Алтай ойындар – албатыныҥ энчи байлыгы - altaicholmon\nАлбатыныҥ бойыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ келген кӧгӱс кӧрӱми, јаҥдаган чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары, оос чӱмделгези бар. Бу энчи-байлык калыҥ ла тереҥ культурабыстыҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Бис бойыстыҥ энчиленген кӧгӱс байлыгысла јер-телекей кеминде танылу, аҥылу деп айдар керек. Алтайыстыҥ, калыгыстыҥ ой ӱредӱзи, кӧгӱс культуразы кажы ла кижиге ада-ӧбӧкӧлӧри, угы-тӧзи ажыра кӧксине конот. Јадын-јӱрӱмде керектӱ, тузалу ӱредӱ эмезе билгир, тил байлыгы кӧп сабазында ойын ажыра берилет. Алтай ойындарда кажызында ла онойдо ок оныҥ эрмек-сӧзинде сӱрекей тереҥ ӱредӱ, учур салынат.\nАлбаты кандый да ӧйдӧ кожоҥчы-јаҥарчы, ойынсак-кокырчы, ӧзӧк кеми, ич-телекейи кеен ле јайым болгон. Шак оныҥ учун, байла, албатыныҥ сӱӱген байрамы Эл-Ойын ла чӱм-јаҥла колбулу јараш, сӱрлӱ ӧскӧ дӧ байрамдары орныктырылып, ӧзӱмдӱ јолын алынган.\nТӱӱкиге бурылза, алтай калыктыҥ ойындарына ла маргаандарына ајару эҥ ле озо XIX чакта шиҥжӱчилердиҥ-билимчилердиҥ иштеринде бар болуптыр. Темдектезе, баштапкы кыскачак јетирӱ 1821 јылда И. П. Спасскийдиҥ чыгарган «Сибирский вестник» журналдыҥ 16-чы чыгартузында јарлалат. Оныҥ кийнинде 1840 јылда јорыкчы А. М. Гороховтыҥ МВД-ныҥ журналында (38-чи ч.) јарлалган бичимелинде албатыныҥ јаҥжыккан ойындары керегинде кыскарта айдылат. Онойдо ок элдиҥ ойындары керегинде јетирӱлерди билимчи Г. Н. Потанинниҥ 1882-1883 ј.ј. јарлалган иштеринеҥ кӧрӧдис. Шиҥжӱчи В. И. Вербицкийдиҥ 1893 јылда кепке базылган ижинде той-јыргал тужындагы ойындар керегинде база бичилген. Туулу Алтайдыҥ телеҥиттерине јӱрген јол-јорыгы аайынча А. А. Калачев 1896 јылда чыккан ижинде Чуй ичинде ӧткӧн ченежӱ (сӧгӱш) кожоҥдор керегинде бичип тура, бу маргаан оны кайкатканын, јилбиркедип соныркатканын аҥылап темдектеген. Текшилей кӧрӧр болзо, Алтайда ол ӧйдӧ јаткан-јуртаган калыктардыҥ ойындары керегинде ас-мас ла бичилген деп айдарга јараар.\nАлтай ойындар керегинде кыска јетирӱлер XX чактыҥ баштапкы јарымында этнография, тӱӱки аайынча шиҥжӱ иштерде туштап јат. Бир канча алтай ойындар П. Я. Гордиенконыҥ (1931 ј.), А. В. Данилинниҥ (1993 ј.) бичиктеринде темдектелген. Јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «Этнографические рисунки» (2014 ј.) деген бичигинде эскинниҥ тӱбине «Шатра» деп алтай ойынныҥ «јуучыл јалаҥын» кӧргӱскени солун. Кийнинде С. Я. Пахаев шатраны ойноорыныҥ аай-ээжизин јартап бичиген.\nЈирме чактыҥ ортозында фольклорлык экспедициялар текшилей ӧдӱп баштаган. Шак ондый јол-јорыктар ӧйинде алтай ойындарды «чаракчадаҥ» јуунадар каруулу ла јилбилӱ иш база ӧткӧн. Бу иш 1952 јылда тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ билим-шиҥжӱлӱ институды тӧзӧлгӧниле-ачылганыла колбой кӧнӱ улалган. Алтай калык чӱмделгезин чебер јуунаткандардыҥ тоозында\nС. С. Суразаков јолду адалат. Билимчиниҥ 1959 јылдыҥ јайында Кош-Агаш аймакта ӧткӱрген экспедициязыныҥ колбичимелдеринде бичиген «Кол ӱзӱш», «Сырга јажырып ойнооры» деген озогы телеҥит ойындар бар. Ол јаан ајаруны ойындардыҥ јаҥыс та ӧдӧтӧн аайына эткен эмес. Је онойдо ок оныҥ поэтический бӧлӱгин база ајаруга алганы институттагы кӧмзӧ материалдардаҥ јарт кӧрӱнет. Ол ӧйдӧ ӧткӧн бу солун ла јилбилӱ, тузалу иште ӱренчиктер база эрчимдӱ турушкан.\nЈетенинчи јылдарда калыктыҥ ойындарына керектӱ ајаруны Т. С. Тюхтенев, Ф. А. Сатлаев билим шиҥжӱлӱ иштеринде салат. Темдектезе. Т. С. Тюхтенев албатыныҥ кожоҥдорын шиҥдеп тура, ойынныҥ кожоҥдорын бӧлӱп, «Сырга јажырары», «Кур ӱзӱш», «Чаа» деген ойындар бойлорыныҥ аҥылу кожоҥдорыла ӧдӱп турганын темдектейт. Бир канча ойынды Ф. А. Сатлаев бойыныҥ ижинде, темдектезе, «Буура ла ботого», «Теҥериниҥ бууразы ла Јердиҥ буказы», «Айгыр ла бӧрӱ» деген ойындарды толо кӧргӱзет. Ол онойдо ок «Кажык», «Тебек», «Шатра», «Талуу» деген ойындардыҥ учурын јартап јат.\nКийнинде јылдарда алтай ойындарды ла олордыҥ учурын, ийдезин, кӱӱзин, ээлгирин, аҥылу тилин јуунадып, бичип, кепке базып чыгарган улустыҥ јайаандык иштери калыктыҥ алтын-мӧҥӱнге бодолду байлыгы болуп, келер ӱйелерге эҥ јаан кереес сый деп айдарга јараар. Онойып, алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билим кӧмзӧзиндеги чеберлелип јаткан материалдардыҥ тоозында, темдектезе, М. Борбуевтиҥ, Ш. Шатиновтыҥ, К. Бидиновтыҥ, Ј. Маскина-ныҥ, К. Макошеваныҥ ла ӧскӧ дӧ јуунадаачылардыҥ бичигендери бар. Бу ла ӧйдӧ ГАНИИИЯЛ-дыҥ шиҥжӱчилери улай ла экспедицияларга јӱрӱп, кӧп тоолу ойындарды ла кыйалтазы јогынаҥ айдылатан сӧстӧрин, јаҥар-кожоҥдорын јаан јашту улустаҥ лапту јазап угуп бичиген. Онойып кӧп ойындарды билимчи-фольклорчы К. Е. Укачина Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактарла јол-јорыкта болуп јуунаткан. Олордыҥ тоозында, темдектезе, «Баштык јажырар», «Айгырлу мал», «Буура», «Катамал», «Кол ӱзӱш», «Сырга јажырыш». Бичиичи, кайчы Т. Б. Шинжин бойыныҥ кӧп тоолу јорыктарында алтай ойындарды ла маргаандарды база бичиген. Темдектезе, табышкак ойынды, учкары саду ӧткӱрер бӧлӱгин, јӱзӱн-башка маргаандарды јуунадып, кезиктерине јартамал эдип јурамалдар да салган. Билимчи-фольклорчы Т. М. Садалова бир канча ойындарды, ол тоодо «Айыл тудуп ойногонын» бичиген.\nТӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде алтай ойындардыҥ ундулып брааткан бӱдӱмдери керегинде Н. Ялатовтыҥ, М. Кучалуныҥ ла оноҥ до ӧскӧ улустыҥ бичимелдери салынганы улай ла јарлалып туратан.\nОнчо бу ойындар јаан да, јаш та улуска, балдарга сӱрекей керектӱ ине. Филология билимдердиҥ кандидаттары В. П. Ойношев ле М. П. Чочкина јуулган материалдарды чуктап, ӱстине алкы бойлоры јуугандарын кожуп, «Алтай ойындар. Алтайские народные игры» деген јакшынак бичигешти эки тилле белетеп, 2006 јылда чыгарган. Јуунтыны јуруктарыла јурукчы П. П. Ойношев кееркеткен.\nАлбатыныҥ јебрен ӧйдӧги јаҥжыккан ла тереҥ учурлу ойындары билимчилердиҥ иштеринде јарлалат, айдылат. Н. И. Шатинованыҥ билеле колбулу шиҥжӱ ижинде кӧп ойындарла кычыраачылар танышкан ла болор. Онойдо ок Н. В. Екеевтиҥ ле Г. П. Самаевтиҥ алтай культураныҥ тӱӱкизи аайынча ижинде, Н. А. Тадинаныҥ той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥына, М. А. Демчинованыҥ сӧгӱш кожоҥдорго ло чечен сӧстӧргӧ учурлалган шиҥжӱлӱ иштеринде кӧргӱзилет. Алтайлардыҥ чӱм-јаҥындагы ойындардыҥ ла маргаандардыҥ јаҥжыккан кептери Э. Г. Торушевтиҥ, Э. В. Енчиновтыҥ билим иштеринде база ајаруга алылган.\nАлбатыныҥ ойындары олордыҥ јадын-јӱрӱмиле, эдинген-тудунганыла, ар-бӱткенле, аҥ-кушла, азыраган ак быйаныла, јылдыҥ ӧйлӧриле колбулу јаҥжыккан чӱм-јаҥынаҥ лапту кӧрӱлет. Јииттердиҥ той-јыргалында, белкенчегинде ӧткӱретен аҥылу ойындар бар, темдектезе, «Тӧс тазыл», «Айгыр ла бее» ле о.ӧ. Калыктыҥ јӱзӱн-башка ойындары ла маргаандары јаан ла јараш, сӱрлӱ байрамдарыныҥ учурлу бӧлӱги болуп јат.\nБӱгӱнги кӱнде албатыныҥ ойындарыныҥ бӱдӱмдери ле маргаандары орныктырылып, калыктар ортодогы ӧткӱрилип турган Эл-Ойынныҥ ла онойдо ок кемиле јаан ӧскӧ дӧ байрамдардыҥ тӧзӧгӧзине салынган. Эл-јонныҥ текши ойындары калыктыҥ ӧзӱмдӱ јолын, тӧрӧл тилиниҥ, ич-телекейиниҥ байлыгын, кемин, кирезин, арга-чыдалын керелеп јат. Албатыныҥ ойындары ажыра јаш ӱйени тилин билип, чӱм-јаҥын, культуразын баалап јӱрерине таскадары ӧйдиҥ некелтези.\nОртобыста эзен-амыр отурган јаандарыстаҥ угатаны, бичикке салатаны каруулу керек. Чактар тӱбинеҥ јылыйбай келген байлыгысты чеберлеп, јадын-јӱрӱмде тузаланары бойыстаҥ камаанду.


«Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык акция — бистиҥ тергееде - altaicholmon\nУлу Јеҥӱниҥ кӱни јууктап келгениле колбой ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы активисттери, «Волонтер-медиктер», «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» ла «Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык ӱлекердиҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын уткуп баштаган. Анайып, олор кандык айдыҥ 28-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары Сергей Иванович Гончаровты, Александр Данилович Байдюковты ла Михаил Иванович Нечаевти «Победа» ретрокӧлӱкке отургызып, Горно-Алтайскта Туу-Кайа кырдагы амыраар-тыштанар (смотровой) площадкага экскурсияга апаргандар.\n«Ветерандарды кичеери» деп адалган бастырароссиялык ӱлекер аайынча ӧткӧн байрамдык керек-јаракта анайда ок тергеениҥ культура аайынча министерствозыныҥ, Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларыныҥ, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжтиҥ, коррекционный школ-интернаттыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nКырдыҥ бажындагы амыраар-тыштанар площадкада ветерандарга уткуулду сӧстӧрин ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы тергеелик штабыныҥ сопредседатели, Россияныҥ камааны јок профсоюзтарыныҥ федерациязыныҥ тергеедеги чыгартулу кижизи Андрей Ищенко, «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Юлия Мягкова ла «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ ветерандар совединиҥ председатели Вера Бердяева айткандар. Олор јууныҥ туружаачыларына амыр-энчӱ јӱрӱм учун быйанду сӧстӧрин айдып, келип јаткан Улу Јеҥӱниҥ байрамыла уткуп, бек су-кадык, узак јаш јажазын деп кӱӱнзегендер.\nАды-јолы албаты-јон ортодо јарлу кожоҥчыларыс Эмил ле Галина Толкочековтор, Эдуард Согоноков јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын сыйлаган кийнинеҥ, ветерандар амыраар-тыштанар площадкала базып, фотојурукка, ол тоодо «Победа» кӧлӱктиҥ јанында, тӱшкен.\nСергей Иванович Гончаров мындый кӧлӱкле туку 1958 јылда маҥтаткан эмтир. Оныҥ да учун 63 јыл ӧткӧн соҥында, «Победага» такып отурганына ол коркышту сӱӱнген! Сергей Ивановичти черӱге 1945 јылдыҥ чаган айында алгандар. Ол черӱчил молјузын Приморьеде 631-чи стрелковый полкто бӱдӱрген, Японияла ӧткӧн јуу-согуштыҥ туружаачызы. Сергей Иванович јуу-согуштарда туружып, Маньчжурияныҥ тӧс калазына јеткен. Бу јуу учына једип барадарда, уур шыркалаткан. С. И. Гончаров Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\n«Тӧрӧл Горно-Алтайскты кырдаҥ такып кӧрдим. Мен узак ӧйдиҥ туркунына мында болбогом. Азыйда мында чек башка болгон эди. Тӧрӧл калабысты бийиктеҥ кӧрӧргӧ сӱрекей јараш. Бастырагарга јаан быйан!» – деп, Александр Данилович Байдюков айткан. Ол 1945 јылда Японияла ӧткӧн јуу-согушта турушкан. Јети јылга улай пограничный черӱлерде турган. Черӱчил молјузын бӱдӱрерин 1944 јылда СССР-дыҥ Ыраак Кӱнчыгыштагы гран-кыйузын корулаган Хасанский пограничный отрядтыҥ стрелогы болуп баштаган. 17 медальла, ол тоодо «Японияны јеҥгени учун», «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥгени учун» медальдарла кайралдаткан.\nМихаил Иванович Нечаев мындый экскурсия тӧзӧлгӧнине база тыҥ сӱӱнген. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 1943 јылда, Бийскте ӱредӱ ӧткӧн кийнинеҥ, барган. Сержант Нечаев 1-кы Украинский фронттыҥ 242-чи танковый бригадазына радист-пулеметчик болуп аткарылган. Танковый экипажыла Украинаны, Польшаны јайымдаарында, немецко-германский черӱлерди Германияныҥ јеринде јоголторында турушкан. Јуу-согуштарда јалтанбазы учун «Кызыл Чолмон» орденле, анайда ок кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\nВетерандардыҥ айтканыла болзо, јаантайын айылдарында отурары олордыҥ кӱӱнине тийген. Мында, кырдыҥ бажында, байрамдык керек-јарак ӧткӱргени олордыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрген.\n«Туу-Кайага чыгарын бис ӧткӧн јылда темдектеп алган болгоныс. Је пандемиядаҥ улам бу керек-јаракты токтодорго келишкен. Карын, быјыл мындый экскурсияны ӧткӱрери келишкен. Ветерандарыска олорды Туу-Кайага чыгарганыс сӱреен јараган» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Ольга Матросова темдектеген.\nАлбаты фронттыныҥ активисттери јууныҥ туружаачыларына сыйлар, ол тоодо электропыймалар ла ультрафиолетовый кварцевый облучательдер база табыштырган. Бу сыйлар јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдиҥ су-кадыгын чеберлеерине камаанын јетирер. Сыйларды «Ветерандарды кичеери» деген бастырароссиялык акцияга кожулган улустыҥ аткарган акчазына алгандар.\nЈондык ишчилер кӱӱк айдыҥ учына јетире Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 24 туружаачызына барып, олорды уткыыр. Андый туштажулардыҥ турултазы аайынча кӧмзӧлӧр јууныҥ јылдарыныҥ эзен-амыр арткан керечилериниҥ эске алыныштарыла, фото ло видео материалдарыла толтырылар.


Энчи байлыкты корыыры — каруулу иш - altaicholmon\nУлаганда ӧткӧн Эл Ойын ӧйинде Эл музейдиҥ 100 јылдыгына учурлалган музейдиҥ ижи, керектери аайынча баштапкы талалык фестиваль-кӧрӱ-маргаанныҥ турулталу бӧлӱги ӧткӧн.\n«Байлыгысты чеберлеп-корып алалы» деген фестиваль-кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы — республиканыҥ эрчимдӱ иштеп турган музейлерин чокымдап ла јилбиркедип кӧдӱрери. Онойдо ок јондыктыҥ ајарузын таланыҥ тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ ла ар-бӱткендик байлыгын корыырына ууламјылаары деп айдарга јараар. Бу кӧдӱриҥи база республиканыҥ эрјинедий энчи-байлыгын корыыр, шиҥдеер иште башка-башка эп-аргаларды тузаланып турган таҥынаҥ да, каруулу да улусты (юрид. лицолор) јилбиркедип јӧмӧӧри болгон. Бӱгӱнги кӱнде республикада 100-теҥ ажыра тергеелик, муниципал, ведомственный, школдордыҥ ла таҥынаҥ музейлер иштеп јат. кажы ла музей бойында кайкамчылу јуунтыларды чеберлеп јат. Билимниҥ ле культураныҥ јаан учурлу кӧдӱриҥилерин ӧткӱрер јанынаҥ баштаҥкайлу иштейт.\nКӧрӱ-маргаанныҥ экинчи турында мынаҥ озо кӱӱк айдыҥ 22-24 кӱндеринде ӧткӧн кӧрӱ-маргаанныҥ жюри адаган баштапкы бӧлӱгиниҥ јеҥӱчил болуп чыккан туружаачылары маргышты.\nУлаганда кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары јуулгандарды музейдиҥ ижин јарандырары ла энчи байлыкты корыыры, јондыктыҥ ајарузын бу ишке тартары аайынча ӱлекерлериле таныштырды. Тӱӱкиниҥ ле этнографияныҥ «Пазырык» деп музейи эҥ артык деп адалды. Jуулган улусты бу ла музейдиҥ ишчилери сӱреен солун ууламјыларла иштеп тургандары кайкатты. Олор, темдектезе, кеп-кийимдерди кийистеҥ ӱлгелеери, кӧктӧӧри, алтай јаҥар кожоҥ деген ууламјыларла иштеп јаткан болуптыр. Онойып, кӧрӱ-маргаандардыҥ турулталары аайынча јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры јарлалды.\n«Алтай Республиканыҥ тӱӱкизиниҥ эҥ артык коручылы (физлицо эмезе организация, учреждение») деген ууламјыда:\n1-кы јерде — тӱӱкиниҥ ле этнографияныҥ «Пазырык» деп музейи. Улаган аймактыҥ культура, јашӧскӱримниҥ политиказы ла спорт аайынча бӧлӱги. Jааны Ольга Манышева.\n2-чи јерде — «Мениҥ кичӱ Тӧрӧлим», Улаган аймактыҥ тӧс библиотеказы, Балыктујулдыҥ јурт библиотеказы. Jааны Наталья Тымыева.\n«Алтай Республиканыҥ калыктарыныҥ тӱӱкизин, культуразын, јаҥжыгуларын, ар-бӱткенин солун эп-аргала кӧргӱскени» деп ууламјыда:\n1-кы јерде — Шабалин аймактыҥ краевед музейи. Jааны Серафима Яжанкина.\n2-чи јерде — «Алтын Кӧлдӧги этнопарк». Таҥынаҥ этно-музей. Таҥынаҥ аргачы Сынару Анатпаева.\n2-чи јерде — «Ижен» музей. Акташ. Башкараачызы Сергей Омин.\n«Ук-тӧстиҥ, билениҥ јаҥжыгуларын корыырына ууламјылалган ӱлекер»:\n1-кы јерде — «Корбологон угы-тӧзим». Чибилӱниҥ орто школы. Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Ульяна Санина.\n2-чи јерде — Тӧрт ӧбӧкӧниҥ —Беляниновтордыҥ-Пановтордыҥ, Пухаревтердиҥ-Махониндердиҥ ук-тӧстӧри. Людмила Липовикова, Горно-Алтайск.\n3-чи јерде — «Ижен» мастерской. Акташ. Любовь Омина.\nКӧдӱриҥиниҥ учкары Эрмитажтаҥ келген јурукчы-реставратор Наталия Васильева фестивальдыҥ ла кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларына ла кӱӱнзеген ончо улуска «Агаштаҥ белетеген эдимдерди чеберлеери» деген мастер-класс ӧткӱрди.\nОныҥ кийнинде јайым айалгада муниципал музейлердиҥ статотчеды ла методикалык ижи, эдимдерди чотко алып чеберлеери јанынаҥ Алтай крайдыҥ краевед музейинеҥ Ольга Пылкова, Юлия Алексеева керектӱ таскамал ӱредӱлерле таныштырды\nСолун, јилбилӱ байрамды Эл музей белетеп ӧткӱрди.


Кабайы болгон Алтайга амадап - altaicholmon\nКабайы болгон Алтайга амадап\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде Калмыкияныҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театрыныҥ генеральный директоры, Калмык Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Азербайджанныҥ культуразыныҥ Кӱндӱлӱ кижизи Галина Шураева, Калмык Республиканыҥ албаты артизи Сергей Мучиряев, Калмык Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Кикеева бистиҥ таланыҥ СМИ-лериниҥ чыгартулу улузыла пресс-конференция ӧткӱрди.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова пресс-конференцияны ачып тура, ол Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ бистиҥ республикада кандык айдыҥ 10-12 кӱндеринде ӧдӱп јаткан гастролине учурлалат деп айтты. Эл театрдыҥ јайаан ӧмӧлиги таланыҥ кӧрӧӧчилерине ӱч ойын-кӧргӱзӱзин кӧргӱскен. Театрдыҥ гастроли «Большие гастроли» деген федерал программа аайынча ӧткӧн. Шак бу программа РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ гастрольный ишти јӧмӧӧр федерал тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧдӱп јат.\nКалмык эл театрдыҥ генеральный директоры Галина Шураева Туулу Алтайга амадап келгениниҥ тӧс шылтагы бистиҥ тазыл-тамырыс, угы-тӧзис мынаҥ барган деп айтты. Турган јери, эбире курчаган кырлары, ар-бӱткени кайкамчылу болгонын база темдектеди.\n«Бистиҥ театрыс керегинде сӧзин слерге амадап экелген ӱч ойын-кӧргӱзӱ айдар. Россия Федерацияныҥ ла Калмык Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, Азербайджанныҥ культуразыныҥ Кӱндӱлӱ ишчизи, режиссер Борис Манджиевтиҥ ады-јолы танылу, јарлу. Алтайга экелген «Я — Будда» деген кӱӱлик туујызы текши Россияда база ады-чуузы чыккан ойын-кӧргӱзӱ. Сӱреен кӧп учурлу сӧстӧр дӧ айдылган, баалаганын керелеген дипломдоры да кӧп — деп, Галина Борисовна айтты. — Борис Манджиев онойдо ок театрдыҥ ченемелдӱ художественный башкараачызы».\nЭкелген экинчи ойын-кӧргӱзӱ «Араш» деп адалат. Бу ойын-кӧргӱзӱ калыктар ортодогы кӧп тоолу театрал фестивальдардыҥ лауреады. Ол калмык албатыны айдуга апарганы керегинде. Мында албатыныҥ тӱӱкизиниҥ ачулу, сысту бир бӱги. Кыскарта айтса, Араш деп уулчак Сибирь јаар айдаткан. «Араш» деген ойын-кӧргӱзӱ ажыра ол уур-кӱч јылдарда бистиҥ албатыга болужын јетирген, јӧмӧгӧн сибиряктарга быйаныс јетиредис деп, Галина Борисовна айткан.\nГ. Шураева калмык элдиҥ той-јыргалын экелбес аргабыс јок деп айдып, «Калык чӱмделгезинде, той-јыргалда калмык элдиҥ чӱм-јаҥжыгулары. Онойып бис слерге эҥ ле учурлу, темдектӱ, танылу ойындарысты экелдис» — деп чокымдады.\nПресс-конференцияныҥ туружаачыларына театрдыҥ јааны Г. Шураева јайаан ӧмӧликтиҥ ижи јанынаҥ элбеде айтты. Олор Азербайджанныҥ театрыла беш јылдыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан болуптыр. Онойып, Г. Шураева бистиҥ эл театрыстыҥ башкараачызы Э. Иришевала кожо иштеери јанынаҥ шӱӱлте этти. Эки театрдыҥ учредительдери акча-манатла јӧмӧгӧн болзо, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары јанынаҥ база айтты. Темдектезе, ойын-кӧргӱзӱлериле, режиссерлорло таныжарга јараар. Бир сӧслӧ, бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрериле колбой оныҥ бӱдӱмдери улай ла солынат.\nГалина Шураева онойдо ок ончо эл-тергеелик театрлардыҥ курч, ӧҥзӱре сурагы — драматургия јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин база айтты. «Эл тергеелик драматургия јокко јуук. Драматургты ӱредип аларына кӧп ӧй керек. Ӱзеери тӧрӧл тилиле бичип тургандар ас. Бис бу айалгадаҥ бойыстыҥ аргабысла, кӱчисле чыгадыс. Калмык албатыныҥ јаҥжыгуларын, тилин корулап ӧскӱредис. Темдектезе, Б. Манджиев бир чокым теманы алып, бичип јат — деп, ол айтты. — Онойып ла «Я — Будда», «Араш», «Калмык той» тургузылган».\nОныҥ темдектегениле, эл театрда сегис ӱйе јайаан јайалталар иштеп јат, ороонныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерин божоткон, олордо тоомјылу, ченемелдӱ эки аксагал бар. Jаан ӱйениҥ улузы оогошторын, јииттерин таскадып, јаан јолго чыгарат.\nБӱгӱнги кӱнде бу театр калыктар ортодогы театрал фестивальдардыҥ јаантайынгы туружаачызы. Оныҥ јайаандык иштери улай ла кайралдарла темдектелет. Республиканыҥ јайаандык ӧмӧликтери ортодо албатыныҥ культуразына, тилине, литературазына јилбӱни, ајаруны элбеде тыҥыдарында ол тӧс јерде турат. Бу театрдыҥ гастрольдоры Алтайдыҥ кийнинеҥ Тувада ла Бурятияда ӧдӧр.\nПресс-конференцияныҥ база бир туружаачызы ады-јолы јарлу артист, тоомјылу аксагал Сергей Мучиряев јети јаштуда энезиле кожо айдуныҥ јолын ӧткӧн. Ол Тюменский областьта ӧскӧн, таскаган. Энезиле экӱ јыш тайгада колхозто иштеген. Jиит јетинчи класстыҥ, оноҥ онынчы класстыҥ кийнинде ӱредӱге, институтка кирерге кӱӱнзеген, је оны албаган. «1955 јылда бисти реабилитировать эткен. 1958 јылда мен театрдыҥ, кӱӱниҥ ле киноныҥ Ленинградтагы институдына ӱренерге киргем. ¯ренип турала, ӱчинчи курста ӱредӱни таштаарга санангам. Энем јӧпсинген. Jе мен јазап сананала, ӱредӱни таштабадым — деп, ол куучындады. — Онойып мен 55 јыл театрда иштеп јадым. ²ткӧн јылда театрыс 80 јылдыгын темдектеген».\n—Театрдыҥ эҥ баштапкы артисттери 1936 јылда Астраханьда санаттыҥ училищезин божоткондор. Оноҥ 1941 јылда ГИТИС-ти божодоло келген бир бӧлӱк јииттер фронтко атанган. Олордоҥ 5-6 ла кижи арткан. Сегис ӱйе артисттердиҥ ортозында мен эҥ ле «јииди» болорым. Бис Кӱнбадыш Европаны, Россияны бӱткӱлинче, база Монголияны эбирип келдис» — деп, С. Мучиряев айтты.\nБойыныҥ јайаандык ижи, јолы керегинде Марина Кикеева куучындады. Ол «Я — Буддада» јаш балалу эпшини ойнойт. Тургуза ӧйдӧ ГИТИС-те режиссерго ӱренип јат. Jе ол бойын озо ло баштап актриса деп чотойт. «Бис, јайаан јашӧскӱрим, Борис Манджиевтиҥ, Галина Шураеваныҥ ӧйинде иштеп јатканысла оморкойдыс. Театр, бис келер ӧйгӧ иштейдис. Байлык ченемелдӱ башкараачылар јиит актерлор вузтарга кирип ӱренерин ајаруда тудат. Улай ла гастрольдорго јӱредис, кӧрӧдис, ӱренедис. Галина Борисовна Москвадаҥ театрал критиктерди кычырат. Олор бистиҥ ижисти кӧрӧт, ајарулар эдет, онызы ӧрӧ ӧзӧргӧ база керектӱ» — деп, М. Кикеева айтты.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган театрдыҥ башкараачызы Эмма Иришева «Большие гастроли» деген федерал программа аайынча Россияныҥ баш театрларыныҥ талада ӧткӧн гастрольдоры јанынаҥ куучындады. Темдектезе, ӧткӧн јылда Москвадаҥ «Театр юного зрителя», Барнаулдаҥ наадайлардыҥ «Сказка» деп театрлары келип јӱрген. Бӱгӱн алтай эл-јонго Калмык Республиканыҥ театры келгенин аҥылап темдектеди.\nЭмма Иришеваныҥ айтканыла, бистиҥ эл театр бойыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерин ӱлӱрген айдыҥ 3-5 кӱндеринде Элистада кӧргӱзер. Оныҥ кийнинеҥ Алтайга хакас театр келер. «Большие гастроли» башка-башка талалардыҥ, калыктардыҥ культуразыла, чӱм-јаҥдарыла, тӱӱкизиле, тилиле кӧрӧӧчилерди тереҥжиде, јууктада таныштырар арга берет. Гастрольдор керектӱ, оныҥ учуры текши ороонныҥ эл-јоныныҥ ӧзӱмине сӱреен учурлу ла тузалу.


Июнь 2021 - Страница 5 из 11 - altaicholmon\nЈайгы эҥирдеги кӱӱлик элестер\nЭл театрдыҥ залы толо. Јакшынак концерттерге «суузап» калган, јараш кийинген улус оныҥ башталарын сакып, бой-бойын ајыктап, куучындажып, сакып отурды. Олордыҥ ортозында мен база болдым.\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Бӱгӱн мен Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан.\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозында ада-энелерге учурлалган «Јеткер јок бала туш» деп федерал ӱредӱлӱ программаныҥ таныштырузы ӧткӧн.\n«Ӧй — эҥ јаан јаргычы…»\nАлтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россияныҥ эл тергеезине киргениниҥ 265 јылдыгына ла Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде АР-дыҥ парламентинде ӧткӧн.


«Иш јаҥы ла башталып јат...» - altaicholmon\n«Иш јаҥы ла башталып јат…»\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ Федерация Советте чыгартулу кижизи Татьяна Гигель ӧткӧн неделеде Ӱстиги палатаныҥ спикери Валентина Матвиенконыҥ баштап јӱрген делегациязыла кожо Китайда болды. Россияныҥ сенаторлоры РФ—тыҥ Федерал Jууныныҥ ла КНР—дыҥ албатызыныҥ чыгартулу улузыныҥ Бастыракитай јууныныҥ парламенттер ортодо ӧмӧ—јӧмӧ иштейтен комиссиязыныҥ 4-чи јууныныҥ ижинде турушкандар. Бӱгӱн сенатор газеттиҥ кычыраачыларына бу јол—јорык керегинде куучындайт:\n—«Кыдаттардыҥ кайкалы» керегинде бистиҥ ӧйдӧ сӱрекей кӧп айдылат. Jе јазап сананып кӧрзӧ, коштой јаткан ороонныҥ экономиказыныҥ једимдери олордыҥ јӱсјылдыктардыҥ туркунына чебер алып келген јаҥжыгуларыла јуук колбулу ла тудуш болгоны јарталар. Бу јол-јорык эки јанына тузалу болды.\nЭкономиканыҥ государствоныҥ шиҥжӱзи јогынаҥ таҥынаҥ башка «рыночный» болор аргазы јогыла бис Китайда база таныштыс. Бӱгӱнги кӱнде товарлар эдип чыгараачылар јаҥыс та бой-бойлоры ортодо тартыжып турган эмес, айландыра айалгалар оноҥ кату ла кӱч, рынокто ончолорынаҥ артык болоры учун бӱткӱл государстволор бой-бойлоры ортодо база тартыжат. Бу тартыжуда государстволорыныҥ јилбӱлерин таҥынаҥ улустыйынаҥ бийик тудуп, байа «једимниҥ философиязын» государствозыныҥ текши ӧзӱмине келиштире тузаланып тургандар јеҥет.\n—Татьяна Анатольевна, Россияныҥ делегациязыныҥ Пекинде ӧткӱрген туштажуларында Слерди танынаҥ бойыгардыҥ турушканыгар кандый болды?\n— Пекинде мен эки «тегерик столдо» туружып, «Агашты корулаары: јасакчы аспекттер» деп темала јетирӱлер эткем. Баштапкы учуралда куучын-эрмек транспортный логистиканы ӧскӱрери, инфраструктурала колбулу јаан проект-ӱлекерлерди ичкерледери керегинде ӧткӧн. Экинчизинде дезе агаш ээлемниҥ јасактары јанынаҥ ченемел алыш болгон. Кыдаттар бистиҥ ороондо иштеп турган Агаш кодекс јанынаҥ бистиҥ шӱӱлтелеристи јилбиркеп уккан.\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин бу јууктарда Китайда болгоны керегинде бастыра улус билер. Анда президент Россияныҥ келер ӧйдӧги ӧзӱминиҥ ууламјыларын база катап чокымдаган. Ороонныҥ башкараачызы Китайда бололо, «Евразияныҥ кӱчтӱ транспортыныҥ тамыр-тӧстӧрине» јаан ајару эткен. Биске, чындап та, транспортло колбулу Европа — Кӱнбадыш Китай деген телекейлик ӱлекер-проекке јаан ајару эдип, бойлорыста бар јолдорды олорго келиштире лапту чыныктап јазаар керек. Россияныҥ Кӱнбадыштыҥ ла Кӱнчыгыштыҥ телекейин бириктирген учуры јаан. Бу тӱӱкилик јолдоҥ ол качан да кыйбаган. Бойына молју эдип алынган керекти Россия бӱгӱнги кӱнде ак-чек апарып јат деп темдектеер керек.\nJер-телекейдиҥ агаштар ӧскӧн јерлериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи Россияга келижип, бисте агаш байлыктардыҥ 96,8 % государствоныҥ јӧӧжӧзиниҥ тоозына кирип турганы керегинде куучындаарымда, олор онызын јилбиркеп ле јарадып уккан. Ороонныҥ байлыгы болгон агаш ӧзӱмдеристи приватизировать эдерге мууканган улус бисте база болгон, је государство оны болдыртпаган. Агаштар ӧскӧн јерлер бисте тургуза ӧйдӧ узак ӧйгӧ јӱк ле арендага табыштырылат. Кыдаттарла бисте бар ченемелле ӱлешкенис сӱрекей учурлу болды. Агаш ол — государствоныҥ байлыгы. Ол бисте государствоныҥ јӧӧжӧзи болуп артар учурлузы чындык болгоны јанынаҥ шӱӱлтемди айткам. «Тегерик столдыҥ» ээлериниҥ агаш байлык јанынаҥ бистиҥ шӱӱлтелерисле јӧпсинип турганын кӧрдис.\n—Китайда болгон јӧптӧжӱлерде Сибирьдиҥ тергеелериниҥ адынаҥ јӱк ле Алтай Республикадаҥ сенатор турушкан деп билерис. Кыдаттардаҥ бистиҥ тергееге јилбӱлер бар ба?\n—Бу учуралда бис кыдаттарла јӱк ле федерал кеминдеги сурактарды шӱӱшкенис. Президент Владимир Путин кичӱ изӱ айда Китайда транспорттыҥ Европа ла Кӱнбадыш Китай ортодогы јолдорыныҥ ӧзӱми керегинде куучын-эрмек ӧткӱрген. Ол тушта «РЖД» ОАО ло «Китайдыҥ темир јолдорыныҥ» корпорациязы ортодо «Кошторды темир јолдорло Китай — Россия — Европа ууламјыла тартарын тӧзӧӧри керегинде Меморандумга» кол салылган. Бу туштажуда эки ороонныҥ башкараачылары база турушкан. Келер ӧйдӧ иштеп баштайтан бу ӱлекерде Казахстан туружарга база белетенет.\nJаан јашту ӱйениҥ улузы бойыныҥ ӧйинде Китай јаар Дружба деп станцияга јетире темир јол тудулганын ундыбаган болбой. Jе тудум иштер 60-чы јылдардыҥ учында болгон керек-јарактардаҥ улам токтоп калган. 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 17-чи кӱнинде Астанада дезе Евразияныҥ экономикалык ӧзӱминиҥ биригӱзи ле КНР ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ тӱӱкилик јӧптӧжӱзи тургузылган. Тургуза ӧйдӧ оныҥ технический ле экономический тӧзӧлгӧлӧриниҥ ууламјылары чокымдалат. Кыдаттар ШОС-ко кирип турган ороондорго Китайдаҥ Орто Азия ажыра Европа јаар ла Африканыҥ континентине јетире тудулатан Торко јолды ичкерледеринде эрчимдӱ турушсын деп баштанат. Россияныҥ Тӱндӱк-Кӱнбадыш јанындагы јерлеринде Соликамск (Пермь), Сыктывкар ажыра Архангельскке ле Тӱндӱктеги талайга јетире темир јол тудулары темдектелет. Бу ӱлекерде кыдат инвесторлор эрчимдӱ туружат. Бу ӱлекер Россияда ХХ чактыҥ башталганында элбеде шӱӱжилген эди, је ол бир канча шылтактардаҥ улам бӱткӱл јӱсјылдыкка токтоп калган.\nТургуза ӧйдӧ транспорттыҥ ӧткӱштериниҥ (МТК) «Приморье-1» ле «Приморье-2» деген адакы ӱлекер-проекттери кӧрӱлет. Ороонныҥ Кӱнчыгыштагы тергеезин ӧскӱрери аайынча министерство Россияныҥ ла КНР-дыҥ башкарулары ортодо ӧдӧтӧн туштажуларды кидим белетейт. Бу туштажуда эки ороонныҥ МТК-зын ӧмӧ-јӧмӧ ӧскӱрериниҥ документтерине кол салылар учурлу. Бу јӧптӧжӱле колбулу сурактар 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 11-13 кӱндеринде Владивостокто ӧдӧтӧн Кӱнчыгыштыҥ экономиказыныҥ тӧртинчи форумында кӧрӱлер.\nРоссияныҥ Федерация Соведи — тергеелердиҥ палатазы. Кыдаттар шак бу арганы тузаланып, «тегерик столдо» Приморский ле Забайкальский крайлардыҥ сенаторлорына сурактар берген. КНР бу тергеелерле алдынаҥ бери ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат.\nКыдаттар анайда ок бистиҥ ороонноҥ јурт ээлемниҥ аш-курсагын канча ла кире кӧптӧдӧ алар кӱӱнин угускандар. Олор бистиҥ аш-курсагысты кандый да кошмок јок ару продукция деп айдыжат. Айдарда, кыдаттарды Алтай Республиканыҥ ару сӱдиле, јӱзӱн-башка сырларыла, сарјузыла, эдиле јеткилдеер аргалар бар. Jе олорды экспортко белетеерге, јаан ла ийделӱ производство керек. Биске јурт ээлемниҥ кооперативтерин тӧзӧп, олорды ичкери ӧскӱрери јаан учурлу болуп јат. Кооперативтердиҥ ижине јаан ајару эдер керек деп сурак эмди бистиҥ тергееде јаҥы ийде алынат.\n—Татьяна Анатольевна, кӱскиде Владивостокто Кӱнчыгыш ороондордыҥ телекейлик форумы ӧдӧр деп айттыгар. Ол биске Китайла колбуларды тыҥыдарга јӧмӧлтӧзин јетирер бе?\n—Jазымы јогынаҥ. Си Цзиньпинь Россияныҥ сенаторлорыла болгон туштажуда куучын айдып, Владивостокто ӧдӧтӧн јуунда акту бойым кыйалтазы јогынаҥ туружарым деп эки катап айткан. Мыны ол тегиндӱ айтпаган деп бодойдым. Кӱнбадыштыҥ бистиҥ ороонго эдип турган санкцияларын айылдаш ороонныҥ башкараачызы јакшы билер. Санкцияларга бис алдырышпаганыс, онызы кыдаттарга јакшынак јозок. Бистиҥ орооныстыҥ чыдамкайын Китай бийик тооп јат.\nКыдаттарды јӱк ле Россияныҥ сырьезы јилбиркедип јат дегени арай јастыра куучын деп сананып турум. Бистиҥ ороонныҥ јеткен једимдери керегинде бастыра телекей билер. Эки ороонныҥ мынаҥ арыгы ӧмӧ-јӧмӧ ижи јаҥыс ла јакшыга экелерине бир де алаҥзыбай турум. Мындый најылык колбулар США-ныҥ телекейде жандарм болор аргаларын астадып јат.\nЭкономика ӱстинеҥ тӧмӧн базынышты јаратпай јат. США ла Китай ортодо товарла толыжу сӱрекей бийик кемине јеткен учун, кыдаттарга американдар јанынаҥ эдилетен санкциялар јаан согулта эдердеҥ айабас. Нӧкӧр Си Цзиньпинь США кыдат товарлардыҥ пошлиназын таможняда кӧдӱрерге турганы керегинде темдектеп турала, керектиҥ аайы анайда барза, бис ого тӱҥдеш алтамдар эдерис деп айткан. Владивостокто ӧдӧтӧн форумда товарлардыҥ пошлиназы јанынаҥ суракар тӧс јерде болор деп сананып турум. Американыҥ мындый политиказыла бистиҥ јӧпсинер кӱӱнис јок. КНР-дыҥ парламантарийлери ол керегинде база угускан. Кыдаттар бистиҥ ороонныҥ башкараачызы Владимир Путинди бийик тооп турганын иле кӧргӱсти.\n—Эки ороон ортодогы колбулар узак ӧйгӧ улалар ба? Слер бу јанынаҥ нени айдарыгар?\n— Бӱгӱнги кӱнде эки тыҥ ороон телекейде амыр-энчӱ болорын јеткилдеп јат. Ол керегинде јер-телекейде бастыра улус айдыжат. Кыдат најыларыстыҥ кӱӱн-санаазы база јарт: Россия ла Китай меези чайпалган кайракандарды токтодып јат. Бу ишти олор мынаҥ да ары ӧткӱрер. Пекинде болгон туштажулар оны база катап јарт кереледи. Бис, кыдаттар ла чылап ок, бойлорыстыҥ национальный јилбӱлеристи јана баспай корулаарыс.\nВалентина Матвиенко Бастыракитай албаты јууныныҥ бийик трибуназынаҥ бастыра ороондор бойлорыныҥ тыш јанындагы политиказында телекейлик тап-эриктиҥ нормаларын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу деп угускан. Элдеҥ озо тегин улустыҥ јилбӱлерин корулаар, оныла коштой бизнестиҥ сурактарын ичкери јылгырладар керек. Тургуза ӧйдӧ доллардыҥ биске ӧнӧтийин јоҥдолгон эш-кереги јок курсы Россияныҥ туристтерине јаан буудагын јетирет. Оноҥ улам кӧп улус эмди Европа јаар јорыктабайт. Мындый алтамдар качалаҥын ӧскӧ ороондорго база јетирет. Валентина Ивановна «Бис бой-бойысты ӱретпей јадырыс» деп айткан. Оныҥ бу сӧстӧрин мен сӱрекей јарадып уктым. Ороонды Никита Хрущев башкарган јылдарда ӱзӱлген најылык колбулар эмди ойто орныгып јат. ²ткӧн ӧйдиҥ јастыраларын база катап этпей, эки ороон ортодо колбуларды тыҥыдарга бистиҥ ончобыска эрчимдӱ иштеер керек.\n—Ороондордо эмди ӧрӧ ӧзӧтӧн байлык ченемел бар. Бу јеҥил эмес керекте кажызы ла бойыныҥ јолыла барып јат. Jе бис Слердеҥ Россияныҥ ла Китайдыҥ башкараачы партиялары керегинде сурап угарга турубыс. Кыдаттарда — коммунистический партия, бисте — «Единая Россия». Слерде бу партиялар јанынаҥ кандый бир тӱҥдештирӱлер бар ба?\n—Андый тӱҥдештирӱ эдетени јеҥил керек эмес, је ченежип кӧрӧйин. Бу партиялардыҥ башкараачы учурын сӱрекей јаан деп кӧрӧдим. Олор тегин албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарга, бойлорына чокым молјулар алат. Олорды шак бу амадулар бириктирип јат. Китайдыҥ компартиязы таҥынаҥ бизнести ӧскӱрерин јарадып јат. «Единая Россия» дезе таҥынаҥ аргачылардыҥ ла государствоныҥ ӧмӧлӱ ижин база јӧмӧйт. Jонјӱрӱмдик сурактарды, национальный коруланышты тыҥыдарында, улусты јадар јерле јеткилдееринде, ӱредӱ бӧлӱктиҥ, су-кадыктыҥ, культураныҥ, экологияныҥ сурактарын бӱдӱреринде бистиҥ кӱӱн-санааларыс ла кӧрӱм-шӱӱлтелерис база бир аай болгонын темдектеер керек.\nКожо јӱрген коллега-сенаторлорло кожо Си Цзиньпиньниҥ ле Владимир Путинниҥ талдаштар ӧйиндеги программалары тӱҥей болгонын база ајарып, онызы јакшыныҥ белгези деп темдектедис.\n—Татьяна Анатольевна, туштажуларда јасакчы органдардыҥ ижи—тожы керегинде куучын—шӱӱжӱ болгон бо?\n—Болгон. Кыдат коллегалар бистеҥ ӱренерине белен болгоны бисти сӱӱндирди. Олордыҥ парламентинде кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧри керегинде јакшынак јасактар бар. Jе ар-јӧӧжӧни ээленерин ылгаштырары јанынаҥ бистеги јаан ченемел олорго тузалу болор деп кӧрӧт.\n(АР—дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс—службазы)


Ӧзӱмниҥ элбек јолында - altaicholmon\nӦзӱмниҥ элбек јолында\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин Оҥдой аймакта «Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод» СПК-да болуп, Јурт ээлемниҥ ле перерабатывающий промышленностьтыҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиде турушкан.\nАнайда ок бу кӱнде јурт ээлемниҥ производственный кооперативинде 1,5 муҥ тын уй-малды тургузала азыраар площадканыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Мирон Бабаев ле Кеҥидеги јурт јеезениҥ јааны Валентин Айбыков база турушкан.\nЭэлемниҥ башкараачызы, Россия Федерацияныҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи Владимир Шадрин кӧдӱриҥи ӧйинде бу СПК-ныҥ јаркынду ишмекчи јолы керегинде куучындаган. Тургуза ӧйдӧ ол ээлем укту мал-аш ӧскӱрери јанынаҥ озочыл ээлемдердиҥ бирӱзи болуп јат. Владимир Георгиевичтиҥ темдектегениле, уй-малды тургузала азырайтан площадка ӱч айдыҥ туркунына тудулган. Мында эмдиги ӧйдиҥ јазалдары тургузылган: мал сугарарыныҥ автоматизированный јазалдары, азыралды јайары механизировать эдилген ле о. ӧ. Уй-малды эл-јонноҥ садып алала, мында тургуза азыраар ла Казахстанныҥ јаан компанияларына, аргачыларына садар. Бир килограмм тирӱ бескениҥ баазы арбынду болоры темдектелет, онызы јурт јерде јаткан албаты-јонго сӱрекей јарамыкту болор.\nБайрамла колбулу кӧдӱриҥи ӧйинде СПК-ныҥ озочыл иштӱлерин кайралдаары ӧткӧн – 80 кире озочылдар сый-акчала кайралдаткан.\nЈурт јеезениҥ эл-јонын ла СПК-ныҥ ишчилерин байрамла республикан парламенттиҥ адынаҥ уткып тура, Владимир Тюлентин бу ээлем тургуза ӧйдӧ республиканыҥ озочыл ээлемдериниҥ бирӱзи болуп турганын аҥылап темдектеген, ол тоодо аҥныҥ мӱӱзин иштеп алары јанынаҥ. Ээлем укту аҥ ӧскӱрериниҥ репродукторы болуп јат, мында аҥныҥ Алтай-Саян угы ӧскӱрилген ле јӧптӧлгӧн. 2016 јылда бу ээлемде аҥныҥ 23 килограмм бескелӱ мӱӱстерин кезип алган болгон, онызы бастыра Россия ичинде эҥ бийик кӧргӱзӱ болуп јат. «Јурт јердеги иш алдынаҥ бери эҥ каруулу иштердиҥ бирӱзи болот. Бу бӧлӱкте бек кӱӱн-санаалу улус иштейт, олордыҥ нерелӱ ижинеҥ јаҥыс ла слердиҥ јурт јеезениҥ эмес, је анайда ок бистиҥ тергеениҥ де јадын-јӱрӱми кандый болоры база камаанду. Јурт ээлемниҥ бӧлӱги, јурт јерде иштеп турган албаты-јон алдынаҥ ла бери бистиҥ государствоныҥ тӧзӧлгӧзи болгон» – деп, Владимир Николаевич айткан. Спикердиҥ аҥылап темдектегениле, бистиҥ республиканыҥ парламентинде ле башкарузында 2019 јылдыҥ ла 2020-2021 јылдарга темдектелген ӧйдиҥ республикан бюджедин тӧзӧӧри јанынаҥ эрчимдӱ иш ӧдӧт. Бу јанынаҥ Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ ишмекчи группаларыныҥ јуундары ӧткӱрилген, парламентарийлер профильный комитеттердиҥ јуундарында республикан бюджеттиҥ јасагыныҥ ӱлекерин база шӱӱжип кӧрӧр.\nРеспубликан бюджеттиҥ ӱлекери јанынаҥ јондык шӱӱжӱ кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӧн. Шӱӱжӱде јаҥыс ла АР-дыҥ депутаттары ла окылу улус эмес, је анайда ок јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы база турушкан. Республикан парламенттиҥ 38-чи сессиязы кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧтсӧ, анда тӧс суракла келер ӧйдиҥ республикан бюджеди керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышла јарадылар.\nСпикер Владимир Тюлентин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын иштеги једимдери ле узак ӧйдиҥ туркунына ак-чек иштегени учун бу СПК-ныҥ Буландыктагы фермазыныҥ тракторный бригадазыныҥ бригадири Дмитрий Васильевич Уланкинге, Быйанду самаразын СПК-ныҥ јааны Владимир Георгиевич Шадринге кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган.\nКеҥидеги ээлем 1931 јылда тӧзӧлгӧн, оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы койлор ӧскӱрери болгон. 1956 јылда ол туштагы совхозко койлор ӧскӱрери аайынча укту мал ӧскӱрер совхозтыҥ статузы берилген. 2004 јылда Кеҥидеги укту койлор ӧскӱрер совхоз «Племхоз Теньгинский» СПК деп кубулта тӧзӧлгӧн. Ээлемге мал ӧскӱрериниҥ эки бӧлӱги аайынча укту мал ӧскӱрер заводтыҥ статузы берилерде, кооператив 2009 јылда Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод деп кубулта адалган.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Алтай тилдиҥ кӱнине\nАлтай тилдиҥ кӱнине 11.10.2018\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде улу ла байлу Улаган Алтайыста, алтай албатыныҥ укаа-санаалу ла ойгор кӧгӱстӱ, сӱӱген поэдиниҥ Л.В. Кокышевтыҥ 85 јажына учурлалган "Алтын сӱрлӱ Алтайым" деп республикан кеминде Педагогикалык устардыҥ 1-кы фестивали ӧткӧн.\nУС алтай тил\nӦрӧ ӧзӱп, сагышка једеле,\nӦчӧжип качан да јӱрбегер, балдар.\nӦскӧ алтайга јажына барадып,\nӦскӧн јеригер ундыбагар, балдар.\nОйногон Алтайды јектеп те койзоор,\nОзогы ла бойы ол артып калар…\nЧаҥкыр туулары ышталып ла турар,\nЧакпынду суулары кӱркӱреп ле јадар.\nАрып-чылап, уйадай берзегер,\nАрчын јытту Алтайга келигер.\nАктанып, тӧгӱн сӧс айтпагар,\nАлбаты слерге анайда бӱдер.\nАлтай тилигер "јокту" да болзо,\nАк-јарык берген – шоотпогор оны.\nКургаткан курудыс ачу да болзо,\nКурсагыс болгон – ундыбагар оны.\nСайыркап, јоноордыҥ јӱрӱмин билбезеер.\n"Санаалу бис" - деп сананбагар, балдар.\nТӧрӧл јоноордыҥ тилин ундызаар,\n"Тӧрӧл бар" - деп айтпагар, балдар.\nТӧртӧн тилге ӱренип те алзагар,\nТӧрӧл тилигер слердиҥ артабас.\nКуучынар килеҥ, кеен де болзо,\n"Культурный слер…" - деп кем де айтпас.\nАры болуп, атанып та јатсагар,\n"Алтайым" дейле, кайа кӧрӱгер.\nАтту-чуулу эрлер де болзогор,\n"Албатым" дежип, айдыжып јӱрӱгер.\nӦзӧк-буурыгар башка да болзо,\nӦмӧлӱ-јӧмӧлӱ, эптӱ болыгар.\nӦрӧ чыгала, тӧмӧн дӧ тӱшсегер,\nӦскӧн јеригер ундыбагар, балдар…\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде улу ла байлу Улаган Алтайыста, алтай албатыныҥ укаа-санаалу ла ойгор кӧгӱстӱ, сӱӱген поэдиниҥ Лазарь Васильевич Кокышевтыҥ 85 јажына учурлалган "Алтын сӱрлӱ Алтайым" деп республикан кеминде Педагогикалык устардыҥ 1-кы фестивали ӧткӧн. Бу фестивальда башка-башка аймактардаҥ 80-неҥ ажыра ӱредӱчилер турушкан.\nФестивальдыҥ тӧс амадузы: ӱредӱчилердиҥ јайаандык ижин јӧмӧӧри; болчомдордыҥ турачактарында, баштамы ла ортотекши ӱредӱлӱ школдордо алтай тилди ӱредериниҥ эҥ-артык эп-аргазын илееге чыгарары; алтай тилди ле литератураны ӱредерине педагогикалык јаҥы эп-аргаларды таркадары; алтай тилге јилбӱзин бийиктедери; ӱренчиктиҥ кӱӱн-табын ойгозып, сагыш ӧзӱмин, тӱӱкилик кӧрӱмин байыдары; ада-энелерле, јон-јӱрӱмдик биригӱлерле алтай тилди корулап ла ӧскӱреринде јуук колбу тудары.\nЛазарь Васильевич Кокышев 1933 јылда, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, Шебалин аймакта Кумлуш деп кичинек алтай јуртта чыккан. Энези Арина Саналовна, ӱлӱп сӧӧктӱ, адазы Василий Константинович, сӧӧги комдош. Лазарь Васильевич - бичиичи, ӱлгерчи, јурукчы, кокырчы, јайалталу ла ойгор, оныҥ ады алтай калыкты бириктирет. Јылдар ӧдӱп, ӧй јылып турган да болзо, оныҥ ады ӧчпӧй, там ла јаркындайт. Сӱӱген поэдис албатызын, алтай тилин недеҥ де тыҥ сӱӱген. Ол кайда ла болзо Алтайына, албатызына тартылып, кунугып, оморкоп јӱретен. Оныҥ ӱлгерлери бисти јерин, тилин, албатызын сӱӱрге ӱредет. Бичиичиниҥ ич -телекейи, оныҥ агару кӧгӱс байлыгы, јӱрген јӱрӱми алтай калыктыҥ тӱӱкизиле, оныҥ јаҥжыгуларыла, чӱм-јаҥдарыла тудуш болгон.\nБу јаан байрамды керелей, бастыра чогулган улуска, айылчыларга ла алтай тилдиҥ ӱредӱчилерине уткуулду сӧстӧриле "Улаган аймак" деп муниципал тӧзӧмӧлдиҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ башкараачызы Н.А. Санин, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим Министерствозыныҥ баш специализы Е.Д. Чандыева, "Улаган аймак" тӧзӧмӧлдиҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ јааны Ю.М. Кучалу, Арасей культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, "Солоҥы" журналдыҥ балдарга учурлалган "Азатпай" сайттыҥ баш редакторы К.Э. Тепуков, педагогикалык иштиҥ ветераны З.А. Акчина, алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ республикан Ассоциациязыныҥ јаанына, Улаганныҥ орто текши ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Н.Н. Санина баштандылар.\nОнойдо ок, алтай тилдиҥ кӱнине учурлай мындый ӱредӱчилер Быйанду самаралар ла Кӱндӱлӱ грамотолор ло кайралдаткандар:\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла: Н.С. Куркаева - баштамы класстыҥ ӱредӱчизи, (Сугаш); М.А. Тадышева - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Паспарты); Мехова Аида Владимировна - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Камлак).\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ Быйанду самаразыла: А.В. Курдяпова - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Кош-Агач); А.А. Кобенова - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Язула); З.Н. Мекина - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Чибиля); Н.В. Акчина - "Ырыс" деп балдардыҥ садыныҥ тазыктыраачызы, (Улаган); И.Н. Мандаева - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Чибит); Л.И. Санина - алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, (Кара-Кудюр).\nАнайда ок "Улаган аймак" деп муниципал тӧзӧмӧлдиҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ адынаҥ башкараачызы Никита Алексеевич Санин Улаганныҥ орто текши ӱредӱлӱ школыныҥ, "Улаган аймак" тӧзӧмӧлдиҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ, "Ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер Институттыҥ" алтай кафедразыныҥ ле Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим Министерствозыныҥ ӧмӧликтерин Быйанду самараларла кайралдады.\n"Алтын сӱрлӱ Алтайым" деп фестиваль ӱч ууламјыга бӧлӱнген: "Јебрен Алтай – тӱӱкилик кабай", "Алтайыс – устардыҥ тӧрӧли", "Алтай чӱмдӱ сӧс". Кажы ла ууламјыларда камыстар тудулуп иштеген.\nБу фестивальда улуска база бир јилбилӱ болгоны, ол - кийистеҥ кийим кӧктӧӧр устыҥ Валентина Саксаеваныҥ эдимдериниҥ кӧргӱзӱзи болгон. Улаган аймактыҥ артисттери, Темеевтердиҥ билези ле хореографический ансамбль "Айас" бойыныҥ ойын-јыргал концертиле айылчыларды сӱӱндирдилер. Лазарь Васильевичтиҥ база кӧп, јаркынду ӱлгерлерине јараш кӱӱ чӱмделип, кожоҥго салынган, темдектезе: "Сен кем?", "Турналар", "Шуралай", "Орой тушташ", "Шыркалу јӱректиҥ кожоҥы", "Ырыс дегени не болотон" ло оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу кожоҥдорды бастыразын поэттиҥ 85 јажына учурлалган фестивальда Улаган аймактыҥ кожоҥчылары эзетти.\n"Јер ӱстинде кандый ла тилге ӱренип алзам, је тӱҥей ле энемниҥ сӱдиле кожо эмген тӧрӧл тилимди мен ундып болбозым. Тӧрӧл тилим – ол албатымныҥ јебрен историязы, оныҥ бӱгӱнги кӱни ле келетен ӧйи. Тӧрӧл тилин јаҥыс ла албатызынаҥ айрылып калган, угы-тӧзи јок улус ундып јат" – деп Л.В. Кокышев бичиген эди.\nБу улу поэттиҥ айтканыла, келип јаткан јаш ӱйеге алтай тилин качан да ундыбазын, бойыныҥ тилиле оморкоп, сӱӱп, чеберлеп, оноҥ ары ӱйедеҥ-ӱйеге улалтып, јаан јаштуларды тооп, айтканын угып јӱрзин деп кӱӱнзейдис.\nАвтор: Надежда Компасова


Башкаруныҥ јууны - altaicholmon\nӦткӧн неделениҥ пятница кӱнинде Башкаруныҥ кичӱ залында Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде эмес јууны ӧткӧн.\nОндо эки сурак шӱӱжилди: Алтай Республиканыҥ «АР-дыҥ 2017 јылдагы ла планду 2018 ле 2019 јылдардагы республикан бюджедине кубулталар эдери керегинде» јасагыныҥ ӱлекери керегинде.\nБу сурак аайынча јетирӱни АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр О. Завьялова этти.\n«Алтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ кураторлорыныҥ ижи керегинде» јетирӱ. Бу сурак аайынча куучынды Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ ла АР-дыҥ Башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Д. Климов эткен.


Ајаруда – албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери - altaicholmon\n«Јуук ӧйдӧ Јабаганда балдардыҥ јаҥы садына тураны јаҥырта јазаарын учына јетирерис. Мынаҥ озо бис мында јурттыҥ клубын тутканыс, школды текшилей јаҥырта јазаганыс. Эмди јурттыҥ врачебный амбулаториязыныҥ ӧйи келген. Оныҥ туразы эски, мындый айалгаларда чыҥдыйы бийик медјеткилдеш эдетени кӱч керек» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\n2019 јылда амбулаторияныҥ туразына капремонт ӧткӱрерге, ол ӱлекер-сметный документтерди белетезин деп јакылта берген.\n«Бу јаҥы турадый тура болор, эмдиги ӧйдиҥ врачебный јазалдарыла јепселер. 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин Федерал Јуунга ээчиде баштану эдип тура, јаан учурлу бастыра јонјӱрӱмдик объекттерди, ол тоодо су-кадыктыҥ бӧлӱгине келижип тургандарын јазазын, аайлу-башту болорына јетирзин деп некеген. Ол граждандарды медицинаныҥ болужыла кандый да тутак-буудак јогынаҥ јеткилдеерин аҥылап эзеткен» – деп, Александр Бердников айткан.\nЈурттыҥ врачебный амбулаториязы Јабаганныҥ, анайда ок јуугындагы Оро ло Јабаган-Бажы јурттардыҥ албаты-јонын јеткилдейт, бастыра албаты-јонныҥ тоозы 1712 кижи.\nВрачебный амбулатория эки кат агаш турада, јылула таҥынаҥ јеткилделет, ол 1967 јылда тудулган. Оныҥ ла кийнинеҥ мында капремонт ӧткӱрилбеген. 2013 јылда эмиктерин солыган, былтыр јылыдар системазын јазаган.\nАлтай Республиканыҥ јурттарында јаҥы врачебный амбулаториялар, ФАП-тар, врачебный кабинеттер јаантайын ачылат. Јӱк ле быјыл Майма аймакта Ыны-Оозы, Подгорный, Карасук јурттарда ла Шабалин аймакта Шыргайты јуртта 4 ФАП ачылган. Маймада Алгаир микрорайондо ло Советский оромдо врачебный участоктор иштеп баштаган. Ого ӱзеери, Урлу-Аспак јуртта ФАП-тыҥ јаҥы туразын, Кызыл-Ӧзӧк јуртта врачебный амбулатория тудары темдектелип калган.\nАнайда ок тергеениҥ башчызы Јабаганда балдардыҥ садыныҥ туразы канай јаҥырта јазалып турганыныҥ аайын кӧргӧн. Бу учреждениениҥ ачылтазы быјыл ӱлӱрген айда болор деп темдектелет.\nРеспубликаныҥ башкараачызыныҥ айтканыла, Јабаган – ӧзӱп турган јурт, калганчы он јылдыҥ туркунына госјӧмӧлтӧниҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча бери 270 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылган. Ол акча-манат јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин јӧмӧӧрине, школ, клуб, ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик объекттер тударына ууландырылган болгон.\n«Јурттагы демографиялык айалга коомой эмес, балдардыҥ тоозы кӧптӧйт. Ол ок ӧйдӧ детсад эски турада болгон. Меге улус баштанарда, бис аймактыҥ јааны Григорий Николаевич Пильтинле кожо јуртта бар тураны јаҥырта јазаар деген шӱӱлтеге келгенис. Ол тура 20 јыл кире ӧйдиҥ туркунына тузаланылбай турган болгон» – деп, башчы јартаган.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, объектте иштер кӱӱк айда башталган ла ол быјыл ӱлӱрген айда учына јеттирилер. Балдардыҥ јаҥы садында тӧрт группа болор, олорго јӱрер балдардыҥ тоозы јӱс кире. Объекттиҥ баазы 40 миллион салковой.\n«Ол јаҥы объект болор деп айдарга јараар – инженерный сетьтерлӱ, сууӧткӱштӱ, јылыдар системалу, јылу санузелдерлӱ, пищеблокту. Бастыразы эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине ле санитарный нормаларга келижет. Ол иштеп баштаган соҥында, мында јадып турган балдарды таскадарына јаан камаанын јетирерине бӱдедим» – деп, Александр Васильевич адакыда айтты.\n«Авангард Группа» ООО деген подрядный организацияныҥ генеральный директоры Айдар Толкочоков тудум иштер ӧйинде тураны јерсилкиништеҥ корыыры, стенелердиҥ тыш јанын јаҥыртары ла јылулаары, потолок аайынча иштер эдилген. Тургуза ӧйдӧ инженерный сетьтер тӧзӧӧри ле тураныҥ ич јанын јарандырары јанынаҥ иштер учына једип бараткан. Балдар уйуктаар, ойноор кыптар керектӱ мебельле, компьютерный техникала јеткилделер.\nАнайда ок балдардыҥ садыныҥ јери јарандырылар, анда балдар ойнойтон тӧрт зона ла физкультурала тазыктырынарына керектӱ площадка болор.\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгы тушта РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ школдордо сменала ӱренерин јоголторы аайынча јакылталарын јербойында канай бӱдӱрип турганын, ӱредӱликтиҥ объекттериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарыла колбулу ишти база шиҥдеп кӧргӧн.\nКан-Оозындагы Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школдыҥ туразы 1997 јылда типовый ӱлекерле тудулган. Школдыҥ туразында 100 јерлӱ ашкана, библиотека, музей, актовый зал, спорттыҥ залы, балдар ӱренетен 33 кабинет бар.\n2016 јылда школдыҥ туразында тудум иштер башталган. Јартап айтса, стропильный системаны бӧлӱктей јазап, јабынты солылган, металлопрофиль тузаланылган. Бу иштерди ӧткӱрерине республикан бюджеттеҥ 6.8 миллион салковой ууландырылган. 2017 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала школдыҥ ӱч кат туразыныҥ экинчи кадында капремонт ӧткӱрери башталган.\n«Школ 21 јыл кайра хозспособло башка-башка материалдардаҥ тудулган болгон, оныҥ да учун олор анча кире ӧйдиҥ туркунына ӱрелип калган. Мыныла колбой, капремонт баштаар деп јӧп јарадылган. Бӱгӱн бис ӱренериниҥ тӧс ӱч корпусында иштерди тӱгезип јадыс, ол тоодо актовый зал, класстар, јылу санузелдер, пищеблок» – деп, Александр Бердников темдектеген.\nБыјыл эки кат блоктыҥ баштапкызы, мында балдар ӱренер 15 кабинет бар, јаҥырта јазалып јат. Темдектезе, стенелери јерсилкинишке алдыртпазын јеткилдеериле, агаш полды радонноҥ корулаар јазалду бетон полго солыырыла, пластик кӧзнӧктӧр тургузарыла колбулу иштер ӧткӱрилген. Анайда ок пищеблоктыҥ, спортивный ла актовый залдардыҥ блогында база јазашту иштер ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ 1048 бала ӱредӱ ӧткӱрерине келиштиртилген тӧрт турада эки сменала ӱренет. Александр Бердниковтыҥ айтканыла, ӱренчиктер јаҥы школдо ӧдӱп јаткан јылдыҥ экинчи четвертинеҥ ала бир сменала ӱренип баштаар. Ол тушта спортзалды јазаарыла колбулу иштер артар, бу иштер келер јылда тӱгенер.\nБӱдӱрип турган тудум-јазашту иштердиҥ чыҥдыйы бийик болгонына республиканыҥ башчызы ајару эткен. «Иштиҥ тебӱзи мындый ла болзо, бис келер јуук јылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ јеринде ӱредӱликтиҥ бастыра объекттериниҥ айалгаларын болор кемине јетиргизип салар болорыс деп бодойдым» – деп, Александр Бердников ӱзеери кошкон.\nАнайда ок республиканыҥ башкараачызы аймактыҥ тӧс јуртындагы детсадты барып кӧргӧн. Бу детсад бир канча тураларда иштейт, тӧс туразы 1970 јылда тудулган. Яслялардыҥ агаш туразы дезе 1959 јылда тудулган болуптыр.\n«Школдоҥ озо ӱредӱликтиҥ учреждениелерин јазаарына ла не-немелерле јеткилдеерине аргачылар болужат. Онызы бизнес, администрация ла јурттыҥ эл-јоны ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганы јанынаҥ јакшынак јозок болуп јат» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Јаҥы детсад тудары јанынаҥ сурактыҥ аайы-бажына бис јуук ӧйлӧрдӧ чыгып саларыс деген.\nОноҥ Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Кан-Оозы аймакта Владимировка јурттагы школдо болды.\nШкол 1989 јылда тудулган, эмди оны текшилей јазаар керек болгон. 2017 јылдыҥ кӱски айларында оны јаҥыртары аайынча иш башталган. Бу керекке 25,3 млн салковой чыгарылган, ол тоодо республикан бюджеттеҥ 25 млн салковой келерде, артканы јербойындагы бюджеттеҥ јеткилделген.\n– Школдыҥ туразы сӱреен эскирген болгон, эмди ол јазалып калды. Школ суула, канализацияла, јылу ӧткӱрер јазалдарла јеткилделген. Јазалган јерде јаҥы јепселдер ле школдыҥ мебели тургузылган. Турага коштой тудулып јаткан бӧлӱкте иштер бийик тебӱлӱ ӧдӧт, мында эмдиги ӧйдиҥ спортзалы, курсак кайнадар блок, эмдиги ӧйдиҥ котельныйы тудулат – деп, Александр Бердников темдектейт.\nБу иштерди 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире божодып салары темдектелет.\n– Келер ӱредӱлӱ јыл башталарга јетире бу 70 ӱренеечи ӱренер јаҥы, эмдиги ӧйдиҥ школын тузаланарына табыштырып ийерис. Бӱгӱн мында бастыра 40 бала ӱренет, баштапкы класска тӧрт бала келген, келер јылда бу тоо јетиге једе берер, анайып, балдардыҥ тоозы там ла кӧптӧп баштады. Јаҥы школдо кӧп балдар ӱрензин деп, ӧнӧтийин јаанада тудулган, ол удабас ла ӱренеечилерле толо берерине иженедим – деп, таланыҥ башчызы темдектейт.\nЈазашту иштер божозо, бу ӱредӱлӱ заведение республикан бюджеттеҥ 3 млн салковойго турар јаҥы јепселдер ле мебель алар.\nКӧмӱр-Оозында культураныҥ јаҥы туразы болор\nБашчы Александр Бердников Кӧмӱр-Оозында болуп, культураныҥ эски туразын кӧргӧн лӧ эл-јонло туштажу ӧткӱрген.\nБу эки кат тура «Талицкий» совхозтыҥ кӱчиле 1982\nјылда тудулган. Оныҥ јааныныҥ кеми 763 кв. метр эмтир.\nМында элбек кемдӱ јазашту иштер керек деген шылтактаҥ улам ДК-ны 1997 јылда јаап койгондор. Оноҥ ло бери бу тура ээн туруп калган.\n– Јирме јылдаҥ ажыра тузаланбаган бу тураны шиҥдеп, оны јазап алар арга бар деп шӱӱштибис. Республикан бюджетте айалга курч та болзо, бу сурактыҥ аайына 1,5-2 јылдыҥ туркунына чыгып саларга албаданарыс. Улуста ичкери ӧзӧр, јайаандык иш бӱдӱрер арга болгоны учурлу эмей – деп, Александр Бердников темдектеди.\nТургуза ӧйдӧ јуртта кандый бир байрам ӧткӱрер тура јок деп, ол айтты.\n– Ол тура јазалып, иштеп баштаза, бу јурттыҥ ла Кан-Оозы аймактыҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ болор. Кӧмӱр-Оозы – јаан јаҥжыгуларлу јурт, мында јайалталу улус јадат. Олорго иштеҥ бош ӧйдӧ јайаандык јаҥжыгуларын улалтар јерди тудуп саларыс – деп, таланыҥ јааны кошты.\nАлександр Бердников бу ӱлекерди бӱдӱрери аайынча ишти баштазын деп јакылталар берди.\n– Ӱлекер-смета документтер бар, келер јуук ӧйдӧ олорды келиштире јазап, тураны јаҥыртарын баштаар керек – деп, ол айтты.\nКайсын јурттыҥ эл-јоныла туштажу\nАнайда ок Александр Бердников Кайсын јурттыҥ эл-јоныла тушташты.\n– Кайсында 200-теҥ кӧп кижи јуртайт. Бир канча јыл кайра бис мында школды јазап салганыс. Ол, чынынча айтса, јап-јаҥы тура, је анда спортзал јок. Кышкыда балдарга физкультурала, спортло тазыктырынар арга јок. Мындагы улус болуш сурап јат. Модульный спортзалдыҥ белен типовой ӱлекери бар, оныҥ тудар баазы кайда да 12 млн салковой. Мен андый белен ӱлекерди алып, мында спортзалды тудуп салзын деп јакылта бергем. Анайдарда, 2019 јылда мында спортзалды тудуп саларыс – деп, башчы айтты.\nБу школ 1929 јылда тудулган. Ол эки башка бӧлӱктеҥ турат: бирӱзи – ӱредӱ ӧткӱрер тура, экинчизи – курсак кайнадар јер. Мында 50 бала ӱренет. 2013 јылда школды јаҥырткандар: бӱркӱзин, кӧзнӧктӧрди солыгандар, стенелерди јылулап, сайдинг кадагандар, тураныҥ ичин јазагандар. Быјыл Александр Бердниковтыҥ јакылтазы аайынча јылу санузелдер тургузылган.\nРеспубликаныҥ башчызы, анайда ок тудулып јаткан фельдшерско-акушерский пунктты кӧргӧн. Текши баазы 7,3 млн салковой кире јаҥы тураны тудар акча республикан бюджеттеҥ чыгарылган ла ол быјыл тудулып башталган. Мындагы иштерди кӱчӱрген айга јетире бӱдӱрип салар деп темдектелген.\nЭмдиги ФАП улус јаткан тӧрт квартиралу турада иштейт.\n– Федерал Јуунга кажы ла јыл эдип турган баштанузында Владимир Владимирович Путинниҥ темдектегениле, 100-теҥ 2000-га јетире эл-јонду јурттарда фельдшерско-акушерский пункттар ла эмчилик амбулаториялар болор учурлу. Мында тудулып јаткан ФАП-та ончо јепселдер болор – деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеди.\nАР-дыҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгын оноҥ ары Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурттарыла улалткан.\nОл балдардыҥ Катанду јурттагы «Айучак» деген садында болуп, оныҥ айалгазын шиҥдеп кӧргӧн. Бу детсадтыҥ туразы эҥ ле ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи болгон, оны туку 1901 јылда туткандар.\nБылтыр тергеениҥ башчызы бу объектти шиҥдеп кӧрӧлӧ, детсадтыҥ јаҥы туразын тудары јанынаҥ јӧп јараткан. Тудум иштер 2017 јылда кӱчӱрген айда башталган, эски тураныҥ тӧзӧлгӧлӧрин бузала, јаҥызын тудары ӧткӧн.\n2017-2018 јылдардыҥ туркунына объектке ресбюджеттеҥ 24,2 млн салковой акча чыгарылган, 400 муҥ салковой кирези – јербойыныҥ бюджединеҥ. Тудум иштер ӧйинде фундамент салары, стенелер кӧдӱрери, јабынтызын бӱркеери, инженерный сетьтер ле јылутрассса јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген.\n«РФ-тыҥ президенти Владимир Путин јербойыныҥ јаҥдарына јонјӱрӱмдик сурактарды бӱдӱрерине јаан ајару этсин деп айткан. Бистиҥ амаду – јурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары јаранарын јеткилдеери. Оныҥ да учун јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ӧзӱмине ле ого јӧмӧлтӧ эдерине аҥылу ајару эдилет. Детсад беленге јуукташ, оны бис быјыл сыгын айдыҥ 20-чи кӱндеринде тузаланарына табыштырып ийерис. Мында бастыразы россиялык стандарттар аайынча тудулган ла јепселген» – деп, Александр Бердников айткан.\n«Айучакта» балдардыҥ эки группазы болор. Оныҥ туразында пищеблок, кийим-тудум јунар јер, модульный котельный иштеер. Детсадка 43 бала јӱрет, детсадтыҥ эмдиги јаҥы туразына 50 бала јӱрер аргалу.\nТургуза ӧйдӧ мында тураныҥ ич јанында иштер ӧдӧт, ол тоодо ичи јарандырылат, сантехнический јазалдар тургузылат. Анайда ок детсадтыҥ јанында јер јарандырылар, балдар ойноор ло амыраар площадка керектӱ не-немелерле јепселер.\nРеспубликан ла јербойындагы бюджеттердеҥ детсадка мебель, јазалдар садып аларына 1 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nТихонькаяда јаҥы школ болор\nТергеениҥ башчызыныҥ ээчиде туштажузы Тихонькая јуртта болды. Ол мындагы эл-јонло туштажып, 60 бала ӱренип турган школдо болгон.\nШколдыҥ туразы 1969 јылда тудулган. Мында балдар ӱренетен 7 кабинет, пищеблок бар. Анайда ок 25 бала јӱрӱп турган детсадтыҥ туразы ого уланты эдип тудулган. Физкультурала тазыктырыныш јурттыҥ Культураныҥ туразында ӧдӧт – столдо ойноор теннисле, тренажерлорло. Балдар школдо эки сменала ӱренет.\n«2019 јылда мында јаҥы школ тударын баштаарыс. Школ ло детсад, спортзал бир аай тудулар. Бир јылдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына тудум иштерди учына јетирип ийерис» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Школдыҥ јаҥы туразы 70 ӱренчик ӱренер јерлӱ, 25 јерлӱ детсадту болор. Тургуза ӧйдӧ школ тударына берилген јердиҥ участогын кадастровый учетко тургузары јанынаҥ иштер ӧдӱп јат.\nКайтанактыҥ оору сурагы чечилер\nБашчы Кайтанактагы школдыҥ туразын јазаар иш канайда ӧдӱп турганын база шиҥдеп кӧргӧн. 70 бала бир сменала ӱренер школ 2001 јылда тудулган. Былтыр спортзалда јазашту иштер башталарда, тураныҥ эки бели тыҥ ӱрелип калганы јарталган. Оныҥ да учун школдыҥ туразын бӱткӱлинче јазаар деген шӱӱлте эдилген болгон.\n«Кайтанактагы ФАП јап-јаҥы деп айдарга јараар, оны бис тузаланарына былтыр табыштырганыс, медболуштыҥ јаҥы кӧлӱгин алганыс. Школдыҥ 2001 јылда тудулган туразы 15 ле јылдыҥ туркунына сӱрекей тыҥ ӱрелген, оны тузаланар арга јок болгон. Оныҥ да учун тураны јаҥыдаҥ јазаар ла тудар деген јӧп чыгарылган, бӱгӱн бу јанынаҥ иш кӧндӱре ӧдӧт. Соҥында бу тура јап-јаҥы турадый болор деп айдарга јараар – деп, Александр Бердников јартамал эткен.\nЈазашту иштер ӧткӱрерине ресбюджеттеҥ 40 миллион салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ 176 муҥ салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nБалдар тургуза ӧйдӧ культураныҥ јурттагы келиштирте јазалган туразында эки сменала ӱренет. «Бу ӱредӱлӱ јылды балдар јаҥыртылган школдо тӱгезер» – деп. республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nАлександр Бердников анайда ок јурттыҥ эл-јоныла туштажып, школдыҥ туразыла колбулу тудум иштер кату шиҥжӱде болор деп айткан.


04.08.2020 - altaicholmon\n1980-чи jылдарда монгол jииттер ортодо «Баабар» деп чоло атту бичиичиниҥ тӱӱки jанынаҥ чӱмдемелдери jажытту таркадылып туратан. Солун кӧрӱм-шӱӱлтелер совет jаҥ монголдорого ӱстинеҥ тӧмӧн тӱжӱрген кӧрӱмдердеҥ чек башка болгон. Кийнинде ол бичиичиниҥ чын ады чыгып келген, ол jиит билимчи Бат-Эрдэнийн Батбаяр болуп калтыр. 1991-1994 jылдарда Баабар Монгол социал-демократ партияны башкарган, Улу Хуралдыҥ депутады, финанстардыҥ министри, Монголдыҥ\nЈуу-согуш, ат-нере, ӱргӱлјик\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Пограничный башкартузында службаны кожо ӧткӧн кижи — 1995 јылдыҥ јаан изӱ айында Тӱндӱк Кавказта болгон контртеррористический операция ӧйинде јеҥ јастанган капитан Андрей Малахинниҥ эземине учурлай керек-јарак ӧтти. Андрей Анатольевич ол кӱн тозуул-засадага туштаган пограничниктерге болуш јетирери аайынча операцияны башкарган. Группаны аргадап, адыш тыҥ да болгон болзо, той балкашка тӱжӱп калган БТР-ды чыгарып, кайра\nЈӱрӱм, јайым, јер\nТелекей ичинде јӱстер тоолу албатылар јадат. Олордо бойыныҥ јаҥы, бӱдӱп јӱрген кудайлары, јаҥжыгулары. Эҥ јаан телекейлик јаҥдарды јаҥдагандар мӱргӱӱлдерин аҥылу храм-тураларда ӧткӱрет: церкведе, мечетьте, мандирде, собордо. Алтай албатыныҥ јаҥы — ол ар-бӱткенин кӧдӱргени. Бистиҥ улус кандый да јаҥга бӱдӱп турган болзо, ончозыныҥ эҥ агару храмы, курчузы ла кудайы — ол айландыра турган ар-бӱткени, очогыныҥ оды.\nЈакшыны сыйлаган ӱлекерлер\n2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 15-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ президентиниҥ граждан јондыктыҥ ӧзӱмине ууламјылалган гранттары аайынча конкурстыҥ јеҥӱчилдери јарлалган. Видеоконференция аайыла ӧткӧн јуунды РФ-тыҥ президентиниҥ администрациязын башкараачыныҥ ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген. Быјыл бу конкурска келген ӱлекерлердиҥ тоозы, ӧткӧн јылдардагызына кӧрӧ, эҥ ле кӧп болгон — 11085. Олордыҥ 2402-зи текши кеми 4,6 млрд салковойго турар јӧмӧлтӧ\nБир јуруктыҥ тӱӱкизи\nКажы ла јурукта бойыныҥ кичинек тӱӱкизи, јӱрӱми, јажыды бар деп бодойдым. Ондо ар-бӱткен де, улус та, тынду да согулган болзо, ол ончозы јӱрӱмниҥ элези. Ол элес-кереес, энчи, ис, эске алыныш болуп артып калат. Алдымда билелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук: мында улдам А. В. Санаа, Эмурат акам ла бийик сынду, кӱдер-мадар таныш эмес кижи, кийиминеҥ кӧрзӧ, јуучыл\nНацӱлекерлер јӱрӱмди јарандырат\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ айтканыла болзо, келер алты јыл ороонныҥ ончо ич политиказы национальный ӱлекерлерди бӱдӱрериле колбулу болор. Ол иш албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына, су-кадыгы коромјык болбозын, јаткан јерлери, јолдоры эптӱ ле јараш бӱдӱмдӱ болорын јеткилдеерине учурлалар. Оныҥ учун кеми јаан ла каруулу иштер бистиҥ де тергееде ӧдӧр. Ого јаан камаанын тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин јетирет.\nАҥ ӧскӱреечилерде кирелте алар арга болор бо?..\nАлтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ аҥ азыраар ээлемдери аҥныҥ мӱӱзин кезер ижин тӱгезип салды. «Тӱжӱм» коомой эмес болгон, је оны садары јанынаҥ сурак курч турат. Пандемиядаҥ улам гран ары јанындагы партнерлорло чике колбуларды орныктырар арга јок болды. Олор эки тергеениҥ мӱӱстериниҥ 85 процентин алып турган болгон. «Калыктар ортодогы јорыкташ-колбулар качан ачылары ла бис экспорттыҥ садуларын\nЭкспорттыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри јаҥы кемине чыгат\n«Экспорттыҥ российский тӧс јери» АО-ныҥ генеральный директоры Вероника Никишина экспортты јӧмӧӧриниҥ тӧс јерлериниҥ 2020 јылдыҥ јарымында ижиниҥ турулталарын кӧрӱп, экспорттыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри јаҥы кемине чыгат деп угускан. Тӧс јерлердиҥ бастырароссиялык онлайн-конференциязы јаан изӱ айдыҥ 27-чи кӱнинде ӧткӧн. Конференцияда 82 тергеениҥ Экспортты јӧмӧӧр тӧс јерлериниҥ башкараачылары, онойдо ок тергеелердиҥ башчылары турушкан. Вероника Никишина РЭЦ-тиҥ группазыныҥ ла\nОроонныҥ экономиказын орныктырарга јарамыкту ӱлекер\nПрезидент Владимир Путинге ороонныҥ башкарузы Россияныҥ экономиказын орныктырары аайынча текшинациональный планныҥ јетире јазалган ӱлекерин аткарган. Бу документке ороонныҥ башчызында ӧткӧн јуунда, аргачыларла, эксперттерле болгон туштажулар ӧйинде айдылган шӱӱлтелер кийдирилген. Онойдо ок план индикаторлорло толтырылган. Ол ороонныҥ ажындыра чоттойтон-кӧрӧтӧн айалгазынаҥ кӧрӱлет деп, РФ-тыҥ башкарузыныҥ јетирӱзинде айдылат. Федерация Советте Алтай Республиканыҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель берилген план-ӱлекер\nАјару – баштамы класстардыҥ болчомдорына\n2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерине изӱ курсак акча тӧлӧбӧзинеҥ болор. Россияныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга Баштанузында 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраарын јеткилдеер јакылта эткен. Ол ондый азырашты акча-манатла ӱч јердеҥ јеткилдеер шӱӱлте айткан — федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ. Керектӱ инфраструктуразы бар тергеелерде ӱренчиктерди 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала


Эл Курултай: баштапкы сессия ӧткӧн - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јетинчи тудуузыныҥ баштапкы сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧтти. Эл Курултайдыҥ Регламенти аайынча, оны јажыла эҥ јаан депутат, Алтай Республиканыҥ депутадына КПРФ-тыҥ тооломы аайынча тудулган Еликпай Аманчин ачкан.\nСессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, Государстволык Думаныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, бӱдӱреечи федерал јаҥныҥ бистиҥ тергееде башкартуларыныҥ јаандары, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкараачылары ла депутаттар Советтериниҥ јаандары, јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары, јондык биригӱлердиҥ ле текши јетирӱлер эдер республикан эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияныҥ ижи башталганын јарлап, Еликпай Аманчин депутаттарга уткуулду сӧслӧ баштанган: «Бис ончобыс талдаштарды ӧдӱп, Алтай Республиканыҥ депутаттары боло бердибис – деп, ол айткан. – Политикалык кандый да кӧрӱмдӱ болзобыс, бисти ончобысты бир амаду бириктирип јат, ол – республикабыстыҥ статузын корыырга ла оныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧргӧ, башка-башка укту албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарга ончо арга-кӱчисти берип иштеери. Бистиҥ јӧптӧгӧн јасактар аайынча республиканыҥ эл-јоны јадар.» Эл Курултайдыҥ бу тудуузы молјолгон ижин каруулу бӱдӱрген, республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥыла јӧптӱ иштеген, албатыныҥ јилбӱлерин баштапкы јерге тургускан тоомјылу ла чыдалду јаҥ болор деп ижемјизин депутат угускан.\nАлтай Республиканыҥ депутаттарын тудар быјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн талдаштардыҥ турулталары керегинде јетирӱни јуунда АР-дыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов эткен. Парламенттиҥ 7-чи тудуузыныҥ депутаттарын тудар талдаштар јасак аайынча ӧткӧнин, оныҥ турулталарыла 41 депутат тудулганын ол айткан.\nТалдаштарда турушкан партиялардаҥ беш биригӱ ӱнбереечилердиҥ 5% ажыра јӧмӧлтӧзин алып, мандаттар ӱлежеринде турушкан. Онойдо, «Единая Россияга» (талдаштарда бу партияны 27 649 ӱнбереечи јӧмӧгӧн) 4 мандат келишкен ле партияныҥ тооломы аайынча Татьяна Гигель, Айдар Мызин, Сергей Тимошенский ле Борис Бидинов депутаттыҥ мандадын алган. КПРФ-ка (23 860 ӱн) база 4 мандат келишкен ле олор Виктор Ромашкинге, Юрий Кымындыновко, Еликпай Аманчинге ле Елена Цуприковага табыштырылган. ЛДПР-дыҥ (9733 ӱн) бир мандады Дмитрий Софроновко, «Родина» партияныҥ (4 350) бир мандады Олег Добрынинге ле «Справедливая Россия» партияныҥ (4 293) бир мандады Александр Груздевке берилген.\n30 кижи депутатка бир мандатту округтарда јеҥӱ алып тудулган.\nПарламенттиҥ качылыгына, мандат камызына, чоттоор камызына, Регламент аайынча иштеер бӧлӱкке тудулгадый улусты сессияны белетеген тӧзӧмӧл комитеттиҥ адынаҥ оныҥ председатели Владислав Рябченко адаган.\nДепутаттар ачык ӱнберишле качылыкка Алена Казанцеваны (14-чи округ), Елена Цуприкованы (КПРФ) ла Рустам Байдалаковты (17-чи округ) туткандар.\nМандат камыска беш депутат тудулган, олор – Герман Чепкин (5-чи округ), Мария Демина (7-чи округ), Петр Букач (1-кы округ), Дмитрий Софронов (ЛДПР), Михаил Коновалов (13-чи округ).\nЧоттоор камыска Ольга Волосовцева (15-чи округ), Юрий Кымындынов (КПРФ), Мария Кабудыкова (26-чы округ), Сергей Мазалов (29-чы округ) ло Олег Добрынин («Родина») кирген.\nРегламент аайынча иштеер бӧлӱкке тудулган депутаттар – Михаил Терехов (28-чи округ), Виктор Ромашкин (КПРФ), Аскар Тулебаев (4-чи округ), Олег Добрынин («Родина»), Айдар Мызин («Единая Россия»).\nСессияда кӧрӱлген тӧс сурактардыҥ бирӱзи республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызын тудары болгон.\nЭл Курултайдыҥ председателиниҥ јамызына кандидат эдип јуунда эки кижи адалган, олор – мынаҥ озо тудууда парламенттиҥ спикери болгон Владимир Тюлентин ле 8-чи округтаҥ депутатка тудулган Сергей Кухтуеков.\nЈажытту ӱнбериште сессияныҥ ижинде турушкан 40 депутаттаҥ 20 кижи ӱнин Владимир Тюлентин учун берген, 6 кижи Сергей Кухтуековты јӧмӧгӧн. База 14 бюллетеньде кандый да темдек јок болгон, олор чындык эмес деп чотолгон. Јеҥӱ аларга депутаттардыҥ текши тоозынаҥ тал-ортозынаҥ ас эмес, бистиҥ учуралдар 21-деҥ ас эмес јӧмӧгӧн ӱн керек. Эл Курултайдыҥ јаанын тудары бӱтпей калган. Јуунда тыштанар ӧй јарлалып, «Единая Россияныҥ» фракциязы ылтам јуундажып барган.\nПарламентке баштапкы катап тудулган «јиит» депутаттарга ӱнбериште ары да, бери де јайылбай, араайынаҥ унчыкпай отурып артар арга јок, кӱӱнин чокым чыгара айдар керек, база «фракция» не дегени керегинде бу баштапкы «ӱредӱ» болгон болор.\nЭл Курултайдыҥ јаанын тудар экинчи ӱнберишке ол ло кандидатуралар адалган. Шӱӱжӱ ӧйинде Владимир Тюлентинди јӧмӧӧр сӧсти Александр Груздев, Григорий Пильтин, Виктор Ромашкин, Артур Кохоев айткандар. Ол куучындарда республикада јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдардыҥ јӧптӱ ле турулталу ижиниҥ јаҥжыгулары, В. Н. Тюлентинниҥ парламентти башкарарында ла улусла иштееринде јаан ченемели, республиканыҥ ичкери ӧзӱмин кичеери керегинде айдылган. Азыйдагы чылап иштеерге јарабас, мындый арга болбозын баштапкы ӱнбериш кӧргӱскен деп, Айдар Мызин темдектеген.\nКатап ӧткӧн ӱнбериште Владимир Тюлентинди парламенттиҥ башкараачызына тудары учун 24 депутат ӱнин берген, Сергей Кухтуековты 8 депутат јӧмӧгӧн.\nМынайып, республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ јаанына Владимир Николаевич Тюлентин тудулган.\nСессия анайда ок Алтай Республиканыҥ парламентинеҥ РФ-тыҥ Федерация Совединде иштеер чыдулу кижини туткан.\nСенатордыҥ јамызына кандидаттар болуп ӱч кижи адалган – Татьяна Гигель («Единая Россия»), Мария Демина (КПРФ) ла Аскар Тулебаев (кандый да партияга кирбей турган депутат, оныҥ кандидатуразын тогус депутат јӧмӧгӧни сессияда айдылган).\nОлордыҥ кажызына ла Федерация Совединде ижин канайда кӧрӱп турганы керегинде айдар сӧс берилген. Шӱӱжӱ ӧйинде Татьяна Гигельдиҥ кандидатуразын јӧмӧгӧн сӧсти Госдуманыҥ депутады Иван Белеков, республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥынаҥ сенатор болуп иштеген Владимир Полетаев, депутаттар Алена Казанцева ла Сергей Тимошенский айткандар. Мария Деминаныҥ ла Аскар Тулебаевтиҥ депутаттардыҥ кала ла республика кеминдеги Советтеринде ижиниҥ јаан ченемелин Виктор Ромашкин темдектеген.\nЈажытту ӱнбериштиҥ турулталарыла, Татьяна Гигель учун 24 депутат ӱнин берген, Мария Деминаны 6 депутат ла Аскар Тулебаевти 8 депутат јӧмӧгӧн.\nМынайып, Россия Федерацияныҥ Ӱстиги палатазында Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ чыдулу кижи – сенатор болуп келер беш јылга иштеерине Татьяна Анатольевна Гигель катап тудулган.\nРеспубликаныҥ парламентиниҥ башкараачызы да, тергеениҥ јасакчы јаҥнаҥ сенатор до депутаттардыҥ ортозынаҥ талдалып тудулат. Бу јамыларга кандидат болорго озо баштап кыйалтазы јогынаҥ талдаштарды ӧдӱп, Эл Курултайдыҥ депутадына тудулар керек. Владимир Тюлентин де, Татьяна Гигель де чыккан-ӧскӧн лӧ иштеген јеринеҥ Эл Курултайга депутат болуп кӧп катап тудулган. Т. А. Гигельди мынаҥ озо иштеген 6-чы тудууныҥ депутаттары 2014 јылда Эл Курултайдаҥ сенатор эдип туткан. Федерация Совединде ол аграрно-продовольственный политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитетте иштеген.\nСессияда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин Владимир Тюлентинди ле Татьяна Гигельди уткуп, ижинде једимдер кӱӱнзеген.\nАлтай Республиканыҥ парламентинде келер беш јылга иштейтен депутаттар политикалык кӧрӱмиле, јажыла, иштеген ижиле не улус болгоны кычыраачыларыска, байла, јилбилӱ болор. Мандат камыстыҥ председатели Герман Чепкинниҥ јетиргениле, 25 депутат «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ турчылары болуп јат, 7 депутат —КПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгине кирген улус, 1 депутат –ЛДПР-дыҥ, 1 депутат «Родина» партияныҥ ла 1 депутат «Справедливая Россия» партияныҥ турчызы. Ижи токтодылган «Партия дела» деген партияныҥ турчызы – бир кижи. Кандый да политикалык партияларга кирбей турган депутаттардыҥ тоозы 6 кижи.\n41 депутаттаҥ 32 кижи (80%) Алтай Республиканыҥ депутадына баштапкы катап тудулган.\n32 депутат эр улус ла 9 депутат эпшилер. Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ бастыра јети тудуузын ајарып кӧрзӧ, быјылгы тудуу депутат эпшилер эҥ кӧп болгоныла аҥыланат. Бого јуук кӧргӱзӱ јӱк 1997 јылда, Эл Курултайдыҥ экинчи тудуузында болгон, ол тушта 8 эпши талдаштарда јеҥип, депутат болуп чыккан.\nӰредӱ јанынаҥ алза, 36 депутат бийик ӱредӱлӱ, 4 депутат аҥылу орто ӱредӱлӱ ле бир депутат – орто ӱредӱлӱ. Быјылгы тудууныҥ 3 депутады билимдердиҥ кандидаттары болуп јат, ол тоодо бир кижи –юридический билимдердиҥ кандидады, бир кижи тӱӱки билимдердиҥ кандидады ла база бир кижи –биологиялык билимдердиҥ кандидады.\nДепутаттардыҥ орто јажы – 45 јаш. 15 депутат (36,6%) –29-таҥ 37 јашка јетире улус, 10 депутат (24,4%) – 40-нӧҥ 49 јашка јетире, 8 депутат (19,5%) — 50-неҥ 59 јашка јетире, 8 депутат (19,5%) – 60 ла оноҥ јаан јашту улус. Эҥ јаан јашту парламентарийге 68 јаш ла эҥ јииди – 29 јашту.\nУгы аайынча кӧрзӧ, 21 депутат (51%) – орустар, 15 депутат (37%) – алтайлар, 4 депутат (10%) – казахтар ла бир депутат – телеҥит, ас тоолу калыктардыҥ чыгартулу кижизи.\nИштеген ижи аайынча кӧрзӧ, 9 депутат јасакчы (чыгартулу) јаҥда, 3 депутат партийный јаҥдарда ла 1 депутат јондык биригӱлерде иштеген улус. Јурт ээлемде иштеген депутаттар – 4 кижи, агаш ээлемде – 2 кижи, акча-манатла колбулу бӧлӱкте – бир кижи, энергетикада – бир кижи, ЖКХ бӧлӱкте – бир кижи, су-кадыкты корыырында –2 кижи, ӱредӱликте ле билимде – 4 кижи, иштиҥ ӧскӧ бӧлӱктеринде – 13 кижи.\n13 депутат предприятиелердиҥ, организациялардыҥ, учреждениелердиҥ башкараачылары болгон улус, 7 депутат – аргачылар, 4 депутат – јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдардыҥ ишчилери, 3 депутат – государстволык јамыда иштегендер, 2 депутат – партиялардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ ле јондык биригӱлердиҥ башкараачылары, 2 депутат – текши јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилери, 2 депутат – Госдуманыҥ депутаттарыныҥ болушчылары, 2 депутат – ӱредӱчилер, преподавательдер. Алты депутат – удурумга иштебей турган улус.\nБыјыл тудулган депутаттардаҥ 9 кижи Эл Курултайдыҥ мыныҥ алдында иштеген 6-чы тудуузыныҥ депутаттары болгон.\nЭл Курултайдыҥ комитеттериниҥ јаандарын тудар ла ылтам кӧрӱлетен сурактарды шӱӱжер сессиязы бу ок неделеде ӧдӧри темдектелген.


28.06.2019 - altaicholmon\nВыступление депутата Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации И. И. Белекова на пятом Международном гуманитарном Ливадийском форуме (5 июня 2019 г.) Как представитель колыбельной земли Алтая, где сочленяются три основополагающих религии мира, хочу от глубины души поприветствовать участников этого знакового форума. С годами я прихожу к абсолютному убеждению, что в обеспечении геостратегических интересов России, задач\nНаучные земли – жителям Шебалинского района\nВрио главы Республики Алтай Олег Хорохордин во время рабочей встречи в Москве обратился к министру науки и высшего образования РФ Михаилу Котюкову с просьбой о передаче расположенных в регионе земель СО РАН в собственность Шебалинского района. Олег Хорохордин пояснил, что опытная станция не использует значительный процент предоставленных земель. По поручению врио главы региона, ранее специалисты\nЭл-јонныҥ кӱнӱнги сурактарыла иштеери, олорды чечери ле бӱдӱрери јеҥил иш эмес. Республиканыҥ кажы ла кижизиниҥ јӱрӱмин ајаруда тудары – государстволык молју. Оныҥ да учун тергее ичинде бӱдӱреечи де, јасакчы да, оноҥ до ӧскӧ окылу органдар кӱнӱҥ сайын албатыныҥ јадын-јӱрӱми јеткил, ырысту болзын деп иштенедилер. Је кезик учуралдарда ыраак јурт јерлердиҥ, ол эмезе калада јаткан улустыҥ\n«Единая Россия» јаҥыртуныҥ јолында\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ конференциязыныҥ улалганы кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн. Делегаттар партияныҥ республикада бӧлӱгиниҥ ижиниҥ турулталарын эдип, АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттарын тудар быјыл кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарга «Единая Россияныҥ» тооломдоры ла бир мандатту 30 округ аайынча туружатан кандидаттарды кӧстӧгӧн. Алтай Республикада «Единая Россияныҥ» турчылары 3952 кижи ле јӧмӧӧчилери 1590 кижи болгонын партияныҥ\nЈайаандык лабораторияныҥ ижи – турулталу\nУк-калыктардыҥ Москвадаҥ келген государственный театры эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча јайаандык лабораторияны Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 18-22 кӱндеринде ӧткӱрди. Россияныҥ кичӱ калаларыныҥ театрларын јӧмӧп-болужары ук-калыктардыҥ Россияныҥ албаты артизи Евгений Мироновтыҥ башкарып јаткан гостеатрыныҥ тӧс ижине јаҥжыкканы аайынча кӧнӱ кирет. Бӱгӱнги кӱнде Россияныҥ профессиональный театрларыныҥ ӱчинчи ӱлӱзине јуугы – оогош калаларда. Театрларды\nТергеениҥ ӧзӱми аайынча шӱӱлтелерди јуур\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин АР-дыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ эксперттериле ӧткӧн туштажу ӧйинде тергеениҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгары јанынаҥ тӧс ууламјылар шӱӱжилген. Туштажуда ӧрӧ адалган тӧс јердиҥ эксперттери турушкан — Федерацияныҥ Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, АР-дыҥ башчызында госоркестрдиҥ художественный башкараачызы Владимир Кончев, АР-дыҥ башкарузыныҥ баштапкы председатели Владимир Петров, Эл Курултайдыҥ депутады Геннадий Сумин, ол\nОроондогы јолдорго ајару јаан\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин РФ-тыҥ Госсовединиҥ автојолдордыҥ сурактары аайынча јуунында турушкан. Кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин РФ-тыҥ государственный совединиҥ Россияныҥ президенти Владимир Путин башкарган јуунында турушкан. Јуун текши тузаланар автојолдордыҥ ла јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ сурактарына учурлалган. Анда јолдор тудар, јазаар ла олорды арутаар иштердиҥ чыҥдыйын бийиктедерине, јолдордо јорыкташы\nКичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде «Сибирьдеги јеҥил авиация» («СиЛА») авиакомпания L-410 самолетло Горно-Алтайсктаҥ Кош-Агашка јетире ле кайра баштапкы технический ченелтелӱ авиаучушты бӱдӱрген. Самолет Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ 19.00 саатта учуп чыккан, учуштыҥ ӧйи 1 саат болгон. Кайра јолго ол 20.50 саатта учуп чыккан. Авиаучушты «СиЛА» авиакомпанияныҥ генеральный директорыныҥ баштапкы ордынчызы А. Гениевский башкарган. Ол самолеттор учуп-отурар јол-полосаныҥ


25.09.2020 - altaicholmon\nОлег Хорохордин ле Рустам Минниханов кол салган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Татарстан Республиканыҥ Президенти Рустам Минниханов сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде субъекттер ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле јонјӱрӱм-культурный ӧмӧ-јӧмӧ иштер керегинде Јӧптӧжӱни бӱдӱрери аайынча керек-јарактардыҥ планына кол салган.\n«Бойымныҥ ижимле оморкоп турум»\nОператор-кӧчӱреечи Анастасия улус телефонло 112 номерге баштанза, тӱрген болуш jетирер тӧс jерде иштеп jaт. Бу ӧйдиҥ туркунына ол бойын каруулу, билгир специалист деп кӧргӱскен.\nӰредӱчи керегинде сӧс\n2020 јылда куран айдыҥ 26-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Каракол јуртыныҥ јарлу ла тоомјылу ветерандарыныҥ бирӱзи, Россия Федерацияныҥ бийик профессионал ӱредӱзиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, јурттыҥ ла аймактыҥ керек-јарактарыныҥ эрчимдӱ туружаачызы САМТАРОВА Роза Васильевна ортобыстаҥ ыраап барды.\nКижи оорудаҥ јаан эмес…\nКапшай «кайылган» јастыҥ, тӱрген јӱгӱрип «качкан» јайдыҥ эҥ ле солун элестери: коронавирустыҥ пандемиязы, Конституция кирген солынталар ла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы болгон. Ууламјыны баштапкы учурал берген, нениҥ учун дезе, ол учун ончо не-неме бойыныҥ ӧйинеҥ јылган, јӱрӱмниҥ аайы солынган.\n«Бойлорыс ла тырмактанадыс»\nАндрей Брежнев Горно-Алтайскта атла спорттыҥ «Эксперт» деп клубын башкарат. Ол СССР-дыҥ спортыныҥ узы, троеборьеле СССР-дыҥ эки катап чемпионы, бастырароссиялык категориялу јаргычы. Бӱгӱн бу јарлу спортчы ла тазыктыраачы газеттиҥ айылчызы.


Казахстаннаҥ келген браконьерлер туттурган - altaicholmon\nГранды бузаачылардыҥ Алтай Республиканыҥ јерине киргениниҥ шылтагы балыктаары болгон эмтир. Баштапкы учуралда пограничниктер гранды кечкен ӱч аттыҥ изин тапкандар, оны истеп барала, балыктап јаткан ӱч кижиге учураган, бирӱзи качарга ченешкен, је пограничниктер оны јаба јеткен.\nОл ло кӱн бу ла ууламјыда база эки «балыкчы» туттурган. Каршучылдарга гранды бусканы учун уголовный керек ачылар аргалу.


30.08.2017 - altaicholmon\nКуран айдыҥ 23-чи кӱнинде АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров Чамал аймакта ишмекчи јол-јорыкла болгон. Бу јол-јорыкта оны, башкарып турган министерствозыныҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ӱйдешкен.\nКандый кандидаттар јарайт?\nБу кӱстиҥ тӧс политикалык керек-јарагына јетире кӧп ӧй артпады—2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ талдаштары ӧдӧр. Куран айдыҥ ортозы кирезинде политический социологияныҥ билим-шиҥжӱ институды (Москва кала) талдаштар алдында Горно-Алтайсктыҥ ӱнбереечилери ортодо олор кандый кандидаттарды јарадып турганы јанынаҥ шиҥжӱ-опрос ӧткӱрген.\nӰчинчи јаан ором болор бо?\nГорно-Алтайскты кезик айылчылар эки ле оромду кала деп шооткылайт—Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы.\nJӧп берилген де болзо…


«Каруулчы шибее», ӱренетен чыгарма (кичӱ изӱ ай 2020)\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020\nӰренетен чыгарма (куран ай 3—30, 2020 јыл).\n«Адыҥ Сениҥ агарулалзын»\n23 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 3—9, 2020 јыл). Улустыҥ ла ангелдердиҥ алдында ачык кандый сурак турат? Бу суракка нениҥ учун јаан ајару эдер керек? Бис бу суракка канайып туружадыс? Бу теманы оҥдоп турзаас, Иеговала колбуларыс бек болор.\n«Бастыра јӱрегимле сениҥ адыҥнаҥ айап јӱрерге болуш»\n24 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 10—16, 2020 јыл). Бу јӧрмӧлдӧ бис Давидтиҥ мӱргӱӱлин кӧрӧрис. Бу мӱргӱӱл Сарын 86:11, 12 бичилген. Кудайдыҥ адынаҥ коркыыры дегени нени темдектейт? Бис недеҥ улам Кудайдыҥ адынаҥ коркып јадыс? Кудайдаҥ коркып турганыс бисти ченелтелердеҥ канайып корулайт?\nТудуныш. Тудуныш јогынаҥ Иегованыҥ јарадузын алып болбозыс\nАгару тынныҥ тӱжӱмине јӱк ле Галаттарга 5:22, 23-те бичилген тогус кылык-јаҥ кирет пе?\n«Мен бойымныҥ койлорымды бойым бедиреерим»\n25 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 17—23, 2020 јыл). Кӧп јылдардыҥ туркунына Иеговага чындык иштеген кезик ака-эјелер нениҥ учун јарлабай да, јуунныҥ туштажуларына да јӱрбей барган? Иегова олорго кандый кӧрӱмдӱ? Эмди бу сурактарды шӱӱжип ийектер, анайда ок библиялык ӧйлӧрдӧ Иегова оноҥ канча да кире ӧйгӧ ырап калган улуска канайып болушканын ла бу бисти неге ӱредет деп кӧрӱп ийектер.\n«Меге кайра келигер»\n26 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 24—30, 2020 јыл). Иегова јуундарга ла јарлаар ишке јӱрбей барган бойыныҥ ишчилерин: «Меге кайра келигер — деп кычырат. А бистер бу кычыруны угуп, Иеговага кайра јанып келерге турган ака-эјелерге болужар аргалу. Олорго канайып болужарын кӧрӱп ийектер.\nАмыргыныҥ ӱнин уксагар, нени эдедигер?\nКичӱ изӱ ай 2020\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020


Болужы билдирлӱ болгон - altaicholmon\nБолужы билдирлӱ болгон\nТурачактыҥ орто ӱредӱлӱ школында јиит ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиназы тӧзӧлгӧнинеҥ бери бир јыл болды. Балдар эмди амыралтада, кезиги экзамендер табыштырат.\nДружинага кирип турган ӱренчиктер 2016-2017 ӱредӱлӱ јылда МЧС-тыҥ аймактагы ишчилириле ко-жо ӧртти болдырбазы аайынча иштерде јилбиркеп ту-рушкан. Jас ӧйинде, куудаҥ ӧлӧҥ кӧрӱнип келерде, МЧС-тыҥ ишчилери ле балдар рейд ӧткӱрип, улус тышкары от салган учуралдарды илезине чыгарган-дар. Кааҥ кӱндерде мындый иш јаантайын ӧткӱрилген.\nТурачактыҥ јурт администрациязында, ӱредӱниҥ, балдардыҥ учреждениелеринде, улус амырап турган јерлерде болуп, дружинниктер листовкалар таркат-кандар, јартамалду иштер ӧткӱргендер.