"Jӱрӱмниҥ јолы" - Jетирӱлер - LIS162.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nВалерий Данилов, эксперт по коммуналке\nЭкинчи телекейлик јууныҥ айдылбаган элестери, ачылбаган јажыттары\nКатегория: "Jӱрӱмниҥ јолы" - Jетирӱлер\nРоссия Федерациязыныҥ президенти ле баш командующийи Владимир Путин кичӱ изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Улу Јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына учурлалган јуучыл парад ла јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларын эзеткен "Бессмертный полк" ӧткӱрилери аайынча јакылта бергени санандырат ла санааркадат. Оору-јоболдыҥ ӧйинде мындый кӧӧркӧдиш не керек? Москвадагы јуучыл парадта текши тооло 75 самолетторлу ла вертолетторлу, 225 јуучыл техникалу 14 муҥ солдаттар ла офицерлер туружары јарлалган. Бого ӱзеери кӧдӱриҥилӱ парадтар 19 герой ло јуучыл округтардыҥ, флоттордыҥ ла черӱлердиҥ штабтары турган калаларда 511 самолетторлу ла вертолетторлу, 1 муҥ 85 јуучыл техникалу 64 муҥ јуучылдарлу ӧдӧр, а ветерандарга учурлалган акцияда бастыра Россия туружары темдектелген. Кӧӧркӧдиштӱ базыштардыҥ бажында парадта јуучылдар ла кӧрӧӧчилер, "Бессмертный полкто" туружаачылар коронавирусла југушпас, оорыбас деп кем айдар?..\nАлтайды Сибирдеҥ айрыыр эмезе Россиядаҥ айрыыр деп айткан бир де алтай кижиге туштабадым\nРоссия Федерациязыныҥ президентиниҥ администрациязыныныҥ Ненецкий автоном округты (мынаҥ ары НАО - ред.) Архангельский областька капшай ла кийдирер деген амадузы бӱтпей калды. Эки таланы бириктирери аайынча референдум быјыл болбос деп "Единая Россияныҥ" генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде Нарьян-Марда ӧткӧн партияныҥ округтагы политсовединиҥ јуунында айткан. Бу јуунда јаҥыс ла НАОныҥ удурум башчызы ла единоросторы эмес, а Архангельский областьтыҥ удурум губернаторы Александр Цыбульский де турушкан. Мыныҥ ӱстине јаан јуунныҥ алдында г-н Турчак эки таланыҥ удурум губернаторлорыла кожо ненец калыктыҥ "Ясавэй" ассоциациязыныҥ јаандарыла тушташкан болгон. Јаҥныҥ партиязыныҥ јаан јамылузы Архангельский область ла НАОны бириктери аайынча референдум быјыл болбос деп арга јокто айдынганы јарт. Нениҥ учун дезе кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде Архангельский областьтыҥ удурум губернаторы Александр Цыбульский (кандык айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Ненецкий автоном округтыҥ башчызы болгон) ле Ненецкий автоном округтыҥ удурум башчызы Юрий Бездудный (кандык айдыҥ 2-чи кӱнине јетире НАОныҥ башчызы Александр Цыбульскийдиҥ баштапкы ордынчызы болгон) эки таланы бириктирип, Федерацияда јаҥы тала тӧзӧӧр иш баштаары аайынча меморандум јарлагылаарда, ого удурлажу тургуза ла башталган. Удурлажу анчада ла Ненецкий автоном округта тыҥ болгон. Нениҥ учун дезе ненецтер эки таланы бириктирер алтам элдеҥ ле озо олордыҥ таҥынаҥ јадар табын бузар ла бойлоры башкарынар чыдузын јоголотор ууламјыла ӧткӱрилип јаткан деп јарт оҥдогылагандар...\nРОССИЯ ЈАЙРАДЫЛАРДЫҤ БЕРИ ЈАНЫНДА\nКалганчы ӧйлӧрдӧ Россия Федерациязында не болуп турганын аайлаарга кӱч боло берди?.. Јылдыҥ бажында, кочкор айда Владислав Сурков (1999-2011 јылдарда президенттиҥ администрациязыныҥ јааныныҥ тегин ле баштапкы ордынчызы, 2011-2013 јылдарда Башкаруныҥ аппарадыныҥ јааны, 2013 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире президенттиҥ болушчызы) "Независимый газетте" кепке базылган "Долгое государство Путина" деп адалган бичимелинде "Орус тӱӱкиде орус элдиҥ тӧс деген тӧрт бӱдӱмдерин олорды тӧзӧгӧн башчылардыҥ аттарыла адагадый: Ӱчинчи Иванныҥ эли (Московский ле Орус каандык, XV-XVII чактар); Улу Петрдыҥ эли (Российский империя, XVIII-XIX чактар); Ленинниҥ эли (Советский Союз, ХХ чак); Путинниҥ эли (Россия Федерациязы, XXI чак)" деп темдектеген эди. Чындап та, Владимир Путин 1999 јылдыҥ куран-јаҥар айларында ла 2008-2012 јылдарда Башкаруныҥ председатели, 1999-2008 јылдарда ла 2012 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире орооныстыҥ президенти болуп иштейт.\nАлтай кижи алтайды тӧрт лӧ катап башкарган\nКару алтай јон, ага-карындаштар, эје-сыйындар, эл-тӧрӧӧн! Элбеде алып, тереҥжиде шӱӱзе, бис, алтайлар, бир санаалу, бирлик кӱӱндӱ албаты-јон болгон болзобыс, бӱгӱн ижемјилӱ деген алтайларыстыҥ бирӱзин айландыра чогулыжып, «бу ла кижи башчы болгодый, бу ла кижи башчы болзо, айтканын – угарыс, амадаганын – бӱдӱрерис» деп, бир кижидий турар эдис. Је бисте андый санаа ла андый кӱӱн јок учун, улу укаачы Иван Крыловтыҥ баснязындагы куу, чортон ло рак чылап, башка-башка тартыладыс, башка-башка тартадыс.\nКамык акча кайда, Сёма?\nОҥдой аймактыҥ эл-јонына мындый сурактар амыр бербейт. Аймактыҥ тӧс јуртындагы агаш кӱр эки јараттыҥ колбоочызы болуп бир чактыҥ туркунына ак-чек иштеген эди. А муниципал тӧзӧлмӧни С. С. Тузачинов башкарып турар ӧйдӧ тудулган темир бетон кӱр бюджеттиҥ акчазыла кожо кайдаар да ага берген. Нениҥ учун? Кӧрӧр болзо мактулу кӱрди тудар тушта ишчилер материалга чыгарылган акчаны кымакайлап, эки јараттыҥ колбоочызыныҥ сайламалары эдип М. И. Калининниҥ адыла адалган колхозтыҥ уй саар фермазынаҥ «сыгыртып алган» трубаларды тузаланган эмтир. Оныҥ учун Семён Сергеевичтиҥ эки чоҥчойыла бойыныҥ кӱр-кӧксине тебинип туруп мактанып јӱретен кӱри јаан удабай ла агын сууга кӱлӱрт эдип барып тӱшкени ол. Оноҥ бери кӧп ӧйлӧр ӧтти. Је Урсул сууныҥ эки јарадын бириктирген кӱр эмдиге орныктырылгалак. Эл-јонго качалаҥын јетирип турган айалга тӧзӧлгӧни учун кату каруузына кем турар? Кӱр тудулбайтан, јолдор јазалбайтан болзо, бис каланды нениҥ учун тӧлӧп турганыс?\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.56 (8 голосов)\nТАЛДАШТАРДЫҤ ТУРУЛТАЗЫ ААЙЫНЧА САНААЛАР\nБӱгӱн бир ай кайра Россия Федерациязында ороонныҥ президентин тудар тал-табышту талдаштар ӧткӧнин кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧдӧтӧн инаугурациядаҥ ӧскӧ не де керелебейт, албаты-jонды В.Путинниҥ инаугурациязы да эмес, а оныҥ кийнинде болотон солынталар jилбиркедет. Тал-табышту талдаштардыҥ Алтай Республикадагы турултазы талабыстыҥ да, орооныстыҥ да jаҥдарына jарабаганы jарт. Нениҥ учун дезе, баштапкызында, республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели А.Бердников «90 процент ӱнбереечилер талдаштарга туружар ла олордыҥ 90 проценти ӱндерин В.Путин учун берер» деген молјузын бӱдӱрип болбогон: явка jӱк ле 59,37%, а В.Путин учун ӱнбериш - 70,68% болгон. Керектиҥ чынын алза, «талдаштарда явка 59,37% ле В.Путин учун ӱнбериш 70,68% болгон» деген турулта республика, аймак, jурт, аймактардыҥ эмчиликтериниҥ ле jурттардыҥ школдорыныҥ администрацияларыныҥ албаныла алынган кӧргӱзӱ ине. Алтай Республикада эмеш ак-чек талдаштар Горно-Алтайскта ӧткӧн. Талабыстыҥ тӧс лӧ сок jаҥыс калазында «административный ресурсты» jаан ла болзо, бюджетниктерди талдаштарга кыйалтазы jогынаҥ турушсын ла ӱндерин кыйалтазы jогынаҥ В.Путин учун берзин деп тузалангылагандар. Аймактарда ла jурттарда болгон талдаштарды алзабыс, Горно-Алтайскка кӧрӧ, олордо «подвоз» то (ӱнбереечилерди айылдарынаҥ кӧлӱктӱ тартары), «вброс» то (талдаштарга келбеген ӱнбереечилердиҥ бюллетеньдерин керектӱ кандидат учун тузаланып койоры) элбеде иштелген.\nКулдыҥ кулагына кӱмӱш сырга јарабас\nАрасейдиҥ тергеезине киргенистеҥ бери Алтай ла алтайлар керегинде кӧп орус јорукчылар бичигендер. Олордыҥ тоозында бойыныҥ ӧйиниҥ јарлу билимчилери, темдектезе, В.Верещагин, Г.Потанин, Н.Рерих, В.Шишков, Н.Ядринцев, П.Чихачев, К.Ледебур, А.Бунге, Ф.Геблер, А.Принтц, В.Радлов, В.Вербицкий ле ӧскӧлӧри де. Олордыҥ кезиги алтайлардыҥ ортозында кыска ӧйгӧ болуп, калыгыстыҥ кӧрӱм-турумын, кылык-јаҥын тереҥжиде билип болбогондоры јарт. Је, ол ок ӧйдӧ билимчилердиҥ бастырага јуугы алтайлар јӱрӱмниҥ јӱс ууламјыларынаҥ эҥ ле тыҥ јайымды сӱӱгендерине ајааргандар. Темдектезе, Василий Васильевич Радлов "Нет для алтайца ничего ненавистнее холопства, и свобода для него - превыше всего. Слова "работник" и "слуга" так ему ненавистны, что он скорее умрет, чем поступит в услужение", а Василий Иванович Вербицкий "Каждый скорее умрет с голоду, чем лишиться свободы. Одно имя "слуга" уже позорит в их глазах и употребляется вместо брани" деп бичигилеген эди.\nА.Бердниковтоҥ каршулу башчы бисте качан да болбогон\nАлтайыстыҥ аймактарында ла јурттарында јуртаган ла бюджеттеҥ ишјал алып турган ӱнбереечилер, ага-карындаштар, эје-сыйындар, эл-тӧрӧгӧн, слерге бӱгӱн ӱстинеҥ тӧмӧн тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде талдаштарга кыйалтазы јогынаҥ келзин ле ӱнин кыйалтазы јогынаҥ В.Путин учун берзин деген кату некелте болуп турганы кемге де јажыт эмес. Онойдо ок "В.Путин Алтайыстаҥ талдама ӱндер албаза, ол эмезе "республикабысты јоголтып койор", ол эмезе "бюджедисти кезер, акча-манадысты астадар" деп коркыдыштар болуп турганы база бар. Мында, элдеҥ ле озо, айдарга турганым, эл-јонды электорат деп кӧрӧргӧ, албаты-јонды аамай деп бодоорго јарабас болгоны. Эмдиги улус бичикчи, биликчи, олор Интернетке кирип билгилеер, керектӱ јетирӱлерди кайдаҥ ла канайып аларын аайлаар ла кычырганын, кӧргӧнин, укканын бой-бойлорына јалтаныш јогына тӧкпӧй-чачпай јетиргилеп јат. 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде бу улус Горно-Алтайскта митинге чыккандары учун В.Путин Алтай Республиканы Алтай крайга бириктирип болбоды.\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 3.88 (4 голосов)\nМӦНДӰР-СОККОННЫҤ ТӰРГЕН-СУУЗЫНДА КАНДЫЙ ЈОЛ ТУДУЛАТ?\n«Јӱрӱмниҥ јолы» газеттиҥ редакциязына Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ Мӧндӱр-Соккон јурт ажыра Јыраты, Шылјан, Светлый, Ночной ӧзӧктӧр јаар мал айдап турган малчылары быјыл кышкыда Тӱрген-Сууныҥ ичи ӧрӧ јол јазалганын кӧрӱп, бу Алтайдыҥ агажын јыгарга јазалып турган јол болор деген серемјизин угускылайт. Ол ок ӧйдӧ јербойыныҥ ла аймактардыҥ администрациялары Јайлуга јетире барган бу јол тайгада ӧрт ӧчӱрерине керектӱ деп бӱдӱмјилейдилер.\nКичӱ изӱ айдыҥ 18-19 кӱндеринде Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртыныҥ Кабайлу-Межелигинде Эл Ойынныҥ атла маргаандарыныҥ финалы ӧткӧн. Маргаандардыҥ јеҥӱлерин эмдик ӱредишле – Улаганныҥ, «Кӧк-Бӧрӱле» – Јолоныҥ, ат јарышла – Кан-Оозыныҥ командалары алгандар. «Аргымактыҥ маҥында» јеҥӱни Беш ичинеҥ Могулчиндердиҥ јӱгӱрӱги алган, маҥтаткан кижи – Адар Кынов, Экинурдаҥ.\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.17 (3 голосов)\nJАҤЫС КӰНДЕ — ӰЧ БАЙРАМ\nКичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде баштапкы алтай билимчи С. С. Суразаковтыҥ тӧрӧли болгон Сайдыс jурттыҥ ӱсти jанындагы Кайрамыс деп кобыда Майма аймактыҥ Эл Ойыны ӧтти. Байрамды ачар деп темдектелген ӧй jууктай берерде, jарчылар озо ло баштап Эл Ойынныҥ туружаачыларына чала араай угулган кӧдӱриҥилӱ кӱӱ ӧткӱре jурттыҥ тӱӱкизи керегинде jетирӱ эттилер. Олордыҥ кыскарта айтканынаҥ уккан улус jаҥыс та Сайдыстыҥ эмес, а текши Майма аймактыҥ тӱӱкизиле таныжар аргалу болды. Jӱк ле мыныҥ кийнинде аймактыҥ jааны Е. А. Понпа сӧс алып, байрамныҥ туружаачыларына су-алтай тилле мынайда баштанды:\nКӱндӱлӱ jерлештер, тӧрӧӧн-туугандар ла айылчылар! Мен слерди Чаптыган деп байлу тууныҥ эдегинде ӧдӱп jаткан Эл Ойын байрамла изӱ уткып турум!\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.75 (4 голосов)\n«АЛТАЙСКАЯ ДОЛИНА», ЈАКШЫ БОЛЗЫН!!!\n«Jӱрӱмниҥ Јолы» газет 2009-2015 jылдарда аҥылу экономикалык зона деп тӧзӧлгӧн «Алтайская Долинага» чыгарылган 2 миллиард 800 миллион салковой акчаныҥ канчазы алтайлап, «карынга», орустап, «взяткага» барды не деп бичиген эди. Ӧткӧн неделеде бир кычыраачыбыс телефон согуп, «Россия ичинде «Алтайская Долина» ошкош объекттерге чыгарылган акчалардаҥ орто кемиле 15 проценти уурдалат» деп jетирген. Оныҥ сӧзине бӱдӱп, чоттозобыс, «Алтайская Долинадаҥ» распил, откат ла заноско бодоштыра 420 миллион салковой акча барган болордоҥ айабас?\nАУЭЛЬХАН ДЖАТКАМБАЕВ: «ӰКЕК, JАСАТЫР, КӦКСУУ-ООЗЫ 1928 JЫЛГА JЕТИРЕ КАЗАХСТАННЫҤ БОЛГОН»\n«Чуйские зори» газеттиҥ 2015 jылдыҥ калганчы ла 2016 jылдыҥ баштапкы номерлеринде Кош-Агаш аймактыҥ башчызы Эуелхан Жазитулыныҥ (Ауэльхан Джазитович Джаткамбаевтиҥ) казахтардыҥ Jасатырга келгендери керегинде казах тилле чыккан бичимелинде «1928 jылга jетире Јасатырдыҥ jери Казахстанныҥ болгон, jе 1928 jылда Ӱкектиҥ суузынаҥ ала ол Алтайдыҥ jерине кожулган. А Jасатыр jурт 1930 jылга jетире Казахстанныҥ башкартузында болгон. 1928 jылда Казах келтейи Jасатырда школ туткан.\nГОСДУМАНЫҤ ДЕПУТАДЫНЫҤ САЛЫМЫ А.БЕРДНИКОВ ЛО И.БЕЛЕКОВТОҤ КАМААНДУ\nТургуза ӧйдӧ јаҥныҥ партиязы «Единая Россия» кӱӱк айда ӧткӱрген праймеризиниҥ турулталарын Москвада быжулай шиҥдеп, ширтеп, бир мандатту кажы ла талдаачы округка кемди тургузары ла текшифедерал списокко кемдерди кийдирери аайынча иш ӧткӱрет. Бу иштиҥ турултазы партияныҥ кичӱ изӱ айдыҥ учында ӧткӱрилетен съездинде јарлалар ла јарадылар.\n1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.00 (1 голос)\n- Массовые расстрелы и изнасилования гражданского населения под Киевом, бомбежки жилых кварталов украинских городов, ракетный удар по беженцам на вокзале Краматорска – во всем этом российская пропаганда, игнорируя тысячи свидетельств очевидцев, обвиняет Вооруженные силы Украины. А вы верите в то, что украинцы истребляют сами себя?\nпока не разобрался(лась)\nТребуем немедленного освобождения нашего товарища! Заявление Форума свободной России\n01:30 17/04\t6218\t9\nТри наших земляка, оказавшиеся в печально известном списке "64 отдельной мотострелковой бригады" сообщили, что уволились из этой части до начала войны с Украиной\n21:50 07/04\t4581\t38\nВойна. Основные события за неделю. Очень коротко\n19:22 07/04\t1209\t0\nbiryukovustin (01:13 08/06):\nБюджетный аналог кондиционера, прекрасно охлаждает, очищает и увлажняет воздух + ночник. Очень ...\nСнег (11:37 26/05):\nЧто с этим Сайтом будет? Закроют, или нет? Что теперь с газетой?...\nКолхозник (00:33 05/05):\nБез Михайлова, - не камильфо! Так бы раскрыли секреты, перспективы для завоевателей и оборотней России.


Инфоурок › Начальные классы › Рабочие программы › Э.М.Палкин ««Эне» 2 класс\nА.М.Окашева Кош-Агаш јуртта В.И.Чаптыновтыҥ адыла адалган орто текши ӱредӱлӱ школынныҥ алтай тил ле литературала ӱредӱчизи.\nЭ.М.Палкинниҥ «Эне» деп ӱлгерин\n2-чи класста шиҥжӱ ӱлекер иш ажыра шиҥдеери.\nЭркемен Матынович Палкин- ады jарлу, кемге де тӱҥей эмес, аҥылу поэзиялык телекейлӱ бичиичи. Э.М.Палкин элдеҥ озо ӱлгерлер бичип баштаган. Бир канча ӱлгерлери баштамы класстардыҥ кычырар бичигине кийдирилген. Литературалык кычырышла экинчи классты алып кӧрзӧ, эне керегинде тизӱ ӱлгерлердиҥ тоозына Э.М.Палкинниҥ «Эне» деп ӱлгери кирет. Алтай тилин билбес балдарла иштеер программала 2 класста, «Байрамдар » деп бӧлӱкте, ӱй улустыҥ байрамыныҥ учурын Э.М.Палкинниҥ «Эне » деп ӱлгери ажыра jартарга jараар. Ӱлгерле таныштырарын кыска шиҥжӱ ӱлекер ишке учурлап шиҥдеер. ФГОС-тыҥ некелтелери аайынча ӱредӱчи ӱренчиктерди ӱлекерле иштеерине баштандырар : Шиҥжӱ иштиҥ керектӱзи, учурлузы: Энениҥ сӱр-кебери аҥылу јерде турары. Шиҥжӱлейтен объект: Э.М.Палкинниҥ «Эне» деп ӱлгери. Шиҥжӱлейтен предмет: энениҥ сӱр- кебери ( энезиниҥ сӱр- кеберине аjару саларына ууландырылган сурактар берер). Амадузы: Эне деген улу сӧстиҥ учурын, энениҥ сӱр-кебери ажыра оҥдоп алары. Келер ӧйдӧ кижи кӱӱндӱ, килеҥкей, ајарыҥкай болоры. Ада-энезин тооп билер,\nјалакай кижи болуп таскаары. Бодоштырганы (гипотеза): Кижи канча да јашту болзо, энези керек. Шинжӱлейтен сурактар: 1.Э.М.Палкинниҥ «Эне» деп лирикалык чӱмдемелиниҥ кееркемел эп-аргалры (эпитет, уйгаштыру). Тилин билбес ӱренчиктер ӱлгерде не керегинде айдылганын оҥдоп алары. 2.Ӧскӧ поэттердиҥ «Эне» деп ӱлгерлериле тӱҥейи ( А.О.Адаров «Эне», Ч.А.Чунижеков «Эне»). Алтай тилин билбес балдарла ӧткӱрер иште, Светлана Сомойланыҥ «Мама» деп кӧчӱргениле тӱҥдештирип, поэт эне керегинде кандый сӧстӧр тузаланып бичигенин кӧрӧр. Эрке кӧргӧн кӧзи ару, Сколько ласки в тихом взгляде, Эрмек-сӧзи эптӱ, кару. Как напевны речи звуки! 3. Поэттиҥ амадаган амадулары. ( Ачык эрмек- куучын ӧткӱрер. Ачык куучынды поэттиҥ амадаган амадузыла ачар : Аjарыҥкай энем, элен чакка Ак санаамнаҥ мениҥ чыкпа. Поэттиҥ айткан сӧстӧрин, кажы ла ӱренчиктиҥ энези керегинде айтканыла тӱҥдештире кӧрӧр.) 4.Ӧмӧликтерге бӧлинип, јайаандык иш ӧткӱрер (энезиниҥ сӱр-јуругын јураар, ӱлгер чӱмдеер, алкыштар бичиир, сый белетеер). 5. Јууп алган материалды бириктире јууп, учалга сӧс эдери. Учалга сӧстиҥ тӧс учуры - кижиниҥ јӱрӱминде тӧс јерде эне турарын балдар оҥдоп, ӱлекер ишти корыыры.\nЭркемен Матынович Палкиннин «Эне» деп улгерин 2 класста кыска улекер иш ажыра шиндеери.Эркемен Матынович Палкин- ады jарлу, кемге де тӱҥей эмес, аҥылу поэзиялык телекейлӱ бичиичи. Э.М.Палкин элдеҥ озо ӱлгерлер бичип баштаган. Бир канча ӱлгерлери баштамы класстардыҥ кычырар бичигине кийдирилген. Литературалык кычырышла экинчи классты алып кӧрзӧ, эне керегинде тизӱ ӱлгерлердиҥ тоозына Э.М.Палкинниҥ «Эне» деп ӱлгери кирет. Алтай тилин билбес балдарла иштеер программала 2 класста, «Байрамдар » деп бӧлӱкте, ӱй улустыҥ байрамыныҥ учурын Э.М.Палкинниҥ «Эне » деп ӱлгери ажыра jартарга jараар. ФГОС-тын некелтери аайына уредучи уренчиктерди улекер ишле иштеерине баштандырар. Бу ишти баштамы класстын уредучилери литературалык кычырыштын урогында, уренчиктерди Э.М.Палкиннин «Эне» деп улгериле таныштырганда тузаланар деп иженедим. Эту работу может использовать учителя алтайской литературы начальных классов. Стихотворение Э.М.Палкина «Эне» 2 класс.\nНомер материала: 84311042534


Бистиҥ тергееде АР-дыҥ Јондык палатазында ӧткӧн текши шӱӱжӱлердиҥ турулталарыла озолодо тоолом тургузылган ла ого 10 кижиниҥ ады кирген. Ӱлӱрген айдыҥ 28-чи кӱнине јетире эл-јон шӱӱлтелерин ӱлекердиҥ сайтына база бичиген. Эмди республикада социологический опростор башталды, оныҥ турулталарыла кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире озолоочы ӱч ат јарталар. Јеҥӱчил ат кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире ӧдӧтӧн текши ӱнбериште јарталар. Онойдо ок волонтерлор анкетирование ӧткӱрер. Јеҥӱчил аттар јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Москвада доброволецтердиҥ Бастырароссиялык форумы тушта јарлалар.\nТелекейде улу улустыҥ аттарыла адалган 200-теҥ артык аэропорт. Россияда улу јерлештердиҥ аттарыла аэропортторды адаары удабаган. Темдектезе, Ростов-на-Дону калада Платов деп телекейлик аэропорт Донской казачествоныҥ атаманы Матвей Платовтыҥ адыла адалган. Оныҥ јуучылдары XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ бажында Россия империяныҥ ончо јууларында турушкан. Кемероводо аэропорт Алексей Леоновтыҥ адыла адалган. Совет Союзтыҥ эки катап Геройы, летчик-космонавт, ачык космоско баштап ла чыккан, Кузбасста туулган кижи Алексей Архипович Леоновтыҥ адыла 2012 јылдаҥ ала ададат. Ульяновсктогы телекейлик аэропорт Симбирский губернияда чыккан бичиичи ле тӱӱкичи Николай Михайлович Карамзинниҥ адыла 2011 јылдаҥ бери адалат.\nОзолодо тооломго кирген он ат\nВладимир Иванович Вернадский, академик, минеролог, кристаллограф, биогеохимияныҥ, геохимияныҥ ла ноосфера керегинде ӱредӱниҥ тӧзӧӧчизи.\n1891 јылда јиит билимчи магистерский диссертациязын, 1897 јылда докторский диссертациязын корыган ла минералогияныҥ докторы ла профессоры болуп калган. Эки диссертацияныҥ ортозында Вернадский канча-канча билимдик экспедицияларда јӱрген. Геологиялык бедирештӱ иштер ӧткӱрип, ол бастыра Россияла, Европала јорыктаган.\nXX чактыҥ бажында ол Билимдердиҥ Петербургтагы Академиязыныҥ академиги болуп калган, Минералогиялык музейди башкарган. 1909 јылда профессор минералдар бедиреер Радиевый кӱрее тӧзӧп, бойы да оныҥ ижинде турушкан. 1915 јылда Вернадский ороонныҥ сырьевой байлыктарын шиҥдеер кӱрее тӧзӧгӧн. Башка-башка јылдарда Вернадский мӧҥкӱлик тоштор, јердиҥ алдындагы сууларды ла о. ӧ. шиҥдеер билим биригӱлер башкарган. 1940 јылда академик уран аайынча кӱреени башкарганыла колбой, Совет Союзтыҥ ядерный программазын баштаган кижи болуп јат.\nКаан Елизавета Петровна (1709-1761)\nРоссияныҥ императрицазы, Романовтор отогынаҥ\nПетр I ла оныҥ экинчи ӱйи Екатерина I-ныҥ балазы, 1741-1762 јылдарда Российский Империяны башкарган. Оныҥ башкартузыла кӧп учурлу јаҥыртулар эдилген: ӧлтӱрер јаргы токтодылган, ороонныҥ ичиндеги таможня астадылып, садуга јарамыкту ӧзӱм берер айалгалар тӧзӧлгӧн. Ороонныҥ јилбӱзи Сибирьге ууланган, Московский университет ачылган. Елизаветаныҥ башкарузыныҥ тыш политиказы база бийик кеминде ӧткӧн — эки европей тартыжуда туружып, Россия бойына јеҥӱлер алды: Австрияныҥ энчизи учун ла јетијылдык јууда. Россия Францияла, Австрияла биригӱ тӧзӧп, Кенигсбергты бойына алган, Тӱштӱк Пруссияныҥ јоны орус императрицага чындык болорына чертенген.\nКокышев Лазарь Васильевич (1933-1975)\nБичиичи, Москвадагы Литинститутты божоткон, алтай литератураныҥ классиги\nСССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы. Эки тилле (алтай, орус) бичиген. Кӧп тоолу јарлу бичиктердиҥ авторы: «Алтын Кӧл», «Ӱлгерлер», «Туба», «Туштажулар», «Кызыл чечек», «Экинчи јӱрӱм», «Јол», «Санаалар», ӱч романныҥ авторы, ол тоодо баштапкы алтай «Арина» деген романныҥ. «Арина» СССР-дагы бир кезик калыктардыҥ тилине кӧчӱрилген.\nАлтай тилге А. С. Пушкинниҥ, М. Ю. Лермонтовтыҥ, Н. А. Некрасовтыҥ. Т. Г. Шевченконыҥ ла шотланд укту Р. Бернс деген поэттиҥ ӱлгерлерин кӧчӱрген. Оныҥ адыла Алтай Республиканыҥ тӧс калазында ла башка-башка јурттарында оромдор адалган.\n(1865-божогон јылы јарты јок)\nАргымай Кульджин укту мал ӧскӱрген аргачы, ичкери кӧрӱмдӱ, јондык сурактарга јаан ајару эткен кижи. Революциянаҥ озо алтай албатызына бойыныҥ аргазыла школдор тудуп, олорды ончо керектӱ не-немеле јеткилдеген. Кезик учуралдарда школдорды миссионерлерге аҥылу јондык ӱредӱлик некелтелерине келиштире ӱредӱ ӧткӱрзин деп табыштырып беретен. Мӱргӱӱлдиҥ туразын ла церкпе туткан, јарлу орус билимчилерле, озочылдарла колбу тудуп баштаган.\nКульджин аргачылык ижинде телекей ичиле ыраада барып иштеген. Монголияла јаантайын саду ӧткӱрген, каанныҥ јуук улузын керектӱ аттарла јеткилдеген. Укту мал ӧскӱрерин шиҥдеп, Англияда ла Германияда болгон. Аргымай Кульджин араб јӱгӱрӱк аттарды јербойындагы укту беелерине кожуп, јаҥы укту мал ӧскӱрген. Аказы Манјыла кожо телекей ичинде садуга чыҥдыйы бийик сарју эдер завод, тӱк согор арга ачкан, Кеҥи ичине суу экелип, јалаҥдар сугарар иштер ӧткӱрген.\nРеволюцияныҥ кийнинде Ойрот Республиканы јарлаган Улалудагы Тӧзӧмӧл јуунда Аргымай Кульджин республиканыҥ чыгартулу кижизине кӧстӧлгӧн. 1930 јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде јайымын айрыткан, божогон кӱниниҥ аайы јок. Јӱк 1995 јылда ак-чек ады орныктырылган.\nСуразаков Сазон Саймович (1925-1980)\nАтту-чуулу билимчи, Туулу Алтайда билимниҥ баштапкы докторы\nСазон Саймович — тӱӱкиниҥ, тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайсктагы билим-шиҥжӱлик институдыныҥ баштапкы директоры, филологиялык билимдердиҥ баштапкы докторы, Туулу Алтайда гуманитар билимдерин баштаган, оныҥ тӧзӧлгӧзинде турган кижи. Оныҥ билим иштери гран ары јанында шиҥжӱчилерге таныш.\nСазон Саймович школдорго ло вузтарга алтай литературала, фольклорло бичиктер белетеген, куучындар, ӱлгерлер бичиген, XIX чактыҥ учындагы — XX чактыҥ бажындагы бичиичилердиҥ энчизин шиҥдеген, актуга јаргылаткан поэттердиҥ ак-чек ады-јолын орныктырар иштер ӧткӱрген, алтай бичиичилердиҥ јаҥы ӱйезин белетееринде ле бичиичилердиҥ областной организациязын тӧзӧӧринде јаан камаанын јетирген.\nОл канча јылдардыҥ туркунына Алтайдыҥ ыраак толыктарынаҥ албатыныҥ оос поэзиязын, этнографиялык, тӱӱкилик, лингвистикалык материалдарын јуур кӧп тоолу экспедициялар баштаган.\nСуразаков алтай тилле албатыныҥ эпозыныҥ «Алтай баатырлар» деген јуунтызын баштап чыгарган. Ол Тӱштӱк Сибирьдеги тӱрк тилдерлӱ калыктардыҥ фольклористиказында баштапкы мындый јуунты болуп јат. 1958-1980 јылдардыҥ туркунына алтай эпостыҥ 10 томы чыгарылган.\nСазон Саймович эки тилле чыгарылган «Сибирьдеги ле Ыраак Кӱнчыгыштагы калыктар фольклорыныҥ кереестери» деген 60 томду академический серияны баштагандардыҥ бирӱзи.\nС. Суразаков 1973 јылда «Эпос народов СССР» деген серияда «Маадай-Кара. Алтайский героический эпос» деген бичик чыгарында јаан камаанын јетирген. Бу иш эҥ артыктардыҥ бирӱзи деп чотолып, телекейдиҥ фольклорлык классиказыныҥ эрјинезиниҥ тоозына кийдирилген.\nАлтайский крайдыҥ Чой аймагыныҥ Паспаул јуртында чыккан. Гвардияныҥ капитаны Е. Ф. Трофимов 325-теҥ ажыра јуучыл учуштар эткен, кейдеги 20 јуу-тартышта таҥынаҥ бойы — 10 самолет, эжерлежип 2 самолет оодо аткан (кайралдыҥ чаазынында таҥынаҥ оодо аткан 14 лӧ эжерлежип 3 самолет). СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ 1944 јылдыҥ куран айыныҥ 22-чи кӱниндеги јарлыгыла ого Совет Союзтыҥ Геройыныҥ ады адалган, Ленинниҥ ордени ле «Золотая Звезда» медаль кайралдалган.\nЈеҥӱниҥ кийнинде службазын ВВС-та башкарту јамыда улалткан: авиадивизияныҥ пилотированиениҥ техниказы аайынча инструктор-летчиги, авиаполктыҥ командири, авиадивизияныҥ командириниҥ летный белетениш аайынча ордынчызы, ПВО-ныҥ 14-чи башка черӱзиниҥ авиациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы. 1952 јылда Јуучыл-Кейдеги академияны божоткон. Ороонныҥ ПВО-зыныҥ черӱзиниҥ летчиктериниҥ Армавирдеги бийик јуучыл авиационный училищезиниҥ јааныныҥ 1966 јылдаҥ ала ордынчызы, 1970 јылдаҥ ала јааны. Паспаул јуртта оныҥ адыла ором адалган.\nБичиичи, кӧчӱреечи, абыс. Улала јуртта чыккан. Ол орус тилле кычырып ла бичип ӱренип алган. Оныҥ кийнинде 1844 јылда Алтайский духовный миссияныҥ штадына кӧчӱреечи болуп кирген. Чевалков бу ижи аайынча орус шиҥжӱчилерле кожо Алтай ичиле јаҥыс катап эмес јӱрген. 1870 јылда Чевалков дьякон боло берген. Онойып, ол Орус православный серкпениҥ баштапкы алтай ишчизи болуп јат. 1877 јылда ол абыс боло берерде, оны Чолушманда служить эдерге аткарган. 1889 јылда штаттаҥ чыгарылган ла Оҥдойдо јаткан, ондо божогон.\nЧевалков баштапкы алтай бичиичи деп чотолот. Оныҥ тӧс бичиги – алтай тилле бичилген «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми». 1894 јылда ол орус тилле Томскто «Памятное завещание» деп адалып чыккан. Ол онойдо ок Библиядаҥ кӧп тоолу христиан мӱргӱӱлдер, тексттер, И. А. Крыловтыҥ басняларын кӧчӱрген. В. И. Вербицкийле кожо ол алтай фольклордыҥ кӧп тоолу бӱдӱмдерин: кеп куучындарын, кожоҥдорын, табышкактарын ла кеп сӧстӧрин јууган ла кепке баскан.\nМ. В. Чевалковтыҥ ады Алтай Республиканыҥ Эл библиотеказына адалган.\nАлтай јурукчы Алтайский духовный миссияныҥ школында иконалар јураар класста ӱренген. И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, ол јаҥыс ла художественный эмес, је этнография јанынаҥ баалу муҥдар тоолу јуруктар јураган. Ол «Катунь весной» (1903), «Озеро в Лаже»(1907), «Хан Алтай» (1907), «Река Ядыгем» (1909), «Каракол» (1909), «Ледоход» (1909), «Алтай. Горная долина» (1909), «Корона Катуни» (1910), «Озеро горных духов» (1910) ло ӧскӧ дӧ јарлу јуруктарды јураган.\nТуулу Алтайда да, Новосибирскте де байрамдарда јурукчы туружатан болгон. Плакаттар, кычырулар ла ӧскӧ дӧ јурук иштер јурукчыныҥ молјулу кереги болгон. Ол алтай таныкка јуруктар јураган, алтай чӧрчӧктӧргӧ иллюстрация эткен ле јуруктар јураарын улалткан. Оныҥ живописи јаҥы чыҥдыйлу боло берген: јаркынду ӧҥдӱ, токыналу.\nЈурукчыныҥ калганчы јылдары Сибирьде революцияныҥ керектерине — граждан јууга ла совет јаҥды тургузарына – келишкен. 1917 јылда революцияныҥ толкузында алтайлардыҥ государственный тӧзӧлмӧзи (Каракорум-Алтайский окружной управа) тӧзӧлгӧн, јурукчыны, ӧс национальностьтыҥ јарлу кижизин, оны башкарзын деп јӧпкӧ кийдиргендер. 1919 јылдыҥ кандык айында акгвардеецтер оны «сепаратизм ле Тӧрӧлин сатканы учун» арестовать эткен, је ол кийнинде НКВД-ныҥ тӱрмезинде божогон. Оныҥ ӧлӱминиҥ шылтактары эмдиге јарты јок. Оныҥ адыла Алтай Республиканыҥ јурттарыныҥ ла калазыныҥ оромдоры, ӱредӱлӱ заведениелери адалган. 1956 јылда божогон кийнинде ады-јолы акталган.\nШишков баштапкы ла катап Алтайга 1909 јылда келип јӱрген. Ол Бий сууда Бийск каладаҥ ала Алтын Кӧлгӧ јетире билим шиҥжӱлер ӧткӱрген. Шишковтыҥ шиҥжӱлери эмдиге јетире бу сууныҥ эҥ ле толо ло чыҥдый пландарыныҥ бирӱзи деп чотолот. Ого кемелер јӱрерине буудакту бурылчыктар, таштар, сууныҥ тӱргени, тереҥи крегеинде јетирӱлер кирген. Шишков бу јорыктаҥ бойыныҥ санааларын улайын ла бичиген ле кийнинде јорыктыҥ бичимелдери эдип, Томскто газетте јарлаган.\n1913 јылда В. Я. Шишковко Чуйдыҥ јолын тударын башкарар јакылта болгон. Келер ӧйдиҥ бичиичизи эки јылдыҥ туркунына трактла јӱрген, отрядтардыҥ ижин шиҥжӱлеген. Бу јол-јорыктаҥ соҥында кепке базылып чыккан «По Чуйскому тракту» деп очерктер бичиир санаа келген.\nСовет Союзтыҥ Геройы, Брянский фронттыҥ 284-чи адучы дивизиязыныҥ 820-чи артиллерист полкыныҥ артиллерист батареязыныҥ командири.\nОйрот автоном областьта (эмди Алтай Республика) Кан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јуртында чыккан. Орус. 10 классты Горно-Алтайск калада божоткон.\n1941 јылдаҥ ала Кызыл Черӱде. Бу ок јылда Томскто артиллеристтердиҥ училищезин божоткон. 1942 јылдаҥ ала ВКП(б)-ныҥ турчызы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтында 1942 јылдыҥ кандык айынаҥ ала турушкан. Артиллерист батареяныҥ командири болгон. Брянский, Сталинградский, Тӱштӱк-Кӱнбадыш фронттордо јуулашкан. Батареяныҥ командири старший лейтенант Илья Шуклин 1942 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Перекоповка јурттыҥ јанында (Воронежтиҥ тӱндӱк-кӱнбадыжынаҥ 50 километрде) бойыныҥ артиллеристтериле ӧштӱниҥ 30 танкына удурлажа јуулашкан.\nПерекоповканы одоштой јаан изӱ айдагы јуу-согуштарда 820-чи артиллерист полктыҥ батареязыныҥ командири лейтенант И. З. Шуклинге баштаткан 76-мм јепселдиҥ расчеды ат-нерезин кӧргӱскен. Эки-јарым сааттыҥ туркунына јалтанбас артиллеристтер танктардыҥ ла пехотаныҥ табаруларын кайра таштап, 14 танкты оодо адып, ӧштӱни тескерлеткен. Шуклин онойып ла кӱӱн-кайралы јок Сталинградтагы јуу-согуштарда јуулашкан.\nСеверский Донец сууныҥ јанында дивизияныҥ бӧлӱктери 100 кирези танктыҥ табарузына удурлашкан јуулардыҥ бирӱзинде И. Шуклин 1943 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде Голая Долина јурттыҥ јанында (эмди Донецкий область, Славянский район, Долина јурт) јуу-согушта јеҥ јастанып јыгылган.\nСССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱниндеги јарлыгыла немец-фашист ӧштӱге удурлажа тартыжуда командованиениҥ јакылталарын чокым бӱдӱргени, ат-нерезин ле јалтанбазын кӧргӱскени учун Илья Захарович Шуклинге Совет Союзтыҥ Герйыныҥ ады адалган, Ленинниҥ ордени ле «Золотая Звезда» медаль кайралдалган.


Солун керектерле байлык јай - altaicholmon\nСолун керектерле байлык јай\nРеспубликаныҥ школдорында јаҥы ӱредӱлӱ јыл кӧндӱге берди. Тергеебистиҥ 24 муҥ кире ӱренчиктери јай ӧйинде балдардыҥ лагерьлеринде амыраган ла су-кадыгын тыҥыткан, јилбилӱ јол-јорыктарда ла ӧскӧ дӧ солун керектерде турушкан, удурумга иштеген ле ветерандарга, јаан јашту улуска ла кенектерге болуш јетирген.\n2019 јылдыҥ јайында балдардыҥ амыралтазын јеткилдеер ле су-кадыгын орныктырар иштерде башка-башка бӱдӱмдӱ 156 учреждение иштеген. Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ специализи Айгерим Сахарьянованыҥ јетиргениле, 11 485 ӱренчик балдардыҥ амыраар ла су-кадыкты орныктырар организацияларында амыраган, 11 300 бала кӧп кӱндерге ӧткӧн лӧ бир кӱнниҥ јол-јорыктарында, экскурсияларда ла слеттордо турушкан, 1 178 бала удурум ӧйгӧ иштеген.\nСу-кадыкты орныктырары аайынча Алтай Республиканыҥ тыштындагы лагерьлерде јылдыҥ ла республиканыҥ 700 кире балдары амырайт. Быјыл санаторийлерде эмденип амыраган балдардыҥ тоозы 746 кижи болгон.\nОнойдо, Алтайский крайдыҥ су-кадыкты орныктырар «Алтай», «Сосновый бор», «Медикал Эстейт», «Белокуриха» деген санаторий-лагерьлеринде јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларында јаткан 599 бала амыраган.\nЧернобыльдагы атомный электростанцияда болгон јеткерде, Беларусьта ла Россияда јеткер-тӱбектӱ ӧскӧ дӧ учуралдарда су-кадыгы уйадаган балдарды эмдеерин ле су-кадыгын орныктырарын тӧзӧӧри аайынча Союзный Государствоныҥ Јаантайын иштеген комитеди ле Алтай Республика ортодо јӧптӧжӱ аайынча Краснодарский крайдыҥ ла Беларусь Республиканыҥ санаторийлеринде тургуза ӧйдӧ 129 бала су-кадыгын орныктырат, ол тоодо Анапа каланыҥ «Янтарь» деген санаторийинде 96 бала ла Беларусьтагы «Свитанакта»– 33 бала.\n«Культура» деген эл ӱлекер аайынча Алтай Республиканыҥ 18 ӱренчиги Евпаторияныҥ «Здравница» деген санаторийинде ӧткӧн «Страна героев» деген сменада турушкан. 14 кӱнниҥ туркунына балдар черӱчил белетенишле, мылтык-јепселле, парашют спортло, самбо кӱрешле танышкан ла ГТО-ныҥ некелте-ээжилерин бӱдӱрген.\nАлтай Республиканыҥ балдардыҥ амыралтазыныҥ ла су-кадыгын тыҥыдары-ныҥ учреждениелеринде башка-башка ууламјылар аайынча (јуучыл-тӧрӧлчи, спорт, туристско-краеведческий, эколого-туристический, јайаан, келер ӧйдӧ профессиязын талдаары) 14 бӧлӱк амыралта ӧткӧн, олордо јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларында јаткан 799 бала турушкан.\nОлордоҥ эҥ јаркынду ла солун ӧткӧн-дӧриниҥ бирӱзи – «Манжерок» деген туркомплексте ӧткӧн «Рубеж-2019» деген јуучыл-тӧрӧлчи смена. Оны АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы, ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозы, ветерандардыҥ «Боевое братство» деген текшироссиялык јондык биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги ле јуучыл-тӧрӧлчи бедирӱ иштиҥ «Вымпел» деген тӧс јери тӧзӧп ӧткӱрген. Тургузылган амаду – республиканыҥ аймактарыныҥ јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында јаткан балдарын, анайда ок јасак бускан керектерге кирген одорокторды јуучыл-тӧрӧлчи кыймыгуда туружарына јилбиркедери, олордыҥ кӱӱнин спорт јаар јайары, эткен кереги учун каруулу болорына, Тӧрӧлин сӱӱрине таскадары болгон. Бу сменада республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ 145 бала турушкан.\nАР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министерствозы театрдыҥ ла киноныҥ актеры, режиссер, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Амаду Мамадаковло, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актеры Айдар Унатовло, киноныҥ режиссеры Михаил Кулунаковло, оператор Ольга Кулунаковала кожо тергееде «Јорыктап иштеген «Амаду» школ» деген ӱлекерди бӱдӱрген. Су-кадыкты тыҥыдар «Горный Орленок», «Пилигрим», «Эзлик», «Лебедь», «Семинский перевал» деген лагерьлерде олор кӱч јадын-јӱрӱмдӱ, башка-башка керектер аайынча чотто турган балдарга актердыҥ узы, режиссура, кино согоры ла оны јазаары аайынча мастер-класстар ӧткӱрген. Бу ӱредӱ-ойындар јаҥыс та балдарды эмес, је анайда ок эне-адаларды да јилбиркедип, солун ла тузалу ӧткӧн.\nАйгерим Сахарьянованыҥ айтканыла, балдардыҥ јайгы амыралтазына 85 млн 083 муҥ салковой акча чыгымдалган.\nБир муҥнаҥ ажыра ӱренчиктер јайгыда эл-јон јуртаган јерлерди арутаар ла јажыл ӧзӱмдер ӧскӱрер, эм ӧлӧҥдӧр јуур, јуртээлемдик ле болушту иштер бӱдӱрер, тураларды, айыл ичинде тудунган-кабынган эдимдерди, бичиктерди јазаар, јелимдеер ле экологиялык иштерде турушкан ла јаан јашту улуска, кенектерге јонјӱрӱмдик болуш јетирген. Јажы эр кемине јетпеген балдарды ишле јеткилдеерине 4 157,7 муҥ салковой акча чыгарылган.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ башкартузында болгон учреждениелерде балдардыҥ амыралтазы канайда ӧткӧнин бу министерствоныҥ баш специализи Екатерина Карымова куучындаган.\nГорно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары јылдыҥ ла Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ јуугындагы «Черемушки» деген лагерьде амырайт. Быјыл мында кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире ӱч бӧлӱктеп 90 бала су-кадыгын тыҥыдып амыраган.\nАнайда ок школ-интернаттыҥ балдары Алтын-Кӧлдиҥ јанында јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу «Адамант» деген лагерьде, палаткаларда јадып, Алтайский крайдыҥ «Лесной городок» деген лагеринде ле «Манжерокто» амыраган.\nГорно-Алтайскта иштеген «Чедирген» деген лагерь кала јерде ас болуп турган балдарга тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ јурттарыныҥ, анайда ок Барнаул да каланыҥ ӱренчиктери В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ интернадында јадып, республиканыҥ тӧс калазыныҥ кереес јерлериле таныжат. Мындагы амыралта краеведение ууламјыла јилбиркеген ӱренчиктерге јилбилӱ ле тузалу болгонында алаҥзу јок. Онойдо, быјылгы јайда «Чедиргенде» 140 бала амыраган. Олор республиканыҥ Анохинниҥ адыла адалган Эл музейинде, Маймада Таштыҥ музейинде, Паспаулда Улагашевтиҥ музейинде болуп, јебрен кижиниҥ Улалудагы турлузын кӧрӱп, Алтын-Кӧлгӧ јетире јорыктап, тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизиле, кереес јерлериле, ар-бӱткениле таныжып, каланыҥ бассейнинде тойо эжинген.\nКичӱ изӱ айда Чамал аймакта ӱредӱ-тазыктыруныҥ «Азимут» деген тӧс јеринде спортивный туризм ле ориентирование, туризм ле краеведение аайынча ӱредӱ ле амыралта ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончо аймактарынаҥ 150 бала турушкан.\nГорно-Алтайсктыҥ 4-чи таҥмалу кадет школыныҥ 170 ӱренчиги «Манжерок» деген лагерьде амыраган. Кадет класстардыҥ 26 ӱренеечизи дезе Алтайский крайдыҥ Бийск калазыныҥ јуугында черӱчилдер турган јерде 30 кӱнге јуучыл белетениш ӧткӧн.\nАды јарлу «Артек», «Орленок», «Смена», «Океан» деген лагерьлерде быјыл чаган айдаҥ ала куран айга јетире 126 бала амыраган деп, Екатерина Карымова куучындаган. Тургуза ӧйдӧ «Орленокто» 20 бала, «Артекте» 10 бала, «Сменада» 7 бала амырайт, олор сыгын айдыҥ учында јанып келер. Бу лагерьлерге путевкалар текшироссиялык кӧрӱлердиҥ јеҥӱчилдерине, эҥ јакшы ӱренген ӱренчиктерге, школдыҥ јӱрӱминиҥ эрчимдӱ туружаачыларына берилип турган эмтир. Бу лагерьлерге барган балазыныҥ јолын эне-адазы тӧлӧп јат.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы быјыл јет-кер-тӱбек јок, амыр ӧткӧнин темдектеер керек. Балдардыҥ амыраарын јеткилдеер ле су-кадыгын орныктырар организацияларыныҥ ижи АР-дыҥ башкарузыныҥ ла шиҥжӱ јаҥдардыҥ јаантайын ајарузында болгон. Ӧрт чыгарын, јеткер-тӱбек болдыртпазын јеткилдеер ӱредӱлер јайдыҥ башталарында балдардыҥ амыралтазын ӧткӱреринде турушкан ончо тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ишчилериле ӧткӱрилген. Коштой, јартамалду ла ойын кептӱ мындый керектер лагерьлерде балдарла база ӧткӧн.\n2019 јылдыҥ јайында балдарды амырадар, су-кадыгын тыҥыдар иштерде турушкан јӱк педагогтордыҥ ла вожатыйлардыҥ тоозы 1332 кижи болгон.\nГигиенаныҥ Новосибирсктеги билим-шиҥжӱ ӧткӱрген институды балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын шиҥдеер ишти тергееде калганчы јылдарда ӧткӱрет. Онойдо, балдардыҥ сынын, бескезин, балтырларыныҥ ийде-кӱчин лагерьге келген, јӱрген ӧйдӧ лӧ јанар аладында кемјип јадылар. Бу кӧргӱзӱле, 2019 јылда 98,4% балдардыҥ су-кадыгы билдирлӱ оҥдолгонын шиҥжӱлер кӧргӱскен деп, специалисттер айткан.\nБалазын лагерьге амырадарга ийип болбой турганы керегинде комыдалдарды угарга келижет. Ӱредӱликтиҥ министерствозында укканыбысла, «Манжерок» ло «Чедирген» лагерьлерге балазын кандый ла кижи амырадып ийер аргалу эмтир. Эне-адаларга АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозына эртеледе суру бичик (электрон бӱдӱмле јараар) ийер керек. Республиканыҥ амыраар лагерьлерине бир путевканыҥ орто баазы 13 муҥ 16 салковой («Манжерок» лагерьге быјыл путевканыҥ баазы 14 800 салковой болгон). Балазы амыраган кийнинде керектӱ документтерди толо јууп табыштырза, путевканыҥ орто баазыныҥ 80% республиканыҥ бюджединеҥ эне-адаларга јандырылып јат. Айса болзо, бу арганы улус јазап билбес.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын эдип тура, АР-дыҥ башкарузы келер јайга белетеништӱ керектерди, ол тоодо лагерьлер иштеген јерлерди јаҥырта јазаар иштерди, эмди ле шӱӱп темдектейт.


М. Кильчичаков ло алтай бичиичилер - altaicholmon\n(Хакас поэттиҥ ле драматургтыҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына)\nХакас поэт ле драматург М. Е. Кильчичаковтыҥ јӱрӱми ле јайаан ижи хакас литератураныҥ тӱӱкизинде, хакас литературоведтердиҥ, ол тоодо Н. С. Майнагашевтиҥ иштеринде толо бичилген. Бичиичи эзен тужында алтай бичиичилер керегинде куучындаганын бу бичимелде јетиредис.\nАлтай бичиичилердиҥ ӧскӧ тергеелердиҥ бичиичилериле колбулары јайаан ишчиге эмезе национальный республикалардыҥ бичиичилерине учурлалган кӧп билим иштерде кӧргӱзилген. Бу бичимелде куучын хакас поэт, драматург М. Е. Кильчичаковтыҥ (1919-1990) Туулу Алтайдыҥ бичиичилериле најылык ла јайаан колбулары керегинде ӧдӧр. Быјылгы јылдыҥ кӱчӱрген айында ого 100 јаш толор эди. Бис туй ла 30 јыл мынаҥ кайра, 1989 јылдыҥ кӱчӱрген айында, Абаканда танышканыс.\nОл јыл бисти Хакасияныҥ педагогторыныҥ национальный школдордыҥ ижин јарандырарына учурлалган ээчий билим-практикалык конференциязына кычырган. Абаканныҥ поезди калага јербойыныҥ ӧйиле 7 саат эртен тура јеткен. Темдектелгениле, конференцияда баштапкы јетирӱни мен эдер учурлу болгом. Парикмахерскийге барар ӧй јок учун, трибунага алтай бӧрӱктӱ чыккам. Јуунныҥ туружаачылары эткен јетирӱмди ајарулу уккан. Кийген кебимди ајарып: «Алтайлар кайда ла ӧскӧ айылчылардаҥ алтай бӧрӱгиле аҥыланат» – деп айткандар. Бу эрмекти угуп, алтайлардаҥ кемди билеригер, санаагарда ундылбай арткан деп сурагам. «Лазарь Кокышев трибунадаҥ алтай бӧрӱктӱ куучын айткан» – деп, таныш хакастар оморкоп куучындаган. Меге, литератураны шиҥдеечиге, бу айдары јок баалу болгон – бичиичиниҥ јӱрӱми, ол тоодо алтай бичиичилердиҥ, олорло кожо Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ (1933-1975) Хакасияда болгоны керегинде јаҥы јетирӱлерди угарга.\nМихаил Еремеевич Кильчичаков оорыганын ла каланыҥ эмчилигинде јатканын угуп, конференцияда болотон ӧскӧ керектерде турушпай, мен ого јолугарга јӱгӱргем. Бу туштажуда ол алтай бичиичилерле најылык, Хакасияда ла Алтайда ӧткӧн јайаан туштажулар керегинде баштапкы ла катап куучындаган. Михаил Еремеевич Аржан Адаровтоҥ до, Лазарь Кокышевтеҥ де, Эркемен Палкиннеҥ ле ӧскӧлӧринеҥ де јажыла чик јок јаан эмтир. Алтай бичиичилер А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка ӱренерге кирген јылда М. Кильчичаков бу вузта ӱредӱзин тӱгезип јаткан болгон, ол мында 1948 јылдаҥ ала 1952 јылга јетире ӱренген.\nАлтай бичиичилер Хакасияда јаҥыс катап эмес болгон ло туштажуларда эл-јонды бойыныҥ чӱмдемелдериле база таныштыратан. Олордыҥ баштапкы мындый јорыгында бир јуртта уулчак ла кызычак туулган. Јаҥжыкканы аайынча, айылчы кижи јаҥы чыккан балага ат адаар учурлу. Алтайлар кызычакты Урсулина, уулчакты Эркемен деп адагандар. Эркемен дегени «мен јалакай кижи» дегени, Урсул дезе Аржан Ойынчинович Адаровтыҥ чыккан-ӧскӧн јеринде сууныҥ ады деп јартаарда, бу аттар эне-адаларга јараган.\nАнайда ок Лазарь Кокышев М. Е. Кильчичаковтыҥ 50 јажына учурлалган байрамда турушкан эмтир. Драма театрдыҥ сценазында отурган юбиляр оныҥ келгенин билбеген де. Кенетийин зал кӱӱлей берген. Залды ӧткӱре базып, трибунага Лазарь Кокышев чыккан. Ол тӱлкӱ бычкак бӧрӱктӱ болгон ло куучынын: «Сениҥ юбилейиҥе оройтыбаска, меҥдеп келдим» – деп, алтай тилле баштаган. Оноҥ арыгы уткуулын ол орустап айдып, залда отурган улусты бойыныҥ кокыр-каткылу куучыныла кӧӧрӧткӧн. Хакас бичиичиниҥ юбилейи јаҥыс та Хакасияда эмес, је анайда ок Алтайда база темдектелгенине ол аҥылу ајару эткен. «Мениҥ јайаан ижимниҥ учурын ол биле тура кӧдӱрип куучындаган. Чын да, ол јыл бастыра албаты турушкан байрам болуп калган» – деп, Михаил Еремеевич эске алган.\n«Экинчи кӱн бис Бейский районго јорыктап барганыс – деп, М. Кильчичаков куучынын улалткан. – Бисле кожо актерлор болгон. Олор «Всходы» деген ойын-кӧргӱзӱ белетеп, кӧрӧӧчилерге оны баштапкы катап кӧргӱзерге апарган. Лазарь Васильевич кожо јорыктаган ончо улусла ачык-јарык куучындажып, текши эрмек-куучынды табып ийген. Ол јарлу актриса Вера Петровна Чеботаревага туштажарга амадаганын айдып туратан. «Ах, Аба эзен јӱрген болзо…» – деп, актрисаныҥ айтканын улалтып, Лазарь Кокышев: «Мындый улустаҥ совет јаҥ тӧзӧлгӧн» – деп айтканы санаада арткан». М. Кильчичаковтыҥ куучындаганыла, кийниндеги јылдарда Лазарь Васильевич «Аба эзен јӱрген болзо…» деген куучын да бичиирге амадап туратан.\n«Л. В. Кокышев ачык-јарык, кӱндӱзек, кунукпас кылык-јаҥду кижи болгон, ӧскӧ дӧ улуска кунугарга бербейтен. Оныҥ бу кылыгын мен Алтайда јӱреримде ајаргам – деп, М. Е. Кильчичаков айткан. – Бир катап бис јолой Шабалин јуртка киргенис. Столовыйда бистиҥ ажанган столыска коштой отура берген таныш эмес уул: «Слер Лазарь Кокышевтиҥ «Ариназын» кычырганыгар ба?» – деп, менеҥ сураган. Оноҥ: «Лазарь Кокышев – алтай литератураныҥ тирӱ классиги»– деп, оморкодулу угускан».\nОл ӧйлӧрдӧ Михаил Еремеевич Лазарь Кокышевле 20 јылдаҥ ажыра таныш болгон. Олор совет бичиичилердиҥ Москвада ӧткӧн съездтеринде јаҥыс катап эмес турушкан. М. Кильчичаковтыҥ айтканыла, Л. В. Кокышев бичиичилер ортодо тоомјылу тудунатан, јаантайын ачык-јарык, омок-седеҥ јӱретен. Эркемен Палкин де тӧп, токыналу, албатызыныҥ тоомјызын кӧдӱрген кижи болгон. Алтай бичиичилер јаантайын нак јӱретен, качан да таҥзыркабайтан, ас тоолу калыктардыҥ кезик бичиичилери чилеп, чӱмеркебейтен.\nМ. Кильчичаковтыҥ эске алганыла, Лазарь Кокышев пьеса бичиирге амадаган. Бир катап Новосибирскте тушташкан ӧйдӧ ол: «Мен сениҥ «Айулу кобыҥ» (1956) ошкош пьеса бичиир кӱӱним бар. Оныҥ кезик ӱзӱктери бичилип калган, тӱгезе бичилзе, сеге рецензияга аткарып ийерим» деген.\nЛ. В. Кокышев «Тумантык Аркыт» (1969) деген бичигиниҥ колбичимели керегинде айткан болордоҥ айабас. Ого «Пастух ла кӧрмӧс», «Јалтанбас койон» деген бир актту пьесалар, «Кӱреш» деген сценка кирген. Куучын айас, М. Кильчичаковтыҥ «Айулу кобы» деген пьесазын алтай тилге 1973 јылда поэт Паслей Самык кӧчӱрген, элдеҥ озо ол «Катунь» деген альманахта кепке базылып чыккан, бистиҥ драма театрда тургузылган.\nМихаил Кильчичаков Туулу Алтайдыҥ ончо алтай бичиичилериле таныш болгон, олор чӱмдемелдерин, ол тоодо Хакасияга ла Алтайга учурлалгандарын, кӧчӱрип туратандар. М. Е. Кильчичаков Алтайда бололо, 1969 јылда «Хараа Кадун чаразында» («Кадынныҥ јарадында») деген ӱлгер чӱмдеген. Хакасиядагы Саяно-Шушенский ГЭС-теҥ јаан ГЭС-ти Алтайда тударга турганына ол санааркап туратан. Оныҥ шӱӱлтезиле, ГЭС-ти туттурбас керек, не дезе, ол агару Алтайдыҥ тындулары ла ӧзӱмдери јоголорына экелер. Лазарь Кокышевтиҥ јӱрӱмнеҥ эрте барганына Михаил Еремеевич сӱрекей карыккан. Оныҥ айтканыла, «алтайлар улу поэтти јылыйткан, ол алтай албатыныҥ тирӱ тамыры, согулган јӱреги, кӧгӱзи ле ижемјизи болгон».\nБойыныҥ 70 јылдык юбилейин каланыҥ эмчилигинде ӧткӱрип турганын ол туштажуныҥ учында айткан. Алтай бичиичилердиҥ антыгарлу најызы, ӱредӱчизи болгон хакас бичиичи Михаил Еремеевич Кильчичаковло бу мениҥ баштапкы ла калганчы туштажум болгон. 1990 јылда фронтовик, Хакасияныҥ албаты бичиичизи бу ак-јарыктаҥ јӱре берген. Оныҥ салым-коногы мындый болорын кем билген?


Jаан jÿректÿ кижи - altaicholmon\nКелер jылдыҥ кочкор айыныҥ 3-чи кÿнинде Туулу Алтайдыҥ jарлу политиги ле эл ишчизи В. И. Петровко 80 jаш толор. Бу кижи 90-чы jылдарда Алтай Республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ председатели болуп иштеп, ол эҥ кÿч öйлöрдö эл-jоныстыҥ jадын-jÿрÿмин толо jеткилдеп, республиканыҥ статузын алып чыкан. Jажы jаанай берген ветеран бÿгÿн де амыр отурбайт – ол тергеебисте болуп турган ончо jаан учурлу керектерде эрчимду туружат, каладагы оныҥ иштеер кичинек кыбына бойыныҥ сурактарыла jаантайын улус келип барат. Эл-jон ортодо бу кижиниҥ тоомjызы эмди де сÿрекей jаан. Владимир Ивановичтиҥ юбилейиле колбой, келер jылда ол керегинде бичик чыгарары темдектелет. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет алтайлардыҥ адаанын jаантайын алып jÿретен бу jарлу орус jерлежис керегинде бир кезек бичимелдерди ле эске алыныштарды jарлаарын баштап туру.\n1966 jылда мени Кан-Оозы jаар райисполкомныҥ jурт хозяйство аайынча бöлÿгиниҥ jааны эдип ийгендер. Бу ишке мени КПСС-тыҥ райкомыныҥ баштапкы качызы Роман Александрович Дорохов бойы кычырган эди.\nАймакла, улусла таныжып, ары-бери кöп маҥтаткам, ол тоодо Jабагандагы совхозто машинно-тракторный мастерскойдыҥ механиги болгон Владимир Иванович Петровло танышкан эдим. Колы ус, иштеҥкей, албаданчаҥ, недеҥ де јалтанбас jиит уулдыҥ кылык-jаҥы меге jараган. Ол jаскы кыра ижинде, кÿскиде аш jуунадар иштерде трактордыҥ, комбайнныҥ штурвалына бойы отурып, эртен турадаҥ ала эҥирге jетире чылаазын jоктоҥ иштейтенин мен ол тушта аjарып кöргöм. Jиит ус кижи ол öйдö атла öлöҥди jууп обоолоор jазал сананып табып, оны иштеткени jерлештериниҥ кол кÿчиле бÿдÿрип jаткан ижин сÿрекей jеҥилткен деп айдар керек. Не-немени тÿрген сананып табып ийетени, байа бир рационализаторство дейтен арга-санаа ого jаантайын амыр бербейтен болгон. Jиит механизаторды бек ишмекчи öмöлик jакшы jöмöгöн – совхозтыҥ директоры болуп ол öйлöрдö Беззубцуев Василий Иванович иштеген, баш агрономы Уюкина Маргарита, баш зоотехниги Иван Бахтушкин болгондор. Jаан удабай В. Петров бу хозяйствоныҥ баш инженери боло берген.\nЭрчимдÿ, озочыл баштаҥкайларлу jиит специалист Петровты мен бойымныҥ аjарума ол тушта алгам. Совет öйинде кадрлар белетеерине сÿрекей jаан аjару эдилетен. Мен партияныҥ обкомыныҥ jуртээлем бöлÿгиниҥ jааны болорымда, баштап тарый оны, кайда да 1967-68 jылдарда ошкош эди, Барнаул jаар инженерлердиҥ билгирлерин бийиктедер алтыйалык курстарга ÿренерге аткаргам. Кийнинде, бу jайалталу уулдыҥ jолы оноҥ ары ачык ла телкем болзын деп, Петровты Новосибирсктеги бийик партийный школго ÿренерге ийген эдим.\nМында мен Владимир Иванович тургуза ла jаан башкараачы боло бербеген, ол бу jамыга jединердеҥ озо узак jол öткöн, ÿренген, ченемел алган, иштенген деп айдарга турбай. Озо баштап 1973 jылда мен оны партияныҥ обкомы jаар jуртээлем бöлÿктиҥ инструкторыныҥ ижине кычыргам ла алгам. Ол тушта Кан-Оозында райкомныҥ баштапкы качызы болгон Иван Васильевич Рязанцев В. Петровты керектÿ, баалу ишчи деп аймактаҥ божотпой тыҥ тартышкан. Учы-учында обкомныҥ баштапкы качызы болгон Н. С. Лазебныйдыҥ болужыла оны бери кöчÿрген эдис.\nКПСС-тыҥ обкомында jуртээлем бöлÿктиҥ инструкторы болуп В. Петров мениҥ jанымда эки-jарым jылга jуук иштеген. Иш аайынча ол бойын jурт ээлемди jакшы оҥдоор, не-немени тÿрген аайлаар билгир специалист деп кöргÿскен. Jурт jаткандардыҥ jÿрÿмин jарандырары jанынаҥ кöп jаҥыртылу, озочыл ченемелдÿ шÿÿлтелер айткан ла бичиген, олорды jÿрÿмде бÿдÿрерге албаданган. Мен сананзам, jуртээлем бöлÿкте иштеп турала, Владимир Иванович улусла иштеериниҥ сÿрекей jаан, тузалу ла jакшы ченемелин алган. Бир эмеш öйдиҥ бажында бистиҥ билелерис наjылажар боло берген – jаба амырап, балдарла кожо походторго до барып туратаныс санаама кирет.\nОнойдо айтса, обкомдо мениҥ jуртээлем бöлÿгимде иштеген улустыҥ jетÿзи кийнинде аймактарда партияныҥ баштапкы качыларына тудулган. Ол тоодо Рязанцевти, Собянинди, Чижовты, Маймановты, Ялбаковты адаарга турум. В. И. Чаптынов менле кожо база jети ай иштеген эди. Ялбаков Алексей Иженеровичти ол партияныҥ членине киргелекте мен ишке аларга ченешкем. Экинчи качылар ла аймакисполкомдордыҥ jаандары керегинде мен айтпай да jадым. Айдарда, обкомныҥ бу бöлÿги кадрлар белетеер «кузница» деп тегиндÿ чотолбогон туру.\nКачан мен обкомныҥ jуртээлем бöлÿгиниҥ jааны болорымда, область ичиле командировкага jаҥыскан качан да барбайтам – кожо бир-эки инструкторды ээчидип аларым. Владимир Петровло кожо онойып бастыра аймактарды керий маҥтатканыс. Мен jииттерди кичинек керектердиҥ кийнинеҥ jаанын илелеп билерине, улустыҥ öҥзÿре сурактарын ылгап, аjаруга чыгарарына, керектиҥ тöс, чын аайын «тудуп» аларына jаантайын ÿредетем. Мынайып иштеп билерин Владимир Иванович öскöлöринеҥ чик jок озо кöргÿскен. Ол ичкери jаанада (масштабно) сананарыла, кандый ла керекти баштап, учына jетире бÿдÿрип билериле ол тушта jакшы аҥыланган.\nКажы ла керекти тöзöп, баштап апарып билери, ычкынбазы, байа бир «деловая хватка» деп айдыжатан аргазы Владимир Ивановичте ол jиит тужында ла иле билдирип баштаган. Обкомдо кожо иштеп турарыста, мениҥ бойымда иштеҥ бош öйлöрдö маҥтадып jÿретен кöлÿк jок болордо, В. Петровто ол туку качан бар эмтир. «Машина jок не jойу базып jÿрÿҥ?» деп, ол менеҥ сураарда, мен «Эм тургуза келишпеген учун албагам» деп каруу бергем. Jиит инструктор jаан нöкöри бойына кöлÿк садып алзын деген шÿÿлтени баштаҥ чек чыгарбай, мени гараж тудуп баштазын деп албадаган. «Машина садып алзаҥ, тургузар jер болор» деп айткан. Гаражты тудуп баштап ийеримде, Петров бу керекте меге сÿрекей тыҥ болушкан – нöкöрлöрин айдып алала, тудум иштер öдÿп jаткан jерге келип, раствор чейип, кирпичтер тажып, стенелер тударында, jабынты эдеринде учына jетире турушкан. Бир ай öткöн бö, jок по, мениҥ гаражым белен болгон эди.\nКачан мен Москвада бийик партийный школды божодып jадарымда, обкомныҥ тöзöмöл бöлÿгиниҥ jааны Василий Хавбошин В.Петровты Кöксуу-Оозы jаар партияныҥ райкомыныҥ экинчи качызыныҥ ижине аткарып ийген. Мен ол тушта Горно-Алтайскта болгон болзом, Владимир Ивановичти божотпос эдим – обкомныҥ jуртээлем бöлÿгинде ол баалу ишчи болгон. Экинчи jанынаҥ кöрзö, бу кижи jаҥы ла одус jаштаҥ ашкан да болзо, улусла иштеп билери учун оны тургуза ла экинчи эмес, баштапкы качыныҥ каруулу ижине тургузарга jараар болгон.\nКöксуу-Оозындагы райкомныҥ озо баштап экинчи, оноҥ баштапкы качызы болуп турала, В. Петров бу ыраак аймактыҥ эл-jонына кöп тузалу керектер бÿдÿрген – jаҥы кÿрлер, jолдор, улус jадар туралар, школдор, балдардыҥ садтарын туткан, jурт ээлемди бийик кемине jетире кöдÿрген. Мен, улай ла jоруктап, маҥтадып турган кижи, мында улустыҥ jадын-jÿрÿми, текши керектери jаранып турганын бойымныҥ кöзимле кöргöм.\nВ. И. Петров кандый да jаан иштерде иштезе, качан да тыҥзынбайтан, мактанбайтан, тегин ле кижи болуп артатан. Бир катап мындый учурал болгоны санаама кирет. Мен райкомныҥ баштапкы качызы В.Петровло кожо Кöксуудаҥ Горно-Алтайск jаар мениҥ кöлÿгимле келип jатканыс. Jолой ол мени Jабаганда токтодып ийзин деп сураган. Токтогон, кöрöр болзо, мында оныҥ энезине бир машина одын тартып экелип салтыр – jарып берер керек. Бис экÿ кере тÿжине иштенип, ол одынды ÿзе jарганыс, кулаштаганыс. Оноҥ мылчага от салып, jазап туруп jунунганыс. Öткÿре кызыдып ийгенис учун керек дезе «парилкадагы» таскакта эки каду кызып калтыр, олор В.Петровтыҥ кардын бир эмеш каарып ийген. Ӱсле сÿрткенис, бис jиит, су-кадык болгоныс учун ÿзе jакшы јазылып калган. Кöксууныҥ кийнинеҥ В. Петровты облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы – jурээлем управлениениҥ jааны этире тургускан эди. Jе кандый да jамыларда иштезе, ол бойын элдеҥ ле озо ак-чек, кижи кÿÿндÿ ла jакшы кижи деп кöргÿзетен.\n90-чы jылдардыҥ бажында ÿзе неме jайрадылган. Улуска ишjалдар ла пенсиялар канча айлардыҥ туркунына тöлöлбöйтöн болгон. Митингтер ле удурлашкан акциялар кажы ла кÿн болотон. Бу öйдö мен jаандарла бир эмеш jарашпай, КПСС-тыҥ обкомыныҥ экинчи качызыныҥ ижинеҥ баргам. Владимир Иванович дезе Валерий Иванович Чаптыновло кожо артып, экÿ оноҥ ары jедимдÿ иштегендер. Петровло мен эмдиге jетире нöкöрлöжип jÿредим. Бу улуска сÿрекей килеҥкей, ак санаалу кижи деп темдектеерге турум. Ол öскö кижиниҥ тÿбегине, ачу-коронына качан да болзо болужар кÿÿндÿ — кöрбööчи, укпаачы болбос. Башка-башка jамыларда иштеп турарда, ол jÿстер тоолу тегин улустыҥ jÿрÿмдик сурактарыныҥ аайына чыгарга болушканын билерим. Кийнинде де кожо иштеген нöкöрлöрин, таныштарын тÿбекте качан да jаҥыскан артырбайтан.\nКачан Владимир Кучукович Сабин уур оорый берерде, Владимир Петров оны эки катап Барнаул jаар эмчиликтерге апарып jÿрген. Нениҥ учун дезе бистиҥ эмчилер ого операция эдеринеҥ мойножып ийген. Баштапкы катап Владимир Иванович Сабинди Анатолий Иванович Чичиновло кожо Барнаулга jетирген, jе ол тушта Владимир Кучукович операциядаҥ бойы мойношкон. Экинчи катап нöкöрин jаҥыскан бойы тарткан, ондо кестирткен. Jе канайдар, јаан оору-ракты jеҥер арга jок болгон до. Ондый да болзо, Владмир Петров нöкöриниҥ jÿрÿми учун учына jетире тартышкан, калганчыда В. К. Сабин мында бистиҥ эмчиликте jадарда, ого улай ла барып, не-немеле jеткилдеп туратан.\nКачан мен уур оорый береримде, ойто ло Владимир Иванович мени Барнаулдагы госпитальга мынаҥ тартып jетирген. Ол ондогы эмчилерле куучындажып, мени jатыргызып койоло, кийнинде кажы ла кÿн телефон согуп, мениҥ су-кадыгым керегинде угуп турган. Горно-Алтайскта керектÿ оборудование jок болгонынаҥ улам, меге мында операция эдеринеҥ мойножып ийгендер. Барнаулда меге эки катап операция эткен, кажы ла катап ары-бери мени В. Петров тарткан, кезикте бойыныҥ кöлÿгиле. Баштапкызыныҥ кийнинде эки айдыҥ бажында ойто ло Барнаул барарга jазанарыста, ол госпитальды короновирустаҥ оорыган улус эмдеер jер эдип кубултып ийген. Бу тушта Владимир Иванович крайдагы клиникалык эмчиликтиҥ jаандарыла куучындажып, мени оноор jатыргыскан, ондо кестирткен. Мыныҥ кийнинеҥ ол мени база катап Барнаулдаҥ айылыма экелип салган.\nБойы да jажы jаанап калган кижиге улуска, наjыларына, нöкöрлöрине jаантайын мындый килемjилÿ керектер эдерге кандый jаан jÿректÿ болор керек деп сананадым. Мынайып кöрзöҥ, тегин ле кижи, jе качан тÿбекке кирген улуска канайда болужып турганын аjарзаҥ, кандый кÿчтÿ, кандый jараш, кандый кÿÿнзек кижи деп айдарыҥ. Улуска болужатаны – онызы Владимир Иванович Петровтыҥ бастыра кылык-jаҥында, канында деп бодойдым.\nЮ. С. Сребрянский,\nпартийный ла эл иштердиҥ ветераны


Шибеези — билези, ырызы — балдары - altaicholmon\nШибеези — билези, ырызы — балдары\nБӱгӱнги кӱнде Караколдогы јурт јеезениҥ јеринде Кудайдыҥ берген јажын јажап, амыр-энчӱ отурган сок јаҥыс аксагал — Тордомой Тадинович. Јажаган јашты сананып, кайра кӧрзӧ — јӱрӱмниҥ јаан јолы кӧскӧ кӧрӱлер, санаага эбелер. Иш кижиниҥ ырызы деген бирӱзи, ол оогоштоҥ ала амыралтага чыкканча ижин ак-чек бӱдӱрген. Јиит тужында бухгалтердиҥ курстарын божодып, Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозында бухгалтер-чотобот болуп иштеп, талдап алган ӱредӱзине, ижине чындык арткан.\nТордомой Тадиновичти 2019 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде кирген 90 јажыла окылу да улус, онойдо ок јерлештери, тӧрӧӧн-туугандары, бала-барказы уткуп, акту кӱӱндеринеҥ алкаган эди. Иштиҥ ветеранын ла тылда ак-чек иштеген Тордомой Тадиновичти айлы-јуртына Оҥдой аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Евгений Мартынюк, Караколдогы јурт јеезениҥ јааны Каска Маиков келип уткугандар. Олор юбиляр аксагалга РФ-тыҥ президенти В. Путинниҥ таҥынаҥ уткуулын, онойдо ок тергеениҥ башчызы О. Хорохординниҥ уткуулын ла аймактыҥ ол туштагы јааны А. Мунатовтыҥ сыйын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырганы ундылбай артар.\nБыјыл кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Караколдогы јурт јеезениҥ јааны К. Маиков ло чыгартулу улус келип, Тордомой Тадиновичти ле Тамара Ивановнаны Улу јууныҥ Јеҥӱзиле уткуп, бек су-кадык, санаа-кӱӱндери јарык, сын-аркалары сергек отурзын деп кӱӱнзедилер.\nЈетен ӱч јылдыҥ туркунына чындык эш-бараандар учураган уур-кӱчтерди, келген јеҥӱ-једимдерди теҥ-тай ла ӧмӧ-јӧмӧ апарат. Билелик от-очоктыҥ коручылы Тамара Ивановна кӱнӱҥги јӱрӱмде, иште эш-нӧкӧриниҥ база быжу коручылы деп айдарга јараар. Ол ӱредӱликтиҥ узы, педагогикалык иштиҥ ветераны, тӧрӧл јериниҥ канча-канча ӱйе балдарын ӱредип, таскадып, јаан јолына чыгарган. Баштапкы ла катап школдыҥ алтын бозогозын алтаган уулчактарга ла кызычактарга јалакай, ачык-јарык, јылу кӱлӱмјилӱ ӱредӱчи билгир телекейиниҥ куулгазын јажыдын ачкан.\nТамара Ивановна Каракол ӧзӧктиҥ ады-чуузы јер-алтайды ӧткӧн бир ӱйе ӱредӱчилериниҥ бирӱзи деп, оныҥ ӱреткен ӱренчиктери оморкогон айас айдадылар. Байлык ченемелдӱ ӱредӱчи Т. Сабаева быјыл бу ла кичӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде 95 јажын темдектеер.\nОл 1927 јылда Јоло јуртта чыккан. Мындагы јетијылдык школды 1941 јылда божодып, педучилищеде ӱренген. Јиит кыс иштеги јолын 1942 јылдыҥ сыгын айыныҥ 29-чы кӱнинде Кайыҥчыда баштамы школдо ӱредӱчи болуп баштаган. Бир јылдаҥ Куладыныҥ школына иштеерге аткарылган, мында Тамара Мачакова (кыс ӧбӧкӧзи) тӧрт јыл иштеген.\nОл ӧйдиҥ јетирӱлериле болзо, ол 1947-1948 ӱредӱлӱ јылдарды «Кызыл Таҥ» деп колхозто божоткон (коштой турган Кызыл Таҥ ла Ленин-Јол деп эки колхоз 1957 јылда бириктирилген). Бу школдо Т. И. Мачакова ӱч јыл иштеген.\nТамара Ивановна 1956 јылдаҥ ала амыралтага јетире Бичиктӱ-Боомдогы школдо озо баштап ӱредӱчи, оныҥ кийнинде бу школдыҥ јааны болуп иштеген. Оныҥ иштеген текши стажы — 50 јылдаҥ ажыра. Ол ӱредӱчиниҥ ижиле коштой јондык иште сӱрекей эрчимдӱ турушкан. Темдектезе, Тамара Ивановна Караколдогы јурт Советтиҥ депутадына да тудулган, јурттыҥ женсоведин де башкарган. Јурттыҥ ичине агаштар, чаалдар тарып, чечектер ӧскӱрип, јурттыҥ тыш бӱдӱмин јазаар ишти эҥ ле озо ол баштап кӧндӱктирген. Бойыныҥ ӱренчиктериле кожо байрамдарга кӧдӱриҥилерди, ойын-концерттерди белетеп, балдардыҥ ада-энелерине, јерлештерине кӧргӱзетен.\nТамара Ивановна Сабаева ак-чек ле једимдӱ ижи учун РСФСР-дыҥ ӱредӱ министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Кызыл Мааны орденле, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында иштегени учун кӧп юбилейлик грамоталарла јолду кайралдаткан.\nТордомой Тадиновичтиҥ адазы Тајы Кергилович Сабаев фронтко Оҥдойдогы РВК-даҥ 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде атанган ла 1943 јылда сурузы јок болуп јылыйган. Је бала-барказыныҥ бедиреништӱ ижиниҥ шылтузында Тајы Сабаев 08.07.1942 јылда Украинада олјолоткон ло туберкулезтоҥ Берген-Бельзен деп концентрационный лагерьде 28.02.1944 јылда божогон деп јарталган (Л. Якшимаеваныҥ «АЧ» газетте 28.04.2020 јарлалган «Сабаевтер одузынаҥ — эки солдат» деп бичимелде. Бу бичимел Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып бичилген).\nАдазы керегинде оныҥ кичӱ уулы Тордомой Тадиновичтиҥ эске алынганынаҥ: «Адам санаамда кӧгӱстӱ-кӧрӱмдӱ, сынгыр деп арткан. Колхозто ого сӱтти уй саар фермадаҥ Туйакту јаар тартарга бӱдӱмји эдилген. Энем Кӱйечи Сабаева мен кайда да јети јашту болорымда амырап калган. Адам ӱч балазыла јаҥыскан арткан. Јаан акам Токтонго кайда да 10-11 јаш, кичӱ сыйным Јаманайга (Мария) јӱк ле ӱч јаш болгон…»\nУулы јажын јажап та койгон болзо, је кӧзин јумуп ла ийзе, адазыныҥ айтканы, јакыганы чӱрче ле элес эдип ээчий-деечий тура берет. Адазы чыйрак, иштеҥкей, турумкай кижи болгон. Чындап та, јуртта баштапкы огород-маала олордо болгон. Картошкозы јылдыҥ ла јакшы бӱдетен. Шак оныҥ учун школдо балдар кичинек Тордомойды «кызыл картошко» деп аҥдышкылайтан.\nСанаада арткан база бир элес — адазы бойыныҥ эки колыла ажанатан стол ло узун скамейка-тактаны эткени. Тӧртӱ столды эбире отурып ажанатан. Столдо — јаҥы кайнаткан картошко, сӱт, каймак. Эҥ ле амтанду, ток курсак…\nТордомой Тадиновичтиҥ эске алынганынаҥ: «Качан јуу-чак башталарда, адабыс бис ӱчӱни Сулатаев Шалбык таайыстыҥ айлына апарган. Олор бисле айылдаш јаткан. «Эмди мында јадарар, јӱререр» деп, ол биске јакыган айас айтты. Је јаан удабай, таайысты бир јылдаҥ база фронтко алган. Ол ло кӱннеҥ ала бистиҥ јӱрӱмис айылдар сайын ӧткӧн».\nБалдарына адазынаҥ бир ле самара келген. Самарада Воронеж городтыҥ госпиталинде будындагы шыркадаҥ улам эмденип турган ла «удабастаҥ ойто фронтко барарым» деп бичиген. Балдарына адазы јаан эмес посылка да аткарган. Ондо — самын, учуктар…\nТордомой Тадиновичтиҥ оноҥ арыгы салымы јурттыҥ уулдарыныҥ салымындый ок ӧткӧн: јаскыда чабатан јалаҥдарды арчыыр, кӱскиде аш јуунадар, аш согор иш. Школдоҥ јанып отурала, јолой ӧркӧгӧ тургускан чакпыларды кӧрӧр.\nБӱгӱнги кӱнге бурылар болзо, Тордомой Тадиновичтиҥ ле Тамара Ивановнаныҥ кӧкси, јӱреги ол ло тирӱ бойы, кӧстӧринде дезе айландыра јӱрӱмге јилбӱӱ, јаан ла чындык сӱӱштиҥ одычагы азыйдагызындый ла кӱйет. Шак ол сӱӱш олорды јажын-чакка бириктирген ине. Олор экӱ бӱгӱнге јетире бой-бойына сӱрекей кару, чебер. Биледе эҥ ле озо бой-бойын тоогоны, текши тилди таап, эптӱ-јӧптӱ јӱргени, јӧмӧжип болушканы кандый да ӧйдӧ оныҥ тӧзӧгӧзи болгонын бис бу биледеҥ кӧрӧдис.\nСабаевтердиҥ туразы, айлы-јурты чыт ла эдип калган, от-очогы јылу, айландыра ап-ару, кажы ла немеде бойыныҥ јери. Балдары, унуктары, ӧй лӧ келишсе, меҥдеп-ӧкпӧӧрип, чӱрче ле келип, болужып берет. Олор јажы јаан ада-энезине, таадазына ла јааназына кунугарга, санааркаарга ӧй дӧ артыргыспайт. Кайда јаан сӱӱш, ондо куучын-эрмек, каткы-кокыр, сӱӱнчи кажы ла кӱн эмей. Ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок алгадый биле Сабаевтердиҥ билези деп айдарга јараар. Олор экӱ эрке-торко ӱч балазын ӱредип, колго-бутка тургускан. «Јаан уулыс 74 јашту, кыстарыс экӱлези амыралтада — деп, Тамара Ивановна каткырат. — Ырыс, байла, мында. Јерлештерис ле чилеп ок јатканыс, иштегенис, учураган уур-кӱчтерди ӧмӧ-јӧмӧ лӧ ӧткӧнис. Балдарысты база ак-чек, бекем ӧзӧктӱ болорына, кижи кӱӱндӱ јӱрерине ӱреткенис, таскатканыс. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ эҥ јаан байлыгыс — беш баркабыс, тогус унугыс. Биске оноҥ артык кандый ырыс керек. Јер-телекей ле амыр-энчӱ туратан болзо».\nТордомой Тадинович ле Тамара Ивановна база да узак эзен-амыр отурзын. Олорды айландыра курчаган бала-барказы, јууктары, јерлештери чеберлеп, јӧмӧп, кичееп ле јӱрзин. Бу билени тергеениҥ алтын кӧмзӧзи деп айдып, олорло оморкоп јӱрели.\nТамара Ивановнаны чыккан кӱниле уткуп, алкыш-быйанысты айдадыс:\nАда-ӧбӧкӧлӧристиҥ јебрен јери\nАлкы бойорды курчулап-куйактап,\nАй-куулардыҥ јажын берзин.\nКлара Пиянтинова белетеген


Эрте чактыҥ тӱбинеҥ эбирип келген јаҥарыс - altaicholmon\nJаҥарга учурлалган байрамда Оҥдой, Шабалин, Улаган, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Турачак, Чамал, Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайск каладаҥ эки јӱске шыдар туружаачылар, јаҥарчылардыҥ јайаан ӧмӧликтери турушты. Jаҥарчылардыҥ кӧрӱзи: соло, ӧмӧлик кожоҥ, сӧгӱш кожоҥ деген ӱч ууламјыла ӧтти. Jаҥар кожоҥго учурлалган байрамныҥ амадузы калыктыҥ база бир эрјинедий энчи-байлыгыныҥ учурын ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јартап кӧргӱзип, олорды кӧгӱс байлыгыла, тилиле јилбиркедип, ичкери ӧзӧрине јӧмӧӧри. Албаты-јонды бириктирип јаткан база бир јаан ийде-кӱчи јаҥар кожоҥ деген ӱредӱни кӧгӱске салары.\nJаҥар кожоҥго учурлалган байрамда байлык ченемелдӱ, алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ, тоомјылу окылу жюри иштеди. Билимчи М. Демчинова, поэт, кайчы К. Кергилов, «Сурлан» албаты театрдыҥ башкараачызы Т. Курдяпова, актриса М. Саксаева, актриса Д. Таджибаева, бичиичи J. Унукова, кайчы, јаҥарчы А. Чесноков.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында јуулган айылчыларды, туружаачыларды Госдуманыҥ депутаттары И. Белеков, Р. Букачаков, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели В. Уханов, Хамбо Лама, «Ак Буркан» кӱреениҥ јааны М. Шагаев, АР-дыҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы С. Пешперова, Сарымай Дадаевичтиҥ эш-барааны Е. Тобоева уткыдылар.\nJаш улустыҥ, јииттердиҥ ле Сарымай Тадаевичтиҥ билезиниҥ, јуук улузыныҥ, тӧрӧӧн-туугандарыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрип јаткан байрамды, оныҥ учурын куучын айткан улус баалап, алкыш-быйанын айттылар. Каракол ӧзӧктиҥ кайчы, јаҥарчы, јалакай, ачык-јарык, тӧп лӧ керсӱ, алкышчы, айлаткыш эрмек-куучынду, сӧзиле, кожоҥыла, кайыла јаан-јаштыҥ ӧзӧгин, ич-телекейин эмдеп-томдоп, јолын ачып, сын-арказын курчулап-куйактап јӱрген јерлежистиҥ эземин кереестеп, кӧп јылу эрмек-куучын айдылды. Jаш улуска јозок алгадый кайчыныҥ ады-јолы, јайаан ижи чактарга улалар деп шӱӱлте болды. Jаҥарчылардыҥ эки кӱнге ӧткӧн байрамында Сарымай Урчимаевтиҥ јогын јоктотпой, јакшынак, јайым, амыр-энчӱ айалгада келген улус бары-јогын угужып, јерлежиниҥ ады-јолын кереестедилер.\nОноҥ ары јаҥарчылар тектирге (сценага) чыгып, јаҥарын, кожоҥын коолодо чӧйди. Алтай кебин кийген јайаан јайалталар јаҥардыҥ байлыгын бийик кеминде кӧргӱсти. Бу байрамныҥ бойыныҥ аҥылузы бар. Эки кӱнге залда кӧрӧӧчилер сӱреен кӧп болды. Jаҥар ундылбаган, ол калыктыҥ ӧзӧгинде, канында болгонын байрам јарт кереледи. Кӧрӱде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртынаҥ келген «Амаду» ӧмӧлик, јаҥарчы В. Попошев. Кӧбизинде орус албаты јуртаган аймакта су-алтай тилин, јаҥарын ичкери апарып јаткандарга јаан быйан айдар керек. Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јуртынаҥ келген «Эрјине» ӧмӧликтиҥ јаҥарчыларынаҥ (школдыҥ ӱренчик уулдары, башкараачызы И. Кахтунов) бир канча јылдаҥ је ле деген јаҥарчылар чыгарында алаҥзу јок. Улаганныҥ, Кош-Агаштыҥ, Кан-Оозыныҥ атка чыккан јаҥарчылары, Майманыҥ, Чамалдыҥ, Турачактыҥ, каланыҥ јаҥарчылары бийик кеминде болгонын бу байрам јарт кереледи. Сӧгӱш кожоҥ калыктыҥ поэзиязыныҥ база бир кайкамчылу бӱдӱми ине. ²зӧги байлык, чечен, кокырчы, чӱмдеечи јайалталар бисте кӧп. Темдектезе, Керек Сапо, Г. Тунтешева, С. Табулгин, Ж. Челбакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Солодо, таҥынаҥ О. Колян, С. Ультарикова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Алтай тилис, калык чӱмделгези—элдиҥ эрјине байлыгы барда, калык јылыйбас ине.\nБу ок эҥирде база бир тӱӱкилик учурлу керек болды. Алтай кӱӱлик ойноткылардыҥ «Ээлӱ Кай» деген оркестриниҥ таныштырузы бийик кеминде ӧтти.\n«Ээлӱ Кай» оркестрдиҥ художественный башкараачызы Мерген Тельденов, дирижеры АР-дыҥ нерелӱ артизи Юрий Чендыев. Оркестрдиҥ турчылары РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ногон Шумаров, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев, АР-дыҥ нерелӱ артисттери—Эмиль Теркишев, Марина Саксаева, Алан Темеев, онойдо ок ады-јолдоры јарлу Мерген Тельденов, Вадим Деев ле јиит кӱӱчилер.\n«Ээлӱ Кай» оркестрдиҥ ачылтазында учурлу сӧзин Госдуманыҥ депутады Р. Букачаков, ветерандардыҥ республикан совединиҥ јааны Б. Алушкин ле оркестрди баштап тӧзӧгӧн М. Тельденов айттылар. Мындый оркестр јер-телекейле јорыктап, албатызыныҥ байлыгын чек ле чебер кӧргӱзип јӱрзин. Jарым јолго токтобой, ичкери ле јортсын. Jе јаҥыс ла оркестрди, јайаан јайалталарды керектӱ акча-манатла таланыҥ Башкарузы јӧмӧгӧн-болушкан болзо. Тӧзӧгӧзин тыҥыдып, болужып берзе, јииттер оноҥ ары ӱлекер, программа тургузып, гранттарда эрчимдӱ туружарында алаҥзу јок деп кӱӱнземелдер болды. Jиит-ӧктӧм Мерген Тельденовтыҥ, Сарымай Урчимаевтиҥ амадаган амадузы јӱрӱмде јол алынып јатканы јарамыкту.\nАлбатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыныҥ оркестриниҥ эки бӧлӱктеҥ турган ойын-концертинде јебрен ойроттордыҥ ийдези, ойгоры, јайымы, агару кӱӱн-санаазы тыҥытту чыкты. Оркестр Jаҥы јылда, айса болзо, ойын-концертин такып кӧргӱзер деп иженели. Сӧслӧ айдар арга јок, эки кӧслӧ кӧрӧр, ӧзӧккӧ салар керек. Мында Сахадаҥ (Якутиядаҥ) келген јиит кайчы, билимчи Юрий Борисов якут элдиҥ олонхозын эске кайлаганы база сӱреен јакшы болды. Бистиҥ кайчыларга јозок алгадый.\nJаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде эл театрдыҥ фойезинде Алтайдыҥ колы алтын устарыныҥ «Jаҥыјылдык сый» деп адалган јаан ла јаркынду кӧрӱ-садузы ӧтти. Мында тургузылган эдимдердиҥ јаражын, сӱрлӱзин, бачым ӱстине сӧс тӧ табылбас. Jаан кӧрӱ, калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыжгулары јӱрӱмде ичкери јолын алынып, кӧндӱгип калганын иле кӧргӱсти. Мында бу ишти кандый да кызалаҥду ӧйдӧ токтотпой, турумкай улалткан Татьяна Бабрашеваныҥ нерелӱ ижин темдектеер керек. Оныҥ башкарган албаты устарыныҥ тӧс јери телекейдиҥ канча ороонын кайкатпады, олјолободы эмеш. Бӱгӱнги кӱнде республикада је ле деген албаты устары ӧзӱп чыкканы Татьяна Кӱндӱчиновнаныҥ ижиниҥ шылтузы эмей. Акча-манатла јӧмӧлтӧ болзо, устарыс недеҥ де туура калбазын бу кӧрӱ јарт кереледи.\nJаҥар кожоҥныҥ айалгазына, ӧзӱмине, ичкери јолына учурлалган кӱрее куучын-эрмек театрыҥ кичӱ залында ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ јайаандык баштаҥкайын таланыҥ калык јайаандыгыныҥ тӧс јери, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча Россиядагы комиссияныҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ јӧмӧгӧниле, калада јаҥар кожоҥныҥ байрамы, кӧрӱ-маргааны ӧткӧн. Ол байрам ӧйинде ӧткӧн кӱрее-куучында культураныҥ ишчилери, билимчи шиҥжӱчилер, јаҥарчылар турушты.\nКӱрее-куучында алтай тилдиҥ, чӱм-јаҥжыгулардыҥ, чокымдап айтса, јаҥар кожоҥныҥ кӧрӱ-маргаандарын ӧткӱрери керегинде ээжилер, акча-манатла јеткилдеш, болуш јанынаҥ сурактар кӧрӱлди.\nТилин билбес ӱйе ӧзӱп јатканы кӧп шылтактарла колбулу. Бала школго, интернатка, оноҥ ары ӱренип барарда, тили ундылып јат. Jаҥар кожоҥныҥ кӧрӱлерин ӧткӱрерге аҥылу ӱредӱлӱ режиссер, критик керек. Керектӱ методбичиктер кайда. Jаҥар кожоҥды балдарга оогоштоҥ ала таскадарга школдордо кружокторды ӧткӱрер керек. Кӧрӱде сӧгӱш кожоҥды аайлу-башту кожоҥдоорына ајару салар. Сӧгӱш кожоҥдо байбаҥ-балыр орус сӧстӧр кошпос керек деп, куучын айткан улус бойыныҥ шӱӱлтелерин айттылар.\nJаҥар кожоҥ ар-бӱткенле тудуш болордо, бу байрамды јайгыда кандый бир јуртта, аймакта очоктыҥ јанында ӧткӱрзе, јакшы болор. Jылу-јымжак, јайым айалгада бӱдӱн республиканыҥ эл-јоны, айылчылар туружар эди. Jаҥар кожоҥды ӧткӱретен јакшынак ченемел бар. Ады јарлу Тожыла Енчинов 1997 јылда Кайсында баштапкы катап бу байрамды бийик кеминде ӧткӱрген эди. Калык чӱмделгезиниҥ тӧс јери эдетен-тудатан јайаан иш јанынаҥ тузалу шӱӱлтелер айдылды.\nАлтай тилле чын куучындап јӱрели деп баштанула, темдектезе, «коркышту јараш эмес, је сӱреен јараш; башкаруныҥ, бойымныҥ алдымнаҥ эмес, башкаруныҥ, бойымныҥ адымнаҥ» деп айдып ӱренели деген ајару болды. Сценаны «тектир» деп айдар керек болуптыр.\nJаҥар кожоҥныҥ байрамы Сарымай Урчимаевтиҥ эземине учурлаларда, кӱрее куучында оныҥ эш-нӧкӧри Е. Тобоева, эјези З. Торбокова база куучын-эрмек айдып, јӧмӧгӧн-болушкан улуска алкыш-быйанын айттылар.\nЯкут билимчи Юрий Борисов Якутскта јиит кайчылардыҥ-олонхочылардыҥ биригӱзиниҥ президенти. Ол бойыныҥ башкарып турган биригӱзиниҥ ижиле слайд-таныштыру эдип куучындады. Jиит билимчиге кӧп сурактар болды. Соныркаган улус Интернет ажыра бу јиитле колбуга чыккадый. Солун, јилбилӱ иштӱ. Jаш улусты кайга таскадат.\nКӱрее куучынныҥ учкары јӧптиҥ ӱлекери јарадылды. Туура салбай, бӱгӱн-эртен ле баштап ӧткӱретен иш чокымдалды, тузалу шӱӱлтелер ајаруга алылды.\nЭҥир базым јаан залда јаҥар кожоҥго учурлалган байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧтти. Jеҥӱчилдерди кайралдаар јараш чӱм-јаҥ кӧрӧӧчилерди, туружаачыларды ӧкпӧӧртти.\nОнойып, ӧмӧликле кожоҥдоорында:\n1-кы јерге «Теле» албаты фольклорлык ӧмӧлик (башкараачызы Ольга Колян, Улаган аймак) чыкты. 2-чи јерде «Эрјине» ӧмӧлик (Игорь Кахтунов, Оҥдой аймак, Алтыгы-Талду) болордо, 3-чи јер «Байана» фольклорлык ӧмӧликке (Татьяна Адышева, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы јурт) келишти.\n1-кы јер—Ольга Колян\n2-чи јер—Светлана Ультарикова (Кош-Агаш аймак)\n3-чи јер—Чечек Карулова (Чамал аймак).\n1-кы јерде—Керек Сапо (Кош-Агаш аймак).\n2-чи јерге Сергей Табулгин (Улаган аймак) чыгарда, 3-чи јер Евгения Челбаковага (Шабалин) келишти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ Гран-при сыйы «Jаҥылга» ӧмӧликке табыштырылды (башкараачызы Динара Челбаева, Кош-Агаш аймактыҥ культура башкартузы).\n«Ээлӱ кай» оркестрдиҥ башкараачызы М. Тельденовтыҥ аҥылу сыйы «Амаду» фольклор ӧмӧликке (Алена Кучкашева, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду јурт), «Биле» вокал ӧмӧликке (Валентина Такина, Кӧксуу-Оозы аймакта Кујурлу јурт) табыштырылды.\nКӧрӱ-маргаанныҥ ончо туружаачыларына Быйанду самаралар табыштырылган. Jеҥӱчилдердиҥ, јылдыстардыҥ сӱрекей јараш ойын-концертин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжуларла уткыды.\n«Jаҥар кожоҥ» республикан фестивальдыҥ спонсорлоры—Андрей Ялбаков, Татьяна Бабрашева, онойдо ок Сарымай Урчимаевтиҥ билези, эл-тӧрӧӧни. Ак санаалу, ару кӱӱндӱ улус биригип, јаан керекти ӧмӧ-јӧмӧ алып чыктылар. Онойдо ок Мерген Тельденовтыҥ, Николай Сегирткишевтиҥ баштаҥкайлу, јӧмӧлтӧ-болушту ижин темдектеер керек.


«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» - altaicholmon\nБыјыл кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бистиҥ газет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Оныла колбой, редколлегия 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире журналисттер ле кычыраачылар ортодо «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» деген литературалык конкурс јарлап јат.\nБиске тӧрӧл газетле колбулу болгон солун учуралдар, туштажулар ла јол-јорыктар керегинде бичигер! Слердиҥ јӱрӱмигерге ле салымыгарга газетте чыккан бичимелдер, айса болзо, кандый бир камаанын јетирген јилбилӱ учуралдар болгон?\nБичимелдердиҥ кеми алты страницадаҥ (бӱдӱми А4) ашпас учурлу. Конкурска бир кижинеҥ бир ле иш алылып јат. Бичимел фотојуруктарлу болзо, оноҥ артык болор. Олорды мындый сурула ийер керек: 649000, Алтай Республика, Горно-Алтайск кала, Чорос-Гуркинниҥ оромы, 38-чи тура, 3-чи кат, ол эмезе газеттиҥ cholmon@inbox.ru деген электрон почтазына аткарарга јараар.\nТуружарга кӱӱнзегендер газеттиҥ редакциязына бӱдӱми бир тӱҥей угузу-заявка бичиир, редакцияга анайда ок «Алтайдыҥ Чолмонына» почта ажыра, эмезе оны газеттиҥ редакциязынаҥ келип алатан эп-аргала бичиткен купонды, ол эмезе электрон эпле кычырарга бичиткенин керелеген документти табыштырар учурлу. Олор болбозо, иштер кӧрӱлбес. Јарт эмес сурактар болзо, 8-913-690-45-98, 8-983-583-62-44, 8-983-582-24-45 номерлӱ телефондорго согуп, аайына чыгар арга бар.\nКонкурска келген бичимелдер јыл туркунына «Алтайдыҥ Чолмонында» ла оныҥ сайтында јарлалар. Кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱниниҥ кийнинде келген бичимелдер кӧрӱлбес. Јеҥӱчилдер журналисттер ле кычыраачылар ортодо башка талдалар. Бастыра туружаачыларга Быйанду самаралар табыштырылар. 1-3 јерлер алган јеҥӱчилдер дезе Дипломло, сый-акчала кайралдадар. Жюри анайда ок солун деген јети ишти талдап, олорго база јилбиркедиштер јарадар аргалу. Сыйларга текши кемиле 45 муҥ салковой акча чыгарылат.\nКонкурста јеҥӱ алган улустыҥ ады-јолдоры газеттиҥ 2022 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде кепке базылып чыгатан байрамдык номеринде јарлалар. Сыйларды ла кайралдарды табыштыратан чокум кӱнди ле ӧйди жюри кийнинде ӱзеери јарлаар. Колбуларыс ӱзӱлбес, газеттиҥ 100 јылдыгына учурлай јарлалган конкурста эрчимдӱ туружарыгар деп иженедис.


Оору бойы эмес, је улустыҥ каарып айтканы коркымчылу - altaicholmon\nОору бойы эмес, је улустыҥ каарып айтканы коркымчылу\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ штатта эмес баш специалист-пульмонологы Екатерина МАКСИМОВА бу ла јуукта республикан эмчиликтеги ковидный госпитальда бойыныҥ каруулу ижин тӱгескен. Ол бистиҥ талада Covid-19-ла оорыган улусты эмдееринде эрчимдӱ турушкандардыҥ эҥ баштапкыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Биске Екатерина Анатольевнала телефон ло ажыра куучындажарга келишти. Нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ айылында чыкпазынаҥ отурат. Бис оныҥ госпитальда јеҥил эмес айалгада ӧткӧн ижин профессионал јанынаҥ тереҥжиде билерге, бисти ле кычыраачыларды јилбиркедип турган сурактарыска карууларын уктыс.\n— Екатерина Анатольевна, Слер кандый ӧйдӧҥ ала госпитальда иштеп баштаганыгар?\n— Госпиталь кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде ачылган ла мен ондо ол ло кӱннеҥ ала бу јуук ӧйгӧ јетире иштедим.\n— Слер госпитальга кандый кӱӱн-санаала иштеп келгенер ле ижерди кандый кӱӱн-тапла тӱгескенер? Бу ӧйдиҥ туркунына ӧзӧгӧрдӧ кандый да кубулталар болды ба?\n— Баштап изӱ тарыйын, чындап та, кӱӱн-санаа бийик болгон. Је ондый да болзо, јажырбазым, ачыгынча айдадым, биске кӱчке келишкен. Бу оору-јоболды эмдеериниҥ эп-аргалары, аайы, бӱдӱми јанынаҥ сурактар кӧп болгон. Нениҥ учун дезе бу оору биске таныш эмес, чек јаҥы болгон до. Иштиҥ бойын, онойдо эмдеерин чын, чике тӧзӧӧри кӱч болгон, тӧзӧмӧл сурактар база кӧп болгон. Ӱзеери эҥ баштапкы оору кижинеҥ база чочыду болгон. Не дезе, мындый оору улусла иштеери јанынаҥ ченемел де јок, оныҥ ӱстине пациенттердиҥ бойын да кӧрбӧгӧнис те. Бодозоор до, тӱрген болуштыҥ кӧлӱги келип јат, ишчилери ончозы чуманыҥ оорузы ӧйинде кийетен кеп-кийимле «јырс ла эттире катанган», оору улус коркыган-тыркыраган, ондый ок мында бис. Оноҥ бу улус оору, олорго болуш керек деп оҥдомол келген. Качан кӱӱк айдыҥ учкары оору улустыҥ тоозы кӧптӧп баштаарда, бисте ончо керектӱ немелер белен болгон. Бис оору улусты эмдеерин, олорло канайда куучындажарын билер болгоныс. Бу ӧйдӧ шиҥжӱлӱ иш кӧнӱ јолло тӧзӧмӧлдӱ барган.\nГоспитальдаҥ иш бойыныҥ чокым аайыла барып јаткан, уур-кӱчтер, буудактар јок, мен бойымныҥ, эмчиниҥ, молјузын ак-чек бӱдӱрип салдым деген кӱӱн-санаала чыктым. Мында арткан врачтар ончозы байлык ченемелдӱ ле билгири бийик, мен онызында бир де алаҥзыбайдым.\nМен бу керекле алкы бойым тушташканым тузалу деп айдадым. Јаҥы ооруныҥ шылтагы, аайы, эмдеери јанынаҥ ченемел, ӱредӱ болды. Меге ол бойымныҥ ижим аайынча сӱреен керектӱ, сӱреен кӧп снимоктор кӧрӱлген-шиҥжӱлелген. Коронавирусла оору улусла иштеген јаҥыс та мен эмес, ончо ӧскӧ врачтар эмди ковидологтор болуп калды.\n— Јаҥы, таныш эмес айалгада иштеерге кӱч болды ба? Врачка турумкай, чыдамкай, токыналу болоры јанынаҥ нени айдарар?\n— Эйе, уур-кӱчтер болгон. Је мен турумкай, чыдамкай ла токыналу болгом деп сананадым. Коллегаларым ортодо оҥдошпостор-аайлашпастар болгон деп айдар керек. Качан айалга јарт эмес болзо, башка-башка шӱӱлтелер чыгып келетени јарт ине. Ӱзеери оору улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧп, иш кӧптӧп јаткан болзын. Эмди мессенджерлер бары јакшы: билеҥе, балдарыҥа телефон согуп, кӱӱниҥ јеткенче куучындажып аларыҥ.\n— Текши ӧмӧликте айалга кандый?\n— Бис госпитальдаҥ озо до бой-бойысты јакшы билерис, улай ла эптӱ-јӧптӱ куучындажып јӱретенис. Иш ӧйинде бой-бойлорысла оноҥ јуук боло бердис. Кажызы ла костюмду да болзо, кӧстӧринеҥ эмезе бӱдӱминеҥ танып ийерим. Кокыр-каткы јогынаҥ кайда баратан эдиҥ, кокырлаарга, каткырарга, фотосессияларга кӱчис, чыдалыс та кайдаҥ да чыгып келетен. Иштиҥ учкары мен кӧп улустыҥ ӧзӧгиле арыганын-чылаганын ајарып кӧрдим.\nБис, бош ӧй келишсе, эмдеериниҥ, онойдо ок госпитальдыҥ ижи јанынаҥ сурактарды шӱӱжетенис. База бисте текши чат бар, ондо кӱнӱҥги сурактардыҥ аайына чыгадыс, бой-бойысла јаантайын колбуда болгоныс. Мен эмди де бу чатта туружадым.\n– Коронавирусла тартыжуда турушпай турган коллегалардыҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болгон бо?\n— Јӧмӧлтӧ-болуш болгон, онызы иле сезилген. Олорго јаан алкыш-быйан. Је онойдо ок бисти акчага болуп иштеп турган деп келишпес, ачу сӧстӧрди айткандары бар. Је чынынча алар болзо, бистиҥ ӧмӧликте акчага ла болуп иштеерге келген улус јок болгон. Нениҥ учун дезе бу иш су-кадыкка сӱрекей каршулу ине. Мында јӱк ле тӧрӧлчи кӱӱндӱ, недеҥ де айабас, бекем ӧзӧктӱ, ижин сӱӱген, билим, практикалык ла профессионал јилбилӱ улус ак-чек иштеп јат. Темдектезе, менде ковидный госпитальга иштеп барар ба, барбас па деген сурак санаамда јок болгон. Онойдо ок коллегаларым учун база айдадым, олордыҥ кажызында да алаҥзыш болбогон. Бистиҥ медицина керектӱ кеминде деп темдектеерге турум. Медишчилер ончозы ижине каруулу, билгири бийик, ченемелдӱ специалисттер.\n— Иштиҥ бойыныҥ аайын тереҥжиде чокымдап ийерге јараар ба? Оору кижиниҥ айалгазыла оныҥ эҥ чочыдулу ӧйи ӧдӱп, араайынаҥ оҥдолып баратканын билип алар арга бар ба?\n— Эҥ ле озо, оору кижиниҥ айалгазын кӧрӱп, врачтыҥ айтканы сӱреен учурлу. Кӧп тоолу симптомдор бар: температураныҥ кемине тӱшкени, текши айалгазы оҥдолгоны, чинеези чыгатаны астаганы. Экинчизинде, кыйалтазы јогынаҥ лабораторный анализ керек. Ол анализтеҥ оору белоктордыҥ тоозы астаганы кӧрӱлер учурлу. Онойдо ок ӧткӱрилген компьютерный томографиядаҥ јакшы-јарамыкту јаны јаар динамика сӱреен керектӱ.\nКачан бис кандык айда иштеп баштаарыста, оору улустыҥ айалгазы мындый уур-кӱч болбогон. Айса болзо, вирус эмеш јабыс болгон болордоҥ айабас. Тургуза ӧйдӧ вирустыҥ јолы, аайы сӱреен кӱч ӧдӧт, эт-канга кӱчке келижет. Тыныжы јетпей бууныгып турган оору улустыҥ тоозы кӧптӧп јат. Мынаҥ улам божоп то тургандары бар.\n— Слердиҥ иштеп турган ӧйдӧ оору кижи божогон учурал болгон бо? Болгон болзо, ол кижи недеҥ улам божогон: вирустаҥ улам ба айса ӧскӧ оорудаҥ ба?\n— Мениҥ сменамда эки учурал болгон. Вирустардаҥ улам вирусный пневмония башталат, бого бактериялар коштонор аргалу. Мында бактериялар ла вирус биригип, уур ӧдӱп турган пневмонияга экелет, тынар кей јетпей јат, оноҥ улам текши эт-кан јобоп, кижи божоп јат. Вирусный пневмония тегингизинеҥ аҥылу, башка, ол экијандай барып, уур ӧдӧт. Тегин пневмонияда јаан јеткер јок.\nАҥылап айдарга турганым, улус јажап божоп турган эмес, олор оноҥ до ары јӱргедий, бу ла ковид эмес болзо.\n— Вирустыҥ бойыныҥ чокым аайы бар ба?\n— Мениҥ шӱӱлтемле, вирусты чокымдап айдып болбозыҥ, ол солунат-кубулат, байла, оныҥ учун оору ондый уур ӧдӧт. Онойдо ок оору кижиниҥ бойыныҥ да айалгазы, су-кадыгыныҥ аайы јарт эмес болот.\nКоштойында кандый бир оору бар болзо, оору башка-башка бӱдӱмле ӧдӧр аргалу.\n— Оору улустыҥ кажызын ла эмдееринде бойыныҥ аайы-ээжизи бар ба, айса ончозын бир ле ээжиле эмдеп турганар ба?\n— Иштиҥ чике бажында бисте кӧп сурактар болгон, улай ла медициналык консультацияла (ТМК) тузаланарга келишкен. Москвада пульмонологияныҥ институдында аҥылу тӧс јер бар, олор талаларга јартамалдар берет. Кӧп лӧ јанында бис ТМК-ны уур-кӱч оору улус аайынча байа ченемелдӱ коллегаларыстыҥ шӱӱлтезин-сӧзин угарга тузаланадыс. Айла, видеоконсультацияла тузаланарга сӱреен јеҥил. Ончо неме тӱрген эдилет, каруулар да ол ло тарыйын келет. Врачтар ондо тӱни-тӱжи иштегилейт.\nАйалганы бӱткӱлинче алар болзо, биске эмеш јеҥил болгон. Нениҥ учун дезе, ӧскӧ талаларга кӧрӧ, ол бисте эмеш орой башталган. Белетенерге, керектӱ бичиктерди кычырарга, ӧскӧ талалардагы коллегалардаҥ алган јартамалдарга тайанып, ооруныҥ ӧдӧтӧн аайын билерге ӧй болгон. Оноҥ улам бисте улус ас божогон — нениҥ учун дезе врачтар белен болгон. Онойдо ок качан бис јаҥы ла ачылган госпитальга иштеерге келеристе, мында технический јанынаҥ ончо белен болгон. Медикаменттерле, ӧскӧ талаларга кӧрӧ, олордо ондый арга болбогон, госпиталь артыгынча јеткилделген.\n— Ооруган улустыҥ бойлоры керегинде нени айдарар? Таныш эмес ооруга табарткан улустыҥ айалгазы ла санаа-кӱӱни кандый?\n— Эмеш кату, келишпес те угулардаҥ айабас. Је СМИ-лерге «оору симптом јогынаҥ ӧдӱп турган» деп эмеш сананып бичиир керек болгон. Оноҥ улам улус симптом јогынаҥ ӧдӱп турган болзо, айса болзо, бу оору чек јок болор бо деп сананган. Кӧп улус: «Бис југушкан улусты кӧрбӧгӧнис, комыдаган улусты укпадыс, олор кемдер?» — деп айдышкан. Је јазылган улус олордо мындый оору болгонын јажырарга чырмайат. Госпитальдаҥ чыккан кезик улус таныштарына олордо ковид болбогон ло эмчиликте јастыра јаткан деп куучындагылайт. Чынынча айдар болзо, оору олордо болгон ине! Олордыҥ мынайда айдарында бойыныҥ шылтактары. Айса болзо, кем де кыйа кӧрӧр, тӧрӧӧндӧри де тууралаардаҥ айабас. Кезик улус айылдажы југушкан, ооруган деп угала, туразын ӧртӧӧрис деп айдыжат. Керек дезе каргагылап та јат. Мындый учуралды кӧрӧргӧ, угарга эби јок. Оныҥ учун, оору бойы коркымчылу эмес, улустыҥ кирелегени коркышту деп билдирген. Кем-кем угар болор бо деп иженип — оорыыры уйатту эмес деп ачыгынча айдадым. Ооруны кем де сурап албай јат. Бу вирусты јок деп мойношсос то, оору улус астабас ине.\nТелевизордо кайда да врачтарга олордыҥ ижи учун алкыш-быйан айдылат. Је бисте ончозы ла тӱс, јакшы деп айдарга болбос. Оору улус башка-башка. Кем де ижисти баалап, быйанын айдат, кем де чугулданат, госпитальга киргениниҥ шылтагын оҥдобой јат.\nБистиҥ киребис, кӧрӱмис эмеш башка болор бо? Оныҥ ӱстине СМИ-лер отко ӱсти уруп, кӧҥжидет. Качан медиктер бойлоры акча иштеп аларга коронавирусты тапкан деп бичип турза, сӱреен ачымчылу. Је бис, врачтар, удура нени де бичибей јадыс, јартамалдар этпейдис. Нениҥ учун дезе бисте бош јок, мында улустыҥ су-кадыгы учун тартыжар керек. Эҥ ле учурлузы — бисте јазылган кӧргӱзӱлерис јакшы, божогон улустыҥ тоозы ас, айдарда, бис ончо ижисти чын, билгир ӧткӱрип јадыс.\n— Башкарудаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болгон бо?\n— Эҥ бажында јадар јер, айалга јанынаҥ эмеш аайлашпастар болгон. Кезик улус бисти кӧпти сурап, некеп турган деп чотогон. Је бис артык нени де сурабадыс. Бис байа локомотив ошкош болдыс. Адакыда бистиҥ башкартула ӧмӧ-јӧмӧ ижистиҥ шылтузында ресэмчиликтеги госпиталь талдама, јозокту болды. Эмди бистиҥ ижистиҥ тӧзӧгӧзине тайанып, республиканыҥ ӧскӧ госпитальдарында ишти тӧзӧӧри ӧдӧт.\n— Екатерина Анатольевна, Слер айлыгарга кандый кӱӱн-санаала јанып келдер?\n— Сананзам, мен јогынаҥ јажыл јай ӧдӱп калган ошкош. Ӧйди ӧткӱрип ийгенимдий сезим болды. Бис иштеп баштаарыста, мен јаскы ӧдӱктӱ-ботинкалу болгом, је эмди дезе јай, улус амырап, ары-бери јорыктагылайт. Мени мынызы сӱреен кайкадат. Оныҥ учун кӱнӱҥги јӱрӱмге кӧнӱ киредим, удабас коронага калганчы тестти табыштырып, айлымнаҥ чыгарым.\n— Слердиҥ шӱӱлтегерле, јондык, кӧп улус јуулган јерлерге јӱрер керек пе айса јӱрбезе артык па?\n— Мениҥ, врач кижиниҥ, шӱӱлтемле болзо, ончо улуска айылдарында отурар керек. Је оҥдоп јадым, улус кандык айдаҥ ала айылдарында отурып јат, ээжини буспаска кӱчке келижет. Слер улус јуулган јер јаар барып јатсагар, јӱк масканы да болзо кийип алыгар. Качан оромдо јаҥыскан эмезе кӧлӱкте барып јатсар, масканы кийбеске де јараар.\nТекши јӧп-сӱмелер азыйгы ла бойы артат:\nКолды јунар. Улай ла антисептикле арчыыр.\nЈӧткӱрзе, оосты колдыҥ сыртыла бӧктӧӧр, јондык јерлерде нени-нени тутсар, колыгар ару артсын.\nЈӱсти тутпаска албаданар керек.\nБой-бойынаҥ ыраада турар. Эмди кайда ла кассалардыҥ алдында јерлер темдектелген де болзо, оныла ас улус тузаланат.\nАргалу болзо, айылда ла отурар керек.\nБис канайып та бу ончо керек тӱрген ӧтсин-токтозын деп турзас, ол токтобос, качан бис ээжилерди бузуп, нени де керекке албай, јайымынаҥ јӱрзес. Куулгазын эп-аргала пандемия токтобос. Онызы бистиҥ ончобыстаҥ текши камаанду.\n— Јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан.\nО. Алмадакова куучындашкан,\nАР-дыҥ медициналык профилактиказыныҥ тӧс јери


Кайралдар ла мак — Тӧрӧлин коручыларга - altaicholmon\nТуштажу јуучыл марштыҥ кӱӱзи ойногон ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссарыныҥ ордынчызы А. В. Войтов Россия Федерацияныҥ ла Кызыл Черӱниҥ мааныларын тудунган уулчактарга мааныларды экелзин деген јакарузыла башталган. Маанылар сценада тургузылган кийнинде, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. М. Екеева јуучыл молјузын ак-чек бӱдӱрип јӱргендерге уткуулду сӧзиле туштажуны ачты.\nБу байрамныҥ тӱӱкизин эске алып, Наталья Михайловна Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ветерандардаҥ бӱгӱн Алтай Республикада 70 туружаачы, 404 тул арткан келиндер, тылда иштеген 1301 кижи бар болгонын темдектеди. Бу улустыҥ Тӧрӧли учун эткен керектери ундылбаганын керелеп, залда отургандарды Наталья Михайловна изӱ колчабыжуга кычырды. Анайда ок Афганистанда, Чечен јеринде ле ӧскӧ дӧ «кызу» јерлердеги јуу-согуштарда туружып, јеҥ јастанган јуучылдар керегинде кыскарта куучындап, эске алды.\nБистиҥ тергееде черӱчил молјузын бӱдӱрерге кӱӱнзеген уулдардыҥ тоозы бийик кеминде болгонын, бӱгӱнги черӱчилдерди солыйтан уулчак-кадеттер ӧзӱп јатканын оморкодулу јетирди. Оноҥ Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ јакааныла, агропромышленный комплекстиҥ ӧрӧ ӧзӱмине камаанын јетирип, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек иштеген учун Оҥдой аймакта Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер СПК-ныҥ јааны В. Г. Шадринге «Орден Почета» деп бийик кайрал табыштырды. «100 лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии и Флоту» деп юбилейлик медальла Алтай Республиканыҥ «Афганистанныҥ ветерандары» деген јондык организациязыныҥ јааны С. И. Адлыков, «Jуучыл карындаштык» деп текшироссиялык биригӱниҥ республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. М. Вилисов, Россияныҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны С. В. Денчик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла Jеҥӱниҥ Парадыныҥ туружаачызы М. И. Нечаев, «Россияныҥ офицерлери» јондык биригӱниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ председатели В. В. Перов, «Десантниктердиҥ биригӱзи» деп республикан јондык организацияныҥ јааны А. Р. Тулебаев кайралдатты. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын ак-чек ижи учун Турачак ла Чой аймактардыҥ јуучыл комиссариадыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны А. Н. Горшенин алды.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы Кош-Агаш аймактыҥ јуучыл комиссариадыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны В. Б Бегеновко табыштырылды.\nЭл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы М. А. Терехов уткуулду сӧзинде бу кӱн јаҥыс ла јуучылдардыҥ эмес, је анайда ок јаҥы корболоп ӧзӱп јаткан уулчактардыҥ база байрамы деп темдектеди. Оноҥ Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадыныҥ јуучыл комиссарыныҥ ордынчызы Р. А. Комаровко, 3-чи таҥмалу гимназияныҥ технологияныҥ ӱредӱчизи М. В. Редковко, Эл Курултайдыҥ Быйанду самаразын јуучыл-талайлык флоттыҥ Алтай Республикадагы ветерандарыныҥ јааны В. Ю. Варыгинге, Алтай Республиканыҥ јаҥ корыычы органдарыныҥ ветераны Е. И. Суртаевке табыштырды.\nАнайда ок јуулгандарды Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары, Горно-Алтайсктагы гарнизонныҥ башкараачызы О. М. Денисенко байрамла база уткыды. Олег Михайлович ижинде ак-чек болгоны ла јаш ӱйеге јуучыл-тӧрӧлчи таскамал ишти једимдӱ ӧткӱрип турганы учун Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу школ-интернаттыҥ кадетский ротазыныҥ командири Д. М. Александровко, Алтай Республикадагы јуучыл комиссариаттыҥ эмчилик комиссиязыныҥ председатели М. В. Шапошниковко грамота табыштырган. «100 лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии и Флоту» юбилейлик медаль «Россия Федерацияныҥ јуучыл службазыныҥ ветерандары» јондык биригӱниҥ ветераны А. В. Поповко, јуучыл-талайлык флоттыҥ Алтай Республикадагы ветерандарыныҥ јааны В. Ю. Варыгинге, «Jуучыл керектерде турушкан ветерандар» јондык биригӱниҥ Улаган аймактагы јербойындагы бӧлӱгиниҥ председатели Р. П. Куюковко, јуучыл-талайчы флоттыҥ ветераны В. М. Березиковко табыштырылды.\nМынайып, телекей ичинде болгон јуу-чактардыҥ ветерандарыныҥ, солдаттардыҥ, пограничниктердиҥ ле ичбойындагы черӱлердиҥ јуучылдарыныҥ байрамы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Байрамды бойлорыныҥ кӱӱлик сыйыла јарандырган кожоҥчылардыҥ ла бијечилердиҥ тоозында Э. Толкочеков, М. Попошев, Н. Майманов, Д. Петпенеков, В. Колондина, С. Першина, Д. Маришина, кадеттер, культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ, педколледжтиҥ студенттериниҥ ӧмӧликтери, ФСБ-ныҥ Алтай Республикадагы Гран-кыйулык башкартузыныҥ вокал ӧмӧлиги ле Росгвардияныҥ ишчизи, полицияныҥ сержанты В. Кошев болды.


Јайаандыктыҥ байрамы Кӧксууныҥ јарадында - altaicholmon\nОрус албатыныҥ јайаандыгына учурлалган «Алтайдыҥ аржандары» деген фестиваль-байрам Кӧксуу-Оозында бийик кеминде ӧтти.\nАлтай албатыныҥ Эл-Ойын байрамыла элижип-селижип, эки јылда бир катап ӧдӱп турган «Алтайдыҥ аржандары» байрам 15-чи катап ӧткӱрилген. Быјыл ол ороондо Театрдыҥ јылына учурлалган.\nБайрамга келгендерди эртен тура айас теҥери, узун коо кайыҥдар, кееркемјилӱ кеп-кийимин кийген улус, чурананыҥ сӱӱнчилӱ кӱӱзи уткыды.\nФестиваль аймактарыныҥ адынаҥ байрамга туружып келген ӧмӧликтердиҥ кӧдӱриҥилӱ базыт-парадыла ачылды. Базытты «Алтайдыҥ аржандарын» баштапкы катап ӧткӱрген Турачак аймактыҥ чыгартулу улузы баштады. Бу байрамчылар јалтыраган кептерин кийген, чечектер тудунган, колдорыла јаҥып, кӧрӧӧчилерди уткуп турды. Тергеениҥ аймактарынаҥ башка парадта ороонныҥ башка-башка тергеелеринеҥ келген айылчылардыҥ делегациязы база болды. Байрамда Алтай крайдыҥ Новоалтайск, Барнаул калаларыныҥ, Бийский ле Тальменский райондорыныҥ јайаандык ӧмӧликтери туруштылар. Парадты байрамды ӧткӱрип јаткан, быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеп јаткан Кӧксуу-Оозы аймактыҥ делегациязы тӱгести.\nТӧс сценада кӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде эл-јонго Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин баштандылар.\nУдурумга башчы Алтай Республиканыҥ эҥ јаан деген эки албатылык байрамдарыныҥ учурын, ороон ичинде ле гран ары јанында јарлу болуп, муҥдар тоолу улус јууп турганын, быјыл «Алтайдыҥ аржандары» Россия ичинде эҥ артык фольклорлык ла этнографиялык он фестивалиниҥ тоозына киргенин темдектеди.\nО. Хорохордин: «Албатылык јаҥжыгулар јӱрӱмде јаан камаанду болуп јат. Олордыҥ болужыла кижи тӱӱкизиле, ада-ӧбӧкӧлӧриле колбузын јылыйтпай јӱрет.\nБу јаан байрам Кӧксуу-Оозында ӧткӱрилип јатканы база тегиндӱ эмес. Канча јылдар кайра Оймон ичи орус укту јаржактардыҥ јаҥы Тӧрӧли, куулгазынду Беловодье орооны болуп калган. Аймакта эмдиге јетире јебрен јаҥжыгулар ла чӱм-јаҥдар, фольклор кичеелип, артып калган. Кӧксуу-Оозы аймак — республиканыҥ эҥ ару ла јараш јерлериниҥ бирӱзи. Мынаҥ тергеебистиҥ эҥ јаан тамыр-суузы — Кадын — агып баштайт. Мында Алтайдыҥ эҥ бийик туузы — Ӱч-Сӱмер — агарып турат. Алтайдыҥ јаан мӧҥкӱлериниҥ 80 проценти, јӱстер тоолу јараш кӧлдӧри, Кадындагы заповедник, Ӱч-Сӱмер ар-бӱткенниҥ ЮНЕСКО-ныҥ тооломына кийдирилген телекейлик байлыктары болуп јат.\nТергееде башка-башка укту 90 кире албатылар эптӱ-јӧптӱ јуртайт. Оныҥ учун олордыҥ кӧгӱс культуразын, јаҥжыккан јайаандыгын, этникалык аҥылузын корулап алары јаан учурлу болуп јат. Ол бистиҥ ончобыстыҥ текши байлыгыс».\n«Байрам ачылган» деген сӧстӧрдиҥ кийнинде ороонныҥ ла республиканыҥ гимндери ойнолды.\nПрофессионал ла јондык ижинде бийик једимдери, республиканыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине камаанын јетиргени ле албатылар ортодо амыр-энчӱге, најылыкка иштегени учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген бийик атла Кӧксуу-Оозы аймакта музейдиҥ ижи аайынча иштеп турган методист, тергеениҥ нерелӱ ӱредӱчизи ле культураныҥ нерелӱ ишчизи Раиса Павловна Кучуганова адатты. Алтай Республиканыҥ башкарузы онойдо ок культурада једимдӱ иштеген ишчилерди, кӧп бала-барка чыдаткан быйанду энелерди кайралдады.\nАлтай Республиканыҥ театрал кеендик аайынча јылдыҥ ла берилип турган сыйларын П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актерлоры В. Перчик, А. Товаров, А. Концевая, Э. Садыков алдылар.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели В. Тюлентин тӧрӧл Кӧксуу-Оозы аймагында јуулган эл-јонды акту кӱӱнинеҥ уткуп, байрам ӧдӱп јаткан јердиҥ байлузын темдектеп, ончо улуска амыр-энчӱ, мал-ажы кӧптӧзин, јол-јорыктар јымжак, ачык болзын деп кӱӱнзеди.\nОл онойдо ок Кӧксуу-Оозы аймак алдынаҥ бери кӱндӱзек, јакшы, байлык јайаандыкту улузыла бай болгонын, Алтайда канча чактарга албатыныҥ оос чӱмдемелиниҥ, кожоҥдорыныҥ, фольклорыныҥ, бијелериниҥ, јуранар кеендигиниҥ, литературазыныҥ, ар-бӱткен ле эл-јон коштой амыр турганыныҥ јаҥжыгуларыныҥ јаан кӧмзӧзи јуулып калганын темдектеди. Чындап та, «Алтайдыҥ аржандары» бу ончо чоттолгонын керелеп турган байрам. Ондо республиканыҥ бастыра толыктарынаҥ јайаандык ӧмӧликтер туружат. Олор улустыҥ јӱректерине аҥылу сӱӱнчи сыйлаар ийделӱ.\nВ. Тюлентин Оймон ичиндеги јаржактардыҥ культуразыныҥ учурлузын темдектеди. Оныҥ айтканыла, олордыҥ культуразы јаҥыс республикада эмес, је онойдо ок текши орус албатыныҥ культуразында аҥылу јерде туруп јат.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тергеениҥ культуразыныҥ ишчилери тӧс сценада кайралдатты.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинде баштапкы кӱӱлик сыйды јуулгандарга телеберилтениҥ 1-кы каналыныҥ Россия ичинде сӱрекей јарлу «Играй, гармонь любимая!» деп берилтезиниҥ јылдыстары Геннадий Заволокинниҥ балдары Анастасия ла Захар Заволокиндер башкарган ӧмӧлик сыйлады.\nБыјылгы байрамныҥ баш режиссеры болуп Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ лауреады, РФ-тыҥ кеендигиниҥ нерелӱ ишчизи, АР-дыҥ нерелӱ артизи В. Кончев кӧстӧлгӧн.\nЗаволокиндердиҥ «В этой деревне огни не погашены» деген кожоҥыныҥ кийнинде тӧс сцена ла јалаҥда кӧрӧӧчилерге јилбилӱ ле ӧзӧкти кӱйбӱредер театрал кӧргӱзӱ башталды. Ол алтай ла орус албатылардыҥ чӧрчӧктӧрине тайанып бичилген ле «Ак-суу ороонныҥ сыйлары» («Дары страны Беловодье») деп адалган.\nОрус албатыныҥ соојыҥдарында айдылганыла, алдынаҥ бери улус башка-башка уур-кӱчтердеҥ аргаданарга, Беловодье деген куулгазын ороонды бедиреп туратан. Је ол јаҥыс ла ару кӱӱндӱ, ак-чек улуска кӧрӱнетен.\nФестивальдагы чӧрчӧк кӧргӱзӱде Алтай јаржактардыҥ бедиреген куулгазынду, су-кадык сыйлаар ийде-кӱчтӱ орооны деп кӧргӱзилет. Чӧрчӧктиҥ тӧс геройы Забаваныҥ адазы Каанга јаан оору-јобол табарган. Оны јаҥыс ла Ак-суулу ороонныҥ ӧлӧҥдӧри, суузы јазаары јарталган кийнинде, эки јаан уулы јолго атанган. Забава энчикпей, олорго болужарга эр кижи болуп кийинип, база јолго чыккан.\nАнча-мынча болгон кийнинде акалары ӱч айры јолго учурап, бойлорын аргадап, керектӱзин талдаган. Забава дезе ол јерге келип, јӱрӱмин сананбай, адазын ла аргадап алар деген агару санаала оныҥ бойын ӧлӱм сакыыр деген јолло јорткон.\nКыстыҥ санаазы эҥ ару ла бийик болгон учун, куулгазын ороон јӱк ого ачылды. Јолой Забава алтай Каанга учурап, келген керегин куучындаган. Каан оныҥ чын кӱӱн-санаазын билип аларга, ченелтелер ӧткӱрди. Санаа-сагыжын ченеген ченелтелерди Забава једимдӱ ӧткӧн, је кӱчин ченееринде ол эр болуп тӧгӱнденгени чыгып келди.\nОрус кыстыҥ јаражын кӧрӱп, акту сӧзин угуп, алтай каан ого килейле, тӧрӧл јериниҥ сыйларыла ӱлешти. Эки јиит бой-бойына сӱӱшке алдыртып, орус каанды оорудаҥ јазып, амыр-энчӱ јуртай берди.\nКӧргӱзӱде Оймон ичиниҥ јаржактарыныҥ ла алтай албатыныҥ кожоҥдоры угулып, бијелери кӧргӱзилди. Ондо республиканыҥ аймактарыныҥ ла каланыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ 400 кире туружаачызы ойноп бијеледи. Кӧргӱзӱде эл театрдыҥ актерлорыла, јайаандык ӱредӱниҥ студенттериле коштой Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ лагерьлеринде амырап турган балдар турушты.\nЧӧрчӧк Алтай Республикада орус ла алтай албаты эптӱ-јӧптӱ, ар-бӱткенди кичееп јӱргенин кӧргӱсти. Байрамнаҥ белетелген ээчиде бичимел газеттиҥ келер номеринде јарлалар.