Тулаан айда Россия Федерацияныҥ Президентин тудар федерал талдаштар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 64,8% ондо турушкан. Президентке кандидат болгон ло талдаштарда јеҥӱ алган В. В. Путин учун бистиҥ тергееде ӱнбериште турушкандардыҥ 70,6% ӱнин берген. * * * Сыгын айда республиканыҥ 83 муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдарда иштеер улусты тудар талдаштар ӧткӧн. Тогус аймакта аймактардыҥ\nСалым берген курсагыс\nАлтай аш-курсакла колбулу бир канча кожулта сӧс Бис ышту курут јип, талкан булгап, чеген ичип ӧскӧн ӱйе – јуудаҥ, чактаҥ тирӱ арткандардыҥ балдары. Оҥду курсак-тамак, кийим-тудум једишпегениниҥ ӱлӱзи биске де једишкен. Кааза-чобра јапкан содон чадырда чайлаарга, тӱн кирзе – ышка кӧстӧрди јидиртип конорго келишкен. Кере тӱжине аштаганча ойноп јӱреле јанганда, керемде курут, кайнаткан сӱттиҥ каймагы\nКакайдыҥ jылтоолошко киргени\nТӧӧ лӧ Какай Агын сууны кечирген ат-эрјине отогон, кају кырга чыгарган каратай отогон Алтайда јылтоолошко кирерге амыйтандар маргыжа берген. —Мениҥ јайаган тындуларымнаҥ бу јаан маргааннаҥ туура артар учуры јок — деп, Тамыныҥ бийи Эрлик-Аба айткан. Ол Тӧӧни ле Какайды маргаанга туруштырарга экелген. Оҥдонбос, боду, ноојо Тӧӧ шыраҥкай ла сӱмелӱ Чычканга маргаанды алдыртып, маргаанныҥ тегелигинеҥ туура\nШаҥ согорына jетире ас ӧй арткан\nРеспубликабыстыҥ тӧс калазында Јаҥы јылдыҥ тыныжы сезилип башталган деп айдарга јараар. Караҥуйда оромдорло барып јатсаҥ, кайда ла гирляндалар, јӱзӱн ӧҥдӱ оттор кӱйет. Тӧс тепсеҥде чиби јазалган, кардаҥ ла тоштоҥ калачак, јыҥылайтан јазалдар белетелет. Анда ӧдӱп јаткан Ийт јылдыҥ ла јаҥы киретен Какай јылдыҥ сӱрлери болор. Анайда ок бийиги ӱч метрге једе берер Соок Таадак ла\nАлтай кижиге алтай тили не керек?\nБӱгӱн республикабыстыҥ јаҥыс та колый-телий јонду эмес, је су-алтай јурттарында јаткан, алтай билелерде чыдаган да болзо, је тӧрӧл тилин билбес балдар кӧптӧйт, јииттерис алтайлап кычырып ла бичип билерин керексибей барган. Эмдиги ӧйдӧ алтай кижиге алтай тилин билери не керектӱ, тӧрӧл тилибистиҥ келер салымы кандый болгодый – Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, Евразияныҥ алтай билеге кирген калыктарыныҥ\nАргадаачылардыҥ кӱни темдектелген\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Аргадаачыныҥ кӱнине учурлай П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда турушкан. Республиканыҥ башкараачызыныҥ эзеткениле, ороонныҥ президенти Владимир Путин јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ ла профильный структуралардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — нацияны чеберлеп алары деп канча катап темдектейт. Бу иш-керекте граждандар јеткерге алдыртпазын ла су-кадык болорын јеткилдеери јаантайын тӧс\nКоррупцияга удура кожо\nГорно-Алтайскта «Коррупцияга удура кожо» деген конкурс ӧткӧн. Бу кӱндерде оныҥ јеҥӱчилдерине кайралдар табыштырылган. Бу конкурсты ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозы Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ берген јакылтазыла 2017 јылдаҥ бери ӧткӱрет. Ол Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧдӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчилдерин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Дмитрий Климов уткып, олорго јаан учурлу керекте\nБюджетке кубулталар эдилген\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий эмес ХХХХ сессиязы јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ, республиканыҥ муниципал јаҥдарыныҥ ла депутаттар Советтериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуун башталар алдында\nСу-алтай кылык-jаҥду газетчи болгон…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында узак јылдарга иштегендердиҥ тоозында кыпчак сӧӧктӱ фотокорреспондент Ботпок Кушкулин болгон. Ол 1935 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында чыккан. Оорудаҥ улам, 2002 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде јада калган. Ботпок Сӱнеровичтиҥ адазы Сӱнер Кыпчакович Кушкулин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы болгон. Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ јууныҥ бажында ла фронтко 40\nӰзеери болгоны тӧс болуп калат\nБӱгӱнги кӱнде ороондо балдарга ӱзеери ӱредӱ јанынаҥ јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Кала јерде балдардыҥ јайаандыгы, спорты алдында да јылдарда бийик кеминде болгон болзо, тургуза ӧйдӧ ӱзеери ӱредӱниҥ бӱдӱмдери оноҥ кӧп болуп калган. Кандый кружокко, секцияга јӱрерин талдап та аларга кӱч болот. Ада-энелер эмди анчада ла балдарыныҥ ӱредӱзине јаан ајару эдип турган деп билдирет. Олор бойлоры эмезе


Ыраактаҥ ийген эзен - altaicholmon\nЫраактаҥ ийген эзен\nЭмиктиҥ бир учында – Таймыр таланыҥ Дудинка калазында јадып, анда иштеп јӱрген алтай улустыҥ јерлежӱзиниҥ бажында турган Карчага ЕЛЕКОВ. Колбу табып, Алтайынаҥ ыраактагы улусла куучындажар, олор неле «тынып» турганын угар амаду болгон.\nКарчага Иванович Елеков бойы Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртынаҥ. Ол эш-нӧкӧри Радмила Александровнала кожо эки балазын алганча, тӱндӱк Таймыр таланыҥ Дудинка калазы јаар 2014 јылда иштеерге барган. Олорды анда Карчага Ивановичтиҥ энези ле сыйны уткыган. Баштапкы ӧйлӧрдӧ иш бедиреш те болгон. Је јаан удабай, јиит кижиге гимназияда ӱредӱчиниҥ ижи келиже берген. Бойы Москвадагы Щепкинниҥ адыла адалган бийик ӱредӱ алар театрал училищеде ӱренген. Алтайына јанала, каладагы драмтеатрда, оноҥ Шабалин аймакта клубта иштеген. Айыл-јурт тӧзӧгӧн кийнинде, катап ла калага кӧчкӧн. Бу ла тушта јаш балдарлу билеге ас-мас ишјал неге де јетпези иле билдирген. Анайып ла ыраак талага јол ачылган эмтир.\n—Быјыл кӱчӱрген айдыҥ баштапкы кӱндериниҥ бирӱзинде Дудинка калада јадып, анда иштеп турган алтай улустыҥ туштажузы Слердиҥ баштаҥкайла ӧткӧн деп уктыс.\n—Эйе, Алтайдаҥ барган 50-ге јуук кижи јерлежӱ ӧйинде бой-бойыла таныжып, кӧп сурактар шӱӱшкен. Јаҥы ла иштеерге једип барган улус кезикте «кийик» кылык-јаҥы тудуп, туштажуларга келерге меҥдебей де турат – деп, Карчага Иванович куучындады. –Је бис араайынаҥ олорды тӱҥей ле табадыс. Алтайдаҥ келип јатса, кижи јӱк ле кийимин тудунып келери јарт. А мында не-неме баалу, баштап тарый казан-айакты, тӧжӧк-јастыкты да удурумга алар јер јок. Айдарда, баштапкылардыҥ јолын ӧткӧн бойыс мыныҥ ончозын јакшы билерис. Оныҥ учун јадын-јӱрӱмде туштап турган тутактарды ӧдӧргӧ, тудунар-кабынар не-немелер де керек болгондо, јаҥы келгендерге болужарга албаданадыс. Бу шылтактардаҥ улам бойыстыҥ ортобыстаҥ каруулу качыныҥ ижине Алтынай Карманованы кӧстӧп, улустыҥ тоозын алар ишчиге туттыс. Ол анайда ок СМИ-лерле колбу тудуп, Интернетке бистиҥ солундарыс керегинде бичимелдер салат.\n—Карчага Иванович, балдарла бойы алтай болгонын ундыбазына ууламјылалган иш ӧткӱрилет деп уккам. Ол керегинде куучындап ийзеер?\n—Јербойындагы јаандардаҥ кып сураганыс — бойыс туштажып, кӧрӱлерге белетенип турарга. Јӧпти алганыс, сакып ла турус. Ол кып колго кирзе, оны алтай айылга келиштире музей эдип јазаарыс. Бойыстыҥ алтай болгонысты ӧскӧ калыктардыҥ ортозында јылыйтпаска албаданып, балдарысты да алтай кӧгӱстӱ болзын деп таскадар кӱӱнис бар. Быјыл балдарыска солун болзын деп, Јаҥы јылды алтай Соок Таадакту уткыырга белетенедис. Балдарыс тӧрӧл јеринеҥ ыраакта јӱреле, алтай тилин ундып салбазын деп чочып, ӧнӧтийин алтай Соок Таадакты «алдыртар» деп шӱӱшкенис. Ого ӱзеери, бу ла тилле колбулу суракты тереҥжидип, јерлештерле кажы ла амыраар кӱнде јуулыжып турары, балдарга тӧрӧл тилдиҥ ле алтай чӱм-јаҥдардыҥ урокторын ӧткӱрер амаду тургустыс. Бу ишти мениҥ эш-нӧкӧрим Радмила Александровна ла Ольга Владимировна Иркитова башкарар. Ӱредӱге керектӱ материалдарла, программаларла олорго педколледжте ӱреткен ӱредӱчизи Марина Юрьевна Анышева болушты. Алтай тилди школдордо ӱредип турган таныш ӱредӱчи нӧкӧрлӧри база јӧп-сӱмелериле ӱлежип јат.\n—Келер ӧйдиҥ амадуларыла ӱлежип ийзегер?\n—Јуук ӧйлӧрдиҥ база бир амадузы дезе, јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде «Албатылардыҥ најылыгы» деп адалган фестивальда туружып, база ла алтай укту-тӧстӱ болгонысты јербойында јаткандарга кӧргӱзерис. Мен кайда ла јӱргемде, алтай кеп-кийимимди кожо алып јӱрер кижи, оныҥ учун ол јанынаҥ сурак турбай јат. Мындый кӧрӱлерде албатыныҥ тамзыктанган аш-курсагы база јаан ајаруда болот. Бистиҥ алтай келиндер ле энем курсакты тӱрген-тӱкей јазап, баштапкы јерлерди ала согорго тыҥ улус. Керек дезе алтай укту койдыҥ эди деп аҥылап, тӧш, уча, јарын деп, башка-башка кайнадала, алтай аш-курсактыҥ тоозына бу тепшини кийдирип јадыс. Бу сӱрекей солун кӧрӱнет. А койдыҥ эдин бис тӧрӧл јеристеҥ чын ла тартып экелип аладыс. Јарым кышка једип ле јат (каткырат). Оноҥ башка курут, аарчы, талкан, сарју, сӱттеҥ аскан алтай аракыны база Алтайыстаҥ апарып јадыс. Анайып, ортобыстаҥ беш кире кижиге мында алтай албатыныҥ культуразын кӧргӱзип, кӧрӱлерде туружар молју берилди.\n—Мындый кӧрӱлерде туружары качан башталды?\n—Алтайлардыҥ адын коруп, кӧрӱде туружар кычыруны бис баштапкы катап 2015 јылда алганыс. Мен тургуза ла топшуур согуп ӱренеле, эмештеҥ кайлап баштагам. Кӧрӱде Эмил Теркишевтиҥ «Алтайым» деп кожоҥын кожоҥдогом.\nОл кӱн анда јуулган алтай улустыҥ кӧп сабазы энеме кураа улус болгон. Эҥирде бистиҥ айылга барала, куучын-кумый бажында јылдыҥ сайын кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде алтайлардыҥ јерлежӱзин ӧткӱрер јӧпкӧ келгенис. Менде баштапкыдаҥ ла алала андый амаду болгон — Дудинкага иштеп барган улусты бириктирер деп. Калганчы эки јылдыҥ туркунына бистиҥ тообыс кӧптӧй берди, јаан улустыҥ тоозы јирме беш кижиге јетти. Балдарысла кожо беженнеҥ ажып јат.\n—Јадар јерлер, балдардыҥ сады јанынаҥ айалга кандый?\n—Ишке кирзеҥ ле, турала јеткилдеп турганы јакшы деп айдар керек. Анчада ла билелӱ болзоҥ, бу сурактыҥ учур-бескези иле ине.\nӰчинчи балабыс мында чыккан ла кӧп балдарлу билелердиҥ тоозына кирдис. Балдардыҥ сады база тӱрген келиже берет. Бу сурактар мында тӱрген кӧрӱлип турганын јакшы деп темдектеер эдим.\n—Куучын-эрмек учун јаан быйан.


Июль 2020 - Страница 6 из 13 - altaicholmon\nЈӱрӱмниҥ jурамалдары ба айса чактыҥ белгези бе?\n«Тилин jеериген ӱйе келди, чактыҥ белгези бе бу?» – деп, ӱӱрем телефон согордо, бу суракка каруу берип болбой, кыйналдым. Канча jыл jети номерлӱ автобуска отурып, балдардыҥ куучынын угуп, токтодуга jедип келедим. Бу Байат кобыда баштапкыда кӧп сабада jурттардаҥ кӧчӱп келген алтай улустыҥ балдары болгон. Шулурган тӱрген куучынду кара кӧстӱ алтай балдарды карузып, олордыҥ бор-ботко солундарына\nЧума ойгу, каруулу ишчилер база уйуктабайт…\nCOVID-19 деп оору-јоболло бистиҥ тергееде эмдиге тартышканча, је чума деп оору барын база ундыбас керек. 2020 јылда ар-бӱткенде «чокту» бубонный чума оору јанынаҥ эпизоодический айалга азыйдазындый ла чочыдулу бойы артат. Тургуза ӧйдӧ Арасей ичиндеги Туулу Алтайдыҥ бийик кырларда јӱрген тарбагандарында чума ооруныҥ вирустары эмдиге «тирӱ», ол эмдиге јетире су-кадыкка эҥ ле каршулу деп билимчилер чотойт.\nКайчыныҥ куулгазын телекейи\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда ады јарлу кайчы Шалбаа Марковтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы темдектелет. Ары јанынаҥ јайаандык јайалталу кайчы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында 1890 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25-чи кӱнинде чыккан. Адазы Маркоп богускандар ук-уйазынаҥ, Абай јуртта јаткан. «Орто кеминде јатканыс, бис беш јӱс эчкилӱ, он беш уйлу, беш атту болгоныс. Јаан биледе бис јети бала,\nКӱнӱҥ сайын рейдтер ӧдӧт\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы тергеениҥ предприятиелери коронавирус југуш оорула тартыжарыныҥ ээжилерин бузуп турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет. Аҥылу ајару садуныҥ, эл-јонды ашкарарыныҥ предприятиелерине эдилет. Кӧп квартиралу тураларда дезинфекция ӧткӱрилип турган ба, туристический объекттерде санитарный некелтелер бузулбайт па деген сурактарга Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери база јаан ајару эдет. Јаан изӱ айдыҥ 18-19 кӱндеринде Горно-Алтайскта, Майма ла\nМинтимер Шаймиевтиҥ евразиялык ийде-кÿчи\nАлтай Республиканыҥ ла Татарстанныҥ башкарулары ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле jонjÿрÿмдик-культуралык öмö-jöмö иштеери керегинде кол салылган jöптöжÿ, чындап та, тӱӱкилик учурлу. Орооныстыҥ Тöс jасагына кубулталар аайынча текшироссиялык ÿнбериштиҥ уч-турултазыла, Татарстан бойыныҥ Россия-Евразияныҥ бийик кеминдеги тöзӧлгöзи – флагманы болгоныныҥ темдегин кöргÿскен. Алтай Республикага татар карындаштардаҥ биригип билеринеҥ кöпкö ÿренгедий! Госдуманыҥ депутады Иван Белековтыҥ jарлалып jаткан санаа-шÿÿлтелери тургуза\n«Спорт — јӱрӱмниҥ ээжизи» деген тергеелик ӱлекер кеминде Алтай Республикада 2019-2020 јылдарда хоккейле тазыктырып турган тӧзӧлмӧлӧргӧ керектӱ јепсел-јазалдар алылган болгон. 2020 јылда «Хоккейдиҥ јазалдарын садып алары» деген керек-јаракка 25252525 салковой акча чыгарары пландалган. Бу иш-керек кеминде Чой, Йогач, Кызыл-Ӧзӧк, Шабалин, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы, Экинур јурттарга хоккейдиҥ бортторыныҥ он комплекти алылары пландалган. Тургуза ӧйдӧ\nАлтай Республикада 2020 јылда бӱдӱп турган национальный ӱлекерлердиҥ тоозында «Демография», «Ӱредӱлик» ле бир канча республикан кеминде ӱлекерлер эрчимдӱ бӱдӱп туру. «Демография» национальный ӱлекерге 621, 5 млн салковой чыгарылган. «Эпшилерди иштедерине јӧмӧлтӧ – ӱч јашка јетире балдарды дошкольный ӱредӱле јеткилдеери» деп тергеелик ӱлекерге 2020 јылда текши тооло 207,6 млн салковой чыгарылат. Ӱч јашка јетире балдарыла отурган\nБашчыныҥ Кӧксуу-Оозы аймакла јол-јорыгы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӧткӧн неделеде Кӧксуу-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкта болгон. Тергеениҥ јааны Кӧксуу-Оозы јурттагы школды ла балдардыҥ садигин тудар иштердиҥ ӧдӱжин кӧргӧн. Аймактыҥ тӧс јуртында тудулып јаткан школ «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекер аайынча тудулат ла ондо 275 бала ӱренер аргалу болор. Тургуза ӧйдӧ школды тудар иштер темдектелген ӧйинеҥ соҥдоп туру. Онызы школдыҥ ӱлекерин\nТӧс ајару – јеткерлерди болдыртпазына\nЧочыдулу кату айалгаларды болдыртпас ла оныҥ салтарын јоголтор бирлик государстволык системаныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ижиниҥ турулталарына ла экинчи јарымјылдыкта бӱдӱретен иштерге учурлалган јуун Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ турушканыла јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӧн. Јуун Кӧксуу-Оозы аймакта ӧткӧн, оныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ор-дынчызы Виталий Махалов, аймак ла кала кеминде\nЈаҥы учуштар башталды\nГорно-Алтайск ла Санкт-Петербург ортодогы авиаколбу јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинеҥ ала ачылганы керегинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы јетирет. Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ јетирӱзиле, учуштар неделеде эки катап болор – среда ла воскресень кӱндерде. Учуштыҥ ӧйи 4 саат 55 минут. Рейстерди Nordwind компания тӧзӧп ӧткӱрет. Пассажирлерди Boeing-737 самолет тартар. Бу маршрут Нева сууда турган каланыҥ аэропортынаҥ учатан кейдеги


Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл - altaicholmon\nОлег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели: «Мени Алтай Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрер јамыга тудардаҥ озо до мен Туулу Алтайда кӧп болгом, мен бу кайкамчылу, сӱреен јараш тергеени узак јылдарга сӱӱйдим. Ӧткӧн јылда меге Алтайды ла оныҥ эл-јонын јууктада билип аларга, јербойыныҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин ле болуп турган керектерди ичјанынаҥ кӧрӧргӧ келишти.\nБу јер мениҥ јӱрегиме сӱреен кару ла оныҥ салымы учун мен каруулу. Мен бир јыл кайра айтканымла ок, Алтай Республиканыҥ келер ӧйи учун иштеерге турум. Јыл туркунына эдилген иш ас эмес. Је алдыста иш оноҥ до кӧп. Бистиҥ ончобыста бир тӧс керек – республиканыҥ ӧзӱмин эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына экелетен чек ӧскӧ јолго ууламјылаары. Мында биске ороонныҥ башкарузы ла федерал тӧс јер болужар.\nМениҥ ижимниҥ тӧс ууламјылары – ак-чек ле ачык, чындык ла каруулу болоры, профессионализм. Мен тергееде ичкери турумкай ӧзӱм учун калыктар ортодо эптӱ-јӧптӱ айалга болорына ајару эдедим».\nВладимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели: «Олег Леонидовичле бис ол тергеениҥ башкараачызы болуп иштеген баштапкы ла кӱннеҥ ала јуук колбуда иштеп келдис. Меге де, депутаттарга да оныҥ эрмек-куучынга ачык, белен болгоны, аймактарды ӧскӱрериниҥ курч сурактарына каруулузы јарайт. Республикада ижин ол јербойында јадын-јӱрӱмле таныжулардаҥ баштаган эди. Онызы чын алтам болгон, нениҥ учун дезе, республикада кажы ла аймакта бойыныҥ аҥылузы бар.\nОндый јаан иштӱ кижиге тӱргендеш јарабас. Республиканыҥ эл-јоны Олег Леонидович кандый бир јӧпкӧ келердеҥ озо, јакшызын, јаманын сананып-шӱӱп билерин кӧргӧндӧр. Депутаттарыныҥ тогузон проценти јаҥы парламентле баштап тарыйын ого текши куучын табары чӱмдӱ болгон. Је ол турумкайын кӧргӱскен ле бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ јаҥыныҥ эки органыныҥ ортодо колбулар тудулганы керегинде айдар арга бар».\nБорис Алушкин, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели: «Алтай Республиканыҥ башкарузы СМИ-ге кандый иштер бӱдӱрип ле келер ӧйдӧ нени пландап турганы керегинде јетирӱлер береринде ачык болорын тыҥыткан. Ол Алтай Республиканыҥ эл-јонына јӱрӱмге бӱдӱмјилӱ кӧрӱп, турган сурактардыҥ аайына канайда чыгарында бойлоры база туружарына тартат. Кайда јаҥныҥ болужы керек, ол јанынаҥ каруулу улуска јакылталар берип јат. Инвесторлорго онызы јакшы айалга: олор јаҥ кайда турумкай ла политический чочыдулар јок, оноор барып турулар».\nМихаил Маргачев, «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны: «Тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин аймактарда айалганы лапту шиҥдейт. Ол бастыра ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ болгон. Ол аймактардыҥ јаандарын аймактарды ла каланы ӧскӱрер суракта каруулу болорына, аймактарда иштеер јерлер тӧзӧӧр, чындык бюджеттер јарадар ла ишјалды бюджеттиҥ корулалган бӧлӱги эдер иштерди эрчимдӱ ӧткӱрерине молјойт».\nАлтай Республикада былтыргы јылдаҥ бери 11 национальный ӱлекер аайынча 47 тергеелик ӱлекер иштеп јат. 2019 јылдыҥ турулталарынаҥ кӧргӧндӧ, республиканыҥ экономиказыныҥ ӧзӱминде, јонјӱрӱмдик учурлу иштерди бӱдӱреринде билдирлӱ једимдер бар. Олег Хорохордин јогынаҥ бу иштердиҥ кӧп сабазы бӱтпес те эди. Олордыҥ кажызына ла токтоп, аайын кӧрӧли.\nЈонјӱрӱмдик объекттер ле ӱредӱниҥ ӧзӱми\nЈӱк ле былтыргы јылда тергееде «Демография» деген национальный ӱлекер аайынча 380 бала јӱретен беш садик ишке табыштырылган. Школго јӱргелек балдарга дезе база ӱзеери 1570 јерлӱ 14 объект тудулат.\n«Ӱредӱ» деген нацӱлекер аайынча Шабалин аймакта Камлак јуртта 80 бала ӱренетен јаҥы школ тудулган. Горно-Алтайскта Заимка микрорайондо ло Кӧксуу-Оозы јуртта 275 бала ӱренетен школдор тудулат. Бу школдор ишке 2020 јылда табыштырылар. Республиканыҥ тӧс калазында тудулып јаткан јаҥы школдыҥ эжиктери балдарга бу ла јуук кӱндерде ачылар.\nГорно-Алтайскта балдардыҥ «Кванториум-04» деген јаҥы технопаркы ачылган. Ол эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эдим-јазалдарыла јепселген. Ого 800-теҥ ажыра бала јӱрӱп, билим ле технический ууламјыларда таскаду алат.\nРеспубликаныҥ јурттарыныҥ 19 школында цифровой ло гуманитар ӱредӱниҥ «Точка роста» деген тӧс јерлери тӧзӧлгӧн. Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжте дезе баштапкы ла катап «Строительство» деген беш мастерской иштеп баштаган. База беш мастерской Горно-Алтайскта ӱредӱчилер белетеер колледжте, Кӧксуу-Оозы јуртта техникумда ла Майманыҥ јурт ээлем аайынча техникумында ачылган.\nШколдор ыжык ла јылу 35 јаҥы автобусла јеткилделген. Бир ле уунда мынча кире автобустар бистиҥ тергееге баштапкы ла катап келген деп темдектеер керек. Ол эҥ ле ыраакта турган јурттарды автобустарла јеткилдеер арга берген.Ӧткӧн јылда 89 школдо јазалду иштер ӧткӧн.\n«Экология» деп нацӱлекерле 2019 јылда Майма јуртта суула јеткилдеер системаны Катунский сууалгышка колбоорго оны јаҥыртар иш ӧткӧн. Майма аймакта Катунский сууалгыштаҥ ала Алгаир микрорайонго јетире 5 км сууӧткӱш ӧткӱрери башталган. Бу иш бӱткенде, Россияныҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзин бийик чыҥдыйлу артезиан суула јеткилдеер арга болор.\n2019 јылда Горно-Алтайскка потребительдерди сууӧткӱштерге технологиялык колбоорына каланыҥ оромдорыла узуны 3,766 км сууӧткӱш ӧткӱрерге акча-манат чыгарылган. Мынаҥ ары улус бийик чыҥдыйлу «јымжак» суу ичсин деп, каланы Катунский сууалгышка база колбоор план бар.\nИнвестициялык программала Маймада айыл-јурттыҥ кату таштанчыларын ылгаар заводты јарандырары ӧткӧн. Аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ администрациялары контейнерлер тургузар јерлерди јазаарына ла сӱрее-чӧптиҥ контейнерлерин тургузарына акча-манат алган. Бастыразы 780 площадка тӧзӧлгӧн, кӧбизи Горно-Алтайскта ла Майма аймакта.\nМайма, Чарыш, Чуй, Чаган-Узун сууларда суудаҥ корыыр дамбаларды текшилей јазаары, инженерный корулаш тудары ӧткӱрилген. Кан-Оозында Кӧдӱрген сууныҥ коолын арчыыр ла тереҥжидер иштер эдилген. Онойдо ок Чамалдагы ГЭС-ти јазаар иш ӧдӧт.\nТергееде агаштарды корыыр программа улалат. Ӧткӧн јылда тергееге ӧрт ӧчӱрер аҥылу 47 техника, ол тоодо коомой јерлерди ӧдӧр автомобильдер, гусеницалу ла кӧлӧсӧлӱ тракторлор, вахтаныҥ автобустары, агаш аразында каруул ӧткӱрер кичӱ комплекстер, ӧрт ӧчӱрер автоцистерналар алынган.\nОнойдо ок агаш отургызары ла орныктырары аайынча керектерге республикага агашээлемдик учурлу 16 техника ла јепселдер чыгарылган.\nӦзӱмниҥ таҥынаҥ программазы\nЭмди Алтай Республикада Россияныҥ Минэкономӧзӱминиҥ башкарганыла ӧзӱмниҥ таҥынаҥ программазы тургузылат, оныҥ турултазында мындый керектер болор: эл-јонныҥ акчала кижи бажына келижип турган орто кирелтези 8,2% кӧптӧӧр, акчала кирелтези тергеедеги прожиточный минимумнаҥ јабыс эл-јонныҥ тоозы астаар, ишјоктордыҥ тоозыныҥ кеми 1,4 катапка јабызаар, онойдо ок тӧс капиталга инвестициялар кӧптӧӧр.\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ калыктар ортодогы статузын бийиктеткениниҥ, калыктар ортодогы терминалды ӱлекерлеп тургусканыныҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ туризмдеги аргаларын толо тузаланарына ла РФ-тыҥ ӧскӧ субъекттериле транспортло колбуларын тыҥыдар арга болор.\nОнойдо ок автомобильдердиҥ кӧпјандай «Ташанта» деп ӧткӱжиниҥ пунктыныҥ ӧткӱрер аргазын кӧптӧдӧри, РФ-тыҥ государственный гран-кыйузы ажыра автомобильдердиҥ «Карагай» деп ӧткӱжиниҥ пунктын ачары пландалат.\nЭкономиканыҥ реальный бӧлӱгиниҥ ӧзӱмин алзабыс, мында бӧлӱк-отрасльдардыҥ кластерлерин (олордыҥ инфраструктуразын ӧскӱрерин јӧмӧӧри) тӧзӧӧрине ле тергееде олорды ӧскӱрерине керектӱ институттарды тӧзӧӧрин јӧмӧӧрине ајару керек.\nКультураныҥ бӧлӱгин јаҥыртары аайынча база јаан иштер ӧдӧт. Былтыр «Культура» деген нацӱлекер аайынча Оҥдой аймакта Кӱпчеген јуртта, Шабалин аймакта Каспада, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогойдо, Кан-Оозы аймакта Кайрукунда, Чамал аймакта Онос јуртта Культураныҥ туралары чыныкталган.\nКӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда эки модельный муниципал библиотекалар иштеп баштаган. Улаган, Кош-Агаш, Турачак, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарга беш јаҥы автоклуб алылган.\n2019 јылда анайда ок библиотекаларды, Культураныҥ тураларын чыныктап јазаарга, бичиктер тургузар стеллажтар аларга, кӱӱлик аппаратуралар ла артисттерге кеп-кийимдер аларына республикан бюджеттеҥ акча чыгарылган.\nКош-Агаш аймакта Јаҥы-Белтир јуртта Культураныҥ туразында тудум иштер 2020 јылда оноҥ ары улалат, ол ишке 2021 јылда табыштырылар.\nБалдардыҥ искусстволорыныҥ школдоры јаҥы кӱӱлик ойноткыларла, ӱредӱге керектӱ бичиктерле јепселет. Балдардыҥ Горно-Алтайсктагы кӱӱлик школы тергеелик конкурстыҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Тургуза ӧйдӧ ол јӧптӧжӱ тургузат. Јӧптӧжӱ аайынча бу школ кӱӱлик ойноткыларла јеткилделер.\n2019 јылда «Родники Алтая» фестиваль бийик кеминде ӧткӧн. Быјыл алтай калыктыҥ Эл Ойын байрамы ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ ого ло Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына белетеништӱ иштер кидим ӧдӧт.\nЈоксырашла, иш јок болгоныла тартыжу\nОлег Хорохординниҥ тергеениҥ удурумга башчызы болуп турардагы эҥ баштапкы угузузы јоксырашла, иш јогыла тартыжары, Алтай Республиканы «тургактаҥ» чыгарып, бастыра јанынаҥ ӧзӱмге ичкерледери керегинде болгон.\n2020 јылдаҥ ала республика јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмниҥ эл-јонныҥ кирелтелерин бийиктедер, федерал бюджеттиҥ јонјӱрӱмдик контрактка тӧзӧгӧлӧнгӧн государственный јонјӱрӱмдик болужыла јоксыраштыҥ кемин эки катапка астадар деген национальный амадуларга 2024 јылга јетире јединетен пилотный ӱлекерге кирген. Јонјӱрӱмдфик контрактты бӱдӱргени 2020 јылда јонјӱрӱмдик болушты 2 186 кижи алар арга берер.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик болуш алып турган улустыҥ текши тоозы 127,7 муҥ кижи эмезе республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозыныҥ 58,4%. Јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ алып турган улустыҥ тоозы ас та болзо, 2,3% астаганы эл-јонныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык айалгазын јарандырарында баштапкы алтамдарды керелейт.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы иштиҥ регистрациялу рыногында турумкай айалга болорын јӧмӧӧр амадула эл-јонды ишле јеткилдеер керектерди акча-манатла јӧмӧӧриниҥ кемин астатпаган. Башкаруныҥ чыгарган акчазы эл-јонды ишле јеткилдеер бӧлӱкте 34 муҥ кижиге государственный јеткилдеш эдер арга берген.\nОлег Хорохординниҥ республиканыҥ башчызыныҥ јамызына келгениле колбой тергееде јолдорды ла кӱрлерди чыныктап јазаары аайынча элбек кемдӱ иштер башталган. Бу иштер «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген национальный ӱлекер аайынча база ӧткӱрилет.\nБылтыр республиканыҥ аймактарында ла Горно-Алтайскта 60 километрге шыдар јолдор јазалган. Быјыл 155 километрдеҥ ажыра јол чыныкталар.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јербойындагы учурлу 53 километр јолды чыныктап јазаарга нацӱлекерлердеҥ башка Алтай Республиканыҥ јолдор аайынча фондынаҥ субсидиялар чыгарылган. Иштер Горно-Алтайскта, Майма, Чой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Шабалин, Турачак, Улаган ла Кош-Агаш аймактарда ӧткӧн. Олег Хорохординниҥ федерал бюджеттеҥ куучындажып алган акчазы ӱзеери база тергеелик учурлу 17 километр јолды, јемирилерге јеткен 14 кӱрди, Майма аймакта ла Горно-Алтайскта јербойыныҥ 8,7 километр јолын чыныктап јазаарына тузаланылган. Бу акчала анайда ок каланыҥ тӧс проспегиниҥ јолы база чыныкталган.\nЈолдорды чыныктап јазаары аайынча мындый кемдӱ иштер бистиҥ тергееде мынаҥ озо ӧтпӧгӧн. Јолдорды чыныктап јазаарыныҥ ӱстине олорды јакалай јарыткыштар тургузылат. Олор јолдордо јеткер болбозын јеткилдейт. 2019 јылда јолдорды јарыдар иштер Чой аймактыҥ Туньжа јуртында ӧткӧн. Бу иштер тургуза ӧйдӧ Эликманар, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы јурттарда башталган.\nЈолдорго чыгарылган акча канайып тузаланылып ла анда иштер канайда ӧдӱп турганын башчы бойыныҥ ајурзында тудат. Ол былтыр јаскыда кажы ла салковой акча тузалу болзын деп, оны ӧйлӱ-ӧйинде ле кемјӱлӱ тузаланар керек деп јакыган. Оныҥ шылтузында 2019 јылда јолдордо ӧткӧн ремонт иштер тутагы јогынаҥ ӧткӧн лӧ олор ӧйинеҥ озо тӱгенген.\nРеспубликада туризмди ӧскӱрерин элбедер амадула Урлу-Аспактаҥ ала Караколго јетире 5,3 километр јол тудулат. Алтын-Кӧл јаар јол федерал кеминде тузаланарына табыштырылат. Оны чыныктап јазайтан иштерге федерал бюджеттеҥ акча чыгарылар. Олег Хорохордин РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозыла Казахстан јаар јолды федерал кемине табыштырары јанынаҥ эрмек-куучын ӧткӱрет.\nГорно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ самолеттор учарын јеткилдеер сурактарла база јӧптӧжӱлер ӧдӧт. Олег Хорохордин јӧптӧжӱлер ӧткӱрген кийнинде ороонныҥ тӧс калазы јаар учатан база бир рейс ачылган. Мынызы билеттиҥ баазын јабызадар аргалар тӧзӧгӧн. Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар самолеттор учары јанынаҥ сурактар база шӱӱжилет. Быјыл кандык айда бу эки аймак јаар баштапкы самолеттор учуп баштаар. Новосибирск, Красноярск ла Екатеринбург јаар самолеттор база учуп јат. Кӱӱк айдаҥ ала дезе Омсктӧӧн рейстер ачылар.\nЈурт ээлем — ол Алтай Республикага ӧзӱмниҥ јаан учурлу бӧлӱги, эл-јонныҥ 70 процентинеҥ кӧбизи јурт јерде јуртайт.\n«Јуртта ээлемниҥ кичӱ бӱдӱмдерин ӧскӱрери» деп программа государствоныҥ јӧмӧлтӧлӱ тӧс иштериниҥ бирӱзи. 2019 јылда 21 ээлем грантла болуш алган, ол јуртээлемдик техника ла мал-аш садып аларына чыгымдалган. Болушты кооперативтер сӱттеҥ продукция эдип чыгарар цехтер тударына, сӱттеҥ ле эттеҥ, тӱктеҥ продукция эдер јепселдер аларына ла тургузарына аладылар. Бу ончозы тергееде јаҥыс ла продукция эдерин кӧптӧдип турган эмес, је онойдо ок јурттарда иштеер јерлер тӧзӧп јат.\n«Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп подпрограммала јурттарда јаткан јиит билелерге ле специалисттерге 3,5 муҥ квадратный метр кемдӱ туралар алылган ла тудулган, фельдшерско-акушерский пункттар ла газ берер сетьтер, сууӧткӱштер тудулган.\nЈурттардагы эл-јонныҥ јербойында баштаҥкайларын грантла јӧмӧӧри аайынча керектерле Кош-Агаш аймактыҥ Јазатыр, Кан-Оозы аймактыҥ Кан-Оозы ла Кайрукун, Улаган аймактыҥ Улаган, Шабалин аймактыҥ Шыргайты, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кӧксуу-Оозы јурттарында балдардыҥ площадкалары тудулган. Бу ок программала Чой аймактыҥ Ускуч јуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереези тургузылган.\nГаз ӧткӱрери ле энергетика\nТергееге газ ӧткӱрери улалат. Ӧткӧн јылда 2 452 айыл-јуртка газту сетьке колболор арга берген 52,5 км газӧткӱш ишке табыштырылган.\nКӱнниҥ электростанцияларын ла јаҥы электролиниялар тудуп, республиканы камааны јок ло бӱдӱмјилӱ энергияла јеткилдеер амадула 2019 јылда АР-дыҥ јеринде текши ийдези 80 МВт алты электростанция тудулган. Онойып, Алтай Республикада 2020 јылда кӱннеҥ иштеер генерацияныҥ ийдези 120 МВт болгон. Компания-инвестор тергееде удура ла толтырылар энергетика тӧзӧӧрин 2014 јылдаҥ ала баштап, эмди ижин тӱгезип койды.\nКӱнниҥ электростанцияларын толо ийдезиле иштедип, сетьке керектӱ электроийде берзин деп, 2019 јылда Кош-Агаштагы электростанцияда баштапкы толтыраачы (накопитель) тургузылган.\nСпорт — јӱрӱмниҥ ээжилери\nРеспублика федерал бюджеттеҥ јеткил акча-манат алган. Ол акчала школдордыҥ 11 спортзалы чыныкталып јазалган. Анайда ок физкультураныҥ ла спорттыҥ эдим-јазалдарыла школдордыҥ јанындагы 2 площадка јеткилделген.\nРеспубликада «Спорт — јӱрӱмниҥ ээжилери» деген тергеелик ӱлекер једимдӱ иштейт. Бу ӱлекер аайынча 2019 јылда ГТО-ныҥ Оҥдойдогы, Маймадагы, Кӧксуу-Оозындагы ла Кан-Оозындагы беш спортплощадказына керектӱ эдим-тудумдар алылган. Ишке кӧп јылдардыҥ туркунына тудулган «Атлант» деп Тоштыҥ ӧргӧӧзи табыштырылган. Анда мячту ла шайбалу хоккейле маргаандар ӧткӱрилет, фигурный јыҥылашла секцияныҥ ижи тӧзӧлгӧн, конекло јыҥылайтан прокат иштеп јат.\nКан-Оозы јуртта физкультураныҥ ла су-кадыктыҥ ачык бӱдӱмдӱ комплексин тӧзӧӧр амадула ого эмдиги ӧйдиҥ эдим-тудумдары, олимпий резервтердиҥ спортшколына јаҥы јазалдар алылган.\nБыјыл Шабалин ле Чамал јурттарда ГТО-ныҥ эки площадказы тудулар. Кан-Оозы, Чой, Иогач, Кызыл-Ӧзӧк, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы ла Шабалин јурттарда хоккейдиҥ он коробказы јазалар. Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо дезе футболдыҥ искусственный јалаҥы јайылып јазалар.\nАнайда ок Кан-Оозы јуртта јаҥы спортзал ла Горно-Алтайскта физкультураныҥ ла су-кадыктыҥ јаҥы комплекси тудулары темдектелет.\nСу-кадыкты корыыры ла медјеткилдеш\nТергееде ФАП-тар тудар иштер улалат. Кош-Агаш аймакта Тӧбӧлӧр, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду, Тихонькая, Мульта, Оҥдой аймакта Шашыкман јурттардыҥ фельдшерско-акушерский пункттарына таҥынаҥ башка туралар алылган. Майма јурттыҥ тӱрген болуш јетирер службазыныҥ диспетчерлери таҥынаҥ турала база јеткилделген.\nЧамал аймакта Аскат јурттыҥ ФАП-ына јаҥы модуль алылган. Кайсын ла Майма јурттардыҥ фельдшерско-акушерский пункты ла эмчилиги ишке табыштырылган. Кызыл-Ӧзӧк јуртта амбулатория јетире тудулат. Балдардыҥ республикан эмчилигин тудар иштер ойто орныктырылган. Сакылталу бу эмчилик ишке 2021 јылда табыштырылар.\n2020 јылда Оҥдой аймакта 9, Кан-Оозы аймакта 3 јаҥы ФАП тудулары темдектелет. Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Чамал аймактарда база бир ФАП-таҥ тудулар.\nИштиҥ чыҥдыйын јарандырар амадула 2019 јылда Интернетке 33 фельдшерско-акушерский пункт колболгон. 2020 јылда Интернетке база 44 ФАП колболор. Бу иш тергееде оноҥ до ары улалар.\nБылтыр эмчилик организацияларга 9 санитар кӧлӱк алылган. Тергееге анайда ок тӧс јердеҥ тӱрген болуш јетирер 42 кӧлӱк алылган.\nСу-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин кадрларла јеткилдеер ишке база јаан ајару эдилет. «Земский доктор» ло «Земский фельдшер» деген программалар тергееде база једимдӱ иштеп јат. Ӧткӧн јылда бу программалар аайынча бир миллион салковой акчаны 26 врач алган, 7 фельдшерге дезе 500 муҥ салковойдоҥ акча табыштырылган. Бу программалар бистиҥ республикада мынаҥ да ары иштеер.\n«Су-кадык» деген автопоездтиҥ ижи керегинде айтпаска база болбос. Бу иш тергееде Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Эмчилердиҥ бригадазы бастыра аймактарда болуп, 25 муҥнаҥ ажыра улустыҥ су-кадыгы шиҥдеп кӧргӧн. Кӧп улус врачтарда јылдар, ондор јылдар туркунына болбогоны керегинде айдышкандар.\nЈурт јаткандардыҥ су-кадыгын кардиолог, офтальмолог, оториноларинголог, уролог, терапевт, невролог, онколог, хирург, стоматолог, рентгенолог, акушер-гинеколог, врач-УЗИ, балдардыҥ неврологы ла балдардыҥ кардиологы кӧргӧндӧр. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ автопоездтиҥ врачтарына јербойыныҥ эмчилери кожулган.\nРеспубликаныҥ башчызы эл-јонды «Су-кадык» деген автопоезд тергеениҥ аймактарыла јылдыҥ сайын јорыктаар деп бӱдӱмјилеген. Јуук ӧйлӧрдӧ республикага мындый јол-јорыктарда тузаланатан аҥылу јаҥы кӧлӱктер келер. Ол тушта јурт јаткандарга јетирип турган медболуштыҥ чыҥдыйы билдирлӱ бийиктеер.\nТуралардыҥ јанын арутаары\nОлег Хорохордин улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарына ла туралардыҥ јанын арутап кичеерине јаан ајару эдет. «Јадар јер ле каланыҥ јерлери» деген нацӱлекер аайынча былтыр республиканыҥ тогус јурт јеезезинде јонјӱрӱмдик учурлу 11 јер, калада андый ок 3 јер ле 9 площадка аруталып јазалган. Бу иштер 2020 јылдыҥ учына јетире ӧдӧр. База јонјӱрӱмдик учурлу 17 јер ле 5 площадка аруталып јазалары темдектелет.\n2019 јылдыҥ јаҥар айында Туу-Кайада амыраштыҥ паркы иштеп баштаган. Кырдыҥ ӱстинде ле оныҥ јаан тӧҥинде беседкалар тудулган, баштапкы беседкага јетире таштаҥ јазалган тепкиштер салылган. Бу ӱлекердиҥ јӱк ле баштапкы бӧлӱги. Мында тудум иштер јаҥы ла башталып јат.\nЈурт јерлерде «Улустыҥ баштаҥкайлары» деген ӱлекер аайынча иштер база ӧдӧт. Кан-Оозы, Кош-Агаш, Турачак ла Майма аймактардыҥ алты јурт јеезезине алты объектти арутап ла чыныктап јазаарына акча-манат чыгарылган. Бу иштер балдардыҥ ойнойтон, физкультурага таскайтан площадкаларында, амыраар јерлерде, автобустардыҥ павильондорында ӧдӧр. Быјыл иштер оноҥ ары улалар. Бӱгӱнги кӱнде 9 объектке акча чыгарылып калган.\nБылтыр ончо аймактарда ӧткӧн шӱӱжӱлердиҥ турултазында тергеениҥ ӧзӱминиҥ «Ийделӱ Алтай» деп программазы јарадылганын тергеениҥ бастыра эл-јоны билер. Ого муниципал форумдарда эл-јонныҥ бойлорыныҥ айткан јаан учурлу шӱӱлтелери кийдирилген.\nБу программаныҥ турулталары стратегиялык пландардыҥ документтериле, национальный ӱлекерлерле, республикан ла јербойыныҥ бюджеттериле колболгон. Онойдо ок АР-дыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ ижиле коштой эл-јонныҥ баштаҥкайлары аайынча ӱлекерлерди бӱдӱрери бу программага база кирет.\nРеспубликада 2025 јылга јетире тергеениҥ ӧзӱминиҥ «албатылык» јети ууламјызы чокымдалган: јонјӱрӱмдик бӧлӱк, аргачылыкты ӧскӱрери, ол тоодо туризмди ле јурт ээлемди, транспортты ла инженерный ифнраструктураны ӧскӱрери, улус јадар јерди јарандырары ла экологияда јеткер јок болоры.\nТургуза ӧйдӧ «јолдыҥ картазыныҥ» бӱткениниҥ баштапкы турулталары кӧрӱлген: 2019 јылда бастыразы 50 керек бӱткен.\nКелер ӧйдиҥ технологиялары\nТергееде «Цифровой экономика» деп нацӱлекер аайынча јаан иш ӧдӧт, 2019 јылда интернетке јонјӱрӱмдик учурлу 70 объект колболгон — ол школдор, фельдшерско-акушерский пункттар, Кош-Агаш, Майма, Оҥдой, Кан-Оозы аймактарда ӧрт ӧчӱрер посттор. Оноҥ ары бу амадула туткан сетьтерди айылдарды ла предприятиелерди интернетке колбоорында тузаланары пландалат.\nАлтай Республика ороонныҥ ӱч ле јылга тергеениҥ ончо јонјӱрӱмдик объекттерин интернетке колбоп салатан 14 тергеезиниҥ тоозына кирет.\n2020 јылда интернетке Кош-Агаш, Майма, Оҥдой, Кан-Оозы, Шабалин, Чамал, Кӧксуу-Оозы, Чой ло Улаган аймактардыҥ, Горно-Алтайсктыҥ јонјӱрӱмдик учурлу 87 объегин колбооры темдектелет. 2021 јылдыҥ учына јетире ондый 269 объектти колбооры пландалат.\nТӧзӧлип јаткан инфраструктура, јетирӱлерди аткарар, ылгап јазаар ла кичеер элбек сеть тӧзӧгӧни тӧс јонјӱрӱмдик ӱлекерлерди автоматизировать эдер арга берер.\nТергеениҥ 250-неҥ ала 500-ке јетире кижилӱ 53 јуртында ӧмӧлик точкалар тургузары аайынча иштер учына чыгып јат. Оныла коштой колбуныҥ операторлоры колбуныҥ бар инфраструктуразын јаҥыртары ла јаҥызын тудары јанынаҥ иштер ӧткӱрет.\nТуризм — ол Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ база бир јаан ууламјызы. Мында келер ӧйдӧ иштеер јаҥы јерлер тӧзӧгӧдий, онойдо ок тергеебисти федерал ла телекейлик кеминде танылу эткедий арга бар. Олег Хорохординниҥ јакылтазыла туризмди ӧскӱрериниҥ бир чук аҥылу программазы тургузылат, ол туризмди ӧйиле бӧлӱктей ӧскӱрериле, оны чыҥдыйы јанынаҥ јаҥы кемине кӧдӱрериле иштеер арга берер.\nОнойып, 2019 јылдаҥ ала Алтай Республика «Караколдыҥ кӧлдӧри» деп туристско-рекреационный кластерди тӧзӧӧри» деген инвестициялык ӱлекериле «Культураны ла туризмди ӧскӱрери» деп госпрограмманы бӱдӱреринде туружат. Ӱлекерде республикада туристско-рекреационный кластер тӧзӧӧр инвестициялык ӱлекерлерге кирип турган объекттерди јеткилдеер инфраструктураны тудары темдектелет. Ол тоодо федерал программада Урлу-Аспак-Каракол јолды ӱч бӧлӱктей тудары пландалат.\nАлтай Республика бойыныҥ аргаларын кӧргӱзип, туризмниҥ калыктар ортодо кӧрӱлеринде туружат, ӧткӧн јылда 10 муҥнаҥ ажыра улус орус калыктыҥ јайаандыгыныҥ «Алтайдыҥ суучактары» деп фестивалинде турушкан, Горно-Алтайскта тергеениҥ тӱӱкизинде баштапкы катап «Эне Јер. Алтай» деп элбек гастрофестиваль ӧткӧн. Ол тергеениҥ туризмниҥ јылдыҥ сайынгы ӧдӧтӧн учурлу јыргалы болуп, тергеениҥ эл-јонын ла айылчыларын Туулу Алтайда јуртаган тоозы кӧп калыктарыныҥ аш-курсагыла таныштырар аргалу болор. Ӧткӧн јылда ондо 20 муҥнаҥ ажыра улус, ол тоодо коштойында тергеелердеҥ айылчылар болгон.\nОлег Хорохордин эл-јонныҥ јаҥжыккан площадкаларында да, соцсетьтерде де баштануларыла иштеерине јаан ајару эдет. Ӧткӧн јылда ол эл-јонло таҥынаҥ 11 туштажу ӧткӱрген, тергеениҥ тӱӱкизинде эҥ ле эрчимдӱ башкараачы болгон. Мында республикала ишмекчи јол-јорыктарда аймактардыҥ эл-јоныла туштажулары ајаруга алылбаган.\nОныла коштой, ол соцсетьтерде аккаунттар тӧзӧп, ондо бӱгӱнги ижи керегинде јетирӱ эдип, эл-јонныҥ берген сурактарына каруулар берет. Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ончо ведомстволорыныҥ башкараачыларын соцсетьтерде регистрация ӧдӱп, аккаунттарды эрчимдӱ ӧткӱрзин, олордо бойыныҥ ижи керегинде бичип, эл-јонныҥ сурактарына каруулар берзин деп молјогон баштапкы башчызы болуп јат. Бастыра министерстволордо, комитеттерде ле муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларында окылу группалар тӧзӧлгӧн. Тергеениҥ госјаҥыныҥ ончо бӱдӱреечи органдары «Инцидент-менеджмент» системаныҥ ижинде туружат. Ол ажыра министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы ӧткӧн јылда эл-јонныҥ соцобъекттерди тударынаҥ ла јолдорды јазаарынаҥ ала карды арчыырына ла сӱрее-чӧпти тартарына јетире сурактарына алты муҥнаҥ ажыра каруулар берген.


05.04.2021 - altaicholmon\nКӧп jакшы керектер эдерге амадаган…\nКандык айдыҥ 5-чи кӱнинде Аржан Валерьевич Иташевтиҥ божогонынаҥ бери 2 jыл болды.\nЈӱрек тӧзи отту болзо…\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада тоолу кӱндер кайра Вячеслав Ядагановло, ӱч јуунты-бичиктиҥ («Осколки», Осколки-2», «Семь лампочек») авторыла, јайаандык туштажу ӧтти.\nКанадым тыҥыза, мӱӱзим чыкса, меге Эне керек пе…\n«Алтайдыҥ Чолмонында» мениле кожо кӧп улус иштеген, олордыҥ кӧп сабазы бӱгӱн пенсияда, кезиги башка-башка организацияларда ла јамыларда иштейт.\n«Тӧрӧлимниҥ, албатымныҥ алдында молјум ла амадум….»\nБыјыл Алтай Республика тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгын темдектеер. Кӧчкӱн ӧйдӧги тӱӱкибисти јаан коскорбой, бу ла тӱгенген ХХ чакты кӧрзӧ, алтай албаты 1917 јылда Алтай Туулык дума, 1918 јылда Каракорум-Алтай окружной управа тӧзӧп, бойы башкарынып јадатанын тӧзӧгӧн.\nРоссия Федерацияныҥ 18 јаштаҥ ала 27 јашка јетире јиит улузын быјыл јаскыда черӱге алары керегинде јакару чыгып калган.\n«Эне болгоным — эҥ артык ла учурлу ижим»\nЈер-телекейде эҥ ле баалу дегени, ырыс дегени ол не? Бу суракка эл-јонныҥ кӧп сабазы, анчада ла эпши, эне улус «балдарым» деп каруу берер болбой. Чындап та, Алтай-Кудай кижини, тынар-тындуларды бала азырап, таскадып, ук-ӱйезин улалтсын деп јайаган. Ол — кижиниҥ јӱрӱминиҥ тӧс учуры…\n«Чараска» јаан сый\nБу ла ишмекчи јол-јорыгында АР-дыҥ башчызы Кан-Оозыныҥ мячла хоккей ойноор «Чарас» деген командазына база сый этти.\nБалдардыҥ јаҥы сады ачылды\nЭлбеп, јаранып јаткан Кан-Оозы јуртта кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде јаан сӱӱнчи болды. Мында балдардыҥ јаҥы садыныҥ туразы ачылды.


«Бу бӧлӱкке экинчи тыныш берер керек…» - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 23-чи кӱнинде ишмекчи-јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Оны республиканыҥ ӱредӱниҥ ле билимниҥ, тергеелик ӧзӱмниҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ министрлери, Турачак аймактыҥ башкараачылары ла журналисттер ӱйдешкен.\nБаштапкы токтоду Артыбаш јуртта Алтын-Кӧлдиҥ јарадында болгон. Ороонныҥ башкартузы тергеебистиҥ байлыгы болуп турган Алтын-Кӧлдиҥ Артыбаш ла Иогач јурттардагы јараттарын јарандырарына акча-манат чыгарар деген јӧп јаратканы керегинде СМИ-лерде кӧп айдылган ла бичилген эди. Јаҥыс ла ӧткӧн јылда бу иштерди баштаарына 100 миллион салковой акча келген. Ол керегинде јетирӱлер республикабыстыҥ экономикалык ӧзӱми керегинде јетирӱлерле кожо база кӧп лӧ чыккан эди. Је ол акчаны республикан башкару аайлап тузаланып болбогонынаҥ улам, ол федерал бюджетке кайра јандырылган эмтир. Быјыл бу иштерге федерал бюджеттеҥ 600 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылып јат. Оны тузаланып болбозос, ол акча ойто ло кайра јандырылар. Бу иштерди буудактап турган шылтак – белетелген ӱлекерле јербойыныҥ улузы јӧп эмес болгоны. Ӱлекер аайынча болзо, кӧлди јараттай бетон урулар ла ӧйинеҥ ӧткӱре бийик стене тура берер. Јурттыҥ улузыныҥ айтканыла, олорго андый стене керек јок. Олор Алтын-Кӧлди јараттай бӱткӱлинче эмес, кезиктей ле бетон салынзын деп айдыжат.\nОлег Хорохордин келер јуук ӧйдӧ бу сурак аайынча јуун ӧткӱрер керек деген. «Бу суракта бис бир шӱӱлтеге келер учурлу. Федерал бюджеттеҥ келетен акчаны бу да учуралда тузаланып болбозос, бисти анда не деп айдыжар…» — деп, ол айткан.\nЈол-јорыгыстыҥ экинчи токтодузы Иогач јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школында болгон. Анда АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин 10-чы класстыҥ ӱренчиги Максим Кучуковко тӧшкӧ тагар «Изӱ јӱрек» деп темдекти, республикан башкаруныҥ адынаҥ телефонды ла сый-акчаны кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган. Мындый темдек јеткер-тӱбекке алдырткан улуска јалтанбазынаҥ болушканы учун берилет. Максим Кучуков 2017 јылдыҥ јай ӧйинде эки нӧкӧриле кожо Бий сууны јараттай базып келеткен болгон. Ол сууда кижиниҥ кыйгызын угуп, бир де эреҥистелбей, байа кижиге болушка барган. Чӧҥӱп јаткан кижини аргадап тура, Максим бойы да арайдаҥ калган. Мындый керек эттим, кижи аргададым деп, ол кемге де айтпаган. Је учурал келижип, Максимниҥ мындый јалтанбас керегин туристтер кӧргӧн болтыр ла администрацияга айдыптыр. Анайып, учы-учында кайрал Максимди тапкан.\nЭэчий токтоду Иогачта участковый эмчиликте болгон. Эмчиликтиҥ эски туразы, јурттыҥ эл-јоныныҥ тоозы кӧп эмес болгонынаҥ улам, јабылар деген чочыду бар. Су-кадыкты корыырыныҥ министерствозы эмдиги некелтелерле, ээжилерле бу участковый эмчилик јабылар деп айдып турган болзо, јербойыныҥ улузы эмчилик керек дежет. Мында керектӱ специалисттер база једишпей турган эмтир.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин Кебезен јуртта балдардыҥ «Колобок» садигинде база болгон. Эскирген турада таскадаачылар болчомдорго јарамыкту айалгалар тӧзӧӧргӧ база тыҥ ла кичеенгени кӧрӱнип турды. Андый да болзо, анда капитальный ремонт ӧткӱрер эмезе јаҥы тура тудар деген сурак турат. Олег Хорохордин јаҥызын тударга албаданарыс деди.\nБу ла јурттыҥ кезик улузы Бий сууныҥ ары јанында јадат. Сууны кечире јойу базатан кӱр салынган. Байа бир тудум иштерге керектӱ цемент, кирпич ле ӧскӧ дӧ материалдарды јӱктенип туруп тажыырга келижет. Кӧлӱктӱ кечип болбозыҥ. Оныҥ да учун сууныҥ ары јанында јадып турган улус кӧлӱктерин бу јаратта тургускылайт. Јурттыҥ эл-јоны тергеениҥ удурумга башкараачызын ээчиткенче байа кӱрди кӧргӱскен ле бу айалганы оҥдолтор аргалар тапсын деп сураган.\nЭэчиде токтоду Ӱстиги-Бийск јуртта болгон. Олег Хорохординге баштаткан делегация анда Культураныҥ туразына ла школго барып јӱрген.\n1970 јылда тудулган клубта капитальный ремонт ӧткӱрер керек. Тудулганынаҥ ала јаҥыс ла косметический ремонттор ӧткӱрилген. Калганчы јылдарда јурттыҥ улузы бойлорыныҥ ла баштаҥкайыла акча јууп, јуртына керектӱ оок-тобыр иштерди ӧмӧ-јӧмӧ эдип турган эмтир. Олор јуртка клуб керектӱ болгонын темдектеген.\nШкол керегинде айдар болзо, ол 1960 јылда тудулган. 2008 јылда анда капитальный ремонт ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде спортзал тудар керек деген сурак турат. Проектно-сметный документация эм тургуза јок. Оны белетеерге 2 миллион салковой, спортзалды тударына кайда да 25 миллион салковой акча керек. 2019 јылга јербойыныҥ бюджедине олорго акча салылбаган.\nАймактыҥ тӧс јуртында кӧп объекттерде болорго келишкен. Ол тоодо мӧш агаштаҥ сувенирлер эдип турган «Хранители Алтая» цехте. Анда 9 кижи иштейт. Бу предприятиениҥ ай сайынгы ӧдӱштирӱзиниҥ кеми 600-750 муҥ салковой. 2013 јылда тӧзӧлгӧн бу цех 2015 јылда оптовый садуга чыккан эмтир.\nБаза бир токтодубыс Турачактагы јурт јеезезиниҥ пелетный котельныйында болгон. Ол 2018 јылда тудулган. Котельный таш кӧмӱрле эмес, а пелетный гранулдарла одырылып турган эмтир. Андый гранулдар пилорамаларда опилкалардаҥ јазалат. Бу котельный автоматизированный ла анда бир ле оператор иштейт.\nТурачакта ӧдӱп турган «Купальская ночь» фестиваль эмди јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок одоштой тергеелерге де јарлу боло берген. Ол Турачактыҥ јанында кӧӧлмӧктӧ ӧдӧт. 1970-чи јылдарда Рукавичка сууда плотина тудулып, кӧӧлмӧк јазалган болгон. Јылдар ӧдӱп, јаандаган суулар ол тудумды јемирген. Гидротехнический тудумдарда јеткер болдыртпазы аайынча камыс 2016 јылда бу объектти шиҥдеп кӧрӧлӧ, капитальный ремонт ӧткӱрер арга јок деген шӱӱлтеге келген. Јаҥы кӧӧлмӧк тударга аймактыҥ администрациязы керектӱ проектно-сметный документация белетеер учурлу. Оноҥ АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы федерал бюджеттеҥ бу объектке ӱзеери акча аларга баштану эдер, кандый бир программага кирерге кичеенер учурлу. Бу эп-арга келишпезе, кӧӧлмӧкти јаҥыс ла республикан эмезе јербойыныҥ бюджеттериниҥ акчазына тудар керек болор.\nБу кӱн Турачак аймактыҥ эмчилигинде, «Турачак агаш» автоном учреждениеде, президенттиҥ грантыныҥ акчазыла тудулып јаткан «Туулу Алтай – кижиликтиҥ кабайы» деп адалган площадкада болорго база келишкен.\nЈол-јорыгыстыҥ учкаары аймактыҥ тӧс јуртыныҥ клубында эл-јонло туштажу ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин тӧс ајаруны агаштаҥ неме иштеп аларыныҥ сурактарына эткен. Агаштаҥ неме иштеп алар промышленностьтыҥ јаҥжыгулары Чой ло Турачак аймактарда јакшы салынганын темдектеп, «агаш ээлемниҥ ӧзӱминиҥ эп-аргаларын бедиреерис, анайып бу бӧлӱк тергеебисте экинчи тыныжын алар» деген.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ федерал јасакберимдеги кубулталардаҥ ла јербойындагы бир кезек аҥылулардаҥ улам лесниктер производствозын токтодот. Мынаҥ озо бу бӧлӱкте иштеген улус иш јок артат.\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ айтканыла, агаштыҥ тереҥ переработказы аайынча иштеер предприятиелер тӧзӧйтӧн инвесторлорды јилбиркедери темдектелет.\n«Турачактыҥ лесхозына агашты кургадарына ла оныҥ переработказын ӧткӱретен јазалдар аларына кайда да 10 миллион салковой акча керек. Деловой деген агашты круглягыла апарбай, оныҥ переработказын бӱткӱлинче мында эдер керек. Ол тушта белен продукцияныҥ баазы да, круглягтыйына кӧрӧ, эки катапка бийик болор» — деп, ол айткан.\nАркаларда јасакка келишпес кезиштер болбозын деп, кату шиҥжӱ ӧткӱрилерин темдектеп, ар-бӱткенди чеберлеп алатаны тӧс ууламјыбыс болор деген. «Экология» нацӱлекер аайынча аркаларды чеберлеп алар, олорды орныктырар амадула керектӱ техника аларына акча-манат аларыс. Тӧс амаду – бу акчаны билгир тузаланары, ол адылу ла ӧйинде чыгымдалып турган ба деп шиҥжӱде тудары» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу туштажуда јӱстеҥ кӧп кижи турушкан деп айдар керек. Олордыҥ кӧдӱрген ӧҥзӱре сурактарыныҥ тоозында јолдордыҥ чыҥдыйыла, бийик тарифтерле, сотовый колбу јок болгоныла, садиктер ле клубтар тударыла колбулу сурактар кӧдӱрилген. Кажы ла суракка чокым каруулар јандырылган.


Сууныҥ јуугы јакшы... - altaicholmon\nСууныҥ јуугы јакшы…\nJурт јерлердеги јаан учурлу ла эл-јонго сӱрекей керектӱ иш олорды суула јеткилдеери болуп артканча. АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, Шабалин аймак бу иш јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында.\nТемдектезе, Чичке-Чаргы јуртта суупровод ӧткӱретен иштер былтырдаҥ бейин ӧткӧн, бу ла јуукта ол табыштырылар. Аймактыҥ тӧс јуртында Покатайка деген јаан ӧзӧк бар. Былтыр оныҥ јолы салынган, быјыл сууӧткӱш јетире тудулар.\nМында камык улус бойлорына туралар тудат, оныҥ учун инженерный ла ӧскӧ дӧ коммуникацияларды тудуп, тузаланарына табыштырары коммунальщиктердиҥ алдына тургузылган каруулу амаду болуп јат, Ол 2020 јылга јетирбей бӱдер учурлу.\nАР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ аҥылу программазыныҥ шылтузында бӱдӱрип јаткан бу иштердиҥ баазы тӧртӧн миллион салковой болор.


немецтеп Christiane Nüsslein-Volhard\nӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1942(0010-20-1942) (79 јаш)\nбиолог, биохимик, генетик, психолог, преподаватель университета, физиолог\nАльберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы[d] (1991)\nЛуиза Гросс-Хорвицтиҥ сыйы[d] (1992)\nРозенстилдиҥ сыйы[d] (1989)\nпремия имени Лейбница[d] (1986)\nГарвардтыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nРакты шиҥдеер американ ассоциациязыныҥ сыйы[d] (2014)\nЛондонныҥ каандык биригӱзиниҥ турчызы[d] (кичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱни 1990)\nХристиана Нюслайн-Фольхард (немецтеп Christiane Nüsslein-Volhard; 1942 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде,[Магдебург, Германияда чыккан) — немец биолог, лауреат Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ 1995 јылда лауреады,(Льюис, Эдвард ле Вишаус, Эрик ла кожо алган), генетический контроль эмбрионального развития деп билим ачылта учун. Институт биологии развития Общества Макса Планканыҥ профессоры ла директоры .\ntollдеп генди баштапкы катап ачкан кижи болуп ол сӱрекей јарлу боло берген, бу ачылта ӧскӧ ачылталарга экелген: toll-подобных рецепторов. Лейбництиҥ сыйыныҥ лауреады (1986), Альберт Ласкердиҥ сыйыныҥ лауреады, Эмчиликте фундаментал шиҥжӱ иштер учун (1991).\nГерманской академии естествоиспытателей «Леопольдина»ныҥ турчызы (1991), Национальной академии наук СШАныҥ турчызы (1990), Лондонский королевский обществаныҥ турчызы (1990), Французский академия науктыҥ турчызы (2009).\nКичинектеҥ ала ол јӱрӱминде биолог болорын билген. Школды ло тыҥ ла јакшы эмес темдектерле божоткон до болзо ӱредӱчилер оныҥ јайалталузын ајарган болгон. Оноҥ ол Тюбинген јаар биохимия ӱренерге барган. Ондо ол ДНК-ны шиҥдеп, философмяныҥ докторы деп степень алган. Молекулярный биолог болуп бий Европейской лаборатории молекулярной биологииде, Гейдельбергте, должность алып кожо иштеп баштаган. 1980 јылда олор бойыныҥ тӧс ижин «Nature» чыгаргандар. 1981 јылда Нюслайн-Фольхардта Тюбингенде лабораторияга кӧчкӧн, дрозофилала ижин уулалткан . 1985 јылда биология развития в составе Общества Макса Планка деп институтта башкараачы болгон. Оныҥ лабораториязында Рут Леманн докторский степень алган (1985).\n2004 јылда бойыныҥ адыла адаган фонд ачкан (Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung), јиит немец билимчи ӱй улустыҥ билезине, айлына, ижине болуш эдип ачкан фонд болгон.\n2016 јылда Greenpeace, Организации Объединенных Наций телекейдиҥ оромдорыныҥ башкаруларына баштанып самара-баштануга колын салган правительствам всего мира прекратить борьбу с генетически модифицированный организмдер аайынча иштерге удурлажуны токтодор деп (ГМО).\nКайрадулар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЛейбництиҥ сыйы (1986);\nРозенстилдиҥ сыйы (1989);\nСиллимановская лекция (1989);\nАльберт Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы (1991);\nЛуиза Гросс Хорвицтиҥ сыйы (1992);\nОтто Варбургтыҥ медали(1992);\nАльфред Слоунныҥ сыйы (1992);\nLouis-Jeantet Prize for Medicine}} (1992);\nSir Hans Krebs Medal}} (1993);\nErnst Schering Prize}} (1993);\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (1995);\nOrder of Merit of Baden-Württemberg}} (1996);\nPour le Mérite (1997);\nФРГ-га эдилген јаан керектер учун орден (2005);\nErna Hamburger Prize}} (2007);\nDoctor of Science Сент-Эндрюсский университеттиҥ Кӱндӱлӱ докторы (2011);\nМаксимилианныҥ «Билим ле кеендикте иш учун» ордени (2014).\n↑ 7,0 7,1 2011 | Laureation address - Dr Christiane Nüsslein-Volhard | University of St Andrews (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2016. Архивировано куран айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.\n↑ Список Нобелевских лауреаттарыныҥ кол салгандардыҥ тоозы\nBIBSYS: 7050861 · BNF: 14543284j · GND: 120065916 · ISNI: 0000 0001 1669 3014 · LCCN: n99254483 · NTA: 148302300 · NUKAT: n2005113410 · SUDOC: 081397372 · VIAF: 71632017 · WorldCat VIAF: 71632017\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Нюслайн-Фольхард,_Христиана&oldid=22622"\n1942 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 кандык ай 2021, 12:26.


Сакылталу тура табыштырылган - altaicholmon\nСакылталу тура табыштырылган\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Чаптыновтыҥ оромы, 34/1 адресте турган тогус кат тураныҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу объект узак јылдардыҥ туркунына тудулбай туруп калган эди. Шылтагы – тураны тудуп јаткан «Горно-Алтайская строительная компания» ООО банкроттолгон ло анда квартиралар аларга ӱлӱ-акчазын салган 55 дольщик тӧгӱндеткен болгон.\nДольщиктер јаҥныҥ органдарына кӧп катап баштанган. Адакыда объектти учына јетире тударга республикан бюджеттеҥ акча чыгарары јарадылган эди.\nТураныҥ ачылтазында андагы квартиралардыҥ ээлери, байа бир дольщиктери, объектти туткан строительный компанияныҥ чыгартулу улузы, республикан башкаруныҥ, Эл Курултайдыҥ, каланыҥ администрациязыныҥ јамылулары турушкан. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу кӧдӱриҥилӱ ачылтада база болгон.\n– Бу тура долевой строительствоныҥ эп-аргазы аайынча тудулган. Ороон ичинде кӧп тоолу объекттер чилеп, јетире тудулбай туруп калган, дольщиктери дезе тӧгӱндеткен деп чотолгон. Слер тураныҥ тудуларын узак сакыганар, кӧп санааркаганар, је учы-учында бюджеттеҥ акча чыгарары керегинде чындык јӧп јарадылган. Бӱгӱн тура тудулган ла тузаланарына табыштырылат – деп, ол айткан.\nОлег Хорохордин республиканыҥ тӧс калазында мындый ок шылтактаҥ улам тудулбай туруп калган база бир тура болгонын ла оны јетире тударына республикан бюджеттеҥ база акча чыгарылганын, бу объект јылдыҥ учына јетире табыштырыларын темдектеген.\n– Мынайып, бис Алтай Республикада Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ сурагыныҥ аайына келер јуук јылдарда чыксын деген чике јакылтазын бӱдӱрип салганыс – деп, башчы айткан.\nТергеениҥ башкараачызы эмди бастыра Россияда долевой строительствого акча чыгарарыныҥ јаҥы эп-аргазына кӧчӱп јатканын айдып, бу эп-арганы тузаланган соҥында, ак-чек эмес тудаачылар улустыҥ акчазын мензинип болбозын темдектеген. Ол: «Оныҥ учун мындый сурактарга база туштабазыс деп иженедим» – деген.\nЈаҥы тура табыштырылып јатканыла колбой јуулган улусты анайда ок республикан парламенттиҥ вице-спикери Герман Чепкин уткуган. Ол бу долщьиктерге јаҥы јылдыҥ алдында јакшынак сый болгонын темдектеп, јуулгандарды келип јаткан Јаҥы јылла уткуган.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова быјыл калада тузаланарына текши кеми 28 муҥ квадратный метр јаҥы туралар табыштырылганын айткан. Ол кӧп квартиралу беш тура ла арткандары таҥынаҥ туралар болуп јат.\n– Узак јылдарга тудулбай туруп калган тура адакыда тудулып, бӱгӱн табыштырылып јатканына сӱӱнедис. Оныҥ учун ороонныҥ, тергеениҥ башкараачыларына, дольщиктерге, объектти учына јетире тудуп јазаган подрядчиктерге быйаным айдадым – деп, О. Сафронова айткан.\nЖилищно-строительный кооперативтиҥ председатели Владимир Шатрубов јаҥы тудулган турада јадатан улустыҥ адынаҥ республикан башкаруга ла каланыҥ башкараачыларына быйанын айткан. Ол тура јакшы, чыҥдый тудулганын темдектеп, мындый туралар кала ичинде ас болгонын айткан.\nМында ла объектти тудар иштерде эрчимдӱ турушкан улуска республикан башкаруныҥ, Эл Курултайдыҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары, Быйанду самаралары табыштырылган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинеҥ, улус јаҥы турага кирип, андагы квартираларды кӧргӧн, ол тоодо жилищно-строительный кооперативтиҥ председателиниҥ квартиразын.\nБир канча јыл кайра ороондо тура тудар компанияларла, таҥынаҥ аргачылыкла jӧптӧжӱлер тургузып, тура тударына ӱлӱ-акчазын салган ла тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы кӧптӧй берген эди. Мындый айалгала колбой дольщиктер ороонныҥ президентине де, башкарузына да кӧп тоолу комудалдар ла баштанулар аткарган. Анайып, ороонныҥ президенти, бӱдӱреечи ле jасакчы эҥ бийик органдары бурузы jок бу улустыҥ тап-эриктерин корыыры jанынаҥ jасактар, jӧптӧр лӧ jакылталар чыгарып, керектиҥ аайына чыгып баштаган. Россияныҥ Минстройыныҥ белгезиле, бу сурактыҥ аайына 2022 jылдыҥ учына jетире чыгып койор.\nJарадылган jӧптӧрдиҥ, jасактардыҥ тоозында тура тударына ӱлӱ-акчазын салган, тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ статузы, тоозын алары, олордыҥ гарантиялары, улусты тӧгӱндеген застройщиктерди кандый каруузына тургузары керегиндези, онойдо ок президенттиҥ тергеелердиҥ jаандарына, башкараачыларына бу суракка jаан аjару эдер, улусты jӧмӧӧр деген jакылтазы болгон. Россияныҥ Президенти кӧп квартираларлу туралар тударына ӱлӱзин салып, туружаачы эл-jонныҥ акчазы jылыйар чочыдуны астадып, эл-jонныҥ акча-манадын банктардыҥ кредиттериле, акчала jеткилдеер ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле бир эмештеҥ солыыры аайынча jолдыҥ картазын jӧптӧӧр jакылта берген. Ол онойдо ок губернаторлордыҥ дольщиктердиҥ тап-эриктерин корыырында каруузын бийиктедери ле строительный фирмалардыҥ ээлерин ӱлӱзин салгандардыҥ чыгым-jылыйтузы учун каруузына тургузары керегинде иштезин деп молjогон. Россия Федерацияныҥ Минстройы тураларды ӱлӱ салып тударынаҥ ӧскӧ бӱдӱмине араайынаҥ кӧчӧрин jеткилдеер jасактарга кубулталар эткен.\nАлтай Республикада, ӧскӧ тергеелерде ок чылап, тӧгӱндеткен дольщиктер база болгон. Олордыҥ кезиги калада Чаптыновтыҥ оромы, 34 сурудагы 60 квартиралу турага ӱлӱ-акчазын салган улус. Бу турага ӱлӱ-акчазын салгандар 2015 jылда кирер учурлу болгон, jе ол 2013 jылдаҥ бери тудулбай тура берген. Застройщик улусты тӧгӱндегени учун катуныҥ jеринде отурат. Застройщикти улус бойлоры талдап алган, оныла jӧптӧжӱлерди база бойлоры тургускан, jе республиканыҥ башкарузы улусты тӱбекте артырбаган ла тураны jетире тударына 46 миллион салковой чыгарылган. Бу ишти бӱдӱрери jанынаҥ jолдыҥ картазы тургузылган. Ол карта аайынча тураны 2019 jылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнине jетире табыштырар керек болгон. Адакыда тура јарым айга оройтып та болзо табыштырылган.\nТура тударына ас эмес ӱлӱ-акчазын салып, узак эмес келер ӧйдӧ jаҥы квартирада jадар деген иженчилӱ улус боло берген аайлашпастардаҥ улам кандый карыкчалду јӱргендерин, тӱни-тӱжи канайда санааркагандарын айтпаза да јарт. Андый улустыҥ ортозында ӱредӱчилер, эмчилер, кӧп пенсионерлер, jаҥыскан балдарын чыдадып jӱрген энелер ле бюджетте иштӱ ӧскӧ дӧ улус ине. Олор «Горно-Алтайский строительный компанияла» тура тудар jӧптӧжӱге колды салып, взнос-акчаны берген. Озо баштап тура кем jок ло тудулып баштаган болгон. Jе керек 2014 jылдаҥ ала jылбай барган. Jабынтызы jок тура тӱрген ӱрелип баштаарда, дольщиктер, jабынтыга акча-манат jууган, јетпей турарда, база катап. Анайып, 2017 jылда jӱк арайдаҥ тураныҥ jабынтызы jабылган.\n«Горно-Алтайский строительный компания» банкроттоп турарда, банкрот аайынча управляющий дольщиктерге айткан: «Тӧрт айдаҥ тураны садуга тургузып ийер, оноҥ баазын там ла jабызадар. Оныҥ учун слер берген акча-манадардыҥ 20% ле jандырар аргалу болороор. Жилищно-строительный кооператив тӧзӧйлӧ, тураны бойыгарга алып алыгар, jетире тудугар». Jе жилищно-строительный кооператив тӧзӧйлӧ, тураны мензинерге, компанияныҥ эмди катуныҥ jериндеги jааны Борщевтыҥ тӧлӱлерин тӧлӧӧр керек болгон. Оныҥ компаниязында эки ишчиле jеткер болгон, олордыҥ кажызына ла 400 муҥ салковойдыҥ страховкалары тӧлӧлбӧгӧн. Онойдо ок ишчилерге ишjал берилбеген болгон. Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министерствозында бу улуска сӱме айдып бергендер: кооператив тӧзӧп, Арбитраж jаргы ажыра бу тураны мензинип алала, jетире тудар деп. Банкрот аайынча управляющий бу ишти ончо башкарар болгон. Jе ол улусты ойто ло тӧгӱндеп салган. Управляющий улустыҥ jууган акчазынаҥ 2 млн. салковойды бойына ишjал этирте алала, jоголып калган.\nБастыра jанынаҥ jеткилделген кӧп квартиралу тураны тудар jӧптӧжӱлерди тургускан ла улусты тӧгӱндеп салган «Горно-Алтайский строительный компанияныҥ» jааны Вячеслав Борщев jаргылаткан ла тургуза ӧйдӧ катуныҥ jеринде. Россия Федерацияныҥ Шылу ӧткӱрер комитединиҥ Алтай Республика аайынча шылу ӧткӱрер башкартузыныҥ jетирӱзиле, Борщев РФ-тыҥ Уголовный кодексинде айдылган алты бӱдӱм каршулу керекте бурулаткан. 2014-2015 jылдарда Горно-Алтайскта Чаптыновтыҥ ла Панфиловецтердиҥ оромдорында, Гранитный переулокто, Маймада Климкинниҥ ле Карьерный оромдордо туралар тудар болуп, Борщев улустаҥ jуулган 134 млн. салковойдоҥ кӧп акча-манатты мензингени шылуныҥ ӧйинде jарталган. Бу кижи тураныҥ бир квадратный метриниҥ баазын рыноктозынаҥ jабыс тургузып, улусты оныла jилбиркеткен. Улус jӧптӧжӱлер тургузып, акча-манадын Борщевтиҥ бойына табыштыргандар эмезе организацияныҥ кассазына бергендер. Фирманыҥ ижин ак-чек деп кӧргӱзерге, дольщиктерге квитанциялар берилген ле тудум иштердиҥ учы керегинде jетирӱ берилип турган.\nДольщиктердеҥ jуулган акча-манат тура тударга керектӱ материалдардыҥ, иштердиҥ ле jеткилдештердиҥ бааларынаҥ jабыс болорын ла туралар тудулары эреҥистӱ болгонын Борщев оҥдоп турган. Онойып, бу кижиде туралар тудар аргазы да, санаазы да jок болгон.\nОнойдо ок Борщев ӱч учуралда jӧптӧжӱлерди тургузып, дольщиктердеҥ акчаны алган кийнинде, тураларды ӧскӧ улуска такыптаҥ саткан. Бойыныҥ мындый куурмакту керектериниҥ шылтузында Борщев Алтай Республиканыҥ 75 ле Россияныҥ ӧскӧ тергеелериниҥ ӱч кижизине чыгым-коромjы эткен.\nШылулу иштер тӱгенген соҥында Борщевтыҥ кереги jаргыга берилген. Горно-Алтайск каланыҥ jаргызы 2017 jылдыҥ кӱӱк айыныҥ 23-чи кӱниндеги jӧбиле Вячеслав Борщевты бурулу деп jаргылаган. Jаргыныҥ jӧбиле ол 6 jылга тӱзедилер колонияда отурарына, 250 муҥ салковой штраф тӧлӧӧрине jаргылаткан. Онойдо ок улустыҥ бу кижиниҥ куурмактанып эткен чыгымдарын оноҥ кайра jандыртар деген иски jарадылган.\nЈе мыныҥ бастыразы ӧткӧн ӧйдӧ. Эмди дезе — улус квартираларын алган. Јаҥы јылдыҥ алдында чындаптаҥ да јакшынак сый.


19.07.2019 - altaicholmon\nОдна из ведущих российских телекоммуникационных компаний, РТКОММ, представила в Республике Алтай новую марку спутникового интернета SenSat. Привычный для большинства городских жителей мобильный или проводной интернет не всегда доступен в отдаленных, труднодоступных местностях. Эта проблема особенно актуальна для нашей горной республики, где большая часть населения — сельские жители. Спутниковый интернет сегодня позволяет решить проблему труднодоступности в\nВрио главы Республики Алтай Олег Хорохордин назначил своим советником известного государственного и общественного деятеля Алексея Тюхтенева. Алексей Тюхтенев подтвердил эту информацию «Новостям Горного Алтая» и рассказал почему согласился занять данную должность. Он убежден, что серьезный потенциал, которым обладает Республика Алтай, необходимо перевести с инерционного на более интенсивный сценарий. В сельском хозяйстве необходимо развивать переработку и\nК вам едет автопоезд «Здоровье»\nСоциальный проект, который инициировал врио главы региона Олег Хорохордин, отправился в отдаленные районы республики. На следующей неделе услугами узких специалистов могут воспользоваться жители Кош-Агачского и Улаганского районов. Автопоезд «Здоровье» завершил свою работу в двух районах – Усть-Коксинском и Усть-Канском, где было обследовано порядка 5000 человек. Врио Главы Республики Алтай Олег Хорохордин на встрече с участниками\nБӱгӱнги бичимелис Шабалин аймактыҥ Јекјийек јуртында «Удача» деп крестьян-фермер ээлем керегинде болор. Оны тӧзӧлгӧнинеҥ ала Марина ЕГАРМИНА башкарат. «Удача» КФХ 2010 јылдыҥ кочкор айыныҥ 19-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн. Оноҥ озо мында «Новый путь» ЗАО деген јаан ээлем иштеген. Је ол јаан кредиттер алып, олорды тӧлӧп болбой барарда, банк, јаргыныҥ јӧби аайынча, залогко салынган ар-јӧжӧӧни садып баштаган.\nТергеениҥ ӧзӱминиҥ программазы белетелет\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин экспертный советтиҥ јуунын ӧткӱрген. Анда тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ программазын тӧзӧӧри шӱӱжилип кӧрӱлген. Јуунды ачып тура, Олег Хорохордин эл-јон ортодо опрос-шиҥжӱ текшилей ӧткӱрилет, Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ филиалдары аймактарда ачылып јат деп айткан. Оныҥ аҥылаганыла, улус ӧмӧ-јӧмӧ иш-керекте эрчимдӱ туружат. Онызы программа чындап та албатылык болорына камаанын јетирер, ого эл-јонго амыр бербей\nЭл-јонго чыҥдый болуш јетирилет\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзи (ТФОМС) быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала јирме беш јылдыгын темдектеген. Юбилейге учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун бу кӱндерде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ удурумга башкараачызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов туружып, ОМС-тыҥ ишчилерин олордыҥ профессионал байрамыла уткыгандар. Јирме беш јылга\n«Победа» авиакомпания — Горно-Алтайсктыҥ аэропортында\n«Победа» авиакомпанияныҥ самоледы Москва–Горно-Алтайск деген маршрут аайынча баштапкы рейсин бӱдӱрерде, оныла учуп келген улусты АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин республикан аэропортто уткыган. «Бис «Победа» авиакомпанияныҥ Москва–Горно-Алтайск маршрут аайынча баштапкы рейсин уткып јатканыска сӱӱнедис. Улус самолетло јакшы учуп келген деп бодойдым. Јорыктап јӱрген улуска јарамыкту баалар учун быйанысты айдадыс, олор билдирлӱ јабызаган. Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижис узак\nВладимир Путин Олег Хорохординле ишмекчи туштажу ӧткӱрген\nРФ-тыҥ президенти Владимир Путин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Тергеедеги бӱгӱнги айалга ла оныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары шӱӱжилген. В. Путин: Керектер кандый, Олег Леонидович, ишке кандый кирдеер? О. Хорохордин: Владимир Владимирович, Слердиҥ јакылтагарла, мен тургуза ла республикала јӱрӱп, ончо аймактарда ла ыраак јурттарда болдым. Кажы ла аймактыҥ активиле,


Ук улалар, укту мал јаранар\nЭрӱ койу чачына\nЭбирип кар тӱшпезин.\nТелекей јакшы улусла бай. Jакшыны јайар керек — јашӧскӱрим билзин. Jаманды јаба базар керек. Бу озогы ойгорлордыҥ чындык сӧстӧри. Мен Jоло јурттыҥ кыпчак сӧӧктӱ Шылыковтордоҥ корболоп ӧскӧндӧр керегинде бичиирге турум. Полина Азулаевна Амыеваныҥ энези Jелезин Шылыкова деп кижи. Jелезин Шылыков Токна деп кижиниҥ сок јаҥыс кызы. Jелезин тӧлӧстӧрдиҥ јуртында отурган кижи. Эш-нӧкӧри Азулай Амыев тудум иштердиҥ башкараачызы болгон. Азулай ла Jелезин јети бала чыдаткан: ӱч уул ла тӧрт кыс. Ончо балдары јон ортодо тоомјылу, албатыга тузалу улус. Иштеҥкей, јакшы улустыҥ балдары да иштеҥкей, санаалу, јалакай болуп чыдаар.\nТӧрт кыстыҥ бирӱзи Полина Азулаевна кыпчактардыҥ билезинде отурат. Эш-нӧкӧри Борис Егорович Кыпчаков. Борис ле Полина ада-энезиниҥ јолын јолдоп, јайаган јаҥын оноҥ ары орныктырып, бек ле кӧрӱмјилӱ биле тӧзӧгӧн. Олор эки бала чыдаткан улус. Уулы Экене, кызы Эмилия. Эмилия Борисовна педагог, шатрала маргаандарда туружып, јеҥӱлер де алган. Уулы эки уулду болды.\nБорис Егоровичтиҥ билези мал-ашту. «Атка минеле — чап, малта алала — чап» деп, уулын ишке ӱредет. Малы бардыҥ турлузы, балдары бардыҥ јыргалы деген чылап, олор кызыныҥ белкенчегин кӧдӱрген. Сӱӱнчилӱ јыргал болгон.\nЭжик алды Эҥмек туу,\nЭҥмек тууга баш болзын.\nБалдарыма баш болзын.\nАйылдыҥ тӧри Алтын туу,\nАлтын тууга баш болзын.\nПолина Азулаевнаныҥ алтай ады Таленко. Бу ат тегиндӱ эмес. Таленкодый таҥ адарын сакыыр. Таҥ эртеде мал-ажын эбире согор, ончозын јоктоор. Кӧӧрчӧк саап, балдарын азырайт. Теертпек тудуп, калажыла азырайт. Чеген азып, аракызын азар, куруды аткыста кургайт. Иштеҥкей, тӧп лӧ табылу куучынду эпши, эне, јаанак кижи от-очоктыҥ ээзи болуп отурат. Алтан јашты ашкан да болзо, коп-коо ӱндӱ, кожоҥ-комыска јайалталу.\nМен олорды бала-барказы, угы-тӧзи улалып ӧссин, мал-ажы кӧптӧзин деп, алкап турум.\nКарагол бажы кара суу,\nКанча малдыҥ сугады.\nКарагол бажы Ӱч Эҥмек,\nКанча тӱмен алкышту,\nАлкыжы јетсин слерге.\nАгару аржан сууны\n85 јашту јаанак\n«Энем агару, энем быйанду»\nМениҥ энем Токуна Саданова (кыс ӧбӧкӧзиле Текешева) ӧткӧн чактыҥ 1917 јылында чыккан кижи. Эки јаан јууныҥ шыра-коронын кӧргӧн, ӧткӧн эпшилердиҥ бирӱзи. Граждан јуу тужында энемниҥ адазы, Абакай деп кижи, эки кызын атка учкаштырала, сууны кечип браадарда, улус оны адып салган. Энези оноҥ эрте божогон, энемниҥ санаазына кирбей де туратан. Эки-ӱч јашту энем ле Убай эјези ӧскӱс артып калала, улустаҥ курсак сурап јӱрген. Олорды адазыныҥ карындажы Jажу Текешев таайым билезине алып алган. Jажу таайымда ӱч кыс болгон: Чадаш, Таныжар, Кӱртӱк. Таныжар таайымныҥ энези башка болгон. Оныҥ энези база эрте божогон, ӧскӱс ӧскӧн. Jажу таайымныҥ Татыш деп уулы 17 јаштуда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барала, божогон. Оныҥ ады-јолы Эземниҥ бичигинде бар. Бӱгӱнги кӱнде Jажу таайымныҥ балдарынаҥ эзен артканы Таныжар ӧрӧкӧн. Энемниҥ эјези 18 јаштуда атка тептиртеле, тизезинеҥ оорып божогон. Энем сок јаҥыс арткан эјезин јылыйтканына коркышту кородоп јӱретен.\nЭнемди, ӧскӱс кысты, база ӧскӱс арткан уулла кожо јуртадып койгондор. Адама ол тушта 17 јаш болгон. Энем очоктыҥ јарыгына адамныҥ ла база эки кожо чыккандарыныҥ кийимин јамап, јаҥызын кӧктӧп, кӧстӧринеҥ оорыган. Мениҥ адам, Баштык Арбакович Саданов, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы болгон. Энемле экӱ беш бала азырап чыдаткан. Энемди кожо јӱрген, јаба иштеген улус јакшы, јалакай, нени де карамдабас, кокырчы, кожоҥчы кижи болгон деп, кӧп эске алынганын угуп турбай. Кожо иштеп јӱрген ӱӱрези Анна Тоенова оорый берерде, оныҥ ичин сыймап, јаттыргызып салала, иш аайынча бойыныҥ ла оныҥ нормаларын бӱдӱрип койотон деп, Анна ӧрӧкӧн эзен јӱрерде куучындайтан.\nЭнем беш балазын азыраарга улайын ла кӧчӧ, талкан соготон эди. Ол тушта ӧскӧ курсак бар эмес. Адам картошко отургузар, чочко тудар, колы да ус кижи болгон. Акам кижи аларда, адам ла энем кой алып, турлуга кӧчкӧн. Энем јаантайын нени-нени кӧктӧнип, јаманып отуратаны санаамнаҥ чыкпайт. Онойып, койдо иштеп јӱреле, энем тыҥ оорыган, 49 ла јаштуда јада калган.\nЭҥ јаан акам Иван јурукчылардыҥ институдын заочно ӱренип божоткон. Бӱгӱнги кӱнде Jалаҥай јуртта јуртайт. Эрте божоп калган энемниҥ ордына биске энедий болгон Байрыш эјем 70 јажында кенетийин јада калганы биске јаан јылыйту болуп, ачу-корон экелди. Энемди тӧзӧгӧн Нина сыйным «АЧ» газетте корреспондент болуп иштейт. Катя сыйным Бийск калада јаан фирмада экономист болуп туру. Бис ончобыс бала-баркаларлу, айыл-јуртту јадыс.\nЭнем база да јӱрген болзо кайдар деп, кородоп сананарым. Акамныҥ балдарын да јакшы кӧрбӧгӧн, тӧрт кызыныҥ той-јыргалын да ӧткӱрбеген. Ого јӱк пенсиязын бир эмеш алып, бу мениҥ кату-кабыр иш эткеним, колхозтыҥ уур иштерин бӱдӱргеним, койлорын кичеегеним учун сый-кайрал деп сӱӱнер де эди.\nJуртыс солоҥы сайылган кырларда\nАлтыгы Талду јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 70 јылдыгына учурлалган «Ыраак ӱйе, ундыбагар бисти» деген бичиктиҥ таныштырузы ӧтти.\nТаныштыру ӧйинде јурттыҥ бу бичикти јуунадып, белетеп чыгарар иште эрчимдӱ турушкан эл-јонына, јаанга-јашка јерге батпас алкыш-быйан айдылды. Темдектезе, Алтынсай Курдакованыҥ, Сурайа Чучинаныҥ, Ирбис Бахрамаевтиҥ, Алена Аянованыҥ, Араты Мамаковтыҥ, Галина Бадированыҥ, Александра Езринаныҥ, Ирина Кыбыеваныҥ, Чечек Бахрамаеваныҥ, Екатерина Чехонованыҥ, Любовь Мамакованыҥ, Ольга Манатованыҥ, Лилия Чехонованыҥ, Тамара Тонованыҥ, Клавдия Меткечекованыҥ, Нина Тепукованыҥ, Эрмек Тепуковтыҥ ла кӧп ӧскӧ дӧ улустыҥ ижин баалап, быйанду сӧстӧр айдылды.\nБичикти белетеп, кепке базар иштерге сӱреен кӧп акча-манат тӧлӧлгӧн. Оҥдой аймактыҥ јааны Мирон Бабаев 10 муҥ салковой, депутадыс Сурдаш Текенов база 10 муҥ салковой акча-манатла болушты. Jурт јеезениҥ јааны Данил Кохоев эл-јонго, болушкан ончо улуска алкыш-быйанын байрамдык айалгада айтты.\nБичик «Jӱрӱм јолы ӱзӱлбес чактарга» ла «²ткӧн јолдорыс элестелип, элен чактарга артсын» деген эки бӧлӱктеҥ турат. Алтыгы Талду јурттаҥ јууга-чакка 134 кижи атанган, ойто кайра тӧрӧл јерине, Алтайына 20-деҥ ажыра улус јанган. Темдектезе, Барамай Чыдыев, пулеметчик Эртечи Белечеков ло рядовой Берден Таташев Ленинградты корулаганы учун медальла кайралдаткан. Сталинградта ӧткӧн јуу-согушта Сорпо Ирташкин, сержант Байрам Ыжиков нерелӱ турушкан, кайралдары бар. Курский дугада болгон јуу-согушта Токыйаҥ Мамаков турушкан. Ол јуу-чакка 1942 јылда кирип, Улу Jеҥӱге эзен-амыр јеткен. Бийик кайралдары, медальдары бар. Забайкальский фронтто 19 јашту артиллерист-наводчик Акчабай Баянкин, 982-чи стрелковый дивизияныҥ адучызы 17 јашту Jалачы Яилгаков. Jаш ла јалтанбас јуучылдардыҥ нерелӱ магы — медальдары, ордендери. 18 јашту Ӧбӧй Чукуева акаларыла кожо јууга атанып, Ыраак Кӱнчыгышта јуулашкан.\nJерлештерис Чылбай Абакаев, Эртечи Елаптинов Ленинградты корып тура, 1943 јылда јер јастанып јыгылган. Сталинградта Михаил Ефимович Карастелевтыҥ, Румынияда Михаил Михайлович Карастелевтыҥ, Латвияда Кару Кохоевтиҥ, Jаҥа Чукуевтиҥ, Эстонияда Тудар Топитоновтыҥ, Смоленскте Борбой Чехоновтыҥ, Витебскте Jаҥы Якомаевтиҥ, Jыргал Бокчиевтиҥ, Воронежте Эжер Белечековтыҥ, Карабала Кахтуновтыҥ ла јалтанбас ӧскӧ дӧ јуучылдардыҥ мӧҥкӱлери карындаштык сӧӧксалгыштарда јуулган.\nОнойдо ок 50-неҥ ажыра јерлештеристиҥ суру-чабы јок. 1942 јылда јууга атанган Кӱнет ле Тойок Анчиновтор, 1941-1943 јылдарда јӱк ле 18 ле 20 јаштарлу болгон беш карындаш Бадыевтер — ончозы сурузы јок болуп јылыйган. Бачымат Бочкинниҥ ле оныҥ 18 јашту уулы Арчымактыҥ, ӱч карындаш Сакашевтердиҥ, Бачыбай Тузачиновтыҥ, 3 карындаш Чехоновтордыҥ, Мыйкыҥдай (Иван) Пиянтиновтыҥ мӧҥкӱлери кайда јуулганы јарты јок…\nJуу-чак Туулу Алтайдыҥ кажы ла јуртына јеткенин бистиҥ јурттыҥ тӱӱкилик јолы ажыра кӧрӧргӧ јараар деп, А. Сакладов бичиген эди.\n…Кожоҥдожып барган эрлер\nКожоҥ болуп калдылар…\nКырлар сӱӱген уулдар\nБойлоры мӧҥкӱ кырлар…\nБичикте тылдыҥ ишчилериниҥ, јуу ӧйиниҥ балдарыныҥ нерелӱ ижи керегинде эске алыныштар сӱреен јилбилӱ. Кажызын ла таҥынаҥ бичик эдип чыгарарга јараар.\nБичиктиҥ таныштырузында ыраак-јуук јурттардаҥ айылчылар, јерлештер, эл-тӧрӧӧн јуулып, сӱреен тӧп, тӧзӧмӧлдӱ куучын-эрмек, эске алыныштар кӧп лӧ болды. Темдектезе, Л. Кахтунова, М. Майманова, М. Еликова, З. Дедеева, К. Матрашова, Н. Кезерекова, Л. Кохоева, Р. Урбанова уткуулдарын айдып, јаҥарын, ӱлгерлерин сыйлады. Байрамда «Койон» детсадтыҥ болчомдоры, јурт јеезениҥ депутаттары, ӱредӱчилер јакшынак ойын-концертин сыйладылар.\nJаскы јараш байрамга келген эл-јонго изӱ курсак-тамак аскан А. Кокулевке, болушчызы К. Сакладовко, јурт јеезениҥ депутаттары Ч. Бахрамаевага, И. Кыбыевага, Н. Кныевага, школдыҥ директоры Е. Кадинага, детсадтыҥ јааны А. Калкинага, таскадаачы А. Кыбыевага, онойдо ок ончо јерлештерискен јаан быйанысты јетиредис.


Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде бистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государственный байрамдарыныҥ бирӱзин – Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу байрам бистиҥ ороондо текшилей темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Байрам баштапкы ла катап 2005 јылда кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде темдектелген.\n1612 јылда ороонды олјочылардаҥ јайымдаарга болуп, албатыны Кузьма Минин ле Дмитрий Пожарский бириктирип, Россия кемнеҥ де камаанду эмес болоры учун тартыжуны башкарган. Мындый тартыжуныҥ шылтузында Москва поляк олјочылардаҥ јайымдалган. Ол канча чактар кайра болгон ат-нерелӱ керек эмди государство кеминде темдектелип турганы јолду ла јаан учурлу. Кажы ла албатыныҥ келер ӧйи бойыныҥ тӱӱкилик јолын ундыбаганынаҥ камаанду деп тегиндӱ айдылбаган.\nБистиҥ Туулу Алтайда бу байрам элбеде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектелери база бек тазылдана берген. Ого учурлалган байрамдык керек-јарактар тергеебистиҥ кажы ла толыгында ӧдӧт. Темдектезе, бу кӱнде эртен тураныҥ 11 саадында Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде «Бис бирлик!» деген јаан митинг-концерт јаҥжыкканы аайынча ӧдӧр. Каланыҥ албаты-јоны ла айылчылары 17 саатта А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧдӧтӧн «Искусстволордыҥ тӱни» деген Текшироссиялык акцияда туружар аргалу.\nБайрамла, кӱндӱлӱ јерлештер!


английлап Frances Arnold\nанглийлап Frances Hamilton Arnold\nјаан изӱ айдыҥ 25 кӱни 1956(0007-25-1956) (65 јаш)\nПиттсбург[d], Пенсильвания[d], США[d]\nбиохимик, изобретатель, преподаватель университета, инженер, исследователь, ӱредӱчи\nНобельдиҥ химияла сыйы[d] (2018)\nБилимге јӧмӧжӧри јанынаҥАмерикан ассоциацияныҥ турчызы[d] (2009)\nЛондонныҥ каандык биригӱзиниҥ турчызы[d] (2020)\nФрэнсис Хэмилтон Арнольд (английлап Frances Hamilton Arnold; 1956 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде, Эджвудта, Пенсильванияда чыккан) — американ билимчи ле инженер (белковый инженерия јанынаҥ), направленная эволюция ферментов деп темала билимге јаан кожулта эткен. Нобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады (2018) ӧрӧ айдылган иштери учун.\nСША-ныҥ ӱч Национал академиязыныҥ турчызы: НАН США-да билим Академияныҥ (2008) ла США-да национал эмчилик академияныҥ (2004), онойдо ок Американ философский биригӱниҥ турчызы (2018), Лондондо каандык биригӱниҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020), Linus Pauling Professor of Chemical Engineering, Bioengineering and Biochemistry Калтехтиҥ кӱндӱлӱ профессоры (2013) ла Мактыҥ Национал залына изобретатель деп кийдирилген (2014).\nФизиктиҥ билезинде чыккан, Питтсбургта чыдаган. 1974 јылда каланыҥ школын тӱгескен, 1979 јылда дезе машиностроение ле аэрокосмический техниканыҥ факультединиҥ бакалавриадын божоткон (Принстондо университетте).\nФизик-ядерщиктиҥ (William Howard Arnold) кызы, генерал Уильям Говард Арнольдтыҥ баркызы. Адазыла кожо олор США-да Национал инженер академияныҥ турчыларыныҥ ортодо баштапкы династия.\nФренсис консультативный биригӱни башкарат: Fellowships in Science and Engineering, Gordon Research Conferences турчызы. Бу компаниялардыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи: Gevo, Inc. 2005 јылда ла Provivi, Inc.(2014).\nАрнольд кеендик ле билимниҥ Американ академиязыныҥ турчызы (2011), Американ академияныҥ микробиологияла турчызы (2009), Американ ассоциацияныҥ билимниҥ ӧзӱмине јӧмӧжӧриниҥ турчызы (2010), Папский академия науктыҥ, (2019), Великобританияныҥ каандык инженерный академииязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018).\nЧарльз Старк Дрейпердиҥ сыйы, Национал инженерный академия США (2011, бу сыйды алган баштапкы ӱй кижи)\nСША-ныҥ технология ла инновация аайынча Национал медали (2013);\nНациональный зал славы изобретателейге кийдирген (2014);\n«Технология тысячелетия деп сый», Технологическая академия Финляндии (2016,сыйды алган баштапкы ӱй кижи);\nНАН США (2017);\nMargaret H. Rousseau Pioneer Award (2017, баштапкы ла алган кижи);\nAchievement Award, (2017);\nНобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады (за направленную эволюцию ферментов, 2018) (1/2 премии);\nБоуэрдиҥ сыйы, Институт Франклинниҥ сыйы (2019);\nСтокгольмда университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы (2013), ETH Zurich (2015);\nЧикагодо университеттиҥ (2016);\nДатский технический университеттиҥ кӱндӱлӱ турчызы (2019).\n↑ (not translated to mul), (not translated to mul), (not translated to mul) YouTube (кӧп.) — 2005.\n↑ Нобельдиҥ химиила сыйы была присуждена за исследование пептидов и антител\nАрнольд, Фрэнсис на сайте Нобелевского комитета\nЈаан каталанский · Јаан норвежский\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Арнольд,_Фрэнсис&oldid=25720"\nЈаан изӱ айдыҥ 25 кӱнинде чыккандар\n1956 јылда чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 16:23.


20.08.2019 - altaicholmon\nЈӱрӱми оныҥ јииттерге јозок\nТоолу кӱндер кайра, чокымдап айдар болзо, куран айдыҥ 15-чи кӱнинде, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Николай Ефимович Янышкинге юбилейлик 100 јажы толгон. Бу кӱнде ол кӧп тоолу уткуулдар алган. Ветеранды уткыган улустыҥ тоозында јаан јамылулар база болгон деп айдар керек. Јӱрӱми бӱдӱн чакты ашкан улус ортобыста андый ла кӧп эмес. Бу јӱрӱмдик јаан ченемелдӱ, катан\nТооргы – Кызыл бичикте\nТооргы аҥныҥ тын тоозы јанынаҥ тартыжу куучындар Россия каандыгыста канча јылдарга куучында ла артканча. Оны корыыр деген сурак ӱчинчи онјылдыктыҥ туркунына јарталбайт. Бистиҥ республикабысты алзабыс, ӧткӧн 2018 јылда «Тооргыны Кызыл бичикке кийдирер» деген јӧп јӱрӱм алынган. Сӱрекей јакшы јӧп, је ол ок ӧйдӧ бу јӧп полкаларда кыймыгы јок туруп калгай не деген чочыду бар. Бу\n«Јайаан иш ле јуранары салымымда салынган»\nЈайаан јайалталу Алина Бидешева јӱстеҥ ажыра наадайлардыҥ ээзи. Колы ус кыстыҥ наадайлары танылу ла јарлу. Оныҥ кезик наадайлары, темдектезе, Америкада, Японияда, Якутияда да оноҥ до ӧскӧ јерлер јаар «јадарга» јӱре берген. Ус кӧкчи канча јылдардыҥ туркунына наадайларды бойыныҥ эп-сӱмезиле, ээжи-некелтезиле белетеп јат. Кандый бир бӧстиҥ ӧӧнинеҥ Алина алтай ӧзӧктӱ, бӱдӱмдӱ јараш наадайларды чӱрче ле белетеп\nАзыралды артыгынча белетейт…\nРедакцияныҥ кандый бир ээлем керегинде бичимел белетезин деген јакылтазын алып, эҥ јуук ээлемдердиҥ бирӱзи — Майма аймактыҥ Алферово jуртыныҥ jанында турган «Фокин» деп крестьян ээлемге бардым. Бир канча јыл кайра оныҥ башкараачызы Николай Фокинле эрмек-куучын база ӧткӱрген эдим. Николай Михайловичке телефон согуп, эртен тура крестьян ээлемниҥ јеринде јолыгар болдыс. Эртезинде јарым сегисте једип барзам, ээлемниҥ\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ Ӧзӱминиҥ тӧс јеринде Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигельле, Владимир Полетаевле, Государственный Думаныҥ депутаттары Иван Белековло, Родион Букачаковло тушташкан. Туштажуда тергеедеги айалга, оныҥ ӧзӱминиҥ јолдоры ла јасакчы јаҥла јаба иштеери керегинде сурактар шӱӱжилген. Олег Хорохордин туштажуныҥ бажында оныҥ тергееде удурумга башчы болгон ӧйинде кандый керектер эдилгенин куучындаган.\nОлег Хорохордин – президенттиҥ кижизи\nАлтай Республиканыҥ эҥ бийик јамылу кижизине талдаштар сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧр. Бу јамыга кандидаттардыҥ ортозында Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин. Ады-јолы ак-чек, калык-јонго ачык ла ичкери кӧрӱмдӱ — Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јаҥы башкараачызы керегинде улус мынайда айдыжат. Оныҥ амадузы – президенттиҥ ле республиканыҥ эл-јоныныҥ бӱдӱмјизине турары, бистиҥ тергеениҥ ӧзӱмин јеткилдеери. 2019 јылдыҥ тулаан\nАлбаты бойы аайлап ийер\nАлтай Республиканыҥ башчызына кöстöлгöн кандидаттардыҥ регистрациязы jаан изÿ айда тÿгенип, оноҥ ары öткöн ÿч кандидат албаты ортозында jартамалду ижин эрчимделтип ийдилер. Бажында кöстöлгöн сегис кандидаттаҥ бежÿзи каланыҥ, аймактардыҥ ла jурттардыҥ депутаттарынаҥ jöмöлтö эттире колдорын талдаштар аайынча jасактыҥ некелтелерине келиштире тургустырып алар бололо, ÿндердиҥ керектÿ тоозын jууп албаган. Бу беш кижиниҥ ортозында болгон алтай да кандидаттардыҥ\nӰредӱликтиҥ чыҥдыйы бийиктегенин кажы ла биле билзин\nИшмекчи јуун «Демография» ла «Ӱредӱлик» деген эл ӱлекерлер Алтай Республикада јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганына, онойдо ок школдорды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеерине учурлалды. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, быјылгы јылда республикада эл ӱлекерлер аайынча иш эрчимдӱ ӧдӧт. Шак бу ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине субъекттерге јаан акча-манат чыгарылган ла јӧмӧлтӧ-болуш эдилген. Ондый федерал болушты келер де јылдарда аларга, эл-јонныҥ јилбӱлерин\nТергеелик АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ аргаларын кӧргӧн\nРоссияныҥ јурт ээлем аайынча министри Дмитрий Патрушев Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла јӱрди. Ишмекчи јол-јорык ӧйинде ол АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординле туштажып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериле республиканыҥ АПК-зыныҥ тӱрген ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Анайда ок федерал министр Бӱлӱлӱдеги јуртээлемдик предприятиениҥ мал-аш ӧскӱрер ле перерабатывающий комплексиниҥ производственный арга-чыдалдарын кӧргӧн. Дмитрий Патрушевтиҥ удурумга башчыла туштажу ӧйинде темдектегениле,\nЭҥ чечен, капшуун, бӧкӧ баатырлардыҥ ойындары\nАлтай улуска јайдыҥ эҥ шакпыртту айыныҥ ӧткӧн амыралта кӱнинде Шабалин јуртта баатырлардыҥ јаан ойындары ӧткӧн. Бу маргаандар 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай баштапкы катап ӧткӱрилген Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту бӧлӱги болгон. Талдашту бӧлӱк быјылгы фестивальдыҥ јаҥыртузы болуп јат. Фестиваль «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турат. Шабалинде маргаандарга туружарга тергеебистиҥ 21


Апрель 2022 - altaicholmon\nКажы ла бала – бӱткӱл телекей\nОҥдой аймакта Каракол jурттыҥ текши орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Эльвира Ивановна Ерохонова бу ла кӱндерде бойыныҥ толо јажын темдектеди. Ол ӱредӱчиниҥ јеҥил эмес ижинде 30 јылдаҥ ажыра иштеп келген. Кӧп тоолу кичинек болчомдорго билгирдиҥ јажыттарын ачкан, јӱрӱмниҥ солоҥыдый јолдорына ууламјылаган. Оныҥ ченемели бай, билгирлери бийик болгонын аҥылабаска болбос. Эльвира Ивановнаныҥ чыккан-öскöн jери Шабалин\n«Уйазы чечен сӧстӧрлӱ улустаҥ бӱткен»\nМен кандый бай, Сен сессеҥ, најым! Менде бӱдӱн ӱч байлык: Јерим, јоным, тилим бар. Јоным барда, тилим бар, Јерим барда, јоным бар – деп, Мария Соколовна оморкодулу ла тегиндӱ айтпаган эмей. Бичиичиниҥ учурлу айдылган сӧстӧрине тайанып, бир канча чӱмдемелдериле кычыраачыларды јууктада таныштырар деп санандым. 1979 јылда кепке базылып чыккан «Топонимический словарь» бар. Бу сӧзликке материалдар јуурында\nАјару – јашӧскӱримге\nКандык айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государствоныҥ јашӧскӱримдик политиказы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганына учурлалган јуунда турушкан. Јуунды видеоконференция аайыла РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизи Анатолий Серышев ӧткӱрген. Сибирьдиҥ тергеелеринде 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире тӧрт миллионноҥ кӧп кижи јуртайт. РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизиниҥ окылу\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны! Слерди Јастыҥ ла иштиҥ байрамыла акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум!\nБистиҥ тергее бойыныҥ ишмекчилериле, эткен керегиниҥ устарыла – врачтарла, мед-ишчилерле, ӱредӱчилерле, таскадаачыларла, јурт ла агаш ээлемдердиҥ специалисттериле, спортчыларыла, культураныҥ ишчилериле, фермерлерле, аргачыларла мактадат. Бӱгӱн Алтай Республиканыҥ оморкоп турган ончо керектери – ол кажы ла кижиниҥ ижиниҥ турулта-једими. Профессиязында эҥ артык улузыс јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде јаҥыртылып турган Кӱндӱниҥ доскозыныҥ лауреаттары болуп јат. Олор\nГорно-Алтайской межрайонной природоохранной прокуратурой Республики Алтай проводится проверка соблюдения требований действующего законодательства по факту рубок деревьев на берегу р. Катунь вблизи с. Манжерок Горно-Алтайской межрайонной природоохранной прокуратурой Республики Алтай проводится проверка соблюдения требований действующего законодательства по фактам предоставления земельных участков и рубок деревьев на берегу р. Катунь вблизи с. Манжерок. В настоящее время истребована вся\nЕе участники смогли напрямую задать вопросы по организации процедуры поступления в вузы Вопросам организации приемной кампании в 2022 году была посвящена первая прямая линия «Единой России» с ректорами вузов, директорами школ, старшеклассниками и их родителями со всей страны. Они смогли напрямую обратиться к координатору направления народной программы партии «Современное образование и передовая наука», председателю комитета\n«Такаа јыл: Боочы ашкандый јыл болды»\nВ. И. Чаптыновло ӧткӱрген эрмек-куучын Семен ТАНЫТПАСОВ В. И. Чаптынов – Такаа јылдыҥ кижизи. Шак ла бу Такаа јылда В. И. Чаптыновтыҥ јӱрӱминде јаан кубулталар болгон деп айдар керек. Ол Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ председатели болуп тура, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына депутаттар тудар талдаштарда јеҥӱ алып, Эл Курултайдыҥ баштапкы сессиязында республикабыстыҥ јасак чыгарар эҥ\nКычыраачыларды сананып, иштеп ле јадыс…\nВасилий ТОЕНОВ Эртен тура. Каруулу качыныҥ кыбында јаҥы чыккан газетти шӱӱжетен јуунга јетире эки-ӱч ле минут арткан. Мен, дежурный болгон кижи, газетти јайа тарткан нӧкӧрлӧрим ортодо кӱӱлеген табыш, каткы там ла тыҥып турганын кӧрӱп, тӱш-санаага кирбес јастыра чыгып калганын тургуза ла сезип ийдим. «Мен чочколорымды кӱнӱҥ сайын јылу сарјула азырап јадым» – деп, та кем\nОлорды бис ундыбазыс…\nНина БЕЛЬЧЕКОВА Мен 1981 јылда «АЧ» газеттиҥ редакциязына иштеп келеримде, ондо Кан-Оозы аймактаҥ онго шыдар журналист ле ол ок кирези техишчилер иштеп туратан. Јаштарыныҥ јааныла кӧрзӧ, Михаил Карманович Качкышев (мундус сӧӧктӱ) каруулу качы болгон. Кергил сӧӧктӱ ӧрӧкӧн Иван Топинакович Тошпоков јурт ээлемниҥ бӧлӱгинде иштеген. Иван (алтай ады Јарыш) Топинакович Октябрьдыҥ Улу революциязыла јажыт – 1917


«Алтын оймок» — бийик моданыҥ байрамы - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ јаҥжыккан ла сӱрлӱ кеп-кийиминиҥ «Алтын оймок» деп адалган кӧрӱ-байрамы каладагы Албатылар најылыгыныҥ туразында јаҥар айдыҥ учкары ӧтти.\nАлтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала азыраган ак малыныҥ тӱгинеҥ, терезинеҥ кеелеп-кееркедип эткен эдимдери, кептери бӱгӱнги кӱнде орныктыруныҥ јолында, јаҥы ӧйлӧ, кӧрӱмле ичкери јолын алынат. Алтай эл-јон ар-бӱткенниҥ балдары болордо, олордыҥ ич-телекейи, кӧрӱми, кӧгӱс байлыгы база аҥылу. Кӧктӧнӧр-узанар устар кандый да ӧйдӧ эдимдерин кееркедетен сӱр-кеберлерди ӱргӱлјикке улу ла кеен Алтайыныҥ ар-бӱткенинеҥ, аҥ-кужынаҥ, агын сууларынаҥ алган ла алат. Јаҥжыккан чӱм-јаҥ бӱгӱнги кӱнде јайаандык ижин улалтып јатканын ӧткӧн байрам бийик кеминде кереледи. Калыктыҥ кеп-кийиминиҥ бийик модазыныҥ байрамында республикада, онойдо ок ороонныҥ башка-башка талаларында, ӧскӧ дӧ ороондордо ады-јолы јарлу, танылу колы алтын ус Зинаида Таханованыҥ кийистеҥ белетеген кеп-кийиминиҥ јуунтызы сӱрлӱ болды. Онойдо ок јарлу дизайнерлер, устар Кемине Сатунова, Аржан Кухаев, Айжана Какпакова, Айсура Таханова, Валентина Саксаева, Айсулу Такина, Чейнеш Саданчикова, Елена ла Андрей Пакшиндер бойлорыныҥ јуунтыларын кӧргӱстилер.\nЈайалталу устар озогы, тӱӱкилик учурлу кӧкти-јикти, эдимниҥ кажы ла бӧлӱгин, јанын бастыра јанынаҥ шиҥдеп, ајаруга алып, эдимди ӱлгелееринде, кӧктӧӧринде ол ээжи-некелтени буспаска, ого тайанарга амадаган, иштеген. Коо сынду, кеберкек кыстар, уулдар, болчомдор тередеҥ, кийистеҥ, бӧстӧҥ темирди, агашты, ташты тузаланып кӧктӧгӧн эдимдерди подиумда кӧргӱстилер. Кӧрӱге онойдо ок сценада кийетен, той-јыргалдыҥ, эҥирги ле кӱниҥги кийетен кеп-кийимдердиҥ байлык ла солун јуунтызы кӧргӱзилди. Кеп-кийимге келиштире башка-башка материалдардаҥ белетеген јарангыштар база кӧргӱзилди.\n«Алтын оймок» деген фестиваль-кӧрӱниҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды.\nОныҥ темдектегениле, калыктыҥ јаҥжыккан кеп-кийиминиҥ байрамы ол јаҥыс та јаркынду, сӱрлӱ байрам эмес, је онойдо ок ол јаҥжыккан кеп-кийимге, кӧгӱс байлыкка јилбиркедерге јарамыкту айалга.\n«Бис јаҥжыккан кеп-кийимниҥ байрамын ӧткӱрип тура, эл-јонло оныҥ учурын кӧргӱзерге эрмек-куучынныҥ јаҥы бӱдӱминиҥ, онойдо ок калыктыҥ культуразыныҥ учурыла элбеде таныштырар иштиҥ база јаҥы эп-аргазыныҥ тӧзӧгӧзин саладыс. Алтай Республикада башка-башка укту албатылар амыр-энчӱ јуртап јат ла олордо кӧргӱзетени, таныштыратаны база кӧп. Олор бойлорыныҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныштырар аргалу. Јараш ла јаркынду байрамды белетеп ӧткӱргендерге ле оныҥ туружаачыларына, модельдерге јаан быйан» — деп, Наталья Михайловна айтты.\n«Алтын оймок» фестиваль ӧйинде калыктыҥ кӧктӧнӧр-узанар ла эмдиги ӧйдиҥ кееркедим-кеелеер јайаандык ижин, эрјинедий энчи-байлыгын чеберлеп, ичкери ӧзӱмдӱ јолло кӧндӱктирип јаткан ла бийик моданыҥ байрамында эрчимдӱ турушкан устарына Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырды. Јайаан јайалталу ус Ольга Саватовага бу комитет Быйанду самара табыштырды. Ольганыҥ кийистеҥ эткен эдимдери, ойынчыктары эл-јон ортодо суруда, јилбӱде ине.\n«Алтын оймок» байрам ӧйинде јуулгандарга «Новая Азия», Алтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государственный театры, Добрыня Сатин, Эмиль Толкочеков јараш ойын-концертин кӧргӱсти. Бӱгӱнги кӱнде байлык ченемелдӱ устардыҥ эдимдериниҥ јуунтыларын кӧрӱп, эмдиги јииттер, келер ӧйдиҥ устары шак олордоҥ јозок алар, ӱренер деп иженер керек. Темдектезе, Зинаида Кыркыновна Тахановага јап-јакшынак, бастыра јанынаҥ јеткилделген мастерской ачып берзе, ол кӧктӧнӧр кӱӱндӱ јииттерди таскадар-ӱредер эди.\nБийик моданыҥ мындый байрамы албатыга, анчада ла јииттерге сӱреен керектӱ. Бичикте берилгенине ӱзеери јӱрӱмде кӧргӧни база јаан ӱредӱ. Калыктыҥ культуразыныҥ, тӱӱкизиниҥ ӧзӧги, ийдези шак мындый байлыгыста эмей. Мынаҥ ары бисле коштой јаткан орус албатыныҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ элдердиҥ кеп-кийиминиҥ байрамын ӧрӧ адалган комитет ӧткӱрер. Нениҥ учун дезе калыктар бирлиги, најылыгы кӧгӱс байлык, јаҥжыгулар ажыра ӧзӧт, јаранат. Мынаҥ ары, айса болзо, бийик моданыҥ «Алтын оймок» деген байрамы эл театрда, јаан сценада ӧдӧр. Ол республиканыҥ база бир солун кебери, оморкодузы болорында алаҥзу јок.


15.01.2018 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ ишчилери ӧскӱс балдарла, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарла туштажулар ӧткӱрет.\nӦртти болдырбазыныҥ ээжилеринде кубулталар\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ Председатели Д.Медведев ӧрт болбозын јеткилдеери јанынаҥ Ээжилерде кубулталар эдери керегинде јӧпкӧ (30.12. 2017 ј. 1717 номер) кол салды.\nКан-Оозы: јондык организациялардыҥ форумы\nКан-Оозында јондык организациялардыҥ баштапкы форум-јууны ӧтти. Ондо 170 кире кижи турушкан.\nШколго јӱргелек балдардыҥ бир кезек учреждениелеринде ле ӱредӱлӱ заведениелерде курч сурактар бар болгонын биле тура, Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков јаҥы јылдыҥ ла Рождествоныҥ байрамыныҥ алдында олорго болуш јетирген.\nВручение общественной премии им. Г. И. Чорос-Гуркина


06.02.2018 - altaicholmon\nМайма аймактыҥ администрациязында јашӧскӱримниҥ аймактыҥ јаанындагы соведин тӧзӧп, оныла јуук колбуда иштейт.\nJарымка — кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеер амадула Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде јарымка ӧткӱрилер. Башталатан ӧйи — 9.00 саатта.\nКадастровый тоолошто — 10 муҥнаҥ кӧп объект\nКадастровый палатага былтыр 13 муҥнаҥ кӧп угузу келген, ол тоодо 8 муҥ угузу государстволык кадастровый тоолошло, 5 муҥы государстволык кадастровый тоолошты ла государстволык регистрацияны бир ӧйдӧ ӧткӱрери керегинде.\nМРОТ-ко районный коэффициент база кожулар…\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников Россияныҥ Президентиниҥ Сибирь федерал округтагы чыгартулу кижизи С. Меняйло ӧткӱрген селекторный јуунда турушты. Ондо Сибирьдеги республикалардыҥ, крайлардыҥ, областьтардыҥ ла округтардыҥ бастыра башкараачылары турушкан.\n«Акчага јайылбай, албатызына болушкан болзо…»\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетке Кан-Оозы аймактаҥ котон кыпчак сӧӧктӱ Арамай деп кижи бӱгӱнги кӱнде кам, белгечи, неме билер улус нениҥ учун акча-манатка, алтын-мӧҥӱнге јайылган деп суракла баштанды. Кудайдаҥ јайалган јайалтазын акчага толыбай, албатызына болушкан болзо деп бичиди. Арамай бойы З. Т. Тырысованыҥ јартамалын угарга кӱӱнзеген. Jе бис кычыраачыларды башка-башка улустыҥ шӱӱлтелериле база таныштырадыс.\nАлбатыныҥ тазылдарыла бек колбулу\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ 2017 јылдагы билим-шиҥжӱлик ижи\nОзогызын ойгорткон, эртегизин элтерткен\nРоссия Федерацияныҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи Бинолдо Уятович Каруловтыҥ «Эре-Чуйдыҥ јурт ээлеминиҥ ӧзӱми ле оныҥ албатызы» деп бичигиниҥ таныштырузы Кош-Агаш аймакта ӧткӧн.\nБАЛА ТУЖЫМЛА ТУШТАЖУ\nАйгул МАЙМАНОВА (Енчинова) 1971 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында чыккан. 1989-1994 јјылдарда Барнаулдагы јуртээлем институтта ӱренген. 1994-2001 јылдарда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген. 2003-2005 јылдарда Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ бийик ӱредӱлӱ литературалык курстарында ӱренген. 2001-2002 јылдарда Кан-Оозы аймактыҥ «Ӧйдиҥ ӱни» гезединде редактор болуп иштеген. 1999 јылда «Кӱски јаҥар» деп ӱлгерлик јуунтызы