Тосло, каазала јапкан содон айылдарыс бар да - altaicholmon\nТосло, каазала јапкан содон айылдарыс бар да\nТоолу кӱндер кайра Саха (Якутия) Республиканыҥ культура ла кӧгӱс байлыктыҥ «Мандар Уус» деген тӧс јериниҥ ишчизи, јарлу ус, кузнец, этнограф Николай ЕГОРОВ бир бӧлӱк улусла кожо Алтайда экспедицияда болгон. Ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кирип, иштеп јаткан тӧс јери, онойдо ок Алтайла ӧткӧн јилбилӱ јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады:\n—Бистиҥ иштеп турган культураныҥ ла кӧгӱс байлыктыҥ «Мандар Уус» деген тӧс јерин ыраак-јуук талаларда, ороондордо ады јарлу албаты узы, Саха (Якутия) Республиканыҥ нерелӱ ишчизи Борис Федорович Неустроев — Мандар Уус билгир башкарат. Тӧс јер шак бу јерлежистиҥ ойлу шӱӱлтелерине тайанып тӧзӧлгӧн. Тоомјылу јерлежис Мандар Уус якут культураныҥ ӧзӱмине кӧпти эткен ле эдип јат. Кееркедер-узанар санатта ла калыктыҥ кӱӱлик ойноткыларын белетееринде ады чыккан ус. Jарлу кӧп тоолу авторлордыҥ философиялык учурлу бичиктерине јуруктар јурап кееркеткен. Онойдо ок якут албатыныҥ санады, јаҥжыккан јаҥжыгулары аайынча кӧп тоолу бичиктердиҥ авторы.\nМандар Уус окылу јаҥда да, јон до ортозында јаан тоомјыда. Улусты јамызыла, аргазыла ылгаарын билбес. Ончо улусты тооп ло тоомјылап јӱрет. Мындый агару кижи јӱсјылдыкта, байла, ак-јарыкка бир ле катап келет. Республиканыҥ башкарузы тӧс јерди ачарында да, оныҥ ижине де јакшы болушкан ла болужат.\nЯкут элдиҥ культуразыныҥ ла кӧгӱс байлыгыныҥ тӧс јери материальный эмес энчи-байлыкты чеберлеп, ичкери ӧскӱрери аайынча јаан ишти апарат. Ончо бу иштиҥ бажында Борис Федорович — Мандар Уус турат. Элдиҥ оморкодузы јерлежис керегинде кӧпти айдарга јараар.\nБис, јаан ӱйениҥ улузы, јаҥжыккан јаҥжыгуларысты, культурабысты јакшы билерис, ол бистиҥ кӧксисте, каныста. Jе бистиҥ кийнистеҥ келип јаткан јиит ӱйеге бис болушпазаас, кем болужар. Мандар Уустыҥ јартаганыла, кажы ла калык эки тилдӱ. Ада-ӧбӧкӧлӧрдӧҥ, ар-бӱткеннеҥ келген тилле бис бу јӱрӱмде куучындажып јӱредис. Экинчи тил — ол јуруктардыҥ тили. Jуруктардыҥ тилин бис кайа-таштардагы јуралган јуруктардаҥ кӧрӧдис. Бу тил — ӱргӱлјикке, бистиҥ бӱгӱнги куучындажып јӱрген тилистиҥ ӧйлӧ кожо јоголор аргазы бар. Jе бичиктерге салганда, олор ӱргӱлјикке јылыйбас.\nОнойып, тӧс јерде Мандар Уустыҥ белетеп, чыгарып турган бичиктери, альбомдоры, брошюралары сӱреен кӧп деп байа айттым. Темдектезе, Саха Якутияныҥ кӧгӱс байлык аайынча академиязыныҥ академиги, комусты јазаарыныҥ эҥ артык узы Мандар Уус якут элдиҥ кулјаларыныҥ альбомын чыгарган. Тиражы 20 муҥ альбом чӱрче ле таркай берген.\nБу ла тӧс јерде ол философияныҥ ла этнопедагогиканыҥ тӧс јерин ачкан. Jайгы школдо балдарды темирле узанарына, кӧктӧнӧрине, тосло, бӧслӧ, онойдо ок ӧскӧ дӧ не-немеле иштеерге ӱредип јат. Кезикте мында ӱредӱ-таскамал тӧрт сезонго чыгара ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ ондо бир ле уунда эки сезон иштеп јат. Бу школго республикадаҥ, онойдо ок Россиядаҥ кӧп балдар келет. Ӧскӧ ороондордоҥ, темдектезе, Япониядаҥ, Польшадаҥ ла оноҥ до ӧскӧ ороондордоҥ кӧп делегациялар келет. Мында культураныҥ очогы, эрјинедий байлыгы јуулганын улус јакшы билип, јилбиркеп јат. Хакасияда, Тывада јӱреристе, ӱредӱликтиҥ учреждениелери јайгы школло јилбиркеп, айтканысты соныркап уктылар.\nБисле кожо јол-јорыкка якут гимназияныҥ школыныҥ директоры, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи Лидия Шамаева, база тӧрт ӱредӱчи ле тогус ӱренчик келген. Jаш, оогош улусты карындаш калыкла, Алтайла таныштырары база керектӱ ине.\nЛидия Петровнаны ӱредӱни ончо предметтерле якут тилле ӧткӱретен школды ачарга, иштедерге јаан јолды јана баспай ӧткӧн деп айдарга јараар. Бу школдо ӱренип турган ӱренчиктердиҥ билгири тереҥ. Темдектезе, бир кызычак быјыл орус тилле ЕГЭ-ни 100 баллга табыштырган. Школдо ЕГЭ-ни 80, 90 баллдарга табыштырган балдар бар.\nТӧрӧл тилин билер балдарга ӧскӧ тилдерге ӱренери чик јок јеҥил. Кезик ӱренчиктер тӧрт-беш тилдердеҥ ӱренгилеп јат. Якут тилин билер, ӱзеери орус, английский тилдерди билер балдар керегинде куучын да јок. Лидия Петровна тӧрӧл тилдиҥ учурын, керектӱзин јарт кӧргӱзип салды.\nJол-јорыгыс ӧйинде бис Хакасияда, Тывада болорыста, ӱредӱлик учреждениелердиҥ улузы бу школдыҥ ижиле сӱреен јилбиркедилер.\nМандар Уустыҥ башкарып јаткан тӧс јери бу јуукта якут бычак керегинде академ изданиени белетеп чыгарган ла 7 муҥ тиражту бичик чӱрче ле таркады (авторы Николай Егоров). Бу бичикле Россияныҥ мылтык-бычак эдип турган устары јилбиркеп, бичикти сурулап алдыртты. Бычактарыс телекейде јилбӱде. Бистиҥ устарыс Россияда, ӧскӧ ороондордо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, байгалу баштапкы јерлерге чыгып турганы текши јарлу. Jуук ӧйдӧ якут элдиҥ айак-казаны керегинде јаан бичик чыгар.\nКарындаш калыктардыҥ культуразыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла јууктада таныжар амадула бис Хакасияда, Тывада болуп, оноҥ Алтай јаар јолыс туттыс. Темдектезе, бис хакастардыҥ «Тун» деген байрамында туруштыс. Олордыҥ «Хуртуях тас» деген музей-заповеднигиниҥ јааны Леонид Горбатовло бис јакшы таныштар. Ол бисти чеген-айракты ачыдарыныҥ эп-сӱмезиле таныштырды. Бисте айрак база болгон ине. Айдарда, карындаш элдерле јорыктап, энчи байлыкты орныктырары јанынаҥ иштеп јадыс.\nАлтайга келип, Каракол ӧзӧктӧ турган јурттарда, Бичиктӱ-Боомдо, Боочыда, Куладыда, болдыс. Таш-кайадагы јуруктарла таныжып, корумдарла, кереес јерлерле јӱрдис. Jаан ӱйениҥ улузы јаҥжыккан јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдери, аш-курсагы јанынаҥ куучындады. Тоомјылу јаанак бисти агаш айлында артпактагы кургап јаткан ышту курутла кӱндӱледи. Куруттыҥ амтандузын! Аш-курсагыла, бары-јогыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи, ончозын кӧргӱсти, јартады. Эҥ ле баалузы — мен сӱреен кӧп озогы эдимдерди кӧргӧним, солун куучын укканым. Курут бисте база болгон ине. Этти, балыкты ыштап, кургадып турбай. Оҥдойдо база бир јакшы нӧкӧрис, ченемелдӱ ус Вячеслав Кухаевте болдыс. Оныҥ уулы Аржан база тыҥ ус. Бисте канча катап болгон. Темир кайылтарыныҥ аайыла, марыла танышкан. Бистиҥ устар кӧргӱзип берерде, Аржан быјыл бойыныҥ јеринде кайылткан. Тургуза ӧйдӧ ол база бир ус Александр Даниловло Монгол јеринде болуптыр.\nJилбилӱ де, тузалу да јол-јорык болгон. Кӱндер де тӱрген ӧдӱп, јанар ӧй јууктап келген. Бис мынаҥ ары Сросткиге, Бийскке, Барнаулга кирерис, оноҥ Новосибирскке једип, айлыс јаар јолысты тударыс. Jе бот, Оҥдойло јорыктап, јолой Шабалиндеги краевед музейге кирер деген амаду болгон. Бис орой эҥирде, кайда да 10 саат кирезинде бу јуртка келгенис. Музейдиҥ ээзи Серафима Ивановна Яжанкина бистиҥ кӱӱнисти кӧрӱп, музейин ачып, сӱреен солун экскурсияны ӧткӱрди.\nСӱреен байлык музей, мында тургузылган эдимдер чын бойы, байа оригиналдары. Серафима Яковлевнаныҥ куучыны јилбилӱ, угуп ла отургадыйыҥ. Меге јараган. Тередеҥ эдимдердиҥ солунын, керек дезе, малдыҥ эмчегинеҥ эткен кӧнӧгӧш бар. Айак-казанныҥ кандыйы јок! Мен база кайда да ондый айактарды кӧрбӧдим. Агаш айактарды кӧп билелерде кӧрдим. Бисте база бар.\nСӱреен байлык материал, јетирӱлер јуудым. Jӱрӱмниҥ учына јетире аайлап-баштап јазаарга, иштеерге једер деп сананадым. Мен шак ла бу сурактарла иштеп јаткамда. Мандар Уус меге улустыҥ озогы чактарда тудунган-эдинген эдимдери керегинде бичиктерди белетезин деп јакылта берген ине. Карындаш калыктардыҥ энчи байлыгы бой-бойыла тудуш, тазыл-тамыры јаҥыс болгонын, темдектезе, агаш айактардыҥ канча-канча бӱдӱмдери лапту керелеп јатканын мынаҥ кӧрӧдис.\nТӧс јерде бис тургуза ӧйдӧ якут элдиҥ ураса деген јайгы айлын орныктырары јанынаҥ иштеп јадыс. Шабалинде содон агаш айыл тыттыҥ каазазыла јабылган. Бисте айыл — тостоҥ. Мандар Уус тос айыл керегинде альбомды белетеп чыгарган. Урасаны бастыра республиканыҥ эл-јоны ӧмӧ-јӧмӧ тудуп јат. Бу тос айылды бис 2020 јылда ачарыс. Ол айыл кайда да 2 муҥнаҥ ажыра предметтердеҥ турат. Телекейлик культурада ондый айыл јок. Кайкал тыҥ болор деп, кӧӧрӧм-эш јогынаҥ айдадым.\nӦткӧн чактыҥ бажында американ экспедиция Камчаткада болгон. Билимчи Йоханнес якут урасаны (айылды) јууган. Урасаны Россияга берип ийерге келишпеген. Айдарда, американдарга саткан. Бу ураса муҥнаҥ ажыра башка-бащка эдимдердеҥ белетелген. Бир кадузы, бир буузы јылыйбаган. Ол ураса Американыҥ тӱӱкизиниҥ музейинде. Бис ары јӱргенис. Олор оны экспозицияга чыгарарга белетенет. Узак ӧй ӧткӧн ине. Кайыҥныҥ тозы кургап, толголоры толголып калган. Тӱзедип јайа тартарда, кургак тос сынып, тармызап баштаган. Олор оны спирттиҥ буузына туткан. Кайкал тыҥ болгон. Jаш улус ураса айылды билбес, кӧрбӧгӧн. Эмди олор якут устарды кычырар амадулу. Урасаны јуунадып, јазадып аларга.\nБисте де тегин тыттыҥ каазазыла јапкан айылдар бар. Кайыҥныҥ тозыла јапкан айыл јаҥжыккан чӱм-јаҥды, кандый бир кӧдӱриҥини ӧткӱрерге јарамыкту. Сӱрекей јараш ураса болор. Албатыныҥ устары озогы эп-сӱмеле тудар, сӱреен чӱмдӱ иш. Ондо тос, јинји, слюда, тере ле оноҥ до ӧскӧлӧри тузаланылар.\nБисте, тӧс јерде, ачык теҥериниҥ алдында этнографиялык музейди ачары јанынаҥ куучын-эрмек ӧдӧт.\nАлтайла бис тазыл-тамырысла, ук-тӧстӧрисле тудуш ине. Кабай болгон Алтайыска келгенис јаан ырыс деп сананадым.


Россия Президентин талдап алган - altaicholmon\nРоссия Президентин талдап алган\nОрооныстыҥ эҥ јаан учурлу кереги – Президентти тудары тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧтти. Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергеебистиҥ ӱнбереечилерине талдаштарда эрчимдӱ турушкан учун јаан быйанын айтты.\nКару јерлештер, Алтай Республиканыҥ эл-јоны! Орооныстыҥ јӱрӱминде эҥ јаан учурлу политический керек – Россия Федерацияныҥ Президентине талдаштар тӱгенди. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, Алтай Республикада ӱнбереечилердиҥ 64,81 проценти талдаштарга келген. Бу коомой эмес турулта деп айдар керек. Сибирский федерал округта бис он эки тергеедеҥ алтынчы јерде. Туулу Алтайда Президент Путинди талдаштарга келген ӱнбереечилердиҥ 70,62 проценти јӧмӧгӧн. Мынызы 2012 јылда ӧткӧн талдаштардыҥ кӧргӱзӱзинеҥ бийик. Ол тушта В. В. Путин республикада 66,87 процент алган эди. Президентке болгон јӧмӧлтӧ калганчы јылдарда бийиктеген. Мынызы В. В. Путинниҥ Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине кӧпти эдип турганын эл-јон кӧрӱп турганын темдектейт. Тергеебисте кӧп тоолу социальный объекттер тудулган. Горно-Алтайск каланы алар болзо, газ келген, стадион, музей, бассейн, театр, акробатиканыҥ тӧс јери тудулган, аэропорт ижин орныктырган ла оноҥ до ӧскӧ иштер эдилген. Калада јаткан ӱнбереечилердиҥ 66 проценти Путинди јӧмӧгӧн. Калада ла Майма аймакта турулталар, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, јабыс. Jаҥныҥ органдары бу айалганы ајаруга алар ла кандый једикпестердеҥ улам мындый турулталар болгонын шиҥдеер. Мыныҥ аайына чыгып, једикпестерди јоголторы, эл-јонныҥ јӱрӱмдик сурактарын чечери аайынча иштеер. Талдаштар конкурентный айалгада ӧткӧн. Бисте кажы ла талдаштар јаан конкуренцияда ӧдӧт.\nАнчада ла ыраак аймактарда јаткан эл-јонго, алтайлар јаткан аймактарга быйанымды айдар кӱӱним бар. Талдаштар алдында кандый коптор, јабарлаштар болбоды. Jе турулталар чек башка болды. Кан-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ эл-јоны эрчимдӱ туружып, Президенти јӧмӧгӧн. Кан-Оозы аймакта талдаштарга келген ӱнбереечилердиҥ 81 проценти Президентти јӧмӧгӧн. Бу аймактыҥ Санаровка деген оогош јуртында јадып турган ӱнбереечилердиҥ 80 проценти талдаштарга келген ле олордыҥ 96,88 проценти Путинди јӧмӧгӧн. Кан-Оозы аймактыҥ Усть-Кумир, Jодролу, Jабаган, Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ ле Jазатыр јурттарыныҥ ӱнбереечилериниҥ 90 проценти эмдиги Президенти јӧмӧгӧн болуп јат. Бийик кӧргӱзӱлер Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу, Улаган аймактыҥ Балыкчы јурттарында темдектелген.\nӰнбериш те, турулталарды чоттооры да онлайн-трансляция ажыра ӧткӧн. Анайда ок наблюдательдер, ол тоодо ӧскӧ ороондордоҥ келгендери болгон. Бастыразы ла талдаштарды бузуштар јогынаҥ ӧткӧнин айткан.\nКӱндӱлӱ јерлештер, ажиотаж божогон ло талдаштар тӱгенген. Эмди биске республикабыстыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына иштеер керек.\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели


01.02.2022 - altaicholmon\nКӧӧ-куйак јепселдӱ ойрот јуучыл\nА.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 23-24 кӱндеринде XVII чактыҥ јарымындагы – XVIII чактыҥ ортозындагы атту-чуулу ойрот (джунгар) јуучылдыҥ јаҥырта јазалган јепселине учурлалган «Куйак» деген тӱӱкилик-документ фильм кӧргӱзилди. Чаган айдыҥ 21-чи кӱнинде оныҥ окылу таныштырузы ӧтти. Атту-чуулу ойрот јуучылдыҥ јепселин јаҥыртып орныктырган улус јарым Евразияны јуулаган јалтанбас јуучылдыҥ јепселин бастыра јанынаҥ кӧргӱсти. Јепселдиҥ\nИнтервью со старшим прокурором уголовно-судебного отдела прокуратуры республики, старшим советником юстиции С.А.Казандыковой\n— Скажите, когда Вы начали работать в органах прокуратуры? — После окончания Алтайского государственного университета с 15 июля 1996 года я поступила на службу в органы прокуратуры Республики Алтай. Свою трудовую деятельность начала с должности помощника прокурора Турочакского района. — А с кем Вы начинали работать? — Я начинала работать с единственной в то время\nВ июле промежуточный отчет представят Президенту Ключевым приоритетом «Единой России» в весеннюю сессию остается социальная поддержка граждан. В первую очередь — семей с детьми и наименее защищенных категорий граждан. Об этом секретарь Генсовета «Единой России» Андрей Турчак заявил на заседании Президиума думской фракции, которое прошло 17 января. В частности, планируется принять законопроект о бесплатной госпитализации родителей с\nИрбистиҥ кӱни де, jылы да темдектелер\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Леонард ТАХАНОВ, Сайлугемдеги национальный парктыҥ директорыныҥ — баш государственный инспекторыныҥ билим, туризм ле рекреация аайынча ордынчызы. Куучын-эрмегис Бар (2022) jыл Алтай Республикада «Ирбистиҥ jылы» деп адалганына учурлалат. — Леонард Леонидович, Алтай Республикада Бар (2022) jыл «Ирбистиҥ jылы» деп адалганына учурлай нени айдарыгар? — Бисте Ирбистиҥ кӱни темдектелгени 10 jылдаҥ ажа берди,\nПредложение партии о создании сети современных спортплощадок для сельских территорий и малых городов ранее поддержал Президент Владимир Путин Премьер-министр Михаил Мишустин подписал распоряжение, в соответствии с которым регионы в ближайшие три года получат свыше 9 млрд рублей на строительство более 80 модульных спортивных залов и почти 200 «умных спортивных площадок». Документ опубликован на сайте Кабмина.\n«Курчуныҥ калажы» акция ӧткӧн\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде немец-фашисттердиҥ Ленинградты курчап алганын ӱзе сокконына учурлалган Кӱн чаган айдыҥ 27-чи кӱнинде бистиҥ тергееде база темдектелген. Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоевке баштаткан депутаттар Ленинградты фашисттердиҥ курчузынаҥ јайымдаганыныҥ 78-чи јылдыгына учурлалган «Курчуныҥ калажы» деп акцияда турушкан. «Бу кӱнде Ленинградтыҥ улузын тоогонын кӧргӱзериниҥ учуры јаан. 125 грамм калаш ол кӱч ӧйлӧрдӧ улустыҥ\nЈерлежис масс-јарышта јеҥӱчил!\nБу кӱндерде Ярославский областьтыҥ Рыбинск калазында биатлонло 19-21 јашту уулдар ортодо телекейлик чемпионатта туружарга талдашту тартыжулар ӧткӧн. Бастырароссиялык учурлу маргаандарда ороонныҥ эҥ тыҥ јиит спортчылары турушкан. Былтыр уулдар ортодо Австрияда болгон телекейлик чемпионатта ӱч алтын медаль ойноп алган бистиҥ јерлежис, Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ 19 јашту студенти Денис Иродов, Рыбинскте таҥынаҥ јӱгӱриште ле спринтте 10-чы ла


Revision as of 02:42, 23 August 2017 (edit)\n(→Table of existing pairs: updated pair table with python3 dixTable.py tur aze tuk uzb kir kaz tat bak chv nog kaa kum uig krc crh gag sah tyv kjh)\nRevision as of 21:30, 11 December 2017 (edit) (undo)\n* (uzb) Chelak bilan pivo ichaman lekin sen bilmaysan. Ertaga kelasanmi?\n* (kaa) Shelek penen pivo ishemen, biraq sen bilmeysen'. Erten' kelesen'be?\n* (Teleut) Кӧнӧкмынаң сыра ичип јадым, сен-оқ аның керегинде пилбей јазың. Таңда келерзиң бе?\nRevision as of 21:30, 11 December 2017\n(Teleut) Кӧнӧкмынаң сыра ичип јадым, сен-оқ аның керегинде пилбей јазың. Таңда келерзиң бе?\nRetrieved from "https://wiki.apertium.org/w/index.php?title=Turkic_languages&oldid=64919"\nThis page has been accessed 199,144 times.


Јасактарга — кубулталар - altaicholmon\nЈасактарга — кубулталар\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков баштап ӧткӱрген.\nЈуунда Эл Курултайдыҥ комитединиҥ ишмекчи кӱреезиниҥ турчылары „Алтай Республикада бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле „Алтай Республикада адару тударын ӧскӱрери керегинде“ јасактардыҥ ӱлекерлерин кӧрӱп шӱӱшкендер. Бу јуунныҥ ижинде Эл Курултайдыҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Алена Казанцева, Алтай Республиканыҥ депутады Петр Попошев, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Сергей Растворов, экономикалык ӧзӱмниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Владимир Лацков, јурт ээлем аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Олеся Сташкова, Россия Федерацияныҥ юстициязыныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Лукиных, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аппарадыныҥ государственно-правовой башкартузыныҥ јааны Ольга Попова, каланыҥ администрациязыныҥ ар-јӧӧжӧ аайынча башкартузыныҥ јааны Валентина Челтугашева ла юридический бӧлӱгиниҥ јааны Виталий Дробот турушкандар.\nРустам Байдалаков ишмекчи кӱреениҥ ижин баштап тура, „Алтай Республикада бир кезек граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле „Алтай Республикада адару тударын ӧскӱрери керегинде“ јасактарды шӱӱжӱге Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитеди белетеп чыгарган деп темдектеген. Бу суракты комитеттиҥ јуунына чыгарганыныҥ тӧзӧлгӧзинде улустыҥ ла бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарарын шиҥжӱде тудуп турган чыдулу органдардыҥ кӧп тоолу баштанулары туруп јат.\nПарламентарий баштапкы јасакка кубулталар јонјӱрӱмдик корулашты ла кӧп балдарлу билелерге болушты тыҥыдар амадула эдилип јат деп айткан. Јарамыкту јаны јаар ууландырылган јаҥыртулар кӧп балдар ӧскӱрип турган билелерге чаптык эдип турган бир кезек токтодуларды „чечип“, олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырар аргалар тӧзӧӧри болуп јат. Алтай Республиканыҥ 68-чи таҥмалу јасагында бар бир кезек токтодулар јеҥилтелерле тузаланып турган билелерге, ол тоодо балдары кӧп билелердиҥ балдарына башка-башка шылтактардаҥ улам јердиҥ участогын аларга буудагын јетирип јат.\nРустам Байдалаков темдек эдип Чамал аймакта болгон учуралды эске алынган. 23 јашту јиит кижи аймактыҥ администрациязына „јиит биле“ деген категорияга кирип турум деп, олорго тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участогын аларга турганы керегинде баштанган. Је администрацияда ого слерде андый арга јок деп айткандар. Мында ла бу јиит кижиге ол бала тужында „балдары кӧп“ деген категорияга кирип турган биледе ӧскӧни учун јердиҥ участогынаҥ јаан эмес ӱлӱӱ берилгени јарталган. 18 јажы једерде дезе ол „јиит“ ол эмезе „кӧп балдарлу биле“ деген категорияга кирип турганы учун тӧлӧбӧзинеҥ јер алар госјӧмӧлтӧни јылыйткан. Парламентарий олор јасактыҥ бу тизимине кубулталар кийдирзе, ол Россия Федерацияныҥ Конституциязына келижип, андый категориялу улуска јонјӱрӱмдик болуш јетирер аргалар тӧзӧӧрине јакшы болор эди деп темдектеген.\nЭкинчи кубулта јанынаҥ парламентарий база јартамал эткен. Ол тергеениҥ кӧп балдарлу билелери Алтай Республиканыҥ 68-чи таҥмалу јасагын јӱрӱмде тузаланып, олорго акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участогын берзин деп учетко тургулап јат. Је ӱч ле оноҥ кӧп балдар азырап турган билелердиҥ документтерин кӧрӧр тушта олордыҥ башка-башка аймактарда, Алтай Республиканыҥ каладагы округында ол эмезе республиканыҥ тыштында јадып турганы јарталат. Мынаҥ улам олорды учеттоҥ чыгарып турган учуралдар кӧп болуп јат.\nПарламентарий: „Россия Федерацияныҥ 1993 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде јараткан јасагында Россия Федерацияныҥ граждандары олор Россия Федерацияныҥ кажы јеринде јадатанын бойлорыныҥ кӱӱниле акту бойлоры талдап, јадып јадылар. Ол керегинде кижиниҥ тап-эриктерин керелеген телекейлик акттарда база айдылган“ — деп темдектеген. Айдарда, граждандардыҥ учетко турар тужында тап-эриктери бузулбас учурлу.\nКомитеттиҥ јуунында кӧрӱлген сурактар аайынча бойлорыныҥ шӱӱлтелерин Алена Казанцева, Петр Попошев, Владимир Лацков, Валентина Челтугашева, Виталий Дробот, Ольга Попова ла Владислав Таханов айткандар. Кӧрӱлген баштапкы сурак аайынча Эл Курултайдыҥ профильный комитединиҥ јааны Рустам Байдалаков јасакка кубулталар кийдирери аайынча сурак ишмекчи кӱреениҥ јуунында мынаҥ ары база кӧрӱлер деп ајарган. Бу суракла ӧскӧ тергеелер канайда иштеп турганын лаптап шиҥдеп, ол јанынаҥ тӱп-шӱӱлтелерди чыгарып, оны кӱскиде болотон сессияда кӧрӧрине чыгарар керек деген.\nПрофильный комитеттиҥ јааны „Алтай Республикада адаруларды ӧскӱрери керегинде“ јасактыҥ ӱлекерин кӧрӧр баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ прокуратуразы ла Эл Курултайдыҥ аграрный политика аайынча комитеди эткен, а оны кӱреениҥ јуунында кӧрӧрине дезе парламенттиҥ аграрный политика аайынча комитеди белетеген деп айткан. Бу ӱлекер адару тудар ээлемде оныҥ правовой тӧзӧлгӧлӧрин тыҥыдар амадула белетелген. Алтай Республикада адару ӧскӱрип турган улустыҥ ла юридический лицолордыҥ тап-эриктерин быжулап јеткилдеер сурак база туруп јат.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов адару ӧскӱрери керегинде јасактыҥ ӱлекерин јарадып турганы керегинде айдып, тергеениҥ парламентиниҥ сессиязы оны јаратса, бу ууламјыдагы иш бисте государстволык кемине јетире кӧдӱрилип, оныҥ учуры там бийиктеер эди деп темдектеген.


Главная > Записи > Школьнику > 8 класс > ППО\n«Кычырган бичиктен бала\nсöстин jаражын сеспезе, ол эбире\nтелекейдин jаражын кöрбöс».\nJайаандык теманын учуры\nКычырып билери ол jаныс ла билгир алар эмес, эн озо ол кижинин санаазын байыдары. Баштамы класстын ÿредÿчизине баланы кычырып билер эдип ÿредери – каруулу иш. Качан бу иш коомой эдилзе, коомой кычырышту бала кöп неменен артып jат: санаа-шÿÿлтези бай эмес, куучын – эрмеги jарт болбос.\n«Кычырып билер» деген ондомол элбеде jарталат: ÿйелерди сöстöргö колбоп тургузып билеринен ала бÿткÿл текстти кычырып, оны ондоп, кажы ла геройдын кылык — jанын санааркап билерине jетире.\nК. Д. Ушинский «Албатынын улу уредучизи – торол сос» деп jакшынак состор айткан. К. Д. Ушинскийдин торол тил керегинде айткан шуултелери jажына тиру ле бисти оморкодот: «Тил албатынын jаныс ла тирузин керелебейт, jе анайда ок онын jуруми болот». Jазап кычырып билбезен, бойынын торол тилиннин учурын билбезин, jаражын сеспезин.\nКычырарынын кажы ла урогында балдар jаныс ла билгирлер алар эмес, jе анайда ок уренген кажы ла чумдемелдин учурын jартап, бириктирип, туп шуулте айдарга тасказын деп некеер керек. Бу иш тузалу болзын деп, кажы ла урокто jузун –башка эп-аргалар, jилбиркедер материалдар тузаланганы jарамыкту.\nБу эп аргаларды, jилбиркедер материалдарды табатан каруулу иш – уредучиде. Уредучи урокты откуреринде солун эп аргалар тузаланза, урогы эпту ле jилбилу болорында аланзу jок.\nБалдарды кычырышка jилбиркеткени jаныс ла кычырар кемин бийиктедер эмес, ол баланын ич-корумин байыдары, jуруминде бу алган билгирлерди чын тузаланарына jаан салтарын jетирет.\nКажы ла урок балага jаны ачылта, jаны билгирлер экелзин деп, башка-башка эп аргалар, jилбиркедер материалдар тузаланганы коп jедимдерге экелет.\nБалдардын эрмек – тилин темиктирерге кажы уроктын бажында jаантайын ла артикуляционный иш, уйелер кычыртып, модор, укаа состор айттыртып уредедим. Jаны ла кычыртып уредип баштаган ойдо, И. Т. Федоренконын методиказына тайанып чокум, кону кычырарына уредедим. Эн бажында косло кычырып, сананып алганы аайынча эки состон турган эрмек бичиир керек, бир айдын туркунына алты, jети состон турган эрмекти балдар jенил, турген сананат. И. Т. Федоренконын методиказында турген кычырарына мындый иштер jаан камаанын база jетирет: уредучинин берген jакарузы аайынча балдар бир ойдо кычырып баштайт. Кажы ла баланын алдында тексттер jадат. Бир минуттын бажында уредучинин айтканыла кычырышты токтодот. Балдар кычырган созинин кемин тоолоп, ойто такыптан кычырат. Бу ойдо балдардын созинин кеми эки ле онон до коп соско коптоп калар учурлу. Уч катаптан коп кычырарга jарабас. Состори коптоп турганын коруп, балдардын jилбуузи онон ары бийиктейт. Бу ла кижинин кычырарга уредетен ченемелинин эп аргазы – ол кажы ла кычырарынын урогын модор состон баштаары. Аjаруга алары: модор сости айдар тушта, состин учын jетире айдары. Бу иш артикуляциялык аппараты иштедеерине тузалу болот.\nБалдарды кучсинип кычырар эмес, сонуркап, jилбиркеп, геройлорло кожо суунип, санааркап, бир сосло jенил кычырарына А. М. Кушнир бойынын ченемелдерин биске jетирет. Тегин методикала иштезе, балдар бичиктерди албан-кучле кычырат. А. М. Кушнирдин методиказыла болзо, бала бойы кычырарына куунзеп келер керек. Кушнирдин айтканыла болзо, таныктарла танышкан кийнинде, сости эмезе эрмекти буткулинче кычырарына ууландырар керек. Балдардын кычырыжынын кемин бийиктедерге, коп сабазын бойында кычыртканы jакшы.\nКоргузу материалдарды кажы ла урокко тузаланып турза, бала бойы да албан jогынан куунзеп уренер.\nКоргузу дидактический материалдарды талдаарга мындый некелтелер будурер керек: коргузу материалдар шуултезиле jилбилу, балдардын jажына келижер, кажы ла балага анылу болор керек.\nКоргузу дидактикалык материалдар алдынан бойы иштеп билерине, тилин темиктирерине, уредуге jаан jилбу берет. Балдар бойынын билер билбезин jарт сезерге болужат. Коргузу материалдар ла урокто тузаланган ойындар уредучинин ле балдардын ортодо колбуны тыныдат, билгири теренжийт, созлиги байыйт.\nКычырарынын урогында мен критикалык мышлениенин технологиязынан бир канча узуктер алып тузаланадым. Темдектезе: 4 класста Э. Палкиннин «Кус, кус» деп улгериле, Б. Суркашевтин «Кус» деп улгериле танышкан кийнинде Венанын тегеликтерин тургузадыс.\nКулер Тепуковтын «Нени иштеерин, чыдазан?» деп улгериле таныжып, фишбоун тургузарга jараар.\nЭне керегинде куучындарла, улгерлерле танышкан сонында, балдар jилбиркеп, мындый кластерлер тургузат.\n← ПРИМЕРНОЕ ТЕМАТИЧЕСКОЕ ПЛАНИРОВАНИЕ УРОКОВ МАТЕМАТИКИ В 1 КЛАССЕ\nПОЧЕМУ ДЕТИ НЕ ХОТЯТ ИДТИ В ШКОЛУ →\nПОМОЖЕМ ДЕТЯМ УЧИТЬСЯ_31367\nПОНЯТИЕ И ВИДЫ ОБЪЕКТОВ РАЖДАНСКИХ ПРАВ тест\nПРАКТИЧЕСКОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НОВЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В УРОЧНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ К\nПРЕЗЕНТАЦИЯ ВЕДЬ ЗДЕСЬ НАМ ЖИТЬ ДЕЛА ВЕРШИТЬ\nПРИЕМЫ И МЕТОДЫ ПОДГОТОВКИ УЧАЩИХСЯ К ВЫПОЛНЕНИЮ ЗАДАНИЙ ПРОВЕРЯЮЩИХ ПОЛНОЕ И ТОЧНО\nПРИМЕНЕНИЕ ЗДОРОВЬЕСБЕРЕГАЮЩИХ ТЕХНОЛОГИЙ НА УРОКАХ ИНФОРМАТИКИ\nПРИМЕНЕНИЕ ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ОБУЧЕНИИ ИНОСТРАННЫМ ЯЗЫКАМ


Эземи — албатыныҥ јӱрегинде - altaicholmon\nЭземи — албатыныҥ јӱрегинде\nШабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ јанында Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Валерий Иванович Чаптыновтыҥ эземине учурлалган мемориал досконыҥ ачылтазы ӧткӧн.\nАлтай Республикада Валерий Ивановичтиҥ эземин ӱргӱлјикке артырары јанынаҥ кӧп иш эдилген. Оныҥ адыла Горно-Алтайск каланыҥ тӧс оромдорыныҥ бирӱзи адалган, оныҥ јаткан туразында мемориал доско тургузылган, кичӱ Тӧрӧли Ӱстиги-Апшыйактуда Валерий Ивановичтиҥ адыла адалган школдо музей ачылган, оныҥ адыла Кош-Агаш јуртта орто ӱредӱлӱ школ ло Тӱндӱк-Чуй тайганыҥ бир бажы адалган.\nЭмди Шабалинде Валерий Ивановичтиҥ 1956 јылдаҥ ала 1962 јылга јетире ӱренген школында мемориал доско тургузылган. Ого учурлалган кӧдӱриҥилӱ керекте „Шабалин аймак“ МО-ныҥ јааны Э. Б. Сарбашев, аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Л. В. Андреева, администрацияныҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Т. М. Золотухина, Шабалиндеги јурт јеезениҥ јааны М. Н. Чичканов, Шабалиндеги Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган школдыҥ директоры А. Н. Биятова, Валерий Ивановичле кожо иштеген улус, јондык ла ветеран организациялардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЈуулгандарды Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев уткыган: «Бӱгӱн бис Алтай Республиканыҥ јаҥы тӱӱкизи башталарына јаан камаанын јетирген кижиниҥ учурлу кӱнин, чыккан кӱнин, темдектеп турубыс. Валерий Иванович ичкери ыраак кӧргӧн башчы болгон. Ол бистиҥ республикада келер ӧйи бар деп ол ӧйлӧрдӧ билген. Ол јаҥыс ла политиканыҥ ишчизи болгон эмес, је анайда ок тереҥ учурлу ӱлгерлер бичиген бичиичи, поэт болгон.\nШабалиндеги школдо Валерий Ивановичтиҥ мемориал доскозын ачканы — ол учурлу керек. Бу школдо ок оныҥ баштаар јайалта-кылыгы ачылган. Доско ачканыс Валерий Ивановичке быйаныстыҥ, биске Алтайдыҥ тоомјылу уулы керегинде эзедериниҥ кереези, јиит ӱйе оныҥ керектерин билзин, улу јерлежин ундыбазын ла оморкоп јӱрзин деген кереес.\nБылтыр оныҥ кичӱ Тӧрӧлинде — Валерий Ивановичтиҥ адыла адалган школдыҥ туразыныҥ капитальный ремонты тӱгенген. Быјыл В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган музей јазалар. Удабас политиканыҥ ишчизиниҥ мемориал доскозы оныҥ кичӱ Тӧрӧли Ӱстиги-Апшыйактуда тургузылар.\nЈе југуш коронавирусла колбой, элбек керектер ӧткӱрери орой ӧйгӧ узадылган, је бис олорды тӱҥей ле ӧткӱрерис. Аймактыҥ учреждениелериниҥ ишчилери Валерий Ивановичтиҥ эземин ӱргӱлјилеери јанынаҥ кӧп иштер бӱдӱргенин айдар керек. Улу јерлежисти билген, кожо иштеген, кожо ӱренген улустыҥ эске алыныштары бичилген.\nОнчогорго бек су-кадык, омок кӱӱн-санаа, Валерий Ивановичти ундыбагар, оныҥ эземин кичеегер ле билеригерди јаҥы ӱйеге айдыгар деп кӱӱнзейдим».\nШколдыҥ директоры А. Н. Биятова айткан:\n—Шабалинде школдыҥ ӧмӧлиги ле ӱренчиктери тӧрӧлчи кӱӱндӱ улу кижи ӱренгениле јаантайын оморкоп јат. Мен ол тушта иштеген ӧмӧликке сӱреен быйанду јӱредим. Ол Валерий Ивановичтий јакшынак улус таскаткан, бистиҥ ӧмӧлик бу улу керекти улалтар деп сананадым.\nШколдыҥ Валерий Иванович јадып ӱренген интернадыныҥ таскадаачызы Нина Трофимовна Малтина Валерий Ивановичтиҥ эземин ундыбай јӱргендери учун быйанын айткан. Валерий Иванович јаан да, јаш та улусты тооп јӱрген.\nВалерий Ивановичтиҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгына учурлалган стеланы ачары Шабалиндеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры А. Н. Биятовага ла интернаттыҥ алдындагы таскадаачызы Н. Т. Малтинага бӱдӱмјилелген.\nЈуулган улус мемориал доского чечектер салган ла оноҥ ары керектер краевед музейдиҥ кӧрӱ ӧткӱрер айылында ӧткӧн.


Тӧрӧл тилдиҥ јыргалыныҥ јеҥӱчилдери - altaicholmon\nТатарстан Республиканыҥ тӧс калазы Казаньдагы федерал университетте ӱренчиктердиҥ ле студенттердиҥ Калыктар ортодогы фестивали ӧдӱп калды. Фестиваль ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. Баштапкы бӧлӱктиҥ конкурстары тергеелерде ӧткӧн лӧ јеҥӱчилдери фестивальда ӧткӧн экинчи ле ӱчинчи бӧлӱктерде турушкандар.\nАлтай Республиканыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозы баштапкы бӧлӱктиҥ конкурсын кӱчӱрген айда ӧткӱрген. Конкурс тӧрӧл литератураны тереҥжиде кӧрӧрине учурлалган. Конкурстыҥ баштапкы бӧлӱгинде окылу сайтта угузу эделе, орус тилле сочинение бичиир керек болгон. Бистиҥ республиканыҥ калазынаҥ ла аймактарынаҥ 18 ӱренчик турушкан. Сочинениени бичииринде эҥ ле бийик турултазыла 7 ӱренчик аҥыланган: Денис Асканаков, Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Айлана Егузекова, республикан классикалык лицейде 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Сынару Содоева, Сугаштыҥ орто ӱредӱлӱ школында 11-чи класстыҥ ӱренчиги; Эмилия Туткушева, Сугаштыҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Арчынай Чучина, республикан гимназияда 11-чи класстыҥ ӱренчиги; Анастасия Горохова, республикан гимназияда 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Солоҥы Тумпукова, Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги.\nЈаҥар айдыҥ 9-12 кӱндеринде Казаньдагы университетте конкурстыҥ 2-чи ле 3-чи бӧлӱктери болгон. Мен Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Наталья Николаевна Санинала кожо 6 бала ээчидип, конкурска апарып jӱрдис. Кырлыктыҥ школыныҥ ӱренчиги оорыганынаҥ улам барып болбогон. Ӱч кӱнниҥ туркунына Казань деген калага айылдап, татар албатыныҥ алама-шикирин амзап, тӧрӧл тилин ле албатызын канайда кӧдӱрип турганын кӧрӱп, кайкап jӱрдис. Каланыҥ ичиле экскурсияга јӱрӱп, музей, театр, Кремль кӧрдис. Кайда ла барзаҥ, эл-јон тӧрӧл тилиле куучындажат, ӧскӧ тил укпазыҥ.\nКазаньныҥ университеди jаан, jарык, кабинеттери эмдиги ӧйдиҥ некелтезиле эдилген, бастыразы татар тилле куучындажат. Ончо предметтерди татар тилле ӱренип турган гимназияга барып јӱрдис. Эки-jарым частыҥ туркунына татар тилле спектакль кӧрдис. Максим Горькийдиҥ ле кожоҥчы Шаляпинниҥ музейлерине јӱрдис. Бир эрмекле айтса, тӧрӧл тилин чеберлеп, баалап, келер ӱйеге энчилеп, албатызын, тилин jылыйтпаска тыҥ чырмайган республикалардыҥ бирӱзи эмтир.\nФестивальдыҥ турулталары керегинде айдалы. 15 республикадаҥ бастыра 140 кире ӱренчик ле студент турушкан: башкирлер, саха-якуттар, мордвалар, чуваштар, хакастар, буряттар, комилер, кабардиндер, балкарлар, казахтар, узбектер, кыргыстар. Ончозы бойыныҥ кеп-кийимин кийип алган — кӧрӧргӧ jаражы да коркыш. Бу кыймырап jаткан айылчыларды эптӱ, jылу конор jерге апарып, ӱч кӱнниҥ туркунына ток-тойу азырагандар. Ары-бери самолетло jорыктаганын, jатканын ла ажанганын фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери тӧлӧгӧн.\nJедип барган кӱнниҥ эртезинде балдар тӧрӧл тилдеҥ орус тилге берген тексттерди кӧчӱрген. Эртезинде тӧрӧл тилле ӱренип алган ӱлгерлерин ӱренчиктер бойыныҥ тилиле, оноҥ орус тилге кӧчӱргенин эске куучындаган. Ӱредӱчилерди ӱчинчи бӧлӱкке балдарыныҥ айтканын уксын деп кийдиргендер. Ӱренчиктер кӧп сабазы тӧрӧл тили, албатызы, јуртаган алтайы керегинде кӧдӱриҥилӱ ӱлгерлер кычырды. Бистиҥ балдардаҥ Сугаштыҥ школынаҥ Сынару Содоева ла Эмилия Туткушева Алтайы керегинде jакшы куучындагандар. Олор тӧп, санаалу, jакшы балдар эмтир. Улаганныҥ школынаҥ Денис Асканаков топшуурла ойноп, jараш кожоҥыла, кайыла улусты кайкатты. Лицейдиҥ ӱренчиги Айлана Егузекова Бронтой Бедюровтыҥ Антуан де Сент-Экзюпериниҥ «Маленький принц» деп чӱмдемелин алтай тилге кӧчӱргенинеҥ ӱзӱкти ле оны орустап кычырганын камыстыҥ башкараачызы jарадып мактады.\nТурултаныҥ эҥири кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Кӧп балдардыҥ ортозында бистиҥ алты ӱренчиктиҥ тӧртӱзи бийик бааладып кайралдатты. Арчынай Чучина – 3-чи степеньдӱ лауреат; Денис Асканаков, Айлана Егузекова ла Анастасия Горохова призерлор.\nБу эҥирде Д. Асканаков башкир ле бурят уулчактарла кожо аҥылу сый алып, топшуурла кожоҥдоп ло кайлап, ончо улусты сӱӱндирди. Айылчыларга университеттиҥ ректоры ла факультеттиҥ деканы уткуул сӧс айтканы ончобыска jарады. Наталья Николаевна ла мен деканныҥ айткан сӧстӧрин кайкап ла оморкоп уктыбыс: «Бистиҥ республикага эки тилдӱ, анчада ла бойыныҥ тилин jакшы билер специалисттер керек. Тӧрӧл тилин билбес кижи – ол толо эмес кижи. Тилин билбес кижи кичинек Тӧрӧлин саткандый болуп јат, ондый кижи јаан да Тӧрӧлин садардаҥ айабас».\n«Канга шылтай ичеге» деген бирӱзи, jиит билелерге ле ада-энелерге айдып ийер кӱӱнис бар. Ӧбӧкӧлӧрис «Бала jашта — аш кылгада» деп тегин айтпаган. Тӧрӧл алтай тилеерди ундыбагар. Јӱрӱм, тил биленеҥ башталып jат. Биледе бала алтай тилин билбезе, кийнинде ӱредип аларым дегени – ол тӧгӱн санаа. Республикабыс, јӱрӱмис јаранар, ӧскӧ ӧйлӧрлӧ ӧскӧ некелтелер келер. Албатыны, јеристи тӧрӧл тилин jакшы билер jиит ӱйе кӧдӱрер!\nУчында балдарга солун фестивальда туружарында јӧмӧлтӧ эткендерге јаан быйаныс айдадыс. Озо ло баштап билимниҥ ле ӱредӱниҥ министерствозына ла бисти башкарып турган Екатерина Дмитриевна Чандыевага jаан быйанысты айдып турус. Мындый jакшы јол-jорыкка барганыс ончобыска тузалу ла ӱредӱлӱ. Наjылык ла ӧмӧлик болуп, кӧп албатыныҥ ортозында jӱрӱп, бойыныҥ культуразыла, тилиле, литературазыла таныштырганы ӱренчиктерди сӱреен кӧпкӧ ӱредип, байыдып јат.\nалтай тилдиҥ ӱредӱчизи


французтап Emmanuelle Charpentier\nјаҥар айдыҥ 11 кӱни 1968(0012-11-1968) (52 јаш)\nмикробиолог, биохимик, преподаватель университета, генетик, врач-иммунолог\nАстурий принцессаныҥ билим ле техникада једимдер учун сыйы[d] (2015)\nЭмчиликте јаан ачылта учун сый[d] (2015)\nЛ.Ореальдыҥ ЮНЕСКО-до Билимде ӱй улуска деп сыйы[d] (2016)\nМэссриниҥ сыйы[d] (2015)\nШведская премия имени Эрика К. Фернстрёма[d] (2011)\nДоктор Пол Янссенниҥ биоэмчиликте шиҥжӱлер учун сыйы[d] (2014)\nпремия Луи-Жанте в области медицины[d] (2015)\nГрубердиҥ генетикада билим иш учун сыйы[d] (2015)\nпремия семьи Хансенов[d] (2015)\nпремия имени Лейбница[d] (2016)\nПауль Эрлих ле Людвиг Дармштедтердиҥ сыйы[d] (2016)\nГайрднердиҥ фондыныҥ эл-јондык сыйы[d] (2016)\nпремия Мейенбургов[d] (2016)\nпрофессорство Александра фон Гумбольдта[d] (2014)\nГабаевтиҥ сыйы[d] (2014)\nУоррен Альперттиҥ сыйы[d] (2016)\nКавлиниҥ нанатехнологиялар аайынча сыйы[d] (2018)\nпочётный доктор Лувенского католического университета[d] (2018)\nпочётный доктор Лёвенского католического университета[d] (2016)\nпочётный доктор Университета Умео[d] (2017)\nЈопонныҥ сыйы[d] (2017)\nАахенская инженерная премия[d] (сыгын айдыҥ 7 кӱни 2018)\nРакты шиҥдеер американ ассоциациязыныҥ сыйы[d] (2017)\nпочётный доктор Федеральной политехнической школы Лозанны[d] (2016)\nмедаль Вильгельма Экснера[d]\nпремия Йорана Густафссона в области молекулярной биологии[d] (2014)\nВольфтыҥ эмчиликте сыйы[d] (2020)\nХарвиниҥ сыйы[d] (2018)\nмедаль Бейвута[d] (2018)\nНобельдиҥ химияла сыйы[d] (2020)\nпочётный доктор Кембриджского университета[d] (2018)\nпочётный доктор Манчестерского университета[d] (2018)\nМакгилдиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2019)\nhonorary doctor of the Hong Kong University of Science and Technology[d] (2014)\nЭмманюэ́ль Мари́ Шарпантье́ (французтап Emmanuelle Marie Charpentier; 1968 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде чыккан, Франция) — француз билимчи-микробиолог. Бастыра иштери микробиология керегинде. Макс Планктыҥ биригӱзиниҥ инфекционный биологияла институдыныҥ профессоры ла башкараачызы, Француз АН-тыҥ турчызы, НАН США-ныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (экилезине 2017 јылда тудулган). Нобельдиҥ химиияла сыйыныҥ лауреады (2020), Дженнифер Дауднала кожо алган: геномды редактировать эдери деп шиҥжӱ иш учун.\n2 Билим ижи\nЭмманюэль Шарпантье 1968 јылда Жювизи-сюр-Орж, (Иль-де-Франс деп јерде чыккан). Пьер ле Марии Кюриниҥ университединде (эмди Сорбоннаныҥ университединиҥ билим факультеди), Париж. 1992—1995 јылдарда Пастердиҥ институдында аспирантурада ӱренген, оноҥ 1995 јылда Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде микробиологияныҥ докторыныҥ степенин алган . Диссертацизы «устойчивости к антибиотикам» деп шиҥжӱлерле болгон.\n1996 јылдаҥ ала постдокторантураны США-да Рокфеллеровском университетте (Нью-Йоркто ӧткӧн, Нью-Йоркто университеттиҥ тӧс эмчилик јеринде, Скерболлдыҥ институдында (Нью-Йорк), Сент-Джуд деп балдардыҥ шиҥжӱ госпиталинде Мемфис, Теннесси.\n2002 јылда Шарпантье кычырган профессор болуп, оноҥ ассистент-профессор болуп, Венский университетте шиҥжӱ группаны башкарган (Австрия), 2009 јылга јетире ондо иштеген. 2009 јылда профессор боло берген, Университет Умео (Швеция).\n2013 јылда эмчилик факультеттиҥ профессоры, Ганновер ле Брауншвейгте, Германияда, инфекционный оруларды шиҥдеер тӧс јерде.\n2014 јылдаҥ ала «именной профессор» деп атту, Александра фон Гумбольдтыҥ фондында, Умео, Ганновер ле Брауншвейгтиҥ университеттеринде иштеген. 2015 јылдаҥ ала инфекционный биологияны шиҥдеери јанынаҥ департаменттиҥ башкараачызы. 2018 јылдаҥ ала — Макс Планктыҥ шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ башкараачызы.\nБилим ижи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2012 јылда ДНК ла бактериялардыҥ иммунитеди керегинде (алты кижи биригип бичиген) статьяда, Шарпантье ле Дженнифер Дауднала кожо генди тӱзедери аайынча иштеген, механизм CRISPR/Cas9 генди програмировать эдип тӱзедер аргалу , генный инженерияда сӱреен јаан ачылта деп чотолот.\nБерлинско-Бранденбургский билим академияныҥ турчызы (2016), членкор Австрий билим академияныҥ турчызы (2016), ӧскӧ ороонныҥ турчызы Шведский королевский билим академияныҥ турчызы, (2015) и НАН США (2017). EMBO-ныҥ турчызы (2014). Гонконгто билим ле технологиялардыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы (2017).\n2015 — Эмчиликте јаан ачылта учун сый;\n2015 — Грубердиҥ сыйы;\n2015 — Астурийский принцессаныҥ сыйы;\n2015 — Thomson Reuters Citation Laureate, химияла;\n2015 — Мэссриниҥ сыйы;\n2016 — Гайрднердиҥ сыйы;\n2016 — Танныҥ сыйы;\n2016 — Вильгельм Экснердиҥ медали;\n2016 — Лейбництиҥ сыйы;\n2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award;\n2016 — Скотттыҥ медали, Филадельфия;\n2017 — Япониныҥ сыйы;\n2017 — Олбаниде эмчилик тӧс јериниҥ сыйы;\n2018 — Кавлиниҥ сыйы;\n2018 — Харвиниҥ сыйы;\n2019 — Шеелениҥ сыйы;\n2020 — Вольфтыҥ сыйы;\n2020 — Нобельдиҥ химияла сыйы.\n↑ Jinek, M.; Chilynksi, K.; Fonfara, I.,; Hauer, M.,; Doudna, J.,; Charpentier, E.,. A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity (en) // Science : journal. — 2012. — 17 August (vol. 337, no. 6069). — P. 816—821. — Ӱлекер:DOI. — Ӱлекер:Bibcode. — PMID 22745249.\n↑ Ӱлекер:Cite news\n↑ MIMS - Curriculum Vitae Emmanuelle Charpentier (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения: сыгын айдыҥ 30 кӱни, 2015. Архивировано кочкор айдыҥ 19 кӱни, 2015 јыл.\nBNF: 17842790j · GND: 113951301X · ISNI: 0000 0004 5390 7343 · LCCN: n2015189283 · NKC: ntk20201096835 · SUDOC: 137742738 · VIAF: 107144782974607052156 · WorldCat VIAF: 107144782974607052156\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Шарпантье,_Эмманюэль&oldid=25706"\nPMID куулгазын ссылкаларын тузаланган бÿктер\nЈаҥар айдыҥ 11 кӱнинде чыккандар\n1968 јылда чыккандар\nНобельдиҥ химияла сыйы\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 21:03.


Талдап аларга болужат - altaicholmon\nТалдап аларга болужат\n«Калан тӧлӧӧчи аргачылардыҥ акту бойлорыныҥ кабинеттери» деген сервис бир јыл мынаҥ озо ачылган эди.\nАлтай Республикада оны тузаланаачылардыҥ тоозы эмди 2 муҥга јууктай берди. Мындый эп-сӱмени тузаланганы бизнестиҥ каланды тӧлӧттиреечилерле колбуларын јаҥыс та элбедип турган эмес, оныла коштой калан тӧлӧӧриниҥ эптӱ эп-аргазын талдап алар, бюджетке акча кӧчӱргени керегинде јетирӱлерле тӱрген таныжар арга берет.\nФНС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јетиргениле, аргачылар сервистиҥ болужыла калан јууйтан органдарга кандый ла баштану эдер ле ого каруулар эмезе јартамал алар аргалу.


Jуукта Вконтакте ле Инстаграм соцсетьтерде «Алтай санаа» деп группада уй јылтоолошко канай киргени керегинде мультфильм чыккан - altaicholmon\nJуукта Вконтакте ле Инстаграм соцсетьтерде «Алтай санаа» деп группада уй јылтоолошко канай киргени керегинде мультфильм чыккан. Оныҥ сюжеди ле ондо тузаланган календарьдыҥ јуругы «Алтай јылдык тоо» деп бичиктеҥ алынган. Бу бичикти «Алтын-Туу» деп издательство 2019 јылда чыгарган. Мультфильм анчадала балдарга jилбилӱ болор.


Билимниҥ кӱни: кайралдар табыштырылган - altaicholmon\nОл Россияныҥ президенти Владимир Путин бойыныҥ јарлыгыла 2021 јылды Российский Федерацияныҥ билиминиҥ ле технологияларыныҥ јылы деп јарлаганын айткан.\n«Мынызы российский билимниҥ, ӧткӱрип турган тӧзӧлгӧлӱ ле прикладной билим шиҥжӱлердиҥ тоомјызын кӧдӱрер, билимге государствоныҥ, бизнестиҥ, эл-јонныҥ, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ајарузын тыҥыдар, билим-технический бӧлӱкте јайалталарды ачар амадула эдилген» — деп, башчы айткан.\nӦткӱрилип турган шиҥжӱ иштер тергеениҥ ӧзӱминиҥ, экономиканыҥ некелтелериниҥ ууламјыларыла јуук колбуда болгонын Олег Хорохордин темдектеген.\n«Олор, темдектезе, мындый ууламјылар: экологический јеткер болдыртпазы, јурт ээлем, естесственный ла гуманитарный билимдер бӧлӱгинде шиҥжӱ иштер. Инновациялык учурлу шиҥжӱ иштер ӧдӧт, билим ле ӱредӱ бӧлӱгинде албатылар ортодогы колбулар тыҥыйт» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nРеспубликаныҥ јонјӱрӱм-экономикалык ла культуралык ӧзӱмине ууламјылалган ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерге, билимчилер јылдыҥ ла федерал бюджеттеҥ акча-манат, Россияныҥ президентиниҥ, Россияныҥ тӧзӧлгӧлӱ шиҥжӱлер фондыныҥ, Россияныҥ билим фондыныҥ гранттарын алат. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бу ууламјыда эрчимдӱ иштеп, јакшы једимдерге једип турган јиит те улус бар.\n«Тергееде билимниҥ ӧзӱм алынары улалат. Бисте Туулу Алтайдыҥ билим аргаларын јӧмӧӧрине ле кӧптӧдӧрине ууламјылалган, эдерге темдектеп алган чокум иштер ле тӱп-шӱӱлтелер бар. Олор јӱрӱмде бӱдерине иженедим» — деп, башчы айткан.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракка келгендерди бу байрамла анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин, ӱредӱ ле билим аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Екатерина Чандыева база уткыгандар.\n«Бис тергеебистиҥ билимчилериниҥ једимдериле оморкойдыс. Слер Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанар јетирип турганаарды јакшы оҥдойдыс. Калганчы ӧйдӧ кандый бир јаан учурлу јӧптӧр јарадар тушта, билим јондыктыҥ шӱӱлтезине тайанатаны јаҥжыгу болуп браады» — деп, Герман Чепкин айткан.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧдӧр тушта кайралдар база табыштырылган. Анайып, турулталу билим-практикалык ижи ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун «Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ атла Алаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ ӧткӱрер институдыныҥ ведущий билим ишчизи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады Максим Каташев адаткан.\nБилимниҥ ӧзӱмине јетирген јаан камааны, эрчимдӱ шиҥжӱ иш ӧткӱрип турганы ла ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ узын бийиктедер ле профессионал белетенижин ӧткӱрер институттыҥ тӧзӧмӧл-методический бӧлӱгиниҥ заведующийи Роза Жакишева, Алтайдагы государственный ар-бӱткендик биосферный заповедниктиҥ директоры Игорь Калмыков, экологияныҥ Алтайдагы тергеелик институдыныҥ директорыныҥ ордынчызы Юрий Робертус, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ экономика, туризм ле прикладной информатика аайынча кафедразыныҥ доценти Лидия Шодоева, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ ӧткӱрер институдыныҥ старший билим ишчизи Гульнара Ишматова кайралдаткан.\nБилимниҥ ӧзӱмине јетирген јаан камааны, эрчимдӱ шиҥжӱ иш ӧткӱрип турганы ла ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ старший билим ишчизи, тӱӱки ле археология аайынча кафедраныҥ доценти Никита Константиновко, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ агротехнология ла ветеринарный медицина аайынча кафедразыныҥ доценти Айана Сумачаковага, бу ок университеттиҥ биология ла химия аайынча кафедразыныҥ доценти, билим-педагогикалык кадрлар белетеер бӧлӱктиҥ јааны Елена Устюжанинага, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ эпидемиологический шиҥжӱ ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ баш специалист-эксперти Лилия Щучиновага табыштырылган.


Тӱрктер телекейинде баштапкы библиотека - altaicholmon\nТуулу Алтайга Казахстаннаҥ ады јарлу литературовед ле критик, филологияныҥ докторы, профессор Кулбек Ергобек келип јӱрген.\nСолун айылчы билим ижи аайынча Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдына келген болуптыр. Ол бойыныҥ канчын јиит ӧйлӧринде президенттиҥ республикан газединде иштеген. Оныҥ учун журналист болгон адында «Алтайдыҥ Чолмонын» туура ӧйтпӧй, биске кирип, мынайда куучындады:\n—Мен бойымныҥ ижим аайынча билим-шиҥжӱлик институтта болдым, оныҥ јааны Николай Екеевле куучындаштым. Ол меге институттыҥ белетеп чыгарган бичиктерин сыйлаарда, мен база бойымныҥ бичиктеримди сыйладым: тюркологияга учурлалган орус ла казах тилдерле чыккан бичиктер.\nМен туку 1975 јылда Алма-Атада ӱренип турарымда, Тамара ла Флобер Мукановтордыҥ билезинде јаткам. Тамара Николаевнаны алтай укту-тӧстӱ, Туулу Алтайдаҥ деп билер болгом. Бу нак ла јалакай, кӱндӱзек биле ӱредӱзин тӱгезип јаткан болор керек. Шак ла бу јылда Алма-Атада профессор Сергей Каташ диссертациязын корыган. Мукановтордыҥ айылында бу јакшынак керекти темдектегенис. Ол тушта С. С. Каташла таныжып куучындашкам. Талдама, тыҥытту фольклорист, алкы бойы ачык-јарык, јалакай, куучынчы кижи. Бу билимчиниҥ ады-јолы јаҥыс та Алтайда эмес, је текши тюркология телекейинде элбеде јарлу.\nЈӱрӱмимде болгон мындый улустыҥ, олорло болгон туштажуларымныҥ шылтузында мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти бичидип кычыргам. Алтай тилди эмеш-умаш оҥдоп јадым. Бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ «Арина», Сазон Суразаковтыҥ «Алтай фольклор» деп бичигин кычыргам.\nМен бойым Туркестан калада калыктар ортодогы Ахмет Ясавиниҥ адыла адалган казах-тӱрк универститетте тӱрк калыктардыҥ тӱӱкиде баштапкы библиотеказын тӧзӧгӧм. Бойым филология билимдердиҥ кандидады, доктор, профессор болорым. Бу университетте доцент те, профессор до болуп, кафедраныҥ јааны, кийнинде декан, ректор болуп иштегем.\nТуркестан эҥ ле јебрен ле байлык тӱӱкилӱ кала. Адын да уксар, ол јаҥыс ла казахтардыҥ эмес, бастыра тӱрк элдердиҥ калазы болуп јат. Мынаҥ озо мен мында тюркологияныҥ Бейсембай Кенжебаевтиҥ адыла адалган музейин тӧзӧп ачкам. Эфенди Кенжебаев мениҥ ӱредӱчим. Телекей кеминде алар болзо, мындый библиотека да, музей де баштапкы деп айдар керек. Слерде С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган музей ачылгалак эмтир.\nМениҥ библиотекамда тӱрк калыктардыҥ 24 тилиле 41 муҥнаҥ ажыра бичиктер бар. Тоозын алтай бичиктердеҥ баштайла (олордыҥ тоозы 100), оноҥ ары улалтарга јараар. Темдектезе, азербайджан тилле — 2 муҥ, башкир — 3 муҥ, кыргыз — 4 муҥ, кумык — 100 бичик, узбек —6 муҥ, турк тилле 5 муҥ бичик бар. Шор тилле Людмила Барбачакованыҥ «Ширим меенин» деп адалган ӱлгерлик јуунтызы бар. Ол азыйда чыккан бичик. Людмила бойы та эзен, та јок. Шор тилле бичиктер чыгып турган ба, јок по — билбей турум.\nБу библиотека керегинде кӧп бичилген ле бичилет. Керек дезе телеочерк те соккон. Кӧп лӧ јаны туроктор бичийт ле телекӧрӱлтеге согот. Олор байлык ченемелле јууктада таныжып, бойлорында мындый ок библиотека ачкан.\nТуулу Алтайга келген јол-јорыгыстыҥ база бир амадузы — библиотеканыҥ фондторын алтай литературала толтырары, байгызары. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ јааны Н. В. Екеевке, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп республикан байзыҥ-јурттыҥ директоры Т. Н. Туденевага акту кӱӱндеринеҥ сыйлаган баалу бичиктери учун јаан алкыш-быйанымды айдадым.\nАды-јолы јарлу профессор, калыктар ортодогы Ахмет Ясавиниҥ адыла адалган казах-тӱрк университеттиҥ вице-президенти Кулбек Ергобек јирмедеҥ ажыра документ-чӱмдемел бичимелдер-статьялар бичиген. Кулбек Ергобек бу ӧрӧги адалган университеттиҥ «Туркестан. Тюркский мир» деп адалган тизӱ јуунтыларыныҥ авторы. Ол бӱткӱл тӱрк культураныҥ ла тӱӱкиниҥ ичкери ӧзӱминде јаан ла каруулу ишти бӱдӱрет. Оныҥ јайаан иштери кӧп тоолу тилдерге кӧчӱрилген.


Ајару – баштамы класстардыҥ болчомдорына - altaicholmon\n2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерине изӱ курсак акча тӧлӧбӧзинеҥ болор. Россияныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга Баштанузында 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраарын јеткилдеер јакылта эткен. Ол ондый азырашты акча-манатла ӱч јердеҥ јеткилдеер шӱӱлте айткан — федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ. Керектӱ инфраструктуразы бар тергеелерде ӱренчиктерди 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраар учурлу, арткандарында дезе 2023 јылдаҥ ала.\nМыныла колбой РФ-тыҥ Президентиниҥ 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде Пр-113 номерлӱ јакылтазыныҥ 5-чи пунктын јӱрӱмде бӱдӱрерге бастыра тергеелер 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин акча тӧлӧбӧзинеҥ изӱ курсакла јеткилдеерине кӧчӧр.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы тергеениҥ текшиӱредӱлӱ организацияларында ӱренип тургандарды изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрине керектӱ бастыра иштерди толо бӱдӱрген.\nПрезиденттиҥ ӧрӧ айдылган јакылтазын бӱдӱрер амадула Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы бу суракла јилбиркеп турган ведомстволорло кожо баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧри аайынча иштердиҥ тооломын белетеген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде јӧптӧгӧн јакааны аайынча тергеениҥ школдорыныҥ баштамы класстарында ӱренип турган ӱренчиктердиҥ бастыразы изӱ курсакла јеткилделер учурлу.\nӰредӱ ле билим аайынча тергеелик министерство белетеген иштердиҥ тооломы аайынча Алтай Республиканыҥ јеринде государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренеечилерин изӱ курсакла јеткилдеери аайынча јеткилдештердиҥ бирлик тергеелик стандартыныҥ ӱлекери белетелген.\nОл стандартта аш-курсактыҥ чыҥдыйы, кеми кандый болор учурлузыла колбулу некелтелер бастыра тоололгон болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларындагы ашканалар шиҥделген. Бӱгӱнги кӱнге јетире Алтай Республиканыҥ јеринде бар государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ тоозы 181, олордоҥ 176 школдо баштамы текшиӱредӱниҥ программазы ӧдӧт. Јурт јерде класстарында ӱренчиктериниҥ тоозы ас школдор – 114.\n2020 јылда текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына (пищеблокторында капитальный ремонт ӧткӱрерине, бар кыптарды пищеблокко келиштире јазаарына, технологический ле холодильный јазалдар, ашкананыҥ мебелин аларына) республикан бюджеттеҥ ӱзеери 19,98 миллион салковой чыгарылган.\nОл тоодо Чаргыдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ Мукур-Чаргыдагы баштамы ӱредӱлӱ школына — 2,0 млн салковой, Ильинкадагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ Отоголдогы (Мариинск) баштамы школына — 810,0 муҥ салковой, Ороктойдогы баштамы ӱредӱлӱ школго — 2,0 млн салковой, Јыландудагы баштамы ӱредӱлӱ школго — 500,0 муҥ салковой, Шабалиндеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ Топучийдеги баштамы школына — 1,0 млн салковой ло Кумалырдагы баштамы школго — 350,0 муҥ салковой.\nШабалин аймактыҥ ӱренчиктериниҥ тоозы ас школдорына изӱ курсак јетирерге болуп Lada Largus деген эки кӧлӱк алынган.\nОлордыҥ бирӱзи Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школго алынган. Бу кӧлӱкле изӱ курсак Кумалыр ла Топучий јурттардыҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школдорына јетирилер.\nЭкинчи кӧлӱк Ильинканыҥ орто текшиӱредӱлӱ школына алынган. Ол изӱ курсакты Отоголдыҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школына јетирер.\nМынайып, Алтай Республиканыҥ јеринде баштамы текши ӱредӱниҥ программазы аайынча ӱредип турган государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организацияларда ӱренип тургандарды 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрине керектӱ технический ле инфраструктурный јеткилдеш толо кеминде белен.\n5-11 класстардыҥ ӱренеечилерине изӱ аш-курсак учун республикан, муниципал бюджеттер ле ада-энелер тӧлӧӧр.\nШколдыҥ ӱренеечилериниҥ су-кадыгын чеберлеер, тыҥыдар тӧс керек – ол айылда да, школдо до балдарды чын азыраарын тӧзӧӧри болуп јат.\nШколдо ӱренер ӧйдӧ балдарды изӱ курсакла азыраары олордыҥ су-кадыгын ла јакшы ӱренер аргаларын јӧмӧп турганы јаан учурлу.\nЈаҥы јасак аайынча балдардыҥ аш-курсагын белетееринде курсактыҥ кожымактарын, тӱрген ӧзӧриниҥ стимуляторлорын, ГМО, пестицидтер, агрохимикаттар ла су-кадыкка јеткерлӱ ӧскӧ дӧ веществолор тузаланарын јаратпайт. Онойдо ок јаҥы јасак јарадылган кийнинде, ада-энелер школдо балазыныҥ јип турган курсагын-менюзын шиҥжӱлеер аргалу болор. Ол керегинде јетирӱлер ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ сайтында кыйалтазы јоктоҥ болор учурлу. Изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрдӧ, баланыҥ су-кадыгына кандый бир салтар болбозын деп, ада-энелер ӱредӱлӱ организацияларга баланыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы керегинде јетирӱ эдер тап-эриктӱ болуп јат.\nРеспубликаныҥ школдорында ӱренген балдарды аш-курсакла јеткилдеерин «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» федерал јасак ла тергеениҥ јасактары ээжилейт. Муниципал ӱредӱлик организа-цияларда ӱренген балдарды азыраар сурактар јербойында бойы башкарынып иштеген јаҥдардыҥ чыдулары болуп јат. Школдордо балдарды азыраарга керектӱ акча федерал, тергеениҥ ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ чыгарылат.\nБаштамы школдо бастыра балдарды изӱ курсакла јеткилдегени — ол ороондо билелерге јаан болуш. Је федерал бюджеттиҥ јӧмӧлтӧзи јогынаҥ тергеелер бу суракты бӱткӱлинче аайлаштырып болуп албас деп, отраслевой аш-курсактыҥ институдында чотойдылар. Акча-манатты јӱк продукталар садып аларына чыгарза, ас ла салза, 37 млрд салковой керек. Је тергеелерде ажанышты тӧзӧӧрин — казанчылардыҥ ишјалын, курсак тартарын, кичеерин, ашканаларды арутаарын — ајаруга алза, керектӱ акчаныҥ кеми 55 млрд салковойго чыга берет. Бу тоо донор-тергеелерди ајаруга албазынаҥ чыгат.\nИзӱ курсакла азыраарын тӧзӧӧри — ол ӱредӱлӱ керекте учурлу иш. Оны јасакла быжулаганы тергеелерде ишти јарандырар арга берер деп, ӱредӱликтиҥ министерствозында чотойдылар. Министерство изӱ курсакла азыраарында тергеелердиҥ ченемелин шиҥдейт ле эҥ артык ченемел текши ороонго таркадатан шӱӱлтелердиҥ тӧзӧгӧзине салынар.\nБыјылгы јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-зинчи кӱниндеги јетирӱлерле, республиканыҥ школдорында 38 094 бала ӱренген. Олордоҥ 35 969 ӱренчик (94,4%) школдоҥ изӱ аш-курсакла јеткилделген, ол тоодо 413 бала ӱредӱни айылында ӧткӧн, 392 баланы школдыҥ буфединеҥ азыраары тӧзӧлгӧн. Школдо ажанарынаҥ 1833 ӱренчик мойногон.\nБастыра текшиӱредӱлик организацияларда балдарды азыраары санитар ээжилер аайынча ӧткӧн, аш-курсактыҥ јӱзӱни Роспотребшиҥжӱле јӧптӧштирилген. Кажы ла школдо балдарды канайда азыраганын шиҥдеген камыстар (ого школдыҥ башкараачызы, эне-адалардыҥ комитединиҥ турчызы, медишчи ле о. ӧ. улус кирип јат) иштеген.\nГосдумада ӧткӧн јылдыҥ кандык айында айдылганыла, јеҥилтелерлӱ де балдардыҥ јӱк 64% изӱ курсак јип туру. Ада-энелердиҥ тал-ортозы балдарына айылынаҥ школдо јиирге курсак берип јат. Балдардыҥ кӧбизи школго кургак курсак алат, јӱк 9% изӱ курсак алып јат. Эксперттердиҥ шӱӱлтезиле, онызы социальный курсактаныштыҥ системазыныҥ кызалаҥду айалгазын кӧргӱзет. Балдардыҥ ооруларыныҥ ортозында ич-карынныҥ оорулары баштапкы јерде. Байла, оныҥ да учун баштамы школдо кыйалтазы јоктоҥ ло чыҥдый изӱ курсакла азыраар сурак чын курчыган. Бӱгӱнги кӱнде кӧп тергеелер ӱренчиктердиҥ курсагына субсидия чыгарат, је федерал кеминде бирлик иш болбогон. Јаҥы јасактыҥ ӱлекери школдо изӱ курсакла азыраарын јарандырар учурлу.


08.10.2021 - altaicholmon\nПаралимпиецтер тӧрӧл университединде\nБу кӱндерде Горно-Алтайсктагы госуниверситетте ӧткӧн туштажуда Юрий Лучкинге «Роман Ждановло экӱ Токиодо ӧткӧн Паралимпиадада једимдерге канайып јеткенигер?» деген сурак берилерде, ол: « Јеҥил болгон деп айдып болбозым. Ай-кӱнниҥ кандый ла айалгазында эртен тура 5 саат 40 минутта турала, эки катап тазыктырынарга бек чыду керек болгоны керегинде айтпаза да јарт. Озо баштап бассейнге једип алар керек.\nИжинде – ойгорлык, јаан ийде ле јалакай болоры бириккен\nӰлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде республикада Ӱредӱчиниҥ кӱни темдектелди. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ ӱредӱликтиҥ ишчилерин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева уткуды. «Ӱредӱчиниҥ бӱдӱрип турган ижинеҥ учурлу ла каруулу база кандый ишти адаары кӱч. Педагогтор бистиҥ обществоныҥ келер ӧйин ле оныҥ интеллектуал аргаларын тӧзӧйт, кажы ла ӱйени чындык улус болорына таскадат, кажызынаҥ\nКапчал ӧзӧктиҥ кару кызы\nӰлӱрген ай тышкары Ӱлӱштелген, кажайган, Jерлеш бистиҥ бичиичи Алтын jажын алтаган. Айас, тымык кӱндерди бӱркек теҥери, jаашту-суулу кӱн-ай солыйт. Эбиреде ар-бӱткен эрте кӱстиҥ олjозына алдырган. Агаштар сары да, jажыл да. Кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриҥилӱ де, кунукчылду да. Мындый кӱски тымыкка кӧп jайалталу улус бактырып, jарлу иштерин бӱдӱрген: «Болдинодо кӱзин», «Белкинниҥ повестьтерин» А. Пушкин, «Алтын\nАмаду Мамадаков: «Алтайыстыҥ салымы телекейле тудуш…»\nӰлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде «Ая» деп атту парк-отельде солун туштажу ӧткӧн. Кадынныҥ јарадында турган бу амыраар тӧс јерге Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Калининградтыҥ, Архангельсктиҥ, Нижний Новгородтыҥ, Новгородтыҥ, Новосибирсктиҥ, Татарстанныҥ ла Алтай Республиканыҥ бичиичилери, журналист-публицисттери, тӱӱкичилери, лингвисттери јуулыжып, «Јаҥы Евразия» деп кыймыгуныҥ съезд-јуунын ӧткӱрдилер. Форумда Монголияныҥ, Белоруссияныҥ, Казахстанныҥ билимчилери база турушкан. Алтай Республиканыҥ адынаҥ бу туштажуда\nӰредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге јарамыкту тӧс јер\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. «Ӱредӱлик» деп нацӱлекердиҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген национальный ӱлекери аайынча ачылган тӧс јер каланыҥ Культура байзыҥына одоштой турат. Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ ордына тӧзӧлгӧн.


Jӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе? - Официальный веб-сайт Свидетелей Иеговы\nКЫЧЫРАР абе абуа австралий жестовый австрий жестовый адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара албан албан жестовый алтай алтыгынемец американ жестовый амхар английский араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам атье африкаанс аханта ачоли бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) бауле башкир белиз креол бенгал бете бикол бислама болгар боливий жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф выру вьетнам га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гэл шотландский дамара дат дат жестовый деху дживака дигор диола дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибинда иватан иврит игбо илокан инакеанон индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый итсекири йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кадазан казах казах (араб шрифт) каланга (Ботсвана) календжин камайо кана каннада каонде кариб каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Чимборасо) кечуа (чибулео) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинамванга кинарай'а киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси киче колумбий жестовый конго конкани (деванагари) конкани (латиница) корей коса косрае костарикан жестовый кпелле крио кряшенский куаньяма кубин жестовый куна курд курманджи (кириллица) курд сорани кухане (субийа) кхаси кхмер кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз кьянгонде лакота ламба лаос латыш латыш жестовый лендже лингала литва литва жестовый лози ломби лувале луганда лугбара лунда луо люксембург маврикий креол мади майо майя макасаи македон макуа малагаси малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мангарева манипури мапуче маратхи маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) маршалл масатек (Уаутла) масауа маши маянгна мбукушу медлпа мексикан жестовый ментавей мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Уахуапан) монгол море мьянма навахо нама науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец неосоломоник непал нзема ниас нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пенсильван немец перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) пилага поляк поляк жестовый понапе португал португал жестовый рапануи раротонга реюньон креол румын румын жестовый рунгус руньянкоре руторо руунд самоан санго сапотек (гевеа) сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сепеди серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) тагал таджик таити тай тай жестовый тальян тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тесо тетум (Дили) тив тиграй тлапанек тоба ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен туркмен (кириллица) тыва тӱштӱк увеа удмурт узбек уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фарер фаталуку фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра фульфульде (Камерун) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк центральноаляскинский юпик цоциль цыган (Македония) цыган (Румыния) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) чабакано чех чех жестовый чибемба чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед швед жестовый швейцар немец жестовый шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эстон эстон жестовый эфик юпа якуба якут яо мьен яп јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nJӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе?\nКАНДЫЙ эҥ учурлу сурактар? Улустыҥ сурап турган эҥ учурлу кезик сурактары. Бу мындый сурактарды слер байла бойыгардаҥ сураганар:\nКудай бистерди кичееп турган ба?\nJуу-чактар ла кыйын-шыралар качан-бирде токтоор бо?\nКижи божогон кийнинде не болот?\nБожоп калган бистиҥ jуук улузысты бис база кӧрӧрис пе?\nМени Кудай уксын деп канайып мӱргӱӱр керек?\nJӱрӱмде ырысты канайып таап алар?\nБу сурактардыҥ каруузын слер санаанзар кайдаҥ бедирер керек? Башка-башка улустардаҥ сураза, каруузы башка-башка болор. Керек дезе ойгор ло тоомjылу да улустардаҥ сураза, олордыҥ каруулары база башка-башка болор. Ол каруулардыҥ кандый-бирӱзи бӱгӱнги ӧйгӧ келижип тургандый билдирер, jе бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинде эскирип калат.\nJе бир аҥылу бичик бар, оныҥ карууларына алаҥзыбай бӱдерге jараар. Бу бичик качан да тӧгӱндебей jат. Иисус Христос Кудайга мӱргӱӱрде: «Сениҥ сӧзиҥ — чындык» деп айткан (Иоанныҥ 17:17). Бу чындык бӱгӱн Библияда бичилген. Бу трактаттыҥ бӱктеринде слер бу сурактардыҥ кыска да болзо, jе jарт ла алаҥзу jок карууларын Кудайдыҥ Сӧзинеҥ таап аларар.\nКудай бистерди чын ла кичееп турган ба?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Бистиҥ jадып турган телекей калjула, чындык jогыла тооло. Кӧп кудайлык jаҥдардыҥ ӱреткениле болзо, кижиликтиҥ бастыра кыйын-шыразы Кудайдыҥ кӱӱн-табыла болот.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Кудай качан да jаманды jетирбей jат. «Чындык Кудай тӧгӱндебес, Бастыраны Эдеечи чынга турбас неме этпес» деп Иов 34:10 айдылат. Кудай улусты сӱӱп jат, ол олорго сӱрекей jакшы келер ӧй белетеп салган. Оныҥ учун Иисус «Теҥеридеги бистиҥ Адагыс… Сениҥ Каандыгыҥ келзин. Сениҥ кӱӱн-табыҥ теҥериде чилеп jерде болзын» деп мӱргӱӱрге ӱреткен (Матфейдиҥ 6:9, 10). Кудай бистерди сӱреен тыҥ сӱӱп jат, керек дезе бойыныҥ кӱӱн-табын бӱдӱрерге ол эҥ баалу тайылга берген.\nБытие 1:26—28; Иаковтыҥ 1:13; 1 Петрдыҥ 5:6, 7 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Jуу-чактар тоозы jок улустыҥ jӱрӱмин апарат. Бистер ончогыс, эмезе бистиҥ тӧрӧӧн-тугандарыс кыйын-шырага качан-бирде табартканыс.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Бастыра jердиҥ ӱстинде амыр-энчӱниҥ ӧйи болор деп Кудай озолодо айдып jат. Кудай jердиҥ ӱстиле башкарып баштаза, улус «jуулажарга база ӱренбес». Олор «бойлорыныҥ кылыштарын салданыҥ мӱӱзине jаҥыдаҥ согуп эдер» (Исаия 2:4). Кудай ончо кыйын-шыраны ла чындык jокты jоголтып салар. «Кудай олордыҥ кӧстӧриниҥ jажын арчып салар, ӧлӱм де болбос, ый-сыгыт та, комудал да, оору-jобол до база болбос. Азыйгызы [бӱгӱнги кыйын-шыра ла чындык jогы бого база кирет] ӧдӱп калган» (Ачылта 21:3,4).\nПсалом 37:10, 11; 46:9; Михей 4:1—4 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Кӧп саба кудайлык jаҥдар кижи божогон кийнинде та канайып та оноҥ ары jӱрӱп турган деп ӱредет. Божоп калган улус тирӱ улуска каршузын jетирип турган, эмезе jаман улусты Кудай чактыҥ-чакка кыйнап турган деп ӱредет.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Божогон кийнинде улус jоголып калат. «Божоп калгандар нени де билбес» деп Экклезиаст 9:5 айдылат. Божоп калган улус нени де билбес, сеспес болгондо, олордо тирӱ улуска кандый да салтаарын jетирер аргазы jок (Псалом 146:3, 4).\nБытие 3:19; Экклезиаст 9:6, 10 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Бис бойыс jӱрӱм jӱрер кӱӱндӱ, анайда ла ок бистиҥ jуук улузыс jӱрзин деп кӱӱнзейдис. Божоп калган jуук улузысты кӧрӧргӧ амадап турганыс тегиндӱ эмес.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Божоп калган кӧп саба улус тирилер. «Сӧӧктӧрдӧ jаткандардыҥ ончозы… туруп чыгар» деп Иисус айткан (Иоанныҥ 5:28, 29). Кудайдыҥ алдынаҥ бери сананып салганыла тирилген улус jердиҥ ӱстинде сӱреен jакшы айалгада jадар аргалу болор. Келер ӧйдӧ сӧс уккур улус ӱргӱлjиге jӱрӱп, су-кадыгы бийик кеминде болор. «Чындык улус jерди энчиркенип, чактыҥ-чакка ондо jадар» деп Библияда айдылат (Псалом 37:29).\nИов 14:14, 15; Луканыҥ 7:11—17; Апостолдордыҥ иштери 24:15 база кӧр.\nКудай бистиҥ мӱргӱлисти уксын деп канайып чын мӱргӱӱр керек?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Кӧп саба кудайлык jаҥдарда улус мӱргӱӱп jат. Jе кӧӧп тоолу улус мӱргӱӱлине кару албай jадылар.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Эске ӱренип алган сӧстӧрди мӱргӱӱлде такып-такып айтпазын деп Иисус ӱреткен. «Качан мӱргӱӱп турзар бир ле немени такып-такып эске алынбагар» деп ол айткан (Матфейдиҥ 6:7). Бистиҥ мӱргӱӱлисти Кудай уксын деп кӱӱнзеп турган болзос, оныҥ кӱӱн-табыла мӱргӱӱр керек. Оныҥ учун Кудайдыҥ кӱӱн-табын билип алала, ого келиштире мӱргӱӱр керек. 1 Иоанныҥ 5:14 «оныҥ кӱӱн-табына келиштирип нени ле суразас ол бисти угуп jат» деп jарталат.\nПсалом 65:2; Иоанныҥ 14:6, 14; 1 Иоанныҥ 3:22 база кӧр.\nЫрысты канайып таап алар?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Ырысту болорго акча-jӧӧжӧлӱ, jарлу, эмезе тыш-кебери jараш болор керек деп кӧп улус сананат. Олор бар-jок кӱчиле бу немелерге албаданып, чырмайгылап jат, jе ӧй ӧткӧн кийнинде акча-jӧӧжӧ, jарлу ла jараш болоры ырыс экелбей турганын оҥдогылап jадылар.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Иисус ырысты канайып табарын jартаган: «Бойыныҥ Кудайдаҥ камандузын оҥдоп тургандар — ырысту» (Матфейдиҥ 5:3). Бис Кудай керегинде чындыкты ла ол нениҥ учун бисти jайаган деп эҥ ле учурлу керексиништи jеткиледезес, чындык ырысты таап аларыс. Бу чындык Кудайдыҥ Сӧзинде бичилген. Бу чындык керегинде билгир jӱрӱмде не учурлу ла не учурлу эмезин оҥдоорго болужар. Бис эдип турган керектеристе Кудайдыҥ Сӧзиле башкарынзас бойыстыҥ jӱрӱмистиҥ ырызын кӧптӧдип аларыс (Луканыҥ 11:28).\nУка сӧстӧр 3:5, 6, 13—18; 1 Тимофейге 6:9, 10 база кӧр.\nБис Агару Бичимелдеҥ алты ла суракка кыскарта карууларды кӧрдис. Кӧӧпти билерге кӱӱнзейдер бе? Слер байла мындый сурактарды сураганар: «Кудай бисти кичееп турган болзо, ол бастыра кижиликтиҥ тӱӱкизинде ондый кӧӧп jаманды ла кыйын-шыраны нениҥ учун токтотпогон? Мен бойымныҥ билемниҥ jӱрӱмин канайып ырысту эдер аргалу?» мынаҥ да ӧскӧ кӧӧп сурактарга Кудайдыҥ Сӧзи толо ло бӱдӱмjилӱ каруулар берет.\nJе бӱгӱн кӧп улус Библияны кычырарга кӱӱнзебей jат. Бу бичик jаан, оны оҥдорго кӱӱч деп олор сананат. Кудайдыҥ Сӧзинеҥ сурактардыҥ карууларын аларга болуш кӱӱнзейдер бе? Иегованыҥ Керечилери слерге болужарга эки эп-арга берип jат.\nБаштапкызы — «Кудай бистеҥ нени некейт?» деген бичик. Бу бичик Агару Бичимелдеҥ учурлу сурактардыҥ карууларын таап аларга болужат. Экинчизи, Агару Бичимелди акча тӧлӧбӧзинеҥ айылда ӱренери. Слердеҥ ыраак jок jадып турган Иегованыҥ Керечилери кажы ла неделеде, эмезе слерге эптӱ ӧйдӧ келип, бир эмештеҥ Кудайдыҥ Сӧзин слер ле jартажар аргалу. Бу эп-арганыҥ болужыла бастыра jердиҥ ӱстинде миллион тоолу улус тузазын алдылар. Олордыҥ кӧбизи «Мен чындыкты таап алдым!» деп алаҥзу jогынаҥ айдар аргалу.\nМынаҥ бийик байлык jок. Кудайдыҥ Сӧзиниҥ чындыгы jӱзӱн-базын немеге (суеверие) бӱдерине, алаҥзып турарына ла божоп калган улустыҥ, эмезе база не-неменеҥ коркырынаҥ jайымдап jат. Ол бистиҥ jӱрӱмисти ижемjилӱ, учурлу ла сӱӱнчилӱ эдет. «Слер чындыкты билип алзар, чындык слерди jайымдаар» деп Иисус айткан (Иоанныҥ 8:32).\nАГАРУ БИЧИКТИ ӰРЕНЕРИ\nАгару Бичик бастыра јердиҥ ӱстинде миллион тоолу улуска јӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ карууларын берип јат. Слер мындый улустыҥ тоозына болорго кӱӱнзейдер бе?\nЈӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе?


Что можно найти на сайте Свидетелей Иеговы?\nБӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?\nКЫЧЫРАР абе австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский ангол жестовый антанкарана араб араб (Марокко) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам атье аукан африкаанс аханта бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал бете биак бикол бислама болгар болгар жестовый боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф вьетнам вьетнам жестовый га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуарани (Боливия) гуджарати дамара дат деху дигор дуала дусунский занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо икигусии илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба йулу кабил кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) кариб каталан качин квангали квебек жестовый кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Чимборасо) киконго киконго я лета кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) китуба киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго корей корей жестовый коса костарикан жестовый кпелле крио куаньяма кубин жестовый куна курд курманджи курд курманджи (Кавказ) кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ламбья лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лендже лингала литва лози лоло ломби лувале луганда лугбара лунда луо маврикий креол майо майя македон макуа макуа-меетто малагаси малагаси жестовый малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мангарева манинка (кӱнчыгыш) мано маньява мапуче маратхи марий маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) маршалл масатек (Уаутла) масауа маши мбукушу мбунда мегрел медумба менде меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Уахуапан) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма мьянма жестовый навахо науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбанди (тӱндӱк ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал непал жестовый нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег нсенга нсенга (Мозамбик) нуэр ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пенсильван немец перс перуан жестовый пиароа пиджин (Камерун) пилага поляк померан понапе португал португал (Португалия) пулар пхимби раротонга реюньон креол ронга руандийский жестовый язык румын румын жестовый руторо руунд сальвадор жестовый самоан санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сентлюс креол сенуфо (сенари) сепеди серб серб (латиница) сесото (Лесото) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан сусу табва тагал таджик таити тай тай (тӱндӱк-кӱнчыгыш) тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тиревуху тлапанек тоабаита ток-писин токелау тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен туркмен (кириллица) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа удмурт узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (кириллица) украин урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра хаву хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь цоциль цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чин (тиддим) чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш шаванте швед швед жестовый шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эстон эфик яван якуба яп јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nБистиҥ сайтта нени таап аларга јараар?\nИисус Бойыныҥ ӱренчиктерине: «Јаркыныгар улус алдында анайып јарып турзын, олор ак кылынып јӱргенигерди кӧрӱп, Теҥеридеги Адагарды алказын» — деп айткан (Матфей 5:16). Бӱгӱнги кӱнде чындыктыҥ јаркыны эмдиги ӧйдиҥ технологияларыла, интернеттиҥ де болужыла јаркындалат. Бистиҥ интернет-ресурс Иегованыҥ Керечилериниҥ ӱредӱлери ле олордыҥ ижи керегинде билип алатан окылу јери болот. Анда нени таап аларга јараар?\nЈаантайын берилип турган сурактардыҥ библиялык каруулары. Слер улуска токунал бербей турган учурлу сурактардыҥ карууларын таап алар аргалу. Темдектезе, «Кыйын-шыра јоголор бо?» ло «Божоп калган улус ойто јӱрер бе?» деп буклеттер анда 600-теҥ кӧп тилдерге бар. Бистиҥ интернет-ресурста 130-таҥ кӧп тилдерге «Јаҥы телекейдиҥ кӧчӱрмези» база бар, анайда ок Агару Бичикти ӱренерине белетелген бичиктер ле ай сайын чыгып турган брошюралар бар. Бу бичиктердиҥ кӧп сабазын онлайн кычырарга эмезе угарга јараар, анайда ок MP3, PDF эмезе EPUB форматтарга чыгарып аларга јараар. Керек дезе слер јилбиркеп турган кижиниҥ тилине кезик бӱктерди чаазынга чыгарып берер аргалу! Жестовый тилдердиҥ кӧп сабазында кӧрӱлме бичиктер бар. Анайда ок Агару Бичикти кееркедим кычырарын, библиялык тургузуларды ла амыраарына јараар јараш кӱӱни таап аларга јараар.\nИегованыҥ Керечилери керегинде чын јетирӱ. Интернет-ресурста калганчы солундар ла башка-башка ороондордо бистиҥ ижис керегинде кӧрӱлмелер бар, анайда ок ар-бӱткенниҥ тӱбеги тушта канайып болужып турганыс керегинде јетирӱлер бар. Керек дезе болотон курултайлар ла башка-башка ороондордо бистиҥ филиалдардыҥ сурулары керегинде јетирӱ таап аларга јараар.\nЭмдиги ӧйдиҥ технологияларыныҥ болужыла чындыктыҥ јаркыны кандый ла јерлерге једет. Кажы ла континенттиҥ улузына, ол тоодо Антарктидада, библиялык ӱредӱлерле таныжып алар арга ачылган. Бис Кудайды мактаарга, бастыра јердиҥ ӱстине «Кайраканныҥ сӧзи ылтам тарказын» деп, мӱргӱп јадыбыс (2 Фессалоникадагыларга 3:1).\nБистиҥ интернет-ресурста улуска библиялык чындыкты билип аларга канайып болужат?\nСлер бистиҥ интернет-ресурстаҥ нени билип аларга кӱӱнзейдер?\nКезик интернет-сайттар бистиҥ организация керегинде тӧгӱн јетирӱ таркадарга јана баскандарла эдилген. Олор улусты Иегова Кудайдаҥ туура апарарга амадайт. Андый сайттарга кирбегер (Сарын 1:1; 26:4; Римдегилерге 16:17).\nӰлежер Ӱлежер Бистиҥ сайтта нени таап аларга јараар?\nКудай нени кӱӱнзейт?\nИегованыҥ Керечилери — олор кемдер?\nБис нениҥ учун Иегованыҥ Керечилери деп аданып турганыс?\nАгару Бичиктеги чындык канайып јаҥыдаҥ ачылган?\nБис «Јаҥы телекейдиҥ кӧчӱрмезин» нениҥ учун чыгарганыс?\nСлер бистиҥ туштажулардаҥ кандый туза аларар?\nКудайга бӱдӱп тургандарысла куучындашканы кандый туза экелет?\nБистиҥ туштажулар канайып ӧдӧт?\nБис туштажуларыска нениҥ учун јараш кийинедис?\nЈуундарга канайып белетензе јакшы болор?\nБилелик бажырыш ол не?\nБис нениҥ учун курултайлар ӧткӱредис?\nБистиҥ јарлаар ижибис канайып башкарылат?\nПионерлер деп кемдерди адайдыбыс?\nПионерлерге кандый ӱредӱ белетелген?\nАксагалдар јуунда кандый иш эдип јат?\nБолушчы ишчилер кандый иш бӱдӱрип јат?\nАймак кӧрӧӧчилер биске канайып болужат?\nАр-бӱткенниҥ тӱбеги тушта ака-эјелериске канайып болужадыс?\n«Керсӱ ле бӱдӱмјилӱ кул» дегени кем?\nБӱгӱнги кӱнде Башкару јӧп кандый иш эдет?\nБет-Эл дегени ол не?\nБет-Элде кандый иш эдилип јат?\nБистиҥ бичиктер канайып бичилет ле кӧчӱрилет?\nБистиҥ бастыра телекейлик ижис канайып акчала јеткилделет?\nКаандыктыҥ Туралары неге керектӱ ле канайып тудулып јат?\nКаандыктыҥ Туразын канайып кичеейдис?\nКаандыктыҥ Туразына библиотека неге керектӱ?\nСлер Иегова Кудайдыҥ табын бӱдӱререр бе?\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?\nӰлежер Ӱлежер Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?


Lua јастыразы: expandTemplate: template "lang-ki" does not exist.\nкандык айдыҥ 1 кӱни 1940(0004-01-1940)[…]\nНьери[d], Британская Кения[d], Британская империя[d]\nсыгын айдыҥ 25 кӱни 2011(0009-25-2011)[…] (71 јаш)\nбиолог, ӱредӱчи, ветеринар, политик, защитник окружающей среды, политический активист\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (2004)\nДжавахарлал Неруныҥ сыйы[d] (2005)\nЧын јӱрӱм учун сый[d] (1984)\nПетра Келлиниҥ сыйы[d] (2004)\nСофияныҥ сыйы[d] (2004)\nГолдмандардыҥ ар-бӱткенди корыыры јанынаҥ сыйы[d] (1991)\nИндира Гандиниҥ сыйы[d] (2006)\nВандербильдте Николастыҥ университединиҥ канцлериниҥ медали[d]\nWorld Citizenship Award[d] (2007)\nЭлизабет Блэквеллдиҥ сыйы[d] (2008)\nDorothy McCluskey Visiting Fellowship in Conservation[d] (2000)\nВасэдте университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2006)\nВангари Маатаи (англ. Wangari Maathai; 1940 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында — 2011 јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, Кенияда) — кений јондык ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 2004 јылда лауреады.\nОл тушта Нобельдиҥ комитедин башкарган Маатаи, Данбольт Мьес сыйды берип јада айткан: Вангари Маатаи Африкада, Кенияда ар-бӱткенди корулаары, экономикалык, культуралык ла социал јӱрӱм учун тартыжуныҥ бажында турган. Ол Кенияда демократиялык јаҥ тургузарына, ар-бӱткенниҥ экологиязы ла политика јанынаҥ эрчимдӱ иштеген. Маатаи 1977 јылда тӧзӧлгӧн «Јажыл кур» (орустап «Зеленый пояс») деп јондык кыймыгуны баштап, ӧскӱрип, ууламјылайтан кижи болгон. Бу биригӱ Африкада кезилип јоголгон агаштарды орныктырары јанынаҥ иштейт. Вангари Маатаиге баштаткан кыймыгу африкан агаштар јоголып, јерлери куру как-чӧл болуп баратканын токтоткон. «Јажыл кур» деген кыймыгуныҥ туружаачылары 25 јылга бойыныҥ Африкан континентине 30 миллионноҥ ажыра тоолу агаштар отургыскан.\nМаатаи Кенияныҥ (КАНУ) башкаруда турган Национал партиязын оппозицияла бириктирерге узак ӧйгӧ тартышкан. 2002 јылда солцентрист Национал радужный коалицияныҥ талдаштарында ӧрӧ айдылган сурак бӱткен. Маатаи парламентке тудулган. 2003 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире Вангари Маатаи Кенияныҥ ар-бӱткен ле оныҥ байлыгы аайынча министрдиҥ болушчызы болуп иштеген. Бу политик кижи Кенияда «Мазингира» деп атту Јажылдардыҥ партиязын тӧзӧгӧн.\n2009 јылдыҥ куран айыныҥ 14-чи кӱнинде ООН-ныҥ Баш секретари Пан Ги Мун Вангари Маатаини ООН-до амыр-энчӱниҥ элчизи эдип кӧстӧгӧн. Климаттыҥ солынганыла колбулу сурактарды кӧрӧрин Маатаиге јоҥдолгон.\nНобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2004);\nАмыр-энчӱниҥ элчизи деп кӱндӱлӱ ат (2009);\nДжавахарлал Неруныҥ сыйы;\nПетра Келлиниҥ сыйы (2004);\nСофияныҥ сыйы (2004);\nГолдмандардыҥ ар-бӱткенди корулаары јанынаҥ сыйы (1991);\nИндира Гандиниҥ сыйы;\nВандербильдте Николастыҥ университединиҥ сыйы;\nЭлизабет Блеквеллдиҥ сыйы;\nВаседтиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы.\nМаатаи ле Обама Найробиде\n↑ 2,0 2,1 Store norske leksikon (бук.) — 1978. — ISSN 2464-1480\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Маатаи,_Вангари&oldid=25647"\n1940 јылда чыккандар\nСыгын айдыҥ 25 кӱнинде божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кичӱ изӱ ай 2021, 15:51.


Cӱрлӱ кӱнле!(Куран айдыҥ 21-чи кӱни)\nCӱрлӱ кӱнле!(Куран айдыҥ 20-чи кӱни)


Куманды элге – јаан сый - altaicholmon\nКалыктар најылыгыныҥ туразында кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде «Орус-куманды сӧзликтиҥ» («Русско-кумандинский словарь») таныштырузы ӧтти.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ «Звенящий кедр» деген талалык јондык организациязыныҥ баштаҥкайыла јаҥыртылып, ак-јарыкка чыккан сӧзликтиҥ таныштырузында ӱредӱликтиҥ, окылу јаҥныҥ чыгартулу улузы, билимчилер, јииттер эрчимдӱ туруштылар.\nАлтай Республиканыҥ депутады, эл политика, ӱредӱ, культура, јондык колбулар ла СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екееваныҥ темдектегениле, тергеениҥ албатызыныҥ јӱрӱминде тӱӱкилик учурлу јаан керек болды. «Орус-куманды сӧзлик» кепке базылып чыкканы – куманды тил тирӱ, тазыл-тамыры бек, онойдо ок тил бойы јылыйбай, ӧзӱмдӱ јолло чебер ле кӧнӱ улалат деп јарт кӧргӱзет.\n«Куманды эл бистиҥ ороондо јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ бирӱзи болуп јат. Куманды тил бойы јебрен тилдердиҥ башка-башка бӧлӱктерин, ол тоодо тӱрк тилдиҥ бӧлӱгин бойына алынган» – деп, Н. Екеева чокумдады.\nКуманды тилге јилбӱ кандый да ӧйдӧ болгон. Албаты бойыныҥ тилин чеберлеп, корулап алары аайынча каруулу ишти тӧзӧмӧлдӱ ле кӧнӱ улалткан. 1926 јылда ӧткӧн тооалышла кумандылардыҥ текши тоозы 6326 кижи болгон. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ тоозы 3 муҥнаҥ ашпай јат, олор азыйгы СССР-дыҥ бастыра јерлеринде јуртап јат. Је байа чук, бир аай Бийскте, Алтай крайдыҥ Красногорский ле Солтонский райондорында, Кемерово областьтыҥ Таштагольский районында, Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск калазында, Турачак аймакта јуртагылайт. 2010 јылда ӧткӧн тооалышла Россияда 737 кижи куманды тилле куучындап турганын угускан, бу ок ӧйдӧ 3114 кижи бойлорын куманды деп адаган.\n1990 јылда Алтайда азыйдаҥ бери јуртап келген ас тоолу тургун куманды албатыны бириктирер, тилин, культуразын, јаҥжыгуларын орныктырар амадула јондык организация тӧзӧлгӧн. 1992 јылдыҥ кандык айында бу калыктыҥ тӱӱкизинде олордыҥ баштапкы съезди ӧткӧн. Съездте јарадылган јӧпкӧ РСФСР-дыҥ Национальностьтор Соведи каруу эткен ле ол 1993 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱнинде кумандыларды Тӱндӱктиҥ ас тоолу калыктарыныҥ тоозына кийдирген. Онойып, 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айынаҥ ала Алтайдыҥ куманды этносыныҥ Россия Федерацияныҥ албатылары ортодо теҥ-тай болорыныҥ тап-эриги орныктырылган.\nРоссия Федерацияныҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгыла колбой куманды этностыҥ тилин, культуразын чеберлеп алар амадула орус-куманды сӧзлик чыгарылган. Куманды тил јылыйардыҥ бери јанында, айдарда, бу бичик бойыныҥ ӧйинде чыкканын таныштыруныҥ туружаачылары бирлик кӱӱнле темдектедилер.\nТургуза ӧйдӧ куманды албатыда бойыныҥ бичиги, литературазы јок. Је јирмезинчи чактыҥ одузынчы јылдарында олордо бойыныҥ тӧрӧл тилиле таныктӧстӱ баштамы национальный школдоры иштеген.\n1990 јылда карманга алып јӱрер орус-куманды разговорник (тургузаачылары Л.М. Тукмачев, Е.Н. Тукмачева), 1995 јылда куманды-орус сӧзлик (Л.М. Тукмачева, М.Б. Петрушова, Е.Н. Тукмачева) белетелип чыгарылган. Јебрен ле байлык культураны орныктырып, ордына кийдиреринде тӧс јерде тӧрӧл тил турат. Је бӱгӱнги кӱнде тӧрӧл тилин кумандылардыҥ јӱк јаан ӱйези јакшы билер, орто ӱйениҥ улузы билер, је куучындабай јат, јаш ӱйе тилин билбес.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ адынаҥ Урмат Молчоев уткуды. Учурыла, кемиле алар болзо, сӱрекей јаан ла керектӱ бичик. Сӧзлик бойы јаан эмес тиражла да чыккан болзо, је авторлордыҥ ижи каруулу болгонын ол аҥылап темдектеди. Олордыҥ ижин шиҥжӱлӱ де, ширтемелдӱ де учурлу деп айдарга јараар.\nСӧзлик Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле АР-дыҥ «Государстволык эл политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери» деген госпрограммазы аайынча чыккан.\nАлтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ јааныныҥ ордынчызы филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаевтиҥ айтканыла, куманды тил ас шиҥделген тилдердиҥ бирӱзи. Шак мындый сӧзлик такып ойто кепке базылып чыкканы сӱрекей учурлу керек. Бойыныҥ ӧйинде бу сӧзликти М.Б. Петрушова, В.М. Данилов белетеп тургускан ла филология билимдердиҥ кандидады Н. А. Яимованыҥ редакциязыла чыккан сӧзликке 34 муҥга шыдар сӧс кирген.\n«Орус-куманды сӧзликти» белетеп чыгарганы куманды тилдиҥ ичкери ӧзӱмине тебӱ береринде алаҥзу јок. Јилбиркеген кӧп тоолу кычыраачыларда солун бичикле јууктада таныжар арга табылган деп, А. Чумакаев аҥылап темдектеди.\nАлтай крайдыҥ куманды албатызыныҥ ассоциациязыныҥ президенти, Бийск каланыҥ Думазыныҥ депутады Виталий Тебереков, тӧрӧл тилдиҥ, культураныҥ, чӱм-јаҥжыгулардыҥ ӧзӱми аайынча тергеелер ортодо советтиҥ председатели Наталья Глухова кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын учурлу керекле уткуды. Олор айылдаш тергеелердиҥ эрчимдӱ улузыныҥ куманды тилди чеберлеп ӧскӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан ижи керегинде база айттылар. Тӧрӧл тилиниҥ салымы, келер ӧйи учун турумкай иштеп јаткандарды текши јилбӱзи, амадузы бириктирет. Куманды тилдиҥ байлыгы – ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бала-барказына энчилеп артыргыскан эрјинези деп айдарга јараар. Бӱгӱнги кӱнде тӧрӧл тилле кӧнӱ куучындап, чӱм-јаҥынаҥ тудунып јӱргендер келер ӱйе керегинде сананат. Шак оныҥ учун «Орус-куманды сӧзлик», онойдо ок куманды калыктыҥ чӧрчӧктӧри белетелип, кепке базылат.\nНаталья Арсентьевна таныштыру ӧйинде туружаачыларды бир канча бичиктердеҥ турган кӧрӱле элбеде таныштырды. Кӧрӱде јаҥыс та куманды албатыныҥ эмес, је онойдо ок башка-башка ук-тӧстӱ албатылардыҥ бичиичилериниҥ бичиктери, чӱмдемелдери болды. Ол калыктарды тирӱ сӧс бириктирет, чындык најылыкты керелейт деп айтты.\nКӧдӱриҥиде Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ тӱндӱк калыктардыҥ тилдериле иштеп турган тӱӱки билимдердиҥ кандидады Дарья Аткунова, куманды «Таныктӧстиҥ» тургузаачы-авторы педагогикалык билимдердиҥ кандидады Надежда Тайборина, «Орус-куманды сӧзликтиҥ» корректоры К.Т. Каттыбал ла оноҥ до ӧскӧ улус сӧс айттылар. «Звенящий кедр» деген ассоциацияныҥ президенти Любовь Пешперова «Орус-куманды сӧзликти» белетееринде эрчимдӱ, акту кӱӱндеринеҥ јилбиркеп турушкан ончо улуска јаан алкыш-быйан айтты.\nОныҥ кийнинде таныштыруныҥ туружаачылары улу јаан кайчы Николай Улагашевтиҥ кереезине чечектер салдылар. Бу ла эҥирде эл театрда бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театрыныҥ кайчы Н.У. Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгына учурлап тургускан «Сынару» деген этно-баледин кӧрдилер.


чаган айдыҥ 8 кӱни 1867(0001-08-1867)[…]\nДжамайка плэйн[d], Бостон[d], США[d]\nчаган айдыҥ 9 кӱни 1961(0001-09-1961)[…] (94 јаш)\nКембридж[d], Массачусетс[d], США[d]\nэкономист, педагог, преподаватель университета, социолог, профсоюзный деятель, журналист, пацифист, бичиичи\nНобельдиҥ амыр-энчу учун сыйы[d] (1946)\nЭмили Грин Болч (английлап Emily Greene Balch, 1867 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде, Бостондо, Массачусетс, США — 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде) — американ экономист, социолог, пацифист кижи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады (1946).\nЭмили Болч бойыныҥ билимде ижиле коштой социальный иш эткен , јокту-јойулар деп сурак, балдарды иштендирери ле кӧчкӱндердиҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Сетлементтерле иштеген, кӧчкӱндердиҥ јӱрӱмин оҥдолторы ла эр-кемине јеткелек балдардыҥ каршулу кылык эдерин јоголторы деп суракла иштеген. Ӱй улустыҥ эл-јондор ортодо амыр-энчӱниҥ биригӱзи (WILPF) деп кыймыгуныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон.\nЭмили Грин Болч билезинде экинчи бала болгон, адазы Фрэнсис Вернье Болч — тоомјылу адвокат ла ӱредӱчи, бойыныҥ ӧйинде Соединенный Штаттардыҥ сенаторыныҥ, Чарльз Самнердиҥ секретари болгон. 1889 јылда Брин Мар деп колледжты божоткон , ондо ол классикалык литература ла тилдер ӱренген, оныҥ кийнинде ол экономиканы шиҥдеп, эки јылга Парижте Сорбоннада университетте ӱренген. 1893 јылда ол «Францияда эл-јон јоктуларга болужары» деп шиҥжӱ иш бӱдӱрген. США-га ойто јанкелеле ол ӱредӱзин Гарвардтыҥ университединде ле Чикагоныҥ университединде уулалткан. Ӱредӱзин 1896 јылда Берлинниҥ университединде тӱгескен.\nБу ла јылда ол Уэллслиниҥ колледжинде иштеп баштаган, 1913 јылда ого экономиканыҥ ла социологияныҥ профессоры деп ат берген, качан политик ле экономист Кэтрин Коман деп кафедраны тӧзӧгӧн кижи ижинеҥ јайлаарда.\nБолч пацифист кижи болгон, Генри Фордтыҥ фондыныҥ турчызы. США Экинчи телекейлик јууга кирерде, Болч политикалык активист болуп, черӱге барбаска турган улустыҥ эриктерин корулаар иштер ӧткӱрген. Ол Джейн Аддамсла кожо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун биригӱзинде, база да ӧскӧ кӧп биригӱлерде экпиндӱ иштеген.\n1915 јылда, Баштапкы телекейлик јуу башталганынаҥ бир јыл ӧдӧ берерде, Болч американ делегацияла кожо Гаагада элдер ортодо конгрессте турушкан. 1918 јылдаҥ 1922 јылга јетире Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигазыныҥ секретарь-казначеи болгон. Ол јайгы лагерь-школдор ачып, ондо келгендерле амыр-энчӱ корулаары деп сурактар шӱӱшкен. 50-неҥ артык ороондордо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигаларыныҥ филиалдарын ачкан. Ол Лига Нацийле кожо наркотиктер таркадарына удура, авиация, кӧчкӱндер, јуу-јепселдерди јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрген. Экинчи телекейлик јуу башталарда ол союзниктердиҥ јеҥӱзи учун болгон, је бойыныҥ пацифист кӧрӱми учун јуулажарга барбаган улустыҥ эриктерин корулаарга болушкан..\nБолч Унитарианстводеп кудай јаҥга бӱткен, Уэллслиниҥ колледжиниҥ башкараачызына ол «Иисуссыҥ» јолыла барар керек деп айткан. Американ экономика «Иисустыҥ принциптерине јуук эмес» деп айткан.. 1919 јылда Уэллслиниҥ колледжи оныла контрактты уулалтпаган. Болч јарлу «The Nation» деп политикалык журналдыҥ редакторы болуп ишке кирген. 1921 јылда Эмили Болч квакерлердиҥ кудайлык нӧкӧрлигине кирген. Кудайлык јаҥ јӱрӱмде эҥ јилбилӱ ле кайкамчылу, байлык, толо санааларлу керектердиҥ бирӱзи. Кудай јаҥына айас кӱндер ле нӧкӧр улус керек».\n1926 јылда Гаитиде ӧскӧ ороонныҥ черӱлери кирип калган јерде Болч улустыҥ социал јӱрӱмин шиҥдеген. Американ башкарунаҥ јуу-јепселди ороонноҥ чыгарала, тургун јонго јерлерин ойто јандырзын деп некеген. Экинчи телекейлик јууныҥ ӧйинде Болч јуудаҥ качкан улуска болужын јетирген. 1941 јылда Пёрл-Харборго табару США-ныҥ нейтралитедине кӧзин ачкан, ол ороонныҥ јууга киргенин јӧмӧгӧн. Хиросима лла Нагасакиге бомбалар чачарда, ол ядерный јуу-јепселди јоголторы ӱчун тартышкан. Болч Кижиге барбаган бала кижи. 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде, 95 јажына јетпей јӱрӱп јада калган.\n1946 јылда «узак јылдарга телекейде јайым учун ӱзӱги јок иштенгенин ајарып», Эмили Грин Болчко Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы берилген, бу сыйды ол Джон Мотт ло кжо ӱлешкен. Бойына келишкен акчаны ол WILPF деген фондко берип ийген. Болчтыҥ уткуул сӧзи национализм керегинде, јердиҥ ӱстинде амыр-энчӱни корулаары јанынаҥ ӧткӱрер иш керегинде болгон.\nЭмили Грин Болч, 1905\n↑ Альманах американских женщин ХХ века\n↑ Машина времени: Воскресенье, 4 мая 1913 года\n↑ Новый декан Уэсли; мисс Эмили Грин Болч, избранная попечительским советом\n↑ UI Press. Джейн Аддамс, Эмили Г. Бэлч и Элис Гамильтон «Женщины в Гааге: Международный конгресс женщин и его результаты»\n↑ including the Nobel Lecture, April 7, 1948 Toward Human Unity or Beyond Nationalism\nЭмили Грин Болч — биография (орус.)\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Кругосвет · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Швейцарский исторический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Болч,_Эмили_Грин&oldid=25732"\nЧаган айдыҥ 8 кӱнинде чыккандар\n1867 јылда чыккандар\nЧаган айдыҥ 9 кӱнинде божогондор\n1961 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 20:09.


Нацӱлекерлерге учурлалган jуунда турушкан - altaicholmon\nЈуунныҥ ижинде бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыныҥ башкараачылары, Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ јаандары, Государственный Думаныҥ ла билим-эксперт организациялардыҥ чыгартулу улузы турушкан деп, РФ-тыҥ Президентиниҥ пресс-службазы јетирет.\nЈуунда ишмекчи группаныҥ докладыныҥ концепциязы шӱӱжилген. Акча-манат аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Леонид Горнин национальный ӱлекерлерди бӱдӱрерин акча-манатла јеткилдеери керегинде јетирӱ эткен. Нацӱлекерлердиҥ кажызын ла тергеелерде канайда бӱдӱрери јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрери керектӱ болгоны јуунда темдектелген.\nИшмекчи группада мындый ууламјылар аайынча подгруппалар тӧзӧлгӧн: демография ла су-кадыкты корыыры, ӱредӱлик, улус јадар туралар ла каладагы јадын-јӱрӱмниҥ бӧлӱги, инфраструктура, экология, экономика, цифровой экономика, культура. Јуун ӧйинде подгруппалардыҥ башкараачылары база јетирӱлер эткен. Шӱӱжӱниҥ кийнинеҥ ишти канча кире ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрери ле оныҥ бӱдӱмдери чокымдалган, докладтыҥ бӧлӱктерин тӧзӧӧри бирлик эп-аргала ӧткӱрилери јӧптӧлгӧн. Подгруппаларда дезе докладтыҥ ӱлекериниҥ бӧлӱктерин белетеери аайынча иш тӧзӧлӧр. Докладтыҥ бириктирилген ӱлекерин редакционный группа ӧрӧ адалган ишмекчи группаныҥ экинчи јуунында шӱӱжерине белетеп салар, бу јуун 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айы кирезинде ӧдӧр.\nАлтай Республикада дезе президенттиҥ Јарлыгын бӱдӱрери тергеениҥ башчызыныҥ аҥылу шиҥжӱзинде тудулат. Мынаҥ озо ӧйдӧ тергеениҥ башкарузында Александр Бердниковтыҥ башкартузыла јуун ӧткӧн, анда јаҥныҥ органдарыныҥ ижин бистиҥ тергеени национальный ӱлекерлерде туружарына белетеерине келиштирте тӧзӧӧри јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген.\nРеспубликаныҥ башчызы республикан программаларды келиштиртери, мынаҥ озо ӧйдӧ јарадылган пландарды такыптаҥ кӧрӧри керектӱзине ајару эткен. «Бу ууламјы јанынаҥ бисти кыракы иш сакыйт. Алтай Республика јонјӱрӱмдик-экономический ӧзӱмниҥ јакшы динамиказын кӧргӱзер учурлу» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nТемдектелип калган ууламјылар јанынаҥ эрчимдӱ иш јербойында кӧп јылдардыҥ туркунына улалып келген, онызы нацӱлекерлерди Туулу Алтайда бӱдӱрерин једимдӱ ӧткӱрер арга берер деп, башчы темдектеген. Калганчы он јылдыҥ туркунына тергееде 86 школ тудулган ла јаҥыдаҥ јазалган, јурттарда ФАП-тар, балдардыҥ садтары тудулат. Анайда ок јаҥы перинатальный тӧс јердиҥ ӱлекери тургузылат, санитарный авиация ӧзӱм алынат, ӧскӧ дӧ кӧп тоолу ӱлекерлер јӱрӱмде бӱдет.\n«Демография» деген национальный ӱлекер керегинде. Тергееде беш ӱлекерди бӱдӱрери пландалат: балдар чыккан соҥында билелерге акча-манатла јӧмӧлтӧ эдери, балдарлу ӱй улуска иштеерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри. «Ӱредӱ» ле «Билим» деген нацӱлекерлер аайынча бистиҥ тергее тогус федерал ӱлекерлердиҥ сегизинде туружарга турган: «Бӱгӱнги ӧйдиҥ школы», «Кажы ла баланыҥ једими», «Бӱгӱнги ӧйдиҥ ада-энелери», «Цифровой школ», «Келер ӧйдиҥ ӱредӱчизи», «Јиит профессионалдар», «Кажы ла кижиге јаҥы аргалар», «Јонјӱрӱмдик эрчим».\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы ӱч тергеелик ӱлекердиҥ паспортторын белетейт: олор тергееде јадып турган билелерди јакшынак тураларла јеткилдеери, улус јадар айалгазы јоголгон туралардыҥ тоозын астадары, туралардыҥ јанында ла кӧп улус болуп турган јерлерди, каланыҥ парктарын јарандырары јанынаҥ «Улус јадар тура ла каладагы айалга» деген нацӱлекерле колбулу.\nРеспублика база ӱч ӱлекерде туружары темдектелет – «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча «Јолдордыҥ сети», «Јол ээлемниҥ ӧзӱминиҥ текшисистемный иш-керектери», «Јолло јорыктаарында јеткер болдыртпазы» деп ӱлекерлер.\n«Экология» деген ууламјы аайынча бистиҥ республика алты ӱлекерде туружар: «Ичер суу», «Суулардыҥ таҥынаҥ аҥылу объекттерин чеберлеери», «Сӱрее-чӧпти ылгаштырарыныҥ ийде-кӱчиниҥ кеми јылына 12 муҥ тоннага јетире комплекстерин тудары», «Биобашкаланышты чеберлеп алары», «Агаштарды чеберлеп алары», «Ару ороон» деген ӱлекерлер.\n«Культура» деп нацӱлекер јанынаҥ мындый программалар јанынаҥ иштер ӧдӧр: «Культурная среда», «Јайаандык улус», «Цифровой культура». Анайда ок республиканыҥ јеринде нацӱлекерлерле колбулу 20 кире тергеелик ӱлекерлер аайынча иштер ӧдӧр: «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылык баштаҥкайларды јӧмӧӧри», «Иштиҥ арбынын бийиктедери ле эл-јонды ишле јеткилдеерин јӧмӧӧри», «Цифровой экономика», «Албатылар ортодогы кооперация (промышленный экспорт)».