Билимчи-фольклорчыныҥ јеҥил эмес јолы - altaicholmon\nЈе озо ло баштап билимчиниҥ јеҥил эмес јолын ӧдӧрдӧҥ, филология билимдердиҥ кандидады деген ат-јолды једимдӱ корыырдаҥ озо диссертацияны бичиир ле корыыр керек. Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи деп ададардаҥ озо бу кижиниҥ угы-тӧзи, ада-ӧбӧкӧлӧри, ада-энези не улус болгонын билип алары керектӱ эмес пе? Кандый улус оны уур-кӱчтердеҥ, тӱбектеҥ корып алган болотон? Оныҥ јолын ачып, ишке ле турумкайга кем ӱреткен? Кандый Јер-Эне бӱгӱнги кӱнге јетире јайаандыкка, бийик кӱӱн-тапка ийде-кӱчин, алкыш-быйанын берет?\nБис филология билимдердиҥ кандидады Клавдия Ергековнаныҥ чыккан-ӧскӧн, јаан јолына чыккан ла ӧткӧн јӱрӱминиҥ јетире чокымдалган јандары јанынаҥ чыгып келген сурактарга каруузын јандырып кӧрӧли.\nОкылу документтерле болзо, ол Оҥдой аймактыҥ «Кызыл Таҥ» деген колхозыныҥ Боочы деп јаан эмес јуртында чыккан. Тургуза ӧйдӧ бу јурт јок. Ичкери ӧзӧтӧн аргазы јок јурт деп, оны 1956 јылда коштой турган «Ленин јол» (Алтыгы Талду) деген јуртла бириктирген. Је энебис бу јерди качан да ундыбай, эбире кырларын, элбек јалаҥдарын, агыны чакпынду Короты сууны эске алып јӱрет. Мында оныҥ бала тужы ӧткӧн. Бис эҥиргеери качан да Боочы јурт турган јерге једип келеристе, энебис кӧстиҥ јажын токтотподы. Ол ыраак бала тужындагы јалтыраган-мызылдаган сууга кӧрӱп, эске алыныштарына кӧмӱле берди…\nМынаҥ озо энебис бойыныҥ угы-тӧзи керегинде кӧп айтпайтан. Је бу эҥирде ол куучынын озо баштап энезинеҥ баштады. Энези, бистиҥ јаанабыс, иркит сӧӧктӱ Ӧчӧш Содоева. Энебистиҥ айтканыла, энезиниҥ энези аралардаҥ Тудар деп эпши болуптыр. Ӧчӧш бойы Кӧксуу-Оозы алтайдаҥ. Улустыҥ айтканыла болзо, Сугаш ла Сузар деп јурттардыҥ јуугында турган ла балдары кӧп јаан биледе ӧскӧн. Он алты јаштуда кысты, байа бир сюжеди коркышту киного бодолду, уурдап качырган. Кийнинеҥ таҥ атту улус аргадаарга сӱрӱшкен де. Кысты алмат сӧӧктӱ Ергек Текушев деген јииттиҥ тӧрӧӧндӧри уурдаган. Оныҥ кӱӱнин кӧрбӧй-укпай, атка учкаштырбай, арта чачып чапкан. Ӧчӧшти онойып Јоло-Кайырлыкка экелген. Бу керек энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧрлӧ јӧп јогынаҥ, јаҥжыккан алтай той до, белкенчек те јогынаҥ болгонынаҥ улам ба кандый, је Сугаштагы, Сузардагы тӧрӧӧн-туугандарла колбу узак јылдарга орныкпаган…\nОнойып Ӧчӧш лӧ Ергек эмеен-ӧбӧӧн болуп јуртай берген. Билер улустыҥ куучыныла, олор Кеҥиде јаткан. Је качан 20 јылдардыҥ учкары, 30 јылдардыҥ бажында колхозтор текши тӧзӧлип турарда, олор ол Боочы (Кызыл-Таҥ) деп јуртка кӧчкӧн.\nЭмди Ергек Текушевтиҥ угы-тӧзи керегинде айдып ийели. Бистиҥ алмат сӧӧктӱ таайыс Сергей Токтонович Ямангуловтыҥ эске алынганыла, угы-тӧзис Тӧкӱш деп кижидеҥ барган. Тӧкӱште Јаманул ла Ергек деп эки уул болгон, олор экӱ эки башка ӧбӧкӧлӱ болуптыр: Ергек Текушев, Јаманул дезе Ямангулов деп ӧбӧкӧни алган.\n1926 јылда Ергек ле Ӧчӧш Текушевтерде уул чыккан, оны Чага деп адаган. Окылу документтерле ол Михаил Алматович Текушев болгон. 1935 јылда кыс чыккан, Алтын, паспортло Валентина Алматовна Текушева.\n1937 јыл – кату репрессиялардыҥ јылы. Бу ла ӧйдӧ Ергек Текушевти айдаган. Нениҥ учун отургыскан, кезедӱни кайда ӧткӧн, сӧӧги-мӧҥкӱзи кайда јуулган — бистиҥ тӧрӧӧндӧрис билбес…\nӦчӧш Текушева јаҥыскан, колында эки балала арткан. Балдарын колго-бутка тургузарга кӱчке келишкен. Шак оныҥ учун ол кыпчак сӧӧктӱ Чемдый Чапыевле биригип, јуртай берерде, кем де оны коомой айтпаган. Је бу да билелик ырыс узак ӧйгӧ болбоды. Чемдый 1938 јылда Короты сууныҥ база бир јарадында јаткан јаржактарга тере сопок јакыткан. Сопоктыҥ баазын тӧлӧп, ол јаржактарла байагы сопокты «јунган» деп айдыжат. Эртезинде оныҥ кӧӧлмӧк сууда тумчаланып божогон сӧӧгин тапкан. Бойыла кожо јаҥы сопок то, акча да јок болгон деп куучын јӱрет. Ачу-корон сыра ла јаман улус бойыныҥ кара керегин эдип салган. Алтай Республиканыҥ ЗАГС-ыныҥ бӧлӱгине суракту баштанарыста, олор 2006 јылда Чемдый Чапыевтиҥ божогоны керегинде такып кере бичикти берген. Ол 1938 јылдыҥ сыгын айыныҥ 17-чи кӱнинде 20 јаштуда божоп калган. Онойып оныҥ ак-јарыкка 1918 јылда келгени јарталды.\nБистиҥ энебис 1939 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде Короты сууныҥ оҥ јарадында Арчынду-Кобы ӧзӧктӧ чыккан. Кызычакты Клавдия деген орус атла адаган. Ӧчӧш јаанабыс та нениҥ де учун кызычакты чыкканы керегинде кере бичикке айдаткан ӧбӧгӧниниҥ адыла Ергековна деген отчестволо бичиткен. Чын бойынча бойыныҥ адазыла ол Клавдия Чемдыевна Чапыева болор керек. Кызычакка божогон адазынаҥ артканы — оныҥ сӧӧги кыпчак. Адазыныҥ угы-тӧзи керегинде куучын база болор.\nЭнебистиҥ энези узак оорыган, баланыҥ кийнинеҥ чек јаба јада берген. Тӧрӧӧндӧристиҥ куучыныла болзо, оны абралу атла Ойрот-Турага јетирген. Јолой кӧп кан јылыйткан болор, каланыҥ эмчилигинде божогон.\nМен Ӧчӧш Текушеваныҥ салымы ла сӧӧги кайда јуулганы керегинде ЗАГС-тыҥ бӧлӱгине баштангам, је сурак ол ло бойы ачык артат, не де јарт эмес.\nБот, энебис јер ӱстинде ӧскӱс арткан. Эмди ол јылдарды эске алып, энебис оныҥ јӱрӱми ак-јарыкка да келерде, аштап-суузап јӱрген бала да тужында сакыбаган јанынаҥ токтоп калардаҥ маат јок болгон деп санаага келет. Ол ӧйдиҥ кату чындыгы ондый болгон до…\nЈе ары јанынаҥ ырыс болуп, энези јанынаҥ јуугы болгон, байла, иркит сӧӧктӱ Меҥчи Тузачинова бойына алган. Јалакай, јымжак јӱректӱ ӧрӧкӧн, оныҥ бай ады Кӱјей эје болгон. Клавдия Ергековна оны бойыныҥ энези деп адап јӱрген.\nБу эпшиниҥ јаан эмес фотојуругы бар. Ӱзеери энебис Кӱјей эјениҥ бӱдӱмин бичимелинде мынайда бичийт: «Кыскачак сынду, эди-каны, бӱдӱми јука, јӱзи, колы чырышла бӱркелген. Јайгыда сыйса шалмарлу, курчуу-курла курчанган, курдыҥ эки учы јаантайын тӱжип калатан. Јардында сыйса чамча, будында дезе сопок. Бажында бӧрӱги тегин ле бӧстӧҥ кӧктӧлгӧн. Кышкыда кийиминиҥ ӱстинеҥ кой терези тонын кийетен, будында аҥ-куштыҥ бычкактарынаҥ кӧктӧгӧн ӧдӱк. Эки колыныҥ кӱчиле балазын азырап јӱрген теп ле тегин алтай эпши. Энемниҥ санаазында јалакай, килеҥкей, кӱндӱзек, јуук улузына кару ла агару кӱӱниле ӱргӱлјик кереес болуп артар. Оноҥ башка ол кату ӧйдӧ эзен-амыр артар арга јокто. Кӱјей эједе Бачыбай Тузачинов деген согоонныҥ бажындый сок јаҥыс уулы болгон. Бачыбай майман сӧӧктӱ Чӱмдеш Кожутовала јуртаган. Олордо 1925 јылда кызы Айылчы чыккан, окылу документтерле ара сӧӧктӱ Мария Бачибаева. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарыныҥ алдында Боочы јуртта Меҥчи Тузачинованыҥ болчок туразында уулы Бачыбай ӱйи Чӱмдешле, кызы Айылчы ла Ӧчӧш Текушеваныҥ балдары Чага, Алтын ла Клавдия јаткандар.\nКачан јуу-чак башталарда, Бачыбай Тузачинов фронтко атанган ла кайра ойто јер-Алтайына јанбады. Бу ӧйдӧ Михаил Алматович Текушев тодош сӧӧктӱ Таный деп кысла биле тӧзӧп, база фронтко атанат. Таайыс Михаил Алматович јуучыл службазын Ыраак Кӱнчыгышта ӧткӧн лӧ Тӧрӧлин јопон ӧштӱлердеҥ јайымдаары аайынча јуучыл керектерде турушкан. Кандый да ӧйгӧ энебисти аказыныҥ билезинде, Таныйда, јӱрзин деп берген. К. Е. Укачинаныҥ эске алынганыла, Кӱјей эјениҥ айлына кӧрӧ, мында айалга чек башка болгон. Таный бойыныҥ энезиле кожо јаткан ла бу эки эпши ого та нениҥ де учун кыйгас ла кату болгон. Оогош кызычак улай ла айылдыҥ ижин бӱдӱрген, коомой азыраган, бир ле эмеш јастыра учун карамы јогынаҥ кезедетен. Бир катап энебис Кӱјей эјениҥ айылдажы Шыкак Сулачаковты чанак јеккен атту барып јатканын кӧрӱп ийген.\nЭнебистиҥ эске алынганыла, ол сӱрекей тыҥ кыйгырган бойынча ӧдӱк јокко ло јылаҥаш бутту кардыҥ ӱстиле јӱгӱрип, бир канча ӧйдӧҥ ӧлӧҥдӱ чанак јаар секирип ийген. Кӱјей эјениҥ айлыныҥ ла энебистиҥ качкан туразыныҥ ортозы канча кирези болды не? Кызычак кандый јолды ӧткӧнин кем билер? Эмдигизиле алза, узун ла јол эмес, је ол ӧлӱмнеҥ јӱрӱмге чӧйилген…\nЭнебис ойто ло Кӱјей эјениҥ айлында јӱрген. Бу ӧйдӧ Кӱјейдиҥ барказы Айылчы майман сӧӧктӱ Јеерен Чугинле јуртаган. 1944 јылда Семен деп уулду болгондор. Бир канча ӧйдӧҥ Јееренди јаргылаган. Айылчыга база једишкен ле, оны улай ла шылаган, ӱстине бойыныҥ айлынаҥ ыраакта јадарга келишкен болзын. Оныҥ учун Кӱјей эје кичинек јеени Семенго бойыныҥ ӧбӧкӧзин берген. Бичикте Семен Сергеевич Тузачинов деп бичилген. Кӱјей эје айлында јаткан ончо балдарды тойо-кана азырап, иштеерге ӱредерге чырмайган. Јаандары оогошторына болушкан. Онойып, энебис кезек ӧйгӧ Семенныҥ таскадаачызы болгон. Энебис эске алат: «Ол курсак-тамак једишпес ӧйдӧ Кӱјей эје кладовщиктеҥ кӧнӧк арба эмезе сула алатан. Ашты теермендеп, кулурын колхозко табыштырарга. Арбаныҥ арткан-калганынаҥ биске талкан эдетен, суланаҥ ток-тойу кӧчӧ азатан. Јаҥыс уйыныҥ сӱдин биске берер, тапкан картошкозыла бисти ле азыраган эмей. Кулур ачыдып, алтай ӧтпӧкти быжырарга ӱредетен. Этти ол ӧйдӧ кӧрӧргӧ дӧ јок ине…».\nЭнебис 1946 јылда Боочыныҥ баштамы школына барган. Оныла кожо ӱренген ле кӧп јылдар туркунына антыгарлу ӱӱре-јелелер болуп арткан Чемок Тыйданованы, Бичкоп Аргымакованы јаантайын эске алат. Олордыҥ баштапкы ӱредӱчизи Татьяна Михайловна Сабаева болгон. Математикала азый военный болгон эр кижи ӱреткен, ӱренчиктерди бир ле кичинек јастыра учун кезедип, линейкала эмезе указкала соготон.\nТышкары 1950 јыл. Энебис баштамы школды божоткон. Ол 11 јашту болгон. Ак ла ару санааалу Кӱјей эјениҥ бу ӧйдӧ тыҥ оорып турган тужы. Таҥаары јуукта ла јӧдӱли тыҥыйтан.\nБир катап ол энеме мынайда айткан: «Мениҥ јажым јаанай берди, је сен дезе јетире чыдап калдыҥ. Караколдо сениҥ јаан акаҥ Чага черӱдеҥ јанып келген. Сен оныҥ билезине барып јӱргиҥ. Ондо орто ӱредӱлӱ школ бар, ӱредӱҥди улалтарыҥ». Оноҥ ары айткан сӧстӧрин-јакылтазын энем бастыра јӱрӱмине ӧзӧгинде алып јӱрет: «Сен ӧскӱс, оныҥ учун сеге кем де болушпас, кемге де иженбе, је ӱрен. Ӱренип алзаҥ, кижи болорыҥ…». Энемниҥ санаазында артканыла, бу ла јылда ол кара јойу Боочыныҥ ажузын ажып, Караколдо јаан аказы Михаил Алматовичтиҥ айлын бедиреген.\nОныҥ кийнинде јылдарда энебис јалакай Кӱјей эјени быйанду сананып јӱретен. Ойгор ӧзӧктӱ ӧрӧкӧн 1951 јылда ада-ӧбӧкӧлӧрине јана берген. База ла энебистиҥ эске алынганыла, јымжак ла јаан кӱӱндӱ эне-эпши јуу-чактаҥ јанбаган јаҥыс уулы Бачыбайды јӱрӱминиҥ учына јетире сакыган. Билеечи улуска јарын да кӧргӱстиретен, узун тӱндерде јаҥыс уулын санап, уйкузы учатан. Эҥирлер сайын шакпыртту кӱнниҥ кийнинеҥ чӧйилип барган кара јолго узак кӧрӧтӧн. Јол узун, бурылчык ажыра чӧйилип ле јат.\nЛидия Ивановна Сарбачакова-Текушева\nЭнебистиҥ јӱрӱмдик јолында учураган эпшиге ол база јаантайын быйанду јӱрет. Михаил аказы черӱдеҥ јанып келеле, Таныйла јатпай, мундус сӧӧктӱ Лидия Ивановна Сарбачаковала биригип, јурт тӧзӧгӧн. Олордыҥ той-јыргалы 1950 јылда Боочы јуртта болгон. Јиит биле государствоныҥ ӱредӱчиге берген туразында јаткан. Бу тура Караколдыҥ јетијылдык јаҥы туткан школыныҥ јанында турган.\nЛидия Ивановна ӧскӱс кызычакты јылу уткуган. Тойо азырап, башка орын тургузып берген. Јаҥы платье, ич кийим кӧктӧп берген. Эҥ ле учурлузы, ол энебиске качан да кату сӧс айтпаган, кыйгастанбаган. Бу биле јаан ла сӱрекей нак болгон. Олорло кожо Лидия Ивановнаныҥ энези, ӱлӱп сӧӧктӱ Евдокия Васильевна Сарбачакова, јеҥебистиҥ кожо чыккан сыйны Агния Ивановна ла эјези Галина Ивановна јаткан. 1951 јылда Текушевтердиҥ јаан уулы Алик (Альберт) чыккан, 1953 јылда — экинчи уулы Василий.\nБу јаан биледе энебисти Евдокия Васильевна квашня тургузып, орус калаш быжырарга ӱреткен. Кӧктӧнӧргӧ Галина Ивановна ӱреткен. Энебис айылда болушкан, оок јеендерин кӧрӱшкен. Ол уй да сааган, јайгыда ӧлӧҥ дӧ ижинде турушкан. 1955 јылдагы баштапкы фотојурукта бистиҥ кару Лида јеҥебис колында јаҥы чыккан уулы Васяла, олордыҥ оҥ јанында Евдокия Васильевна Аликле кожо отурат. Экинчи рядта энебис ле Галина Ивановна турат. Будыныҥ јанында билениҥ сӱӱген ийди Эмба.\nЭнебис озо баштап 4-чи класска барган. Је «Кызыл Таҥ» колхозтыҥ баштамы школыныҥ берген билгири керектӱ кемине арай ла јетпей турган. Оныҥ учун Лидия Ивановна 3-чи класстыҥ программазын такып ӧдӧри јанынаҥ шӱӱлте эткен. Айдарда, кызычак ойто ӱчинчи класска отурган, ӱредӱчизи Татьяна Сергеевна Сабашкина болгон. Јаан класстарда орус тилди ле литератураны Евдокия Илларионовна Кутейникова ӱреткен. Анчада ла орус тил кӱчке келишкенин энебис база айдып отурат. Бу айалгада Евдокия Илларионовнаныҥ бир класста кожо ӱренип турган кызы Галя кожоҥдорды орус тилле ӱренерине болушкан. Алтай тилди ле литератураны Лидия Ивановна ӱреткен. Шак ла бу ӱредӱчилердиҥ берген билгири энебиске ӱредӱзин оноҥ ары областной национальный школдо ло пединститутта улалтар јарамыкту арга берген.\n1955 јылда энем Караколдыҥ јетијылдык школын божоткон. Кызычактыҥ алдына оноҥ ары кайда ӱренер деген сурак турган.\nКичӱ изӱ айда энем Михаил аказыла кожо кала јаар педучилищеге кирерге келген. Айса болзо, олор орой келген эмезе ӱредӱге киретен экзамендер башталып калган. Оныҥ учун аказы, ӱредӱни национальный школдо улалтар деп амадула, директор В. К. Плакаска баштанган. Василий Константинович документтерди аткарып ийзин деп айткан: «Школдыҥ педсоведи дезе кӱӱнзеген балдардыҥ ончозын кыракы кӧрӧр, каруузын куран айда аткарар».\nЭнебис ӱӱре-јелези Галя Кутейниковала кожо, ол база ОНСШ-та ӱренерге кӱӱнзеген, керектӱ документтерди аткарып ийгендер. Ӧкпӧӧриштӱ сакылта болгон ло.\nӰредӱ башталар ла алдында каруузы келген. Ӱредӱге јӱк ле Клавдия Текушеваны алган. Онойып ол ОНСШ-тыҥ 8-чи «г» клазыныҥ ӱренчиги боло берди.\nАды јарлу ӱредӱчи Василий Константинович Плакасла ундулбас туштажу 1955 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинде школдогы ӧткӧн баштапкы линейкада болгон. Энебистиҥ куучыныла, бойыныҥ ижине чындык кижи «алтай Макаренко ло Сухомлинский» деп тегиндӱ адатпаган ине. Јӱрӱми, оныҥ учуры школ болгон. Балдар тӧс ӱредӱзиле коштой ӱзеери таҥынаҥ ӱрензин, кружокторго, секцияларга, школдогы самодеятельностько јӱрзин деп бастыра јанынаҥ јӧмӧгӧн-болушкан. Энебистиҥ клазында ол математиканыҥ урогын ӧткӱрген. Орус тилди ле литератураны озо баштап Р. С. Алушкина ла А. В. Быковская, оныҥ кийнинде 10-чы класска јетире бу предметти Г. В. Кондаков ӧткӱрген. Географияла А. В. Щербинина, химияла Г. И. Сукач ла физиканы П. И. Лопарев ӧткӱрген. Алтай тилди ле литератураны Т. М. Мундусова ӱреткен. Немецкий тилди ӱренерге Е. В. Завозина болушкан. 8-чи класста биологияны А. В. Тадыкин ӱреткен ле онойдо ок ол класстыҥ башкараачызы болгон. 9-10 класстарда бу иште оны Г. В. Кондаков солыган. Энебис јаантайын художественный самодеятельностьто турушкан, хордо Р. И. Заводчикованыҥ башкартузыла кожоҥдогон. База «Динамо» стадиондогы чанала јыҥылаарыныҥ секциязына јӱрген, школдыҥ библиотеказына јилбиркеп јӱретен.\nЭнемле кожо оныҥ баштамы школдоҥ ала ӱӱрелери Чемок Тыйданова ла Бичикоп Аргымаева ӱренгендер. Бир класста кожо ӱренген балдардыҥ ортозында келер ӧйдиҥ кожоҥчызы Эльза Тозыякованы, поэт Байрам Суркашевти адаарга јараар. ОНСШ-тыҥ балдары бӱткӱл класстарла јӱзӱн-башка јуртээлем иштерде: Оносто буудайды, Дубровкада куманакты ла кара белени јуунадарында эрчимдӱ туружатан.\nЭнебис јайгы каникулдар ӧйинде эмеш те болзо, акча иштеп алар деп, Караколдогы сарјусырзаводто иштеген. Тегин ле ишмекчи болуп иштеп, сырды белетеериниҥ аайын јакшы билип алган.\nОбластной национальный школдыҥ ӱредӱчилериниҥ ижи агару да, нерелӱ де. Туулу Алтайдыҥ су-алтай ӧзӧктӱ, тилдӱ балдарын ӱредип, јаан јолго чыгарганына кажы ла алтай ада-эне быйанду јӱрет. Кыстар да, уулдар да школды божодып, ороонныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелериниҥ кажызына ла кирер, ӱренер аргазы болгон. Энебиске Ленинградта пединституттыҥ ӧскӧ тилдердиҥ факультедине кирип ӱренерге направление берген. Је јуук улузы ого ӱренерге болужып болбозыс деп айдарда, ол документтерин мындагы пединституттыҥ тӱӱки-филологиялык факультедине табыштырган. Мында ајару эткедий бир айалга бар: ОНСШ-тыҥ ончо ӱренчиктери госјеткилдеште болгон. Ӱредӱ башталар ла алдында олорго школьный форма беретен, ӱч катап азырайтан, бойлорыныҥ интернады болгон. Мында олор јаткан, ӱренген, тӧжӧк-јастыктыҥ кыптарын солып, неделеде бир катап мылчага апаратан. Бот мынайда государство ӧскӱс балдарын кичееген ле ончо керектӱ немеле јеткилдеген. Керек дезе, качан балдар школды божодып та ийерде, В. К. Плакас бир канча абитуриентке, ол тоодо энеме, вступительный экзамендерди табыштырар ӧйдӧ интернатта јадарга јӧп берген.\nЭнебис 1958 јылда институтка кирген ле орус тилдиҥ ле литератураныҥ, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизине ӱренген. Институтта оны кайкамчылу ӱредӱчилер ӱреткен — ӱредериниҥ методиказын Н. Н. Суразакова, алтай литератураны ла фольклорды С. С. Суразаков ӧткӱрген. Орус тилди В. Д. Сатлаева, совет литератураны М. Д. Бочаров апарган. Экономиканы институттыҥ ректоры Н. М. Киселев, современный литератураны ОНСШ-таҥ келген Г. В. Кондаков ӱреткен.\nИнституттагы ӱредӱде бойыныҥ аҥылулары болгон. Ӱредӱдеҥ башказын алза, кӱчке келишкен. Школдо госјеткилдеш болгон ине. Мында ончо неме бойыҥныҥ мойныҥда. Ас-мас стипендияла курсак-тамак алар, јадар јер учун тӧлӧӧр керек. Энем Катя Айманова, Раиса Бельбекова, Наташа Яныканова, Рая Туденева деген ӱренеечи кыстарла нӧкӧрлӧжип, олорло кожо Пушкинниҥ оромындагы 52 таҥмалу таҥынаҥ турага барып, баазын тӧлӧп јаткан. Эки орынду оогош кып. Бир орында эки кижидеҥ уйуктаган. Энеме дезе ӱредӱлӱ јыл туркунына јаан сундуктыҥ ӱстинде уйуктаарга келишкен. Улай ла аштап-суузап јӱрген ӧй. Кыстар курсагына база кымакайлап, јӱк ле калаш ла маргарин алып туратан. Тилим калашка маргариннеҥ сӱртӱп, кийнинеҥ дезе тегин ле кайнаган изӱ сууны ичип алатандар. «Айса болзо, мындый кара-боро курсактаҥ болор бо, јылдыҥ учкары бис јетире семире бергенис» — деп, энем эске алат.\nСтуденттерди 5-чи курска јетире јайгы каникулдарда Кӧксуу-Оозы аймак јаар ӧлӧҥ ижине апаратан. Катанду, Огневка, Кайтанак деген јурттарда ӧлӧҥ чабатан, јуунадатан, обоолор тургузатан.\n«2-чи курста мен бойыма тӧлӧп јадарга тура бедирегем. Каланыҥ ичиле јӱреле, иркит сӧӧктӱ Кичек эјеге (Александра Андреевна Чапыева) јолыктым. Ол мени олордыҥ билезиниҥ тӧрӧӧни деп билетен, айылына кычырды, оноҥ олордо јатсын деп кычырды» — деп, энем куучындады. Онойып, энебис Октябрьский оромдогы 40 таҥмалу (эмди 57) турада јаткан. Бу турада оныҥ адазы јанынаҥ аказы кыпчак сӧӧктӱ Иженер Меҥдешевич Чапыевтиҥ (окылу документле Евгений Модестович Чапыев) билезиле јуртаган.\nКычыраачыларды Клавдия Ергековна Текушеваныҥ адазыныҥ угы-тӧзиле таныштырып ийели. Энебистиҥ эрте божогон адазы Чемдый Чапыев Балпак Чапыевтиҥ уулы болгон. Ол Чапыев Меҥдештиҥ адазыныҥ кичӱ карындажы болуптыр. Балпакта база Атаан, Чагаш, Јукус, Кеткей деген уулдар болгон. Энемниҥ айтканыла, Балпак бойы Чемдый уулына кару болгон болор, нениҥ учун дезе јӱрӱминиҥ учкары Боочы јуртка кӧчкӧн. Мында ла оныҥ мӧҥкӱзин уулы Чемдыйдыҥ јанына јууп салган.\nЕвгений Модестовичтиҥ сыйны Јаҥаш Меҥдешевна Чапыева Борис Укачинович Укачинниҥ энези болор. 1959 јылда, качан энебис аказы Евгений Модестовичтиҥ айлында јадып турарда, Борис Укачин черӱчил молјузын бӱдӱрип, јанып келген. Эки јиит мында туштажып, кӱӱн-санаазы бирликке болгон. Олор бичишкен, бой-бойына бичигендерин удурумга одырбай турган печкениҥ ичине артыргызып туратан. Борис бир катап «Меге барарыҥ ба?» деп бичиген. Бир канча ӧйдӧҥ энем јӧбин берген. Онойып, 1959 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Кайырлыкта поэттиҥ энези Јаҥаш Меҥдешевнаныҥ айылында эки јииттиҥ той-јыргалы ӧткӧн. Јуртка олор экӱ кара јойу тӱнде јеткен. Олорды Јолодоҥ Кайырлыкка јетире апаратан трактор Сала сууны ӧдӱп болбой, туруп калган. Качан јииттер Јаҥаш Меҥдешевнаныҥ айлына кирип келерде, ол кӧндӱре ыйлап ийген: «Слер та келерер, та келбезер, сакыырга арыдым».\nЭртенгизинде, кӱчӱрген ай да болзо, тышкары јылу, айас кӱн турган. Азый эмдигидий чӧйилген узун столдор, такталар болгон эмес. Той-јыргал тал-табыш јогынаҥ, јакшы ӧткӧн. Эки јиитти јуук нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧндӧри келип уткуган. Кожоҥ-јаҥар чӧйилген, ончо улустыҥ санаа-кӱӱни јарык, јайым болгон.\nЭнебистиҥ санаазында бу кӱннеҥ ундулбас эки элес арткан. Тойдыҥ сай ла кидим тужында Сергей Токтонович ле Токый эјебис Ямангуловтор јеткен. Бис ӧрӧ айтканысла, ол Текушевтердиҥ эне јанынаҥ таайы болгон. Ол экӱ Јаҥаш Меҥдешевнадаҥ кудалаар тужында тургузылбаган аракыны некеген. Мынызы алтай чӱм-јаҥла айыл туткан уулдыҥ јанынаҥ тӧрӧӧндӧрдиҥ јастыразы деп чотолгон. Айса болзо, ол тужында энебиске билимчи-фольклорист болотон сезим келген болор бо? Алтай той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥын бастыра јанынаҥ шиҥдеер-шиҥжӱлеер амаду болгон. Энемниҥ санаазында артканыла, Јаҥаш Меҥдешевна тизе бажына отурып, эмеген-ӧбӧгӧн Ямангуловторды кӱндӱлеп, олорды јымжаткан.\nЭкинчи учурал Борис Укачиновичтиҥ кылык-јаҥыла колбулу. Ол тушта јаҥы ла кижи алган ак чамчалу јиит та нениҥ де учун кенетийин тура јӱгӱреле, эмдик атка эптӱ калып чыгала, салкын-эзиндий шуҥа ла берди. Јӱк ле чамчазы ыраакта билдирер-билдирбес агарып кӧрӱлген. Бир канча ӧйдӧҥ ол тынастаган ырысту бойы, токынаган атту јортып келген. Сергей Токтонович јакып-ӱредип: «Сен кайткан уул болорыҥ? Ат јескинеле, сени чачкан болзо, бертинген болзоҥ, бу байрамныҥ учы кандый болор эди? Башту, санаалу јӱрер керек эмес пе?» — деп айткан болуптыр.\nЈе салым јолы олорго эмди тургуза јымжак ла ачык болды.\nПанфиловецтердиҥ оромында 29-чы тура\nЈиит биле, алдынаҥ башка јадарга, Красноармейский переулоктоҥ тура тапкан. Баазын тӧлӧп јаткан. Эски, оды јакшы кӱйбес печкелӱ турада шыралаш болгон ло. Энебистиҥ айтканыла, кышкыда турада сӱрекей соок болгон. Таҥары јуук кӧнӧктӧ суу тоҥуп калатан. Олор 1959 јылдыҥ учкары ла келер јылдыҥ кӧп јанын мында јаткан. Качан 1960 јылдыҥ сыгын айында баштапкы уулы Расул чыгарда, Борис Укачинович билезине кандый бир јадар јер берзин деп база баскан ла, суранган ла. Каланыҥ да, областьтыҥ да башкартуларына јӱрген. Онойып, јӱк ле 1960 јылдыҥ кӱчӱрген айында олорго Панфиловецтердиҥ оромында турган 29-чы таҥмалу туранаҥ баштапкы квартираны берген. Борис Укачинович озо баштап «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, оноҥ радиокомитетте корреспондент болуп иштеген. Клавдия Ергековна ГАГПИ-де ӱредӱзин улалткан. Оогош Расулды кемиле јаан эмес акча учун јаан јашту эпшилер кӧргӧн.\nБистиҥ ада-энебис фронтовик, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти Гавриил Долматович Калкинниҥ билезиле најылашкан. Оныҥ эш-нӧкӧри Зоя Петровна, балдары Наташа ла Гена јаҥыс та јакшынак айылдаштар болгон эмес, је эмди Борис Укачинниҥ баштапкы литературалык чӱмдемелдериниҥ тӧс сӱр-кеберлери боло берген.\nБорис Укачинович 1962 јылдыҥ јайында Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка кирерге шӱӱген. Бу ла ӧйдӧ ӱйи институтта ӱренген, оогош Расулды коногына ясляга табыштырып турган ӧй. Билениҥ бастыра сурактары энебистиҥ мойнына келген. Одын да алатаны, јаратаны, сууны колодецтеҥ экелетени, курсак-тамакты белетеери, айыл ичиниҥ ижи кайда деп… Ӱзеери пединститутта дипломды корып алар керек. Кажы ла јайда тӧрӧӧндӧргӧ ӧлӧҥ ижинде болужатаны база каруулу керек. Ончо јӱкти энебис комыдабастаҥ алып чыккан.\nШак онойып К. Е. Укачина бойыныҥ турумкайыныҥ, чыйрагыныҥ шылтузында 1963 јылда институтты божоткон. Ол ӧйдӧ, бӱгӱнги де кӱнде чилеп ок, јиит специалистке ишке кирерге кӱчке келижетен. Энем узак ӧйгӧ иш бедиреген. Оноҥ јӱк ле арайдаҥ национальный школдыҥ интернадына тӱндеги таскадаачы болуп иштеерге кирген. Балазын бойыла кожо алып, интернатта конорго келижип туратан. Озо баштап ӱренчиктерге айылга берген ишти бӱдӱрерге болужар керек. Олорды эрте таҥда ойгозып, ӱредӱзине ийетени база энемниҥ ижине кирген. Бу да иш, энем ОНСШ-ты божоткондордыҥ санаазында узакка јылу эске алыныштар болуп артты. Башка-башка ӧйдӧ таскаткан балдары энемди баалап, тооп јӱргӱлейт. Олор кийнинде кичӱ тӧрӧлиниҥ ӧзӱмине кӧпти эткен јарлу улус болды. Темдектезе, Ю. В. Антарадонов, Э. В. Бабрашев, Н. С. Шумаров ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБодолында, Горно-Алтайсктагы Панфиловецтердиҥ оромындагы 29-чы таҥмалу эки кат агаш тураны мемориальный тура эдип салар керек. Нениҥ учун дезе бери Б. У. Укачинге Туулу Алтайдыҥ ады јарлу бичиичилери Лазарь Кокышев, Паслей Самык, Шатра Шатинов ло ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп литераторлор келип туратан. 1966 јылдыҥ јайында мында улу орус поэт Николай Рубцов токтогон ло бир канча ӱлгерин чӱмдеген. Ол Борис Укачинле кожо Литинститутта ӱренген. Шак ол јылдарда улус сӱрекей кӱндӱзек болгон. Бӱткӱл јурт эмес тӧрӧӧн-туугандар јуулыжып, айылдап келетен. Бир де кижи тышкары артпайтан. Энемниҥ эске алынганыла, айылчылардыҥ бир канчазы полдыҥ ла бойына јадып уйуктайтан.\nЭнебис 1970 јылдаҥ ала Горно-Алтайскта тӱӱкиниҥ, литератураныҥ ла тилдиҥ билим-шиҥжӱлӱ институдына (эмди алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган) иштеп келген. Билим телекейине кирердеҥ озо ого ас-мас ишјалду лаборанттаҥ ала баш билим ишчиниҥ јолын ӧдӧргӧ келишкен. Энебисти ишке ол тушта институттыҥ директоры болгон Е. Г. Мултуева алган. Бу эпшиге ол бастыра јӱрӱмине быйанду јӱрет. Интернатта тӱндеги таскадаачыныҥ ижиниҥ кийнинеҥ энеме эки јылдыҥ туркунына бир канча ишти солыырга келишкен: Караколдыҥ орто ӱредӱлӱ школында, калада Алтайский бичик басманыҥ бӧлӱгинде корректор. Је ол иштеген јерлеринде энемниҥ алган ченемели институтта сӱрекей тузалу болгон. Темдектезе, улусла, коллегаларыла текши тилди табары, печатный машинкала согоры. Иштеген бу ӧйлӧрдӧ јакшызы да, келишпегени де болгон эмей. Энебистиҥ эске алынганыла, кандидатский диссертацияны бичиирге де, корыырга да кӱчке келишкен. Кезик коллегалар јӧмӧӧрдиҥ-болужардыҥ ордына башка-башка јерлер јаар јабарлашту самаралар бичиген. Ижин корулап албазын деген амадула колбой буудактар болгон ло…\nБис эмди оҥдоп јадыс. Энебис бир ле уунда ӱч уулын таскадып, айылында от-очогыныҥ јылузын туткан, ол ок ӧйдӧ бойы алтай фольклорло бир канча бичик белетеп чыгарган.\nЈе энебистиҥ эҥ јаан ижи, молјузы, јӱрӱмде, салымда салынганы — ол Борис Укачинниҥ јолын коштой, кожо ӧдӱп јаткан чындык нӧкӧри, эҥ башкы угаачызы ла критиги, оныҥ уулдарыныҥ энези болгоны. Поэтти кӧдӱрген, кӧӧрӧткӧн, јӧмӧгӧн эҥ баштапкы музазы деп айдарым. Јайаан јайалталу поэттиҥ ле прозаиктиҥ кылык-јаҥы јеҥил эмес болгон. Јайаандык ижин тӱгезип јада, ачу ашты ажыра да тудуп ийетен. Калганчы јылдарда адабыс јаан јоболго табарткан. Оны кичеер, улай ла кӧрӧр керек. Бу да коркушту ӧйди энем ӧзӧги бек ӧткӧн, билелик одын-очогын чеберлеп алган.\nЭнемле ӧткӧн эрмек-куучынныҥ бирӱзинде ол бойыныҥ ижин сӱрекей тыҥ јаратканы, сӱӱгени, баалаганы керегинде айткан эди. Нениҥ учун дезе ол јӱзӱн-башка экспедицияларда болуп, кӧп фольклорлык материалдар јууган, онызы албатыга сӱреен керектӱ ле тузалу. Бу ижиле ол албатыныҥ бойыныҥ билерин-билгирин јууган: «Мен ырысту, нениҥ учун дезе менде албатым-калыгым бар. Мен олорго иштейдим. Алтай јерис бар, бис мында чыкканыс. Јерис бисти корып, јӧмӧп, болужып јат. Тӧрӧл алтай тилис бар. Оныла албатымла тил тудадым. Албаты-јоныска энчи эдип кӧп тоолу алкыштарын, туујыларын, ада-ӧбӧкӧлӧри јаҥарын, кай чӧрчӧктӧрин артыргызып салган. Оныҥ бӱдӱмин, аайын бис олордыҥ кийген кебинеҥ, тудунган эдим-тудумдарынаҥ кӧрӧдис. Оныҥ кажы да јаны байлу, ээлӱ, ийделӱ, кӧрӱмдӱ — мынызы эҥ јаан байлыгыс. Бис, билимчилер, онызын кыракы јууп, келер ӱйелерге тӧкпӧй-чачпай јетирерге чырмайадыс, ченежедис».\nАлтайыныҥ јалтанбас баатыр кызы ла чындык билимчи-фольклорчызы уур ла ченелтелӱ јолды ӧдӱп чыккан, баштап тарый кӧрзӧ, теп ле тегин болгодый, је ол бу ачылтаныҥ чындык баазын јакшы билер.


19.12.2017 - altaicholmon\nОйнойтон автоматтар јоголтылган\nМВД-ныҥ экономикадагы каршулу керектерле, коррупцияла тартыжары аайынча Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери мынаҥ озо рейд ӧткӱреле, јасакты бузаачы «кӱлӱктердеҥ» ойнойтон автоматтарды блаап алган.\nКадындагы заповедниктиҥ экологторы Кӧксуу-Оозы аймакта сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурыныҥ озочыл ченемелин кӧргӱзедилер.\n«Улус јаткан јер» деген рейд\n«Улус јаткан јер» деген профилактикалык керектер Горно-Алтайскта, Шабалин, Кан-Оозы, Майма, Кош-Агаш, Чой, Турачак аймактарда ӧткӱрилген.\nЭҥ артык логотип-таҥманы кем јураар\n2018 јылда Горно-Алтайск каланыҥ 90 јылы темдектелер. Бу керекле колбой каланыҥ администрациязы юбилейдиҥ логотибин белетеери јанынаҥ конкурс јарлаган. Бу таҥма јетирӱлик-рекламный бастыра иштерде тузаланылар.\nКӧп сабазы ЖКХ-га келижет\nАлтай Республиканыҥ бир кижизи акчазын тӧлӧйтӧн јеткилдештиҥ кеми јыл туркунына кайда да ӱч муҥ салковойго кӧптӧп, јирме муҥ салковойдоҥ эмеш ажа берди.\nА. А. Кензинниҥ эземине учурлай\nУлаган аймакта Саратан јуртта јаҥар айдыҥ 16-чы кӱнинде азыйда аймак, республика ичинде ады јарлу башкараачы А. А. Кензинниҥ эземине учурлалган керек-јарактар ӧтти.\nК. Багыровтыҥ творческий эҥири\nJаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде республикан библиотекада ӱлгерчи, артист Николай (Качканак) Егорович Багыровтыҥ чӱмдемел ижине учурлалган туштажу-эҥир ӧтти.\nВладимир Путин: тергеелерди јаанадар пландар јок\nРоссия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јаҥжыккан јаан конференциязы быјыл јаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн. Ондо орооныстыҥ ончо тергеелериниҥ ле гран ары јаныныҥ 1640 журнализи турушкан. Тӧрт саат кире ӧйгӧ улалган туштажуда президент Россияныҥ ич ле тыш политиказы, эмдиги ле келер ӧзӱми, тергеелерде јаткан албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱми керегинде 65 суракка каруулар берген. Быјылгы јаан пресс-конференция Владимир Путинниҥ\nБаштапкы јерде—эл-јонныҥ су-кадыгы\nАлтай Республиканыҥ эмчилериниҥ 4-чи съезди Горно-Алтайскта медициналык колледжтиҥ конференц-залында јаҥар айдыҥ 14-15 кӱндеринде ӧтти.\nАлбатыныҥ тыш-амырын јеткилдеерге\nАлтай Республикада тап-эриктерди буспазын јеткилдеери аайынча координационный јуун тергеениҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ башкартузыла ӧтти.


Март 2020 - altaicholmon\n«Албатылык бюджеттиҥ» эп-аргалары: улуска билдирлӱ туза экелер\n«Единая Россияныҥ» Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак партияныҥ Генсовединиҥ Тӧргизиниҥ јуунында тергеелерде «албатылык бюджетированиениҥ» эп-аргаларын јӱрӱмге кийдирери аайынча иште эрчимдӱ турушсын деп, коллегаларына баштанган — ол керегинде јасак јӧптӧлгӧн лӧ кийнинеҥ. «Тургуза ӧйдӧ Госдумада шӱӱжӱде «Единая Россияныҥ» баштаҥкайлу бюджетирование керегинде, ӧскӧлӧп айтса, «албатылык бюджет» деген јасагыныҥ ӱлекери бар. Оны президент јӧмӧгӧн лӧ ол баштапкы кычырышты\nСценада — ӱргӱлјик учурлу сурактар\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айда јаҥы тургускан «Дорогая Елена Сергеевна» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти. Солун ойын-кӧргӱзӱ драматург Людмила Разумовскаяныҥ «Дорогая Елена Сергеевна» деген пьесазы аайынча тургузылган. Ӧткӧн чактыҥ 80 јылдарында бичилген ле ороонныҥ кӧп театрларында тургузылган ойын-кӧргӱзӱ байа «кылык-јаҥыла кӱч јаш корболордыҥ» курч ла јӱрӱмдик сурактарына учурлалган. Је ол до ӧйдӧ, бӱгӱн\nАк булутла бӱркелген Ару алтай Курайым\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кычыраачылардаҥ јурт јерлердеги солун керектер, јадын-јӱрӱм, курч сурактар керегинде самаралар, онойдо ок јаанду-јашту улустаҥ ӱлгерлер келип турганы бисти сӱӱндирет. Кочкор айда Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртында јуртап јаткан Ойрот Николаевич Куртин деп ӧрӧкӧн ӱлгерлерин ийген. Оныҥ ӱлгерлери бисти јурт јердиҥ тегин ле кижизиниҥ Алтайына, јуртаган јерине, айландыра ар-бӱткенге, улуска ла азыраган\nУлу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгыла колбой, газеттиҥ кычыраачыларынаҥ ака-адаларыныҥ, карган адаларыныҥ ла ӧскӧ дӧ ӧбӧкӧлӧриниҥ јуулашкандары керегинде самаралар келип туру. Онойдо ок архивтерде иштеп, бистиҥ ат-нерелӱ јуулашкан јерлештерис керегинде бичимелдер табып, база экелип турган улус бар. Тӱӱкилик бичимел-материалдарды тӱзедӱ, кубултыш јогынаҥ јарлап јадыс. Бу бичимелдердеҥ ол ӧйдиҥ тыныжы, улустыҥ кӱӱн-санаазыныҥ ла куучын-эрмегиниҥ аайы сезилет.\nБиблиотеканыҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи – талада амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ тилин, литературазын ла культуразын, кӧгӱс байлыгын чеберлеп корыыры аайынча ишти бастыра јанынаҥ јӧмӧп болужары. Шак бу каруулу ишти, керекти тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрип тура, республиканыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы јаан ајаруны алтай фондты толтырарына эдет. Бу фондто алтай калыктыҥ эрјинедий энчи-байлыгы – бичиктери чеберлелет.\n«Айдышканныҥ сöзи алтын, кöрÿшкенниҥ кöзи алтын» эмезе Айтот казахтардыҥ бӧкӧзин јеҥгени керегинде\nБойыныҥ jÿрÿми, угы-тöзи керегинде ада-энези куучындаза, кижи jиит тужында оны керексип укпас, кезикте кыjыраҥтыыр. Бойы jажайла, сагыш-укаа кирзе, сананатан эмтир — ол тушта не укпадым, не бичип албадым, кайттым, кайттым!…Је ӧй ӧдӧ берген. Јажыл јайда Кӧзӱлде болдым. Пöдÿр Михайлович Яграшев бӧлӧмлӧ кожо энем jанынаҥ эзен арткан таай эjелеримниҥ бирÿзине, Торко Мекешевна Чакыровага, айылдап jÿрдис.\nАда-энелердиҥ ижемјизи јаан\n«Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязыныҥ «Перезагрузка» деген ӱлекери (килемјиниҥ «АБСОЛЮТ-ПОМОЩЬ» фондыныҥ грантыныҥ болужыла ӧткӱрилип јаткан) аайынча ачык-јарык айалгада ӧткӧн ээчиде эрмек-куучын тоолу кӱндер кайра Калыктар најылыгыныҥ туразында ӧтти. Кӱрее куучын «Јонјӱрӱмдик јанынаҥ каруулу бизнес» деген суракка учурлалды. Мында окылу јаҥныҥ чыгартулу улузы бу туштажуга ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактарла келген улусты ајарулу угуп, аайына ӧмӧ-јӧмӧ чыгатан сурактары аайынча\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында бистиҥ ороондо Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧр. Калганчы ондый тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2020 јылда цифровой технологияларды тулазанып ӧткӱрилерин эзедели. Келер тооалыштыҥ тӧс јаҥыртузы — ол Россияныҥ эл-јоны Государственный јеткилдештердиҥ (Gosuslugi.ru) бирлик порталында тооалыштыҥ электрон листине јетирӱлерди таҥынаҥ бойы бичиир аргалу болгоны. Росстаттыҥ тооалаачылары улустыҥ јаткан тураларына барар тушта\nТӧс јасакта болотон кубулталар јанынаҥ јартамалдар\nПрезидент Владимир Путинниҥ Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча баштаҥкайын Алтай Республикада јондыктыҥ ла духовенствоныҥ чыгартулу улузы јӧмӧгӧн. Федерал Јуунга Баштануда тӱзедӱлер керегинде айдылганы ӧйдиҥ некелтези болуп јат деп, тергееде јаткандар темдектейт. Бу кубулталар политикалык системаныҥ ӧзӱмине ле Россияныҥ граждандарыныҥ конституциялык тап-эриктерин ле јайымдарын корыыр эп-аргаларды тыҥыдарына, би-лелик байлыктарын, энеликти ле јаш тужын, јашӧскӱримин ле јаан\nКем де ундылбаган, не де ундылбас\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ бистиҥ тергееде иштеп турган «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекериниҥ координаторы Владимир Тюлентин тулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде ишмекчи јорыкла Чой аймакта болуп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургузылган кереестердиҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгазын кӧргӧн. Јол-јорыкта анайда ок Эл Курултайдыҥ депутадына бу аймактаҥ тудулган Михаил Терехов, аймактыҥ


Улу нере – Ундылбас эзем - altaicholmon\nУлу нере – Ундылбас эзем\nКирген 2020 јыл орооныска да, республикабыска да учурлу керектериле байлык јыл болор.\nЈаҥырган чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында атту-чуулу алтай јурукчы, јон-политикалык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилер ӧткӧн.\nГ. И. Гуркин Сибирьдиҥ ӧс калыктары ортодо баштапкы профессионал јурукчы болуп јат. Оныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱлери каан јаҥы ӧйинде, 1907-1915 јылдарда, Томск, Барнаул, Иркутск, Красноярск калаларда једимдӱ ӧдӱп, ады-чуузы ороон ичинде јарлу боло берген. Гуркинниҥ јайаан энчизи совет јаҥ турар јуу-чакту, ээчий политикалык кысташту ӧйлӧрдӧ јылыйып, чачылып, јоголтылган да болзо, эмдиги ӧйгӧ јеткени калыгыстыҥ, текши Алтайыстыҥ, орооныстыҥ оморкодузы болуп јат.\nЧорос-Гуркин Алтай Республиканы тӧзӧгӧн јолдыҥ бажында турган кижи деп јолду чотолот. Сибирьдиҥ јарлу “областниктериле” таныжып, олордыҥ амаду-санааларыныҥ абына кирип, Гуркин Алтайыныҥ ӧс калыгы ижи-тожын, јадын-јӱрӱмин бойы башкарып јадар тергее эдип кубулта тӧзӧӧри учун тартыжуныҥ бажында турган. Бу учун “актарга” да, “кызылдарга” да буруладып, 1930-чы јылдардыҥ политикалык репрессиялары ӧйинде “албатыныҥ ӧштӱзи” деп ӧлтӱрткен.\nЈурукчыныҥ актуга бурулаткан ак-чек адын јаргы 1956 јылда орныктырган да болзо, ороондо јаҥырта тӧзӧш башталган 1990-чы јылдарга јетире, ол керегинде бичиири тудуулу болгон. Алтайда јӱк искусствовед В. И. Эдоков јурукчыныҥ јайаан энчизи керегинде бичиирге тидинген.\nБӱгӱн Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ јайаан энчизин, јон-политикалык ижин, јӱрӱмин кӧп билимчилер шиҥдейт, ол Алтайыстыҥ чыннаҥ оморкодузы болуп јат.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай, республиканыҥ “Алтын-Туу” деген бичик чыгартузы АР-дыҥ “Государстволык эл политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери” деген программазы аайынча “Г. И. Гуркин и Горный Алтай – гений и место” деген бичикти кепке базып чыгарган. Бу бичик калыгыстыҥ алып баатыры Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ учурлу јажын темдектеерине эдилген керектердиҥ бирӱзи.\nБыјыл бистиҥ ороондо темдектелген эҥ учурлу керек, алаҥзу јогынаҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгы болуп јат. 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде СССР-га табарып, кыш тӱжерге јетпей ороонды бактырып аларга амадаган фашисттердиҥ јӱткӱмелин совет ороонныҥ албатызы токтодып, ӧштӱлерди оодо соккон. Бу јууны јеҥип чыгарга Ойрот автоном область арга-кӱчи јеткенче бойыныҥ јӧмӧлтӧзин эткен. Кажы ла билениҥ эр чыдалду улузы јууга барган. Мында арткан эпши, карган улус, балдар јууга барган солдаттарды јеткилдеп иштеген. 1941 јылдыҥ учында областьтыҥ эл-јоны коруланарыныҥ кӧмзӧзине 5,2 миллион салковойдоҥ ажыра акча кӧчӱрген. Бого ӱзеери, “Алтайский колхозник” ле “Алтайская молодежь” деген танковый колонналарды, “Алтайский истребитель” деген авиаэскадрильяны тӧзӧӧрине акчазын берген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда бистиҥ 21 муҥнаҥ ажыра јерлештерис корогон, бу јӱк јууга барган солдаттар. Текши коромјыбыс эмдиге чотто јок. Кажы ла биле Улу Јеҥӱге једерге ӱлӱзин кошкон. Улу Јеҥӱ совет албатыга јаҥыс та Улу нерениҥ эмес, је Улу чыдамкайдыҥ да Улу коромјыныҥ јылдары болуп јат. Бу учурлу керектер республикабыстыҥ бастыра тергеезинде јыл туркунына темдектелер.\nАР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ бистиҥ республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 44 туружаачызы ла кенектери, јууда корогон солдаттардыҥ тул арткан 319 ӱйлери, јууныҥ ӧйинде иштеген 967 кижи јуртап јат. Јууда корогон улусты эзедип, быјыл республиканыҥ текши тергеезинде 27 миллион чаал агашты отургузары темдектелет. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерди јаҥырта јазаарга ла ремонтоорго бюджеттеҥ акча чыгарылып јат. Республикада ады “Јеҥӱ” деген сӧстӱ оромдорды јаҥырта јазаары темдектелген. Олордыҥ тоозына тергеениҥ сегис аймагында 9 ором: (Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ 75 јылдыгыныҥ оромы (Мамонтовтыҥ оромы), Маймада ла Улаганда Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ оромдоры, Оҥдойдо ло Кырлыкта Јеҥӱниҥ оромдоры, Боочы јуртта (Оҥдой аймак) ла Кырлыкта Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ адыла адалган оромдор, Јеҥӱниҥ 40 јылдыгыныҥ Чой аймактыҥ Гусевка јуртында ла Турачак аймакта оромдор кирген. Олордо ӧдӧтӧн иштерге акча “Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор” деген эл ӱлекер аайынча ла республиканыҥ бюджединеҥ чыгарылар.\nБыјылгы јыл алтай калыктыҥ ээчий Эл Ойын байрамы ӧдӧр јыл болуп јат. Алтай јондыктыҥ баштаҥкайыла ол 1988 јылда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында башталып, республиканыҥ ончо алтай аймактарын эбирип келген: 1999 јылда Эл Ойын Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ, 1993 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртыныҥ, 1995 јылда Улаган аймактыҥ Улаган јуртыныҥ, 1996 јылда Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртыныҥ, 1998 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Корумду јуртыныҥ, 2000 јылда Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртыныҥ, 2002 јылда Чамал аймактыҥ ла 2004 јылда Турачак аймактыҥ Кебезен јуртыныҥ јеринде ӧткӧн.\nКийнинде јылдарда Эл Ойынды бир јерге ӧткӱрер деген санаала ол Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында ӧдӱп баштаган. Је, алтай јондыктыҥ Эл Ойын кӧчӱп јӱрер байрам болор деген кӱӱниле, калганчы Эл Ойындар Горно-Алтайскта, оноҥ Улаган аймактыҥ Межелик ӧзӧгинде ӧткӧн. Быјылгы Эл Ойынды јаан изӱ айдыҥ 2-4 кӱндеринде ӧткӱрери темдектелген, ол кайда болоры јанынаҥ тӱп-шӱӱлте бу айдыҥ учы јаар јарталып чыгар. Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрер кӱӱнин Кош-Агаш, Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактар угускан.\n2018 јылда алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойыны ороонныҥ Эл кӱнтизӱзиниҥ эҥ артык 200 ӱлекерлериниҥ тоозына кирген, јылдыҥ турулталарыла дезе Россияныҥ эҥ артык этнокультурный туристический кереги деп адалган.\nЭл тергеелер ортодогы “Текши јуртыбыс – Алтай” деген координационный кӱреениҥ јууны быјыл Алтай Республикада ӧдӧри тергеебиске база јаан учурлу керек.\nБу кӱрее ороонныҥ билимчилериниҥ баштаҥкайыла 2002 јылда тӧзӧлгӧн лӧ Јаан Алтайдыҥ гран-кыйулай јаткан ороондорыныҥ јасакчыларын, билимчилерин, аргачылыктыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузын бириктирген.\nӦткӧн ӧйгӧ “Текши јуртыбыс – Алтай” деген кӱреениҥ јуундарында Алтай деген јаан таланыҥ бастыра тергеелериниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр, экномикада, аргачылыкта, туризмде, ар-бӱткенди корыырында ӧмӧ-јӧмӧ аайына чыгатан кӧп сурактар шӱӱжилген. Темдектезе, кӱреениҥ экономикалык совединиҥ былтыр ӱлӱрген айда Белокурихада ӧткӧн јуунында Алтай Республиканыҥ делегациязы Јаан Алтайдыҥ эл тергеелериле ӧткӧн туристтердиҥ “Алтай – алтын туулар” деген јол-јорыкты тӧзӧӧриниҥ, Тожоҥтыда таможенно-логистический терминалды тударыныҥ, гран кыйулай јаткан ороондор ортодо саду ла о.ӧ. колбуларды элбедериниҥ сурактарын кӧдӱрген.\nЭл отоктор ортодогы “Текши јуртыбыс – Алтай” деген кӱрееге Россияныҥ Алтай Республика ла Алтайский край тергеелери, Казахстанныҥ Кӱнчыгыш-Казахстан облазы, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном регионы ла Монголияныҥ Байан-Ӧлгий ле Ховд аймактары кирип јат.\nБыјылгы јылда орооныста ӧдӧтӧн учурлу керектердиҥ база бирӱзи – эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжы. Ол ӱлӱрген айда ӧдӧри темдектелет.\nБистиҥ ороондо эл-јонныҥ тоозын алар иш 1926 јылдаҥ бери кажы ла он јылдыҥ бажында ӧдӧт. 2010 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталарыла, Алтай Республикада 206 168 кижи јаантайын јуртаганы чоттолгон. Олордоҥ орус улус 114 802 кижи (55,7%), алтайлар (ол тоодо “алтай” деп бичиткен телеҥит, туба, чалканду карындаштарла кожо) 72 814 кижи (35,3%), казахтар –12 524 кижи (6, 07%). 6 муҥ кире кижи ӧскӧ укту болгондор ло эмезе угын темдектебегендер.\n2010 јылдыҥ тооалыжына белетенер ӧйдӧ алтай јондык текши тоозы 50 муҥ кижидеҥ ас болор ло мыныла колбой республикалу болгон статузын јылыйтар деген чочыдудаҥ улам, Алтайыстыҥ ас тоолу тургун калыктарына – телеҥиттерге, тубаларга, чалкандуларга ла кумандыларга тооалышта угын “алтай” деп темдектеери јанынаҥ баштанган болгон. Бу аайынча тергеебисте билим конференция да ӧткӧн эди.\nОноҥ бери ӧткӧн јылдарга пенсияга эрте чыгарга ла ас тоолу калыктардыҥ јасакта темдектелген бар-јок јеҥилтелериле тузаланарга ас тоолу калыктардыҥ тоозына јаргы ажыра кӧп алтай улус кирген. Је эм тургуза алтай јондыкта бу јанынаҥ кандый да санааркаш билдирбейт. Байла, бу тергеелерди бириктирип јаанадар, тургун калыктар јаткан оок тергеелерди јаандарына кожор кыймыгу ороондо токтогоныла колбулу.\nКирген јыл тергеебисте юбилейлерле байлык јыл болор. Онойдо, јарлу государстволык ла политикалык ишчи, Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы толуп јат. Ады јарлу билимчи, тергеебистиҥ кӧп ӱредӱчилериниҥ ӱредӱчизи, профессор Нина Николаевна Суразакованыҥ ла Алтайыстыҥ атту-чуулу кайчызы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгы толор.\nБу ла оноҥ до ӧскӧ учурлу керектерле “Алтайдыҥ Чолмоны” јыл туркунына кычыраачыларын таныштырар.


Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзи тургузылган - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзи тургузылган\nСайлугемдеги национальный парктыҥ ла Киргизияныҥ Сарычат Ээрташтагы заповеднигиниҥ чыгартулу улузы ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзине кол салган ла ӧскӧ ороондордо ирбисти чеберлеп алары јанынаҥ бар ченемелле танышкан.\nКиргизия ирбистердиҥ тоозы кӧп јерлердиҥ тоозына кирет. Билимчилердиҥ айтканыла, бу ороонныҥ јериндеги ирбистердиҥ тоозы 300-400. Ол тындулар Изӱ-Кӧлдиҥ јанындагы Сарычат Ээрташтагы заповедниктиҥ јеринде јӱрет.\nДокументке кол салар алдында бистиҥ тергеениҥ нацпаркыныҥ ишчилериниҥ турушканыла экспедиция ӧткӱрилген. Ар-бӱткенде болгон семинар Сайлугемдеги нацпарктыҥ попечительский совединиҥ председатели Али Узденовтыҥ ла Јерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ (WWF) Тӧс-Азиат программазыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген.\n«Киргизияныҥ јериндеги ирбистердиҥ тоозы кӧп, оныҥ да учун бистиҥ коллегаларыстыҥ бу тындуны чеберлеп алары јанынаҥ ченемели де јаан — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ директоры Денис Маликов кууучындайт. — Бу ороондогы ирбис база Кызыл бичикке кийдирилген ле оныҥ тын тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Биске коллегаларыс канайда иштеп турганын билерге јилбилӱ болгон. Ирбистеҥ башка, бу заповедниктиҥ ишчилери оныҥ экосистемазын база чеберлейт: Марко Полоныҥ туулык кучазын, кочкорды корыйт. Ар-бӱткендик экспедиция ӧдӧр тушта текши тоозы 1 муҥ кире бу тындулардыҥ ӱӱрлерин кӧрӧргӧ келишкен. Бистиҥ јерде андый ӱӱрлер туку качан јоголып калган. Шак ла бу тындулар ирбистиҥ курсак-јеми болот».\nСайлугемдеги нацпарктыҥ ишчилери дезе ирбистиҥ тын тоозын аларында 2019 јылдаҥ ала тузаланылып турган NextGis деп адалган мобильный приложениеле иштеери јанынаҥ ченемелиле ӱлешкен. Јерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ баштаҥкайыла бу «полевой дневникти» Киргизияда база тузаланар.\nЭкспедицияныҥ туружаачылары фототузак тургузып јадала, ирбиске туштагандар! Бистиҥ тергеениҥ билимчилеринеҥ билим ишчи Алексей Кужлековтоҥ ӧскӧ улуска тирӱ ирбисти бойыныҥ кӧзиле мынаҥ озо кӧрӧргӧ бир де катап келишпеген болгон. Олордыҥ амадузы Киргизияныҥ јеринде бӱткен. Алтайда ирбиске туштайтаны кӱч керек: Россияда ирбистердиҥ тоозы 90-ноҥ кӧп эмес.\nӦмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзи узак ӧйгӧ тургузылган, јӧптӧжӱниҥ туружаачыларыныҥ ээчиде ишмекчи туштажузы Сайлугемдеги нацпарктыҥ јеринде ӧдӧр.\nСайлугемдеги нацпарктыҥ пресс-службазы


Ноябрь 2020 - altaicholmon\nНе самый удачный поход…\nВ начале этого года известный фотохудожник, мой друг Анатолий Шодоев, в своем дневнике писал: «В последние годы ежегодный поход — это центральная часть моей жизни. Хочется за лето совершить три больших похода: по гольцам Теректинского хребта, по окрестностям Мультинских озер и по хребту Иолго к горе Альбаган.\nДепутатам дадут право выполнить наказы избирателей на 1 млн руб. в год\nПарламентская фракция «Единая Россия» под руководством Владислава Рябченко вышла на главу Республики Алтай, председателя правительства Республики Алтай Олега Хорохордина с предложением\nРегионы-лидеры по уровню доходов работников\nУченые нашли древние рудники в Горном Алтае\nСотрудники междисциплинарной археологической лаборатории «Артефакт» при анализе космоснимков Кош-Агачского района Республики Алтай увидели странные объекты, похожие на шахты.\nКеҥидеги СПК: укту мал ӧскӱреринде једими бийик\nТергеениҥ ээлемдери ортодо једимдӱ иштеп, кажы ла јыл јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирип турган деп, Оҥдой аймакта Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер племзаводты темдектеер керек.\nЭне сӱӱжи – бӱткӱл телекей\nМайма аймактыҥ Урлу-Аспак јуртында јуртап јаткан Владимир ле Наталья Тебековтордыҥ билези јаҥыс та аймак кеминде эмес, је анайда ок тала да кеминде элбеде јарлу. Кычыраачыларды эки балазыныҥ сӱӱген энези, баркаларыныҥ кару јааназы, Наталья Васильевнаныҥ једимдериле таныштырып ийели.\nАПК: 2020 јыл једимдӱ ӧткӧн\nБыјыл Јурт ээлемниҥ ишчизиниҥ кӱни Алтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде темдектелип јат. Республиканыҥ АПК-зы 2020 јылдыҥ туркунына канайда иштеген ле байрамдык кӱнин кандый кӧргӱзӱлериле уткуп јат деп сурактарды јурт ээлем аайынча министр Андрей ЦЫГУЛЕВКО бердибис.\nАлтайдыҥ чалдыкпас чечеги\nӰй кижиниҥ кудай берген ӱлӱзи ол јӱк ле очокты эбирип, курсак азып, эдегине тӱшкен балдарын азыраары деген кӧрӱм-шӱӱлте туку ла качан салым-јӱрӱмнеҥ, улустыҥ санаазынаҥ сала берген.\nТӧргиниҥ јууны ӧткӧн\nКӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде республикан парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Јуунда беш сурак кӧрӱлген.


Кызалаҥду айалгалардаҥ коруланары - altaicholmon\nТергеениҥ јааныныҥ айтканыла, Россия Федерацияныҥ гражданский коруланыш, кызалаҥду айалгалардыҥ ла ар-бӱткенниҥ јеткерлериниҥ салтарын јоголторы аайынча министри Евгений Зиничев ӧткӧн неделеде тергеелердиҥ јаандарыла јуун ӧткӱрген. Аргадаачы ведомстволордыҥ ла тергеелердиҥ эл-јонныҥ јеткер јок болорын бир чук јеткилдееринде колбулу иштеериниҥ сурактары ол јуунда шӱӱжилген. Министр јаҥныҥ органдарыныҥ алдына ийде-кӱчтерди јеткерлерди јоголторына эмес, олорды болдыртпазына ууламјылаар сурак тургускан.\n«Тӧс ийде-кӱчти сакыбаган јанынаҥ тура берген айалгаларды јоголторына ууламјылаар керек. Олорды болдыртпазы — чакпыртту ла чӱмдӱ керек, је кызалаҥду айалгаларды јоголтконына кӧрӧ, јаан чыгымду эмес. Россияда ар-бӱткенниҥ јеткерлеринеҥ улам болгон кызалаҥду айалгада улус божогон, јӱстер тоолу туралар ӱрелген карыкчалду учуралдар болгон» — деп, Александр Бердников чокымдаган.\nАлтай Республикада тергеениҥ башкарузыныҥ ла МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ ортодо бек колбу тудулган. «Бистиҥ текши керегис — ол эл-јонныҥ јеткер јок болорын толо ло элбеде јеткилдеери. Россияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин јаҥыс катап эмес чокымдаган: «Бистиҥ эл-јонныҥ јеткер јок болоры — эҥ баштапкы керегис». Оныҥ учун, бис јаба ижисте озо ло баштап кызалаҥду айалгаларды болдыртпазына тӧс ајару эдедис» — деп, ол угускан.\nТергеебисте аҥылу ајару кызалаҥду айалгаларды јоголторына керектӱ материальный тӧзӧгӧни, акча-манатты ла улусты белетеерине эдилет. Муниципалитеттер, эл-јон профилактикалык иштерге эрчимдӱ тартылат, старосталардыҥ институды тӧзӧлгӧн лӧ турулталу иштеп јат.\nJуунда МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков сакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгаларды јоголторы јанынаҥ иштердиҥ тӧс ууламјылары керегинде јетирӱ эткен. 2018 јылда бирлик дежурно-диспетчерский службаларды ӧскӱрерине ле иштедерине 6,3 млн салковой акча ууландырары темдектелген, 2019 јылга — 2,5 млн салковой. «112» система республиканыҥ бастыра јеринде ченелтелерди ӧдӱп, јакшы иштеп јат. Ай сайын олор эл-јонныҥ 14 муҥнаҥ ажыра баштануларыла иштеп туру.\nАлтай Республикада старосталардыҥ институды эрчимдӱ иштейт, аймактарда 143 староста бар. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, старосталарды акча-манатла јилбиркедерине республикан бюджеттеҥ 2 млн салковой чыгарылган. ²рттиҥ јеткерлӱ ӧйинде олор эл-јонныҥ агаш аразына јӱрерин шиҥжӱлеп, агаш аразында ла айылдарыныҥ јанында от кӱйдӱрбезин деп иштейдилер. «Jурт јеезелердиҥ јаандары јок јурттарда старосталар болор учурлу. Олорго улус бӱдӱп турзын ла олор јаҥныҥ органдарыла, полицияла, МЧС-ла колбу тудар аргалу болзын. Старосталар јакшы колбулу болор учурлу, кызалаҥду айалга тура бергени керегинде ӧйлӱ-ӧйинде јетирӱ эдерге» — деп, тергеениҥ јааны темдектеген.\nАндрей Бурлаковтыҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ јериндеги 19 јуртта бойыныҥ кӱӱниле ӧрт ӧчӱрер ле аргадаар бӧлӱктер тӧзӧӧри пландалат. Быјыл бу керекке республикан ла муниципал бюджеттердеҥ 5 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Тургуза ӧйдӧ бу јурттарда бойыныҥ кӱӱниле 228 ӧрт ӧчӱреечиниҥ ижи тӧзӧлгӧн. Jылдыҥ учына јетире база 12 јуртта бу иштер толо кеминде кӧндӱгер учурлу.\n«Jеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплексти иштедери ле ӧскӱрери керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министриниҥ ижин бӱдӱреечи Алтынсай Белекова эткен. «Jеткер јок кала» система Горно-Алтайскта штатный ээжиле иштейт. Энергојеткилдештиҥ объекттерин бу системага кийдирерге јетирӱлер белетеер иш улалат. Тургуза ӧйдӧ «Jеткер јок кала» АПК-ны Майма аймактыҥ јеринде тӧзӧӧргӧ лӧ иштедерге технический јакылта тургузары ӧдӱп јат.\nГорно-Алтайсктыҥ јеринде гидрометеопосттор, сейсмический эрчимниҥ датчиктери, агаш аразында айалганы шиҥжӱде тудар стационар эки камера, интеллектуал видеошиҥжӱниҥ 15 камеразы, оромдордо јарлар ла јетирӱлер эдер пункт, кӧп квартиралу 28 турада (10 муҥ кижи јуртайт) эл-јонго јар эдер аргалу 120 домофон тургузылган.\nОныла коштой, 2016 јылдаҥ бери республиканыҥ јеринде 13 јурт таҥынаҥ јетирӱлер эдер автоматический эп-аргаларла јеткилделген. 2018 јылда государственный программаны бӱдӱрерине республикан бюджеттеҥ 6 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. 2019 ло 2020 јылдарда 8,7 млн салковой ло 6 млн салковой чыгарары пландалат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ижин бӱдӱреечи Ольга Болтошева эл-јонды баштапкы болуш јетирерине ӱредери керегинде куучындаган. Бу иш «Jӱрӱмди аргадап ӱрен!» деп Бастырароссиялык ӱлекерле ӧдӧт. Оныҥ айтканыла, бу ӱлекер 2017 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала иштеп јат. Тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларында баштапкы болуштыҥ 197 инструкторы белетелген, баштапкы болуш јетирер билгирлерге 10 муҥнаҥ ажыра улус ӱренген, ол тоодо педагогтор, ӱренчиктер, ада-энелер. 2019 јылда ӱредӱлер балдардыҥ садиктеринде ле ӱзеери ӱредӱниҥ организацияларында ӧдӧри пландалат. Бу јылдыҥ учына јетире текши ӱредӱлӱ 13 организация баштапкы болуштыҥ тренажерлорыла јеткилделер.\nТергееде базар, кыймыктанар аргалары ас, кӧп балдарлу билелердиҥ айылдарында ӧрт керегинде јетирӱ эдер јепселдер тургузары ӧдӧт. Бастыразы 500 датчик тургузылган ла оныҥ шылтузында республиканыҥ эл-јонын аргадаар арга болгон. Бу иш келер јылда база улалар, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ӧрт керегинде табыш эдер 265 датчик тургузылган.\nJуунда онойдо ок тергеениҥ ар-бӱткенниҥ байлыгы, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ агашты авиацияла корулаарыныҥ базазына ыраада учар ла пилот јок авиационный комплекс алары керегинде куучын болгон. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, пилот јок авиация агаштарлу јерде ширтӱ эдерге, ӧрт болдыртпазына, ӧрт чыккан јерди табарына, ӧрт ӧчӱрер јердеги командаларды јетирӱле јеткилдеерге, јасакты бузуп, агаш кезеечилерге удурлажарга эптӱ.\nАлександр Бердников муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына јурттарды корулаарына ла кызалаҥду айалгалар болдыртпазына, эл-јонго ӧрттӧҥ чеберленериниҥ ээжилерин јартаарына ууламјылу бир чук аҥылу иштер тӧзӧп ӧткӱрзин деп баштанган.


Сентябрь 2020 - Страница 5 из 15 - altaicholmon\nОорыбаска, прививка эдигер!\nАлтай Республикада ӧткӧн неделеде ОРВИ-ле оорыган 704 учурал чотко алынган, ол тоодо 353 учурал балдар ортодо болгон. Кӱскидеги бу оору кӧптӧгӧни сезилет. Гриппле оорыган учуралдар тергееде болбогон.\nЭэжилерди бӱдӱрбезеес, ооруны јеҥип болбозыс!\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилери полицияныҥ ла Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ каланыҥ тӱнде иштеер клубтарыла, барларыла ӧткӱрген рейдинде турушкан.\nВот и перешло в разряд воспоминаний лето, оставившее у всех, кто путешествовал по Горному Алтаю, незабываемые впечатления, оно плавно перекочевало в соцсети, разошлось в миллионах снимков и лайков.


Алтай Республиканыҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи – 2020\n«Алтай Республиканыҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи – 2020» деп республикан конкурс ӧтти\nТулаан айдыҥ 10-14 кӱндеринде Шебалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ орто ӱредӱлӱ школында «Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи - 2020» деп республикан кӧрӱ-маргаан ӧтти. Конкурста туружар кӱӱнин jети ӱредӱчи угускан: Аратина Сынару Васильевна, Сугаштыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; Мендешева Уажнай Ивановна, Ийинниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Самтакова Айна Вячеславовна, Теленит-Сортогой jурттыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; Тагызова Рената Александровна, Тулойдыҥ текши ÿредÿлÿ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи; Теркишева Айсура Кимовна, Кырлык jурттыҥ орто ÿредÿлу школыныҥ баштамы класстардыҥ ÿредÿчизи; Тунтешева Олеся Николаевна, Беш-Öзöк jурттыҥ орто ÿредÿлÿ школында болчомдордыҥ «Солоҥы» турачагыныҥ таскадаачызы; Феоктистова Эмилия Михайловна, Тозыяковтордыҥ династиязыныҥ адыла адалган Ӱзнезиныҥ текши ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи.\nКонкурстыҥ туружаачыларыныҥ ижин баалап, ончо јанынаҥ теҥ-тай ширтеп, ӱредӱчилер бойыныҥ ижин једимдӱ ле бийик кеминде кӧргӱзерине јарамыкту айалга тӧзӧп иштеген жюриниҥ турчылары ижин база темдектейдис.\nКонкурстыҥ туружаачылары «Портфолио баалары», «Таныштыру», «Методикалык биригӱ», «Ачык урок ло оны ылгаары», «Мастер-класс» «Ачык эрмек-куучын» ченелтелер ӧткӧн. Анайып, эҥ артык, jаркынду, ченемели тереҥ, кöгÿс байлыгы бай туружаачыларды башка-башка номинациялардыҥ јеҥӱчилдери кайралдатты: Аратина Сынару Васильевна ‒ «Лучшая визитная карточка»; Мендешева Уажнай Ивановна ‒ «Лучший мастер-класс»; Самтакова Айна Вячеславовна ‒ «Учитель-методист»; Тагызова Рената Александровна ‒ «Учитель-мастер»; Теркишева Айсура Кимовна ‒ «За методическую эрудицию»; Тунтешева Олеся Николаевна ‒ «Учитель – хранитель традиций»; Феоктистова Эмилия Михайловна ‒ «Учитель-новатор».\nОнчо конкурстыҥ бӧлӱктерин једимдӱ ӧдӱп, кызу тартыжуда јеҥӱчил болуп Кырлык jурттыҥ орто ÿредÿлу школы баштамы класстардын ÿредÿчизи Айсура Кимовна Теркишева чыкты. Јеҥӱчилге Горно-Алтайск калада ӧткӧн Алтай Республиканыҥ педагогикалык устарыныҥ неделезиниҥ кӧдӱријилӱ јабылтазында «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2020» деп кӱндӱлӱ кайрал табыштырылды. 2-чи јерде Самтакова Айна Вячеславовна, Теленит-Сортогой jурттыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; 3-чи јерде Феоктистова Эмилия Михайловна, Тозыяковтордыҥ династиязыныҥ адыла адалган Ӱзнезиныҥ текши ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи.\nБу кӧрӱ-маргаанды белетеп ӧткӱреринде Шабалин аймактыҥ ӱредӱ бӧлӱгине јаан быйанысты јетиредис, анчада ла Роза Васильевна Сулинага, ӱредӱ бӧлӱгиниҥ метод.кыбыныҥ башкараачызына, Шыргайтыныҥ школыныҥ директорына Эльвира Ильинична Тужаловага, Шыргайтыныҥ школыныҥ ӧмӧлигине, јурт јеезезине быйанысты јетиредис.


Тузаланганы учун тӧлӧӧр керек - altaicholmon\nБу организацияныҥ јеткилдежин тузаланаачылардыҥ тоозында 13.5 муҥ юрлицо ло 442.5 муҥнаҥ кӧп физический лицолор.\nТургуза ӧйдӧ кезик тузаланаачылар электроэнергияны тузаланганы учун ӧйинде тӧлӧбӧй турганы курч сурактардыҥ бирӱзи болот. «Алтайэнергосбыт» АО электроэнергияны тузаланып, акча тӧлӧбӧй турганы, организацияныҥ чыгартулу улузы энергоалаачы јазалдарды кӧрӧрин јеткилдебей, ишле колбулу акттар тургузары керегинде некелтелерди бусканы ла оноҥ до ӧскӧ тутак-једикпестер учун 24 юрлицоны ла предприятиелердиҥ бир канча башкараачыларын административный каруузына Ростехшиҥжӱ ажыра тургускан. Јамылу улуска салылып турган административный штрафтыҥ кеми 100 муҥ салковойго јетире эмезе ӱч јылга јетире дисквалификация, юрлицолорго – 300 муҥ салковойго јетире (Россия Федерацияныҥ КоАП-ыныҥ 9.2 ле 14.61 тизимдери).\nЭлектроэнергияныҥ социально-значимый деген бир канча тузаланаачылары электроэнергия учун тӧлӧӧри јанынаҥ молјуларын бӱдӱрери аайынча кемнеҥ де камаанду эмес банковский быжулаштар база этпеген учуралдар туштайт.\n«Алтайэнергосбыт» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ электроэнергияны садары јанынаҥ ордынчызы Сергей Петровтыҥ айтканыла: «Бӱгӱнги јасакберимниҥ аайынаҥ кӧрзӧ, энергобайлыктар учун тӧлӱлӱ ле электроэнергияны тузаланаачыныҥ молјуларын бӱдӱрбей тургандарды каруузына тургузары там ла катуланат. Ӧрӧ адалган кезедӱлерге ӱзеери, тутак-једикпестер јоголтылбаганча, штрафной кезедӱлердиҥ кеми Россия Федерацияныҥ КоАП-ы аайынча там элбедилер. Бистиҥ компания энергетиканыҥ бӧлӱгинде јасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бусканы учун каруузына јаҥыс ла юрлицолорды эмес, је анайда ок јамылу да улусты кату каруузына тургузарын элбеде тузаланар».\nБу компания ээжи-некелтелерди бузаачыларды каруузына тургузары јанынаҥ Ростехшиҥжӱге 60 кире угузу бичиктер аткарган. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ кезиги шиҥделип кӧрӱлет ле соҥында адакы јӧп јарадылар.\n«Алтайэнергосбыт» энергосервисный јеткилдештер ӧткӱрет, энергокымакайлаачы технологияларды энергосервисный јӧптӧжӱниҥ ээжи-айалгалары аайынча иште тузаланат. 2017 јылдыҥ уч-турулталарыла болзо, компания бойыныҥ тузаланаачыларын 4.3 млрд кВтч электроэнергияла јеткилдеген.\nЭлектроэнергияны организациялар ла таҥынаҥ тузаланаачылар тузаланып, ас эмес учуралдарда ол учун ӧйинде тӧлӧбӧй турганы эмди де курч сурак болуп артканча. Оныҥ учун бу суракты аайлаштырарында бар бастыра эп-сӱмелер тузаланылат, ол тоодо јасакберим аайынча кату каруузына тургузары.\n«Алтайэнергосбыт» АО-ныҥ пресс-службазы


Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы - altaicholmon\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында бистиҥ ороондо Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧр. Калганчы ондый тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2020 јылда цифровой технологияларды тулазанып ӧткӱрилерин эзедели. Келер тооалыштыҥ тӧс јаҥыртузы — ол Россияныҥ эл-јоны Государственный јеткилдештердиҥ (Gosuslugi.ru) бирлик порталында тооалыштыҥ электрон листине јетирӱлерди таҥынаҥ бойы бичиир аргалу болгоны. Росстаттыҥ тооалаачылары улустыҥ јаткан тураларына барар тушта аҥылу программала јеткилделген планшеттер тузаланар. Онойдо ок тооалышты тоо алар участоктордо, ол тоодо государственный ла муниципальный јеткилдештер эдер кӧпфункциональный тӧс јерлерде (МФЦ) ӧдӧр арга бар.\nБелетенер иш шиҥжӱде тудулат\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов 2020 јылда Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын ӧткӱрерин јеткилдеери аайынча комиссиядагы оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Ишти бир чук тӧзӧп ӧткӱрер бу орган Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулалган чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ јакылтазыла тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы јууныныҥ тӧс сурагы — «Чамал аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ тооалыштыҥ кампаниязына белетеништӱ ишти тӧзӧӧри. Аймактыҥ јааны Александр Алисов телефон ажыра штабка эдилген иштер керегинде јетирген ле јуунныҥ туружаачыларын оныҥ башкарган аймак белетеништӱ иштерди тургузылган ӧйдӧ бӱдӱрип койор деп бӱдӱмјилеген. Государственный статистиканыҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Валентина Горбунова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јуунда турушкан кураторлорына федерал јетирӱлик адресный системаныҥ (ФИАС) объекттериниҥ адрестериле иштеерин шиҥжӱде тутсын деп баштанган. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнине јетире республиканыҥ јурттарында адрестерди чокымдаар ишти тӱгезер, онойдо ок тооалаачылар отурар кыптарды талдаарына јаан ајару эдер керек деген.\nШтаб министерстволорго ло ведомстволорго эл-јон ортодо јартамалду иштер ӧткӱрер сурак аайынча шӱӱлтелерин айдышсын, республикан комиссияныҥ келер јуунында дезе Алтай Республикада јетирӱлик кампанияныҥ планын јарадар јакылта берген.\n2020 јылда Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын Алтай Республиканыҥ бийиктей аймактарында ӧткӱрерине белетенери эрчимдӱ ӧдӧт. Государственный статистиканыҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Валентина Горбунова ишмекчи јол-јорыгыныҥ ӧйинде Улаган ла Кош-Агаш аймактарда белетеништӱ иштиҥ ӧдӱжин шиҥжӱледи. Тургуза ӧйдӧ бу аймактарда адрестер ээлеминде аайлу-башту айалга болоры јанынаҥ иш эрчимдӱ ӧдӱп јат. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнине јетире федерал јетирӱлик адресный системаныҥ (ФИАС) объекттериниҥ адрестериле иштер тӱгенер учурлу. Кош-Агаш аймакта јаантайынга јуртап тургандардыҥ тоозы кыракы чокымдалат. Тӱндӱк аймактарга кажы ла кижини чотко алганы јаан учурлу. Эл-јонныҥ тооалыжыныҥ турулталары јонјӱрӱмдик программаларга ла национальный ӱлекерлерге акча-манат чыгарылар тушта чотко алынар.\nАймактардыҥ активтериле јуундарда Валентина Горбунова једерге кӱч јурттарда тооалышты канайда ӧткӱрери, стационарный пункттарды кайда тӧзӧӧри ле тооалаачыларды канайда ишке алары керегинде сурактарды шӱӱшкен.\nИште ле туружар арга бар\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык мобильный пункттары офистерде ле предприятиелерде болор аргалу. Россияныҥ иштеп турган эл-јонына онызы эптӱ болорында алаҥзыш јок. Јаан компаниялар ла организациялар бойыныҥ јеринде тооалышты ӧткӱрер аргалу. Росстаттыҥ јааныныҥ ордынчызы Павел Смеловтыҥ јетирӱзиле, тооалыштыҥ мобильный пункттары предприятиениҥ статистиканыҥ тергеелик органына угузу бергениле ачылар. ТОГС-тыҥ специалисттери офисте мобильный пунктты ачар арга бар ба, јок по ло олордыҥ бойыныҥ арга-кӱчи јеткилин кӧрӧр. Кӧп улус иште болзо, куру квартираларга не токулдадар? Эмезе эҥирде, качан улус иштеҥ арыган јанганда? Мобильный пунктты тӧзӧгӧни бир канча эптӱ ле тузалу деп, ол айдат.\n2019 јылда Белоруссияда эл-јонныҥ текши тооалыжында ижинде ле тоого кирер аргала ороонныҥ эл-јоныныҥ 25% тузаланган. Айса болзо, Россияда ондый кӱӱндӱлердиҥ тоозы оноҥ до ас эмес болор.\nТооалаачылар ишке кычырылат\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ ончо аймактарында тооалыш ӧткӱретен переписчиктер ишке кычырылат. Алтай Республика аайынча тооалышты ӧткӱреринде удурумга туружатан 600 кижи керектӱ болуп јат.\nКем тооалаачы (переписчик) болор аргалу: Россияныҥ 18 јаштаҥ јиит эмес, аҥылу ӱредӱ ӧткӧн кандый ла гражданини. Планшетный компьютерле иштеп ле улусла эрмектежип билер болзын.\nИш учун тӧлӧмир: шиҥжӱчиниҥ (контролер) контрактла акчазыныҥ кеми айына — 18 000 салковой, тооалаачыныҥ айына — 16 200 салковой.\nТӧс молјулары: Кажы ла тооалаачыга иштеерге кайда да 550 кижи јуртап турган чоттоор участок берилер, олордыҥ бастыразын тооалышка кийдирер керек. Тооалыштыҥ стационарный участогында эмезе «Госјеткилдештер» порталда тооалышты ӧдӱп койгон улус тоого кийдирилбес учурлу. Полевой кемдӱ шиҥжӱчи 1 стационарный участоктыҥ ла чотоор 6 участоктыҥ тооалаачыларыныҥ ижин тӧзӧйт лӧ шиҥжӱлейт.\nТооалаачылар: 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 01-31 кӱндери.\nШиҥжӱчилер: 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 14 кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱнине јетире.\nТооалаачыны канай таныыр: Тооалаачыларга чаазындарды, планшетти кичееп алып јӱретен сумка-портфель берилер. Кажы ла тооалаачы аҥылу кере-бичиктӱ болор.\nБаштанатан сурулар: Алтайкрайстаттыҥ Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск калазындагы ла аймактарындагы структурный бӧлӱктерине https://pav@ak.gks.ru/\nАлтай Республиканыҥ калазында ла аймактарында тооалыштыҥ сурактары аайынча чыдулу улусла колбулар:\nЈердиҥ ады: Телефондор:\nМайма аймак 8-905-084-8949\nЧамал аймак 8 (38841) 2-20-33\nЧой аймак 8 (38840) 2-21-58\nТурачак аймак 8 (38843) 2-25-23\nКӧксуу-Оозы аймак 8 (38848) 2-25-30\nКош-Агаш аймак 8 (38842) 2-21- 58\nШабалин аймак 8 (38849) 2-24-73\nОҥдой аймак 8 (38845) 2-21-58\nКан-Оозы аймак 8 (38847) 2-21-58\nУлаган аймак 8 (38846) 2-23-83\nРоссияда тооалыштыҥ тӱӱкизинеҥ\nРоссияда баштапкы ла тооалыш 1897 јылда ӧткӧн. Ол улу јорыкчы ла билимчи-энциклопедист Петр Петрович Семенов-Тян-Шанскийдиҥ баштаҥкайы болгон. Ол статистика аайынча баштапкы государственный советти башкарган ла текши тооалыштаҥ озо Санкт-Петербургта эл-јонныҥ баштапкы тооалыжын ӧткӱрген.\nСеменов-Тян-Шанский эл-јонныҥ тоозын аларга сананган баштапкы кижи деп айдар арга јок. Эл-јонныҥ ла олордыҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ тоозын монгол-татарлар ӧткӱрген, оноҥ каанныҥ чоттоочы-бичикчилери ле подъячныйлары XVI ла XVII чактарда талдашту тооалыштар ӧткӱргендер. Оноҥ бери ӧйдӧ Петр I эки тооалыш ӧткӱрер јакылта берген. 1710 јылда ол кажы деремнеде канча эр кижи барын чотко алзын деген јарлык чыгарган. Эр улусты экинчи катап 1716-1717 јылдарда чоттогон.\nБу тооалыштар текши болбогон ло олорды статистикага болуп ӧткӱрбеген. Кажы ла јуртты ла ар-јӧӧжӧзин чотко калан јуурга ла јуучыл керектерге болуп алган. Айдарда, олордыҥ амадулары бӱгӱнги статистикадаҥ ыраак болгон.\n1897 јылдыҥ тооалыжы текши ӧткӱрилген, Российский империяныҥ јеринде јуртаган ончо улусты тоого кийдиргендер. Сурактар дезе ороонныҥ јонјӱрӱмдик-демографиялык айалгазын билерге мынайда тургузылган: ижи ле ӱредӱзиниҥ кеми, балдар чыкканы ла улустыҥ ӧлӱми. Статистиктер ар-јӧӧжӧ керегинде јетирӱлер јуубаган ла калан салар амаду јок болгон. Эл-јонныҥ текши тоозын алары бу јанынаҥ Семенов-Тян-Шанскийдиҥ ӧйинеҥ бери кубулбаган.\nБилим ле статистика амадулу тооалыштыҥ баштапкы ченелтезин билимчи Санкт-Петербургта ӧткӱрген. Ол мынайда бичиген: «Эмдиги тооалыштыҥ ӧткӧн тооалыштаҥ тыҥ башказы неде дезе, тооалыш айылдарла эмес, ол айылдардыҥ тоолорына баштанган эмес, кварталдарла ӧткӱрилип, тирӱ улуска баштанганында».\n«Тирӱ улустыҥ» текши тооалыжы Россия империяныҥ бастыра тӱӱкизинде сок јаҥыс тооалыш ла ол ӧй керегинде чокым јетирӱлердиҥ сок јаҥыс бичимели болгон.\nСеменов-Тян-Шанский тооалышты билим-ниҥ једимдерине тайанып белетеген. Тооалыштар ӧткӱрериниҥ ээжилерин ончо телекейде шӱӱжери 1853 јылда Брюссельде ӧткӧн калыктар ортодогы статистикалык конгрессте башталган. Иш тӱрген болбогон: эл-јонды канайда тоолооры керегинде 1872 јылда ээчийги статистикалык конгрессте јӧптӧшкӧндӧр.\n1885 јылда Россияда «Россия империяныҥ эл-јоныныҥ текши тооалыжы керегинде ээжи» јарадылган. Бастыра эл-јонныҥ тоозын алар деп јӧптӧшкӧн: јаантайын јуртагандарды, тургуза ӧйдӧгизин ле приписнойлорды. Сурактар кӧп эмес болгон: толо ады-јолы, эр, ӱй кижи болгоны ла јажы, су-кадыгыныҥ айалгазы, айыл ээзине ле билениҥ јаанына кем болгоны, ӱйлӱ бе эмезе ӧбӧӧндӱ бе, кандый сословиениҥ, кайда чыккан, кайда бичиткен, кайда јадып турган, мӱргӱӱл јаҥы кандый, бичикчи бе, тӧрӧл тили, тӧс лӧ коштой ижи.\nТооалышты тӧзӧп ӧткӱрери кӧп лӧ тӧзӧмӧл јаан иш некеген: ол јӱк бир ле кӱнге ӧткӧн. Россия каандыктыҥ эл-јоны тооалыш тушта 125,6 млн кижи болгон, бӱгӱнги Россияныҥ јеринде 67,5 млн кижи јуртаган. Тооалыштыҥ турулталарын 1905 јылга јетире аайлаштырып јазагандар. Белен статистиканы эки томло кепке баскан, губернияларла, областьтарла јетирӱлерди 119 чыгармада јарлаган.


Ирбисти корыырын – бирлик амадула - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱни телекейде Ирбистиҥ ороондор ортодогы телекейлик кӱни деп темдектелет.\nИрбистиҥ ороондор ортодогы кӱнин темдектеери 2013 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде јоголордыҥ чочыдузында болгон бу аҥды корыырына учурлалган Калыктар ортодогы баштапкы форумда јӧптӧлгӧн.\nТергеезинде ирбис јӱрген 12 ороонныҥ (Афганистанныҥ, Бутанныҥ, Индияныҥ, Казахстанныҥ, Киргизияныҥ, Китайдыҥ, Монголияныҥ, Непалдыҥ, Пакистанныҥ, Россияныҥ, Таджикистанныҥ, Узбекистанныҥ) чыгартулу улузы ирбисти корыыр амадула баштапкы ла катап јуулган.\n2013 јылда Бишкектеги јӧптӧлгӧн декларация јер-телекейде ирбиске болуп турган тӧс чочыдуларды чокымдаган ла бу аҥды корыыр иштиҥ тӧс ууламјыларын темдектеген.\nWWF-тыҥ Алтай-Сайан бӧлӱгиниҥ пресс-качызы Татьяна ИВАНИЦКАЯЛА ирбисле колбулу сурактар јанынаҥ куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Бистиҥ ороондо бы јерлик тындуны корыыры аайынча иш-керектер качаннаҥ бери ӧдӧт?\n—Јерлик ар-бӱткенди корыыр Россиядагы кӧмзӧ (WWF) ирбисти корыыр ишти 20 јылдаҥ ажыра ууламјылу ӧткӱрип келген.\nБу ӧйдиҥ туркунына текши ийде-кӱчле Алтайдыҥ ла Сайанныҥ туу-сындарында ирбистиҥ тоозы астабазына једип, кижиге ас кӧрӱнер бу аҥды шиҥдеер иш тӧзӧлгӧн, анайда ок јербойыныҥ эл-јоныныҥ ирбиске кӱӱнин кубултар арга табылган.\n—Бистиҥ ороондо ирбистердиҥ тоозы канча кире?\n—WWF-тыҥ јетирӱлериле, Россияда ирбистиҥ тургуза ӧйдӧ тоозы 65 тындудаҥ ас эмес, телекейде бар ирбистердиҥ бу 2 проценти. Ирбис јерлик јаан кискелердиҥ эҥ ас шиҥделген бӱдӱми болуп јат. Ол једерге кӱч бийик туу-сындарда јӱретени учун оныҥ текши тоозы канча кире болгонын толо айдар арга јок, бодоштыра чоттомолдорло јер-телекейде 4000-6000 кире ирбис арткан.\nИрбистиҥ ороондор ортодогы кӱнинде WWF јоголордыҥ чочыдузына јеткен бу кайкамчылу аҥды корыыр иштиҥ беш тӧс турулта-једимин эзедет.\nЈерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ баштаҥкайыла 2016 јылда баштапкы ла катап ирбистиҥ мониторингиниҥ программазы (бу аҥныҥ тоозын ла јӱрген јеринде айалгазын шиҥдеери) белетелген. Автоматический камераларды тургузары, олорды шиҥдеп кӧрӧр ӧй лӧ алган јетирӱлерди ылгаар иш бир аай, тӱҥей болоры тӧзӧлгӧн. Ирбисти шиҥдеери бирлик эп-аргала ӧткӧни оныҥ тоозы, јӱрген јерлери ле айалгазы јанынаҥ быжу јетирӱлер алар арга берген.\nМониторингтиҥ программазын улалтып, 2018 јылда Россияныҥ WWF-ныҥ баштаҥкайыла, анайда ок јӧмӧлтӧзиле ирбистиҥ айалгазын шиҥдеерине телекейде баштапкы мобильный кожулта (приложение) белетелген. Бу программаны Россияныҥ NextGIS (Москва) компаниязы белетеп јазаган. Ол билимчилерди иш-јорыктарында камык чаазын иштеҥ јайымдаган, бастыра јетирӱлер экранга сабар тийгениле бичилет: билимчиниҥ јолы кандый јерлерле ӧткӧнин, бастыра табынтыларды – ирбистиҥ тамаштарыныҥ истерин, тырмактарыныҥ изин, сӧйкӧнгӧн јерлерин, фототозуулдардыҥ јетирӱлерин ле ар-бӱткенди корыыр јасактарды бускан ончо учуралдарды программа бир јерге јуур арга берип јат ла олорды ылтам ылгап шиҥдеерге ле иштиҥ турултазы чыҥдый болорына болужат.\n2019 јылда билимчилер ирбистиҥ тоозын чотко аларында бу эп-арганы баштапкы катап тузаланган. Тургуза ӧйдӧ Казахстанныҥ, Киргизияныҥ, Таджикистанныҥ, Монголияныҥ ла Индияныҥ специалисттери мониторингтиҥ программазыныҥ адалган кожултазына јилбӱзин угускан.\nРоссияда ирбистиҥ тоозы (WWF-тыҥ јӧмӧлтӧзиле бу аҥныҥ текши тоозын баштапкы ла катап бирлик программала чоттоор элбек кемдӱ иштер ӧткӧн 2015 јылдаҥ бери) јаан кубулбай артат. Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ чоттогоныла, бистиҥ ороондо 70-90 ирбис бар. 2019 јылда ӧткӧн чот иштер 65 тын ирбис барын быжу керелеген.\n—Албаты-јон бу аҥды корыырында канай туружат?\n—Ишјал албай, бойыныҥ кӱӱниле иштегендердиҥ “Ирбистиҥ истериле” деген сок јаҥыс экспедиция Россияда эрчимдӱ иштейт. Ороонныҥ бастыра толыктарынаҥ келип турган волонтерлор јыл ичинде Алтай Республикада Чихачевтыҥ туу-сындарына эки эмезе ӱч катап келип, ирбисти шиҥдееринде Алтайдагы заповедниктиҥ ишчилерине болужып, јарым ай кире иштейдилер. Эксперттерге бу иш јаан јӧмӧлтӧ болуп јат.\n2016 јылдаҥ бери Алтай Республикада ла Бурятияда ирбисти корыыр иштерде јербойыныҥ эл-јоны туружып баштаган. Ирбис јӱрген туу-сындарга јууктай јерлердиҥ, Бурятияныҥ Окинский районыныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ 20-деҥ ас эмес улузы билимчилердиҥ ле инспекторлордыҥ јол-јорыктарында теҥ-тай туружадылар. Олор фототозуулдар тургузадылар, јол баштаачылар ла кӧлӱкчилер болуп иштейдилер, ирбис јӱрген јерлерди тузактардаҥ ла аҥдаарыныҥ ӧскӧ дӧ јепселдеринеҥ арутайдылар. Мынайда WWF ла оныҥ болушчылары јербойыныҥ эл-јонында ирбисти корыыр кӱӱнди таскадарына јӧмӧйдилер.\n—”Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль керегинде тоолу сӧс...\n—”Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль – Россия Федерацияда ирбисти корыыр ишти элбедеринде тӧс учурлу керек. 2010 јылда Кош-Агаш јуртта 70 кижи турушкан јурттыҥ байрамы болуп башталып, бу фестиваль тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада, Тывада ла Бурятияда 4500-ке јуук улусты јууйт.\n2019 јылда малчылар ла олордыҥ малына табарып турган ирбисле колбой чыгып турган ачыныштарды јабызадар эп-арга, 2010 јылдаҥ бери ӧйди алза, баштапкы ла катап ченелген. WWF ла оныла кожо иштегендер малга туткан эски чеден-кажаандарды чыныктап, аҥ киргедий ӧткӱштерди бӧктӧп, электрочедендер тургузып, малчыларды ирбисти ӱркидер јарык отту ла табышту јазалдарла тузаланарга ӱреткендер.


«УКСАҤ МЕНИ» - altaicholmon\nЈииттерди кӧӧрӧткӧн, сӱӱндирген ээчиде кӱӱлик јыргал тӱгенип калды. Ол неделениҥ учында экинчи «УКСАҤ МЕНИ» ӱлекердиҥ финалы ӧтти. Тергеебис оогош то болзо, јайалталу јииттериле байы текши орооныска јарлу. Конкурстыҥ туружаачылары бой-бойыла јуук најы-нӧкӧрлӧр болуп калганда, кӱӱлик сценада кызу тартыжулар болды деп канай айдар? Оныҥ учун концерт сӱрекей солун, јилбилӱ ле оморкодулу болды деп айдалы.\nӰлекердиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи\n—Экинчи катап ӧткӱрилип јаткан конкурс танылу болуп калганы, јииттер оны энчикпей сакыганы сӱӱндирет. Ондо туружар кӱӱндӱлердеҥ јӱс кирези угузу келген, јарымфиналга 22 кижи талдалган, финалга 14 туружаачы чыккан, ол тоодо бир дуэт. Денис Асканаков, Софья Казакова, Алтынай Санаа, Айастан Мерюшев, Тимур Межовтыҥ ло Арунат Апитовтыҥ GALASAMY ӧмӧлиги, Алина Голубовская, Элбек Дедеев, Диана Тадышева, Маргарита Степанищева, Ахмед Каланов, Арина Тахтаева, Екатерина Тохтосунова, Алена Леденева, Байыр Турлунов. Быјылгы туружаачылардыҥ тоозында уулдар кӧп болгоны сӱӱндирген.\nОнчо туружаачылар аҥылу јайалталу, јаркынду болгон. Олорло бис OYNOZONE школдыҥ кыптарында финалдыҥ концертине белетенгенис. Јаргыда бой-бойынаҥ башка, камааны јок улус, бистиҥ спонсорлорыс, јӧмӧӧчилерис болгон. Тергееде пандемияла колбой айалга кирелене берзе, конкурстыҥ туружаачыларыла аймактар сайын гастрольдорго барарга амадайдыс. Бу амадубыс бӱтсе, ончо јерлештеристи концерттериске кычырарыс!\nБаллдар ӱлеген јаргыныҥ турулталарыла јеҥӱни куулгазын ӱндӱ Арина ТАХТАЕВА алды:\n—Бу конкурстаҥ менде јаҥыс ла јакшы кӱӱн-санаа артып калды. Оныҥ аҥылу айалгазы, јайаан ижи сӱрекей јилбилӱ болды. Туружаачылар, бис бирде тыҥ сӱӱнип, бирде маҥзаарып, јакшынак шакпыртту, јылу најылык сезимдӱ јӱрдибис. Бойыҥ ошкош кӧрӱмдӱ јайаан јииттерле куучындажып јӱрерге макалу болды!\nБу ӱлекерди баштап ӧткӱрип турган тӧзӧӧчилерге јаан быйаным айдадым, олор јаан иш эдип јат. Олорго мынаҥ да ары ӧзӱм, једимдер кӱӱнзейдим. Мени јӧмӧгӧн, мен учун «оорыган» ончо улуска быйаным айдадым. Мени укканына сӱӱнедим.\nАрина Шабалин аймактыҥ тӧс јуртынаҥ, 9-чы классты божодып јат. Кожоҥдоорын оогоштоҥ ала сӱӱген. Шабалинниҥ кӱӱлик школын божоткон. Кӧп башка-башка конкурстарда, тӧрӧл аймагыныҥ адынаҥ кӧп концерттерде турушкан. Ол тоодо Арина Россияныҥ балдарыныҥ хорыныҥ туружаачызы. Былтыр олор Москвада Кремльде де кожоҥдогон эди. «Уксаҥ мени» ӱлекер баштап ӧдӱп турарда, Арина туружарга тыҥ амадаган, је ол тушта ол јажыла келишпеген.\nКожоҥдоорынаҥ ӧскӧ јайалталу кыс спортло јилбиркеп, анчада ла волейбол ойноорын сӱӱйт, аймактыҥ командазы учун ойнойт. Онойдо ок ол тындуларга сӱрекей кару. Ӧй келишсе ле, Шыргайтыда Виктор Кучукович ле Лариса Сергеевна каргандарындӧӧн јӱре береле, канча неделе јӱрӱп, мал-аштыҥ ижинде болужат. Билезинде Арина балдардыҥ јааны, кылык-јаҥыла тӧп, кемзинчек, токуналу. Айылда отурарын сӱӱр.\nЭнезиниҥ, ко-жоҥчы Елена Тахтаеваныҥ айтканыла, ол ӧскӧ улустыҥ ла балдарын ӱредип јӱреле, бойыныҥ балазын баштап ајаруга албаган. Оогош Арина энезиниҥ репетицияларына келип кӧрӱп, кӱскӱниҥ алдында тарак тудунып кожоҥдоп туратан. Је Елена оныҥ бу јилбиркежин керекке албаган. Бир кӱн кызы энезиниҥ иште кыбына келип, «кожоҥдоп кӧрӧйин» деп суранган. Ол ло тушта Еленаныҥ кӧстӧри кызыныҥ аргаларына, јайалтазына ачылган деп айдарга јараар…\nБыјыл Арина аҥылу ӱредӱлӱ колледжке кирип, кожоҥдоорын улалтар кӱӱндӱ. Кожоҥдоорыла барарга турган болзо, орто-аҥылу ӱредӱ алып, оноҥ ары бийик ӱредӱге барза артык деп, билези шӱӱген. Бӱгӱнги кӱнде ол эстрадный ла албатылык ууламјылар ортодо бойына келишкедийин, јарагадыйын талдайт. «Уксаҥ мени» конкурстыҥ финалында Арина јуулгандардыҥ јӱректерин Сарымай Урчимаевтиҥ «Кунук» деген кожоҥыла томулткан эди. Оны ол ӱредӱге кирер ченелтелерде база кожоҥдоор кӱӱндӱ.\nАринаны база катап уткуп, ачык јолдор кӱӱнзейдис!\nТергееде јаҥыс болчок мындый кӱӱлик ӱлекер јииттерге чындап та јаан байрамдый ӧдӱп турганын ченемелдӱ кожоҥчылар темдектейт. Олордыҥ кезиги эл театрдыҥ сценазында качан да турбаган, мында олордыҥ амадузы бӱткен. Туружаачылар ончозы јайаандык јаан иш ӧткӱрип, недеҥ де баалу ченемел алган. Кезикте репетициялар туку тӱн ортозына јетире улалатан. Туружаачылар арып калар деп сананарыҥ. Је олор учына јетире омок, кӧстӧри чокту, јӱрексиреп, албаданып иштеген. Конкурстыҥ кӧжӧгӧзиниҥ ары јанында јаантайын гитараныҥ ӱни, кожоҥдор ло каткы-куучын угулып турды… Конкурсты тӧзӧӧчилерге бу јакшынак ла керектӱ ӱлекерди ӱспей, мынаҥ да ары улалтсын деп, ийде-кӱч ле бек кӱӱн-санаа, кӧп јӧмӧӧчилер кӱӱнзейли!


04.09.2018 - altaicholmon\nТерроризмле тартыжуда бирликтиҥ кӱни\nТерроризмле тартыжуда бирлик болорыныҥ кӱнине учурлалган митинг сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада ӧтти. Терроризмле тартыжуда бирлик болорыныҥ кӱнин темдектеери 2005 јылда, 2004 јылдыҥ сыгын айыныҥ 3-чи кӱнинде Бесландагы школдо болгон јаан террорло колбой, јарадылган. Бу кӱнде бастыра Россияда террористический акттарда корогондорды, тап-эриктер корыыр органдардыҥ молјузын бӱдӱрип, јӱрӱмин берген ишчилерин эзедип турулар. Митинг ичбойындагы керектердиҥ


Албатыныҥ јилбӱлериле башкарынган - altaicholmon\nСтепан Сузанович Тюхтенев бистиҥ республикада эҥ јарлу улустыҥ бирӱзи, республиканыҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан кижи. Бойыныҥ иштеги јолын Кош-Агаштагы прокуратурадаҥ баштап, облисполкомныҥ качызы болгон. 16 јылдыҥ туркунына ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти башкарган, Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ баштапкы председатели болгон, бистиҥ ГАГУ-да юридический факультетти тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Бӱгӱн ол керегинде журналистиканыҥ ветераны Александр Сельбиковтыҥ эске алынганын јарлайдыс.\n…Бу кӱндерде Степан Сузановичле Горно-Алтайск калада Печатьтыҥ (эмди Албатылардыҥ најылыгыныҥ) туразыныҥ јанында база ла катап јолыгыжа бердис. Ол сыҥар кол тайакту, кӱлӱмзиренген чырайлу, азыйда ла чылап, колдоҥ тудуп, јылу эзендежет. Бу учуралда мен та нениҥ де учун оны лаптап ајыктай бергенимди билбей де калдым. «Баштапкы редакторым карый ла бертир база» — деген санаа арјанынаҥ јалт ла этти. Ол колплатты карманынаҥ чыгарып, јашталган кӧстӧрин чебер јыжат. Кӧстӧриниҥ јажы оныҥ сӱӱнгенине де, кородогонына да мелтиреп турган эмес, ол бу јуукта кӧзине операция эттирген, байла, оныҥ учун јашталган болор. Ол бир де кунукпай, та нени де эске алынып куучындаган, јаркырада каткырган. Оны кӧрӱп, бу кижиле канайда танышканымды эске алындым…\n1974 јылдыҥ изӱ јайы. Кош-Агаш аймактаҥ Горно-Алтайск калага тӱжӱп, иш бедиреп баштагам. Нениҥ учун дезе јаҥы алган эжим Валентина пединститутта калганчы курста ӱренип турган. Озо баштап јар аайынча облрадиокомитетке диктор болуп кирерге санангам. Је неме болбогон, ол ло кӱн, кудай болушкан чылап, «Алтайдыҥ Чолмонында» корреспондент болуп турган таныжым Борис Учурович Угаровко јолыккам. Оныла кожо бис педучилищениҥ общежитиезиниҥ бежинчи кадында иштеп турган «Алтайдыҥ Чолмонына» jеткенис. Бу ӧйдӧ редакторго jаҥы кӧстӧлгӧн Степан Сузанович Тюхтенев деген кижи мени лаптап ла ченелтелӱ кӧрӱп, учында каткырынып ийеле, сурайт: «Алтайлап бичип болорыҥ ба?». Ченеп кӧрӧйин ле дедим. Оноҥ ол эжигин ачып ийеле, кыйгырган: «Бедушев, кирип ийзеҥ!».\nКыскачак сынду, чачын кайра тарап алган, оруска бӱдӱштеш кижи кирди ле. Степан Сузанович таныштырат: «Михал Михалыч деген кижи болор. Ол сени баштап, тазыктыр кӧрзин!». Байагы орус бӱдӱштӱ кижи су-алтай литературный тилле айтты: «Је, баралы, иштеп кӧрӧли!».\nОл тушта ајарып кӧргӧним — 45 јашту Тюхтенев деген кижи кандый да спортчы бӱдӱмдӱ, мойны јоон, јарындары јаан, је кӱлӱмзиренип ийзе, кӱреҥ кӧстӧри кирбиктериниҥ ары јанына тӱрген јажына берер. Оныҥ бу кебери мениҥ санаамда эмдиге ле артканча эмтир. Бӱгӱн дезе аксап турган бу сӱӱнчилӱ карганак ол редакторго кайдаҥ тӱҥей болзын, је оныҥ кӧстӧриниҥ чогы эмдиге јетире ӧчпӧгӧн эмтир, ол ло јаш бойы јалтырайт.\nМен иштеп баштап турарымда, газеттиҥ ишчилери ле радиокомитеттиҥ корреспонденттери jаантайын наjылажып туратан. Байла, онызы да jарт. Нениҥ учун дезе иштеп турган иштерис учурыла да jуук, турган jериле де jанында. Оныҥ учун корреспонденттер бой-бойлорыла jаантайын бичимелдерле ӱлежип, анаҥ ла мынаҥ гонорар алып, незин jажырар, оны «jунуп», кезикте ачу аш та ажыра наjылажарына jеде беретенис. Чын, башка-башка шылтактардаҥ улам кезик улус «Чолмонынаҥ» — радиокомитетке, оноҥ бичик чыгармага (издательствоны анайда адайтаныс) jаантайын кӧчӱп jӱретендер. Андыйлардыҥ тоозында мениҥ санаамда арткандары — Александр Иванович Тодошев, Михаил Михайлович Бедушев, Борис Чимчиевич Канарин, Борис Укачинович Укачин, Лазарь Васильевич Кокышев, Эжер Яковлевич Яимов. Jе ончозын адаар да арга jок. Кӧчӱштердиҥ шылтактары да андый ла солун эмес — ачу аштаҥ ала jаандарла jарашпаганына jетире. Степан Сузанович андый керекти јаратпай, токтодорго не аайлу тартыжатан эди.\nТӱште ажанар ӧйдӧ бистиҥ биллиардтыҥ jанында jаантайын ла тал-табыш болотон. Не дезе, бого керек дезе городтыҥ да алтайлары келип, тартыжып jадар. Ол тоодо jарjак каткылу, кокырчы Улужай Садыков, бисте текши jарлу «интеллигент» Сергей Сергеевич Каташ. Олор ойногылаар болзо, jарым редакция биллиардтыҥ jанында. Олор бойлорын не деп аҥдышпайтан эди. Бис тууразында турала, jаҥыс ла сыр каткыда. Эмди экилези ак-jарыкта jок деп сананарга да ачу. Бу мындый сӱӱнчилӱ керектерде редактор до кезикте кожо туружып јадар.\nСтепан Сузановичле 1991 јылга јетире иштеп, оныҥ кандый ла айалгада кижиге килеп, јӧмӧлтӧ-болужын јетиретен кылык-јаҥын јаантайын кайкап ла јарадып туратам. Шак ла оныҥ мындый кылык-јаҥын кийнинде Татьяна Николаевна Туденева, редактор болуп турала, улалткан дезем, јастыра болбос.\nШатра, ок-јаа керегинде\nЈе кезик учуралдарда Тюхтенев кату кеберин тартынып, кезем сӧстӧрин айдып, керекти баштап салар. Мен мындый учуралды эске аладым. Редакцияга майор званиелӱ кижи келип, Степан Сузановичке эки-ӱч тетрадь кире бичимел экелген. «Мында јаҥы алтай шатра деп ойынныҥ ээжилери, оны кӧчӱреле, газетке јарлаар керек» — деп некеген. Мойношпозын деп, «обкомноҥ јӧп бар» деп айткан эмтир. Редактор мени алдыртып, оны кӧчӱрерин башта деп јакарган. Мен мойножып, Мадий Каланаковтыҥ алтай кӱреш керегинде ээжилери аайынча иштеп јадым, шатраны ӧскӧ кижиге берзеер деп шылтак бедирегем. Је ол, керек дезе, ӱнин де јаанатпай: «Кӧчӱрип сал!» деп јакарган кептӱ айдып ийген. Је, канайдар, ишти эдерге келишкен.\nКӧчӱрерге кандый кӱч болгонын билген болзогор… Оны улус оҥдозын деп кӧчӱрерге болуп, оныҥ ээжилерине ӱренерге келишкен. Кийнинде бу керекке база бир корреспондент Борис Кортинди тартып алган эдим. Экӱ тӱнге јетире отурып, ойынды ойноп, келишпей турган јерлерин келиштирип, кубултып иштеген эдис. Ол майор Виленин Таушканов бисти кийнинде маргаандарга туруштырып баштаган. Оноҥ бис бойлорыс шатрала областьтыҥ канча катап чемпиондоры болуп, учында спорттыҥ узыныҥ адын адаткан эдис. Оноҥ бойыс та јииттерди таскадып, бу ойынныҥ башталарына јӧмӧлтӧбисти јетиргенис. Мениҥ эҥ ле тыҥ ӱренчигим Александр Торбоков шатрала Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ баштапкы чемпионадында, керек дезе, мени де акалап, баштапкы чемпион боло берген эди. Мында база ла Степан Сузановичке быйанду јӱредим.\nСпорт керегинде куучынды баштап ийеримде, нӧкӧр Тюхтеневтиҥ ок-јаа бӱдӱмди ӧскӱрерине эткен јӧмӧлтӧзи керегинде айтпас аргам јок. Керек мындый болгон. Мен профсоюзтыҥ обкомыныҥ пленумында болорымда, анда айдышкан: «Быјыл спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ спартакиадазы Горно-Алтайскта ӧдӧр. Ончо бӱдӱмдер аайынча бистиҥ туружаачылар бар, јаҥыс ла ок-јаа адар улус таппай јадыс». Бу алтайларда ок-јаага кӱӱнзебей турган улус база бар турбай деп кайкап, јуунныҥ кийнинде «Урожай» обществого барзам, ок-јаалар, согоондор бар эмтир. Мен тургуза ла редакцияга келип, бистиҥ база бир јиит корреспондент Тениш Тохнинге баштанып, спорттыҥ биске jаҥы бӱдӱмин — ок-jааны — кожо баштаак деп сураарымда, ол jӧпсинген. Ол тушта бисти ченемел алзын деп, спорткомитеттиҥ адынаҥ Бурятия jаар барзын дегендер. Бис сӱӱнип, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» редакторы Степан Сузановичке барып суранарыста, ол бажын jайкап: «Уулдар, экилегерди ийип болбозым, бирӱгер ле барыгар» деерде, канайдар, коридорго чыгып, жребий чачканыс. Сереҥкениҥ агажыла… Мында Тениш артыктап, Бурятия јаар барып келген эди.\nОл jылда бис экӱ спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ маргаандарында туружып, калганчы 44-чи ле 45-чи jерлер алган эдис. Ол керегинде «Звезда Алтая» газетте ады jарлу журналист В. Яценко бу маргаандар керегинде репортаж jарлап, «ок-jаа бӱдӱмде бистиҥ спортчылар коомой белетенижин кӧргӱзип, калганчы jерлер алды» деп бичиген эди. Jе ол тушта бис кандый да тыҥ белетенген болзобыс, ок-jааныҥ устарына канайып та jетпес эдибис. Jе, бот, мында да редакторыстыҥ јӧмӧлтӧзи болгон ло эмей.\nЈе Степан Сузановичтиҥ јӱрӱминде эҥ ле јаан ла учурлу керек — ол областька республиканыҥ статузын берери аайынча тартыжуда В. И. Чаптыновты јӧмӧгӧнинде деп бодойдым. Республика деп аданары учун тартыжулар кандый болгоны керегинде кӧп улус бичиген. Ол јанынаҥ Тюхтеневтиҥ учуры керегинде бойымныҥ шӱӱлтемди база айдып салайын.\nБистиҥ автоном областьтыҥ статузын республикага jетире кӧдӱреринде jаан учур депутаттардыҥ 1990 jылда ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязына берилген болгон. Бу курч суракты Валерий Иванович Чаптынов ажындыра, бир jыл кире ӧйдиҥ туркунына белетеген. Эҥ ле озо областной газеттерде С. С. Тюхтеневтиҥ «Бистиҥ губернский праволорыс кайда?» деп сӱреен јаан бичимели јарлалган. Бу ла бичимелдиҥ кийнинеҥ областьтыҥ ичинде тал-табыш, шакпырт башталган деп бодойдым. Бу суракты кемизи де јараткан, кемизи де јаратпаган. Табыш jаҥы ла чыгарда, бу керекти ончозы jӧмӧп, jарадып тургандый бодолгон.\n—Крайдаҥ айрыларыс, бойыста республика тӧзӧӧрис — деп, керек дезе мен jаткан беш кат турада айылдаш орус, казах улус — ончобыс кожо сӱӱнип туратаныс. Нация jанынаҥ башкаланыш, аҥыланыш деген немени билбейтенис. Jе…\n…Бистиҥ ортобысты кезе согуп, сорбу эткен деп, мен эмди мынча кире ӧй ӧткӧн кийнинеҥ, «Звезда Алтая» газетте jарлалган бир кезек статьяларды айдар кӱӱним бар. Олордо бистиҥ ол ӧйдӧги кӱч jадын-jӱрӱмистиҥ айалгазын тузаланып, авторлор суракты сӱреен ле тыҥ кӱйбӱредерге санангандар. Олор бойлорыныҥ амадуларына jеткен деп айдар керек.\nКӧп улус республикага бӱтпей, оны jамандап, керек дезе крайдаҥ да айрылбас керек деп некеп баштагандар. «Кишлачный, аульный автономия не керек?», «Бойыгардыҥ эдигерле тойыгар!» ла оноҥ до ӧскӧ кыйгы-кышкы, тал-табыш элбеде jайылып турган. Степан Сузанович редакцияда летучка-јуундар ӧткӱрип, керекти јартап, ончобыс тегин улусла иштейли деп кычыру эдип туратан. Бойы јаҥыс ла кӱйӱп тургандый.\nКерек јеҥил эмес болгон. Мениле алдында ӧйдӧ институтта кожо ӱренген бир нӧкӧрим Маймада бойыныҥ керегин ачып, машиналар jазап турган деп угуп, ого jеттим ле. Ол мениҥ керегимди угуп, машинаны айландыра базып ийеле, айтты:\n—Бош jок. Этпезим.\n—Сен де республика учун деп уккам. Ол меге ле мениҥ бала-баркамга керек jок. Ол jаҥыс ла слерге керек ошкош…\nМен оны, озо баштап, кокырлап туру деп бодогом. Jе кӧрзӧм, кокырлап турган кирези jок. Кӧстӧринде канча кире кородош — айдарга да кӱч. Ачынчылу, коркымчылу боло берди. Бу кижиге колына jепсел туттурып берзе, мен сананзам, ол бир де алаҥзыбас эди…\nJе, баш ла болзын! Бистиҥ Туулу Алтайда jаткан орус та, казах та, алтай да албатылар бойлорыныҥ ойгор, санаалу болгондорын кӧргӱзип, бир кезек улустыҥ кӧкӱдижине, тукурыжына jайылбагандар. Оныҥ да учун jаан ла jаман керектер болбогон. Jе андый да болзо, сорбу артып калган.\nБот, шак андый айалга ол ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде башталган јаан учурлу сессияныҥ алдында болгон. Ол сессия керегинде кыскарта айдып ийейин.\nСессияда бу сурак туку эҥиргеери кӧрӱлип башталган. Баштап ла куучын айткан депутаттардыҥ кӧбизи статусты кӧдӱрерин jаратпай тургандар. Оноҥ сӱреен оройтый берерде, суракты кӧрӧрин экинчи кӱнге кӧчӱргендер. Айалга кӱч, jарт эмес. Эртен та не болор? Кӧп улус андый санааркашту jангандар. Эртезинде керек чек ӧскӧ боло бергени мени сӱреен кайкаткан. Кийнинде угар болзо, Валерий Иванович те, ӧскӧ дӧ алтай депутаттарыс, ол тоодо Степан Сузанович, тӱниле уйку jок иштенген эмтир. Городтыҥ депутаттары М. Гнездиловко баштадып, республиканы баштапкы кӱн чек jаратпай тургандарын угускан. Олордыҥ айдыжыла, городтыҥ эл-jоныныҥ кӧбизи статусты бийиктедерин, крайдаҥ айрыларын jаратпай jат. Олор дезе эл-jонныҥ jилбӱлерин корыйтан улус, бойлоры jарадып та турган болзо, jе улустыҥ шӱӱлтези олорго баштапкы jерде.\nЭртезинде баштапкы сӧс Гнездиловко берилер деп, эҥирде Валерий Иванович jарлап ийген болгон. Эртезинде трибунага Михаил Захарович канайып та jеҥил чыга jӱгӱрген. Баштапкы ла айдыжы мындый: «Кече мен ӧскӧ санаалу болгом. Jе тӱниле сананып, бис крайдаҥ айрылар учурлу деп шӱӱлтеге келдим». Залда табыш чек ле токтой берди ошкош. Бис ончобыс тыҥ ла колчабыштыс. Оныҥ кийнинеҥ Валерий Иванович бойыныҥ «уур уй-мылтыктарын» («тяжелая артиллерия» деп кийнинде бойы кокырлап айткан) чыгарып келген. «Уй-мылтыктар» — Туулу Алтайдыҥ тоомjылу\nспециалисттери А. Н. Алчубаев, А. А. Серебренников, А. В. Илаков ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nСессияда бу сурак шӱӱжилип турарда, бис, журналисттер, залда тым отурадыс. Анайда бисти Тюхтенев јакыган ине. Jе качан депутаттар амырап чыкса, мында бистиҥ иш башталат. Сессиядаҥ озо бис алтай депутаттарла кожо jуулыжып, сессияда кем нени эдер, кемле иштеер — ончозын ӱлежип алган болгоныс. Анайда эдерге, бис удурлажып турган депутаттардыҥ тооломын тургузып, кажы ла кижиге бир-эки депутатты кӧстӧӧр, оныла куучындажып, бистиҥ jаныска бурыыр учурлу. Оны эмди не jажырар, редакторысла, ӧскӧ дӧ улусла кожо шак анайда ла иштеп, ол сессияда jеҥӱ алып турбай.\nСтепан Сузановичле кожо иштеп турала, кандый ла учуралдар болгон эмей. База бир мындый учуралды мен эмдиге эске алынып јӱредим.\nКачан бистиҥ јарлу билимчи, текши оморкодубыс С. С. Суразаковко 50 jаш толуп jадарда, редакциядаҥ меге бу кижиле јолугып, куучындашсын деп jакылта болгон. Мен јакылтаны бӱдӱрип, Сазон Саймовичти канча ла катап фотого согуп, ойто редакцияга јеттим ле. Бистиҥ качылык дейтен кыпта Сазон Саймовичтиҥ столдыҥ кийнинде отурган фотоjуругын jараттылар. Газет чыккан кӱнниҥ эртезинде ле редакцияга телефон шыҥырт эткен. Газеттиҥ баш редакторына Сазон Саймовичти jакшы билер ӧрӧкӧн Чот Кыдрашевич Кыдрашев согуп турган эмтир:\n—Суразаковтыҥ колдорын канайда кепке басканаар, уулдар? Сазон база ла шулмустанган ба, кандый?\nКӧрӧр болзо, Сазон Саймовичтиҥ jаан сабары эби jок бӱктелип калган эмтир. Сыраҥай ла чукурып койгон неме ошкош. Степан Сузанович мени кыбына алдыртып, бу сен мыны ӧнӧтийин эткеҥ бе, чукурыгын не согуп алгаҥ деп, арбанган кептӱ кезем айдат. Мен нени айдайын, унчыкпай ла, бойым да кайкап, тым турадым. Оноҥ редактор jымжап, айдат: «Jе, jаан табыш этпей, араай ла отурак, ӱстинеҥ тӧмӧн лӧ неме болбойтон болзо»… Jе, карын, «ӱстинде» бу керекти аjаргылабаган ба, керекке албаган ба — табыш болбогон эди.\nОныҥ туку кийнинде мен Сазон Саймовичке jолугала, газетте фото канайда чыгып калганы, ол аайынча кандый табыш болгоны керегинде айткам. Ол дезе, озо баштап, талганча ла каткырала, оноҥ: «Мениҥ сабарым андый болуп бӱткенде, сениҥ кандый бурууҥ» — деп, мени токынаткан. Сабарларын кӧргӱскен. Меге, jиит кижиге, килеп, ончозын кокырга кӧчӱрген.\n…Шак бу ла тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде С. С. Тюхтеневке 90 јаш толуп јаткан деп угуп, ол кижи керегинде бойымныҥ сӧзимди айдып салар деп санандым. Андый кижиле кожо узак ӧйдиҥ туркунына иштегеним учун оморкоп јӱредим.


Јозок алгадый улус јаныста - altaicholmon\nЈозок алгадый улус јаныста\nМен ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги болорым. Бистиҥ Акташтагы школ нениҥ учун Станислав Моховтыҥ адыла адалган деген суракла јилбиркедим. Јаан удабай класста ӧткӧн часта бойымныҥ сурагымныҥ каруузын уктым. Станислав бистиҥ школды божоткон јуучыл-интернационалист, Афганистанда божогон.\nАфганистаннаҥ совет јуучылдарды чыгарганынаҥ ала одус јылдык быјыл темдектелди. Мен јуучыл-интернационалисттер керегинде билеримди тереҥжидер амаду тургустым. Шиҥжӱлӱ-бедиреништӱ ижим ӧйинде школымныҥ ӱренчиктери ортодо анкеталар ӱледим. Амадузы — балдар Афганистанда ӧткӧн јуу-согуш керегинде билер бе? Анкета јети сурактаҥ турган. Респонденттердиҥ текши тоозы 42 болгон. Бу иштиҥ турултазын кӧрӱп, бистиҥ ӱйе бу јуу-согуш, јуучыл-интернационалисттер керегинде билери ас деп шӱӱлтеге келгем. Бу сурак јаан учурлу болгонын сӱреен јакшы аайладым.\nАфганистан ороонло бисте јакшынак колбулар болгонын тӱӱкидеҥ билерис. 1978 јылдыҥ кандык айында Афганистанныҥ албаты-демократиялык партиязы государственный јаҥды аҥтарган, оноҥ ороондо граждан јуу башталган. 1979 јылда олордыҥ башкарузы СССР-га јуучыл болуш этсин деген суракла баштанган. Бистиҥ ороон олордыҥ сурагын бӱдӱрерге озо баштап мойногон болгон. Је айалга курчый берерде, совет јуучылдарды Афганистан јаар бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде кийдирери башталган.\nБу јуу-согушта 15051 совет јуучыл божогон, 53753 кижи шыркалаткан ла 411 кижи сурузы јок јылыйган. Јуучыл-интернационалисттердиҥ чыккан ла божогон јылдарын кӧрзӧ, олордыҥ кӧп лӧ сабазына он сегис јаш болгон.\nЧерӱдеги службазын Афганистанда јуу-согушту айалгада ӧдӧргӧ, Туулу Алтайдаҥ 300-теҥ ажыра кижи аткарылган. Олор ончозы јуучыл службазын ак-чек ӧткӧн, кӧп сабазы уур шыркалаткан, контузия алган. Јӱрӱмге каршулу ооруларла оорыгандары да бар. Јалтанбазы, јана баспазы, турумкайы учун бистиҥ кӧп јерлештерис јуучыл ордендерле, медальдарла кайралдаткан, кезиктери дезе ӱргӱлјикке. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јеринде 200-теҥ кӧп «афганецтер» јадат. Бистиҥ јерлештерис агару молјузын јӱрӱмин, кызыл тынын кысканбай, нерелӱ бӱдӱрген. Олордыҥ кӧп сабазы эл-јон ортодо јаҥыс ла јуучыл керектери учун эмес, је онойдо ок амыр-энчӱ, ак-чек ижи-тожы учун јолду тоомјыда, кӱндӱӱде јӱрет. Олордыҥ тоозында – бистиҥ школды божоткон Станислав Мохов (11.11.1966-17.12.1987), Мурат Королев.\nМени Чибитте јуртап јаткан јуучыл-интернационалист Матвей Михайлович Мандышкановтыҥ салымы јилбиркетти. Ол 1968 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31-чи кӱнинде Мукур-Таркаты јуртта кӧп балдарлу койчы кижиниҥ билезинде чыккан. 1975-1985 јылдарда мында ла орто школдо ӱренген. 1986 јылдыҥ ӱлӱрген айында черӱге атанган. Ол черӱчил јолын Ташкенттеҥ баштаган. Мында јиит јуучылдыҥ курстарын ӧткӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда тузаланылган коротковолновый рацияла иштеерине, коштойында ла Термез калада снайперге ӱренген. Матвей эҥ артык снайперлердиҥ тоозына кирген ле оныҥ аргаларын командир ајарузына алган. Афганистаннаҥ келген самаралардыҥ бирӱзинде рядовой С. Жильцов мынайда бичиген: «Колбуныҥ ӱредер взводыныҥ построениезиниҥ бирӱзин командир мындый сӧстӧрлӧ тӱгескен: «Снайпер болорго кӱӱнзегендер — стройдоҥ чыксын!». Чечен аҥчы сӧс јогынаҥ ичкери баскан… Бу да эткен алтамы тегин солдаттыҥ јалтанбазын керелеп јат».\nБу керек совет солдаттарды Афганистаннаҥ чыгарар тужында болгон. Бу ӧйдӧ 16 солдат кайуга барган, олордыҥ тоозында Матвей. Шак бу операция ӧйинде олорго душмандар табарган, октор бастыра јанынаҥ сыгырып турган. Је Матвей олордоҥ тыҥ болгон. Нениҥ учун дезе ол Алтайдыҥ кырларында ӧскӧн. Афганистанныҥ ла Алтайдыҥ ар-бӱткени тӱҥей ине. Је јалтанбас снайпер от-адышты бойына алынып, душмандардыҥ ичкерлежин бир канча ӧйдиҥ туркунына токтоткон. Бу ла ӧйдӧ совет солдаттар болушка келип, оны аргадап алгандар. 16 солдаттаҥ јаҥыс ла шыркалу алтай уул Матвей эзен арткан. Јалтанбас солдатты Ташкентте госпитальга јетирип, ондо эмдеген.\n«Кайрал бойыныҥ јалтанбас ээлерин табат» деген канатту сӧстӧр Матвей Михайловичке јолду келижет. Демобилизацияныҥ кийнинде оныҥ тӧжинде јӱк ле «За боевые заслуги» медаль болгон. Је командование СССР-дыҥ коруланар министерствозына Мандышкановты Кызыл Чолмон орденле, «За отвагу» медальла кайралдазын деп канча катап баштанган болгон. Эмди оныҥ тӧжинде Кызыл Чолмон орден, «За боевые заслуги», «За отвагу» медальдар, «Афганистан» деп юбилейлик 4 медаль јалтырайт. Онойдо ок ол СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ «За мужество и воинскую доблесть, проявленные при исполнении интернационального долга в Республике Афганистан» деген грамотазыла, АР-дыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.\nЈалтанбас јуучыл Алтайына јанып, Улаган аймактыҥ ичбойындагы керектер аайынча бӧлӱгинде ак-чек иштеген, майор званиелӱ болгон. Тургуза ӧйдӧ Улагандагы ДЮСШ-да гандболло тазыктыраачы болот. Билелӱ, ӱч баланыҥ кару адазы. Јаан уулы Сергей адазыныҥ јолын јолдоп, Новосибирсктеги бийик командный черӱчил училищени божоткон, Наро-Фоминск калада иштеп јат. Регина кызы 11-чи классты божодып јат, адазыныҥ керегин улалтар амадулу. Савелий уулы школго баргалак. Матвей Михайловичтиҥ эш-нӧкӧри Людмила Александровна байлык ченемелдӱ фельдшер, болушка тӱнде де, тӱште де меҥдеп барат.\nМен Матвей Михайловичке бек су-кадык кӱӱнзейдим. Бистиҥ јаныста јозок алгадый мындый улус барыла оморкойдым.\nАкташтагы С. Моховтыҥ адыла адалган школдыҥ ӱренчиги