Республика учун јӱрӱм - altaicholmon\nРеспублика учун јӱрӱм\n1989 јылдыҥ кӱчӱрген айында РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ 11-чи сессиязында ороонныҥ јасакчы јаҥына Туулу Алтайдаҥ тудулган депутат Михаил Карамаев крайларга кирип турган автоном областьтардыҥ айалгазы керегинде куучын айдып, бистиҥ автоном областьтыҥ автономия деген јӱк ады бар, чыннаҥ ол крайдыҥ тегин ле аймагы болгонын темдектеген ле областьты Алтайский крайдаҥ чыгарар суракты баштап ла федерал кеминде туругускан. Алтай калыктыҥ чындык уулы, государстволык ла политикалык ишчи, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ бӱдӱреечи комитединиҥ председатели, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы болгон Михаил Васильевич Карамаевке быјыл, эзен јӱрген болзо, 90 јаш толор эди.\n1973 јылдыҥ куран айы санаама кирет, мен партияныҥ обкомыныҥ јурт ээлем бӧлӱгиниҥ инст-рукторы болуп иштеп тургам. Аш јуунадар ӧй болгон, бис телефондордоҥ айрылбай отурганыс. Ылтам јетирӱлер ол туштагы автоном областьтыҥ ончо аймактарынаҥ, колхозторынаҥ ла совхозторынаҥ келип турган. Јаҥы ишке баштапкы ӧйлӧрдӧ мен кӱч темиккем, совхозтыҥ инженериниҥ ижине ӱренижип калган болгом, је мында партийный иштиҥ элбегин оҥдоп баштагам, јурт ээлемниҥ бастыра бӧлӱктеринде айалганы чын баалап кӧрӧргӧ ӱренгем, болушты керектӱ јерге эдерге кайда кандый јӧмӧлтӧ керек болгоны јанынаҥ јетирӱлерди јуугам.\nТегин ле иштеер кӱн болгон, бис ончобыс келип турган сводка-јетирӱлерде отурганыс ла кыпка кижи керип келгенин, сананзам, ајарбай да калгам. Ол облисполкомныҥ председатели Михаил Васильевич Карамаев болгон. Бу кижи келерин бис сакыбаганыс ла баштап тарый маҥзаарый бергенис. Ол обкомныҥ баштапкы качызы Николай Семенович Лазебныйла туштажарга барып јаткан болтыр, јол айас јурт ээлем бӧлӱкке кирип ийген. «Је кандый, Володя, ӱрениже бердиҥ бе?» – меге баштанган оныҥ сурагы айалганы канайда да јымжадып ийген, мен дезе ады-јолымды ол билер болгонына, айса болзо, керектеримле де јилбиркегенине кайкагам. Оны мен баштапкы катап мындый јууктаҥ кӧргӧм лӧ мени ајарганы ӧзӧгиме тийгенинде кайкаар неме јок.\nМихаил Васильевичле туштажудаҥ арткан эҥ баштапкы бу кӧрӱм эҥ чындык болгон деп айдар эдим, кижиге ајарыҥкай болорыныҥ ийдезине кийниндеги јылдарда мен, бойым да билбей, оноҥ ӱренгем ле улусла иште эҥ јаан учурлу неме – олорго ајарулу болор керегин кажы ла катап кӧргӧм. Билгири бийик ле ээжилерди бир де буспай јӱрерге, айткан сӧзин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрерге ле ижине сӱрекей каруулу болорго јараар, је бу ок ӧйдӧ сен улуска ајарыҥкай эмес болзоҥ, мыны олор тургуза ла кӧрӱп ийер.\nОл баштапкы туштажуда бис 10 минут кире куучындашкан болорыс, оноҥ кӧп эмес, је оныҥ, облисполкомныҥ председатели болуп, меге берген сурактары бу кижини сӱрекей јакшы кӧргӱскен. Сурап билери – база тегин керек эмес эмтир. Куучыныста Михаил Васильевич бойы билер эмезе уккан керектерди чокымдап сурап, ол керегинде мениҥ таҥынаҥ кӧрӱмим кандый болгоныла јилбиркеген ле тоолорды тӱҥдештирип кӧрӧр шӱӱлте айткан. Је эҥ ле тыҥ кайкатканы – келер кышка белетениш керегинде кандый јетирӱлер келип турганын сураганы.\nНениҥ учун ол эрмек-куучын эмдиге јетире санаамда сӱрекей јакшы арткан? Бу јуукта ла бойыма ачтым: бу кире јамыда отурган башкараачы кижи мениҥ ижимле чыннаҥ јилбиркеген, ижимди јаан учурлу деп чотогон ло бойыныҥ мындый кӱӱниле јаҥныҥ ижинде мен ого тегин эмес кижи болгонымды кӧргӱскен. Сананзам, партийный ишке јаҥы келген ӧскӧ дӧ ишчилерге ол мындый ок кӱӱндӱ болгон. Текши алар болзо, бу – ол ӧйлӧрдӧ «кадровый политика» деп адап турган неме болгон. Михаил Васильевичле баштапкы ол туштажу мениҥ салым-јӱрӱмим канайда барарына јаан камаанын јетирген деп айдар эдим ле ӧйлӱ-ӧйинде эдилген јӧмӧлтӧ учун мен эмдиге јетире ого быйанду јӱредим.\nПартияныҥ обкомыныҥ јурт ээлем бӧлӱгинде иштеген кийнинде, мени Кӧксуу-Оозы аймакта райкомныҥ 2-чи качызы эдип ийгендер. Бу иште баштапкы јаан ченелте Петр Суховтыҥ адыла адалган совхозтогы јеткер-тӱбек болгон. Бу керек кичӱ изӱ айда, кыра ижи тӱгенгениле колбой ӧткӧн байрамда болгон. Улус совхозтыҥ тӧс јуртынаҥ айлына, Кујурлу јаар, эҥиргери јанып јаткан. Кадынды кечерге кемеге отурарда, караҥуй кире берген ле сууныҥ ортозында кеме аҥданган, ондо дезе 16 кижи…\nТӱнде айлыма Кујурлудаҥ телефон согуп, тӱбек болгонын јетиргендер. Эртен турага јетире Кадынныҥ јараттарыла базып, суу апарган улусты бедирегенис. Ол эҥирде не болгонын айдарга да коркышту, эзен јӱк ле тӧрт кижи арткан. Јурттыҥ ончо улузы ыйлаганын качан да ундыбазым. «Биске кӱр тудуп бер!» – деп, улус мени сураган ла тудар болуп сӧзим бергем.\nЭртен тура Михаил Васильевичке телефон согуп, айалганы јетиргем. Кемеде балдар болгон бо деп, ол сураган. Болгон, тӧрт бала корогон деп айткам. Кӱрди тударга белетеништи баштаарга јараар ба деп сурагам. Ол јараду берген ле ээчий ле јылда бис кӱр туткан јерде тушташканыс. Михаил Васильевич јаҥыскан келген. Областьтыҥ ээлемдериле ол јаантайын јаҥыскан јӱретен. Айткан немени ӱзе бойы бичийтен. Ончо улус билип јӱрзин деп айдадым: Тӱҥӱрде кӱр оныҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында тудулган. Бис аймакта таҥынаҥ ӧйисти карамдабай, бу кӱрди тударында акча иштеп аларын кичеебей турушканыс, је кӱр учун таҥынаҥ карууны Михаил Васильевич бойына алынган ла Кујурлуныҥ улузы мыны ундыбаган.\nТӱҥӱрдеги ферманыҥ управляющийи Николай Васильевич Лямкинди адаар кӱӱним бар. Ол ишти тӧзӧп баштап билер кижи деп санаамда арткан, кӱрди тударында биске сӱреен тыҥ болушкан. Оныҥ фермада да ижи јакшы ӧткӧн. Је јилбилӱзи не дезе – кӱр тудулган кийнинде улустаҥ ачынышту шӱӱлтелер угулып башталган. Јаҥы кӱрле Кадын-Бажы-Ӱч Сӱмер, Кујурлуныҥ кӧлдӧри, Ак Кемниҥ ӧзӧги јаар туристтер урулып келер деп кем бодогон. Рериховецтер, кӱнчыгыш јӱзӱн-башка культураларды јаҥдагандар табылып келген. Јурттыҥ јаҥжыгып калган амыр-тыш јӱрӱминиҥ аайы бузулган. Бу јерге Михаил Васильевич такып келерде, мен оныла кожо јӱрген болгом, облисполкомныҥ председатели нени айдары ончо улуска јилбилӱ болгон.\nЈайыла канча туристтер келип турганын, кажы јердиҥ улузы болгонын, бисте нени кӧрӧргӧ јилбиркегенин ол јазап сурап уккан. Мен туштажуда јербойыныҥ улузын ајыктап, кандый да ӧйдӧ олорды таныбай баргам. Јуукта ла «туш улуска» кыртыштанган чырайлар болгон – эмди дезе башкараачыбыска тӧрӧл јери керегинде оморкодулу куучындап тургандар. Кӧрӧр болзо, бистиҥ ар-бӱткенис ончо улуска јилбилӱ. Јаҥыс та ар-бӱткен эмес. Кӧп туристтерди алтай калыктыҥ јадын-јӱрӱми, албатыныҥ культуразы јилбиркеткен. Гран ары јаныныҥ улузыла эрмектежер ченемел табылган.\nМен сананзам, бистиҥ тергееде туризм ӧзӱмдӱ болорын Михаил Васильевич ол ӧйлӧрдӧ билип турган. Јербойыныҥ улузыла куучындажып, туризмде јакшы акча иштеп алар аргалар барын ол куучындаган ла келер республиканыҥ эҥ баштапкы турбазаларыныҥ бирӱзи шак Кујурлуда ачылганы тегиндӱ эмес. Меге дезе Кӧксуу-Оозы аймакта иштеген калганчы јылдарымда Ак-Кемде ороондор ортодогы баштапкы альплагерьдиҥ ачылтазында туружар, телекейлик јарлу альпинисттерле, темдектезе, Эдуард Мысловскийле, Валентин Граковичле туштажар ырыс келишкен. «Сибирьдиҥ Швейцариязыныҥ» келер магын Михаил Васильевич туку 80-чи јылдарда билип, јербойыныҥ улузын экономиканыҥ бу бӧлӱгиле јилбиркеткен деп сананадым.\nТуризм бӧлӱкте эмдиги «тал-табышту ӱлекерлерди» ол канай кӧрӧр эди? Билбей турум, је элдеҥ озо ол јербойыныҥ эл-јоныныҥ экономикалык јилбӱлерин кичееринде алаҥзыбай јадым. Тӱҥӱрдеги фермада Николай Васильевич Лямкин турушканыла ӧткӧн бистиҥ эрмек-куучыныс шак бу керегинде болгон.\nОл јылдарда Кӧксуу-Оозы аймак мелиорацияны эрчимдӱ ӧскӱрген. Бистиҥ парламенттиҥ ле башкаруныҥ Алтайский крайдаҥ чыгары јанынаҥ јӧби јазап сананбай, кӧндӧлӧҥгӧ эдилген деген эмдиги куучындарды уккамда, Туулу Алтайда јурт ээлемди ӧскӱрери јанынаҥ Карамаев тушта талдалган ууламјыны темдек эдип айдадым. Малга азырал белетеерин бойында тӧзӧӧри – оныҥ ижиниҥ турултазы. Туштажуларда ол јурт ээлемниҥ ишчилерин керектӱ азыралды бис бойыс белетеп алар аргалу деп бӱдӱмјилейтен. Малга туурартынаҥ садып алып турган азырал баалу болгон, оныҥ учун областьтыҥ башкартузы јуртээлемчилерди бу керектеҥ мойноорына кычырган. Бу тургускан амадуга Карамаевтиҥ командазы јеткен деп айдар аргам бар.\nОблисполкомныҥ башкартузына келердеҥ озо Михаил Васильевич јурт ээлемниҥ башка-башка бӧлӱктеринде иштеген ле анчада ла јаан ченемел Кош-Агаш аймактыҥ райкомыныҥ 1-кы качызы болуп турарда јуулган. Бийиктей јаткан бу аймакта мелиорацияны ӧскӱрери Кӧксуу- Оозы аймакла бир ӧйдӧ башталган. Бу ууламјыда јеткен једимдеристеҥ јаҥырта тӧзӧштиҥ кийниндеги јылдарда мойноорго келишкени сӱрекей ачу. Телекейде кайда да јурт ээлем «рыноктыҥ јолыла» ӧзӱп барбай јат – јаҥыс ла бистиҥ бараксан-реформаторлорыс учы-бажы јок ченелтелер ӧткӱрерге тидинген ле олор ончо једимдеристи бузуп салган.\nБис азырал белетеер цехтерде керектӱ јазалдарды тургусканыста, ӧлӧҥниҥ кулурын белетеер агрегаттарды ченеер иштер ӧткӱргенисте, јаҥжыккан силосты ла сенажты белетегениле коштой каргананы ооктой кезип, оноҥ азырал белетеер ишти баштап турарыста, Михаил Васильевич ээлемдерге келип, иш канайда ӧткӧнин бойы кӧрӱп туратан.\nТегин ӧлӧҥниҥ ордына малга витаминдӱ гранулдар берери кӧп малчыларга кайкал болгон. Ишке јаҥы технологияларды кийдирери јанынаҥ бис ол ӧйлӧрдӧ гран ары јаныныҥ фермаларынаҥ бир де артпай туратаныс. Ӱзеери айткажын, 1 литр солярканыҥ баазы 2 акча болордо, АВМ-ды тузаланган цехтердиҥ ижи экономикалык та јанынаҥ турулталу болгон, мындый азыралдаҥ малдаҥ иштеп алган продукцияныҥ чыҥдыйы дезе јӱк ле бийиктейтен.\nМихаил Васильевич тургузылган амадуларга једерге улусты бириктирип билер кижи болгон. Башкартуныҥ орто кеминде кандый бир ишчи једимдӱ иштегенде, ӧрӧлӧй иштеп барар шӱӱлте айдатан. КПСС-тыҥ Алтайский крайкомы кадрлар јанынаҥ ишти бистиҥ областьтыҥ ичинде ӧткӱрбезин јакшы оҥдоп, ол иштиҥ кандый ла бӧлӱктеринде јайалталу башкараачыларды бедирейтен ле табатан. Бистиҥ тергееде кадрлар јанынаҥ суракты крайдыҥ парторганизациязыныҥ турчыларын областька иштеерге ийип аайлаарга Барнаул темигип калган болгон ло кӧп саба учуралдарда ижин толо бӱдӱрип болбогон бурулу улусты «таскадуга» аткарып туратаны ачу.\nКадрлар аайынча иште улуска бӱдӱмји эдери, јерине отургадый конкуренттер, анчада ла «заговорлор» эмезе «кара ийделердиҥ» куурмакту амадуларын кӧрбӧзи сӱрекей јаан учурлу. Тергеелик јаҥныҥ эҥ јаан јамылу улузы аймактагы башкараачыларга бӱдӱп иштезе, иштиҥ турултазы иле кӧрӱнет. Бистиҥ Кӧксуу-Оозы аймакта да мындый болгон. Кујурлуга государстволык электројеткилдешти бис Јабаганнаҥ, Экинурдаҥ ла Кӧксуу-Оозы јаар барган јолдо турган ӧскӧ дӧ јаан јурттардаҥ озо канайып экелгенис деп, кӧп улус кайкап туратан. Мында кандый да јажыт јок: керектӱ документтерди бис арткандарынаҥ озо табыштырганыс ла облисполком бистиҥ кӱӱнисти кӧргӧн.\n80-чи јылдардыҥ башталарында ЛЭП-тиҥ эмиктери ӧдӧтӧн јерлерди арчып јазаганыс јакшы санаама кирет. Бойыстыҥ таҥынаҥ ӧйисти карамдабай иштегенис. Кӧп керектӱ јазалдарды бойыста белетегенис. Бу ончо иштерде јербойыныҥ эл-јоны эрчимдӱ турушкан, олорго јозокты дезе райисполкомныҥ председатели болгон Кыйгасов кӧргӱзетен: улусла кожо агаш ортозында јолдор јазап, оныҥ малталу иштегенин мен бойым кӧргӧм лӧ бу ундылбайтан темдектер. Аймактыҥ тӧс јериниҥ јуугындагы кырда телеретрансляторды база јонло кожо тутканыс. Ол ло јылдарда Кӧксуу-Оозында балдардыҥ «Сказочный городок» деген јаан сады, культураныҥ јаҥы байзыҥы тудулган. Кубулталар кӧстиҥ алдында ла ӧдӧтӧн, кажы ла јыл јаҥы тудумдар ишке табыштырылатан.\n1984 јылда мен М. В. Карамаевтиҥ таҥынаҥ кычырузыла партияныҥ Кӧксуу-Оозы аймактагы райкомынаҥ облисполкомныҥ председателиниҥ јурт ээлем аайынча ордынчызыныҥ ижине келгем. Михаил Васильевичтиҥ јакыганыла партийный иште иштеп баштаганымнаҥ ала 10 јылдаҥ эмеш ле ажыра ӧй ӧткӧн лӧ меге ол ӧйдӧги автоном областьтыҥ бӱткӱл агропромышленный комплексин башкарар јаан бӱдӱмји эдилген.\nБойыныҥ ӧйинде облисполкомныҥ председатели болгон Чет Кыдрашев бир канча чыдуларды край кеминеҥ областька табыштырар баштаҥкай эткен. Ол тушта Алтайский крайдаҥ чыгары керегинде куучын да јок болгонын айдар керек. РСФСР-дыҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Воротниковко ийген самарада бистиҥ тергеениҥ јӱк экономикалык јилбӱлери керегинде айдылган. Јӱк бир темдек айдайын: бистиҥ башкараачылар јурт ээлемниҥ башкартузына бир миллион салковой акча чыгарары јанынаҥ Москвада јӧптӧжип алган болзын. Је ол акча биске јаҥыс Барнаул ажыра келер аргалу болгон, крайдыҥ башкартузы дезе областьты чӧлдиҥ тегин ле аймагы кире кӧрӧтӧн. Оныҥ учун адалган миллионноҥ биске, јакшы ла болзо, 300 муҥы једижетен. Мындый керектер улустыҥ бойыныҥ јериниҥ јилбӱлерине иштеер кӱӱнин јандыратан ла областьтыҥ ӧзӱмине буудак болгон. Мен иш керегинде эмес, башкартуныҥ чыҥдыйы керегинде айдадым.\nОблисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болуп эки јыл иштеген кийнинде, мен јурт ээлем аайынча Алма-Атада ӧткӧн текшисоюзный јуунда турушкам ла агропромышленный комбинаттар тӧзӧӧри керегинде баштапкы ла катап куучын ондо ӧткӧн. Бу шӱӱлтени эткендер СССР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла кӧнӱ иштеерге кычырганы меге јараган. Внешторгбанкта чоттор ачып, јаҥы АПК-лар ороондор ортодогы јӧптӧжӱлерле иштеери, тышэкономикалык ижин ӧскӧ ороонныҥ акчазын тузаланып ӧткӱрери темдектелген. Јанып келеле, бу керегинде Михаил Васильевичке куучындаарымда, бистиҥ баштаҥкайысты ол тургуза ла јӧмӧгӧн.\nБастыра Советский Союзта 15 АПК тӧзӧлгӧн, олордыҥ бирӱзи бисте, Туулу Алтайда. Учурыла кӧрзӧ, Чет Кыдрашевти отставкага ийгенинеҥ 15 јылдыҥ бажында, јаҥырта тӧзӧштиҥ башталарында, бис бу кижиниҥ айткан ла ижинеҥ чыгарган шылтак болгон шӱӱлтезин јӱрӱмде бӱдӱрип баштаганыс. «Горный Алтай» деген агропромышленный комбинатты тӧзӧгӧни бистиҥ тергеениҥ бастыра јуртээлем бӧлӱгин јаҥныҥ крайдагы органдарыныҥ ӧткӱре јаан ајару-кичеемелинеҥ чыгарган ла экономикалык јайым, бойы башкарынып иштеер арга берген. Бисте аҥдар тударын ӧскӱрери кандый айалгада болгонын, орляк деген чилгемди Японияга канча кире садып турганысты, мӧтти, алтай сырды гран ары јаар садары канайда тӧзӧлгӧнин, пантокринди ле «Горно-Алтайский» деген ады јарлу бальзамды эдип чыгарарын элбедерге не эдилип турганын јӱк Москва шиҥжӱлеер аргалу болгон.\nБистиҥ тергееде јурт ээлемди ӧскӱрерине јакшынак аргалар барын бис, хозяйственник болгон улус, Михаил Васильевичле кожо јакшы оҥдоп турганыс. Је Гайдардыҥ реформалары ончо једимдеристи кыра чийип таштаган. «Горный Алтай» АПК-ныҥ ижи 1992 јылда токтогон ло республикабыста јуртээлемдик бастыра бӧлӱктиҥ ӧзӱми, ас ла эдип ал-за, онјылдыкка токтоп калган.\nОблисполкомдо иштеп тура, мен Михаил Васильевичтеҥ кӧпкӧ ӱренгем. Ол тӧс тепсеҥниҥ јанында турада јаткан ла эртен тура кала ичиле базып јӱрерин сӱӱйтенин билер болгом. Каланыҥ оромдорында эртен тура 6 саат киреде улус оны јаантайын кӧрӧтӧн. Михаил Васильевич јаантайын автовокзалга, оноҥ ары Мебельныйга јетире эмезе Ленинский оромло «Гардинкага» јетире јойу базатан. Облисполкомныҥ планеркалары ӧйинде дезе городтыҥ башкартузынаҥ сӱрее-чӧпти јуунадары эмезе оромдордо карды арчыыры, улус баскан јолдордыҥ айалгазы ла улустыҥ тураларыныҥ чеден-дери керегинде, чокым темдектер айдып, сурайтан. Калада айалганы ол городтыҥ јаандарынаҥ артык билгени јарталатан, нениҥ учун дезе јойу базып, улусла куучындажатан кижи болгон.\nОл јаркынду, санаа-сагышта артар кижи болгон. Облисполкомныҥ ончо председательдеринеҥ бу јамыда ол эҥ узак – 17 јыл иштеген. Оноҥ озо Чет Кыдрашев бу јамыда 12 јыл отурган. Бюрократиялык сайгактардыҥ илмегине кирбеген болзо, Михаил Васильевич мынаҥ да узак иштеер эди. Ол ончо немени кокыр-каткылу кӧрӧр, улустыҥ јакшы јанын баалап, једикпестерин ӧткӱрип билер кижи болгон. Оны мен алтай интеллигенцияныҥ чын адазы болгон деп айдар эдим. Лазарь Кокышевтиҥ, Борис Укачинниҥ, Аржан Адаровтыҥ, Јыбаш Каинчинниҥ ле ӧскӧ дӧ кӧп бичиичилердиҥ ле поэттердиҥ јайалтазы оныҥ ајарузыныҥ ла јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында чечектеп јайылган. Једикпези јок кижи бар эмес, олор кезикте кандый бир кылык та эдип ийетен ле Михаил Васильевич «таскаду иш» те ӧткӱрип туратан. Поэт Лазарь Кокышевтиҥ корогоны ого таҥынаҥ бойына јаан коромјы ла ачу-тӱбек болгон, олор бой-бойына јуук, оҥдожып јӱрген улус болгон. Михаил Васильевич бойы јакшынак ӱлгерлер бичийтен ле, башкараачы болбогон болзо, кем болорын кайдаҥ билер.\n1987 јылдыҥ кочкор айында агрокомбинаттыҥ иш-керектери аайынча Кош-Агаш аймакка барып јӱргеним санаама кирет. Ол ӧйлӧрдӧ Калининниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели болуп Ауельхан Джаткамбаев иштеген. Мениҥ келеримди сакып алала, ол тарый Акталдагы школды барып кӧрӧк деген. Ол резин сопокторлу болгонын кӧрӱп кайкагам – тышкары тыҥ сооктор турган. Школго келзеес, ондо балдар ончозы резин сопокторлу. Кезик класстарда кажыкка јетире суу турган. Культураныҥ байзыҥына барзаас, ондо база мындый ок. Бу сурактыҥ аайына ылтам чыгар керек болгон.\nКалага једип келеле, Михаил Васильевичке барып, кӧргӧнимди куучындагам. Колхозтыҥ тӧс јуртын ӧскӧ јерге кӧчӱрер шӱӱлтени агрокомбинат кеминде јӧптӧгӧнис. Облисполкомныҥ председатели бисти бу суракта јӧмӧгӧн. Ээчий јылда одоштой јаткан Монголияныҥ Байан-Ульгий аймагыныҥ строительный организацияларыла јӧптӧжӱ тургусканыс, «Горный Алтай» АПК тышэкономикалык иш ӧткӱрер тап-эриктӱ болгон. Иштеер улусла, стройматериалдарла јеткилдешти монгол јаны бойына алынган. Јаҥы јуртты тудар јер узак талдалбаган, ӱлекер эки айга белетелген ле јастыҥ учында тудум иштер башталган.\nЈурт јаҥы јерге кӧчкӧни јаан байрам болгон. Олордыҥ болужы јогынаҥ тоолу айларга мындый јаан суракты бӱдӱрип чыкканыска Барнаул бӱтпей турган. Бистиҥ тергее таҥынаҥ бойы башкарынып ӧзӧргӧ белен болгонын бу темдек база катап керелеген.\n1988 јылдыҥ кӱчӱрген айында РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ сессиязында М. В. Карамаевтиҥ айткан куучыны јарлу. Россияныҥ парламентиниҥ трибуназынаҥ ол бистиҥ тергеениҥ эл-јоныныҥ кӱӱн-санаазын чыгара айткан. Је Москвага ол угулбаган. Отставкага чыккан кийнинде мениҥ иштеген кыбыма кирип: «Коньяк бар ба?» — деп сураганы санаама кирет. Михаил Васильевич аракыга тартылбас кижи болгонын мен билер болгом. Бу учуралда ол кырлу стаканга уруп бер деп сураган, ичип ийеле, стаканды столго тургузып, алаканыла јапкан. Мен коньякты столдоҥ јуунадып салгам, бир эмеш унчыкпай отурганыс, оноҥ Михаил Васильевич айткан: «Болушкам олорго, болушкам… Олор дезе мени эмди кӧрӧр дӧ кӱӱни јок». Јербойыныҥ чиновник-карьеристтери керегинде айдып турган не. Иштеҥ чыкканына ол сӱрекей санааркап, барар јерин таппай турган. Бир катап менеҥ кандый бир иш сураган. Бис ого экономикалык сурактарла советниктиҥ јамызын берерге сананганыс, је јуук тӧрӧӧндӧри мыны кезем јаратпаган: ӧй ӧткӧн соҥында бу улустыҥ чынын мен оҥдогом – мындый кижи јӱк оныҥ кемине турар јамыда артар аргалу болгон.\nИштеер эр чыдалы толо, пенсияга чыгарга эки јыл арткан ӧйдӧ ол бастыра керектердеҥ туура арткан, јаҥ дезе оныҥ отставкага барганын кӧрбӧӧчи болгон. Бистиҥ тергееге эткен бастыра јакшызын ла једимдерин биле тура, ого, бастыра улуска чылап ок, ол ӧйдӧги совет акчала 132 салковой пенсия темдектеген. 80-90 јылдардыҥ белтириндеги ӧй кызалаҥду болгон, бу кире пенсия коммунал јеткилдештерди де тӧлӧӧргӧ јетпес. Мындый бийик тоомјылу кижиниҥ пенсиязына таҥынаҥ кожулта эдери јанынаҥ мен республикан парламентке баштангам, је бу сурак кӧрӱлбей арткан. Бистиҥ башкаруныҥ турчыларыла јӧптӧжип, бюджетке кийдирбей, депутаттар јогынаҥ бис Михаил Васильевичтиҥ пенсиязын бийиктеткенис.\nРСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызы Михаил Васильевич Карамаевте артып калганын, ол эзен јӱрерде, јаҥ эске алынбаска кичеенетен. Булгакту ӧйдӧ јаҥы јаҥдарга рангтар керегинде табельдерди јаҥырта кӧрӧргӧ бош јок болгон ло салымныҥ бергениле Михаил Васильевичтиҥ ады-јолы совет Россияныҥ эҥ артык башкараачыларыныҥ тоозында јажына арткан.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 1-кы председатели


03.11.2020 - altaicholmon\nКумак јаакту тӧстӧктӧр јакалай чӧйилген јуртыбыс…\nТуулу Алтайда кажы ла јуртта бойыныҥ аҥылу тӱӱкизи. Бистиҥ Оҥдой аймагыста Ийин јурт Туулу Алтайдыҥ чике ле тал-ортозы, киндиги болор. Байла, оныҥ да учун Алтайдыҥ эҥ јаан эки суузыныҥ — Эре-Чуйдыҥ ла Эне-Кадынныҥ бириккен јери база мында. Кадын ичи кайыр-каскак та болзо, сӧслӧ айдып болбос сӱрекей јараш јер. Мында јуртаган эл-јон кылык-јаҥыла јымжак, бой-бойына болужар,\nЈӱрек-тамырдыҥ ооруларыла тартыжары\nЈӱрек-тамырдыҥ оорулары јылында 18 миллион кижиниҥ јӱрӱмин токтодып, телекей ичинде эл-јон ортодо короштордыҥ тӧс шылтактарыныҥ бирӱзи болуп јат.\nАкама айткан сӧс\nКрай Адарович Бидинов — Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱ ижиниҥ ветераны, «Отличник народного просвещения» деп кӱндӱлӱ темдекле кайралдаткан, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ не-релӱ ишчизи\nУлалу – Ойрот-Тура – Горно-Алтайск сӧстӧргӧ шиҥилген тӱӱкибис\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы ӧткӧн бир чак ӧйгӧ адын ӱч катап солыган. Оны Горно-Алтайскка кирер јолдыҥ сол јанындагы кырда «Улалу—Ойрот-Тура—Горно-Алтайск» деп сӧстӧр керелейт.\nКалыҥ тӱӱки — ичкери ӧзӱмниҥ аргазы\nКычыраачыларды таланыҥ ӱредӱчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институдыныҥ ӧткӧн јолы ла бӱгӱнги кӱнде иштеп јаткан ӧмӧлиги, једимдери, бӱдӱрип јаткан ижи ле амадулары керегинде институттыҥ алтай тилди\nЈуучылдыҥ нерези ундылбас качан да…\nАлтай Республикада «Боевое братство» деп адалган јондык биригӱ иштеп, локальный јуу-согуштарда (Афганистанда, Чечен јеринде) јуулашкан јуучыл-ветерандарды бириктирет.\nCOVID-19 бар деп билдирзе, нени эдер керек?\nАлтай Республикада коронавирус југуш оорула колбой айалга кӱч болуп артканча. Тергеениҥ су-кадыкты корыыр министерствозы эл-јонго COVID-19-тыҥ симптомдоры бар болзо, нени эдер керек, кайдӧӧн лӧ кандый айалгаларда баштанар керек деп јартамал берет.


Јаҥар айдыҥ 1 кӱнинде Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер институтта алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ биригӱзиниҥ јууны ӧтти. Јуунды ректордыҥ ордынчызы болуп иштеп турган Екатерина Дмитриевна Чандыева ачып, Москва калада Тӧрӧл тилдиҥ ӱредӱчилери ортодо Текшироссиялык мастер-класстыҥ јеҥӱчили болуп чыккан Баграшева Юлия Карандашевнаны уткыды. Анайып, биригӱниҥ јуунында ӱредӱчилер Республикан классический лицейдиҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизиле Юлия Карандашевнала туштажып, куучынын уккан. Онойдо ок бу конкурста туружып, јеҥӱчил болгон Чербыкова Ырыс Чолтоевнаныҥ, Яконур јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизиниҥ ижи аайынча јол-јорыкка кожо јӱрген Татьяна Армисовна јетирӱ этти. Ӱредӱчилер бу јаан једимдерге јеткенин куучындап, конкурска канайда белетенери керегинде куучындагандар.\nПодробнее: Алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ биригӱзиниҥ јууны\nӰлӱрген айдыҥ 24-25 кӱндеринде Москва калада Тӧрӧл тилдиҥ ӱредӱчилери ортодо Текшироссиялык мастер-класстыҥ ӱчинчи бӧлӱги ӧткӧн. Алтай Республиканаҥ бу конкурстыҥ јеҥӱчилдери болуп Баграшева Юлия Карандашевна, Республикан классический лицейдиҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Чербыкова Ырыс Чолтоевна, Яконур јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи айттыру бичиктер алган.\nБыјыл ӧткӧн Текшироссиялык мастер-класста башка-башка јерлердеҥ 318 ӱредӱчи турушкан. Конкурстыҥ жюризиниҥ талдаганы аайынча јеҥӱчилдерди кайралдаарга ороонныҥ тӧс калазына 18 јеҥӱчил ле 12 туружаачыны кычыргандар.\nКонкурстыҥ калганчы бӧлӱгинде Гран-при кайралды чуваш тилдиҥ ӱредӱчизи Краснова Нелли Анатольевна (Новочебоксарск кала) алды.\nАлтай Республиканаҥ барган ӱредӱчилер эки номинацияда јеҥӱчилдер болуп чыккан. «Ӱредӱчи-мастер» деп номинацияда баштапкы дипломло Баграшева Юлия Карандашевна (Республикан классический лицей), «Јурт јердиҥ ӱредӱчизи» деп номинацияда ӱчинчи дипломло Чербыкова Ырыс Чолтоевна (Яконур јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школы) кайралдаткандар.\n2016 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-29 кӱндеринде Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер институтта баштамы класстарда алтай тил ле литератураны ӱредип турган ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер «Реализация этнокультурного содержания образования в соответствии с ФГОС НОО, ФГОС для обучающихся с ОВЗ» деп тема аайынча ӱредӱ курстар ӧдӧр.\nКурстарда ајару баштамы класстарда алтай тилди ле литератураны ӱредерине эдилер, ӱренчиктердиҥ билгирлерин кӧрӧри аайынча билим-практикалык конференция, школдордо стажировка, лекция ла практикалык занятиелер ӧдӧр. Анайда ок мында АКИПКРО-ныҥ ишчилери су-кадыгыны кирелӱ балдарла иштеер ченемелиле ӱредӱчилерди таныштырар.\nБилгирин бийиктедер кӱӱндӱ ӱредӱчилерди ӱредӱге кычырып турубыс.\n«Лучший интегрированный урок»\nКонкурс «Лучший интегрированный урок» проводился с 1 апреля по 25 мая 2016 года. В конкурсе приняли участие 24 учителя образовательных учреждений Республики Алтай. Всего было представлено 18 работ.\nАктивно приняли участие учителя начальных классов алтайского языка и литературы, русского языка и литературы, истории, физики, физической культуры, педагог-психолог Онгудайского района (9 чел.), Усть-Канского района (4 чел.), Кош-Агачского района (5 чел.), Турочакского района (2 чел.), Горно-Алтайска (2 чел), республиканские учреждения (2 чел.) Не приняли участие учителя города Горно-Алтайска, республиканских учреждений, Усть-Канского, Онгудайского, Кош-Агачского, Турочакского районов.


Куучынчы тӧрӧӧнис-айылчыбыс - altaicholmon\nБичимелимди мынайда ададым. Школго баргалагымнаҥ ала јаана-тайна болгончом «Алтайдыҥ Чолмоны» чын ла бистиҥ јуук тӧрӧӧнистий, сакыган айылчыбыстый болуп калган. Солун-собурды угар арга, айалга кӧп, је газетти колго алып кычырзаҥ, оноҥ артык.\nБир чактыҥ туркунына газедис бисле кожо! Ого учурлай бистиҥ јерлежис, Шабалин аймактыҥ Отогол (Мариинск) јуртында мундус сӧӧктӱ јокту кижиниҥ билезинде чыккан-ӧскӧн (1906-1937 јј.), комсомолдыҥ обкомыныҥ баштапкы качызы, партияныҥ обкомыныҥ идеология бӧлӱгиниҥ башкараачызы, облрадиокомитеттиҥ председатели болгон ло 1937 јылда аттыртып салган Толток Иван Семеновичтиҥ айдып салган кожоҥ ошкош ӱлгери эмдиги де 21-чи чактыҥ улузына келижип јат. Ӧрӧкӧнниҥ 96 јыл кайра айдып салганы ундылбаган:\nАк бӱдӱмдӱ газедисти\nАк чаазынга бичилген\n«Кызыл Ойрот» газедис.\nАк јердиҥ ак чечеги\nАк јалаҥга јайылгай.\nАк чаазында табыштар\nАйыл ортодо јайылгай.\n«Кызыл Ойрот» кӱндӱлӱ,\n«Кызыл Ойротто» чийилгей…\nӦткӧн ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерис, эртен-эҥир алтай тилле куучындаар радио ыраак јурттарда, турлуларда јаткан малчыларга солундар јетиреечилер болгон. Газеттердиҥ, радионыҥ башкараачылары, корреспонденттери ыраак Улаганга једип келетен, темдектезе, Степан Сузанович Тюхтенев, Улужай Садыков, Ботпок Кушкулин, Гавриил Калкин ле о.ӧ.\n«Советский Алтай» совхозтыҥ директоры келген улусла кожо малчылардыҥ турлузына таҥ атту једип, јадын-јӱрӱмиле таныжып, кӧрӱп јӱргилейтен. Малчылардыҥ фотојуруктары јарлалатан, ижинде једимдери керегинде јилбилӱ јетирӱлер бичилетен, угулатан. Олор школго келип, балдарла туштажып, эҥирде клубта јуулган улуска ижи-тожы керегинде куучындайтан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы болгон Степан Сузановичтиҥ эске алынганы: «Улаган аймакла јоруктап, Балыктујулга келгем. Кышкы ӧй. Совхозтыҥ директоры Арсентий Васильевич Санаала кожо школдо болуп, интернатта јаткан балдардыҥ айалгазын, јурттыҥ музейинде болуп, јаҥы тудулган клубты, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлалган кереести кӧрӱп, кӧп солун јетирӱлер кӧрӱп-угуп алдым. Сӱрекей тузалу иш бӱдӱрип јӱрген башкараачыга јаан быйаным айттым.\nЭҥирде клубта кӧп улус јуулган. Залда отургандар меге кӧп сурактар берген, јербойындыйынаҥ ала телекейлик сурактарга јетире. Туштажуныҥ учында Арсентий Васильевич алтай тил ле алтай газет алтай калыгыстыҥ салымына јаан учурлу болгонын айдып, олор јок болзо, алтай албаты да јок болор деп темдектеп, газетти ончозы бичидип, турлуларда јаткан малчылар билезине, бойлорына газетти экидеҥ бичидер керек деген. Мындый солун куучынды мен Балыктујулдаҥ ӧскӧ бистиҥ областьтыҥ кандый да јуртында укпагам. Бу туштажуныҥ кийнинде бир канча малчылар «Алтайдыҥ Чолмонын» чындап та экидеҥ алдырткан».\nУлаганныҥ эл-јоныныҥ ижи-тожы, јадыны керегинде јурткорлор Николай Иванович Мекин, Алексей Лукич Бадыкин, Исак Семенович Сугунушев бичип туратан. Таайым Арсентий Васильевич газет-журналдарды кӧп алдыртатан. Почтальонныҥ јаан толу сумказы бистиҥ айылга јетсе, когызай беретен. Оныҥ кычыратаны, не-немеге јилбиркеги, билерге јӱткиири биске једишкен ошкош. Мен городто пединститутта ӱренип турала, газеттерди алала, Белокурихада эмденип турган таайыма ийип туратам. Меге ондый суракла бичиген самаразы эмди ле бар.\nБаза бир солун учурал. Бистиҥ билелик кӧмзӧдӧ Улу Јеҥӱниҥ 20 јылдыгына учурлалган (9 май 1965 ј.) газет бар. Оны меге таайымныҥ балдары берген. Бу јаан тӱӱкилик учурлу газет. Кӧрзӧгӧр дӧ, газетке 57 јыл, ол ӧртӧлбӧй, јыртылбай, чачылбай, чеберлелген!!! Јеҥӱниҥ 77-чи јылдыгына учурлай, ол газеттеҥ алынган солун јетирӱлерди кыскарта бичип ийейин: «…1877 јуучыл ордендерле, 4320 кижи медальдарла кайралдаткан. 1941 јылда ороонныҥ коруланарыныҥ фондына 5 миллион 211 муҥ 866 салковой акча аткарылган. 1943 јылда «Алтайский колхозник» деген танковый колонна тӧзӧӧрине акту бойлорыныҥ кармандарынаҥ 5 миллион 280 муҥ салковой јууп табыштырган. 1944 јылга јетире Туулу Алтайдыҥ албатызы фронтко 3 муҥ чаначы, эки јӱстеҥ ажыра снайперлер, ӱч јӱстеҥ ажыра танк адаачылар, 1100 медишчилер, беш јӱстеҥ ажыра кавалеристтер ле ӧскӧ дӧ кӧп јуучылдар белетеп аткарган.\nАлтай кыс Сакылова Александрала јууда кожо болгон нӧкӧри подполковник Ф. Пронин ле «Отважный воин» газеттиҥ качызы А. Сотников Александраныҥ јалтанбазын, Воронеж городтыҥ јанында коркушту јуулар ӧткӧнин, «санинструктор Александра Сакыловадый болугар. Ол бала алтай албатыныҥ ат-нерелӱ кызы деп адалар учурлу. Муҥдар тоолу јуучылдардыҥ ады-јолын албаты ӱргӱлјикке ундыбас» деп бичигилейт.\nКӧп јылдарга «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеген Гавриил Долматович Калкин от-калапту јуу-чакты ӧткӧн кижи. Ол Чамал јуртта 1941 јылда Кан-Оозынаҥ јууга барган, јуу-чакты ӧдӱп, шыркалу да болзо, айлу-кӱндӱ Алтайына јанып келген, межколхозстройдо иштеп јӱрген Отугашев Николай Михайловичке јолугып, солун јетирӱ эдет.\nСтатьяны табылап шиҥдеп кӧрзӧ, ол 1942 јылда 12 октябрьда чыккан «За честь Родины» деп красноармейский газетте чыккан болуптыр. Тоолозо, бу фронтовой газет чыкканынаҥ ала 1965 јылда 23 јыл болгон, эмдиги ӧйгӧ јетире 80 јыл. Ол ӧйдӧ бистиҥ алтай јуучылыс керегинде бӱткӱл газетти кечире «Снайпер Отугашев 22 фриц аткан» деп бажалыкла јарлалган эмтир. Ол керегинде Быстряков мынайда бичийт: «Алтай снайпер снайпердиҥ эп-сӱмезине Дорофеевти ле Глебовты ӱреткен, Дорофеев 12, Глебов 9 ӧштӱ аткан. Олор ӱчӱ бойлорыныҥ эп-сӱмезине Мачагаладзени, Стругалинди, Плотницынды, Мякининди, Ведимицкийди ӱреткен. 1942 јылда тӱндӱк-кӱнбадыш фронтто уур шыркаладала, госпитальда јаткан Николай Михайлович бу газетти чамчазыныҥ тӧш карманына чебер сугуп, Алтайына јетирген».\nЈерлежис керегинде угарга-билерге Чамал аймактыҥ архивине бичигем. Светлана Михайловна Майманакова мениҥ сурагымды тӱрген бӱдӱрген. Николай Михайлович 1967-1980 јылдарда Чамал јуртта јаткан, айылду-јуртту. Тӧрӧӧндӧри Бешпелтирде, Чамалда бар. Уулы Новокузнецкте јадат. Бу кижиниҥ ады-јолы «Они сражались за Родину» деп бичикте Кан-Оозы да, Чамал да аймактыҥ јуучылдарыныҥ тоозына кийдирилбеген эмтир. Оныҥ учун оныҥ ады-јолы јуулашкан улустыҥ тоого кийдирилбеген тоозына алылган. Ол 1909-1980 јылдарда јӱрген. Је оройтып та болзо, ады-јолы јарталган, адалган.\nӦткӧн ӧйдиҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» биске Јеҥӱниҥ кӱнине келиштире солун јетирӱ ийди. Мен газеттиҥ ишчилерин, журналисттерин «газеттиҥ геройлоры» деп айдып јадым. Нениҥ учун дезе ишти-бичимелди эртенге-соҥзунга артырбай, бӱгӱн ле бичип, терип, газетке салар керек. Мындый иште кандый да шылтактар болбос учурлу ошкош. Кӱндер, айлар, јылдар ажыра јарым чакка јуук газетте иштеп тургандарга, јиит журналисттерге каруулу, керектӱ, тузалу ижи учун јаан быйан айдып, су-кадык кӱӱнзейдим.


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №3,1 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №3,1


«Јаш канаттарда» — ӧзӱм де, јайым учуш та... - altaicholmon\n«Јаш канаттарда» — ӧзӱм де, јайым учуш та…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнинде Улаган аймактыҥ кӱӱлик школыныҥ балдарыныҥ «Јаш канаттар» деген «образцовый» јайаандык ӧмӧлиги тӧзӧлгӧнинеҥ ала 15 јылдыгына учурлалган ла эки бӧлӱктеҥ турган јаан байрамдык концерти ӧтти.\nБалдардыҥ ады јарлу «Јаш канаттар» ӧмӧлиги 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Бу он беш јылдыҥ туркунына оныҥ јеткен једимдери, јеҥӱлери артыгынча. Јайаандык ӧмӧлик тергее, ороон, телекей кеминде кӧп јорыктаган. Темдектезе, Кыргызстанда, Финляндияда, Италияда, Сочиде, Санкт-Петербургта, Москвада кӧрӧӧчилерди кайкаткандар. Кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, кӧрӧӧчилерди, окылу жюриниҥ турчыларын соныркаткан. «Јаш канаттардыҥ» башкараачылары бу ижиле коштой видеоклиптер, дисктер чыгарган. Ӧткӧн 2020 јылда «Алтай кожоҥдор «Јаш канаттардыҥ кӱӱлери» деген нотный бичикти АР-дыҥ ӱредӱ ле билим мини-стерствозы ИПКРО-ло ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарган. Быјыл ӧмӧлик Москвада ӧткӧн јаан кӧрӱ-маргаанда јакшы турушкан. Јайаандык 286 ӧмӧликтиҥ ортозынаҥ эҥ тыҥ деген 60 ӧмӧликтиҥ тоозына јолду кирген.\n«Јаш канаттарга» 4 јаштаҥ ала 16 јашка јетире јайалталар јӱрет. 15 јылдыҥ туркунына Айана Темееваныҥ билгир башкарып јаткан ӧмӧлигине кӧп балдар јӱрӱп, кӧпкӧ ӱренген, таскаган. Олор оноҥ ары орто ло бийик аҥылу ӱредӱлӱ заведениелерде (Хака-сияда, Барнаулда ла оскӧ дӧ јерлерде) ӱредӱзин тӱгезип, эмди бойлоры болчомдорды кожоҥдоорына, бијелеерине, алтай кӱӱлик ойноткыларла ойноорына ӱредедилер.\nШак ла бу ойын-концертте Айана ла Алан Темеевтердиҥ ӱреткен ле јаан јолына чыгарган ӱренчиктери эрчимдӱ туруштылар. Олордыҥ тоозында — Александра Яжыкова, Айдана Кобенова, Денис Асканаков, Александра Санашкина, Ырыс Акчин, Эзен Куюков, Кристина Мичуева ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Оогош туружаачыларыныҥ бирӱзи Дамир Баграшев Пограничниктердиҥ кӱнине учурлаган кӧдӱриҥиде «Форпост» деген јарлу ӧмӧликле кожо кожоҥдогон. Бу јайалталу уулчак 2020-2021 јылдарда аймактыҥ полициязыныҥ хорыныҥ солисти болуп, «Россия» деген кожоҥды кожоҥдогон. Ӧткӧн ойын-концертте алтай баатыр бу кожоҥды база кожоҥдоды.\n«Јаш канаттардыҥ» туружаачы уулчактары топшуур согуп кайлап, јӱзӱн-башка кӱӱлик ойноткыларла бийик кеминде ойноп турганы ӱредӱчизи Алан Темеевтеҥ кӧнӱ камаанду ине. Олор экӱлези, Айана ла Алан Темеевтер, бойлоры кожоҥдоп, кӱӱлик ойноткыларла ойноп, кожоҥ, кӱӱ чӱмдеечилер болгонын кӧрӧӧчилер база катап кӧрдилер.\nОйын-концертте тӧрт лӧ јаштаҥ ала кызычактар ла уулчактар туруштылар. Олор сценада чып ла чын чолмондордый, јылдыстардый тудунганы иле. Ӱредӱчилердиҥ кожоҥ, бије, кыймыктанары јанынаҥ ӱредӱзи, таскамалы билгир, чокум.\nЈакшы, јараш ойын-концерт болды. Программазы Алтайга, албатызына, тилине, јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына учурлалды. Улаганнаҥ Юрий Яргаковтыҥ айтканыла, ӧмӧликтиҥ туружаачылары, башкараачылары, ӱредӱчилери алтай тилди корыыры, ӧскӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан јаан ижи кӧстиҥ алдында. Калыктыҥ тили, кӧгӱс байлыгы мынаҥ да ары јаранар, ӧзӧр деген ижемјилӱ сӧстӧр сӱрекей јолду болды.\nЈайаан ӧмӧликти кӧп тоолу кӧрӧӧчилер уткудылар. «Женщина Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тала-лык јондык организацияныҥ председатели Светлана Полетаеваныҥ адынаҥ уткуулду сӧс айдылды. Туружаачыларды Алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ тӧс јериниҥ адынаҥ бу тӧс јердиҥ ишчизи Айана Укачина, каланыҥ 2-чии таҥмалу кӱӱлик школыныҥ јааны Айсулу Чинина, «Алтай Кай» ӧмӧликтиҥ башкараачызы Владимир Ынтаев, јарлу ла тоомјылу аксагал Владимир Петров, Елена Саксаева ла кӧп ӧскӧ дӧ улус уткуулду сӧстӧрин, быйанын айттылар.\n«Јаш канаттар» јайаан ӧмӧликтиҥ башкараачылары, балдарды таскадып јаткан Айана Темееваныҥ ла АР-дыҥ нерелӱ артизи Алан Темеевтиҥ иштеп јаткан ижиниҥ учуры сӱреен јаан. Тӧрӧл тил деген эҥ јаан байлыкты мындый бийик кеминде чебер ле каруулу апарып јаткан ӱредӱчилерди бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри сӱрекей керектӱ. Келер јылда Алтай Республиканыҥ литература ла санат бӧлӱгинде государственный сыйын «Јаш канаттар» ӧмӧликке табыштырза кайдар? Эмезе Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына Айана Темееваныҥ башкарып јаткан ӧмӧлигин адаза, база да јолду болор эмес пе?\nБӱгӱнги кӱнде калыкты бириктирип јаткан тӧрӧл тилдиҥ ӧзӱми јанынаҥ ишти шак бу улус тал-табыш јогынаҥ апарып јаткан оморкодулу.


Поэт Николай Рубцовтыҥ бир ӱлгериниҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nПоэт Николай Рубцовтыҥ бир ӱлгериниҥ тӱӱкизи\nГорно-Алтайск каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Баатыр УКАЧИН Новокузнецк калада калыктар ортодо ӧткӧн «Мениҥ шиҥжӱ телекейим» деп адалган билим-практикалык конференцияныҥ «Литературала шиҥжӱлӱ ижимниҥ телекейи» деген ууламјызында турушкан.\nБаатырдыҥ шиҥжӱлӱ ижи «Н. М. Рубцовтыҥ «Шумит Катунь» деп ӱлгерин чӱмдегениниҥ тӱӱкизи» деп адалган. Билим башкараачызы алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Юлия Мундукина. Баатыр билим-практикалык конференцияда бойыныҥ ууламјызында јилбилӱ, солун шиҥжӱлӱ ижи учун 2-чи степеньдӱ дипломло кайралдатты.\nШиҥжӱлӱ иштиҥ амадузы — Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ литературоведтерине бу бӧлӱкте шиҥжӱлӱ ишти элбедерине, тереҥжидерине болушту болоры. Онойдо ок алтай ла орус бичиичилердиҥ најылыгы, јайаандык улус ортодо колбулары ажыра јаҥы чӱмдемелдер чӱмделгенин кӧргӱзери. Шак мындый чӱмдемелдер орус та, алтай да литератураны байгыскан.\nАйса болзо, јада-тура бистиҥ талада улу орус поэтке кереес эдип, мемориал кереес те тургузылар. Онызы дезе республиканыҥ тӱӱкизиле јилбиркеп турган эл-јонына, онойдо ок туристтерге јарамыкту болор эди.\nКычыраачыларды бу шиҥжӱлӱ ишле таныштырадыс.\nБир катап адам, јаанам Клавдия Ергековна Укачина ла мен Кадын сууныҥ јарадына барганыс. Адам Амыр Борисович алтай јеристиҥ јаан суузын кӧрӱп-ајыктап турала, Кадын керегинде ӱлгерди эске кычырарда, мениҥ санаамда анчада ла мындый јолдыктар узакка арткан:\nЗаписывал напев былинный…\nМен адамнаҥ бу ӱлгерди кем бичиген деп сурадым. Ол меге оныҥ авторы улу орус поэт Николай Михайлович Рубцов деп каруузын берди.\nКийнинде Николай Рубцов 1936 јылдыҥ чаган айыныҥ 3-чи кӱнинде Архангельский областьтыҥ Емецк јуртында чыккан деп кычырдым: «Уулчак јаан биледе ӧскӧн. Оныҥ адазы агаш промышленный ээлемниҥ јааны болуп иштеген, энези дезе билезин туткан. Качан Николайдыҥ беш јажы толордо, адазына Вологдада јаан јамы берген. Онойып, биле ары кӧчкӧн. Келер ӧйдиҥ поэдиниҥ јӱрӱми 1942 јылга јетире токыналу ла амыр-энчӱ ӧткӧн…\nАдазына фронтко атанары керегинде повестка келген кийнинеҥ кенетийин энези божогон. Балдарды артыргызып салар улус јок болгоны јарталган. Николайдыҥ јӱк ле јаан эјезин олордыҥ јуук эјези бойына аларда, арткандарын ӧскӱс балдардыҥ туразына табыштырган. Уулчак озо Красков деген калага кӧчкӧн, оныҥ кийнинде Тотьма јаар. Кичинек уулчакты јӱк ле адазы удабас ла јуудаҥ јанып келер деген санаа токынаткан, ижемји берген.\nМихаил Рубцов ӧштӱниҥ огынаҥ кыйышкан, је бойыныҥ балдарын ундып салган. Јаҥыдаҥ јурт тӧзӧп, оныҥ ӧскӧ јӱрӱ-ми башталган. Николай адазыныҥ тӧгӱни, садынганы керегинде детдомдо тужында угуп салган. Николай 1950 јылда јетинчи классты божодоло, Рига јаар мореходный училищеге кирерге атанган. Је уулчакка јӱк ле он тӧрт јажы толгоны учун оны ӱредӱге албаган. Кайра Тотьмага бурылып, лесной техникумда ӱренип баштаган. Оноҥ ары 1959 јылга јетире черӱге барып, службазын флотто ӧткӧн.\nЧерӱниҥ кийнинеҥ ол Санкт-Петербург јаар кӧчкӧн, мында кезек ӧйгӧ заводто иштеген. Мында ла толо школды божоткон. 1962 јылда Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка ӱренерге кирген. Ӱредӱзин јети јылдыҥ бажында божодоло, кайра Вологдага бурылган.\nНиколай бойыныҥ баштапкы ӱлгерлерин ӧскӱс балдардыҥ туразында болгон ӧйдӧҥ ала бичиген. Је ол тужында бичигени, ченемели Рубцовтыҥ чын бойыныҥ марынаҥ чик јок ыраак болгон. Оныҥ «Волны и скалы» деген баштапкы јуунтызы таҥынаҥ чыккан. Је экинчи бичиги дезе окылу бичик болуп кепке базылган. Онойып, «Лирика» 1965 јылда чыккан. Оныҥ кийнинде «Звезда полей», «Душа хранит», «Сосен шум» деген јуунтылары кепке базылган. Оныҥ јайаандык ижи тӧрӧл јерине сӱӱжиле толо болгон. Онызы кемге де тӱҥей эмес ле бийик кӱӱндӱ, чек ле Николай Михайлович Рубцовтыҥ бойындый.\n1971 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинде јайаан јайалталу лириктиҥ јӱрӱми болгобос јанынаҥ ӱзӱлген. Николай Рубцовтыҥ мӧҥкӱзи Вологдада Пошехон-ский сӧӧксалгышта јуулган».\nЈаанамныҥ меге јартаганыла, орус поэт туку 1966 јылда Туулу Алтайга келип јӱрген. Ол мында эки ай јӱрген. Јаан изӱ айдыҥ бажында келеле, куран айдыҥ учкары јанган болуптыр. Бистиҥ тайдабыс поэт Борис Укачин Литературный институтта Николай Рубцовло кожо ӱренген. Шак оныҥ учун Николай Михайлович бистиҥ биледе айылдаган. Јаанам Клавдия Ергековнаныҥ меге куучындаганыла, Н. Рубцов бистиҥ билениҥ азый јаткан эки кат агаш турадагы айлында конгон. Бу агаш тураныҥ сурузы: Горно-Алтайск, Панфиловецтердиҥ оромы, 29, 1-кы квартира. Бистиҥ јаан эмес библиотекабыста Н. М. Рубцовтыҥ сыйлаган «Звезда полей» деген бичиги эҥ баалу сый деп чотолот. Орус поэт ондо акту бойыныҥ колыла «Боряга, алтай классик Борис Укачинди тоогонымла, Н. Рубцов. 7.06.67 ј.» деп бичип салган.\nБистиҥ тайдабыс ла Вологдадаҥ амадап келген айылчы кижи најыларыла — Туулу Алтайдыҥ бичиичилериле јолыгып куучындашкан, каланыҥ јилбилӱ јерлеринде, темдектезе, краевед музейде болгон. Чуйдыҥ јолыла Чамалга јетире јӱргилеген. Јолдыҥ кырыла јаражай Кадын аккан. Олор бу јол-јорыгында јаан сууныҥ јарадында јаҥыс катап турбаган болор:\nПоет она таинственные мифы.\nЈаанам меге Борис Укачинниҥ Н. М. Рубцов керегинде бичиген «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелин кычырды. Тайдам бойыныҥ бичимелинде Н. М. Рубцовтыҥ Туулу Алтайда болгонын бичиген. Бичимелде вологод поэт Алтайда бойыныҥ бир канча ӱлгерлерин чӱмдегени керегинде база айдылат. Ол тоодо «Шумит Катунь» деген ӱлгер.\nБис адамла кожо Интернеттеҥ Н. М. Рубцовтыҥ јайаандык ижи керегинде бир канча бичиктерле, материалдарла танышканыс. Николай Рубцовтыҥ јайаандыгын шиҥжӱчилер, ол тоодо Москваныҥ литературоведи Валерий Дементьев бойыныҥ «Предвечернее» деген эссезинде поэттиҥ Алтайский крайдыҥ Красногорск деген јуртында болгонын эске алгылайт. Литератураныҥ тӱӱкичизиниҥ бодоштырганыла, поэт «Шумит Катунь» деген ӱлгерин шак ондо чӱмдеген.\nАлтайский крайдыҥ 03.11.2011 ј. окылу сайтында «Алтайское лето Николая Рубцова» деген бичиктиҥ таныштырузы керегинде кычырдыс: «…Николай Рубцов Алтайский крайда 1966 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ ала сыгын айына јетире болгон. Ол поэт Геннадий Володинниҥ айылчызы болгон эмтир. Поэт Г. Володин Красногорскто јаткан ла мында аймактыҥ «Восход» деген газединиҥ каруулу качызы болуп иштеген…\n…Николай Рубцовтыҥ ӱлгерлериниҥ јуунтызы «Алтайская правда» ла «Молодежь Алтая» деген газеттерде јарлалган. Поэт кӧп тоолу чӱмдемелдериниҥ кезигин Алтайда сананган ла чӱмдеген. Олордыҥ тоозында «Шумит Катунь», «Весна на берегу Бии», «В сибирской деревне», «Сибирь, как будто не Сибирь».\nБис ол бичикти колго алып, танышпаганыс карамду. Је Интернеттеҥ Н. М. Рубцовтыҥ Алтайский крайла јорыктаганы керегинде башка-башка материалдарды кычырып тура, кӧп лӧ сабазында оныҥ ӧрӧ адалган ӱлгерлери јӱк ле тоололгон деп шӱӱлтеге келгенис. Је кандый ӱлгер качан, кайда чӱмделгени керегинде, бодоштыра да болзо, сӱрекей ас айдылат.\nБистиҥ шӱӱлтебисле болзо, Николай Рубцов «Шумит Катунь» деген ӱлгерин Туулу Алтайда болгон ӧйинде бичиген. Оныҥ учун бис бу ӱлгердиҥ текстин бир эмеш шиҥжӱлеер деген тӱп-шӱӱлтеге келгенис.\nӰлгердиҥ канайда божоп турганын эзедип ийели:\nӰлгердиҥ калганчы јолдыктарыныҥ бирӱзинде «Кунукчылду айылдар» («Печальные аилы») деп айдылат. Јебрен алтай кӧчкӱндер айылда јаткан ине. Айдар-да, поэтте јӱк ле Туулу Алтайда болуп, айылды кӧрӧр арга болгон.\nБис ӧрӧ мындый јолдыктарды чыгара кӧргӱскен эдис: «И кто-то древней клинописью птиц / Записывал напев ее былинный». Мында поэттиҥ кайа-таштарда бичилген бичиктериле, јебрен тӱрк руникалык бичикле таныш болгоны иле. Онойдо ок ӱлгердиҥ база бир јолдыгынаҥ: «О том, как шли воинственные скифы, /Они топтали эти берега!» деп кычырадыс. Мынаҥ кӧргӧндӧ, байла, вологод поэтке Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи керегинде элбеде куучындаган болордоҥ айабас. Онойдо ок бистиҥ краевед музейде болордо, скиф, тӱрк чактардыҥ экспозицияларын алтай нӧкӧрлӧри-поэттер кӧргӱскен болордоҥ маат јок.\nПоэт онойдо ок туулык сууныҥ кату кылыгын сӱрекей чындык кӧргӱзет: «Катунь неслась широкою лавиной», «Катунь, Катунь — свирепая река», «Бежит Катунь с рыданием и свистом». Бистиҥ тӱп-шӱӱлтебисле болзо, орус поэт шак ла Туулу Алтайдыҥ кырларында Кадын сууныҥ кырдаҥ от-калаптый тӱжӱп, бойыныҥ ийде-кӱчин кӧргӱзип јатканын кӧрӱп, мынайда бичиген. Сууныҥ јабыстай аккан јерлеринде кырлар јок ине. Кадын Алтайский крайдыҥ Красногорск јуртыныҥ јанында токыналу агат. Ӱлгердиҥ бойыныҥ јолдыктары бистиҥ бодоштыра айтканысты ӱзеери кӧргӱзет.\nЈаанабыстыҥ эске алынганыла, Туулу Алтайдыҥ бичиичилериле ӧткӧн куучын-эрмектиҥ, јайаандык туштажулардыҥ кийнинеҥ изӱ кӱнниҥ учкары, эҥирде агаш столдыҥ кийнине отурып ийетен. Стол дезе бистиҥ тураныҥ јанында ӧскӧн бӱри койу јаан талдыҥ тӧзинде турган. Бозом эҥир киргелектеҥ озо ол та нени де бичип туратан. Айса болзо, ондый эҥирлердиҥ бирӱзинде «Шумит Катунь» деген ӱлгерин чӱмдеген болор бо?\nОнойып, тайдабыс Б. У. Укачинниҥ «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелиниҥ, јаанабыс К. Е. Укачинаныҥ эске алыныштарыныҥ, ӱлгердиҥ текстин шиҥдегенистиҥ шылтузында поэт Н. М. Рубцов Туулу Алтайда, нӧкӧри Борис Укачинниҥ айлында болуп, «Шумит Катунь» деген јакшынак ӱлгерин чӱмдеген болор деген тӱп-шӱӱлтеге келгенис.\nБ. У. Укачин «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелинеҥ башка «Письмо Николаю Рубцову» деп ӱлгер бичиген. Ол алтай ла орус поэттердиҥ чындык најылыгына учурлалган. Бис мынаҥ шиҥжӱлӱ ижистиҥ учурын керелегенин база кӧрӧдис. Ӱлгердиҥ јолдыктары Н. М. Рубцов Кадынныҥ кату кылыгын Б. У. Укачинниҥ јуук јанында болуп, эки кӧзиле кӧргӧнин база кӧргӱзет. Алтай поэт бойыныҥ ӱлгеринде бу туштажуны сӱрекей јылу ла чебер јураган:\nНиколай Рубцовко ийген самара\nСен айтсаҥ, Коля, санааҥа кирет пе\nАлтайыма келип, айылдаган кÿндериҥ?..\n–Кандый ийде, кандый суу! –\nКадынды кайкап, öткÿрген öйлöриҥ.\nБистиҥ туулардыҥ бийик тымыгы\nСеге jараган ол jайгыда:\n«Кыйалта jоктоҥ база келерим!»…\nкелбезиҥ качан да!\n«…И архангельский дождик\nНа меня моросил…»\nКожоҥыҥды кожо коолотпозыс, нöкöр!..\nканайып бÿдер, –\nБаскан jолдорыс башка, байла, эмди öдöр!..


Сценада — ӱргӱлјик учурлу сурактар - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айда јаҥы тургускан «Дорогая Елена Сергеевна» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти.\nСолун ойын-кӧргӱзӱ драматург Людмила Разумовскаяныҥ «Дорогая Елена Сергеевна» деген пьесазы аайынча тургузылган. Ӧткӧн чактыҥ 80 јылдарында бичилген ле ороонныҥ кӧп театрларында тургузылган ойын-кӧргӱзӱ байа «кылык-јаҥыла кӱч јаш корболордыҥ» курч ла јӱрӱмдик сурактарына учурлалган. Је ол до ӧйдӧ, бӱгӱн де бу курч сурактар бойыныҥ ӧдӱҥизин, учурын јылыйтпаган.\nОйын-кӧргӱзӱде кӧдӱрилген сурак кӱнӱҥги јӱрӱмнеҥ алылган деп айдарга јараар: школды, онынчы классты божодып јаткан балдар математикала экзаменди коомой табыштырып, бойыныҥ ӱредӱчизин чыккан кӱниле уткуп, айлына келген. Је кийнинде керектиҥ аайы јарталып, илезине чыгып келерде, шылтагы чек ӧскӧ болуптыр. Олор ӱредӱчизин акту кӱӱндеринеҥ тооп ло баалап келген эмес. Елена Сергеевнада сейфтиҥ тӱлкӱӱри, сейфте дезе — ӱренчиктердиҥ бичиген контрольный иштери. Контрольный иштер учун коомой темдектер балдардыҥ ичкери јолына качалаҥын јетирердеҥ айабас. Айдарда, чокым амаду — сейфтиҥ тӱлкӱӱрин алып, коомой контрольный иштерди јакшызына солып салары…\nОйын-кӧргӱзӱде јӱк ле беш кижи, беш сӱр-кебер: школдо иштеп турган ӱредӱчи ле оныҥ тӧрт ӱренчиги. Олордыҥ кажызыныҥ ла кылык-јаҥында аҥылу, јаркынду, артыктаган јандары бар. Ол ӧйдӧги јондыкта, јадын-јӱрӱмдеги бар келишпестер, кара-боро јарт ла толо кӧргӱзилет.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ баштапкы бӧлӱгинде ӱренчиктер ӱредӱчизин чыккан кӱниле уткып тура, бойлорыныҥ уур-кӱч, аайы-бажына чыгып болбой турган туйук санааларын ачыгынча айдып, комыдап, ӱредӱчизиниҥ јӱрегин јымжадарга чырмайгылайт. Тӱлкӱӱрди колго аларга јӱзӱн-башка эп-сӱмелер бедиреп, сӧс блаажат.\nӰредӱчиниҥ айылында болгон бу айалга кӧрӧӧчиниҥ јӱрегин сыстадар, санандырар кунукчылду керекле тӱгенди. Олор ӱредӱчизиниҥ кӧксин кактап, куру артыргызып салды.\nЭкинчи бӧлӱкте балдар бойлорыныҥ ортодо сӧс блаажат, ӱредӱчизин бурулагылайт. Бу ла ӧйдӧ ӱредӱчи бойына, балдарга, јӱрӱмге катурканат. Бодолында, јакшы јеҥип чыккан ошкош. Је олорды оноҥ кату керек сакып јат. Володя ӱредӱчини каршулу керектиҥ туружаачызы эдип аларга ченежет. Елена Сергеевна арт-учында тӱлкӱӱрди табыштырып берет…\n«Дорогая Елена Сергеевна» деген ойын-кӧргӱзӱ јӱрӱмниҥ качан да тӱгенбес байлыгы, башка-башка ӱйелердиҥ бой-бойлоры ортодо аайлашпастары, оҥдошпосторы керегинде деп айдарга јараар. Ол јашӧскӱримге учурлалат. Сегизен јылдарда кӧдӱрилген сурактар пьесада ол ло курч бойы артат: балдардыҥ айылында, биледеги таскамалы, текши јондыктагы айалга, школ ло школдогы јӱрӱм. Олорго ак санааныҥ, ару кӱӱнниҥ, чындыктыҥ ла тоомјыныҥ, бой-бойын тоорыныҥ учурын оогоштоҥ салганы сӱреен керектӱ деген алтын ээжи ӧткӧн дӧ, бӱгӱнги де, келер де ӧйдӧ учурын јылыйтпас.\nРежиссер Вячеслав Смирновтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзинде эл театрдыҥ алтай ла орус труппаларыныҥ актерлоры Александра Суховеркова, Айдыҥ Бадыкин, Алексей Синьков, Маргарита Гринь, Ирина Карпова ойнодылар. Актерлордыҥ кажызы ла сӱр-кеберин толо ло чындык ойноды. Онойдо ок ойын-кӧргӱзӱниҥ декорациязы да, кӱӱзи де эптӱ келишкени режиссердыҥ ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык јайалталардыҥ јаан једими деп айдарга јараар.\nТеатрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Тарбанакова ойын-кӧргӱзӱниҥ кийнинеҥ ВТО-ныҥ СТД-ныҥ турчыларын керелеген билеттерин эл театрдыҥ јиит актерлоры Ирина Карповага, Маргарита Гриньге, Алена Шумейкого, Анастасия Концеваяга табыштырды.


Ӱредӱликте: једимдер ле алтамдар - altaicholmon\nЧаган айдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ делегациязы (министрдиҥ баштапкы ордынчызы О. Б. Болтошева, баш специалисти Е. Д. Чандыева) Тӱндӱк Осетия-Аланияга школдордо кӧп тилдер ӱредер (полилингвальный) ӱредӱ јанынаҥ ченемел аларга јол-јорукка јӱрген. Полилинговый модельдиҥ тургузаачыларыла тушташкандар: ЮНЕСКО-ныҥ кафедразыныҥ јааны Л. Аспанбаева, филология билимдердиҥ докторы Т. Т. Камболов, филология билимдердиҥ кандидады А. А. Ливитская. Тӱндӱк Осетия-Алания тергееде 43 школдо балдарга осетин тилди полилингвальный системала ӱредип турган. Ӱреничиктерге бойыныҥ тӧрӧл тилин башка тилдерле кожо эрчимдӱ ӱренерине јаан камаанын јетирет. Бистиҥ делегация «Аланская гимназия» деп школ-интернатта, балдардыҥ «Улыбка» садында болуп, оноҥ кӧп тоолу полилингвальный ӱредӱ баштаар документтерле, методикалык пособиелерле таныжып, урокторго барып, таскамал иштерди кӧрдилер.\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозы јуртта балдардыҥ «Тополёк» деп садын ачкан. Мындый садтар тергееде «Демография» деп эл ӱлекер аайынча тудулат. «Тополек» садикте 60 балага јер ачылган, оныҥ 40 јери ясельный бӧлӱкке келишкен.\nКочкор айдыҥ 10-14-чи кӱндеринде «Јиит профессионалдар (Worldskills Russia)-2020» деп тергеелик чемпионат Алтай Республикада ӧткӧн. Ончо јаба 155 туружаачы, 239 эксперт турушкан, 24 башка ууламјы болгон. Кӧрӱ-маргаанныҥ тепсеҥдери Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжте, педагогический колледжте ле отраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумында ӧткӧн.\nКочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде тергеениҥ школдорында тӧрӧл тилдиҥ албатылар ортодо болуп турган байрамы ӧткӧн: литературный эҥирлер, кӧдӱриҥилӱ линейкалар, викториналар, квесттер, кӧрӱлер ле маргаандар. Алтай Республиканыҥ 14 ӱренчиги бойыныҥ тилдериле видеоролик согуп, «Россияныҥ тӧрӧл тиллдери» деп бастырароссиялык акцияда турушкандар.\nКочкор айдыҥ 28-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда «Кадеттерге бал» ӧткӧн. Ол кадет класстарда ӱренип тургандардыҥ VI тергеелик кӧрӱзи. 2020 јылда байрам Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nТулаан айдыҥ 10-14 кӱндеринде «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» ӧткӧн. Алты башка кӧрӱ болгон, муниципал бӧлӱктиҥ 56 јеҥӱчили турушкан. Бу улус ортодо мындый педагогтор эҥ артыгы деп адатты: «Јылдыҥ таскадаачызы» — Татьяна Суртаева, Тондоштыҥ школыныҥ балдардыҥ «Аленушка» деп садыныҥ таскадаачызы; «Јылдыҥ ӱредӱчизи» — Дьергелей Бултушева, Кӱпчегенниҥ школыныҥ физиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи; «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи» — Айсура Теркишева, Кырлыктыҥ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; «Јӱрегимди балдарга бередим» — Мария Гаврилова, Горно-Алтайск каланыҥ 10-чы таҥмалу школыныҥ тренер-преподаватели; «Тӧрӧлиме молјумды бередим!» — Станислав Пустогачев, «Отчизна» деп клубтыҥ јааны, Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжи; «Ӱредӱликтиҥ лидери» — Ольга Назарова, Каракокшоныҥ С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган школыныҥ директоры.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2020» деп кӧрӱ-маргаан Шыргайты јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӧткӧн, 7 педагог турушкан.\nКандык айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала Алтай Республиканыҥ текши ӱредӱлӱ организациялары ыраагынаҥ ӱренерине кӧчкӧн. 28 муҥ ӱренчик ӱредӱниҥ программаларына башка-башка цифровой платформалардыҥ (электронный дневник, Российский электронный школ. Учи.ру.) болужыла ӱренген. Эки муҥ баланыҥ кажызы ла таҥынаҥ ыраагынаҥ јакылталар алып ӱренгендер\nКандык айдыҥ 16-чи кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнине јетире М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ болужыла дистанционный эп-аргаларла «Тирӱ классика» деп кӧрӱ-маргаан ӧткӱрген.\n2020 јылда 9-чы класс божоткон выпускниктер аттестаттарын ченелте табыштырыш јогынаҥ алдылар.\n11-чи класстыҥ выпусниктериниҥ ченелтелери эки катап кӧчӱрилип, јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ары башталган. Онойдо ок ВУЗ-тарга барбас выпусниктер бойыныҥ кӱӱниле ченелтелерди ӧтпӧзи јараар болгон. Эмезе университеттердиҥ некелтезиле ас тоолу предметтер талдап алары. Ченелтелерди ӧдӱп болбогон балдар сыгын айда такып табыштыргандар.\nКуран айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ педагогический ишчилериниҥ августовский јууны ӧткӧн.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде баштапкы кӱзӱҥиниҥ байрамы јаҥыс ла 11-чи ле 1-кы класстардыҥ балдарына ӧткӱрилген, арткандарына дистанционный эп-аргала ӧткӧн. Республикадагы текшиӱредӱлик 181 организацияда, профӱредӱниҥ 8 организациязында ла бир вузта ӱредӱ башталган.\n2020 јылда балдардыҥ «Василёк» ло «Незабудка» деп јаҥы садтарыныҥ туралары Горно-Алтайск калада ачылган.


Шиҥделбеген бир бичик - altaicholmon\nШиҥделбеген бир бичик\n1968 јылда Александр Михайлович Демченконыҥ ла Николай Григорьевич Куранаковтыҥ кожо чӱмдеген «Кайыр јолдор» деп романы алтай тилле кепке базылып чыккан. Бу чӱмдемелдиҥ чыкканынаҥ ала 51 јыл болды. А .М. Демченкого быјыл 105 јаш толды.\nАлександр Михайлович Демченко ло Николай Григорьевич Куранаков јуунныҥ ла иштиҥ ветерандары болгон. А. М. Демченко журналист, бичиичи-романист, публицист, драматург. Ол «Шыргайты», «Маринка», «Высокое поручение» деп повестьтер, «Чуйские зори», «На стремнине», «Повесть о настоящей любви», «За незримой чертой» деп романдар, Туулу Алтайдыҥ улузыныҥ јӱрӱми ле ижи керегинде очерктер, радиојурамалдар, радиоочерктер бичиген.\nБӱгӱнги кӱнге јетире алтай литературада «Кайыр јолдор» деп роман керегинде шиҥжӱ иштер јок. 1984 јылда «Алтайская правда» деп газетте литературовед, критик С.С. Каташ бичиичиниҥ 70 јажына учурлалган «Полюбил этот чарующий край…» деп ижинде бу роман Москвада «Современник» издательстводо орус тилле «Реки мужают в горах» деп јаҥы атту чыгарын темдектеген. Је мындый атту бичик онойып ла кепке базылбаган.\nНиколай Григорьевич Куранаков узак ӧйдиҥ туркунына журналист болуп иштеген. 30-чы јылдарда Николай Григорьевич партияныҥ документтерин алтай тилге кӧчӱрген, онойдо ок К. А. Бедреевтиҥ «Букварь» (1936 ј.) бичигиниҥ редакторы, Е. Стюарттыҥ «Аҥ куш» (1936 ј.) деп бичигин јаҥалифке кӧчӱрген, М. Шолоховтыҥ «Поднятая целина» деп романынаҥ ӱзӱк ле ӧскӧ дӧ орус классиканаҥ бичимелдер кӧчӱрген. Бу иштер М. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ солун ла ас бичиктердиҥ фондында бар. Ӱлӱрген айда мында краеведческий кычырыштар ӧдӧр, бу ундылган романга ӱренчиктер, ӱредӱчилер ајару эткен болзо…\nАлександр Михайлович бойыныҥ автобиографиязында мынайда темдектеген: «Туулу Алтайга мен черӱниҥ кийнинде «Алтайская правданыҥ» корреспонденти болуп иштеп турала келгем. Кырлу ар-бӱткенниҥ улуркак бӱдӱми, ӧзӧктӧрдиҥ, кӧлдӧрдиҥ ле суулардыҥ кеен арузы, ас, је баатырлардый алтай калыктыҥ озогызынаҥ артканыла турумкай тартыжузы… мениҥ санаа-кӱӱнимди олјологон. Мен кӧп јорыктагам. Кӧп јакшы улусты кӧргӧм. Јылкычылардыҥ, койчылардыҥ, уй-мал кабыраачылардыҥ јӱрӱмин кӧргӧм. Менде олордыҥ баатырлык ижин кееркеде бичиир кӱӱн ойгонгон».\nБичикте керектер Чуйдыҥ чӧлиниҥ бийик јерлери Кош-Талда, Чаган-Бугузында, Ак-Белтирде ӧдӱп јат: «Чуйдыҥ чӧли эмдеенче карла бӱркелип калган. Кайыр ташту капчалдар соок јыбарла тынгылайт. Керек дезе аткакту каргана да јерге јаба кызынып, эртен-эҥир кырутып калган турат». Јерлердиҥ сананып тапкан аттарынаҥ чын Кош-Агаш, Чаган-Узун, Белтир, Кадынла коштой оогош јурт ла областьтыҥ тӧс јери Горно-Алтайск танылу.\nТӧс герой Сыргачы граждан јууда ла оноҥ озо бу ӧйдиҥ бастыра шыразын ӧткӧн, сӱӱген кижизиле кожо тӧрӧл јери Кара Туйуктаҥ ӧскӧ јерге кӧчкӧн. Ол бастыра јӱрӱминде турлуда јаткан, койчы болгон, эмдиге јетире уулына ла келдине болужат. Оныҥ зоотехник кызы тӱни-тӱжиле иштеп јӱрет.\nДемченко ло Куранаков јиит казах келин Азаттыҥ, оныҥ энези Кулияныҥ карыкчалду салымы керегинде бичип, бойыныҥ геройлорыныҥ телекейиниҥ этнический аҥылузын чокымдайдылар. Јиит ӱй кижи јамылудаҥ барлу болуп калала, оныҥ јӧмӧлтӧзин кӧрбӧйт. Ол кату иште јӱреле, балазын јылыйтат, кол салынып божойт.\nРоманда чӧлдиҥ эл-јоны ташту јерди сугаратан плотина тударына белетенедилер, Сыргачыныҥ тӧрӧли Кара Туйукта садтар ӧзӧт; колхозчылар, ӱренчиктер јаш мал-ашты кичееринде эрчимдӱ туружат, сакмандайт, олордыҥ тоозында партияныҥ качызы Николай Петрович Ивановтыҥ бу иштеҥ тууразында турар кӱӱни јок кызы Наташа. Ол керегинде Демченко бойы ӱренижип калган очерк аайлу бичийт. (Боодой) Сарыш Матвеевич Бабырганов ажыра калыктыҥ ойгорын кӧргӱзет, ол кеп куучындар, табышкактар кӧп билер; граждан јуудаҥ озо Белдес байга удурлашкан. Романда јаман кижи – Јытыш, ол байга јалканчып, јоктулардыҥ јӱрӱмин ӱреген; јамыга јӱткигендер – Касымканов ло јиит врач Борис.\nЧуйдыҥ чӧлиниҥ бастыра эл-јоны келер ӧйгӧ омок кӧргӧн, кижи бӱдӱрип болбогодый кӱч иштерди бӱдӱрет, иштеги једимдерине нак сӱӱнгилейт.\nИш керегинде романда Ивановтыҥ, Сыргачыныҥ, Урматтыҥ, Тананыҥ јӱрӱмдери керегинде база бичилген. Олордыҥ салымдары керегинде куучындар текстте чачыҥы бичилген эзедиштердеҥ, геройлордыҥ тӱӱкилик керектерди бичиген кӱнлик-дневниктеринеҥ эмештеҥ јуулып јарталат.\nИш ортозында сӱӱш болгоны база айдылган: Тана јамыга јӱткинчек врач Кергиловтоҥ кӱӱни јанып, поэт Урматты сӱӱй берет, оныҥ ӱӱрези Чечек Бористи сӱӱп јат. Је кижиниҥ чындык бу кӱӱнин иш базат. Улус иште кӱйӱп јат – олор јайы-кыжы Чуйдыҥ чӧлинде Чаган-Бургузын ла Ак-Белтир тайгаларда турлуларда иштейт.\nОлорго мындый шыра-кыйын кандый кинчеги учун берилген? Улайын ла геройлордыҥ бир-бирӱзи кижи бӱдӱжин јылыйтканы керегинде айдылат. Кижи чыдажып болбогодый иштиҥ кӱчин, мындый шыралу иштиҥ кижиниҥ ийде-кӱчине де, ич-кӱӱнине де келишпегедийин айландыра телекейдиҥ тапчызы база керелейт. Ичкери кыймыгуны кӧргӱскен кӧӧрӧм сӧстӧр – «роста», культурный стан, перспектива, директива, КЭКЧУР – «Комсомолдыҥ эртенги кӱнге чуражы»…\nАлтайлардыҥ тазылынаҥ, јеринеҥ айрылары башталганы романда база сезилет: врач Борис каладӧӧн ырбап барат. Романда Сыргачыныҥ Јаҥар уулыныҥ туразы бир эмеш кӧргӱзилген, јӱк ондо уул ла јаҥы чыккан кыс бар. Тӧс геройлордыҥ база кемизинде де туразы јок, текстте база балдар јок. Јӱк иш ле иш…\nЭр улус башкарат, ӱй улус јӱк иштейт, олор койлорын айдап, бастыра кышка бийик турлуларга барат, јоткондо койлорын аргадайт (керек дезе карыган Сыргачы олорды аргадайт), карда конуп јат, койчы-малчылардыҥ турлуларын керип, айларла аттаҥ тӱшпейт. Јарым јылды турлудагы айылда јунунар аргазы да јок ӧткӱрген ӱй кижи нени кӧргӧн?\nРоманныҥ фольклор јанынаҥ јаан учурын темдектеер керек. Текстте табышкактар, кеп куучындар, соојындар сӱреен кӧп. «Алтай ӱстӱнде бир јокту аҥчы кижи јуртаган. Азыраган малы – сок јаҥыс ат ла сок јаҥыс уй. Оноҥ башка бир кураҥы ийдичеги бар. Је аҥчыныҥ билези јаан – беш уул, беш кыс. Бала-барказын азыраарга Аҥчы кӱнӱҥ ле тайгалап чыгатан, кезикте ол јуҥма ол эмезе кочкор адып экелер, је кӧп лӧ сабазында чек куру јанатан. Айылында сок јаҥыс уйыныҥ сӱдин ле балдары ӱлежип ичетен. Бир катап уйын јылан чаккан, оноҥ улам уйы ооруп ӧлгӧн.\nЭртезинде Аҥчы адын ээртеп, ийдин ээчидип, аҥдап-куштап атанган. Јолдо кара јылан тӱрӱлип, эки кӧзи мелтиреп, кызыл тилиле јаланып, учураган ла немени чагып ийерге јазанып алтыр. Аҥчы адынаҥ тӱжӱп, јыланды согорго, ат-камчызыла ӧрӧ талайды. Је согордыҥ ла кажы јанында, кара јылан чурап чыгала, Аҥчыныҥ кыл-мойнына ороло берди. …».\nАҥчы бойыныҥ тӱбегин, сок јаҥыс уйы учун јыланныҥ тынын кыйарга сананганын куучындайт, ончо јыландар кӧрмӧстиҥ кӧлӧткӧлӧри, эдӱниҥ элчилери. Бу берилген диалогто Аҥчы јылан оны буурдаҥ озо ӧлӧ адымнаҥ ла ийдимнеҥ сурап угугар деп сӱмеленген.\nЈе ӧлӧ адыныҥ јаргызы мындый болды: «Ӧлтӱр ле, тӱни-тӱжиле мени јободо минзе де, оҥду азырабас та, сугарбас та. Аркамныҥ терези сойылды, кӧзи-бажым кӧгӧрди. Сабаш деп немеде – уч та јок». Ээчидип јӱрген ийдичегинеҥ сураарда, ол онойып ок ӧлтӱрзин деп јӧбин берген.\nБу ла тушта јуугында тӱлкӱчек ӧдӱп браатты. Тӱлкӱ кижиниҥ ле јыланныҥ ортозында јаргы эткен, недеҥ улам јылан кижини буурга турган. Ол јыланды угуп, қӧргӱзип бер, јолдо канайып јаткаҥ – деп сураган. Оноҥ Аҥчыга баштанып сураган: «Сен канайда јыланды ӧлтӱрерге сананган эдиҥ? Кӧргӱзип берзеҥ».\nАҥчы камчызын алала, тӱлкӱниҥ сӱмезин билип, бар-јок кӱчиле јыланныҥ бажына согуп ийген. Айланып келзе, тӱлкӱ јок, ӧлӧ адына јууктап, мойнынаҥ кучактай алала, айткан: «Јаманымды ташта, кӧӧркий! Мен слер экӱни качаннаҥ качан да сокпой, кыйнабай јӱрерим. Јаан најылар болуп јӱрерис».\nОл ло ӧйдӧҥ бери алтай улус ак-малын кыйнабас. Азыраган ийдин качан да сокпос болуп калган. Кызыл тӱлкӱниҥ тере-бычкагынаҥ јаҥыс ла бӧрӱк, јака эдер, алтай улус тӱлкӱниҥ терезинеҥ бойына штан эмезе ӧдӱк кӧктӧбӧс, ол аҥды кижиниҥ тынын корулап алган учун онойып байлап турганы.\nРоманды текшилей кӧрзӧ, ол социалистический реализмниҥ ӧйиниҥ ээжи-поэтиказына келижип јат.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ архивинеҥ алынган фотојурукта: Александр Демченконы толо јажыла башкараачы иште турган\nВладлен Волков уткыйт


Национальный ӱлекерлер - altaicholmon\nАлтай Республикада 2020 јылда бӱдӱп турган национальный ӱлекерлердиҥ тоозында «Демография», «Ӱредӱлик» ле бир канча республикан кеминде ӱлекерлер эрчимдӱ бӱдӱп туру.\n«Демография» национальный ӱлекерге 621, 5 млн салковой чыгарылган.\n«Эпшилерди иштедерине јӧмӧлтӧ – ӱч јашка јетире балдарды дошкольный ӱредӱле јеткилдеери» деп тергеелик ӱлекерге 2020 јылда текши тооло 207,6 млн салковой чыгарылат.\nӰч јашка јетире балдарыла отурган 62-деҥ ас эмес энени 2020 јылда ӱредерин тӧзӧӧрине – 3,9 млн салковой. Балдардыҥ коммерческий садиктеринде 1,5 јаштаҥ ала 3 јашка јетире балдар јӱрер ӱзеери јерлер тӧзӧлгӧн – 4,4 млн салковой.\n2020 јылдыҥ учына јетире келер јылда Горно-Алтайскта Кольцевая ором, 2/2 деп суруда, Маймада Молодежная ором, 18-чи тура суруда балдардыҥ садиктерин тударыныҥ ӱлекер-сметный документациязы белен, госэкспертизаныҥ јарадузы алынар керек, контракттар тургузылып калар учурлу – 179 млн салковой.\nОнойдо ок 1445 бала јӱрер 13 садик тудулып калары пландалат:\nКош-Агаш, Чамал, Улаган, Кан-Оозы, Оҥдой, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактарда ла Горно-Алтайск калада бир садиктеҥ, Турачак аймакта – эки, Майма аймакта ӱч садик.\nОнойдо ок 2019 јылда мындый нацӱлекерлерле иштер эдилген. «Ӱредӱлик» национальный ӱлекерге 665 млн салковой чыгарылган.\n«Бӱгӱнги ӧйдиҥ школы» – 494,7 млн салковой.\nКамлак јуртта 80 бала ӱренер школ тудулган – 117,5 млн. салковой;\nКӧксуу-Оозы јуртта 275 ӱренчик ӱренер школды тудары башталган – 128,3 млн салковой.\nГорно-Алтайск калада Заимка микрорайондо 275 бала ӱренер школды тударына – 211,1 млн салковой чыгарылган.\nСпециалисттер ӱредерине, педагог ишчилердиҥ такып ӱредӱзине – 1 млн салковой.\n«Точка роста» тӧс јерлерге јепселдер аларына – 29,8 млн салковой чыгымдалган.\n2020 јылда «Ӱредӱлик» национальный ӱлекерге 586,4 млн салковой чыгарылган.\n«Бӱгӱнги ӧйдиҥ школы» деп республикан ӱлекерге – 267,3 млн салковой.\nКӧксуу-Оозы јуртта 275 ӱренчик ӱренер школды тударына – 171,4 млн салковой.\nГорно-Алтайск калада Заимка микрорайондо 275 бала ӱренер школды тудары улалат – 48,7 млн салковой чыгарылган.\nӰредериниҥ ле таскадарыныҥ ӱрен-чиктерди базовый билгирлерге ле билимдерге ӱредерин јеткилдеечи јаҥы эп-аргаларды, ӱредӱлик технологияларды кийдирерине – 3 млн салковой.\nЈурттарда ла кичӱ калаларда ӱредӱлӱ организацияларда цифровой ло гуманитар профильдӱ текши ӱредӱлӱ тӧс лӧ ӱзеери программаларды бӱдӱрерге материально-технический базаны јаҥыртарына – 46,9 млн салковой.\nТекши ӱредӱлӱ адаптированный тӧс программаларла иштеп турган организациялардыҥ материально-технический базазын јаҥыртарына – 7,8 млн салковой.\n«Кажы ла баланыҥ једими» деп тергеелик ӱлекерге – 71,63 млн салковой.\n12 школдо спортзалдарды ремонтоорына (Чаргы-Оозы, Кара-Кујур, Ӧлӧтӱ, Кеҥи, Паспаул, Иогач, Шабалин, Муны-Оозы, Чопош, Катанда, Курай, Чибилӱ јурттарда) – 24,4 млн салковой.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» технопаркына – 17,4 млн салковой.\n«Кванториум» мобильный технопарк аларына – 16,9 млн салковой чыгымдалган, ол тоодо ишти тӧлӧӧрине – 2,2 млн салковой, ишчилердиҥ командировкаларыныҥ чыгымдарына – 528 муҥ салковой, расходный материалдарга – 1 млн салковой.\nӦскӧ дӧ керектерге (тергеелик модельный тӧс јердиҥ ле муниципал опорный тӧс јерлердиҥ специалисттериниҥ квалификациязын бийиктедерине, навигаторды иштедерине техникалык јӧмӧлтӧгӧ, ӱренчиктерди естественно-билим ле технический ууламјылу ӱзеери программаларла јеткилдеерине ле о. ӧ.) – 1,7 млн салковой чыгарлыган.\n«Балдарлу билелерди јӧмӧӧри» деп тергеелик ӱлекерге – 1,1 млн салковой барган.\nДошкольный ӱредӱлӱ организацияларды грантла јӧмӧӧрине – 1,1 млн салковой.\n«Цифровой ӱредӱлӱ айалга» – 229,0 млн салковой.\nБӱгӱнги ӧйдиҥ ле јеткери јок цифровой айалга тӧзӧӧрине – 3,1 млн салковой.\n92 школго ло орто профессионал ӱредӱлӱ 8 организацияга јепселдер аларына ла јетирерине – 225,9 млн салковой чыгымдалган.\n«Келер ӧйдиҥ ӱредӱчизи» ӱлекерге – 1,44 млн салковой.\nПедагог ишчилердиҥ профессионал ӧзӱминиҥ национальный системазын кийдирерине – 318 муҥ салковой чыгарылган.\nПедагог ишчилердиҥ квалификациязын бийиктедери, ол тоодо бӱгӱнги цифровой технологияларды тузаланып, профессионал ассоциацияларда, ченемелле, эҥ артык иштерле толыжарыныҥ программаларында туружары, ишбереечилерди педагог ишчилерин ӱзеери профессионал ӱредӱге, ол тоодо стажировкаларга јилбиркедерине тартары – 679 муҥ салковой.\nПедагог ишчилердиҥ аттестацияныҥ јаҥы системазын ченеерине туружарына – 65 муҥ салковой, педагог ишчилердиҥ профессионал узыныҥ бастырароссиялык конкурстарыныҥ тергеедеги маргыштарын ӧткӱрерине – 90 муҥ салковой барган.\nПедагог ишчилердиҥ 70 процентинеҥ ас эмезине баштапкы ӱч јылда башка-башка бӱдӱм јӧмӧлтӧ эдерине – 295 муҥ салковой.\n«Јонјӱрӱмдик эрчим» деп тергеелик ӱлекерди бӱдӱрерине – 3,38 млн салковой.\nТаскадаачы-наставниктерди (добровольчествоны) ӧскӱрерине айалгалар тӧзӧӧрине – 3,3 млн салковой.\n«Јиит профессионалдар» ӱлекерди бӱдӱрерине – 12,0 млн салковой.\nАлтай Республиканыҥ экономиказыныҥ керексиштерине келиштире ле бӱгӱнги стандарттарды ла озочыл технологияларды ајаруга алып, бийик квалификациялу специалисттерди ле ишмекчилерди белетеерине – 12 млн салковой.


28.11.2017 - altaicholmon\nПенсиядагы ӧрӧкӧндӧрдиҥ бирӱзи бу јуукта полицияга комыдалду келген. «Банктыҥ ишчизи» деп аданган бир кижи оны мекелейле, 20 000 салковойын уурдап алган эмтир.\nАлтай Республиканыҥ госавтоинспекциязы «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱри улалганча.\nОндый јӧп бӱдер бе?\nРоссия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозында амыраар кӱндерде ороондо аракыны сатпазы керегинде сурак шӱӱжилет деп, «Известия» газет бичийт.


Ӱлӱрген ай — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nПятница, ӱлӱрген ай 1\nСуббот, ӱлӱрген ай 2\nВоскресен, ӱлӱрген ай 3\nПонедельник, ӱлӱрген ай 4\nВторник, ӱлӱрген ай 5\nСреда, ӱлӱрген ай 6\nЧетверг, ӱлӱрген ай 7\nПятница, ӱлӱрген ай 8\nСуббот, ӱлӱрген ай 9\nВоскресен, ӱлӱрген ай 10\nПонедельник, ӱлӱрген ай 11\nВторник, ӱлӱрген ай 12\nСреда, ӱлӱрген ай 13\nЧетверг, ӱлӱрген ай 14\nПонедельник, ӱлӱрген ай 18\nВторник, ӱлӱрген ай 19\nСреда, ӱлӱрген ай 20\nЧетверг, ӱлӱрген ай 21\nПятница, ӱлӱрген ай 22\nСуббот, ӱлӱрген ай 23\nВоскресен, ӱлӱрген ай 24\nПонедельник, ӱлӱрген ай 25\nВторник, ӱлӱрген ай 26\nСреда, ӱлӱрген ай 27\nЧетверг, ӱлӱрген ай 28\nПятница, ӱлӱрген ай 29\nСуббот, ӱлӱрген ай 30\nВоскресен, ӱлӱрген ай 31\nИегованыҥ кӧзи бастыра јӱрегиле Кудайга беринген кижиге ийдезин берерге, бастыра јерди ајыктап кӧрӧт (2 Лет. 16:9).\nИегова бойыныҥ албатызын корулап турганыныҥ сӱрекей кӧп керелери бар. Сананып кӧрӱгер: бис бастыра јердиҥ ӱстине јарлап, улусты чындыкка ӱредедис (Матф. 28:19, 20). Анайып Дьяволдыҥ куурмакту керектерин илезине чыгарадыс. Ол ийде-кӱчтӱ де болзо, је бисти токтодып болбос. Оныҥ учун биске калју тындардаҥ коркыбас керек. Бис Иеговага чындык артсаас, кӧрмӧстӧр биске јаан каршу јетирип болбос. Бистиҥ кажыбыска ла калју тындарга удура туруп, Иеговага иженер керек. Анайып бис кӧп алкыштар аларыс ла Сатананыҥ тӧгӱнине кирбезис. Анайда ок кӧрмӧстӧрдӧҥ коркып, Иегованаҥ јана баспазыс. Је эҥ керектӱзи — Иеговала колбуларыс тыҥыыр. Иаков 4:7, 8-те айдылган: «Кӧрмӧскӧ удура турыгар, ол слердеҥ кача берер. Кудайга јууктагар, Ол слерге јууктаар». w19.04 24 б., 15; 25 б., 18\n[Балдар] — Кудайдыҥ сыйы (Сар. 127:3).\nСлердиҥ балдараар — Кудайдыҥ берген баалу сыйы, ол эмезе «Иегованыҥ энчизи». Оныҥ учун олорды корулаары — слердиҥ молјуугар. Балдарыгарды сексуальный базыныштаҥ корулаарга, слер нени эдер аргалу? Баштапкызында, сексуальный базыныш керегинде кӧптӧдӧ билип алыгар. Андый кылыкты кандый улус эдет ле олор балдарды канайып тӧгӱндеп турганын билип алар керек. Јеткер болгодый айалгаларды озодоҥ кӧрӱп турарга албаданыгар (Укаа 22:3; 24:3). Ундыбагар: кӧп сабада бала бойыныҥ јакшы билер кижизине базындырып јат. Экинчизинде, балдарыгарла ачыгынча куучындажып туругар (Јаҥ. т. 6:6, 7; Иак. 1:19). Кӧп балдар сексуальный базыныш керегинде айдарга коркып јат. Кезиги олордыҥ сӧстӧрине кем де бӱтпес деп коркыйт. Кезиги базынган кижиниҥ коркыдып салганынаҥ улам унчукпай јат. Оныҥ учун слер нени-нени сезип ийген болзогор, баланы арбанбай, ого јымжак сурактар берип, оны лаптап угугар. Ӱчинчизинде, балдарыгарды ӱредип туругар. Кем-кем олорды сыймап тударга турза, нени эдерин јартап беригер. w19.05 11, 13 б., 19—22\nИегова улуркак кижинеҥ јескинип јат (Укаа 16:5).\nНениҥ учун Иегова улуркак кижинеҥ јескинип јат? Нениҥ учун дезе андый кижи бойын сӱӱп, Сатана чылап бийиркенип баштайт. Сананып ийзеер де: Сатана теҥеридеги де, јердеги де ончо бар немени јайаарга Кудайга болушкан Иисусты, ого бажырып ийзин деп кӱӱнзеген (Матф. 4:8, 9; Кол. 1:15, 16). Сатана чылап бийиркенип турган улус Кудайдыҥ кӧзинде тенек деп кӧрӱнет! (1 Кор. 3:19). Агару Бичик бойыска чын кӧрӱмдӱ болорго болужат. Кижи бойын бир эмеш сӱӱринде јаман неме јок деп, Иисус мынайып айткан: «Бойыҥды сӱӱгендий, јуугыҥды сӱӱп јӱр» (Матф. 19:19). Бу сӧстӧр биске бир эмеш те болзо бойысты сананып турар керек деп кӧргӱзет. Је бу ок ӧйдӧ бойысты улустаҥ бийик тургуспас керек. Агару Бичик мынайып айдат: «Сӧс блаажарга кӱӱнзеп эмезе бийиркеп, нени де этпегер, карын, бойыгар керегинде јобош сананып, ӧскӧ улусты бойыгардаҥ бийик деп бодогор» (Флп. 2:3; Рим. 12:3). w19.05 24 б., 13, 14\nБу телекейге эптешпегер, је санаагарды јаҥыртып, бойыгарды солыгар (Рим. 12:2).\nКудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты билип алала, Иеговага иштеп баштаарга, кандый солынталар эткенигерди эске алып ийзегер. Бистиҥ кӧбизиске темигип калган јӱрӱмисти солыырга келишкен (1 Кор. 6:9—11). Иегова биске кинчектиҥ јолын артыргызарга болушканына јаан быйанду болодыс. Је биске бир де јайымжыбас керек. Бистер христиан болуп калала, уур кинчектер этпей де турган болзоос, јаман кылыкка кӱӱнзеткедий не ле немедеҥ оноҥ ло ары тууралаар керек. А тууралаарга эки алтам эдер керек. Баштапкызында, бу телекейге эптешпес керек, ӧскӧртӧ айтса, бу телекейдиҥ кӧрӱмине кирбей јадыс. Экинчизинде, санаабысты јаҥыртып, бойысты солыыр керек, ӧскӧртӧ айтса, кӧрӱмисти солып јадыс. Павел солыныгар деп сӧслӧ јӱк ле тыш јанысты солыырын эмес, је ич јанысты бӱткӱлинче солыырын айткан. Биске санаагысты солыыр керек — бу дезе кӧрӱмисти, кылык-јаҥысты, анайда ок неге кӧп тартылып турганысты солыырын кӧргӱзет. w19.06 9 б., 4—6\nСен, о Иегова, меге болуштыҥ, мени токунаттыҥ (Сар. 86:17).\nБис кунугып турзаас, јуунныҥ туштажулары ийде-кӱч берер аргалу. Бу туштажулар ажыра, Иегова биске болужын ла токуналын берет. Каандыктыҥ Туразында ол бистиҥ бӱдеристи бойыныҥ агару тыны, Агару Бичиги, анайда ок ишчилери ажыра тыҥыдып јат. Туштажуларда бис бой-бойысты оморкодып јадыс (Рим. 1:11, 12). София деген эје мынайып куучындайт: «Ончо кӱчтерди ӧдӧргӧ, меге Иегова ла бистиҥ карындаштык албаты болушкан. Сӱреен јаан болушты христиан туштажулар берген. Јарлап турзам, анайда ок јуунныҥ кандый бир иштерине канча ла кире кӧп туружып турзам, ончо ло кире кӱчтерди ӧдӧргӧ јеҥил болот деп, оҥдоп алгам». Слердиҥ јӱрегерге кӱч болуп турган болзо, ундыбагар: Иегова бисти кӱчтердеҥ јаҥыс ла келер ӧйдӧ айрыыр эмес, ол бӱгӱнги де кӱнде кӱчтерди ӧдӧргӧ болужат. Ол биске јаман сезимдерле тартыжатан ийде-кӱч ле кӱӱн берет (Флп. 2:13). w19.06 18—19 б., 17, 18\nБарып, карындаштарыма айдыгар, Галилей дӧӧн барзын. Мени анда кӧргӱлеер (Матф. 28:10).\nИисус тирилгениниҥ ле кийнинеҥ ӱренчиктериле Галилейде туштажып, олорго јаан учурлу јакару берерге сананган. Туштажуда ол ӱренчиктерине баштапкы чакта бӱдӱретен јаан учурлу иш берген. Бӱгӱнги кӱнде бистер де ол ло ишти бӱдӱредис. Иисус мындый сӧстӧр айткан: «Барыгар, ончо калыктарды ӱредигер... слерге јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер» (Матф. 28:19, 20). Иисус бу јакаруны ончо ӱренчиктерине берген. Бу јакару оныҥ јӱк ле 11 чындык апостолына берилбеген деп, бис кайдаҥ билерис? Эмеш сананып ийектер. Галилейдеги туштажуга јӱк ле апостолдор јуулышкан ба? Ангел ӱй улуска: «Оны анда [Галилейде] кӧрӧригер» — деп, ӱренчиктерге јетирип барзын деп айткан (Матф. 28:7). Бу сӧстӧр ончо ӱренчиктерге келишкен болор. Айдарда, бу кудайзак ӱй улус ол туштажуда база болгон болор. w20.01 2 б., 1—4\nЈе слер телекейдеҥ эместе, Мен слерди телекейдеҥ ылгап алгамда, слерди телекей јаман кӧрӱп јат (Иоанн 15:19).\nИисус айткан: «Слер телекейдеҥ эместе... слерди телекей јаман кӧрӱп јат». Оныҥ учун бистер истежӱлер болуп турганына кайкабай јадыс. Истежӱлер Иегованы биске алкыжын бербей турган деп кӧргӱспей јат. Бу карын, бистиҥ чындык јӱргенистиҥ керези болот! Улус Кӱчтӱдеҥ Кӱчтӱ Иегова Кудайга бажырарын качан да јоголтып болбос. Бисти кӧп улус јоголторго сананган, је олор нени де эдип болбоды. Телекейлик экинчи јуу-согуштыҥ ӧйин эске алып ийектер. Ол ӧйдӧ кӧп ороондордыҥ башчылары Кудайдыҥ албатызына јаан истежӱлер эткендер. Иегованыҥ Керечилери јаҥыс ла нацистский Германияда эмес, је Австралияда, Канадада, анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордо токтодуда болгон. Је мындый тоолорго ајару эдип ийзеер де. 1939 јылда јуу-согуш башталып турарда, бастыра јердиҥ ӱстинде 72 475 јарчы болгон. Је јуу-согуштыҥ учында дезе, 1945 јылда, олордыҥ тоозы 156 299 кижиге јеткен. Анайып Керечилердиҥ тоозы эки катапка кӧп болуп калган! Андый неме јӱк ле Иегованыҥ болужыла болор аргалу. w19.07 9 б., 4, 5\nОртогордо сӱӱш болзо, слерди Мениҥ ӱренчиктерим деп, ончозы танып ийер (Иоанн 13:35).\nЭм тура слер Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрбей де турган болзогор, ӱренчиктер белетеер ишке тӱҥей ле јӧмӧжӧр аргалу. Темдектезе, Каандыктыҥ Туразына баштапкы катап келген улусты јылу уткып, олорго болужарга јараар. Анайып олор слердиҥ сӱӱжигерди кӧрӱп, слерди чындык христиандар деп, бӱдӱмјиленип алар. Јуунныҥ туштажуларында кыска да болзо каруулар бергенигерле, слер јаҥы келген улусты бойыныҥ бӱдӱмјизин тоомјылу ла јарт эдип јартаарга ӱредип салар аргалу. Анайда ок јаҥы јарчыла кожо јарлап барзагар, ого библиялык ӱлгерлерди канайып тузаланарын кӧргӱзип берер эдигер. Анайып слер оны Христостоҥ тем алып турарга ӱредип саларыгар (Лука 10:25—28). Кезик христиандарда кӧгӱс керектердеҥ башка, ӧскӧ дӧ керектери коркышту кӧп болот. Андый да болзо, олор Агару Бичикле ӱредӱлер ӧткӱрерге ӧй табып, јаан сӱӱнчи алат. w19.07 17 б., 11, 13\nКийнимдезин ундып, ичкеризине ууланып, амадуга... јӱткийдим (Флп. 3:13, 14).\nАпостол Павел јединген једимдеринеҥ эмезе эткен јастыраларынаҥ улам, амадузынаҥ туура јӱре бербеген. Ол мынайып јартаган: «ичкеризине уулан[арга]» (ӧскӧртӧ айтса финишке једерге), «кийниндезин ундып» салар керек. Павелди амадузынаҥ не туура тартар аргалу болгон? Баштапкызында, иудаизмде јединген једимдери. Је Павел оны сӱре-чӧп деп кӧргӧн (Флп. 3:3—8). Экинчизинде, христиандарды истешкени учун бойын бурулаганы. Је Павел андый сезимдерине алдыртпаган. Ӱчинчизинде, Павел Иеговага сӱрекей кӧп иштенгени учун эмди амырап аларга јараар деп сананар аргалу болгон. Је ол анайып сананбаган. Павел коркышту кӧп кӱчтерге табарткан темдектезе: тӱрмелеткен, чыбыктаткан, ташла шыбалаткан, керептӱ јӱзӱп барадала чӧҥгӧн, кезикте курсакка ла кийимге јединбей јӱрген. Је андый да болзо, ол јарлаар иште сӱрекей кӧп једимдерге јединген (2 Кор. 11:23—27). Је Павел кӧп једимдерине ле кӧп кыйын-шыра ӧткӧнине кӧрбӧй, Иеговага иштееринде оноҥ ло ары јӱгӱрер керек деп билген. Биске андый ла кӧрӱмдӱ болор керек. w19.08 3 б., 5\nСлерди бӧрӱлер ортодо јӱрер койлорды чылап ийип јадым (Матф. 10:16).\nКӧп ака-эјелер айылдар сайын ачыгынча јарлаарга јарабас ороондордо јадып турган да болзо, јарлаар ижин токтотпой јадылар. Карын сӱӱнчилӱ јарла ӱлежерге, ӧскӧ аргалар бедиреп јат (Матф. 10:17—20). Мындый ороондордыҥ бирӱзинде јадып турган аймак кӧрӧӧчи јарчыларга бойыныҥ тӧрӧӧндӧрине, айылдаштарына, кожо ӱренип эмезе кожо иштеп турган улузына ла таныштарына јарлап кӧрзин деп айткан. Мынайып бу аймактыҥ јуундары эки јылга канча катапка кӧптӧп калган. Бистиҥ јадып турган ороондо ижис база токтодуда болордоҥ айабас. Је бис мындый тапкыр ака-эјелердиҥ теминеҥ јаан ӱредӱ алар аргалу: Иегова биске кандый ла кӱчтерди ӧдӧргӧ болужар деп, бир де алаҥзыбай, јарлаар иште эрчимдӱ туружар керек (Флп. 2:13). Анчада ла бӱгӱнги кӱнде эҥ артыгын талдап турактар, бузук јок јӱректер, улуска бӱдӱрилетен таш болбой, быйанду керектер эдектер. Ол тушта сӱӱжис там ла там ӧзӱп турза, бистиҥ буурзак Иегова Адабыс макталар. w19.08 13 б., 17, 18\nМен аттарга отурган јалчыларды ла јалчылар чылап, јойу базып јӱрген јайзаҥдарды да кӧргӧм (Эккл. 10:7).\nУлустыҥ кӧрӱм-санаазын ајаруга албай, јаантайын јӱк бойыныҥ санаазын чын деп албаданып турган кижиге улус та јукпай јат. Је Агару Бичиктиҥ «килежип јӱригер, карындаштарды сӱӱгер, јымжак јӱректӱ, најылык, улуркабас санаалу болыгар» деген сӧстӧрди бӱдӱрип турган ака-эјелерге улус тартылып јат (1 Петр 3:8). Оныҥ учун биске де јобош улусла куучындажарга јарап турган болордо, улуска да, бис јобош болзоос, бисле куучындажарга јарап турар. Јобош улуска кӱчтерди ӧдӧргӧ јеҥил болот. Бис јӱрӱмде кезикте справедливость јок деп кӧрӱп турган болорыс. Сагышту ла јайалталу кижини кезикте ајаруга албай јадылар, је тыҥ ла јайалта јок кижини дезе, макка кӧдӱредилер. Је андый да болзо, ойгор Соломон каан, јӱрӱмниҥ јаман јандарын тоологончо, јӱрӱмге чын кӧрӱмдӱ болзо торт болор деп оҥдогон (Эккл. 6:9). Мындый кӧрӱмдӱ болорго, шак ла јобош болгоныс болужат. w19.09 4—5 б., 9, 10\nАдалар, балдарыгарды... Кайракан канайып ӱреткен ле јакыган эди, олорды анайып чыдадыгар (Еф. 6:4).\nКудайдаҥ јаҥ алган улус, темдектезе адалар, ӧскӧ улустыҥ јӱрӱми учун каруулу. Иегова адаларга билениҥ бажы болотон молју берген. Оныҥ учун адалар бойлорыныҥ балдарын ӱредип таскадар учурлу (1 Кор. 11:3). Је ада кижиге, билениҥ бажы да болзо, Иегованыҥ алдында каруулу болгонын ундыбас керек. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ «ады-јолынаҥ... не ле ук-тӧс бойыныҥ ады-јолын алган» (Еф. 3:14, 15). Слер, адалар, Иеговага багынып турганаарды канайып кӧргӱзер аргалу? Јаҥаарды Кудайды сӱӱндирерге тузаланып туругар. Иегованыҥ берген јаҥын чын тузаланарга албаданыгар. Анайда ок јастыралараарды алынып, слерди Агару Бичикке тайанып тӱзеткен улусты угуп туругар. Ол тушта билегер слердиҥ мынайып јобош болгоноорды кӧрӱп, слерди тооп турар. Иеговага билегерле кожо мӱргӱген тужыгарда, сезимдеригерди куучындап туругар, анайып јууктарыгар слерге Иегованыҥ болужы ла башкартузы керек болуп турганын кӧрӧр. Је эҥ учурлузы, олор слердиҥ Иеговага иштебей јӱрӱп болбозыгарды јарт кӧрӱп турар учурлу (Јаҥ. т. 6:6—9). Слердиҥ јакшы темигер — билегерге берип турган эҥ баалу сыйлараардыҥ бирӱзи болот. w19.09 15 б., 8; 17 б., 14; 18 б., 16\n[Марк] слерге келзе, уткыгар (Кол. 4:10).\nМарк улуска акту јӱрегинеҥ болужып јӱретен. Темдектезе, ол Павел ле Петр апостолдорло иштеп, олорго курсак-тамак алып, конор јер бедиреп, оноҥ до ӧскӧ сурактардыҥ аайына чыккан болор (Ап. ижи 13:2—5; 1 Петр 5:13). Павел Маркты «Кудайдыҥ Каандыгына болуп иштеп» јӱрген бойыныҥ болушчыларыныҥ тоозына кошкон (Кол. 4:11). Марк Павелдиҥ јуук најыларыныҥ бирӱзи болгон. Б. э. 65 јылы кирезинде Павел, Римде калганчы каруулда тужында, Тимофейге экинчи самара бичиген. Ол бу самарада Тимофейди Римге келзе, Маркты кожо алганча келзин деп сураган (2 Тим. 4:11). Павел Марктыҥ болужын сӱреен баалаган, оныҥ учун јӱрӱминиҥ калганчы кӱндеринде оны јанында болзын деп кӱӱнзеген. Марк Павелге бичинерге керектӱ немелер ле курсак-тамак экелип туратан болор. Павел јӱрӱминиҥ калганчы кӱндеринде Марктыҥ болужынаҥ улам, Кудайга чындык арткан болор. w20.01 11 б., 12, 13\nМеге келигер (Матф. 11:28).\nБис Иеговага акту кӱӱнистеҥ иштеерин баштапкы јерге тургузарыс деп шӱӱп алганыс. Је Иисус истежӱлер болор деп озодоҥ айдып салган да болзо, Иегова биске кандый ла ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱчти берер деп, бис иженер аргалу. Канча ла кире турумкай болуп артсаас, ончо ло кире бӱдӱмјибис тыҥып јат (Иак. 1:2—4). Анайда ок Иегова биске ӱзе керектӱ немени берер, Иисус бистиҥ кӱдӱчи болор ло ака-эјелер бисти кӱчтердиҥ ӧйинде артыргыспас деп иженер аргалу (Матф. 6:31—33; Иоанн 10:14; 1 Фес. 5:11). Кан келип, шыралап јӱрген ӱй кижини Иисус јазып ийерде, ого ол ло кӱнде јеҥил боло берген (Лука 8:43—48). Је узак ӧйгӧ токыналу јӱрерге, ого Христостыҥ ӱренчиги болор керек болгон. Сананып ийзеер де: бу ӱй кижи Христостыҥ комудын кийип алган болзо, эмди ол теҥериде јӱрет! Ол чыннаҥ ла Христостыҥ чындык ӱренчиги болуп калган болзо, оныҥ алган кайралы эткен тайылгаларынаҥ канча катапка артык. Бистиҥ ижемјибис кандый да болзо, јерде јадатан эмезе теҥериге баратан да болзо, Иисустыҥ «Меге келигер» деген кычырту эткенине јаан быйанду болодыс. w19.09 25 б., 21, 22\nКудай чындык, Ол эдип јӱргенигерди ле сӱӱжигерди ундыбас (Евр. 6:10).\nЛевит деп бичиктеҥ Израильдиҥ улузы амырдыҥ тайылгаларын «быйанду болгонынаҥ улам» экелген деп айдылат (Лев. 7:11—13, 16—18). Улустаҥ мындый тайылгалар экелери некелбеген. Канайып амырдыҥ тайылгаларын улус акту кӱӱнинеҥ экелген, анайып ла Иеговага иштезин деп, бисти кем де албадабай јат. Бис ого эҥ артыгын бередис, нениҥ учун дезе оны бастыра јӱрегисле сӱӱп јадыс. Иегова миллиондор тоолу ишчилериниҥ оны ла оныҥ нормаларын тыҥ сӱӱп турганын кӧрӱп, јаан сӱӱнчи алып јат! Иегова бистиҥ јӱк ле эдип турган керектеристи эмес, је олорды недеҥ улам эдип турганысты кӧрӱп јат. Темдектезе, јажаар јаанап калганынаҥ улам Кудайга кӧп иштеп болбой турган болзогор, Иегова слерди јакшы оҥдоп јат деп ундыбагар. Слер Иеговага иштееринде кӧпти этпей турганаар деп сананып турган болорыгар. Је Кудайды сӱӱп турганаардаҥ улам бойыгардыҥ айалгагарда кӱчеер јеткенче иштеерге кӱӱнзеп турганаарды Иегова кӧрӱп јат. Кудай слердиҥ ого акту јӱрегердеҥ иштеп турганаарга сӱӱнип јат. w19.11 22 б., 9; 23 б., 11, 12\nАалга јерге барып, эмеш тыштанып алыгар (Марк 6:31).\nИшке чын кӧрӱмдӱ болор керек. Соломон каан агару тынныҥ болужыла мынайып бичиген: «Кажы ла немеде бойыныҥ ӧйи бар, кажы ла керекти эдетен ӧй бар». Анайда ок отургызатан, тудатан, ыйлайтан, каткыратан ла бијелейтен ӧй бар деп айткан (Эккл. 3:1—8). Эйе, биске иштеер де керек, амыраар да керек. Иисус ишке ле амырашка чын кӧрӱмдӱ болгон. Бир катап апостолдордо јарлап јӱреле «ажанарга да бош јок болгон». Ол тушта Иисус олорго бӱгӱнги ӱлгердиҥ сӧстӧрин айткан (Марк 6:30—34). Иисуста ла оныҥ ӱренчиктеринде кезикте јеткилинче амырап алатан арга болбогон до болзо, је амыраш тӱҥей ле керектӱ деп, Иисус оҥдоп туратан. Биске кезикте амыраар керек эмезе јаантайын эдип турган ижистеҥ башка нени-нени эдер керек. Мынайып эдери неделе сайын ӧткӱрилетен суббот кӱн керегинде јасактаҥ кӧрӱнет. Бу јасакты Кудай бойыныҥ јебрен албатызына берген. Бӱгӱнги кӱнде бис Моисейдиҥ јасагын бӱдӱрбей турган да болзоос, је суббот кӱн керегинде јасактаҥ кӧп немеге ӱренер аргалу. w19.12 3 б., 6, 7\nБир де санааркабагар (Матф. 6:31, ЈТ).\nИегова бойыныҥ чындык ишчилерине болужар деп сӧзин берген. Оныҥ учун айткан сӧзин бӱдӱрерин бойыныҥ молјузы деп кӧрӧт (Сар. 31:1—3). Анайда ок Иегова бойыныҥ улузына болушпаза, бисти Оноҥ чӧкӧй берер деп оҥдоп јат. Ол биске ич-кӧгӱс те јанынаҥ, акча-јӧӧжӧ дӧ јанынаҥ болужарга, Ого не де чаптык эдип болбос деп сӧзин берет! (Матф. 6:30—33; 24:45). Иегова айткан сӧзин нениҥ учун јаантайын бӱдӱрип турганын ундыбай турзаас, ол бисти акча-манатка јединбей турган ӧйдӧ артыргыспас деп санааркабазыс. Баштапкы чактыҥ христиандарын сананып ийектер. Иерусалимдеги јуун тыҥ истежӱлерге табартарда, «апостолдордоҥ ӧскӧзи ончозы... јерлер сайын тозо бергендер» (Ап. ижи 8:1). Андагы христиандарга коркышту кӱч болгонын сананып ийзеер де. Олор тураларын, ижин эмезе бойыныҥ бизнезин јылыйткан болор. Је Иегова олорды артыргыспаган, олор бойлоры дезе, сӱӱнчизин јылыйтпаган (Ап. ижи 8:4; Евр. 13:5, 6; Иак. 1:2, 3). Иегова озогы чындык христиандарга болушкан болордо, кыйалта јогынаҥ биске де болужар (Сар. 37:18, 19). w20.01 17—18 б., 14, 15\nИегова... јобош кижини кӧрӱп јат (Сар. 138:6).\nДавид адазыныҥ койлорын айудаҥ ла карагуладаҥ корулап турарда, бу казыр тындуларды ол јӱк ле Иегованыҥ болужыла јеҥген деп оҥдогон. Јаан оборлу Голиафты јеҥип аларда, ол Кудайдыҥ болужын јарт кӧргӧн (1 Сам. 17:37). Кӱйӱнчек Саул кааннаҥ аргаданарда, оны Иегова корулап алган деп алаҥзыбаган (18 Сар., бажындагы сӧстӧр). Улуркак кижи ӱзе макты бойына алар эди. Је Давид андый кижи болбогон. Ол јобош болгонынаҥ улам ончо немени Иегованыҥ болужыла ӧдӱп чыккан деп оҥдогон. Мынаҥ бис неге ӱренедис? Биске Иегованаҥ јӱк ле болуш сураар керек эмес, је оныҥ канайып ла качан болушканын кӧрӱп турарга албаданар керек. Бис јобош болуп, ончоны эдип болбозысты оҥдоп турзаас, Иегова биске артыкташкан ийде-кӱч берип турганын јарт кӧрӱп турарыс. Иегованыҥ болужын јаантайын кӧрӱп турзаас, Кудайла најылыгыс тыҥып јат. w19.12 20 б., 18, 19\nКанайып адазы карузыган уулын тӱзедет, анайып ла Иегова кемди сӱӱйт, оны тӱзедет (Укаа 3:12).\nИегова бисти кӧп шылтактардаҥ улам баалап јат. Ол бистиҥ сӱӱнчилӱ јарды канайып алынганысты кӧрӧлӧ, бисти бойына јууктадып алган (Иоанн 6:44). Бис ого јууктап баштаарыста, ол до биске јууктаган (Иак. 4:8). Анайда ок Иегова бисти ӱредерге, ас эмес ӧйин ле ийде-кӱчин берет. Мынаҥ бисти баалап турганы кӧрӱнет. Ол бисти эм тура кандый болгонысты ла келер ӧйдӧ кандый болорысты кӧрӱп јат. Бого коштой, Иегова бисти сӱӱп турганы учун тӱзедет. Бу ончо немедеҥ, бис Иегованыҥ кӧзинде баалу эрјинелер болгонысты кӧрӱп јадыс! Кезик улус Давид каанды неге де турбас кижи деп јамандагандар. Је Иегова оны сӱӱп, ого болужып турганын ол билер болгон. Оныҥ учун Давид кӱч айалгаларда чын кӧрӱмдӱ арткан (2 Сам. 16:5—7). Качан бис кунугып эмезе кӱчтерге табартсаас, Иегова биске де болужарга белен. Мынаҥ улам бис ӱзе немеге чын кӧрӱмдӱ болуп, кандый ла кӱчтерди ӧдӧр аргалу болодыс (Сар. 18:27—29). Айдарда, биске Иегова болужып турган болордо, Оныҥ ижин сӱӱнчилӱ бӱдӱрерге, биске кандый бир неме буудак болор бо? (Рим. 8:31). w20.01 15 б., 7, 8\n[Олорды] слерге јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер (Матф. 28:20).\nКажы ла ӱредӱни мӱргӱӱлле баштагар. Ӱредӱлерди мӱргӱӱлле баштап, мӱргӱӱлле божодорго канча ла кире эрте албаданыгар. Ӱредӱ кӧндӱге берзе, мӱргӱӱрге јараар. Анайып ӱренип турган кижи Кудайдыҥ Сӧзин јӱк ле агару тынныҥ болужыла оҥдоор аргалу деп, аайлап турар. Кезик јарчылар, нениҥ учун мӱргӱӱр керек деп јартаарга, Иаков 1:5-те: «Кемигерге ойгорлык јетпей турган болзо... Кудайдаҥ сурагажын,— ого берилер» — деп айдылган сӧстӧрди тузаланат. Бу ӱлгерди кычырып ийеле, олор ӱренип турган кижинеҥ: «Кудайдаҥ ойгорды канайып сураар керек?» — деп сурап ийет. Ӱренип турган кижи дезе, кӧп сабада, мӱргӱӱр керек деп, каруу берет. Ӱренип турган кижини Иеговага мӱргӱӱрге ӱредигер. Ӱренип турган кижи Иегова оныҥ акту јӱрегинеҥ мӱргӱгенин угарга турганында бӱдӱмјиленип алзын. Ол јаҥыскан мӱргӱп јаткан тушта, Иеговага јӱрегинде барын — кемге де куучындап болбос кандый бир немени, ачыгынча куучындаар аргалу деп јартап беригер. Нениҥ учун дезе Иегова бистиҥ јажытту санааларысты тегин де билип јат (Сар. 139:2—4). w20.01 2 б., 3; 5 б., 11, 12\nОнчозы кижиниҥ кӱӱнинеҥ эмес, оныҥ кичеенип турганынаҥ эмес... Кудайдаҥ камаанду (Рим. 9:16).\nМайлаткандарды качан талдап алатанын Иегова бойы кӧрӧт (Рим. 8:28—30). Кудай майлаткандарды Иисустыҥ тирилгениниҥ кийнинеҥ талдап баштаган. Баштапкы чакта ончо чындык христиандар майлаткандар болгон болор. Соондо бойлорын Христостыҥ ӱренчиктери деп аданып тургандардыҥ кӧбизи, чынынча болзо, оныҥ ӱренчиктери болбогон. Је бу да ӧйдӧ Иегова чындык христиандар болгон улусты агару тынла майлаган. Олор, Иисустыҥ айтканыла болзо, чӧп ӧлӧҥлӧ кожо ӧскӧн «буудай» болот (Матф. 13:24—30). «Калганчы кӱндерде» Иегова 144 000-ныҥ тоозына киретен улусты оноҥ ло ары јууп јат. Оныҥ учун бу ӧйдиҥ учында Кудай теҥериге кычырарга кемди-кемди талдап алза, бис оныҥ ойгорына алаҥзыбазыс (Рим. 9:11). Биске Иисустыҥ темдериниҥ бирӱзинде айдылган улуска тӱҥей болбос керек. Бу улус виноградтыҥ ээзи бир саат иштегендерге јалды теҥ тӧлӧп бергени учун комудагандар (Матф. 20:8—15). w20.01 30 б., 14\nМениҥ ишчилерим сӱӱнип кыйгырар (Иса. 65:14).\nИегова билезиниҥ ончо улузын ырысту болзын деп кӱӱнзейт. Бисте кӱчтер де болуп турган болзо, ырысту болотон кӧп шылтактар бар. Темдектезе, теҥеридеги Адабыс бисти тыҥ сӱӱп турган деп алаҥзыбай јадыс. Анайда ок бисте оныҥ Сӧзинеҥ, Агару Бичиктеҥ, чике билгирлер бар (Иер. 15:16). Бого коштой бис Иегованы, оныҥ нормаларын ла бой-бойын сӱӱп турган улустаҥ турган кайкамчылу билеге кожулганыска сӱӱнип јадыбыс (Сар. 106:4, 5). Бис ырысту болор аргалу, нениҥ учун дезе, келер ӧйдӧ јӱрӱм сӱрекей јакшы болор. Иегова удабас калју улустыҥ ончозын јоголтып салза, оныҥ Каандыгы башкарган ӧйдӧ јер рай болуп калар. Анайда ок божогон улус тирилип, бойыныҥ јууктарыла туштажар деп иженип јадыбыс (Иоанн 5:28, 29). Бу ӧй јаан сӱӱнчи экелер! Је эҥ учурлузы — јердеги де, теҥеридеги де ончо јайаандар бистиҥ сӱӱштӱ Адабыска бажырып, мак ла кӱндӱ јетирер деп бӱдӱп јадыс. w20.02 13 б., 15, 16\nМен сеге удура, јӱк сеге удура кинчек эттим (Сар. 51:4).\nСлер де уур кинчек эткен болзоор, оны бир де јажырбай, Иеговага куучындап беригер. Мынаҥ улам слердиҥ уйадыгар бир эмеш токунай берер. Је Иегова слердиҥ кинчегерди таштазын деп турган болзогор, база бир алтам эдер керек — тӱзедӱни чын алынар керек. Иегова судурчы Нафанды Давид каанныҥ Вирсавияла кожо эткен кинчегин кӧргӱзерге ийерде, Давид уур кинчегин бир де актанбай алынган. Ол јӱк ле Вирсавияныҥ ӧбӧӧнине удура кинчек эткен эмес, је озо ло баштап Иеговага удура кинчек эткенин тургуза ла алынып ийген. Давид тӱзедӱни алынарда, Иегова оныҥ јаманын таштап салган (2 Сам. 12:10—14). Айдарда, бис уур кинчек эткен болзоос, биске Иегованыҥ тургускан кӱдӱчилерине баштанар керек (Иак. 5:14, 15). Бис актанбас учурлу. Аксагалдардыҥ тӱзедӱзин канча ла кире тӱрген алынзаас, јӱрегиске амыр ла сӱӱнчи ончо ло кире тӱрген келер. w20.02 24 б., 17, 18\nБастыра албатылардаҥ болгон ло башка-башка тилдерге куучындап турган он кижи иудейдиҥ эдегинеҥ тудунып, ого мынайып айдар: «Бис слерле кожо барарыс, нениҥ учун дезе Кудай слерле кожо деп укканыс» (Зах. 8:23).\n«Он кижи» — ӱргӱлјиге јерде јӱретен ижемјилӱ улус. Олор майлаткандарды, «иудей» дегендерди, Иегова талдап алган деп оҥдоп, майлаткандарла кожо иштеерин кӱндӱ деп кӧрӱп јадылар. Бӱгӱнги кӱнде, теҥериге баргалак майлаткандардыҥ ончозыныҥ ады-јолын билер арга јок то болзо, је јерде јӱретен ижемјилӱ улус олорло кожо «барар» аргалу. Канайып? Каруузы бӱгӱнги ӱлгерде айдылган. Бу ӱлгерде јӱк ле бир иудей керегинде айдылат, је «слерле кожо» деп айдылганы, бир майлатканды эмес, је майлаткандардыҥ ончозын кӧргӱзет. Агару тынла майлалбаган улус майлаткандарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштенип турган да болзо, олорды башчылар деп айтпай јат. Нениҥ учун дезе бистиҥ башчыбыс — Иисус Христос (Матф. 23:10). w20.01 26 б., 1, 2\nИисустыҥ айтканыла, оныҥ чындык ӱренчиктери улусты Иисус ла чылап сӱӱр. Мындый сӱӱш олордыҥ аҥылу кылык-јаҥы болот. Олор баштапкы да чакта бой-бойлорын сӱӱген, бӱгӱнги де кӱнде анайып ла сӱӱп јат. Оныҥ да учун кандый ла кӱчтерди ӧдӱп, бой-бойысты сӱӱр керек! Бойыгардаҥ сурагар: «Кӱч те болуп турза, је бой-бойына чындык сӱӱжин кӧргӱскен ака-эјелердеҥ мен кандый тем алар аргалу?» Биске толо кемдӱ эмес болгоныстаҥ улам, бой-бойысты акту јӱректеҥ сӱӱрге кӱч болуп јат. Је андый да болзо, биске Христостоҥ тем аларга албаданар керек. Иисус, биске ачынып калган кижиле јаражып алар керек деп ӱреткен (Матф. 5:23, 24). Бис Кудайды сӱӱндирерге турган болзоос, улусла јакшы колбуларлу болор учурлу деп, Иисус аҥылап айткан. Ака-эјелерле јаражарга бастыра ийде-кӱчистеҥ албаданып турзаас, Иегованы сӱӱндирип јадыс. Је бис ачынып, јаражарга нени де этпей турзаас, Иегова бистиҥ бажырышты јаратпас (1 Иоанн 4:20). w20.03 24 б., 1—4\nБис чындыктыҥ тынын ла азыштыҥ тынын таныйдыс (1 Иоанн 4:6).\nСатана — «тӧгӱнниҥ адазы». Ол озодоҥ бери кижиликти тӧгӱндеп јат (Иоанн 8:44). Темдектезе, оныҥ тӧгӱниле болзо, кижи божогон кийнинде оноҥ ары јӱрет. Бӱгӱнги телекейдиҥ јӱзӱн-башка чӱм-јаҥдары ла байланыштары бу тӧгӱнге тайанат. Мындый тӧгӱнге нениҥ учун коркышту кӧп улус бӱдӱп јат? Нениҥ учун дезе улус ӧлӱмнеҥ коркып јат. Сатана дезе мыны билип, улустыҥ сезимдериле ойнойт. Бис ӱргӱлјиге јӱрер эдип јайалганыстаҥ улам божоорго кӱӱнзебей јадыс (Эккл. 3:11). Ӧлӱм — бистиҥ ӧштӱ (1 Кор. 15:26). Је Сатана ӧлӱм керегинде чынды јажырып болбогон. Агару Бичик божогон улусла не болуп турганы керегинде ле божогондордо кандый ижемји бары керегинде нени айдып турганын бӱгӱнги кӱнде сӱрекей кӧп улус билип алган, анайда ок олор бу керегинде улуска куучындап јат (Эккл. 9:5, 10; Ап. ижи 24:15). Бу билгирлердеҥ бис токунал алып, божогон улустаҥ коркыбай, олор учун санааркабай јадыс. w19.04 14 б., 1; 15 б., 5, 6\nБой-бойыгардыҥ јӱктеригерди апарыжыгар. Анайып, Христостыҥ Јасагын бӱдӱрип койорыгар (Гал. 6:2).\nИегова Кудай бойыныҥ ишчилерин сӱӱп јат. Оныҥ сӱӱжи качан да ӧтпӧс. Анайда ок Кудай справедливостьты сӱӱп јат (Сар. 33:5). Оныҥ учун баштапкызында, Иеговага албатызыныҥ справедливость јогынаҥ улам шыралап турганын кӧрӧргӧ кӱч болот. Экинчизинде, справедливый эмес улусты Кудай кату каруузына тургузар деп алаҥзыбаска јараар. Израиль албатыга Моисей ажыра Кудайдыҥ берген јасагы сӱӱшке тӧзӧлӧнгӧн. Бу јасак израиль албатыны ончо улуска, анчада ла бойы учун туруп болбос улуска, справедливый эдип баштанарга кӱӱнзеткен (Јаҥ. т. 10:18). Моисейдиҥ Јасагы — Иегованыҥ јаан сӱӱжиниҥ кереези. Је сӱӱшке тӧзӧлӧнгӧн лӧ справедливостько кӱӱнзеткен Моисейдиҥ јасагы б. э. 33 јылында, христиан јуун тӧзӧлӧрдӧ, јоголтылган. Мынаҥ улам христиандар кору јок артып калган ба? Јок! Олорго јаҥы јасак — Христостыҥ јасагы берилген. Иисус ӱренчиктерине колло бичилген јасак бербеген де болзо, је јерде јӱрген ӧйинде олорго башка-башка јакарулар, јакылталар ла принциптер берген. Айдарда, Иисустыҥ ончо ӱредӱлери — Христостыҥ Јасагы болот. w19.05 2—3 б., 1—3\nКандый ла коот [токунал] береечи Кудай. Ол бисти ончо уур-кӱчтеристе кооттоп јат (2 Кор. 1:3, 4).\nКижи улусты токунадар эдип јайалган. Токунал биске ончобыска керек болот. Темдектезе, бала јыгылып, тизезин сыйрып алза, ыйлап, ада-энезине јӱгӱрет. Ада-эне балазыныҥ шырказын капшай ла јазып болбос то болзо, баланы токунадар аргалу. Олор оноҥ не болгонын сурап, кӧзиниҥ јаажын арчып, балазын кучактап, јалакай сӧстӧр айдып, шырказын таҥып берет. Анайып, бала ыйлабай барала, ойто ло ойноп јӱгӱре берет. Бир эмеш ӧйдӧҥ шырканаҥ ис те артпай, јоголып калат. Је јӱрӱмде оноҥ јаан шыркалар болот: кезик балдар сексуальный базынышка табартат. Бу мындый учурал бир катап та болгон болзо, эмезе кӧп јылдардыҥ туркунына канча катап болгон до болзо, балдардыҥ сезимдерине коркышту јаан шырка артыргызат. Кезик учуралдарда базыныш керегинде угула берзе, базынган кижини тӱрмеге отургызып салат. Кезик учуралдарда андый кижи кату каруузына тургузылбай артып калат. Је базынган кижи тургуза ла каруузына тургузылып калган да болзо, базыныштыҥ каршузы, бала јаанап та калза, ӧтпӧй турардаҥ айабас. w19.05 14 б., 1, 2


Инфоурок / Начальные классы / Другие методич. материалы / Мастер- класс по алтайскому языку\nМастер –класс алтай тилле Тайленкунова Н.С.\nТема: Озуп келзен ,осколобой jур, олон-баргаазын тепсеген j ериме…\nАмаду :Откурилетен омолик-тозомол иш ажыра ,теманын тос туп-шуултезин шуужу куучын-эрмек ажыра бириктире тен учурына келери.\n1.Кырды кызыл тулку ажа берди. (кун)\n2) Jузун онду , jаныс jуректу. (солоны)\n3)Тан тозин кезилтип ,тенериде jаркындайт. (тан чолмон)\nБу омоликтер кожо иштейтен темабыс бу ….,буултарта айдылган,терен учурлу тема эмтир.Бугунги бистин амадубыс…\nОмоликтерге берилетен j акылталар:\nУлгерди чокым- jарт кычырыгар,улгердин ады не ,авторы кем?\nКанча чакка карарган.\nКожон болды jажына.\nКара моштор кузукла бай…\nКару jерим….(Э.Палкин. Алтай)\nУлгердин jолдыктарында божодылган учурлу состорди кожуп,улгердин авторы ла адын адап беригер?\nкорголj ын октор сорбузы,\nЫрызы jоктордын ,\njаман чактарда олбогондордин тоозы…\nШынырап jылыйган ойлорди\nУлдунин чике кескен изинин\nСорбузы болуп артып калды.(А.О.Адаров Мен алтай кижи,калык)\nБу берилген терен учурлу состордо бистин тос теманын учурын,туп-шуултезин темдектеп турган эки сости таап, jартагар.\nТорол jер ,аржан суу,бийик ажулар,албаты,кару уредучи,кунлик солундар,Алтай, jурт сурактар.\nБу jурукты коруп ,слердин коксигерге кандый санаалар эбелди? Слердин кичинек торолигер кандый? ( jурт- jер)\nСлердин козигердин алдына бистин тургун алтай албатынын кандый анылу учурлу jери? Коксигерге кандый шуулте келди?\nБу бистин отурган калыктын кандый тороли?\nМен слерге уч шуулте айдайын.Слер ол кандый терен,туукилик,кижилик учурлу сос таап беригер.\n1 омолик Бир ук улус.\n2 омолик Jер –телекейдин устинде jаткан башка-башка ук улус.\n3 омолик Jандаган jаныла, jадын - jурумиле, оос jурумиле тудуш.\nАйдарда ,бис мындый терен шуултелер эдип,бийик кеминде омолик иш ажыра бугунги бистин мастер-класстын чын тос темазын чыгарып келдис.Бу теманы чыгарарга биске кандый бичиичилер болушты?Юбилейи болуп jаткан бичиичибис Э.Палкин бистин мастер-класстын айылчызы болды.\nСлер jылдыс –омолик jурумде андый ла эн бийик jаркынду jараш учурлу jылдыс болуп jуругер!\nСолоны-омолик Алтайдын эн учурлу,эн керекту уредучи ижигердин темдеги болуп j уругер!\nКун. Jаркынду кун чилеп. Jаныгарда jуук улузыгарга jылу куун-санаагарды сыйлап ла jуругер!\nОзуп келзен, бу отурган улусты осколобой jур-\nол сенин албатын,\nОлон –баргаазын тепсеген jериме олгончо jур-\nол сенин Алтайын! (Л.В.Кокышев)\nМастер-класс по алтайскому языку об Алтае,о малой и большой родине.Где раскрывается значение и значимость слова родина.Мастер-класс адресую учителям алтайского языка и литературы,классным руководителям и музееведам.В данной работе с помощью поэзии алтайских писателей ,в том числе писателя -юбиляра Эркемена Палкина участники должны прийти к одному мнению,выводу о том, что где бы ты небыл,кем бы не стал ты должен знать,любить и никогда не забывать своих- родителей и свою родину.Знать и уважать обычаи и традиции своего и других народов России.Л.В.Кокышев великий алтайский поэт и писатель всегда призывал к этому.\nНомер материала: 391566