Јолды јазаары аҥылу шиҥжӱде тудулат - altaicholmon\nЈазашту иш ӧдӱп турган јерде болгон јуунда «Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский, АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Константин Зорий турушкан.\nАртыбашка јетире јол былтыр федерал кеминде башкартуга берилген, оны јазаарына акча федерал бюджеттеҥ чыгарылган.\n«Бу јол јербойыныҥ эл-јонына јаан учурлу. Ол јолды јакалай јурттар, садтар, балдардыҥ амыраар лагери туруп јат. Оныҥ да учун јолдо јеткер болбозын јеткилдеерине јаан ајару эдилер. Туулу Алтайдыҥ јаражыла эҥ јарлу јерлериниҥ бирӱзин — Алтын-Кӧлди кӧрӧргӧ, бу јолло кажы ла јыл ондор муҥдар тоолу туристтер јорыктайт. Озолондыра темдектелгениле, јазалган ла јаҥыртылган узуны 24 километр јолды кӱскиде тузаланарына табыштырар керек» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nЯрослав Долинский јазашту иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде куучындаган. Быјыл Кызыл-Ӧзӧктӧҥ Карасук јуртка јетире јол (узуны 14 км) ло Карасуктыҥ боочызынаҥ ала Паспаул јуртка јетире јол (10 км ) јазалар. Бу јол беш јылдыҥ туркунына бӱткӱлинче јазалып калар. Оныҥ айтканыла, јазашту иштер ӧткӱрилген соҥында јойу улуска јолды јакалай тротуарлар болор, электројарыткыштар, чеден-барьерлер тургузылар, автобустардыҥ токтодулары јазалар.\nЈол чыҥдый болзын деп, соок регенерацияныҥ технологиязы тузаланылат, андый эп-аргала јазалган јол ас ла болзо 24 јылдыҥ туркунына алдырышпас — јаҥыс ла кажы ла беш јылдыҥ бажында јолдыҥ ӱсти јанында коруул јабынтызын јаҥыртып турар керек.\nЈазашту иштер ӧдӱп турган јерлерди шиҥдей кӧрӱп, Олег Хорохордин јол јазаачылар јурттардыҥ ады эки тилле — орус ла алтай тилдерле бичилер учурлузына ајару этсин деп айткан. Бу сурак ајаруда болор деп, Ярослав Долинский бӱдӱмјилеген.


ӱкпек - это... Что такое ӱкпек?\nкрытая землей постройка\nСмотреть что такое "ӱкпек" в других словарях:\nкөкпек — зат. ес. Шөлді жерде өсетін ащы, қатты шөп … Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі


17.09.2019 - altaicholmon\nКвантунский черӱни оодо согорында турушкан\nСыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Мактыҥ мемориалына чечектер салган ла «Приказ перейти границу» деген фильмди кӧргӧн кийнинеҥ Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ ишчилери ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, јопондордыҥ Квантунский черӱзин оодо согорында турушкан пограничник Александр Данилович Байдюковло јаҥжыккан туштажу ӧтти. А. Д. Байдюков јуучыл службага 1944 јылда атанган. Је кӧп улустыҥ\nОроонныҥ байлык тӱӱкилӱ службазы\n2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 11-чи кӱнинде ороонныҥ миграцияныҥ сурактары аайынча бӧлӱктери 300 јылдыгын темдектеген. Россияда паспортизацияныҥ тӧзӧлгӧлӧри Петр I каан тушта тӧзӧлгӧн болгон: ол тушта ӧскӧ ороондордыҥ Россияга келип турган улузын чотко ло шиҥжӱге алары полицияга молјолгон. Кижини керелеп турган документ — «паспорт» деген сӧс баштапкы ла катап 1719 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде (јаҥы\n«Чупчи Крезь», «Алые паруса» ла «Морозко»\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта Удмурт Республиканыҥ государстволык театрыныҥ гастроль јорыгы ӧткӧн. Уралдаҥ келген эл театрдыҥ башкараачылары ла актерлоры сыгын айдыҥ 12-чи кӱнинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттериле туштажып, «Чупчи Крезь» — «Песнь Чепцы» деген эпос аайынча удмурт тилле тургузылган спектаклин кӧргӱскен. Сыгын айдыҥ 13-14 кӱндеринде дезе јаан улус бу театрдыҥ «Алые паруса»\nКай чӧрчӧктӧр тӱрк ле монгол телекейди бириктирет\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды сыгын айдыҥ 10-13 кӱндеринде кайчы Наталья Черноеваныҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына учурлалган «Евразияныҥ калыктарыныҥ кай чӧрчӧктӧри ле кай санады: чеберлеери, шиҥжӱлеери ле учурын кӧдӱрип јартаары» деген бастырароссиялык ла башка-башка калыктардыҥ турушканыла билим-практикалык конференцияны белетеп ӧткӱрди. Бастырароссиялык ла башка-башка калыктардыҥ турушканыла ӧткӧн конференцияныҥ ижинде беженнеҥ ажыра улус эрчимдӱ\nЕвразий цивилизацияныҥ алтай векторы\nCыгын айдыҥ 13-чи кÿнинде Горно-Алтайсктагы эл университетте «Jаан Алтайдыҥ тÿрк-моҥол телекейи: тӱӱки-культуралык энчи ле эмдиги öйи» деп калыктар ортодогы алтаистикалык форум öткöн. Ондо бойыныҥ jетирÿзиле тÿÿки билимдердиҥ кандидады, РФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады Jыман Итулович Белеков сöс айткан. Бу докладтыҥ текстин кыскарта jарлап турубыс. Алтайдыҥ тÿрк-моҥол телекейине учурлалган калыктар ортодогы алтаистикалык форум (оны мен элбеде «тÿÿки-культуралык\nРеспубликаныҥ школдорында јаҥы ӱредӱлӱ јыл кӧндӱге берди. Тергеебистиҥ 24 муҥ кире ӱренчиктери јай ӧйинде балдардыҥ лагерьлеринде амыраган ла су-кадыгын тыҥыткан, јилбилӱ јол-јорыктарда ла ӧскӧ дӧ солун керектерде турушкан, удурумга иштеген ле ветерандарга, јаан јашту улуска ла кенектерге болуш јетирген. 2019 јылдыҥ јайында балдардыҥ амыралтазын јеткилдеер ле су-кадыгын орныктырар иштерде башка-башка бӱдӱмдӱ 156 учреждение иштеген. Алтай\nГорно-Алтайсктыҥ аэропорты јаҥырта јазалып, ойто иштеп баштаган 2011 јылда ол ажыра јорыктаган улустыҥ тоозы 4200 кижи болгон, быјыл бу кӧргӱзӱ 71 000 кижиге јеткен. Аэропорттыҥ эмдиги ижи ле келер ӧзӱми керегинде пресс-конференция сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде, республиканыҥ кей каалгазы ажыра окылу темдектелип ӧткӧн 400 000-чы кижини кӧдӱриҥилӱ уткыган кийнинде, ӧтти. Эрмек-куучында «Горно-Алтайсктагы аэропорт» деген акционер биригӱниҥ директорлорыныҥ\nТалдаштардыҥ чӱми билдирлӱ јаанаган\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Россияныҥ Федерациязыныҥ Государственный Думазыныҥ 2-чи округла (Алтай Республика) талдалган депутады Родион БУКАЧАКОВ. Ол бойыныҥ эрмек-куучынында Алтай Республиканыҥ башчызына ла депутаттарына ӧткӧн талдаштар керегинде айдат, Госдумада 2019-2020 јылдарда ӧткӱретен ижи-тожыла таныштырат. —Родион Борисович, республикабыста јуукта ӧткӧн талдаштар керегинде нени айдарыгар? —Республиканыҥ башчызына ла депутаттарына ӧткӧн калганчы талдаштардыҥ кемдӱзин эмезе кеми јогын, јастыразын\nЈаҥы объекттер ачылар\n«Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ јонјӱрӱмдик учурлу объекттер кандый айалгада болгоны јанынаҥ аймактыҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Татьяна ЗОЛОТУХИНАЛА куучындаштыс. –Аймакта јаҥы объекттер ачылары темдектелгенин укканыс. Ол керегинде айдып берген болзогор? – Быјыл Камлак јуртта школдыҥ ачылтазы ӧдӧр. Анда 80 ӱренчик ӱренер аргалу болор. Бу объектти 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ учында табыштырары темдектелет. Бӱгӱнги кӱнге\nАлтайыста кузук быјыл јакшы бӱткени эл-јоныска јаан арга болды. Улус јууган кузугын акчага табыштырып, бала-барказын кийиндирет, кредиттерин тӧлӧйт, айыл-јуртына керектӱ не-немелер алат. Јурт јерлерде јаткандардыҥ бастыразына јуугы кузуктап јат. Кузуктаар амадула республикабыска одоштой тергеелердеҥ де келип тургандардыҥ тоозы ас эмес. Кыскарта айдар болзо, Алтайыстыҥ арка-јыштары кузукчыларла толо берди. Редакциядаҥ кузукташла колбулу бичимел белетезин деген јакылта


09.08.2017 - altaicholmon\n252 рейд ӧткӱрилген\nJерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча республикан комитет јыл башталганынаҥ бери 252 рейд ӧткӱрип, аҥдаарыныҥ ээжилерин јербойында канайда бӱдӱрип турганын шиҥдеп кӧргӧндӧр.\nТаҥынаҥ улус база турушсын\nРоссияныҥ Башкарузы ороондо балдардыҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча политика ӧткӱрип турганыныҥ шылтузында калганчы ӧйдӧ балдар кӧптӧп, садиктери једишпей барды. Оныҥ учун школго баргалак болчомдорды тазыктырарында јаҥыс та государство эмес, таҥынаҥ улус туружарын јеткилдеерине јаан ајару эдилет.\nКандый гостиницага канча чолмон…\nАлтай Республикада туриндустрияныҥ объекттериниҥ чыҥдыйын чокымдаары аайынча иш ӧткӱрилет. Бӱгӱн мындый шиҥжӱни 2 объект ӧткӧн деп, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри С. Буйдышева айтты.


Чын кудай јаҥды канайып табар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јаҥдардыҥ јӱк ле бирӱзи чын болор керек пе?\n«Тӧгӱн јарлыкчылардаҥ чеберленигер» (МАТФЕЙ 7:15).\nИисус ӱренчиктерин јӱк ле бир чын кудай јаҥ бар деп ӱреткен. Чын кудай јаҥды ӱргӱлји јӱрӱмге апарып јаткан јолго тӱҥейлеерге јараар. Иисустыҥ айтканыла болзо, мындый јолды ас улус табат (Матфей 7:14). Кудайга јӱк ле Агару Бичикке тӧзӧлӧнгӧн бажырыш јарап јат. Кудайдыҥ бастыра чындык ишчилери бир чындык Кудайга бӱдӱп, бир кудай јаҥ јаҥдайт. (Иоанн 4:23, 24; 14:6; Ефестегилерге 4:4, 5 кычырыгар.)\n«Кудайга ончо кудай јаҥдар јарап турган ба?» деген видео.\n2. Иисус тӧгӱн христиандар керегинде нени айткан?\n«Олор Кудайды билерис дешкилейт, эдип јӱргендериле Оноҥ јана тӱшкилейт» (ТИТКЕ 1:16).\nИисус христиан јаҥды булгап салатан тӧгӱн судурчылар табылар деп, озодоҥ айдып салган. Кезикте олорды чын христиандардаҥ ылгаштырарга јеҥил болбой јат. Нениҥ учун дезе андый улус бойлорын Христостыҥ ӱренчиктери деп аданып, серкпелерин христиан серкпелер деп адайт. Андый болзо, чын христиандарды канайып таныыр? Агару Бичикте айдылганыла болзо, јӱк ле чын кудай јаҥныҥ улузы јакшы тӱжӱм экелет. Олордыҥ јакшы тӱжӱми керектеринеҥ ле кылык-јаҥынаҥ кӧрӱнет. (Матфей 7:13—23 кычырыгар.)\n3. Кудайдыҥ чындык ишчилерин канайып таныыр?\nКудайдыҥ чындык ишчилери незиле аҥыланып турганын кӧрӱп ийектер.\nЧындык христиандар Агару Бичикти Кудайдыҥ Сӧзи деп бӱдӱп јат. Олор библиялык принциптерле јӱрерге албаданат. Мынызыла чын кудай јаҥ, улустыҥ кӧрӱм-санаазына тӧзӧлӧнип турган кудай јаҥдардаҥ чек башка болот (Матфей 15:7—9). Чындык христиандар бойлоры да улусты ӱреткени аайынча јӱрет. (Иоанн 17:17; 2 Тимофейге 3:16, 17 кычырыгар.)\nХристостыҥ чындык ӱренчиктери Кудайдыҥ ады — Иегова деп ачат. Иисус јаантайын Кудайдыҥ адын тузаланганыла Адазыныҥ адын мактаган. Ол улуска Кудай керегинде билип аларга болушкан, анайда ок олорды Кудайдыҥ ады агарулалзын деп мӱргӱӱрине ӱреткен (Матфей 6:9). Слердиҥ јереерде Кудайдыҥ ады керегинде кемдер куучындайт? (Исаия 42:8; Иоанн 17:26 кычырыгар.)\nЧындык христиандар Кудайдыҥ Каандыгы керегинде јарлап јат. Кудай Иисусты Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлазын деп ийген. Нениҥ учун дезе кижиликтиҥ кӱчтериниҥ аайы-бажына јӱк ле Иисус башкарып турган Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу. Иисус бу Каандык керегинде бастыра јӱрӱмине, керек дезе калганчы тыныжына да јетире куучындаган (Лука 4:43; 8:1; 23:42, 43). Оныҥ ӱренчиктери бу Каандык керегинде база јарлаар деп, Иисус айткан. Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кандый кудай јаҥныҥ улузы куучындап јат? (Матфей 24:14 кычырыгар.)\nИисустыҥ ӱренчиктери бу калју телекейге киришпей јат. Олорды политикага ла забастовкаларга турушпай турганыла танып ийерге јараар (Иоанн 17:16; 18:36). Бого коштой олор бийик нормаларла јӱрет, анайда ок бу телекейдиҥ јаман керектерине турушпай јат ла кӧрӱм-санаазын алынбай јат. (Иаков 4:4 кычырыгар.)\nЧындык христиандар бой-бойын сӱӱп јат. Олор Агару Бичиктиҥ болужыла, кандый ла укту улусты тооп турарга ӱренип алган. Тӧгӱн кудай јаҥдар јуу-согуштарга јӧмӧжип јат, је чындык христиандар мындый керектерге бир де турушпай јат (Михей 4:1—3). Анайда ок олор бойыныҥ ӧйин ле акча-јӧӧжӧзин улуска болужарга ла олорды токунадарга тузаланат. (Иоанн 13:34, 35, ЈК 2003; 1 Иоанн 4:20 кычырыгар.)\n4. Чын кудай јаҥды табып аларга нени эдер керек?\nКандый кудай јаҥныҥ ончо ӱредӱлери Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт? Кандый кудай јаҥ Кудайдыҥ адын јарлайт? Кандый кудай јаҥ кижиликтиҥ кӱчтериниҥ аайына јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу деп айдат? Кандый кудай јаҥныҥ улузы бой-бойын сӱӱп јат ла јуу-согуштарга турушпай јат? Слердиҥ санаагарла болзо, бу сурактарга кандый кудай јаҥ келижип јат? (1 Иоанн 3:10—12, ЈК 2003 кычырыгар.)\nКӧптӧдӧ билип алыгар\nАГАРУ БИЧИК НЕГЕ ӰРЕДЕТ?\nКудайга кандый бажырыш јарап јат?\nКудайга чын бажырып тургандарды канайып танып ийерге јараарын кӧрӱп ийерис.\nӰлежер Ӱлежер Чын кудай јаҥды канайып табар?\nfg 10 ур. 20—21 б.


25.01.2022 - altaicholmon\nЈайым, тымык учушты јаҥыс ла параплан сыйлайт\nЈылдыҥ учы. Кажы ла кижи бу ӧйдӧ иштерин, темдектеп алган керектерин тӱгезерге тӱргендеп, јаҥыјылдык байрамдарга белетенип, шакпырап турар ӧй. Та кем де эдилбегенин келер јылга кӧчӱрип, оны јаҥы тооломго кийдирип јат. Мениҥ де ӱӱремде јаҥар айдыҥ учкары кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱретен керектериниҥ бирӱзи парапланла учары болгон. Онойып, профессионал парапланеристти ле ӱӱремди айас бир кӱнде Туу-Кайаныҥ бажына\n«Мен jолдо ло jорыкта…»\n«Сӧӧгим – очы, Адам – Малчы. Болгом – качы, Эмди – амыраачы. Чыккан кӱнле – кокырчы, Чырмай ийзем – ӱлгерчи, Той-jыргалда – jаҥарчы, Jӱрӱмимде – jорыкчы. Бӱгӱн мында, Эртен анда, Соҥзун ыраак талада…» — деген чечен сӧстӧриле бойы керегинде Мария Малчиновна Быдышева айдып jӱрет. Бистиҥ танышканыс та тегиндӱ эмес керектеҥ башталган. Jаҥы jыл, байрамдык кӱӱн-санаа\nЈалтыраган тошто јаркынду ойындар\nЧаган айдыҥ 21-чи кӱнинде Оҥдой јурттыҥ «Сартакпай» стадионыныҥ тожында «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ 100 јылдыгына учурлай 2004-2006 јылдарда чыккан уулдар ортодо кичӱ-мини-хоккейле республикан маргаандар ӧткӧн. Оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында Оҥдой аймактыҥ јааны Э.М. Текенов, оныҥ баштапкы ордынчызы А.С. Атаров, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы К.Д. Яшев, балдардыҥ Кан-Оозындагы спортшколыныҥ директоры, маргаандардыҥ баш јаргычызы А.М. Чурупов,\nАктивисты регионального отделения «Единой России» и «Молодой Гвардии» поздравили студентов с Татьяниным днём\nНа Горнолыжном комплексе «Манжерок» был проведён фестиваль «Snow Fest 2.0» В честь Татьяниного дня активисты регионального отделения «Единой России» и «Молодой Гвардии» Республики Алтай провели студенческий фестиваль. Фестиваль прошёл в форме спортивно-развлекательных игр на свежем воздухе для студентов Горно-Алтайского Государственного Университета, Горно-Алтайского государственного политехнического колледжа им. М.З. Гнездилова, Горно-Алтайского медицинского колледжа, Горно-Алтайского педагогического колледжа, Аграрного


бу јайым энциклопедияда кажы ла кижи тӱзедӱ эдер аргалу. кӱӱк айдыҥ 24 кӱни, 2022 јыл, вторник, 19:04 UTC\nЭмди Википедияда алтай тилле 1027 бӱк.\nОошкы пеликандар (Pelecanus onocrotalus)


21.02.2020 - altaicholmon\nРоссияда кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни темдектелет. Бу байрам СССР ӧйинде тӧзӧлгӧн болгон. Ол тушта ол јылдыҥ ла текшиалбатылык Совет Черӱниҥ ле Јуучыл-талайчы флоттыҥ кӱни деп темдектелген. СССР јайрадылган кийнинде оны СНГ-ныҥ кезик ороондорында эмдиге јетире темдектейдилер. Тӧрӧлин коручылдыҥ байрамы Ишмекчи-крестьян Кызыл Черӱниҥ (РККА) тӧзӧлгӧниле колбулу. РККА-ны тӧзӧӧри керегинде Декрет 1918 јылдыҥ чаган\nРадикального пересмотра границ в Средней Азии после распада СССР не было Советские элиты, после распада СССР оказавшиеся у власти в новообразованных республиках, не были готовы к пересмотру границ. Когда им требовалось решать непростые экономические вопросы, на первый план вышли другие заботы, нежели перекраивание территорий, считает специалист по истории Средней Азии Светлана Горшенина. «Тартары» виделись то\nГенеральный консул Кыргызской Республики в Новосибирске Калдарали Маматалиев посетил Республику Алтай с официальным визитом. Рабочая встреча с консулом прошла под председательством первого заместителя Председателя Правительства Алексея Тюхтенева. П ервый вице-премьер подчеркнул связь двух народов. «Существенную роль играют прямые торгово-экономические и культурно-гуманитарные связи регионов двух стран. Важно и сотрудничество наших государств в гуманитарной сфере. Приоритетными направлениями\nПрокуратура Республики Алтай провела проверку по факту массового заболевания детей в школе-интернате для детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей им. Г. Жукова. В результате были выявлены нарушения ряда законов.По итогам проверки представление получил не только директор организации, но и два члена алтайского кабмина. У становлено, что в период с 6 по 10 февраля 2020\nКоманда-сенсация. Золото у «Чараса»\nНа главном катке страны завершился юбилейный турнир на призы Святейшего Патриарха Московского и всея Руси. Командой-сенсацией стала — усть-канский «Чарас». Хоккейная команда девочек под руководством тренеров Дмитрия Немцева и Ильи Арбаева одержала уверенную победу. В финальном турнире приняли участие 8 команд мальчиков и 5 команд девочек. В соревнованиях среди девочек принимали участие команды из\nТӧрӧлин коручылдыҥ кӱнинде бистиҥ кару ла тоомјылу улдабыс — оргончы сӧӧктӱ Михаил Николаевич Тондоев чыккан кӱнин темдектеп јат. Карган адабыс, улдабыс 1949 јылда Улаган јуртта чыккан. Адазы Николай Александрович Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ јер-алтайына эзен-амыр јанып, јол јазаачы болуп ак-чек иштеген. Энези Мария Кирилловна Госбанкта бухгалтер болгон. Бистиҥ улдабыс нак биледе балдардыҥ јааны ла эки\nЧерӱчилдердиҥ самаралары… Эмдиги ӧйдӧ бу оҥдомол јоголорго јеткен, сабырт ла этсе, куучындажып ийер, чырай-бӱдӱжин кӧрӱжер, сӧслӧ дӧ эзенин јетирер јаантайын колбу бар. Је азыйда черӱге барган уулдардыҥ ада-энезине, најы-нӧкӧрлӧрине, сакыган эмезе јараткан кӧӧркийлерине бичиген самаралары, олого каруулар – солун-собур угужар, кӱӱн-санаазын чыгара айдар сок јаҥыс арга болгон. Буучай Бурмаловтыҥ черӱде јӱрӱп бичиген ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмонында»\nJылыйган jурттар Шабалин аймактыҥ Акjол jурты ла оныҥ jанындагы телкем jерлер азыйгы öйлöрдöҥ бери кеен ар-бÿткенинеҥ башка куулгазынду тÿÿкизиле аҥыланат. Ол керегинде эмди кöп улус билбес те болордоҥ айабас. Акjолдыҥ jурт jеезези эки jурттаҥ тöзöлгöн – Акjолдоҥ ло jанындагы Камайдаҥ. Jе озогызын шиҥдеп кöрзöбис, öткöн чактыҥ тал-ортозы кирезине jетире бу jерлерде база ÿч jурт турган.\n23 февраль – Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Бу байрамга учурлай бис кычыраачыларысты Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ аҥылу ууламјылу мобильный отрядыныҥ командириниҥ ордынчызы полицияныҥ подполковниги Сергей БИЧУРИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. —Сергей Анатольевич, ОМОН-го качан келгенер? —1994 јылда черӱниҥ кийнинеҥ ичбойындагы керектер аайынча органдарга ишке киргем. Озо баштап патрульный постовой болуп иштеп баштагам, оноҥ ӱч јыл улай\nМатери и дочери назначены наказания в виде реального лишения свободы за совершение преступлений в сфере незаконного оборота наркотических средств\nПредставленные государственным обвинителем доказательства положены в основу обвинительного приговора по уголовному делу о сбыте наркотических средств. На протяжении пяти месяцев на скамье подсудимых в Горно-Алтайском городском суде находились женщина Г., 1983 года рождения и ее несовершеннолетняя дочь Е., 2001 г.р. – жители Республики Алтай. По итогам судебного разбирательства они признаны виновными в совершении восьми преступлений,


16.07.2020 - altaicholmon\nВ Думу внесли законопроект о расширении круга лиц, имеющих право на звание «Ветеран труда». Звание «Ветеран труда» хотят разрешить присваивать людям, которые долго работали на Крайнем Севере или в приравненных к нему местностях, даже если у них нет министерских грамот или медалей. Это коснётся жителей 23 регионов, которые полностью или частично относятся к северным.\nЛивни в Республике Алтай едва не смыли мост\nВ Республике Алтай устраняют последствия погодных явлений, которые привели к чрезвычайным происшествиям. 14 июля из-за проливных дождей по угрозой обрушения оказался подвесной мост в Кош-Агачском районе. В тот же день в регионе произошло еще одно ЧП – в Улаганском районе на дорогу сошел оползень. Тяжелая паводковая ситуация сложилась в Кош-Агачском районе из-за проливных дождей. Под\nОнчо эмчиликтер иштеп јат\nРеспубликаныҥ су-кадыкты корыыр учреждениелери коронавирусту јаҥы југуш оору таркаган айалгада канайда иштеп турганы керегинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» сурактарына карууларды АР-дыҥ су-кадыкты корыыр министриниҥ баштапкы ордынчызы Айана ЕГУЗЕКОВА ла министрдиҥ ордынчызы Байрам ЧУРПАНОВ берген. – Ковид-19 деген јаҥы југуш оору јайылган эмдиги ӧйдӧ су-кадыкты корыыр организациялардыҥ: ФАП-тардыҥ, поликлиникалардыҥ, эмчиликтердиҥ иштеер ээжилери кубулган ба? Тегин оорулу улусты эмчиликтер\nТергеениҥ келер ӧзӱминиҥ сурактары\nБашкаруда Алтай Республиканыҥ келер ӧйдӧги ӧзӱми ле Горно-Алтайск каланыҥ агломерациязы керегинде сурактарга учурлалаган јуундар ӧтти. Јуунда Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министриниҥ ижин бӱдӱреечи Екатерина Поварова, Телкемди моделировать эдериниҥ ле ӧскӱрериниҥ «Гипрогор Ӱлекер» градостроительный институдыныҥ президенти Михаил Грудинин, «Strategy Partners» компанияныҥ чыгартулу кижизи Алексей Праздничных\nАргачы маала ажын ӧскӱрерин орныктырат\nЧой аймактыҥ ӱч аргачызы 2020 јылдыҥ баштапкы јарымында Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ министерствозыныҥ гранттарына конкурста ойноп алган. Ол тоодо Чойдо јадып турган аргачы Виталий Скобелин. Бу аргачы эки гектар јерде 1,5 тонна картошко отургускан ла государствоныҥ бу јӧмӧлтӧ-акчазына јаҥы «Беларусь» трактор садып алган. Ол маала ажын отургузарга ла тӱжӱм јуурга сӱреен керектӱ техника болуп јат.


Уулыҥныҥ уулы бойыныҥ уулына куучындазын деп - altaicholmon\nОзогызын ойгортып, эскизин эбиртип, кезикте кижини ыйламзырадып, кезикте каткыртып турар бичик керегинде айдарга турум.\nБыjыл, Какай jылда, Алматы турада кепке базылган «Алтай золотоспинный с запахом можжевельника» деп бичик. Оны Тамара Николаевна Муканова-Мендошева бичиген. Jарлу режиссер-мультипликатор jерлежис керегинде ончобыс jакшы билерис, мультфильмдерин кӧргӧнис. Бу бичик дезе jайалталу режиссердыҥ база бир келтейинеҥ ачылганы: ол jирмезинчи чактыҥ ортозынаҥ ала бӱгӱнги кӱнге jетире эске алып, бойыныҥ ак чечектӱ алтайга сала бергендери ле эмди ле бар улус керегинде бичип, алкыш-быйанын jетирип, кайкаганын ла сӱӱнгенин, ачузын ла кородолын ак-чек айдып, мемуарларыла бисти, jерлештерин, байытты.\nАлтай калыктыҥ ойгорлыгында айдылганыла болзо, «чынныҥ ла тӧгӱнниҥ ортозы – тӧрт ӧлӱ». Ӧскӧртӧ айткажын, муҥ катап укканча, jаҥыс катап бойыҥныҥ кӧзиҥле кӧр дегени. Бого тайанып, айдарга турганым – алтай элдиҥ jууктагы тӱӱкизиле таныжарга турган, билерге jӱткӱген кижи мемуар деп жанрлу бичиктерди кычырганы тузалу да, jилбилӱ де. Орто ло бийик сургалда ӱренип турган балдарга – јаан јӧмӧлтӧ. Билимчи-шинжуучилерге база.\nБичиктиҥ кепке баскан чыҥдыйы керегинде аҥылу айдар керек – кату кадарлу, 267 бӱктӱ, колло jуралган jуруктарла кееркедилген, тоозы – 300. Бичиктиҥ ич кадарында ла бӱктериндеги jуруктар сӱреен jараш, кажызы ла бойыныҥ аҥылу ла керектӱ jеринде салылган. Куучын болгон кижи керегинде айдылган тушта ол кижиниҥ сӱр-кебери jуралган, эмезе сюжетке келишкенче jуралган иллюстрация jурук меге сӱреен jарады: фотография эмес, jе улустыҥ чырайлары тӱҥей, чала кӱреҥзимек ӧҥлӧ, озогы, он тогузынчы чактыҥ фотолорына тӱҥей.\nТамара Николаевнаныҥ эске алынганын кычырала, санааркай бердим. Не дезе, ӱч jӱс бичик – ассымак. Кажы ла кижи, jаан улус болзын, балдар болзын, мындый бичиктерди кычырар учурлу, jе кайдаҥ алып кычырар? Автор кезик бичиктерди эл-тӧрӧӧнине, ӱӱрелерине сыйлап ийзе, канчузы артар, ол артканын jурттардагы библиотекалар канайып садып алар, бичиктиҥ геройлоры болгон улустыҥ бала-барказы садып алза, библиотекаларга jедишпей калар… Бир кӱн Николай Федорович Витовцевке jолугып, ченемели jаан кижидеҥ сӱме сурадым, канайтса jакшы деп. Канча jылдарга, бистиҥ jарлу jерлежис, калыгына канча ачылта болгон бичик кепке баскан Владимир Эмильевич Кыдыев чылап ок, бичиктиҥ ле бичимелдиҥ ойгор кӱчин билер Н. Ф. Витовцев айдып берди: эҥ ле озо jаан jурттардыҥ, аймактардыҥ тӧс jурттарыныҥ библиотекаларында болзо, ол тушта канча ла кире кӧп улус кычырар аргалу болор. Айылдар сайын jатса, бичикле таныжар улустыҥ тоозы чик jок ас болор деп.\nТ. Н. Муканова-Мендошеваныҥ бичигинде кӧп сабада бӱгӱн Оҥдой аймактыҥ jурттарында jуртаган улус керегинде айдылган. Анайдарда, байла, кеен кӧгӱстӱ улус ӧмӧ-jӧмӧ бу аймактыҥ jурттарыныҥ улузына, анчада ла бала-баркага туза болзын деп, бир-эки бичиктеҥ садып алала, библиотекаларга сыйлаган болзо, сӱреен jакшы болор эди. Алтыгы Талду, Кулады, Талду, Шибее, Jоло ло ӧскӧ дӧ jурттарда 1950-чи jылдарда jуртаган кӧгӧл маймандар ла тӧӧлӧстӧр керегинде кычырар кӱӱндӱ улус кӧп лӧ болор деп сананып турум. Бӱткӱлинче дезе бичик нааназына, Биле Кыпчаковнага, учурлалган.\nБичиктиҥ бӱктеринде автордыҥ сыраҥай ла jажытту санаалары ла jӱрӱминиҥ учуралдары бичилген. Эҥ ле каткымчылу ла текши Алтай ичинде элбек jарлу куучын – ол кызылгатташ керегинде. Мен, Урсул ичинде чыдаган кижи, ондый куучындарды jаштаҥ ала угуп келдим: арбын бӱткен кызылгатты бир jанынаҥ келиндер, бир jанынаҥ эки будына турала, эки тамажыла кызылгатты оозындӧӧн «саап» jаткан маjалай кайракан керегинде. Бой-бойынаҥ чочыйла, эки jара jӱгӱргени керегинде. Jе башка бӱткен кижиниҥ, Тамара Николаевнаныҥ кызылгаттаганы да башка эмтир (85-87 стр.): барбак ӧскӧн кызылгаттыҥ ары jанында тату jиилекле тамзыктанып jаткан ӧрӧкӧн коркыган jаш баланыҥ чаҥырыжынаҥ jӱреги jарылала, ол ло jеринде jыгылган. База аjаргадыйы – Кӱчлӱк таайы ӧлгӧн айуга мынайда айдыптыр: «Кижиниҥ колынаҥ ӧлдим деп айтпа, кайадаҥ ашкам де».\nКычыраачылардыҥ аjарузын база мындый куучынга уулаарга турум: Тамара Николаевнаныҥ бичигинде бир канча бӱктерде кайчы Тӧйчин ака керегинде айдылат. Кайчыныҥ кай чӧрчӧктӧрин фольклористтер бичип албаган да болзо, jе эл-jон ортодо jарлу болгон акабыс «Малчы Мерген» деп кайды айдып туратан болгон эмтир. Канду jууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийниндеги кату jылдарда кай чӧрчӧк элдиҥ тынын аргадаар эп-арга болгон. Кандый ла кату-кабырдаҥ айрылып чыгар алтай баатырлар калыгына jаан ижемjи сыйлап туратан эмтир не: кара баштары канду jууда артып калбас, ороонын ӧштӱдеҥ jайладарга барган сыгындый уулдары, кайадый бек адалары, ойгор карган адалары Алтайына амыр-энчӱ jанып келер деп. Оныҥ да кийниндеги jылдарда кычырып билер балдарын jаандары кай чӧрчӧктӧрди кычыртып туратаны керегинде кӧп улус эске алынат. Бӱгӱнги кӱнде бис ары jанынаҥ тартылып, кайысты ла кайчыларысты каа-jаада да болзо кӧрӱп, угуп jӱредис. Кызалаҥга кирген јон аргаданарга баатырларына баштанатан эмтир. Кӧрӧр болзо, ончо бистий ок карабаштар кай чӧрчӧктиҥ кӱчин билер эмтир не: калыгыныҥ куйагы болгон баатырлар керегинде канча ла катап кӧп айтса, олордыҥ коручыл кӱчи ончо ло кире кӧптӧп jадар. Агару Алтайын, элин-jонын корулаган баатырлардыҥ ӧштӱлериниҥ адын канча ла кире ас адаза, олор ончо ло киреге кӱчи уйан болор…\nТ. Н. Муканова-Мендошева бойыныҥ бичигинде бӱгӱнги кӱнде jаан jайалталарыла Алтайыныҥ магы болгон jерлештериле оморкоп айтканы база кӧп: кӱӱчи В. Е. Кончевле, кожоҥчылар Болотло, Ногонло, Аленала, ӧскӧ дӧ кӧп улусла мультфильмдер ле документ фильмдер соккон тушта, кӱӱле, кожоҥло бӱтеер ӧйдӧ. Анайда ок кумакла мультфильмдер jазап турган улус, С. Ш. Катыновала бир ӧмӧликте иштеп турган улус керегинде. Ӱӱрелери, кайкамчылу jайалталу, кеен кӧгӱстӱ кӧп ӧскӧ дӧ улус керегинде. Jаан jайалталу кижи ӧскӧ jаан jайалталу кижини качан да болзо оҥдоп, jӧмӧп, кӧдӱрип турганын jакшы кӧрдим.\nБичик керегинде текши айтса, орус тилле бичилген бу бичикти кычыргажын, тили эптӱ, ээлгир, jилбилӱ ле jымжак Тамара эjебисле куучындажып отургандый билдирет.


Йост Гипперт — Википедия\nЙост Гипперт (/ˈjoːst ˈgɪpʰɐt/; *Тулаан айдыҥ он экинчи кӱнинде, 1956 јылда Винц-Нидервенигернде чыккан, эмдиги ӧйдӧ Хаттинген деп јерде) - немец тил билимчи, Кавказтыҥ шиҥжӱӱчизи, эмпирикалык тил билимниҥ институдында Гёте адыла адалган Франкфурт Майнада университетте тилдер тӱҥдештирер билимниҥ профессоры.\n1.1 Колло бичиген цифровой текстердиҥ ылгамалы\n1972 јылда Эссене-Алтенэссенеде деп калада Лейбництыҥ адыла адалган гимназияны божоткон. 1972 јылдаҥ ала 1977 јылга јетире Берлин ла Марбургтыҥ университединде мындый специальностарла ӱренген: тилдер тӱҥдештирер билим (сравнительное языкознание), индология, японология ла китаеведение. Ӱредуниҥ кийнинде 1977 јылда «Инфинитив бӱдӱмдердиҥ синтаксизы индоевропей тилдерде» деп ижин бичийле, философия билимниҥ докторы болуп калган. 1977-1990 јылга јетире Берлинниҥ, Венаныҥ, Зальцбургтыҥ университеттеринде билим ишчи, уредӱчиниҥ ассистенты, лектор болуп иштеген. 1991 јылда Й. Гипперт «Армян ла грузин тилдерге иран тилден кирген сӧстӧр» деп докторский диссерттациязын Барбергскийдиҥ университединде корыган.\n1994 јылда Й. Гипперт Гёте адыла адалган Франкфурт Майнада университетте тилдер тӱҥдештирер билимди ӱреткен. 1996 г. Билимниҥ академиязында Гелати калада (Грузия) ӧскӧ орооныҥ турчызы болуп туру., 2002 јылдаҥ ала Турфан комиссияныҥ турчызы, 2007 јылдаҥ ала Берлин-Бранденбург Билимниҥ академиязында «Тил» деп тӧс јерде иштеген. 1997 г. Й. Гипперт Орбелианиниҥ адыла адалган университетте мактулу професор болуп калган, а 2009 јылда - Джавахишвилиниҥ адыла адалган университетте мактулу докторы , а 2013 јылда в Батум калада Шота Руставели адыла адалган университетте мактулу докторы болуп калган.\n1994 ј. Гётениҥ адыла адалган Франкфурт Майнада университетте тилдер тӱҥдештирер билимниҥ профессоры болуп, Й. Гипперт индоевропей тилдердеҥ ӧскӧ, текши тилдердиҥ типологиязыла онойдо ок кавказ тилдерди шиҥдеп јат. Бу шинжӱӱлерге оныҥ башкарганыла калганчы кожо иштер проектертер учурлалган. Ого ӱзери Й. Гипперт компьютерный лингвист болуп, 1987 јылда оныҥ баштаҥкайыла тӧзӧгӧн «TITUS» деп билим ӱлекерге кирген јебрен индоевропей ле кезик кавказ тидердиҥ баштапкы бичимелдери деп ӱлекерди база башкарган. Й. Гипперттиҥ јилбиркегине тӱӱкилик тӱндештирӱ тил билим, типология, тил билимниҥ корпусы, мультимедийный тилдиҥ документациязы, кол бичимелдердиҥ цифра ылгамалы кирип јат.\nЙ. Гипперт TITUS деп проектиҥ тӧзӧчизи ле башкараачызы (индоевропей бичимелдердиҥ ле тилдиҥ тезаурусы), ого кирген јебрен индоевропей тилдердиҥ оцифровка ӧткӧн бичимелдери (1987 јылдаҥ бери). 1999 јылда Й. Гипперттиҥ баштаҥкайыла ARMAZI деп проект тургузулган (кавказ тилдер ле культура), ондо кавказ тилдердиҥ оцифрованный бӱдумдӱ бичимелдеринеҥ туруп јат. Тургузып койгон материалдар кийнинде «Грузин эл корпусы» деп проектиҥ бӧлӱги болуп калган. 2010 јылда Й. Гипперт «Гессен деп јердиҥ цифра гуманитар билимдер: бичимелдердиҥ белетенери ле јазаары» деп теманы билим ӱлекерде "Landes-Offensive zur Entwicklung Wissenschaftlich-ökonomischer Exzellenz (LOEWE)" башкарат (билим ӱлекерде кожо туружып турган Франкфурт Майнада университет, Дармштадтыҥ техникалык университеди, Франкфурт Майнада каланыҥ Гётениҥ Музеи).\nЙост Гипперт, университет в Батум калада, 2013\nКолло бичиген цифровой текстердиҥ ылгамалы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1990 јылдардыҥ ортозынаҥ ала Й. Гипперт кӱнчыгыш кол бичимилдерин эрчимдӱ шиҥдеп, билим ӱлекерде оцифровка эдип белетейт (темдектезе, Берлинниҥ турфан коллекциязыныҥ тохар кол бичимелдери), эмезе палимпсесттерди јазаары ла тургузары (темдектезе,Синайдыҥ кавзско-албан палимпсестери). Бу ишле иштеп тура, Й Гипперт 2009 јылда Гамбургтыҥ университединде кычырып алган билимчи болуп, «Кол бичимелдердиҥ культуразы» деп билим группада иштеген. Јайгыда 2013 јылда, Petra-Kappert-Fellow деп фондтыҥ туружаачызы болуп , экинчи катап Гамбургта иштеген, ол ло ок ӧйдӧ окылу билим шинжӱӱ иштер тӧзӧп јат 950 «Азия, Африка ла Европаныҥ кол бичимелдердиҥ культуразы», ол иштердиҥ тоозына энциклопедия “Encyclopedia of Manuscript Cultures of Asia and Africa”, анайда ок монография “Comparative Oriental Manuscript Studies” тургузар амадулу болуп јат.\nActivities[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nSelected projects[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2000 јылдаҥ ала (DFG): Graduate School “Types of Clauses: Variation and Interpretation”\n2008 јылдаҥ ала (BMBF): German Language Resource Infrastructure\n2009 јылдаҥ ала (DFG/NEH, EUR 96,000): RELISH (Rendering Endangered Languages Lexicons Interoperable Through Standards Harmonization)\n2009 јылдаҥ (Volkswagen Foundation): Georgian Palimpsest Manuscripts\n2011 јылдаҥ ала (HMWK, EUR 3,792,000): LOEWE Research Unit “Digital Humanities – Integrated Processing and Analysis of Text-based Corpora”\n2011 јылдаҥ ала (Volkswagen Foundation, EUR 299,600): Khinalug Documentation Project\n2011 јылдаҥ ала (DFG): Relative Clauses in a Typological View\n2012 јылдаҥ ала (Volkswagen Foundation, EUR 390,400): Georgian National Corpus\nSelected publications[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nReferences[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nExternal links[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Йост_Гипперт&oldid=31052"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 21 јаҥар ай 2021, 06:00.


21.08.2018 - altaicholmon\n2019 јыл — Театрдыҥ јылы\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧбиле 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлалган. Оныла колбой тӧзӧмӧл комитет тӧзӧлди, оны АР-дыҥ башкарузыныҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева башкарар.\nСтудентке – ӱренер јер\nВузтарга студенттер алар иштиҥ турулталары кандый, баштапкы курстарга киргендер ӱредӱ учун канайда тӧлӧӧр? Россияныҥ акча-манадыныҥ ары-бери «калыжы» бийик ӱредӱ аларга салтарын јетирер бе? Бӱгӱнги кӱнде кандый специальностьтор эҥ баалу ла эҥ јарлу? Нениҥ учун абитуриенттер вузтардаҥ чокым профессияны эмес, јӱрӱмниҥ аайын бедиреп јат? Ороонныҥ эҥ јарлу университеттериниҥ ректорлоры «Российский газетада» ӧткӧн пресс-конференцияда туружып, ӱредӱге студенттер\n«Бу кӱрешчи Алтай Республикадаҥ…»\nКуран айдыҥ 6-11 кӱндеринде Москваныҥ кыйузында турган Одинцово калада грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионады ӧткӧн. Бу чемпионатта Алтай Республикадаҥ беш кӱрешчи турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ бир кижи ӱчинчи јерге чыгып, кӱлер медальла кайралдаткан. Маргаандар керегинде Алтай Республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ грек-рим рим кӱреш аайынча бӧлӱгиниҥ баш тазыктыраачызы, ороонныҥ чемпионадыныҥ кӱлер јеҥӱчилин белетеген спортчыныҥ таскадаачызы Геннадий\nШколдор чыныкталган, кабинеттер јазалган\nJаҥы ӱредӱлӱ јыл башталар алдында Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны О. А. Сафронова газетке кыска интервью берген.\nЧыҥдыйды албаты баалайт\nОНФ-тыҥ «Чыҥдыйды албаты баалайт» деген ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрер амадула, текшироссиялык албатылык фронттыҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ ишчилери школдордыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетелгенин шиҥжӱлеп баштадылар.\nШколдор белен бе?\nБӱгӱн АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Алтай Республиканыҥ школдоры 2018-2019 ӱредӱлӱ јылдыҥ башталарына белетелгениниҥ аайы ла јылу туалеттерле јеткилделгени керегинде јетирӱзин јарлап турубыс.\nЧике тӧлӧмирлердиҥ эптӱзи\nJуукта республикан газеттердиҥ журналисттери Россия Федерацияныҥ Социальный страхование аайынча фондыныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Светлана Кудрявцевала туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрген. Куучынныҥ тӧс темазы страхование эттирткен улустыҥ «чике тӧлӧмирлерге» кӧчӧри ле электронный больничныйларды тузаланары керегинде болгон.\n«Варшавский Договорды» НАТО бӱгӱн канайдар эди…\nТуй ла 50 јыл кайра, 1968 јылда куран айдыҥ 21-чи кӱнинде, Чехословакияда табыш-чугаанду ла јеткерлӱ керектер болгон. Оны бӱгӱнги кычыраачылардаҥ, байла, билери ле билер. Не дезе, оноҥ бери кӧп ӧй ӧтти.


27.03.2018 - altaicholmon\nНаурыз —албатыныҥ текши байрамы\nТулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде албатылардыҥ Наурыз байрамы ӧтти.\nӦйдиҥ некелтезиниҥ јаҥы бичиги\nБу јуукта Воронеж калада ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ профессоры Нина Киндикованыҥ «Алтай литератураныҥ сурактары» деп бичиги чыкты. Ол алтайчыларга, бичик тургузаачыларга, ӱредӱчилерге ле билимчилерге тузалу. Бис алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧзӱмине јаан камаанду кӧп иштер бӱдӱрген билимчиле туштажып, оны јаҥы бичиги, оныҥ учуры ла керектӱзи кергинде куучындап, јартап берзин деген суракту баштандыс.\n«Баскан кижи јол алар»\nАлтайдыҥ скиф корумдарынаҥ: Пазырыктаҥ, Башадардаҥ, Туйактудаҥ чыккан јебрен эдимдерди Санкт-Петербургтыҥ Эрмитаж музейиниҥ кӧрӱзинде эмес, а кӧмзӧзинде барын кӧргӧн улус тергеебисте ас болор. Олордыҥ бирӱзи — Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Россияныҥ албаты узы Аржан Кухаев.\nАлып-баатырлар алкыжын берген јурукчы\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Игнат Ортонуловтыҥ 85 јажына учурлалган «Мениҥ ӧйимниҥ улузы» деген таҥынаҥ кӧрӱзи окылу айалгада ачылды.\nJайаандыктыҥ ишчилерине быйанду сӧстӧр\nКультураныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драмтеатрда ӧткӧн.\nАш-курсакты телекейдиҥ рыногына кӧптӧдӧ…\nФедерация Совединниҥ аграрно-аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединде «Россия Федерацияда эттеҥир ле сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрериниҥ курч сурактары» деп суракла парламенттеги угуштар ӧткӧн. Ондо Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи Татьяна Гигель турушкан. Jуун мал-аш ӧскӱрериниҥ федерал билим тӧс јеринде—Подольский райондо мал-аш ӧскӱрериниҥ академик Л. К. Эрнсттиҥ адыла адалган Бастырароссийский институдында болгон.\nЭм-тусла јеткилдеери — кӱнниҥ тӧс сурагы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ тӧргизиниҥ ээчиде јууны тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде спикер Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧтти.\nУк улалар, укту мал јаранар Энейимниҥ јӱзине Эзин-куйун тийбезин. Эрӱ койу чачына Эбирип кар тӱшпезин. (Б. Бурмалов)


Ӱредӱлӱ јылга белетенери канайда ӧдӧт? - altaicholmon\nЈаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире узак ла ӧй артпады. Алтай Республикада школдор јаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетенип турганы керегинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына баштандыс. Министерствоныҥ республикада ӱредӱлӱ организациялардыҥ 2020-2021 ӱредӱлӱ јылга белетенижи керегинде јетирӱзи мындый болды:\n— Ӱредӱлӱ организацияларды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеер амадула 2020 јылдыҥ тулаан айында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы башкараачыларга Российский Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 11-чи кӱнинде јӧптӧгӧн, ӱредӱлӱ иш ӧткӱрип турган организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенижин баалаары аайынча ВБ-593/03 номерлӱ методикалык тӱп-шӱӱлтелер аткарылган.\nБу тӱп-шӱӱлтелерле колбой Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ 2020 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлӱ организацияларын 2020-2021 ӱредӱлӱ јылга белетеери керегинде» 428 номерлӱ јакарузы јӧптӧлгӧн. Бу документ-чаазын аайынча тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларын јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеерине ууламјылалган керек-јарактарды текши башкарарын ла шиҥдеерин јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча каруулу улус, ӧйи ле ээжизи чокумдалган.\nБу јакару бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ аткарылган, јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенери аайынча иштерди тӧзӧзин деп. Белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеер амадула бу керек-јарактардыҥ план-графиктери белетелип јӧптӧлгӧн. Анайып, темдектелген иштер учун каруулу улус ла ол иштерди кандый ӧйгӧ јетире бӱдӱретени чокумдалган. Ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ јакарузы аайынча бу иштерди качан ӧткӱрериле колбой тӱп-шӱӱлтелер база берилген. Анда айдылганыла, јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеништӱ иштерди кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштап, куран айдыҥ 10-чы кӱнине јетире тӱгезип салар керек. 2020 јылдыҥ куран айыныҥ 20-чи кӱнине јетире Российский Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозына ӱредӱлӱ организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенгени керегинде толо докладты аткарып ийер керек.\nБу иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеер амадула Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы тергеениҥ муниципал органдарыныҥ ӱредӱ аайынча башкартуларыныҥ јаандарыла видеоконференция ажыра ӱч јуун ӧткӱрген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары кажы ла неделе сайын белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде докладтар эдет, план-графиктер ле јолдыҥ картазы аайынча иштер керегинде.\nКоронавирус југуш оору таркаар чочыду јоголбогонынаҥ улам Российский Федерацияда санитарно-эпидемиологический кӱч айалга тӧзӧлгӧниле колбой муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ ӱредӱлӱ организациялардыҥ, балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ социальный инфраструктураларыныҥ ӧскӧ дӧ объекттериниҥ ижин тӧзӧӧрине, ӧткӱрерине ле белетеерине эдилген јаҥы санитарно-эпидемиологический некелтелер аайынча јетирӱлер ле шӱӱлтелер аткарылган. Бу некелтелер Российский Федерацияныҥ баш государственный санитарный врачыныҥ 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 30-чы кӱнинде јӧптӧгӧн 16 номерлӱ јакаанында айдылган болуп јат.\n2020 јылдыҥ куран айыныҥ 7-чи кӱнине јетире келген јетирӱлер аайынча ӱредӱлӱ организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенижиниҥ кеми 70,23 процент болгон. Тергее ичинде бар 262 ӱредӱлӱ организацияныҥ 184-зи белен.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына кирип турган ӱредӱлӱ организациялар јаҥы ӱредӱлӱ јылга белен бе деп кӧрӧр иш куран айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала башталган.\nБу ишти ӧткӱрип турган ведомстволор ортодогы камыска АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, Росгвардияныҥ, МЧС-тыҥ специалисттери кирет.\nОзо ло баштап камыс ӧрт лӧ чочыдулу айалгалар чыгарын болдыртпазыныҥ некелтелерин, террористический чочыдулардаҥ коруланарыныҥ айалгалары тӧзӧлгӧн бӧ деп шиҥдейт. Анайда ок санитарно-гигиенический некелтелерди ле медицинский јеткилдешти бӱдӱрерине канайда белетенгенин кӧрӧдилер. Камыстыҥ турчылары бастыра керектӱ документацияларды, ол тоодо ӱредӱлӱ программаларды, ӱредӱлӱ предметтер аайынча иштейтен программаларды шиҥдейт.\nРеспубликан классический лицейде ле В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда ӱредӱниҥ «Ӧзӱмниҥ точказы» деп тӧс јерлерине керектӱ кыптар белетелген. Коррекционный школ-интернатта бастыра ӱредӱлӱ кыптар ла мастерскойлор эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јеткилделген. Бу јазалдар «Ӱредӱ» нацӱлекер аайынча алынган.\nБу школдор јаҥы ӱредӱлӱ јылга белен деп айдар керек.


Тойго белетениш « Свадебный портал Республики Алтай\nКаруулу улус ла аайына чыгар сурактар\nТойго кычыратан улустыҥ тоозы, кычыру бичиктер\nТойды öткÿрер jер, öй.\nКазандар, айак-казан, калбактар ла о.ö.\nТойдоҥ озо аш-курсак бышкан кийнинеҥ, тузагалакта, бастыра аш-курсакты От-Энеге амзадып, алтай-Кудайдаҥ алкыш-быйан сураар, алканар (той-jыргал jакшы öтсин, бала-барка jакшы jатсын). Кем каруулу, кем öткÿрер: чум-jаҥ оҥдоор тоомjылу jаан кижи.\nКöжöгöни кöктööри (ак бöстöҥ кееркедип, сары, чаҥкыр, јажыл, кызыл öҥдÿ чачактар кöктööр, бöстиҥ ортозында jик jок болор учурлу (Кош-Агаш ичинде башка). Билениҥ, jурттыҥ таҥмазын саларга jараар).\nКöжöгö буулайтан кайыҥга баратан улус (сÿттÿ, кыйралу 2 кижи ийер, аказы ол эмезе таайы ла jеени, сууныҥ jанынаҥ албас, суу кечире барбас, кайыҥды алкыш айдып, суранып кезер, бажы айры болбозын). Экелеле, белетейле, алкап туруп кöжöгöни кайыҥга буулаар, алдынаҥ алынган бÿрлерин тÿнÿкке ле каалгага буулап jат. Керек: сÿт; кыйра; кайыҥды неле кезер.\nКöжöгöниҥ кайыҥдарын тудар jеендери (уулдыҥ, кыстыҥ). Олордыҥ кеп-кийими.\nУчурлу jаҥарлайтан улус. Бÿдÿн тойго эмезе кажы ла бöлÿгине. Јаҥарларды озолондыра берип салар, ол эмезе бойлоры јакшы билер улус.\nТепши салары: кем каруулу, канча тепши, кемниҥ алдына (јииттердиҥ ле о.ö.). Айактарды тоолоп, озолондыра белетеер. Керек: кичинек, јабыс стол, айактар.\nКудаларды уткыыры. От белетеп салар, улус баспас эдип, jалбак темирдин ÿстине – jайладып саларга эпту болзын деп. Сÿт, быштак, эт, курутту тепшилер. Тепшилерди кем белетеер, тудунар, алтай аракыны кем урар, jаҥарлары. Керек: тепшилер; чööчöйлöр; от камызар темир.\nКелинди кайда, кемниҥ айылына отургызары: кÿнчыгыш jаар уулдыҥ jуук тöрööни эмезе јаҥыс сööктÿ кижи, jакшы jаткан, толо биле; јол, суу кечире эмес.\nЧач öрöтöн jеҥелер (сол jанынаҥ уулдыҥ, оҥ – кыстыҥ, jакшы jаткан, бала-баркалу улустаҥ). Кеп-кийимдÿ болзын деп, чач öрÿштиҥ јаҥарларын озолондыра рензин деп айдар. Керек: јап-јаҥы тарак; чач тутурар ленталар; чачтыҥ јигин сÿртерге айак, сÿт, арчын, сарју.\nКöжöгö ачар кижи – уулдыҥ таайы (аказы). Неле ачар (кызыл колло ачпас, арчынла, камчыла, бычактын кыныла, алкыштар айдып тура). Керек: камчы эмезе арчын, бычактыҥ кыны, мылтык.\nТойды, башпаады баштап, öткÿретен кижи (таайы, эмезе ол ло кöжöгö ачар кижи). Озо Алтайына, оноҥ От-энеге алкыштар, оноҥ балдарга. Керек: отко уратан ÿс; арчын; кыйралар; каазы jуу.\nБашпаадыда алкыш сöстöр айдар улус, тоомjылу улустаҥ. Шоодып, кокырлап неме айтпас.\nБелкенчек: кем кайнадар, качан, нениҥ белкенчеги (ат, кой).\nБелкенчек jетирери. Кем каруулу; канча кижи барар; канча кöлÿк; шаалтаны белетеп сугар; jолой кем jаҥдаар, алкыш-быйан сураары. Керек: кыйра; сÿт; алтай аш-курсак; чööчöй; калбак; арчымак; белкенчектиҥ эди; шаалта.\nКелинди айылдадыш. Кем каруулу; качан; канча айылга; кем кожо кирер; кандый машиналарла барар. Айылдадатан айылдарга айдып салар. Керек: сыйлары, курлары, аш-курсагы, јаҥарлары.\nБайталбаш: озолондыра кайнадар. Кем кайнадар, качан? Керек: айак, тепши, бычак.\nКудаларды ÿйдежери. Каруулу улус, кур курчаар улус, jаҥарлары. Керек: курлар, сыйлар.\nТорт јакыдып салган болзо, тортко барары. Каруулу кижи, машина, öйи. Керек: јаан, јалбак агаш.\nЧечекке барары. Каруулу кижи, машина.\nУлус jангылап тургажын: ÿйдежер улус, курсак салар улус. Керек: пакеттер.\nКöлÿктер jарандырар кижи. Кандый кöлÿктер, канча, неле. Айса болзо аҥылу агентстволорго баштанар. Керек: кееркедер не-немелер.\nЈииттердиҥ кöлигине тагар «јÿстÿктер» («кольца на машину») – озолондыра прокатка эмезе садып алар.\nРегистрацияныҥ кийнинде јииттердиҥ маҥтатканына («катание»): маршрут, канча машина. Каруулу кижи. Керек: фужерлер, стакандар, шампан, алама-шикир, курсак; ручка, чаазын – кыс öбöкöзин чийер болзо; чечектер – памятникке саларга (айса болзо регистрацияда сыйлаар кем).\nАкчала сыйларды тудар кижи.\nСыйлар: салар jер; каруулу кижи; колго алар кижи; тартар машиналар, улус.\nКокыр-ойындар öткÿрер кижи (тамаданаҥ öскö). Болор бо? Кем? Кандый ойындар.\n1. Баш кайырчак јакыдары\n2. Кийистерин кöктööри


Башкаруныҥ чазы: ӧрт болдыртпазыныҥ сурактары - altaicholmon\nАнда «Алтай Республикада јурт јеезелердиҥ јерлеринде ӧрт болдыртпазы аайынча иш-керектерди јеткилдеери» деген сурак кӧрӱлген. Jуунныҥ ижинде республиканыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министрдиҥ ордынчызы Константин Боровых, республикан министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузы турушкан. Тӧс докладты Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча Тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков эткен. Оныҥ айтканыла, Алтай Республикада јурт јеезелердиҥ јеринде ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеерине керектӱ тап-эриктик тӧзӧлгӧ тергееде бӱткӱлинче бар.\nJербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иштерин ӧткӱрери аайынча чыдулары керегинде айтса, ол чыдуларга келижет: ӧрт болдыртпазын бойыныҥ кӱӱниле каруулдаар организациялар тӧзӧӧрине айалгалар тӧзӧӧри, анайда ок граждандар ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иш-керектерин јеткилдееринде туружары, јылдыҥ кандый ла ӧйинде ӧрт ӧчӱрерине керектӱ сууны јурт јеезениҥ јериндеги тышкартындагы суујеткилдештеҥ алар айалгалар тӧзӧӧри ле оноҥ до ӧскӧ иш-керектер.\nӦртлӧ колбулу јеткер болдыртпазыныҥ некелтелери керегинде техрегламентке кийдирилет: муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде ӧртлӧ колбулу јеткер болбозын јеткилдеерин тӧзӧмӧл-плановый, акча-манат, материально-технический јанынаҥ јеткилдеери. Муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде мындый јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча иш-керектерди пландап турза, МО-ныҥ јериндеги туралардыҥ ӧрт болдыртпазы јанынаҥ айалгаларын шиҥжӱде тудары регламентке кийдирилер учурлу. Андрей Бурлаковтыҥ айтканыла, ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иштери озо ло баштап јеткер-тӱбек болорын канча ла кире астадарыла, эл-јон јеткерлерге табартпазын јеткилдеериле, материальный ар-јӧӧжӧни чеберлеп аларыла колбулу.\nДокладчик бойыныҥ докладында аҥылу ајаруны ӧрт-јеткер болдыртпазы јанынаҥ јурт јеезелерде илезине чыгарылган тутак-једикпестерге эткен. Олордыҥ тоозында ӧрт ӧчӱрерине керектӱ сууны кайдаҥ алары јарт эмес, ӧрт болзо, улуска јеткер-тӱбек керегинде јетирӱ-табыш эдер сигнализация јок болгоны. Анайда ок јурт јеезелердиҥ јерлеринде ӧрт ӧчӱреринде кандый ийде-кӱчтерди, аргаларды тартып алары ла тузаланары, аварийно-аргадаачы иштерди ӧткӱрери јанынаҥ план тургузылбайт. Муниципал ар-јӧӧжӧ болуп турган объекттерде ӧрт-јеткер болдыртпазы јанынаҥ иш-керектерди бӱдӱрбей турган учуралдар база ас эмес туштайт деген.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јааны тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јеринде ӧрт јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде јартамал эдип, бир канча јетирӱлерле јуунныҥ туружаачыларын таныштырган. Оныҥ айтканыла, кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде болгоныла, ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына Алтай Республиканыҥ јеринде 120 ӧрт болгон, олордо ӱч кижи божогон, 4 кижи сынык-бычык алган.\n—Jыл башталганынаҥ ала Горно-Алтайскта, Майма, Турачак ла Улаган аймактарда ӧрт болоры кӧптӧгӧн — деп, ол айткан.—Бу јеткердеҥ улам Чой ло Турачак аймактарда божогон улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни темдектелген. Онызыныҥ тӧс шылтагы электрический јазалдарды тузаланарыла (44 учурал, болгон бастыра ӧрттӧрдиҥ 36,7 проценти), печкелерле (31 учурал, 25,8 %), ӧнӧтийин ӧрт салганыла (19 учурал, 15,8 %), отло ајарыҥкай эмес болгоныла (18 учурал, 14,6 %) колбулу. Ӧрт-јеткер кандый јерлерде болуп турганы керегинде айтса, олордыҥ кӧбизи улус јадып турган тураларда болот — 97 ӧрт болгон. Онызы бастыра болгон ӧрттӧрдиҥ тоозынаҥ 80,8 процент, ӧрттӧрдӧ ӱч кижи божогон. Экономиканыҥ объекттеринде болгон ӧрттӧрдиҥ тоозы 13 (10,8 %).\nА. Бурлаковтыҥ айтканыла, јербойындагы јурттарды корулаарында туружып тургандардыҥ тоозында: ӧрт болдыртпазыныҥ госслужбазыныҥ федерал службазыныҥ 6 ӧрт-аргадаачы бӧлӱктери, республиканыҥ ӧрт болдыртпазы аайынча службазыныҥ 7 ӧрт-аргадаачы бӧлӱктери ле 20 таҥынаҥ постторы, ӧрт-јеткер болбозын каруулдаары јанынаҥ бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн 164 бӧлӱк, ведомственный эмес ӧрт каруулдыҥ 2 бӧлӱги, муниципал ӧрт каруулдыҥ бир бӧлӱги. Чокымдап айтса, ГПС-тыҥ текши штатный составыныҥ тоозында 478 кижи, 100 единица техника.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јетирӱзин шӱӱжеринде Алтай Республиканыҥ депутаттары Светлана Попова, Аржан Иташев, Михаил Терехов, Герман Чепкин турушкан. Куучын айткан улус бастыра ороондо чылап ок, ӧрт болдыртпазыла колбулу сурак бистиҥ де тергееде курч турганын темдектеген.


Ӱредӱчиниҥ тоомјызын бийик кӧдӱрер - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ кӱндери ӧтти. Оныҥ ачылтазы санитарно-эпидемиологиялык ээжилер аайынча онлайн формат ажыра болгон.\n«Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделези» деген кӧрӱ-маргыжулар 30 јыл ажыра мынаҥ кайра башталып, озо баштап јӱк ле ӱч номинацияла ӧткӧн. Кажы ла јыл бу конкурстыҥ учуры, тоомјызы бийиктеп, оныҥ номинациялары элбеген. Бу ӧйдиҥ туркунына конкурстарда турушкан педагогтордыҥ тоозы канча муҥнаҥ ашкан. 2022 јылда рес-публикан ӱредӱ бӧлӱгиниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргааны алты номинацияла ӧткӧн: «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Ӱредӱликтиҥ лидери», «Служу Отечеству!», «Јӱрегимди балдарга бередим». Мында муниципал кеминде ӧткӧн бӧлӱк маргыжулардыҥ јеҥӱчилдери — эҥ артык 52 ӱредӱчи турушкан.\nКалганчы јылдарда Россияныҥ ӱредӱлигинде јаан кубулталар, јаҥыртулар ӧткӧн. Олор бӱгӱнги ӱредӱчилерди јаҥы эп-аргалар, јаҥы технологиялар тузаланарына, јаҥы билгирлерге јӱткӱӱрине молјойт.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасованыҥ айтканыла, ӱредӱ устарыныҥ кӱндеринде ӧткӧн башка-башка конкурстар ӱредӱчилердиҥ санаазында тереҥ ис артыргызып, јаҥы ийде-кӱч берип, профессиональный ӧзӱмге јаҥы аргалар ачат.\nРеспубликаныҥ озочыл иштӱ, јаҥыртуларга тайанып, ченелтелӱ, шиҥжӱлӱ ижиле ады-јолы јарлу ӱредӱчилери неделе туркунына башка-башка ууламјыларла ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда заочный, онлайн ла очный эп-аргаларла турушты. Заочный ла онлайн бӧлӱктердиҥ уч-турулталарыла финалга 24 ӱредӱчи чыккан. Оноҥ олор бойыныҥ јайалталарын очно кӧргӱсти. Мында министрле куучын-эрмек ӧткӱргени, пресс-конференция ла «Педагогический риторика» деп ууламјыларла конкурсный бӧлӱк-этаптар болды.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла республикан кеминде ӧткӱрилип турган кӧрӱ-маргаандардыҥ амадузы – озочыл, јаҥыртулу, јаҥы тӧзӧлгӧлӱ ишти ӱредӱчилердиҥ, ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ортодо элбеде таркадары. Онойдо ок јаҥыртуларга сескир, јайаандык јайалталу, кӧгӱс-кӧрӱми тереҥ, таҥынаҥ билим ууламјылу, бедиренип, ченеп иштеп турган ичкери ӧзӱмдӱ ӱредӱчилерди јӧмӧӧри, олорго болужары.\nБеш кӱнге ӧткӧн маргыжулардыҥ учында алты јеҥӱчилдиҥ аттары јарталды. Тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнинде Эл театрдыҥ кичӱ залында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧтти.\nБаштап ла сӧсти 2021 јылда ӧткӧн кӧрӱниҥ јеҥӱчили Татьяна Кривоспицкая айдып, «бу кӧрӱге токтобой, оноҥ ары ӧзӱм алып, ӱредӱчиниҥ учурын бийик апарыгар» – деп кӱӱнзеген.\nӰредӱликтиҥ ишчилериниҥ текшироссиялык профсоюзыныҥ Алтайский республикан организациязыныҥ председатели Юрий Тишков республикан ӱредӱ бӧлӱгиниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргааныныҥ туружаачыларын бойыныҥ ла профсоюзтыҥ адынаҥ јеҥӱле уткуды: «Алтай Республиканыҥ ӱредӱ системазыныҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱмине ле бу бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ айалгазын јарандырарына, чыҥдыйын бийиктедерине профсоюзтардыҥ ла школдордыҥ администрацияларыныҥ кожо ӧткӱрген ижи, јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учурлу ла баалу. Ӱредӱчиниҥ јеҥил эмес, је каруулу ижи ичкери ӧзӱмге ууламјылу болуп, јаш ӱйени билгирге јолду, јилбӱлӱ, јӱрӱмге јӱткӱмелдӱ, ак-чек ле санаалу болорына ӱредип јатканы јаан иш.\nБыјыл профсоюзтар јеҥӱчилдерге су-кадыгын орныктырарга санаторийлерге 10 кӱнге амырап барзын деп, акча тӧлӧбӧзинеҥ баштапкы ла катап путевкалар берер. Кӧрӱде јеҥӱ албаган туружаачыларга ээжилери эмеш башка путевкалар берилер». Адакыда\nЮ. Тишков кӧрӱниҥ тӧзӧмӧл кӱреезине ле ончо турушкан ӧмӧликтерге јаан быйанын айтты.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Екатерина Чандыева ӱредӱ устарыныҥ кӱндеринде турушкан ончо улуска ла жюриге база јаан быйанын айткан. Анчада ла жюриниҥ турчыларына онлайн аайыла иштеерге кӱч болгонын темдектеди. Онойдо лауреаттардыҥ ортозында јеҥӱлӱ јерге бир ле эмеш баллдар јетпеген де болзо, бу кӧрӱ кажы ла туружаачыга јаҥы тебӱ-старт, ийде-кӱч, шӱӱлтелер, аргалар берген. Келер ӧйдӧ бис ӧскӧ площадка-јерлерде туштажарыс деген ижемји бар деп, ол темдектеген.\nКӧрӱ-маргыжуда јакшынак кӧргӱзӱлер кӧргӱскен туружаачылар ас эмес болды. Олорды адап ийели: «Јылдыҥ таскадаачызы» деп ууламјыда — каладагы балдардыҥ «Колокольчик» деп садыныҥ таскадаачызы Алевтина Кудачина ла Кан-Оозы аймакта Јабагандагы балдардыҥ «Чӧрчӧк» деп садыныҥ таскадаачызы Оксана Иртакова, «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деп ууламјыда — Турачак аймакта Иогачтыҥ школыныҥ английский тилдиҥ ӱредӱчизи Любовь Шефер ле Кан-Оозы аймакта Кырлыктыҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи Шуну Байрышев, «Јӱрегимди балдарга бередим» деп ууламјыда — ӱзеери ӱредӱликтиҥ республикан тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Андрей Хрулев ло Оҥдой аймакта Караколдогы школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Елена Табаева.\nОнойдо ок башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Динара Култуева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Ольга Саврасова, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдерди уткуган.\nӰредӱчиниҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрип, бу улустыҥ ижин баалап, иштеерге јарамыкту айалга тӧзӧп, јӱрӱмдик уур-кӱчтердеҥ чеберлеп, корулап, «республиканыҥ байлыгы ӱредӱчилер» деген каруулу, эл-тергеелик учурлу иш јӱрӱмде оноҥ элбек јол алынарына иженер керек.\nӦкпӧӧриштӱ, сандырашту, ижемјиге толгон кӧрӱ-маргаанныҥ уч-турултазы болуп јат. Чындап та, керек јеҥӱ алганында эмес, кажы ла туружаачы бойыныҥ билгирин, ченемелин ӱредӱде эрчимдӱ тузаланганы јаан учурлу. Келер ӧйдиҥ улузыныҥ салымы, кӧрӱми, билгири ӱредӱчилердеҥ чике камаанду ине.\nБыјылгы кӧрӱ-маргыжуларда Кан-Оозы аймактаҥ келген ӱредӱчилер аҥыланды.\n«2022 јылдыҥ ӱредӱчизи» деп адалган республикан кӧрӱ-маргыжуныҥ јеҥӱчили каладагы 3-чи таҥмалу гимназияныҥ информатика предметтиҥ ӱредӱчизи Елена Криворучко чыкты. Экинчи јерди Кӧксуу-Оозы аймакта Теректӱниҥ школыныҥ английский тилдиҥ ӱредӱчизи Карина Мултуева, ӱчинчи јерди Оҥдойдыҥ школыныҥ баштамы класстыҥ ӱредӱчизи Евгения Чочкина алды.\nТурачак аймакта балдардыҥ «Березка» деп садыныҥ таскадаачызы Наталья Чибиекова «Јылдыҥ таскадаачызы» деп ууламјыда јеҥӱчил болды, экинчи јерде — Чой аймакта балдардыҥ «Чӧрчӧк» деп садыныҥ таскадаачызы Элла Тупикина, 3-чи јерде — Майма аймактаҥ балдардыҥ «Светлячок» деп садыныҥ ӱредӱчи-логопеди Татьяна Матева.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2022» деп ууламјыда јеҥӱчил болуп каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи Олеся Матина чыккан, 2-чи јерде — Кош-Агаштыҥ В.И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школыныҥ ӱредӱчизи Арунай Окашева, 3-чи јерде — В.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи Алена Ойнчинова.\n«Ӱредӱликтиҥ лидери-2022» деп ууламјыда баштапкы јерди Кан-Оозы аймакта Коргондогы школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Надежда Ламакина аларда, 2-чи јерде Улаган аймакта Акташтагы школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Наталья Красных болды, ӱчинчи јер Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогойдыҥ школыныҥ директорыныҥ ӱредӱ ле таскамал иш аайынча ордынчызы Марина Комбуновага келишкен.\n«Служу Отечеству!» деп ууламјыда јеҥӱчил болуп Кан-Оозы аймакта Кырлыктагы школдыҥ кадет клазыныҥ офицер-таскадаачызы Вячеслав Токов чыкты. 2-чи јерде — каладагы 4-чи таҥмалу кадет школдыҥ таскадаачызы Олег Багай, 3-чи јерде — Майманыҥ В.Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган 3-чи таҥмалу школыныҥ баш таскадаачызы Евгений Парфенов.\n«Јӱрегимди балдарга бередим» деп ууламјыда баштапкы јерди каладагы\nМ.В. Карамаевтиҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу лицейдиҥ ӱзеери ӱредӱниҥ ӱредӱчизи Евгений Рябич алды. 2-чи јерге Майма аймактыҥ јайаандыктыҥ\nВ.Г. Софроновтыҥ адыла адалган тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Юлия Горячева, 3-чи јерге республикан ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачы-преподаватели Андрей Чистяков чыктылар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ јабылтазы ойын-концертле тӱгенди.


Арбынду азырал белетелген - altaicholmon\nОлорго 159 муҥ тонна азырал единица белетелер, бир условный тын малга дезе, 3,2 муҥ центнердеҥ азырал келижер учурлу.\n²ткӧн айдыҥ учы кирезинде республикада 170 муҥ гектар јердиҥ тӱжӱми јуунадылган, ол планда темдектелгениниҥ 95 проценти. 230 муҥ тонна ӧлӧҥ, 60 муҥ тонна сенаж, 75 муҥ тонна силос ло ӧскӧ дӧ азырал белетелген.\nБыјыл јай башталарда бирде изӱ, бирде соок кӱндер турганынаҥ улам тӱжӱм кайда да 30 процентке астаган. Оныҥ учун Оҥдой, Кан-Оозы аймактардыҥ фермерлерине чӧлдиҥ јуугындагы райондорыла ӧлӧҥ белетейтен јалаҥдарды арендага алары керегинде јӧптӧжӱлер тургузарга келишкен.


Турумкайларыска туралы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы О.лег Хорохординниҥ јакааныла тергеебистиҥ балдар ла јажы јаан, кенек улус јадып турган государстволык тӧзӧлмӧлӧри коронавирус оору таркап турган ӧйдӧ иштиҥ вахтовый аайына кӧчӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде республикада онойып јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ ӱч туразы – психоневрологический интернат, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган интернады иштейт.\nЈаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ Оҥдой аймактыҥ Каракол јуртында туразыныҥ директоры Александра Маковна Якованыҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде ондо 63 кижи јадат. Олордыҥ 33-и ӱй улус, арткандары — эр улус. Эҥ јаан јашту ӧрӧкӧн 90 јашту, эҥ јииди — 64 јашту. Иш, соцкорулаш аайынча министерствоныҥ јӧбиле бу улусла чочыдулу айалгада иштеерге тураныҥ ишчилериниҥ ӧмӧлиги вахтала иштеп баштап салган. Ӧмӧликте улустыҥ тоозы 54 кижи, олор ончого јуук вахтовый сменаларга бойыныҥ кӱӱниле киргендер. Сменада он тӧрт кижи иштейт. Коно-тӱне иштеп баштаардаҥ озо, ишчилер Оҥдойдыҥ эмчилигине барып, коронавирус ооруга анализ-тесттер табыштырат. Бӱгӱнги кӱндеги турулталарла, ончо ишчилердиҥ ле карганактардыҥ су-кадыгы јакшы, кирезинде.\nЈастыҥ ӧйинде тураныҥ тыштында чечектер, картошко отургызар, агаштар кезип, јарандырар иштер ӧткӱрилип јат. Карантинде отурган карганактардыҥ кезиги бу иштерде јакшызынып туружадылар. Олорго телекейде, ороондо ло тергееде бу југуш ооруныҥ чочыдузы, оныҥ аҥылу айалгалары керегинде толо јетирӱлер, јартамалдар эдилген. Јаан улус ончозын аайлап, ол керегинде куучындажып, бойыныҥ алдында кемјок јӱргилейт. Сменаныҥ ишчилери он тӧрт кӱнниҥ туркунына олордыҥ јанында. Карантин ӧйинде ишмекчи молјуларын тӱни-тӱжи бӱдӱрип тургандар ууламјылар, бӧлӱктер сайын ижин бӧлибей, ончо немени теҥ-тай, нак бӱдӱредилер деп, Александра Маковна куучындады. Бир вахтаныҥ иштеер ӧйи тӱгенип јатса, экинчи сменаныҥ ишчилери коронавируска анализ-шиҥжӱлер табыштырып, ишке кирерге белетенип баштайт. Јурт јердиҥ ишчилерине мындый режим-аайыла иштеерге анчада ла кӱч, нениҥ учун дезе айыл-јуртка ла бала-баркага ӱзеери ончозында мал-аш, огород-сад ээлем бар. Је андый да болзо, улус бу айалганы оҥдоп, кемизи де мойнобой, комыдал јогынаҥ, бойыныҥ акту кӱӱниле иш-молјуларын ак-чек бӱдӱрип јадылар.\nМыныла колбой бу турумкай улустыҥ ишјалына ӱзеери акча-манат кожоры керегинде Россияныҥ ла тергеениҥ башкарулары кеминде јӧптӧгӧни сӱрекей керектӱ јӧмӧлтӧ болуп јат. Бу ишчилерге текши ишјалына он муҥ салковойдоҥ ала 25 муҥ салковойго јетире ӱзеери акча тӧлӧлӧр.\nКарганактардыҥ ла кенектердиҥ Караколдогы туразыныҥ директоры А. Якова нак ӧмӧлигине ак-чек ижи, турумкайы, кижи кӱӱни бийик, бу айалгага кӧрӱми учун быйанын, олорло оморкоп турганын айтты. Бу улустыҥ ижи сӱрекей учурлу, оноҥ карганактардыҥ ла кенектердиҥ су-кадыгы, кӱӱн-санаазы, текши ороонныҥ эл-јоныныҥ су-кадыгы камаанду.\nӦскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган интернадында иштиҥ аҥылу аайы ла балдардыҥ ла ишчилердиҥ кӱӱн-санаазы керегинде ондо вахтала иштеер ӱчинчи сменаныҥ администраторы Наталья Алексеевна Текешева ла таскадаачы Гуля Героевна Миерманова куучындадылар.\n—Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ интернатта 191 бала јадып јат. Олорды ончо јанынаҥ јеткилдеп, 40 кижи иштейт. Бу улустыҥ тоозында 19 таскадаачы, эки эмчилик ишчи, казанчылар, ишмекчилер. Бу бир сменаныҥ ишчилери. Олор айылдарына јанбазынаҥ он тӧрт кӱнниҥ туркунына иштеерге чыгат. Коронавирус оору таркап, тергееде бистий тӧзӧлмӧлӧр карантинде отурып, вахтовый аайыла иштеер деген јакаан чыгарда, интернаттыҥ директоры Марина Владимировна Меркетова ончо ӧмӧликти јууп, куучын ӧткӱрген. Иштиҥ мындый аайына улус јӱк ле бойыныҥ акту кӱӱниле кирген деп айдар керек. Бистиҥ балдарды таштаар арга јок, оныҥ учун таскадаачылар ончозы кӱч айалганы оҥдоп, јаҥы аайыла иштеерине јӧпсинген. Кажыбыс ла билезиле шӱӱшкен эмей, кем де мойнобогон, бӱдӱн ӧмӧлигисле сменаларга бӧлинип, иштеп јадыбыс. Текши ӧмӧликте улустыҥ тоозы 200-теҥ кӧп.\nМындый айалгаларда иштеери бир јанынаҥ солун да. Ол аайынча тӧзӧмӧл иштерди школ-интернаттыҥ администрациязы јакшы эткен деп айдар керек. Јайгыда балдарга бӧктӱде отурарга сӱрекей кӱч. Олорго эжинер, экскурсияларга барар, јӱгӱрип ойноор керек. Оныҥ учун олор кунукпазын, бош отурып, ал-санаага тӱшпезин деп, таскадаачыларла кожо кажы ла кӱнге јилбилӱ программалар, ойындар сананып тургусканыс. Бу ӱчинчи сменада бисле кожо балдардыҥ психологы иштейт. Ол кажы ла группала, классла аҥылу иш-уроктор ӧткӱрет, керек дезе кажы бир балала таҥынаҥ. Онойдо ок бисте ишке таскамал ӧткӱрилет. Школ-интернаттыҥ јери јаан. Балдар оны арутаарында туружат. Бош отурбайдыс: иштенедис, ойнойдыс, амырайдыс. Ого ӱзеери эмди де дистанционный аайыла ӱренедис.\n—Бу школ-интернатта мен тӧртинчи јыл иштейдим, коррекционный группаныҥ балдарыла. Јаҥы айалгаларда эм тургуза экинчи вахтага иштеп келдим. Бисле ӱзеери јӧптӧжӱ тургузылган. Ол аайынча ишчилердиҥ ишјалына кожулта эдилер. Мынаҥ озо јылдарда интернаттыҥ балдарыла јаантайын јол-јорыктарга, экскурсияларга барып туратаныс. Эмди дезе чеденнеҥ де чыкпайдыс. Је балдардыҥ кемизи де тыҥ комыдабайт. Бу сменанаҥ ала балдарла зарядка эдерин кӧптӧттис. Балдар тышкары кажы ла кӱн башка-башка керек-јарактарда туружат. Тургуза ӧйдӧ бис олорло кожо Балдарды корыырыныҥ кӱнине эрчимдӱ белетенедис, кӧп-кӧп јараш ла јаркынду јуруктар јурайдыс, балдардыҥ јуруктарынаҥ олор јайды санап калганы кӧрӱнет. Мындый ченелтелӱ ӧйдӧ балдардыҥ кылыгы база кӧрӱнет, олор јартамалды, солундарды кӧрӱп, сурактар берет, колдорын ару тударына ајарулу јӱрет. Туйукта карантинниҥ айалгаларын турумкай ӧдӱп јадыбыс.\nШколдыҥ туразында аҥылу изолятор-кып белетелген. Эмчилик ишчилер кажы ла кӱн он бир саат киреде ончо интернаттыҥ туразыла базып, санитар ээжилер бӱткенин ширтейдилер. Мынаҥ ары не болоры чокым-јарт эмес те болзо, школ-интернаттыҥ балдарын, олорло кожо ишчилерди Манјӱрек апарып, бӱдӱн јай туркунына амырадары темдектелет.\nЈербойындагы оперативный штабтыҥ јетиргениле, тергееде коронавирус оорула оорый бергендердиҥ тоозы кӱнӱҥ ле кӧптӧп јат. Оору илелелген учуралдардыҥ эҥ бийик кемин јӱк ле Москва ла Московский область ӧткӧн. Айдарда, биске эмди де серемјик ле белен болор керек. Јай келгениле колбой кӧп улус бош салынып ийген деп билдирет. Ээжи-некелтелерди буспай, бӱдӱргенистеҥ сакылталу јайдыҥ ӧдӧр аайы камаанду деп ундыбас керек.


Праздник Эненин байрамы — внеурочная работа, мероприятия | Методистов.нет: учебно-методические материалы для учителей и преподавателей\nПраздник Эненин байрамы — внеурочная работа, мероприятия\nЭненин кунине учурлалган байрам\n«Эне – эн кару ла jуук кижи»\nКире сос. Уредучинин сози.\nУренчик улгер кычырат:\nЭне кижи неден де баалу,\nЗне кижи кейден ару,\nЭне кижи кундий jылу,\nЭне кижи чечектий jараш!\n- Jакшылыкту кунле, кару балдар, кундулу энелер! Чындап та, эне кижи неден де баалу. Jердин устинде энеден баалу кем де, не де jок. Эне – ол эн ле jуук ла кару кижи. Эне – ол кажы ла баланын айткан 1-кы сози. Эне – ол эрке сос. Эне ол jылу сос.\n- 1998 jылдын чаган айында чыгарган 120-чи номерлу jасагында Россия Федерациянын (бистин Россия орооныстын) президенти В.В. Путин Россияда кучурген айдын калганчы амыраар кунин Эненин куни деп темдектеген. Эненин кунин ороондо темдектеерин jоптогони, байла, jакшы. Энелерди сууп ле тооп турганысты, олорго быйанысты jылына база бир катап анылап айдып саларга.\n- Бисте, балдар, уй улусты, энелерди эске алып, уткыйтан jанжыккан база бир кун бар. Качан? Ол тулаан айдын 8-чи куни – Уй улустын телекейлик куни.\n- Кажы ла кижинин билезинде эн ырысту ла эн куч ойинде эне jуреги, онын ийдези, ижемjизи, суунчизи болот. Эне кижинин эрчимду ле jаан учурлу ижин толо кемjиир арга jок.\nЭнеден кару ла баалу кижи jок.\nЭне куннин чогындый бисти jылыдат.\nТенеринин jылдызындый биске корунет.\nКарануй тундерде карыксас, энегис бисти,\nАйдый jолысты, санаа-шуултегисти jарыдар.\nКандый да соок болзо,\nОттын jалбыжындый бисти jылыдар.\n- Jенил базытту, jалакай косторлу, jымжак колдорлу айылдын ичинде энеден кучту кем де jок. Эненин колдоры сурекей jалакай, эрке. Олор ончо немени эдип билер. Эненин jуреги сескир. Онын суужи качанда очпос. От. Очок. Эне. Бу состор тегин айдылбаган. Бу состор jуук колбуда.\n- Айылдын ичи качан jарык? (качан эне айылда болзо).\n- Качан айылда jылу? (качан эне айылда болзо).\n- Чын, качан очокто, печкеде от jалбышту куйуп, ондо казан кайнап, эне айыл ичинде отурза. Эне айылда болзо, туранын ичи jарык, jылу деп билдирет. Эне jанында болзо, jылу, jакшы, суунчилу.\n- Балдар, бу керегинде кемнин улгери бар эди? (Э.Палкин «Энем»)\n2. Литературалык-куулик композиция.\nКуу (J.Маташева «Терегежим») ойнойт. Уренчиктер чыгат.\nЭмилия: Кару, кару энелер!\nСлерге бистин эзенис!\nБыйанысты слерге Акту куунистен айдадыс.\nЫрыс, суунчи куунзейдис.\nОнчо уренчиктер: Слерге бистин изу уткуул!\nУренчиктер энелерге открыткалар сыйлайт.\nСлава - А.Ередеев «Энейим».\nАмат – П.Самык «Энем менин кун ошкош».\nВолодя – Э.Палкин «Эне».\nАйлуна, Саша – К.Кулиев «Ырыс».\nВероника – С.Манитов «Эненин айтканы».\nЛинда, Кирилл – Б.Бурмалов «Энейим».\nЭлина, Альбина – Л.Кокышев «Эненин кожоны».\nАлеша – А.Адаров «Эне».\nОнчозы: Кару энелер, байрамла слерди!\nКожон «Эне». Состори ле куузи Р.Можлаеванын.\n- Бойыстын чумдеген jолдыктарысты, кару энелер, слерге сыйлайдыс.\nЭлина «Эне, эне, энейим»\nАлеша «Менин энем»\nСлава «Моя мама»\nАйлуна «Моя мама»\nАмат «Моя мамочка»\nКирилл «Любимая мамочка»\nАльбина «Любимой мамочке»\nЭмилия «Я люблю тебя, мама»\nПесня «Мамочка». Слова А.Афлятновой, музыка В.Канищева.\nБалдар jуре берет.\n- Эненин кунине учурлай школдо конкурстар откон: конкурс рисунков «Портрет моей мамы», бистин класс 1-кы jер алдыс (Володя, Линда, Элина, Айлуна, Саша, Амат турушкан), конкурс стихотворений и сочинений «Эти строки посвящаются вам» (Элина, Линда, Володя, Саша, Алеша, Амат, Слава, Айлуна турушкан), уч-турултазы болбогон, балдардын бу улгерлерин ле чумдемел иштерин «Ойдин уни» газетке ийип ийдим (Альбина, Эмилия, Кирилл кожулган). - Эненин кунине учурлалган байрамды орой бугун, 30-та, откурип jатканыс, ненин учун дезе биске сооктор чаптык эткен, кундер ас болгон белетенишке, jе андый да болзо кыска ойго белетеген ойын-jыргалысты слер бугун кородигер.\n- Кару балдар, эне кижи - эн ле jуук, кару, баалу, агару, jымжак, jалакай кижи. Кижи канча да jашту болзо, ого эне, онын эркези, аjарузы керек. Энегерди канча кире тын суурер, jурумер анча ок суунчилу болор. Онын учун энегерди суугер, суундирер, чеберлегер ле jаантайын болужып jуругер. – Кундулу энелер! База катап слерди ончогорды Эненин куниле уткыйдым.\nАйдын-куннин алдынаАйлаарда одоор очпой куйзин.\nАйыл-jуртаарда амыр болзын.\nАйткан созоор тоомjылу болзын.\nАк санаалу алкы бойыгар\nАмыр, jакшы jуругер!\nУредучи энелерге сый берет.\n- Кару балдар, кундулу энелер! Онойып, Эненин кунине учурлалган байрамыс тугенди. Келгенерге быйан. Эмди ончогорды чайлашка кычырадыс.\nСценарий мероприятия праздник букваря (Элифбе байрамы) Ана тилим — начальные классы, мероприятия\nСценарий мероприятия Наурыз -праздник мира и добра. — внеурочная работа, мероприятия\nСценарий мероприятия Наврез байрамы\nДобрый праздник среди зимы — внеурочная работа, мероприятия\nСемейный праздник Красен обед пирогами, реки-берегами, семья-традициями — внеурочная работа, мероприятия\nПодари себе праздник, а ёлочке — жизнь! — внеурочная работа, мероприятия\nСценарий на тему лифба байрамы\nСценарий новогоднего праздника для начальных классов Янъы йыл байрамы\nСценарий праздника Элифбе байрамы\n← Внеклассное мероприятие по познанию мира Знатоки природы Казахстана — начальные классы, мероприятия Транспарантное вырезание — начальные классы, презентации →


Эре-Чуйдыҥ јылдызы - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Роман Саланхановтыҥ «Алтайыма, элиме» деп адалган таҥынаҥ ойын-концерти ӧтти.\nРоман Владимировичтиҥ эне-тӧрӧл алтайы Эре-Чуй, Кӧкӧрӱ јурт. Адазы Владимир Јыргалович «40 лет Октября» деп колхозто одус јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына тискинчи болуп иштеген. Энези Анипа Куйруковна педучилищени божодоло, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, оныҥ кийнинде јуртсоветтиҥ специалисти болуп иштеерге кӧчӱрилген. Бу ижинде Романныҥ энези одус беш јыл ак-чек иштеген. Байлык ченемелдӱ ле билгири бийик, једимдӱ ижи учун «За безупречную службу перед Республикой Алтай» деген темдекле кайралдаткан.\nАда-энезиниҥ эрке-торко баатыр уулы Роман оогоштоҥ ала кожоҥдоорго, албаты ойноткыларыла ойноорын јакшызынатан. Романныҥ айтканыла, кӱӱге сӱӱшти, јилбӱни, јайаан јолды уулчакка энези ачкан. Уулыныҥ јайалтазын энези јӱрегиле сескен, билген. Шак оныҥ учун ол энезин баштапкы ӱредӱчизи деп баалап, тооп, оморкоп, быйанду јӱрет.\nРоман Ю. А. Бектургановтыҥ баянла ойногонын јӱрӱминде баштапкы катап кӧрӧлӧ, государственный филармонияныҥ ойын-концертинде болуп, В. Е. Кончевтиҥ башка-башка кӱӱлик ойноткыларла ойноп јатканын кӧргӧн кийнинде, бу ла улуска тӱҥей болор деген кӱӱн-санаа келген. Чаҥкыр амаду јииттиҥ кӧксине конгон. Ол ойын-концертте ле Абакандагы кӱӱлик училище керегинде соныркап уккан.\nОнойып, тогус класстыҥ кийнинеҥ Рома Абакандагы кӱӱлик училищеге ӱренерге кирет. Эре-Чуйдыҥ јайаан јайалталу уулыныҥ чаҥкыр амадузы јӱрӱмде бӱткен. Ол училищени једимдӱ тӱгезет. Оныҥ кийнинде культураныҥ ла санаттыҥ Алтайский академиязын божодып, јирме јылдаҥ ажыра таланыҥ культура бӧлӱгинде тыҥытту иштеп јат.\nЈайаандык јолыныҥ чике бажында јап-јакшынак улуска учурап, ол бойыныҥ јерин, ижин кеендик телекейинде тапкан. Јакшы улустыҥ јакшызы, быйаны јаан деген сӧстиҥ учурын ол билер. Јылдарла ченемел де, једимдер де, јеҥӱлер де келген. Ол бойыныҥ тӧрӧл аймагында кӱӱлик санаттыҥ ичкери ӧзӱми учун сӱреен јакшы иштеп јатканыла јерлештери оморкойт. Бӱгӱнги кӱнде Роман Саланханов Алтай Республиканыҥ јарлу, танылу, талдама кӱӱ чӱмдеечизи, кӱӱчизи, кожоҥчызы деп јолду чотолот. Шак онызын «Алтайыма, элиме» деп ойын-концерти база катап кереледи. Јаан ойын-концертте аншлаг болды. Кӧп тоолу кӧрӧӧчилер Романныҥ концертин кӧрбӧгӧнин карамдап јат. Айса болзо, кӱскиде, сары бӱрде, ол бу ойын-концертин эл театрда база катап кӧргӱзер. Мынызы кӧп тоолу кычыраачылардыҥ, кӧрӧӧчилердиҥ јайаан јайалталу јерлежине амадап берген сурагы болзын…\nЈер-телекейде ады јарлу «Тала» деген албаты ӧмӧлигин билбес кижи бачым ӱстине табылбас болор. Шак бу ӧмӧликти тӧзӧгӧн кижи ле оныҥ художественный башкараачызы Роман Саланханов. Роман ла Вера Саланхановтордыҥ нак билези республикада амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ јайаандыгын, јаҥжыгуларын, культуразын чеберлееринде, ӧскӱреринде сӱреен јаан учурлу, тузалу јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Роман Владимировичтиҥ ле Вера Чокпоровнаныҥ ады-јолдоры таланыҥ культура ла санат бӧлӱгинде јарлу, танылу. Олор экӱ, темдектезе, 2000 јылда «Таҥдак» деген инструментально-хореографиялык ӧмӧликти тӧзӧгӧн. 2008 јылда «Таҥдакка» албаты (образцовый) ӧмӧлиги деп бийик ат-нере адалган. «Таҥдактыҥ» јер-телекейде болбогон јери јок деп айдарга јараар. Јайаан ӧмӧлик республиканыҥ, албатыныҥ оморкодузы болуп јат.\n2017 јылда Вера Саланханова Алтай Республиканыҥ эҥ артык хореографы деп адалган эди. Бот, Эре-Чуйда мындый јакшы, јайаандык биле бар.\n2008 јылдаҥ ала Р. Саланханов балдардыҥ санат школыныҥ јааны болуп тӧзӧмӧлдӱ иштеп јат. Ол бу да ижин бийик кеминде бӱдӱрет. Темдектезе, 2016 јылда Санкт-Петербургта ӧткӧн «Россияныҥ балдарыныҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ эҥ артык 100 организациязы» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанында «Балдардыҥ эҥ артык санат сургалы» деген ууламјыда Р. В. Саланхановтыҥ башкарып јаткан сургалы дипломло кайралдаткан. Бу ла кӧрӱ-маргаанда «Јылдыҥ директоры» деген бийик атла Р. Саланханов адаткан.\nЭре-Чуйдыҥ алып-баатырыныҥ јайаандык ижинде, јӱрӱмдик јолында база бир чаҥкыр амадузы эл оркестрди тӧзӧӧри болгон. Је бӱгӱнги кӱнде оныҥ канча јылдардыҥ туркунына јӱрегинде алып јӱрген амадузы бӱткен. Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаевте бойыныҥ эл оркестри бар болуптыр. Эл оркестрде орус, алтай, казах калыктардыҥ кӱӱлик ойноткылары. Республикада бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла бу аймакта амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан калыктардыҥ эл оркестри бек тӧзӧгӧлӱ. Чокым ууламјыла иштеп јаткан эл оркестр Роман Владимировичтиҥ турумкай ижиниҥ шылтузында јаан јолына чыккан деп айдарга јараар.\nБойыныҥ ӧйинде ол Абаканда ӱредӱзин тӱгезип, Улаган аймакта ӱредӱчиниҥ ижин баштаган. «Алтайыма, элиме» деп адалган ойын-концертинде оныҥ эҥ баштапкы ӱренчиктери ӱредӱчизине, таскадаачызына алкыш-быйанын айдып, эрчимдӱ туруштылар. Ӱредӱчи бойын ӱренчиктеринеҥ кӧрӧт деген бирӱзи, сценада Роман Саланхановло коштой Василий Кошев, Аржан Туденев коолодо кожоҥдоп, кайлап, кӱӱлик ойноткыларла эптӱ, јараш ойнодылар. База бир ӱренчиги Мерген Тельденов болуптыр.\nӰредӱчи, башкараачы, кӱӱ чӱмдеечи, ӱлгерчи, кожоҥчы, кӱӱлик ойноткылардыҥ ончозына јуугыла ойноор ус, бир сӧслӧ, кеендиктиҥ је ле деген тыҥытту јылдызы, калыгыныҥ сӱӱген баатыры, тӧрӧл јериниҥ чындык уулы, јаанды јаан деп тооп, јашты јаш деп баалап јӱрген алтай эр.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концерт ондый тӱрген ӧткӧн. Је мынайда алза, эки сааттаҥ артык ӧйдиҥ туркунына је ле деген залда јуулган кӧрӧӧчилердиҥ ајарузын, јилбӱзин бийик кеминде тудары база јаан керек ине. Ойын-концерт ӱч јаан бӧлӱктеҥ турды. Баштапкы бӧлӱкте Р. Саланхановтыҥ алкы бойыныҥ чӱмдеген кӱӱлери, јурамалдары, телеҥит элдиҥ, Эре-Чуйдыҥ кӱӱлери сӱреен тыҥытту болды. Ойын-концерттиҥ экинчи бӧлӱгинде бијениҥ «Таҥдак» ӧмӧлиги бойыныҥ бије-ойындарын сыйлады. Мында јайаан јайалталардыҥ бије-кожоҥы ла ӱчинчи бӧлӱгинде Роман Саланханов бойыныҥ чӱмдеген кожоҥдорын кожоҥдоды. Кӱӱлик училищеде кожо ӱренген чындык нӧкӧри, Хакас јеринеҥ амадап келген Николай Разумов база ӧзӧккӧ, јӱрекке конор кожоҥдорын сыйлады.\nОйын-концертте башка-башка ӱйелердиҥ јайаан јайалталары эрчимдӱ турушты. Олорды бириктирип јаткан Роман Владимирович келер ӧйдиҥ чолмондорын, јылдыстарын чебер ӧскӱрип, таскадып јатканы оморкодулу.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концертте «Эре-Чуй», «Новая Азия», «Таҥдак», «АУЕН», Аржан Найденов, Самир Мамедов, Василий Кошев, Аржан Туденев, концертмейстер Антон Мерзляков, Азамат Есимов (Эре-Чуйдыҥ Муслим Магомаеви), Чейнеш Керексибесова, Айас Турлунов, Эмиль Толкочеков ло ӧскӧ дӧ јайаан јайалталар туружып, байлык ченемелдӱ, јайалтазы јаан Р. Саланхановты акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧдилер.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Роман Саланхановко Россияныҥ нерелӱ артизи деген бийик ат-нере адазын деген шӱӱлтени кӧп кӧрӧӧчилер, кычыраачылар этти. Бу шӱӱлтени Эре-Чуйдыҥ эл-јоны бирлик кӱӱнле јӧмӧӧр деп иженер керек. Алтай Республиканыҥ јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйына да бу алтай эрди не чыгарбас? Шак мындый баатырлар таланыҥ келер ӧйи учун ак-чек иштеп јатканы нерелӱ керек ине. Јаш, јиит јайалталарды ӧскӱрип јаткан јаан ла јалакай јӱректӱ јерлежисти албатызы сӱреен јакшы кӧдӱрди, быйанду кӧп сӧстӧр айдылды. Роман Саланхановты јайаандык ойын-концертиле РФ-тыҥ санадыныҥ нерелӱ артизи Владимир Кончев, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев, онойдо ок јууктары, эл-тӧрӧӧни уткыды.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концертке «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ фотокорреспонденти, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады Евгений Бутушевтиҥ белетеген сӱреен солун, чӧрчӧк ошкош куулгазын видеосюжетти кӧрӧӧчилер сӱреен бийик бааладылар. Кӧрӧӧчилердиҥ айтканыла, Эре-Чуйдыҥ ар-бӱткенин кӧрӱп, Кош-Агаш аймакка барып келгенине бодолду болгон. Эки алтай баатыр, јайаан јайалта, бойыныҥ ижиниҥ устары ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, кӧрӧӧчилерге бачым ундылбас байрам сыйлады. Сценадагы Роман Саланхановты бир кӧрзӧҥ, аргымак атка отурып, Эре-Чуйдыҥ кӧс јетпес јалаҥдарыла салкынла јарыжып, шуҥуп бараткандый, база ойто кӧк айаста Алтайдыҥ ӱстиле јайым учкан мӱркӱтке бодолду…


Чаган айдыҥ 2 кӱни — Википедия\nЧаган айдыҥ 2 кӱни\n← Чаган ай →\nЧаган айдыҥ 2 кӱни (орустап 2 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 2 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 363 кӱн арткан (високосный јылда 364 кӱн).\nЧаган айдыҥ 2 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.\nXX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 20 кӱни болгон.\n2.1 Алтай Республика\n2.2 Калыктар ортодо\n2.3 XIX чактаҥ озо\n2.4 XIX чак\n2.5 XX чак\n2.6 XXI чак\n3 Бу кӱнде чыккандар\n3.1 XIX чактаҥ озо\n4 Бу кӱнде божогондор\n5 Јондык календарь, Русьтыҥ фольклоры\nБайрамдар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОбщественный[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nНаукалык-фантастиканыҥ кӱни (орустап День научной фантастики).\nЭл-јондык[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n— Агару Бертольдтыҥ кӱни.\n— Гаитиде Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ байрамы.\nКудайлык[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n— Агару Василийдиҥ кӱни;\n— Григорий Богословтыҥ кереес кӱни;\n— Катрин Брессюирскаяныҥ кӱни;\n— Агару Дефенденс Фиваидскийдиҥ кӱни;\n— Монах Макарий Александрийскийдиҥ кӱни.\n— Христостыҥ чыккан кӱни, озолодо байрам (орустап предпразднество Рождества Христова);\n— Агару протоиерей Иоанн Кронштадтский, чудотворецтиҥ кӱни (1908);\n—Архимандрит агару Игнатий Печерскийдиҥ кӱни (1435);\n— Кудайдыҥ энезиниҥ Новодворский иконазына учурлалган кӱн.;\n— Кудайдыҥ энезиниҥ Леньковский (Новгород-Северский) иконазыныҥ байрамдык кӱни (орустап «Спасительница утопающих»).\nКеректер[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАлтай Республика[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nКараҥ (Анатолий) Дмитриевич Кошевтиҥ 75 јажы (02.01.1946 — 2007) — Россия бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, ӱлгерчи, инженер.\nКалыктар ортодо[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nXIX чактаҥ озо[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1570 — Иван Грозный Новгородты опричный черӱзиле јуулаган.\n1649 — Хмельницкий Богдан Михайловичтиҥ казачий черӱзи јуулажала Кӱнбадыш Украинадаҥ Киевке бурылган.\n1703 — «Санкт-Петербургские ведомости» деп баштапкы орус газет кепке базылып чыккан (ӧскӧ айдылганыла — 1702 јылда куран айдыҥ 16 кӱнинде).\nXIX чак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1813 — Кутузов Михаил Илларионович черӱлерин ӧштӱлерди Россиянаҥ чыгара сӱргениле уткыган.\n1835 — Габров калада Болгарияда баштапкы светский школ ачылган.\n1839 — Луи Дагер Айдыҥ баштапкы фотосъёмказын эткен.\n1843 — Дрезденде, придворный операда, Рихард Вагнердиҥ «Летучий голландец» деп операзы баштапкы катап тургузылган.\nXX чак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nОрус-јопон јуу ӧйинде Порт-Артур каланы оныҥ коменданты генерал Стессель Анатолий Михайлович јопондорго табыштырган.\nЛюйшунь деп тыш рейдте броненосец «Севастополь» сууга чӧҥгӧн.\n1910 — Москвада баштапкы катап учар авиамодельдердиҥ маргаандары ӧткӧн.\n1916 — Орус ботанический общество тӧзӧлгӧн.\n1921 — Эрмитажтыҥ јуруктарлу галереязыныҥ бастыра залдары иштеп баштаган. (Ленинград).\n1922 — Анкарада Турция ла Украинский ССР јӧптӧжӱ тургускан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде Керченско-Феодосийский десантный операция токтогон; операцияны Н. А. Басистый башкарган.\nМосква учун јуу-согуштыҥ ӧйинде Малоярославец јайымдалган.\n1943 — Кавказ учун јуу-согуштыҥ ӧйинде (1942—1943) Кавказта немец черӱлер тескерлеп баштаган.\n1947 — Сахалинский область тӧзӧлгӧн (Хабаровский крайдаҥ чыгарылган).\n1959 — СССР-да баштапкы автоматический межпланетный станция «Луна-1» аткарылган.\nРональд Рейган Калифорнияныҥ губернаторы болуп кӧстӧлгӧн.\nВВС США-ныҥ «Боло» деп операциязы тушта, F-4 самолеттордыҥ летчиктери Тӱндӱк Вьетнамныҥ МиГ-21 деген самолетторыныҥ тал ортозын јоголткондор.\nЈаан радикал экономический реформалар (Б.Ельцин — Е.Гайдар) Россияда башталганы.\nГрузин президент Звиад Гамсахурдияны оппозиция ижинеҥ јайлаткан.\nXXI чак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n2020 — Нидерланды Голландия деп атты керек јок деп окылу мойногон.\nБу кӱнде чыккандар[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1656 — Лефорт Франц Яковлевич (1699 јылда божогон), орус государстволык ла јуучыл ишчи, адмирал, Петра I кожо јӧмӧшкӧн.\n1798 — Голубинский, Фёдор Александрович (1854 божогон), орус богослов ло серкпениҥ ишчизи.\nXIX век[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nДоберман Фридрих Луис (1894 божогон), немец собаковод, Доберман, доберман-пинчер укту ийттердиҥ угын баштаган.\nПеров Василий Григорьевич (1882 божогон), орус живописец, передвижник.\n1837 — Балакирев Милий Алексеевич (1910 божогон), орус композитор ло музыкант, «Могучая кучка» кружоктыҥ башкараачызы.\n1871 — Александров Николай Григорьевич (актёр) (1930 божогон), театр ла киноныҥ орус советский актёры , театральный режиссёр ло педагог.\n1880 — Дегтярёв Василий Алексеевич (1949 божогон), орус ла советский конструктор, огнестрельный ла стрелковый мылтыктыҥ конструкторы .\n1894 — Кедров Михаил Николаевич (1972 божогон), театр ла киноныҥ режиссёры лла актёры , педагог, СССР-дыҥ јондык артист.\n1896 — Дзига Вертов (чыгарда ады Давид Кауфман) (1954 божогон), советский кинорежиссёр-документалист ле сценарист.\nXX век[тӱзедер | кодты тӱзедер]\n1905 — Василий Чхаидзе (1986 божогон), театр ла киноныҥ актёры, Грузинский ССР-дыҥ нерелӱ артизи.\n1918 — Гончаров, Андрей Александрович (2001 божогон), театрал режиссёр, ӱредӱчи, публицист, СССР-дыҥ јондык артисти.\n1920 — Айзек Азимов (1992 божогон), американ бичиичи-фантаст, науканыҥ популяризаторы.\n1925 — Ирина Архипова (2010 божогон), оперный кожоҥчы, ӱредӱчи, общественный деятель, СССР-дыҥ јондык артисти.\n1927 — Юрий Григорович, балеттиҥ артисти, балетмейстер, хореограф, ӱредӱчи, СССР-дыҥ јондык артисти.\nМариэтта Чудакова, советский ле российский литературовед, литератураныҥ тӱӱкичизи, текстолог.\n1946 — Кошев Анатолий (Караҥ) (2007) божогон), Россия бичиичилериниҥ Бирлигиниҥ турчызы, Алтай республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, ӱлгерчи ле инженер.\nАлександр Тихонов, советский биатлонист, 4-катап олимпий чемпион, 11-катап телекейдиҥ чемпионы.\nАлександр Якушев, советский хоккеист, 2-катап олимпий чемпион, 7-катап телекейдиҥ чемпионы, 1998—2000 јј. Россияныҥ хоккейле јуунты командазыныҥ баш тренеры.\nСергей Жигунов, кино ло телевидениениҥ советский ле российский актёры, кинорежиссёр, продюсер, РФ-ныҥ нерелӱ артисти.\nБу кӱнде божогондор[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈондык календарь, Русьтыҥ фольклоры[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nИгнатыҥ кӱни день.\nИгнат кандый, куран ай ондый болор.\nАгаш кырулу — теҥери айас (орустап Деревья в инее — небо будет синее).\nТыҥ сооктор јакшы тӱжӱм керелейт (орустап Сильные морозы сулят хороший урожай).\nЈиит улус колядованиелерге белетенип, байрамга кийимдерин јазайт, кожоҥдор ӱренет (орустап Молодые люди формировали рождественские ватаги для весёлых колядований и все готовили различное праздничное снаряжение — Дидух, «Паучки», «Ёжики», а также учили тексты рождественских колядок. Приводились в порядок рождественские одежды).\nАйыл-јуртты корулаарга, крестьяндар тураны, да, деремнени де иконалу айландыра базадылар.\nБу кӱнде будактарда кыруны кактайтан, јакшы тӱжӱм болзын деп.\nКанча кире соок болзо, јайгыда ончо кире изӱ болор дежетен.\n↑ XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу конвертер датла тузаланарга јараар.\n↑ Хронограф Республики Алтай 2021\n↑ Зимин В. И., Спирин А. С. Пословицы и поговорки русского народа: объяснительный словарь. — М.: Сюита, 1996. — 543 с.\n↑ Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — Санкт-Петербург: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чаган_айдыҥ_2_кӱни&oldid=34195"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 4 кӱӱк ай 2022, 18:19.


Ӧктӧм лӧ јиит јӱректӱ ӱредӱчилер — Кӧкӧрӱде - altaicholmon\nБӱгӱн бистиҥ, Эре-Чуйдыҥ, Кӧкӧрӱ (Кӧк Ӧргӧӧ, Кӧк Шибее) деген јакшынак јурты бойыныҥ школыныҥ 95 јылдыгын темдектеп јат. Текши тала, аймак кеминде бу јаан тӱӱкилик учурлу байрам.\nТӱӱкиге бурылып, 1924 jылда Кӧкӧрӱ jуртыс кандый болгонын кыскарта эзедип ийели. Ол тушта бӱгӱнги турган је ле деген јуртыстыҥ јери ээн болгон. Эл-jон ончозы кобы-jик сайын — Уландырык-Шибетинеҥ, Jӱс-Тыттаҥ, Боро-Бургузуннаҥ ала бу Кӧжӧлӱ-Сайлугемде, Туура-Тууны томыра чачыҥы айалгада jаткан. Граждан jууныҥ, бандитизмниҥ кызалаҥду, кату ӧйлӧри. Совет јаҥ колы-будына текши тургалак, «эски јаҥныҥ» айалгазынаҥ албаты айрылгалак, эки јаҥныҥ тартыжузы учына jеткелек кызалаҥду ӧйлӧр. Кӧкӧрӱниҥ тӧс jери Кызыл-Шыҥныҥ суузын кечире салынган бӱгӱнги кӱрдиҥ алды јанында тӧҥниҥ ӱстинде тудулган серкпени эбире бир канча тура, кийис айылдар. Оныҥ кийнинде jылдарда сууныҥ кажадына салынган jер туралар (землянка).\nЈаҥы тӧзӧлип, кӧндӱгип jаткан совет јаҥныҥ некелтелериле 1924 jылда Кӧкӧрӱде школ ачып, балдарды ӱредери јанынаҥ јӧп јарадылган. Кобы-јиктер сайын jаткан улустыҥ балдарын jууп, чук ӱредери јанынаҥ јӧп болгон ине. Азый мында Макарий Тенгереков абыс болгон, кезик улустыҥ айдыжыла болзо, ӧбӧкӧзи Бекенев болгон. Бот ол кижи айылдарды эбирип, балдарды бичикке ӱредип баштаган.\nОноҥ серкпениҥ туразын кеҥиде, jемей тура тудуп, школды белетеп турганча, эки jыл ӧткӧн. Јӱк ле 1926 jылда балдарды jуук jерлердеҥ jууп, школ ижин баштаган.\nБистиҥ jуртта школдыҥ иштеп баштаганын jаан ӱйениҥ улузы эске алыныштарында Г. М. Токмашовтыҥ адыла колбоп јат. Олор Кӧкӧрӱниҥ эҥ баштапкы ӱредӱчизи Токмашов деп айдыжар. Онызы чын болгодый. Нениҥ учун дезе Е. Б. Батьянованыҥ ла Л. Т. Рюминаныҥ «Г. М. Токмашов: просветитель, этнограф, фольклорист» деген бичимелинде: «В 1926 году Токмашова назначают учителем в Кокуринскую школу-интернат, где он проработал три года. В 1929-1930 г.г. Георгий Маркелович заведует Кош-Агачской опорной школой» деп айдылат. Бис онойдо ок Г. М. Токмашов Г. И. Чорос-Гуркинниҥ бирлик амадулу, кӱӱн-тапту кижизи болуп, ол ӧйдиҥ курч сурактарын чечерине jаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген деп билерис.\nГеоргий Токмашовтыҥ баштапкы ӱренчиктери — Шылу Лепетов, Семен Темдеков, Боккара Ерленбаев, Тенек Майхиев, Тостокуул Шавдуров, Бези Очурдяпова (Вера Темдекова) ла оноҥ до ӧскӧ jирмеге шыдар кижи. Шак ол Токмашовтыҥ баштапкы ӱренчиктери —соҥында партийно-совет ишчилер, колхозтордыҥ баштапкы председательдери, бухгалтерлер, ликбезтерде иштеген баштапкы бичикчи улус. Олор баштапкы бичикчи-биликчи алтай кадрлар, темдектезе, Шонхоровтор, Турдубаевтер, Т. Т. Яйтынов – «Кызыл Чолмон» колхозтыҥ башкараачызы, Т. С. Яйтынова – Молотовтыҥ адыла адалган колхозтыҥ башкараачызы (Телеҥит-Сортогой jурт), П. А. Самунов – «Кызыл Мааны» колхозтыҥ jааны болгон, Тайлунов Николай Никитович «Кызыл Аркыт» деген колхозты башкарган. Оноҥ до ӧскӧ бир канча улусты адаарга јараар.\nОдузынчы jылдарда Казахскийде орто ӱредӱлу школ ачылган. Кӧкӧрӱниҥ балдары Майма Шонкоров, Каргыбай Майхиева, Адар Бидинов, Багай Солтонбаев, Укмет Такылбаев ле оноҥ до ӧскӧлӧри бежинчи класстаҥ ала анда ӱренгилеген. Ол тушта бу школдыҥ директоры Григорий Синдинов деп кижи болгон деп, Багай Касенович Солтонбаев ӧрӧкӧн эске алынган эди.\nЈаҥы школ тудулгалакта, 1939 jылга jетире, Кош-Агаштыҥ балдары база Казахскийде ӱренген деп, Нина Ивановна Мискина куучындаган.\nКажы ла ӧйдӧ бойыныҥ аҥылузы бар. Ол кату ӧйдӧ jӱк 4 тӧ классты ӱренип божодоры кӱчке келишкен деп айдарга јараар. Шак ондый кӱч айалгада Кӧкӧрӱниҥ кезик улузы бойлоры ла бичикке ӱренип, бойлоры ла jаан иштерде иштеп, бойыныҥ jолын таап, кӧндӱге бергендер. Ондый «самоучкалар»-башкараачы ишчилер, Михаил Батынович Шонкоровтыҥ айтканыла, Кару Ерленбаев (Такпаев) — бойы ла бичип-кычырып ӱренеле, колхозто баш бухгалтер болуп иштеген, Тенек Майхиев — «Седьмой Съезд Советов» колхозто (Узун-Талда) бухгалтер болгон, Семен Мантыбаевич Темдеков, кадровый офицер, Кызыл Чолмон орденниҥ кавалери – райминзагта уполномоченный болуп иштеген.\nJирмезинчи-одузынчы jылдарда Кӧкӧрӱниҥ школында Мария Ивановна Кыстаевадаҥ ӧскӧ Шкаков, Бокей Мустафанов, Камзабай Акчалов, Л. И. Бояркина, Анна Макаровна Челтукова (Темдекова) деген улус иштеген. М. И. Кыстаева Кӧкӧрӱге ӱредӱчи болуп 1932 jылда келип, оноҥ бу ла jылдарда Белтирде, Мукур-Таркатыда база иштеген болуптыр.\n1954-1955 ӱредӱлу jылда Кӧкӧрӱде ачылган jетиjылдык школдыҥ баштапкы директоры Георгий Арбанович Качкинеков деп кижи болгон. Бу баштапкы ачылган школго јаҥы ӱредӱчилер: математик Александр Кандараков, орус тилдиҥ ӱредӱчизи Аина Семеновна Чумакаева, математиканыҥ ӱредӱчизи Евсеева деп кижи, географ Зоя Григорьевна Черемисина, тилдиҥ ӱредӱчизи Галина Николаевна Шабалина, баштамы класстардыҥ ӱредӱчилери Зоя Григорьевна Тозыякова, Анфиза Павловна Кужлекова, орус ла алтай тилдердиҥ ӱредӱчилери Галина Ивановна Яйтынова, Татьяна Николаевна Бекина (Майхиева) иштегилеп келгендер.\n1954 jылга jетире аймактыҥ ончо алтай школдорыныҥ балдары Чаган-Узунныҥ jетиjылдык школында ӱренер аргалу болгон.\n1969 jылда Кӧкӧрӱде он тӧрт кабинеттӱ, спортзалду, мастерскойлу орто ӱредӱлу jаан, jараш јаҥы школ ачылган. Бу јаҥы ачылган школдо коштой турган Акталдыҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ балдары база тогузынчы класска келгилеген. Балдардыҥ тоозы беш jӱске арай jетпей турар, интернатта jӱстеҥ кӧп балдар jадар ӧйлӧр болгон. Мынаҥ озо школ 1936 jылда тудулган тӧрт кыпту агаш турада болгон. Бу школ баштап ла ачылып турарда, «кызыл толык», контора, койчы-малчы улустыҥ балдары jадар бир кып болгон. Бу ла школдо эҥирлер сайын jаан улус бичикке ӱренип туратан (ликбез). Кӧкӧрӱде jаан улусты бичикке ӱредеринде турушкан улустыҥ бирӱзи Таисия Сергеевна Турдубаева болгон.\nБу ла jылда Кӧкӧрӱде јаҥы jаан магазинниҥ туразы, сарjусырзаводтыҥ туразы (оны озо баштап «дом стахановца» деп адаган), оноҥ jууныҥ jылдарында сарјусырзавод иштеген.\nБот, онойып 1969 jылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнинде Кӧкӧрӱде јаҥы школдыҥ окылу ачылтазы болгон. Баштапкы директоры Михаил Танышевич Малтин деп кижи. 1971 jылда школды божодып, баштапкы катап орто ӱредӱниҥ аттестадын 56 бала алган. Олордыҥ кӧбизи соҥында бийик ӱредӱлӱ кадрлар болуп, тӧрӧл jеринде агрономдор, инженерлер, врачтар, ӱредӱчилер болуп иштегилей берген. Темдектезе, бистиҥ школды божоткон врачтар Наталья Муратовна Кумарова (Мадинова) (энези Кузулекова Раиса Михайловна, Кӧкӧрӱниҥ эҥ баштапкы медишчизи болуп 1947 jылда иштеп баштаган. Эмди ол ӧрӧкӧнгӧ 97 jаш), Вера Николаевна Турдубаева, Светлана Диеренченовна Казакенова, Алтайчы Зарканович Дилеков – хирург, Алексей Владимирович Очурдяпов – нейрохирург, Борис Зарканович Дилеков — ветврач. Бистиҥ школды божоткон ӱредӱчилер база кӧп. Тӧрӧл школыстыҥ ончо ӱредӱчилери бу ла школдо ӱренгилеген.\nКӧкӧрӱниҥ школын божоткон бистиҥ оморкодубыс Эре-Чуйдыҥ эҥ баштапкы бийик ӱредӱлӱ поэди Аҥчы Самунов, эҥ баштапкы композитор, кожоҥчы Роман Саланханов, эҥ баштапкы хореограф Вера Саланханова (Кудачинова), филология билимдердиҥ кандидаттары Мухтасырова Толганай, Ерленбаева Надежда, Бидинова Аина.\nОрооныс кандый да кӱч ӧйлӧрдӧ балдарын ӱреткен, школдор иштеген. Нениҥ учун дезе балдар – калыктыҥ келер ӧйи. Школ келер ӧйгӧ балдарды белетеп, jиит ӱйени турумкай, бекем ӧзӧктӱ болорына таскаткан.\nКандый да кӱч ӧйдӧ школдыҥ каруулу ээзи — директор. Оныҥ учун озо ло баштап бис директорлор болгон улуска Качкинеков Георгий Арбановичке, Омин Иван Михайловичке, Берсимбаев Елгажи Искандеровичке, Малтин Михаил Танашевичке, Бегалинов Василий Баздоловичке, Кыдырбаев Кайырбек Багдатовичке, Берсинбаева Асия Оразгалымовнага, Бидинов Край Адаровичке, Баданова Зинаида Александровнага, Суразова Антонида Михайловнага, Салбашева Светлана Матыновнага, Енхунов Эмил Анатольевичке, Кечилова Аксанаа Кечиловнага, школдыҥ бӱгӱнги директоры Майхиев Алан Валерьевичке jабыс бажырып, jаан быйаныбысты айдадыс.\nКӧкӧрӱниҥ школы кӧп jылдарга аймакта эҥ артык школдордыҥ тоозында турган. Кӧкӧрӱниҥ школында этнопедагогикала область ичинде jаан конференция да, фольклорды башка предмет эдип анылап ӱредерине «экспериментальный площадка» да болгон, школдыҥ педӧмӧлигиниҥ арга-кӱчиле краевед музей де тӧзӧлгӧн. Педӧмӧлик калыктыҥ чӱм-јаҥдарына учурлалган ончо jаан байрамдарда эрчимдӱ турушкан ла туружат.\nШколдыҥ, педӧмӧликтиҥ jакшы ижи јаҥыс ла директордоҥ эмес, је анайда ок олордыҥ болушчыларынаҥ – завучтардаҥ jаан камаанду. Онойып, бистиҥ школдо эҥ эрчимдӱ иштеген завучтардыҥ тоозында Очурдяпова Татьяна Тимофеевнаныҥ, Мардянова Лариса Михайловнаныҥ ады-јолдорын улус быйанду адагылайт. Школдо база бир каруулу иштӱ кижи — ол балдардыҥ таскамал ижин башкарып турган улус. Jакшы организаторлор болуп школдо ундылбай арткан улустыҥ тоозында Кыдырбаева Мая Сабырдыновна, Тайлунова Антонида Матыновна.\nБу ла ӧткӧн чактыҥ алтанынчы jылдарына jетире бистиҥ школго ӧскӧ аймактардаҥ jиит ӱредӱчилер келген. Олордыҥ бир канчузын адап ийектер: Тамара Тимофеевна Бабаякова (Ерленбаева), Светлана Тимофеевна Бабаякова, Индира Николаевна Мечешева, Галина Абрамовна Уханова, Б. У. Угаров, В. Н. Казакова, М. П. Иванов, С. У. Солдатова, В. Ю. Подосинникова, С. С. Текешева, Дуванова, В. Н. Малтина, Е. Ч. Чумакаева, Ч. Т. Кискин ле оноҥ до ӧскӧлӧри.\nОл ӧйдӧ пионерле, комсомолло иштейтен ишке jаан аjару эдетен болгон. Бистиҥ школдо вожатыйлар болуп мындый улус иштегендер: Ченчулаева Альбина Степановна, Чанханова Клариса Чолмотовна, Оргунова Любовь Николаевна, Саланханова Анипа Куйруковна, Саланханова Эркетей Калыевна.\nБалдардыҥ интернадында Туруспеков Кумарбек Иванович, Михайлова Ася Каруловна, Телетов Александр Иванович, Кудачинова Людмила Боробалановна эрчимдӱ иштегендер.\nБистиҥ школыстыҥ тӱӱкизинде ле бистиҥ jӱректеристе jажына артып калар ӱредӱчилерибис база бар, олор: Майхиева Татьяна Николаевна, Яйтынова Галина Михайловна, Омина Анна Андреевна, Омин Иван Михайлович, Очурдяпова Аза Садакпаевна, Телетов Александр Иванович, Кудачинова Полина Тордиевна, Макадилова Любовь Сергеевна, Турдубаева Галина Николаевна, Мечешева Клариса Чолмотовна, Бегалинов Вячеслав Баздолович, Саланханова Эркетей Калыевна, Солтонбаев Рафаил Багаевич, Суразов Станислав Урлунович, Конгунова Любовь Маратовна, Салбашева Светлана Матыновна.\nКанчын jиит туштарында школдо иштеп, бистиҥ школдыҥ тӱӱкизинде артып jаткан улустыҥ аттарын база адап ийели: Енчинова Клара Езенбеевна, Берсинбаева Асия Оразгалымовна, Мухтасырова Зоя Бекетаевна, Кыдырбаева Дакош Каблакатовна, Тайлунова Любовь Константиновна, Туруспекова Софья Дарменбаевна, Бидинов Край Адарович, Макажанова Лариса Балденовна, Кыдырбаев Кайырбек Багдатович, Каланчинов Дмитрий Ялбакович, Саланханова Любовь Ивановна, Суразова Антонида Михайловна, Баданова Зинаида Александровна, Чеконова Зинаида Александровна, Каланчинова Торина Кунгеевна, Тамимова Баян Михайловна, Мечешева Индира Николаевна, Оргунов Марат Васильевич, Очердякова Татьяна Тимофеевна, Кыдырбаева Мунлук Сабырдыновна, Мардянова Лариса Михайловна, Солтонбаева Майрагуль Чипотаевна, Тайлунова Антонида Матыновна, Солтонбаева Лаззат Суттубаевна, Мекенбаева Алия Имангажиновна, Баданова Надежда Николаевна, Баданова Лариса Маратовна, Саланханова Ольга Николаевна, Баданова Надежда Сергеевна ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nТӧрӧл школын божодып, тӧрӧл jуртына jажына ӱредӱчи болуп иштеген Саланханова Любовь Ивановнаныҥ, Очурдяпов Владимир Бокторовичтиҥ, Баданов Марат Ивановичтиҥ, Майхиева Надежда Ивановнаныҥ, Каланчинова Торина Кунгеевнаныҥ, Майхиева Тамара Конкековнаныҥ, Тайлунова Антонида Матыновнаныҥ, Турдубаева Татьяна Ивановнаныҥ, Баданова Антонида Кендешевнаныҥ, Сахилянова Татьяна Табирековнаныҥ, Семендеева Светлана Анчиновнаныҥ, Ялбакова Елизавета Маштановнаныҥ, Шавдурова Валентина Теденовнаныҥ, Мундусова Валентина Кертиковнаныҥ, Таханов Лаврентий Михайловичтиҥ, Мундусов Василий Иженеровичтиҥ, Тайлунова Наталья Михайловнаныҥ, Кудачинова Людмила Боробалановнаныҥ ады-јолдорын оморкоп, быйанду сӧстӧрлӧ адайдыс. Олор — јаш ӱйеге јозок.\nКажы ла ӱйе бойыныҥ jӱрӱмин бала тужынаҥ, кажы ла ӱйе бойыныҥ jаш тужын школдоҥ баштап jат. Айдарда, школ – ол ончо ӱйелердиҥ бала тужы, оныҥ учун школ jажына jиит, омок, келер ӧйгӧ ончо ӱйелерди белетеген. Ончобысты келер ӧйгӧ кычырган качан да, кандый да ӧйдӧ ӧктӧм, jиит jӱректӱ ӱредӱчилеристи бис качан да ундыбазыс. Айдарда, школдыҥ байрамы ол ончобыстыҥ сӱӱнчибис, jаш тужысты эске алындырган эрке коо кожоҥдый байрамыс.\nӰредӱчилеристи ундыбай, jӱректеристе jаантайын jылу сананып jӱректер. Ончогорды изӱ уткыйдым!\nКӧкӧрӱдеги музейдиҥ ишчизи