МБУ ДО "Улаганская ДШИ им. А.Г.Калкина" - Јиит јайалталар\nБистиҥ Улаган аймакта балдардыҥ јайаандык школында кӧп јайалталу балдар јӱрет. Алтай ойноткылар ла кожоҥдоорына балдарды Алан Викторович ла Айана Михайловна Темеевтер балдарды ӱредет, олор ады јарлу «Јаш-Канат» деп образцовый ӧмӧликти 2005 јылдаҥ ала эрчимдӱ башкарат. Бу јылдардыҥ туркунына «Јаш-Канат» ӧмӧликтеҥ кӧп балдар ӱренип чыккан, олор эмди бойлорыда јаан улустар, олор ортодо кӱӱле јӱрӱмин колбоп,оноҥ ары бийик ӱредӱ алатан колледж ле университетты ӱренип божодоло, бойлоры да балдарды кожоҥдоп, алтай ойноткыларла ойноорына ӱреткилейт.\n«Јаш-Канат» ӧмӧлик ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айыныҥ баштапкы кӱндеринде Бийск калада албатылык ортодо конкурста эрчимдӱ турушкан. Бу јаан кӱӱлик маргаан ӱч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн. «Народный вокал» деп номинацияда «Јаш-Канат» 2-чи јерди ала сокты, бистиҥ јиит јеҥӱчилерис ол: Токоеков Влад, Тельденов Адар, Тушташев Борис, Куюкова Айлана ла Темеева Айдыҥ-Ай. Алтай Республикадаҥ кӧп балдар барып турушкан, олор ортодо Усть-Канныҥ «Алтын-Кӱӱ» деп образцовый ансамбль база турушты.\nБу балдар ортодо Байтушкин Алан алтай ойноткыларла ойноп, 1-кы јерге чыккан, бу «соло» деп номинацияда 700 кӧп туружаачы болгон, је гала-концертке 10 ло номер талдалып кӧргӱзилген болгон, бу тоодо Аланныҥ номеры кожо болды. Огош балдардыҥ группазында «Эстрадный вокал» деп номинацияда 7 јашту Темеева Айдыҥ-Ай 2-чи јер алган. Айдыҥ-Ай кӧрӧӧчилерди «Бабушка» ла «Солоҥы» деп кожоҥдорыла сӱӱндирди.\n«Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ јеҥӱчилдерин јай ӧйинде Крымга келзин деп кычырган, олор эмди ого јетире белетенип, анда талдама лауреаттарга учурлалган конкурста туражар.\nБу јаан јол-јорыкка барып, эрчимдӱ туружып јанганына, акча-манатла болужын јетирген культура бӧлӱгиниҥ јаанына Солунай Олеговна Санаа ла балдардыҥ јайаандыгыныҥ јаанына Любовь Андреевна Натовага турушкан балдардыҥ эне-адалары, Алан Викторович ле Айана Михайловна Темеевтер јаан быйанын айдат.\nОнойдо ок бу ла ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайск калада «Курултай сказителей» ӧткӧн, «Јаш-Канат» ӧмӧлик 2-чи јер алган. Мында эки огош кайчы турушты: Кобенов Радий ле Табышкин Алан. Радий 3-чи јер алган, Алан специальный сыйла кайралдатып, топшуур сыйлаткан.\nӦткӧн 2018 јылда Алтай Республикадыныҥ јааныныҥ А.В. Бердниковтыҥ гран-при сыйыла кӧдӱриҥилӱ айалгада кӧп јайалталу јииттер кайралдаткан. «Јаш-Канат» ӧмӧлик мында да јаан ајаруда болгон, анайып сый алагн јайалталу јииттер ол: Кобенова Айдана, Машкаков Виктор, Олчонова Влада ле Толтушев Аткыр. Је Аткыр бу кайралда турыжып болбогон, нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ черӱчил молјузын бӱдӱрет.\n«Бу келген јаҥы 2019 јылга бис ӧмӧлигисле кожо јаан амадулар темдектейдис: «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ ойын-концерттин белетеп кӧргӱзерге ле јайыла болчомдорло кожо соктырган клиптарысты белетеп чыгарарга. Алтай Республикада огош болчомдордыҥ клипы алтай тилле чыкпаган деп айтсам јастыра болбос.\nБистиҥ белетеген клибыста алтай тилле согылган алты кожоҥ болор. Бу клипты кӧрӱп, балдар алтай тилин ундыбазын, оноҥ ары јараш, кеен тилин чеберлеп, улалтып апарзын деп амадайдыс» деп, Айана Михайловна јартады.\nКерек дезе, бистиҥ аймакта ады-јарлу кайчылар, кожоҥчылар да кӧп, је кажыла баштапкы алтамдарда кажы ла кижидиҥ бойыныҥ баштапкы таскадып ӱреткен кижизи бар. Ол байла кижиге эҥ ле баалу ла учурлу. Кажы ла таскадаачыгабалдардыҥ јеҥӱлери ле једимдери, ого јаан кайрал болот. Мынаҥ ары бу ӧмӧликке бийик једимдер, јаан амадулар кӱӱнзери артат.


19.06.2017 - altaicholmon\nӦрт ӧчӱреечилердиҥ солун маргааны\nӦрт ӧчӱрериниҥ кроссфит бӱдӱмдӱ маргаандары Майма аймакта Суску јурттагы 31-чи таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱктиҥ јеринде баштапкы ла катап ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ «Кӧк бӧрӱ» деп чемпионады кичӱ изӱ айдыҥ 25-29-чы кӱндеринде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанындагы Кӱр Кечӱ деген ӧзӧктӧ ӧдӧр деп, окылу сайт јетирет.\nӰкектеги ирбистер «паспортту» болор\nJерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ «Ирбиске паспорт—кажызын ла корып алары» деген ӱлекери Туулу Алтайда иштеп баштаар.\nТекшироссиялык фестивальдыҥ конкурсы башталды\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузында «Созвездие мужества» деген IX Текшироссиялык фестивальдыҥ јеткер болдыртпазыныҥ ла улусты аргадаарыныҥ темазына учурлай журналист иштер ортодо ӧткӱрилип турган конкурсыныҥ тергеелик бӧлӱгинде туружар иштерди алары башталган.\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча бӧлӱгиниҥ полицейскийлери ле ГИБДД-ныҥ башкартузыныҥ ишчилери балдардыҥ бу аймактагы «Беловодье» деген лагеринде болуп, јаш ӱйени полицияныҥ ижиле таныштырган деп, республикан МВД-ныҥ пресс-службазы јетирет.\n«Эземниҥ ӱспекчини» Jеҥӱниҥ паркында ӧдӧр\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлай јылдыҥ сайын ӧткӱрилип турган албатылар ортодогы «Эземниҥ ӱспекчини» деп адалган акция кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Jеҥӱниҥ паркында 4 саатта ӧдӧр.


Бӱген Оло Уразаныҥ 2 нче атна кöн алдындагы субботасы\nТуганайлар, 23 март 2019 - 14:39\n23 март - ӱлгян туганнар, карендяшлярне искя ала торган кöн.\nТропарь:8 нче кöй\n"Булган нястялярне чиксез белемнегеҥ белян,кешеляргя пайда öчöн булдырыучы Ходай.\nӰлгян мяндяляреҥнеҥ жаннарын тынычландыр,алар öмöтлярен Син безне Булдырыучы,безне тöзеӱче Аллага салыб торганнар."\nКондакь :6нче кöй\n"Эй Христось! Ӱз мяндяляреҥнеҥ жаннарын ,ауыртыу,кöйöк,кайгырыу жук жирдя,мяҥге тормошта, äӱлеяляреҥ белян тынычландыр."


Тӱӱкилик кереести чеберлеп алары учурлу керек - altaicholmon\nТӱӱкилик кереести чеберлеп алары учурлу керек\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзиниҥ (ВЛКСМ) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.\nБу кӱн залда ВЛКСМ-ныҥ кӧп тоолу ветерандары јуулган. Совет ӧйдиҥ тӱӱкизинде бу организация тереҥ ис артыргыскан деп айдар керек. Јашӧскӱримниҥ российский коммунистический биригӱзи 1918 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн. Сегис јыл ӧткӧн соҥында, ол Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзи (ВЛКСМ) деп адалган. Комсомолдор орооныстыҥ ӧзӱмине кандый јаан камаанын јетиргенин улус билер. Нацизмди оодо согорында, совет экономиканы ӧрӧ кӧдӱреринде олордыҥ ӱлӱзи база јаан болгон. 1970-80 јылдарда ВЛКСМ телекей ичинде эҥ кӧп турчыларлу јашӧскӱримдик организациялардыҥ бирӱзи болгон. Ол тушта оныҥ турчыларыныҥ тоозы 42 миллион кижиге једетен. Бу организацияны 200 миллион кижи ӧткӧнин темдектеер керек.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу јашӧскӱримдик организация 100 јыл кайра тӧзӧлгӧнин ле улу орооныстыҥ кажы ла јиит кижизи ого кирерге кӱӱнзегенин темдектеген. Ол ӧйлӧр Туулу Алтайдыҥ ла орооныстыҥ тӱӱкизинде бӱткӱл эпоха болгонын айдып, комсомол – ол тургускан амадуга јӱткигени, тӱгенбес ийде-кӱч, Тӧрӧли учун каруулу болоры деген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанган 42 муҥ кижидеҥ кажы ла алтынчы кижи комсомол болгонын эзетти.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов мынайда айткан: «Башка-башка јылдарда бу кыймыгуныҥ туружаачыларыныҥ тоозы 30 миллионго једе беретен. Јӱрӱмниҥ бу школын бӱткӱл СССР ичинде 200 миллион кижи ӧткӧн. Јажыла 14-теҥ ала 28 јашка јетире јашӧскӱрим најылыктыҥ ла јакшы керектердиҥ ийдезине, тӧрӧлчи кӱӱнниҥ кӧрӱм-шӱӱлтелерине чындаптаҥ ла бӱткен. Тӧрӧл јерин сӱӱри бу улуста баштапкы јерде турган. Оныҥ да учун олор Тӧрӧлин корыырына эмезе једеген јаҥы объект тударына, јаҥы билим ачылталар эдерине, кыскарта айткажын – текши једимге једерге, бир де алаҥзу јогынаҥ јаантайын белен болгон».\nМихаил Тереховтыҥ темдектегениле, Туулу Алтайда Ленинский комсомолдыҥ тӱӱкизи туку 1920 јылда башталган. Ол тушта ого јӱк ле он кижи кирген. Бир јылдаҥ Туулу Алтайда 24 ячейка иштеген ле олор текши тооло 370 комсомолды бириктирген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, 7500 кире комсомол јерлештерис фронтко атанган. Олордоҥ Жанибек Елеусов, Михаил Маскаев ле Илья Шуклин ороонныҥ эҥ бийик кайралын – Советский Союзтыҥ Геройы – алган.\n«Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ӧскӧ дӧ комсомолдор геройлор болгон. Јуу башталарда ла муҥдар тоолу јииттер јуучыл комиссариаттарга келип, јууга аткарзын деп суранган. Олордыҥ јалтанбас керектери керегинде кӧп бичиктер бичилген, кинофильмдер согулган» – деп, М. Терехов айткан.\n– Эмдиги ӧйдӧ, качан тӱӱкини ӧскӧртӧр умзаныштар болуп турарда, бис балдарыска ла баркаларыска чынды айдар, Улу Россияныҥ тӱӱкизин чеберлеер учурлу – деп, вице-спикер темдектеген. Оныҥ айтканыла, тӱӱкилик кереести чеберлеп алатаны јӱрӱмисте учурлу керек болуп јат. Јылдар ӧдӧт, не де ӧткӧн ӧйдӧ артып калат, не де улалып барат. Је ВЛКСМ-да салынган кӧгӱс-байлыктар јаантайын болор.\nМихаил Терехов залда отурган улуска баштанып, «эрчимдӱ болугар, сӱӱш ле најылык качан да божобос, јайым болгон јиит ӧйинде чилеп, кӧстӧрӧр эмди де кӱйӱп турзын» – деген кӱӱнземелин айткан.\nОноҥ Алтай Республиканыҥ депутады, бойыныҥ ӧйинде база ВЛКСМ-ла колбулу каруулу иштерде иштеген Укмет Альпимов сценага комсомолдыҥ Горно-Алтайский областной организациязыныҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ организациязыныҥ Кызыл мааныларын чыгарзын деген.\nБу кӱнде сценага чыгып, уткуулду сӧстӧрин кӧп улус айткан. ВЛКСМ-ныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай белетелген тӧшкӧ тагар темдектерле кайралдаткандардыҥ тоозы база ас эмес болгон. Залда јуулган улуска јарлу артисттер комсомол ӧйиниҥ кожоҥдорын кожоҥдогон.\nВЛКСМ јашӧскӱримге кандый таскаду, ченемел бергенин кӧп улус билер. Бу јӱрӱмдик школды ӧткӧндӧр јаан јамылу иштерде иштеген, эмдигенче иштегенче.\nБу организацияныҥ јакшынак јаҥжыгуларын улалтар амадула РФ-тыҥ президенти Владимир Путин 2015 јылда Школдыҥ ӱренчиктериниҥ российский кыймыгузын тӧзӧӧри керегинде јарлыкка кол салган. Алтай Республика ӧскӧ тергеелерле кожо бу ӱлекер-проектке кирген ле 2016 јылда 11 пилотный школдор чокымдалган. Анайда ок республиканыҥ школдорыныҥ ӱренеечилери ле јашӧскӱрим «Юнармия» деген кыймыгуга кожулган. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ 72 школы Школдыҥ ӱренчиктериниҥ российский кыймыгузына кирет. Ого кирип турган балдардыҥ текши тоозын алар болзо, 7,5 муҥ кижиге једе берет. Јаҥыс ла «Юнармияга» кирип турган балдардыҥ тоозы бир муҥ кижинеҥ ажа берген.\nАлтай Республиканыҥ јеринде тӧрӧлчи кӱӱндӱ эттире таскадарына ууламјылалган 89 биригӱ иштейт. Ол тоодо эки муҥнаҥ кӧп бала туружып турган 39 јуучыл-патриотический клубтар. Бу клубтардыҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганы сӱӱндирет.\nАнайда ок тергеебисте јашӧскӱримле эрчимдӱ иштеп турган коммерческий эмес, ветерандардыҥ ла јондык 26 организация бар.


Коргон — Википедия\nКоргон (орустап Коргон ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Коргонныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.\n51°05′46″ с. ш. 84°02′16″ в. д.HGЯOL\n↘333 кижи (2016)\n91 % орустар\nКоргон орустап с тюрк.крепость, твердыня, защита. Корыган орустап с др.-тюрк. крепость.\nКоргон орустап с монг. стан, военный лагерь.\nЈурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде,Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарас ичинде, Чарышка Марал сууныҥ киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 630—806 метрге бийик.\nКлимады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.\nТайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Кезем астап, јоголорго јеткен куштар: мечиртке, ӱкӱ, ала ылаачын, карчага, шоҥкор, турна. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.\nЧарас ичиниҥ агаштары: тыт, чиби, терек, мӧш, јойгон. Кату ла јымжак агаштар колый ӧзӧт Мында јымжак агаштар да кӧп: јодро, беле, толоно, тал, терек, каргана, ыргай, аспак; јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уйкӧс, бороҥот, чычрана, тийиҥкат, торбос, тожала, башка-башка мешкелер де бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер арчын, кызыл тазыл, марал чечек, алтын тазыл.Чарас ичи ыжык, ичпек кызык та болзо, јерлери јакшы тӱжӱм берет.\nЈери ле јолдорыПравить\nЈурттыҥ текши јери 197,25 га. Коргон јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 624 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 730 м. Јуртта 3 ором: Олјондо, Советский, Јаҥы.\nКоргон јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла 10,09 км. Коргонго једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Коргон; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Коргон; Алтай крайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Коргон. «Кан-Оозы — Коргон» деп регионал трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км).\nКоргон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы 64 км\nРеспубликан тӧс кала Улалу 270 км,340 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 320 км, 350 км\nТергеениҥ тӧс калазы Москва 4100 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 190 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 170 км\nКоргон јурт 1786 јылда Туулу Алтайдыҥ аалга, сӱрекей јараш јеринде, Чарыш ла Коргон суулардыҥ бириккенинде тудулып башталган. Петр Шангин деп кижи баштапкы катап бу јерлер керегинде бичип, ӱлекер-картага кийдире јураган. Онойдо ок Чарышка кирген Сентелек ле коргон суудардыҥ башталганын јартап бичиген. Мында, аалга јерлерде, заимкаларда качкындар токтогондор, олор аҥдап-куштап азыранган. 19 чактыҥ бажында Коргондо 15-20 айыл болгон. Кийнинде Коргонныҥ јоны аш салып, мал азырап, адару тудуп иштенетен. Аргалу-чактузы кийнинде марал-аҥ азырап баштаган.\n402 ↘401 ↘378 ↘365 ↘352 ↘340 ↘333\nБерилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.\nЈуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 490 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон..\nјурт јеезениҥ админстрациязы;\nЈуртта производстволык јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.\nЭмдиги ӧйдӧ Коргон јуртта ООО «Коргон» бар, тӧс ижи — мал азыраары.\nКарындаштык мӧҥкӱ, граждан јууда турушкан партизандарга (Советский ором, 17А).\nЈебрен корум (1388, 1389);\nМӧҥкӱсалгыш (1386, 1387).\nБайлу кыр;(1363) Кан-Оозы ла Коргонныҥ ортозында.\nСкобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.\n↑ 1,0 1,1 Korgon (англ.). GeoNames.\n↑ 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».\n↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 80,236. — 397 с.\n↑ Собанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020\n↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный\n↑ 9,0 9,1 Генеральный план муниципального образования Коргонское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай\n↑ Карта села Коргон.\n↑ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.\n↑ Региональная трасса 84К-109\n↑ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»\n↑ Генеральный план муниципального образования Коргонское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай\n↑ 16,0 16,1 16,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.\n↑ Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348\n↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\nОкылу сайт «Кан-Оозы аймак»\nАлтай туристский. Туристический портал.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Коргон&oldid=26995"\nПоследний раз редактировалась 11 куран ай 2021 в 04:33\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 11 куран ай 2021, 04:33.


20.12.2017 - altaicholmon\nНапоминаем, что в соответствии с Федеральным законом от 10 июня 2008 г. №76-ФЗ «Об общественном контроле за обеспечением прав человека в местах принудительного содержания и о содействии лицам, находящимся в местах принудительного содержания» с 8 декабря 2017 г. проходит процедура выдвижения кандидатур в состав общественной наблюдательной комиссии Республики Алтай.\nКенек балдардыҥ конкурсы\nКенек балдардыҥ декоративно-прикладной искусство ло узанары аайынча республикан конкурсыныҥ турулталары кӧрӱлди.\nКууны аргадап алды\nӦрт ӧчӱреечилер бу јуукта Кош-Агаштаҥ ыраак эмес суулардыҥ бирӱзинде јарт эмес шылтактаҥ улам артып калган кууны аргадагандар.\nJаҥы техниканы алар\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи А. Бурлаков јуукта бистиҥ республиканыҥ бир канча муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкараачыларына ӧрт ӧчӱретен АЦ-6,0-70 таҥмалу автомобильдерди алатан сертификаттарды табыштырды.


Чындыкты корыыры—тӧс амаду - altaicholmon\nЧындыкты корыыры—тӧс амаду\nАлтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ Совединиҥ председатели Н. Сумачакованыҥ айтканыла, каланыҥ ла аймактардыҥ јаргычылары јасакты тузаланып, чындыкты корыыры аайынча кӧп иштер ӧткӱрет.\nJаргычылардыҥ соведи дезе јаргычылар јасактардаҥ ӧскӧ кемнеҥ де камааны јок болорын јеткилдеери, олордыҥ јилбӱлерин корыыры јанынаҥ иштеп туру.\nШак ондый иштиҥ шылтузында эл-јонныҥ ижи-тожына, јадын-јӱрӱмине каршузын јетиретен эмезе јеткер экелетен учуралдар бир меш астайт. Мында јаргычылардыҥ, олордыҥ ижиниҥ учуры јаан. Ол тоодо ветерандардыҥ—Е. Ф. Кириченконыҥ, А. М. Битешевтиҥ, О. П. Соколованыҥ, В. П. Маймановтыҥ, А. П. Шургенчиновтыҥ, Т. К. Штанакованыҥ, В. И. Баглайдыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де.


Сары-Кокшоны тереҥжидет - altaicholmon\nТереҥжидеечи ле арутаачы иштер Чой аймакта Сары-Кокшо сууда ӧткӱрилет. Мындый иштер 2017 јылда башталган.\nӰлекерде темдектелгениле, сууныҥ 2 км коолы аруталар учурлу. Мында 10 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалар. Сууны тереҥжитпезе, керде-марда суу јараттарынаҥ ажынза, озолодо чоттогоныла, 97 миллион салковойдыҥ чыгымы болор аргалу.\nСуудагы иштер 2018 јылда бӱдер учурлу, ол тушта 174 кижи јадып турган 55 тураны, 14 гектар јерди, 1,2 км автојолды ла кӱрди суу албайтан быжу айалга тӧзӧлӧр деп, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.


02.10.2017 - altaicholmon\n«112»—болушка келетен службалардыҥ бирлик номери\nРоссияныҥ связь аайынча министерствозы болушка тӱрген келетен службалардыҥ «112» деп бирлик номерин бистиҥ республикада тузаланарына јӧбин берген.\nЭкологияныҥ јылыла колбой…\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2016 јылда чаган айдыҥ 5-чи кӱнинде чыгарган «Россия Федерацияда экологияныҥ јылын ӧткӱрери керегинде» јарлыгын бӱдӱрер амадула Алтай Республиканыҥ Башкарузы бистиҥ республикада экологияныҥ јылын ӧткӱрери керегинде јӧп јарадала, јыл туркунына бӱдӱретен иштердиҥ планын јӧптӧгӧн.\nКомпьютерге ӱрен, пенсионер\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ эл-јонды социальный јанынаҥ јӧмӧйтӧн башкартузы пенсионерлерди акча тӧлӧбӧзинеҥ компьютерге ӱренетен курстарга кычырат.\n«Аскаттыҥ јалаҥы» — байлу јер\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А.Бердниковтыҥ јакылтазыла быјыл Чамал аймактыҥ Аскат јуртында аҥылу корудагы «Аскаттыҥ јалаҥы» деп байлу јер тӧзӧлгӧн.


«...Алтай тилигерди ундыбагар, балдар!» - altaicholmon\n«…Алтай тилигерди ундыбагар, балдар!»\nКажы ла јыл республиканыҥ школдорыныҥ эҥ артык, јозокту иштӱ ӱредӱчилери калада туштажат. Олордыҥ ченемелин ӱлешкен айас кӧрӱ-маргаанда туружары 26 јылдыҥ туркунына јакшынак јаҥжыгу болуп калды. Быјыл кочкор айдыҥ 12-16 кӱндеринде «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» ӱредӱчилерди катап ла калада јууды.\nНеделениҥ туркунына ӧдӧр деп темдектелген кӧрӱде ӱредӱликтиҥ 75 ишчизи туружат. Сегис башка номинация-ууламјыныҥ кажызында ла бойыныҥ јеҥӱчилиниҥ ады-јолы неделениҥ учында јарталар. Эмди тургуза тартыжуныҥ кидим ӧйи. Номинациялар јылдыҥ ӱредӱчизи, јылдыҥ таскадаачызы, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ эҥ артык ӱредӱчизи, су-кадыктыҥ эҥ артык ӱредӱчизи, «Кижини таскадары», «Jӱрегимди балдарга бередим», «Удура алтам», «Алтай Республикада ӱредӱликтиҥ озочылы» деп ууламјыларга бӧлӱнди. Калганчы ууламјы кӧрӱге быјыл баштапкы катап кийдирилген. Анда ӱредӱликте башкараачылардыҥ ижин бӱдӱрип тургандар туружар. «Удура алтам» деп ууламјыда психологтор, логопедтер, дефектологтор ло сурдопедагогтор туружат. «Кижини таскадары» деп ууламјы мынаҥ озогы јылдарда «Эҥ «классный» классный» деп адалган болгон.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери ортодо республикан гимназияда «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урогы: ФГОС-тыҥ некелтелери» ле «Ӱренчиктердиҥ једимдерин баалаары» деп темалар аайынча ачык эрмек-куучын ӧтти. Бу дискуссия «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» деп кӧрӱ-конкурстыҥ ченелтелериниҥ тоозына кирет. Мында республиканыҥ јурттарынаҥ келген сегис ӱредӱчи ижиндеги уур-кӱчтер, тутактар ла оны ӧдӱп чыгарында кандый эп-аргалар тузаланып турган ченемелиле коллегаларыла бир сааттыҥ туркунына ӱлешти.\nАчык эрмек-куучын ӧдӧр ӧйдӧ айдылган шӱӱлтелерле болзо, берилген ишти табылу да бӱдӱрер, кезикте кандый ла иш берзе, тӱрген бӱдӱрип, программаны озолоп то турар балдар туштайт. Анчада ла башка-башка укту-тилдӱ балдар бир класста јуулганда, тилдиҥ ӱредӱчизиниҥ алдында аҥылу амадулар тура берет. Олорды теҥ-тай ӱредип, билгирлери бир уунда, бир кеминде болор эдип, ӱредӱчи кандый ла эп-арга бедирейт. Бу айалга јанынаҥ ӱредӱчилердиҥ кажызында ла бойыныҥ шӱӱлтези ле ченемели бар эмтир.\nБаштамы класстарды божоткон кӧп балдар республикан гимназияда ӱренерге кӱӱнзейтени јажыт эмес. Ол јанынаҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Аруна Петровна Адышева каруу берди: «Баштамы класстарда алтай тил ӱренбеген эмезе алтайлап јакшы билбес кайлык балдар бистиҥ школдыҥ 5-чи клазына кӧп келет. Олордыҥ кӧп сабазы айлында ада-энезиле алтайлап куучындажып турганы иле болот. Jе кандый да шылтактардаҥ улам бу балдар алтай тилдиҥ урокторын албаганы јарталат. Мындый учуралдар анчада ла каланыҥ школдорында ӱренген балдар ортодо туштап туру. Бу балдарла таҥынаҥ иштезе, олор 7-8 класстарда тӱҥей ле ӧскӧ ӱренчиктердиҥ билгирлерине тӱҥейлеже једижип турганын темдектеерим».\nБого тӱҥей учуралдар Кош-Агашта, Чамалда ла бир-эки орус биле јадып турган алтай јурттардыҥ школдорында база туштайт. Jе бала балдарла најылашканы, олордыҥ куучын-эрмегиниҥ кӱрмелин јаантайын угуп турганы алтай тилди тӱрген ӱренип аларына болушту болот.\nФГОС-тыҥ некелтелерине келиштире иштеер аргаларды ончо толо тузаланары керегинде куучында ӧмӧлик иштиҥ тузазы чокымдалды. Ӱредӱчилердиҥ айтканыла болзо, ӧмӧлик иш таскамал ишке бодолот. Алтай тилди јакшы билбес, јӱрӱмде алтайлап куучынданбай турган бала мындый ишти јакшызынып бӱдӱрер аргалу. Нениҥ учун дезе ӧмӧлик урок ого ӧскӧ балдардыҥ карууларын угар арга берет, олор бой-бойына болужып ӱренер. Эрчимдӱ иштӱ балдарды кӧрӱп, эмеш эреҥистелип отурган бала керектӱ болгодыйын талдап, бойында тузаланар арга болот.\nӰредӱчи ӱренчиктердиҥ ижин баалаганын кӧргӱзерге, баланы мактап айтканы јолду. Онызы баланыҥ ӱренер кӱӱнин кӧдӱрер, кӧкӱдер. Jе урокто ӧй јетпей турганынаҥ улам, јӱк ле кӱнликке ле журналга темдектер тургузылат. Сӧслӧ кажы ла баланыҥ једимин аҥылап айдарына ӧйди тӱҥей ле келиштирип турар керек деп шӱӱлте эдилди.\nЧынын айтса, бойыныҥ тӧрӧл тилин кажы ла бала јаштаҥ ала билер учурлу. Эмеш јаанап, балдардыҥ садына барганда, бу иш анда иштеп турган таскадаачылардыҥ болужыла улалар керек. Нениҥ учун дезе оогош бала кандый ла таскамалга тӱрген ӱренижип, темигип келер јаҥду. Алтай кӧгӱстӱ, алтай кӧрӱмдӱ улус чыдазын деген амаду тургузылып турган болзо, бу ишти чындаптаҥ ла балдардыҥ садынаҥ баштаганы јакшы болор эди. Балдарга «Алтайдыҥ ээлери слер, алтай тилди билер керек» деп јартап, бу оҥдомолло башкарынары элдеҥ озо ада-энедеҥ камаанду. Эмди кӧрӱп турза, туура јерлердеҥ келген кино согоочылар, тӱӱкичилер бистиҥ Алтай јерис керегинде сӱрекей кӧпти билер. Тургун јаткан јонныҥ балдары алтай тилин де керексибей барганы канайып ачымчылу болбос. Jеристи, тилисти чеберлеп алар амадула алтай кӧгӱстӱлерди тӱймедип, бу ишти токтотпос керек.\n1970-1980 јылдарда партияныҥ райкомыныҥ качызы болзоҥ, алтайлап куучындап билери јазымы јок бӱдӱретен некелте болгон. Бу јамыга келгендер алтай тилле куучындажарга, кӧҥкӧрӧ тӱжӱп туруп ӱренип алатан. Оныҥ кийнинде, качан јаҥга Алтай Республиканыҥ башчызы болуп В. И. Чаптынов келген ӧйлӧрдӧ, кандый ла јаҥныҥ бажында турган башкараачы алтай тилди билерине јаан ајару, некелте эдилген эди. Баштапкы ӧйлӧрдӧ кем де удурлашпаган, кажы ла јамылу кижи алтай албатыны тооп турганын кӧргӱзип, тилди ӱренерге чырмайган. Jе ол ӧйлӧр анайып ла араайынаҥ ырап, јакшынак баштаҥкай јол алынбай калды.\nЭне-адалар балдарыныҥ орустап турганыла оморкоп, «а бис оны ӧнӧтийин ӱреткен эмезис, ол бойы ла «Карусель» ле «Дисней» каналдарды кӧрӱп, орустап куучындаарына ӱрене берген» деп айдыжары база кӧптӧй берди. Су-алтай јуртта јаткан улустыҥ балазы мынайып ла орус тилге јайылып баштайт. Эки тил билгенинде јаман јок, је тӧрӧл тилин ундытпазы чикезине ле эне-аданаҥ камаанду.\nАлтай тилди ӧҥжидер деген курч сурак «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, тилле колбулу сурактар кӧрӱлген јуундарда катап-катап ла кӧдӱрилип јат. Бу ла ӧйдӧ, «кату эт тишке кысталар» дегендий, кезик эне-адалар балазы школдо алтай тилди ӱренбес деп угузу бичик табыштыргылайт. Кандый ла оҥдомолду кижи болор аргалу. Jе угар болзо, балазына улус ӧскӧ ороондордыҥ тилин ӱренер јол ачып тура, алтай тилдеҥ мойноп туратан эмтир. Балазыныҥ канына шиҥген, кӧксине томылган тӧрӧл тилин «орус тил — улу тил» деп оҥдомолло башкарынган эне-ада акту бойлоры кол салып, мынайып ла айрып салат. Ӱредӱге кӱӱндӱ балага тилин билгени канча да ӧскӧ тил ӱрензе, бир де тутак болор аргазы јок деп, ончо ӱредӱчилер јӧпкӧ келди.\nБойына ајаруны јилбилӱ јетирӱзиле Турачак аймактыҥ Курмач-Байгол јуртыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Марьяна Владимировна Сумачакова этти:\n— Курмач-Байгол јуртта чалканду ла орус укту улус јуртайт. Оныҥ учун кошмок укту балдар класстарда туштап турганы кайкал эмес. Чалканду тил алтай тилге тӱҥейлеш учун бу ӱренчиктерге алтай тил јеҥил ӱренилет. Орус балдарга эмеш кӱчке келижет. Урокто тузалангадый јакшы сӧзликтер суруда учун, балдар тетрадьта бойлоры сӧзлик јазайт. Газеттерде тилдиҥ урогына болушту толыктар бичилип турган болзо, база јакшы болор эди. Аймактыҥ «Истоки» газединиҥ бир бӱгин алтай тилле чыгарзын деп сурак кӧдӱрилген болзо, биске, тилдиҥ ӱредӱчилерине, база болуш болор эди деп сананадым. Анайда ок ГТРК-да алтай берилтелер четверг кӱнде таҥ эртен, улустыҥ сыраҥай ла бош јок ӧйинде — ижинде, ӱренчиктер школдо јӱрген ӧйдӧ ӧдӱп калатанын ајаруга алгадый айалга. Оны эҥирге эмезе амыраар кӱндерге кӧчӱрген болзо.\nАчык эрмек-куучынныҥ учында республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи, жюриниҥ турчызы Анжела Борисовна Чендекова дискуссияныҥ турултазы керегинде мынайда айтты:\n— Ӧткӧн јылдарда республикан ИПКРО-до алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы тӧзӧлгӧн эди. Бӱгӱнги ачык эрмек-куучында јӧптӧшкӧниле, ӱредӱчилер бойлорыныҥ јетирӱлерин ол ассоциацияныҥ сайтына салар болды. Алтай укту эне-адалар балазына тилди ӱредери јанынаҥ бичип турган јӧпти келер ӧйдӧ бичитпей токтодоры јанынаҥ суракты депутаттарга јетирери ле кажы ла алтай кижи тилди балазына кыйалтазы јогынаҥ ӱредери јанынаҥ сурактыҥ аайына чыгары база депутаттарга молјолоры јӧптӧлди.


22.10.2019 - altaicholmon\nЈерлештерге – тоомјы, јеҥӱчилдерге – мак!\nӰлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Улаган аймакта Саратан јурттыҥ школыныҥ ӱренчиктери ортодо национал спорттыҥ 5 бӱдӱмиле «Ирбизектиҥ ойындары» ӧткӧн. Ондо 2-чи класстаҥ ала 11-чи класска јетире балдар јӱгӱриш, ок-јаадаҥ адары, алтай кӱреш, таш кӧдӱриш, камчы аайынча маргышкан. Сыраҥай ла сары кӱстиҥ бойында, качан эбире ар-бӱткен алтын кебин тартынган тужында, Саратан јурттыҥ стадионына чогулган јиит спортчыларды ла\nКурчу-куйагы, ийдези болгон кичӱ тӧрӧли\nТуулу Алтайдыҥ чӱмдемел культуразында лирика аҥылу, учурлу јерде турат. Шак ла лирика ажыра кижи кӱӱн-санаазында, кӧксинде байлыгын, ич-телекейин чыгара айдар аргалу. Бис јаан ӱйениҥ поэттери Паслей Самыктыҥ (1938 ј.) ла Валерий Куницынныҥ (1944 ј.) лириказында телекейдиҥ јуруктарын тӱҥдештирип кӧрдис. Паслей Самыктыҥ (Василий Тордоевич Самыков) орус тилге кӧчӱрилген «Созвездие любви» деген ӱлгерлик јуунтызын ла Валерий Куницынныҥ\nАлтай Республиканыҥ экологиялык тӧс байрамыныҥ – “Ирбис јӱрген јер” деген IХ фестивальдыҥ јабылтазы ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн. Ондо фестивальдыҥ аймактарда ӧткӧн байрамдарыныҥ јеҥӱчилдери болуп чыккан 200 кире бала турушкан. Быјыл бу фестивальдыҥ муниципал кеминде ӧткӧн јиит туружаачыларыныҥ текши тоозы 2000 кижидеҥ ашкан. Алтайдыҥ кайкал аҥына учурлалган баштапкы фестиваль 2010 јылда Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ\nКадын ла Бий суулардыҥ белтири. Алтайда јаткан калыктардыҥ кеп-куучындарына кирген, тӱӱкизиле колбулу учурлу јер. Кӧрӧргӧ амадаган алтай… Бодогондо, ого једерге ыраак та эмес: Бийск каланыҥ јуугында, Алтайский крайдыҥ Смоленский районыныҥ Верх-Обский деген јуртыныҥ јанында. Тӱндӱк јанынаҥ агып келген Бийдиҥ кӧк-чаҥкыр суузы ла тӱштӱк јанынаҥ келген Кадынныҥ борозымак-ногон суузы мындагы Иконниково деген ортолыкты эки јандай агып,\nСлерди оҥдобогон эмтирим\nӰлӱрген айда јаан јаштулардыҥ айлыгы ӧдӱп јат. Јаан јаштуларга јылу сӧс айдып саларга тургандардыҥ тоозы кӧп. Олордыҥ бичимелдеринде јаркынду јӱрӱм јӱрген, јӱзӱн-башка кайралдарла кайралдаткан, јамылу болгон, ады-јолы јарлу улустыҥ јӱрӱми кӧргӱзилет. Мен андыйлардыҥ тоозына база кожуларга турум. Бӱгӱн мен бир кижи керегинде бичип јадым. Ол эзен јӱрген болзо, ого јӱс јаш толор эди. Је, кӱндӱлӱ\nЈаандарыстыҥ айтканыла, салым сакытпас, конок кондырбас деген бирӱзи, бистиҥ сӱӱген поэдис Л. В. Кокышев канчын јиит тужында, тӧртӧн эки јаштуда, ортобыстаҥ ыраап калган. 1970 јылда меге, 26 јаштуда, байла, ырызым тарткан, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеерге келишкен. Ол тужында газетте албаты ортодо ады јарлу журналисттер, сӧстиҥ устары — редактордыҥ ордынчызы И. В. Шодоев, И. Т.\nЈайаан телекейи байлык бичиичи\nӰлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Калыктар најылыгыныҥ туразында чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурт ады јарлу алтай бичиичи, ӱлгер чӱмдеечи Лазарь Кокышевтиҥ Новосибирскте орус тилле кепке базылып чыккан «Арина» романыныҥ таныштырузын ӧткӱрди. Лазарь Кокышевтиҥ чӱмдемелдеринде энезиниҥ, Арина Саналованыҥ, сӱр-кебери аҥылу јерде турат. Бичиичиниҥ энези омок, керсӱ, чечен ле байлык тилдӱ, ачык-јарык ла јалакай кижи болгон. Ол\n«Тӧс ууламјылар аайынча амадулар бӱткен…»\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ jааны Леонид Щучинов ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ӧдӱп јаткан 2019 јылдыҥ бу кӱнине јетире республикада санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери канайда ӧткӧни керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди jарлап турубыс. Республиканыҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды\n2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россия Федерацияда уголовный ла граждан керектерди кӧргӧн јаргыныҥ јуундарында кыйалтазы јогынаҥ аудиопротокол бичилет. Јаргыныҥ јууныныҥ протоколы јаргыныҥ ижинде тӧс учурлу документтердиҥ бирӱзи болуп јат, ол јаргы канайда ӧткӧнин, нени де божотпой, бӱткӱлинче кӧргӱзип турган сок јаҥыс документ. «Россия Федерацияныҥ кезик јасакберим акттарына кубулталар эдери керегинде» 2018 јылдыҥ куран\n«Алтын кӱс-2019» кӧрӱде турушкандар\nАлтай Республиканыҥ делегациязы ӱлӱрген айдыҥ 9-12 кӱндеринде јурт ээлемниҥ Москвада ӧткӧн «Алтын кӱс-2019» деген кӧрӱзинде турушкан. Тӧрт кӱнниҥ туркунына агропромышленный кӧрӱниҥ площадкаларында кӧп тоолу семинар-јуундар, мастер-класстар, бизнес-сессиялар, тегерик столдор ло конференциялар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ делегациязыныҥ турчылары олордыҥ бастыразына јуугында турушкан. «Алтын кӱс-2019» кӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Алексей


Январь 2019 - Страница 2 из 6 - altaicholmon\nШӱӱжӱде – эмдерле јеткилдештиҥ сурагы\nЭл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ ээчий јууны чаган айдыҥ 23-чи кӱнинде парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ депутаттары, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Росздравшиҥжӱниҥ АР-дагы башкартузыныҥ јааны Ирина Нонукова, РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ бистиҥ республикадагы башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова, тергеениҥ прокурорыныҥ баш болушчызы Юлия Юркина, республикан КСП-ныҥ јааны Артем Сумачаков, АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ\n900 кӱн – ӧштӱниҥ курчузында…\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Ленинградты фашисттердиҥ курчузынаҥ бӱткӱлинче 1944 јылдыҥ чаган айыныҥ 27-чи кӱнинде јайымдаган. Шак бу кӱн эмди Россияда Ленинградты ӧштӱлердеҥ јайымдаганыныҥ кӱни деп текшилей темдектелет. Бу каланыҥ албаты-јоны 900 кӱнниҥ туркунына фашист курчуда болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына мында бир миллион кире улус божогон, ол тоодо 600 муҥнаҥ кӧбизи — тородоҥ улам. Алтай


Калыктыҥ ӧзӧги—тӧрӧл тили - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде таланыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Динара Култуева, «Алтай Республиканыҥ тургун калыктарыныҥ јетирӱлер аайынча «Бирлик» деген тӧс јери» деп тергеелик јондык организацияныҥ председатели, талалар ортодогы « Ас тоолу тургун калыктардыҥ јетирӱлер аайынча «Лыьоравэтльан» деп сеть» деген тергеелер ортодогы јондык организацияныҥ президенти, «Россияныҥ калыктарыныҥ ассамблеязы» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Совединиҥ јааныныҥ ордынчызы, РФ-тыҥ Президентиндеги калыктар ортодогы колбулар аайынча Советтиҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ президентине кандидат Владимир Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи Гульвайра Куценко, филология билимдердиҥ докторы, ГАГУ-ныҥ доценти Нина Киндикова, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, педколледжтиҥ ӱренеечилери турушты.\nДинара Култуева кӧдӱриҥини ачып тура: «Кажы ла албатыныҥ эрјине байлыгы оныҥ тӧрӧл тили. Калык-јон бойыныҥ тӧрӧл тили ажыра јаҥжыккан јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын, культуразын элбеде, ончо јанынаҥ тереҥжиде кӧргӱзет. Калыктар байлыгы, оморкодузы оныҥ тили.\nРоссия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ айтканыла, бистиҥ ороонныҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧс, учурлу аргаларыныҥ бирӱзи—калыктар ортодогы амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ, бой-бойлорын баалап тооры. Республиканыҥ элбеде темдектелип турган байрамдарыныҥ бирӱзи шак бу ӧдӱп јаткан Тӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодогы кӱни деп јолду чотолот»—деп айтты.\n«Россия — башка-башка ук-тӧстӱ калыктар амыр-энчӱ јуртап јаткан ороон. Кажы ла албатыда, эл-јондо бойыныҥ јаҥжыккан тӱӱкизи, чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары. Бистиҥ ороондо 130-таҥ ажыра тил бар. Кажы ла кижиге тӧрӧл тили оныҥ оморкодузы, байлыгы болуп јат. Тӧрӧл тилге учурлалган кӱн — сӱреен учурлу ла керектӱ байрам. Шак бу тӱӱкилик учурлу байрамды ӧткӱргени Россияныҥ албатызыныҥ бирлигине, текши кӧгӱс байлыгына јарамыкту јаан учурлу керек» — деп, Гульвайра Куценко бойыныҥ куучын-эрмегинде чокымдап айтты.\nФилология билимдердиҥ докторы Нина Киндикова тӧрӧл тилин чеберлеп алары каруулу ла керектӱ иш деп темдектеди. «Кӧп тоолу калыктар эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан Россияда тӱрк тилдерле куучындап турган албатылардыҥ тоозы 25-теҥ кӧп. Таланыҥ билимчи филологторыныҥ алдында турган каруулу керектердиҥ бирӱзи — алтай тилди, оныҥ диалекттерин кыракы шиҥдеп ле чеберлеп байгызары, элбедери. Онойдо ок бисте литературный тилди чеберлеп ле ичкери ӧзӱмдӱ јолло улалтарга бойыныҥ тилиле чӱмдеп турган јайалталу јиит билимчилерди илелеп бедиреер амаду бар»—деп, билимчи айтты.\nТӧрӧл тилдиҥ кӱнине учурлалган байрам ӧйинде таланыҥ «Алтайдыҥ культуразын корыыры» — «Азатпай» деген јондык организацияныҥ јааны Кӱлер Тепуков балдардыҥ республикан библиотеказына Россияда јуртап јаткан эл-калыктардыҥ эмдиги ӧйдиҥ чӱмдемелиниҥ «Балдардыҥ литературазы» деген анталогиязын сыйлады. Сӱреен јилбилӱ бичик ӧткӧн јылда Москвада кепке базылып чыккан. Бичикке Александр Ередеевтиҥ, Таныспай Шинжинниҥ, Бронтой Бедюровтыҥ, Кӱлер Тепуковтыҥ, Сурайа Сартакованыҥ ӱлгерлери кирген.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына, айылчыларына јайаан јайалталар јап-јакшынак ойын-концертин сыйлап, калыктар тилиниҥ, культуразыныҥ байлыгын кӧргӱсти. Темдектезе, оогош болчом Варвара Сафронова орус албатыныҥ кожоҥын кожоҥдоордо, Анжела Саркисян тӧрӧл армян тилиле «Есим ануш айастани — Я солнцем вскормленный язык моей Армении люблю» деген ӱлгерди эске кычырды. Монгол алтайдаҥ келген ле ГАГУ-да ӱренип турган Энхцецег Чулуунбаатар деген кыс «Чингисийн монгол» деп кожоҥды коо ӱниле бойыныҥ тилиле кожоҥдоды.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ артисттери Айдар Унатов, Аржан Товаров, Эмиль Садыков Л. Кокышевтиҥ «Туба» деп туујызы аайынча тургузылган ойын-кӧргӱзӱниҥ ӱзӱгин кӧргӱзерде, ГАГУ-ныҥ ӱренеечизи Сабат Абдылдабеков бойыныҥ кыргыз тилиле кожоҥдоды. Культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери Нурхан ла Дархан Саламовтор «Казах елы» деген кожоҥын сыйлады. Кичинек Ратибор Ялатовты, байла, кӧп улус билер. Кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, эске «Маадай-Карадаҥ» јаан ӱзӱкти кычырып, јаанды-јашты кайкадат. Бу байрамда Ратибор алтай албатыныҥ «Теертпек» деген чӧрчӧгин алтай тилле куучындады. Ада-энелерге Ратибордоҥ јозок алгадый. Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Саксаева јаҥарлады. Оноҥ «Кан-Алтай» деген кожоҥыла ойын-концертти тӱгести. Калыктар тилдериниҥ байлыгын ӧзӱп јаткан јаш ӱйе чебер апарып јатканы јарамыкту.\nТӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары «Библиотечное общество Республики Алтай» деген талалык јондык организацияныҥ белетеп тургускан бичиктердиҥ «Калыктыҥ ӧзӧги — тӧрӧл тили» деген кӧрӱле јилбиркеп таныштылар. Кӧрӱде башка-башка тилдерге кӧчӱрилген бичиктер, темдектезе, А. С. Пушкинниҥ алтай тилге кӧчӱрилген чӱмдемелдери, телекейдиҥ эл калыктарыныҥ сӧзликтери тургузылды. Шак бу кӱнде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧринде культураныҥ, ӱредӱликтиҥ учреждениелери ле јондык организациялар кӧп тоолу керек-јарактарды ӧткӱрди. Темдектезе, билимчилерле, поэттерле туштажулар, классный частар, литературалык гостиныйлар ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Текши тооло 300-теҥ ажыра кӧдӱриҥилер. Олордыҥ тӧс амадузы — калыктардыҥ тӧрӧл тилиниҥ учурын, байлыгын бийик кеминде кӧргӱзери.\nКалыктар ортодогы тӧрӧл тилдиҥ кӱнин темдектеерин 1999 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 17-чи кӱнинде ЮНЕСКО-ныҥ Генеральный конференциязы јараткан. Онойып, бу учурлу кӱн 2000 јылдыҥ кочкор айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала темдектелет. Оныҥ амадузы кӧп тоолу тилдердиҥ, культуралардыҥ байлыгын јӧмӧӧри, чеберлеери, ӧскӱрери. Бӱгӱнги кӱнде телекейде 6000 муҥга шыдар тил бар. Jер-телекейдиҥ ӱстиндеги эл-јонныҥ јӱк ле 4 проценти ол тилдердиҥ 96 процентиле куучындажат. Jӱк ле бир канча јӱстер тоолу тилдер ӱредӱлик системада ла государстволык бӧлӱкте тӧс учурлу болуп јат. Jӱстеҥ ас тилдер цифровой технологиялардыҥ телекейинде тузаланылат.


Удаление папиллом, кератом более 10 ед. 500 руб. в Клинике Beauty Class Clinic на Трубецкой улице


Су-кадык болзо, ончозы болор... - altaicholmon\nСу-кадык болзо, ончозы болор…\nАлтай Республикада 2019 јылда «Су-кадыкты корыыры», «Демография», «Земский доктор» ло ӧскӧ дӧ федерал национальный ӱлекерлерди, программаларды ла подпрограммаларды бӱдӱрери улалган.\n2019 јылда тергеениҥ удурумга башчызы болгон Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла республиканыҥ бастыра аймактарында ла Горно-Алтайскта «Су-кадык» деп автопоезд иштеген ле кӧп јуртјаткандардыҥ су-кадыгын шиҥдеген. Автопоездтиҥ ижинде тергеениҥ јаан ченемелдӱ врачтары, ӧскӧ дӧ медишчилери турумкай турушкан.\nТергеениҥ јурттарында эл-јонныҥ су-кадыгын корыырын јарандырар ла медишчилерди јурттарда ишке јилбиркедер амадула «Земский доктор» деп программа иштеп баштаган ла акча-манат чыгарылган. 2019 јылда Алтай Республиканыҥ јурттарында су-кадыкты корыыр организацияларга 45 врач ла 16 фельдшер иштеп барган. Врачтарга бир катап берилетен акча-манаттыҥ кеми – 1 миллион салковой, фельдшерлерге 500 муҥ салковой.\n2017 јылдаҥ бери тергеениҥ јолы кату ла ыраак јерлериндеги эл-јонго су-кадыгы јанынаҥ кызалаҥду айалгада ӧйлӱ-ӧйинде тӱрген болуш јетирер федерал программа бӱдӱп туру. 2019 јылда санитарный авиацияны иштедерине ӱзеери акча кожулган. Јыл башталардаҥ ала медициналык модульду МИ-8 вертолетло 76 учуш болгон, 120 оору кижи, ол тоодо 25 бала јетирилген.\nАлтай Республикада Медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдер тергеелик фондтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелген.\nРеспубликан эмчиликтиҥ поликлиниказында онкологиялык болуштыҥ амбулаторный тӧс јери ачылган. Онойдо ок каланыҥ поликлиниказында тӱште эмденетен 12 орынду онкостационар ачылган.\n2019 јылдыҥ ичинде аймактардыҥ тӧс эмчиликтерине ле ыраак јурттарына тӱрген болуш јетирер санитарный 40 автомобиль сыйлалган.\nРеспубликаныҥ јурттарында эл-јонго эҥ баштамы медициналык болуш јетиретен фельдшерско-акушерский пункттар, эмчиликтер ачылары улалган. Темдектезе, Маймада эмчиликтиҥ экинчи туразы, Шабалин аймактыҥ Апшыйакту, Оҥдой аймактыҥ Шашыкман ла Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Мыйту јурттарында ФАП-тар ишке табыштырылган.\nЈонјӱрӱмдик учурлу объекттерди интернетке колбооры аайынча јаан иш улалган. 2019 јылда Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ 33 фельдшерско-акушерский пункттары интернетке колболгон.\nГорно-Алтайсктыҥ Коммунистический оромында протезно-ортопедический тӧс јер ачылган. Эмди су-кадыгыныҥ аргалары коомой улусты јеткилдеери эптӱ, јарык ла элбек кыптарлу тӧс јерде ӧдӧт.\nКалганчы јылдарда, алдындазына кӧрӧ, балдар чыгары эмештеҥ астап турган айалгада ЭКО-ныҥ болужыла тузаланар арга ачылганы јакшы. 2019 јылдыҥ јӱк ле тогус айында ЭКО-ныҥ кийнинде барлу болуп, 29 эпши чотко турган, 33 ӱй кижиниҥ кӧзи јарыган ла ак-јарыкка 41 бала чыккан.\nРеспубликаныҥ эмчилери, су-кадыкты корыырында иштеечилери ороон до, ӧскӧ дӧ ороондор кеминде ӧдӱп турган форумдарда, семинарларда эрчимдӱ туружып, ченемел алыжып, профессионал узын бийиктедерин улалтат. Ороонныҥ медишчилериниҥ Леонид Рошальдыҥ башкарган јаан деген текшироссиялык јондык биригӱзиниҥ – «Национальный медициналык палата» деп медицинский биригӱниҥ – Москвада ӧткӧн 7-чи съездинде республикадаҥ Врачтардыҥ ассоциациязыныҥ турчылары турушкан: башкартуныҥ председатели Максим Штанаков, Шабалиндеги тӧс эмчиликтиҥ баш врачы Виктор Убайчин, бу ок эмчиликтиҥ врачтары Наталья Коврига ла Сынару Чапыева.\nКалада 2-чи номерлӱ стоматологиялык поликлиниканыҥ врач-стоматолог хирургы Куляр Имансакипова Германияныҥ Бенсхайм калазында имплантология аайынча ӧткӧн калыктар ортодогы конгрессте турушкан. Ондо Европаныҥ эҥ артык лекторлоры тиштиҥ имплантациязындагы баалу ченемелдериле, бу иштеги калганчы једимдериле ӱлешкендер.\nБашкарарыныҥ «Сколково» деп Московский школында јондык су-кадык аайынча Бастырароссиялык форум ӧткӧн. 2019 јылда ол ӱчинчи катап ӧткӱрилген ле ого јуук ла ыраак ороондородоҥ бӱдӱн-јарым айылчы јуулган. Ол тоодо башка-башка кемдӱ јаҥдардыҥ, профильный организациялардыҥ чыгартулу улузы, медичшилер, билимчилер, јондык ишчилер, культураныҥ ла спорттыҥ ишчилери келген. Алтай Республкиадаҥ форумда Медициналык профилактиканыҥ Тӧс јериниҥ баш врачы Вера Кучукова, врачебно-физкультурный диспансердиҥ баш врачы Равиля Телесова, Алтай Республиканыҥ медициналык јетирӱ-аналитикалык тӧс јериниҥ редакторы Светлана Костина турушкан.\n2019 јылда јаҥжыкканыла Медишчилердиҥ байрамында кӧп тоолу врачтардыҥ, фельдшерлердиҥ ле ӧскӧ дӧ орто звеноныҥ ишчилериниҥ ак-чек ижи бийик бааланып, олорго башка-башка кайралдар табыштырылган. Олордыҥ ортозында бежен јылдыҥ туркунына эл-јонныҥ су-кадыгын корыырында иштеп келген ле 80 јажы толгон Роза Макаровна Пустогачева. Су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ ла Врачтардыҥ ассоциациязыныҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрип турган конкурсыныҥ «Профессиязына чындыгы учун» деп номинациязында ол јеҥӱчил болгон.\nБу ок конкурстыҥ «Эҥ артык врач-2019» деп номинациязында республикан эмчиликтиҥ нейрохирургический бӧлӱгиниҥ заведующийи Денис Александрович Мельников јеҥӱ алган.\n2019 јылда онойдо ок каладагы Перинатальный тӧс јерде кин-эне болуп бежен јыл кирези иштеп келген Галина Петровна Тельгеровага 80 јаш толгон.


"Jӱрӱмниҥ jолы" - литературалык бӱк - LIS162.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nКара-Корјы не келген?\nКатегория: "Jӱрӱмниҥ jолы" - литературалык бӱк\nКара албаты билер бе?\nКӧдӱрерге бисти келген бе?\nКӧмӧргӧ бисти јӱрген бе?\nТАЛДАШТАР: В.ПУТИН — А.БЕРДНИКОВ — АЛТАЙ АЛБАТЫ\nJаҥы кирген 2018 jылдыҥ эҥ учурлу деген керектериниҥ бирӱзи тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде Россия Федерациязыныҥ президентин тудар талдаштар болорын айтпазабыс та jарт. Биске, алтай калыкка, бу талдаштар, алдында болгон талдаштарга кӧрӧ, сакылталу болуп турганы база jажыт эмес. Нениҥ учун дезе республикабыстыҥ башчызы, башкарубыстыҥ председатели А.Бердников былтыр jайгыда бисти, алтай калыкты, «Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет», «Путинди саткан, Россияны саткан», «Путинди ашкарган», «Путинди аткарган» деп бурулады, эр ле ӱй улустыҥ алды-ӱстин ле jаҥжыккан, оральный, анальный, гомосексул колбуларды тоологон jаман сӧстӧрлӧ айткылады, канчыкка, чочкого, койго тӱҥейледи, ӧскӧлӧндире айтса, ийт jибес, ийнеге кирбес эттире jамандады.\nЭЛДИҤ КӰӰНИ СООБОЗЫН\nӦйдиҥ ӧдижин кижи кайкаар! Ары кӧрӧлӧ, бери кӧрӧр jеткелегисте эки jыл элес эдип ӧдӧ коноло, бозогобыска Эл Ойын jууктап келген эмтир. Оныҥ учун бойыныҥ учурыла, тургускан амадуларыныҥ jааныла, программазыныҥ элбегиле аҥыланган байрамды ӧткӱрердеҥ озо калганчы ӧткӧн jыргалдыҥ jедимдерин ле jедиепестерин ылгаган айас «озогызын ойгортып, эскидегизин элтертип» ийзебис кайдар?\nАлтай Республиканыҥ башкарузындагы jашӧскӱрим политика, физический культура ла спорт аайынча комитеттиҥ «Эл Ойынды ӧткӱрери керегинде» jӧбинде кичӱ тӧрӧлисте jурттаган калыктардыҥ кӧгӱс кӧрӱминиҥ ӧзӱмин керелеген байрам мындый сӧстӧрлӧ макталат: «Эл Ойын — калыктардыҥ наjылыгын керелеген байрам.\n«ЕДИНАЯ РОССИЯНЫҤ» ПРАЙМЕРИЗИНИҤ ТУРУЛТАЛАРЫ ОКЫЛУ ЈӦПТӦЛДИ\nӦткӧн неделеде, кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде, јаҥныҥ партиязыныҥ Государственный Думага кандидаттар талдаар праймеризиниҥ окылу турулталары Горно-Алтайскта да, Москвада да окылу јӧптӧлди. Ондо темдектелгениле, Алтай Республикада «Единая Россияныҥ» праймеризинде ӱч баштапкы јерди алтайлар (Иван Белеков, Родион Букачаков, Айдар Мызин) алгандар. Эмди олор ӱчӱниҥ ортозынаҥ эки кандидат талдалып, Госдумага бирӱзи партиялык списокло, экинчизи бир мандатту округла баргылаары кичӱ изӱ айдыҥ экинчи јарымында партияныҥ съездинде окылу јӧптӧлӧр.\n01:30 17/04\t6378\t9\n21:50 07/04\t4608\t38\n19:22 07/04\t1224\t0


«Тӧс ууламјылар аайынча амадулар бӱткен…» - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ jааны Леонид Щучинов ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ӧдӱп јаткан 2019 јылдыҥ бу кӱнине јетире республикада санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери канайда ӧткӧни керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди jарлап турубыс.\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп тем-дектеген. Алтай Республиканыҥ јеринде турумкай санитарно-эпидемиологический айалганы јеткилдеер амадула башкарынып, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы республиканыҥ башчызыла, Эл Курултайдыҥ спикериле, баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, јондык организацияларла, прокуратурала, аргачылыкла јуук колбуда иштейт. 2019 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына јаҥныҥ органдарыныҥ шӱӱжӱзине 808 сурак чыгарылган. Текшилей алар болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайлары јӧмӧлтӧ алат. Мынызы калганчы бир канча јылдардыҥ туркунына атмосферный кейдиҥ, ичер сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ шиҥжӱ-кӧргӱзӱлерин аларында, јай ӧйинде балдарды амырадарын једимдӱ бӱдӱреринде, ӱредӱлӱ учреждениелерди јаҥы ӱредӱлӱ јылга ӧйинде белетееринде камаанын јетирет.\nАтмосферный кейдиҥ 2019 јылда алынган пробалары јакшы, санитарный некелтелерге келишпей турганы јок болгон. Бастыра 948 проба алынып шиҥделген. Ичер сууны санитарно-химический кӧргӱзӱлер аайынча шиҥдеерге 1002 проба алынган. Олордоҥ јӱк ле 4,9 проценти санитарный нормаларга келишпеген.\n2019 јылдыҥ учкаары ичер суула јеткилдеп турган арга-источниктердиҥ јӱк 17 проценти керектӱ айалгага келишпеген. Эки јыл кайра бу тоо 48 процент болгон. Майма ла Турачак аймактарда эл-јонды чыҥдый суула јеткилдеери аайынча курч сурактар артканча.\nРоспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча тергеениҥ башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле санитарный аруташтыҥ сурактарын чечеринде системный эп-арга тузаланылат. Ӧткӱрилген мониторингтиҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2019 јылда ээжи-некелтелерге јарабас 3065 јерде ташталган текши кеми 1873 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Ээзи јок 2355 јошкын ийт тудулган. Јасакберимди бусканы учун 2031 кижи административный каруузына тургузылган.\nКату коммунальный таштанчылардыҥ полигондорын керектӱ айалгада тударыныҥ, таштанчылардыҥ переработказыныҥ курч сурактары артканча. Суйук коммунальный таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурагы Майма јуртта курч турат. Бу суракты чечерге, јербойында канализационный система тудар керек.\nУлуска јошкын ийттер табару эдип турган курч сурак база бар. Јылдыҥ бажынаҥ ала республика ичинде медициналык учреждениелерге ийтке тиштеткен деп 625 кижи баштанган. Мындый учуралдардыҥ 60 процентинде улусты ээлерлӱ ийттер тиштегени јарталган.\nАш-курсак эдип ле садып турган объекттер јаантайын шиҥделип турганы учун, чыҥдыйы коомой аш-курсакла колбулу инфекционный ооруларла кӧп улус оорыган учуралдар темдектелбеген. Аш-курсактыҥ 5617 пробазы шиҥделген. Ӧдӱштирӱдеҥ аш-курсактыҥ текши кеми 154,1 килограмм 75 партиязы айрылган.\nЧыҥдыйы бийик аш-курсак садып аларында потребительдердиҥ тап-эригин корыырга, Государственный јетирӱлик ресурс (ГИРЗПП) тӧзӧлӧт. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы ГИРЗПП-га республиканыҥ эки предприятиезин кийдирип салган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јаҥныҥ органдарыла кожо ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ, балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ айалгаларын шиҥжӱде тудуп турганыныҥ шылтузында калганчы јылдарда ӱредӱлӱ учреждениелерде инфекционный ооруларла балдар оорыган учуралдар темдектелбейт. Школдордо балдар ӱренер айалгалар јаранат. 2019 јылда бастыра школдор јылу туалеттерле јеткилделген. Јурт јерлердеги школдордо физический культурала, спортло тазыктырынар айалгалар тӧзӧлгӧн. Ӱредӱлӱ ишти ле балдарды азыраарын тӧзӧӧринде санитарный јасакберимниҥ некелтелерин бӱдӱрериниҥ сурактары эмди де артат. Тургуза ӧйгӧ јетире 17 школдыҥ кыптарында јарыткыштар гигиенический некелтелерге келишпейт. Балдарды азыраарын тӧзӧӧринде курч сурактар артканча.\n2019 јылда Алтай Республикада балдардыҥ јайгы амыралтазына белетеништӱ иштерди, анайда ок амыралта канайда ӧдӱп турганын кату шиҥжӱде тутканы учун, бу кампания једимдӱ ӧткӧн. Балдардыҥ су-кадыгын орныктырар јайгы учреждениелерде Алтай Республикадаҥ 23838 бала (школдыҥ балдарыныҥ текши тоозыныҥ 83 проценти) амыраган.\nЈайгыда балдар амыраар учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзи јабыс кеминде артат. Тӱни-тӱжи иштеер лагерьлердиҥ тоозы база ас болуп артканча. Балага дезе су-кадыгын орныктырып, толо кеминде амыраарга, тӱни-тӱжи иштеп турган лагерьде 21 кӱнниҥ туркунына јӱрер керек.\n2019 јыл башталганынаҥ ала Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери 1085 шиҥжӱ ӧткӱрген. Олордоҥ 607-зи темдектелгени аайынча ӧткӱрилген болзо, 478-и темдектелбегени аайынча, кенетийин ӧткӱрилген. Темдектелбеген шиҥжӱлердиҥ 60 проценти РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакарулары ла јакылталары аайынча ӧткӧн. Ол тоодо сӱттӱ продукция тургузар полкалар аайынча – 288, предписаниелер аайынча – 166, потребительдердиҥ комыдалдарыла – 24, каршу јетирер чочыдуныҥ шылтагы аайынча – 12, су-кадыкка каршу јетиргениле – 1 шиҥжӱ.\nКалганчы ӱч јылдыҥ туркунына инфекционный ооруларла оорыыры 11 процентке астаган, ол тоодо сальмонеллезло — 2,5, дизентерияла — 5, ветряной оспала — 2,0, клещевой энцефалитле — 1,25, псевдо-туберкулезло — 2,5, риккетсиозло — 1,0, туберкулезло — 1,46, сифилисле — 1,7, аскаридозло — 1,5, эхинококкозло 6 катапка.\nЈыл башталганынаҥ ала бӱгӱнге јетире дифтерияла, корьло, столбнякла, краснухала, туляремияла, чумала, сибирский язвала оорыган учуралдар темдектелбеген.\nВирусный гепатиттерле оорыган учуралдар 1,3 катапка, эмчиликте эмес пневмонияла — 1,4, ВИЧ-инфекцияла — 1,1, коклюшла 3 катапка кӧптӧгӧн.\nЧемет оорула оорыырыныҥ сурагы ачык артканча. 2019 јылдыҥ 9 айыныҥ туркунына Алтай Республикада мындый оорула баштапкы катап оорыган 56 учурал темдектелген (2018 јылдыҥ бу ок ӧйинде 82 учурал болгон эди).\nӦткӱрилген керектӱ иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ јеринде јеткерлӱ инфекционный оорулар таркадылбаган. Эпидемиологический јанынаҥ курч сурак болуп турган неме – ол диагностиканыҥ ӧйинде ӧтпӧй турганы, инфекционный оорулардыҥ расшифровказы.\nЭл-јонго медициналык болуш јетирерин тӧзӧӧринде санитарный јасакберимниҥ некелтелери бузулат. Шиҥжӱ ӧткӱрилген 19 ЛПУ-да 417 бузуш темдектелген, 86 штраф салынган, 11 керек јаргыга табыштырылган.\nӦткӧн ӧйдиҥ туркунына Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери граждандардаҥ келген 2036, ол тоодо чаазынга бичип аткарган 476 баштанузын ла комыдалын шиҥдеген (2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына бу тоо 2316 болгон эди).\nБаштанулардыҥ кӧп сабазы розничный саду бӧлӱкле колбулу. Экинчи јерде сӱрее-чӧпти јуунадарыныҥ ла јоголторыныҥ сурактары. Ӱчинчизинде – ЖКХ-ныҥ јеткилдештерин јетирериле, јадар јердиҥ айалгаларыла, садып турган аш-курсактыҥ чыҥдыйыла, эл-јонды ашкарарын тӧзӧӧриле, балдарды таскадарыла, ӱредериле колбулу сурактар.\nТогус айдыҥ туркунына јаргылардӧӧн 25 исковый угузу белетелген. Потребительдердиҥ исковый некелтелери аайынча текши кеми 547512,80 салковой тӧлӧттирилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедер ле бузуштарды болдыртпас амадула аргачылык биригӱле, јондыкла ӧмӧ-јӧмӧ ишти оноҥ до ары улалтат. Анайып, ӧрӧ темдектелген ӧйдиҥ туркунына аргачы-ларга 38 јуун ӧткӱрилген. «Аргачыларга ачык эжиктердиҥ кӱндери» деп адалган керек-јаракты ӧткӱрери улалат, иштиҥ турулталары аайынча ачык угуштар, семинарлар ай сайын ӧткӱрилет. Санитарный јасакберимниҥ ле тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин буспазы керегинде јасакберимниҥ ээжилерин буспазыныҥ сурактары аайынча јетирӱлерди бизнестиҥ 3,5 муҥ чыгартулу кижизи алат. Кӧп улус јуулган 36 керек-јаракта, ол тоодо јарымкаларда, спортивный маргаандарда, фестивальдарда бузуштарды болдыртпазына ууламјылалган иштер ӧткӱрилген.


чимҥэк - это... Что такое чимҥэк?\nСмотреть что такое "чимҥэк" в других словарях:\nЧим — (Cheam)Cheam, жилой район в Саттоне, пригороде Лондона … Страны мира. Словарь


јльметьевск - департаменты | јвторска¤ платформа Pandia\nјльметьевск - департаменты\nѕротокол є «ѕ-08-/ќћ≈√ј/“Ќѕ/“ѕ–/1-06.2013/ƒ заседани¤ онкурсной комиссии департамента организации и проведени¤ торгов ќјќ Ђј Ђ“ранснефтьї по лоту є «ѕ-08-/ќћ≈√ј/“Ќѕ/“ѕ–/1-06.2013 "—ќ”, —ћѕќ ћЌѕѕ Ђјльметьевск-Ќ. Ќовгородї (ѕ— Ђ“иньговатової-ѕ—Ђ¬орот\nѕротокол є 22-—«Ќ/“ѕ–/3-05.2014/¬ заседани¤ онкурсной комиссии департамента организации и проведени¤ торгов ќјќ Ђј Ђ“ранснефтьї по вскрытию конвертов с за¤вками на участие в закупке є 22-—«Ќ/“ѕ–/3-05.2014 Ђ—истема автоматики Ќѕ— "ћуслюмово" јльметь\nѕротокол заседани¤ онкурсной комиссии департамента организации и проведени¤ торгов ќјќ Ђј Ђ“ранснефтьї по вскрытию конвертов с за¤вками на участие в закупке є 07/1-—«Ќ/“ѕ–/1-01.2014 Ђ«амена участков через малые водотоки на ћЌ ѕермь-јльметьевск и ћЌ\nѕротокол заседани¤ онкурсной комиссии департамента организации и проведени¤ торгов ќјќ Ђј Ђ“ранснефтьї по выбору подр¤дной организации дл¤ выполнени¤ работ по лоту є «ѕ-09/—¬“Ќѕ/“ѕ/1.1/04.2013 Ђ–еконструкци¤ линейной части ћЌѕѕ "јльметьевск-Ќ. Ќовг


25.01.2019 - altaicholmon\nВ региональное отделение Общероссийского народного фронта в Республике Алтай поступило обращение жителей села Кызыл-Озек Майминского района. Граждане жалуются на большое количество собак на улицах. Общественники организовали выезд в село и проехали по частному сектору Горно-Алтайска, где удостоверились в актуальности проблемы. «Для селян является нормой содержать собак без цепи, прогуливать без намордников и поводков. Привычная картина,\nНа севере Республики Тыва, среди потухших вулканов и соленых озер, находится Долина Царей. Здесь найдено около двухсот курганов. 50 из них считаются царскими. Первый из найденных курганов был обнаружен в 1998 году. В одной из его камер кургана было найдено более 20 кг золота. Это одно из самых богатых погребений в мировой истории. Раскопки кургана\n«Мындый маргаандар тебӱ берет…»\nБыјыл тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде Красноярск калада студенттердиҥ XXIX телекейлик Кышкы универсиадазы ӧдӧр. Спорттыҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча студенттер ортодо мындый јаан маргаан Россияда баштапкы катап ӧдӱп јат. Бу универсиадада спортчылар спорттыҥ он бир бӱдӱминде тартыжар. Телекейдиҥ эҥ артык студент спортчылары биатлондо, туу-чанада, керлингте, чанала јӱгӱреринде, сноубордто, чаналу спортивный ориентированиеде, фигурный јыҥылашта, фристайлда, хоккейде, мячту хоккейде\n«Алтай Кай» Американы айланып, Алтайына јанды\nГригорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн калык чӱмделгезиниҥ «Алтай Кай» деген ӧмӧлиги тоолу кӱндер кайра Америкада эки айга шыдар ӧйдиҥ туркунына јайаан јол-јорыкта болуп, Алтайына јанып келди. «Алтай Кайдыҥ» художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ эл кайчызы Урмат Ынтаев кычыраачыларга учурлу јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады: —Ыраак ла солун алтайга јол-јорыгыс Тӧрӧлистиҥ тӧс\nКожоҥчы јӱректӱ кыс\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — јууктарда тӧзӧлгӧн лӧ оноҥ бери јерлештерис ортодо ло ороон кеминде јарлу боло берген «Улала» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ туружаачызы майман сӧӧктӱ Айсура МАЙЧИКОВА. Адазы Андрей Майчиков «Эл Алтай» телерадиокомпанияда инженер, энези Оксана Михайловна республикан гимназияда ӱредӱчи болуп иштейт. Карындажы Айастан 8-чи класстыҥ ӱренчиги. Айсура Горно-Алтайскта чыккан-ӧскӧн дӧ болзо, бойын, адазы чылап, Каракол\nИчкери алтаганы – јеҥӱлӱ болор\n«Jиит устар» (WorldSkills Russia) деген талалык чемпионат чаган айдыҥ 21-25 кӱндеринде Горно-Алтайск калада ӱчинчи катап ӧткӱрилип јат. Бу чемпионат Алтай Республиканыҥ эл театрында кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Туружаачыларды таланыҥ башчызыныҥ адынаҥ АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыды. Ол телекейлик WorldSkills -2019 Россияныҥ Казань калазында ӧдӧтӧн учун быјылгы чемпионат сӱрекей учурлу деп айткан. «Ондо Горно-Алтайск каладагы


Никита Карацупа — ады-јолы јарлу пограничник - altaicholmon\nЈажы јаан улус Никита Федорович Карацупаны — СССР-дыҥ кажы ла кижизи билер болгон пограничникти ундыбаган болор. Ол чындап та кандый кижи болгон?\nН. Ф. Карацупа 1909 јылда кандык айдыҥ 12-чи (25) кӱнинде Украинада Запорожский областьта Алексеевка јуртта чыккан. Ол ло јылдыҥ кочкор айында оныҥ адазы туберкулезтоҥ јада калган. Ӱч балазыла јаҥыскан арткан энези јакшы јӱрӱм бедиреп, Казахстан јаар кӧчкӧн. Је качан Никитага јети јаш толордо, энези база јада калган. Уулчакты балдардыҥ туразына табыштыргандар, је ол анда бир јылдаҥ ас бололо, кача берген. Тербезендеп јӱреле, 10 јашту уулчак кой кабыраачы болуп јалданып иштеген. Бу ла тушта баштапкы ийттӱ бололо, оны кой кабырарына ла каруулдаарына ӱредип алган.\nГраждан јуу болуп турарда, ол партизандардыҥ отрядыныҥ связнойы болгон, совет јаҥга Колчактыҥ черӱзиле тартыжарына болушкан. 1932 јылда солдат болор ӧйи једип келерде, Никита черӱчил службазын кыйалтазы јоктоҥ гран-кыйуда ӧдӧргӧ кӱӱнзегенин военкоматта угузарда, сен ӧйинеҥ ӧткӱре кыска сынду дешкен. Ол гран бузаачыларга карын да кӧрӱнбес болорым деп айткан. Оныҥ турумкайын ла эпчилин ајаруга алып, Никитаны пограничный черӱлерге аткаргандар.\nЈиит черӱчилдиҥ белетенижин ӧдӧлӧ, службазын маньчжур гран-кыйуда ӧдӧргӧ барган. Никита улустыҥ ла тындулардыҥ истерин «кычырып» билериле, анайда ок ийттерле текши тил табыжарыла аҥыланган.\nПограничный каруулдыҥ служебный собаководствозыныҥ кичӱ начсоставыныҥ Хабаровсктагы школына Никита оройтып келген, оныҥ учун бастыра ийттерди курсанттар ӱлежип койгон болгон. Је бир катап Карацупа кӱрдиҥ алдынаҥ ийттиҥ эки кӱчӱгин таап алган. Олорды алала, ашканага экелерде, казан азаачы кижи олорды ӧскӧ улуска кӧрӱнбес эдип јажырышкан. Је олорды оноҥ школдыҥ јааны кӧрӱп ийеле, кӱчӱктерди мынаҥ ары апарзын деп некеген. Никита Федеровичтиҥ эске алынганыла, школдыҥ јааны кату да кижи болзо, је чындык болгон. Ол Карацупага талдап алган кӱчӱгин артызып аларын јараткан, экинчизин бойыныҥ уулына алып алган.\nКӱчӱктиҥ ӧҥи каразымак болгон учун, Никита оны Индус деп адаган. Ӱредӱни једимдӱ божоткон ло экзамендерди табыштырган соҥында, Никита бойыныҥ ол ийдиле Приморье јаар служить эдерге атанган — Гродековский погранотрядтыҥ «Полтавка» заставазындӧӧн.\nОл ӧйлӧрдӧ гран-кыйуныҥ бу участогында айалга кату болгон. Азыйдагы акгвардеецтердиҥ, соҥында јопон инструкторлордыҥ башкартузыла аҥылу белетениш ӧткӧн улустыҥ кӧп тоолу кайучыл-диверсионный группалары Советский Союзтыҥ јериндӧӧн бу участоктыҥ јери ажыра ӧдӧргӧ ченежип турган болгон. Архивный документтердеҥ кӧрзӧ, бу ӧйдӧ пограничник Карацупа СССР-дыҥ государственный гран-кыйузын каруулдаар нарядтарда 5 муҥ сааттаҥ кӧп ӧй болуптыр, гран-кыйуныҥ ээжи-некелтелерин бускан 130-таҥ кӧп улусты, текши кеми 600 муҥ салковойго турар контрабандный товарлар тудуп алган.\nЧерӱчил службазын Карацупала кожо ӧткӱрген улустыҥ куучындаганыла, ол сӱрекей чыдым кижи болгон — каршучылды сӱрӱжип, ол ондор километр јерди јӱгӱрип ӧдӧр аргалу болгон. Арткан пограничниктер оныҥ андый чыдамкайына чыдашпай турган учун, кезикте ол мылтык-јепселдӱ бир канча ӧштӱлерле јаҥыскан тартыжып туратан. Мындый бир учурал болгон: Карацупа ла Индус узак сӱрӱжип турала, мылтык-јепселдӱ 9 наркокурьерди јаба једип, тудуп алган.\nОныҥ профессионализмин кӧп темдектер керелейт. Темдектезе, темир јолдыҥ кӱрин јарарга белетенип турган диверсанттар балыкчылар болуп мекеленип турарда, Карацупа, бойы да балыктаарын сӱӱр кижи, ол улус чойлошкондорды кармакка јастыра саптап турганына ајару эткен. Оныҥ ајарыҥкайыныҥ шылтузында јаан учурлу стратегический объектти от-алыштырып јарарынаҥ аргадап алгандар.\nБаза бир учурал. Никита Федорович ле Индус јопон кайу-разведканыҥ Ыраак Кӱнчыгыштагы резиденти Сергей Березкинди — аҥылу тазыктыру ӧткӧн, чечен адар, колдомдожып согужарын јакшы билер, бойында мылтыкту ла коронду ампулалу јуучылды тирӱге тудуп аларына јаан камаанын јетирген.\nОныҥ службазы, јӱрӱми керегинде «Следопыт» деген документальный фильм согулган, бойыныҥ байлык ченемели керегинде «Записки следопыта» деп бичик бичиген.\nНикита Федоровичтиҥ ады-јолы 1936 јылда «Комсомольский правданыҥ» корреспонденти Евгений Рябчиков ол керегинде очерктер бичиген соҥында текшилей јарлу боло берген. Бу корреспондент пограничникле кожо гран-кыйуны каруулдарына канча кӱндердиҥ туркунына барып јӱрген болгон. Пограничниктиҥ ады-јолы јарлу боло берерде, керек дезе оогош уулчагаштар «Карацупа болуп» ойноп баштаган, черӱге барарга јаткан јииттердиҥ кӧп сабазы пограничник болор кӱӱнин угузып туратан.\nЈарлу боло бергенинеҥ Никита Федорович кемзинип, «кезик јерде кӧпчидип салган» деп айдатан. Је эл-јон ортодо оныҥ тоомјызы бийик болгон. Бир катап ол гран-кыйуны кечкен каршучылды сӱрӱжип турарда, ол кижи кӧлӱкке отурала јӱре берген. Карацупа каршучылды тудуп аларга, аш-курсак апарып јаткан јаан кӧлӱкти токтодып, кӧлӱк тӱрген маҥтазын деп, шоферго кошту сумалдардыҥ кезигин јолдыҥ јаказына тӱжӱрзин деген. Ол сумалдар јылыйбазын деп, Карацупа бу сумалдарды мен артыргыскам, олорды уурдап апарган кижи кату каруузына тургузылар деп бичимелдӱ чаазынды сумалдарга јапшырып салган. Бир де сумал јылыйбаган…\nСалымы кайкамчылу кижи\nПублицистический ле документальный материалдардаҥ кӧрзӧ, пограничник службазын ӧткӧн јерде болгон диверсионный отрядтар оны јоголторго канча ла катап умзанган, ого керек дезе «аҥдаш» болгон. Карацупа канча катап шыркалаткан, је ол кандый ла уур-кӱч айалгалардаҥ јеҥӱчил болуп чыгатан.\nОго јаан болужын чындык најылары-ийттери јетирген. Гран-кыйуда службазыныҥ ӧйинде анда беш ийт болгон, олордыҥ бирӱзи де карыганча јӱрбеген — бастыразы ӧштӱле тартыжуларда, јуучыл шыркалардаҥ улам ӧлгӧн. Олордыҥ бастыразын ол Индус деп атла адаган. Је СССР ла Индия ортодо колбуларды ӱребеске, Коминтернниҥ чыгартулу улузыныҥ сураганыла, «Индус» деп атты «Ингуска» солыгандар.\nОкылу јетирӱлерле болзо, гран-кыйуда 20 јылга улалган службаныҥ ӧйинде (1932 јылдаҥ ала 1952 јылга јетире) Никита Карацупа гран-кыйуны бускан 338 каршучылды тудуп алган, јуу-согуштарда 129-зын јоголткон.\nБойыныҥ службазыныҥ ӧйиниҥ кӧбизин ол Ыраак Кӱнчыгышта ӧткӱрген. Је качан 1944 јылда Белоруссияныҥ јерин фашисттердеҥ јайымдап ийерде, оны ары пограничный службаны орныктырарына аткаргандар. Ол тушта Карацупаныҥ бӱдӱрип турган керектериниҥ тоозында агаш-таш ортозында јажынып турган ӧштӱни јӧмӧӧчилерле тартыжарын тӧзӧӧри база болгон. Јаҥы јерде ол 1957 јылга јетире служить эткен — ол тушта оны погранчерӱлердиҥ командующийиниҥ јакарузыла Тӱндӱк Вьетнамдӧӧн командировкага аткаргандар. Совет пограничник Карацупа ары барып, анда гран-кыйуны каруулдаарын тӧзӧӧрин куру јердеҥ баштаарына болушкан.\n1961 јылда полковник званиелӱ Н. Ф. Карацупа запаска аткарылган, је ол јондык керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан, пограничный черӱлердиҥ Тӧс музейинде иштеген. 1965 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ јарлыгыла ого государственный гран-кыйуны каруулдаар тушта ат-нерезин, јалтанбазын кӧргӱскени учун Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нере адалган. Анайда ок јарлу пограничник Ленинниҥ ордениле, эки Кызыл Мааны ордендерле, Кызыл Чолмон орденле, кӧп тоолу медальдарла, ол тоодо «Варшаваны јайымдаганы учун» медальла, Вьетнамныҥ «Најылык» деген медалиле кайралдаткан. Совет ӧйинде оныҥ ады-јолыла пионерлердиҥ дружиналары ла отрядтары, класстар, школдор, библиотекалар, керептер, Вьетнамдагы ла Индиядагы пограничный заставалар адалган.\nГродековский погранотрядтыҥ Николай Федорович службазын ӧткӧн «Полтавка» деген заставазы оныҥ ады-јолыла 1995 јылда адалган. Краснознаменный Тихоокеанский пограничный округтыҥ черӱлериниҥ јааныныҥ јакарузыла Н. Ф. Карацупа «Полтавка» заставаныҥ кӱндӱлӱ пограничниги болуп калган.\nН. Ф. Карацупа ак-јарыктаҥ 1994 јылда барган.\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ пресс-службазы


Шӱӱжӱде – агаш байлыктыҥ сурактары - altaicholmon\n«Россия Федерацияныҥ агаш комплексиниҥ 2030 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязын» јӱрӱмде бӱдӱрер иштердиҥ планы Федерация Совединиҥ аграр — аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитетиндеги Экспертно-консультативный советтиҥ јуунында шӱӱжилген.\nЭкспертный советтиҥ башкараачызы сенатор Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, агаш комплекстиҥ 2030 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязы аайынча совет эки јылга улай иштеп келген. Бу документ РФ-тыҥ башкарузында јӧптӧлгӧниле иш тӱгенбеген, «агаш комплекстиҥ сурактары бӱгӱн там курчыган» деп, ол ајарган.\nАгаш кодекс јӧптӧлгӧн ӧйдӧҥ ала ого 40-нӧҥ ажыра кожулталар эдилген, агашты тузаланары ла орныктырып ӧскӱрери аайынча јаан учурлу јасактар јӧптӧлгӧн деп, Татьяна Гигель куучындаган. «Федерация Совединде агаш комплекстиҥ сурактары калганчы ӱч јылдыҥ туркунына јаантайын ајаруда болуп, бастыра јанынаҥ шӱӱжилет» – деп, ол айткан. Онойдо, сенаторлордыҥ ла эксперттердиҥ, анайда ок тергеелердиҥ (РФ-тыҥ 60 тергеезиниҥ шӱӱжилген сурак аайынча санаа-кӱӱни угулган) шӱӱлтелери ајаруга алынзын деп, јаан иш эдилген. Оныҥ шылтузында «Агаш ээлем», «Билим ле кадрларла јеткилдеш», «Агашты орныктырары», «Агашты белетеер ле агашла иштеер промышленность» деген тӧзӧлгӧ бӧлӱктер Стратегияга кирген, «Агаш комплекстиҥ айалгазы» деген бӧлӱкте дезе советтиҥ министерствого ийген јетирӱлери тузаланылган.\nФедерация Совединиҥ кӱски сессиязыныҥ планына Экспертный совет Стратегияны бӱдӱрериле колбулу бир канча иштер кийдирген. Олордыҥ тоозында агашпромышленный комплексти билим ле ӧскӧ дӧ кадрларла јеткилдеериниҥ сурактары, агаш ээлемде иштеген предприятиелердиҥ ижин транспортло јеткилдеерин јарандырары, агаштаҥ туралар тудар ууламјыны ичкерледери аайынча кӱрее-куучындар ӧткӱрери темдектелген.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузыныҥ, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал ла тергеелик јаҥдарыныҥ ижинде агаштаҥ туралар тударыныҥ сурактары калганчы эки-ӱч јылдыҥ туркунына јаан ајаруда болгонын Татьяна Гигель темдектеген. «Федерация Соведи, оныҥ профильный комитеди, агаш комплекс аайынча Экспертный совет ле бу ууламјыда иштеген профессионал-јондык биригӱлер агаштаҥ туралар тудар суракка јаан ајару эткени бого јӧмӧгӧн» – деп, парламентарий ајарган.\nЭкспертный советтиҥ јуунында Федерация Совединиҥ турчылары, федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы, эксперттер турушкан.\nАграр – аш-курсак политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ Татьяна Гигель ӧткӱрген база бир јууны агашту јерлердиҥ аш-курсак болгон ло јадын-јӱрӱмде тузаланган ӧскӧ дӧ байлыктарын улус таҥынаҥ бойына белетеген ишти јасак кеминде ээжилеерин јарандырарына учурлалган.\nЈуунда Россия Федерацияныҥ Агаш кодексине ле «Потребительский кооперация керегинде» федерал јасакка кожулталар ла кубулталар белетеер сурактар шӱӱжилген.\nТатьяна Гигельдиҥ јетиргениле, Агаш кодекске јаҥы тизимдер кожор ӱлекер белетелет, олор агашту јерлерде белетелген байлыктар деген оҥдомолды јасакка кийдирериле, мындый байлыктарды улустаҥ садып аларын ээжилеериле колбулу.\nЈасактыҥ ӱлекери агашту јерлердиҥ аш-курсак ла агаш эмес байлыктарын, эм ӧлӧҥдӧрди белетеер ле садар ишти тап-эрик тӧзӧлгӧлӧ јеткилдеп, ӧзӱмине јӧмӧӧр, анайда ок јурт јерлердиҥ улузын иштеер јерлерле јеткилдеп, јонјӱрӱмдик сурактарына болужар амадулу.\nЈерлик ӧзӱмдерди јуурыныҥ ла оноҥ аш-курсак ла ӧскӧ дӧ не-неме белетеериниҥ, бу бӧлӱктиҥ ле потребительский кооперацияныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр айалгалар тӧзӧӧриниҥ сурактары Федерация Совединде јаҥыс катап эмес шӱӱжилгенин Татьяна Гигель айткан. Онойдо, агашту јерлердиҥ участокторын аш-курсак байлыктарды ла эм ӧлӧҥдӧрди јууп белетеерге улуска удурумга тузаланарга (арендага) берери Экспертно-консультативный советтиҥ јуунында кӧрӱлген.\nКомитеттиҥ јуунында аргачылыктыҥ чыгартулу улузы ла эксперттер турушкан. Олор јерлик ӧзӱмдерди јуурыныҥ ла оноҥ аш-курсак ла оноҥ до ӧскӧ не-неме белетеериниҥ административно-правовой ло акча-манат ла экономикалык сурактарын, ол тоодо потребительский кооперацияныҥ ӧзӱминиҥ сурактарын шӱӱшкен. Анайда ок јасактыҥ ӱлекерин чокымдаар шӱӱлтелер айдылган.\nЈасактыҥ ӱлекеринде агашту јерлерде ӧскӧн аш-курсакка тузаланган ӧзӱмдерди ле агаш эмес ӧскӧ дӧ байлыктарды јуурын ла белетеерин, ол тоодо аргачылардыҥ јууп белетегенин ле улустыҥ таҥынаҥ бойына јууганын чокымдаар, агашту јерлерди јерлик ӧзӱмдер јуурга удурумга эмезе кыска ӧйгӧ тузаланарга берерин ээжилеер, эл-јонноҥ мындый байлыктарды садып аларын тап-эрик тӧзӧлгӧгӧ тургузар ла оноҥ до ӧскӧ сурактарды чокымдаар шӱӱлтелер айдылган.\nАдалган ӱлекер баштапкы кычырышта кӧрӱлерине белетелет.


Јоло — Википедия\n50°46′12″ с. ш. 85°33′29″ в. д.\nФедерацияныҥ тергеези: Алтай Республика\nМуниципал аймак: Оҥдой аймак\nЈурт јеезе: Јолоныҥ јурт јеезези\nБийиги: 1122 м\nӦйдиҥ поязы: UTC+7:00\nЭл-јонныҥ тоозы: 800 кижи (2016)\nУк-калыктары: 99 % (2002)\nОкылу тил: орус, алтай\nТелефонныҥ коды: +7 (38845)\nПочтаныҥ индекси: 649433\nОКАТО-ныҥ коды: 84 220 810 001\nОКТМО-ныҥ коды: 84 620 410 101\nЈоло (орустап Ело) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.\nЈоло — Јоло деп куш.\nЈоло орустап белоголовый орел.\nЈоло јурт Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Себи ле Теректӱ деп сындардыҥ ортозында Кайырлык ла Тоботой суулардыҥ бириккенинде, Урсул сууныҥ башталганында турат. Теректиниҥ сындарын ашса, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јерлери башталат. Бӧрӧзӧк, Тожоҥ, Тӱмечин, Кара-Боом, Сары кобы, Тоотой, Мӱркӱттӱ, Улукын, Кызылташ, Јер боочы, Кабайлу межелик, Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1122 метрге бийик.\nКлимады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок −40 °C градуска тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700—750 мм.\nТайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.\nКайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.\nОромдоры (12): Олјон, Трактта, Арка-Јаны, Кайырлык, Табар Чачияковтыҥ, Меесте, Јииттердиҥ, Агаш-аразында, Почтаныҥ, Тонмок-Суу, Туйук деп кош ором. Јуугында јурттар Кайырлык, Кор-Кобы, Кеҥи. Јабаганныҥ боочызы киреде Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйузы башталат. Боочыныҥ ары јанында Јабаган јурт. Јанында Кеҥи-Кан-Оозы деп кӧӧлик регионал јол ӧдӧт.\nЈурт „Кеҥи — Кан-Оозы“» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Јолоноҥ аймактыҥ тӧс јуртына Оҥдойго јетире 56 км. Чуйдыҥ трагынаҥ(Р-256 темдектӱ јол, 312 километринеҥ) Јолого јетире 23 км. Кор-Кобынаҥ Јолого јетире 7 км, Кайырлыкка јетире 12 км. Алтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктаҥ ала Јолого јетире 220 км. Јабаганныҥ боочызына јетире 16 км.\nЈоло јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире\nАймактыҥ тӧс јери Оҥдой км\nРеспубликан тӧс кала Улалу км, 340 км\nЈаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы км, 360 км\nТергеениҥ тӧс калазы Москва 4000 км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ км\nЧуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ км\nЈурт 1824 јылда тӧзӧлгӧн. 1988 јылда Јоло јурттыҥ јанында баштапкы катап алтай калыктыҥ «Эл-Ойын» деп байрамы ӧткӱрилген. Кабайлу-Межелик деп јерде байрамга келген улус конотон алтай айылдар, ойын-јыргал, концерт, конкурстар ӧткӱретен сценалар, подиумдар тудулган, Јолого јетпей јӱрӱп, Кайырлык сууныҥ олјонында јалаҥда атјарыш кӧрӧтӧн ареналар тудулган.\n858 ↘855 ↘825 ↘824 ↘819 ↘812 ↘800\nЈуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 926 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.\nЈылкы, соок тумчукту ла оок мал (кой, эчки) азыраары. Таҥынаҥ ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (1981 ј. Чачияков Табардыҥ оромы, 32);\nКылјыккан кыр (852);\nЈолоныҥ ӱсти јанында, 4 км кире тӱштук-кӱнбадыш јаар Семисарт сууныҥ јанында, кайаныҥ алдында, Кайырлык-ичи башталган јерде «Кара-Боом» деп канча кат стоянка (многослойная) 50°43′″ с. ш. 85°42′″ бар. Орой палеолитте культураны шиҥдееринде ол стоянка јаан учурлу.\nУрсул сууныҥ јарадында, Јоло ло Кайырлык суулардыҥ бирикеннеҥ 2 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Тӱмечинде (Тюмечин-1, 2, 4), палеолит ӧйдӧги јебрен улустыҥ таштаҥ эткен јепселдери табылган.;\nЈебрен тӱрк руникалык бичик (954);\nТашта јурамалдар (862, 953, 952, 1146,1157);\nЈебрен јурт (поселение)(864,955,1041);\nЈебрен корумдар (867, 868).\nТожоҥ, тоҥмок суу (933);\nАлтыгы Кара-Суу (940);\nКара суу — Јаан-Боом (938). Туйакту — Кан-Оозы деп јолдо.\nТоботой кара суу (944).\nПалкин Э. М. (1934—1991) — бичиичи, Арасейдиҥ ле Алтайдыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы.\nПекпеев С. Т. (1956—2012) — РФ-ныҥ Госдумазыныҥ депутады.\nЧачияков Т. А. (1923—1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы.\nМамадаков А. В. (1976 г.р.) — театр ла киноныҥ актеры.\nЧапыев, Евгений Модестович (1910—2001) — тӱӱкичи, фольклорист.\n↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)\n↑ Доступен скан книги Молчанова О. Т. «Топонимический словарь Горного Алтая», размещённый по согласованию с автором на сайте www.nskdiggers.ru.\n↑ Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001\n↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“, 2020.\n↑ 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 16,14 16,15 16,16 16,17 16,18 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.\n↑ Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П. Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) Архивная копия от 21 октября 2017 на Wayback Machine. Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2 (2).- С. 33-52\n↑ Белоусова Н. Е., Рыбин Е. П. Новая схема культурно-стратиграфического членения ранневерхнепалеолитических отложений стоянки Кара-Бом (на основе пространственного анализа и данных ремонтажа) // Вестник НГУ. 2013. Том 12, выпуск 7: Археология и этнография\n↑ А. Л. Кунгуров, А. Г. Цыро «ИСТОРИЯ ОТКРЫТИЯ И ИЗУЧЕНИЯ ПАЛЕОЛИТА АЛТАЯ», 75-78 бб. 2006 г. Барнаул\nОҥдой аймактыҥ јон јаткан јерлери\nАймактыҥ тӧс јери: Оҥдой јурт\nАк-Боом • Алтыгы Талду • Бархатово • Бичиктӱ-Боом • Боочы • Буландык • Јаан Јаламан • Јодро • Јоло • Ийин • Ийнеген • Кайырлык • Кайыҥчы • Карагол • Кеҥи • Кичӱ Ийин • Кыҥыраар • Кор-Кобы • Короты • Кулады • Кӱпчеген • Нефтебаза • Ӧлӧти • Оҥдой • Талду • Туйакты • Ӱлегем • Чуй-Оозы • Шашыкман • Шибее\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Јоло&oldid=27031"\nОҥдой аймактыҥ јурттары\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 12 куран ай 2021, 01:10.


22.09.2017 - altaicholmon\nТелекейде јарлу ла јараш јолдордыҥ бирӱзи—Чуйдыҥ јолы\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Чуйдыҥ јолына государстволык учур бергенинеҥ ала 95 јылдыгына, онйдо ок 2022 јылда толотон 100 јылдыгына учурлалган јаантайын иштеер кӧрӱ кӧдӱриҥилӱ, окылу айалгада ачылды.\nЧымалы уйазындый јаандап јаранзын!\n2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде Чамал јурттыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 175-чи јылдыгына учурлай јаан байрам ӧткӧн. Чамал—Россия Федерацияныҥ Алтай Республиказындагы јараш јурттардыҥ бирӱзи. Ол Чамалдагы јурт јеезениҥ ле Чамалдагы муниципал тӧзӧлмӧниҥ тӧс јурты болуп јат. Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктаҥ 100 километр ыраагындагы бу јурт 1842 јылда тӧзӧлгӧн.\nJакшыныҥ јолына тартыларга таскадат\nГорно-Алтайскта ӧткӧн «Духовный путь богопознания М. В. Чевалкова» деген кӧрӱниҥ ачылтазында «Jаманнаҥ качып, јакшыга коштон» деп солун бичикле таныштыру болды.\nJаҥы эки электростанция тудулган\nАлтай Республикада кӱнниҥ чогынаҥ иштеер эки электростанцияныҥ ачылтазы бир ле уунда Оҥдой ло Майма аймактарда ӧтти.


Чистка бойлера Киев. Цена чистки водонагревателя от накипи. Почистить бойлер | Trubolub


Купить колер.паста аква-колор 100мл. №7,2 по низкой цене - доставка в Домодедово, Видное, Подольск\nКолер.паста Аква-Колор 100мл. №7,2


Тӧрӧлчи кӱӱндӱ башкараачы - altaicholmon\nВладимир Кызаев Чой аймакта Ӱстиги-Пьянковстогы јурт јеезениҥ јааны болуп 2013 јылдаҥ бери иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, олордыҥ јурт јеезези окылу бичик-биликте шак мынайда адалып јат, је оныҥ турган јери Ускуч јуртта. Владимир бу јамыда беш јыл иштеп, 2018 јылда болгон талдаштарда ойто катап туружып, јеҥӱ алган.\nОл јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи сӱрекей кӱч, је баштап алган керектерди јарым јолдо токтодорго карам болгон деген. Талдаштарда оныҥ учун экинчи катап турушкам деп айдат. Мынаҥ башка Владимир бойын тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи деп бодойт. Бис экӱ ортодо болгон куучын-эрмек ӧзӧк-буурда конып-тӱнеген санаалардаҥ башталган эди.\nЈиит башкараачы јурт јеезениҥ ижинде уур-кӱч сурактар кӧп деген. Оныҥ бюджединиҥ ле ишјалдыҥ кеми база јабыс. Ого чыдажар ла кижи чыдажар. Је тӱҥей ле чыккан-ӧскӧн јериҥ учун санааркап ла калажырап јӱрӱп јадыҥ: эл-јон, бала-барка, мал-аш учун. Керек дезе оныҥ ӧлӧҥ-чӧби, курт-коҥызы, ӧркӧ-момоны, балык-кужы јанынаҥ сандырап ла шакпырап, аҥкаҥ азып јат деп, ол айдат.\n—Тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи андый болбой база, Владимир. Слердий улусты тооп, јаҥыс кучактай алар кӱӱниҥ келип јат. А бот, јуртка Ускуч деп ат кайдаҥ келген болотон деп сананып отурым. Кербалыктардыҥ бирӱзин анайда адап турган эмес беди?\n—Туку озодо бистиҥ јурттыҥ ортозыла јаан суу аккан. Эмди ол соолып, сыраҥай кичинектеп калган. Алдында ӧйдӧ ол тайменьге тӱҥей ускуч деп балыкла сӱрекей бай суу болгон. Ач ла торо јылдарда бу балык улусты тыҥ азыраган. Эмди ускуч бистиҥ кичинектеп калган суубыста чек јок. Ол сурузы јок болуп јылыйып калган. Јурт дезе улуска быйаны јеткен бу балыктыҥ адыла адалып, анайып ла артып калган.\nЈуртыбысты кунурап, јылыйып калбазын деп, аргабыс јеткенче кӧдӱрип, араайынаҥ јадырыс ла. Аймакта алты јеезе. Бис јетинчизи болорыс.\nЈаткан јеристиҥ кеми дезе тыҥ ла јаан эмес. Ого јӱк ле бир јурт — Ускуч кирип јат. Јеезеде бӱгӱнги кӱнде 376 кижи јуртайт. Бисте 15 кире предприятие, тогус класска јетире школ, балдардыҥ садиги бар. Тургуза ӧйдӧ школдо 56 ӱренчик ӱренет. Балдардыҥ садигине 12 бала јӱрет.\n—Улус неле аргаданып јадып јат?\n—Мал-ашла, калбала, кузукла, јиилекле, маалаажыла. Фермер-аргачылар ла крестьян ӧмӧликтер бар. Адару тудаачылардыҥ тоозы калганчы ӧйлӧрдӧ билдирлӱ кӧптӧп туру. Јурт ээлемде иштеген аргачылардыҥ тӧс ижи сӱтле колбулу. Олор оны кӧп лӧ сабазында «Майма-Молоко» заводко табыштырат, ол эмезе Новотроицк јурт јаар аткарып јадылар. Сӱтти Кызыл-Ӧзӧктӧ иштеп турган пункт алып јат. Чойдо бойыныҥ сарјусӱтзаводы тудулат. Фермерлер оны энчикпей сакыйт. Ускучтаҥ аймактыҥ тӧс јуртына јетире 30 километр. Оны тыҥ ла ыраак эмес деп айдарга јараар. Јуртыс Горно-Алтайсктаҥ Артыбаш јаар барган јолдыҥ чике ле бойында туруп јат.\n—Баш кандый сурактар учун «оорып» јат? Сыраҥай ла ӧҥзӱре, сыраҥай ла кӱч дегендерин тоолоп, айдып берзегер?\n—Культурный улус болорго чырмайып јадырыс, је ол бӱгӱнги кӱнде чала кӱчке келижет (кӱлӱмзиренет). Бу керекке јуртта Культураныҥ туразы јок болгоны јаан салтарын јетирет. Оныҥ туразын 2004 јылда, ээлентизи јеткен дейле, јемирип салгандар. Оноҥ ло бери культура деген бу чӱмдӱ ууламјыда јаҥыс салкын сыылап јат. Јурт јеезениҥ эскирген туразыныҥ уланты јанын арга јокто клубка бергенис. Је биске бӱгӱнги кӱнде культураныҥ јаҥы байзыҥы керек болуп јат.\nИнтернет ле сотовый колбу јок болгоны керегинде база кородогонду айдарга келижет. Ростелеком бу јанынаҥ биске болужарга ченешкен. Бир ӧйдӧ кабель де чӧйгӧн, је бу иш анайып ла јылбай туруп калган. Эмди јурттыҥ ӱстиги јаны Билайнды ла МТС-ты тудуп јат. А тӧмӧн, кырдыҥ эдегинде јаткан улус, как-куру, оп-соп отургылап јат. Јолдорго кумакты дезе бойлорыстыҥ кӱчисле јайып јадыс. Россияда, республикада, ол тоодо бистиҥ јурт јеезеде јолдор јогынаҥ јадарга јарабас деп, бис јакшы билерис.\n—Фермер ле крестьян ээлемдер кандый иштеп јат?\n—Кем јок, јакшы. Озодо бистиҥ јерде оок колхозтор болгон. Кийнинде олорды бириктирип, јаанаткандар. Советтердиҥ ӧйинде совхоз тӧзӧлгӧн. Улус анда иштеген. Эмди ончозы кубулган, је јиит улустыҥ јуртта артып турганы сӱӱндирет. Јашӧскӱримниҥ тоозыла Ускуч аймакта баштапкы јерде туруп јат. Фермер ле крестьян ээлемдер олорды ишле јеткилдейт. Сергей Новиковто, Иван Сивцевте, Сергей Кызаевте туку он-он эки кижидеҥ иштейт. Укту-тӧстӱ фермерлер Владимир Захарович ле Анна Захаровна Бибиковтордыҥ билези керегинде база айдарга турум. Бу ӧрӧкӧндӧр јажына јурт ээлемде иштегендер. Эмди олордыҥ јолын бала-барказы улалтат.\nБистиҥ јурт чике ле јолдыҥ ортозында туруп јат деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Туристтер бисте кӧп токтоп јат. Улус олорго маалаажын, сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын садат. Јурт јаткандардыҥ сурагы аайынча былтыр олорго сыраҥай ла јолдыҥ бойында ӱсти јабылу рынок тудуп бергенис. Эмди јербойыныҥ садузында мӧттӧҥ ала эм ӧлӧҥдӧргӧ јетире бар. Мындый арга јурттыҥ улузына бир де эмеш болзо кирелте экелип јат.\n—Аймактыҥ администрациязы болужып јат па?\n—Бу јанынаҥ бисте комыдал јок. Аймактыҥ башкараачызы Михаил Маргачев јурт јеезениҥ сурактарына јаантайын ајару эдет. Ол бойы токыналы јок, эрчимдӱ кижи. Бистеҥ андый ок јандыру некейт. Учурал келижерде, республиканыҥ башчызына јаан быйанымды айдар кӱӱним бар. Аймакка келип јӱрерде, мен ого акчала болужып болорыгар ба деп баштанган болгом. Ол сурагымды аай угуп, јурт јеезеге 350 муҥ салковой акча чыгарган. Оныҥ ӱстине бойыстыйын кожуп, 150 муҥга ӱч колодецти јазап алдыс. Оролорын казып, бетон тегеликтерин солып, ого јолдор ӧткӱрип, јабынчыларын солып, чедендеп алганыс. Чой аймактаҥ Эл Курултайдыҥ депутадына тудулган Михаил Терехов биске база тыҥ болужып јат. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле рынок тудулган, Центральный, Школьный ла Зеленый оромдорго јарыткыштар кондырылган. Депутаттыҥ болужыла анайда ок балдардыҥ площадказын тудуп јадырыс. Бу улуска эл-јонныҥ адынаҥ алкыш-быйан айдып турум.\nГ. МИРОНОВАНЫҤ фотојуругы


11.01.2019 - altaicholmon\n«Алтын оймок» — бийик моданыҥ байрамы\nАлтай калыктыҥ јаҥжыккан ла сӱрлӱ кеп-кийиминиҥ «Алтын оймок» деп адалган кӧрӱ-байрамы каладагы Албатылар најылыгыныҥ туразында јаҥар айдыҥ учкары ӧтти. Алтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала азыраган ак малыныҥ тӱгинеҥ, терезинеҥ кеелеп-кееркедип эткен эдимдери, кептери бӱгӱнги кӱнде орныктыруныҥ јолында, јаҥы ӧйлӧ, кӧрӱмле ичкери јолын алынат. Алтай эл-јон ар-бӱткенниҥ балдары болордо, олордыҥ ич-телекейи, кӧрӱми, кӧгӱс байлыгы база аҥылу.\nАлтайыныҥ јаркынду ла чындык уулы\nКажы ла калык бойыныҥ ат-нереля улузыла оморкойт. Алтайлардыҥ адын телекейге јарлаган, чыгарган улустыҥ бирязи – ады јарлу јурукчы Григорий Иванович Чорос-Гуркин (1870-1937). Г. И. Чорос-Гуркин — јаҥыс ла јурукчы эмес, ол анайда ок алтайлардыҥ башчызы ла башкараачызы, јондык ишчи ле јарчы, шяялтечи ле чямдеечи, фольклорист ле этнограф, археолог ло тяякичи, яредячи ле јорыкчы. Г. И.\nЈайаан ижис — текши калыкка\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ ӧдӱп јаткан Ийт јылда јеткен јайаандык једимдери ле келер Какай јылдагы амадулары керегинде оныҥ художественный башкараачызы Эмма ИРИШЕВА куучындады: —2018 јыл бистиҥ театрга једимдӱ, турулталу болды деп айдарга јараар. Бис канча јылдар туркунына кӧрӧӧчилерди бек тӧзӧгӧлӱ, бирлик калык эдип, балдарды ла јашӧскӱримди турумкай, ак-чек ле тӧрӧлчи бийик кӱӱн-тапту эдип\nАмадаган, кӱӱнзеген сый\nАлтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде калада «Спартак» стадиондо балдар ортозында мячту хоккейле јилбилӱ маргаандар ӧткӱрген. Комитет бу маргаандарды Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлап ӧткӱрди. Маргаандарда 10 команда турушкан. Олордыҥ тоозында 2004-2005 јылдардыҥ балдары ортодо командалар — «Спартак» (каладаҥ), «Майма» (кадет школдоҥ) ла Оҥдойдоҥ, анайда\nЗаповедниктердиҥ ле эл парктардыҥ кӱниле!\nЈылдыҥ ла чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱни темдектелет. Бу окылу байрамды 1997 јылдаҥ ала темдектеп баштагандар. Шак ла 1997 јылда «Јерлик ар-бӱткенди корыыр тӧс јер» ле «Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик фонды» деген организациялар јылдыҥ ла Россия Федерацияда «Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱнин» темдектеер баштаҥкай эткен. Чаган айдыҥ 11-чи кӱни тегиндӱ талдалбаган.\nМал кыштадары тӧс ајаруда\nКош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јетиргениле, быјыл јербойында 74501 тын мал кыштадылат. Чуйдыҥ телкем јалаҥдарында јабак сӧӧктӱ Василий Казетович Яданов бир ӱӱр кой кабырат. Ол јербойыныҥ ла кижизи, бастыра јӱрӱмине тӧрӧл Ортолык јуртында јаткан. Колхоз тужында сарлыктар кабырган, эмди дезе койлор кабырат. Койлоп јӱргени туй ла 25 јыл боло берди. Ченемели јаан малчы\nТергеебистиҥ јилбӱлери учун…\nГосударственный Думаныҥ 2-чи таҥмалу бир мандатту округ аайынча депутады (Алтай Республика) Родион Букачаков ӧткӧн јылдыҥ учында Россия Федерацияныҥ антимонопольный федерал службазыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Виталий Королевло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажуда электроэнергияга бааларды государствоныҥ јанынаҥ аайлаштырарыныҥ сурагы шӱӱжилген. —Родион Борисович, бу туштажуныҥ амадузы кандый болгон ло мындый туштажулар канайда тӧзӧлип ӧдӧт? —Мындый туштажулар ӧткӱрери озолодо темдектелип јат.\n«Ладья. Зимняя сказка-2018»\nС 19 по 23 декабря 2018 года в ЦВК «Экспоцентр» г Москва, прошла XXV выставка-ярмарка народных художественных промыслов «ЛАДЬЯ. Зимняя сказка-2018», организуемая Ассоциацией «Народные художественные промыслы России». По традиции свои лучшие изделия представили известные мастера народно-художественного промысла Республики Алтай. В целях сохранения и развития национальных традиций Республики Алтай, содействия развитию малого и среднего предпринимательства в


Тергеедеги туризмниҥ ӧзӱми керегинде - altaicholmon\nТергеедеги туризмниҥ ӧзӱми керегинде\nЈайдыҥ туристтерге јарамыкту ӧйи удабас ла башталар. Туризмниҥ јаҥы сезонына белетениш аайынча ла оныҥ текши сурактарына учурлалган јаан јуун Чамал аймактагы «Турсиб» турбазада ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкарган бу јуунда тергеелик туризмде иштеп тургандар, туризмге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине камаанын јетирер јаҥныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТергеебиске айылдап келген улус бийик кеминде, су-кадыгына каршу јогынаҥ амыраары јербойындагы айалгалардаҥ база јаан камаанду. Онойып, удурумга башчы муниципалитеттердеги ӧрт болдыртпазы аайынча каруулу улуска база катап баштану этти. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала тергееде ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режим јарлалган. «Бӱгӱнги кӱнде ӧрт чыккан 13 учурал темдектелген. Јеткерлӱ айалгаларды кирелендирерине чырмайып иштеер керек. Бу аҥылу режим ӧйинде агаш аразында улус јӱрери аайлу-башту болоры, от салбазы, былтыргы ӧлӧҥди ӧртӧбӧзи керегинде јаҥыс ла тергееде јаткандар эмес, је онойдо ок кажы ла турист билер учурлу» — деп, О. Хорохордин аҥылу темдектеди.\nОнойдо ок Туулу Алтайга келип тургандардыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧп турганы керегинде айдылды. Ӧткӧн јылда республикада 2,1 миллионноҥ кӧп туристтер амыраган. Айылчылар амыраарына чыҥдыйы бийик айалгалар тӧзӧӧрине ле олордыҥ су-кадыгына каршу болдыртпазына оноҥ до эрчимдӱ иштеер керек деп айткан.\n«Биске јаҥы ӱлекерлерле иштеп, улус амырап јӱретен аҥылу јол-јорыктар тӧзӧп, туризмниҥ ончо бӧлӱктерин тыҥыдар керек. Амаду —Туулу Алтайдыҥ айылчыларын јербойындагы экологиялык јанынаҥ ару аш-курсакла, эдимдерле јеткилдеери. Андый айалга онойдо ок јербойында јурт ээлемниҥ аш-курсагын белетеп, кӧлӱктерле иштеп тургандардыҥ арга-чагына камаанын јетирер арга болор — деп, О. Хорохордин айтты. —Алтай Республикада турбазалар, кичинек отельдер, олордыҥ ортозында баазыныҥ кеми орто ло беш јылдыс кемдӱлери бар. Туризм бӧлӱктиҥ јеткилдежиниҥ кемин албатылар ортодогы кемине чыгарарга иштеерис».\n«Тергееде «Экология» деген нацӱлекерди бӱдӱргени — туризмниҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи» деген сурак аайынча јетирӱни ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министр Евгений Ларин этти.\nТекши «Экология» деген ӱлекер аайынча Алтай Республика алты федерал ӱлекерде туружып јаткан. Бу иштердиҥ уч-турултазыла ар-бӱткенге јеткедий каршуныҥ кеми кирелендирилер ле оны јарамыкту тузаланары кӧптӧӧр.\nКажы ла ӱлекер аайынча ӧткӱрилетен иштерге федерал бюджеттеҥ 1,3 млрд салковой акча чыгарылары темдектелген.\n«Экология» ӱлекерди Алтай Республика ичинде бӱдӱрип тура, тергее чыҥдыйы бийик, ару продукция чыгарарында озочыл јерге чыгар, туристтерди јеткер јок јорыктарла јеткилдеер, туризмниҥ промышленный, јуртээлемдик, деловой бӱдӱмдеринде јонјӱрӱм-экономикалык јаҥы ӧзӱм алынар аргалу болор.\nЭкологиялык суракла колбой, О. Хорохордин министрге албатылык шиҥжӱ тӧзӧӧри, суулардыҥ јарадында улус амыраар јерлерди ылгаштырары ла агаш аразыныҥ јерлерин тузаланарга алган документтер аайынча сурактар јанынаҥ ајару этти.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков туризмле колбулу јерлерде ӧрт лӧ сууныҥ объекттеринде јеткер болдыртпазын јеткилдеери аайынча јетирӱ этти. Ӧрт болдыртпазын јеткилдеер бӧлӱктерле колбу, турбазалардыҥ јерлеринде сӱрее-чӧпти, кургак ӧлӧҥди, арткан-калганды ӧйлӱ-ӧйинде јоголторы, ар-бӱткенде от саларын болдыртпазы, коночылыктарды, кемпингтерди эвакуацияныҥ пландарыла јеткилдеери — бу сурактар јанынаҥ элбек јетирӱ эдилген.\nА. Бурлаковтыҥ айтканыла, 2018 јылда туристтер амыраар јерлерде алты ӧрт чыккан учурал темдектелген болгон, быјыл — эки.\nТуризмниҥ ӧзӱмине салтарын јетирип турган айалгалар керегинде Алтай Республиканыҥ турист тӧзӧлмӧлӧриниҥ ассоциациязыныҥ јааны Татьяна Зяблицкая куучындады.\nОныҥ айтканыла, эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи јолдорло колбулу. Авиајорыкташтыҥ баазы бийик,\nјолдордыҥ чыҥдыйы сӱрекей коомой (темдектезе, Туйакту—Кӧксуу-Оозы—Тӱҥӱр деген јол). Ого ӱзеери јербойында кичӱ аргачылыкта иштегендерге кредит алары јанынаҥ некелтелерди бӱдӱрери кӱч болгоны угузылды. Кышкы туризмди ӧскӱрери, керектӱ айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ база шӱӱлтелер айткан. Ол онойдо ок туристтерле иштеер улуска аккредитация ӧткӱрери, тергеени Россия кеминде ле албатылар ортодо кӧдӱрип, элбеде јарлаары керегинде айтты.\nТурист сезон ӧйинде санитар-эпидемиологиялык айалгалар ла тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корулаары аайынча јетирӱни Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Людмила Борисова этти. Оныҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱ тутак-једикпестерди јоголтор амадулу иштерди сезон башталгалакта ӧткӱрип, амыралта ӧйдӧ шиҥжӱ иштерди астадарга кичеенет.\nТурбазалардыҥ башкараачыларына сӱрее-чӧпти ӧйинде чыгарарына, ичер суу алар јерлерди санитар ээжилерге келиштире јазаарына ајару эдилди. Онойдо ок Л. Борисова турбазаларда ла јуук јанында јерлерде шалја болбозын јеткилдеер иштерге аҥылу ајару эткен.\nӦрӧ адалган улустаҥ башка јуулгандарга Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јааны Олег Кулигин, «Телецкий водно-моторный клуб» деген јондык тӧзӧлмӧниҥ јааны Сергей Ложкин, кӱндӱлеериниҥ профессионалдарыныҥ баштапкы клубыныҥ президенти Татьяна Киберева, туризм, транспорт ло инфраструктура аайынча эксперт Алексей Волков бойыныҥ шӱӱлтелериле баштанды.\nТуризмде иштеп тургандар бойыныҥ курч сурактарын јуунда кӧдӱрип, санаа-шӱӱлтелерин айттылар. Ол тоодо электроот ӧткӱрери, јерди рекреацияга кӧчӱрери, јербойындагы улусты јӧмӧӧри ле оноҥ до кӧп ӧскӧ сурактар кӧдӱрилди.\nУдурумга башчыныҥ айтканыла, Алтай Республикада туризмниҥ ӧзӱминиҥ бешјылдык стратегиязын белтеери аайынча иштер башталган. «РАНХиГС-тыҥ болужыла экономикалык ӧзӱм аайынча министерство, Ростуризм ле туроператорлор стратегияныҥ окылу документин быјыл ӧмӧ-јӧмӧ белетеп салар. Оны јӱрӱмде бӱдӱрери 2024 јылга јетире улалар» — деп, ол јетирди.\nОлег Хорохордин государстволык јаҥныҥ, шиҥжӱ ӧткӱрер ведомстволордыҥ чыгартулу улузы, туризмде иштеп тургандар санаа-шӱӱлтелерин айдып, туризмниҥ ӧзӱми аайынча стратегияны белетееринде ӧмӧ-јӧмӧ турушсын деп кычырды.


Музей Артиллерии. Saint Petersburg. Russia.\nRussia • Saint Petersburg • park Aleksandrovskiy


Алты ӧрт чыккан - altaicholmon\nОлордыҥ тӧртӱзи—Улаган аймакта, экӱзи—Оҥдой аймакта. Олордыҥ кезигине јӱк ле авиацияныҥ болужыла, кезигине јерле једер арга бар. ²ртти ӧчӱреринде 59 кижи туружат, ол тоодо 34 десантник, ӱч техника ла Ми-8МТВ вертолет.