Алтайысты кӧдӱрген алкыжыс, алкы бойысты курчаган jаҥарыс - altaicholmon\nГазеттиҥ бӱгӱнги айылчызы филология билимдердиҥ докторы Тамара САДАЛОВА калыктыҥ jаҥжыккан культуразыныҥ учуры керегинде санаа-шӱӱлтезиле ӱлежет. Ол — јарлу фольклорчы, узак јылдардыҥ туркунына бу јаан учурлу ууламјыга јаан ајару эдип, шиҥжӱ иш ӧткӱрет.\n—Тамара Михайловна, Слер узак jылдардыҥ туркунына алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин — фольклорын jууп, оны шиҥдегенеер, ол ок ӧйдӧ алтай jаҥжыккан культураны орныктырарына јаан ајару эткенигер. Бӱдӱрген ижигердиҥ турултазы керегинде шӱӱлтегер?\n—Ӧткӧн чактыҥ сегизен-тогузон jылдарында, XXI чактыҥ бажында кӧп jорыктаарга келишкен. Јаҥыс ла Алтай ичиле эмес, је анайда ок коштойында тергеелер јаар база. Кӧп айалга-учуралдарды тӱҥдештирип, тапкан-jӧӧгӧнимле алтай эл-jонло ӱлежер деген амаду jаантайын болгон. Оныҥ учун оҥдогонымды, билгенимди-укканымды тӧрӧл газедиме јаантайын бичип туратам.\nЭл-jон ортодо jаҥжыгуларын билер улус ол тушта кӧп болгон, эмди де бар. Чынын айтса, тушташкан кажы ла кижини эс-санаамда эмдиге алып jӱредим. Керек дезе, олордыҥ куучыны, каткызы, ӱни угулганча. Ол ӧйлӧрдӧ, суу чылап агып jаткандый куучынду Jетен Кыпчакович Сӱнӱшевтиҥ ле Табар Анышкинович Чачияковтыҥ чӧрчӧктӧрин јилбиркеп, сӱреен jараш угатам.\nБаштапкы туштажуларымныҥ бирӱзи — Курай jуртта саал сӧӧктӱ Куран Акколовна Олчоновала болгон эди. Ол кижинеҥ «Алтайды кӧдӱрериле» колбулу чӱм-jаҥ керегинде сураарымда, чек билбеечи болуп ийген. Газетке «Ойто орныктыралы» деп статья бичигем. Ондо jаламалардыҥ ордына туристтердиҥ колплаттары ла ӧчӧгӧндий кыҥыраган куру банкалары керегинде айдылган. Бичимелди кычырала, меге туштаарга эки кижи келип jӱрген. Олордыҥ бирӱзи — Танго Монголов, экинчизи — Иженер Модестович Чапыев. Олор: «Мындый суракты кӧдӱрген кандый кижи бу?» — деп, соныркап келген эмтир. Бу улус тудулу ӧйдиҥ салтарын jакшы билер болгон. Је, байла, бу суракты кӧдӱрер ӧй келген деп оҥдогылаган болор. Чынын айтса, олор јиит мени кӧрӧлӧ, кӧп неме айдышпаган. Керек дезе, Куран Акколовнала jӱк ле он эки jылдыҥ бажында ойто туштажарыста, каткырала, айтпаганын ойтодоҥ куучындаган эди.\nБу jылдарга бистиҥ ӧзӱмисте блааш-тартыштыҥ ортозында эдилгени кӧп. Је кӧп сабазында кажы ла катап ойтодоҥ ончозын баштаарга келижип jат. Онызы ачымчылу. Бу айалга бистиҥ узак ӧйгӧ jетире бышпай турганысты керелейт. Биске дезе, jайканарга ӧй ас, блааш-тартыжарга ӧй чек jок. Бу ла jирме-одус jылдардыҥ туркунына, бир jанынаҥ, алтай культура jакшы ӧзӱм алынган, экинчи jанынаҥ, коштой ло кӧп неме тӱрген jылыйган. Онызы — анчада ла тили кунурап бараткан бала-баркабысла колбулу. Ол ортозында бой-бойы jарашпагандар jакшы ла керекти ичинеҥ бузары база jаан салтарын jетирет.\n—Быјыл алтай калыктыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген јарлу улустыҥ толо јаштары темдектелер, олордыҥ ортозында «ээлӱ кайчы» деп эҥ тоомјылу ла байлу атла адаткан А. Г. Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылы база толуп јат. Слер ол кижиле кожо иштеп, кӧпти бичигенеер. Бӱгӱнги кӱнде Алексей Григорьевичтиҥ учурын канай баалап айдар арга бар?\n—Алексей Григорьевичтиҥ учуры керегинде оныҥ 90-чы jылдыгы тушта Улаганда сӧзимди бойымныҥ оҥдогонымла мынайда айткам: “Калкинниҥ «Маадай-Каразы» алтай калыкка, телекейдиҥ христиандарыныҥ улу «Библиязына» тӱҥей. Оныҥ учун jер-телекейде алтай тилдӱ бир де кижи артып калза, «Маадай-Кара» ажыра бис тилисти ойто орныктырып алар аргабыс бар, ол эмдиги ӧйдӧ компьютерде салылган «база данных» ошкош. Оныҥ учун алтай тилис качан да jыйылбас”.\nМен билим-шиҥжӱ институтка иштеп келеримде, Алексей Григорьевичти городло ары-бери алып jӱрзин деп jакару меге болгон. Ол кижи мени «секретарим» деп кокырлаар. Сӧӧгис jаҥыс болуп, мени сыйным деп, бир канча jажыттарын да куучындап ийетен. Кӧстӧринеҥ уйан да болзо, је «кайчы кижи jедектедип алып jӱрбес» деп, эжикти бойы ачар, мени озо божодор. Jабаганда, кийнинде эмчиликте болгон калганчы туштажуларыста ол меге кӧп кеп куучындар бичиткен. Олордыҥ кӧп сабазы кепке бӱткӱлинче базылып јарлалбады. Билимчилер де, бичиичилер де Алексей Григорьевич керегинде кӧп бичиген эмей. Је тӱҥей ле Калкин — ол jетире ачылбаган алтай телекей.\nЭмдиги ӧйдӧ кайдыҥ учурын кӧдӱрерге, 2000-чы jылдардаҥ бери кӧп иш ӧткӧнин темдектейдим. Кайда jаҥы ӧзӱм бар дезе, jастыра болбос. Јииттерис кайдыҥ кӱӱзин, сӧстӧрин кӱӱнзеп ӱренип алат. Санаттыҥ бир канча школдорында кайга ӱредер ууламjылар да, кайды толо кайлап айдып билери де бар. Ол сӱрекей jакшы. Чын, кайчызы бар болзо, ол калыктыҥ кӧгӱс-jӱрӱминиҥ каруулчыгы, коручызы. А. Г. Калкин эл-јон ортодо «ээлӱ кайчы» деген ат-нереге jедерге, канча jылдарга олуды јок иштенген. Кайдыҥ сӧзин курчыдып, оны байыдарына јаан камаанын јетирген кижи. Бӱгӱнги кай — озогы бӱдӱмиле айдылар аргазы jок то болзо, ончо jанынаҥ jебрен ченемелге тайанып, оны ойто тазылдандырар керек. Кайды, jаҥыс ла кереес энчи деп эмес, ончо jанынаҥ теҥ-тай апарзаас, ол тушта кайысла курчанып, jаҥарысла оронып, алкыштарысла кӧксисти кеҥидип, чынынаҥ калыҥ jурт болор эдис.\n—Ӧткӧн јайда тергеебиске солун улус кӧп келген. Олордыҥ ортозында Канастыҥ ары јанында јуртаган солун айылчылар…\n—Кыдатта ӱренип турган бистиҥ балдар ажыра бӱткӱл бир чак кайра ӧскӧ талага Алтайдаҥ jуу-чак ла айду-тинтӱ тужында ырбап барган улустыҥ баркалары-калдыктары эмдиге бойыныҥ ӧбӧкӧлӧриниҥ тӱӱкизин ундыбаганын, Тӧрӧлине ойто тартынып турганын сӱрекей кайкап уккам. Бойлорыныҥ угы-тӧзиниҥ јурук-картазын аткарып ийерде, Кош-Агаш аймакта олордыҥ чокым тӧрӧӧн-туугандары табылган эмтир. Мындагы улус база анайда ла ок Алтайынаҥ барган тӧрӧӧндӧриниҥ аттарын, олор керегинде куучындарды ундыбаганы база бир jаан ачылта болды. Былтыр jайгыда Канастыҥ ары јанынаҥ бир биле келип, тӧрӧӧн-туугандарына туштажып jӱрген. Байла, бу колбулар кӧндӱгип, чачылган билелер ойтодоҥ биригер. Алтайын кӧксинде алып jӱрген jон Тӧрӧлин jаҥыдаҥ табар.\nАнайда ок Ойрот ӧйлӧрдӧ тӱӱкибис бирлик болгон туугандарыс калганчы јылдарда айылдап баштады. Былтыр чорос укту улус келип, бисле сӱрекей јилбиркеп барган эди. Тилигердиҥ тӧртӧн проценти текши ойрот деп чокымдагылап, бӱгӱнги кӱнде ады-чуузы jайылган Чорос-Гуркин керегинде кӧп jилбиркегиледи. Бистиҥ текши культуралык агыныска jаҥы коол кирип турганы сӱрекей јакшы деп сананып турум.\n—Тамара Михайловна, ол ок ӧйдӧ, 90-чы јылдарга кӧрӧ, текши јӱрӱмисте ичкерлеш эмес, а тескерлеш болуп турганы билдирет. Онызын бир канча ла темдектер ажыра айдып ийейин. Ол ло Чага байрамысты алза, оны ӧмӧ-јӧмӧ 30 јылдыҥ туркунына темдектеп ле келдис. Је-ју ла болуп тура, эмди ол биске керек јок деп кыйгы-кышкы башталды. Эмезе Эл Ойыныс, кеп-кийимис, је кандый ла ууламјыны алза, ончозы ла блааш-тартышту… Бу айалганы Слер канай ајарып, шӱӱп туругар?\n—Ол эки учту сурак. Айса болзо, алдындагы ӱйе ичкерлик кӧрӱмдӱ, jаҥжыгуларын орныктырып аларга тыҥ амадап jӱткӱген. Бӱгӱнги ӱйе дезе чала токынап, тойынып, чексиркеп баштаган. Ол эмезе, бӱгӱнги ӱйениҥ кӧгӱс-кӧрӱми jабызап, кайдаҥ ла кандый ла «салкын» соксо, ого эҥчейип јат. Бӱгӱнги jедингенис jаантайын болбогон не, ол блааш-тартыштыҥ ортозында калыктыҥ акту кӱӱниле эдилгени болор.\nЧаганы калада ӧткӱрерге, аймактарла текши бир аай ӧткӱрерге, jартамалду кӧп иш ӧткӧн, тӧрӧл газедис ажыра кӧп бичимелдер салынган. Ол тоодо К. Е. Укачинаныҥ,\nТ. Т. Яйтыновтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ тоомjылу улустыҥ бичимелдери јаантайын јарлалган ла улустыҥ јӱректеринде јол тапкан. Масленицала коштой алтай калыктыҥ бойыныҥ «кыштыҥ сыныкканын» темдектеген байрамы бар деп, ол ӧйдӧги ӧкпӧӧриҥкей патриот кӱӱндӱ алтай кӧп улус jаан иш ӧткӱрди, байрамныҥ ӧткӱретен аайын чокымдагылады. Калада Чаганыҥ баштапкы мӱргӱӱлдерин Оҥдойдыҥ jаан jаштулары — Эрке Кахинович Ямаев ле Коҥыр Сельбикова ӧрӧкӧндӧр баштаган. Текши байрам ӧткӱреечилердиҥ тоозында режиссер А. В. Юданов, эмди канча jыл культураныҥ нерелӱ ишчизи С. М. Мундусов оны ӧткӱрет. Jаҥжыгып калган байрамды не бузар, албатыныҥ ӧзӱмин не тескерледер? Оҥдобой, jаратпай турган болзо, бойлоры ӧткӱрбегей, ончо jерге билееркеп, ӧскӧ калыктардыҥ кӧзине бойыстыҥ алтай адысты не тӱжӱрерис?\nЧага учун тартыжу јӱк алтай калыктыҥ бойыныҥ ортозында ла ӧдӱп jат. Тӧс аймакта — Оҥдойдо Чаганы jӱк ле Оҥдойдыҥ бойында ла Jодро jуртта јерлештерим ӧткӱргенин канайып кайкабас? Чаганыҥ саҥын айылдардыҥ эжигинде ле салатан деп, оны текши кӧдӱрбес деп, база сӧс блаашкылайт. Чын, бис эмдиге ле ончо ло не-немени оостоҥ ооско jетирип jӱредис, jе бу jетирӱ качаннаҥ бери келгенин база оҥдоор керек. Тудулу, истежӱлӱ ӧйдӧ улус ончо немени jажырып, былтаартып јӱргӱлеген. Эжигиниҥ де jанына саҥын кӧдӱрип, карын да, бу кирени jаскалтпай, бистиҥ ӱйеге јетире чеберлеп, кату бурулчыктарда тӧкпӧй-чачпай jетиргени ол туру. А Чаганы јылыйтпай, текши бӱдӱмиле корылап алган Кош-Агаштыҥ эл-jоны оны элбеде, чоҥ эдип тӧзӧп, сӱрекей jаркынду байрам кеминде кӧндӱктирип салды. Бис олорго алкыш-быйанысты айдып, билбезин олордоҥ кӧрӱжип, не ӱренбезис?\nЧага бистиҥ эмес, Jылгайак — бистиҥ байрам, нениҥ учун дезе, Чаганы буддисттер байрамдап турган деп кезиктери айдыжат. Телекейдиҥ текши jылыжы, Айдыҥ ла Кӱнниҥ аайы ончо тергеелерде тӱҥей болзо, кыжы-jазы бар болзо, оны тӧрӧӧн калыктар бир аай темдектебей. Туваларда буддизм де, кам да jаҥ теҥ-тай айалгада. Је Чаганы олор jебрен jаҥ деп, мӱргӱӱлинде камдарын озолодо божодот. Моҥголдор тууларын кӧдӱрип-ыйыктаза, камдарын база озолоп мӱргӱдер, кийнинеҥ намалары биригет, олордо бистий кезем удурлажу jок, калык бир аай jӱрӱмдӱ jӱрет. Мындый блааш-тартыштар јакшыга экелбес, эл-јон ортодо бӧлӱниш там ла ары тереҥжиир.\nБистиҥ башкабыс бар — ол 1904 jылда кам jаҥынаҥ айрылып, ак jаҥга — буркан jаҥга кӧчкӧнисте. Оныҥ учун бу текши мӱргӱӱлдерди jарлык улус ӧткӱрип, алкышчылардыҥ jолыла кӧндӱккен. «Кам улус мындый чӱм-јаҥды не ӧткӱрбей турган?» — деген сурагыма 2000 jылда тӱҥӱрлӱ кам Нариман Константиновтиҥ айтканыла, кам кижиниҥ ижи кӱч. Ол улустыҥ айбызыла кайда ла jӱрер: ӧрӧги де телекейге чыгар, тӧмӧнги де телекейге тӱжер, киртип-быjарсып та калар аргалу. Алтайдыҥ ээлери дезе ару, бу керекти оныҥ учун камдарга молjобой турганы ол.\nЈирмезинчи чактыҥ бажында ак jаҥ ла буркан jаҥ бирлик болгон, бой-бойына тайанып, Ойроттыҥ алтын одын ла бӱгӱнги кӱнин колбоп, албатызыныҥ кӧксин ӧҥжиткен. Бӱгӱнги «ак jаҥдулар» деп аданган улус албатызын jарып, буркан jаҥына удурлаштырат. Тегин де кӱч тартыжу ӧдӱп, бойыныҥ кудайлык кӧрӱмин тӧзӧп алган калыгыныҥ бӱткӱл бӱдӱмин бузаачылар деп олорды айдарга келижет. «Jонныҥ мойны jоон» — деер, бу буудак-тузактарды ӧдӱп, калыгыс бойыныҥ чындык тӱӱкилик jолына тӱҥей ле келер деп иженедим.\nJылгайак керегинде айтса, ол jастыҥ кидим кирген кӱн-айыныҥ темдеги, оны jылу тергеелерде jуртаган мусульман калыктар jебренде «чечектиҥ байрамы» деп темдектейтен. Бисте ол кыштыҥ калганчы кары, кӱнниҥ jаскы ӧйине кӧндӱре кӧчкӧни. Jе кезик алтайлар крестке тӱшкениниҥ кийнинде, ол орус калыктыҥ байрамыла алыжып-колыжып калды. Кезикте орой, кезикте эрте темдектелер. Оныҥ учун чактардыҥ каталыжып, бу да бӱдӱмине jедингенин бис база тооп, текши jон темдектезе, не jаман бар анда? «Сокор тудунганын ычкынбас» деп, jӱк ле «бистийи бу ла» деп, ончо улусты тескерледип, бойыстыҥ кӧгӱс-энчибисти тегин ле не jеерийдис?\nКуучынысты туузылтып, учкары Эл Ойын керегинде шӱӱлтемди айдып ийейин. Баштапкы jылдарда, байрамыс калыктыҥ акту экпиниле тӧзӧлип, улустыҥ бӧктӱ jӱрген jылдарынаҥ «уштылып» чыккан jыргалы деп темдектеер эдим. Је одус jылдаҥ ажыра ӧткӱрген байрамныҥ чылаазыны бар. Айдарда, ого jаҥы тебӱ берер керек. Анчада ла jиит ӱйеге керектӱ ууламjы быжуланган болзо, jакшы болор эди. Байла, таҥ эртен jажытту мӱргӱӱл ӧткӱрериниҥ ӧйи эмди ӧткӧн, текши калык теҥ-тай алканып, jаҥарлап, ӱйедеҥ-ӱйеге «Алтайысты кӧдӱрген алкыжыс, алкы бойысты курчаган jаҥарыс» деп, jииттерин сургадып, jаандарыныҥ кӧксин кеҥитсе, Эл Ойынныҥ да тыҥытту кебери кирип, карын да керектӱ байрам-jыргалыс боло берер эди.\n—Тамара Михайловна, ачык-јарык куучын-эрмегер учун јаан алкыш-быйан. Учурал келижерде, Слерди толо јажарла изӱ уткуп, алкы бойоорго бек су-кадык, ачык јолдор, јайаандык јаан једимдер кӱӱнзейдис!\nКуучынды Н.БАБАЯКОВА ӧткӱрген


Ноябрь 2018 - Страница 10 из 10 - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧлӱ иш мӧрлӱ…\nАлтайыска кӱстиҥ сыраҥай ла кидим ӧйи келди. Узун кыштыҥ тыныжы сезилип, ол кыр ажыра эмезин эзедет. Јурт јаткандардыҥ кӧбизи кышка белетенер јайгыда башталган иштерди кӱстиҥ алтын-кӱреҥ бу ӧйинде тӱгезип койды да деп айдарга јараар. Азырал белетелген, кажаан-чеден чыныкталган… Олордыҥ тоозында Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртынаҥ майман сӧӧктӱ јиит фермер Алексей КЫДЫЕВТИҤ ээлеми чыныкталган. Алексей Павлович Апшыйакту


Оҥдойдо аймак-башчыга Мерген Теркин тудулды.\nВы здесь: Домашняя страница Алтайдыҥ тергеелери Оҥдой Оҥдойдо аймак-башчыга Мерген Теркин тудулды.\nОпубликовано 16.11.2013 15:25\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Шашыкман јуртта Оҥдой аймактыҥ алтайларыныҥ Курултайы ӧтти. Курултайда беш сурак кӧрӱлген:\nАймак-башчыныҥ ла аймактыҥ тӧс тӧргӧӧзиниҥ эткен ижи керегинде.\nАймак-башчы ла аймактыҥ тӧс тӧргӧӧзин тудары.\nАлтай калыктыҥ республикан Курултайына делегаттар тудары.\nУлалу каладагы национальный 7-чи таҥмалу школдыҥ јаҥы туразын тудуп баштаары.\nАлтайдыҥ ӱстине кресттер тургуспазы керегинде.\nУзак ла чокым куучындардыҥ кийнинде бу кӧрӱлген сурактарла мындый јӧптӧр јарадылган:\nАлдындагы аймак-башчы болгон Шабыков А.М. Курултайда болбогоны учун, оныҥ оны бу иштеҥ јайымдазын деп угузу бичигин ајаруга алып, А.М. Шабыковты Оҥдойдыҥ аймак-башчызы деген јамызынаҥ чыгарып салар. Аймактыҥ тӧс тӧргӧӧзиниҥ ижин уйан деп баалар.\nОҥдойдыҥ аймак-башчызына Теркин М.М. тудар. Аймактыҥ тӧс тӧргӧӧзин 11 кижинеҥ тудар: аймак-башчы ла 10 сельский поселениелердеҥ бир кижинеҥ. Бастыра јурттарда јурт-башчылар тудар. Бастыра тудулган јурт-башчыларды аймактыҥ курултайыныҥ делегаттары деп автоматически кийдирер.\nАлтай калыктыҥ республикан курултайына делегаттар кӧстӧбӧс. Делегаттарды Курултайга кажы аймактаҥ канча кижи кӧстӧлӧтӧн квоталар јӧптӧлзӧ тудар. Бӱгӱнги аймактыҥ курултайыныҥ ижин токтотпос. Курултайдыҥ экинчи бӧлӱгин республикан Курултайга делегаттар тудулза јабар.\nУлалуныҥ ла Алтай Республиканыҥ депутаттарына ла бӱдӱрер јаҥдарына Уладудагы сок јаҥыс национальный 7-чи таҥмалу школдыҥ јаҥы туразын келер 2014 јылда тудуп баштазын деп сураар.\nАлтай Республиканыҥ Главазына ла орус православный церковьтыҥ Алтайдагы епархиязына Алтайда кресттер тургуспазын деп баштанар.\n0 #6 Токшын 23.11.2013 11:37\nКаан Озында кандый Курултай откон? Кем билер? Ондойдо Чагаш кандый Курултай откурет? Кем билер? Ойто ло пийттерер кычыдып турган ба айла кандый?\n0 #5 Ондо болдым 17.11.2013 07:55\nnom-non го. Мӧҥкӱ јанынаҥ чокым јӧп јарадылбаган. Куда ла тойлордыҥ сурагын повесткага кийдирбей јайым куучында делегаттар кӧп айткан. База аҥылу јӧп јарадылбаган. Бу сурактар улусты ӧйкӧп турганы иле билдирип турды. Бу сурактарла јаҥы тудулган аймак-башчы иштезин деп оны молјогондор. Ол јӧпкӧ кирген бе санаама кирбейт. Јок ошкош эди. Ондо секретарь протокол чийген, ондо турушкан ӧскӧ дӧ улустаҥ сурап угугар. Курултай меге јараган, јакшы ӧтти.\n0 #4 Ондо болдым 17.11.2013 07:48\nБостойго. Шабыковты корый алып кӧп куучындар болгон. Оныҥ таайы сӧс айтты. Анатолий Марковичтиҥ (АМ) адазы озочыл механизатор болгон, комбайнныҥ алдына киреле јазап јадарда бир аамай неме маҥтадып ийген, адазы божогон. Олор бастыразы албаданып, иштенип ӧскилеген. АМ адазын тӧзӧгӧн балдарын азыраарга ары-бери јорыктап јат, эмеш те болзо аймак-башчыныҥ ижин иштеген. Кӧп улус јымжада айткан, АМ бойыныҥ телефонло айткан созинде бойыныҥ ижин уйан деп темдектеген, кезик ас улус кезем иш эдилбеген, Тӧс Тӧргӧӧ бир де јуулбаган деп айткан. Председатель Курултая Кучинов А.Т. јӧпти јымжада уйан деп айдып колды улус кӧдӱргендер. Мында кем де кемди де јамандабай јат. Бостойдый улус неме болгон болбогон бой-бойысты јамандабаактар деп, та кемниҥ алдына озо јӱгӱрип, очко иштеп турган билбезим. Ийе бис јӧп - бой-бойысты јамандабаактар, иштеектер.\n0 #3 Бостой 17.11.2013 07:32\nШыбыков иштерин иштегенле. Бой бойысты jамандашпай ла Курултайларды откуректер.\n0 #2 nom-non 17.11.2013 07:28\nОндо болдым, монку кодуриштин сурактарыла jоптор кайда? Артканы узе jакшы. Куда ла тойлордын сурактарын база корор керек.\n0 #1 Ондо болдым 17.11.2013 00:02\nКурултайда аймактыҥ Главазы М.Г. Бабаев ле депутаттардыҥ совединиҥ јааны Э.М. Текенов туруштылар. Аймак-башчыны тударда экинчи альтернативный кандидатура С.Т. Атаровтыҥ болды. Јажытту ӱнберишле Теркинге 33, Атаровко 17 ӱн берилген. Улалунаҥ А.К. Кине, Н.Е. Мендин ле В.Д. Кудирмеков база болгылап, кажызыла сӧс айттылар. Кыпчактардыҥ јайзаҥы К.Д. Шилыков сӧс айтты. Курултайдыҥ ижин участковый полицейский ле аймактыҥ полициязыныҥ ордынчызы коруладылар. Анайда ок С.С. Тузачинов агаштарга кыйралар бууларын токтодып, эски кыйралардаҥ арчып, башка кыйралар буулайтан немелер эдер керек дегенин Курултай јӧмӧди. Јӱзӱн-базын айылчыларга алтай кеп-кийимди кийдирерин токтодор, озодоҥ бери айылчыларга јӱк ле кур курчайтанын орныктырар деп база јӧп јарадылды. Улус кижиниҥ мӧҥкӱзи чыкса јаш балдар ла јиит ӱй улус мӧҥкӱни ӱйдешпес, сӧӧксалгышта аркы урбас, коромјы болгон билеге болушты акчазыла беретен деп јӧптӧштилер. Курултайдыҥ ортозында ла учында амтанду чайыла Кучинова Л.П. кӱндӱледи.


25.08.2017 - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай\nСыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс стадионында бир ле уунда спорттыҥ эки јаан маргааны ӧдӧр. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ сыйына ӧдӧтӧн бу маргаандар «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп адалат.\nБирлик ӱредӱ-таскамалду иш тӧзӧӧри\nКуран айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӱредӱчилердиҥ јаҥжыккан республикан конференциязы ӧтти. Ол «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигинде бирлик культурно—таскамалду иш тӧзӧӧри» деген суракка учурлалды. Республикан кемдӱ бу јуунга ончо аймактардаҥ, каладаҥ педагогтор, таскадаачылар, ӱредӱликтиҥ ветерандары, кычыртулу улус јуулышты\nJӧмӧлтӧ адылу эдилер\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлем аайынча министр А. П. МАНЗЫРОВЛО јурт ээлемле колбулу сурактар јанынаҥ ӧткӧн куучын—эрмекти јарлап турус\nБу кӱндерде Тыва Республикада кайчылардыҥ «Хӧӧмей-2017» деген элбек кемдӱ фестивали ӧткӧн. Туулу Алтайдыҥ кайчылары албатылар ортодогы бу јаан фестивальда база турушкан. Кайчылардыҥ маргаанында телекейге јарлу «Алтай кай» ансамбль ла «Ээлӱ кай» ӧмӧлик бойыныҥ бийик узын керелеп, кӧрӧӧчилерди база сӱӱндирген ле кайкаткан.\nБразилияныҥ томонокторы бисте\nКалганчы јылдарда Алтай крайда ла Алтай Республикада саҥ башка томоноктор кӧрӱнер боло берди. Олор тегин томоноктордоҥ чик јок јаан, канаттары јалтырап тургандый, ичи сары-јажыл ӧҥдӱ ле кӧбӧлӧктӧргӧ тӱҥей.\nДиспансеризация јеҥӱлӱ ӧтти\nОҥдой аймактыҥ эмчилигинде јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган диспансеризация јаан изӱ айда јеҥӱлӱ туузылды деп, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы јетирет. Темдектелген план 100 процентке бӱткен.\nТарифтерди эл-јоныҥ шиҥжӱзинде тудар\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында јондык организациялардыҥ чыгартылу улузыныҥ туштажузы болды. Ондо улус тураларда јатканы, олорды суула, јылула јеткилдегени учун тӧлӧйтӧн тӧлӧмирлер керегинде сурак шӱӱжилген.


Ӱйелер колбузы ӱзӱлбезин - altaicholmon\nӰйелер колбузы ӱзӱлбезин\nБойыныҥ черӱчил молјузын совет ӧйдӧ Германияда (ГДР) турган ГСВГ-да (Группа советских войск в Германии) ӧткӧн јерлештерис бу јуукта Оҥдой аймакта Кӱпчеген јуртта баштапкы ла солун туштажузын ӧткӱрген.\nГСВГ-ныҥ тӱӱкизи керегинде кыскарта. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу божоордо, амыр-энчӱни корулаарга, совет черӱниҥ јаан бӧлӱги Германияда артырылган болгон. Бу бӧлӱк черӱ 1945 јылдаҥ ала 1954 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына ГСОВГ (Группа советских оккупационных войск в Германии) деп адалган болгон, 1954-1989 јылдарда — ГСВГ деп кубулта адалган, 1989 јылдаҥ ала 1994 јылга јетире — ЗГВ (Западная группа войск). Оныҥ кийнинеҥ совет черӱ бу ороонныҥ јеринеҥ чыгарылган болгон. Бистиҥ ороонныҥ улузы Германияда турган совет черӱни јаҥжыкканы ла аайынча ГСВГ деп адайт.\nКӱпчегендеги туштажу солун ла јилбилӱ болгонын темдектеер керек. Озо ло баштап аҥылап, соныркап кӧргӧни — совет черӱниҥ јерлеш ветерандарыста ГСВГ-ныҥ маанызы, гимни бар болгоны. Олор клубтыҥ сценазына чыгып, эске алыныштарыла ӱлешкен. Владислав Михайлович Кухаев белетеген альбомныҥ таныштырузы сӱрекей јилбилӱ видеоклиптӱ болды. Альбомдо бичилген сӧстӧр:«Jылдар ӧдӱп, бистер јаанап та калган болзобыс, альбомныҥ бӱктерин ачып ийзебис, бистиҥ алдыста таныш чырайлар, нӧкӧрлӧр».\nБу јакшынак, ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болотон керекти баштаган кижи — республикада узыла јарлу В. М. Кухаев.\n—Владислав Михайлович, бу баштаган керегер ӱзе аайлу-башту ӧтти. Кандый кӱӱн-санаа, амаду Слердиҥ алдыгарда турган болгон?.\n—Бу шӱӱлте меге канча јылдарга амыр бербеген. Амадум — ГСВГ-ныҥ јерлеш ле бистиҥ республикада јаткан черӱчил-ветерандарын јаҥыс јерге јууп, куучын-эрмек ӧткӱрип, биригӱ тӧзӧп алары болгон. Эмди андый черӱ јок, је ол јер-телекейде амыр-энчӱ болорын корулап, тӱӱкиге кирип калган, кижилик алдында бойыныҥ молјузын ак-чек бӱдӱрген. Jаш ӱйе ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ ӧткӧн јолын билип јӱрер учурлу.\n—Иш-амадугарды баштап турарыгарда, кемдердеҥ, кайдаҥ болуш болды?\n—Jерлеш черӱчил-ветерандар баштаҥкайымды јӧмӧшкӧн, болушкан. Бойыныҥ учурлу сӧзин јурт администрацияныҥ јааны В. П. Мандаев айдып, болужын јетирген. Анчада ла јаан быйанымды культураныҥ ишчилери К. Е. Кухаевага ла М. А. Чимдаевага, Сӱмер Санаковко, черӱчил службазын Германияда ӧткӧн Г. С. Огневко, Э. А. Адаринге, Д. Б. Езринге ле оноҥ до ӧскӧлӧрине айдып турум.\nИнтернетти тузаланып, «ГСВГ-ныҥ, ЗГВ-ныҥ ветерандарыныҥ Поклонный кырдагы туштажузы» деп телеберилтени кӧрӱп, мындый баштаҥкайды бойыстыҥ јеристе база јӧмӧзӧ, улалтса кандый деп санаалар келген болгон. Озо ло баштап јаан ла оогош мааныларды, значокторды, фляжкаларды јакыдып, јерлештеримди јилбиркеткем. Онойып ла амадум араайынаҥ бӱдӱп баштаган. Уч-турултазы: јурттыҥ клубында албаты-јон, черӱчил-ветерандар јуулды, олордыҥ тоозында Оҥдой аймактыҥ черӱчил молјузын база Германияда ӧткӧн јааны М. Г. Бабаев болуп, уткуулду сӧзин айтты.\n—Владислав Михайлович, служба ӧйинде болгон ӧскӧ ороон керегинде кандый эске алыныштар артты?\n—Болгон калаларда темдектеп кӧргӧним — кайда ла ару, сӱрее-чӧп јатканын, тӧгӱлгенин кӧрбӧзигер. Бистиҥ рота эҥ артыктардыҥ тоозында болгон учун, ротаны байрамдар алдында каланы јарандырарга сурап алатан. Ол тушта немец калалардыҥ аҥылузын кӧрӱп турбай. 1975 јылда кӱӱк айда ГДР-дыҥ ла СССР-дыҥ јашӧскӱриминиҥ фестивали Галле калада ӧдӧрдӧ, байрамда туружарга келишкен. Ол тушта, Jеҥӱниҥ маанызын М. Кантария апарганын кӧргӧним сӱреен кӧдӱриҥилӱ санаалар артыргыскан.\n—База кандый амадулар бар?\n—Эки јылдаҥ ГСВГ-ныҥ 75 јылдыгы болор. Кажы ла аймактаҥ черӱчил-ветерандардыҥ тоозын алып, республика кемине чыгып, билижип јӱрери ле бой-бойын уур-кӱчте јӧмӧжӧр деп санаа-шӱӱлте бар.\nБаза бир учурлузы неде дезе, јерлежис Метрей Саламович Бабаев черӱчил молјузын Германияда 1949 јылда ӧдӱп баштаган, Арчын Аргачинович Бабаев дезе черӱчил молјузын 1994 јылда бӱдӱрип божоткон.\nБистиҥ јурттаҥ Кухаевтердиҥ билезинеҥ ӱч уул черӱчил молјузын Германияныҥ јеринде бӱдӱрген: Владислав — Галле калада, Максим — Кюнсбрюхте, Виталий — Шеневальдте.\nКанча јылдардыҥ туркунына бистиҥ јерлештерис черӱчил молјуларын бийик кеминде бӱдӱрип, саперлор, танкисттер, артиллеристтер, ракетчиктер, механиктер, тискинчилер, мотористтер болгон. ГСВГ-ныҥ ветерандары јаан Тӧрӧлин уйатка тӱжӱрбей, службазын бийик кеминде апарган. Эмди дезе бистиҥ јаш ӱйе олордыҥ јолын тоомјылу апарып, оморкодот.\nИжигерде болзо — ырыс.\nБистердеҥ болзо — тоомјы.\nАлбатыдаҥ болзо — мак.\nJӱрӱмде болзо — су-кадык.\nЭне тӧрӧл Алтайыстыҥ\nЭлен-чакка алкыжы јетсин,


Најыбыска алкыш-быйаныс јетсин - altaicholmon\nТамара Тимофеевна бойы буурзак, килеҥкей јӱректӱ, ачык-јарык кылык-јаҥду, иштеҥкей ле кӱндӱзек кижи. Ол бисте иштеп тура, улусты јамылузына да, јабызына да бӧлибес, ончолорыла теҥ-тай куучындажар, најылажар, кандый да кӱч айалгалар болзо, улуска болужар ла деген кӱӱн-санаалу болгонын темдектеер керек. Немени кӧстӧҥ кӧскӧ айдар кижи, кезик улус чылап, иште, јаш бала чылап, јарбынбай, «кара булуттый» јӱрбес, койнында «таш сугуп алган» баспас. Оныҥ да учун кожо иштеп јӱрген улус ого тартылган, тил билижип, најылажып јӱрген, эмди де јӱрет.\nТамара Тимофеевна Горно-Алтайск калада бичик-билик билер улустыҥ билезинде чыккан. Адазы Тимофей (Jимекей) Петрович Тулаев Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, энези Матрена Федоровна башкараачы да иштерде иштеген кижи. Jе ада-энези айрылыжарда, Тамара Тимофеевна адазыла кожо Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртына барып јаткандар. Мында ол тӧрт классты божоткон, оноҥ Экинурдыҥ интернадында јадып, школдо ӱренген, сегис классты Jабагандагы тӧрӧӧндӧринде јӱрӱп, ондо божоткон. Чынынча айтса, бу ӧй оныҥ јӱрӱмдик јолыныҥ јеҥил эмес ӱзӱги болгон.\nОноҥ ол Горно-Алтайсктагы педучилищеге кирерге келген. Jе энези оны кийим кӧктӧӧр фабрикага ишке кийдирген: ӱренердеҥ озо кийим-тудум иштеп алар керек. Онойып, Тамара Тимофеевна иштеги јолын фабрикадаҥ баштап, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыккан. Ондый уур-кӱч јӱрӱм экинчи јанынаҥ оны јӱрӱмде турумкайга, кайда ла јӱк бойына иженерине ӱреткени јарт. Оноҥ ол бойыныҥ амадузына јеткен — педучилищеге ӱренерге кирип алган. Ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ јиит ӱредӱчи кыс ижин Кош-Агаштыҥ Кӧкӧрӱ јуртында школдо баштаган. Салым оны бери экелгени учурлу болгон — ол Владимир Ерленбаевле кожо айыл-јурт тӧзӧп, уулду болгон.\nБистиҥ тоомјылу ветераныс «Алтайдыҥ Чолмонына» иштеерге 1977 јылда келген. Мындагы ижин, ӧскӧ дӧ кӧп корреспонденттер ок чылап, корректордыҥ кӱч ижинеҥ баштаган. Оноҥ корреспондентке кӧчӱрилип, редакцияныҥ ончого јуук бӧлӱктеринде, качылыкта једимдӱ иштеген.\nКалада Тамара ла Владимир Ерленбаевтердиҥ билезинде кызычак чыккан, бӱгӱн Аяна республикан ГТРК-да једимдӱ иштейт. Ол тергеебистиҥ ченемелдӱ тележурналисттериниҥ бирӱзи болуп јат. Кызы журналисттиҥ ижин талдап алганында энезиниҥ де ӱлӱӱзи бар болгонында алаҥзу јок.\nТамара Тимофеевна Горно-Алтайсктыҥ пединститудын заочно 1983 јылда божоткон. Айыл-јуртту, эки балалу, иштеп турган кижиге бийик ӱредӱ алатаны јеҥил керек эмес болгонын темдектеер керек.\nРедакцияныҥ ол ӧйдӧги качылыгын штаб деп адайтан. Мында иштеери јеҥил керек эмес болгон. Бу иш кижинеҥ кӧпти некейтен, ого ӱзеери ол ӧйдӧги иштиҥ технология-немези эмдигидий эмес болгон ине. Кыскарта айтса, мында иштеер ле кижи иштеер. Тамара Тимофеевна бир канча каруулу качыларла олордыҥ ордынчызы болуп, кожо иштеген. Олордоҥ бӱгӱн эзен-амыр јӱргендери Тамара Тимофеевна керегинде јаҥыс ла јакшы сӧстӧр айдат. Бу каруулу иште оныла кожо иштеери јеҥил болгон: газетти кепке базарыныҥ эп-аргаларын јакшы билер, ижин ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрер, газеттиҥ бӱктериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырарга кичеенер. Качылыкта да иштеп турала, ол солун бичимелдер бичип туратан.\nКӧбизинде ол ӱредӱликле, су-кадыкла, музейле, албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ ӧскӧ дӧ бӧлӱктериле колбулу статьялар бичиген. Соҥында ол бистиҥ газеттиҥ парламенттеги аккредитованный корреспонденти болгон. Сессияныҥ ижин газеттиҥ бӱгине келиштирте бичиири јеҥил керек эмес — мында журналисттиҥ тили, шӱӱлтези чокым ла јарт болор учурлу. Кычыраачылар сессияныҥ ижиле корреспонденттиҥ бичимели ажыра таныжып јат ине. Бу каруулу ишти ол једимдӱ бӱдӱргенин темдектейли, онызын Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатканы недеҥ де јарт керелейт. Анайда ок узак ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайск каланыҥ јадын-јӱрӱмин газет ажыра кӧргӱзер каруулу корреспондент те болгон. Ол ӧйдӧ каланы башкарган В. А. Облогин ӧткӱрип туратан планеркаларда ол јаантайын туружып туратан, каланыҥ бастыра солун-собурын, курч сурактарын газет ажыра кӧргӱзетен.\nГазеттиҥ ижиле коштой, Т. Т. Ерленбаева јондык иш-керектерде эрчимдӱ турушканын айдар керек. Ол канча јылдарга улай газеттиҥ редколлегиязыныҥ, профкомыныҥ ижинде турушкан. Ол онойдо ок газеттиҥ јашӧскӱримин ишке таскадаачы, ӱредеечи ченемелдӱ журналист болгон. Кажы ла јаҥы кижиге акту кӱӱнинеҥ болужайын, јӧмӧжӧйин деер болгон. Jондык иштерди алзабыс, Тамара Тимофеевна «Эне Тил» деп биригӱниҥ тӧзӧлӧринеҥ ала газеттиҥ ӧскӧ дӧ корреспонденттериле кожо ондо эрчимдӱ турушкан. Анайда ок Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенин корып алары јанынаҥ тартышкан «јажылдардыҥ» кыймыгузыныҥ эрчимдӱ туружаачызы болгон.\nАлтай журналистиканыҥ ветеранына, тоомјылу «чолмончыга» бек су-кадык, кӧп јаш, кычыраачылар кӱӱнзеген бичимелдер, амыр-энчӱ јӱрӱм кӱӱнзейдис!


Jарымка — кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде - altaicholmon\nОндый јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы эдип, аргачыларды бу садуда туружарына кычырат.\nБу јарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, сӱттеҥ эткен продукция, маала ажы ла аламалар, огородто иштейтен инвентарь, тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдер ле ӧскӧ дӧ товарлар садылар. Олордыҥ баазы рыноктогызынаҥ јабыс болор.\nАлтай албатыныҥ башка-башка бӱдӱмдӱ курсак-тамагы садуда база болор.\nJарымкада Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ аргачыларыла коштой чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ 100-теҥ ажыра аргачылары ла предпритиелери туружар.\n2017 јылда мындый јарымкаларда текши тооло 105 миллион салковойдыҥ продукциязы, 2016 јылда 97 миллион салковойдыҥ продукциязы садылган, оныҥ јетен процент кирези јурт ээлемниҥ продукциязы.


«Атланттыҥ» ачыларын энчикпей сакыйдыс» - altaicholmon\nМайма јурттыҥ «Најылык» стадионыныҥ јанында тудулып јаткан тоштыҥ ӧргӧӧзи бу јаскыда ишке табыштырылар. Хоккейле, фигурный јыҥылашла тазыктырыныш, кандый ла кемдӱ маргаандар ӧткӱретен мындый спорткомплекс бистиҥ тергееде мынаҥ озо болбогон. Физкультура сӱӱчилер тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ иштеп баштайтан ӧйин энчикпей сакыйт.\nКӱӱктиҥ ӱни угулза…\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ айтканыла, спорткомплекстиҥ тожы тулаан айдыҥ учы кирезинде урулар. Кӱӱк айда дезе оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр. Башчы: «Тоштыҥ ӧргӧӧзи ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ јакааны аайынча тудулып јат. Тургуза ӧйдӧ строительдер тоштыҥ коробказын ла оныҥ технический јазалдар тургузылган кыптарын чыныктап, јазап јадылар. Мында анайда ок спортзалды, администрацияныҥ туразын, јаргычылардыҥ, тазыктыраачылардыҥ, эмчилердиҥ иштейтен јерлерин, ашкананы, спортчылардыҥ јунунатан, уштынатан ла кийинетен кыптарын тудары, инженер јазалдарын ӧткӱрери аайынча иштер кидим ӧдӧт» — деп айткан. Јылулар келзе, тоштыҥ ӧргӧӧзин айландыра турган јерлер аруталып, јажыл ӧзӱмдер отургызатаны база темдектелген.\nРеспубликаныҥ башчызы бистиҥ тергееде спорттыҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзине јаан ајару эдилип јат деп темдектейт. Бисте јашӧскӱримди спортко тазыктырар, су-кадык ӱйе ӧскӱрип чыдадар деген некелтелер толо кеминде бӱдӱп јат. Майма јуртта тудулып јаткан «Атлант» деп бу спорткомплекс ол ууламјыга јаҥы тебӱ береринде алаҥзыштар јок. Балдардыҥ ла эр кемине јетпеген јииттердиҥ спортын ичкери ӧскӱрери база сӱрекей керектӱ. Спорттыҥ ла физкультураныҥ сурактарын толо бӱдӱрерге эмдиги ӧйдиҥ чыҥдый спортзалдары керек. Башчы чыныкталып јазалган «Спартак» стадионды ла акробатиканыҥ јаҥы тудулган тӧс јерин темдек эдип адайт. Оныҥ темдектегениле, тоштыҥ ӧргӧӧзи иштеп баштаза, балдарда хоккейге ле фигурный јыҥылашка тазыктырынар јаан аргалар ачылар.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев ӧткӧн јылда «Физический культураны ла спортты ӧскӱрер» деген федерал программаны јӧмӧп, ороонныҥ тергеелерине субсидия акча чыгарар јакаанга кол салган. Бу документ аайынча Алтай Республикага Майма јуртта тудулып јаткан «Атлант» деп спорткомплексти јетире тударына 332,6 миллион салковой акча чыгарылган. Калганчы эки јылдыҥ туркунына дезе республикага федерал бюджеттеҥ 381 миллион салковой акча келген. Тоштыҥ ӧргӧӧзинде бу кӱндерде тудум иштер эрчимдӱ ӧдӧт. Сакыырга узак ла ӧй артпаган. Ол спорт ло физкультура сӱӱчилерге эжиктерин јаскыда Алтай ичинде эдил ӱндӱ кӱӱктиҥ ӱни угулза ачар.\nШорт-трек те болордоҥ айабас\nТоштыҥ ӧргӧӧзинде ӧдӱп јаткан иштердиҥ бастыразын бӱгӱнги кӱнде (прорабтаҥ, бригадирдеҥ ле инженердеҥ ӧскӧ) «Атлант» спорткомплекстиҥ директоры Владимир Ерёмин башкарат. Ол биске, корреспонденттерге, спорткомплекстиҥ тыштын алты катап айланып, ичин эки катап эбирип, ончозын кӧргӱзип, тӧкпӧй-чачпай куучындап берди. Ижи «борлоп-кайнап», тоозын-тобырагы буркурап јаткан тоштыҥ ӧргӧӧзинде бис кочкор айдыҥ алтынчы кӱнинде болгоныс. Владимир Спиридонович спорткомплекстиҥ чике ле ортозына ууланып, мында 60х30 метр кемдӱ тош урулар деген. Оны айландыра аҥылу эдимдердеҥ «чеден» тудулар. Хоккейле, фигурный јыҥылашла болотон маргаандардыҥ туружаачылары оныҥ стенелерине келип согулза, ол олорды ойто кайра ийдер јымжак јазалдарлу болор. Катокты айландыра анайда ок бек ле чыҥдый шил кӧзнӧктӧр кондырылар. Учуп келген шайба ого тийзе, ол бир де оодылбас. Бу иштердиҥ ончозын Барнаулдыҥ билгири бийик специалисттери кондырып ла тургузып јат деп куучындады.\nСол јанындагы кыпта тошты тоҥырар, оны арчыыр ла арутаар аҥылу јазалдар кондырылган. Олор ончозы ишке белен. Оҥ јанында 600 кире кижи отурар трибуна тудулып јат. Оныҥ эки јанында кенек улус тузаланатан пандустар болор. Су-кадыгы уйан улуска мында бастыра јанынаҥ ајару эдилип јатканы иле сезилет. Олорго ӧргӧӧниҥ экинчи кадына чыгатан лифттеҥ бери јазалып јат. Тоштыҥ ӧргӧӧзинде мячту ла шайбалу хоккейдеҥ ӧскӧ, фигурный јыҥылаштыҥ секциязы иштеер деп ӧрӧлӧй айткан эдис. Спорткомплекстиҥ директоры тургуза ӧйдӧ Барнаулдыҥ ла Новосибирсктиҥ тазыктыраачыларыла јӧптӧжӱлер тургузып турган эмтир. Олор бого келип, секцияны баштапкы ӧйлӧрдӧ неделеде 2-3 катаптаҥ ӧткӱрерге јӧп. Јада тура, бойлорыста да специалисттер болорында алаҥзыштар јок. Спортко ло физкультурага јайалталу болуп бӱткен албаты не бис.\nТошто јыҥылап амыраарын сӱӱп турган улуска мында бастыра јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр. Спорткомплексте тегин де, амыраар да кӱндерде конькилердиҥ прокадыныҥ кыбы иштеер. Буфеттеҥ изӱ чай алып ичерге јараар. Јунунатан душтар, фитнесклуб, јӱзӱн-башка тренажерлорло јеткилделген залдар иштеер. Бир сӧслӧ, конькиле макаҥ канганча кере тӱжине де јыҥылап јатсаҥ табыҥ бар. Јаҥыс ла кӱӱн болзын. Тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ коштойында јаҥы спортзал база тудулып јат. Мында волейболдыҥ, гандболдыҥ, баскетболдыҥ ла јаан теннистиҥ площадкалары иштеер. Кӧрӧӧчилерге, спорттыҥ тилиле айткажын, «оорычыларга», бу залда 300-ке шыдар јерлӱ отургыштар кондырылар.\n«Атлант» спорткомплекстиҥ (тоштыҥ ӧргӧӧзи бу комплекске кирип јат) директоры мында хоккей ле фигурный јыҥылаштаҥ ӧскӧ спорттыҥ биске солун деген бӱдӱмин — шорт-тректи база ӧскӱрер кӱӱндӱ. Је шорт-тректи эмеш чӱмдӱ бӱдӱм деп айдарга келижип јат. Бистиҥ айалгаларга келиштирерге анда бойыныҥ уур-кӱчтери бар болуптыр. Владимир Спиридоновичте оныҥ чийӱ-разметкалары јанынаҥ алаҥзыштар болуп турган эмтир. Шорт-тректиҥ чийӱ-темдектерин хоккейдиҥ чийӱ-разметкаларыныҥ ӱстине канайып «јураар»? Белетеп, јазап алзаҥ, оны хоккейге келиштире канайып тузаланар? Је андый да болзо, спорттыҥ бу солун деген бӱдӱмине јилбӱлер айдары јок јаан. Ук-тукумы бисле тудуш Виктор Анды не кычырбас, ол Урлу-Аспак јурттыҥ јанында «Алтай Резортто» амырап, эмденип турган эмес беди? Ачык-јарык кӱӱндӱ Владимир Спиридонович удура јаҥыс каткырат: «Атту-чуулу Виктор Ан Россиядаҥ Америка јаар кӧчӧ берген, эмди ол анда иштеп јат. Россияныҥ шорт-трек аайынча федерациязы оны сӱмелеп, артыргызып болбогон». Шорт-тректиҥ «кааны» болгон спортчыны јылыйтканыс бу туру деп сананып, кенерте кӱӱн-санаабыс ӱрелди. Канайдар, бистиҥ ороонныҥ шорт-трегине телекейлик јар экелген атту-чуулу Анныҥ акту бойыныҥ кӱӱн-санаазы андый болгон туру. Оноҥ башка бис оны јалдап, Алтайга кычырып та ийер эдибис…\nХоккейге дезе кӧнӱ јол\nТоштыҥ ӧргӧӧзинде хоккейдиҥ јаан коробказы тудулып јат деп ӧрӧлӧй айткан јокпос. Спорткомлекс ишке табыштырылып, ол кӧнӱ иштеп баштаза, мында башка-башка кемдӱ маргаандар ӧткӱрилер. Мынаҥ ары Алтай Республиканыҥ чемпионадында ла ачык маргаандарында ӧскӧ тергеелердиҥ командалары туружар деп иженчи јаан. Тергеениҥ шайбалу хоккей аайынча федерациязыныҥ президенти Вячеслав Куриленконыҥ айтканыла, бистиҥ республикада тургуза ӧйдӧ хоккейдиҥ сегис ачык корты иштеп јат. Андый коробкалар Горно-Алтайскта, Майма аймактыҥ Майма, Манјӱрек ле Суску јурттарында, Турачак аймакта Артыбашта ла Турачакта, Улаган аймакта Акташ јуртта тудулган. Бастыра маргаандар кышкыда соокто ачык тошто ӧдӱп јат. Оныҥ да учун республиканыҥ хоккейисттери тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ иштеп баштаарын энчикпей сакып јадылар.\nСпорттыҥ бу бӱдӱми аайынча федерация «Хоккейдиҥ тӱндеги лигазыныҥ» фестивалин, Алтай Республиканыҥ кубогы учун турнирди, «Энемди, адамды ла хоккейди сӱӱп турум» деп фестивальды, «Сускуныҥ кубогы», «Манјӱректиҥ кубогы» деп маргаандарды ла «Майма аймактыҥ кубогы учун» деген турнирди тӧзӧп ӧткӱрет. Федерация Санкт-Петербургтыҥ спорт аайынча шиҥжӱлер ӧткӱрип турган академиязыла јуук колбулар тудат. Быјыл бу академия Суску јурттыҥ командазына болуш эдип, хоккейдиҥ кеп-кийимдерин аткарарга белетенет. Федерация 2019 јылда «Энемди, адамды ла хоккейди сӱӱп турум» деген фестивальды Санкт-Петербургтагы академияла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрерге јат. Спорттыҥ сӱрлӱ фестивали Маймада тоштыҥ ӧргӧӧзинде байрамдык айалгаларда ӧдӧр деген ижемјилер бар. Бу фестивальда јиит хоккеисттерле кожо олордыҥ ада-энелери эрчимдӱ туружат.\nБистиҥ тергееде ӧткӱрилип турган маргаандардыҥ ортозынаҥ «Јеҥӱниҥ кубогы» деген турнир эҥ ле јаан јол алынган деп айдар керек. Ол турнир республикада ӱчинчи јыл улай ӧткӱрилет. Бу јуукта ӧткӧн турнирде Майма аймактаҥ «Сибиряк», «Майма», «Ирбис», Горно-Алтайсктаҥ «Союз-04», «СКА», Чаргы јурттаҥ «Патриот» ло Суску јурттаҥ «Алтайские ястребы» деп командалар турушкан. Шайбалу хоккейдиҥ республикан федерациязыныҥ президенти В. Куриленконыҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде спорттыҥ бу бӱдӱмиле тӧрт јӱстеҥ ажыра кижи тазыктырынып јат. Секцияларга 150-ге шыдар бала јӱрет. Тазыктыраачылар болуп Маймада Аржан Кыдрашев, Сускуда Святослав Новиков ло Чаргыда Александр Попов иштеп јадылар.


15.12.2021 - altaicholmon\nС 14 декабря Рыбаков Фонд открыл прием заявок на VI Международный конкурс имени Льва Выготского. Новый сезон – новые возможности: Новый состав заявителей В конкурсе участвуют: педагоги дошкольной сферы; заведующие детских садов; руководители частных детских садов; все специалисты детских садов и дополнительного образования: методисты, старшие воспитатели, помощники воспитателей (младшие воспитатели); учителя начальной школы; студенты, аспиранты, магистранты\nЈурукчы, кожоҥчы, кӱрешчи\nАлтай рэп кожоҥдоп турган јиитти соцсетьтердеҥ кӧрзӧм, таныш ла јиит. Јууктада таныжар болзом, мениҥ јерлежим, јабак сӧӧктӱ Эзен Куюков эмтир. Оныҥ кожоҥдоры соцсетьтерде јаантайын чыгат. Эрмек-куучын ортозынаҥ јиит кижиде ӧскӧ дӧ cолун јайалталар барын билип алдым. Онызыла тӧкпӧй-чачпай, кычыраачыларла ӱлежип ийейин. — Эзен, эҥ ле озо бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ? — Чыккан-ӧскӧн јерим Улаган јурт.\nЈаҥы јылдыҥ алдында\nОк-јаадаҥ таҥма адары аайынча Горно-Алтайсктыҥ Јаҥы јылга учурлалган турнири тӱгенди. Спортчылар бу маргаандарда таҥманы 12 ле 18 метр ыраагынаҥ аткандар. 18 метр ыраагынаҥ адарында ӱй улус ортодо тартыжулар эрчимдӱ ӧткӧн. Квалификацияныҥ турулталарыла мында Михаил Карамаевтиҥ адыла адалган гимназияныҥ ӱренчиги Ирина Ховалыгка једер спортчы болбоды. Ирина 600 очкодоҥ 404 очко јууп, јаан улус ортодо ӱчинчи разрядтыҥ\nЈаанныҥ сӧзин јанчыкка сал…\nЈадыны, ӧзӱми бийик ороондордыҥ чактарга чоҥ турган таш шибеелери, ӧргӧӧлӧри, калалары ӧйдиҥ ӧткӧнинеҥ, улустыҥ јорыктажынаҥ улам оодылып, јайрадылып јат. Бай ороондор тӱӱкилик кереестерин коруп аларына кӧп акча-манат чыгарат, оноҥ до ӧскӧ арга-чыдалдарын тузаланат. Је кезик кереестерди чеберлеп аларга, олор јорыкчы улустыҥ тоозын кезем астадылар, оноҥ до ӧскӧ кату, кезем јакарулар ла јасактар јӧптӧгилейт, эл-јонло иштейт.\nДиспансеризация ла профилактикалу медшиҥжӱ неге керектӱ?\nРоссияныҥ колында кыйалтазы јоктоҥ медицинский страхованиениҥ полизи бар 18-теҥ ала 39 јашка јетире кажы ла кижизи 2018 јылдаҥ ала диспансеризация (ӱч јылда бир катап) эмезе профилактикалу шиҥжӱ (кажы ла јыл) ӧдӧр аргалу, јажы 40-нӧҥ ашкан ла оноҥ јаан улуска диспансеризация јылдыҥ ла ӧткӱрилет. Шиҥжӱлердиҥ ле консультациялардыҥ кеми слердиҥ эр бе, ӱй бе кижи болгоноордоҥ, бар\nАҥдар корулта да некейт, каршулу да болот\nАлтай Республикада теке-јуҥмага аҥдаарын 3 јылга токтотконы Уй (2021) јылдыҥ эҥ учурлу деген керек-јарактарыныҥ бирӱзи болды. Москвадаҥ келген аҥчы келинниҥ Кош-Агаш аймактыҥ тайгаларында текеге аҥдаганын социальный сетьтерге бичигени ле кӧргӱскени Алтайыста јаан тал-табыш кӧдӱрерде, республиканыҥ јаҥдары албаты-јонныҥ андый аҥчылардаҥ коруланары керегинде санаа-кӱӱнине, кӧрӱм-турумына ајару эдерде, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев бу суракта биске јербойыныҥ улузыныҥ\n«Кажы ла кижиниҥ су-кадыгы бойыныҥ колында»\nАлтайыста ап-ак кар јаап салган. Айландыра та кандый да амыр, токыналу боло бергендий. Ол ок ӧйдӧ јӱректе уур, кунукчылду санаалар јеҥил тынарга бербейт. Јуук кижиҥ тыҥ оорып калза ондый. Јӧмӧшкӧдий таныштарыҥды ончозын кӧдӱрип, эмчилерле колбуга чыгадыҥ. Анчада ла бу ӧйдӧ олор сеге Кудайдый ийделӱ деп бодолот, олорго ло иженедиҥ, јайнап кӧрӧдиҥ, оорыган кижиҥди эмдеп ле


24.05.2022 - altaicholmon\n«Аржан суулардыҥ јанын јазайдыс…»\nУлаган аймакка јол-јорыкка барып, «Улаган аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязында јурт ээлем ле ар-бӱткендик байлыктар аайынча бӧлӱктиҥ јааны Рустам Алексеевич ПЕТПЕНЕКОВЛО куучын-эрмек ӧткӱрдис. Куучыныстыҥ темазы – ол јурт јердиҥ кӱнӱҥ сайынгы сурактары. Рустам Алексеевич Јазулуда чыккан, ӧскӧн јери Саратан јурт. 1999 јылда ГАГУ-ныҥ агрономический факультедин божоткон. Эш-нӧкӧриле ӱч бала чыдададылар. 2001 јылдаҥ ала Улаганда иштейт. Бу\nТӱрк албатылардыҥ культуразыныҥ фестивали\nКӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинде ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркологияныҥ факультединде талалар ортодогы тӱрк албатылардыҥ Россияныҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ јылына учурлалган культуразыныҥ фестивали ӧтти. Фестивальда Башкир, Тува, Хакас, Алтай, Якут республикалардаҥ ла ГАГУ-дагы ыраак ороондордыҥ студенттериниҥ биригӱзиниҥ, текши 50-неҥ ажыра јииттер турушкандар. Јилбилӱ ле учуры јаан керек-јаракты алтаистика ла тюркологияныҥ факультеди, ГАГУ-ныҥ алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери,\nЭл-јонды бириктирген јӱгӱриш\nКӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ЗаБег.РФ. деп бастырароссиялык јарыммарафон ӧткӧн. Бу јӱгӱрериниҥ телекей ичинде эҥ јаан керек-јарагы. Оныҥ туружаачылары 11 часовой поястагы 85 калада бир ле ӧйдӧ јӱгӱрип баштайт. Горно-Алтайскта старт В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде јербойыныҥ ӧйиле 12:00 саатта башталган. АР-дыҥ башчызыныҥ адынаҥ уткуулду сӧзин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Динара Култуева айткан.\nАлтайлардыҥ айландыра телекейге кӧрӱми — соојыҥдарда\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде филология билимдердиҥ докторы, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ филология институдыныҥ Сибирьдиҥ калыктарыныҥ фольклор секторыныҥ баш билим ишчизи Надежда Ойноткинова «Алтайлардыҥ айландыра телекей керегинде соојыҥдары» деп адалган лекциязын кычырды. Бу туштажуда В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиктери, эл университеттиҥ тюркология ла алтаистика факультединиҥ, педколледжтиҥ ӱренеечилери,\n«Беениҥ сÿдин ичип алзаҥ, тÿжине тойу jÿрериҥ…»\nКажы ла jаан организацияныҥ ла öмöликтиҥ jедимдери – ол ишчилердиҥ jедими. Кажы ла кижиниҥ кÿчи, тери, öйи, салымы. Совхозтыҥ ижине jаан кÿчин салган эпшилердиҥ бирÿзи – Вера Тумпуковна Оштушева (Ойтушова). «Подростка» Вера Тумпуковна – котон кыпчак сööктÿ Тумпук Оштушевтиҥ (1910 jылдыҥ кижизи, Jабаганнаҥ) ле монгол кöбöк сööктÿ Тööлöй Чунакованыҥ (1904 jылдыҥ, угы-тöзи монгол jеринеҥ) билезинде\nМузейдеги бир тӱн\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейде кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде «Музейдеги тӱн» деген кӧдӱриҥи эҥирдиҥ 18 саадынаҥ ала тӱнниҥ 23 саадына јетире ӧтти. Куулгазын кептӱ кайкалды энчикпей сакыган кӧрӧӧчилер окылу ачылтаныҥ кийнинеҥ музейдиҥ ичиле тӱрген-тӱкей таркай бердилер. Јажы аайынча алза, мында јаанактар, эне-адалар, онойдо ок јашӧскӱрим бойыныҥ ӧйин музейде тузалу ӧткӱрдилер. Балдарга учурлалган интерактивный\nВ Республике Алтай по материалам проверки прокуратуры возбуждено уголовное дело о превышении должностных полномочий при предоставлении лесных участков для заготовки древесины\nГорно-Алтайская межрайонная природоохранная прокуратура провела проверку соблюдения законодательства о лесопользовании. Установлено, что региональное министерство природных ресурсов, экологии и туризма по обращению одной из золотодобывающих организаций незаконно предоставило лесные участки общей площадью 130 га для заготовки древесины. В соответствии со ст. 25.1 Закона «О недрах» № 2395-1 от 21.02.1992 лесные участки могут быть предоставлены в аренду


14.06.2017 - altaicholmon\nБистиҥ республика Идентификацияныҥ ла аутентификацияныҥ бирлик системазында (ЕСИА) регистрация ӧткӧн улузыныҥ тоозыла РФ-тыҥ субъекттери ортодо рейтингте 19-чы јерде болды.\nБаштаҥкайлу бюджетированиениҥ сурактары\nБаштаҥкайлу бюджетированиениҥ ӱч кӱнге улалган текшироссиялык семинарында РФ-тыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ, бу министерствоныҥ билим-шиҥжӱ финансовый институдыныҥ, Бастырателекейлик банктыҥ, АР-дыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ ла база 12 таланыҥ бу эп-сӱмени тузаланып турган ведомстволорыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\n«Мен-Россияныҥ гражданини!» деген ведомстволор ортодо республикан профильный смена Себиниҥ боочызындагы ӱредӱ-тазыктыру тӧс јерде ӧткӧн.


Олордыҥ ижи текши ӧзӱмге јаан камаанду - altaicholmon\nОлордыҥ ижи текши ӧзӱмге јаан камаанду\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде Россияда билимдердиҥ академиязын тӧзӧгӧниниҥ 295 јылдыгы толды ла бис бу кӱнде Россияныҥ Билиминиҥ кӱнин темдектейдис. Бӱгӱнги кӱнде экономиканыҥ ла текши обществоныҥ ӧзӱминде интеллектуальный аргаларга јаан учур берилет. Јиит ле јайалталу кӧп билимчилер шиҥжӱлӱ иштер ле ачылталар эдет.\nАлтай Республикада билим ишти кӧп организациялар ла учреждениелер ӧткӱрет. Ол тоодо Горно-Алтайсктагы государственный университет, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский билим-шиҥжӱлӱ институды, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ Горно-Алтайский филиалы, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Горно-Алтайский ботанический сады, Сайлугемдеги национальный парк, АР-да ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессиязы аайынча такыптаҥ ӱредер институт ла ӧскӧлӧри де. Билим ишти 300-теҥ ажыра билимчилер ӧткӱрет. Олордыҥ 23-зи билимдердиҥ докторлоры, билимдердиҥ 165 кандидады, 50 аспирант.\nЈӱрӱмин билимле колбогондорго ак-чек ижи ле керегине чындыгы учун быйан. Алтай Республиканыҥ ла Россияныҥ ӧзӱмине тузалу ачылталар ла ичкери једимдер кӱӱнзейдим! Слердиҥ амадуларар, јалтанбас шӱӱлтелерер бӱтсин, јол алынзын, турумкай ижигер јондыкка тузалу болзын. Слерге ле јуук улузыгарга бек су-кадык ла амыр-энчӱ! Байрамла! Россияныҥ Билиминиҥ кӱниле!\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри, биология билимдердиҥ докторы, профессор А. Бондаренко\nГорно-Алтайсктагы государственный университет Алтай Республикада билимниҥ ӧзӱминде аҥылу јерде турат. ГАГУ-ныҥ билим ӧмӧлиги кажы ла јыл Россияныҥ тӧзӧгӧ шиҥжӱлердиҥ фондыныҥ (РФФИ) грантла јӧмӧлтӧлӱ конкурстарында туружат.\n2018 јылда фонд 27 ӱлекерди акчала јӧмӧгӧн. Билим иштер АР-дыҥ тӱӱкизин, археологиязын, культуразын ла јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмин, минеральный ла биологиялык байлыктарын ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерди шиҥжӱлеерине ууламјылу ӧткӱрилген. Вузтыҥ преподавательдери ле ишчилери 1000-наҥ кӧп билим статьялар, 71 статьяны ВАК-тыҥ тооломындагы журналдарда чыгарган. Ӱредӱлӱ 45 пособие, 11 монография ла билим иштердиҥ 17 јуунтызы чыккан. 2018 јылда ГАГУ-ныҥ аспиранттары ла студенттери 5 диссертация корулаган. Студенттердиҥ 80 проценти билим-шиҥжӱлӱ иштерде туружат. ГАГУ-да јиит шиҥжӱчилдерге билим керек-ууламјылар, калыктар ортодогы билим керектер ӧткӱрилет. ГАГУ-ныҥ преподавательдери ӧскӧ ороондордыҥ вузтарында лекциялар кычырат. Онойдо ок инновациялык билим иштер, патентно-лицензионный иштер ӧдӧт.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды билим ижин АР-дыҥ «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» госпрограммазыныҥ беш ӱлекериле ӧткӱрет: «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразыныҥ материальный эмес бӧлӱги»; «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразында чӱм-јаҥдар»»; «Алтай литератураныҥ тӱӱкизи (XX чактыҥ экинчи јарымы — ХXI чактыҥ бажы)»; «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери»; «Алтай – Алтын кырлар».\nИнституттыҥ 3 ӱлекери 2018 јылда РФФИ-ниҥ грантын ойноп алган. Институт билим 14 керек, ол тоодо бастырароссиялык 3, тергеелер ортодогы 1 конференция ӧткӱрген.\n2018 јылда 3 монография, 5 јуунты, 107 билим статья чыккан. Билимчилер калыктар ортодогы, бастыроссиялык, тергеелик учурлу 18 билим конференцияда 63 доклад эткен. Онойдо ок билимчилер АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, јашӧскӱримниҥ политиказы, спорт, СМИ-лер ле јондык биригӱлер аайынча комитединиҥ АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ эпикалык энчизи керегинде» деп јасагыныҥ ӱлекерин тургузарында турушкан. «Россия-Культура» телеканалда Алтай Республика керегинде бир тизӱ билим фильмде интервью бергендер.\nЈурт ээлемниҥ Горно-Алтайский билим-шиҥжӱлӱ институды ӱч ууламјыла: јер ижи, зоотехния ла ветеринарный медицина јанынаҥ иштейт. Институтта кой ло эчки ӧскӱрериниҥ, уй-малдыҥ, ветеринарияныҥ ла ӧзӱмниҥ тӧрт лабораториязы иштеп јат. Былтыр РФФИ-ниҥ 2 гранты келишкен. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталары — азырал ӧлӧҥдӧр, бозулар, ноокылу эчкилер, эттеҥир уйлар ӧскӱрериндеги ле ӧскӧ дӧ једимдер. Анайда ок 28 статья, 1 монография ла 2 методикалык пособие чыгарылган.\nСууныҥ ла экологияныҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ филиалы эки ӱлекерле иштейт. Баштапкы ӱлекер: «Суулар јуулган јерлерде кыртыштыҥ, сууныҥ биогеохимический айалгалары ла олордыҥ Сибирьдиҥ ар-бӱткендик ле кижи јӱрген јерлеринде суулардыҥ химический айалгазына камааны». Экинчизи: «Ай-кӱнниҥ текшилей ле тергеелик кубулыштарыныҥ, кижиниҥ јетирип турган каршуларыныҥ айалгазында Сибирьдиҥ тергеелеринде суулардыҥ јеткер јок болоры, ар-бӱткенниҥ ле ар-бӱткендик-ээлемдик системаларын тӧзӧӧри ле ӧскӱрери». Филиалдыҥ ишчилери калыктар ортодогы ла бастыроссиялык 5 конференцияда турушкан. 2018 јылда 19 билим иш кепке базылган.\nГорно-Алтайский ботанический садта АР-дыҥ ас туштап турган ла јоголорго јеткен ӧзӱмдерин шиҥжӱлеери улалат. Алтын тазылдыҥ ас туштап турган эмдӱ, баалу бӱдӱмдерин шиҥдеери ле ӧскӱрери аайынча иштер ӧткӱрилген. 2018 јылда ботанический садта РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ, вузтардыҥ ла ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ турушканыла калыктар ортодогы билим конференциялар, семинар-практикумдар, кӱрее-куучындар, экскурсиялар, јиит интродукторлордыҥ 5-чи школы ӧткӧн. Садтыҥ фондында 1800 бӱдӱм, сорт, кебер ӧзӱмдер јуулган. Јайгыда садка 12 муҥ кижи келген ле 500-теҥ ажыра экскурсия ӧткӱрилген.\nАР-да ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессиязы аайынча такыптаҥ ӱредер институттыҥ ижи тергеениҥ ӱредӱлигинде бирлик билим-методикалык системаны ӧскӱрерине, педагогтордыҥ профессионал ӧзӱмине ууламјылалган. 2018 јылда ӱредӱге ӱзеери 20 јаҥы профессионал программа, ӱредӱлӱ-методикалу 34 комплекс, методикалык 17 рекомендация тургузылган ла кийдирилген. Институт 5 билим-практикалык конференция ӧткӱрген ле олордо 136 педагог турушкан. Конференциялардыҥ материалдары текши кемиле 40 печатный чаазыннаҥ кӧп билим јуунтыларда чыккан. Текши ӱредӱликтиҥ этнокультурный бӧлӱгин билим-методикалык јанынаҥ јеткилдеери институттыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ 5-9 класстарга бичиктерин федерал тооломго кийдиргени тергеениҥ ӱредӱлигинде јаан керек болуп јат.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей 2018 јылда тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеген. Музей Туулу Алтайда вузтар ла билим учреждениелер јок ӧйлӧрдӧ, 1920-чи јылдардыҥ экинчи јарымында, тӧзӧлгӧнинеҥ ала тӱӱкилик ле естественный билимдерде билим шиҥжӱлер ӧткӱрерине јаан камаанын јетирген. Бӱгӱнги кӱнде ол билим иштерин кӧп ууламјыларла, бастырајандай ӧткӱрет. Билим ижи музейдиҥ не-немелерин ле коллекцияларын, кееркедимниҥ, археологияныҥ, этнографияныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де тӧрӧл лӧ тергеелик кереестерин толтырарына, кичеерине ле шиҥдеерине ууламјылалат; онойдо ок музейдиҥ ӧзӱминиҥ билим программаларын, экспозициялардыҥ ла кӧрӱлердиҥ пландарын тургузарына; билим экспедициялар ӧткӱрерине; АР-дыҥ музейлерине культурно-ӱредӱлӱ ишти, билим-методикалык болушты јетирерине ууламјылалат.\n2018 јылда музейлер ортодо толыжулу кӧрӱлер, билим-практикалык конференция, «Энчибисти корыйлы» деген 1-кы республикан фестиваль ӧткӱрген. Музей онойдо ок каталогтор, билим конференциялардыҥ јуунтыларын, монографиялар, буклеттер чыгарат. Билим ишчилер калыктар ортодогы, федерал, ороон ло тергее кеминдеги 6 билим конференцияда, симпозиумда ла форумдарда докладтар эткен, 18 статья чыгарган.\nАр-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповеднигиниҥ тӧс ижи – заповедниктиҥ ар-бӱткенинде айалгаларды ла керектерди шиҥдеери. Заповедниктиҥ билим бӧлӱгиниҥ ишчилери 2018 јылда 17 билим статья ла «Алтайский заповедниктиҥ дендроӧзӱмдериниҥ аннотированный тооломы» деген билим бичик чыгарган. Заповедниктиҥ эҥ ыраак Шапшал кырында ирбис ле јерлик киске (мааны) јӱрӱп турганын керелеечи фотојуруктар эдилген. Бӧлӱктиҥ ишчилери «Ар-бӱткенниҥ бичиги» деп бичик чыгарганы олордыҥ ижиниҥ јаан турултазы болгон. Ондо ар-бӱткенде керектерди шиҥжӱлегениниҥ толо јетирӱлери салылган. Ондый бичик-летопись 1930-чы јылдардаҥ бери бичилип келген. Оныҥ ончо томдоры заповедниктиҥ сайтында бар.\nСайлугемдеги национальный парк Кош-Агаш аймактыҥ јеринде. Паркта кочкор, јерлик киске ле ирбис јӱрет. Олорды шиҥдеерине ле корулаарына јаан ајару эдилет. Билимниҥ, билим шиҥжӱлердиҥ ле мониторингтиҥ бӧлӱги олордыҥ чодын јыл сайын алат. Тургуза ӧйдӧ паркта кочкорлордыҥ тоозы 1154, ол тоо јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Онызы Кызыл бичикке кирген кочкорды корулаары чын јолло ӧткӱрилип турганын керелейт.\nБӱгӱнги кӱнде ирбистиҥ јӱрген јерлери шиҥделет. 2018 јылда Тӱштӱк-Чуйдыҥ кырларына экспедиция болгон, Ӱкекте мониторинг ӧдӧт, ирбистиҥ јӱрген парктагы ла коштойында јерлеринде јаантайын иш ӧдӧт.\nМ. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжке 2018 јыл студенттериниҥ ле преподавательдериниҥ билим-шиҥжӱлӱ ижинде юбилейлик јыл болды. Калыктар ортодогы «Бӱгӱнги ӱредӱлӱ национальный системаларда јаҥжыгулар ла инновациялар» деп билим-практикалык конференция колледжте онынчы катап ӧткӧн. Онойдо ок колледжте јылдыҥ ла студенттердиҥ «Јашӧскӱрим. Билим. Јайаандык» деп билим-практикалык республикан конференция ӧдӱп туру. Студенттер онойдо ок инженерно-технический ууламјылу иштер эдет.\nГорно-Алтайсктагы государственный педагогический колледж бистиҥ тергеедеги озочыл профессионал ӱредӱлӱ заведениелердиҥ бирӱзи. Ондо ӱредӱ-шиҥжӱлӱ ле билим иш специалисттер белетееринде јаан учурлу. Колледжте ӱредӱ-шиҥжӱлӱ иштиҥ башка-башка бӱдӱмдери тузаланылат: Билимниҥ неделези, јайаандык лабораториялар, предметтерле кружоктор, билим-практикалык конференциялар ла ӧскӧлӧри де. Каланыҥ ла АР-дыҥ школдорыныҥ ла школдоҥ озо ӱредӱлӱ организацияларыныҥ ӱредӱчилерине ле таскадаачыларына билим-методикалык јӧмӧлтӧ эдилет.\nПрофессионал квалификацияныҥ ӱредӱлӱ тӧс јеринде ле ресурсный эки тӧс јерде колледжтиҥ педагогторы консультациялар, курстар ӧткӱрет. Келер ӧйдиҥ ӱредӱчилери башка-башка кемдӱ билим-практикалык конференцияларда, профессионал устыҥ конкурстарында, олимпиадаларда туружат. 2018 јылда олордо колледжтиҥ 350 студенти турушкан. Онойдо ок былтыр колледжте јиит шиҥжӱчилердиҥ педучилищениҥ выпускниги В. А. Сластенинниҥ эземине учурлалган билим кычырыштары тӧртинчи катап ӧткӧн.\n(АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ бергени кыскарта)


«Ийделӱ Алтай» программа — јӱрӱмде - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин «Ийделӱ Алтай» деген программа тергееде быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында канайда бӱткенин кӧрӧрине учурлалган јуун ӧткӱрген. Бу јуунда башкаруныҥ министрлери ле комитеттердиҥ башкараачылары программаны бӱдӱреринде олордыҥ ведомстволоры кандый иштер ӧткӱргени керегинде јетирӱ эткендер.\nБашчы «Ийделӱ Алтай“ деген программа — ол тирӱ механизм. Јӱрӱм јаҥыс јерде турбай јат. Кубулталар эдер ле јаҥыртулар кийдирер айалгалар јаантайын болуп јат. Оныҥ учун керектӱ тушта программага кыйалтазы јогынаҥ кожулталар эдилер» — деп айткан. Ол тергеениҥ эл-јонынаҥ программага кийдиретен шӱӱлтелерди јууп алары арай ла ас, олорды республиканыҥ 2021 ле 2022-2023 јылдарга јетире ӧзӱминиҥ бюджедине ӧйинде кийдирери база јаан учурлу деген.\nЈуунда „Ийделӱ Алтай“ деген программаны бӱдӱрери јанынаҥ тургузылган Јолдыҥ картазы керегинде тӧс јетирӱни Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин эткен. Ол 2020 јылда программала колбулу иштерди бӱдӱрерге 9 миллиард салковой акча чыгарылары темдектелген. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында тергееде ӧдӱп турган тудум иштерге 522 миллион салковой чыгарылган. Мынызы текши чыгымныҥ кеминиҥ 6% деп айткан.\nЈонјӱрӱмдик бӧлӱк ле культура\nӰредӱниҥ ле билимниҥ министри Ольга Саврасова «бу программа аайынча тергееде 1855 бала јӱретен 15 садик тудулып јат. Бу садиктер ишке табыштырылза, олордоҥ 895 јер яслялардыҥ группаларына берилер» – деп айткан. Ӱредӱниҥ министри „Ийделӱ Алтай“ деген программа аайынча тудулып јаткан 15 садиктиҥ он ӱчӱзи ишке быјыл табыштырылар деп темдектеген.\nОлег Хорохордин дезе: «Быјылгы јылда табыштырылатан садиктердиҥ чыҥдыйын мен акту бойым шиҥдеп кӧрӧрим. Горно-Алтайскта, Майма ла Улаган аймактарда ӧдӱп јаткан тудум иштерде болгом, јаҥыс баштап алган иштиҥ эрчимин эмди јабызатпас керек» деп айткан. Ӱредӱниҥ министри тургуза ӧйдӧ балдардыҥ 28 садигинде јаҥыртулу иштер база ӧдӱп јат деген. Бу объекттерде тудум иштер тӱгензе, олор ясляга јӱрӱп турган оогош балдарга берилер. Јазалду иштер сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тӱгенип калар учурлу.\nМынаҥ башка Горно-Алтайскта Заимка деген микрорайондо ло Кӧксуу-Оозы јуртта эки јаҥы школ база тудулып јат. Калада јетинчи таҥмалу школды тудары јанынаҥ белетеништӱ иштер эрчимдӱ ӧдӧт. 96 школды ла орто ӱредӱлӱ тӧрт аҥылу профессионал учреждениени федерал бюджеттеҥ эдим-јазалдарла јеткилдеерге субсидия јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министр Сергей Коваленко бу јылдыҥ баштапкы кварталында республиканыҥ аймактарында 16 акушерско-фельдшерский пункт тударга јердиҥ участокторы чыгарылган деп айткан. Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ врачебный амбулаториязы дезе ишке бу јылдыҥ учы јаар табыштырылар. Тургуза ӧйдӧ ого эдим-јазалдар алынат. Ол балдардыҥ республикан больницазыныҥ хирургический корпусыныҥ экинчи корпусын тудары аайынча иштер улалып јат деген. Бу объект бӱгӱнги кӱнде 85% белен.\nКультураныҥ министри Ольга Антарадонова Јолдыҥ картазы аайынча Кош-Агаш аймакта Јаҥы Белтир јуртта культураныҥ јап-јаҥы туразы тудулып јат деп айткан. Подрядчиктер бу объектти ишке 2021 јылда табыштырарга молјонгылап јат. Анайда ок тӧс јерге јурт јерлерде культураныҥ 16 туразын тудары ла чыныктап јазаары аайынча заявка аткарылган. Культураныҥ министерствозы Горно-Алтайсктагы госуниверситетле кожо алтай цивилизацияныҥ „Алтай-Кабай“ деген тӧс јерин ачарга белетенет. Тургуза ӧйдӧ оныҥ документ-бичиктерин јазалат. Каланыҥ администрациязы бу тӧс јерди тударга јердиҥ участогын чыгарып салган.\nИш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле улусты ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин ӧрӧги адалган программа аайынча јылдыҥ баштапкы кварталында эки муҥнаҥ ажыра јонјӱрӱмдик контракт-јӧптӧжӱ тургузылган деп темдектеген. Оныҥ акча-манады улустыҥ профессионал ӱредӱзине, олорды ишле јеткилдеер керектерге, таҥынаҥ аргачылк иштерди ӧткӱрерге ле јӱрӱмниҥ уур ла кӱч айалгаларына учураган улусты јӧмӧӧрине тузаланылган.\nЈолдор, связь ла туризм\nРеспубликада јолдор тудары аайынча башталган иштер быјыл база улалып јат. Баштапкы кварталда Урлу-Аспак — Каракол деген ууламјыда эки јолдыҥ участогын тудары аайынча белетеништӱ иштер ӧткӧн. Анайда ок 155 километр јолды чыныктап јазаары аайынча контракт-јӧптӧжӱ тургузылган. Ого Горно-Алтайсктыҥ агломерациязына кирип турган 9 киломтер јол база кирип јат.\nЈолдорды тудары ла чыныктап јазаары аайынча иштер Майма, Чамал, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда кидим башталып, тапту кӧндӱге берген деп айдар керек. Олег Хорохордин каланыҥ тӧс оромдорын чыныктап јазаарга јолдыҥ фонды ажыра темдектелген иштерге јаан ајару эдер керек деп айткан. Акташ ла Улаган јурттардыҥ ортозындагы јолдордо турган ӱч эски кӱрди јаҥыртары аайынча иштер база ӧдӱп јат. Анайда ок тудум иштер Кан-Оозы аймакта Чарыш сууны ла Оҥдой аймакта Урсул сууны кечире турган кӱрлерде ӧдӧт. Турачак аймакта Бийка ла Курмач-Байгол јурттардыҥ ортозындагы јолдордыҥ јакалары база чыныкталып јазалган.\nУлусты эски ле элентизи јеткен туралардаҥ баштапкы кварталда кӧчӱрери јанынаҥ Тура-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фондло бу фондтоҥ акча берери ле тузаланары аайынча јӧптӧжӱ тургузылган. Текши кеми 844,8 квадратный метр 21 тура алары јанынаҥ јӧптӧжӱлерге кол салылган. Бир канча јылдарга бӱдӱрер деп темдектелген программаныҥ баштапкы бӧлӱги быјыл тӱгенип јат.\nАлтай Республиканыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министри Николай Степановтыҥ айтканыла, быјыл Интернетке республиканыҥ јонјӱрӱмдик учурлу 87 объектин колбооры темдектелген — школдорды, балдардыҥ садтарын, фельдшерско-акушерский пункттарды. Бу иштер башталып калган ла олорды 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салары темдектелген.\nАнайда ок оныҥ айтканыла, тергееде мобильный колбуныҥ Tele2 деген јаҥы операторы иштеп баштап јат, баштапкы вышкаларды Майма аймактыҥ јеринде тургузары планга кийдирилген.\nТуризмниҥ ӧзӱминиҥ кеминде, тергееде туризмниҥ инфраструктуразын тӧзӧӧри јанынаҥ кеми јаан иштер ӧткӱрери темдектелген. Оҥдой аймактыҥ администрациязы Алтайдыҥ албатыларыныҥ этно-культурный тӱӱкилик тӧс јерин Чуй ла Кадын бириккенинде тударыныҥ ӱлекер-сметный документтерин белетеерин баштапкы кварталда баштап ийген. План аайынча болзо, бу объектте туризмле, коночылыкла, экскурсионный јеткилдештерле колбулу бӧлӱктер болор.\nАнайда ок Алтай Республикада санаторно-курортный ишти ӧскӱрер амадула, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына Чамал јуртты эмдеер ле су-кадыкты орныктырар јер деп јарлаары јанынаҥ шӱӱлте кӧрӧрине аткарылган, Чамалдагы курорттыҥ гран-кыйуларын чокымдаары аайынча иш ӧдӧт.\nЈурт ээлем ле продукцияныҥ переработказы\nАгропромышленный комплекстиҥ ӧзӱми јанынаҥ јетирӱни тергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев эткен. Оныҥ темдектегениле, баштапкы кварталда тергееде јурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ государственный јӧмӧлтӧзиниҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары јанынаҥ документ јарадылган, ол тоодо претенденттер бизнес-ӱлекердиҥ софинансированиезин 20 процентке јетире кеминде бойыныҥ акча-манадыла јӧмӧӧр арга. Республикан бюджеттеҥ софинансированиеге 7,5 миллион салковой ууландырылар.\nАнайда ок баштапкы ӱч айдыҥ туркунына јеҥилтелерлӱ кредиттер јурт ээлемниҥ беш товарэдеечизине берилген, олордоҥ бирӱзи инвестиционный амадуларга ууландырылган, арткандары — јаскы кыра ижин ӧткӱрерине.\nАлтай Республиканыҥ агропромышленный комплексинде јаҥы производстволор ачарына инвесторлор бедиреери аайынча иш оноҥ ары улалган, бир канча инвестӱлекерлерди бӱдӱрери ӧдӱп јат.\nЧой, Кош-Агаш ла Шабалин аймактарда баштамы переработканыҥ, аш-курсакты ла јарымдай фабрикаттарды соодорыныҥ предприятиелерин тӧзӧӧри јанынаҥ иш башталган. Майма аймакта баштамы переработка, аш-курсакты ла јарымдай фабрикаттарды соодорыныҥ объегин тудары тулаан айда башталды. Анайда ок Кӧксуу-Оозы аймакта малды азыраар площадкалар тудары аайынча инвесторлорды бедиреери јанынаҥ иш ӧткӧнчӧ. Чой аймакта инвестор ӱлекерди бӱдӱрерин баштап ийген. Анайда ок 200 тын уй-малдыҥ фермаларын тудары јанынаҥ инвесторлор чокымдалган.\nЧой аймакта сӱттеҥ аш-курсак белетеери аайынча цех тудары баштапкы кварталда оноҥ ары улалган. Шабалин аймакта маала ажын ла картошконы чеберлеер јерлер тудары тӱгенген. Оҥдой ло Турачак аймактарда јерлик ӧзӱмдерди ле белен продукцияны чеберлейтен производственный кып-туралар ла складтар болотон тура-јазалдарды тудары учына једип барааткан.\nАР-дыҥ ЗАГС-тыҥ керектери ле архивтер аайынча комитединиҥ председатели Наталия Антарадонова Туулу Алтай аайынча тӱӱки-архивный путеводитель тӧзӧӧри керегинде куучындаган. Национальный политика ла јондык колбулар аайынча республикан комитеттиҥ јааны Людмила Варванец НКО-лорды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јер тӧзӧӧри јанынаҥ јетирӱ эткен. Физический культура ла спорт аайынча республикан комитеттиҥ председатели Олег Гурин кичӱ спортивный площадкалар тӧзӧӧрине јазалдар алары ла Горно-Алтайскта физкультурно-орныктыру комплексти тударына ӱлекер-сметный документтер белетеери керегинде јетирӱ эткен.\nЈуунныҥ уч-турулталарын эдип тура, Олег Хорохордин бастыра темдектелген иш-керектерди темдектелген ӧйинде бӱдӱрерине кату шиҥжӱ эдерине аҥылу ајару эткен.\n«Бис бу программаны ӧмӧ-јӧмӧ тургузып јаратканыс, эл-јонго олор јӱрӱмде бӱдер деп сӧзис бергенис. Беш јылдыҥ туркунына бис бу программаныҥ кажы ла пунктын бӱдӱрип салар учурлу» — деп, ол айткан.\nБашчыныҥ темдектегениле, «Ийделӱ Алтай» программаны ла тергеениҥ ӧзӱминиҥ РФ-тыҥ Минэкономӧзӱмиле кожо белетеген таҥынаҥ программазын ајаруга алып, Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ 2035 јылга јетире стратегиязына кубулталар кийдирери пландалат.


Уильямс, Джоди — Википедия\nанглийлап Jody Williams\nӱлӱрген айдыҥ 9 кӱни 1950(0010-09-1950) (71 јаш)\nБратлборо[d], Уиндем[d], Вермонт[d], США[d]\nӱредӱчи, правозащитник, пацифист\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1997)\nДжоди Уильямс (английлап Jody Williams; 1950 јылда ӱлӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде чыккан, Братлборо, Вермонтто — США-ныҥ американ активисти, ӱредӱчи; пехотага удура миналарды јаратпас Эл-јондор ортодо кыймыгуныҥ тӧзӧӧчизи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 1997 јылда лауреады.\n1972 јылда Джоди Уильямс кеендикте бакалаврдыҥ степенин Вермонттыҥ университединде алган, 1974 јылда Вермонтто испан тилдиҥ ле ла англий (экинчи тил) (английлап English as a Second Language) тилдер аайынча ӱредӱликте магистрдыҥ степенин алган.\n1984 јылда Джон Хопкинстиҥ университединде эл-јондык шиҥжӱ школыныҥ кеендикте ле јондык колбуларда магистрдиҥ степени берилген. Мексикада, Великобританияда ла Вашингтондо ӱредӱчи болуп иштегениниҥ кийнинде, ол гуманитар ижин ӧзӱми јаҥы кӧндӱккен ороондордо баштаган.\n1986 јылда Уильямс Сальвадордо Лос-Анджелестиҥ благотворительный эмчилик болуш јетирер ӧмӧлигиниҥ башкараачызыныҥ јерине турган.\n1992 јылда ол пехота јоголтор миналарды јаратпай турган јондык кыймыгуныҥ бажына турган. Уильямс в 1997 јылда биригӱниҥ ле Джоди Уильямстыҥ чырмайыжыла пехота јоголтор миналарды эдип чыгарарын токтодор, тузаланбас деген Конвенцияга кол салынган. Је кезик ороондор, ол тоодо Россия, КНР ла США кол саларга мойношкон.\nУильямс ла оныҥ башкарган кыймыгузы (пехотага удура миналарды јоголторы учун) Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ]] 1997 јылда лауреады боло берген.\n2003 јылда Уильямс Иракта американ јуу-чук кампанияны кезем јаратпаганын угускан учун тӱрмеге де отурган.\nЛех Валенса, Джоди Уильямс, Оскар Ариас, Вашингтон, 2001\nКоролева Нур ла Джоди Уильямс, 1997\nБиография Джоди Уильямс (орус.)\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Уильямс,_Джоди&oldid=25683"\nӰлӱрген айдыҥ 9 кӱнинде чыккандар\n1950 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кичӱ изӱ ай 2021, 14:24.


Тергеениҥ тӧс калазын ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер - altaicholmon\nТергеениҥ тӧс калазын ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Горэлектросетьтердиҥ» ишчилериле, каланыҥ микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Каланыҥ ла республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелерди јууры улалганча.\nОлег Хорохордин «Горэлектросети» деген муниципал учреждениениҥ диспетчерскийинде болгон. Тургуза ӧйдӧ бу учреждениеде 140-нӧҥ кӧп кижи иштейт, ол узуны 550 километрдеҥ кӧп электросетьтерди јеткилдейт.\nУдурумга башчы ишти јарандырары ла электројылыйтулардыҥ кемин астадары аайынча бир канча шӱӱлтелер айткан. Предприятие калганчы беш јылдыҥ туркунына электројылыйтулардыҥ кемин эки катап кирезине астадып салган. Андый айалга энергокымакайлаш иштерле, каланыҥ предприятиелери ле албаты-јоны газка кӧчкӧниле, электроэнергияныҥ чотко јетире алылбазыла, электроэнер-гияны уурдаарыла тартыжуныҥ шылтузында тӧзӧлгӧн.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ јакылтазы аайынча Национальный технологический баштаҥкайды јӱрӱмде бӱдӱрери ӧдӧт, оныҥ ууламјыларыныҥ бирӱзи Энерджинет. Ол — јазал-јепселдердиҥ рыногы, программный јеткилдеш, кеми јаан комплексный системаларга ла интеллектуальный энергетиканыҥ сервистерине инжиниринговый ла сервисный јеткилдештер. «Калининградта бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип салгандар, сеть цифровой бӱдӱмге бӱткӱлинче кӧчӱрилген. Оныҥ шылтузында электројылыйтулардыҥ кеми астаган, онызы тарифтердиҥ баазына камаанын јетирет. Анайда ок аварийный айалгалардыҥ тоозы астаптыр, андый айалгалар болзо, олордыҥ аайына тӱрген чыгар арга тӧзӧлгӧн. Бис те бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип ийерис деген ижемји бар» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\n«Горэлектросетьтердиҥ» ишчилери олорды јилбиркедип турган сурактар берип, карууларын алган. Анайда ок энергетиканыҥ бӧлӱгинде ишти јарандырары аайынча шӱӱлтелерин айтты. Сурактар јеҥилтелерлӱ улуска јердиҥ участокторын берери, балдардыҥ садтарында ла школдордо ӱзеери јерлер тӧзӧӧри, сууӧткӱштер ӧткӱрери ле Горно-Алтайскта јолдордыҥ айалгаларын јарандырары аайынча болгон. Аҥылу автопаркты, эскирген электросетьтерди јаҥыртарыла колбулу чыгымдарга субсидия акча берери јанынаҥ сурак база кӧрӱлген.\nЭл-јонноҥ каланыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелер јуурына учурлалган туштажулар Пушкинниҥ ле Ключевой оромдордо јадып турган улусла ӧткӧн. Калада јадып турган улус оромдорды арутаар «албаты» субботникте кӱн туркунына турушкан. Микрорайондордо суула јеткилдеш, газӧткӱштерди јердиҥ участокторыныҥ гран-кыйуларына јетире ӧткӱрери јанынаҥ иштер ӧдӧт. Улус олор газты качан тузаланып баштаар деп суракла јилбиркеген. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова газла колбулу иштер график аайынча ӧдӧт, јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына узуны 37 км газовый сетьтер ӧткӱрилер, келер јылда микрорайонныҥ 1699 туразы газла јеткилделер деп куучындаган.\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ јӧби аайынча ӱзеери чыгарылган акча-манаттыҥ чодыла 2019 јылда микрорайондо сӱрее-чӧптиҥ 16 контейнерный площадкалары јазалар. «Гардинка» микрорайондо Университетский оромдо јолды јазаар, Олонскийдиҥ оромын тӧс суујеткилдешке колбоор. Балдардыҥ садтарында ӱзеери јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ айтса, Оконечный, 5/1 оромдо 100 бала јӱрер детсадты тузаланарына куран айдыҥ 30-чы кӱнинде табыштырары темдектелген.\nКлючевой, Гогольдиҥ, Шевченконыҥ, Чапаевтиҥ, Пионерский, Глухаревтыҥ, Некрасовтыҥ, Белинскийдиҥ оромдорында јарыткыштардыҥ линиязы јаҥыртылар. Социалистический,31 оромдо 125 бала јӱрер детсадты тудары јанынаҥ ӱлекер-чоттомол документтерди белетеери темдектелет. Анчада ла кырларлу јерлерде суујеткилдешле, јолдорды јазаарыла колбулу иштерди бӧлӱктей ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте эдилген.\nМикрорайонды ӧскӱрерине јербойыныҥ бюджединеҥ субсидиялар аларын јеҥилтерге, «Гардинка» микрорайондо ТОС тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлте айдылган.\nУлус Пушкинниҥ оромыла агып јаткан суучак кезик тураларды алып турганы, тураларды газјеткилдешке колбоор туштагы материальный уур-кӱчтер керегинде айдышкан. Каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы газла одырышка кӧчӧргӧ тургандарга акча-манатла кандый јӧмӧлтӧ эдилип турганы керегинде куучындаган, бӱгӱн оныҥ орто кеми 50 муҥ салковойго једет.\nБир катап берилетен јӧмӧлтӧ акчаны аларга турган улуска документтердиҥ пакедин табыштырар керек, оны Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ тура ла јонјӱрӱмдик политика аайынча бӧлӱгине табыштырып јат (Коммунистический проспекттеги 13-чи таҥмалу тура, телефоны 2-40-68). Јеҥилтелерлӱ улус анайда ок республикан бюджеттеҥ јӧмӧлтӧ эдип, 15 муҥ салковой алар аргалу, оны аларга, Горно-Алтайсктыҥ соцјӧмӧлтӧ аайынча Мичуринниҥ оромында 2-чи таҥмалу турадагы башкартузына баштанар учурлу.\nОлег Хорохордин анайда ок Ключевой оромдо детсадты јарандыра тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Тургуза ӧйдӧ мында эски площадканы јоголтып салгандар, јыраалар ла агаштар кезилген. Келер ӧйдӧ мында ойноор јазалдарлу тренажерный ла балдардыҥ зоналары, футбол ло волейбол ойноор спорт площадка болор.


Чаган айдыҥ 8 кӱни — Википедия\nЧаган айдыҥ 8 кӱни\nЧаган айдыҥ 8 кӱни (орустап 8 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 8 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 357 кӱн арткан (високосный јылда 358 кӱн).\nЧаган айдыҥ 8 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 8 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 26 кӱни болгон.\n1936 — Антон Юданов (2013 божогон) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, Москвада Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон (1963), Горно-Алтайскта Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан (1970-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алган.\n1938 — Макошев А. П. (2020 божогон) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, профессор, географиялык билимниҥ кандидады, спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации», каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия).\n↑ Антон Юданов\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чаган_айдыҥ_8_кӱни&oldid=32348"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 9 кочкор ай 2022, 13:13.


17.04.2018 - altaicholmon\nКаланыҥ администрациязында — «Jаҥыс кӧзнӧк»\nРоссия Федерацияда Jербойында башкарынарыныҥ кӱнине учурлай Горно-Алтайскта бир канча ууламјыларлу иш-керектер ӧткӧн. Олордыҥ тоозында ӱредӱликтиҥ заведениелеринде јербойында башкарынарына учурлалган ачык уроктор, туштажулар, экскурсиялар ла о. ӧ.\nСибирьдиҥ фермерлерине аҥылу ајару\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ сенатор Татьяна Гигель Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ уч-турулталарга учурлалган коллегиязыныҥ ижинде турушкан. Докладты јурт ээлем аайынча министр Александр Ткачев эткен. Jуунныҥ ижинде беш тергеениҥ јаандары, федерал башкаруныҥ, Федерация Совединиҥ ле Госдуманыҥ профильный комитеттериниҥ, РФ-тыҥ Jондык палатазыныҥ, Россияныҥ Минјуртээлеминде јондык советтиҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ, отраслевой биригӱлердиҥ ле ассоциациялардыҥ, аграрный бӧлӱк\nАлтай Республика јебрен культуразыла байлык тергее болуп јат. Кайкамјык географический ле тӱӱкилик айалгалар бу тергееде јаткан албатылардыҥ культуразына ла тӱӱкизине бойыныҥ изин артыскан. Республиканыҥ культура аайынча энчизиниҥ объекттери, ӧскӧ јерлердегизине кӧрӧ, аҥыланат ла олордыҥ кезиги база кайда да туштабайт. Олор — јай ӧйинде кыртыжы тереҥжиде ээрибес мӧҥкӱлик јерлердеги корумдар, кайа-таштардагы јуруктар ла бичимелдер, кезер таштар,\nКалыктар ойгорлыгын тӧрӧл тилисле\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада «Тирӱ классиканы алтай тилле кычыралы» деген баштапкы талалык кӧрӱ-маргаан кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧтти.\nБаштапкы Эл-Ойынды эске алынып…\nЭл-Ойын байрамыс быјыл Улаган аймакта ӧткӱрилетен деп јӧп јарадылып калды. Эмди ого белетенер иш кӧндӱге берген. Бис бӱгӱн албатыныҥ бу байрамын тӧзӧӧринде баштапкы алтамдар эткен улустыҥ бирӱзи Александр СЕЛЬБИКОВКО баштанып, оныла куучын-эрмек ӧткӱрдис.\nБой-бойысты оҥдожып, болушсабыс…\nКан-Оозы Алтай Республиканыҥ јаан деген јурттарыныҥ бирӱзи — јуртап јаткан улузыныҥ тоозы да, турган јериниҥ кеми де аайынча. Бу јуукта Кан-Оозында болуп, јурт јеезениҥ јааны Виталий Кандыковло туштажып, оныҥ ижи-тожы јанынаҥ јаан эмес эрмек-куучын ӧткӱрдис.


Ӱй улустыҥ јаркынду јаскы байрамыла! - altaicholmon\nТулаан айдыҥ 8-чи кӱни — Ӱй улустыҥ калыктар ортодогы кӱни деп, телекейдиҥ кӧп ороондорында темдектелет. Бу кӱнде ӱй улустыҥ политикада, экономикада ла јонјӱрӱмдик бӧлӱкте једимдери кӧрӱлет, олорго алкыш-быйанду сӧстӧр айдылат.\nБу кӱнде бийик госјаҥдар, јербойында башкарынарыныҥ органдары ӱй улустыҥ јаан једимдериле оморкоп, олорго кайралдар ла кереес сыйлар табыштырат. Ончо эпшилерге јаркынду чечектер сыйлалат. Онойдо ок башка-башка керектер, ойын-концерттер ӧткӱрилет. Ол ок ӧйдӧ бу байрамды билелер база темдектеп, эр киндиктӱлер энелерине, ӱйлерине, кайын энелерине, эје-сыйындарына, кыстарына, ӱӱрелерине акту јӱректеринеҥ алкышту ла јылу сӧстӧрин айдыжат.\nБу байрам тӧзӧлип турарда, ол ӱй улустыҥ иште, јӱрӱмде эр улусла теҥ-тай болорыныҥ сурактарына учурлалып ӧткӱрилетен болгон. Бӱгӱнги кӱнде ол јастыҥ, ӱй улустыҥ јаражыныҥ, јалакайыныҥ, ич-кӧгӱс байлыгыныҥ, ойгорыныҥ ла ӱй кижиге ајаруныҥ кӱни деп чотолот. Байрамды Нациялардыҥ Бириктирилген Организациязы темдектейт. Је кезик ороондордо – Россияда, Азербайджанда, Арменияда, Белоруссияда, Туркменистанда ла ӧскӧлӧринде национальный байрам болуп јат.\nӰй улустыҥ кӱнин темдектеери ӧткӧн чактыҥ бажында табылган. Је Ӱй улустыҥ телекейлик кӱни деп статус байрамга ООН-ныҥ 1975 јылдагы јӧбиле берилген.\nБайрамла, кару ӱй улус, энелер, јааналар, эје-сыйындар!


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Алтай шатрала маргаандар\nАлтай шатрала маргаандар 29.10.2018\nӰлӱрген айдыҥ 13-14-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта jииттер ортозында "Спорттыҥ узы", таскадаачы Алексей Константинович Манышевтиҥ эземине учурлалган Алтай Республиканыҥ алтай шатрала маргааны ӧтти.\nМаргаанга республиканыҥ школдорыныҥ шатрачылары: Турочак, Оҥдой, Кан-Оозы, Шебалин, Улаган аймактардыҥ ла Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ ӧмӧликтери туруштылар. Бистиҥ аймактаҥ Паспартыныҥ, Кара-Кујурдыҥ орто ӱредӱлӱ школдорынаҥ ла балдардыҥ jайаандыгыныҥ тӧс jеринеҥ 11 туружаачы тартышты. Бу маргаанда -74 ӱренчик турушты, олор ончозы республика кеминде бийик jедимдерге jеткен шатрачылар.\nМаргаанныҥ турулталары аайынча бистиҥ балдардыҥ jеткен jедимдери мындый болды:\n12 jашка jетире:\n2 j. Санина Айсана, Кара-Кујурдыҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ (таскадаачы- Сартаков В.Г.);\n18 jашка jетире:\n1 j. Манзырова Руслана - Паспартыныҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ (таскадаачызы- Кокпоев Н.П.);\n2 j. Белешева Алтын-Сай - Паспартыныҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ (таскадаачызы- Кокпоев Н.П.);\n10 jашка jетире:\n2 j. Топчин Тамерлан - Паспартыныҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ (таскадаачызы- Кокпоев Н.П.);\n14 jашка jетире:\n1 j. Чоков Эжер - Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ туружаачызы (таскадаачызы - Койткин С.Н.);\n3 j. Чоков Айдар-Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ туружаачызы (таскадаачызы - Койткин С.Н.);\n1 j. Чуу Данил -Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ туружаачызы (таскадаачызы- Койткин С.Н.);\n2 j. Калкин Станислав - Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ туружаачызы (таскадаачызы- Койткин С.Н.);\nЭр улус ортодо:\n1j. Койткин С.Н. - Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ туружаачызы (таскадаачы);\nБлиц-ойында (ӧйгӧ-ойын 5 мин.):\n1j. Ядагаев Г.Л., Горно-Алтайск каладаҥ;\n2 j. Койткин С.Н., Улаган аймак;\n3 j. Чуу Д.А., Улаган аймак.\nУлаган аймакта алтай шатрала федерациязыныҥ президенти Сергей Николаевич Койткин: "Бу ӧткӧн ойын-маргаан келер кӱчӱрген айдыҥ 15-20 кӱндеринде Горно-Алтайск калада, калыктар ортодо ӧдӧтӧн маргаандарда 14 -18 jашка jетире талдаштар болгон. Бистиҥ аймактыҥ адын корулап 5 туружаачы ойноор, ондо мындый ойындар ӧдӧр: тогуз-кумалак (казах калыктыҥ ойыны), мангала (турк калыктыҥ ойыны), алтай шатра.\nАнайда ок, ӧткӧн jаан изу айдыҥ 25-30 кӱндеринде Монголияда Азияныҥ Чемпионады болгон, тӱрк албатыныҥ ойын-маргаандары: алтай шатра, тогуз-кумалык ла хабалык (якут албатынын ойыны) ӧткӱрилген. Бистиҥ Алтай Республикадаҥ 15 туружаачызы Россиядыҥ адынаҥ ойногон. Улаган аймактан 2 туружаачы jенулу jанган: 14 jашка jетире балдар ортодо баштапкы jерге Чоков Эжер, эр улус ортодо Койткин Сергей база ла јеҥӱчил болуп чыктылар".\nАнайда ок, јайгыда Киргизияда Чолпон-Ата калада ӧткӧн "Кӧчкӱндердиҥ ойындарына" Койткин С.Н. ле Кокпоев Н.П. барып келгендер. Бистиҥ туружачылар тогуз-кумалакла маргышкандар. Тӱрк албатыныҥ мангала ла африкан ойын овари ойындарга ӱренгенгендер. Мангала ойынла Алтай Республиканыҥ командазы 4-чи јер алган. Турция ороонныҥ спортчылары бистиҥ алтай шатрала јилбиркеп, оны ойноп ӱренер кӱӱндӱ болгонын угускандар. Кӱчӱрген айда Горно-Алтайскта болотон алтай шатрала маргаандарга Турциянаҥ туружачылар келер болгон. Оныҥ кийнинде Алтай Республиканыҥ балдары Турцияга барып мангала ойноп маргыжар деп јӧптӧжӱ тургузылган.\nАлтай албатыныҥ озодоҥ бери ойногон бу бӱдӱмиле тыҥ jилбиркеп, балдарын бийик кемине jетирген таскадаачыларыска бийик jедимдер ле су-кадык кӱӱнзейдис: Сартаков В.Г., Кара-Кујурдыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ таскадаачызына, Кокпоев Н.П., Паспартыныҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ таскадаачызына, Койткин С. Н., Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ таскадаачызына.\nМаргаанга барарга болушкан Паспартыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ jаанына Айдар Владимирович Байжигитовко ло тискинчизине Мерген Моисеевич Топчинге, туружаачы балдардыҥ ада-энезине jол-jорукка акча-манадыла болушкан учун Улаганныҥ jайаандыгыныҥ тӧс jериниҥ адынаҥ быйанысты jетирип турубыс.\nАвтор: Улаганский ЦДТ\nВерсия для печати | Комментировать | Количество просмотров: 1812


Тоомјылу јаштулардыҥ айлыгы башталган - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Јаан јаштулардыҥ телекейлик кӱни темдектелген. Бу байрамдык кӱнди темдектеерин 1990 јылда јаҥар айда ООН-ныҥ Генассамблеязы окылу јӧптӧгӧн. Байрамды окылу темдектеери 1991 јылда башталган, бистиҥ ороондо оны 1992 јылда темдектеп баштаган. Быјыл бу байрам текшилей 30-чы катап темдектелген.\nТӱӱкинеҥ кӧрзӧ, јаан јаштуларга учурлалган байрам тӧзӧӧри керегинде санаа-шӱӱлте 1970-чи јылдарда туулган. Андый шӱӱлте јер-телекейдиҥ албатызы карып турганыла колбулу сурак јанынаҥ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген шиҥжӱчилерде табылган болгон. Байрамды озо баштап скандинавтар темдектеп баштаган, оноҥ олорго американдар ла ӧскӧ дӧ албатылар кожулган.\nАйлыкла колбой, тоомјылу јаштуларыска јилбилӱ ле солун программа белетелген. Је эпидемиялык айалгала колбой программаныҥ кезик бӧлӱктери онлайн аайыла тӧзӧлӧр. Телекӧрӱлтедеҥ, газеттердеҥ ле јондык сетьтердеҥ јаан јаштуларыска уткуулду сӧстӧр, јылу айдыныштар угулып турганы агару иш башталып калганын керелейт. Ого ӱзеери иштиҥ ӧмӧликтери ветерандарын ла јаан јаштуларын уткыыр.\nЈажы 65 јаштаҥ ашкан јаандарга ар-бӱткендик материалдардаҥ эткен эдимдердиҥ «Эҥ артык устар» деген, јайаандыкта иштеп тургандардыҥ «Санатта — јӱрӱм» деген конкурстары башталып калды.\nТергеениҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јылдыҥ бажында јетиргениле, Алтай Республикада јаан јашту 41915 кижи (55 јаштаҥ ӧрӧ ӱй улус ла 60 јаштаҥ ӧрӧ эр улус) јадат. Ол тоодо јажы 65-ти ашкан 21100 кижи. 90 јашты ашкан ӧрӧкӧндӧристиҥ тоозы јылдыҥ бажында 458 кижи болгон. Текши јаан јаштулардыҥ ортозында јаҥыскан 2489 кижи јадып турган. Бу улуска болуш ла јӧмӧлтӧ анчада ла тыҥ керек болуп јат.\nОлорго болушты јаҥыс ла бу айлыкта, јаҥыс ла волонтерлор ло јонјӱрӱмдик ишчилер эмес, је анайда ок кажы ла кӱн кажыбыс ла јетирер аргалубысты ундыбай јӱрели.


03.10.2017 - altaicholmon\nӰредӱчи—ол баланыҥ ич кӱӱн-табыныҥ тӧзӧӧчизи, оныҥ учун ол јаҥы ӧзӱп јаткан кижиниҥ кӱӱнин, санаазын, ич-кӧрӱмин јакшы, јарт билетен ле оҥдойтон кижи болор керек. Калада алтай балдарды ӱредетен сок јаҥыс 7 таҥмалу школды билбес улус јок болор. Jирме беш јылдаҥ ажыра тӱӱкилӱ школыста ак-чек иштеп јаткан ченемелдӱ, билгири бийик ӱредӱчилерле оморкобос арга јок. Онызы сӱӱндирет. Оогош\nБюджеттиҥ ачыгы јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында\nАлтай Республика бюджеттиҥ кӧргӱзӱлери ачык болоры јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында деп, акча-манаттыҥ билимдик шиҥжӱлер ӧткӱретен институдыныҥ јетирӱзинде айдылат.\n11 муҥ долларды уурдаткан\nЧамалдыҥ кижизи бизнесте кожо иштейтен кижи бедиреп турала, кӧп акчазын уурдаткан.\nКалганчы ӧйдӧ јаан карлу кыш болоры, узак ӧйгӧ јааштар јаары јаҥжыгу боло берди, оноҥ улам суулар јараттарынаҥ ажынып, јурттарга, калага јаан чыгым экелет.\n82 муҥ кире кижиге…\nАлтай Республикада ӧткӧн неделеде улус ичи-карынныҥ оорузыла оорыган 21 учурал болгон, олордыҥ тоозында 14 бала, ветряной оспала бир кижи оорыган, ӱч кижи кодыртыган. Чемет оорула оорыган 2 учурал болды.


15.04.2021 - altaicholmon\n«Продолжая ценить Слово…»\nПредставитель в Совете Федерации законодательного (представительного) государственного органа Республики Алтай Татьяна Гигель в ходе рабочей командировки по региону встретилась с творческими коллективами редакции республиканских государственных газет «АлтайдынЧолмоны» и «Звезда Алтая»\nОлег Хорохордин: задача – ликвидировать очередность на жилье детям-сиротам\nВ Республике Алтай не сокращается очередь на предоставление жилья детям-сиротам. По словам главы региона Олега Хорохордина, это происходит несмотря на то, что ежегодно для сирот вводится около ста жилых помещений.\nКижиниҥ эҥ јаан байлыгы — су-кадык\nСу-кадык јӱрӱм јӱрери тургуза ӧйдӧ государстволык политиканыҥ бӧлӱги болуп јат. Россия Федерацияныҥ президентиниҥ бюджет аайынча 2008 јылда эткен баштанузында су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри ле кӧгӱс-ойды ӧскӱрер аргаларды элбедери јаан учурлу ууламјылар болгоны темдектелген.\nОйно, ойно, топшуурым\nКалыгыстыҥ эки болчок кылду кӱӱлик ойноткызы — топшуур. Оныҥ ӱни кандый байлык, тирӱ, ээлӱ, кӧгӱсти ӧткӱре ӧдӱп тургандый. Ондо — салкын сыылаганы, јааштыҥ тамчылары, аттардыҥ тибирти, баатырлардыҥ куучыны, јӱректердиҥ сызы, албатыбыстыҥ бӱткӱл тӱӱкизи.\nӦрттӧр чыгар чочыдулу ӧйдӧ\nТергееде јеткер-тӱбектӱ айалгаларды болдыртпазы ла олордыҥ салтарын јоголторы, ӧрттӧр чыгар чочыдулу ӧйдӧ республиканыҥ јеринде ар-бӱткендик ӧрттӧр чыкпазын јеткилдеери аайынча камыстыҥ јуунын кандык айдыҥ 13-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӧткӱрген.\n«Светлячоктыҥ» ачылтазы болгон\nМайма јуртта Алгаир-2 микрорайондо балдардыҥ «Светлячок» деген садыныҥ ачылтазы кандык айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн.


Бензинниҥ баазыла не болор? - altaicholmon\nБензинниҥ баазыла не болор?\n«Коммерсантъ» газеттиҥ бичигениле, бензинниҥ оптовый баазы кӱчӱрген айдыҥ тал- ортозы киреде Россияда качан да болбогон кемине јеткен.\nАИ-92 бензинниҥ баазы кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинеҥ ала 13-чи кӱнине јетире 2,3 процентке бийиктеген (бир тонна мындый бензинниҥ баазы 42 850 салковой), АИ-95 бензинниҥ баазы 1,7 процентке бийиктеген (бир тонна мындый бензинниҥ баазы 44 990 салковой болгон).\nСанкт-Петербургтагы телекейлик товарно-сырьевой биржаныҥ јетиргениле, оныҥ шылтагы «Газпромнефтьтиҥ» Москвадагы нефтьти иштеп кубултатан заводында јаан учурлу бир установка ӧткӧн неделеде иштебей тура бергениле колбулу. Оноҥ улам компания тузаланаачыларга бензинди аткарарын астадып ийген.\nМонополияла тартыжатан федерал агентствоныҥ белгелеп-шиҥдегениле, суйук одыруныҥ баазы Россияда јуук 10 јылдыҥ туркунына инфляцияныҥ кеминеҥ бийиктебес. Бензинниҥ баазы мынаҥ озо бийиктегени акцизтердиҥ ӧскӧниле колбулу.


Алтай тил С. Сартакованыҥ чӱмдемелдеринде - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nАлтай тил С. Сартакованыҥ чӱмдемелдеринде\nМ.В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчилери республика Алтайда јуртаган калыкты Алтай тилдиҥ кӱниле уткып тура, олорго алтай тилин «ат баалу» чеберлеп, бала-барказына тилдиҥ элгирин, эптӱзин јетирип, оноҥ ары ӧскӱрип, быжулап, чыныктап апарзын деп, кӱӱнзеп туру.\nБӱгӱнги глобализацияныҥ ӧйинде Американыҥ орооны јер телекейди бойыныҥ аайыла ээленет: экономикада, политикада, тилдиҥ де сурактарында бойыныҥ тӧс ууламјызын адылу јолло апарат. Је глобализацияга удура Россия ла Кыдаттыҥ ороондоры тур чыгып, бирлик ууламјылу иш баштап, једимдӱ ӧткӱрет: канча тӱмен калыктардыҥ культуразын, тилин, кӧгӱс-байлыгын коруп алары јанынаҥ. Россия Федерацияда јаткан албатылардыҥ тӧрӧл тилин јӧмӧӧр программалар чыгып, тилдиҥ ӧзӱмине јарамыкту иштер эдилет: бичиктер, ӱредӱ бичиктер кепке базылат.\nАлтай республикада аймактардыҥ, каланыҥ балдар jӱрер садиктерине, школдорына jӱрген балдар алтай тилин ундып турганы керегинде курч сурак турат. Республикада ӱредӱ аайынча иштегилеп турган кӧп учреждениелер алтай тилдиҥ ӧзӱмине jарамыкту кӧп программаларла тузаланат.\nАлдынаҥ бери кӧп бичиичилер, ӱлгерчилер алтай тилине чӱмдемелдерин учурлап, кычыраачыга тилдиҥ тереҥ учурын jетирерге амадаган (Л.В. Кокышев «Алтай тилиме», Ш.П. Шатинов «Карган поэттиҥ санаазы (алтай тил керегинде)», Б.У. Укачин «Орус тил» ле о.ӧ). Олорло коштой ӱлгерчи С.М. Сартакова алтай тилин корулап, оныҥ адаанын алып, 1981 јылда чыккан «Кӱнкаајы» деп ӱлгерлик јуунтыда «Тӧрӧл тилим» ле «Алтай тилим…» деп ӱлгерлер бичийт. Бу ӱлгерлерде алтай кижиниҥ телекейи, ада -ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчизи, келер ӱйеге артызатан байлыгы – тили керегинде айдылат. Тӧрӧл тилин чӱмдеечи ак мал азыраган алтай улустыҥ јебреннеҥ келген, эҥ ле бийик баалаган кемјӱӱзиле тӱҥейлейт: «алтынга толыбас ат-баалу», «быжу ийделӱ», кижиниҥ суузаганын кандырар «амтанду суу». Онойдо ок, ӱлгерчи олицетворение –деп эп-арга тузаланып, качан бирде тилиҥди jеектеп, јылыйтсаҥ, бойыҥ да кунурап јоголорыҥ деп айдат: «оны ажыра алтазаҥ», «ӧзӧк-тыныҥ кодорып салзаҥ», тил «ӧйлӧ кожо кургап кадар», ол тушта кижи «санаазы энделген jалчы бодолду», «сап – тайак jоктый». «Алтай тилим» - деген ӱлгерде чӱмдеечи тӧрӧл тилин романтикалык кӱӱн- тапла кӧргӱзип, оны кожоҥло, јылдысла тӱҥейлейт. Бу ӱлгер кӱӱдеҥ (музыканаҥ) турат, кӱӱ јок ӱлгер – ол жанр јанынаҥ ӱлгер болбос. Тӧрӧл тилиниҥ тӧзӧлгӧзин, байлыгын, аҥылузын чыккан ӧскӧн јериниҥ кайа- тажыла, кайыр учар сууларыла колбоп, аржан суучактаҥ сызылып» чыккан – деп оморкойт.\n1995 јылда чыккан «Эрjине» деген јуунтызында "Тилим" деп кыска куучын бар, ол текстте автор алтай тилдиҥ кеенин, ээлгирин метафорический олицетворение, тӱҥдештирӱ - деп эп–аргаларла кӧргӱзет: «Алтай тилимди jокту, куучынданарга эби jок деп айдышкылайт. А мынай айдардаҥ озо бойлоры кандый болгонын сананып кӧрӧт не? Айса болзо, бойлоры jокту?». Мында эки тӧс тема кӧрӱнет: кижиниҥ кылык јаҥы ла тили бой-бойынаҥ камаанду. Ол эмезе мындый тӱҥдештирӱлерле, кеп сӧслӧ тузаланат: "Алтай тилим – чечен тил. «Айткан сӧс – аткан ок» дегендий, бир ле сӧслӧ jыга салар аргазы бар, jылдысла теҥдей кӧдӱрип те чыгар. Чололоп то айт, мактап та айт, аткан октый jаспас. Ээлгир тил. Угуп отурзаҥ, тирӱ тын – ийде урулып тургандый. Кандый койу, кожоҥдый коо, сарындый ӧткӱн, эзиндий jеҥил». Чӱмдеечиниҥ санаазыла алтай тил - «эптӱ тил. Сӧстӧри ажындыра туку качаннаҥ ла белетелип калгандый. Бой-бойына тизилип, эптӱ-эптӱ улалып, браадар. Ээнедий ээлип турар, тыттый бек ле быжу. Мӧштий jымжак, угаштыра айтканы – корбологон артыштый». Бу куучынныҥ кееркедим кемин С. Сартакова метафорический эпитеттерле јарандырат, онойдо ок мында эки јаан тема кӧрӱлет: ол ар-бӱткен ле алтай тилдиҥ бӱдӱми бир ле сӱр-кеберге кийдирилгени. Алтайдыҥ мӧҥкӱ агаштарыла тилин тӱҥейлеп, оныҥ аҥылузын чокымдайт Куучынныҥ тӧзӧлгӧзинде балдар тӧрӧл тилин баалап, тооп jӱрзин деп автор кычырат. Чӱмдемелде геройдыҥ кунукчылду кӱӱн-табы кӧргӱзилген: «Тилин билбес кижи – ӧскӱс. Тилин јеектеген кижи – оноҥ коомой. Ол ӱӱринеҥ астыккан куш. Айдары јок јӧӧжӧзин јылыйткан јокту».\nОнойдо ок, С.М. Сартакованыҥ чӱмдемелдериниҥ тилиниҥ аҥылузын, байлыгын, јебреннеҥ бери келген эҥ ле баалу јӧӧжӧзин - тилин келип јаткан ӱйеге артызарга, диалект сӧстӧрди тузаланып, бичимелин јарандырат. Бу ла јуунтыда чӱмдеечи тӧрӧл тили учун кородоп, ачуурканып: «Ӧскӧ тил – ӧскӧ салым» - деп ӱлгер бичийт:\nӦскӧ тилле былар эптӱ куучындаар\nЧек суучак шолырты\nМеге берилзе чи андый јайалта,\nЈе тилим тӱҥей јектелбес эди.\nБойлорын оҥдошкон бу нак биле-\nЈе ачузын, ӧскӱс эмтир\nБу айылда тӧрӧл тил.\nУулду болды удабай олор-\nЈе јаҥыс ла бир кижиге\nЈоным мениҥ астаган…\nБу ӱлгерде антитеза деп эп-аргала чӱмдеечи тилдиҥ кунурап браатканын чокымдап, бир јанынаҥ материальный јӧӧжӧ кӧптӧгӧниле, албатыныҥ кӧгӱс байлыгы уйадап, кунурап браатканын кӧрӱп, ачурканып ачык айдынат.\n2000 јылда С. Сартакованыҥ «Санаалар» - деп ӱлгерлик јуунтызы чыккан, оныҥ кире сӧзин поэтесса бойы бичип, кычыраачыга «Таныжалы» - деп баштанган, оныҥ кийнинде бу чӱмдемел 8 класстыҥ 2014 jылда чыккан алтай литературазында чыккан. Куучын «Jакшы ба, таныш эмес Наjы?». Бу баштану сӧстӧ ӱлгерчи таныш эмес кижиге «наjы» деп баштанып, оксюморон –деп стилистический эп-аргала тузаланып, чӱмдемелге балдарды кайкадып, јилбиркедет. Оноҥ ары автор нениҥ учун мынайда баштанганын јартайт: «Мен сеге, jуук кижиге баштанып турган чылап, баштанадым. Нениҥ учун дезе, jуук кижиге jӱрегиҥди ачарга jеҥил. Бой-бойорды тӱрген оҥдожороор... «Сен мени бойыҥныҥ творчествоҥло таныштыр деп сураган. Jе чырмайып кӧрӧйин. Элдеҥ озо мениҥ адымды Энелик деген темала колбогылайт. Чын, каламды туткан баштапкы кӱннеҥ ала бӱгӱнге jетире, мен бу теманы кыйа ӧтпӧй jадым. Бойымныҥ энеме алып jӱрген быйаным, балдарыма баштанган кӱӱним, ончо энелердиҥ санаа – салымы…». Чӱмдеечи энезиниҥ бийик ле тереҥ философский учурын темдектеп, метафорический эпитеттерле тузаланып, оморкоп айдат: «Экчелип jаткан теҥисле, эбирилип jаткан орчылаҥла, эленчикте Улу jаркынла. Качан да ӧчпӧйтӧн от ло» тӱҥейлегени солун. Бу автордыҥ амадузы бойыныҥ јериниҥ тилин, кӧрӱм-шӱӱлтезин эленчикке артызып, чӱм-јаҥдарын јартап, келер ӧйдиҥ бала-барказы тилиле оморкоп, бӱткӱл телекейде аҥылузын аайлап, билип јӱрзин – деп.\nАйдарда, С. Сартакованыҥ чӱмдемелдеринде Чолушман ӧзӧк јериниҥ стихиязы: айландыра курчаган јылым кайаларла учар ла јердеҥ чыккан суулардыҥ стихиязы тил ажыра эненеҥ балага улалып барат.\nСурайа Сартакованыҥ кӧп ӱлгерлери энелик темага учурлалган. Критик Вадим Дементьевтиҥ айтканыла: «бу бир тисме кӧчӱрмелер бир ле ӱлгердиҥ адыла «От. Эне. Очок» деп адалат. Бу ӱч агару оҥдомол, кижиниҥ јер ӱстинде кору куйагы болот».\nОТ. ОЧОК. ЭНЕМ.\nМен билеримде ле бу ла бойы –\nМен јажаганчам ол ло бойы –\nАк-јарыкта мен кандый бай!\nОт! Очок! Энем!\nАмырап алар бир кабай –\nОт, очок, энем.\nКайра бурылар бир тартынча –\nТаштап јӱреерзем бир ачымчы –\nБу ӱч сӧс меге байлу –\nБу јӱрӱмде улудаҥ улу –\nӰлгерчиниҥ бойыныҥ айтканыла, јер телекейге туулганынаҥ ла ала оныҥ јанында ла айландыра турган, оны курчаган сӱр кеберлер - от, эне, очок. Бу ла сӧстӧр ӱлгердиҥ тӧзӧгӧзи, кажы ла 4 строканыҥ кийнинде такып айдылган сӧстӧр (рефрен) ӱлгерди курчап кумыган. Такып айдылган сӧстӧр ӱлгердиҥ ритмин, јебреннеҥ келген агару чӱм - јаҥыла, алкыжыла ла чертле тӱҥей. Кажы ла кижиге јуук ла јарт оҥдомолдорды - энезине кару кӱӱнин, ада-энезиниҥ айыл-јурттын, оныҥ јылузын ӱлгерчи мындый семантический тизӱле кӧргӱзет: «бай», «кабай», «амыр»... Бажалыгында «от» деген сӧстиҥ кийнинде точка тургузылган, тилдиҥ ээжизиле точка турбас учурлу. Бу стилистический прием ӱлгерчиниҥ јана баспас кӱӱнин, јӱрӱмде туура салбас ээжизин, јӱрӱмде кыйалта јогынаҥ бӱдӱретен керегин темдектейт. Онойдо ок, алтай албатыныҥ кӧрӱмиле јер-телекейдиҥ бӱткен аайыла (алтыгы, орто, ӱстиги Алтайла) колбузын, точка ол јер-телекейдиҥ бӱткӱл бӱдӱмин керелейт. Бу темдек јаан тыныш алынатан (интонационный) бӱдӱм. Экинчи јанынаҥ, ол јурук, «статика», кыймыгу јок. Ӱлгердиҥ экинчи столбигинде «От, Эне, Очок» кыйгылу темдекле кӧргӱзилген, чӱмдеечиниҥ ак-јарыктыҥ ӱстинде ӧкпӧӧрип, ырызын бадырбас, эмоциональный толо, элкем-телкем ӧйин керелейт, бу ла сӱр-кеберлерди оноҥ ары запятойлор ажыра колбоп, бу оҥдомолдор јӱрӱмде бир ле чийуге ээчий-деечий адалып, бир колбуда болгон ӧйин кӧргӱзет. Ӱчинчи столбикте ойто кажы ла сӱр-кебердиҥ учында точка тургузып, јӱрӱмде кижиниҥ санаазында таныш ла ӱргӱлјик јуруктарды эске алынып, јӧпсингенин керелейт. Тӧртинчи столбикте чӱмдеечи бу ла сӱр-кеберлерди кӧп точкаларла аҥылап, кычыраачыны куучынга, кажы ла кижиниҥ јаштаҥ келген эске алыныштарын, јӱрӱмниҥ јолында сананзын деп кычырат Айдарда, бу берилген ӱлгерде автор айдылган сӱр-кеберлерди тегин эмес, ӧнӧтӧйин, биле тура тӧрт пунктуационный бӱдӱм тузаланып, точкала баштайла, ӱлгердиҥ ортозында, учында тузаланып, ӱлгерди кучуп, алтай албатыныҥ кӧрӱм шӱӱлтезиле колбоп, кӱреелей композицияла бӧқтӧйт. Онойдо ок, бу ла оҥдомолдордыҥ ортозында колбу барын кӧргӱзерге, запятойлорло тузаланып, бир тизӱге тизип јат, кый темдек чӱмдеечиниҥ ич кӧгӱсте бадышпас оморкодузын, толо јӱрӱмин керелейт. Кӧп точкалар деп пунктуационный темдек кычыраачыга баштанып, кижиликтиҥ ӱзӱлбес јолын, энезинеҥ балазына кӧчӧр јӱрумниҥ темдеги, ӱйедеҥ ӱйеге улалып баратан јолы. Бу ла ӱлгерде «јылу» -деп оҥдомол катап - катап айдылып: энениҥ јылузына ар-бӱткенниҥ (оттыҥ, очоктыҥ) јылузы шиҥип, баланыҥ јӱрӱмине кору - куйак болгонын кӧргӱзет; онойдо ок, очокто белетелген аш-курсак ла энезиниҥ аскан казаны ла оныҥ алкыш быйаныла колболып, тыҥыйт.\nАйдарда, С. Сартакованыҥ ӱлгеринде кажы ла темдек, кажы ла сӧс тыҥ айдылып, бойыныҥ јеринде турат. Оныҥ јайаандык јолын, литературалык энчизин текши алтай эл-јонныҥ эрјинези –деп, айдарга јараар.Чӱмдеечи кӧгӱс байлыгыла, энезине, элине, от-очогына, балдарына тӧрӧл тилиле айткан алкыш быйаныла, поэзияда тузаланган јӱзӱн башка эп-аргаларыла, чӱмду сӧзиле алтай литератураны байыткан.