учреждениелери, ол ло школдор улусты ла ӱренчиктерди ашкарарына керектӱ этти, сӱтти, эттеҥ ле сӱттеҥ эдилген аш-курсактарды ӧскӧ тергеелердеҥ садып алып турганы. Јаҥыс ла тоолу ла муниципал тӧзӧлмӧлӧр, ол тоодо Кан-Оозы аймак, олорды бойыныҥ ла производительдеринеҥ алып турган эмтир. Мында бастыра неме баалардаҥ камаанду. Оныҥ да учун кӧп саба муниципал тӧзӧлмӧлӧр Алтайский крайдыҥ производительдериниҥ јеҥил баалу продукциязын алат.\nАПК-ныҥ курч сурактары кӧрӱлген јуунда мал-аш сойор ло оныҥ переработказы аайынча иштегедий специалисттер белетеер ӱредӱлӱ јерлер јок болгоны керегинде база айдылган. Мыныла колбой Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына бу бӧлӱктиҥ ишчилерин белетеери керегинде суракла иштезин деген јакылта берилген.\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин аймактарда мал-ашты семирте азыраар площадкаларды тудары аайынча ишти эрчимдетсин деген. Аймактыҥ јаандарына јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ учреждениелерине јурт ээлемниҥ продукциязын јербойыныҥ производительдеринеҥ алзын деп айдылган.\nРеспубликаныҥ башчызы анайда ок тергеениҥ акча-манат аайынча министерствозына јурт јерлерде иштеер ветеринарларды јӧмӧӧр эп-сӱмелер тӧзӧӧри аайынча аргалар бедирезин деген јакылта берген. 2021-2022 јылдарда јурт ээлемниҥ јаан учурлу ууламјыларын ӧскӱрерине ӱзеери акча чыгарар арга база кӧрӱлер. Бу акча мал-аштыҥ генетический экспертизазын ӧткӱрер молекулярно-генетический лаборатория тӧзӧӧрине керектӱ.\nОзо ло баштап аайына чыгатан сурактардыҥ тоозында анайда ок јуртээлемдик иштерге ууламјылалган јерлердиҥ учедын ӧткӱрери, Кош-Агаш аймакта сугарар системаны јаҥыртып орныктырары, уй саар фермалар тудары ла оноҥ до ӧскӧзи.\nФермер ээлемдер, јуртээлемдик предприятиелер ле таҥынаҥ болушту ээлемдер муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ перерабатывающий предприятиелерин мал-ашла, сӱтле керектӱ кеминде јеткилдеерине керектӱ ишти тӧзӧӧр, бу ээлемдердеҥ кооперативтер тӧзӧп, олорды ӧскӱрер керек деп, Олег Хорохордин база айткан.\n«Бистиҥ тергее јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱмине јаан акчалар алар. Учурлу болгоны — бу акча ӱлекер-сметный документация белетеерине база берилип јат. Јурт јерлерде улус јадарына јакшынак айалгалар тӧзӧӧри, ары бийик ӱредӱлӱ кадрларды, анчада ла јашӧскӱримди јилбиркедери, јурт јердеги иштиҥ тоомјызын бийиктедери аайынча бастырабыска јаан иш ӧткӱрер керек» — деп, Олег Хорохордин адакыда айткан.


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Легенда о происхождении сеока "алмат" ИГА\nАлмат соок буткени керегинде легенда.\nАлмыстан буткен бала. Ол алмат. Эмди алмат соок эки башка болунет – ол кара-алмат лас сары-алмат.\nОзо – озо чактарда бир анчы обогон андан барган. Агаш аразында анчылардын одузы - чадыр-аил болгон, анчы обогон ого jедип келерде, ондо та кемде ого курсак белетеп, иче-каарын кайнадып салган болтыр. Кайкаган анчы ол кижини корорго араай кетеп отурган. Кошту jараш уй кижи келип чадырга кирерде ле, ол кийнинен кирди. Чадырдын ичи jылу, амтанду курсакту болды. Уй кижи оны божотпой, кожо мында jадайык деп айбылады. Мен бу ла алтай jердин, мында чыккам-оском, jаткам. Мен оскус, jаныскан кижи – деп куучындады.\nОбогон оны киилеп, айылына jанбай, кожо jурттап артып калды. Кажы ла кун андап jанып келгенде, аттын эди, иче-каарыны кайнаткан болотон. Анчы кошту кайкайтан. «Кайдан алган» - деп сураза, уйи бирде айтпай туратан. Обогони уйин кетеп корорго сананды. Бир кун андап барган болуп, jажынып коруп отурды. Тун кирерде ол уй-кижи бойынын ичин кезип онон аттын эдин чыгарып турды. Оны коргон обогон коркыйла, Алмыс деп билеле, айлына эне-адазына jанарга сананды. Узак ойлор откон олордын jадып баштаганынан. Алмыс балалу болгон. Баратан болзон баланды кожо ал – деп, ол уй кижи айтты. Балазын канай таштайтан, анчы баланы алып бойынын jуртына jанды. Баланы jерден табып алгам – деп улуска тогундегеп,балазын чыдадып оскурген. Кандый ат, кандый соок берер балага деп санаркаган, онон кара-алматтын балазы, сары-алмат болзын деп адады. Онон ло бери алмат соок таркап барган деп айдыжат.\nНомер материала: ДБ-366013\nКраткосрочный план на тему "Групповая работа. Сотрудничество"


Олег Хорохордин таланыҥ јайзаҥдарыла тушташты - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин калада алтай ук-тӧстӧрдиҥ јайзаҥдарыла, онойдо ок эл-јондыктыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузыла тушташты.\nТуштажуны ачып тура, ол келген ончо улуска јаан алкыш-быйанын айтты. Таланыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын баалап тоогоны Алтайдыҥ ар-бӱткенин, байлыгын корып алар јаан арга болуп јат. Ӧс тургун калыктыҥ ар-бӱткенге чебер ле каруулу болгонын республикада амыр-энчӱ јуртап јаткан башка-башка укту-тӧстӱ калыктардыҥ чыгартулу улузы база акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧп јатканы јарамыкту.\n«Таланыҥ башкараачызы болуп тура, бу ончо байлыкты чебер корып, је ол ок ӧйдӧ ичкери ӧскӱрерин бойымныҥ тӧс лӧ каруулу керегим, ижим деп кӧрӧдим. Ичкери ӧзӱм кайкалга бодолду ар-бӱткендик объекттерге, экологияга, эл культурага, кӧгӱс байлыкка ла агару, байлу јерлерге бир де каршузын јетирбезин деген амадула ондый эптӱ ле теҥ-тай эп-арганы табары сӱреен керектӱ» — деп айтты.\nОлег Хорохордин туштажуныҥ туружаачыларына республиканыҥ ичкери ӧзӱми, јаан јолы јанынаҥ тӧзӧлгӧн программа керегинде айтты. Шак бу программа «јондык» учурын алынып ийди — јондык, онойдо ок каланыҥ эл-јоны бу программага бойлорыныҥ шӱӱлтелерин кийдирет. Темдектезе, ичкери ӧзӱмниҥ 7 јаан ӱлекериниҥ бирӱзи — Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јерин тӧзӧӧри, иштедери. Шак бу тӧс јерде алтаистика ла тюркология бӧлӱгиниҥ јаан учурлу шиҥжӱлӱ ижи ӧткӱрилер. Бӱгӱнги ӧдӱп јаткан туштажуныҥ адакы турултазы база бу да ӱлекерге кирет.\nТуштажу ӧйинде тоҥжоондордыҥ тоомјылу јайзаҥы Иван Охрин јайзаҥдардыҥ баштаҥкайыла алтай калыктыҥ орус каандыкка киргениниҥ тӱӱкилик учуры јанынаҥ айтты. Республикада бала каан Елизавета Петровнага учурлалган кереес бар. Бала каан 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде јараткан јарлыгыла Россия каандыгына алтай калыкты алары јанынаҥ Сибирь администрацияга јӧбин берген. Тоҥжоондордыҥ јайзаҥы эмдиги ӧйдиҥ тӱӱкизи јанынаҥ айдып тура, Горно-Алтайский автономный областьтыҥ башкараачызы, государственный ишчи Михаил Карамаевтиҥ эземин кереестеп, оныҥ монументин тургузары јанынаҥ шӱӱлтезин айтты. И. Охрин мынаҥ да ары мындый туштажулар улай ла ӧтсин деп кӱӱнзеди. Оныҥ темдектегениле, мындый ачык-јарык, тӧзӧмӧлдӱ туштажу баштапкы катап ӧткӧн.\nОлег Хорохординниҥ чокымдаганыла, таҥынаҥ да, ӧмӧ-јӧмӧ дӧ мындый туштажулар мынаҥ да ары улай ла болор: «Мен бодозом, бу сӱреен керектӱ, тузалу. Экијандай колбулар кыска ӧйдиҥ бажында ла ӧдӱп турар».\nКӧбӧк сӧӧктӱлердиҥ чыгартулу кижизи Таукен Яйтынов бойыныҥ куучын-эрмегинде калыктыҥ тилин, культуразын ла чӱм-јаҥын корып алары келер ӱйелерге сӱреен керектӱзин чокымдады. Бӱгӱнги кӱнде балдарга учурлалган чыҥдый чӱмдемел бичиктер јетпей јатканын база темдектеди. Бюджетти тургузар тужында бу ууламјыга керектӱ акча-манаттыҥ кеми кӧдӱрилери јанынаҥ ол бойыныҥ ижемјизин айтты.\nКуучын-эрмек онойдо ок каланыҥ ла талалык кӧдӱриҥилерди белетеп ӧткӱреринде оныҥ чӱм-јаҥла колбулу бӧлӱги јанынаҥ база болды. Кӧдӱриҥилердиҥ чӱм-јаҥла колбулу шак мындый бӧлӱги сӱреен учурлу. Нениҥ учун дезе мында јаҥжыккан јаҥжыгулар, чӱм-јаҥ элбеде кӧргӱзилет. Онойдо ок бӱгӱнги кӱнде бу учурлу ууламјыдагы байлык ченемелди чеберлеп, оноҥ ары тереҥжиде, элбеде апарары база каруулу иш. Келер ӱйелерге керектӱ. Бӱгӱнги јашӧскӱрим тилиниҥ, культуразыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ учурын мындый кӧдӱриҥилердеҥ кӧргӧни, ӱренгени, таскаганы сӱреен јарамыкту деп куучын-эрмекте темдектелди.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи бу јолду шӱӱлтени јӧмӧп јаратты. Оныҥ темдектегениле, алтай тил аайынча ӧткӧн советте бичиктерди тӧрӧл тилле кепке базары јанынаҥ сурак кӧрӱлген. Балдарга керектӱ бичиктер јанынаҥ куучын база ӧткӧн, керектӱ, чокым јакылталар берилген.\nШабалин аймактаҥ очылардыҥ чыгартулу кижизи, аймактыҥ эл башчызы болгон Семен Делдошпоев тургуза ӧйдӧ республиканыҥ Бичиичилер отогында иштеер кып јок деп айтты. Онойдо ок иштиҥ улузыныҥ, озочылдардыҥ тоомјызын кӧдӱрери, ишмекчи профессиялардыҥ учурын элбеде јартаары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты. Семен Кымовичтиҥ алкы бойыныҥ шӱӱлтезиле: «Кажы ла аймакта иштиҥ улузына кереестер тургузылар учурлу. Онойдо ок кадровый политика јанынаҥ суракта, кыйалта јогынаҥ паритет, теп-теҥ айалга болор учурлу». Куучын-эрмегиниҥ учында ол башчыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординге ачык-јарык айалгада ӧткӧн эрмек-куучын учун быйанын айтты.\nОлег Хорохордин Бичиичилердиҥ биригӱзиниҥ отурар, иштеер јери јанынаҥ сурак кӧрӱлет, шӱӱжилет деп айтты. Нениҥ учун дезе бу сурак аайынча баштанулар болгон. Кадровый сурак јанынаҥ: «Мениҥ билеримле, паритет бузулбай јат ла ол бузулбас — мен ондый ишти чокым темдектебейдим» — деп угусты.\nТуштажуда јурт ээлемди јӧмӧӧри, ар-бӱткенге каршуны јетирерин јабызадары јанынаҥ бойыныҥ сӧзин, шӱӱлтезин маймандардыҥ јайзаҥы Семен Тузачинов айтты. «Ичкери, ӧрӧ ӧзӱп баратаныныҥ эп-аргазы бӱгӱнги кӱнде јурт ээлем ле туризм деп айдарга јараар. Је ол ок ӧйдӧ тӧс амаду, керек — ар-бӱткенди корып алары. Бӱгӱнги кӱнде республикага ӧрӧ ӧзӧргӧ, балансты буспазынаҥ, мындый ууламјыларды аҥылап кӧрӧдим. Мында сырьены — этти, сӱтти, мӧтти, эм-том ӧлӧҥди, аҥныҥ мӱӱзин, сууны, суузындарды билгир ле чыҥдый белетеери. Туризмниҥ ӧзӱминде тӧс ајаруны экотуризмге, этнический туризмге, «јажыл тураларга» эдер керек. Биске онойдо ок санаторно-курортный комплексти база ӧскӱрер керек» — деп, удурумга башчы айтты.\nУлаган аймактыҥ ас тоолу тургун калыгы телеҥиттердиҥ «Такылган» деген общиназыныҥ башкараачызы, тӧӧлӧстӧр отогыныҥ чыгартулу кижизи Айдар Тазрашев туштажуныҥ јаан учурын аҥылап темдектеди. «Аайына чыккадый сурактарга бис бойыстыҥ иштеп јаткан ижисте јаантайын учурап јадыс. Је бу сурактарды таланыҥ башкартузыла туштажып шӱӱжери, кӧрӧри сӱреен керектӱ. Мен сананзам, бистиҥ ыраакта турган јурттарыста јакшы колбу ла Интернет болзо, таланыҥ ончо улузына башка-башка јерлердеҥ јолго чыгары мынаҥ ары астаар эди. Онызы дезе ӱзеери чыгымдарды да болдыртпазы јарт ине.\nЈаан јашту, тоомјылу аксагалдардыҥ айткан сӧзи, шӱӱлтелери алтай тилди, чӱм-јаҥды, јаҥжыгуларды корып чеберлеерине јаҥыс ла тузазын јетирер эди» — деп, Айдар Тазрашев айтты.\nТуштажуда онойдо ок куучын-эрмекти АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ, ОНФ-ныҥ талалык штабыныҥ турчызы, чаптылардыҥ чыгартулу кижизи Борис Алушкин, тоҥжоондордыҥ јарлу јондык-политикалык ишчизи Степан Тюхтенев, маймандардыҥ чыгартулу кижизи Чагаш Бардин, АР-дыҥ депутады, тодоштордыҥ чыгартулу кижизи Геннадий Сумин, иркиттердиҥ јайзаҥы Василий Кудирмеков ло ӧскӧлӧри де айттылар. Ачык-јарык туштажуныҥ туружаачылары Олег Хорохординле таланыҥ социально-экономикалык ӧзӱмин ле јондык-политикалык айалгазын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱштилер.\nА. Тырышкинниҥ фотојуругы


12.11.2019 - altaicholmon\nУндыбайдыс ла оморкойдыс!\nЈарлу јерлештерис Ялбаков Алексей Иженерович ле Юрий Васильевич Антарадонов эзен јӱрген болзо, быјыл олорго 70 јаштары толор эди. Экӱлези Кан-Оозы аймактаҥ, Јабаганныҥ сегисјылдык школында бир класста ӱренген, бастыра јӱрӱмине нӧкӧрлӧжип јӱрген. Экӱлези Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчылары болуп иштеген. Алексей Иженерович Алтай Республиканыҥ башкарузына Кош-Агаштыҥ аймакисполкомыныҥ председателиниҥ јамызынаҥ келген. Горно-Алтайсктыҥ областной совединиҥ депутады болуп\nӰргӱлјикке – поэзияныҥ јажытту, кеендик телекейинде\nБичиичи Байрам Суркашевтиҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер тала кеминде бийик ӧтти. М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ийделӱ сӧстиҥ узы Байрам Суркашевтиҥ ады-јолын, артыргызып салган энчи-байлыгын кереестеген туштажу ӧткӧн. Ӱлгерчи ле эмчи Б. Суркашевтиҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолы керегинде бичимелдер, онойдо ок ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте башка-башка јылдарда элбеде јарлалган\nЈӱректеги сӱӱшти оройтыбай айдалы\nТӧӧлӧс сӧӧктӱ Јергелей Унукованыҥ ады-јолы алтай литературада танылу ла аҥылу, тӧс јеринде бек турат. Алтай Республиканыҥ культура ла санат ӧзӱминиҥ байлыгына бичиичиниҥ поэзиязы ла прозазы, драматургиязы ла јайаандык ижи јаан ла тузалу јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Чӱмдӱ, ийделӱ, учурлу сӧстиҥ узы Јергелей Унукованыҥ јайаандык ижи башка-башка ууламјыла тыҥытту јолыла кӧнӱ улалат. Тоолу кӱндер кайра эл театрда\nТеатрдыҥ шакпырты — куулгазын шакпырт\nЭл театрда ӱлӱрген айдыҥ 24-25 кӱндеринде таланыҥ культура бӧлӱгиниҥ ле ӱредӱлик учреждениелериниҥ театрал ӧмӧликтериниҥ «Театральный BUM» деп адалган республикан фестиваль-маргааны байрамдык айалгада ӧтти. Шак бу кӧдӱриҥи ороондо ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган јаан учурлу ӱлекер-проекттердиҥ бирӱзи болуп јат. Бу јайаандык ӱлекер «Сибирьдеги федерал округта ӧдӱп турган бастырароссиялык ла калыктар ортодо ӧдӱп турган фестивальдарды ла кӧрӱлерди\nӦмӧлӱ иш ӧчпӧс\nКажы ла кижиниҥ салымында ӱренген школы јаан изин артырат. Кӧп сабада балдардыҥ келер једимдери школдо канайда ӱренгенинеҥ камаанду. Онойдо ок школдо кандый таскамал, айалга кандый болгонынаҥ кижиниҥ јӱрӱмдик кӧрӱми, кылык-јаҥы, керек дезе текши салымы да камаанду болор аргалу. Оҥдой аймакта Боочы јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школы тергеебистиҥ јакшынак, јозокту школдорыныҥ бирӱзи болуп јат. Оныҥ ады бастыра\nТеҥеридеҥ тӱшкен темир-терсти айландыра\nБу јууктарда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин Байконурдагы космодромноҥ учуртып турган «Союз» ла «Протон» ракеталардыҥ бистиҥ тергееге келип тӱжӱп турган сыныктарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Эл-јонды ак-айастаҥ тӱжӱп турган темирдиҥ оодыктары база јаантайын јилбиркедет. Бистиҥ тергееде бу суракла бир канча министерстволор ло ведомстволор иштеп јат. Ол тоодо экологияныҥ Алтайдагы институды. Бӱгӱн оныҥ директоры Юрий\n«Тӧс сурак – эттиҥ баазы…»\nМарат Табадяков ӱредӱзи аайынча инженер, Новосибирскте Телекоммуникациялардыҥ ла информатиканыҥ Сибирьдеги университедин ӱренип божоткон. 2014 јылдаҥ бери тӧрӧл Чамал аймагында Алтыгы Байкабак деген јерде мал-аш тудуп, фермер болуп иштейт. Бийик ӱредӱлӱ, јакшы профессиялу јиит кижи нениҥ учун јӱрӱмин јурт ээлемдеги ишле колбогон? Бистиҥ эрмек-куучыныс бу сурактаҥ башталган. – Мен университетти божодып, черӱге баргам. Оноҥ келеле, алган\nКычырыштарда айдылган шӱӱлтелер\nКӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаан залында Алтай Республиканыҥ келер ӱч јылга тургузылып јаткан бюджединиҥ јондык кычырыштары ӧткӧн. Кычырыштарда тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, эксперттер, аймактардыҥ администрацияларыныҥ ла јурт јеезелердиҥ јаандары турушкандар. Кычырыштардыҥ туружаачылары текши шӱӱжӱге јолдордогы бӧлӱктиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, эмчилердиҥ јадын-јӱрӱминиҥ ле олордыҥ ижиниҥ айалгаларын јарандырарыныҥ, туризмниҥ бӧлӱгин\n«Алтайды мен коомой ӧзӱмдӱ тергее деп айдар кӱӱним јок»\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ӧткӧн талдаштарында Олег Хорохордин быжу јеҥӱ алган. Политологтор јаҥы башкараачыны тӧп кылыкту, је чокым керектерде эрчимдӱ кижи деп айдыжат. Алтай Республиканыҥ јаҥы башчызы иштеген ӧйинде кажы ла аймакта јаҥыс катап эмес болуп, јурттардыҥ тал-ортозынаҥ кӧбизине јеткен. Ол аҥылу сигнал јок автомобильдӱ маҥтадат, экономклассла учуп јат ла Россияныҥ эҥ кӧп нацияларлу тергеезиниҥ кажы\nВладимир Путин Казахстанныҥ президентиле ӧткӧн туштажуда «Алтайдыҥ алтын эбирӱзи (Золотое кольцо Алтая)» ӧзӱм алынзын деген кычыру эткен. Россияныҥ президенти Владимир Путин кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Россия ла Казахстан ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ албатылар ортодогы форумында турушкан. Омск калада ӧткӧн бу форумда гран-кыйу јанындагы ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧзӱминиҥ сурактары кӧрӱлген. Ороонныҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, эки ороон ортодо колбулар једимдӱ


Март 2018 - Страница 5 из 9 - altaicholmon\nЛесную отрасль в республике модернизируют\nПрезиденттиҥ Баштанузы шӱӱжилет\n«Единая Россияныҥ» талалык политсовединиҥ тӧргизиниҥ тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде ӧткӧн јууны партияныҥ јаҥы турчыларына — Горно-Алтайск каланыҥ башкартузыныҥ јааны Ольга Сафроновага ла АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Суминге партийный билеттер табыштырганыла башталган.\nОйыны јок кандый Чага…\nБистиҥ, алтай элдиҥ, сӱӱген Чага байрамы республиканыҥ башка-башка аймактарында ай јаҥырганыла темдектелет. Кажы ла јурттыҥ эл-јоны Чаганы быжулап белетенип алала, кӧдӱриҥилӱ ӧткӱрет.\nТӧс ӱредӱниҥ бирӱзи — айыл-јурттыҥ байы\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына учурлалган тизӱ бичиктерди белетеп чыгарар ижин улалтат.\nТолгойдыҥ тоҥмок суузын ичеримде јакшызын…\nБу кӱндерде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јуртта суу агызатан јаҥы јазалдыҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Мирон Бабаев, Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаев, «Горизонт» ООО-ныҥ генеральный директоры Сурдаш Текенов турушкандар.\nАлтайдыҥ эрјинелӱ кижизи\nКажы ла биледе, кажы ла калыкта эрјинелӱ кижизи бар. Мындый кижизине тайанып, биле кандый ла кызалаҥ кӱчтердеҥ чыгат. Качан калыкта андый кижизи, ол эмезе улузы бар болзо, бу калык качан да калык адын јылыйтпас. Алтай калыктыҥ кӧгӱс јӱрӱмин ајаруга алзаас, ХХ чактыҥ 20-40-чи јылдарында Г. И. Чорос-Гуркин, П. В. Кучияк, 50-80-чи јылдарда – Л. В.\n«Су-кадыктаҥ јаан неме јок»\nТергеебисте су-кадыкты корыыр иштиҥ эмдиги айалгазына ла ӧзӱмине учурлалган јаан јуун тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде АР-дыҥ башкарузында ӧткӧн. Оныҥ ижинде республиканыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары (видеоколбу ажыра) турушкан.\nБастыразы — талдаштарга!\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарында кезик ӱнбереечилер ӱнин кандый да айалгалардаҥ улам ӧйинеҥ озо берери бистиҥ тергееде тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде башталган.\nJаҥарлаган јаш ӱйе…\nКаланыҥ Культура байзыҥында тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде јаҥар кожоҥныҥ «Ойойым» деген албаты ӧмӧлигиниҥ «Сӱӱжисле Алтайдыҥ тууларынаҥ» деп адалган јайаандык эҥири байрамдык айалгада ӧтти.\nШколдордыҥ сурактары јаҥныҥ ајарузында\nСенатор Татьяна Гигель тергееле ишмекчи јол-јорыкла јӱреле, Майма аймактыҥ јааны Евгений Понпала, депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Павел Балакинле, анайда ок аймактыҥ администрациязыныҥ профильный бӧлӱктериниҥ, учреждениелердиҥ башкараачыларыла, депутаттарла, јондык биригӱлердиҥ улузыла туштажу ӧткӱрген.


«Россияныҥ чаназы» — Горно-Алтайскта - altaicholmon\n«Россияныҥ чаназы» — Горно-Алтайскта\nБу амыраар кӱндерде Горно-Алтайскта чаначылардыҥ Jыландудагы базазында «Россияныҥ чаназы» деген текшироссиялык маргаандар ӧткӧн. 26-чы катап болгон маргаандарда бир муҥ эки јӱске шыдар физкультура сӱӱчилер ле спортчылар турушкан. Оныҥ ачылтазында чаначыларга уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ректоры Валерий Бабин ле ӧскӧ дӧ окылу айылчылар баштангандар.\nМ. Маргачев бойыныҥ куучынында чанала јарыжары аайынча маргаандар Тӱштӱк Кореяда кышкы Олимпий ойындар ӧдӱп турган кӱндерде ӧткӱрилип турганын темдектеген. Ол физкультура сӱӱчилер элбеде туружып турган мындый маргаандардаҥ јарлу спортчылар ӧзӱп јат деп айткан. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны О. Сафронова спорттыҥ байрамыныҥ туружаачыларына 1964 јылда Инсбрукта ӧткӧн Олимпий ойындарда чананыҥ эстафетазында чемпион болуп чыккан бистиҥ јерлежис Е. Мекшилоны эске алындырткан. Бу ла кӱндерде Алтай Республиканыҥ олимпий совединиҥ јааны А. Телесовтыҥ баштаҥкайыла атту-чуулу чаначыныҥ ӱренген 13-чи таҥмалу школында оныҥ эземине учурлай кереес-доско тургузылганын база темдектеер керек. В. Бабин дезе ГАГУ-ныҥ 3-чи курсыныҥ студенти А. Собакаревтыҥ једимдери керегинде куучындаган. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ јерлежис чанала јарыжары аайынча јииттер ортодо телекейдиҥ Кубогы учун маргаандарда туружып јат. Маргаандардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында анайда ок Россияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ јааны Павел Колобковтыҥ ийген телеграммазы кычырылган.\n«Россияныҥ чаназыныҥ» кайралдары учун быјыл Горно-Алтайсктыҥ, Чой, Майма, Кӧксуу-Оозы, Чамал, Турачак аймактардыҥ, Алтайский крайдыҥ физкультура сӱӱчилери ле спортчылары тартышкан. Башкараачы ишчилер ортодо бу маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачызы, республиканыҥ Башкарузыныҥ тарифтер аайынча комитединиҥ јааны Виталий Кичинеков јеҥген. Ӱй улустаҥ бир километр јолды ончозынаҥ тӱрген Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ санитар айалгаларды шиҥдеер бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Елена Кичинекова ӧткӧн. Бу јарышта 2-чи ле 3-чи јерлерге Эликманардагы јурт јеезениҥ јааны, чанала спорттыҥ узы Виктор Пригоженко, национальный банктыҥ ишчизи Олег Обухов, капитальный ремонт аайынча фондтыҥ ишчизи Эльвира Гуляева ла Чамалдагы спортшколдыҥ ишчизи Светлана Тырышкина чыккандар.\nӦскӧлӧрине кӧрӧ, бу маргаандарда бойыныҥ аҥылузы бар. «Россияныҥ чаназында» кӱӱнзеген ончо улус туружар аргалу — чанага туруп билер балдардаҥ ала су-кадыгы бек ветерандарга јетире. Туружаачыларыныҥ тоозы канча ла кире кӧп болзо, база јакшы. Анайып, ол кӱн 1 километр јарышта 55 јаштаҥ ӧрӧ ветерандар арга-чыдалын база ченеп кӧргӧндӧр. Мында Александр Увачев, Сергей Филонов, Олег Обухов, Мария Тищенко, Светлана Кичинекова ла Наталья Дубень јеҥгендер. Омок-јимек ветерандар ол кӱн керектӱ ӧйдӧ кӱчтӱлердиҥ ле чыйрактардыҥ тартыжузына чыгып, јап базатан «ок-таары» бисте эмди де бар деп кокырлагандар.\nФизкультура сӱӱчилер анчада ла республиканыҥ эҥ тыҥ спортчыларыныҥ јарыжын энчикпей сакыгандар. Олор бу да учуралда јаҥжыканы аайынча ыраак дистанцияда — 5 километрде маргышкандар. Бу јарышта Артем Бабаяков (Росгвардия), Евгений Бабаяков, Роман Огнев, Вера Водолеева, Кыял Абдыкадыр (ончолоры ГАГУ) ла Александара Попова (НГАУ) јакшы ӧй кӧргӱзип, јеҥӱчил болуп чыккандар.\n1999 јылдаҥ ӧрӧ чыккан эр улус ла кыстар ортодо Алексей Лихобабин, Сергей Логинов, Дмитрий Тарбаганов, Вера Водолеева, Татьяна Еловская ла Дарья Ушакова акалагандар. Уулдар ла кыстар ортодо Данил Павлякка, Иван Абрамовко, Данил Зубровко, Арина Кусургашевага, Дарья Маришинага ла Екатерина Огневага једер спортчылар болбоды. Чананыҥ јолында кӱч те болгон болзо, је оогош балдар ортодо финишке эҥ озо Никита Зенков, Захар Тарбаганов, Булат Бачишев, Ева Тырышкина, Кристина Гусева ла Софья Якимова келгендер. Олорго «узун» ла јеҥил эмес јолды «кыскартарга» ада-энелери болушкан. Келер ӧйдиҥ кезик чемпиондорын финишке колдоҥ до јединип экелерге келишкен эмей. Jаштарыла эҥ ле оогош туружаачылар Петя Калинин ле Диана Белобородова (2015 јылда чыккан балдар) аҥылу сыйларла кайралдаткандар. 1947 јылда чыккан јаан јашту спорт сӱӱчилер Василий Кошкин ле Ольга Порохина ол кӱн айылдарына база сыйларлу јанган.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдери Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ ла Алтай Республиканыҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ грамоталарыла, медальдарыла, кубокторыла кайралдаткан.