27.12.2019 - altaicholmon\n«Хочется возвращаться еще и еще…»\nРассветы над Бией очень красивы! Я их встречала зимой. Думаю они красивы во все времена года. На горизонте поднимается яркий, оранжевый шар над покрытой льдом и снегом Бией. Под его лучами засверкают серебром стройные ели, сосны, всевозможные ягодные кусты, покрытые инеем! А солнце, пройдя свой небесный путь, снова садится над Бией, только с другой стороны,\nДля совместного решения проблем\nПод руководством спикера Владимира Тюлентина в республиканском парламенте состоялось совещание на тему «О взаимодействии Парламента Республики Алтай с представительными органами муниципальных образований Республики Алтай». В мероприятии приняли участие председатели парламентских комитетов и председатели Совета депутатов муниципальных образований. Открывая встречу, спикер Владимир Тюлентин подчеркнул важность совместной работы и более тесного взаимодействия республиканского парламента с районными представительными\nАэропорт в 2019 году впервые обслужил 100000 пассажиров\nАэропорт в Горно-Алтайске, являющийся единственным действующим в туристической Республике Алтай, впервые обслужил в течение года 100 тысяч пассажиров. Глава Республики Алтай Олег Хорохордин поздравил 100-тысячного пассажира. Этим пассажиром стал уроженец Онгудайского района Сергей Ептеев, который вместе со своей подругой Анной отправился в Москву на новогодние праздники рейсом авиакомпании «Победа». Олег Хорохордин отметил, что ежегодный пассажиропоток\nКожоҥын ла сӱӱжин сыйлаган эҥирде…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде Владимир Попошевтиҥ «Сюжет» деп адалган таҥынаҥ баштапкы ойын-концерти ӧтти. Ады-јолы танылу, јарлу Владимир Попошевтиҥ таҥынаҥ ойын-концертин кӧрӧӧчилер энчикпей сакыган. Је Јаҥы јылдыҥ алдында јайаан јайалтазы јаан артист бир ле кӱнде эки је ле деген ойын-концертин оныҥ јайалтазын, кожоҥдорын баалап ла сӱӱп тургандарга акту кӱӱнинеҥ сыйлады.\nКӱӱн-санаабысты кӱйбӱреткен байрам\nЈаҥы јыл Россияда јаҥжыккан, статистика ла менталитет аайынча эҥ ле сакылталу байрам болуп јат. Јаҥы јылдыҥ тыныжы, јааган ак кар, кайда ла кӱйӱп турган гирляндалар, јӱзӱн-башка ӧҥдӱ оттор кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӱйбӱредет. Тоолу кӱннеҥ Јаҥы јыл келер, кажыбыс ла ӧдӱп јаткан јылдыҥ турулталарын кӧрӱп, келер јылга амадулар тургузарыс. Јаҥжыкканы аайынча, ийне бӱрлӱ чибиниҥ, мандариндердиҥ јыды турабыстыҥ\nДепутаттар: сессияныҥ турулталары\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ быјылгы јылда калганчы сессиязыныҥ турулталары аайынча јаҥжыккан пресс-конференция јаҥар айдыҥ 20-зинчи кӱнинде ӧткӧн. Ондо Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ јааны Герман Чепкин, экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитеттиҥ јааны Артур Кохоев, јасакберим иш ле јербойында бойы башкарынары аайынча комитеттиҥ јааны, КПРФ-тыҥ Эл Курултайда фракциязыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкин,\nБалдарарды бӱгӱн кучактай алыгар, эртен олор бойоорды кучактай алар\nСениҥ айдары јок бай болор аргаҥ бар – Ак-јарыкта бастыра улустаҥ бай, Је бу јӱрӱмиҥде јаҥыс ла ол тушта сӱӱнериҥ, Качан сениҥ балдарыҥ ырысту јӱрзе. Игорь Хентов PS: тӱҥей учуралдар болордоҥ айабас Меҥдеш… Кӱнӱҥги јадын-јӱрӱм… Иш… Бӱгӱнги јӱрӱмниҥ тӱрген толкуны бисти кандый да туйук чеденге сугат. Бис кӧп иштейдис, ас уйуктайдыс, келер јакшы јӱрӱм керегинде\n2019 јылда иштиҥ турулталары кӧрӱлген\nКызалаҥду айалгаларды болдыртпазыныҥ ла олордыҥ салтарларын јоголторыныҥ бирлик государственный системазыныҥ Алтай Республикада территориальный подсистемазыныҥ тӱгенип јаткан јылдагы ижиниҥ турулталары јаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде кӧрӱлген. Бу јуунда анайда ок иш аайынча 2020 јылга тургузылган амадулар чокымдалган. Јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин ле ӧскӧ дӧ окылу улус турушкан. —Быјыл\nТерроризмге удурлажар комиссияныҥ јууны ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ терроризмге удурлажар комиссиязыныҥ јуунын ӧткӱрген. Јуунда Јаҥы јылдыҥ ла Рождествоныҥ байрамдарында эл-јондыкта јеткер болдыртпазыныҥ, Шабалин аймактыҥ јеринде терроризмниҥ профилактиказыныҥ бӧлӱгинде иштиҥ, тергеениҥ транспорт объекттериниҥ јеткер јок болорыныҥ сурактары шӱӱжилген. Тергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, Алтай Республикада бу ӧйдӧ јӱстер тоолу башка-башка керектер ӧткӱрилет ле олордо ондор муҥдар улус ла айылчылар


Декабрь 2018 - altaicholmon\n2018 jыл: ӱредӱликтиҥ ундылбас элестери\nАлтай Республикада «Јиит устар» (WorldSkills Russia) деген талалык чемпионат ӧткӧн. * * * Оҥдой аймакта Шашыкман јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында јаҥы спортзал ачылды. * * * Россияда јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелер тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелди. Алтай Республиканыҥ јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреези\n«Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы\nЈаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников канча ӧйдиҥ бажынаҥ ижин орныктырып јаткан «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. «Јаҥы јылдыҥ алдында бис эл-јоныска јаан сый эткенис – јаҥырту иштердиҥ кийнинеҥ «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрды ачтыс. Бу тура 1962 јылда тудулган, је калганчы 27 јылдыҥ туркунына ол бойыныҥ ууламјызы аайынча иштебеген. Тураны канайда тузаланарыла\nJедимдериле арбынду jыл болды…\nЭски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып тура, једимдерди, турулталарды темдектеери јакшынак јаҥжыгу болуп јат. Бистиҥ тергеебис кандый да уур-кӱчтер болзо, ӧзӱмниҥ јолыла ичкери алтап, једимдерге јӱткийт. Албаты-ээлемниҥ ончо бӧлӱктериниҥ ижи, онойдо ок јонјӱрӱмдик, ич-кӧгӱс учурлу бастыра керектер, јадын-јӱрӱмис экономиканыҥ ӧзӱминеҥ камаанду болуп туру. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана БУЙДЫШЕВАЛА\nНиколай КАРМАНОВ, Алтай Республиканыҥ 16-чы талдаачы округы (Кан-Оозы – Кӧксуу-Оозы аймактар) аайынча депутат: «Быјылгы јыл јеҥил эмес јыл болгон. Тӧс буудактар акча-манат једишпезиле, санкцияларла колбулу болды. Је ондый да болзо, республика да ичинде, мениҥ де округымда эдилген иштер ас эмес. Темдектезе, Кан-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигин јазаарга јаан кемдӱ акча чыгарылган. Јабаганда школ јаҥырта тудулган, балдардыҥ\n2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Ол керегинде республиканыҥ башчызы А. Бердников јылдыҥ бажында Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо тергееде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ ачылтазы ӧдӧрдӧ јарлаган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада Россияныҥ президентиниҥ болушчызы, Россияныҥ Олимпий комитединиҥ вице-президенти Игорь Левитин ле Татарстан Республиканыҥ транспорт ло јолдор тудары аайынча министри Ленар Сафин турушкандар. Хоккей аайынча республикан федерация 2008\nАлтай Республикада 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган акча-болуштыҥ кеми 194 миллион салковой болгон болзо, 2018 јылда «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салылган болгон. * * * Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян-фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 предприятие, 1600-теҥ ажыра КФХ-лар ла 55 муҥнаҥ\n2018 jыл бисти неге ӱреткен?\nРоссияндар акчазын аайлу-башту тузаланар ла ороон ичинде амыраар боло берген, бизнес ле јаҥ экономикалык ӧзӱмди јеткилдеерге болуп, тыш рынокторды аларга албаданган деп, эксперттер темдектейт. Олор «2018 јыл бисти неге ӱреткен?» деп суракка каруу јандырган. Талдап алган јолло барары Александр ДЫНКИН, экономикалык билимдердиҥ докторы, Россияныҥ билимдериниҥ академиязыныҥ телекейлик экономиканыҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ Е. М. Примаковтыҥ


«Кан-Оозы jаан аймак та...» - altaicholmon\n«Кан-Оозы jаан аймак та…»\nОроон, ол тоодо бистиҥ де «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газедис, косколоҥду jылдарда jайрадылбай, канаттарын там тыҥыдып, ичкери ӧзӱм алынган. Ӧткӧн jӱс jылга jуук ӧйдӧги буудактарды ӧдӱп чыгарында бӱткӱл албаты, оныҥ талдама уулдары ла кыстары эрчимдӱ иштегендер. Мында ижи производстволо колбулу улустыҥ эткен-тутканы эл jӧӧжӧ болгонынаҥ улам кӧскӧ илинер, тузаланар арга-чыдал болуп jат. Журналисттиҥ бичигени, олорго кӧрӧ, кыска ла ӧйгӧ jарлу болуп јат деп бодоп турум.\nОл ло тӧрӧл газедистиҥ тергеебистиҥ ичкери ӧзӱмине, тилисти ле культурабысты коруп аларындагы учуры сӱреен jаан. Jе кычыраачыларыстыҥ газетти кӱнӱҥ сайын алып кычырары редакцияда иштеп турган ӧмӧликтеҥ кӧнӱ камаанду туру. Тӱӱкибисте редакцияда иштеген ӧмӧлик те, ондо иштеген улус та кандый ла болгон эмей.\n1974 jылдыҥ jазы. КПСС-тыҥ обкомыныҥ мени СССР-дыҥ Госбанкыныҥ Туулу Алтай автоном областьтагы конторазынаҥ газетке албан-кӱчле ийген тужы. Меге, государственный учреждениениҥ ишчизи болгон кижиге, газеттиҥ ӧмӧлиги баштап тарый сӱреен солун кӧрӱнген эди. Бӱгӱн мен ол ӧйдиҥ бир ӱзӱгин ады-чуузы тергеебисте jарлу журналист, jууныҥ кенеги болгон Михаил Карманович Качкышевтиҥ редакцияда иштеген ижи ажыра кӧргӱзер кӱӱним бар. Совет ӧйдӧ газетте иштегедий национальный кадрлар jедишпей туратан. Оноҥ улам журналисттердиҥ тал-ортозына jуугы jууныҥ туружаачылары ла кенектери болгон. Чын, бичиичилер де иштеген. Jе олордыҥ иштеги jолы ӱчтолыктай ӧдӧтӧн: газеттиҥ ӧмӧлиги, бичиичилер бирлиги ле радиокомитет. Jартын айтса, мен ле бичиичилердеҥ газетте иштеп, пенсияга чыккан кижини билбезим.\nЭкинчизинде, ол ӧйдӧ бисте аҥылу журналист ӱредӱлӱ jиит специалисттер jок болгон. Ӱзеери литературный ишчилердиҥ кезиги (бичинип турган журналисттер) бойлорыныҥ бичигенин машинкала согуп билбейтен. Шак оныҥ учун газетте jастыра чыкпазын деп, тегин литишчиниҥ бичигенин бӧлӱктиҥ jааны, оноҥ каруулу качы кычыратан. Анайда канча-канча кижи чоокырлаган бичимелдер учы-учында машбюрого аткарылатан. Машинисткаларга, анчада ла орус укту Галина Прокопьевна Меновщиковага, чаазында «jурап койгон» колбичимелди машинкала согоры кӱчке келижетен. Номердиҥ материалдары дезе типографияга јаҥыс ла ээчиде чыгып jаткан газет учун каруулу редактор олорды кычырган кийнинде ийилетен. Типографияныҥ иштеги эдим-јазалдары эски, кадрларыныҥ ончозына јуугы орус улус болгоны учун газет кӧп учуралдарда таҥ алдында да кепке базылатан.\nОл ӧйдӧ редакцияныҥ кандый ишчизине иштеерге кӱч болгон? Бу сурак меге редакцияга jаҥы ла иштеп келеримде берилген болзо, редакторго кӱч эмей деп айдар эдим. Jе соҥында, каруулу качы болор тужымда, мен оны ӧскӧ јанынаҥ оҥдоп баштагам. Ол тушта редкӱреениҥ турчыларыныҥ тоозы тогус кижиге jетире кӧптӧдилген эди. Олордыҥ кажызы ла газеттиҥ ээчиде чыгатан номери учун каруулу редактор болор учурлу болгон. Газет чыгарар кӱнде олордыҥ бастыразына шыдары туй тебинип, номердиҥ материалдарын кычырарынаҥ мойножотон. Оноҥ улам ончо колбичимелдерди бойым кычыратам. Оныҥ учун М. К. Качкышев ӧрӧкӧнниҥ каруулу качы болгон тужындагы ӧйин эске алынып ийейин.\nМихаил Карманович таларкак, jобош бӱдӱмдӱ кижи, лит-ишчини кезем сӧгӧ айдардыҥ ордына кокырла туй айдып койотон. Ол кажы ла бӧлӱктеҥ неделениҥ, айдыҥ пландарын некейтен, ӱзеери jылдык план тургузатаны кайда. Андый план КПСС-тыҥ обкомыныҥ бюрозында jӧптӧлӧтӧн. Соҥында кажы ла журналисттеҥ jайаан ижиниҥ квартальный планы некелетен.\nОл тужында редакцияда кандый ла кылык-jаҥду, ӱредӱзиле де, jажыла да башка-башка улус иштеген учун каруулу качы М. К. Качкышевтиҥ башкарганыла ӧдӱп турган летучка-jуундар кӧп учуралдарда тал-табышту болотон. Чындап, кажы ла номерде ончо аймактардаҥ jетирӱ болоры некелетен. Бир катап бойын «сагышту критик» деп бодогон кӱлӱк мынайда jык берип ийген эди: «Бу Кан-Оозы аймактаҥ jетирӱлер не кӧп?». Михаил Карманович ого кайкамчылу кӧрӱп, jык берип ийбезин бе: «Кан-Оозы jаан аймак та».\nБӱгӱн газетке бичидерине jарамыкту бир керек ундылды. Михаил Карманович ээчиде чыгатан номердиҥ бичимелдерине ылгамал бичип, оны радиокомитетке табыштыратан. Радиоугаачылар эртен тура байагы jетирӱни jилбиркеп угуп, jаҥы номерди кӱӱнзеп сакыйтан эди. Каруулу качы jаҥы кепке базылган номерди jайа салып, журналисттерге гонорар тургузатан. Кем канча акча иштеп алганын стенеге илилген тооломноҥ билип аларыҥ. Jартап айтса, каруулу качыныҥ ӧскӧ дӧ иштери баштаҥ ажыра болгон. Мында Михаил Кармановичтиҥ баштамы партийный организацияныҥ качызы болгоны редакцияныҥ ӧмӧлигин башкарарына туза берген деп айдар керек. Адакыда, каруулу качы иштеҥ газеттиҥ номери кепке базылып чыгарына белен тужында jанатан. Редакторлор ого кӧрӧ, ээчиде чыгатан номерди ордынчыларыла кожо солыжып апаратан.\nБу баштаҥ ажыра иштеҥ кандый ла кижи чылай бербей база. Оныҥ учун Михаил Карманович сад ӧскӱрип, ондо барып иштеерин сӱӱйтен. Оныҥ садыла коштой редактордыҥ ордынчызы Амат Акчабаевич Сабашкинниҥ ле корреспондент Улужай Сергеевич Садыковтыҥ садтары болгон эди. Олор бой-бойлорына болужып, ару кейде jакшынак амырап алатан. Каруулу качыныҥ антыгарлу нӧкӧри Николай Гаврилович Тадыев редакцияныҥ профсоюзный организациязын ӱзӱги jогынаҥ башкарып туратан. Чӧлӧӧ ӧйдӧ бу кижи садтаҥ база айрылбайтан.\nМ. К. Качкышевтиҥ сӧӧги мундус. Эш-барааны Валентина Ивановна база редакцияда иштеп, корректордыҥ ижин бӱдӱрген. Олордо эки уул ла бир кыс болгон. Мениҥ ле билеримле ӧрӧкӧндӧрдиҥ кичинек уулы божоп калган. Бир уулы 1931 таҥмалу автоколоннада КамАЗ кӧлӱкте узак ӧйгӧ иштеген. Качкышевтердиҥ кызы дезе билезиле Украинада jаткан ошкош эди. Олордыҥ уулы редакцияга келип, Михаил Кармановичтиҥ кокырын кӧп лӧ угатан. Михаил Карманович керегинде элбеде бичиир, оныҥ бала-баркалары керегинде jетирӱ эдер мундус журналисттиҥ табыларына мык бӱдӱп турум.\nФотојурукта (солдоҥ оҥ јаны јаар): отургандары Н.Г. Тадыев, М.Б. Белеков, В.Э. Кыдыев, Т.Н. Туденева, С.С. Тюхтенев (баш редактор), С.К. Тоюшев, А.И. Мундусов (редактордыҥ ордынчызы), С.А. Сельбиков; тургандары Б.В. Кортин, К.М. Макошева, М.П. Тарпаков, И.И. Чулчушев, Б.С. Кудирмеков, М.К. Качкышев (каруулу качы), В.А. Тюхтенев. 1982 јыл


29.11.2017 - altaicholmon\nЈаҥыртылган спортзал ачылды\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорык ӧйинде тергеебистиҥ укту мал ӧскӱрген эҥ јаан ээлемдериниҥ бирӱзинде—«Меркит» деген ООО-до тӧзӧлгӧн мал сойор цехтиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nӦс калыктардыҥ тили—ӱредӱчилердиҥ ајарузында\nАР-дыҥ национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеди ороонныҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ Санкт-Петербургта ӧткӧн баштапкы бастырароссиялык съездиниҥ туружаачылары болгон бистиҥ јерлеш ӱредӱчилерле съездтиҥ турулталары аайынча пресс-конференция ӧткӱрди.\nJӧптӧжӱниҥ некелтелерин чике бӱдӱрет\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер селекторный јуунда турушты. Оны Россияныҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Д. Козак ӧткӱрген.\nЭнениҥ акчазын—2021 јылга јетире\n«Энениҥ капиталын тӧлӧӧри аайынча программа эзендеги јылдыҥ учында токтодылатан болгон. Бу программаны бӱдӱрерин 2021 јылдыҥ учына јетире улалтсын деп шӱӱлте айдып јадым»—деп, А. Путин Координационный советтиҥ јуунында айткан.


английлап Rosalyn Sussman Yalow\nанглийлап Rosalyn Sussman\nјаан изӱ айдыҥ 19 кӱни 1921(0007-19-1921)[…]\nОшибка Lua в Модуль:Wikidata/Places на строке 372: attempt to index field 'datavalue' (a nil value).\nкӱӱк айдыҥ 30 кӱни 2011(0005-30-2011)[…] (89 јаш)\nфизик, врач, преподаватель университета, биофизик\nАльберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы[d] (1976)\nӰй улустыҥ магыныҥ национал залы[d] (1993)\nГайрднердиҥ фондыныҥ эл-јондык сыйы[d] (1971)\nАмериканыҥ эмчилик ассоциациязыныҥ билимде јаан једимдер учун сыйы[d] (1975)\nДиксондордыҥ эмчиликте јаан једимдер учун сыйы[d] (1972)\nАльбертский университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nпочётный доктор Университета Майами[d] (кӱӱк айдыҥ 6 кӱни 1983)\nРозалин Сасмен Ялоу (английлап Rosalyn Sussman Yalow; 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США — 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США) — американ биофизик. «Пептидный гормондорды таап, Радиоиммунологиялык эп-арганы кӧндӱктиргени учун», 1977 јылда Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын алган.\nРозалин Сасмен Ялоу 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде Нью-Йоркто, еврей иммигранттардыҥ билезинде чыккан. Ада-ээнези: Саймон Сассман ла Клара Циппер деп улус болгон, олор садуда товарларды каптаары јанынаҥ иштегендер. Хантердиҥ колледжин 1941 јылда тӱгескен, ондо ол физикала јилбиркеген. Је Розалин сананган: «Мен ӱй кижи, оныҥ учун мени кажы да университетке албас» деп. Сасмен Колумбийский университетке машинистка болуп ишке кирген, кийнинде секретарь болуп иштеген. Је ол ло јылда Урбан-Шампейн деп јерде Иллинойстыҥ университеди оны ишке кычырган, нениҥ учун дезе, Экинчи телекейлик јуу учун иштейтен улус једишпей турган.\n1943 јылда Сасмен Арон Ялоу деп кижиге барган. 1945 јылда ол философияныҥ ядерный физикада докторы боло берген. Диссертациязы бӱткен соҥында Сасмен Ялоу Бронкстыҥ госпиталинде (Ветерандардыҥ керектерин башкарар управлениеде) иштеген. Ол ондо Соломон Берсонло кожо радиоизотоп деп эп-арга кижиниҥ каныныҥ биологиялык бӱдӱмин кӧрӧри-нде деп шиҥжӱ ӧткӱрген. Бажынаҥ ала олор кижиниҥ каныныҥ плазмазында инсулинниҥ камаанын шиҥдегендер. Бу табылган радиоиммунологический эп-аргала текши тӱзаланып баштагандар. Бу эп-аргала алдында ӧйдӧ канда концентрациязы ас учун кемјип болбой турган канныҥ минор компоненттерин: гормондор, витаминдер ле ферменттерди ле о.ӧ. јӱстер тоолу компоненттерди кемјип баштаган. Яллоу кӧп саба билим шиҥжӱ ачылталарын Соломон Берсонло кожо тапкан, је бу кижи Нобельдиҥ сыйын бергелекте божоп калган. Ялоу Розалин Сасмен 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде Нью-Йоркто јада калган.\n1971, Гайрднердиҥ эл-јондык сыйы;\n1972, Премия Диксонныҥ сыйы;\n1975, Американ эмчилик ассоциацияныҥ сыйы;\n1976, Альберта Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы;\n1977, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (Соломон Берсон 1972 јылда јада калган учун, сыйды ӱлежип болбогон;\n1988, США-ныҥ Билим национал медали.\nРозалин Ялоу, јиит тужы\nРозалин Ялоу — Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады, Стокгольм, 1977\nСтерлинг ле Ялоу Миддлтонныҥ эмчиликте сыйын алганы, 1973\n↑ Ялоу Розалин Сасмен // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.\n↑ Rosalyn S. Yalow, Nobel Medical Physicist, Dies at 89. (англ.)\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ялоу,_Розалин_Сасмен&oldid=25704"\nЈаан изӱ айдыҥ 19 кӱнинде чыккандар\n1921 јылда чыккандар\nКӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде божогондор\n2011 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 20:33.


05.04.2019 - altaicholmon\nБалдарлу билелерге – јаҥы јасактар\n2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путин РФ-тыҥ Федерал Јуунына ээчиде Баштанузын эткен. Бу Баштануда кӧп балдарлу билелерге, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген эл-јонго государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ лӧ болуш јетирер кӧп тоолу сурактарга ајару эдилген, јонјӱрӱмдик айалганы јарандырары керегинде тереҥ шӱӱлтелер айдылган. РФ-тыҥ башкарузы, Государственный Думазы айдылган шӱӱлтелерди ле кӧдӱрилген сурактарды јӱрӱмде\n«Кажы ла туружаачыда бойыныҥ аҥылу «ижи» бар»\nБӱгӱн бис «Јылдыстыктыҥ» кычыраачыларын спорттыҥ солун деген бӱдӱмдериниҥ бирӱзи — волейболло јилбиркеп, ого тазыктырынып, башка-башка кемдӱ маргаандарда Горно-Алтайсктыҥ кыстар ортодо јуунты командазы учун туружып турган Байана ЧИЧИЯКОВАЛА таныштырып турубыс. —Байана, озо билеҥ, бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ, сӧӧгиҥ не кижи? Кандый школдо ӱренип тургаҥ? —Сӧӧгим майман. Калада јетинчи таҥмалу орто ӱредӱлӱ алтай школдо 9-чы «а» класста\nСалымныҥ ченелтелерин ӧдӱп…\nАлтай калык кӱндӱзек ле ачык-јарык кылык-јаҥду деп, тууразынаҥ келген улус улай темдектеп јат. Кӧп тоолу кычыраачыларыска јарлу Людмила РЫСПАЕВА да албатызыныҥ мындый кылыгын база уктап алган. Јымжак ла тӧп куучын-эрмектӱ јиит келин јаҥыс та спорт аайынча јарлу эмес, је анайда ок ол ичкери кӧрӱмдӱ эл-јондык ишчи, Текшироссиялык албатылык фронттыҥ штабыныҥ турчызы. Тургуза ӧйдӧ ол Кенектердиҥ\nЈайымда – мениҥ амадум, сӱӱжим\nКӧбӧк сӧӧктӱ Анат БЫДЫШЕВЛЕ алты јыл бир школдо ӱренгенис. Школды божотконыс он беш јылдаҥ ажа берди. Бӱгӱн Анат А. М. Топановтыҥ адыла адалган хакас эл драма театрдыҥ артизи. Оныҥ ижи, јӱрӱми керегинде куучын-эрмегисти јарлайдыс. Анаттыҥ энези Улаган аймакта Балыкчы јуртта малчылардыҥ билезинде ӧскӧн Анна Ивановна деп кижи болгон. Уулы бир јаштуда олор Шабалин аймактыҥ Шыргайты


Очы-Баланыҥ айалгазы, кичеемели јакшы - altaicholmon\nРимма Еркинованыҥ айтканыла, эл музейдиҥ аҥылу кичеемелиндеги Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзиниҥ (мумия) (пазырык культураныҥ бистиҥ эрадаҥ озо V-III чактарда) айалгазыла јууктада таныжар амадула кичӱ изӱ айдыҥ 24-26 кӱндеринде Москвадаҥ билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ (ВИЛАР) ишчилери келип, медико-биологиялык шиҥжӱ ӧткӱрген.\n«Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин специалист-эксперттер: аҥылу иш аайынча бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи Юрий Абрамов, аҥылу иш аайынча бӧлӱктиҥ баш билим ишчизи Юрий Астахов ло СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Сибирьдиҥ калыктарыныҥ тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ музейиниҥ (Новосибирск) реставраторы Марина Мороз шиҥдеп кӧргӧн. Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзи 1993 јылда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймакта Монголияла, Китайла, Казахстанла гран-кыйузында Ӱкекте ӧткӧн археологиялык шиҥжӱлер ӧйинде табылган. Корумды тӱӱкилик билимдердиҥ докторы Н. Полосьмак башкарган СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ экспедициязы каскан ла шиҥжӱ ишти ӧткӱрген. Корумдагы соок ло ӱргӱлјик калыҥ тош болгонынаҥ улам 25-28 јашту эпшиниҥ мӧҥкӱзи бир де ӱрелбеген. Онойдо ок ӧскӧ дӧ материалдар: тередеҥ, алудаҥ, агаштаҥ эткен эдимдер, бӧс, кийим-тудум, ӧдӱк, айак-казан, аттыҥ јепсели ӱрелбеген, айалгазы јакшы. Онойдо ок мӧҥкӱниҥ кабайынаҥ чӱм-јаҥды јаҥдаарында тудунатан эдимдер табылган. Јиит эпшиниҥ кеп-кийиминиҥ ле кожо салган эдимдериниҥ аҥылузын ајаруга алза, ол кам эмезе кӧрӧр-сезер, неме билеечи болгодый.\n2012 јылдыҥ сыгын айында музейде аҥылу кып јазалган. Бу кыпта кейдиҥ температуразы, чыгы чокым кеминде болорыла, јеткер болдыртпазыныҥ системазыла јеткилделип јазалган. Бастыра јанынаҥ керектӱ, јарамыкту ээжи-некелтеле јазалган, чыныкталган болордо, Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин удурумга кичеерге, СО РАН-ныҥ Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Сибирьдиҥ калыктарыныҥ институды (Новосибирск) эл музейге табыштырган. Очы-Баланыҥ јазап салган мӧҥкӱзин чеберлеп кичеери ле кӧрӧӧчилерге кӧргӱзери јанынаҥ айалгазын, ээжизин ӧрӧги адалган билим-шиҥжӱлӱ институды чокымдаган. 1993 јылда шак ла бу тӧс јердиҥ билимчилери Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин узак ӧйгӧ бачым ӱрелбес эдип јазаган.\nЭл музей кыйалтазы јок бӱдӱретен ээжилерди бӱдӱрген кийнинеҥ музей чокым кӱндерде ле ӧйдӧ кижиниҥ мӧҥкӱзин байлайтан ээжилерди буспазынаҥ Очы-Баланы кӧргӱзип баштаган. Музейдиҥ бойыныҥ аҥылу јакылтазыла саркофаг-кабай јазалган. Ол Очы-Баланыҥ јаткан кабайына бӱдӱштеш. Алтай Республиканыҥ эл музейинде аҥылу кичеемелинде јаткан Очы-Баланыҥ јазалган мӧҥкӱзи мында јуртап јаткан тургун калыктыҥ јилбӱзине ле јаҥдап јаткан јаҥына кӧнӱ келижет.\nБилимчилер 2013 јылдыҥ кӱӱк айында Очы-Баланыҥ айалгазын баштапкы катап кыракы шиҥдеген. Олор оныҥ айалгазы ол ло бойы јакшы деп адакы шӱӱлтезин айткандар. Кӧрӧӧчилерде Очы-Баланы 3 ле сааттыҥ туркунына кӧрӧр аргазы бар. Кӧргӱзер тужында кейдиҥ температуразын, чыгын, јарыткышты јарадылган ээжи аайынча тудар (видео-фотосогушты, фотовспышканы тузаланарга јарабас, кабайдыҥ ичиндеги кейди +16-18 градус, кейдиҥ чыгы 60+5 процент) некелтелерди буспас. Быјыл билимчилер музейге ол ло амадула ӱчинчи катап келген. Мынаҥ озо Очы-Баланыҥ айалгазын шиҥдеп-шиҥжӱӱлер амадула тӧс јердиҥ билимчилери, специалисттери 2013 ле 2016 јылдарда келген.\nМузей алтай албатыныҥ чӱм-јаҥына тайанып, Очы-Баланы кӧрӧӧчилерге кӧргӱзетен ӧйдиҥ чокым графигин тургускан. Албатыныҥ јаҥжыккан культуразы канча-канча чактар туркунына тӱӱкилик учурлу узун јол ӧткӧн ине. Шак оныҥ алтай кижи эбире курчаган телекейди айдыҥ јаҥызыла, эскизиле, тӱнле-тӱшле, јердиҥ аайыла кӱнӱҥги јӱрӱминде башкарынат. Јарабас дегенин буспаска, ажыра баспаска чебер јӱрет.\nОчы-Баланыҥ јазаган мӧҥкӱзи ле ӧскӧ дӧ чыккан табынтылар (кеп-кийиминиҥ бир канча оок-тееги, аттыҥ јепсели, кееркедим јарангыштар) Россия Федерацияныҥ Музейиниҥ фондыныҥ государственный бӧлӱгине кийдирилген ле федерал ар-јӧӧжӧ болуп јат. Кажы ла гражданин культураныҥ байлыгына ачык јолду деген Конституциялык тап-эригин ајаруга алып, музей Очы-Баланы кӧрӧр арганы кӱӱнзеген ончо улуска берет. Кайкамчылу ла тӱӱкилик учурлу табынтыны кӧрӧргӧ, кӱнӱҥ ле јӱстер тоолу кӧрӧӧчилер келет.\nМузей Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин ле оныла кожо чыккан табынтыларды Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ фондына јаантайынга кичеемелге табыштырары јанынаҥ Россия Федерацияныҥ культура министерствозына ла СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдына јаҥыс катап баштанган эмес. Бӱгӱнги кӱнде бу сурактыҥ аайы-бажына чыгары јууктажа берди.\nВИАЛАР-дыҥ билимчилери Юрий Астахов, Юрий Абрамов Ӱкектеҥ чыккан Очы-Баланыҥ јазаган мӧҥкӱзин, кичееп јаткан јердиҥ айалгазын бастыра јанынаҥ кыракы шиҥдеген. Билимчилер ӧткӱрген шиҥжӱлӱ медико-биологиялык ижи аайынча адакы турулта эткен. Оныҥ турултазыла, Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзи јакшынак, билгир кичеемелде. Узак ӧйдиҥ турунына бир де эмеш ӱрелбегени ле мынаҥ озо мындый иштиҥ ченемелине тайанып, айалгазы бастыра јанынаҥ јарамыкту ла эптӱ болгонын олор темдектедилер. Мынаҥ да ары Очы-Баланы узак ӧйдиҥ туркунына чеберлеп кичеериниҥ ээжи-некелтелерин чике бӱдӱргенинеҥ ле ӧйлӱ-ӧйинде медико-профилактикалык ишти ӧткӱргенинеҥ кӧнӱ камаанду» — деп, музейдиҥ директоры Римма Еркинова куучындады.\nПресс-конференцияныҥ туружаачылары Римма Еркиновага, реставратор Марина Морозко, эл музейде Очы-Баланыҥ каруулчыгы Сергей Киреевке сурактар берип, чокым каруулар уктылар.


Чындык кудайлык јаҥды канайып табар? - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\n«Бистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис». Иштиҥ тетрады\n«Бистиҥ агару ижибис»\nАгару Бичикти ӱренерин сураар\nБистиҥ туштажуларга барары\nИисус Христостыҥ ӧлӱмин эске алынар Эҥир\nБу бичикле канайып тузаланар\n1-кы урок Кудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс?\n2-чи урок Кудай — ол кем андый?\n3-чи урок Иисус Христос — ол кем андый?\n4-чи урок Эрлик — ол кем андый?\n5-чи урок Кудай јерге нени эдерге амадап салган?\n6-чы урок Кудайдыҥ Каандыгы — ол не дегени?\n7-чи урок Кудайга мӱргӱл ажыра канайып јууктажар\n8-чи урок Кудайга јараар билелик јӱрӱм\n9-чы урок Кудайдыҥ ишчилери ару болор учурлу\n10-чы урок Кудайдыҥ кӧрӧр кӱӱни јок керектери\n11-чи урок Кудайга јарабас бӱдӱмјилер ле чӱм-јаҥдар\n12-чи урок Кан ла јӱрӱмди тоогоны\n13-чи урок Чындык кудайлык јаҥды канайып табар?\n14-чи урок Иегованыҥ Керечилериниҥ тӧзӧмӧлиниҥ бӱткен бӱдӱми\n15-чи урок Улуска Кудайдыҥ кӱӱн-табын бӱдӱрерге канайып болужар\n16-чы урок Кудайга иштеер деп тӱп-шӱӱлтеге келери\nТилди талдагар алтай\nКЫЧЫРАР алтай ами гбайя кабардин-черкес квара’аэ маор (латиница) медумба никобар ретероман (ладинский) ретороман (сурсельвский) тангхуль\nЧындык кудайлык јаҥды канайып табар?\nОнчо кудайлык јаҥдар Кудайга јарайт па, ол эмезе бирӱзи ле бе? (1)\nНениҥ учун телекейде христиандар деп аданып турган кудайлык јаҥдар кӧп? (2)\nЧындык христиандарды канайда аҥылап таныыр? (3—7)\n1 Иисус чындык бир кудайлык јаҥ тӧзӧгӧн. Оныҥ учун бӱгӱнги кӱнде Иегова Кудайга бажырып турган бир ле бӧлӱк, ол эмезе чындык уламјы болор учурлу (Иоаннаҥ 4:23, 24; Эфесяндарга 4:4, 5). Јӱрӱмге баштап апарар чичке јолло јӱк ле тоолу улус барар деп Библия ӱредип јат (Матфейдеҥ 7:13, 14).\n2 Христиандардыҥ јуунына, Иисустыҥ апостолдоры божогон кийнинде, јастыра ӱредӱлер ле христиан эмес јаҥдар кирер деп, Библияда айдылган болгон. Анайда ок јаан салтарлу улус кудайзак улусты Христостыҥ эмес, а олордыҥ кийнинеҥ барарына јединип алар деп бичилген (Матфейдеҥ 7:15, 21—23; Деянилер 20:29, 30). Оныҥ учун эмдиги ӧйдӧ бойлорын христиандар деп аданып турган кудайлык јаҥдар кӧп. Чындык христиандар кем деп, канайып таныыр арга бар?\n3 Христиандардыҥ эҥ ле аҥылу темдеги — олордыҥ бой-бойлорын акту-кӱӱнинеҥ сӱӱри (Иоаннаҥ 13:34, 35). Чындык христиандар ортодо, бир албатыныҥ угы-тӧзи (раса), ӧскӧ албатынаҥ артык деп, ол эмезе терезиниҥ ӧҥи артык деп аҥылаарына ӱреткилебей јат. Онойдо ок ӧскӧ ороондордыҥ албатызын јаман кӧрзин деп олор ортодо ӱретпей јат (Деяниелер 10:34, 35). Оныҥ учун чындык христиандар јуу-согушка турушпайдылар. Олор бой-бойлорына акалу-сыйынду чылап баштынгылайт (1 Иоаннаҥ 4:20, 21).\nЧындык христиандар бой-бойлорын сӱӱжип, Библияны тереҥ тооп ло Кудайдыҥ Каандыгы керегинде улуска куучындагылайт.\n4 База бир темдеги — Библияны тереҥ тоогоны. Чындык христиандар оны Кудайдыҥ Сӧзи деп, ондогы бастыра бичилген не-немеге бӱткӱлеп јат (Иоаннаҥ 17:17; 2 Тимофейге 3:16, 17). Кижиниҥ кӱӱн-санаазынаҥ ла чӱм-јаҥдарынаҥ Кудайдыҥ Сӧзи олорго эҥ учурлу (Матфейдеҥ 15:1—3, 7—9). Олор јаантайын ла Библия аайынча јӱрерге кичеенгилейт. Оныҥ да учун, олордыҥ улуска Кудай керегинде куучындаганы, эткен керектеринеҥ кыйбай јат (Титке 1:15, 16).\n5 Чындык кудайлык јаҥныҥ улустары Кудайдыҥ адын тооп јӱрер учурлу (Матфейдеҥ 6:9). Кудайдыҥ ады — Иегова деп, Иисус улуска Кудайдыҥ ады керегинде куучындаган. Чындык христиандар база анайда эдер учурлу (Иоаннаҥ 17:6, 26; Римляндарга 10:13, 14). Сениҥ јериҥде улуска Кудайдыҥ ады керегинде кем куучыдайт?\n6 Чындык христиандар Кудайдыҥ Каандагы керегинде јарлап куучындар учурлу. Ондый ок ишти Иисус бӱдӱрген. Ол јаантайын Каандык керегинде куучындаган (Луканаҥ 8:1). Бу ла ок јетирӱни ол бойыныҥ ӱренчиктерине бастыра јердиҥ ӱстине јарлазын деп јакыган (Матфейдеҥ 24:14; 28:19, 20). Јердиҥ ӱстине амыр-энчӱни јаҥыс ла Кудайдыҥ Каандыгы экелер деп чындык христиандар бӱткилеп јат (Псалом 145:3—5).\n7 Иисустыҥ ӱренчиктери бу калју јер-телекейдиҥ керектерине турушпайдылар (Иоаннаҥ 17:16). Олор политикага ла социал куурмакчылга киришпейдилер. Олор эмдиги албатыныҥ санаазынча, чӱм-јаҥдары да аайынча јӱрбейдилер (Иаковтыҥ 1:27; 4:4). Сениҥ билер кудайлык јаҥ уламјыда бу тоологон чындык христиандардыҥ аҥылу темдектери барын айдып болорыҥ ба?\nКудай бистеҥ нени некейт?\nJW.ORG / ИЕГОВАНЫҤ КЕРЕЧИЛЕРИНИҤ ОКЫЛУ САЙТЫ\nБистиҥ бастыра телекейлик ишке сый эдери\nКаруулчы бакананыҥ онлайн-библиотеказы\nCopyright © 2018 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. ТУЗАЛАНАРЫНЫҤ ЭЭЖИЛЕРИ | ЈАЖЫТТЫҤ ПОЛИТИКАЗЫ


Ӧзӱмниҥ чике јолында - altaicholmon\nӦзӱмниҥ чике јолында\nШабалин аймактыҥ тӧс јуртында «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК иштейт. Бу ээлем јаҥыс ла аймактыҥ эмес, је анайда ок республиканыҥ оморкодузы деп айдар керек. Јуукта Шабалин јуртта болуп, ӧрӧ айдылган СППК-ныҥ башкараачызы Василий НАРАНОВЛО эрмек-куучын ӧткӱрдис.\n—Василий Николаевич, Слер ӱредӱгер аайынча кем болорор?\n—Ӱренген ӱредӱм аайынча биолог болорым. Јурт ээлемде он тогус јыл иштейдим. Бастыра бу иш крестьян ээлем тӧзӧгӧнимнеҥ башталган. Эмди республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ бир канча крестьян ээлемдери ле ЛПХ-лары кирип турган биригӱни башкарадым.\n—Ишти канайда баштаганар керегинде куучындап ийзеер?\n—2008 јылга јетире алты јылдыҥ туркунына шиҥжӱ иш ӧткӱрилген. Оныҥ амадузы 2025 јылга јетире ӧзӱмниҥ ууламјыларынаҥ экономический јанынаҥ эҥ кирелтелӱзин чокымдап алары болгон. Бу ишле колбой «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарып баштаганыс. Ол кызыл калифорнийский чойлошконныҥ болужыла эдилет. Бӱгӱнги кӱнде бис бу удобрениениҥ 16 бӱдӱм продукциязын чыгарып, оныла Омсктоҥ ала Красноярскка јетире ээлемдерди јеткилдейдис.\n—Ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча иштеп турганарды уккам…\n—Эйе. Шиҥжӱ иштиҥ турулталары аайынча ӧзӱмниҥ тӧс ууламјылары чокымдалган. Олор: «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарары, јакшы тӱжӱм берер ӱрен картошко ӧскӱрери. Социальный ууламјы база бар. Ол республиканыҥ бюджетный бӧлӱгин аш-курсак картошколо, маала ажыла јеткилдеери болуп јат.\n—Амадуларар керегинде айдып ийзеер?\n—Мынаҥ ары Шабалин јуртта микроразмножениениҥ тӧс јерин тӧзӧӧр деген санаа бар. Ол тӧзӧлгӧн соҥында, ӱрен картошко ӧскӱрериниҥ кемин бийиктедер. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрди, ол ло алтын тазылды ла женьшеньди промышленный эп-сӱмеле ӧскӱрер арга берер. Мындый тӧс јер тӧзӧлгӧн соҥында, јурт ээлемде мешке, эм ӧлӧҥдӧр ӧскӱрер ууламјылар болор. Эмдиги ӧйдиҥ технологияларына тайанып, садоводство ло лесоразведение јаҥы ӧзӱм алынар.\n—Республикан јаҥдардаҥ, аймактыҥ администрациязынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирилет пе?\n—Андый болуш јетирилип турган учун бу ишти апарып турбай. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозыныҥ ла аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле бис ӱрен картошко ӧскӱрер ишти тыҥыдарыс. Не дезе, бӱгӱн ого суру сӱрекей јаан. Бистеҥ андый ӱрен картошко алып тургандардыҥ баштанулары аайынча биске производствоны беш-алты катапка кӧптӧдӧр керек болуп јат. Мыныла колбой биске јаҥы крестьян ээлемдер кожулар деп сакыйдыс. Байа бир бойлорыныҥ тӧс ижинеҥ башка ӱрен картошкодоҥ кирелте аларга турган ээлемдерди.\nОл кӱн Василий Наранов эртен тура Горно-Алтайскка ижи аайынча барып, јаҥы ла кайра келген болгон. Кооперативтиҥ башкараачызы тудулып јаткан је ле деген объекттерди кӧргӱскен. Бу тудумдарда иш «кайнап» турганын темдектебес арга јок. Анда маала ажын чеберлейтен јерлер болор. Тудумдар јаан болоры кайкатты.\nВасилий Николаевичтиҥ бу ишти баштаардаҥ озо эткен чоттомолдоры чын болгонын ӧй кӧргӱзет. Баштап тарый ол бойыныҥ мындый баштаҥкайыла јамылуларга кӧп барган. Бир сананзаҥ, ӧзӱмдердиҥ микроразмножениези деп куучындап турган кижини угар ла кижи угар, оныҥ ӱстине бистиҥ кату ар-бӱткендик тергееде. Је ол јылдарда Шабалин аймакты ченемелдӱ башкараачы Анатолий Соколов башкарган. Ол бу кижиниҥ тургускан амадузынаҥ јана баспазын, иштеер бийик кӱӱнин сезип, ого јӧмӧшкӧн. Оноҥ бери ӧткӧн јылдар Василий Нарановтыҥ чын јолдо турганын, аймактыҥ администрациязы ого ӧйинде болуш јетирип баштаганын иле кӧргӱзет. Мында алынган ӱрен картошконы Москвадаҥ ла ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ келип алгылайт. Бу башкараачыга башкарткан ӧмӧлик эмди де алдына јаан амадулар тургузат. Олор бӱдерине бир де алаҥзыбайдым.\nӦзӱмдердиҥ микроразмножениезиниҥ тӧс јериниҥ презентациязы база ӧткӧн. Ол Шабалин јуртта, бу кооператив турган јерде болор. Баштапкы алтамла маала ажы чеберлейтен тудумдар тудулар. Тургуза ӧйдӧ олор тудулат. Оны ээчий лабораторный бӧлӱктер, теплицалар, административный туралар ла гаражтар тудулар. Адакыда, тургуза ӧйдӧ иштеп турган тура јаҥыртылар. Лабораторияны тӧзӧӧринде ле оны иштедеринде Горно-Алтайсктыҥ государственный университеди јӧмӧжӧр.\nТеплицаларда отургызылатан пробирочный материал јаандаган соҥында, республиканыҥ јурт ээлемдерине садылар. Мындый лаборатория тӧзӧлгӧн кийнинде, университеттиҥ преподавательдери ле студенттери шиҥжӱ иштерди эмдиги ӧйдиҥ айалгаларында ӧткӱрер аргалу болор.\nГорно-Алтайсктыҥ университединде ӧзӱмдердиҥ клонированиези аайынча биотехнологический лаборатория тӧзӧлӧр. «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-да тӧзӧлӧтӧн лаборатория ӧзӱмдердиҥ микроразмножениези аайынча иштеер. Анда ла тудулатан тепличный комплексте кандый да оорулар јок ӱрен картошко ӧскӱрилер. Горно-Алтайсктагы комплексте садово-јиилек ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр лӧ ийне бӱрлӱ чаалдар ӧскӱрилер. Пробиркаларда ӧскӱрерге турган ӧзӱмдер: яблонялар ла грушалар, мӧштӧр лӧ карагайлар, алтын тазыл ла женьшень, мешкелер ле картошко.\nБу иштер кидим ӧдӱп барган соҥында, јыл туркунына бастыра кандый да оору јок 1500 тонна ӱрен картошко, 120 тонна мешке, 60 муҥ чаал ла 30 тонна алтын тазыл ла женьшень алары темдектелет.\n«Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК он јылдаҥ ажыра Тӱштӱк-Сибирьдиҥ билим-шиҥжӱ институттарыла, университеттериле јуук колбуда иштеп турган эмтир. Кооператив Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле тергеебистиҥ эмчиликтерин, садиктерин картошколо, капустала, морковьло, свеклала јеткилдейт. Ол јӱк ле 2016 јылда республиканыҥ бюджетный организацияларын 69 тонна маала ажыла јеткилдеген болзо, 2017 јылда бу тоо 230 тоннага јеткен. 2018 јылда кооператив тергеебистиҥ эмчиликтерин, школдорын ла садиктерин 400 тонна маала ажыла јеткилдеген. 2019 јылда бу СППК республиканыҥ бюджетный организацияларын маала ажыла толо јеткилдеер амадулу.\nКооперативке кирип турган јурт ээлемдер он беш јылдыҥ туркунына элитный ӱрен картошко ӧскӱредилер ле «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарадылар.\nТеплицаларда ӧскӱрилген чаалдар ла рассадалар республиканыҥ агропромышленный комплексиниҥ предприятиелерине аткарылар. Оныҥ шылтузында јурт ээлемниҥ мешке, ускум ла ӱрен картошко ӧскӱрер јаҥы ууламјылары тӧзӧлӧр. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрдиҥ промышленный производствозы. Бу бастыра алынган продукция јаҥыс ла Россия ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордо јаан суруда болор. Бу иштерге одустаҥ кӧп крестьян фермер ээлемдерди ле кооперативтерди јилбиркедери темдектелет. Ишчилердиҥ тоозы 250-ге једе берер деп чоттолот. Бу темдектелген иштер бӱдӱп баштаган соҥында, озолондыра чоттолгоныла, јыл туркунына алынатан кирелтениҥ кеми 250 миллион салковойго једер.\nТургуза ӧйдӧ кооперативте 30-таҥ кӧп улус иштейт. Кооперативтиҥ маала ажы Чамал, Шабалин ле Улаган аймактардыҥ јалаҥдарында отургызылат.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле картошко јуунадар комбайн ла оноҥ до ӧскӧ техника алынган.\n«Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-ныҥ «Ӧзӱмдердиҥ микроразмножениезиниҥ тӧс јери» деп адалган инновационный ӱлекери Алтай Республиканыҥ инвестиционный ӱлекерлериниҥ тӧртинчи јарымказыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Айдарда, тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ да, аймактыҥ администрациязынаҥ да јӧмӧлтӧ-болуш мынаҥ да ары улалар ла бу кооператив темдектеп алган амадуларына јединер деп иженери ле јолыгар ачык болзын деп айдары артат.


Кеендиктиҥ кайкалы, јӱрӱмниҥ тыныжы - altaicholmon\nКӧрӱде башка-башка ууламјыларла, темдектезе, той балкашла, кийисле, самын белетеериле, бӧскӧ јураарыла, графикала, ӧскӧ дӧ эп-аргаларла иштеп турган јайаан јайалталу 15 ус эрчимдӱ турушты.\nКӧрӱге чыгарылган той балкаштаҥ белетелген эдимдер башка-башка эп-сӱмеле белетелген. Бу ууламјыда бойыныҥ иштериле јуулгандарды Сергей Кергилов, Игорь Аргунов ло Софья Корчуганова, Анна Рябова ла Светлана Кокосова таныштырды.\nСергей Кергилов кӧп јылдардыҥ туркунына той балкаштаҥ јӱзӱн-башка айак-казанды белетеер байлык ченемелдӱ ус ла бу школдо јаан класстардыҥ ӱренчиктерин той балкашла иштеерине ӱредет. Бу устыҥ јайаандык иштериниҥ тӧзӧгӧзинде алтай албатыныҥ кулјалары. Оныҥ белетеген вазалары ла јӱзӱн-башка айак-казаны су-алтай ӧзӧктӱ.\nХоллдыҥ чике бажында столдо эки јайаан јайалтаныҥ, Игорь Аргуновтыҥ ла Софья Корчуганованыҥ, белетеген эдимдеринеҥ кӧрӧӧчилер кӧстӧрин алып болбойдылар.\nИгорь јапшырып јазаарыныҥ (лепка) урокторын ӧткӱрет.Чӧлӧӧ ӧйдӧ той балкашла јилбиркеп иштеп, јети јылдыҥ туркунына јаан једимдерге јеткен деп айдар керек. Оныҥ белетеген вазаларыныҥ јаражын, айактарын дезе тургуза ла колго алар кӱӱниҥ келер. Софьяда бу бӧлӱкте аҥылу ӱредӱ јок то болзо, је той балкаш эдимдерди кееркедип јураарында ого једери јок ошкош.\nИгорьдыҥ ла Софьяныҥ кӧрӱге тургускан айак-казанын јажыл јастыҥ темазы бириктирет. Јаҥы ла јайылып јаткан маралдыҥ чечектери, вьюнныҥ ла настурцияныҥ бой-бойыла колболышкан саптары јуралган эдимдердиҥ сӱрлӱзин, јаркындузын! Чын ла јаскы кӱӱ, кожоҥ бу эдимдерде.\nИгорь ончо улуска, школдыҥ башкартузына, ӱредӱчизи Сергей Ивановичке, ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеп јаткан Софьяга јаан быйанын айтты. Оныҥ айтканыла, ол эдимдерди белетеериле иштеерде, Софья олорды башка-башка эп-сӱмеле кееркедет. Бу эки јииттиҥ баштап алган ижинде амадулары јаан. Јуук ӧйдӧ олор база мындый јилбилӱ кӧрӱлерди белетеер кӱӱндӱ.\nБу кӧрӱде турушкандардыҥ кажызы ла байлык ченемелдӱ, аҥылу кӧрӱмдӱ, бойыныҥ ижиниҥ јаркынду устары. Онызын олордыҥ кӧрӱге чыгарылган јайаан иштери лапту керелейт.\nАнна Рябова бу ла школдо јураарыныҥ урокторын ӧткӱрет. Је бойы дезе той балкашла иштеерге јакшызынат, бош ӧйин бу ижине берет. Оныҥ скульптуралары база танылу ла аҥылу. Аннаныҥ агаш вазаларыныҥ ортозынаҥ агаш аразыныҥ ээлери карап тургандый.\nСветлана Кокосованыҥ той балкаштаҥ эткен эдимдери Елена Ерохинаныҥ кийис сумкаларыныҥ, Ольга Саватованыҥ торко арчуулдарыныҥ ортозында ондый эптӱ ле јаркынду кӧрӱлет.\nАды јарлу устар Каламбина Желтковская ла Айдана Тадыкина кийистеҥ эткен эдимдериле таныштырдылар. Айдананыҥ кебизине јилбӱӱ јаан болгон. Ол оны Пазырыктаҥ чыккан кулјала кееркеткен. Бу устыҥ ижиниҥ ууламјызы – этнокебистер ле Пазырыктаҥ табылган кебистерди орныктырары.\nЕлена Ерохина кӧрӱге кийистеҥ белетеген сумкаларын, пэчворк ууламјыла белетеген јууркандарын, наадайларын, коручыл наадайларын ла этнонаадайларын экелди, бу эдимдер башка-башка ороондордыҥ культураларын бириктирет. Еленаныҥ айтканыла, ол озо ло баштап графикалык живописец, ӱредӱчи ле оноҥ дезе наадайларла иштейт. Колдыҥ, јӱректиҥ јылузыла белетеген јууркандарда куулгазын ийде бар. Ол кижини токынадар, амырадар аргалу. Наадайлар база таҥынаҥ башка куулгазын телекей. Славяндардыҥ коручылдары болгон наадайларды ол азыйгы ла ээжиле, чӱм-јаҥла белетеп јат.\nОльга Саватова калганчы ӧйдӧ той балкашла иштеер студияга јӱрӱп баштады. Бу иштиҥ аҥылузын ол јакшы билер. Той балкашла иштеерге Ольганы Игорь ло Софья ӱредет. Ольга кийисле де, торко арчуулдарла да иштеп турган ус деп, эл-јон јакшы билер. Билерине болорзынбай, ол оноҥ ары ичкери бедиренип, ченеп барып јатканы јарамыкту.\nДмитрий Берегошев агашла узанат. Кӧрӱде оныҥ белетеген экспозициялары сӱрекей солун. Агаштаҥ эткен эдимдеринде ар-бӱткенниҥ, оттыҥ ийдези бар, олор чек ле тирӱ, ӧзӧгинеҥ јарык ла јылу келип тургандый.\nВитринада Алена Сидорованыҥ кееркеде јураган наадайларыныҥ јаражын! Марина Стародубцева, Таисия Менигечева ла Светлана Козловцева балдардыҥ јуранар школыныҥ ӱредӱчилери. Олор кӧрӱге бойлорыныҥ јуруктарын тургусты. Марина дизайнныҥ ӱредӱчизи, кӧрӱге бойыныҥ графикалык постерлерин тургускан. Бӱгӱнги кӱнниҥ интерьерине оныҥ экспозициялары сӱреен эптӱ келижеринде алаҥзу јок. Маринаныҥ авторлык графиказын, темдектезе, агаш, чаазын ла ӧскӧ дӧ эдимдерди кееркедерге тузаланарга јараар. Таисия дезе маралдыҥ чечектегенине учурлалган јуруктарыла (акварель) таныштырды.\nСветлана Козловцева ар-бӱткенде ӧдӱп турган кайкал кептӱ куулгазын кубулталарды јурап, база кӧрӱге тургускан. Кӧрӱниҥ ууламјызы башка да болзо, је бу јуруктар (живопись) сӱрекей эптӱ келижип, бойыныҥ јерине тура берди.\nБалдардыҥ јуранар школыныҥ директоры Наталья Романенко солун кӧрӱниҥ туружаачыларына, онойдо ок кӧрӧӧчилерге јаан быйанын айтты. Јайаан јайалта, јайаандык кӧрӱм, кӧӧрӧм кӱӱн-тап шак бу устарды бириктирет. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде Игорь Аргуновтыҥ, Светлана Кокосованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ белетеген ле кӧрӱге чыгарган эдимдерин бийик баалады.\nБу школдо ӱренип турган балдарга сӱрекей тузалу кӧрӱ деп айдарга јараар. Олорго јозок алгадый, ӱренгедий јарамыкту кӧдӱриҥи. Бойыныҥ ижиниҥ устарын ла ӱредӱчилерин бириктирген кӧрӱ мынаҥ ары улалар деп иженер керек.


Инфоурок › Другое ›Тесты›8-чи класстардыҥ ӱренеечилерине зачёттын сурактары.\nМБОУ « Актельская оош им.М.В.Карамаева»\n8-чи класстардыҥ ӱренеечилерине\nАкjол jурт , 2016\nI. Оҥдомолдорго толо каруу берер:\n1.Кай чӧрчӧк -\n2. Кай чӧрчӧктиҥ кееркедим эп-аргаларын темдектеп, јартап айдып беригер:\n3.Атту-чуулу кайчыларды тоолоп беригер:\n4. «Маадай-Кара» деп, кай чӧрчӧкти кем кайлаган?\n5.Ӧй лӧ телкем кай чӧрчӧктӧ:\n6. Ӧскӧ јер –\n7.Тӧрӧл јер –\n10. Алыс јол –\n12.Тӱӱкилик роман –\nII. Чын каруу талдагар:\n1.«Кызалаҥду јылдар» деген тӱӱкилик романныҥ авторы кем?\nа) Л.В.Кокышев б) А.О.Адаров в) И.В.Шодоев\n2.Јаш баланыҥ ыйын кандый куш токтодып турган?\nа) агунак б) улу в) кӱӱк\n3.Тарыктыҥ улуныҥ ады кем?\nа) Тӧдӧкӧ б) Тузагаш в) Карчага\n4. «Чак!» деген сок јаҥыс сӧсти элдеҥ озо кем јетирди?\nа) Обо јайзаҥ б) Тӱӱкей в) Бӧкӱре\n5.Баштапкы калапту согуш кандый јерде ӧткӧн?\nа) Чарас ичинде б) Кара-Сууда в) Соок-Сууда\n6.Оныҥ јӱзи толун айдый тегерик, јараш, тоны кандый да чаҥкыр канаттарлу эмтир. Бу кемниҥ сӱр-кебери?\nа) Јинји б) Јаҥар в) Сырга\n7.Айлу-кӱндӱ теҥерим ару турзын, агаш – ташту Алтайым тынным алзын! – деп, кыйгырала бийик кайаныҥ ӱстинеҥ кандый батыр калып ийген?\nа) Чече б) Тузагаш в)Омбо јайзаҥ\n8. ….сары иркиттердеҥ бӱткен батыр. Оныҥ сыны он эки карыш, кӧкси јоон, балтырлары таштый кату. Бу кажи баатырдыҥ јурамалы?\nа) Чече б) Тӧӧдӧкӧ в) Карчага\n9. Ӱч теҥери ол тӱбиле, ай канату куш ӧткӱрбес.\nӰч алтайдыҥ ол сыртыла, айры сынду мал ӧткӱрбес.\nа) эки кара мӱркӱт б)эки тӱҥей ат бажинча алтын кӱӱк в) эки тӱҥей кара тайгыл\n10.Ай кеберлӱ ол чырайы, айга бербес алтын кептӱ\nКӱн кеберлӱ бу чырайы, кӱнге бербес кӱмӱш кептӱ.\nа) Алтын-Тарга б) Алтын – Кӱски в) Алтайдыҥ ээзи\n11. Бу кандый учуралга келишкен јыргал?\n«Кереес казан болгой – деди,-ээй-ээй, уулдар – дийт.\nКереес јыргал болгой – деди,акар - акар, баатырлар – дийт.\nа) Кӧгӱдей- Мергенниҥ тойы б)Маадай –Караныҥ калганчы јыргалы\nIII. Сурактарга бойоордыҥ сӧстӧрӧрлӧ кару толо беригер:\n1.Кай чӧрчӧктӧ сӱр-темдектердиҥ учуры керегинде нении билеригер?\n2.Чӧрчӧктиҥ тили керегинде нении айдарыгар?\n3. Кай чӧрчӧктиҥ кееркедим эп-аргаларын темдектеп, олордыҥ учурын јартагар.\n4. «Кызалаҥду јылдар» деген романнаҥ алтай калыктыҥ јӱрӱми керегинде нени билип алдыгар? Автор оны кандый кееркедим эп- аргалардыҥ болужила кӧргӱзет?\n5.Ӧдӱп турган јуу-чактыҥ ӧйинде албаты бойыныҥ тӧрӧл алтайы керегинде кандый сӧстӧр айдып турган болгон? Бу јуу - согушта албатыны не бириктирип турган эмтир?\nНастоящий материал опубликован пользователем Ертакова Сурая Васильевна. Инфоурок является информационным посредником и предоставляет пользователям возможность размещать на сайте методические материалы. Всю ответственность за опубликованные материалы, содержащиеся в них сведения, а также за соблюдение авторских прав несут пользователи, загрузившие материал на сайт


Рустам Минниханов—Алтай Республикада - altaicholmon\nРустам Минниханов—Алтай Республикада\nТатарстанныҥ Президенти Рустам Минниханов кече Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болгон. АР-дыҥ Башчызы Александр Бердников делегацияны тергеениҥ гран-кыйузында уткыган.\n«Слер ажыра бастыра улу татар албатыны уткып турум. Слердиҥ албаты бистиҥ улу Россия Федерацияда амыр-энчӱ, турумкай айалганы ла албатылар ортодо оҥдожуны чеберлеп аларына јаан камаанын јетирген. Слерге ле бастыра татар албатыга ичкери ӧзӱм кӱӱнзейдим»—деп, Александр Бердников кӱндӱлӱ айылчыларга баштанган.\nРустам Минниханов Алтай Республикадӧӧн јол-јорыкты аҥылу учурлу деп темдектеген.\n«Алтай Республика—аҥылу субъект, бистиҥ ороонныҥ оморкодузы—деп, ол айткан.—Бӱгӱн бис кеми јаан ӧмӧ-јӧмӧ иш бӱдӱредис. Текши тазыл-тамырларды табарга, тӱӱкиниҥ ле археологияныҥ бӧлӱгинде ӱлекерлерле иштейдис. Бистиҥ јол-јорыгыс субъекттер ортодо колбуларды тыҥыдарына тебӱ берерине иженедим».\nТуштажу ӧйинде «Алтай—Евразияныҥ јӱреги» деген кереес-темдектиҥ јанында экскурсия ӧткӧн. Бу кереести Татарстан Республика Туулу Алтайдыҥ албаты-јонына алтай албаты Россияныҥ составына бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 250 јылдыгын темдектеп турар тушта сыйлаган болгон. Кереестиҥ јанында алты мӧш отургызылган.\nJол-јорык ӧйинде тергеелердиҥ башкараачылары ишмекчи туштажу ӧткӱрип, эки тергее ортодо колбулар тудары, ӧмӧ-јӧмӧ иштер бӱдӱрери јанынаҥ сурактар аайынча куучын-эрмек ӧткӱрген.\n«Татарстан—экономиказы бийик ӧзӱмдӱ ле аргалары јаан тергее. Бис авиаколбу, туризм, фармацевт кластер јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин темдектейдис»—деп, Александр Бердников айткан. Рустам Миннихановтыҥ аҥылаганыла, анайда ок саду-экономикалык колбулар јанынаҥ бистиҥ тергеелер ортодо јаан аргалар база бар.\nТергеелердиҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, эки тергее ирбисти корып ла чеберлеп алары јанынаҥ ӱлекерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер. Бу тындуныҥ сӱри Татарстанныҥ да гербинде бар. Бистиҥ ороондогы 70 кире ирбистердиҥ 30 кирези Туулу Алтайда јӱрет. Озолондыра јӧптӧжӱле, Татарстан Республиканыҥ јеринде ирбистиҥ балдарын ӧскӱретен питомник тӧзӧлӧр. Олор јаанай берзе, олорды Туулу Алтайдыҥ јериндӧӧн божодор ло олорды ӧмӧ-јӧмӧ кичеер. Рустам Минниханов бу ӱлекерди Россияныҥ ар-бӱткен аайынча министерствозы јӧмӧп јат деп куучындаган.


Баланыҥ байы - altaicholmon\nБаланыҥ байы. Сборник статей.\nКажы ла албатыда бойыныҥ озогы ӧйлӧрдӧҥ бери улалып келген учурлу чӱм-јаҥдары, јакшынак ээжи-јаҥжыгулары бар. Олорды ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ келер ӱйелерге энчилеп артырган баалу-чуулу кӧгӱс-байлыгы, јӱрӱмде башкарынып јӱретен тем-јозогы деп айдарга јараар. Бӱгӱнги отурган бистерге бу энчи-байлыкты чеберлеп, мынаҥ ары бойыстыҥ бала-баркабыска берип, быжулап салары — јаан учурлу керек. Јашӧскӱрим, јиитӱйе, албатызыныҥ чӱм-јаҥдарын, јаҥжыгуларын јаҥдап јӱрзин, салым саҥ-башка, јӱрӱм јӱс-башка деген бирӱзи, јӱрӱмниҥ јӱс јолдорында олорды тузаланып, бӱдӱрип јӱрзин. Мындый санаа-шӱӱлтеле башкарынып, 2014 јылда кӱскиде «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы кычыраачы-\nлар ортодо «Баланыҥ байы» деп конкурс јарлалган. Ол «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары» деп ӱлекердиҥ баштапкы тизӱзи болуп јат. Бу ӱлекердиҥ јӱрӱмде бӱдери слердеҥ, кӱндӱлӱ кычыраачыларыстаҥ, јаан камаанду. Ойгор кӧгӱстӱ јаандарыс эзен-амыр отурарда, билер-айдар, јаҥдаар-кӧргӱзер улус бар тушта, олордоҥ чӱм-јаҥдарыс керегинде угуп, кепке салып, быжулап койолы. Ак-јарыкка јаҥы кижи келгени, башка баш кожулганы алтай улуска сӱрекей јаан сӱӱнчи, ырыс-кежик. «Алтай кижиниҥ айлы-јуртын алкы јӧӧжӧ дӧ сӱрлӱ этпес, алтын-мӧҥӱн де ӧҥжитпес, је бала-барка, јаш бабийлер јараш ла кеен эдер, јаркын-јыргал берер» деп, поэт, бичиичи Бронтой Бедюров «Алтайдыҥ ал-\nкыштары» деп бичигинде темдектеген эди. Шак оныҥ да учун бис ӱлекеристи «Баланыҥ байы» деп конкурстаҥ баштаганыс.\nБаланыҥ кини тӱшсе, оны канайда чеберлеер, баланыҥ кабайын канайып јазаар? Койу кӧчӧниҥ учуры, балага ат адаары керегинде ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактардыҥ каруузы јаҥыс та јиит ада-энелерге, олордыҥ тӧрӧӧн-тӧркиндерине эмес, је текши эл-јонго јилбӱлӱ болор деп иженедис.\nКонкурска кӧп самаралар келген. Толо, солун бичимелдер учун јаан быйанысты Шыргайты јурттаҥ Зоя Боделуковага, Оҥдой јурттаҥ Елена Кыдыевага, Н. Кергиловага, Зинаида Атаровага, Экинурдаҥ Раиса Темеевага ла Ирина Садановага, Боочы јурттаҥ 81 јашту ӧрӧкӧн Ульяна Чарагановага, Беш-Ӧзӧк јурттаҥ Лидия Унутовага, Курмач-Байгол јурттаҥ Наталья Тонжераковага айдып турубыс. Кепке базылган «Баланыҥ байы» деп јуунты озо ло баштап слерге сыйлалар. «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары» деп ӱлекердиҥ экинчи тизӱзи «Суулардыҥ ла аржандардыҥ байы, јол-јорыкта јӱрериниҥ ээжилери» деп адалар. Ол керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте јарлалып калды. Ондый болордо, билеригерди бичигер, укканыгарла ӱлежеер. Бир де самара ајару јок артпас. Калбакчадаҥ јуузаҥ, кап болор, јурунчадаҥ кичеезеҥ, јууркан болор.\nКонтактный телефон для приобретения электронной версии\nСкачать ознакомительный фрагмент издания в формате pdf


15.02.2021 - altaicholmon\nJуукта Вконтакте ле Инстаграм соцсетьтерде «Алтай санаа» деп группада уй јылтоолошко канай киргени керегинде мультфильм чыккан\nАзыйдаҥ бери ток курсагыс\nЈебрен кӧчкӱндердиҥ ашкарынып-азыранып келгени сӱт ажынаҥ белетеген курут калганчы ӧйдӧ јаан суруда боло бергени оморкодулу. Јаан быйанысты курутты ак сӱттеҥ белетеп, садуга чыгарган алтай келиндерге айдар керек.\nКажы ла балада — кӱн\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Волгоград калада «Јылдыҥ ӱредӱчизи-2020» деген бастырароссиялык конкурстыҥ финалы ӧткӧн.


М. Орешкин: «Јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис» - altaicholmon\nМ. Орешкин: «Јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис»\nКуран айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри, бистиҥ тергеениҥ кураторы Максим Орешкин келип јӱрген.\nОл тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохординле туштажып, республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмиле колбулу сурактарды шӱӱшкен. Эрмек-куучын тергееге инвестициялар јилбиркедери, кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧри керегинде ӧткӧн деп айдар керек.\nОлег Хорохордин республикада тергеениҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ программазы белетелип јатканын, оны белетеер тушта эл-јонныҥ шӱӱлтелери ајаруга алынып турганын темдектеген. Анайда ок туризмниҥ ӧзӱминиҥ бешјылдык программазы белетелет деген.\n—Бистиҥ текши амадубыс – республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандыратан документти јӧптӧйлӧ, јӱрӱмде бӱдӱрери – деп, удурумга башчы айткан.\nМаксим Орешкин бастыра сурактарды шӱӱжип ле тӧзӧлгӧлӱ шӱӱлтелерди угуп, кажы ла ууламјы аайынча јарамыкту јӧп табарга белен болгондорын темдектеген. Ол тергеениҥ мынаҥ ары једимдӱ ӧзӱм аларына керектӱ комплексный планды белетеер арга республикада барын айткан.\n«Ого керектӱ јаан аргалар Алтай Республикада бар, бӱгӱн бис бастыра бӧлӱктерде јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис. Тергеелик јаҥдардыҥ јӱткимелиниҥ ле федерал тӧс јердиҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында Алтай Республика темдектеп алган стратегический амадуларга јединер» — деп, Максим Орешкин айткан.\nТергеениҥ кураторыла кожо республикабыска федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы келген. Бу кӱн олор Горно-Алтайсктыҥ башка-башка площадкаларында — «Экономика», «Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми», «Субъекттердиҥ ӱстиги јамылуларыныҥ ижин баалаар кӧргӱзӱлер», «Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми», «Јонјӱрӱмдик бӧлӱк», «Туризмниҥ ӧзӱминиҥ сурактары ла келер ӧйи» деп адалган стратегический сессиялардыҥ ижинде турушкан. Анда олор агропромышленный комплекстиҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ, коммунальный ла газовый ээлемдердиҥ сурактарын ла ӧскӧ дӧ сурактарды, анайда ок «Ӱредӱ», «Культура», «Јадар јер ле калада јадар айалга» нацӱлекерлер јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шӱӱшкен.\nСтратегический сессиялардыҥ ижиниҥ турулталары элбедилген јуунда кӧрӱлген.\n—Куратор болорыныҥ учуры тергееде белетелген комплексный баштаҥкайларды јӧмӧӧри болуп јат. Бу сӱрекей јаан иш. Бистиҥ амадубыс – федерал ведомстволорды Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине ууламјылалган иште эрчимдӱ туруштырары болуп јат. Тергеениҥ башкарузында ичкери ӧзӱмге барарга нени эдер керек деген толо оҥдомол бар. Бистиҥ јӧмӧп турган тӧс ууламјы эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын оҥдолторына ууландырылган ла бӱдӱретен баштапкы сурактар – эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кемин бийиктеерин јеткилдеери, улус јыл туркунына иштегедий јерлер тӧзӧӧри, јурт ээлемди ле ӧскӧ дӧ бӧлӱктерди ӧскӱрери – деп, федерал министр айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла болзо, комплексный план белетеери аайынча иш тергееде кичӱ изӱ айдаҥ ала ӧдӧт. Кандый иштер ӧткӱрери керегинде чокым шӱӱлтелер белетелген. Олорды белетеер тушта эл-јонныҥ шӱӱлтелери база ајаруга алылган.\n—Алтай Республиканыҥ аргаларын толо тузаланарга, ӧзӱм алынган транспортный, инженерный, логистический ле социальный инфраструктуралар керек. Комплексный планга мыныҥ бастыразы кирген – деп, удурумга башчы айткан.\nМаксим Орешкинниҥ айтканыла болзо, Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмин буудактадып турган шылтактардыҥ тоозына, озо ло баштап, транспортный инфраструктураныҥ јеткилинче ӧзӱм алынбаганы, ЖКХ-ныҥ тарифтериниҥ кеми бийик болгоны кирет.\n—Алтай Республиканыҥ јол колбуларыныҥ ӧзӱмине «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча јаан акчалар чыгарылып јат, эмди бу ишти учына јетиргизер керек – деп, тергеениҥ кураторы айткан.\nЈуун ӧйинде бу программаны јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча республикага јаан сурактар јок болгоны айдылган. Максим Орешкин Казахстандӧӧн јол тудар деген баштаҥкайды јӧмӧп, бу сурактыҥ аайына, тургуза ӧйдӧ белетелип јаткан гран-кыйуда Казахстанла ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ программазы ажыра чыгарын шӱӱжер керек деген. Республиканы кӱрлер тудары ла јазаары аайынча аҥылу программага кийдирер керек деген шӱӱлте база айдылган.\nМынаҥ озо Бийск–Горно-Алтайск ортодо темир јол тудар керек деген шӱӱлтелер јаҥыс катап айдылбаган эди. Мыныла колбой М. Орешкин тургуза ӧйдӧ РЖД бу темир јолды тудары аайынча јӧп аларга белен эмес болгонын айткан. Министрдиҥ темдектегениле, озо баштап бу ӱлекер-проекттиҥ баазын бу јолло канча кире кош, улус тартыларын кӧрӧр керек деген. Темдектезе, Тувада тудулып јаткан Кызыл–Курагино деген темир јолды тударына салылган акча ол јолло кӧмӱр тартканынаҥ јандырылар аргалу болор. Тергеениҥ кураторы Бийск ле Горно-Алтайск ортодо темир јол экономический јанынаҥ тузалу болор бо деп, бастыра јанынаҥ шӱӱп кӧрӧр керек деген. Оны тергее бойы ла федерал ведомстволор шиҥдеер учурлу.\nФедерал министр ајаруны авиаколбуны ӧскӱрер керек болгонына эткен. Јаҥыс ла Москвала эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧскӧ дӧ калаларыла, республиканыҥ јурттарыла ӧзӱм алындыратаны јаан учурлу болгонын темдектеген.\n—База бир јаан учурлу сурак – ол кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱгиниҥ, анчада ла јурт ээлемде, тузазын јаандадары. Анайда ок туризм де јаан учурлу. Оныла колбой туристтерди амырадар сезонды элбедер керек. Туризмниҥ, јурт ээлемниҥ бӧлӱктеринде таҥынаҥ баштаҥкайлардыҥ ӧзӱмин, таҥынаҥ инвестицияларды экелерин буудактадып турган сурактарды чечкедий учурлу јӧптӧр чыгарар керек. Мындый шӱӱлтелерди тергеениҥ командазы мындагы эл-јонныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып белетегенин темдектейдим – деп, Максим Орешкин айткан.\nТуризм аайынча федерал агентствоныҥ элбедилген јуунда турушкан јааны Зарина Догузова республикага келип турган туристтердиҥ 90 проценти јылдыҥ кӱӱк-сыгын айларында келип турганын темдектеген. Тергееде јыл туркунына иштеер туробъекттер тудар керек. Мында ајаруны олордыҥ тоозына эмес, чыҥдыйына эдер керек деген. Анайда ок акчалу туристтерди јилбиркедерине ајару эдилер учурлу болгонын, мыныла колбой авиаколбуныҥ географиязын элбедер, конкурентный болгодый турпродукт тӧзӧӧр керек болгонын ол база темдектеген.\n—Республикага келип турган айылчылардыҥ тоозын кӧптӧдӧр амадула республика танылу болзын деп, сезондор ортодо реклама аайлу керек-јарактар ӧткӱреринде тергеениҥ јӧмӧлтӧзи керек. Анайда ок республикада национальный аш-курсак белетеер чыҥдый ресторандар једишпей турганын, јаҥы отельдер ле кемпингтер тудар керек болгонын темдектеер эдим – деп, ол айткан.\nМаксим Орешкин аэропортто телекейлик кеминде терминал тудар керек болгонын темдектеген. Мыны уккан Олег Хорохордин ого керектӱ јарадулар алар иш учына једип баратканын ла объекттиҥ ээзи бу ӱлекерге акча саларга белен болгонын айткан.\nЈонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ӧзӱми шӱӱжилер тушта јаан ајару улустыҥ јӱрӱмин узадарына, ӧлӱмдерди астадарына, балдар чыгарын кӧптӧдӧрине, медициналык јеткилдештердиҥ чыҥдыйын оҥдолторына, анчада ла јаҥы перинатальный тӧс јер тудар керек болгонына, онкологический службаны ӧскӱрерине, јӱрек-тамырдыҥ ооруларын эмдеер тӧс јердиҥ таҥынаҥ бӧлӱгин тӧзӧӧрине эдилген.\n—Кураторствоныҥ иштеер аайыныҥ учуры, аргалары јаан. Је тургуза ӧйдӧ олорды тузаланып болбой турган тергеелерди ӧрӧ тартары тӧс ајаруда болуп јат. Алтай Республикага ортороссиялык кӧргӱзӱлердеҥ бийик болорго јединер керек. Комплексный план РФ-тыҥ башкарузы кеминде јӧптӧлӧр. Бӱгӱнги јуун оныҥ тӧзӧлгӧзи. Бис бу программаныҥ сомын, чокым керек-јарактарын кӧрӱп баштадыс – деп, Максим Орешкин айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, јуун ӧйинде тергееге берилген јакылталардыҥ бастыразы эдилер. Керектӱ документ-чаазындар ӧйинде белетелип, федерал ведомстволорго јетирилер.\n—Эмди бис бу комплексный планды кыска ӧйдиҥ туркунына јӧптӧп, оноҥ ары РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакаандары, госпрограммалары ла нацӱлекерлери ажыра јӱрӱмде бӱдӱрерис. Анайда ок бис республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазын ла туристический бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ программазын белетейдис. Олор Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ программазыла, анайда ок Максим Станиславовичтиҥ кураторствозыла белетелип јаткан комплексный планла колбулу. Мынызы республиканыҥ ӧзӱминде билдирлӱ једимдерге једер арга берер – деп, Олег Хорохордин адакыда айткан.


Айас теҥери балдарыска - altaicholmon\nБалдарды корыырыныҥ телекейлик кяӱнине учурлалган «Бала тужыныҥ калазы» деген байрамды Горно-Алтайсктагы Балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јери јаҥжыкканы аайынча бийик кеминде ӧткӱрди. Каланыҥ мэры Ю. Нечаев балдарды байрамла, јайдыҥ баштапкы кӱниле, каникулдар башталганыла уткып, јаҥы једимдер ле јакшы амыралта кӱӱнзеди.\nКалабысты школдорындагы балдардыҥ јондык биригӱлери кӧдӱриҥини ачып, јуулгандарга ижиниҥ тӧс санаа-шӱӱлтелери, учуры керегинде кыскачак таныштыру-ӱлгерлерин кычырып, кожоҥ кожоҥдодылар. Ӧткӧн јылдыҥ турулталарыла ӱредӱде бийик једимдерге јеткен ле јондык јӱрӱмде эрчимдӱ турушкан балдарга каланыҥ мэрыныҥ стипендязы ла дипломдор табыштырылды. Олор: Э. Анисимова, И. Востриков, С. Ильина, Т. Казазаев, И. Ковязин, А. Койнов, Е. Пенская, О. Пышко, А. Соколова, Э. Танышева, С. Шамахова, Ю. Богомолова, А. Гусев, А. Есипов, Е. Кыпчакова, В. Леонов, Д. Маришина, А. Обухов, А. Самойлова, О. Сафронова, Г. Шамеха. Интеллектуал ла јайаан кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери каланыҥ Тоомјы бичигине кийдирилип, сыйлар алды (А. Гусев, А. Веревкина, А. Самойлова, И. Ковязин). Каланыҥ эҥ артык ӱренеечилериниҥ гильдиязына А. Есипов, В. Шаларь, В. Закутина, Д. Кукуев кирдилер.\nОнойдо ок «Бала тужыныҥ калазыныҥ» эҥ артык спортчылары, активисттери дипломдорло кайралдатты. Ада-энелери, ӱредӱчилери, нӧкӧрлӧри бу балдарды изӱ колчабыжула уткып, оноҥ до бийик једимдер кӱӱнзегиледи.\nАчылтаныҥ кайралдар берер бӧлӱгиниҥ кийнинде балдардыҥ «Адамант» деген санат школыныҥ ӱренеечилери кӧрӧӧчилерге јаркынду театрал ойын кӧргӱсти. Мында пираттар, моряктар болуп кийинген јиит артисттер «Адаманттыҥ» кемезин ачтылар. Кийнинде айландыра јуулган болчомдорды јаан кызыл парустарлу кемеге кычырып, бар-јокты коскорып, ойноорго јараду берилген. Мынаҥ ары бу кемени сууда јӱзерге божодор.\nБайрамныҥ улалганында јуулгандарды Бала тужыныҥ аллеязында јӱзӱн-башка јилбилӱ ойындар, маргаандар, кӧрӱлер сӱӱндирди. Ӱредӱдеҥ амыралтага чыккан балдарга анчада ла спортивный ойындардыҥ толыгы јилбилӱ болды ошкош: эстафетада јӱгӱрип, канат тартыжып, мячик чачып маргышкан балдардыҥ каткы-табыжы бастыра «калага» угулып турды. Jуучыл-патриотикалык толыктыҥ ишчилери кӱӱнзегендерди автомат-мылтык јууп октоорына ӱреткилеп турды. Оогош болчомдор јуранып, «Аҥ-куштыҥ толыгында» тындуларды ајыктап, сыймап, јӱзӱн-јӱкӱр, конструкторлорло соотоп ойногылады.\nКаланыҥ аргачылары байрамга јӧмӧжип, балдар сӱӱген шарлар, мыльные пузыри, тату вата, мороженый экелип саттылар. Аквагримниҥ устары кӱӱнзегендерди кыска ӧйдиҥ туркунына тындулар эмезе чӧрчӧк јериниҥ геройлоры эдип кубултып, балдарга база куулгазын сыйлап турдылар.\nОнойдо ок бу кӱн балдарга Гардинка микрорайондогы 2-чи номерлӱ библиотекада «Jети оҥдӱ бала тужым» деп адалган байрам ӧткӱрилген; эл музейдиҥ эжиктери эҥирге јетире ачык болгон. Тӱжӱне автобустарла тӧлӧбӧзинеҥ јорыктаарга јараар болды.\nЭҥиргери байрам тӧс тепсеҥде јиит јайалталардыҥ концерттиле тӱгенди.


Январь 2021 - altaicholmon\nПарламентарии подарили моногоспиталю микроволновую печь\nВолонтеры и члены «Единой России» не перестают оказывать антиковидную поддержку\nРустам Кокушев избран секретарем Усть-Канского местного отделения «Единой России»\nКонференции местных партийных отделений прошли в нескольких муниципальных образованиях\nНацпаркта шоҥкорлордыҥ тоозын орныктырар\nШоҥкорлордыҥ (сокол балобан) тоозын орныктырары аайынча узак ӧйдиҥ туркунына иштеер программа Сайлугемдеги национальный паркта 2021 јылдаҥ ала иштеп баштаар.\nПлакастыҥ адыныҥ алтай тӱӱкибисте учуры\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ jӱрӱминде бир сӱрекей учурлу темдек бар, jе онызы кӧп саба учуралдарда аjаруга алынбай jат. Гуркин бойыныҥ ӧйинде ӱредӱчи болгоны керегинде айдадым.\nКоронавирустаҥ вакцина: јараары ла јарабазы\nCOVID-19 југуш оорудаҥ прививкалар эдери элбеп турарда, кӧп сурактар тура берет. Иммунолог, медицина билимдердиҥ кандидады, эм-препараттарды эдери, шиҥжӱлеери ле регистрацияга тургузары аайынча эксперт, контрактно-шиҥжӱлӱ компанияныҥ гендиректоры Николай КРЮЧКОВЛО кожо олорго каруулар бередис.\n«Бијелеп, кожоҥдоп јӱрӱгер — кӱӱ токынадар да, эмдеер де»\nЈаткан јерис јайалталарыла бай болгонын јуукта ӧткӧн тергеелер ортодогы кӱӱлик ченелте база ла катап темдектеди. Бу керек-јарак совет ӧйиниҥ јарлу кӱӱ чӱмдеечизи Арно Бабаджанянныҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлалган.\nКалан јуур аргалардыҥ ӧзӱминиҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ калан јуур аргаларына учурлалган јуун ӧткӱрген.\nЈеҥӱчил бӧкӧлӧрди Алтайы уткыды\nГрек-рим кӱрешле Ростов-на-Дону калада чаган айдыҥ 18-21 кӱндеринде ӧткӧн Россияныҥ Чемпионадында алтын јеҥӱ экелген алмат сӧӧктӱ кӱрешчи Алексей Тадыкин ле кӱлер јеҥӱ алган иркит сӧӧктӱ Юрий Тапаа\nТрихинеллез – природно-очаговый гельминтоз, вызываемый нематодой, паразитирующей в кишечнике (имаго) и поперечно-полосатых мышцах (личинка).\nИз легких, прочных и недорогих полимеров в какой-то момент стали делать практически всё, что нас окружает. Одноразовые шприцы, долговечные водопроводные трубы, легкие детали для автомобилей и самолетов, герметичные упаковки — это здорово.


Иштеҥкей ишти таап алар - altaicholmon\nАста ЗАМЯТИНА – Чамал аймакта аҥ ӧскӱрип турган «Байгабак» деген ээлемниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы. Јурт јашӧскӱримниҥ Россиядагы бирлигиниҥ Алтай Республикада бӧлӱгин тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи ле бу кыймыгуныҥ эрчимдӱ туружаачызы. Бийик юрист ӱредӱлӱ јиит кижини јурт ээлемниҥ ижи не јилбиркеткен? Бистиҥ куучыныс бу сурактаҥ башталган.\n–Бистиҥ ээлемис 2000 јылда тӧзӧлгӧн – деп, Аста Васильевна куучындайт. –Мен мында ла чыдагам. Школдо до ӱренип турарымда, студент те болорымда, бош ӧйимди, эне-адама болужып, «Байгабакта» ӧткӱретем. Барнаулда юрфакты божодып, Горно-Алтайскта таҥынаҥ фирмаларда ла башкаруда сегис јылдаҥ ажыра юрист болуп иштегем. Је эне-адага база болужар керек. Адам Василий Владимирович Доронин мындагы ээлемниҥ башкараачызы, бастыра кату-кабыр ишти эш-нӧкӧрим Александрла кожо олор бӱдӱрет. Мен дезе ончо чаазын ишти эдедим, база улусла иштеп јадым. Меге мында јарап јат. Оноҥ, кандый да болзо, бойыҥныҥ керегиҥ, кемге де эмес, бойыҥа иштеп јадыҥ. Бу база учурлу…— деп, ол куучындаган.\nБис маральникке аҥдарды азырап турган ӧйдӧ једип барганыс. Чыҥдый эдип туткан туралар, кӧлӱктер тургузатан аҥылу јерлӱ јакшынак јол, аттар, уйлар, айылдыҥ јанында јайым маҥтап јӱрген кара ла чоокыр кроликтер, такаалар – «Байгабак» чыт ла эткен ээлем болтыр. «Кроликтерди база тудуп турганыгар ба?» – деп сурадым. «Тӱлкӱлерди азыраарга – деп, Аста Васильевна каткырат. –Јок, тӱлкӱлер тутпай јадыс. Кышкыда јерлик тӱлкӱлер келип, олорды кетеп-тудуп, јип салат. Јаска јетире ӱч-тӧрт лӧ тын артар. Бис бого кроликтерди 7 јыл кире мынаҥ кайра экелгенис. Јайым салып ийгенис, бойлоры ла јӱрет».\nАҥ деген тындуны мен јуугынаҥ баштапкы катап мында кӧрдим. Салган азыралды јип турганын кӧрзӧҥ, азыранты ла мал, уй ошкош. Балдары не кӧрӱнбей турган деп сурадым. Угар болзо, бу аҥ јайдыҥ бажында кырларда тӧрӧп, бозуларын кӧргӱспей, корулап јӱретен эмтир. «Кӱчӱрген айдыҥ учында — јаҥар айда, јада кар јада берзе, азырал јетпей барза, ол ло тушта мыйгактар бозуларын ээчидип, ӧзӧккӧ тӱжӱп јат. Тӱште олорды кӧрбӧзиҥ. Бу ла ӧйдӧ бис олорды чедендеп, уколдоп, тоозын аладыс. Ого јетире канча бозу кожулганын билбезис те. Јерлик аҥ ине. Уксагар, сыгындар эмдиге эткенче. Јаражын!..» – Аста Васильевна аҥдар керегинде ӱзӱги јогынаҥ куучындагадый ошкош. Меге де сӱреен јилбилӱ. Олордыҥ кажызына ла, чыгардаҥ ала, байа балага канайда медициналык карта эдип турган, ондый ла бичик эдип турган болтыр: качан чыккан, бескези кандый болгон, кандый прививкалар тургускан, канайда чыдаган… Сыгындардыҥ мӱӱзиниҥ бескезин јылдыҥ сайын бескелеп, чыҥдыйын, кандый бир аҥылузын – ончозын темдектеп јат. Ӧскӧ маральниктердеҥ аҥды садалып эмезе толыжып, кан солып турганы кайда. Азыралы – база бир башка куучын. Мендий билбес кижи аҥныҥ мӱӱзи чыгып келзе, оны кезип ле алатан иш деп сананып турган не.\n–«Сен ондо нени эдип тургаҥ, јаантайын бош јок?» — деп, најыларым айдат. Је јурт ээлемниҥ ижи ондый не, таштап, јӱре берер арга јок. Турбаза болзо, бӧктӧйлӧ, эки-ӱч кӱнге амырап јӱре де бергедийиҥ, не де болбос. Мында дезе аҥдарды кӱнӱҥ ле азыраар, кӧрӧр керек. Чеденин јерлик аҥдар эмезе шокчылдар бузуп койбозын деп, атту эбирер. Эскирген чедендерди солыыр, чеден-кажаандарды јазаар. Керексиген кижи ишти таап ла алар – деп, Аста Васильевна куучындайт.\nЭэлемде билениҥ улузынаҥ ӧскӧ база 5-6 кижи јаантайын иштеп турган эмтир. Маральниктиҥ јериниҥ кеми бир муҥ гектардаҥ ажыра. Ӧлӧҥди бойлоры белетеп јат, јӱк ашты садып аладылар. Аҥнаҥ иштеп алган акча олорды ла тударга барып јат деп, ол айдат. Коштой туризмле иштебеген болзо, кӱч болор эди деп. Јайгыда аҥдар кӧрӧргӧ келип турган туристтер кӧп болот, олорды аттарга отургызып, кырлар јаар аҥдар јӱрген јерге апарадылар. Москва, Петербург ла ӧскӧ дӧ јаан калалардаҥ, гран ары јанынаҥ келген јорыкчылар Алтай Республиканыҥ улузыныҥ ачык-јарык ла кӱндӱзек кӱӱнин темдектейтен эмтир.\nЈурттыҥ јашӧскӱриминиҥ союзы не биригӱ болгоны, ондогы ижи керегинде куучындап берзин деп, Аста Васильевнаны сурадым.\n«Јурттыҥ јашӧскӱриминиҥ союзы ороондо иштегени 10 јыл болуп калган – деп, ол айдат. – Бу јондык биригӱниҥ бистиҥ тергееде бӧлӱги быјыл сыгын айда, республиканыҥ башчызына Олег Хорохордин тудулганыла, Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисовтыҥ јӧмӧлтӧзиле тӧзӧлгӧн. Тергеелик бӧлӱкти Мария Витальевна Ардиматова башкарат, мен оныҥ ордынчызы болуп јадым. Эм тургуза биригӱниҥ јербойындагы организациялары Чамал, Майма ла Турачак аймактарда тӧзӧлгӧн. Јуукта Шабалин аймакта јуун ӧткӱргенис.\nБис јурт јерде јаткан ла иштеген улуска государствоныҥ эткен јӧмӧлтӧ иштери: гранттар, субсидиялар ла оноҥ до ӧскӧ болушту керектер керегинде јетирӱни јетирери аайынча иштейдис. Мындый јетирӱни јуртта иштегендер ончозы јакшы билер деп айдар арга јок. Интернетте де јетирӱлер толо эмес эмезе ас болуп јат. Анайда ок јурт јердиҥ ӧзӱми аайынча национальный ӱлекер јӱрӱмде канайда бӱткенин биригӱ шиҥжӱде тудуп, ол аайынча јетирӱни федерал тӧс јерге ийет. Келер јылда «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деген федерал программа иштеп баштаар. Ондо јурттыҥ баштаҥкайлу улузы элбеде туружары сӱрекей јаан учурлу. Нениҥ учун дезе јуртта јӱрӱмди јарандырарга, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге кайда нени эдери керектӱ болгонын јербойыныҥ улузынаҥ артык кем де билбес. Кайда да элдеҥ озо суу ӧткӱрер керек, кандый да јуртта спортзал эмезе балдардыҥ ойноор јерлери јок, јурттыҥ ичин јарыдар сурактар турат. Јурттыҥ чырай-кеберин, ондо јадар айалгаларды эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире тӧзӧӧр амаду тургузылат. Бу керектер јиит улус јурттаҥ барбай, мында иштеп артарына јӧмӧӧр учурлу».\nАста Васильевнаныҥ темдектегениле, јурт ээлемде бӱгӱн курч турган сурактардыҥ бирӱзи ӱредӱлӱ кадрлар јетпей турганы. Онойдо, аҥдар ӧскӱрген бӧлӱкте аҥ ӧскӱреечилер, зоотехниктер, ветеринарлар, управляющийлер једишпей јат. «Горно-Алтайсктыҥ университединде бу аайынча ууламјылу ӱредӱ бар, је ондо ӱренген студенттерди бис практика да ӧдӧргӧ, јайгыда иштеерге де кычырып болбой јадыс. Јакшы ишјал да олорды јилбиркетпей јат. Бисте Интернет јок ло сопокторлу ӧтӧк чейип базарын укса, мойноп ийедилер» – деп, ол айдат.\nЭэлемде иштеген улус, ол бойы арга јеткенче ӱренип јадылар: бу ууламјыда иштеген улусла ченемелиле ӱлежип, сыгын аҥ туткан билим учреждениелерге барып, кычырып… «Аҥныҥ мӱӱстерин консервировать эдерин де алза, бу канча кире чӱмдӱ иш, оныҥ ончо айалгаларын, аҥылуларын, бу иште јаҥыртуларды билер керек» – деп, ол айдат.\n«Слер, эш-нӧкӧригерле јиит улус, јорыктап, амырап барып турган болбойыгар?» — деп сурадым.\n«Јол келишсе, барып турбай. Јуукта Казахстан јаар айылдап јӱргенис. Кычырып та турган улус бар, је туура салбас ишти канайдар… Парктыҥ јерин чедендеерин де алза, бийик кайыр јерлерге тӧҥӧштӧрди, сетканы аттарла јетирер керек. Техника-эш чыгып болбос јерлер бар. Тӧҥӧштӧр тургузарга ороны колло казар керек – бу кӱч, јаан иш ине. Эзенде аш чеберлеер јакшы јер тударга турубыс, эм тургуза азырал ашты темир јолдо тузаланган контейнерлерде саладыс. Мӱӱс кескен јерди јаҥыртар керек. Агаш дезе баалу, анчада ла тыт агаш. Бойыска јакшы иномарка кӧлӱк те садып аларга акчаны карамдайдыс, иштеп алган акча ӱзе иш-керектерге барат. Быјыл трактор садып алганыс, оныҥ чыгымдарыныҥ кезигин государство јандырып берген. Јурт ээлемди јӧмӧӧр программа, анчада ла јурт иштерде керектӱ техниканы аларга болуш јакшы иштеп баштаган. Техника јогынаҥ не де болбос эмей…» – Аста Васильевнала бистиҥ куучыныс ойто ло иш-керектерге кӧчӧт.\nОл бойы ондый кижи ошкош – кандый ла ижин учына јетире билерге кичеенер ле быжу эдер. Адазы ла эш-нӧкӧри, бистиҥ эрмек-куучыныска киришпей, аттарлу чеденде кирип алган, та нени де эдип тургандар. Василий Владимирович Доронин Майманыҥ кижизи болтыр. Совет ӧйдӧ автоколоннада кӧлӱкчи болуп иштеген, оноҥ ороондо јаҥыртулу ӧйлӧр башталарда, аргачылык ижин баштаган. Тӧрт балазынаҥ тургуза ӧйдӧ адазыла кожо јаҥыс Аста Васильевна кӧнӱ иштейт. Арткандары кем Барнаулда, кем Горно-Алтайскта бойлоры иштӱ-тошту улус.\nАзыйда бистиҥ јаандарыс: «Ӱренбезеҥ, кой кабырарыҥ» – деп арбанатан. Ӧйлӧ кожо јӱрӱм кубулган. Эмди мал-аш тударга, јурт ээлемде иштеерге ӱредӱлӱ, баштаҥкайлу, эрчимдӱ улус керек болуп јат. Ижин кирелтелӱ эдип тӧзӧӧр, чоттонып, садыжып билер, јасак берген аргаларды толо тузаланар. Јӱк мындый улус ӧрӧ ӧзӱп чыгар. Бистиҥ республика јурт ээлемниҥ чыҥдыйы бийик продукциязын эдип чыгарар, оноҥ кирелте акча алар амаду тургузып турарда, бу ишти бӱдӱретен тӧс улус – бистиҥ јурттардыҥ улузы эмей. Тӱндӱктиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ талалары јаар «тӱрген» акча иштеп аларга барган јерлештеристи сананза, олордыҥ эрчими, арга-чыдалы, баштаҥкайы тӧрӧл республикабыска канча кире керектӱ. Јалку кижи кайдаар да акча иштеп барбас эмей.\n«Байгабак», алтайлап чын айткажын, «Байкабак» болбой, ээлемнеҥ јанып јадала, мындый да санааларга алдырттым. Ээлемниҥ јанында јалаҥ јерлерде тӧккӧн ӧтӧктиҥ чогунтылары карарып јатты. «Малыныҥ ӧтӧгин де бодоп тӧкпӧй, оныла јериниҥ кыртыжын јарандырган кандый иштеҥкей улус» деп сананып калдым.


08.04.2021 - altaicholmon\nПланируют повысить престиж шахмат\nАлтай Республикада јаткан калыктардыҥ этнокультуралык ӧзӱминиҥ сурактары кандык айдыҥ 9-чы кӱнинде Эл Курултайда шӱӱжилген. Кӱрее куучынды парламенттиҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитеди тӧзӧп ӧткӱрген.\nТергееге вакцина келери кӧптӧӧр\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин коронавирусту југуш оору јайыларын токтодоры аайынча оперативный штабтыҥ јуунын јуукта ӧткӱрген.


Керектӱ ле ӧйинде јетирилген болуш - altaicholmon\n2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Алтай Республиканыҥ јуртээлем продукция иштеп алаачыларына, ол тоодо муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» программа аайынча бастыра 350 миллион салковой кеминде государственный јӧмӧлтӧ јетирилген. Бу акчадаҥ 250 миллион салковойы федерал бюджеттеҥ.\nМал-аш, ӧзӱмдер ле балык ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ эттире тӧлӧлгӧн субсидия-акчаныҥ кеми 250,18 млн салковой.\n«Јаҥы иштеп јаткан фермерлерди јӧмӧӧри» деген ууламјы аайынча грантовый јӧмӧлтӧниҥ текши кеми 28 млн, «Билелик фермаларды ӧскӱрери» – 35 млн салковой болгон.\nБыјыл, программа јӱрӱмде иштеп баштаганынаҥ ала баштапкы ла катап, билелик фермаларды ӧскӱрерине гранттардыҥ софинансированиези 80/20 болгон. Чокумдап айткажын, 80 проценти федерал ла республикан бюджеттердеҥ болзо, 20 проценти грантты алып јаткандардыҥ бойыныҥ болор учурлу. Мынаҥ озо бу тоолор 60/40 болгон эди. Фермерлердиҥ бойыныҥ ӱлӱзин астадар арга Алтай Республиканыҥ «Ийделӱ Алтай» программазы иштеп баштаганыныҥ шылтузында боло берген.\nАлтай Республиканыҥ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» деп адалган государственный программа аайынча керек-јарактарга текши кеми 37 миллион салковой чыгарылган, ол тоодо граждандардыҥ јадар айалгазын оҥдолторына берилген субсидияларга 18 млн салковой, анайда ок јурт јерде суула јеткилдеерин ӧскӱрерине 19 млн салковой.\n2020 јылда тергеениҥ јурт ээлемине јетирилетен госјӧмӧлтӧниҥ кеми 750,23 млн салковой деп темдектелген. Мынызы, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 120 млн салковойго кӧп болуп јат.\nБыјыл «Билелик фермаларды ӧскӱрери» ууламјы аайынча государственный јӧмӧлтӧ алгандардыҥ бирӱзи Чой аймактыҥ Ускуч јуртынаҥ Сивцевтердиҥ билезиниҥ крестьян-фермер ээлеми. Олор фермазында саар уйлар тудат. Чой аймакта калганчы эки-ӱч јыл саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧткӱрилип турганын газедис бичиген эди. Эмди анда улус тузаланатан јерлердиҥ категорияларын тургузары, јурт ээлемниҥ пайларыныҥ документ-бичиктерин јазаары, участоктордыҥ јерин кемјип чокумдаары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Анайда ок бизнести ӧскӱрер пландар белетелет, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ госјӧмӧлтӧ аларга документтер јуунадылат.\nАймакта мал-аш ӧскӱрер комплекстер тудулып турганы, сӱттеҥир укту уйлар ла ого керектӱ эдим-јазалдар алары аайынча иштер ӧдӱп турганын база темдектеер керек.\nСивцевтердиҥ билелик КФХ-зына бурылар болзоос, ол 2015 јылда тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ анда 96 сӱттеҥир уй тудадылар. Бу крестьян-фермер ээлем 2016 јылда база грантовый јӧмӧлтӧ алган. Ол тушта берилген акчаныҥ кеми 1,6 млн салковой болгон. Бу акчага Сивцевтер трактор ло ГАЗ кӧлӱк алган. Быјыл берилип јаткан акчаныҥ кеми 4 млн салковой. Бу акчаныҥ 20 проценти таҥынаҥ бойлорыныҥ. Бу госјӧмӧлтӧгӧ трактор ло косилка алынган. Эмди тракторго јегер тырмууш, мал-ашка азырал таштаар ла ӧлӧҥ пресстеер јазалдар алынар. Анайып, КФХ керектӱ техникала бӱткӱлинче јеткилделген болор. Чындап, Сивцевтерде бойыныҥ кӱчиле садып алган сӱт тартар кӧлӱк база бар. Бу ээлемди тӧзӧгӧн Светлана Сивцеваныҥ айтканыла болзо, олор ферманы бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле туткан. Баштап тарый пилорама ачкандар. Оноҥ керектӱ агашты јарып, мал-аш турар двор туткандар. Баштап тарый сегис ле саар уй болгон. Бӱгӱнги кӱнде ээлемде соок тумчукту малдыҥ текши тын тоозы 150 кире. Бу КФХ-да Сивцевтердиҥ билезинеҥ алты, тууразынаҥ ӱч кижи иштейт. Светлана Николаевнаныҥ темдектегениле, ишке улус алайын дезе, иштеер кӱӱндӱ улус табылбайт.\nБу ээлемде кӱн туркунына 2 тонна кире сӱт саап аладылар. Алынган сӱтти Алтайский крайдыҥ Троицкий районыныҥ Кызыл-Ӧзӧктӧ ачып алган сӱт алар пунктына табыштырадылар. Сӱтти алып турган баа јарайт па деген сурагыма, «Учурлу болгоны – ӧйинде тӧлӧп турганы» деген каруу алдым.\nСветлана Сивцева бу ок ууламјыда ишти баштап тарый он беш јыл кайра баштаган эмтир. Је ол тушта сӱтти табыштырып, акчазын кайра алып болбой турганы учун база тыҥ ла шыралаган. Мынаҥ улам бу ишти таштаарга келишкен. Бир канча јыл ӧткӧн соҥында, бу ууламјыга ойто бурылган. Эмди ээлем уулы Аркадийдиҥ адына бичилген. Иш мындый ла кеминде барза, сӱттеҥ продукция эдер цех ачар деген амаду бар. Је онызы бу продукцияны садып алар улус болор бо, оноҥ камаанду.\nСивцевтердиҥ билезинде бойыныҥ пилорамазы бар деп айткан эдим. Олор иштеерге кӱӱнзеген кандый бир билеге Ускуч јуртта јадар тура да тудуп берерге белен эмтир.\n– Калганчы јылдарда аймактыҥ администрациязы јурт ээлемде иштеп турган јерлештерине јакшы болужат. Јурт јеезе кеминде јаҥдар бистиҥ шӱӱлтебисти кезикте чек укпай јат. Андый учуралдарда слер биске јӱк ле чаптык этпегер деп айдарга келижет – деп, Светлана Николаевна айткан.\nЈуртта мобильный колбу, Интернет јок болгоны јаан качалаҥын јетирип турган эмтир. Айса болзо, јаҥдар бу суракты чечерге болужар деген ижемјизин ол адакыда база айткан.\nЧой аймакта саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧдӱп турганын байа айткан эдим. Темдектезе, сӱтти пастезировать эдерге ле оноҥ каймак, сарју ла творог белетеерге Чойдо «Народный» деген СПЗПК тӧзӧлгӧн. Оныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин саларга 2019 јылда грант алылган. Бу гранттыҥ акчазыныҥ кеми — 23,054 миллион салковой.\nАлылган акчала аймактыҥ тӧс јуртында сӱттеҥ аш-курсак белетеер цех тудулат. Цехтиҥ стенелери кӧдӱрилген, јабынтызы јайылган ла кыптарыныҥ бӧлинтилерин тудары аайынча иштер ӧткӱрилген. Бу цех озолодо темдектелгениле, ишке 2020 јылдыҥ ӱчинчи кварталында табыштырылар учурлу. Аймактыҥ башкараачылары сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсак јурт јаткандарга јаантайын керектӱ болгонын ајаруга алып, бу ишти мынаҥ ары там эрчимделтер кӱӱндӱ. Сӱт, каймак, творог, сарју ла сыр аймакка келип турган туристтерге база керектӱ эмей. Айдарда, Сивцевтердиҥ билелик ээлеми аймактыҥ, тергеениҥ јурт ээлеминиҥ ӧзӱмине бойыныҥ ӱлӱзин јетирип јат. Бис дезе олорго, ачык јолдор кӱӱнзейли!


Главная > Курсовая > преподавателю > Ученические проекты\nМБОУ «Кош-Агаштын текши тос уредулу школы»\nШинжу проект «Кем кучту?»\nАвтор: Дибесова Ай-Санаа\n1 «г» класстын уренчиги\nШинжу иштин башкараачызы:\nПроект «Кем кучту?»\nБис алтай литературанын урогында «Теертпек» деп алтай калыктын чорчогин кычырганыс. Теертпекти эмеген кижи быжырып, тактага салган. Jе ол тактачактан тоголонып тужеле, тышкары чыкты. Ол суунын тожынан, онон куннен, туунан, тарбаганнан не кучту деп сурайт. Учы-учында эн ле кучтузи кижи болуп jат. Jе ол чын ба? Кем кучту? Кижи бе айса теертпек пе?\nБис, кижи ле теертпектин кажызы кучту деп, билерге санандыс.\nШинжу иштин амадузы: «Кем кучту ?» деп шинжу иш откурери.\nОок амадулар:— теертпекти неден быжырып турганын билип алары;\n— теертпек кижиге кандый куч берип турганын билип алары.\nШинжунин объекти: теертпек.\nШинжунин предмеди: теертпектин компоненттери.\nГипотеза: «теертпектин кучи» — ол кижинин эди-канына керекту калориялар.\n— керекту литератураны шиндеери; — специалистле куучын откурери;\n— бойы алдынан шиндеери.\nШинжу иш литератураны шиндееринен башталды.\nТеертпек- алтай калыктын аш-курсагы. Теертпек кулурдан тудулып, усте быжырылат. Теертпектин компоненттери:\n-сут эмезе суу;\nКижинин эди-канына теертпек кандый туза берип турганын, бис эмчи-\nпедиатр Сахарьянова Нурлана Юрьевнанан сурадыс. Педиатрдын айтканыла\nболзо,теертпекте калория сурекей коп. Ондо углеводтор, белоктор, устер, минеральный веществолор ло витаминдер бар.\nУглеводтор уч болукке болинет: моносахаридтер, олисахарлар ла\nполисахарлар. Олор теертпекте 18-25% болуп jат.\nБелоктор теертпекте 3 ала 10% jедет. Белоктор кижинин эди-канында эки тос\nфункция будурет: пластический ле энергетический.\nУстер теертпекте 1 ала 40% jетире болуп jат. Теертпекти белетерге суйук ла кату устер тузаланадыс. Ус jаныс ла калорийность коптотпойт, ол онойдо ок амтаннын кемин бийиктедет.\nВитаминдерге тос учур берилет. Олор эт-канда веществолорды таркадып jат.\nТеертпекте В1, В2,РР, В- каротин деп витаминдер бар. Минеральный веществолордон теертпекте натрий, калий, железо, кальций, магний бар.Олор кижинин эт-канына база jаан тузазын jетирет.\nТеертпек кижинин эди-канына керекту элементтер берип jат. Кижи теертпектен куч алынып jат.\nТеертпек кижинен кучту.\nТеертпекти (калашты) тегин jерге таштабай, чеберлеер керек.\nШинжу проект «Бистин столго калаш кайдан келген?»\nАвтор: Алмадаков Ринат\n2 «в» класстын уренчиги Шинжу иштин башкараачызы:\nТема: « Бистин столго калаш кайдан келген?»\nБу проект бойынын алдына профориентационный амаду тургузып jат: башка-\nбашка профессиялу улусла таныштыраары. Онойдо ок бу проект бардарды аjаруга баштандырат, бистин столго калаш канайда келет, калашты тегин калас уребей, таштабай, чеберлеерине. Ринатта эjези бар. Ол калаш быжырып турган jерде (пекарняда) иштейт.Ол\nижин сурекей тын сууйт. Эjезинин айткажыла болзо, онын ижинен калаш будуп jат.\nJе бис, калаштын будери кемнен камаанду деп, билип аларга санандыс. Шинжу иштин амадузы: шинжу иш откурери «бистин столго калаш кайдан келген?»\n— калаштын канайда буткенинин этаптарынын ээчий барарын чокумдап алары;\n-калашты будурип турган улустын профессияларыла таныжары.\nШинжунин объекти: калаш.\nШинжунин предмеди: калаш будуреринин ээчий этаптары.\nГипотеза: калаштын буткени- ол башка-башка профессиялу улустын ижинин\nШинжу иштин методторы:\n— литератураны шиндеери;\n— специалисттерле куучын откурери;\n— бойынын шижилери.\nПроектти баштардан озо , бис коп литература шиндедис. Онон коп jетирулер табып алдыс. Калаштын табылган туукизи керегинде, онойдо ок\nаштын культуразы керегинде jетирулерди темдектедис. Баштапкы этап: ашты отургызадылар,бу этапта коп башка-башка профессиялу улус иштенет.Темдектезе: шоферлор аш уренди отургызар jерге тартып jат. Трактористтер jерди суруп , ашты отургызадылар. Агроном ашты качан отургызар, кандый jерде отургызарын темдектейт.\nЭкинчи этап: кускиде аш бышкан кийнинде, оны jууры. Бу ишти комбайнерлор будурип jат. Олорго шоферлор болужат.\nУчинчи этап: ашты кургадары.\nТортинчи этап: ашты арутап, кулур эдери. Бежинчи этап: калаш быжырар jерде (пекарняда)коп улус иштенет. Ринаттын эjези ол улусла таныштырды.Олор лаборанттар, пекарьлар, кондитерлер,\nтехнологтор ло о .о. Бу улус jузун-jуур калаштар ла кондитерский эдимдер быжырат.\nШинжу иштин турултазында айдарга jарар, калаш будурери – ол jаан уур-куч иш, оны будурерге коп башка-башка профессиялу улус туружат. Кажызы ла учурлу ла керекту иш будурет. Бистин тургускан гипотезабыстын чын болгоны jарталды.\nКалаш будурери- ол канча –канча этаптан турган процесс;\nКалаш будуреринде башка-башка профессиялу улус туружат;\nРинаттын эjези калаш будуреринин туружаачызы болуп jат;\nКалашты калас jерге таштарга jарабас, оны чеберлеер керек.\nШинжу проект «Кадын суу»\nАвтор: Матыева Элина,\n3 «в» класстын уренчиги\nПроекттин темазы: «Кадын суу»\nАмадузы: Кадын суу бистин jадын-jурумиске кандый камаанын jетирет.\nОок амадулар:1. Кадын суу керегинде jетирулер табып, ширтеери.\n2. Алтай Республиканын jонына Кадын суу кандый тузазын jетирет.\n3. Jууп алган jетирулерди туп-шуултеге экелери.\nШинжунин объекти: Кадын суу.\nГипотеза: Кадын суу бистин jадын-jурумиске тузазын jетирет бе?\nПроекттин будуми: кыска ойдин туркунына будурери.\n— бойы шиндеери.\nКадын суу керегинде.\nКеректу литератураны ширтеп, Кадын керегинде jетирулер jууп алдыс.\nКадын- Республика Алтайдын тос суузы болуп jат .Кадын деп сос алтай сос болуп jат. Ол уй кижи эмезе кыс бала деп темдектелет. Онойдо ок бу jебрен турк тилден «катын» («река») деп кочурилет.\nКадын суунын узуны 688 км.Ол Уч-Сумердин Геблер деп тош монкузинен\nагып баштайт. Бастыра суунын аккан jерлеринен корзо, Кадын уч болукке болинет: ороги Кадын, суунын агып баштаган jерине ала Кокса деп сууга jетире, узуны 210 км., орто Кадын Коксы деп суунын оозынан ала Сумульты деп сууга jетире узуныла 200 км, алдыгы Кадын узуныла 280 км, Сумульты деп суунан ала Бий деп суула кожулган jерине jетире.\nКадын суу Бий суула 19 км Бийсктен ыраагында биригип, Обь деп суу\nболо берет.Сибирьде эн ле jаан суу болуп jат.\nКадынга 254 суу агып кожулат. Узуны 708 км. Тос агып кожулып турган суулар: Кокса(узуны 179км), Мульта (узуны 30 км),Кураган (узуны 51 км),Кучерлу (50 км), Аргут (232 км), Чуй (320 км), Урсул (119 км), Кадрин (95 км), Иш суу (162 км).\nКадын суунын тузазы.\nКадын суунын бассейнинде 800 jуук тош монкулер бар.Ол тош\nмонкулердин суузы Кадынга агып, jаан учурын берет. Сростки деп деремне jыл туркунына 626 м3/с суу алып тузаланат.\nКадын 4 млн кВт ийде-кучту, ол jыл туркунына 31 млрд кВт электроэнергия берет.Онон улам Чемал аймакта кичинек ГЭС\nтуткандар. Ол биске коркышту jаан тузазын jетирет.\nКадыннын jарадында ар-буткеннин jаражын корорго, ыраак jерлерден коп айылчылар келип jат. Олор амырап, Кадын сууда кемеле агып, база коп тузазын jетирет. 3.Jилбилу jетирулер.\nСооjын «Кадын ла Бий»\nОзо-озо озодо Оон ло Кадын деп эмеген- обогон улус jуртаган. Оон-\nобогони; jобош кылыкту, топ санаалу,тудунар-кабынар эр болгон. Кадын кыс та кижи болзо, jе кылык-jаны кату, оп-соп тудумду,обогонин де бийлеп ийгедий болгон.\nОон эбиреде тайга-тажын байлап, олорло эпту-jопту jуртаган. А Кадын\nдезе ондый эмес.\nОон уйинин кылыгын тузедип болбой турганын коруп, буурыл башту\nмонкулер мынайда айдышты: «Оон ло Кадын, маргаан эдигер.\nТундукте Бабырган тайганын ары jанында, ак чолдо сок jаныс межелик бар. Ого кем озо jедер- ол кижи бий болзын. Jендирткен кижи эжине\nудура сос айтпас,оны тооп jурер болзын.»\nОон ло кадын буурыл монкулердин созин аjаруга алып, маргаанды баштап ийдилер. Тайга-таш jымжак-jуректу Ооннин jолынан туура\nтургулап, маарганды ойноп алзын деп, болужып тургулайт. А кту кылыкту Кадынга олор онотийин буудак эткилейт.\nКадын канча тайга-ташты jара согуп, Бабырганга jедип келзе, ол ого каткырды: «обогонин туку качан межеликке jедип, сени сакып отуры».\nКадын ачынган бойынча, Бабырганды тажыды. Арга jокто мынайда айтты: «Мен эмди тегин кижинин уйи эмес, бий кижинин эмегени болуп калдым».\nШак ла мынайып, Кадыннын обы jоголгон. Кадын ла Бий биригип, Оп (Обь) деп адалала, тундук Тошту тениске уулана берди. Турултазы:\nТургускан гипотезага jеттис, Кадын суу чындап ла Алтай Республиканын эл-jонына тузазын jетирет. Электроэнергия берет, суузын тузаланадыс. Кадынды jараттай турган ар-буткени база jаан\nтузазын jетирет. Онойдо ок Кадын керегинде сооjын кычырып, алтай калыгыстын оос чумделгезинин байы ла jаражыла оморкойдыс.\nПроект «Иштенкейдин колы ус,\nИштенбестин тили ус»


Сӧӧк болзо - ӱйезин, сӧс болзо, учурын билзин - altaicholmon\nАлбатыныҥ аш-курсагы кумран-јебрен ӧйлӧрдӧҥ ала байлу, ару ла ток болгон деп айдарга јараар. Албаты азыраган малыныҥ да, аҥ-куштыҥ да сӧӧк-тайагына, эди-јуузына чебер болгон. Ак сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын да алза, таҥынаҥ бӱткӱл ӱредӱ ине. Алтай кижи ар-бӱткенниҥ балазы болордо, јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи, ичкен-јиген курсак-тамагы ар-бӱткенле колбулу деп айдарга јараар. Бичимелимде албаты аш-курсакла колбой айтканын, байланганын бичип ийерге турум.\nАк сӱт – кижиниҥ јогын да, барын да ӧрӧ кӧдӱрер ток аш-курсак. Сӱтти јерге тӧкпӧс. Ай эскиде, кӱн ашканда, эҥирде айылдаҥ чыгарбас, кижиге бербес. Сӱтти улуска берзе, эки калбак урумды ойто бойына уруп алар. Ак сӱттиҥ байын буспай тутса, уй бачым соолбос, сӱди јанбас, эмчеги балутыбас, кезилбес. Айылдыҥ улузы мӱргӱӱлге чыкса, оныҥ кийнинде ӱч-тӧрт кӱнге бай тудар: айылдаҥ сӱт чыгарбас, ийтке-кискеге бербес. Јаскыда оок малды акталаза, база байланар, сӱтти айылдаҥ чыгарбас.\nАйылда одына јӱзӱн-базын сӱрее-чӧп салза, одын ак сӱтле кӧдӱрерге јарабас. Оныҥ учун алтай кижи одын сӱреен ару тудар учурлу деп, азыйда јаан јашту улус балдарын оогоштоҥ ала ӱреткен.\nКургаткан аарчыны сары сарјула кожо булгап, малдыҥ куугына урар. Мынайда белетеген сарјуны кадыктаган сарју деп айдар. Талканды кургак аарчыла кожо булгаар, ачыган сӱтти кайнадып, эјегей, быштак сыгар. Ашты (арбаны, буудайды) куурып, чарагын малдыҥ каазазыла эмезе кузуктыҥ эмилиле кожо сокыга согуп, чокчок эдер. Белетеген аш-курсакты кышка аҥылу ӱкпектерге салар.\nӰӱчениҥ база бир бӱдӱми мындый болор. Койды сойоло, ичи-кардын арчыыр. Канын чичке карынына, јумурга урар, јӧргӧмди эдер. Јууны суккан телӱӱнди, буурды, бӧӧрӧкти, малдыҥ куйкалаган бажын-шыйрактарын койдыҥ кӧксине сугуп, агаш тишле койдыҥ тӧрт санын карчый туттурып салар. Ӱӱчени јаскаары бузар.\nСогум соксо, бу ла кӱн малдыҥ бажынаҥ јаактарын айрып, бирӱзин кайнадар. Баштыҥ тумчугыныҥ кемирчегин јибес, нениҥ учун дезе балдары чимириктӱ, тумчугы оорыыр дежер.\nКойды сойзо, баштапкы уулына койды ӧзӧтпӧс, бажын сойып, арчытпас эмтир. Јарынды бӱдӱнге кайнадар. Јарынныҥ эдин јаҥыскан јибес, ӱлежип јиир керек. Јарынныҥ сӧӧгиниҥ кырын оодып, јымжак кемирчегиниҥ бажын сый тиштейле, ийтке берер. Јарынла билеечи улус кижиниҥ салымын кӧрӱп јат. Оныҥ учун бӱдӱнге таштабас.\nӦжӱнниҥ сӧӧгин эки учынаҥ јарбас. Оныҥ эдин кижиге берзе, алган кижи ойто јандырар учурлу. Кары сӧӧкти карындажы јок кижи таштабас. Кызалаҥ јылда јаҥыскан арткан јуучылды ӧштӱлер олјолоорго сананган. Јуучыл карыны оттыҥ јанына кадап салган. Олјочылар карыныҥ сомын тӱнде кӧрӱп, коркып јууктабаган. Оныҥ учун јодо-кары учурлу.\nКаруулу мен деп, кары эдин таштаба,\nЈокту мен деп, јодо эдин челдебе.\nКары сӧӧк карындашка бодолду. Оныҥ учун карыны јаҥыс кижи челдебес. Оны ага-карындашту, эје-сыйынду кижи челдеер. Јодо-карыныҥ эдин кижиге бербес, кижинеҥ албас — бойлоры ортодо ачыныжар, ӧӧркӧжӧр.\nБогоно кабырганы оогош уул балага јидирбес — сыны кыска болор.\nЈӱректи туура кеспес, узада кезип, канынаҥ арчып кайнадар, бажын јибес.\nМал-аштыҥ сӧӧк-тайагын узада јарып, балага јилигин берер, сӧӧкти тал-ортозынаҥ јарбас.\nОок малдыҥ бӧӧрӧгин бӧлӧзиле кожо ӱлежер. Малдыҥ кејирин јибес, оны јиген кижи соҥында тамактадар деп айдыжатан. Мӧӧнгӧ кан урар эмезе кургадала, сарју урар. Таҥдайды уул балага берер, колы ус болор дежер. Јумурдыҥ бажын кезип јибес, очоктыҥ бажы тужына јапшырар. Јумурдыҥ бажы отко тӱшпезе, уул јалтанбас болуп ӧзӧр.\nТилдиҥ бажын оок балдарга јидирбес, «тили курчып, керижер, тижи курчып, тиштежер» деп, јаан јашту улус айдатан.\nЈеени јарынды челдеп јатса, таайы кирип келзе, јарынды таайына берер. Таайы јеенине карыны бербес те, кӧзине јибес те.\nЭтти тиштезе, тижин куру артырбас, тиштиҥ бажына кичинек эт артыргызар.\nМал сойзо, ӧдине тӱкӱрип, кижи-эш, ийт-куш баспас јер јаар таштаар.\nБала кеберкек болзын деп, томык сӧӧкти јазап челдеер.\nТоро мен деп, томыкты куугарта челдебес, тойу мен деп, торсыкты бӱдӱнге чачпас.\nКыптуны чачпас — балдары јаан јолдор ӧдӧр, укаалу-санаалу болор. Мӧӧнниҥ туйук учын чачып ийер — мӧӧн чилеп туйук, тенек болбозын деп.\nШагай-кажыктарды челдӱге чачпас, таштабас. Оноҥ ӧскӧ аш-курсактаҥ аштап-суузаарыҥ деп сӧс бар.\nУйку бести јибес, бу бес малдыҥ ичи-кардынныҥ ортозында јӱрет. Оны кезип, кижи, ийт-куш баспас јерге таштаар.\nОтко ӧлгӧн, ӱрелген мал-аштыҥ эдин, маала ажынаҥ белетеген курсак-тамакты салбас. Онойдо ок кижи божогон айылдаҥ экелген курсакты отко салбас.\nКезик јаан билер-угар улус от-очогына чочконыҥ эдин, јерлик аҥ-куштыҥ, балулалган, шыркалаган тындулардыҥ эдин кайнатпай јат.\nКойдыҥ-малдыҥ сӧӧк-тайактарыныҥ ады: баш сӧӧк, баш јаак, сӱскенек, мойын арка, уча сӧӧк. Колдыҥ-буттыҥ сӧӧк-тайактары: јарын (кемирчеги), ӧжӱн, кары, кош кары, туйгак, кекпейектер, јалмаш, тӧҥмӧк, томык, јодо, кош јодо, торсык сӧӧк, кажык, туйгак, кекпейектер. Богоно кабырга, орто ло јоон кабыргалар, сӱме кабырга, тӧш, тӧштиҥ калбак кемирчеги.\nАлтай кижиниҥ аш-курсагы оныҥ ич-ӧзӧгинде јӱретен јӱрӱми. Бу јӱрӱмди чеберлеп, билгенин быжулап, чӱмдеп јӱрер керек. Эмдиги јиит ӱйе аш-курсагын билип, чӱм-јаҥын тооп, јӱрӱминде тӧкпӧй-чачпай тузаланзын деп кӱӱнзейдим.\nАш-курсакла колбулу белге-темдектер:\n*Казанныҥ тӱбин ичсе, јииттиҥ той-јыргалында јут-јулакай болор.\n*Ыксыза – эт јиир.\n*Тӱш јериҥде кижиге сӱт берзеҥ, мал-аш чыгымтыыр.\n*Кӱн ээчизеҥ, кулагыҥ јылыыр.\n*Мал азыразаҥ, ток јӱрериҥ.\n*Сӧӧкти ӱйелеп омыр,\nСӧсти учурлап айт.\n*Сӱттӱ бее кулунга тузалу,\nСӱмелӱ јиит јонго тузалу.\n*Аш аҥканынаҥ танылу,\nАлбаты јуртынаҥ танылу.\n*Мал азыраганныҥ оозы ӱстӱ.


Праймериз электрон эп-аргала башталды - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ СМИ-лериниҥ сурактарына карууларды «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ башкараачызы Эмиль Тюхтенев ле оныҥ ордынчызы политконсультант Татьяна Щеголькова бердилер. Эмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла болзо, бу јылда праймериз электрон бӱдӱм аайынча ӧткӱрилер. Ӱнбереечилер pg.er.ru сайтта регистрация-темдек ӧдӱп, кандидаттар учун ӱнин берер аргалу. Бу талдашта јаҥыс ла Алтай Республикада прописка-регистрациялу улус туружар аргалу. Ӱнбериштер кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱниниҥ калганчы минудына јетире улалар. Праймеризтиҥ уч-турулталары кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде јарлалып калар. Кандый кандидаттарды кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарда јӧмӧйтӧнин «Единая Россия» партия кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧдӧтӧн бойыныҥ јуунында јарлаар.\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Щеголькова праймеризтиҥ учуры керегинде куучындады. Талдаштардыҥ алдында партия бойыныҥ кандидаттары ортодо мындый талдаш ӧткӱрип турганы — эҥ ле артыктарын талдаарына ла улустыҥ кӱӱнин чокым јартаарына ууландырылган. «Партияга чын иштейтен улус керек — «тӧргӧӧдӧ отуратан генералдар» эмес» — деп, Татьяна Щеголькова темдектеген.\n«Единая Россия» партияныҥ праймеризинде туружарга кӱӱнзеген кандидаттарды ајаарып ийели. Олор: Иван Белеков (Государственный Думаныҥ депутады), Родион Букачаков (Государственный Думаныҥ депутады), Дмитрий Зяблицкий (Турачак аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады), Алена Казанцева (Эл Курултайдыҥ депутады), Максим Карамаев (Алтай Республикада аргачылардыҥ јаҥын корыыр чыгартулу кижи), Константин Криворученко («Ноосфера» АКБ-ныҥ правлениезиниҥ јааны), Алена Кудачинова («Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ специалисти), Эжер Малчинов (Алтай Республиканыҥ Шиҥжӱ-чоттомол палатазыныҥ јааны), Ольга Матросова (ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы), Айдар Мызин (Алтай Республиканыҥ депутады), Валентина Наговицына (Оностогы јурт јеезениҥ јааны), Олег Попов (иш јок), Роман Птицын (Майма аймактыҥ јааны), Виталий Уин (тазыктыраачы), Вячеслав Уханов (иш јок), Анастасия Чудинова («Дабл-ю Кей Восток Энерго» ООО-ныҥ јааныныҥ ордынчызы), Вячеслав Шалданов (иш јок), Ай-Сулу Ябыева (Алтай Республиканыҥ депутады). Текши тооло, тоолом аайынча ӱнбериште 11 кандидат темдектелген, јаҥыс мандатту округ аайынча — 13 кандидат.\nПраймеризте ӱнбериш ак-чек ӧдӧр, калганчы тӱп-шӱӱлтени партияныҥ тӧс јери эдер, јербойындагы бӧлӱктер јӱк ле канча кижи регистрацияны ӧткӧнин ле ӱнбериште турушканын кӧрӧр аргалу болорын Эмиль Тюхтенев темдектеген. Эмди Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилери бу политикалык керекте туружып, бойыныҥ кӱӱн-табын айдатан туру.


Jеткерлӱ кеминеҥ 50 процентке јабыс - altaicholmon\nJеткерлӱ кеминеҥ 50 процентке јабыс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, республикада ОРВИ-ле, гриппле оорыгандардыҥ тоозы эпидемия болор кеминеҥ 50 процентке ас.\nТемдектезе, республикада улус ОРВИ-ле, гриппле оорыган 466 учурал болгон, ол тоодо 14 јашка јетире балдар кӧп. Тогус кижини эмчиликте јаттыргызарга келишти, ол тоодо 5 јашка јетире 5 баланы.\nМындый айалгада Алтай Республикада прививка тургузатан иш элбеде ӧткӱрилген. Бу дезе республиканыҥ эл-јоны ооруга алдырбазына јаан арга болды. Кезик јерлерде прививкалар мындый иштиҥ национальный календаринде темдектелгенине ӱзеери эдилди.