Бийик учушту эмчи керегинде сӧс - altaicholmon\nТуй ла бир јыл кайра мындый ок сары бӱрде јӱрӱмнеҥ јаркынду кижи, кару эне, эш-нӧкӧр, эрке эје, орооныстыҥ нерелӱ эмчизи Кудирмекова Тамара Карамаевна сала берген. Оныҥ эземине учурлай кожо иштегендериниҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ бу тоомјылу эпши керегинде эске алыныштарын, айтканын јарлайдыс.\nТамара Карамаевна 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Барсуков Карамай Маймановичтиҥ ле Эмиль Кокушевнаныҥ беш балазыныҥ јааны Тамара јаштаҥ ла ала санаалу, ӱредӱге кӱӱндӱ, шыраҥкай болуп ӧскӧн. Адазы башка-башка иштерде иштеген, је кӧп сабазында мал кабырган, энези почтальон болгон. Олор јаан кызын бӱдӱрген ижине каруулу, карындаштарына кару, улуска јалакай болорына таскаткан.\nБайла, оныҥ да учун оогош Тамара эл-јонго су-кадык сыйлаган эмчилердиҥ ижин јакшы кӧрӱп, оныла јилбиркеп турар болгон. Јаанап келеле, кандый ӱредӱге барарында ол бир де алаҥзыбаган. Куладыныҥ баштамы, оноҥ ары Караколдогы јетијылдык школды божодып, бек амадулу јиит медициналык училищеге кирип ӱренген.\nИшмекчи јолын 19 јаштуда Кырлык јурттыҥ фельдшери болуп баштаган. Анда иштеген ӱч јылдыҥ туркунына Тамара Карамаевна ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп, талдап алган ижин чыҥдый бӱдӱрген. Кӧлӱктер јокко јуук, медпунктта кышкыда соок, кӧп улус турлулар сайын болгон ӧйдӧ јиит эмчи оорып калгандарга тӱнде де, тӱште де, атту да болзо једип, болужын јетирген. Јана баспас, турумкай, јалтанбас јиитти Кырлыктыҥ улузы тооп, бир канча ӧй ӧткӧн кийнинде «бистиҥ эмчи» деп баалап айтканы ого недеҥ де јаан сӱӱнчи болгонын Тамара Карамаевна јылу куучындайтан.\n1961 јылда ол Алтайский государстволык медицинский институтка «Лечебное дело» деген факультетке ӱредӱге кирген. 1968 јылда оны божодып, Јабаганныҥ участковый эмчилигин башкарып иштеген. Бир јылдаҥ эш-нӧкӧри Кудирмеков Василий Ивановичле (педагог, биологиялык билимдердиҥ кандидады, декан ла кафедраныҥ башкараачызы болгон) кожо Горно-Алтайскка кӧчӱп келген. Ондо олордыҥ сок јаҥыс уулы Евгений чыккан (ол адазыныҥ јолыла барып, тӱӱкилик факультет божоткон).\nЈаҥы јерде Тамара Карамаевна баштап каланыҥ поликлинказындӧӧн участковый терапевт болуп ишке кирген. 1971 јылда оны поликлиниканыҥ терапевт бӧлӱгиниҥ јаанына кӧстӧгӧндӧр, 1986 јылда — баш эмчиниҥ ордынчызына, 2003 јылда — профилактиканыҥ бӧлӱгиниҥ јаанына, ол ок ӧйдӧ ол ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдиҥ терапевт эмчизи болуп иштеген. 2016 јылда амыралтага чыккан.\nПоликлиниканыҥ јаҥы туразын табыштырып турарда, тӱни-тӱжи иштеерге келишкен. Шак ла ол 1986 јылда Тамара Карамаевна Горно-Алтайск каланыҥ поликлиниказыныҥ башкараачызына ту-дулган. Ол тушта не-немени табып, садып аларга кӱч ӧйлӧр болгон. Јаҥы тураны ончо јанынаҥ јеткилдеер керек. Мында башкараачы кижиниҥ улусла куучындажып, јартап, сурак тургузып билеринеҥ кӧп неме камаанду болгон. Тамара Карамаевна баштанган улустаҥ кем де туура калбай, оныҥ сӧзине кирип, болужын јетирген ле поликлиника ончого јуук јанынаҥ јеткилделген.\nРеспубликан эмчиликтиҥ ЛДО бӧлӱгиниҥ башкараачызы Марина Бородулина:\n— Тамара Карамаевна бистиҥ, поликлиниканыҥ ишчилериниҥ, санаабыста сӱрекей сагышту, ойгор, ӧмӧлиги ле поликлиника учун «оорып», ижине бастыра бойын берген кижи болуп артар.\nПоликлиниканы ол 30 јылдаҥ ажыра башкарган. Ижин поликлиника туку эски туразында болгон ӧйлӧрдӧ баштаган. Тамара Карамаевнага башкарткан тужында ӧмӧлик сӱреен нак, эптӱ-јӧптӱ болгон. Мениҥ кыбымда бистиҥ ол ӧйлӧрдӧги ойноп алган кубоктор эмдиге јетире турат. Ол тушта бис су-кадыкты корыырыныҥ тӧзӧлмӧлӧри ортодо спорт, јайаандык керек-јарактарда эрчимдӱ туружып, јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алып туратаныс. Ол јаркынду ӧйлӧристеҥ бисте кӧп альбомдор, кепке базылган фотојуруктар артып калган.\nМен поликлиникада иштеп баштап турарымда, Тамара Карамаевна ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдиҥ эмчизи болуп турган. Студенттер, ӱренеечилер келгенде, мен олорды Тамара Карамаевнага ӱйдежип, талон јоктоҥ ӧткӱрип ийзин деп сурайтам, ол качан да «јок» деп айтпаган. Бир тоолу катап ол ӱренеечи балдарла канайып куучындажып турганын угарга келишкен. Эмчи бу балдарга бойыныҥ ла балдарына чылап ӱзе јартап, «чайнап», сурактарын толо каруу беретен. Јетен јажынаҥ ажып та калган болзо, билгирлери ол ло бойы тереҥ, айдып бергени чып-чын болотон.\nТамара Карамаевна, учына јетире мында иштегенче, ончо поликлиниканыҥ ишчилерин бой-бойына чук, нак болор эдип туткан кижи. Биске оныла кожо сӱрекей эптӱ, јылу болгон. Былтыр оныҥ фотозы калада Кӱндӱниҥ доскозында турганы јолду, ол чындап та Горно-Алтайск каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи, су-кадыкты корыырыныҥ тоомјылу ишчизи. Бистиҥ санаабыста ол јажын-чакка артар.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри болгон Сергей Переверзев:\n– Јӱрӱмимде мындый кижиле иштегениме, ол мениҥ јолымда учураганына сӱӱнедим. Тамара Карамаевна керегинде менде јаҥыс ла јакшы, јарык эске алыныштар. Элдеҥ ле озо ол сӱрекей интеллигентный, токыналу кижи болгон деп темдектеер кӱӱним бар. Ол башкараачы болордо, качан да кемге де кезерленип, ӱнин тыҥыдып, кату сӧс айтканын укпагам. Ишчилерине кандый бир суракты јартап, нени-нени аайлаштырып турган токыналу ӱни, мен сананзам, ол улустыҥ тӱжине де кирип турган болор. Не дезе, Тамара Карамаевна тӧп, чокум, некелтелӱ куучын ӧткӱрер јайалталу болгон ло ончозы оныҥ сӧзин угуп иштеген.\nОл туштарда поликлиниканыҥ керектери јакшы болгон деп айдар арга јок, поликлиника јаҥы ла тӧзӧлип јаткан болгон. Је Тамара Карамаевнаныҥ шылтузында ӧмӧлик бирлик кӱӱндӱ, нак болуп, кӱч ӧйлӧрди једимдӱ ӧдӱп чыккан. Бу кижиге баштанган бир де пациент ајарузы ла болужы јок артпайтан. Ол баштаган ижин учына јетирер, сурактарды эптӱ аайлаштырар болгон. Оныҥ кажы ла пациенти эмдедип, јазылып калатан. Тамара Карамаевнаны бийик учушту кижи болгон деп айдар кӱӱним бар. Ол чындап та кижи кӱӱни бийик, јалакай кижи болгон. Ондый улус кӧп учурубай јат.\nБу ченемели јаан коллегамнаҥ мен башкарар, ишти тӧзӧӧр марын јарадып алынгам деп айдар керек.\n— Эјебисти талдап алган јолында бек туруп алзын деп, ада-энебис тыҥ кичеенген. Кийнинде ол бистиҥ ончобыска јозок ло јаан јӧмӧлтӧ болгон.\nБисти, оогошторын, ӱредӱге, ишке темиктирген, айылында јатыргызып, бутка тургускан. Бистиҥ балдарыска, јеендерине, карындаш-сыйындарына ӱредӱ ӱренерге баштандырып, јӧбиле, сӧзиле, ончо аргаларыла болушкан. Онойып, эјебистеҥ тем алып, медицинаныҥ јеҥил эмес јолын талдагандар балдарыс ортодо кӧп.\n— Тамара Карамаевна Кулады јурттаҥ чыккан баштапкы эмчилердиҥ бирӱзи. Оны јаҥыс јакшы јанынаҥ билерим. Меге кураа сыйны Маша олордо јадып турарда, јаантайын ары айылдап барып туратам. Айылдыҥ ээзи эпши кӱндӱзек, барзаҥ ла, «кандый јӱрӱҥ, кандый ӱренедиҥ?» деп сурап турар.\n— Калада јадып турган Кудирмековтордыҥ айылында Оҥдойдоҥ, Кан-Оозынаҥ тӧрӧӧн-туугандары кӧп токтойтон. Тамара Карамаевнаныҥ тӧрӧгӧнсӧк болгоны оноҥ до кӧрӱнет. Јаанды-јашты ылгабай, ончозыла ачык-јарык куучындажар, бастыра бойын ишке де учурлаган болзо, айыл-јуртын база бек туткан.\n— Оорыйла барзаҥ, ончозына болужып берер, кемге де «јок» деп айтпас. Ижи аайынча нӧкӧрлӧри кӧп болгон, ончозыла нак, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген.\nЭл-јонго, јерлештерине, тӧрӧӧн-тууганына быйаны јеткен Алтайдыҥ кызы Тамара Карамаевна эземисте јажына артар.\nТоомјылу јерлежис албаты-јонныҥ бӱдӱмјизинде јӱрген ле краевой ло каланыҥ советтериниҥ депутадына канча катап тудулган.\nТекши ижинде ле јондык иште једимдери учун Тамара Карамаевна мындый кайралдар алган:\n– «Су-кадыкты корыырыныҥ отличниги» деп атла адаткан (1985 ј. );\n– «Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи» деп кӱндӱлӱ атла адаткан (1997 ј.);\n– «Иштиҥ ветераны» (1986 ј.), «За веру и добро» медальдарла кайралтадкан (2003 ј.);\n– Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязыла «Профессиязына чындыгы учун» деп ууламјыда јеҥӱчил деп адаткан (2014 ј.);\n– «Горно-Алтайск каланыҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп ат Горно-Алтайск каланыҥ Депутаттар совединиҥ јакааныла берилген (2017 ј.).


Ӧмӧ-јӧмӧлӱ иш мӧрлӱ... - altaicholmon\nАлтайыска кӱстиҥ сыраҥай ла кидим ӧйи келди. Узун кыштыҥ тыныжы сезилип, ол кыр ажыра эмезин эзедет. Јурт јаткандардыҥ кӧбизи кышка белетенер јайгыда башталган иштерди кӱстиҥ алтын-кӱреҥ бу ӧйинде тӱгезип койды да деп айдарга јараар. Азырал белетелген, кажаан-чеден чыныкталган… Олордыҥ тоозында Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртынаҥ майман сӧӧктӱ јиит фермер Алексей КЫДЫЕВТИҤ ээлеми чыныкталган.\nАлексей Павлович Апшыйакту јуртта чыккан-ӧскӧн. Бу ла јурттыҥ школында тогус классты божодып, орто ӱредӱни Шабалинниҥ школында алган. Бирлик государственный экзаменниҥ турулталарыла ол бир канча институттарга ӧдӧ берген. Је бир канча шылтактардаҥ улам ол јурт ээлемниҥ институдыныҥ ветеринария факультедине кирген. Јурт ээлемге керектӱ ӱредӱ алган кийнинде Алексей бир јыл Тӧрӧлине молјузын бӱдӱрип, черӱге барган.\nИштеги јолын јиит кижи Шабалинде ветеринар станцияда баштаган. Је адазыныҥ уур-кӱч 90-чы јылдарда тӧзӧгӧн крестьян-фермер ээлемин кӧдӱрер деп, ол фермердиҥ јолын талдаган. Алексейдиҥ трактористтиҥ ижин бӱдӱрген адазы, Павел Германович, кызалаҥду 1993 јылда Кызыл-Таш деп јерде крестьян-фермер ээлем тӧзӧгӧн. 2006 јылда јеткердеҥ улам ол ак-јарыктаҥ јӱре берерде, ээлемди јурттыҥ библиотеказында эмдиге иштеп турган эш-нӧкӧри Татьяна Ивановна бойына бичиткен. Бу ӧйдиҥ туркунына Алексей ӱренчик те, студент те болордо, мал-ашты кичееринде турушкан. «2016 јылда «Начинающий фермер» деп программада туружып, 1,5 миллион салковойдыҥ субсидиязын алгам — деп, Алексей Павлович куучындайт. –Бу акча-манатка «Беларусь» трактор садып алганыс. Чалгылу, КУН-ду јаҥы ӧйдиҥ тракторы јурт иштерде сӱреен болушту».\nАлексей Павлович ээлеминде уйлар, ол тоодо саар уйлар, јылкы тудуп турган эмтир. «Эмди тура койлор тутпай турум, ижи кӧп, јылу кажаан-двор до керек. Уйларды туку качаннаҥ бери кичееп, кабырып келгем, ӱренижип калган ижим. Эки јылга улай саар уйлар тудуп турум. Сӱтти бойымныҥ кӧлӱгимле Чаргыдагы сарјусырзаводко јетиредим. Је ӱлӱрген айда сӱтти табыштырбай токтодып ийедис, бозуларга артырадыс. Јыл туркунына сӱтле иштеерге јылу двор, уй саар агрегат болор учурлу. Јай ӧйинде уй саар агрегатты арендага аладым. Је эмди сӱт саар кооперативтер тӧзӧӧри, олорды јӧмӧӧри керегинде кӧп айдыжат. Јада-тура, айса болзо, ондый кооператив тӧзӧӧргӧ келижер» – деп, ол куучындайт.\nАлексей Павловичле кожо тӧрӧӧндӧри иштеп турган эмтир. Адазыныҥ кожо чыкканыныҥ уулы, аказы Андрей Михайлович Кыдыев, адазыныҥ карындажы Геннадий Германович Кыдыев – ченемелдӱ улус, олор Алексейле кожо иштеп турулар. Геннадий Германович јылкы малды јакшы билер јылкычы кижи. Уйларла ишти аайлап-баштап билер кижи – ол Алексей Павловичтиҥ јестези Альберт Дмитриевич Шадрин. Бу кижи алдында механизатор болгон, эмди амыралтада да болзо, мал-ашта иштеп туру. Бу улус алдында ӧйлӧрдӧ ончозы Алексейдиҥ адазыла кожо иштеген, иженчилӱ ле быжу ишчилер деп, Алексей Павловичтиҥ куучынынаҥ билдирди.\nКыралар, одорлор јанынаҥ сурагыма фермер кыралабай турганыс, керектӱ техника јок, је јоон мал-ашка једер ӧлӧҥди белетеп аладыс деп, каруу берди. Мал-аштыҥ эдин кайдаар, канай табыштырып тураар деп сурагыма фермер мынайда каруу берди: «Шабалинде эткомбинат та, мал-аш сойор цех те јок. Ольга Васильевна Идубалина колбаса эдер цех ачкан. Је ого эт табыштырайын дезеҥ, мал-ашты айылда сойорго јаратпай јат. Айдарда, мал-ашты эткомбинаттарла колбулу ортокчыларга тирӱ бескезиле бир килограммын 90-100 салковойдоҥ садып ийедис. Быјыл солярка-немениҥ баазы бийиктеген учун, бу баа јабыс эмей. Фермерлер 1-1,5 ла јашту торбокторын садып јат, оноҥ узак азыраарга чыгымду».\nМал-аштыҥ оорулары, эмдер-прививкалар керегинде јилбиркедим. Алексей Павловичтиҥ айтканыла, противопаразитарный эмдерди, прививкаларды крестьян-фермер ээлемдердиҥ ээлери садып алат. Је аҥылу јеткерлӱ (сибирский язва, бешенство ло ӧскӧлӧри де) оорулардаҥ прививкаларды акча тӧлӧбӧзинеҥ берип јат. Апшыйакту јуртта бойыныҥ штатта ветеринары бар эмтир, мал-ашту улус анчада ла јаскыда ветеринарларга кӧп баштанат. Алексей керектӱ тушта суракту келген улуска болужып јӱрет.\nАлексей Павлович айыл-јуртту эр эмтир. Эш-нӧкӧри бурут сӧӧктӱ Евгения Александровна бухгалтер. Ол Горно-Алтайскта экономикалык техникумды ӱренип божоткон. Олор ӱч бала азырап чыдадат. Јаан кыс школдо ӱренет, эки уулчак балдардыҥ садигине јӱрет. «Эш-нӧкӧрим тургуза ӧйдӧ балдарды кичееп туру. Онойдо ок мениҥ таҥынаҥ бухгалтерим» – деп, Алексей кӱлӱмзиренип куучындайт.\nЈиит фермер Кызыл-Таш деп турлудагы ижи-тожын ӧмӧ-јӧмӧлӱ, турулталу ла улалтсын, ада-энезиниҥ баштап койгон мал ижин мӧрлӱ апарзын деп кӱӱнзейли.\nФОТОЈУРУКТА: А. Кыдыев јарымкада


Агару кӱӱниле — балдарга - altaicholmon\nНина Баштыковна Бельчекованыҥ лириказын кычырганда, эпши кижиниҥ öткöн jÿрÿми керегинде карык санаалар сезилет. Jе ол карык-кунук öткöн öйлöрдö артып, автор тургуза öйлö теҥ алтап, келер öйлöргö баштанат:\nАраай jÿре берерим\nАлкышту суу болуп,\nАгару jерди кучактап,\nАртабас мениҥ кÿÿним.\nБичиичиниҥ айландыра ар-бÿткенле, тынар-тындула, öзÿп jаткан чечектерле, јÿзÿн öзÿмдерле, байлу агаш-тажыла кöскö кöрÿнбес jуук колбузы ÿлгерлеринеҥ сезилип, jурук болуп кöс алдына кöрÿне берет. Ӱлгерлеринде энелик jылу тыныжыла, эркеледип-jажыткан кÿÿниле балазына учурлаган jолдыктар.\n«Jорук» деп тууjыда Н. Бельчекованыҥ тöс геройы Jылым деп келин Орчылаҥныҥ тÿбинде Ӱргÿлjиктиҥ телекейинде јӱргендерге, келер ӧйгӧ једип, тӧрӧӧн-jаанакка jолугып, эрмек-куучын öткÿрет. Арчын jытту Алтайыстыҥ артап-быртып, эм-тус болгон аржан-кутуктардыҥ jоголып соолгоны, аҥ-куштар кижиниҥ колынаҥ короп, астаганын керелеген ачу јолдыктар:\n«…Jерис бистиҥ артаган\nJууп jетпес сÿрее-чöптöҥ.\nJыш агаштарыс кургаган\nJыду корон ыштардаҥ.\nJеристиҥ озогы бÿдÿмин\nJуук jылдарда jандыратан\nJаан иштер бисти сакыйт.\nJе калыктыҥ иженчизи –\nКелер ӧйдиҥ кижизиниҥ бу сӧстӧри ажыра öбöкö болгон Јылымга келер öйгö ижемjи база келет. Тууjыда келинниҥ сÿр-кебери, оныҥ кайкамчылу јол-јорыгы, кöргöн-укканы алтай кай чöрчöктöрди эзедет.\nН. Бельчекованыҥ куучындарыныҥ тöс геройлоры кöп сабазында jурт jердиҥ улузы, олордыҥ кылык-jаҥдары, jадын-jÿрÿми, ижи-тожы чÿмдемелдерде чындык jуралат. Кижиниҥ ару, ак-чек санаазы, бÿдÿҥкей кылык-jаҥы ла ач, не-немени мензинип, куурмактанып ийетени «Jÿрÿм эки берилерде» деп куучында кöргÿзилет. Jурт jердиҥ кижизи Акбол калада тура тудуп алар деп амадап, jар-бичиктер ажыра Карабаш деп бойына кураа эр кижидеҥ тура тудар jер садып алат. Тураны тудуп, мал-ажына öлöҥ эдер деп jанган. Кÿскиде калага келип, тудуп салган туралу jерине баргажын öскö улус баскылап jÿрет. Ол «…Jÿреги чым эдип, олорго jууктап, jакшылажып, слер не улус, не jÿргенеер деп jалтамчылу сураган. Улустыҥ чырайынаҥ кöргöндö, ачуурканып, кайкажып калганы билдирлÿ болгон. Олор куучындажып, jартажып-угужып, документтерин чыгарып кöргöн болзо, бу jердиҥ ээзи саткан Карабаш эмес, чек öскö кижи болуп калган…». Автор Акболдыҥ ал-санаага тÿшкенин, айылда эш-нöкöрин карамдап, бойын бурулаганын чындык jурап, «кижиниҥ jаргызынаҥ кудайдыҥ jаргызы артык эмей» деп шÿÿлте эдет. Акбол тöгÿндеттирген де болзо, jакшыга, чындыкка бÿдÿп, «jакшыга бÿдер, jарашка тартылар керек, ак санаа öрö тартар, кара санаа кöмö базар, jаман сöскö jаман jапшынар, jараш сöскö jакшы jуулар» — деп сананат.\nЭрjине мал алтай кижиниҥ бÿдер чагынаҥ ала антыгарлу наjызы туру. «Боро ат» деп куучында Нина Баштыковна боро аттыҥ ботомой-кулун тужынаҥ ала салымын jурайт. Боро аттыҥ jÿрÿм-салымы J. Б. Каинчинниҥ Кер-Бее керегинде чÿмдемелиле, кыргыс бичиичи Ч. Т. Айтматовтыҥ «Jакшы болзын, Гÿлсары!» деп повестиндеги эрjине малдыҥ сÿр-кеберлериле тÿҥдештиргенде, бийик кеминде кöргÿзилген. Боро ат камалгазы чыгып, карып калган, бажы салактап, ишке кÿчи jетпей барган, оныҥ jанында jаантайын уулчак — калаш, эмезе куруттыҥ одыгын экелип, оны азырайт, бажы-кöзин сыймап, эркеледет, калганчы jолына да уулчак оны ÿйдежет. Баланыҥ ару кÿÿни, эрjине малга килеп, кöзиниҥ jаштарын тöккöни, кöгÿс-санаазыныҥ керсÿзи калганчы учуралда чындык кöргÿзилет.\n«Карагай ла кайыҥаш» деп куучында автор Алтайдыҥ агаштарын – «…бу экÿниҥ эптÿзин, jараштарын! Бирÿзи коп-коо, узун, бойыныҥ кÿчин, jалтанбазын билер. Экинчизи – чичке, коо, ээлгир сынду, jалакай, jобош. Алтайдыҥ агаштары – карагай ла кайыҥаш» деп бичийт. Jараш, öнжÿк, кееркемjилÿ jурук, ар-бÿткенниҥ кеендик jурамалдары кенейте, «Jе бир катап…» деп, кÿкÿрт-jалкынныҥ jызыраган jуругыла солынат… Кайыҥаш jаҥыскан артат. «Кайыҥаш сок jаҥыскан!». Автордыҥ Кайыҥашка «… Кайыҥаш! Сынба, ÿÿрем! Эмеш те бажыҥды бöкöйтип, ээлбе! Качан да!» —деп баштанганы учурлу. Jÿрÿм — талай, кижиге кандый ла согулта-толкуларга туштаарга келижер, кайыҥаштый турумкай, чыдамкай, бöкöйбöс, багынбас болор керек.\nJÿрÿмниҥ jолы бастыра улуска килеҥ, jеткил-бÿткÿл болуп jайылбай турганы «Бÿт меге, бÿт» деп куучында айдылат. Jиит уул Ирбис jастырганынаҥ, ачу аштыҥ салтарынаҥ улам «катуныҥ» jерине кирет, оноҥ чыгып jанган кийнинде, айландыра улустыҥ ого кöрÿжи де, куучын-эрмеги де öскöлöнип, улус оноҥ кыйыжып-тууралап тургандарын сезет. Бу öйдö учурал болуп, Ирбис Ритага, jиит ÿредÿчи кыска, туштап, санаа-кÿÿнин салат. Jиит кыс Ирбиске бÿдÿп, экÿ айыл-jуртту болгылап, эзен-амыр jуртагылай берет. Кижиге бÿдÿп, кÿч öйдö удура болуп, кижи кÿÿнин jылыйтпай jÿрери – агару керек. Оогош öскÿс бала бол, jаан эр кемине jедип калган эр бол, jаҥыскан артып калза, ого коштой оны оҥдоп, jöмöжип jÿрер кижи керек. Айландыра улус оны керексибей, јаман кöрÿп, тууралап jÿрзе, ол jаҥыскан кижиге, балага коомой болор, эмезе jеткер-шулмус табарардаҥ айабас. Айдарда, автор айландыра jÿрген улусты бой-бойын оҥдожып, jабыс кöрÿп, шоотпой, не-немеге jединбей jÿрген кижини кирелебей, болужып, ÿлежип-jöмöжип jÿрерине кычырат.\nН. Бельчекованыҥ чÿмдемелдеринде эмдиги öйдиҥ курч сурактары кöдÿрилет – ачу аш, оныҥ jеткерлÿ салтары анчада ла jаш бала-баркалу билелерге jеткенин «Соок кÿскиде» деп куучыннаҥ кöрöдис. Куучынныҥ адынаҥ да кандый да соок сезим кижиниҥ эди-канына jайыла берет. Бÿдÿш ле Акча ÿч балалу биле. Бÿдÿш оорып, эмчиликте jадат, jе эш-нöкöри Акча бала-барказын да, оору ÿйин де килебей, аракыдап jÿрет. Оору кижи эмчинеҥ jайнап, эки кÿнге суранып, балдарын кöрöргö айыл-jуртына меҥдейт. Балдарыныҥ кийим-тудумын jунуп, курсак-тамак белетеп, Бÿдÿштиҥ оорузы тыҥый берген, öгööни айылда jок. Таҥ jаҥы ла jарып jÿрерде, эзирик Акча та кемниҥ де кажаан-айылында ойгонып келген, айылы jаар ууланган. Jаан уулы: «Ада, ада, энем кандый да соок болуп калтыр» – деп айтканы аракычы аданыҥ бажына та илинет, та jок. Айылда арткан ÿч бала. Куучында болгон керекти кöргöжин, амыр jаткан билеге тÿбекти ачу аш экелет, балдардыҥ адазы ого jайылбаган болзо, энези де эзен jÿрер эди. Оору кижи эмчиликтеҥ суранып туруп jанып, иштенип, оорузы тыҥып, божойт. Эмди балдары энези jок, адазы аракыдаҥ баш кöдÿрбейт. Байла, балдар балдардыҥ туразына аткарылар деген карыкчалду санаа олјолойт.\n«Адабыс келди» деп повестьтиҥ бичикке кирген ÿзÿктеринде тöс jерде Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ jолдорын öдÿп келген алтай jуучыл Буучайдыҥ салымы кöргÿзилет. Темир-терсле узанар кижи кузницада иштеп, колхозтыҥ шоферы да болот. Эш-нöкöри Курааш кенейте jада каларда, Буучай колында öскÿс балдарлу артат. Экинчи ÿйи Буланатла кожо бала-барказын чыдадып, колго-бутка тургузат. Jылдар öткöниле Буучай öбöгöн эске алыныштардыҥ телекейине барат. Кезикте ол jаш тужын, оогош салдым уулчак, канайып эне-адазыныҥ эркезинде jÿргенин, jиит öйлöрин, кенейте от-калапту jуу-чакта шофер болуп, фашисттердиҥ самолетторыныҥ бомбалажы алдында машиналу ок-јепселдар тартканын, öлÿмниҥ, шыра-кыйынныҥ jеринеҥ Алтайына эбирип jанып келеле, шырказынаҥ божогон карындажы Лаjынды эске алынып отурат. Комбайнерлордыҥ Буланихада курсында ÿренип, колхозто баштапкы комбайнга отургандардыҥ бирÿзи, колхозтыҥ ижинде озочылдардыҥ тоозында јӱргени Буучайга да, оныҥ балдарына да оморкоду болгон. Автор Буучайдыҥ jÿрÿминде туштаган кандый ла кылык-jаҥду улусты, олордыҥ эткен керектерин кееркедим эп-аргаларды тузаланып, бÿдÿмjилÿ jурайт. Повестьте Туулу Алтайда коллективизация öдÿп турар öйлöр, баштапкы комсомолдор, баштапкы стахановецтер, от-калапту Ада-Тöрöл учун Улу jуу, jууныҥ кийнинде jайрадылган jадын-jÿрÿмди орныктырган öйлöр тöс геройлордыҥ сÿр-кеберлери ажыра кöргÿзилет.\nбичиктиҥ эксперт комиссиязыныҥ турчызы,\nГ. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи


17.03.2020 - altaicholmon\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чӱмдемелдериниҥ јайалган тӱӱкизи керегинде куучынды баштаардаҥ озо, бӱгӱнги ӱйеге Чорос-Гуркин тӧрӧл тилин билген бе деген јарт эмес суракка каруу берели. Ол нениҥ учун чӱмдемелдерин орус тилле бичиген? Бис оны орус тилдӱ јурукчы деп айдарыс па, ол сӧстиҥ алтай јурукчызы болуп неле аҥыланат? Гуркин деп ӧбӧкӧ карган адазыныҥ Кӱрке (Тыдыков) деп адынаҥ бӱткен,\nКайкал кептӱ чегедек – јурттыҥ музейинде\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчилеп артыргыскан байлыгын чуктай јуунадып, келер ӱйелерге чеберлеп алары каруулу да, тузалу да керек. Шак мындый амадула кӧп тоолу музейлер ачылат. Музейди ачып иштееринде, бу иштиҥ чике бажында кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, кандый ла керектиҥ учурын ыраада, ажындыра кӧрӧр улус турат. Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында јуртап јаткан јабак сӧӧктӱ Тамара Еликпаеваныҥ ады-јолы элбеде јарлу. Ол\nОзогы јаҥжыгуларды олор улалтканча\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан. Эпшилердиҥ биледеги, бала-барказын таскадарындагы, албатыныҥ јаҥжыгуларын чеберлеп ле ӧскӱрип аларындагы учуры сӱрекей јаан. Ӧткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш\nБу јарлалып јаткан очерктиҥ авторы Иван Васильевич Шодоев ле оныҥ геройы Советский Союзтыҥ Геройы Темирей Токурович Казаков – экӱлези Кан-Оозы аймактыҥ улузы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары. Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, јарлу журналист И. В. Шодоев 1914 јылда Кан-Оозы јуртта чыккан. 1936 јылда черӱге барып, јанып келеле, «Ойроттыҥ комсомолы» ла «Кызыл Ойрот» (эмдиги «Алтайдыҥ Чолмоны»)\n«Спортчыларыс јерлештерин мынаҥ да ары сӱӱндирзин…»\nСпортивный ла јуучыл самболо Россияныҥ чемпионады кочкор айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ 2-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына Чебоксары калада ӧткӧн. Орооныстыҥ 69 тергеезинеҥ келген 700-теҥ кӧп спортчылардыҥ тоозында јерлештерис база болгон. Россияныҥ ӧткӧн чемпионады керегинде РФ-тыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи ЯЙТАКОВ куучындаган: —Бу маргаандарга федерал округтардыҥ чемпионаттарыныҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры, анайда ок Москва ла Санкт-Петербург\nАлтай Республиканыҥ јурт јеезелериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырар иштер эл-јонныҥ бойлорыныҥ баштаҥкайлары јогынаҥ ӧтпӧй јат. Эл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ ажыра кажы ла јурт јеезе 2018-2022 јылдарда бӱдетен «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программада туружарга угузу берер аргалу. Республиканыҥ аймактарыныҥ јурт јеезелериниҥ ле тӧс калазыныҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайларыла эдилген угузулар аайынча конкурстар эки министерстводо ӧткӱрилет. Ол тоодо\nТӧрӧл тилдиҥ байлыгын ачып…\nТулаан айдыҥ 9-14 кӱндеринде јаҥжыкканыла Алтай Республикада «Педагогикалык устыҥ неделези» ӧтти. Кӧп ууламјыларла маргыштар тергеениҥ тӧс калазында Горно-Алтайскта ӧткӧн болзо, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» деп маргыш Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында болды. 2000 јылдаҥ бери алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ маргыш-кӧрӱзи аймактар сайын ӧдӧр болгон. Кажы аймактыҥ ӱредӱчизи јеҥӱ алар, ээчий јылда маргыш\nАлтай Республикада Ӱредӱликтиҥ устарыныҥ, озочылдарыныҥ кӱндериниҥ, кӧрӱ-маргаандарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде эл театрда ӧтти. Таланыҥ байлык ченемелдӱ, јайаан јайалталу, јаҥыртулу, баштаҥкайлу ижиле танылу таскадаачылар, ӱредӱчилер, балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ педагогторы неделе туркунына «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Јӱрегимди балдарга бередим», «Ӱредӱликте – озочыл» ла «Служу Отечеству!» деген кӧрӱ-маргаандарда туруштылар. Быјылгы\nМӧш — Алтайдыҥ эҥ јаан байлыгы\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели Олег Хорохордин тергеениҥ ас тоолу калыктарыныҥ консультативный совединиҥ јуунын ӧткӱрген. Бу јуунда алты сурак кӧрӱлип шӱӱжилген. Анда республиканыҥ ас тоолу калыктарына 2019 јылда јасак аайынча кандый государственный болуш јетирилгени, Чой ло Турачак аймактарда агашты канайып тузаланып турганы керегинде сурактар база кӧрӱлген. Республиканыҥ башкараачызы агашты тузаланары аайынча сурак\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Владислав Рябченконыҥ башкарганыла, ишмекчи группаныҥ јууны ӧткӧн. Бу группаныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин кӧргӧндӧр. Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министриниҥ ордынчызы Артем Черников тергеелик операторлордыҥ 2019 јылдагы ижи керегинде куучындап, физический ле юридический потребительдерле коммунал кату таштанчылар јанынаҥ тергееде мындый


Jурт јаткандарла туштажулар - altaicholmon\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн туштажуларда јурт јаткандар јадын-јӱрӱмде учурап турган кӧп курч сурактарды кӧдӱрген. Эл-јон аймактыҥ администрациязы «Паспаул» деген крестьян ээлемниҥ јерлерин сатканын кезем јаратпай турганы керегинде угускан. Чой аймактыҥ администрациязы 2014 јылда бу крестьян ээлемле јӧптӧжӱ тургускан. Бу јӧптӧжӱ аайынча мында 18728 гектар јер садуга чыгарылып садылган ла ол крестьян ээлемниҥ јерлерин мензинген организациялардыҥ бирӱзине узак ӧйгӧ ээленерине табыштырылган. Оныҥ шылтузында аймактыҥ консолидированный дейтен бюджедине 1,7 миллион салковой акча тӱшкен. Садуны дезе јасакка келиштире ӧткӧн деп айдар керек. Jе улус јурт ээлемниҥ јерлери агаш аайынча фондко кӧчӱрилгенин јаратпай јат. Бу керек јанынаҥ аймакта чугаан-табыш кӧдӱрилген ле бу сурак јаргыга јеткен.\n«Jурт јаткандар суракты чын кӧдӱрип јат, је улуска керек-јарактыҥ аайын јазап јартап берер керек. Шиҥжӱ ӧткӱрер органдар, республиканыҥ прокуратуразы, шылуныҥ башкартузы, јаргы приставтардыҥ службазы, јаргыныҥ органдары, республиканыҥ јаҥдары бӱгӱнги кӱнде бу курч сурак аайынча нени эдип турганын эл-јон билбес» — деп, А. Бердников темдектеген. Республиканыҥ башчызы Паспаулда јурт ээлемниҥ јери јастыра садылганы керегинде Алтай Республиканыҥ Арбитраж јаргызына угузу эдилген деп јартаган: «Арбитраж јаргы садылган јерлер јурт ээлемниҥ јерлерине келишпей јат, олор агаш аайынча фондто артар учурлу деген јӧп чыгарза, оныла јӧпсинерге келижер. Ол тушта агаш ээлемниҥ министерствозы јербойыныҥ агаш ишчилерине бу фондтыҥ јерлеринеҥ јерлер чыгарар аргалу».\nЭл-јонло болгон туштажуда А. Бердников Паспаулдыҥ јурт јеезезинде тургуза ӧйдӧ муҥдар тоолу кыдаттар иштеп јат деген јетирӱлер база чындык эмес деп јартамал берген. Ол бӱгӱнги кӱнде Паспаулда коммерциялык визала Китайдаҥ јӱк ле ӱч кижи иштеп јат деп айткан. Олордыҥ Россияда болотон ӧйи бу тулаан айдыҥ тал-ортозында тӱгенип јат деген. Башчы кыдаттардыҥ јанынаҥ Паспаулдаҥ болгой, Алтай Республикадаҥ да иш сураган учуралдар болбогон деп айткан. Республиканыҥ башчызы адакыда «Чын, кажы чакта јайрадылып калган «Паспаулдагы» совхозто агашла иштеер комплекс тӧзӧӧр санаалар ла алтамдар болгон, је мындагы јерлер јурт ээлемле тудуш болуп каларда, ол иштер тургуза ла токтодылган. Бис бу чугаан-табышла колбулу сурактарды слерге бӱгӱн тӧкпӧй-чачпай јартап, айдып бердис. Оны бойыстыҥ јаныстаҥ туура салбас молјулу керек деп кӧрӧдис. Jаргыныҥ јӧби чыкса, бу суракка ойто бурыларыс. Jе кандый да саду, кандый да толыжу болзо, јасакты буспас керек. Бу керекте бис јербойыныҥ эл-јоныныҥ јилбӱлерин база ајаруга алып јадырыс» — деп темдектеген.\nКара-Кокшада бӱгӱнги кӱнде 1,5 муҥ кижи јуртап јат. Бу јуртта болгон туштажуда улус А. Бердниковко база кӧп сурактар берген. Башчы Кара-Кокшаныҥ школында ӧдӱп турган јазал иштер быјыл тӱгензе, балдар бир сменала ӱренип баштаар деп айткан. Jурттыҥ уулчактарына ла кызычактарына јаан ла јарык школдыҥ эжиктери удабас ла ачылар, мында эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла јеткилделген спортзал иштеер. Мынаҥ озо јуртта балдардыҥ садиги јаҥырта јазалган. Кӱӱлик школдыҥ туразы тудулат. Мындагы тудум иштер удабас база тӱгенер. 2014 јылда суу кӧпшип, јарадынаҥ чыккан учуралдыҥ кийнинде, мында јаҥы кӱр тудулган. Тургуза ӧйдӧ сууныҥ јараттарын тыҥыдар иштер кидим ӧдӧт.\n«Агаш аайынча кодексте кубулталар эдилерде, кузуктайтан ла аҥдайтан јерлерде агаш белетеери токтодылган. Оноҥ улам кӧп улус иш јок арткан. Бис бу курч сурактыҥ аайына республикада чыгып болбогоныс, јартына чыгарга туку федерал тӧс јерге баштанарга келишкен. Тургуза ӧйдӧ бу сурактыҥ аайы јарталган деп айдып јадырым. Бис улуска одын белетеерге ле керектӱ ӧскӧ дӧ иштерди ӧткӱрерге јараду бичиктерди ойто јаҥыдаҥ берип баштаарыс» — деп, республиканыҥ башчызы айткан. Башчы анайда ок улуска агашты ӧскӧ јерлердеҥ белетеер шӱӱлте эдилгени керегинде айткан. Jурт јаткандардыҥ кӧп сабазы бу шӱӱлтеле јӧпсинген деп айдар керек.\nКара-Кокшада јуук ӧйдӧ кооператив тӧзӧлӧри база темдектелген. Бӱгӱнги кӱнде таҥынаҥ башка иштеп јӱрген улуска чала кӱчке келижип јат, је кооперативке биригип, ӧмӧ-јӧмӧ иштезе, оныҥ тузазы чик јок бийик болор. Ол тушта бисте олорго техника алып берер аргалар болор эди деген. Кооперативтиҥ ишчилерине агаш белетееринеҥ ӧскӧ кузук јуур аргалар ачылар эди деп јартаган: «Эмдиги ӧйдӧ кузук белетееринде тузаланатан кандый эдим-јазалдар јок деп айдар. Jербойыныҥ улузын андый эдимдерле не јеткилдебес. Ар-бӱткенниҥ јаан байлыгын — кузукты ӧскӧ калалар јаар тартпай, мында ла республикада белетеп тузаланар керек».\nJурт јаткандарла болгон туштажуларда јадын-јӱрӱмле колбулу ӧскӧ дӧ сурактар кӧдӱрилип шӱӱжилген. Эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱкте аайына чыгатан сурактар база ас эмес. Олордыҥ кӧп сабазы јербойындагы јаҥдардыҥ ижинеҥ камаанду, јаҥыс ла иштиҥ тӧзӧмӧл јанын тыҥыдар керек деп, башчы темдектеген.


Караҥуй-кӧк береттер табыштырылды - altaicholmon\nКараҥуй-кӧк береттер табыштырылды\nПрезиденттиҥ полкыныҥ караҥуй-кӧк береттерин табыштыратан чӱм-јаҥ бу јуукта Jеҥӱниҥ паркында ӧтти. Jуучылдардыҥ мындый бӧрӱги «Честь имею! Горный Алтай» деп јуучыл-патриотический лагерьдиҥ курсанттарына кийдирилген.\nЛагерьдиҥ туружаачыларын ла тӧзӧӧчилерин Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Н. Екеева уткыды. Оныҥ айтканыла, «Честь имею!» деп јуучыл-патриотический лагерь баштапкы катап Алтай Республикада ӧткӱрилген, ол Россия Федерацияныҥ јеткер болбозын јеткилдеечи органдарыныҥ 100 јылдыгына учурлалган.\nОндо Москвадаҥ, Свердловский областьтаҥ, Хакасиядаҥ, Новосибирсктеҥ, Омсктоҥ, Кемероводоҥ, Томсктоҥ, Алтай крайдаҥ ла Алтай Республикадаҥ 80 бала амыраган.


26.09.2018 - altaicholmon\nАлтайдыҥ байлу jерлери – ЮНЕСКО-ныҥ коруузында\nБыјыл Алтай Республиканыҥ байлу-чуулу јерлери ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу чыдулу ла коруулу телекейлик энчизиниҥ тооломына киргениниҥ 20 јылдыгы темдектелип јат. ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу коруулу јерлериниҥ тооломына ӧткӧн јылдарда бистиҥ тергее-ниҥ беш объект-јери кирген. Олор: Ӱч-Сӱмер туу, Алтын Кӧл, Алтайский ле Катунский заповедниктер («Алтайдыҥ алтын кырлары» деп бир атла адалат), амырдыҥ Ӱкек телкеми. Алтайыстыҥ бу байлу јерлери, чындап\nАгаш байлыкка аҥылу аjару\nСыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ кичӱ залында «Алтай Республиканыҥ јеринде агаш јанынаҥ колбулардыҥ бир канча сурактарын аайлаштырары керегинде» республикан јасакты јӱрӱмде бӱдӱрери јӱрӱмде канай бӱдӱп турганына, агаш ээлемниҥ сурактарына учурлай башкаруныҥ чазы ӧтти. Јуунда республиканыҥ депутаттары, башкаруныҥ турчылары, агаш ээлемниҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Алтай Республиканыҥ 2007 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ\nАмыралтаныҥ кийнинде эрчимдӱ иш\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттары јайгы каникулдардыҥ кийнинде ээчийги 37-чи сессиязын ӧткӱрдилер. Оныҥ ижин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрди. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, тап-эрик корыыр федерал службалардыҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ председательдери ле јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар Сессияда јонјӱрӱмдик учурлу сурактар шӱӱжилип јарадылды, ол тоодо АР-дыҥ\nАй-канадын Азиядаҥ ала Европага јетире јайган кай чӧрчӧктӧрис\n«Маадай-Кара» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры, Россия Федерацияныҥ албаты артизи, СССР-дыҥ ла РФ-тыҥ государстволык сыйларыныҥ лауреады, Россияныҥ театрал санадыныҥ ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учун «Золотая маска» деп эл сый-дыҥ лауреады, ады-јолы телекейде јарлу, танылу Андрей БОРИСОВ таланыҥ СМИ-лериниҥ журналисттериле туштажып, мынайда куучындады: —«Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧк алтай албатыныҥ эрјинедий энчи-байлыгы, ӱргӱлјикке кереези деп айдар керек. Мен Алтайда Павел\nКалыктыҥ кӧксин ойгоскон кай чӧрчӧк\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде кайчы Алексей Калкинниҥ «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧги аайынча тургузылган ойын—кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти. Кычыраачыларга «Маадай-Кара» ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Андрей Борисовтыҥ ады-јолы таныш. Телекейде ады чыккан режиссер тоолу јыл кайра «Восхождение на Хан-Алтай» деген ойын-кӧргӱзӱни база мӧрлӱ тургускан эди. «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧкти сценага тургузары јанынаҥ


Август 2017 - Страница 12 из 12 - altaicholmon\nJаҥы эп-сӱмелер тузаланылган\nБыјылгы ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӧн.\nJиит аргачылар керегинде фильм\nАлтай Республиканыҥ туризм ле аргачылык аайынча тӧс јери Jivan Films деген видеостудияла кожо јиит аргачылар керегинде баштапкы фильм согып-чыгардылар.\nJаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетенет\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлӱ заведениелери сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштеерине белен бе, јок по? Мындый амадулу шиҥжӱлӱ ишти ӱредӱ ле билимдик аайынча министерство, полиция, Роспотребшиҥжӱ, ӧрт болбозын јеткилдеечи органдар ӧткӱредилер.\nКӧптӧтпӧс арга јок\nКалганчы ӧйдӧ НАТО Россияны геополитика јанынаҥ там ла кыстап турган айалгада јуу-јепселдерди јаҥыртарына барып турган акчаны кӧптӧтпӧс арга јок деп, бу ууламјыда иштеп турган специалисттер айдыжат.\nКредиттер алары астайт\nНациональный банктыҥ јетирӱзинде Туулу Алтайдыҥ эл-јоны тузаланаачы кредиттерди аларын калганчы ӧйдӧ астадып турганы керегинде айдылат.\nУдурумга да болзо, ишле јеткилдеерине\nJербойыныҥ улузын удурумга ишле јеткилдеерине былтыр јербойындагы бюджеттердиҥ 4 275,8 муҥ салковойы тузаланылган. Бу кӧргӱзӱ быјыл кандый болор?\nРоссияныҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ археология ла этнография аайынча институдыныҥ ишчизи, тӱӱкилик билимдердиҥ докторы, Новосибирсктеги государстволык педуниверситеттиҥ профессоры А. Бородовскийге баштаткан студенттер быјыл јайыла Кадынды јараттай казынты иштер ӧткӱргендер.\nКазахстаннаҥ келген браконьерлер туттурган\nКӧксуу-Оозы аймакта пограничниктер бир ле коноктыҥ туркунына Россия ла Казахстан ортодогы гранды бускан эки бӧлӱк улусты тудуп алды.\nАлты ӧрт чыккан\nАлтай Республиканыҥ јеринде калганчы ӧйдӧ алты ӧрт чыккан деп, МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет.


Алтай аш-курсактыҥ байы - altaicholmon\nАлтай аш-курсактыҥ байы\nАлтай кижиниҥ курсагы талкан, эт, сӱт деп тегиндӱ айдылбаган. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтай калыктыҥ јӧӧжӧзи, арга-чагы — ол эжикте малы. Албатыбыс малды јаҥыс ла азыранарга, кийинерге садарга тудуп јаткан эмес. Мал — ол ӧзӱп јаткан јаш балдарга эне-аданаҥ ӧскӧ база бир таҥынаҥ ӱредӱчизи, таскадаачызы. Мал — ол тынду, оны кичеери, оны байлаары кижини јакшы билгирге таскадып јат. Jакшы кичеезеҥ, кӧп јакшыны малдаҥ аларыҥ, коомой кичеезеҥ, турултазы коомой болор.\nАлтай кижиниҥ бӱткен јаҥыла, ӧскӱрип јаткан мал-ашта јаҥдайтан кӧп некелтелер бар. Алтай кижи олорды јӱрӱмде јазымы јок тузаланып јӱрер јаҥду.\nЭҥ ле озо, алтай кижи малдыҥ сӧӧк-тайагын билип, оны танып јӱрер јаҥду. Нениҥ учун дезе кажы ла сӧӧк-тайакта бойыныҥ аҥылузы, учуры бар. Ол учурларды јаҥдап, байлабаганынаҥ кижиниҥ јӱрӱминде келишпестери база камаанду болуп јат. Малдыҥ кажы ла сӧӧк-тайагында бойыныҥ ады барын јиит ӱйеге билип јӱрер керек. Оогош малдыҥ сӧӧгин малтала јара-быра чаппай, ӱйезинеҥ омырып, ооктоп јӱрерине албаданар керек.\nБиледе ада кижиге уулын малды ӧзӧп, сойып, эне кижиге кызын ичи-карынды арутап билерине ӱредер керек. Бу иш ончо јӱрӱмиске керектӱ. Алтай кижиниҥ јаҥыла болзо, малдыҥ эди јакшы, ичи-карды јаман деген санаа болбос учурлу.\nJӱрӱмде кӧрӱп јӱрер болзо, азыраган мал-ажын сойып јизе, оныҥ јӱк ле эди ле керектӱ, арткан баш-туйгагын, ич-карынын тӧгӱп ийген јадар. Jе курсакты аайы-бажы јок тӧкпӧйтӧн, оныҥ кеези једер дежер. Кее дегени — ол качан бирде аш-курсак јок шыралу јӱрӱм болорыныҥ, јадырап, коомойтып јӱрериниҥ белгези дегени.\nМалды сойып јатса, тӧжӧги болотоны — јаандардаҥ келген чӱм. Азыраган кой малын сойгондо, озодо улус бӧрӱгин тӧжӧӧр болгон. Санаама кирип туру: адам кой сойгондо, бажындагы бӧрӱгин уштып салатан. Байла, кандый да јаан учур болгон. Малды ӧзӧӧрдӧҥ озо алканар, Алтай-Кудайга айдынар. Темдектезе: «Азык эдерге малдап јӱрген эдим, кинчегимди чечигер, быйанарды беригер» деп айдынар.\nМалдыҥ «камчыт» јаны оҥ јаны болор. Эре-Чуйда той-кудада, кижи божогондо ло о.ӧ. чӱм-јаҥдарда малдыҥ «камчыт» јанын тузаланадылар.\nМал-аштыҥ сӧӧк-тайагыныҥ учуры\n1. Jаан јиндӱ карынныҥ јинин тӧгӱп, арчып јунала, јӧргӧм эдип јадыс.\nJумур (желудок). Мӧӧнгӧ, јумурга кан уруп, кайнадып јат. Кан урган јумурдыҥ оозын агашла тижейле, карын јуудаҥ салала, чичке ичееле эбиртип буулаар. Кайнаган кийнинеҥ јумурдыҥ чичке јериндеги болчок бажын кезип, отко салар.\nJумурда, мӧӧндӧ канды кайнатса, јаҥыскандыра кайнатпас, кожо эт салар. Кара канды јаҥыс бойын кайнатпас дежер.\nОзодо улус мындый белгеле белгелеер болгон. Jумурдыҥ болчок бажын балага берип, отту темир печкеге, очокко јапшыртар. Баланыҥ јӱреккирин, коркынчак эмезин кӧрӧр деп. Ол јапшырган јерде удаан турза, бала јалтанбас, јӱреккир кижи болорыныҥ темдеги. Jе тӱрген тӱже берзе, бала јалтанчак, коркынчак болорын керелегени деп айдар.\nМӧӧн (толстая кишка). Мӧӧнниҥ јинин тӧксӧ, јаан табыш чыгарбай тӧгӧтӧн, оноҥ ӧскӧ ӱзӱле берер деп јартамал база ла јаандардаҥ келген. Онызы чын. Мӧӧнди ле карынды чебер арчып, јунуп, ӱреле, кадырып јат. Ого кадыкту сарју, сары сарју уруп јат. Бу азыйдаҥ келген эп-сӱме. Калык аарчы-сарјузын кандый ла эп-аргала кичееген. Сарјуны урар алдында мӧӧнди јибидип јат, оноҥ урар.\nАйланчык (двенадцатиперстная кишка). Айланчыкты тӱс јерге јалбайта салала, ол ло тегерик аайынча чебер арчыйла, суунаҥ уруп јунала, кан уруп јат. Солун, амтанду курсак. Онойдо ок узун эдип чичкерте чӧйӧлӧ, арчып-јунала, јӧргӧмгӧ катай тудуп, јӧргӧмдӧп салат.\nКыпту серкенек, кӧстӱ серкенек, телӱӱн (селезенка). Учурында малдыҥ ончо кежиги, ырызы кыпту серкенекте деп, јаан улус айдыжат. Оныҥ учун оны јининеҥ арутап, јунарынаҥ бир де јалкуурбас керек. Оныҥ учуры мындый кеп-куучыннаҥ барган.\nОзодо јокту кижи бир айылга келген. Келген айылда кой сойып јаткан. Озодо ачтыҥ, тороныҥ ӧйинде улус керик болгон. Эт береринеҥ кысканып, јиндӱ кыпту серкенекти берген. Оныҥ кыптарын јининеҥ арчып, јип туруп, ол кижи канча кыр ашкан. Оноҥ ло бери кыпту серкенекти, кандый да тойу болзо, арчып јиир јаҥду боло берген, кижиниҥ тынын алган деп.\nКӧстӱ серкенекке боорды јуула кожо кертип, болчойто салып, оозын туй кӧктӧйлӧ, кайнадар.\nТелӱӱнниҥ ичин кеҥиде кезип ийеле, јууны тузап салала, оозын тижеп салза, база амтанду курсак. Jаантайын ла кижиниҥ эдинеҥ катаҥы чыгып турза, телӱӱнле томдоп јат. Томдоткон кижиге телӱӱнди јиирге јарабас.\nТелӱӱнниҥ бажы тегерик, јараш болзо, оны јип јат, а учкур болзо, тилдиҥ-оостыҥ белгези деп, таштап јат.\nБаш. Эре-Чуйда кой малдыҥ бажы кӱндӱӱ-кӱреениҥ темдеги. Башты кӱндӱлӱ улуска салар. Кызы ӧскӧ јуртка барып, тойлонып јатса, адазы «баш» јип јат. Озодо јаҥы чыккан баланыҥ адын ададарга турган кижиниҥ алдына баш салатан болгон. А эмдиги ӧйдӧ јииттер бойлоры ла адагылап алат. Jе кин энениҥ алдына кӱндӱлӱ малдыҥ бажын салып јат. «Кӱндӱлӱ баш» дегени — јаҥыс ла малдыҥ (кой) бажын салганы эмес, онойдо ок јарын, тӧҥмӧк, јалмаш эттердеҥ кожо салар. Азыйда амадап салган этти кижи јип, артканын кожо алып јанар болгон.\nМал-аштыҥ кӱчи чыккалакта, арып коомойтыгалакта, улус кышка согум эдип јоон мал сойгылап јат. Уй мал болзо, сойоло, бажынаҥ јаагын айрыыр јаҥду. Оноҥ ӧскӧ эдин јип салар дежер. Согумныҥ эди корош болор деген сӧс. А кой-эчкиниҥ бажын туйгактарыла кожо куйкалап, кырбысылайла, арба-кӧчӧ салып, јымжада кайнатса, оноҥ ток курсак јок.\nКары. Эҥ учурлу сӧӧк — ол кары. Кары — ол от-очоктыҥ ырызы, кежиги. Оны недеҥ улам онойдо айдып салганы керегинде кеп-куучын бар.\nБир кижи аҥдап барган. Азык эткен карыны челдеп, оттыҥ јанына јӧлӧп койгон. Аҥчыныҥ аҥдап барганын экинчизи билеле, оны ӧлтӱрерге кийнинеҥ барыптыр. Аҥчыныҥ одузынаҥ эмеш ыраакта јажынала кӧрӱп турза, одуда эки кижи отурган. «Jаҥыскан келген деп бодозом, экӱ болтыр не» деп сананала, истеп келген кижи ойто јана берген. Аҥчы карыны отко јуук јӧлӧп саларда, карыныҥ кӧлӧткӧзи эки кижи болуп кӧрӱнген. Кары кижини ӧлӱмнеҥ аргадап алган. Карыла колбулу мындый куучындар јӱрӱмде јӱзӱн-башка учурайт.\nКарыны јарза, оныҥ кош карызын айрып јарар, јарбаза, ол ло бойын ару эдип челдеер. Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи учурында јарбас. Кош карыла алдында ӧйдӧ улус кармак эдип, кийим-кежек тӱӱп тузаланган. База бир чӱм — игис бала чыкса, карыла база чӱм-јаҥын ӧткӱрип, алканып, кош карызын бӧлӧзи айрып, эки баланыҥ јӱрӱми тӱҥей болбозын деп, јаҥдаар деп уккам.\nАлтай улус карыны анаар ла таштабай, јуунадып, бир тизӱге илип, от-очогында ол эмезе эжиктиҥ јаагына бийикке илгилеп салат. Ырыс-кежиктиҥ белгези эдип. Илбезе де, бийик јерге салар, ийтке таштабас.\nУчурында, карыныҥ челин канча да кире тойу болзо, таштабас, челдеп јиир, чала челдеп таштабас. Карыныҥ учы эттӱ артар эдип кезер.\nКӱндӱӱ-кӱрее болзо, карыны улустыҥ алдына табака салбас, айылдыҥ улузы бойлоры јиир.\nJодо. Jодоныҥ челин кандый да торо болзо јибес деп, јаандар айдыжат. Учурында јодоныҥ челине кижи карылып ӧлгӧн, оныҥ учун челин јибес. Jодоны Эре-Чуйдыҥ улузы, куда-тойдо кӱйӱни, келинди от-очокко тӱжӱретен чӱм-јаҥда тузаланат. Бу чӱм-јаҥла, јодоны карын јууга оройло, от-очокко салып јат.\nТорсык. Торсыкты јазаптыра челдеер: минген ады јорго, чыйрак болор. Тойу мен дейле, торсыкты бӱдӱнге чачпас, јазап челдеер. Озодо торсыкты такым алдынаҥ, тӱӱниктеҥ чыгара чачар болгонын эмди јаандардаҥ угуп јӱредис. Чыгара чачып ийген кижиниҥ минген ады јӱгӱрӱк болорын темдектеген. Торсык јодоныҥ бажында турат.\nКажык. Jодоныҥ бажында јӱрер сӧӧкти «кажык» деп айдып јадыс. Алтай албатынын јӱрӱми мал-ашла колбулу: чӱм-јаҥы, бала-барканы тазыктырары, алтай ойындары, алтай аш-курсагы, кийим-тудумы ла о.ӧ. Кажыкты чачпай, чогор јаҥду. Кажыкта мал-аштыҥ кежиги-ырызы. Алдында бис оогош болчомдор болорыста, кажыкла јӱзӱн-јӱӱр ойындар сананып, табып ойнойтоныс. Jӱзӱн-јӱӱр ӧҥгӧ будып, кем кӧп кой, эчки, ийнек, јылкы мал ойноп алары јанынаҥ маргыжып, шӱӱп ойнойтоныс. Кажыкты јиркей тургузып, адарыла адып, кӧп кажык ойноп, акалар баштыкка чогуп туратан.\nЭмдиги ӧйдӧ оогош болчомдордыҥ садында таскадаачылар кажыкла балдарды тоолоорына ӱредет, јӱзӱн-јӱӱр ойынчык кӧлӱктер јазап ойнодот. Jе тӱҥей ле азыйда ойногон кажыктыҥ јилбӱзиндий јилбӱ јылыйган, оны орныктырза, јакшы болор эди.\nТомык. Томыкты самтар эдип челдебес. Балдарыныҥ чырайы јӱдек болор дежер. Томыкты јараш челдезе, кызы јараш болор, торсыкты јараш челдезе, уулы јараш болор деп јартамал база бар. Томык тӧҥмӧктиҥ бажында турат.\nӦжӱн. Ӧжӱнниҥ бир учындагы болчок јерин байбашы деп адап јат. Байбашы — ол мал-ажы кӧптӧйтӧниниҥ, ток-тойу јӱрериниҥ белгези.\nБайбашы керегинде мындый кеп-куучын бар. Озодо бир кижи балдарын азыраарга, айылдаш јаткан айылдыҥ койын уурдап јиген. Койдыҥ ээзи серенип, олордыҥ айылына келип, неме угуларба деп тыҥдаланып турза, балдары этти јип, ӧжӱнниҥ сӧӧгин ийтке берерге јадарда, адазы токтодыптыр: «Уурдап та јиген мал болзо, кӧӧркийдиҥ малы астабай, коробой, кӧптӧзин деп, ӧжӱнниҥ байбашын отко салгар» — деп айдыптыр. Мындый сӧстӧрди угала, «уурдаган да болзо, кӧӧркий байланып турган болуптыр, јокту неме јигей оны» деп сананала, оныҥ уурызын да тутпай, јана берген. Оноҥ ло бери сӧӧкти байбашы јанынаҥ јарбас, отко салар деп јаҥ албатыда артып калган.\nӦжӱнниҥ јилигин учурында јаҥыскан јибес, сууга чӧҥгир болор деп, јаандар айдар. Мындый кеп-куучын бар. Озодо бир кижи улусты кемеле сууны кечирип јада, кемези чӧҥип турарда, улустаҥ: «Кем ӧжӱнниҥ јилигин јаҥыскан јиген?» — деп сураган. Бир кижи «мен» деп айдарда, ол кижини сууга тӱжӱреле, оноҥ ары јӱзе берген.\nJарын. Озодо улус јарыннаҥ белгелеер болгон. Андый улусты «јарынчы» деп айдар. Jарынды отко ӧрттӧп, оноҥ јадын-јӱрӱмниҥ айалгазын кӧрӧр. Эмдиги ӧйдӧ јарыннаҥ кӧрӱп белгелеер улус бар не?\nКойды сойып јиген кийнинде, јарынды таштабас, кезик улустаҥ малдыҥ кажаазына илип тургандарын кӧргӧм. Малга мал кожулзын деген белге. Бу белге-ырымды јастыҥ ӧйинде этсе, јакшы болбой кайдар деп сананадым.\nJарынныҥ ичи јанындагы этти айылдыҥ ичиндеги улус ӱлежип јиир.\nКабыргалар. Кабырганы ооктогон ӧйдӧ эжерлӱ эдип ооктоор, бирдеҥ јарабас. Сӱме кабырга кабыргалардыҥ эҥ ле учында турат. Сӱме кабырга белкенчекте артар эдип кезер. Койдыҥ сӱме кабыргазы ӱч кабыргага кезилер. Эчкинийи эки кабыргага кезилип јат. Мал семиргенде, эҥ ле јуулу кабырга сӱме кабырга болот. Оныҥ учун чӱм-јаҥдарда малдыҥ кабыргаларын керелеп, јӱк ле сӱме кабырганы тузаланат.\nБогоно кабырга кабыргалардыҥ эҥ ле бажында турат. Озодо кижиге ада-энези богоно јидирбейтен, сыныҥ ӧспӧс деп јартайтан. Богононы от-очогына салып јат.\nТӧш. Айылчы кижиге салатан кӱндӱлӱ эттиҥ бирӱзи — ол уча-тӧш.\nМал-аш сойып јизе, казан кайнап, эт чыккан ӧйдӧ алтай кижи эҥ ле озо от-энени кӱндӱлейтен. От-энеге салатан эт: богоно, тӧштиҥ бажы, јалмаштыҥ, ӧжӱнниҥ эдинеҥ кезип, тоозыла тӧрт болчокты отко салып јадыс.\nТӧштиҥ бажын отко салар\nJалмаш. Jалмаштыҥ эдин јип јатса, ойык јердеги этти кезип, «мени ундыбай јӱр» деп айдала, кӱӱнзеген кижизине берер, ол кижи оны јиир. Кийнинде јалмаш ла кӧрзӧ, ол кижини эске алынатан болуптыр.\nУча. Уча кӱндӱӱ-кӱреениҥ эди болор. Учаны кӱндӱлӱ айылчы келзе, ол эмезе куда-тойго учурлап кезип јат. Учаны јаан эдип кессе, ӱч арканаҥ кезер, оогош уча болзын дезе, эки арканаҥ кезер.\nУчаны кижиниҥ алдына салза, аҥтара салбас, малдыҥ јӱрген аайынча салар.\nМойын. Мойынныҥ баштапкы ӱйезин сӱскенек деп айдар. Уул челдезе, отко ӱч катап сӱстӱреле јиир. Кайындар келиндӱ болзо, келдиле сӱзӱшпезин деп. Озодо улус кайын-келин јаҥды јазымы јок јаҥдаган учун барган чӱм болбой кайдар.\nJӱрек. Малдыҥ јӱрегин туура кеспес, узада кезип кайнадар. Малды сойзо, ӧкпӧ-јӱректи чыгарза, јӱректи тилип кезеле, терстелген канын тӧгӧр јаҥду.\nБоор. Боордо ӧт бар, ол ачу, јажыл ӧҥдӱ суу. Оны јара кеспей, арай кезип, таштап ийер. Оноҥ ӧскӧ этке тӧгӱлзе, эт ачу болор — јиир арга јок. Кыш чыккан малдыҥ ӧди кичик болор. Кӧккӧ тойынып, семирген малдыҥ ӧди јаан болуп јат.\nКыйма. Кыйманы кыскарта кеспес, узундада кезер. Тижи малдыҥ јадынынаҥ кыйманы бӧлӧ кессе, јазымы јок ӧлӧҥ салып кезер јаҥду. Мал-аштыҥ јадыны коробой, оноҥ кӧптӧӧрдиҥ, малду-ашту јӱрердиҥ белгези деп айдылат. Экинчи јанынаҥ, озодоҥ ло айдылып келген тӱп шӱӱлтеле болзо, малдыҥ јадыны ла кыйманы бӧлӧ кезип айрыза, ӧлӧҥди салып турганы — ол ада-ӧбӧкӧниҥ јерине барза, кижи ӧлӧҥ ажыра туштажып јӱрериниҥ темдеги деп јартайдылар. Чандыр этти кыймага оныҥ чичке јанынаҥ баштап сугуп јат. Учурында — кыйманаҥ эттиҥ учы чыкпас эдип сугар.\nJӧргӧм. Jӧргӧм карыннаҥ, айланчыктаҥ, ичеелеринеҥ эдилип јат.\nJоон малдыҥ бекпейеги\nОогош малдыҥ бекпейеги\nАзыраган мал-аштыҥ чӱм-јаҥыла колбулу јолдыктар, белге, ырым\n—Малды керде-марда этке сатса, куйругын кезип алар. Малдыҥ кежиги ондо. Jаандардыҥ јаҥдаган база бир ырымы;\n—Мал-ажын сокпос, јӱзӱн-базын тилдерле карганбас. Теппес, ачыда кату-кабырла чаппас;\n—Малдыҥ сӧӧгин ӱйелеп болбос кижи мекечи болор;\n—Мал сойзо, ыйлаакту болзо, мал малдаган кижи ыйлап туруп малдаган деп јат;\n—Мал сойзо, ыйлаакты алып, кажы бир кижи барлу јӱрзе, балазы уул болор бо, кыс болор бо деп белгелеп јат;\n—Малды јай, кӱс сойзо, карды тӱктӱ болзо, кар јаан болор, тӱги ас болзо, кар ас болор;\n—Учурында ийнектиҥ ле эчкиниҥ кӧзин эки јара јибес. Эчки ле ийнек чилеп, јажына ла сӱзӱжип, кӧрӱшпес болорыныҥ темдеги деп јартайдылар. Эчки ле ийнек учурында кыјыраҥ мал болуп бӱткен;\n—Эр кижиге малдыҥ тумчугын јиирге јарабас. Аҥдап барза, ады бышкырчаҥ болор деп јат. Ат бышкырып јатса, аҥ ойлоп сала берер;\n—Кижи божозо сойылган малдыҥ сӧӧгин сындыра чаппас, ол бӱдӱн-бӱткӱл болор јаҥду. Темдектезе, божогон кижи эрјине малды минип јӱрген болзо, адын сойгылайт. Jаандардыҥ айдыжыла, сӧӧгин јара чаппас, оныҥ туйгактарын, бажын терезине ороор, ыраагына, ару јердеҥ оро казып, кӧмӱп салар. Онойдо ок оок малдыҥ сӧӧгин јиликтеп јиирге база јарбас, ончозын чогуп, бир аай тӧгӧр;\n— Тилдиҥ бажын балага берзе, кезеле берер — ӧткӱре тилгирек болбозын деп;\n—Таҥдайды кичинек балдарга јидирип јат. Баланыҥ алаканына ӱч катап чабып, «ус бол, малчы бол, аҥчы бол, о. ӧ.» деп айдып јат. Кандый сӧстӧ тудар, бала ондый болор;\n—Онойдо ок кӱн ажып, тӱн кирзе, ак сӱтти айылыныҥ бозогозынаҥ чыгарбас. Арга јокто чыгарза, оттыҥ турунынаҥ салып чыгарар. Сӱтти саап, эҥ ле озо кискеге, ийтке урбас. Ак сӱт ол ак суус деп айдылып јат. Ол — тын;\n—Ажуларда, ӱлелерде ак сӱт ӱрӱстеер, арајанды ӱрӱстебес;\n—Малдыҥ усын кайнатса, эҥ ле озо отко салар;\n—Ийтке јуулу курсак бербес, от-очокко салар;\n—Иркек малды кезип јазаза, бӧӧрӧктӧрин сӱт ле сууныҥ кожымакту суузына салар.\n—Билбес јанынаҥ беди, керде-марда боос мал сойылза, малдыҥ јадынын јара кезип чачар, туйук бойын чачпас;\n—Алтай јериске, байлу тагылдарыска алканып, суранып барза, саҥга саларга ак сӱттеҥ эдилген аш-курсак, талкан, койдыҥ эдин апарар јаҥду.\nБу јаҥжыгуларды азыйдаҥ бери јаандар јӱрӱмде тегиндӱ тузаланбаган, анда кижиликтиҥ јӱрӱмине керектӱ, тузалу шӱӱлтелер салылган. Алтай кижиниҥ јӱрӱми, салымы азыраган ак быйанду малыла кӧнӱ колбулу болгоны иле кӧрӱнет. Алтай кижи мал-ашты азырап, оныҥ чӱмин јӱрӱмде јаҥдап, азыраган бала-барказын јаҥжыгуларга таскадып јӱрзе, сатсаҥ — акчаҥ, јизеҥ — курсагыҥ деген јакшынак турулта, кирелте, кыйылтазы јогынаҥ болор эмес пе? Jаҥыс ла мында кижиниҥ кӱӱни, чыдамкайы, билгири, ӧмӧзи, ӧктӧми, су-кадыгы баштапкы јерде турар учурлу.\nиштиҥ ветераны, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи


Алтын казып табарын јаратпай - altaicholmon\nАртыбаштагы јурт јеезениҥ јеринде, Алтын Кӧлдӧҥ 8 км кирезинде, «Алтайская корона» деген компания цианид натрия деген химикатты тузаланып, алтын казар иштер ӧткӱрерге турганы баштануда айдылат. Бу химикат кижиге де, тындуларга ла балыктарга да јаан каршулу корон болуп јат ла, кичинек те кеми сууга јеткежин, экологиялык јеткер-тӱбекке экелер. «Алтайская корона» Турачак аймактыҥ јеринде мынаҥ озо алтын казар иштер ӧткӱрип, мӧш ӧскӧн тайганыҥ ордына ээн-куру јер артырганы, иштеген улузына ишјал тӧлӧбӧй, шылу керекке киргени база темдектелет.\nАлтын Кӧл кижиликтиҥ ар-бӱткендик энчизиниҥ тооломына кирген ле оныҥ јараттарында јердиҥ байлыктарын казып табар, ар-бӱткенге каршу јетирер иштер ӧткӱрерге јарабас болгоны база айдылат.\nБу баштануныҥ алдына Ново-Троицк, Кебезен, Усть-Пыжа, Тулой, Артыбаш, Турачак, Курмач-Байгол ло ӧскӧ дӧ јурттардыҥ 2 муҥ кире улузы колын салган.


Jаҥы ӱйе ӱлгерчилер ӧзӧр болор бо? - altaicholmon\nАнда Кош-Агаш, Шабалин, Оҥдой, Кан-Оозы, Улаган, Майма аймактардаҥ ла Горно-Алтайск каладаҥ келген јетеннеҥ ажыра ӱренчик турушкан.\nЈурттыҥ культура байзыҥында ӧткӧн слеттыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында уткуулду сӧзин «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ ордынчызы Рустам Байталаков, конкурстыҥ тӧзӧӧчилериниҥ адынаҥ аймактыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ јааны Инна Тенгерекова айткандар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баш специализи Екатерина Чандыева баштапкы мындый слет Оҥдой аймакта тегиндӱ ӧткӱрилбей јатканын, мында Тӧрӧлин мактаган кӧп тоолу јарлу бичиичилер ле ӱлгерчилер чыкканын темдектеген. Ол Оҥдойдыҥ С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Айтана Аяшевага ла баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Оксана Акпашевага АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын табыштырган.\nЖюриде ченемелдӱ, ады-јолы јарлу улус болгонын темдектеер керек. РФ-тыҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ баш редакторы Кӱлер Тепуков «мындый конкурстардыҥ шылтузында келер ӧйдӧ јаҥы алтай бичиичилердиҥ ады-јолдорын угарыс деп иженедим» деген.\nСлет «Кычыраачылардыҥ конкурсы», «Ӱлгерлердиҥ ле прозаический тексттердиҥ авторлорыныҥ конкурсы» ла «Эдимдердиҥ кӧрӱ-выставказы» деп адалган номинациялар аайынча ӧткӧн. Бу конкурстар башка-башка площадкаларда ӧткӧнин айдар керек. Баштапкы конкурста 4-6 ла 7-10 класстардыҥ ӱренчиктери турушкан. Олор Лазарь Кокышевтиҥ, Шатра Шатиновтыҥ ла Паслей Самыктыҥ чӱмдемелдерин кычыргандар. 4-6 класстардыҥ ӱренчиктери ортодо баштапкы јерге Ижен Тобошев (Каракол) ле Илья Борбуев (Шыргайты) чыккан. Экинчи јер Баатыр Кучиновко (Јоло) ло Саша Тоедовага (Оҥдой) келижерде, ӱчинчи јерди Эзим Керексибесов (Курай) ло Алтынай Еремеева (Мукур-Таркаты) алган.\nБу ок номинацияда 7-10 класстардыҥ ӱренчиктери ортодо баштапкы јерди Чингиз Байталаков (Јабаган) алган. Байсура Кергилова (Каспа) экинчи ле Арина Кокышева (Туйакту) ӱчинчи јерде. Мында Урлу-Аспак јурттаҥ Катя Мамашеваны аҥылап, ого сый табыштырылганын темдектебес арга јок. Бу бала бойы ӧскӧ укту да болзо, алтай тилди ӱренет.\n«Ӱлгерлердиҥ ле прозаический тексттердиҥ авторлорыныҥ конкурсы» деп адалган номинацияда турушкан ӱренчиктердиҥ ортозынаҥ јеҥӱлӱ бир јерге ӱч туружаачыдаҥ келишкен. Анайып, баштапкы јерге Катан Чернов (республикан гимназия), Эзенай Демчинова (Курай) ла Байару Бадыкина (Улаган) чыккан. Экинчи јерди Јаркын Амыева (Јоло), Валерия Казанцева (Оҥдой) ла Айдана Болтокова (Мукур-Таркаты) алган. Ӱчинчи јер Алексей Чичиновко (Беш-Ӧзӧк), Дмитрий Шаучулизке (Оҥдой) ле Альбина Кукпеевага (Беш-Ӧзӧк) келишкен. Бу балдардыҥ чӱмдемелдери тӧрӧл јерине, ада-энезине, нӧкӧрлӧрине, ар-бӱткенге, алтай бичиичилерге учурлалганын темдектеер керек. Айса болзо, олордыҥ ортозынаҥ јарлу бичиичилер ле поэттер чыгар. Олорго јаҥыс ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.\nӰчинчи номинация аайынча ӧткӧн конкурстыҥ туружаачыларыныҥ иштериле Оҥдой јурттыҥ культура байзыҥыныҥ фойезинде таныжар арга болгон. Анда тургузылган эдимдер кӧрӧӧчилерди база да кайкаткан. Бу номинацияда јеҥӱчилдер болуп чыккан ӱренчиктерди адап ийели. Баштапкы јерде – Эркин Чевалков (Г. Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу школ-интернат), экинчи јерде – Камила Ябыева (Кӧзӱл) ла ӱчинчи јерде – Айкӱнеш Папыева (Оҥдой), Алена Айманова (Чаргы).\nТӧзӧӧчилердиҥ айтканыла болзо, мындый керек-јарак алтай тилдиҥ ӧзӱмине, литературалык чӱмдемелдерге ӱренчиктердиҥ јилбӱзин тыҥыдарына камаанын јетирер учурлу. Балдар кӧрӧӧчилердиҥ алдына чӱмдемелдерин кычырып, бойлорыныҥ ораторлык узын бийиктедет.\nЈиит ӱлгерчилердиҥ ле бичиичилердиҥ «Амаду» деп адалган республикан следы Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла баштапкы катап ӧткӱрилген болуп јат. Ол мынаҥ ары јакшынак јаҥжыгу болуп улалар учурлу.


Эрчиш (суу) — Википедия\nкыд. 额尔齐斯河, каз. Ертіс, хант. Тангат, сиб.-тат. Эрчиш, орус. Иртыш\nОмскта Эрчиш суу\n3000 м³/с (оозында)\nМонгол ло Кыдат кыйу\nОп → Карский талай\nКыдат Јондык Республика\nСиньцзян-Уйгурский автоном аймак\nКӱнчыгыш-Казахстан область, Павлодар область\nОмский область, Тюмен область, Ханты-Мансий автономный округ — Югра\nещё не имеет [[Ӱлекер:ПозКарта Россия Сибирский ФО\nКыдат Синьцзян-Уйгурский автономный аймак\nещё не имеет [[Ӱлекер:ПозКарта Кыдат Синьцзян-Уйгурский автономный аймак\nЭрчиш (орустап Иртыш) — Россияда јаан суулардыҥ бирӱзи, телекейде алтынчы јерде.\n3 Суу реестрдиҥ чотогоныла\nЭрчиш суу (казахтап Ертіс, кыдаттап 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé, Ӱлекер:Lang-kca, Ӱлекер:Lang-sty). Кара Эрчиш суу, орустап Чёрный Иртыш, (кыдаттап 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé или 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé)Ӱлекер:Ref+; казахтап Қара Ертіс) — бу ӱстӱги агыны, башталганынаҥ ала Јайзаҥ кӧлгӧ (орустап озеро Зайсан) јетире. Тӱрк тилдеҥ Кара-Ирцис, јердеҥ чыккан карасуу деп учурлу.\nЭҥ ле озо сууныҥ ады Тонйукуктыҥ (646—724) ла Кӱл-тегинниҥ (684—731) эпитафияларында туштайт. Олор экӱ Кӱнчыгыш-тӱрк-каандыктыҥ черӱрериниҥ башчылары (орустап полководцы) болгон Баштапкы катап Эрчиш сууныҥ адын тӱрк филолог Махмуд аль-Кашгари јартаарга ченешкен (1029—1101). Оныҥ јартаганыла, сууныҥ ады «эртишмак»Ӱлекер:Ref+ (быстро перейти).\nСоојындар аайынча персид географ аль-Гардизи (божогон. 1061) «иртыш» деп сӧс токтогор (орустап «остановитесь») дегени деп јартайт.\nГ.Ф.Миллер сууны Иртышка деп каанныҥ адыла адаган деп бодоштырат, бу каан Он-Сом деп татар каанныҥ балдарынаҥ болгон\nСууныҥ ады тӱрк сӧстӧрдӧҥ турат: Јер, «ир» — орустап земля, «тыш» — казар, јарар, орустап рыть, айдарда, орустап «роющий землю» болот.\nПрофессор Ж. О. Артыкбаев сууныҥ ады казак эпостыҥ баатырыныҥ адыла «Ӱлекер:Iw» аташ деп ајарат, эпосто керектер Эрчиштиҥ јарадында ӧдӧт.\nВенгер хроникаларда тӱӱкиде Тогора деп суу, эмезе, бу ла суу Туроца-Тогата деп адалат. Хунфальви мыны венгрлар Эрчишти эске алган деп бодойт, не дезе, Матиас Александр Кастрен айтканыла, ханты-остяктар бу сууны Тангат айса Тлангатль деп адайдылар(Лангал).\nЭрчиш — телекейде эҥ ле узун кош суу, экинчи јерде Миссури суу. Эрчиштиҥ коолы куулып јадар, койрык-тейрик, кӧп јеҥдерлӱ. Коолыныҥ јалбагы 5 ала 19 км јетире.\nЭрчиштиҥ суузы Кыдаттыҥ Синьцзян-Уйгурский автоном аймагында, Казахстанда ла Россияда (Омский областьта ла Тюменский областьта) агып јат, Оп сууныҥ сол јаан кош суузы — Эрчиш. Узуны — 4248 км, Оптыҥ суузынаҥ 598 км узун (3650 км). Эрчиш ле Оп јаба Россияда эҥ ле узун суу, узуныла Азияда ӱчинчи, телекейде алтынчы (орустап Список рек по длине, шестой в мире, 5410 км). Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 94,6 км³.\nЭрчиштиҥ бажы Кыдат ла Калка-монголдыҥ јериниҥ кыйузында башталат, Монгол-Алтайдыҥ сын тайгаларында. Кыдатта сууныҥ ады Кара Эрчиш (орустап Чёрный Иртыш), Эрцисыхэ Казахстанга кийдире агып, Јайзаҥныҥ јар-јалаҥын ӧткӱре агат (Зайсанская котловина), Јайзаҥ кӧлгӧ кирет. Кара Эрчиштиҥ оозында јаан дельта бар. Јайзаҥ кӧлгӧ (озеро Зайсан) темирлӱ-рудалу Алтайдыҥ (Рудного Алтая), Тарбагатайдыҥ сындарынаҥ ла Саур кырдаҥ кӧп тоолу суулар кийдире агат. Канча катапка суузы кӧптӧп, Эрчиш Јайзаҥ кӧлдӧҥ чыгара агып, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар, Бухтарма ГЭС ажыра, Серебрянск кала јаныла, Усть-Каменогорск ГЭС-ти ӧдӱп барат. Алты јанында Шульбинск ГЭС ле Семей деп кала (Семипалатинск). Семейге јетире јаан кош суулары — Бухтарма ла Уба. Павлодардыҥ эмеш ӱсти јанында Эрчиштиҥ суузын Иртыш — Караганда деп канал кӱнбадыш јаар туура апарат. Ханты-Мансийск каланыҥ јеринде Эрчиш Оп сууга кирет. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 17,8 м бийик.\nСуу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча коды 14010100112115300000027.\nБассейн Эрчиштиҥ бассейны\nЭрцисыхэ суу Кёктокай јурттыҥ јанында, Синьцзян-Уйгурский автоном аймак, Китай\nОписание Сибирского царства (Миллер, 1750)\nЭрчиште суу-вокзал, Ханты-Мансийск]]\n↑ Ӱлекер:Книга:Географические названия мира\n↑ 3,0 3,1 3,2 Артыкбаев Ж. О. Среднее Прииртышье в контексте проблем истории Евразийских степей (этноисторический и этноархеологический опыт исследования). — Павлодар: ЭКО, 2007. — С. 70-71,87-88. — 267 с.\n↑ Бартольд В. В. Отчёт о поездке в Среднюю Азию с научной целью. 1893—1894 гг. — Ӱлекер:СПб.: Тип. Имп. АН, 1897. — С. 105—106. — 151, XVII с. — (Записки Императорской Академии наук по историко-филологическому отделению. Серия VIII, том I, № 4).\n↑ Г.Ф.Миллер. Описание Сибирского царства и всех произошедших в нём дел, от начала а особливо от покорения его Российской Державе по сии времена. Книга первая. — Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1750. — С. 39. — 238 с.\n↑ Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. — Иркутск, 1941. — С. LXI.\n↑ 9,0 9,1 Цитированиениҥ јастыразы Неверный тег <ref>; для сносок БРЭ не указан текст\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Britannica (онлайн)\nКаталог географических назвний\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Эрчиш_(суу)&oldid=29926"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 17 ӱлӱрген ай 2021, 13:45.


Јайаандык лабораторияныҥ ижи – турулталу - altaicholmon\nУк-калыктардыҥ Москвадаҥ келген государственный театры эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча јайаандык лабораторияны Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 18-22 кӱндеринде ӧткӱрди.\nРоссияныҥ кичӱ калаларыныҥ театрларын јӧмӧп-болужары ук-калыктардыҥ Россияныҥ албаты артизи Евгений Мироновтыҥ башкарып јаткан гостеатрыныҥ тӧс ижине јаҥжыкканы аайынча кӧнӱ кирет. Бӱгӱнги кӱнде Россияныҥ профессиональный театрларыныҥ ӱчинчи ӱлӱзине јуугы – оогош калаларда. Театрларды јӧмӧӧри аайынча кӧдӱриҥилерди јӱрӱмде бӱдӱрери ороонныҥ культуралык политиказыныҥ тӧс учурлу ижиниҥ бир ууламјызы болуп јат. Амадузы – ончо россияндарга культурага јаан јол, эжик теҥ-тай ачык болор учурлу. Ончо граждандардыҥ культуралык јилбӱлерин јӧмӧӧр, олор культураныҥ байлыгыла элбеде таныжар чыдулу. Шак ондый кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ ла ук-калыктарыныҥ гостеатрыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јербойында ӧткӱрип јаткан программазы. Јербойында ӧткӱрип јаткан јайаандык лабораторияныҥ ижинде режиссерлор, белетеечи-ӧткӱреечилер, ӱредӱчилер, критиктер эрчимдӱ туружат. Лабораторияныҥ ӧйинде ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ажындыра тургускан сомдоры (эскизи) кийнинде тӧзӧмӧлдӱ, толо тургузылза, театрлардыҥ репертурарына кийдилер.\nУк-калыктардыҥ гостеатрыныҥ лабораториязын лабораторияныҥ арт-директоры, театральный критик Олег Лоевский, театрдыҥ национальный ӱлекерлериниҥ кураторы Елена Носова белетеген.\nЛабораторияны «тирӱ» ӱлекер деп айдарга јараар. Шак ол ӱлекер ээлгир ле капшуун, ӧйдиҥ некелтезин тӱрген сезер, туура салбас јӱрӱмдик сурактарын угат, ајарат.\nБелетеништӱ ӧйдӧ эл театр эмдиги ӧйдиҥ авторлорыныҥ эки пьесазын талдап алган. Бирӱзи Грегори Берктыҥ «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱзи, режиссеры Олег Еремин (Санкт-Петербург), экинчизи Ярослава Пулиновичтиҥ «Земля Эльзы», режиссеры Павел Зобнин (Москва).\nЭл театрдыҥ актерлорыла бу эки режиссер ӱч кӱнниҥ туркунына ныкта иштеген.\nКичӱ изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде эл театрдыҥ јайаан ӧмӧлиги, башкартузы ук-калыктардыҥ гостеатрыныҥ чыгартулу улузын, Елена Носованы, Олег Ереминди, Павел Зобнинди, Олег Лоевскийди, алтай чӱм-јаҥла уткыдылар.\nЈаан удабай эки ойын-кӧргӱзӱниҥ сомы аайынча иш башталды. Режиссер Олег Ереминниҥ тургускан «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ сомы-эскизинде (пьесаны английский тилдеҥ Татьяна Осколкова кӧчӱрген) каруулчыкты Айдар Унатов, фабриканыҥ ишмекчизи Эддини – Игорь Тазранов, чоп-чоҥ Гарини, база фабриканыҥ ишмекчизин Эмиль Колбин, бежен јашка јуукташ узун сынду, бажы буурыл Фрэнкти Эмиль Садыков ойнодылар.\nЭҥ ле солуны – «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱ эл театрдыҥ гаражында ӧткӧни. Мында ла автобустар турат, актерлор ойноп јат. Ыраак јокто такталарда – кӧрӧӧчилер.\nШотланд шахтерлордыҥ поселогындагы оромдордыҥ бирӱзи «Проезд Гагарина» деп адалат. Г. Брек бу пьесаны ресторанда айак-казан јунаачы болуп иштеп турала бичиген. Ол пьесазын Эдинбургтыҥ «Траверз» театрына аткарган. Театр кӧп сабазында јиит драматургтарла иштеген. Сакыбаган јанынаҥ Грегориге каруу келген. Озо баштап пьесала таныштыру болгон. Оноҥ «Проезд Гагарина» деп пьеса Эдинбургта ӧткӧн театральный фестивальда јаан ачылта болгон. Оныҥ кийнинде бу ойын текши Европада эҥ артык деп темдектелип, кӧп тоолу сыйларла кайралдаткан.\nЈонјӱрӱмдик учурлу курч учурал. Коркышту кату керек фабриканыҥ складында ӧдӧт. Эки ишмекчи – ишмекчи кыймыгуныҥ ветераны ла кату-казыр керектерге јайылар, баштаҥ эмеш кату деп айдарга јараар јиит бойлоры ортодо «јаан эмес революцияны», транскорпорацияларды колго алган ла оок-тобырларын, арга-јокторын кӧмӧ базып, ӧрӧ кӧрӧргӧ, јайым тынарга бербей јаткан арга-чакту байларга удура турарга јӧптӧшкӧн. Ол экӱниҥ санаазыла болзо, јӱрӱм байларга, јоктуларга бӧлинбезин, «ончозы алдындагызы ла аайынча артсын». Олордыҥ колына болгобос јанынаҥ кирип, олордыҥ куучын-эрмегин уккан каруулчык бу экӱниҥ аргаданатан, је сок јаҥыс аргазын, јарадып алган керегин бузат. Келген јаҥы ӧйдиҥ айалгазы, ээжилери кажы ла кижиниҥ ич-телекейиниҥ, кылык-јаҥыныҥ база бир јанын кӧргӱзет. Бой-бойына килебес, кижиниҥ кызыл тынын кыйары кӱнӱҥги јаҥжыккан керектий ле болуп баратканын автор јап-јарт кӧргӱзет. Олордыҥ бой-бойын туйуктап, чындыкка, јайымга јол јок деген тереҥ учурлу куучын-эрмеги, олорды курчаган кызу айалга ажыра бу ойынды санаалу-укаалу геройлордыҥ тартыжузы деп оҥдоорго јараар. Килемји, сӱӱш кайда да ыраакта артат. Је кажы ла сӧсти, алтамды ажындыра чотойтон, кӧрӧтӧн бу улустыҥ јолы, салымы, амадузы туйук болгоны эҥ учында јарталат.\nОйын-кӧргӱзӱ де, актерлордыҥ ойыны да сӱреен чындык болды. «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ сомын кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧрдилер. Оныҥ кийнинде кӧргӱзилген јайаан иштиҥ шӱӱжӱзинде кӧрӧӧчилер эрчимдӱ туруштылар. Темдектезе, Алена Челтуева, Татьяна Тюлентина, Качканак Багыров ла оноҥ до ӧскӧлӧри актерлордыҥ ойынын, режиссердыҥ ижин бийик бааладылар. Јайаан иште ӧдӱп јаткан керектер бӱгӱнги де кӱнде кайда ла ӧдӧт. Актыҥ ла караныҥ тартыжузында кажызы артыктап, алып чыгары кижиниҥ бойынаҥ камаанду деп шӱӱлте айдылды.\nШӱӱжӱде Олег Лоевский, Елена Носова, Олег Еремин туружып, актерлор бирлик ансамбльла бир ле тынышла ойногонын аҥылап айттылар. Критик О. Ереминниҥ айтканыла, јайаан иш орус тилле ӧткӧни актерлорго эмеш кӱчке келишкен. Бу иш алтай тилле тургузылган болзо, актерлордыҥ ойыны оноҥ тыҥ болор эди.\nАлтай Републиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова актерлордыҥ ойынын бийик баалап, Москвадаҥ келген айылчыларга быйанын айдып, Быйанду самаралар, кереес сыйлар табыштырды.\nЛабораторияныҥ экинчи јайаан ижи Я. Пулиновичтиҥ «Земля Эльзы» деген пьесазы аайынча режиссер Павел Зобнинниҥ тургускан сомында 76 јашту Эльза Александровнаны – РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ираида Охрина, 72 јашту Василий Игнатьевичти – АР-дыҥ нерелӱ артизи Виталий Перчик, Эльзаныҥ кызы Ольганы –АР-дыҥ нерелӱ артизи Вера Сумачакова, Эльзаныҥ барказы Дашаны – Алена Шумейко, Викторды, Василийдиҥ уулын АР-дыҥ нерелӱ артизи Аржан Товаров ло онойдо ок актерлор Анастасия Концевая, Нина Юданова, Светлана Чельчикова, Анастасия Коробейникова бойлорыныҥ рольдорын јакшы ойнодылар.\nБу јайаандык иш база ӱч кӱнниҥ туркунына бийик тебӱле, бирлик амадула белетелген.\nМында орус немка Эльза Александровнаныҥ јӱрӱми кӧргӱзилет. Ол тул эпши, эне, јаанак, улу јаан эне. Јӱрӱми орус деремнеде ӧткӧн, јууныҥ кийниндеги уур-кӱчтерди ӧткӧн, оныҥ учун бойыныҥ ырызы јок јӱрӱмин, салымын унчукпазынаҥ ла бойында алып јӱрген. Ӧбӧгӧни сӱӱбеген, бир јылу сӧс айтпаган, чуугандашса, «фашист» деп сӧслӧ айдатан. Ӧбӧгӧни божоп каларда, јӱрӱмнеҥ сакыыр неме јок деп чӧкӧгӧндӱ сананган. Сӱӱнчи де, карыкчал да јок…\nЈе бойыныҥ 76 јажында Эльза бойыныҥ кара-боро јӱрӱмине удура турган. Эбире улустыҥ санаазыла, ол чала тенексип баштаган. Је салым оны јӧмӧп тургандый, оныҥ ӱч-тӱжине кирбеген сый этти – чек ле оныҥ ӧзӧгине кирген таныш ла јуук кижиле таныштырды. Эльзаныҥ јолыккан Василийи географияныҥ ӱредӱчизи, телекейди беш сабардый билер, је бойы качан да, кайда да болбогон. Ачык, кӧӧрӧм кӱӱндӱ ӱредӱчи Эльзаны кӧргӧн лӧ тарый јараткан. Бу ойын-кӧргӱзӱ јанында улустыҥ саҥ башка деп айткан эки кижизи бой-бойын тапканы керегинде. Кижи бойын баалап, тооп, сӱӱп турза, ак санаазы ончоны артыктаар деген тӱп-шӱӱлте мында. Бу јӱрӱмде кажы ла туштажу тегиндӱ керек эмес болуптыр.\nКӧрӧӧчилерге бу јайаан иш јарады. Онойып, кӧрӧӧчилер ук-калыктардыҥ гостеатрыныҥ эл театрда ӧткӱрген јайаандык лабораториязыныҥ ижин бийик баалады. Кӧрӧӧчилер «Проезд Гагарина», «Земля Эльзы» деген јайаан иштердиҥ сом-эскизтерин јилбиркеп кӧргӧн лӧ шӱӱжӱде эрчимдӱ турушкан. Эмди ӱнберишле эл театр кажы ойын-кӧргӱзӱни талдап, бойыныҥ репертуарный планына кийдирип, сценада тургузарын сакыырыс. «Ишти улалтар» эмезе «тӱженген јаман тӱштий ундыыр» деген эки ууламјыныҥ бирӱзи талдалар. Айса болзо, эл театр экӱлезин алар болор бо…


ЈЕРЛЕШТЕР - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл билиотека бежинчи јыл «Тирӱ классиканы алтай тилле» деген ченелте-кӧрӱ-маргаанды тергее кеминде ӧткӱрет ле ондо «Чӱмдемел кӧчӱрме» деген ууламјы бар. Быјыл бир канча иш аҥылап темдектелди. Ол иштердиҥ тоозында Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ 9-чы клазыныҥ ӱренчиги Виктория Тысованыҥ М. В. Шукшинниҥ орус тилле «Земляки» деген куучынын су-алтай тилле сӱреен јакшы кӧчӱрилген. Кӧчӱрме иш, баштапкы ченелте Викторияныҥ баштапкы ижи болуп јат.\nТӱнде jаҥмыр jаады. Ыраакта кӱкӱрт кӱркӱреп турала, тымый берди. Таҥ адарда ла, кӱн койу туманныҥ олjозынаҥ айрылып, jаҥмырга кӧпкӧн jалбырактарда кӱмӱштий суркурай берди. Jабыс ӧзӧктӧрдӧ ӱргӱлеген тумандар кӱӱн-кӱч jогынаҥ jердеҥ кӧдӱрилип, ыраап баргылайт.\nJажы jаанап, карый берген кижи jӱрӱмниҥ учы, ӱле-коногы керегинде токыналу сананат. Бу ла ӧйдӧ кижиге jӱрӱмниҥ jажыттары, кайкамчылу учуры, ойгоры, кеендиги ачылат. Кемниҥ де санаазыла болзо, кижи jӱрӱмдик jолы канча ла кире узун болотон болзо деп сананат. Оныҥ кийнинеҥ ак-jарыктаҥ ыраап барат.\nJӱрӱмнеҥ баргылайт. Арыган аттардыҥ jылузымак сулугыныҥ араай шыҥыраган табыжы чылап, барган улустыҥ алтамдары jерге томылып артат. Jакшы, сӱреен jакшы иженерге, сакыырга! Барар да кӱӱниҥ келбес!\nJаҥмырга кӧпкӧн орык jолло буурайган карганак браатты. Барып jаткан кереги – айылдагы уйына ӧлӧҥ чаап алары.\nЈурт ыраакта тӧстӧктиҥ ары jанында кӧрӱнбей артып калды. Апшыйактыҥ кӧстӧп брааткан ӧзӧктиҥ ады – Кучугурлар. Бу бийик эмес тӧҥдӧрлӱ элбек jалаҥдар – кырдыҥ эдегинде. Ээчиде тӧҥгӧ чыгып барзаҥ – бастыра ӧзӧк мынаҥ кӧрӱнет. Бу ӧзӧкти ӱч jанынаҥ ӱн jок кырлар курчайт. Байлык ӧзӱмду jалаҥ. Озодоҥ бери улустыҥ ӧлӧҥ чапкан jерлери. Ӧлӧҥ-чӧби арбынду бӱдер jер. Тӧмӧндӧй – тӧҥӧзӧкту сас, ондо серӱӱн, агаштардыҥ ортозына кирзеҥ, чыктыҥ талчык jыды jытанар. Тойу, ӧҥжик jердеҥ шилдий ару тоҥмок суучактар сызылып чыгат. Амтамдузын кайкаарыҥ! Отурар ла кӱӱниҥ келер; отурзаҥ – кунукчыл, карыкчалду санаалар олjолоп ийер. Кезик улуска сениҥ барыҥ да, jогыҥ да тӱҥей… Jе… Бу кееркедим jӱрӱм нениҥ учун сый болуп берилген, бойыҥ да оҥдобой каларыҥ. Оны та канайда jӱретен? Меҥдей-шиҥдей ӧдӱп калган jӱрӱм, бир де токтой тӱжӱп сананбаган ӧйлӧр jӱректи сыстадып ла чымылдадып келет.\nКӱн ӧксӧп келди. Тумандар бийиктеп, тӱби jок теҥеридеги куштый кайылып калды. Jер-энениҥ jылу тыныжы ыраакта jиргилjинделип кӧрӱнет.\nКӱн там ла изип, меестердеҥ келген изӱ кей jабыстай тӱжӱп, чыкту оҥкокторго кебелип калгандый, тымый берди, jаш ӧлӧҥниҥ татузымак jыды башты айландырат.\nАпшыйак базыдын чала тӱргендедип, арткан кӱчин чеберлеп, бойына тыҥдаланып браатты.\nБу jолло ол jойу да, атту да jӱрген. Кажы ла бурылчыкты, кажы ла тӧҥди билер, адыныҥ jорыгын бу jолго келиштире ажындыра ууландырып туратан. Эмди ат та jок! Карганак минген аттарыныҥ кажызыныҥ ла кылыгын, jорыгын\nбилетен. Эҥ ле карамдузы – калганчы ады: ол оны сатпаган да, толыбаган да, сыгандар да уурдабаган – ат бойы ла ӧлӱп калган.\nОл керек одус ӱч jылда болгон. Карганак (ол ӧйдӧ карган эмес, jе деген эр, Анисим Квасов (Анисимка дежетен), колхозто объезчик болуп турган тужы. Коркушту торо jыл болгон. Албаты-jон чалкан кайнадып, амбарларда кыш чыккан аштыҥ артканын терип-jип, корондолып та туратан. Jаҥы аштыҥ тӱжӱмин энчикпей сакыйтандар. Иженгени – jаҥыс ла уйлар: аштап-торолоп jаткан болчомдорды jаҥыс ла уйдыҥ сӱди аргадайтан.\nБир катап ӧлӧҥ чабар ӧйдӧ јурттыҥ пастугы уйлар айдап, аргазы чыгып, санаазын ычкынып jыгылган. Та канча ӧйгӧ jаткан – кем де билбес. Уйлар jайым отоп, ӧрт ӧлӧҥдӱ jалаҥга киреле, ичтери тастайганча ажанган. Орой эҥирде пастух оҥдонып келеле, уйларды айдап, јуртка кыйгырганча кирген: «Аргадагар! Уйлар ӧрт ӧлӧҥ jиген!» Бу ла ӧйдӧ та не баштала берди болбогой! Эмеендер кыйгы-кышкыда, ӧбӧгӧндӧр камчыларын јырсылдадып, уйларды деремнениҥ ичиле ары-бери айдай берген. Тӱбек келген, jурттыҥ ичинде ый-сыгыт, онту-калак. Учы-учында уйлар, арыганына, ээлериниҥ jанына jыгылып турган. Анисимге атту (ишке кирерде ле ого Мишка деп ат бергилеген) уйларды ӧрӧ-тӧмӧн айдаарга келишкен. Таҥ адып келерде, оныҥ ады сиркиреп-калтырап турала, jерге келип тӱшкен. Анисим адын будына тургузарга тыҥ ла тартышкан, jе аргадап болбогон. Ол не аайлу ыйлаган эди… Каршулу керек эткен деп буруладып, бӱдӱн jарым ай аймактыҥ каталажказына да отурган. Jе оноҥ ӱзе неме ундылып, кем jок ӧдӧ берген.\nАпшыйак ӧлӧҥ чабар jерине jедип келди. Кӱн алаканча кӧдӱриле берген; эмеш соҥдоп калтыр.\nКалашка огурчынды кожуп, меҥдей-шиҥдей чайлап ийеле, чалгызын таптап, кайрайла, чабынып баштады.\nJаҥыскан чабынары – кандый макалу! Кере ле тӱжине санааларга олjолодып, кӱнниҥ ӧткӧнин де сеспей каларыҥ.\nТал-тӱш jеткенче чалын кургай берди, карганак чабынып ла jат. Кӱнниҥ чогы кызыдып келерде, башка изӱ теертпек салгандый билдирди.\n— Кудайга баш! – карганак чабынын аjыктап маказырады. Арбынду чабыныш болды!\nЭмди ажанып та ийзе кем jок деп сананып, jапаш jаар ууланды.\nJакшы! Сӱреен jакшы! Кижиде мындый jакшы ӧйлӧр каа-jаа ла болот.\nАпшыйак ӧлӧҥгӧ бӧсти jайып, огурчын, калаш, jунган jажыл согоно чыгарды. Байа тоҥмок сууга болуштопто сӱтти соодып салган. Оны аларга ол jаар базып, jаҥыс аай соок суудаҥ суузыны канганча ичип алды. Уур ӧҥдӧйип, сӱдин тудунганча, jапашка келди. Jапаштыҥ jанында jабызак тӧҥӧштӧ тайак тудунган шляпалу карган таҥкызыныҥ ыжы быркырап отурды.\n— Эзен бе? – деп, шляпалу карганак сурады. – Сӱрбес болбойоор.\n— Не сӱрейин! – Анисим jапаштыҥ ичине кирип, — келер бейин, мында эмеш серӱӱн – деп, карганды кычырды.\n— Эйе, изӱ тыҥ эмтир! — деп, карган jапашка кирип, jӧпсинди.\n«Кийими jакшы эмтир… Ногоон бо, кандый» — Анисим айылчыны аjыктап сананды.\n— Менле кожо ажанзар.\n— Быйан, мен ажангам, – шляпалу карган Анисимди лаптап аjыктап турарда, онызы эптешпей отурды. – Чабынып туруҥ ба?\n— Чабынар керек те. Слер бу jердиҥ эмес пе?\n— Бу ла jердиҥ.\nАнисим айылчыны ширтеп, нени де айтпады.\n— Тӱҥей эмес пе?\n— А не? Кандый ла улус болот. – Анисим огурчынды кыртылдада чайнап, айылчыны база катап аjыктады. – Jе кожо ажанзар, ончобыска jедер!\nКаланыҥ карганы шляпазын уштып, тас тӧбӧзин сыймай тудуп, jууктай отурып, калашты сындырала, огурчын алды.\n— Слерде газет jок по? – Анисим сурады.\n— Не керек болды? – деп, айылчы кайкаганду кӧрди.\n— Штанарды киртидип аларар. Кийимер ӧҥжик турарда.\n— Jе канайда берер ол! Ах, огурчын!..\n— Кандый болды?\n— Бу jердиҥ деерерде, кажы jурттыҥ?\n— Jуугынаҥ ла…\nАнисим айылчыныҥ айткан сӧстӧрине бӱтпеди, бир де тӱҥей эмес.\n— Эмди мен бу jерде jатпай jадым. Чыккан-ӧскӧн jерим бу ла мынаҥ.\n— Аа. Айылдап келгенеер бе?\n— Тӧрӧлиме келгем. Удабас ӧлӧрим… Сен кажы jердиҥ?\n— Лебяжьенеҥ. Бу ла jолло…\n— Эмеениҥле кожо jадырыҥ ба?\n— Балдар бар ба?\n— Бар. Ӱчӱ. Экӱзи jууда jыгылган.\n— Арткан ӱч балаҥ кайда? Калада ба?\n— Колька калада. А кыстарым кижиде… Бирӱзи Чебурлакта, бригадирге барган, экинчизи – ыраак. – Экинчи кызы ӧскӧ укту кижиге барганын jажырып ийди. – Нинка jаскыда келип jӱрген. Балдары чыдап калган.\n— А Колька кажы калада?\n— Jе оны калада да деп айдарга келишпес; jаантайын ла jол-jорыкта, темир ле бедирейт.\n— Кандый калада?\n— Ленинградта. Самара бичийт, акчала болужат. Кирезинде jадып турган… Келерим деп айтса да, келишпей калат. Jе келер ле болбой.\nКаланыҥ кижизи сӱттеҥ ичип, эриндерин колплатла арчыды.\n— Быйан. Ажандым. Чабынып барарыҥ ба?\n— Jок, база эмеш амыранайын. Серӱӱн болгончо.\n— Колька канча jылдыҥ? – айылчы сурады.\n— Jирме. – Анисим айылчыныҥ сурагын кайкады.\nАйылчы кижи уур ӱшкӱреле: «Бот ондый, jерлеш» — деп айтты.\n«Саҥ башка, — деп, Анисим сананды. – Карган кижи саҥ башка неме айдар».\n— Су-кадыгыҥ кандый? – Каланыҥ кижизи оноҥ ары шылайт.\n— Кудайдыҥ болужыла… Баш оорыйт. Бистиҥ јуртта ончозы баштарынаҥ оору, jиит те улус.\n— Кожо чыкканыҥнаҥ кижи бар ба? Ага-карындаш-тарыҥнаҥ?\n— Jок, удай берди…\n— Эjелер божогон, акам jуунаҥ jанбаган…\n— Аттырткан ба?\n— Jе jуунаҥ нениҥ учун jанбай турган, бойоор билерер.\nКаланыҥ айылчызы таҥкызын катап камызып, кӧк ыжын быркырада берди. Черткиштердиҥ табыжы jарт угулып, кушкаштардыҥ кожоҥы ӱзӱги jоктоҥ jаҥыланып турды.\n— Бот бистиҥ де jӱрӱмис учына jедип келди, — деп, каланыҥ карганы араай ӱнденди.\nАнисим ӱшкӱрип, бу айдылган сӧстӧрди кандый да таныш угуп, санана берди. Сӧстӧр бойы да эмес, айткан аайы-эби: онойдо Анисимниҥ адазы санаага алдыртканда айдатан – чала кайкаганду, ӧчӧгӧндӱ. Оноҥ ары ол «Энеҥ ле кӧрзин сени!» деп, эркетендӱ кожып ийетен эди.\n— Кунукчыл ба, jерлеш?\n— Кунук та, кунукпа да, кандый туза? Сениҥ кажы тужыҥ оорыйт?\n— Ӧзӧгим. Бир эмеш. Карамду… арыбагам, jӱрӱжим де jетпеген. Белен эмес деер бе…\n— Хэх! Кижиниҥ jӱрӱжи качан да jетпес! Jер-энеге jадарга кем кӱӱнзеген эди!\n— Бойына кол салынгандар бар не…\n— Олор оору улус.\n— Сананыжым да jетпеди… Бойым билип турум: берилген ӧйим jедип калды, ӱле-коногым jууктап келди. – Каланыҥ кижизи унчукпай барды. – Бу амыр jӱрӱмди карамдайдым… Шакпыраш болгон. Jе jӱрӱмде jерди ӧскӧ улуска jайымдаар керек. А?\n— Керек ле. Хэх!\n— Кайда-кайда jажынала, эки jӱс jашка jетире jӱрген кижи! А? – карганак сӱӱнчилӱ каткырды.\nКатап ла таныш, jӱрекке jуук та не де эбелди – каткызында. – Мынайып ла арткалатан болзо. А?\n— Кӱӱниҥге тийе берер болбой.\n— Jок, бир де тийбес!\n— Сен ӧлӱм керегинде озолодо сананбазаҥ, коркыбазыҥ. Jе конок келзе, келгей ле… канча кире jобоор болорыҥ деп! Бир ле неделеге jок болуп каларыҥ.\n— Сен келер ӧйди сананадыҥ, а мен ӧткӧн ӧйлӧргӧ бурыладым – база келишпейт. Кижи ле санааркаар.\n— Озогызын ойгортодыҥ ба?\n— Jакшы, jе ӧзӧк-буурыҥ ӱзе кыймыктай берер. Ол неге керек?\n— Jок, ол jакшы. Jаш тужыҥды эзедедиҥ бе?\n— Кӧп ургуны – jаш тужым.\n— Нени-нени куучындазаҥ. Шокчыл эткенер бе?\n— Менде акам болгон, Гринька, — шокчылы коркыш болгон. – Анисим эске алынып, кӱлӱмзиренди. – Та кайдаҥ не келетен!.. Jуу-согушта да ончозынаҥ озо туруп чыгатан болгон болбой…\n— Нени кылынатан болгон? – каланыҥ кижизи jилбиркей берди. – Амыранып турарыҥда куучындазаҥ… Сурап турум.\n— Хэх! – Анисим бажын булгап, унчукпай отура берди. – Шилемир болгон… Бир катап бистиҥ айылдаш ӧбӧгӧн, Егор Чалымов, огородына бисти тудуп алала, чыбыктаган. Ол керек, шоктобо! Арбузтар бышкалак, чий тужы болгон. Бис оны jип те эмес, баштагыска чыдабай, ӱреп турбай. Тӱнде неме кӧрӱнер эмес, тизеге арбузты мыч этире согуп, jарыла берзе, тиштеп ийзеҥ, чий, туура таштап ла jат! Jе сабалган тыҥ ла болгон. Оноҥ адабыс ӱстине кожуп берген. Гриньканыҥ ачынчагы коркыш. Ол тушта чочко сойгон ӧй болгон, чочконыҥ куугын алала, кӱлге уймап, кургадала, ого оос-кӧс jуурайла… — Анисим каткырды. – Ондый jӱсти та кайдаҥ кӧргӧн. Тӱнди кийдиреле, Егор ӧбӧгӧнниҥ бозогозына келип, байагы кееркедилген куукты эжиктиҥ ӱстӱги jанында jаагына буулап салган. Эртен тура Егор ӧбӧгӧн эжикти ачып ла ийерде, коркымчылу jӱстӱ та не де ого удура калыган…\nӦбӧгӧн чочыганына арай ла болзо штанына божотпой, эжикти бӧктӧп, турага кирип багырган «Караул! Мениҥ бозогомдо кӧрмӧстӧр!»\nКаланыҥ карганагы тыҥ каткырып, кӧстӧриниҥ jажы jаагын тӧмӧн тоголонып турды…\n— Ӧбӧгӧнниҥ куды чыккан туру не, а? Ха-ха!\n— Оныҥ ла кийнинде Егорды «Егорка, кӧрмӧс бозогодо» деп адагылап салган.\n— А бир катап, бис jаандай берген тужыста, база ла покос ӧйи болгон…\nМыклай Рогодин сӱмелӱ кӱлӱк, ӧскӧ улустыҥ не-немезин jаба тудар болгон, эҥирде айткан: «Гринька, мениҥ де болзо адымды минеле, деремнедеҥ учурт, такаалар сыгыртып экел». Гринька кӧп сананбай, атты минген, деремнеден шуҥуткан. Jаан удабай мойнын кайра толгоп салган беш кире такаа экелген. Бис сыр ла сӱӱниште. Тойо ажанып алдыс. А Мыклай ажанып туруп мактайт: «Маладес, Гринька!» «Jи ле, Мыклай таай, бойыҥныҥ ла чылап jи!» — деп, Гринька удура кӧӧрӧйт.\nЭки апшыйак узак ла каткырышты. Каланыҥ карганы таҥкызыныҥ одын катап камызып, кӧзин шыкап отурды.\n— Тыҥ ла ачынган jок по!.. А канайдарыҥ, бойы ийген де.\n— Эйе… — Каланыҥ карганы кӧзин арчып, санана берди.\nЭки карган унчугышпай, кажызы ла бойыныҥ санааларына алдыртып, тымый берди.\nА jапаштыҥ ары jанында jӱрӱм шулурып, кӧӧрӧп, изип, бойыныҥ кееркемел jанын кӱнниҥ алдына бир де jажыт jогынаҥ ачып турды.\n— Jе, барайын… — Анисим айтты. – Серӱӱндеп келди ошкош.\n— Эмди де изӱ ле…\n— Уйды тутпас арга jок по?\n— Ӧскӧ арга jок то.\nАнисим чалгызын алып, бир-эки кайрап, чабыныныҥ кӧбине сӱӱнип, тӧмӧндӧй басты. Каланыҥ карганагы ол jаар лаптап, кунукчылду кӧрӱп, туруп калды.\n— Jе, барайын. — Анисим база катап айтты.\n— Jе, бар ла — каланыҥ карганы айтты. – Jе… jакшы болзын. — Анисимниҥ кӧстӧрине чике кӧрӱп, колынаҥ бек тудуп, jакшылажып, нени де айтпай, jол jаар меҥдей басты. Jолго чыгала, кайра кӧрӱп, нени де айдарга тидинбей турала, jӱре берди. Бурылчыкка jеделе, кӧрӱнбей калды.\nАнисим апшыйак бозом эҥирге jетире чабынып, айылына jанган.\nАйылда эмегени энчикпей сакып: «Биске солун кижи келип jӱрген! Jаан кӧлӱктӱ. Сени сураган. Карганагыҥ кайда деген».\nАнисим бозогого отура тӱжӱп, удура сурады: «Шляпалу ба? Карган…»\n— Шляпалу. Кийими солун. Ӱредӱчиге тӱҥей.\nАпшыйак узак унчукпай, будыныҥ бажын аjыктап, сананат. Байагы тӱҥейлеп турганы санаазына кирди. Тоҥ ло… Чын эмеш пе?!\n— Гринька болды ба? Сен база таныдыҥ ба?\n— Кудай сени кӧрзин! Jӱӱлдиҥ бе? Ол jердеҥ канайып келет?!\nӦзӧккӧ кирген санааларды эмеенге айтпаза торт. Jиит те тушта аамай болгон, нени ле айтсаҥ, бӱдер, эмди, карган тужында, бойыҥныҥ болгобос санааҥды айдып ла ийзеҥ, сени аамай эдип салар.\n— Jӱре берди бе?\n— Jӱре берди. Тал-тӱш ӧдӧ берерде барган.\n«Чын эмеш пе? Гринька болгон бо?»\nКарганак таҥ атканча кӧс jуҥбаган. Санааларга олjолодып, таҥ jууктап келерде, арт-учында: jок, тӱҥей эмес, — деп шӱӱлтеге келген.\nТӱҥей улус толтыра эмей! Чын болзо, не айдып ийбеген? Ӧзӧгинде оорузын ойгоспоско сананды ба? Jаштаҥ ала кайкамчылу болгон…\n«Чын ла Гринька эмеш пе?»\nБир неделенеҥ телеграмма келген: «Квасов Анисим Степановичке. Слердиҥ акагар, Григорий Степанович, он эки числодо jада калган. Айдыжып ийер. Квасовтыҥ билези».\nАказы болгон… Гринька.


Jаан jӱрӱмге jол баштаган... - altaicholmon\nТӧрӧл школын байрамыла уткыырга школды башка-башка јылдарда божоткондор, Инегендеги јурт јеезениҥ ӱредӱчилери ле айылчылар келди. Ӱренчиктер јуулгандарга байрамдык концертин бийик кеминде кӧргӱсти. Бу јаан керекте бастыра јурттыҥ албатызы эрчимдӱ турушты.\nУткуулду сӧстӧрин јурт јеезениҥ јааны Игорь Аткунов, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Инга Тенгерекова, Инегендеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ, Кичӱ-Инегендеги баштамы школдыҥ ӱредӱчилери, школды божоткондор ло филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова айткан.\nРФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Родион Букачаковтоҥ уткуулду телеграмма келген: «Бу јакшынак кӱнле кӧп учурлу керектер ле иштер колбулу. Олор јаҥыс ла ӱренчиктерге, ӱредӱчилерге ле школды божоткондорго эмес, је онойдо ок бастыра јуртка јаан учурлу болуп јат. Школыгар тоомјылу улус таскадарында оноҥ до ары ороонныҥ јозогы болзын ла олор бийик једимдериле, јеҥӱлериле тӧрӧл јуртыныҥ адын бийик кӧдӱрип турзын. Ӱренчиктерге кару школы экинчи айылы болуп, эҥ ырысту ӧйди керелеген темдек болуп артсын».\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов уткуулду сӧзинде онойдо ок бу кӱнде Алтай тилдиҥ кӱни ле алтай литератураныҥ классиги Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгы темдектелип јатканын айтты. Ол ас тоолу балдар ӱренер школдордыҥ јурттыҥ ӧзӱминде јаан камаанына ајару этти. «Школ јогынаҥ келер ӧй алаҥзулу. Оогош јурттагы школ јӱк ле балдардыҥ ӱренер јери эмес, ол онойдо ок бастыра јурттагы улустыҥ культуралык тӧс јери болуп јат. Ӱредӱзиниҥ чыҥдыйыла оогош школдор толо школдордоҥ, гимназиялардаҥ, лицейлердеҥ бир де артпайт. Келер ӧйдӧ ас тоолу балдар ӱренер јурттагы школдыҥ ӧзӱминиҥ программазы ӱредӱликтиҥ национальный кеминде тӧс бӧлӱктердиҥ бирӱзи болор учурлу» — деп, парламентарий темдектеди.\nВячеслав Уханов јаш ӱйени ӱредеринде ле таскадарында јаан једимдери, узак јылдарга ӱредӱликте ак-чек ле эрчимдӱ иштегени учун АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Јодрогы баштамы школдыҥ директоры Айна Николаевна Садалованы кайралдады. Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Светлана Васильевна Манатаевага профессионал педагогикалык узы, јаш ӱйени узак јылдарга ӱреткени ле таскатканы учун АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ Быйанду самаразы табыштырылды. Ондый ок Быйанду самаралар ӱренчиктерге јаантайын болужын јетирип турган јиит аргачылар, крестьян ээлемдердиҥ јаандары Аржан Васильевич Такинге ле Кайрал Михайлович Топтыгинге табыштырылган.\nТергеебистиҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ, депутат Вячеслав Ухановтыҥ, аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ јӧмӧлтӧзиле школдо тудум иштерге республикан ла муниципал бюджеттердеҥ 1800 муҥ салковой кире акча чыгарылган. Ол акчага школдыҥ туразына коштой јаҥы кыптар тудулган ла ондо јаҥы пищеблок, ажанар јер ле јылу туалет јазалган. Онойдо ок эски шифер јабынтыныҥ ордына профлисттеҥ јаҥызы эдилген.\nШколдыҥ директоры А. Садалова школго јаантайын болужын јетирип турган улуска јаан быйанын айтты: А. Такинге, К. Топтыгинге, А. Какашевке, А. Янкубаевке, Р. Семендеевке, Н. Какашевага, В. Торломоевага. Онойдо ок ол школдо балдар ӱренер ле олорды таскадар айалгаларды јарандырарына ӧткӱрилген јазашту иштер эдилгени учун јаан быйанын Алтай Республиканыҥ башчызы А. Бердниковко, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады В. Ухановко, «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ депутаттар Совединиҥ председатели М. Бабаевке, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ башкараачызы И. Тенгерековага айтты.\nБайрам тужында Јодродогы школдыҥ иштеп баштаган чокым кӱни јарт эмес болгоны темдектелди. Јаан јаштулардыҥ айтканыла, Ак Боом ло Јодро јурттарда школдор 30-чы јылдарда ачылган. Эмдиги турада школ 1958 јылдыҥ кӱзинеҥ ала иштеп баштаган. Оноҥ озо балдар барак ошкош турада ӱренгендер.\nШкол иштеген ӧйгӧ оны 367 бала ӱренип божоткон. Школды божоткондордыҥ кезиги черӱчил ууламјыны талдап алган (Э. Янкубаев, С. Кыймыштаев, Д. Мендешев, Р. Какашев, А. Такина, Е. Тайлашева), МВД-ныҥ органдарында узак ӧйдиҥ туркунына Р. Диятов иштейт, јаргы приставтардыҥ службазында — В. Дугашев, Э. Салтунова. Бу школды божоткондор ортодо тергеебистиҥ јарлу улузы: филология билимдердиҥ докторы, ЮНЕСКО-ныҥ Россиядагы комиссиязыныҥ Алтай Республика аайынча каруулу качызы Тамара Садалова, кожоҥчы Вадим Дугашев, экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствоныҥ специализи Амаду Ачапов, албатылык устар Айсулу Такина, Анжела Такина, Анжела Боконокова, РФ-тыҥ физический культуразыныҥ ла спортыныҥ отличниги, АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россияныҥ самболо спорттыҥ узы Эзен Семендеев, СССР-дыҥ спортыныҥ узы Александр Башпаков, аргачылар Галина Топтыгина, Кайрал Топтыгин, Амаду Какашев, Аржан Такин, Наталья Семендеева, Валерий Хабаров, Петр Ачапов ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБашка-башка јылдарда мында ӱредӱчилер болуп Нина Николаевна Пупышева, Валентина Мефодьевна Куранакова, Прасковья Арсентьевна Адышева, Григорий Григорьевич Куранаков, Татьяна Александровна ла Ефросинья Александровна Таштамышевалар, Полина Павловна Боронова, Галина Абрамовна Саруева, Светлана Николаевна Бадыева, Екатерина Петровна Семендеева, Светлана Павловна Боронова (Топтыгина), Александра Алексеевна Байрымова, Танза Тучинович Судуев, Галина Васильевна Баяндина (Хабарова), Светлана Ивановна Кургулова, Нина Сергеевна Бокчукова, Лидия Владимировна Термишева, Раиса Степановна Дугашева, Юлия Григорьевна Сакашева, Серафима Васильевна Титанышева, Клара Кедешевна Пиянтинова, Лидия Сергеевна Адыякова, Клара Единовна Ередеева, Елена Ивановна Тайлашева, Лариса Александровна Хабарова, Людмила Михайловна Чийбунова, Ольга Кожоновна Семендеева, Клара Васильевна Четпоева, Аржана Николаевна Токина ла ӧскӧлӧри де иштегендер. Школ ару ла јылу болорын кичеегендер — Маина Учуровна Тойлонова, Татьяна Учуровна Кураганова, Александра Борисовна Термишева, Неля Сергеевна Кыймыштаева, Наталья Николаевна Дугашева, Неля Ивановна Семендеева.\nТургуза ӧйдӧ баштамы школдо 20 бала ӱренет, школго белетеер группада — 15.


10.06.2021 - altaicholmon\nЭл-јонды јӧмӧӧри — каруулу ла быйанду иш\nТергеебистиҥ јонјӱрӱмдик ишчилериниҥ ижин башкараачы, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Сумин јонјӱрӱмдик корулаштыҥ бӱгӱнги ижиниҥ ууламјылары, айалгалары, «Демография» эл ӱлекердиҥ јӱрӱмде бӱдӱп турганы керегинде куучындайт.\nВячеслав Торбоков: «Бойымныҥ студиям керегинде сананбагам да»\nВячеслав Сергеевич 2015 јылда Аскат јуртка јаантайын јадарга кӧчкӧн.\nАдиман аткыр, јӱгӱрик, базыткыр…\nБыјыл чаган айдыҥ 8-чи кӱнинде бир канча улус Аскатта Чаҥкыр кӧлдӧргӧ барып јӱргенис. Бис Аскатта токтоп, оноҥ ары јолды јойу басканыс. Кӧлдӧргӧ једип барзаас, ондо чаган айдыҥ иштебес кӱндеринде кӧп туристтер келип калган, кыймыражып турган.\nРоссияныҥ кӱни — јаркынду байрам!\nРоссияныҥ кӱни јылдыҥ сайын кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде темдектелет. Бу байрам 2002 јылга јетире Россияныҥ государственный суверенитеди керегинде јарлыкка кол салганыныҥ кӱни деп адалган болгон. Ол бистиҥ ороондо эҥ јиит деген байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат.


20.03.2018 - altaicholmon\n(Улалганы. Башталганы «АЧ» 02. 03. 2018 ј., ¹15 ) Россия Федерацияныҥ эл тергеезинде тургуза ӧйдӧ ирбис аҥныҥ тоозы, бодоштыра чоттомолдорло, 70-90 кире. Олордыҥ 40-нӧҥ ажыразы Алтайдыҥ туу-сындарында јӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы кӱреезиниҥ јетиргениле, 99% ӱнбереечи участоктордыҥ протоколдордыҥ турулталарыла, орооныстыҥ эмдиги президенти Владимир Путин баштапкы јерге чыккан. Оныҥ кандидатуразын ӱнбереечилердиҥ 76,65% јӧмӧгӧн.\nБӱгӱнгизин 2006 јылдагызыла тӱҥдештирип болбозыс…\nАР-дыҥ башчызы Александр БЕРДНИКОВЛО бистиҥ тергеениҥ ле оныҥ албатызыныҥ јадын-јӱрӱмиле, ижи-тожыла колбулу сурактар аайынча ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\nЭэчий кыштыҥ айлары тӱгенип, јастыҥ тулаан айы келди. Андый да болзо, кар јаары токтобойт ло сооктор барарга меҥдебейт. Мал-ашты кыштаҥ чыгарары аайынча айалга кандый деген суракла Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозына баштандыс.


Элиниҥ оморкодузы — «Эрјине» - altaicholmon\nJурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ стипендиады, калык чӱмделгезиниҥ нерелӱ, бијениҥ «Эрjине» деген јозокту (образцовый) јайаан ӧмӧлигиниҥ јеткен (художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоева) једимдериле, јеҥӱлериле кычыраачыларды таныштырадыс.\nБијениҥ «Эрjине» ӧмӧлиги 1993 jылда Кан-Оозындагы балдардыҥ санат школында ачылган. Јайаан ӧмӧликти тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире байлык ченемелдӱ А. Б. Молчоева башкарат.\nЈайаан ӧмӧликтиҥ репертуарындагы бијелердиҥ кӧп јанын Анжелика Борисовна бойы тургузат. Темдектезе, «Шаҥкы», «Солоҥы», «Јаш канаттар» ла ӧскӧ дӧ бијелерин «Эрјинениҥ» алтын кӧмзӧзи деп айдарга јараар. Јайалталу хореографтыҥ кажы ла бијези кӧрӧӧчини кайкадат, јилбиркедет, санандырат. Бијелери учурыла, ууламјызыла башка-башка ла кажы ла катап байрамга бодолду.\nБӱгӱнги кӱнде ады-чуузы телекейде танылу «Эрјине» јогынаҥ республика да, аймак та кеминде бир де кӧдӱриҥи ӧтпӧй јат. Јайаан ӧмӧлик республиканыҥ, калыгыныҥ культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын јер-телекейле бийик кеминде апарат.\n«Эрjинениҥ» туружаачыларыныҥ јараш бијелери, јаркынду кеп-кийимдери јаанды-јашты чӱрче ле олјолоп ийет. Нерелӱ ӧмӧлик бијениҥ аймак, республикан кеминде ле бастырароссиялык ла калыктар ортодогы ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган кӧп-кӧп кӧрӱ-маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачызы да, призеры да болуп јат. Темдектезе, Чебоксарыда, Барнаулда, Пермьде, Новосибирскте, Бийскте, Кызылда¸ Мыскиде, Казаньда, Францияда ла ӧскӧ дӧ кӧп јерлерде ӧткӧн фестивальдарда ол байгалу баштапкы јерлерге јолду чыгат. Ӧткӧн јылда «Эрjине» ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 jылдыгына учурлалган јаан юбилейлик ойын-концерти Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн.\nБалдардыҥ Кан-Оозындагы санат школы јайалталу, јаркынду канча-канча ӱйе балдарды ӱредип, јаан јолына чыгарган. Ол балдардыҥ кӧп јаны бӱгӱнги кӱнде культурада иштеп, бойлорыныҥ амадузын јӱрӱмде чындык бӱдӱрет. Бӱгӱнги кӱнде ого 160 бала јӱрет. Ичкери јӱрӱмине керектӱ ӱредӱниҥ тӧзӧгӧзи шак мында деп, олор јакшы билер.\nСанаттыҥ школында ӱредӱ башка-башка ууламјыла ӧдӧт: «Фортепиано», «Албаты ойноткылары», «Кӱрее кожоҥ» (хор), јуранары, бијелеери ле о.ӧ. Мында онойдо ок национал-талалык компоненттӱ ӱзеери ӱредӱ база ӧдӧт. Балдарды јаштарыла алза, 4-5 јаштаҥ ала 9 јашка јетире. Балдарды школго до белетеер иш тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт.\nСу-кадыгы, аргалары кирелӱ балдар мында база кӱӱлик ойноткыларла ойноорго, бијелеерге, кожоҥдоорго, јуранарга ӱренет, таскайт.\nЈайалталардыҥ ич-телекейиниҥ байлыгын чечип, кӱӱнин јӧмӧп, кӧндӱктирип јаткан ӱредӱчилердиҥ байлык ченемелин, бийик билгирлерин аҥылап темдектеер керек. Мында бастыра 12 ӱредӱчи иштеп јат. Олордыҥ ортозында узак јылдарга једимдӱ ле турулталу иштеп јаткан ӱредӱчилер: М. С. Сельбикова, В. Н. Темеев, Э. С. Темеева, М. М. Чугулчин, Э. С. Теркишев ле јайаандык аргалары јиит ӱредӱчилер Т. И. Урелова, И. С. Головина, М. С. Алексеева. Бу нак ла бойыныҥ керегиниҥ устарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында 2017-2018 ӱредӱлӱ јылда ӱренчиктери башка-башка кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда једимдӱ туруштылар. Ӱредӱчилердиҥ ижиниҥ турултазы балдарыныҥ јеҥӱлеринде. Балдар ӱредӱде турумкай болуп, кӧрӱлерде эрчимдӱ туружып, коштой балдардаҥ јозок алып, ичкери јӱткиирине јарамыкту ээжини ӱредӱчилери кӧксине салат. Јеҥӱ, једим бойы келбес, озо ло баштап алкы бойына бош ӧйдӧ ӱзеери ӱренер, бедиренер, кычырар, ченеер керек деп, бу балдар јакшы билер.\nӦткӧн јылда санаттыҥ школын 14 бала једимдӱ тӱгезип, вокал, хореография, гитара ла јуранары аайынча класстарла сертификаттар алган. Бу школды божодып турган балдардыҥ билгириниҥ, белетегениниҥ кеми јаантайын бийик болот. Јылдыҥ ла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ сый-акчазы (20 муҥ салковой) талдама балдарга табыштырылат. Онызын мындый кӧргӱзӱ лапту керелейт. Бу учурлу сый 2011 јылдаҥ ала 2018 јылга јетире 20 балага табыштырылган.\nӦткӧн јылдагы учурлу керектердиҥ тоозында школдыҥ директоры А. Б. Молчоева РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенколо ӧткӧн туштажуда турушканы учурлу керек болгон деп айдар керек.\nАнжелика Борисовна школдыҥ директорыныҥ ла хореография аайынча ӱредӱчизиниҥ каруулу ижин билгир ле тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрет. Ол «Эрјине» ӧмӧликле коштой јаан ла тузалу ишти Кан-Оозы јурттыҥ школго баргалак болчомдорыла, онойдо ок Јабаганныҥ ла Экинур јурттардыҥ балдарыла ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрет. Бу јурттардыҥ балдарында мындый јакшы ӱредӱчи-хореографта ӱренер јакшынак арга бар.\nБалдардыҥ санат школыныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдарында, школды чыныктаар иште, онойдо ок «Эрјинениҥ» сценада кийетен кеп-кийимин кӧктӧӧринде, јол-јорыктарына керектӱ акча-манатла Кан-Оозы аймактыҥ администрациязы јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Шак мындый јаан ла јакшы болуштыҥ, ајаруныҥ шылтузында аймакта јайаан јайалталу балдардыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп ӧзӧт.\nБу јуукта Кан-Оозында Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреаттарыныҥ ла стипендиаттарыныҥ байрамдык ойын-концерти бийик кеминде ӧтти.\nЈаан ла јараш ойын-концерт ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн јурукчы, политик, јондык ишчи Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнине учурлалганында бойыныҥ шылтагы бар. Бу аймактаҥ јондык сыйдыҥ лауреаттары болуп башка-башка јылдарда Григорий Самаев, Болот Байрышев, Валерий Енчинов, Раиса Модорова, Радмила ла Эмиль Теркишевтер чыккан. Ӧткӧн јылдыҥ јондык сыйыныҥ баштапкы стипендиады болуп Россия Федерацияныҥ калык чӱмделгезиниҥ нерелӱ ӧмӧлиги, бијениҥ Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоеваныҥ башкарып јаткан «Эрјине» деген јозокту јайаандык ӧмӧлиги чыкты. Баштапкы катап мындый тӱӱкилик учурлу сый ады јарлу «Эрјинеге» табыштырылганын байрамдык эҥирде куучын айткандар аҥылап темдектедилер.\nРеспубликаныҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде атту-чуулу јерлежис Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 149 јылдыгына учурлай тизӱ кӧдӱриҥилер ӧткӧн. Олорды Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган «Оностогы кӱрее» фонд, «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ редакциязы ла А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей белетеп ӧткӱрген. Байрамдык кӧдӱриҥиде «Оностогы» фондтыҥ јааны Аржан Иташев туружып, уткуулду сӧзин айдып, стипендиат деген бийик ат адаткан «Эрјине» ӧмӧликти, башкараачызы А. Б. Молчоеваны уткып, јаҥы једимдер кӱӱнзеген.\nОйын-концертте јайаан јайалталар кӱӱлик ойноткыларла ойноп, сӱрлӱ јараш бијелерин бијелеп, коологон кожоҥдорын сыйлады. Бу кӧдӱриҥи Кан-Оозы алтайда јайалталарга эдилип јаткан ајаруны, болушты лапту кӧргӱсти. Айса болзо, јуук ӧйлӧрдӧ бу аймактыҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ аймактардыҥ јайалталу балдарына санаттыҥ школында ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, тергеениҥ ле ӧскӧ ороондордыҥ ӱредӱлӱ заведениелерине ӱренер арга берилер. Республика келер ӧйдиҥ јаш ӱйезин кичееп, ӱредип алза, культурада, санатта ӧзӱм оноҥ тыҥ болор эди.