28.01.2020 - altaicholmon\nАлбаты ортозынаҥ чыккан билимчи\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы — филология билимдердиҥ кандидады, калык чӱмделгезиниҥ шиҥжӱчизи Клара Ергековна УКАЧИНА. Ады јарлу тӱӱкичи-шиҥжӱчи, јондык ишчи Евгений Модестович Чапыевтиҥ (24.01. 1910-32.10.2001) чыкканынаҥ ала 110 јылдыгы бу кӱндерде темдектелет. Евгений Модестович Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында крестьян улустыҥ билезинде чыккан. Адазы 1917 јылда болгон революцияныҥ кийнинеҥ јурт јердеги революционный комитеттиҥ баштапкы председатели\nАлтайдыҥ эпшилери озочыл кӧрӱмдӱ, јаан ийделӱ\n«Женщины Алтая – Алтайдыҥ эпшилери» талалык јондык организация тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгын окылу айалгада темдектеди. Кӧдӱриҥиниҥ эрчимдӱ иштӱ јондыкчыларын, айылчыларын Алтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова, ӱредӱликтиҥ министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Ольга Саврасова, иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Эмма Рябченко, онойдо ок аймак тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыныҥ ордынчылары, ӧскӧ дӧ башкараачылар, јондык ишчилер уткыдылар.\n«Јаштаҥ ала чаналу — чаналу ла јӱрерим»\nЈажы јаан балдардыҥ Швейцарияда ӧткӧн III Олимпий ойындары тӱгенип калды. Россияныҥ спортчылары тӱӱкиде баштапкы катап текшикомандный зачетто баштапкы јерге чыктылар. Олор 10 алтын, 11 мӧҥӱн ле 8 кӱлер медальдар ойноп алган. Бу учурлу јеҥӱде јерлежис Денис ИРОДОВТЫҤ јаан ӱлӱзи база бар болгоны — тергеебисте јаткандардыҥ ончозына јаан оморкоду. Јаантайын тазыктыруда, јол-јорыкта болгон јиит спортчыла\nСанитар-эпидемиологиялык айалгалар кеминде\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы, медицина билимдердиҥ кандидады, Россия Федерацияныҥ медицина билимдериниҥ Академиязыныҥ профессоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы Леонид ЩУЧИНОВ чаган айдыҥ 23-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине Алтай Республикада санитар-эпидемиялык айалгаларды шиҥжӱде тудары аайынча иштер канайда ӧткӧни ле быјылгы јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган.\nКату ооруны јеҥерге…\nРоссияда улус божоп турган тӧс шылтактардыҥ бирӱзи кату оору (рак) болуп јат. Кӧп саба улус јӱрек-тамырдыҥ ооруларынаҥ улам божоп турган болзо, экинчи јерде кату оору турат. Оныҥ да учун оныла тартыжар ишке государство кеминде јаан ајару эдилет. Бӱгӱн кӧп саба учуралдарда кату ооруны једимдӱ эмдеп салат. Государство улустыҥ јаш јажаарын 2030 јылга јетире 80 јашка\nЈылдык иштиҥ турулталары\nЧаган айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јууны ӧткӧн. Анда ведомствоныҥ 2019 јылда ӧткӱрилген оперативно-служебный ижиниҥ турулталары кӧрӱлген. Јуунда АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин, тергеениҥ прокуроры Анатолий Богданчиков, РФ-тыҥ шылу ӧткӱрер\nАгаш кодекске кубулталар\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧтти. Парламенттиҥ председатели Владимир Тюлентин башкарган јуунда АР-дыҥ депутаттары, тергеениҥ прокуроры Анатолий Богданчиков, АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Олег Андронов, Шиҥжӱ-чоттомол палатаныҥ јааны Эжер Малчинов, РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча\nЈирме јылга сакыган клуб\nСугаш јуртты Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «каалгазы» деп адап јат, аймакка кирер тергеелик јолдо бу эҥ баштапкы јурт. Анайда ок Сугаш Кӧксуу-Оозы аймактыҥ кӧдӱрези алтай јон јуртаган ӱч јуртыныҥ эҥ јааны – оныҥ эл-јоныныҥ тоозы 600-теҥ ажыра. Сугашта клубтыҥ коомой айалгазы керегинде јетирӱлер бистиҥ газетте мынаҥ озо до чыккан. Кӧксуу-Оозы аймакка јол-јорык келижерде, клубтыҥ айалгазын бойыс барып\nАмурдагы станция: ийдезиле Сибирьде эҥ јаан\nСибирьде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер эҥ јаан электростанцияныҥ ачылтазы чаган айдыҥ 22-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Амур јуртыныҥ јуугында ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, «Хевелдиҥ» бир бӧлӱк компанияларыныҥ генеральный директоры Игорь Шахрай, АР-дыҥ парламентиниҥ председатели Владимир Тюлентин, тергеениҥ ле Кӧксуу-Оозы аймактыҥ башкартуларыныҥ чыгартулу улузы, Москвадаҥ ла ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ келген айылчылар\nТоштогы јыҥылаш: Алтайда баштапкы маргаандар\nЧаган айдыҥ 25-26 кӱндеринде Маймадагы «Атлант» деген спорт-орныктырар комплексте тошто фигурный јыҥылаш аайынча Алтай Республиканыҥ баштапкы ачык первенствозы ӧткӧн. Бу маргаандарда бистиҥ республикадаҥ, Омский, Новосибирский областьтардаҥ ла Алтай крайдаҥ бастыра 85 спортчы турушкан. Туружаачылар јажы аайынча башка-башка бӧлӱктерде маргышкан. Спортчылардыҥ тоозында спорттыҥ бу бӱдӱмиле јаҥы ла тазыктырынып тургандар да, ченемелдӱ спортчылар да јеткилинче болгон.


д.ф.н., профессор ГАГУ\nТилдиҥ ӧзӱм-jолына jетирген камааны\n(Б.У.Укачинниҥ бичимелдерине тайанган)\nБичиичиниҥ чылазыны jок иштенип, оныҥ акту jӱрегинеҥ айдылган сӧстӧри, агару чӱмдемелдери алтай калыкка элен-чакка артызып салатан алтын энчизи болуп jат. Тил- кажы ла бичиичиниҥ эҥ ээлгир, эҥ керектӱ эп-аргазы. Тил ажыра jаҥыс ла кажы бир керекти, jурамалды, геройдыҥ кылык-jаҥын, ар-бӱткен кееркемин ле оноҥ до ӧскӧзин чокым-jарт кӧргӱзери эмес. Тил- ӧл кажы ла бичиичиниҥ ич кӧрӱм-шӱӱлтези, оныҥ айлаткыжы, jайааны. Эптӱ айдылган эрмек-куучын, ээлгир курч учурлу сӧстӧр бичиичиниҥ айдарга тарган санааа-шӱӱлтезин амадузына jетирер аргалу.\nЛитературный тилдиҥ ле чӱмдемел литератураныҥ бой-бойлорыла колболу кӱрмеезин ширтеп, бичиичиниҥ тил узын кӧргӱзери jеҥил эмес. Бу проблема шиҥжӱ иштерде бойыныҥ аҥылу jеринде турбаганы незинде дезе, ол уур деген сурактардыҥ бирӱзи болуп jат. Мен качан да бичиичиниҥ тил аайынча узын, бичийтениниҥ марын, оныҥ тил jанынаҥ тузаланган эп-аргазы керегинде бичибегем, jе андый да болзо, бу статьяда jеҥил эмес суракка амаду саларга амадайын. Санаама та jеттим, та jок- кычыраачылар бойлоры кӧрӱп, шӱӱлтезин бичимел ажыра айтпаза да, jе санангылагай.\nМен Б.Укачинниҥ бичимелдерин кӧп катап кычырып, бойым алтай тил шиҥжӱ иштерде ас эмес тузулангам, jе оныҥ бичимелдериниҥ тили керегинде, оныҥ тилиниҥ кӱрмӱ тизӱлерин шиҥдеп, аҥылузын ал чыгарга меге бир jанынаҥ кӱч, нениҥ учун дезе бистиҥ алтай литературада критиктер (литература ширтеечилер) аjаруны кӧп лӧ сабазында чӱмдемелде керектиҥ ӧдӧтӧн аайына, бичиичи чӱмдемелдеринде кандый сурак кӧдӱрип турганына, керектиҥ башталып, бойыныҥ эҥ бийик ӧй-кемине jеткенин, геройдыҥ кылык jаҥын, ар-бӱткениҥ jурамалын ла оноҥ до ӧскӧлӧрин кӧргӱскилейт. Онызы чын, керектӱ, jе бичиичиниҥ узына, таап алган марына, тилдиҥ эрӱ чийӱлерине ас аjару салгылайт. Анайда ок орус та литературада кепке базылап чыккан бир канча иштерди кычырып, бу суракты литература ла тил ширтеечилер канай кӧрӱп турган деп бедрензем- ижемjим калас немедий болуп калды.\nКееркедим литератураны шиҥдегежин, кажы ла ширтеечи тил де jанынаҥ болзын- тилдеги jӱзӱн-башка кеберлерди, куучын-эрмектиҥ кееркемел бӱдӱмдерин бичиичи чӱмдемелдеринде тургускан тӧс сурактарынаҥ айрып, эки башка кӧрӧргӧ jарабас. Кееркедим бичиш- ол тилдиҥ эп-аргаларыныҥ колбузынаҥ тӧзӧлгӧн бӱткӱл тургузылыш-марыныҥ бӱдӱм-кебери. Jайалталу бичиичи бойыныҥ jарамыкту, эҥ бийик шӱӱлте бергедий тӱӱнги сӧскобуларды, грамматиканаҥ аҥылу бӱдӱм-кеберлерин ылгап jат. Бичиичиниҥ грамматика, сӧзлик собыртулардаҥ ылгап алган эптӱ, курч сӧстӧри, куучын-эрмектиҥ аҥылу кеберлерин ширтеп кӧргӧжин, тилдиҥ jӱзӱн-башка тизӱ бӱдӱмдеринеҥ бичиичиниҥ сӱр-кебери де чыга конуп келетени jарт.\nБичиичи кажы ла бир керекти кезем, jилбӱлӱ кӧргӱзерге эрмектиҥ, сӧсколбулардыҥ, сӧстӧрдиҥ эҥ сӱрлӱ учурлузын алып, тилдиҥ ӧзӱмине бойыныҥ jаан jӧмӧлтӧзин jетиргенин кезикте, байла, бойы да jетире сеспей калатан болгодый. Бичиичи кандый бир керекти, jурамалды кӧргӱзип тура, тилдиҥ эҥ керектӱ эп-аргазын, оныҥ кӱрмӱзин ончо jанынаҥ тузаланып, бойыныҥ чӱмдемелин кычырааачыралга jилбӱлӱ эдет.\nТил- ол кумран чактаҥ бери келген, эне сӱдиле эди-каныска чӧҥгӧн эрjинебис. Чактар улай-телей ӧдӱп, башка-башка ук калык-jон биригип, чачылып та турза, тил бойыныҥ тазыл-тамырын jылыйтпайт. Jе тил озогызынаҥ сап тудунып, тоҥуп калган неме эмес. Ол бойыныҥ ич ӧзӱминеҥ ле тыш айалгалардаҥ камаанду болуп, ӧзӱмjолын ичкери апарат. Тилдиҥ ич-ӧзӱм jолы эрмек-куучында jилбӱлӱ тизӱ сӧстӧр, грамматикага jаҥыдаҥ кожулып эп-кеберлер бичиичиниҥ бичимелдериле колбузы текши jарлу.\nАйдарда, алтай бичиичилердиҥ ортозында андый jаан jолдо, алтай литературный тилдиҥ ӧзумин оноҥ ары бийик кемине jетиргендердиҥ бирӱзи Б.У.Укачин дезебис, jастыра болбос. Оныҥ проза бичимелдерин аjаруга алып, алтай тилдиҥ ӧзӱп, jаранып барган jолын, алтай грамматикада учурап турган jӱзӱн-башка jаҥы бӱдӱм-кеберлер оныҥ тап-марыла, бичийтен узыла бек колбулу. Мен оныҥ эптӱ, jараш тизӱ jолдыктарлу ӱлгерлерин де, jӱрӱмде учурап турган, jӱректиҥ сызын ойгортор, кӧстиҥ jажын тӧгӱлтер эдип, кӧдӱрген курч сурактарлу, jурамалду куучындарын да, статьяларын да, чӱмдемелдерин де шиҥдеп, келишкен jерлерде Н.М.Киндикованыҥ литература терминдериле тузаландым. Б.Укачинниҥ алтай калыгым деген тереҥ шӱӱлтези, оныҥ алтай тил кӱрмӱзи аҥылу jерде туруп jат. Jе бу- тил jанынаҥ эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи. Мен бу статьяда оныҥ проза чӱмдемелдерин "Ӧлӧргӧ jетире эм де узак" (1978), "Туулар, туулар ла бойы артар" (1985) деп бичиктерге тайанып, бичиичиниҥ тилге jайалтазын кӧргӱзип, оныҥ тилин грамматикадагы бӱдӱмкеберлерле колбой, ширтеерге шӱӱндим.\nКалганчы ӧйлӧрдӧ тӱрк тилдерде модальность деп грамматика jетирӱ jанынаҥ ла шиҥжӱ jолго чыккан. Jе ол фликтив тилдердеҥ, темдектезе, орус тилдегизинеҥ, чек башкаланып jат. Модальность, модаль сӧстӧр дегенин алтай тилге сӧс сӧзиле кӧчӱрерге кӱч, оныҥ учун текши кычырааачыларга jарт болзын деп, оны jартамал ажыра берерге турум. Модальность- чыгара айдарга турган шӱӱлтени кижи бойыныҥ кӱӱн-санаазыла колбулу jемегени. Модальность ажыра бодоштырганын, алаҥзыганын, кажы бир эдилге болотон ло болбозан кандый бир айалгадаҥ камаанду болгонын, кандый бир керектеҥ ол (кижи) сооро тӱшкенин ле оноҥ до ӧскӧлӧрин кӧргӱзет.\nОрус тилде бу грамматика кебер кӧп сабазында кириш сӧстӧр, бӧлӱгештер ажыра берилип турган болзо, алтай тилде чек башка: болушчы учурлу сӧстӧр (модаль сӧстӧр) глаголдорго тизилип, олорло тилдиҥ законы аайынча аҥылу бӱдӱм кеберлер бӱдурип, кижиниҥ айдарга умзанган кӧрӱм-шӱӱлтезин ле jаҥынаҥ ала койып, оны чокым-jарт, угарга jилбӱлӱ, эптӱ-jараш эдип, jетируни тыҥыдат: ...келердеҥ айабас, ...ӧлӧрдӧҥ мааат jок,... ишти баштаардаҥ башка,... сала берген болбайсын,... уйуктаган болбой кайтсын,... садып алар арга jок ло о.ӧ. Б.Укачинниҥ бичигенинеҥ алган эрмектер ажыра бу аҥылу бӱдӱм-кеберлерди берип турум: "Сок jаҥыс уул" деп куучыннаҥ: "- Канайып?!- Эмил ӱйине кайкаганду кӧрӧт- Канайып, кандый тура дейзиҥ?- Ол, байла, мыныҥ алдында бу городто каргандар ле кенектердиҥ аҥылу тупазы бар деп укпаган да болордоҥ маат jок".\n"Кара jаҥыскан" деп куучынаҥ: "Чындап та, андый болор: бир кижини узак базалаарга jарабас ине". Бу кижи та качан да, та неге де айдары jок тыҥ ачынган болгодый. Jе бу ок ӧйдӧ бойыныҥ да кылыгы jеткил болбой кайтсын.\n"Алгыйчы эмеген" деп куучыннаҥ: "Алгыйчы эмеген одус jыл мынаҥ кайра оҥ колынаҥ астыккан эмес беди!.." (с.51) "Маатыр Ускечековтыҥ куучындарынаҥ": "Адам дезе jеерен "дружказына" арткан акчазын чачып береле, ачу-корон кабакты, байагызыла чылап, кыч ла, кылт ла берип ийбей кайтты" (с.60).\n"Ӧлӧргӧ jетире эм де узак" деп повестьтеҥ (кӧнӱ куучын) алынган: "Адазы кайда барганын, айса, Багыр бойы билердеҥ башка; Айса болзо, Иван Петрович ого бойыныҥ машиназыла jеде конуп та келердеҥ маат jок. Сыраҥай ла как маҥдайынаҥ чике ле ортозында, чала эки кабагыныҥ белтирине jуук, тегерик кара меҥ бар болбозын ба!".\n"Артур-Кырмалjыныҥ уулы" деп куучыннаҥ: "Ачымай Айдаровло болгон ол бир учурал мени тыҥ кайкаткан эди. Jе эмдигизин- тен айдарга да болдос".\n"Ӱчинчи кезиш" деп куучыннаҥ: "Бу тижик мынаҥ ары баалап ириҥтиирдеҥ айабас. Оны тургуза ла эмдеер керек".\nБу ӧрӧги берилген эрмектерди шиҥдеп, аjарып кӧргӧжин, глаголло колбулу тизӱлердиҥ шылтузында бичиичиниҥ айдарга турган шӱӱлтези тереҥ ле jазымы jогынаҥ jарт деп билдирет. Бу эрмектерде алтай тилдиҥ эҥ чиймелте берген экпини бар. Ӧскӧ тилдӱ эмезе алтай тилин jетире билбес улус тилдиҥ мынайда чиймелте берилген эп-аргазын оҥдобостӧҥ до айабас.\nАлтай тилде эрмектиҥ глагол-айдылаачызы эҥ учурлу болуп турганы тегиндӱ эмес. Оныҥ бӱдӱм- кебери jӱзӱн-башка болуп, кижи айдайын деген шӱӱлтезин башка-башка сезимдерле бирге кезе-быча ла, айлаткыш та аайлу, бултаартып та айдар аргалу.\nБ.У.Укачинниҥ чӱмдемелдеринде берилген эрмектери грамматиканыҥ jаҥжыккан ээжилерин бир эмештеҥ солып, эрмектиҥ бӱдӱм-кеберлерине бойыныҥ тил узыла, бичиир марыныҥ эбиле ару шоркыраак суу ичиртип тургандый. Элбеде учурап, jаҥыс аай кебер-бӱдӱмдериниҥ ордына ол грамматикада, тил билимде эм тура jарталбаган конструкцияларды (эрмектиҥ, оныҥ члендериниҥ, башка-башка бӱдӱм-кеберлерин) тузаланат. Тил билимде оныҥ андый бӱдӱм-кебериле тузаланганы алтай тилдиҥ синтаксизиниҥ учурын, эрмектиҥ кӱрмӱ колбуларын шиҥдеерге сӱрекей jарамыкту jол ачат. Кӧп бичимелдерде беленинче ле -ди/-ди, -ган/-ген, -ар/-ер, -ат/-ет ле оноҥ до ӧскӧлӧриле тузаланып jадыс ине. Jе Б.У.Укачинниҥ чӱмдемелдериниҥ тили ӧскӧ кемине кӧдӱрилип, аҥыланып турганын темдектебеске болбос. Бичиичи кижи бир керектиҥ токтогонын быжулаарга, берилген шӱӱлтениҥ учурын тыҥыдарга бир ле де сӧслӧ чокым-jарт кӧргӱзип ийет: Бу учуралда ол мындый сӧстӧрлӧ торт, быжу, jарт, jолду, табы ла о.ӧ., анайда ок солумаларла, кубулбастарла тузаланат. Темдектезе: Майну эмди билер. Багыр кузницага бойы jаҥыскан барзын. Олордыҥ эрмектешкенин ого кӧбӧгӧнчӧ, кӧрбӧзӧ- торт; Мынайып шыралап, jӱк арайдаҥ таҥды сакып алала, Сырга эмеген Саналовка келгени- бу; А бот соорызына ачу-корон тал ойнойтоны кайда.\nГрамматиканыҥ jаҥжыккан ээжилери аайынча камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱгиндеги -ганда/-генде, -арда/-ерде деп кожулталу глагол- айдылаачылар эрмектиҥ учында турбас. Айдарда, Б.У.Укачинниҥ чӱмдемелдеринде эрмектер бу jаҥжыгу ээжиге база ла бойыныҥ аҥылузын кожуп jат. Темдектезе: Багырга арай ла болзо эдин де кезип бербей турганда. А онызы jок деп айтпас... Бодозоҥ, ӱстине бӱткӱл туу эҥтерилип кел тӱшкенде. Темир!\nАнайда ок база бир учуралга аjару эдейин. Де-(деген, деди, дешти) деп глагол текши тӱрк тилдерде элбеде учурайт, jе алтай тилде глагол де- деер деп кеп-бӱдӱм алынып, эрмекке база jаҥы учур бергенин шиҥдеп jадыс. Айдарда, бу учуралда биске, тил шиҥжӱчилерге бойыныҥ jаан болужын бичиичиниҥ чумдемелдери jетирет: Ары ла эртеде не айтпаган неме деер; Кырмалjыныҥ ады ӧлӱп калган айуга jууктабай, ары-бери секирип, шоокырап не болбогон деер; Ол база ла Оҥдой атанган управтаҥ не артар деп. Анайда ок база деп болушчы сӧс глагол-айдылаачыга jапшына тӱшкен бойынча, оныҥ учурына база ла бойыныҥ камааныҥ jетирет; Керек болзо, кӧргӱзип те бербей база!\nБичиичиниҥ база бир jӱрек сыстаар суракка аjару салганын кӧрӧктӧр "Сок jаҥыс уул" деп куучыннаҥ алынган: Каргандардыҥ ла кенектердиҥ туразына азыраган адазын, эмискен энезин таштаган уулдардыҥ ол кылыкjаҥын кӧргӱзерге бичикте кӧп сӧстӧрди тузаланып, олорды чоркпортпой, jаҥыс ла сӧслӧ, бодолгонду эрмектерле кезе айдып салды: "Кайдаар ла кӧрӧйин дезеҥ, тайактар, тайактар... Оныҥ аjарузын ӧскӧ нези тудуп ийди. Онызы... кӧстӧр. Мында jуулган карган ла кенек улустыҥ суракту ла сакылталу кӧстӧри...".\nБ.У.Укачинниҥ биске, тил шиҥжӱчилерге, сый аайлу бичип берген эрмек-конструкциялары, сӧс тизӱлери, тилде учурап турган аҥылу бӱдӱм-кеберлери алтай билим грамматиканыҥ экпинин, оныҥ тӧс учурын бийик кӧдӱреринде алаҥзу jок.\nМен бу jайалталу бичиичиниҥ чӱмдемелдеринде сӧзлик ижин, кезем, сӱрекей ӧҥдӱ учурлу сӧстӧриниҥ тазыл-тамырын ширтеп кӧрӧр деп, сурак тургуспадым. Ол башка шиҥжӱ иш. Jе мен тилде, грамматикада уур деген сурактардыҥ бир ле jанына аjару салдым.\nБичиичи бойыныҥ узыла, бичиир марыла тилде учурап турган башка-башка бӱдӱм-кеберлерди собырып, олордыҥ эҥ экпиндӱзин ылгап, алтай литературный тилди бийик кемине кӧдӱргенине jаан керек деп бодоп турум. Кийнинде, "Алтай грамматика" кепке базылып чыккан соҥында, келер ӱйе ол билим ишке Борис Укачинниҥ jаан салтарын jетиргенин бийик баалап, чактаҥ чакка, ӱйедеҥ ӱйеге агару адын алтай калыктыҥ кара башту, эрӱ чырайлу уулы деп jӱрегинде алып jӱрер.


Улу јаан алкышты кӧрӧргӧ јараар - altaicholmon\n«Алтам» эл театр бойыныҥ ойын-концертин Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына, алтай калыктыҥ Россия тергееге бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 265 јылдыгына ла Бијениҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлап кӧргӱсти.\nЭл театрдыҥ фойезинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей ле М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека солун ла јилбилӱ кӧрӱни белетеп тургусканы кӧрӧӧчилердиҥ ајарузы јогынаҥ артпады. Мында «Алтам» театрдыҥ јирме јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына јеткен једимдери, јеҥӱлери, башка-башка ороондорло ӧткӧн гастроль-јорыктарыныҥ элестери, турулталары театрдыҥ ӧткӧн лӧ келер ӧйин толо, чындык кӧргӱзет. Бу театр ла оныҥ тӧзӧӧчизи Айана Шинжина керегинде кандый бир јайаан иш бичиирге амадаган ӱренеечилерге мында тузалу материал артыгынча.\nБайрамдык ойын-концертте Москвадаҥ тергеениҥ, онойдо ок мында амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ оморкодузы, ижемјизи кеендик санадыныҥ, бијениҥ «јылдыстары», балеттиҥ артисттери, јайалталу јерлештерис Айхан, Ак-Ай Шинжиндер амадап келип турушканы кӧрӧӧчилерге јакшынак сый болды. Балеттиҥ артисттери Айхан, Ак-Ай ойын-концертте туружып јатканын угала, јурт јерлердеҥ кӧп улус амадап келген болуптыр. Чындап та, «Алтамныҥ» кажы ла ойын-концерти эл-јонго, угы-тӧзинеҥ камааны јогынаҥ, текши республикага јаан байрамга бодолду ине. Бијениҥ ле кожоҥныҥ эл театрыныҥ јылдаҥ јылга кӧнӱ улалып јаткан једимдери ле јеҥӱлери, ичкери јаан ла элбек јолы оныҥ тӧзӧӧчизи Айана Шинжинаныҥ амыры јогынаҥ турумкай, бедиренип, ченеп иштеп јаткан ижинеҥ камаанду эмей. Бӱгӱнги кӱнде Айана Ивановнаныҥ 1997 јылда алкы бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн лӧ бӱгӱнги кӱнде ады јарлу «Алтамды» республиканыҥ алтын кӧмзӧзи, оморкодузы деп айдар керек. «Алтамды» Алтайдыҥ, албатыныҥ ӧзӧги деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе бу театр калыктыҥ бойыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, кӧгӱс байлыгына, кӱӱзине тайанат, ӧмӧликтиҥ ийдези шак онызында. Бойыныҥ эрјинедий энчи байлыгы ажыра «Алтам» телекейдиҥ јӱзӱн-башка ук-тӧстӱ албатыларыныҥ бијелериле, бальный хореографиязыла, классический бијезиле, хореографияныҥ бӱгӱнги ууламјыларыла таныштырат. Культура, санат, бије – олор калыктыҥ байлыгын, аҥылузын, јаҥжыгуларын кӧргӱзет. Олор солоҥыныҥ ӧҥдӧриндий, је тӧзӧгӧзи јаҥыс. Бијениҥ јӱректеҥ чыккан куучын-эрмеги, тили кажы ла кижиге јарт.\n«Алтамныҥ» бу эки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн ойын-концертин Јайаанга, Ай-Кӱнге, Јер-Энеге, кижиликке, ар-бӱткенге, чӱм-јаҥга учурлалган учурлу, ээлӱ алкыштар деп айдарга јараар. Јер-ӱстинде јуртап јаткан калыктардыҥ кажызы ла бойыныҥ тилиле алканат, айдынат. Алканатаны, алкышты айдатаны база јаан учурлу керек. Је мында дезе сценаныҥ кӧжӧгӧзи ачылган кийнинеҥ кӧрӧӧчилер бијени, балетти кӧрди. Бу кайкалдыҥ тӧзӧгӧзинде – бије, оныҥ куулгазын тили, ийдези. Кижиниҥ јӱреги бирде сӱӱнет, кӧдӱрилет, бирде кӧкӱп кӧӧрӧйт, је бирде дезе ол ыйлайт, сыстайт, кӧгӱс бӧктӧлӧт. Комыдал, туйук санаалар олјолойт. Је кӱкӱрт-јалкынныҥ ортозынаҥ уур булуттар тууралап, кӱн чыгат, јарыдат. Јӱрӱм ойто ло јараш, јаркынду. Онызын бис, кӧрӧӧчилер, концерттеҥ кӧрдис. Ичкери јӱрӱмге, амадуга ижемјини биске «Алтам» сыйлады.\n«Алтамныҥ» программазы сӱрекей јаркынду болды. Олор ойын-концертин «Хан-Алтай» деген хореографиялык сюитадаҥ алынган «Ӱч Сӱмер» деген ӱзӱкле ачтылар (А. Шинжина тургускан). Оноҥ ары кӧрӧӧчилер «Там, где мечтает Солнце» деген шоу-кӧргӱзӱдеҥ алынган индийский сюитаны тынбай да кӧрдилер. Бу шоу-кӧргӱзӱни Айхан ла Ак-Ай Шинжиндер тургускан ла оныҥ «Индийский сюита» ла «Райские птицы», «Маголы» деген ӱзӱктерин олор бойлоры кӧргӱсти. Кӱӱ, балет, кеп-кийим бир ууламјыла јик јок, сӱрекей јараш болды.\nОйын-концертте монголдордыҥ, тувиндердиҥ, казахтардыҥ бијелери база бийик кеминде кӧргӱзилди. Балеттиҥ артисттери Айхан ла Ак-Ай «Дон Кихот» балеттеҥ, «Кан-Кереде» деген алтай балет-кай чӧрчӧктӧҥ адажиолорды бијеледи. От-Энени алкаганын Айана Шинжина испан биједе бийик кеминде кӧргӱсти. Бу бијени Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти Байрам Курдяпов тургускан. Тувиндердиҥ «Турналар» деген бијезин (коштойынча) Айхан, Ак-Ай, Айана Шинжиндер, Байрам Курдяпов бијеледи. Айдар сӧс тӧ јок, кижиге бойына кӧрӧр керек! Кайкамчылу, јаҥы ла тыҥ иш деп айдарга јараар.\n«Алтамныҥ» ойын-концертинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти Айана Шинжинаныҥ тургускан телеҥиттердиҥ «Куулгазынду кӱреелей» деген јаҥы ижин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткудылар. Эки кӱнниҥ туркунына кӧрӧӧчилер «Алтамныҥ» кажы ла номерин изӱ колчабыжула, чек ӧктӧм, кӧӧрӧм кӱӱндӱлери сыгырып-кыйгырып та уткуп турдылар. Мында албатыныҥ, культураныҥ, кеендиктиҥ профессионал, байлык ченемелдӱ устарыныҥ бирлиги иле кӧрӱлди.\nАртисттердиҥ, солисттердиҥ кеп-кийимдериниҥ јаркындузын, ӧҥжигин, јаражын кӧрӧӧчилер бийик баалады. Бир сӧслӧ, Айана Шинжинаныҥ тӧзӧгӧн бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл театры кӧрӧӧчилерге солун ла јаҥы программазын кӧргӱсти. Јайаан ӧмӧлик бирлик ийделе, тынышла, кӱӱнле бијелеп, бијениҥ тилиле јӱрӱмди мактап, алкап, амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јадын-јӱрӱмге кычырды.\nБайрамдык эҥирде «Алтамныҥ» артисттериниҥ кеендикте, јайаандыкта јеткен једимдери јолду баалалды.\nАлтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Байанару Чендекова кайралдаткан.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл театрыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары Алия Тарбанаевага, Аруна Кочкоровага, Елена Бабаевага, Евгений Маминге, Мергуль Джаткамбаевага табыштырылды.\nГосдуманыҥ депутады Иван Белеков «Алтам» эл театрды ла Айана Шинжинаны профессионал байрамыла, сыйлаган јараш ойын-концертиле уткуды. Ойын-концерт бийик кеминде болгонын И. Белеков аҥылап темдектеди.\nКандый да ыраак ороондордо гастрольдо јӱрзе, Айхан ла Ак-Ай ӧйин, ижин келиштирип, Алтайына келип, «Алтамла» кожо једимдериле јерлештерин таныштырат. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларыныҥ јаан амадузы –Айхан Шинжинге, Ак-Ай Шинжинага культурада, санатта јеткен једимдери учун Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери деген бийик ат-јолды быјыл, учурлу јылда, адаган болзо… Јайаан јайалта ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ук-тӧзиле улалып келер, баладаҥ балага барар деген учурлу сӧстӧр шак ла Шинжиндердиҥ калыҥ ла нак билезине јолду келижет. Алтай Республика, албаты мындый улузыла, бијелериле ӧзӱмдӱ.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры бойыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгына белетеништӱ ишти баштап ийди.


Jерлеш журналисттердиҥ једимдери - altaicholmon\nОлор коллегаларына ороонныҥ бастыра тергеелеринеҥ келген 500-теҥ ажыра журналист турушкан бу керек-јарак керегинде куучындаган. ОНФ-тыҥ медиафорумында блогерлер, медиаменеджерлер, федерал СМИ-лердиҥ башкараачылары ла баш редакторлоры, анайда ок элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча иштеп турган министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары турушкан эмтир.\nАлтай Республикадаҥ ондо «Эл Алтай» ГТРК-даҥ Иван Яськов, «Планета плюс» журналдаҥ Виктория Дульмаченко ло «Туулу Алтай» радиодоҥ Ольга Тадышева турушкан. Иван Яськов «Майма: убитые дороги» деп адалган сюжедиле, Виктория Дульмаченко «На земле снежного барса» деген статьязыла ОНФ-тыҥ «Правда и справедливость» деген фондыныҥ журналистский иштериниҥ IV бастырароссиялык конкурсыныҥ лауреаттары болуп чыккан. Ольга Тадышева дезе «Нениҥ учун мен талдаштарга барып јадым» деп адалган ижиле Россияныҥ Журналисттер бирлиги ӧткӱрген конкурстыҥ финализи боло берген.\nМынаҥ озо јылдарда «Эл Алтай» ГТРК-даҥ Лора Тайлунова ла «Туулу Алтай» радиодоҥ Алтынгуль Мегедекова мындый ок једимдерге јеткен эди.\nМедиафорумда турушкан јерлештерис бу јаан керек-јарактыҥ пленарный јуунында РФ-тыҥ Президенти, ОНФ-тыҥ лидери Владимир Путин турушканын аҥылап темдектегендер. Ороонныҥ президенти Федерал Jуунга эткен баштанузыныҥ кийнинеҥ Калининградка келген эмтир.\nИван Яськовтыҥ айтканыла, тергеелердеҥ келген журналисттерге ОНФ-тыҥ площадказында президентке сурактар берер јакшынак арга болгон. Владимир Путин Албаты фронтына јаан учурлу керек ӧткӱрип турганы учун быйанын айткан. Президенттиҥ темдектегениле, бу медиафорум журналисттерге јаҥыс ла бой-бойыла куучындажар, ченемелдерле ӱлежер арга берип турган эмес, је анайда ок ОНФ-ка ижемјилерин, ӧйкӧп турган сурактарын јетирер арга берет. Оныҥ шӱӱлтезиле, журналисттер байа бир передовойдо иштеп турган ла ороонныҥ бастыра толыктарында не болуп турганын јакшы билер улус.\nФорумныҥ экинчи кӱнинде площадкалар иштеген. Бастыразыныҥ модераторы болуп РФ-тыҥ Журналисттер бирлигиниҥ председатели Владимир Соловьев иштеген. Площадкаларда кӧп керектӱ ле јилбилӱ јетирӱлер алар арга болгон.\n«Меге медиафорум ӧйинде балдарга учурлалган радиоберилтелерди ле бичик-журналдарды јӧмӧӧри аайынча сурак шӱӱжилгени јараган. Форумныҥ программазы тузалу ла сӱрекей јилбилӱ болгон. Ого Калининградла экскурсия база кирген. Кажы ла кӱн јаркынду керектериле толо болгон» — деп, Ольга Тадышева айткан.\nВиктория Дульмаченко јарлу спортивный комментатор Дмитрий Губерниевле, синхронный эжиниш аайынча олимпийский ойындардыҥ беш катап јеҥӱчили Наталья Ищенколо ӧткӧн јайаан туштажу керегинде куучындаган. Бу эки јарлу кижи журналисттерле профессионал узыныҥ јажыттарыла ӱлешкен болтыр. Губерниев сценический ле ораторский куучын аайынча мастер-класс ӧткӱрип, кажы ла ведущийдиҥ билгирлери јаан, кандый ла бӧлӱктеҥ кӧп немени билер учурлу болгонын темдектеген.\nВикторияныҥ айтканыла, орооныстыҥ ӧскӧ тергеелеринеҥ келген ченемелдӱ коллегаларыла танышканы ла куучындашканы јилбилӱ болгон.\nОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ сопредседатели Наталья Тадышева журналисттерге ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйанын айткан. Ол: «Слердиҥ, журналисттердиҥ, шылтузында эл-јонды санааркадып турган сурактарга ајаруны эттирткенис. Jаҥыс ла јаҥдардыҥ ајарузын эттирткен эмес, је анайда ок кезик сурактар аайынча чокым иштер ӧткӱрилген ле олор чечилген. Ӧмӧ-јӧмӧ ишти мынаҥ да ары улалтарыс деп бӱдедим» — деген.


Школдордыҥ шоферлорыла тушташкан - altaicholmon\nТурачак аймактыҥ јеринде школдордыҥ балдарын аҥылу 12 кӧлӱк тартат. ОГИБДД-ныҥ госинспекторы, полицияныҥ ст. лейтенанты А. Тӧлӧсов ол кӧлӱктердиҥ тискинчилериле туштажып, јартамалду иш ӧткӱрди.\nОл тискинчилерге эдилген некелтелерге, медициналык шиҥжӱ ӧдӧриниҥ сурактарына јаан ајару этти. Темдектезе, балдарды тартып турган шоферлор неделеде 40 частаҥ кӧп иштебес учурлу. Оны тахограф деген аҥылу прибор шиҥжӱзинде тудат. Мындый јазалы јок машинаныҥ тискинчизи јасак аайынча 1000—3000 салковойго, јамылулар 5000-10000 салковойго штрафтадар.


27.05.2022 - altaicholmon\n«Есть много пьес, к которым наш менталитет не готов и не привык…»\nНаш знаменитый земляк, режиссер и актер Амаду Мамадаков порадовал нас в этом году очередной постановкой, премьера которой состоялась на сцене Национального драматического театра им. П. В. Кучияка. Амаду поставил этот спектакль специально к 60-летию известного алтайского актера Евгения Васильевича Папитова. В основу сценария легла пьеса «Лодочник» молодой украинской писательницы Анны Яблонской. Постановка вышла в двух\nКӱӱлик талайда Арслан јылдыс\nКичӱ тӧрӧлистиҥ кожоҥчылары ортодо јиит јайалта Арслан Абудовтыҥ ады калганчы јылдарда јарлу болуп калды. Ол Алтайдыҥ кеендигинде база бир јылдыс деп јолду адалат. Арслан орооныстыҥ эҥ танылу ла тыҥ ӱндӱ кожоҥчыларыныҥ бирӱзи Муслим Магомаевтиҥ кожоҥдорын сӱрекей јакшы кожоҥдоп турганын кычыраачыларыс ортодо укпагандар јокко јуук болбой. Бар болзо, слерди келер ӧйдӧ Арслан Вячеславович Абудов деп јаркынду\nКалганчы кӱзӱҥи — эрикчелдӱ сӱӱнчи\nКатап ла кичӱ тӧрӧлисте ар-бӱткен тынданган, агаштардыҥ бӱрлери јайылган, кӱӱк эткен јас. Айдарда, школды божодып јаткан 11-чи класстардыҥ балдарында сакылталу ла ол ок ӧйдӧ эрикчелдӱ калганчы кӱзӱҥӱлер шыҥырап баштаар ӧй. Онойып, Горно-Алтайск калада баштапкы мындый байрам В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда ӧтти. Оныҥ эл театрдыҥ јаан залында ӧткӧн тӧс кӧдӱриҥизинде 11-чи класстарла коштой


14.04.2020 - altaicholmon\nАвиакомпания «Сибирская легкая авиация» («СиЛА») с сегодняшнего дня временно приостановила выполнение рейсов по маршруту Горно-Алтайск – Красноярск – Горно-Алтайск. Ограничение будет действовать до 29 апреля включительно в рамках профилактики распространения коронавирусной инфекции. Ранее эти рейсы авиакомпания выполняла четыре раза в неделю. Поручение проработать вопрос приостановки авиарейсов из Горно-Алтайска в Новосибирск, Красноярск и Екатеринбург дал глава\nРуководитель рабочей группы Общественной палаты (ОП) РФ по общественному контролю за голосованием Максим Григорьев представил стандарт, в соответствии с которым наблюдатели будут осуществлять общественный контроль за голосованием по закону о поправке к конституции. Документ подготовлен ОП РФ. «Сейчас у нас начинается период обучения [наблюдателей]. И для этого нами разработан стандарт наблюдения как на самом участке\n360 кире јерлежис черӱге барар\n2020 јылдыҥ јас ӧйинде јииттерди черӱге алар иш аҥылу айалгаларда ӧдӧр деп, тӧс СМИ-лерде айдылган. Бу иш, мынаҥ да озо чылап, кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде башталган, је уулдарды јуучыл частьтарга аткарары кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнине јетире кӧчӱрилген. Мындый јӧпти ороонныҥ коруланарыныҥ министри коронавирустыҥ пандемиязыла колбой чыгарган. Ол керегинде «Красная звезда» газетте РФ-тыҥ Јуучыл ийделериниҥ Генштабыныҥ\nОрчылаҥ кижиликти јаантайын јилбиркеткен\nКосмос јаантайын ла кижиликти коркышту соныркаткан, јилбиркеткен ле кӱйбӱреткен. Оны бастыра ӱйелердиҥ шиҥжӱчилери шиҥдеген, јылдыстарлу теҥери бойыныҥ јаражыла бисти эмдиге кайкатканча. Јебрен чактарда дезе, јылдыстар јорыкчыларга јол кӧргӱзетен. Оныҥ да учун Космонавтиканыҥ кӱни чындаптаҥ да јарлу байрам. 1961 јылдыҥ кандык айыныҥ 12-чи кӱнинде Советский Союзтыҥ гражданини старший лейтенант Ю. А. Гагарин «Восток» деген космический керепле\nСу-кадыктыҥ кӱнинде — донорлордыҥ акциязы!\nСу-кадыктыҥ телекейлик кӱни кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде — Су-кадыкты корыырыныҥ телекейлик организациязы тӧзӧлгӧн кӱнде темдектелет. Бу кӱн бастыра телекей су-кадыкты корыырыныҥ јер-телекей кеминде турган тӧс курч сурактарына ајарузы этсин деп амадула јылдыҥ ла ӧткӱрилет. Су-кадыктыҥ телекейлик кӱни јылдыҥ ла су-кадыкты корыырыныҥ јер-телекей кеминде турган курч кандый бир сурагына учурлай башка-башка кычыруларла ӧдӧт. Быјыл бу\nЫрысту салым сыйлаган Эре-Чуй алтайы\n«Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» талалык јондык организация тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгын кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектеди. Бис, бу јаан кӧдӱриҥиге ӧкпӧӧрип, оморкоп келген улус, бой-бойысла куучындажып, јууктада таныштыс. Окылу айттырулу келгендердиҥ тоозында Кош-Агаштаҥ келген ле Россияныҥ Эпшилериниҥ биригӱзиниҥ «Дочерям Отчизны» деген медалиле кайралдаткан кыпчак сӧӧктӱ 84 јашту Антонина Манхыновна Саблакова болды. Мен бу тоомјылу, керсӱ\nӦштӱниҥ уйазына јеткен јестебис…\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, бойыныҥ ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторы болгон Николай Татукович Барантаевтиҥ эш-нӧкӧри, ӱредӱлик иштиҥ ветераны Мария Алексеевна телефон согуп, Николай Татуковичтиҥ архивинде солун бичимел бар, газетке керек болзо, берерим деген. Бичимелди газеттиҥ корреспонденти болуп иштеген ле база Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Гаврил Долматович Калкин бичиген эмтир. Бичимел дезе Ада-Тӧрӧл учун\nЭмчилерди jурттар сакыйт\n«Земский доктор» деп федеральный программа Россияда 2012 jылдаҥ ала иштеп баштаган. Программаныҥ болужыла jурт jерлердеги эмчиликтерде иштеерге кÿÿнзеген бийик ÿредÿлÿ эмчилерге jöмöлтö этире государствоноҥ 1 миллион салковой берилер учурлу. Бистиҥ тергеебистеҥ, темдектезе, Оҥдой аймактыҥ эмчилигинде бу ууламjыла былтырдаҥ бери jаан иш öткÿрилген деп айдарга jараар. Федеральный программала 2019 jылдаҥ ала мында тöрт эмчи иштегилейт –\nКарындажыс ла јерлежис Георгий Гребенщиков\nЈарлу журналист Владимир Кыдыевтиҥ «Бистиҥ карындажыс ла јерлежис Георгий Гребенщиков» деген бичимелинде (кыскарта кӧчӱрилген) Алтайдыҥ улу јаан бичиичизи Георгий Гребенщиковтыҥ тазыл-тамыры, ада-ӧбӧкӧзи Алтайдаҥ, алтай кижидеҥ барганы, онойдо ок Георгий Гребенщиковтыҥ ла атту-чуулу алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јуук колбуда ла чындык најылар болуп, јайаандыкта бӱдӱрген иштери керегинде. Туулу Алтайдыҥ је ле деген эки уулыныҥ албатызына\nЈаскы кыра ижине белетениш\nЈурт ээлем бӱгӱнги кӱнде Шабалин аймактыҥ текши экономиказыныҥ ла ондо јаткан албаты-јонды азыраган, кирелтелер берип турган тӧс ууламјызы болуп јат. Шабалин аймакта кыра ижине белетеништӱ иштер ле текши јурт ээлемниҥ солундары керегинде аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аграрный политика, экономика, аргачылык, ар-јӧӧжӧ лӧ јер јанынаҥ колбулар аайынча ордынчызы Ирина ОБУХОВА јетирди. Аймактыҥ јурт ээлеминиҥ производствозына башка-башка бӱдӱмдерлӱ


Чечен јуучыл Ӧбӧй – Алтайдаҥ - altaicholmon\nЧечен јуучыл Ӧбӧй – Алтайдаҥ\nЈер-Алтайына эзен-амыр јанган\n1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ кааҥ ла айас кӱни турган. Алтайда сары бӱр, эҥ ле јараш чӧрчӧк јериндий куулгазын ӧй. База ла эмеш ӧй ӧтсӧ, Алтай база ӧскӧ кебин тартынып ийер. Узун мойынду, је тӱҥей ле јараш кӧбӱ карлу, тызыраган соокторлу кыш келер.\nСакыбаган јанынаҥ Оҥдой аймактыҥ Ленин-Јол деген јуртынаҥ (эмдиги Алтыгы Талду) ыраак јокто турган «Кызыл Таҥ» деген кичинек колхозтыҥ чӧйилип барган чичкечек јолында солдат кептӱ-формалу кыс кӧрӱнди. Улус бойлорына бӱдӱнбей, јазап таҥдактап ајыктап турдылар. Јуу-чакта јыгылган, суру-чабы јок болуп јылыйган эш-нӧкӧрине, уулдарына, адаларына кӧп-кӧп похоронкалар келген ине. Је сакылталу Јеҥӱле колбой улустыҥ ӧзӧгинде калганчы ижемјизи артып, олор јууктарын сакыган, кара јолго эртен-эҥир кӧрӱп ле салатан. Айса болзо, ….\nЭл-јон сакылталу јӱрӱминде кышка малдыҥ азыралын ӧмӧ-јӧмӧ белетеп, бускалаҥ-косколоҥноҥ чыгар ла деп колын бош салбай иштеген. Текши ороон от-калапту јуу-чактыҥ кийнинде орныктыруныҥ јолында болгон.\nЈерлежи Ӧбӧй Чукуева канду јуудаҥ јер-Алтайына јанып келген деген сӱӱнчилӱ табыш чӱрче ле кичинек јуртка јайыла берди. Коркышту бу јуу-чакта јӱстер тоолу јерлештери корогон ине. Бу коркышту тӱбек кажы ла айылдыҥ эжигин ачып, бозогозын алтаган, јуук ла кару улузыныҥ та кемизин де апарган. Оныҥ учун Ӧбӧйлӧ эзендежерге, куучын-эрмегин угарга, эзен бойын кӧрӧргӧ јурттыҥ јаан-јажы чӱрче ле јуула тӱшкен. Албаты јалтанбас јуучылдыҥ, бистиҥ кару энебистиҥ эзен-амыр јанганына бир кижидий сӱӱнген, байрамдаган.\n«Эпши улустыҥ амадузын јӧмӧп…»\nМен бойымныҥ куучынымды энемниҥ службазын ӧткӧн јуучыл частьтаҥ баштайын. Нениҥ учун дезе ол часть керегинде ол до тужында, онойдо ок эмди де ас улус билер.\n1942 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде эпшилердиҥ добровольческий стрелковый бригадазын тӧзӧӧри керегинде коруланарыныҥ Государственный комитединиҥ И. В. Сталин колын салган јӧби чыккан. Ондо мынайда айдылган: «Эпшилердиҥ колына мылтык алып, бойыныҥ социалистический Тӧрӧлин корулаар кӱӱн-амадузына удура барып, Коруланарыныҥ Государственный Комитеди јӧптӧп јат:\n«1. Московский јуучыл округта 1943 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире эпшилердиҥ добровольческий стрелковый бригадазын № 04/330, 04/331, 04/333-04/343 штаттар аайынча тӧзӧӧр, штаттарда мындый кожулталарла кийдирилер: <…>\nБригаданы тӧзӧӧрин Главупраформаныҥ јааны нӧк. Щаденкого молјоор.\nЭпшилердиҥ таҥынаҥ добровольческий стрелковый бригадазын комсомол ло комсомол эместердеҥ тӧзӧӧр. Бойыныҥ кӱӱниле Действующий Черӱде службазын ӧдӧргӧ кӱӱнзегендердиҥ тоозынаҥ олорды сӱреен кыракы талдаар. Фронттор аайынча јарадылган јӧплӧ башкарынып (№1 таҥмалу коштончы), бригадага јуучыл ченемелдӱ 1000 эпшини фронттордоҥ алдыртар.\nКомандный башкараачы составтыҥ јамыларына эҥ ле озо јуучыл ченемелдӱ командир-эпшилерди тургузар. Бригаданы бӱткӱлинче эпшилердиҥ командный, политический ле јамылу кадрларыла толо јеткилдеерге јетире эр улустыҥ јаан, орто ло кичӱ составтарын белетеер. Бу ок ӧйдӧ эпшилердеҥ керектӱ кадрларды белетеер ишти тӱргендедер ле о. ӧ.».\nБригаданыҥ улузыныҥ текши тоозы 6983 кижи болгон.\nМениҥ энемниҥ келишкен бригадазы Москваныҥ јуугында Очаково деген јуртта турган. Бригада коруланарыныҥ јаан учурлу объекттерин каруулдаары, качкындарды тудары ла бандитизмле тартыжары аайынча јакылталарлу болгон. Онойдо ок Кызыл Черӱниҥ фронтторыныҥ ичкери табарузы ӧдӱп турган јерлердиҥ тылын корыырын јеткилдеер учурлу болуптыр. Бригада НКВД-ныҥ јуучылдарыныҥ составына кирген.\nЭнемди Оҥдойдогы РВК 1942 јылдыҥ кӱчӱрген айында алдырган. Энеме ол тушта 17 јаш болгон. Ол тӧрӧл колхозында койчы болуп иштеген. Биледе беш бала болгон. Эҥ ле оогожы энебис Ӧбӧй. Олор эрте јашта ла эне-адазынаҥ астыгып, ӧскӱстиҥ јӱрӱмин, јолын ӧткӧн.\nОҥдойдоҥ тӧрт кысты Ленин-Јол јурттаҥ Аку Сакылов деп кижи апарган. Ол јӱк ле Себиниҥ боочызын ажып, кыстарга олор јууга атанып јатканы керегинде айткан. Бийскке јетире олор тӧрт конокко барган. Мында олорго ӧскӧ кийим берген ле поездле јуучыл частька аткарган. База бир кайкамчылу учурал Новосибирскте болгон. Энебис мында бойыныҥ кожо чыккан јаан аказы Ӱтӱйге јолыккан. Аказы госпитальда эмденип, ойто бойыныҥ частине бурылып јаткан тужы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинеҥ ол јери-јуртына јанып келген, је јаан удабай шыркадаҥ улам ада-ӧбӧкӧлӧрине јана берген. Энебистиҥ экинчи аказы Јаҥа Воронежтиҥ јуугында божогон, сӧӧги карындаштык сӧӧксалгышта јуулган.\nЈедер јерине једип келерде, алтай кысты стрелковый ротага алган. Кыстар јаан казармаларда јаткан, ээжи дезе военный болгон. Јиит, јаш кыстар Москваны колдорында мылтыкту корыган. Онойдо ок качкындардаҥ, шокчыл ӧштӱлердеҥ коруланарыныҥ заводторын каруулдаган: тӱни-тӱжи, тызыраган сооктордо, изӱде, ургун јааштарда. Качан шыркалу, сынык-бычыкту солдаттарлу поездтер келзе, олорды чебер тӱжӱрип, госпитальдарда иштеген: шыркаларды таҥган, канду таҥышкындарды, кийим-тудумды кызыл колло јунган. Тыныш та тынарга, отурарга да ӧй јок болгон. Тӱрген ле иштеер керек. Кандый бир чӧлӧӧ ӧй келишсе, олор кыстарла кожо Лидия Русланованыҥ, Клавдия Шульженконыҥ ӧзӧккӧ табарар кожоҥдорын кожоҥдогылайтан. Бу ады јарлу кожоҥчыларды энебис эки кӧзиле кӧргӧн, кожоҥдорын уккан.\nБистиҥ энебис Москвада Кызыл тепсеҥде 1943 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Улу Октябрьдыҥ революциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалган парадта турушканын тӱӱкилик учурлу керек деп айдарга јараар. Туулу Алтайдаҥ барган јуучыл алтай кыс трибунада И. В. Сталинди кӧргӧниле бастыра јӱрӱмине оморкоп јӱрген.\nӦбӧй-Лиза деп эки атту\nАда-энези эҥ оогош эрке, кару кызын Ӧбӧй деп эркеледип адап салган. Је Лиза-Елизавета деген орус атла алтай кысты јуучыл ӱӱре-јелелери адаган. Оныҥ учун энебис фронттоҥ Елизавета деген јараш адын экелген. Јуучыл ӱӱре-јелелери мынайда, байла, учурлап ла адаган болор.\nСтрелковый бригада Москваны каруулдаган. Кызыл Черӱ оноҥ ары кӱнбадыш јаар јуулажып барарда, олор ондо ло арткан. Не дезе, Сталин улайына Москвада болгон. Бригаданыҥ јуучыл кыстарыныҥ јӱрӱми, керектери «А зори здесь тихие» деген киного тӱҥей болгон. Кинодо немецтерди кӧргӱскен болзо, энебис ле оныҥ ӱӱре-јелелери кара санаалу шокчыл ӧштӱлерле, диверсанттарла тартышкан. Амыр-энчӱ ӧйдӧ энебис бу киноны бир де божотпой кӧрӧтӧн. Кӧстӧриниҥ јаштары јаактары тӧмӧн јолдолып тӱжетен. Оныҥ кийнинде узак ӧйгӧ шык ла отурар. Та нени сананатан, бис ол тушта оогош то. Оноҥ айактагы чайын табылу ичип, эжигисте ак чечеги јайылган јодроны узак ајыктап отуратан. Эмезе, бисти, оогош балдарын, кажызын ла бойына, јӱрегине јаба тудуп, баштарысты јылу, јымжак колдорыла сыймап салатан.\nЧындап, јууныҥ-чактыҥ уур-кӱчин, кату јылдарын Ӧбӧй-Елизавета Оҥдойдоҥ ӱӱре-јелези Анна Михайловна Жигаленколо кожо ӧткӧн. Энебис биске јуу-чак керегинде ас, каа-јаада ла куучындайтан. Јуучыл, эне кижи: «Кудайдыҥ алкыш-быйаныла эзен-амыр ла јӱрӱгер, ондый кату чак ондо ло артсын! Мен ол јолды ӧткӧм, ол база качан да болбозын» — деп, акту кӱӱнинеҥ айдып отуратаны санаама кирет.\nЭнебистиҥ фронттогы фотојуруктарыныҥ бирӱзи де артпаганы карамду, је олордыҥ кажызы ла кӧзимниҥ алдында. Ол фотојуруктар альбомдо ло јадатан. Кийнинде оҥдогонымла, энебис фотојуруктарды Сталинниҥ культличностин агы-чегине чыгарар ӧйдиҥ кийнинеҥ отко јалбырадып салган.\nМен бистиҥ энебистиҥ от-калапту јууныҥ ӧйиндеги айалгазын, кӱӱн-санаазын ӧзӧгимле, јӱрегимле сезедим. Ыраак Туулу Алтайдыҥ, кырлардыҥ ӧзӧгинде чыккан-ӧскӧн јаш койчы алтай кыс. Кӱч, кату ӧйдӧ ол кандый бир тымык-аалга толыкка отурып, бойыныҥ јуртын, эбире курчаган кырларын, јерлештерин, јуук улузын эске алып, «кичӱ Тӧрӧлимди, ӧскӧн-чыккан јеримди, кой кабырган кобы-јиктерди, јалаҥдарды кӧрбӧзим бе?» деп бойында ла сананатан. Је Алтайыма, јерлештериме, јууктарыма јанарым деген јаан ийделӱ санаа-кӱӱн оны јӧмӧгӧн, ого болушкан деп сананадым.\nЈеҥӱниҥ кийнинеҥ энебистиҥ бригадазын Кӱнчыгыш фронт јаар аткарган. Ондо Японияла јуу-чак ӧдӱп турган ӧй. Ол ондо Хабаровскто госпитальда иштеген.\nЈӱк ле Японияны јеҥген кийнинеҥ энебис тӧрӧл Алтайына јанган. Ол «За победу над Германией», «За победу над Японией» деген медальдарла кайралдаткан.\nЭнебистиҥ эҥ јаан байлыгы — азыраган балдары\nЭнебис Алтайына амыр-энчӱ јанып келеле, јӱрӱминиҥ учына јетире Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозто иштеген. Кандый ла иште озочыл ады-јолы чыгатан. 1952 јылда Табарчы Топитонов деп јиитле биле тӧзӧгӧн. Адабыс колхозто чотобот, оноҥ гаражта нормировщик болуп иштеген, ижине база каруулу болгон.\nАда-энебис бисти, јети балазын, азырап-чыдаткан, таскаткан, ӱреткен. Беш балазы — Наталья, Сартакпай, Дмитрий, Тамара ла Нелли Ленин-Јолдо, Марат ла Николай Коротыда чыккан. 1963 јылдаҥ ала јаан ла нак биле Коротыда јадат.\nЭнебис Ӧбӧй Маймановна Энеликтиҥ I ле II степеньдерлӱ медальдарыла, ордениле кайралдаткан.\nКичӱ уулы Коля 6 јашту болордо, адабыс амырап калган. Энебиске фронтто алган турумкайы, јана баспазы, таскамалы ончо уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ болушкан. Ончо балдарын колго-бутка тургузып, јаан јолына чыгарып салган.\nЭнебис јӱректиҥ оорузынаҥ улам 1985 јылдыҥ тулаан айында амырап калган. Ого баркаларыныҥ тӧртӱзин колына аларга јаан ырыс келишкен. Эне-адабыс бӱгӱн эзен-амыр отурган болзо, корболоп ӧскӧн тӧртӧн алты барказын-унуктарын кӧрӱп, сӱӱнер, оморкоор эди. Је канайдар… Бис, оныҥ балдары ла баркалары, унуктары, Алтыгы Талду ла Короты јурттардыҥ эл-јонына јалакай ла керсӱ, јалтанбас эпши Ӧбӧй-Елизавета Чукуеваныҥ эземин кереестеп јӱргени учун јаан быйанысты айдадыс. Ада-Тӧрӧл учун от-калапту јуу-чакты ӧдӱп чыккан алтай эпшини, энебисти баалап јӱргенигер ӧзӱп јаткан ӱйеге јозок болзын.\nЈаан кызы Н. ЧИЛЬЧИНОВА,


08.09.2017 - altaicholmon\nТурулталу ижисти улалтып\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко таланыҥ ӱредӱлик системазы јаҥы 2017-2018 ӱредӱлӱ јылга канайда белетенгени јанынаҥ пресс-конференция ӧткӱрди.\n«Горно-Алтайск: јаҥыс та јаткан јерис эмес…»\nБыјыл «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттер тӧзӧлгӧниниҥ 95 јылдыгын темдектеп јат. Горно-Алтайск каланыҥ кӱнин темдектеер байрамда редакциялардыҥ ишчилери јаантайын эрчимдӱ туружат. Бу учуралда тергеебистиҥ государстволык тӧс газеттериниҥ баш редакторлоры Айсулу Кыйгасова ла Алена Казанцева байрам ӧткӧн јерде кычыраачылардыҥ сурактарына каруулар берген.\nПартияныҥ ӱлекери јӱрӱмде бӱдет\nГорно-Алтайсктагы В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган оромдогы 28-чи таҥмалу тураныҥ «Единая Россия» партияныҥ «Каланыҥ бӱдӱм-кеберин кубултары» деген ӱлекери аайынча јарандырылган јериниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы сыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧтти.\nБыјыл 65 километр јолдор чыныкталар\n«Алтай» Упрјол Чуйдыҥ јолын чыныктаачы иштерди оноҥ ары улалтканча. 2017 јылда чыҥдыйы бийиктедилген јолдордыҥ текши узуны 65,5 километр болор.\nПродукцияныҥ индекси бийиктеген\nКуран айдыҥ учында Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ шахмат аайынча федерациязыныҥ президенти А. В. Иташев шахматтыҥ Россиядагы федерациязыныҥ башкартузыныҥ председателиниҥ ордынчызы А. В. Ткачевло тушташкан.


Талдаштардыҥ турулталары кӧрӱлди - Главное\nГлавная страницаВсе новостиГлавноеТалдаштардыҥ турулталары кӧрӱлди\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштардыҥ турулталарына учурлалган бу пресс-конференцияда «Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы Э. Тюхтенев, Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ Председателиниҥ ордынчызы, республикан парламентте «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ башкараачызы Михаил Терехов, «Единая Россия» партияныҥ Председатели Д. А. Медведевтиҥ Jондык приемныйыныҥ башкараачызы, Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Наталья Никитенко, Горно-Алтайск каланыҥ мэриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Сафронова, «Единая Россия» партияныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгиниҥ башкараачызы Ю. В. Нечаев ле «Единая Россия» партияныҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Михаил Максимов турушкан.\nОльга Сафронова: Горно-Алтайск каланыҥ јеринде талдаштар тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн деп айдар керек. Ӧткӧн воскресен кӱнде каланыҥ эл-јоны Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарын талдаган. Эмди келер јуук ӧйдӧ тӧзӧмӧл сессия ӧдӧр лӧ анда депутаттардыҥ ортозынаҥ Горно-Алтайск каланыҥ мэри тудулар. Ӱнбериште калабыстыҥ ӱнбереечилериниҥ 31 проценти турушкан. Оны јакшы кӧргӱзӱ деп темдектеер керек. Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринде болгон талдаштарла тӱҥдештирзе, бис эҥ артыктардыҥ тоозына киредис.\nТалдаштарда беш партия ла јетенге јуук кандидат турушкан. Jеҥӱни эҥ артыктары алган. Талдаштардыҥ кампаниязы ӧдӧр тушта, бис «Единая Россия» политический партияныҥ јӧмӧп турган кандидаттарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, олорло кожо каланыҥ эл-јоныла кӧп туштажулар ӧткӱргенис. Ол туштажулар ӧйинде улус каланыҥ депутадына барып јаткан кандидаттарга кӧп тоолу сурактар берген, олорго анайда ок ас эмес баштану-јакылталар болгон. Олордыҥ кезигин кампания ӧйинде ле бӱдӱрип салганыс деп айдарга турум. Арткан бастыра баштанулар ајаруга алынган ла бис олор аайынча иштейдис.\nЮрий Нечаев: Кӱӱк айда Горно-Алтайскта озолондыра ӱнбериш ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла «Единая Россиядаҥ» бу талдаштарда туружатан кандидаттар талдалган. Каланыҥ депутаттар Совединде 21 депутат.\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштарда бистиҥ партияныҥ јӧмӧгӧн кандидаттары бойлорыныҥ бир мандатту округтарында јеҥӱ алгандар. Анайда ок партиябыстыҥ алты турчызы списокло ӧткӧн. Бу јакшы кӧргӱзӱ. Депутаттарыс Горно-Алтайсктыҥ ӧзӱмине иштеер деп иженедим ле талдаштарда бисти јӧмӧгӧн ӱнбереечилерге быйанымды айдадым.\nМихаил Терехов: «Единая Россия» партияныҥ, оныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы В. Тюлентинниҥ ле республикан парламенттиҥ адынаҥ ӱнбереечилерге быйанымды айдадым. Талдаштарда Горно-Алтайскта јаткан ӱнбереечилердиҥ 31 проценти турушкан. Бу кӧргӱзӱ ӧскӧ калаларга кӧрӧ, бийик болуп јат.\nМынызы эл-јоныстыҥ јаан учурлу талдаштарга каруулу болгонын кӧргӱзет. Анайда ок «Единая Россия» фракцияныҥ турчыларын, республикан парламентте каладаҥ тудулган депутаттарды темдектеп, олорго быйанымды база айдадым. Каланыҥ Совединде јирме бир депутаттыҥ он алтызы «Единая Россия» партиядаҥ болор. Былтыр он беш депутат болгон эди.\nНаталья Никитенко: Д. А. Медведевтиҥ Jондык приемныйы бу талдаштарда тууразында артпай база эрчимдӱ иштеген. Эл-јон бистиҥ приемныйга ас эмес баштанган, бис олордыҥ баштану-сурактарын «Единая Россияныҥ» каладагы фракциязына табыштырарыс. Каланыҥ Соведине ӧткӧн депутаттар кажы ла баштану аайынча иштеер.\nМихаил Максимов: «Единая Россия» партияныҥ калада ӧткӧн талдаштарыныҥ турултазында бистиҥ кандидаттардыҥ ӱлӱзи јаан. Озолондыра ӧткӧн ӱнбериш чындаптаҥ да калада јадып турган тоомјылу, ижинде једимдӱ кандидаттарды илелеп алар арга берген…\nЭмиль Тюхтенев: Ӱндерин «Единая Россия» партия учун берген ӱнбереечилерге јаан быйан айдар керек. Адакы турулталарды ајарып, Горно-Алтайск аайынча сӱрекей јакшы једимдерге јеткенисти темдектеерге турум.\nJе бу ок ӧйдӧ эки јурт јеезеде, Манјӱректе ле Оҥдойдо, партиябыстыҥ јӧмӧгӧн кандидаттары ойнотырып ийген. Айса болзо, јазап иштебегенис.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ депутаттар Соведине ӧткӧн талдаштарда сакыган турулталарга база јединип болбодыс. Оныҥ шылтактарын мынаҥ ары јазап шиҥдеп кӧрӧр керек. Оныла колбой тергеелик политсоветтиҥ јууны ӧдӧр.\nК. Яшев, altaicholmon.ru


Алтай кижи алтайды тӧрт лӧ катап башкарган - LIS121.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nКара албатыда, тегин јондо бойыныҥ башчызы болзын деген санаа да, кӱӱн де бар, је кара албатыны, тегин јонды бу ууламјыда баштайтан, башкаратан чыҥдый ла чындык јакшылар јок, а иштеген иштери аайынча јакшылар болгодый улус (јамылулар ла политиктер) уйан, олор ортодо ойто ло бир санаа ла бирлик кӱӱн јок. Олордыҥ бир бӧлӱги кара албатызын, тегин јонын јӧмӧӧргӧ јат, экинчи бӧлӱги јӱк бойлорына јуук башчы керексигилейт, ӱчинчи бӧлӱк улус Башкаруны орус кижи башкарза, парламентте алтай кижи турар учурлу деген ээжиле башкарынып, Эл Курултайды аларга јат…\nБӱгӱн бистиҥ алдыбыска «республиканыҥ башчызына кемди јарадып туругар» деп сурак бергилезе, кара албаты, тегин јон ло кара албатызын, тегин јонын јӧмӧӧргӧ турган јакшылар кыйалтазы јогынаҥ алтай кижиниҥ кандидатуразын адаары јарт, а экинчи ле ӱчинчи бӧлӱк улус олорго удура болоры база јарт. Нениҥ учун дезе экинчи бӧлӱк улус бӱгӱн ай-кулактарын јайа тудуп, Москваны тыҥдагылайт, олордыҥ амадузы – Кремль тургузатан кандидаттыҥ ады-јолын эҥ озо угала, ого эҥ озо јолугып, југу-у-уй ӱнле «ӧлбӧй јӱрзем – ӧлӧҥ јулуп берейин, барбай јӱрзем – баргаа ӱзӱп берейин, мени (эмезе баламды эмезе тӧрӧӧнимди) јамылу ишке алыгар, бистиҥ албаты – укмал, је оны слердиҥ јаныгар дӧӧн тартып ийер сӱмелер, аргалар бар, иштеерим, албаданарым, слерди – кӧдӱрерим, албатыны – кӧкӱдерим» деп јалынары. Ӱчинчи бӧлӱк улус дезе «эртенги јуунаҥ (республиканыҥ башчызынаҥ) бӱгӱнги ӧкпӧ (парламенттиҥ башчызы) артык» деп, кыйалтазы јогынаҥ орус кижиниҥ кандидатуразын адагылаар ла кийнинде ол орус кижи республиканыҥ башчызына тура берзе, алдына тизелей отурып, база ла југу-у-уй ӱнле «удура кӧрбӧйин, улу тынбайын, айтканаарды – угайын, амадаганаарды – бӱдӱрейин, бистиҥ депутаттар – укмалдар, је олорды слердиҥ јаныгар дӧӧн тартып ийер сӱмелер, аргалар бар, иштеерим, албаданарым, слерди – кӧдӱрерим, депутаттарды – кӧкӱдерим» деп база ла јалынар…\nАк-Каанга багынганыстаҥ, Арасейге киргенистеҥ бериги тӱӱкибисти шиҥдезебис, алтай кижи Алтайды тӧрт лӧ катап башкарган эмтир: Г. И. Чорос-Гуркин 1918 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала 1919 јылдыҥ јаҥар айына јетире Алтай-Каракорум округтыҥ управазыныҥ председатели, С. П. Хабаров 1932 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала 1936 јылдыҥ кичӱ изӱ айына јетире ВКП(б)-ныҥ Ойрот областной комитединиҥ баштапкы качызы, Ч. К. Кыдрашев 1948 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала 1949 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире ВКП(б)-ныҥ Горно-Алтайский областной комитединиҥ баштапкы качызы, В. И. Чаптынов 1990 јылдыҥ кандык айынаҥ ала 1991 јылдыҥ куран айына јетире КПСС-тыҥ Горно-Алтайский областной комитединиҥ баштапкы качызы болгондор.\nНовосибирсктиҥ "Континент Сибирь" бизнес-порталы Алтай Республикада болотон талдаштарга учурлалган бичимелинде талабыстыҥ башчызына кандидаттар деп беш кижиниҥ ады-јолдорын адады: Саха (Якут) Республиканыҥ башкарузыныҥ удурум председатели Владимир Солодов, «Газпром трансгаз Томск» ООО-ныҥ магистральный газопроводторыныҥ Хабаровсктогы линейный производственный управлениезиниҥ директоры Иван Башунов, узак јылдарга ФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы управлениезин башкарган Сергей Карамаев, Кемеровский областьтагы ГУ МВД-ныҥ начальнигиниҥ ордынчызы болгон Игорь Коршунов ло Государственный Думаныҥ депутады Максим Кудрявцев. Бу улустыҥ тоозында бир алтай кижи (С.Карамаев), ӱч јерлеш улус (И.Башунов, И.Коршунов ло М.Кудрявцев) ле јӱк ле бир кижи (В.Солодов) тууразынаҥ болгонын ајарбас арга јок...\n+1 #1 Ванька 24.12.2018 12:11\nДавно известно что у алтайцев нет единства. Например есть пропасть между алтайцами и чиновниками алтайцами а также между самими алтайцами . Хороший пример---суд над религией алтайцев ак-jан. Теперь скажите где единство???


Июль 2018 - altaicholmon\nИйинде СЭС болор\nМаймада кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станцияныҥ (СЭС) ӱчинчи бӧлӱгин ле Оҥдой аймакта Ийин јуртта ийде-кӱчиниҥ кеми 10 МВт СЭС-ти тудар иштер кӧндӱгип калган.\n2018 јылда Шабалин аймактыҥ Акјолдогы тӧс текши ӱредӱлӱ школына 120 јыл толуп јат. ГАНИИЯЛ-дыҥ билим ишчизи З. С. Казагачева 1998 јылда АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Н. И. Тулиновко, Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Н. И. Тобоевке, Акјолдогы школдыҥ директоры В. К. Кыдатовага школго 100 јыл толуп јатканы керегинде баштанган. Ол баштануныҥ тӧзӧгӧзи — Томский\nСӱрее-чӧпти ылгаштыра јуур керек\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы эрчимдӱ туружаачылары јербойында сӱрее-чӧпти ылгаштыра јуурын, вторсырьеныҥ переработказын баштаарын јӧмӧйт.\nБыјыл тӱжӱм кандый болор?\nРеспубликада кӱӱк айда айдыҥ-кӱнниҥ аайы јер ижин ӧткӱрерине јаан качалаҥын јетирген деп айдар керек. Бу ӧйдӧ озо баштап јаан јааштар јааган, оныҥ ӱстине, алдындагы јылдарга кӧрӧ, соок кӱндер турган. Оноҥ улам јаскы кыра ижи оройтыган — ӱч неделе кире ӧйгӧ.\nТелекейге билимчилер де, ачылталар да керек\nСаха (Якутия) Республикада јаан изӱ айдыҥ 8-14 кӱндеринде билгирдиҥ ле кӧгӱс байлыктыҥ кемин кӧдӱрер амадула калыктар ортодогы баштапкы ойындар ӧтти.\n25 Геройдыҥ адыла адалган\n1993 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 13-чи кӱнинде Россияныҥ Таджикистанда турган пограничниктери террористтерле постсовет телекейде баштапкы ла јуу-согуш ӧткӱрген.\nJаҥыс та шиҥжӱлеер эмес\nЭмчилер белетеер колледжтиҥ актовый залында јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн јуунда Алтай Республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш канайда ӧдӱп турганы керегинде сурак шӱӱжилген. Jуунды Роспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јааны, республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучинов баштап ӧткӱрген. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева, промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ тергеелик биригӱзиниҥ\nКыдат айылчылар Очы-Балага јолыкты\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейге тоолу кӱндер кайра Кыдат јеринеҥ бир бӧлӱк улус, чокымдап айткажын, 50 кижи келип јӱрди.\nЭнчи байлыкты корыыры — каруулу иш\nУлаганда ӧткӧн Эл Ойын ӧйинде Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейиниҥ 100 јылдыгына учурлай музейдиҥ ижи, керектери аайынча баштапкы талалык фестиваль-кӧрӱниҥ турулталу бӧлӱги ӧткӧн.\nЧадыр айылда — айылчылар, чакыда — аргымактар\nОҥдой аймакта Алтыгы Талду јурттыҥ «Короты сууны јакалай корболоп ӧскӧн јуртыс» деп адалган байрамы јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде ӧтти.


03.04.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nКажы ла кокырда — јӱрӱмдик чындык\nЭки кӱн улай эл драма театрда јык толо зал, улус сыр каткыда… Баштапкы «Тастаракай-шоу» тургузылган программазы аайынча Тастаракайларын кӧрӧӧчилердиҥ алдына чыгарып, тулаан айдыҥ калганчы ла кандык айдыҥ баштапкы кӱнинде алтай улусты бийик кеминде таныштырып салды. Телевизордоҥ кижи алдынаҥ ла бери юмор-каткырмалар куучындап турган берилтелерди кӧрӱп турбай, анда залдар база топ-толо болуп јат. Бистиҥ де улус\nУлус кандый тап-эриктери бузулганына комыдайт?\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий 33-чи сессиязы тулаан айдыҥ 28-чи кӱнинде ӧткӧн. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱрген Наталья Екеева, бистиҥ тергее аайынча баш федерал инспектор Александр Завьялов, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ, тап-эрик корыыр органдардыҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле депутаттар Советтериниҥ башкараачылары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай кижи байланар јаҥду\nШабалин аймактыҥ јурттарыныҥ магазиндеринде чыҥдыйы бийик колбаса садылып башталганынаҥ ала тыҥ ла узак ӧй ӧтпӧгӧн. Бу продукцияны Барагаш јуртта ачылган колбасный цехте белетеп турган. Jуукта Беш ичиле јол-јорыкта болуп, бу цехтиҥ ижиле таныжар деп шӱӱдис. Анайып, оныҥ башкараачызы Чечек КОРОТЕНКОГО јолугып, эрмек-куучын ӧткӱргенис.


Адалар салымы кату, эткен кереги мактулу - altaicholmon\nМениҥ адам, сойоҥ сӧӧктӱ Байыт Матвеевич Могулчин, граждан јууныҥ ӧйинде отряд тӧзӧп, Алтайын, јуртын корулаар тартыжуларда турушкан. Оныҥ кийнинде баштапкы ТОC, оноҥ Беш ичинде ӱч артель тӧзӧгӧн, бирӱзиниҥ, «Красный партизанныҥ», председатели болгон. Ӱч артельди јаҥыс эдип јуунадып, Калининниҥ адыла адалган колхоз тӧзӧп, баштапкы председатели болгон. Ол ло ӧйдӧ Беш ичинде баштапкы јурт Совет тӧзӧгӧн лӧ башкарган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ алдында Шыргайты јуртта «Большевик» колхозты башкарзын деп, райком кӧчӱрген. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында колхозто арткан карган-тижеҥдерди, бала-барканы, ӱй улусты баштап, фронтко аш-курсак, јылу кеп-кийим иштеп аткарарын билгир башкарган.\nУгы-тӧзис сойоҥ јеринеҥ\nБастыра ийде-кӱчин јаҥы јӱрӱм тӧзӧӧрине, јуудагы јеҥӱни јууктадарына учурлаган Б. М. Могулчин ороондо эҥ јаан кайралдардыҥ бирӱзиле — Ленинниҥ ордениле областьта баштапкы ла кайралдаткандардыҥ бирӱзи болуп јат. Јууныҥ кийнинде ол онойдо ок «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Германияны јеҥгени учун» деп медальла кайралдаткан. Оныҥ бир јанында Сталинниҥ сӱри базылган. Бу эки кайралды адабыс тыҥ баалаган. Онойдо ок «Солокту јерди орныктырганы учун» ла «Бешјылдык планныҥ јеҥӱчили» медальдарла, ӧскӧ дӧ кайралдарла кайралдаткан. Адамныҥ бай ады Ајый болгон. Бу атла алтай кӧп јурттарда тоомјылу ла аҥылу кӧрӱмдӱ, ойгор улусты адаганын бис билерис. Адам шӱлӱзӱн бӧрӱк, кӧгӱспек, бычкак ӧдӱк кийип јӱретен.\nӦткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында мен, јиит кижи, адамнаҥ угы-тӧзис кайдаҥ деп сурагам. «Тува, балам» — деп каруу берген. Кийнинде адам бистиҥ тӧрӧӧндӧрис Јашбаевтер Кӧмӱрлӱ тайгадаҥ (Кемерово) тӱжӱп келген, бис Туваныҥ улузы деген эди. Адамныҥ адазы Матвей деген уул Тувадаҥ Алтайга келеле, Омо байдыҥ тергеезине токтогон. Матвей јашта бандиттерге соктыртала, кӧзинеҥ отурып калган. Энези јобош, унчукпас тодош сӧӧктӱ келин табып, Беш-Ӧзӧктӧҥ ыраак јокто Шуйак деп кобыда јатыргызып салган. Онойып, јиит билеге малдаҥ, уйдаҥ берип јӧмӧйлӧ, јуртадып койгон.\nКӧстӧҥ болгонбос кижиниҥ јӱрӱми кандый болгон деер, кожо отурган кижиге база кӱч болгоны јарт. Олор ӱч уул азыраган: Шатра, Байыт, Былбак. Матвей кӧстӧҥ отурып та калган болзо, кӱчтӱ кижи болгон эмтир. Улуска мал-ажыныҥ терезин илеп берип, онойып ла балдарын азырап јӱрген. Совет јаҥныҥ кызалаҥду ла косколоҥду ӧйинде уулдары Каракорумныҥ бандиттеринеҥ качып, адазын кожо алып јӱрген. Олор мӧштиҥ тӧзинде одуланып конгондор. Адазы уулдарына јаан јӱк болуп турганын сезип турбай. Ол эртезинде балдарына айткан: «Мени бого, мӧштиҥ тӧзине, артырып салыгар. Бойыгар ӱч башка барыгар…». Уулдарыныҥ бирӱзи атка минип, ары болуп браадала, аттыҥ бажын кайра тартып, јортуп келген. Ол адазын учкаштырып алган… Ол кижи мениҥ Байыт адам болгон.\nОзодо Кӧмӱрлӱ тайгадаҥ тӱжӱп келген Јашбаев Кыма акабыс Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бастыра ӧлӱм-шыразын ӧдӱп, јанып келген. Ол бойыныҥ ӧйинде меге куучындаган: «Мен јуудаҥ јанып келеле, Матвей акабыс тӧжӧктӧҥ турбай барганын угала, киргем. Ол мени «Сен Кыма ба?» деп таныганын кайкаган эдим. Байла, кӧстӧҥ отурып калган улуста аҥылу сезими бар, онойып, бис экӱ узак куучындашканыс».\nЈашбаевтердиҥ јурты арт ажыра, Тежиктиҥ тайгазыла тудуш Ак-Айры деп телкем јерде болгон. Мен акабыстыҥ чеденин 20-чи чактыҥ 80-чи јылдарында кӧрӱп туратам. Суу кечире, Адатканда, акабыс Шоҥкоровтор јаткан. Онойдо ок Ирункина Майчак эјебис, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Јааҥ јестей, Оминдер, ол тоодо газетке де бичип јӱретен Сотый ӧрӧкӧн, Муклаев ле ӧскӧлӧри де «Большевик» колхозтыҥ, Шыргайтыныҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Барагаштыҥ јакшы јӱрӱми учун нени де кысканбай, иштеп јӱрген улус.\nИштеер кӧп јерлер тӧзӧлгӧн\nАдам, Байыт Матвеевич, колхозтыҥ, јурттыҥ јӱрӱмин јарандырар ишке, анчада ла јууныҥ ла оныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ кайдаҥ ла билгирлӱ, ӱредӱлӱ специалисттер экелип иштедетен. Адам областьтыҥ, аймактыҥ јарлу кӧп улузыла, јамылу улусла јуук таныш болгон. Кандый ла улусла сӧс таап, эрмек-куучын ӧткӱрип билетен.\nШыргайты јуртта оныҥ баштаҥкайыла сӱтзавод, теермен, гидростанция, куштыҥ фермазы тудулып иштеген, адарулар, кара тӱлкӱлер ӧскӱрилген, конезавод то болгон. Ол заводтыҥ шылтузында бери ӧйгӧ дӧ јетире Шыргайты јуртта јӱгӱрӱк аттар ӧскӱрилген ле јарыштарда баштапкы јерге чыгатан болгон. Байкал деп ат Шабалин—Барнаул деген јарышта баштапкы келген. «Большевик» колхозтыҥ бухгалтери јууга атана берерде, јурт ээлемге бухгалтер сӱреен керек боло берген. Адамныҥ эске алынганыла, аймакта кандый ла јуун, бюро ӧткӧндӧ, ол бухгалтердиҥ сурагын тургузып туратан. «Бир ондый јуун болордо, райкомныҥ коридорына кирип барзам, тӧринде кӧзнӧктиҥ јанында костюмду, полуботинкалу кижи турганы кӧзиме илине берген. Кӧрӧр болзо, бу кижи бистиҥ јерге туку Прибалтикадаҥ келген. Онойып, бистиҥ јердиҥ улузы ого кем эликтиҥ бычкагынаҥ бӧрӱк, кем койдыҥ терезинеҥ тон берген. Ол улустыҥ болужыла јылу кийинип, бухгалтер болуп иштеп баштаган. Бухгалтер бичикчи, ижине јаан каруулу кижи болгонын кӧргӱскен. 1945 јылдыҥ кӱӱк айында јанып браадала, ордына Чалчиков Мишекти артырып салган. Ол оны бу ишке бойы ӱредип койгон» — деп, адам амыралтага чыгарда, меге куучындаган.\nАлтайское јаар јол «Большевиктиҥ» улузына «јӱрӱмниҥ јолы» болгон деп айтсам, јастыра болбос. Тус, картошко, сула, темир ле јуртка, колхозко керектӱ ӧскӧ дӧ не-немелер ол ажыра келип туратан. Бу ла јол-јорыкта адама орто јашту, чачы кызыл орус кижи туштап, колхозоорго мени апарыгар деп сураган эмтир. Ол кижи јуртта теермен эдип, кулур теермендеп, эл-јонды, Беш ичинде турган «Разведканы» (геологический кайу) азыраган. Сӱтзавод колхозто качан тудулганын билбей турум. Колхозтыҥ саар 100 уйыныҥ ла таҥынаҥ улустыҥ уйларыныҥ сӱди ого јеткил болгон. Алтыгы Шыргайтыдагы двор ол тушта јаҥы тудулган. Ондо улус кӱӱнзеп, ак-чек иштеген. Тижина Тана Иштиҥ Кызыл Маанызы орденниҥ кавалери, ӧгӧӧни Тижин Јудурук (ӧрӧги бичилген орус устыҥ ӱренчиги) бу иште акту кӱӱнинеҥ иштегендер. Бисти оогошто ӱредӱчибис Александра Николаевна Кырмакова бу дворго экскурсияга апарып туратан. Сӱтзаводтыҥ ичи сӱреен ару болгоны санаама кирет.\nЈуртта јуучыл врач иштеген\nӦткӧн чактыҥ 60-чы јылдары киреде бистиҥ јуртка военврач эмчи келген. Адам ла оны кайдаҥ да тапкан, сӱмелешкен ине. Ол бойы сыныркак, элбек јарынду орус кижи болгон. Оныҥ мотоцикли, бойына кӧрӧ, оогош болгон. Озо баштап ол балыктаарыныҥ марын билбейтен. Бисле кожо балыктап турала, јакшы балыкчы боло берген…\nБистиҥ јуртта «Разведка» он кирези тура туткан, эт, сӱт, мӧт учун. Барагашта школ, клуб тудулган. Баштап ла военизированный бу кайуныҥ ишчилери келгенин адам база эске алынатан. Оныҥ куучыныла, Алтыгы Шыргайтыга машинадаҥ кӧп лӧ улус тӱшкен, кӧбизи јаш уулдар. Фуфайкалу, курткалу, фуражкалу, тудунар-кабынарлу: курсак, кайло, кирее… Бу улусты канай кондырар деп, конторага барып куучындашкан. Бир канча ӧйдӧҥ келерде, ол улус јердиҥ алдына кирип калган. Оноҥ бӱткӱлинче государствоныҥ јеткилдежинде кайу бойына туралар, калаш быжырар тура, балдарына јаан школ туткан.\nЭмчи кижи кайуныҥ туткан туразыныҥ јарымында билезиле јаткан. Экинчи јарымында эмчилик иштеген. Лосев Леонид Леонидович јурттыҥ, коштойында јурттардыҥ кӧп улузын эмдеген, јӱрӱмин де аргадаган эмей. Бир учурал санаама кирет. Бис таҥынаҥ улустыҥ уйларын кабырып турганыс, управляющий Јарык Јалмаш деп јалку ат берген. Бис Шыркырак деп сууныҥ тӧҥинде одулу болгоныс. Сууныҥ той балкажынаҥ бис танк, пушка, ат, ийнек эделе, кургадып койгоныс. Оны кӧрӧргӧ једеле, Валера акам калыырга турала, буды ӱзеҥиге илинеле, кастала сына берген. Турала јӱгӱрип ле ийеле, ойто барып тӱшкен. Валера акамныҥ будына Леонид Леонидович, фронтто чылап шакшактаарым деп, эки узун плахала шакшак эдип берген. Адамды, јажы јаанап јӱрген, колхозтыҥ, бӱткӱл эки јурттыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин кичееген кижини, јети баланыҥ адазын, јӱректиҥ оорузы јыга баскан. Адам совет јаҥ тӧзӧлип турарда, јурт Советтеҥ орой тӱнде айлына башка-башка јолдорло јанатанын куучындайтан. Ол ӧйдӧ јуртта кандый ла улус болгон: качкындар, бандиттер, совет јаҥныҥ ӧштӱлери… Бир катап јурт Советтиҥ туразын бандиттер ӧртӧп ийген, ол тӱн адам, ырыс болуп, ондо артпаган. Јууныҥ ӧйинде адам јайы-кыжы аттаҥ тӱшпей, бригадаларды керип, ончо ишти башкарып јӱрген. Оорыйла, адам бир ле эмеш кыймыкту иштеҥ ӧлӧ бергендий, тыныш та јок боло беретен. Энем Ильинкадаҥ келген кудайзак эмеендердеҥ алган агару суу берзе, бис адамныҥ чырайына буркурып турганчабыс, оҥдоло берер. Леонид Леонидович адамды ӧлӱмнеҥ аргадаган кижи. Бу врач Барагашта эмчиликте баш врач болуп узак ӧйгӧ иштеген. Јаан ченемелдӱ, јуу-чакты ӧткӧн эмчини агаш-ташту, аржан-кутук суулу Алтайыска оогош јети балалу, јажы да јаанай берген адамды аргадазын деп, байла, Алтай-Кудай ийген болор.\nАдам керегинде база бир эске алыныш. Мен оогошто энемле кожо магазин барганыс. Энем јараш чололорлу шајыҥ айактар садып алган, айылга экелеле, адамга кӧргӱзип, магазинде шајыҥ айактар кӧптӧгӧни јакшы деген. Адам айткан: «Бисте болгон озогы шајыҥ айак кӧрӱнбей барды. Оны таайыҥ нефриттеҥ ойып эткен. Ӧҥи кӧксимек (талайдыҥ толкузындый ӧҥдӱ), уур айак болгон, сӱттиҥ аракызын ичсеҥ, аҥылу амтанду болотон…». Адам 70-чи јылдарда Манјӱректе најылыктыҥ фестивали ӧдӧрдӧ, ого атту барып јӱргени солун. Ол јуртынаҥ чыгала, кандый да бойы ла билер кыска јолло Манјӱрекке једип барган… Аттыҥ ээри мӧҥӱнле кееркедилген, адам бойы кайыш јазайла, ончо ӱйген-куйушканын бойы ӧрӱп туратан. Фестивальдыҥ туружаачыларына оныҥ кеп-кийими де, ээри, јепселдери јилбилӱ болгон деп сананадым.\nАдамныҥ јӱрӱмин, ӧткӧн јолын, эткен керектерин ончо тоолоп бичизе, бӱткӱл роман да боло берер.\nП. Могулчин, Шыргайты јурттаҥ


Кычырып, угуп билери база ӱредӱ - altaicholmon\nАк-јарыкка јаҥы ла кепке базылып чыккан бичикти колына чебер алып, јаш баладый сӱӱнип, тӱрген ле кычырарга меҥдеп, энчикпей турган јиит те, јаш та улусты тууразынаҥ кӧрӱп, олор учун ӧзӧгиҥе кандый да јакшынак, јылу кӱӱн-тап, сезим табарар.\nКычыратаны бӱгӱнги кӱнде база модада деген шӱӱлте бар ине. Кезик кычыраачылар сӱӱген авторлорыныҥ чыккан кажы ла бичигин сурулап, Интернет ажыра, бичиктердиҥ магазини эмезе кандый бир таныш кижи Москва јаар барып јатса, јакыдып турганын јакшызынып угарыҥ. Кезик улус библиотекаларга јӱрӱп, оноҥ алып кычырат.\nБу ла мындый бичикке јилбилӱ кӱӱндӱ кычыраачылар Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртында кӧп. Олор бу ла калганчы ӧйдӧ республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байзыҥ-јуртыныҥ бичиктерин, балдардыҥ «Солоҥы» журналын он тӧрт-он беш кижи јакыдып алдыртканыла канайып оморкобос. Бу мындый байа просветительский эмезе јартамалду иштиҥ бажында Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааныныҥ ордынчызы Наталья Еликова турат. Ол бу ишти канча јылдар туркунына бир де кӱчсинбей, эрчимдӱ, бойыныҥ ла кӱӱниле бӱдӱрет. Ол бойы кӧп кычырат, оныҥ да учун, байла, јерлештери Наталья Поромзоновнанаҥ јозок алып кычыргылайт.\nБиледе балдардыҥ бичик-билик колго алып кычырбай турганы јажыт эмес. Ол, байла, база текши калыктыҥ сурагы. Биледе эне кижи эҥирде чӧлӧӧ ӧйди келиштирип, балдарын коштой отургузып, јилбилӱ бичикти колына алып кычырары јаан ырыс ине. Је байа балдар оогоштоҥ ала кычырганын ајарулу угарына темикпеген, таскабаган болзо, табынча темиге береринде алаҥзу јок. Энези бичиктиҥ (куучынныҥ, чӧрчӧктиҥ, о. ӧ.) баштапкы бӱгин бойы тыҥыда кычырып, экинчи бӱгин коштой отурган балазына кычырарга берзе, оноҥ ары онойдо ло элижип-селижип кычырганда, бала јарым јылдаҥ колынаҥ бичик божотпой, билгирдиҥ, биликтиҥ телекейине јолын таап, кӧндӱге берер. Кычырганын кожо ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱшкенде, баланыҥ, куучыны, тили байлык болор. Оноҥ ары ол бичиктеҥ алганын бойыныҥ јӱрӱминде тузаланарына база јаан јӧмӧлтӧ болор. Байа телефон-интернеттиҥ ойындары, «оорузы», тилин билбези јанынаҥ айтпай да јадым. Кӱӱни, јилбӱӱзи болзо, онызы кандый бир ӧйдӧ соот болуп артар ине.\nБалдарга алтай тилиле кычыргадый бичиктер, журналдар јок деген шылтакта бодолында тӧзӧлгӧ јок. Бир канча јыл мынаҥ кайра «Алтай баатырлар» деген тизӱ кай чӧрчӧктӧр алтай тилле, орус тилге кӧчӱргениле чыгып, јолын алынды. Бу калыктыҥ судур кептӱ бичиктерин алып турган улус бар ба деп айдардаҥ башка. Кычырып турган албаты болзо, бу бичиктер кол бажына барар, таркаар эди. Бу ӧзӱп јаткан ӱйе оогоштоҥ ала бу кай чӧрчӧктӧрин кычырып ӧссӧ, билзе, айса болзо, билимчиниҥ-шиҥжӱчиниҥ јолын талдап, аспирантурага кирзе, диссертациязын шак бу кай чӧрчӧктӧрлӧ не бичибес. Канча чактардыҥ јажыды, ӱредӱзи, айса болзо, ол чӧрчӧктӧрдӧ.\nБӱгӱнги кӱнде албаты је ле деген республиказында амыр-энчӱ јаткан адында, бойында таҥынаҥ бичик-басмазыныҥ туразы не болбос, не иштебес? Бичик-басманыҥ учуры сӱреен јаан ине. Ол бастыра јанынаҥ јеткилделген ле таҥынаҥ кӧлӱктерлӱ, аймактарда бичиктердиҥ магазиндери болгон болзо, ӧзӱм болор айса бу ла кирезинде јӱрерис пе?\nКлассиктер, олордыҥ бичиктери ӱргӱлјик, олор кандый да ӧйдӧ јилбӱде, ајаруда болгон ло болорында алаҥзу јок. Је ого коштой јаҥы бичиичилер, поэттер, олордыҥ чӱмдемелдери база керек. Бойыныҥ алтай тилиле бичип турган јаҥы ӱйениҥ бичиичилери, поэттери та кайда? Јаҥы ӧйдиҥ јаҥы бичиичизиниҥ јаҥы бичиги чыкты, кычырарга табылбай туру дезе, угарга да јакшы болор ине.\nТоолу кӱндер кайра јерлежис Вячеслав Ядагановтыҥ орус тилле јаҥы чыккан «Осколки» деген бичигин (куучындардаҥ, ӱлгерлердеҥ турган јуунты) бир тынышла кычырдым деп, јакшынак бала ӧкпӧӧргӧн айас айтты. Берейин, кычырарар ба деп айдарда, кычырарым деп каруузын тӱрген ле јандырдым. Бу кӱндерде ол бичикти кычырып јатсам, база бир бала В. Ядагановтыҥ «Осколки 2», «Семь лампочек» деген бичиктерин сыйлады. Автор кычырарга кӱӱнзеген улуска сыйлагар деп айткан болуптыр. Је бот, онойып сакыбаган јанынаҥ Вячеслав Алексеевичтиҥ бичиктери келди. Чын ла јӱрӱмде болгон, јӱрӱмнеҥ алынган ла јӱрӱмниҥ бойыныҥ элестери, јуруктары… Алтайыста база бир јайалталу бичиичи бойыныҥ аҥылу, танылу јолына чыгып јатканы оморкодот. Ийделӱ сӧстиҥ узында бичиир, чӱмдеер мары артыгынча. Баштапкы эки бичиги ӧткӧн јылда, ӱчинчизи быјыл чыккан. Бир бичиги Горно-Алтайсктыҥ, экӱзи Новосибирсктиҥ типографиязында кепке базылган.\nСоныркаган кычыраачылар бу бичиктерди Горно-Алтайсктыҥ типографиязыныҥ магазининеҥ садып алар аргалу.\nКычырарга, ичкери јолло кӧнӱ барарга кӱӱнзеген улуска керектӱ бичиктер де, керектӱ туштажулар да сакыбаган јанынаҥ бойыныҥ ӧйинде кыйалтазы јогынаҥ болор ине.


Бажалык I. Тил билимде бузулбас сöсколбуларды шиндегени……………\n1.1. Орус тил билимде бузулбас сöсколбуларды шиnдегени …………………\n1.2. Тeрк тилдерде бузулбас сqсколбуларды шиnдегени …………………….\n1.3. Алтай тилде бузулбас сöсколбуларды шиnдегени………………………..\nБажалык II. Бузулбас сöсколбулар Jыбаш Каинчинниn\n2.1. Адылу бузулбас сqсколбулар…………………………………………….\n2.1.1.Кижиниn тыш бeдeмин кqргeскен бузулбас сqсколбулар…………….\n2.1.2. Башдеп компоненттe бузулбас сqсколбулар………………………….\n2.1.3. Кqс деп компоненттe бузулбас сqсколбулар…………………………..\n2.1.4. Jeрек деп компоненттe бузулбас сqсколбулар………………………..\n2.1.5. Qкпq, jуу деп сqстqр бузулбас сqсколбуларда…………………….\n2.1.6. Оос деп компоненттe бузулбас сqсколбулар…………………………\n2.1.7. Кол деп компоненттe адылу бузулбас сqсколбулар…………………\n2.1.8. Jок деп компоненттe бузулбас сqсколбулар…………………………\n2.2. Глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар………………………………\n2.2.1. Куучындаарыла колбулу бузулбас сqсколбулар……………………..\n2.2.2. Jакшы, кирелe, jаман кeeн-санааны кqргeскен бузулбас сqсколбулар\n2.2.3.Jадын-jeрeмле колбулу глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар………\n2.2.4. Балдарга ла jаан улуска ууландыра айдарыла колбулу бузулбас\n2.2.5. Мал-ашла колбулу глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар………….\n2.2.6. Кижиниn ижи-тожын, jeзeн-jeeр керектерин кqргeскен сqсколбулар\n2.2.7. Ар-бeткенди кqргeскен глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбулар…….\n2.2.8. Кижиниn jаман кылык-jаnын кqргeскен глагол бeдумду\n2.2.9. Qлeм-согуш, чыгым-чыгыш кqргeскен глагол бeдeмдe сqсколбулар…\nАдакы сöс…………. …………………………………………………………\nJыбаш Каинчинниn бичимелдери…………………………………………\nJыбаш Бöрÿкович Каинчиннинn бичимелдеринде бузулбас сöсколбуларды бедиреп, олорды картотекага јууп, темалар аайынча бqлип, ол бузулбас сqсколбулардыn учурына аjару салып, бичиичиниn кeр-кqксиниn айдылган тереn шeeлтези тили ажыра берилгени jарт кqрeлет. Оныn учун J.Б.Каинчинниn тилиниn экпинин, аnылузын текши албай, jаnыс ла бузулбас сqсколбуларга аjару эдип, оны шиnдеерге амадаганыс.\nИштиn актуальнозы. Алтай тил билимде бузулбас сöсколбуларды шиндеери öзÿм алынып турганы ла бу аайынча билим иштердиn учуры бийик болгоны бичиичилердиn бичимелдеринде иле кqрeнет. Jыбаш Каинчиннин бичимелдеринин тили байлык. Оныn бичимелдериниn тилинде учурап турган сqсколбуларды шиnдегени алтай калыктыn jебрентиктеn бери келген энчизи, албатыбыстыn тeeкизи, jадын-jeрeми тил ажыра jарт кqрeнгени бис бузулбас сqсколбулар ажыра бойымныn алтай калыгыма кqргeзерге кeeнзеп турум. Тил аайынча бистин дипломный ижистин öрö адалган темазыла чийилип јаткан шинжÿ ижисти алтай тилле чырмайып бичип јатканыс берилген иштин база бир солуны деп бодойдыс.\nШиндеер амаду. Берилген шинжÿ иштин амадузы – Jыбаш Каинчиннин бичимелдеринин тилинде бузулбас сöсколбуларды шиндеери.\nБу берилген шинжÿ иштин амадузынан улам мындай задачалар тургузылат: баштапкызында, бичиичинин бичимелдеринин тилинде бузулбас сöсколбуларды бедиреп табары; олорды картотекага јууп, чийери (описание); экинчизинде, бичиичинин чÿмдемелдеринин тилинде бузулбас сöсколбуларды темалар аайынча ылгаары, бузулбас сöсколбулардын учурын јартаары.\nШиндеер эп-аргалар.Бузулбас сöсколбуларды учуры јанынан башка-башка бöлÿктерге бöлип, олордын учурын јер-бойынын улузыла эрмектежип, кезик бузулбас сöсколбулардын учурын чыгара чокымдап аайына чыгары.. Ижисте мындый эп-аргалар тузаланганыс: јетирÿ-јартамал, анализ.\nИшти тузаланыры (керектÿзи). Jыбаш Каинчиннин бичимелдеринин тилинде бузулбас сöсколбуларды шиндегени алтай тилде бузулбас сöсколбуларды тереnжиде шиндеерине болушту ла јарамыкту.\nШинжÿ иштин практический тузазы. Эдилген иштин тÿп-шÿÿлтезин ле материалдарын алтай тилдин ле литературанын ÿредÿчилери уроктордо, спецкурстарда, филологический факультеттин практический ле семинарский иштеринде тузаланарына болушту.\nБузулбас сöсколбуларды билери, олорды ондооры, керектÿ учуралдарда эрмек-куучында тузаланары, айдары јок јаан учурлу. Учында бöлÿктин материалдары алтай тилдин бузулбас сöсколбуларынын сöзлигин кемин јаанадарына ла алтай тилдин урокторында бузулбас сöсколбуларла таскадулар тургузарына jарамыкту.\nШинжÿ иштин турган аайы. Иш турат: кире сöстöн, эки бажалыктан, адакы сöстöн, билим иштердин, Jыбаш Каинчиннин бичиктеринин тисмезинеn (списогынан), кошмак бöлÿктен ле информанттардын ады-jолы.\nБаштапкы бажалыкта тил билимде бузулбас сöсколбуларды шиндегени. Орус, тÿрк тилдерде, ол тоодо алтай тилдде бузулбас сöсколбуларды канайда башка-башка кöрÿмле шиндегенине ајару салганыс. Бир кезек иштердин кыска ширтемели берилет.\nОрус тил билимде бу проблема аайынча иштеген блимчилер В.В. Виноградов, Н.М. Шанский, В.П. Жуков, А.В. Калинин, А.И. Молотков ло онон до öскöлöри. Тÿрк тилдерде бузулбас сöсколбуларды шиндеген билимчилер – С.К. Кенесбаев, С.Н. Муратов, М.Ф. Чернов, З.Г. Ураксин, С.Т. Наурузбаева, Е.В.Николина ла оноn до qскqлqри.\nАлтай тилде бузулбас сöсколбулардын сурактарын кöргöн деп, А.А.Тыбыкованы, А.А. Чернованы, М.Ч. Чумакаеваны, Дыдыянова, М.Ю. Кыйынованы, А.Э. Чумакаевти адайдыс.\nЭкинчи бажалыкта Jыбаш Каинчиннин чÿмдемелдеринин тилинде бузулбас сöсколбуларды шиндегенине учурлалган. Бу бажалыкта бичиичинин чÿмдемелдеринде учурап турган бузулбас сöсколбулар таап, семантика јанынан башка-башка анылу бöлÿктерге бöлигенис.\nАдакы сöстö мындый тÿп-шÿÿлтеге келдис: баштапкызында, бичиичинин чÿмдемелдеринин тилинде озогызынан энчи болуп арткан бузулбас сöсколбулар сÿрекей кöп; экинчизинде, öйлö кожо табылган јаны бÿткен бузулбас сöсколбулар бар; ÿчинчизинде, озогызынан артып, эл-јоннын куучын-эрмегинде туштап турган ла јаны бÿткен бузулбас сöсколбуларды бичиичи ол ло турган бойыла тузаланат; тöртинчизинде, бичиичи бузулбас сöсколбулардын структура бÿдÿмин бузуп, бойынын шÿÿлтезин, бичимелдерде јÿзÿн-базын керектерди, эдилгелерди кезе-быча айтпай, терен шÿÿлте берерге амадап эрмекке эптÿ кийдирет.


Ойгор санаалу ӱредӱчи\nТаисья Петровна Бардина ӱредӱчи болуп 45 јыл иштеп, «Россия Федерацияныҥ албатылык ӱредӱзиниҥ отличниги» деп ат-нере алган. Ӱредӱлик иштиҥ ветераны, Чамал аймактыҥ кӱндӱлӱ кижизи. Эш-барааны Александр Киндишевичке, Чамал јурттагы алтай тӧс јер-музейдиҥ тӧзӧӧчизине, Таисья Петровна кару најызы, эш-нӧкӧри болгон. Т. П. Бардинаныҥ ады-јолы јаҥыс ла аймак ичинде эмес, текши республика ичинде, ӧскӧ дӧ талаларда јарлу. Кӧпти\nКыймыктанганы кыр да ажар, су-кадык та јӱрер\nАба-јышту, мӧш-карагай агашту Турачак аймакта эл-јонныҥ су-кадыгына анчада ла јарамыкту айалгалар бар. Мында чанага турбаган, оныла јыҥылаарга сӱӱбеген кижи јок болбой. Аймактыҥ улузы кӧп сабазы спортко кӱӱндӱ ле јербойында ӧдӱп турган ончо спорт керек-јарактарды јӧмӧйдилер. Ондыйлардыҥ тоозында Турачак јуртта «Барс» спорт клубтыҥ башкараачызы, эрчимдӱ кӧрӱмдӱ эр Александр Варганов. Ада-энези Казахстаннаҥ бери уулы оогош ло тужында\nБичимелимди мынайда ададым. Школго баргалагымнаҥ ала јаана-тайна болгончом «Алтайдыҥ Чолмоны» чын ла бистиҥ јуук тӧрӧӧнистий, сакыган айылчыбыстый болуп калган. Солун-собурды угар арга, айалга кӧп, је газетти колго алып кычырзаҥ, оноҥ артык. Бир чактыҥ туркунына газедис бисле кожо! Ого учурлай бистиҥ јерлежис, Шабалин аймактыҥ Отогол (Мариинск) јуртында мундус сӧӧктӱ јокту кижиниҥ билезинде чыккан-ӧскӧн (1906-1937 јј.), комсомолдыҥ\nЈиит лейтенант Калкин\nЈеткер болдыртпазыныҥ органдарыныҥ черӱлери ӧштӱлерле тартыжарында эҥ ле озо јолды ӧдӱп турар бӧлӱк болгон. НКВД-ныҥ кӧп тоолу ишчилери фашисттерле тартыжарында эрчимдӱ турушкандар. Анайда ок чекисттердиҥ алдында турган ууламјылардыҥ бирӱзи – тылды корулаары. Бу оҥдомолдо јаҥыс ла јуучыл бӧлӱктердеги јакшынак айалгаларды тӧзӧӧри эмес, је анайда ок јуу ӧдӱп турган јерлердеҥ качып јӱрген эл-јонныҥ јолдорды аайлу ӧдӧрин\nКой кайчылаарга ус, чыдамал, кӱч керек\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Оҥдой аймакта јетирӱлик-селекцион тӧс јерде «Эҥ артык кой кайчылаачы» деген јаҥжыккан республикан маргаан-кӧрӱ ӧтти. 2022 јылда эҥ артык кой кайчылаачылардыҥ ады-чуузы учун тартыжарга тергеебисте бу ишти бӱдӱрип турган эҥ ле ус ишчилер јуулдылар. Мындый кӧрӱ ӧткӱрилип турганы удап калган. Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ эткен тӧс ижи јурт ээлемде болордо, јуртээлемдик сурактар\nОчы сӧӧктӱ Лариса Антоновна Атарованы (Чорина) Беш ичиниҥ де, бастыра јӱрӱминде ӱредӱчи болуп иштеп јӱрген Оҥдой аймактыҥ да эл-јоны јакшы билер. Ол 1952 јылда Ыраак Кӱнчыгышта Бикин каланыҥ јанында, темир јолдыҥ Каменушка деп станциязында чыккан. Адазы, Чорин Антон Васильевич, темир јолдыҥ ишчизи болгон. Јууныҥ алдындагы 1934-37 јылдарда Кызыл Черӱде службазын ӧдӧлӧ, ондо ло темир јолдо\nАдабыстый акабыс, тоомјылу таайыбыс, чындык нӧкӧрис\nКажы ла алтай укта бойыныҥ баштанатан, тайанатан, јӧп айдатан эҥ тоомјылу кижизи бар. Бисте — ол Момый акабыс, таайыбыс. Республика ичинде улустыҥ кӧби оны Григорий Барзынович деп билер. Быјыл ого 70 јаш толды. Григорий Барзынович Чекурашев 1952 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Ада-энези колхозчы улус, бастыра јӱрӱмине мал-ашта иштеген.\nСолун ченемел алган\nКӱндӱлӱ кычыраачылар, «Јылдыстыкта» бӱгӱннеҥ ала Горно-Алтайсктыҥ эл-тергеелик университединде алтай тилле бийик ӱредӱ берип турган алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ солундарына, студенттердиҥ јӱрӱмине, алтай јашӧскӱримниҥ курч сурактарына учурлалган толук болор. Оны студенттер бойлоры бичип апарар. Кандык айдыҥ 8-чи кӱнинеҥ ала 18-чи кӱнине jетире Туулу Алтайдыҥ эл-тергеелик университединиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ студенттери Башкортостанныҥ М. Акмулланыҥ адыла адалган\n«Меркит» – бийик учушта\n«Меркит» – јаҥыс та республикада эмес, бӱткӱл Россия ичинде јарлу јуртээлемдик предприятие. Мында муҥдар тоолу укту уй-мал, койлор, аҥдар ӧскӱрет. Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ темдектегениле, ол ороонныҥ тӧс деген предприятиелериниҥ тоозына кирет. Кан-Оозы аймакта «Меркит» ООО – ол мал сойотон цех, одор јерлер, турлулар болзо, Майма аймактыҥ Ай-Балык (Рыбалка) јуртында дезе, ол –


Кӱнӱҥ ле – алты јӱс звоноктоҥ - altaicholmon\nМынаҥ озо бу системаны ченеп кӧрӧтӧн иштер башталган эди. Оныҥ амадузы—ӧрт чыккан, авария эмезе јеткер болгон учуралда тӱрген телефон согуп, аҥылу службаларды болушка алдырары.\nЭмди бу номерге кӱнӱҥ ле 600 звонок келет, олордыҥ кӧп сабазы —шокчылдардаҥ эмезе јарт эмес улустаҥ, Оок-тобыр шылтактардаҥ улам бу номерге телефон согоры кӧптӧгӧн.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, кӧп улустыҥ санаазы мындый: «112» номерге телефондо акча божозо эмезе јолдыҥ аайын таап болбой барза согорго јараар.\nБилбей калала, ӧрӧ адалган номерге телефон соккон болзогор, трубканы ол ло тарыйын илбегер, слер ӧнӧтийин эмес телефондогоноорды оператор билзин деп МЧС эл-јонго баштанып туру.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», ЧАГА БАЙРАМ БАЛЫКЧЫ ӦЗӦКТӦ\nЧАГА БАЙРАМ БАЛЫКЧЫ ӦЗӦКТӦ 01.03.2018\nКочкор айдыҥ 17 кӱнинде Чолушман ӧзӧктиҥ Балыкчы јуртында Чага байрам ӧткӱрилген. Байрамныҥ маргаандары "Алтын – Туу" стадиондо тӱштиҥ 12 саадында башталган. Чогулган албаты-јон спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле маргышкылап,\nсыр-каткыда ла ойында јакшы кӱӱн-тапту бой-бойлорыныҥ ортозында јеҥӱге једерге чырмайгылап турдылар.\nБайрамды јурттыҥ клубыныҥ ишчилери ле ДЮСШ –ныҥ јааны Каланов Владимир Алексеевич ӧткӱрдилер. Спорттыҥ бӱдӱмдериле турулталар мындый болды:\n1 јерди Купин Сергей Валентинович алды (321 катап тепкен), 2 јерди Аскышев\nЕвгений Михайлович (85 катап тепкен), 3 јер 64 катап тепкен Мюнчинов Владислав\nКупин Сергей Валентинович байрамга келер алдында тыҥ ла белетенген эмтир: эптӱ\nјараш алтай ӧдӱк кийген, бойына келижер эдип корголјын тебек јазап алган.\n1 јер – Чоков Тофик Суджаетович, Тантыева Торколой\n2 јер – Талашев Борис Анатольевич, Бедушева Мӧҥӱн-Сай\n3 јер – Бачимов Василий Сергеевич, Кыныракова Анастасия Сергеевна\nАлтай кӱрештиҥ маргааны ДЮСШ-ныҥ јараш залында ӧткӧн:\n1 јер – Чоков Тофик Суджаетович (кой ойноп алган), 2 јер – Тыдыков Алексей Ар-сентьевич (сый сенсорный телефон) ло 3 јер – Сарчаков Валерий Евгеньевич (термос).\nЭҥирде ончо Чолушманныҥ албаты-јоны јурттыҥ клубында чогулып, школдыҥ,\nдетинтернаттыҥ ла клубтыҥ ишчилериниҥ белетеген концертин кӧрдилер. Солун\nкайкамјык моданыҥ телекейине Юнчакова Анна Валерьевнаныҥ белетеген алтай кеп-кийимниҥ кӧрӱзи улусты кычырды. Анна Валерьевна бойы Чолушманныҥ школында\nјуранарыныҥ ла технологияныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт. Кӧрӱде алтай кийим кийген\nкызычактар ла уулчактар эптӱ јараш этире залга базып, ончо ло јуулган улуска кичинек\nте ӧйгӧ болзо сӱӱнчи сыйлады. Залда чогулган улустарга бойлорыныҥ кожоҥдорын\nЕльдепова Мария Алексеевна, Тымыева Айжана Романовна, Чоков Олег Васильевич ле\nЗуева Айсула Александровна сыйлаган. Бойыныҥ экпиндӱ бијелериле Калкина Алена\nНиколаевна, Койткина Арина, Юнчакова Ксения, Тужалова Ай-Тана, Тюльтекова Аэ-лита, Белякова Арина, Койткин Эркей, Ялбаев Артык, Аскышев Айас, Сабулов Игорь\nло Тантыев Артык јерлештерин олјолоды. Јуулган улусты детинтернаттыҥ ӧмӧлиги\nбойлорыныҥ мындый алкыш јаҥары ла алкадылар:\nАрчын јытту Алтайыс,\nКайа-таштый бек болзын!\nОт очогор ӧчпӧзин,\nБӱдӱрген ижигер једимдӱ болзын!\nАзыраган балдарыс ырысту болзын! Ӧмӧликтер ортодо баштапкы јерди Тымы-ева Айдана Юрьевнаныҥ ӧмӧлиги аларда, экинчи јер школдыҥ ӧмӧлигине келижип,\nӱчинчи јер Аскышева Елена Викторовнаныҥ округына једишкен. Байрамныҥ учында\nгармонисттердиҥ ле баянисттердиҥ маргааны болгон. Залда отурган улустыҥ јиит ӧйлӧри\nсагыжына эбелип, сӱӱнчилӱ каткырып алды-лар. Гармонисттердиҥ эҥ јааны Тантыев Степан Маратович ундылып калган "Подгор-ная" ла орус бијениҥ кӱӱзин сӱрекей јараш ойноды, Тужалова Галина Маратовна орус бијениҥ башка-башка бӱдӱмдериле улусты таныштырды. Кошев Геннадий Кимович\n"Эҥир јылдыс чыгарда" деп кожоҥды, Токоеков Николай Егорович "На сопках Манч-журии", Чоков Олег Трифонович "Сени сакыйдым", Токоекова Марина Эдуардовна "Ак кайыҥ" деп ойногон кӱӱлерин улус изӱ колчабыжу ла уткудылар. Байрамга чогулган ончо албаты-јон јакшы кӱӱн-санаалу айлы-јуртына јандылар\nАвтор: Редакция газеты "Улаганнын солундары"\nВерсия для печати | Комментировать | Количество просмотров: 1818


28.09.2020 - altaicholmon\nЭти и другие вопросы обсуждали на приеме граждан, который провел Председатель «Единой России» Дмитрий Медведев.\nКайран кару нӧкӧр\nСыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакта Кара-Кабак деп ӧзӧктиҥ ӱч кӧлиниҥ бирӱзинде эмди неле де кайра јандырып ла тӱзедип болбос јаан јеткер болуп, бистиҥ антыгарлу најыбыс, Анатолий Шодоев, ак-јарыктаҥ јӱре берди.\nНовосибирскте «Кызыл проспект» 4 Јеҥӱ» деп кӧрӱ ачылган.\nОйрот јериниҥ ӱлгерлери\n1935 јылда Новосибирскте «Sovet Ojrottьn ozymi» («Совет Ойроттыҥ ӧзӱми») деп јуунты кепке базылып чыккан. Кире сӧсти Коста Филатов (1901-1938) бичиген, ол ӧйдӧ ол Кӱнчыгыш-Сибирский ОГИЗ-тиҥ национальный секторыныҥ јааны болуп иштеген.\nЈӱс јаш јажаган кижи…\nЈурт ээлемниҥ Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта јадып турган ветераны, јуу ӧйинде тылда иштеген, фронтовик кижиниҥ эш-нӧкӧри Зоя Увановна ТОДУЕВА 101 јашту болгон.\nСыгын айдыҥ 24-чи кÿнинде Алтай Республиканыҥ Наjылыктыҥ туразында «Тÿрктердиҥ алтыны» деп адалган бежинчи юбилейлик тÿрк jашöскÿримниҥ Текшироссиялык форумыныҥ туружаачылары jуулгандарга пресс-конференция öткÿрдилер.\nЈурт јерлерде јаткандарга јаан ајару\n2020 јыл бистиҥ тергеениҥ, анчада ла ар-бӱткениниҥ айалгазы кату аймактардыҥ фермерлерине кӧп ченелте экелген. Јурт ээлемниҥ тергеелик министерствозы ӧйинде болуш јетиргениниҥ, анайда ок Кош-Агаш аймактыҥ башкартузы тӧзӧмӧл ишти аайлу-башту тӧзӧгӧниниҥ шылтузында јербойында мал-аш кыштаҥ чыгым јогынаҥ чыккан.\nКовид-госпитальдыҥ ижи керегинде\nРеспубликада коронавирустыҥ оорузы тыҥый берди. Эки ай кайра ковидный госпитальда кӱч айалгада ижин тӱгескен врачла туштажып, куучын ӧткӱрдибис. Мынаҥ озо куучын-эрмекте госпитальда иштеген педиатр ла пульмонолог турушкан болгон.\nБюджеттиҥ акчазы јуук ӱч јылга канайып чыгымдалар\nКӱски сессияныҥ сыраҥай ла башталганында Владимир Путинниҥ сенаторлорло ӧткӱрген туштажузы учурлу болуп калды. Президент тӧс учурды келер ӱч јылга белетелип јаткан бюджетке эткен, Федерация Советтиҥ спикери Валентина Матвиенко кийнинде бу бюджеттиҥ ӱлекерин «толо јонјӱрӱмдик ууламјылу» деп темдектеген.


Jасакта тӱзедӱ эдилзе... - altaicholmon\nJасакта тӱзедӱ эдилзе…\nЭлектроэнергияны уурдаган учуралдар калганчы јылдарда астаардыҥ ордына бир эмеш кӧптӧп турганын статистика керелейт.\nШак мындый айалганы ајаруга алып, Госдуманыҥ кезик депутаттары башкаруга ла РФ-тыҥ ¯стиги јаргызына јасактыҥ ӱлекерин аткарган.\nОндо айдылганыла, электросетевой ээлемниҥ объекттеринеҥ электроэнергияны уурдаганы учун алты јылга јетире јайымынаҥ айрыыр эдип јаргылаар керек.\nУголовный кодекске мындый тӱзедӱ эдилзе, электроэнергияны уурдагандарга 100 муҥнаҥ ала 500 муҥ салковойго јетире эмезе бир јылдаҥ ала ӱч јылга јетире јаргылаткан кижиниҥ ишјалына эмезе ӧскӧ кирелтезине тӱҥей штраф салынар, эмезе алты јылга јетире јайымынаҥ айрыыр, 80 муҥ салковойго штраф салынар¾²скӧ дӧ кезедӱлер бар.\nДепутаттардыҥ јартаганыла, јасактагы мындый јаҥырту эдер деген баштаҥкай электричество учун тӧлӧбӧй турган учуралдар кӧптӧгӧниле колбулу.


27.09.2019 - altaicholmon\n«Это первое развернутое интервью, которое я даю за семь лет!» — сказал мне министр обороны РФ, Герой России, генерал армии Сергей Шойгу перед началом нашего почти двухчасового разговора. Все мы помним, на каком эмоциональном фоне осенью 2012 года Сергей Шойгу был назначен на должность руководителя российского оборонного ведомства. И все мы знаем, какой длинный, нелегкий\nВ материале, опубликованном сегодня на портале госуслуг, разъясняется, кто и как сможет получать ежемесячное пособие на ребенка до трех лет и при каком доходе возникнет право на его получение. Кроме того, в памятке содержатся пояснения по размеру, срокам и источникам выплаты пособия, а также рекомендации по подаче заявления на его получение. В качестве основных нововведений\nВ Республике Алтай состоялось торжественное открытие 19 центров «Точка роста», расположенных на базе сельских школ. Это первые школы нашего региона, которые вошли в федеральную сеть Центров цифрового и гуманитарного профилей. «Открытие Центров «Точка роста» – это первый результат реализации национального проекта «Образование» в Республике Алтай. В течение ближайших лет многое изменится в наших школах. На\nМен, мен койонок… алтан бандитти базарым…\nНовосибирсктеги бийик ӱредӱлӱ партшколдо јакшынак јаҥжыгу болгон. Улу Октябрьдыҥ байрамы алдында бастыра јерлежӱ-землячестволор ортодо маргыжу-концерт ӧткӱрер. Јартап айтса, ВПШ-ныҥ јаан залында, байрамдык эҥирде канча јӱс улустыҥ алдында Якутиядаҥ, Тывадаҥ, Бурятиядаҥ, Омский, Томский, Новосибирский областьтардаҥ, Алтайский ле Красноярский крайлардаҥ, ӧскӧ ороондордоҥ келген угаачылар бойыныҥ кичинек Тӧрӧли керегинде концерт кӧргӱзетен. Алтай крайдыҥ јерлежӱзиниҥ (землячество) јуунында меге ле\nКай чӧрчӧктиҥ баатырларын ойгозып…\n«Алып-Манаш ла Кӱмӱжеҥ-Ару» деген спектакльды Горно-Алтайскта кӧргӱссе, кыйалтазы јогынаҥ барып келигер» – деп, јерлештерим телефон соккон болгон. Бу ойын-кӧргӱзӱ республиканыҥ Эл театрыныҥ сценазына чыгардаҥ озо Оҥдой аймактыҥ ончо јурт јеезелериниҥ јурттарында ойнолгон ло кӧрӧӧчилер оны сӱрекей јилбиркеп ле јарадып кӧргӧн. Алтай калыктыҥ эрјине энчизи – кай чӧрчӧк аайынча ойын-кӧргӱзӱлерди театрда мынаҥ озо профессионал ӧмӧликтер тургускан\n«Јаш канаттыҥ» бийик учужы улалзын\nКалганчы ӧйдӧ соцсетьтерде јараш, кеен, јаркынду, алтайлап кӧктӧгӧн кеп-кийимдӱ болчомдор бијелеп кожоҥдогон видеоклиптер јӱрет. Олорды кӧрӧри, кожоҥдорын угары јаанга да, јашка да тыҥ јарайт. Видеоклиптерде болчомдор — Улаган аймакта балдардыҥ албатылык деген тоомјылу ат адаткан «Јаш канат» деп ӧмӧлигиниҥ јайалталары. Тергеебисте ле ороон ичинде јарлу бу ӧмӧликти Алан Викторович ле Айана Михайловна Темеевтер башкарып туру.\nЭм тургуза сурактар каруулардаҥ кӧп\nСыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде АР-дыҥ прокуратуразыныҥ «Алтай Республикада айландыра турган ар-бӱткенди корыырыныҥ ла экологический јеткер болдыртпазыныҥ курч сурактары» деп адалган VI ачык форумы ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын, Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачылары, Роспотребшиҥжӱниҥ, Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ тергеелик башкартуларыныҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башчылары,\nЈеҥӱчилдерге баалу-чуулу сыйлар табыштырган\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде болгон Ӱнбериштиҥ бирлик кӱнинде каланыҥ ла Майма аймактыҥ јеринде ӧткӧн «#ВыбериВыборы» деп фотоконкурстыҥ јеҥӱчилдерине сыйларды тергеениҥ Јондык палатазыныҥ чыгартулу улузы табыштырды. Бу конкурста туружарга, ӱнбериштиҥ кӱнинде улуска бойыныҥ талдаачы участогына барып, аҥылу плакаттыҥ јанында фотого соктыртып, оны #ВыбериВыборы хэштегле соцсетьтерде салар керек болгон. —Бисте јилбилӱ конкурс ӧтти, оныҥ амадузы јиит улусты


Тӧс ӱредӱниҥ бирӱзи — айыл-јурттыҥ байы - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет албатыныҥ чӱм-јаҥын орныктырар амадула кычыраачылары ортодо конкурс јарлап ӧткӱрген. Кычыраачылар бу иште эрчимдӱ туружат. Темдектезе, «Баланыҥ байы» (2015 ј.), «Аржан суулардыҥ байы» (2016 ј.) деген бичиктер ак-јарыкка чыгып, јон ортодо суруда, јилбӱде болгоны оморкодулу.\nӦткӧн јылда тӧрӧл газедис бу ижин улалтып, «Айыл-јурттыҥ байы» деген конкурсты јарлаган. Мында кычыраачылар айыл-јурттыҥ, от-очоктыҥ, айылдыҥ эр ле эпши јаныныҥ учуры, байы керегинде јилбилӱ бичимелдерин ийип, јаан иште акту кӱӱндеринеҥ турушты.\nТоолу кӱндер кайра «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис шак бу бичимелдердеҥ турган «Айыл-јурттыҥ байы» деген јап-јакшынак бичикти кепке базып чыгарды. Бичикти газеттиҥ редакциязынаҥ келип садып алар јарамыкту арга бар.\n«Айыл-јурттыҥ байы» деген бичиктиҥ редакторы А. Кыйгасова, јурукчызы Ч. Барсукова (дизайны, верстказы бу јурукчыныҥ), фотојуруктары Е. Бутушевтиҥ.\nАлбатызыныҥ кӧгӱс байлыгын, культуразын, эрјинеге бодолду энчи байлыгын чаракчадаҥ јууп, бичикке салганы келер ӱйелерге керектӱ, тузалу ӱредӱ деп, тӧрӧл газетти јӧмӧп, бичикти чыгарарга акча-манатла болушкан «МЕРКИТ» ООО-ныҥ башкараачызы А. Кулаковко, «ЮНИКОН» ООО-ныҥ башкараачызы Э. Темдековко «Алтайдыҥ Чолмоны» јаан алкыш-быйанын айдат. Мынаҥ ары мындый ак санаалу, тӧрӧлчи кӱӱн-тапту улустыҥ тоозы кӧп болзын.\nJилбилӱ јуунты ӱредӱчилердиҥ, таскадаачылардыҥ, јонјӱрӱмдик ууламјылу ла ӱредӱлик учреждениелердиҥ ишчилерине, ада-энелерге баштапкы болушчы бичик болорында алаҥзу јок.\nБичикте, темдектезе, Т. Паштакованыҥ, С. Тектиеваныҥ, Л. Майчикованыҥ, З. Боделукованыҥ, Э. Делдошпоеваныҥ, И. Саданованыҥ, У. Адыековтыҥ, В. Суруновтыҥ, Р. Темееваныҥ, У. Чараганованыҥ, З. Манзырованыҥ, В. Кармакованыҥ бичимелдери јарлалды. Бичикти садып аларга меҥдегер, тиражы јӱк ле бир муҥ.


Кожоҥдоорына jол ачтым - altaicholmon\nТоомјылу башкараачы, јайалталу кожоҥчы, кару ада, сӱӱген эш-бараан. Бир-эки сӧслӧ Алексей ТЕЛЕКОВ керегинде мынайда айтса, бир де јастыра болбос.\nЭл-јон ортодо ол ады јарлу кожоҥчы. Оныҥ кожоҥдоры соцсетьтерде јаантайын чыгат ла кӧп тоолу лайктар алат.\nЈе јӱрӱмде кожоҥчы кижи кем болгоныла таныжып ийектер.\n—Алексей Станиславович, соцсетьтерде «Тууларым» деп кожоҥ тоолу ла кӱндер кайра јарлу боло берди. Слер оны кемле кожо кожоҥдоп туругар, кандый ӱлекерде туруштыгар?\n—Соцсетьтерде чыккан бу кожоҥды мен Павел Поздняковло кожо кожоҥдоп јадым. Ӧдӱп јаткан кӱчӱрген айда «Эки јылдыс» деп адалган шоу-ӱлекердиҥ јеҥӱчилдериниҥ ле туружаачыларыныҥ ойын-концерттери Маймада ла Горно-Алтайскта ӧткӧн. Јаҥар айда Шабалин јуртта ӧдӧри темдектелет. Павел бойы орус укту јиит. Хакас јеринде јаткан, культураныҥ Абакандагы колледжин ӱренип божоткон. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ алтай јеринеҥ кижи алып, Оҥдойдо культураныҥ бӧлӱгинде иштеген. Ойын-концертке туружыгар деп кычыру ийип, баш режиссеры Е. Тахтаева: «П. Поздниковло кожо бу кожоҥды кожоҥдоп кӧрӱгер» — деп айткан. Арт-учында мындый јайаандык иш болуп калды.\n—Слердиҥ ады-јолыгар А. Малининниҥ «Јараттар» деп јарлу кожоҥыла база аҥыланат…\n—Бу кожоҥды алтай тилге мениҥ јерлежим, ӱлгерчи, тургуза ӧйдӧ бисле кожо јок Айдыҥбек Тазрашев кӧчӱрген болгон. 2017 јылда «Эки јылдыс» деп шоу-ӱлекердиҥ гала-концертинде ады јарлу кожоҥчы\nВ. Попошевле кожо кожоҥдогоныс. Јаҥыс ла ютубта бу кожоҥды 10 муҥнаҥ ажыра улус кӧргӧн. Кожоҥ бойы меге сӱрекей тыҥ јарап јат, сӧстӧриниҥ кӧчӱрижи эптӱ ле јараш.\n—Јайаандыктыҥ телекейине јолды Слер канайда ачтыгар?\n—Ол ыраак 2013 јыл болгон. Мен ол ӧйлӧрдӧ Пенсионный фондтыҥ Улаган аймактагы бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштеп турган ӧй. Аймак кеминде «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-конкурста туружыгар деп, кожоҥчы Марина Саксаева мени айбылаган эди. Је мен узак ӧйдиҥ туркунына алаҥзып, јӧпсинбегем. Тегин ле јӱрген кижи канайып сценага чыгар? Санааркаш база болгон ло. Је бир канча ӧйдӧҥ јӧпсиндим. Онойып, Маринала кожо «Букет из белых роз» деп кожоҥ кожоҥдогоныс. Бу кӧрӱге белетенип тура, М. Саксаева меге кожоҥдоорыныҥ кӧп тоолу јажыттарын ачып, ӱредип таскаткан. Мен кӧпти билип алганыма бу кожоҥчыга јаантайын быйанду јӱредим. Jайаандыкта бу мениҥ баштапкы алтамдарым, кожоҥдоорына jол ачканым.\nБир канча ӧйдӧҥ билемле калага кӧчӱп келгем. Бир кӱн, ол 2015 јыл болор керек, Пенсионный фондтыҥ Майма аймактагы бӧлӱгиниҥ ишчизи Эмилия Волочукова «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-конкурска туружарга кычырган. Туружып, јеҥӱлӱ экинчи јер алганыс. Бу ла ӧйдӧҥ ала Майма аймактагы «Перспектива» деп jондык фондтыҥ јӱзӱн-башка ӱлекерлеринде јаантайын јилбиркеп туружадым.\nӰлекерлерде профессионал эмес туружаачылар туружып турганы солун. Ол тоодо таскадаачылар, ӱредӱчилер, экономисттер, аргачылар, башка-башка специалисттер ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Бис бир ле биледий, нак болуп јӱредис. Бой-бойлорыска болужып, айдыжып, јӧмӧжип јӱргени бисти бириктирет.\nСценада јайалталу артисттерле кожо кожоҥдооры сӱрекей јаан ла каруулу иш. Белетеништӱ ӧйлӧрдӧ ончо бар арга-чыдалыҥды тузаланадыҥ. Ойын-концерт ӧйинде ӧкпӧӧриш, санааркаш тыҥ болот. Мен сценага кӧп катап чыккам, је кажы ла катап баштапкы катап чыгып јаткандый ӧкпӧӧрӧдим.\n—Билегер керегинде айдып ийзегер?\n—Эш-барааным Ольга Вячеславовна Алтай Республикадагы Ӱстиги јаргыда јаргычыныҥ болушчызы болуп иштейт. Уулчагым Александр баштапкы таҥмалу лицейде алтынчы класстыҥ ӱренчиги. Уулчактардыҥ баштапкы таҥмалу кӱӱлик сургалдагы студиязында эки јыл ӱренген. Бу ла сургалдыҥ хорында кожоҥдогон. Је тургуза ӧйдӧ ол јилбӱлери туура јӱре берген. Калганчы ӧйлӧрдӧ мениҥ туружып турган ӱлекердиҥ ойын-концерттерин јилбиркеп кӧрӱп баштады. Байла, бала јаанап, јайаандыкты башка кӧрӱмле кӧрӱп турган болбой.\n—Ада-энегер кожоҥчы улус болгон бо?\n—Адам Станислав Алексеевич угы-тӧзиле Чолушман ӧзӧктӧҥ. Ончо јӱрӱминде прокуратурада иштеген, jамызыла шылучыдаҥ ала прокурорго јетире jеткен. Ол бир ле кожоҥ кожоҥдогоны санаама кирет, ол кожоҥныҥ ады «Эх, дороги». Улу јуу ӧйиниҥ кожоҥы болор.\nЭнем Галина Савельевна 40 јылдаҥ ажыра ӱредӱчи болуп иштеп јӱрген кижи. Ӱреткен кӧп тоолу ӱренчиктери эмдигенче ле энемди эске алынып, быйанду јӱргӱлейт. Бир канча јыл кайра энем адалардыҥ јерине јӱре берген. Ӱредӱчи болуп иштеп тура, энем балдарга јӱзӱн-башка кружоктор ӧткӱрип иштейтен. Јажы јаанап, амыралтага чыгарда, Улаган јурттыҥ ветерандарыныҥ хорында кожоҥдоп туратан.\n—А Слер бойыгар нени иштеп-јолдоп јӱрӱгер?\n—Мен Улагандагы орто ӱредӱлӱ школды ӱренип божодоло, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ экономикалык факультедине ӱренерге киргем. Оноҥ ÿредÿни тÿгезип, ишмекчи јолымды казначействодо баштагам. Эки јылдаҥ Пенсионный фондтыҥ Улагандагы бӧлӱгине ишке киргем. База бир канча öйдöҥ башкараачызына кӧстӧлгӧм. Бу иште он јылдаҥ ажыра иштейле, Горно-Алтайскка ишке кӧчӱрингем. Тургуза ӧйдӧ бу ла фондто бӧлӱктиҥ јааны болуп иштейдим. Иштеҥ бош ӧйдӧ кожоҥдоорыла јилбиркейдим. Бойымда аҥылу кӱӱлик ӱредӱ јок. Студент ӧйлӧрдӧ гитарала ойноп туратам. Је эмди ол јилбӱ ундылган.\n«Перспектива» деп коммерциялык эмес фонд 2009 jылда Майма jуртта тöзöлгöн, башкараачызы Алтай Республиканыҥ депутады О.И. Волосовцева. Кӱӱнзеген јайалталу улус кажы ла jыл Фондтыҥ ӱлекери аайынча öткÿрилип турган «Щедрый вторник» деп текшироссиялык акцияда эрчимдÿ турушкылайт. Бу да калганчы ойын-концерт акцияны jöмööрине учурлалган (автордоҥ).\n—Алексей Станиславович, jилбилÿ эрмек-куучыныгар учун алкыш-быйан. Слердеҥ jаҥы, солун кожоҥдор сакыйдыс. Ижигерде jедимдер, билегерге ырыс кÿÿнзейдим.


Хоккей – сӱӱген ойыныс.\nБистиҥ Кош-Агашаймакта кыш областьтыҥ ӧскӧ аймактырына кӧрӧ эрте башталат. Оныҥ учун кышкы спорт, анчадала хоккей ойнооры аайынча тренировкалар, эрте башталары да jолду.\nХоккей ойноорына аймактыҥ jурттарыныҥ спортсмендери сӱрекей jилбиркейдилер. Спорттыҥ бу бӧлӱги аайынча аймактыҥ колхозторыныҥ командалары ортодо кыш башталганынаҥ бери бир канча маргаандар ӧткӧн. Колхозтордыҥ командаларын «МухорТархата» колхозтыҥ хоккеисттери акалады.\nБу колхозтыҥ хоккеистериниҥ аймачный ла областной маргаандардагы jедимдери колхозтыҥ правлениези спортко jаан аjару эдип турганын керелейт. Темдектезе, хоккейстетердиҥ командазы областной маргаандарга колхозтыҥ чодыла аткарылган. Хоккеисттердиҥ спортивный кийими jеткил.\nТархатаныҥ хоккеисттериниҥ тренировкаларын Владимир Найденов ӧткӱрет.\nJакшынак хоккейный командалар аймактыҥ тӧс jуртында ла «40 лет Октября», оноҥ до ӧскӧ колхозтордо бар.\nХоккеисттердиҥ областной маргаандарында бистиҥ аймактыҥ ла «МухорТархата» колхозтыҥ командалары баштапкы эки jерге чыгала, краевой маргаандарга атанган. Ол маргаандар Владимир Ленинниҥ юбилейине учурлай ӧдӱп турган РСФСР-диҥ jурттарыныҥ спортсмендериниҥ спартакиадазына кирген. Краевой маргаандарда Кош-Агаштын хоккеисттери райондор ортодо ӱчинчи jерге чыгып, грамотала кайралдаткан.\nJе онызы ла коштой, бир кезек jедикпестерди айтпаска болбос. Аймактыҥ кезик колхозторында эмди де спортивный инвентарь jеткил эмес. Колхозтордыҥ башкараачы ишчилери спортсмендерди кандый-кандый маргаандарга ийбей де турган учуралдар болот. Мындый jедикпестер jоголзо, Кош-Агаш аймактыҥ хоккеисттери край ичинде баштапкы jер аларында алаҥзу jок.\nфизкультураныҥ ла спорттыҥ\nКош-Агаштагы комитединиҥ председатели.