Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јилбӱлерине - altaicholmon\nРеспубликаныҥ муниципал биригӱзиниҥ тӧс ајарузында тергеениҥ ле кажы ла муниципал тӧзӧлмӧниҥ јонјӱрӱм-экономикалык, анайда ок јурттардыҥ старосталарыныҥ институдыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарын јеткилдеери болгон.\nСоветтиҥ бӱдӱреечи дирекциязы муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ тап-эриктер ле акча-манат јанынаҥ сурактар аайынча јартамал эдип, олорго методикалык, консультативный ла тап-эрик болуш јетирет.\nӦткӧн дӧ јылда, эмдиги ле чылап, одоштой тергеелердиҥ — Кемеровский, Томский ле Новосибирский областьтардыҥ, Алтай крайдыҥ, Тува ла Хакас республикалардыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ советтериле озолондыра јӧптӧшкӧни аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис. Анайда ок бис Горно-Алтайсктагы госуниверситетле ӧмӧ-јӧмӧ иштеери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургусканыс, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыла, РФ-тыҥ Минюстыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла колбуны тыҥытканыс.\nТемдектезе, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ уставтарын бӱгӱнги јасакберимниҥ ээжилерине келиштирте кубултары чӧйилип турза, документтер окылу јарлалбаза, РФ-тыҥ Минюстыныҥ башкартузы бистиҥ советке јетирӱ эдет. Совет ол јетирӱлерле башкарынып, керектӱ иштерди ӧткӱрет. 2017 јылда нормативный тап-эриктик акттарды јарлазын деген 94 баштану эдилген ле шӱӱлтелерлӱ 34 самара аткарылган болгон. МО-лордыҥ уставтарын бӱгӱнги јасакберимге келиштиртери — советтиҥ јаантайынгы ајарузында.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгинде тергеелик нормативный тӧзӧлгӧ тӧзӧӧринде эрчимдӱ туружат. Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи јасакберимдердиҥ экспертизазын ӧткӱрери јанынаҥ чокым система тӧзӧлип калган. Jасактардыҥ ӱлекерлери бастыра кеминде муниципалитеттерге (каланыҥ, аймактардыҥ ла јурттардыҥ) аткарылат, оныҥ уч-турултазыла бис ӱлекер јанынаҥ башка-башка шӱӱлтелерди аладыс. Jасактардыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи ажыра экспертиза ӧдӱп турган ӱлекерлериниҥ тоозы калганчы ӱч јылдыҥ туркунына ӱч катапка кӧптӧгӧн.\nАнайда ок АР-дыҥ СМО-зыныҥ ассоциациязы Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јакаандарыныҥ ла јӧптӧриниҥ ӱлекерлерине экспертиза база ӧткӱрет. 2017 јылда башкаруныҥ јербойында бойы башкарынарыла колбулу јакаандары јанынаҥ 33 экспертиза, јӧптӧри аайынча 54 экспертиза ӧткӱрилген (2016 јылда — 4 лӧ 12).\nАссоциацияныҥ чодыла, ГАГУ-да муниципалитеттердиҥ специалисттериниҥ билгирлерин бийиктедери аайынча курстар ӧткӱрилип јат. Мындый ӱредӱни божоткондорго кере-бичик табыштырылат. Процессуальный јасакберимде кубулталарла колбой, былтыр 62 специалист арбитражтыҥ ижиле колбулу темалар аайынча ӱредӱ-белетениш ӧткӧн.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ республикан баш башкартузыныҥ, Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ, Jондык палатаныҥ чыгартулу улузы турушканыла, јурттардыҥ старосталарына семинар-јуундар ӧткӱрери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Олордо кӧрӱлип турган сурактар јурттарда ла эл-јон ортодо јеткер болбозын јеткилдеериле, старосталар МЧС-ла, полицияла, јондык организацияларла ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ, оноҥ до ӧскӧ сурактарла колбулу. Старосталарды олорго кере бичик берери, јилбиркедиш эдери, јурттардагы спортивно-культурный инфраструктураны јарандырары јанынаҥ сурактар јилбиркеткен болгон. Тургузылган сурактар бӧлӱктей аайлаштырылган. Тургуза ӧйдӧ, АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердниковтыҥ шылтузында, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јурттардыҥ старосталарын јилбиркедери јанынаҥ акча-манат чыгарылган. Jурттардыҥ старосталарына кере бичик берериле колбулу сурак аайлаштырылган.\nБойыстыҥ ижисти элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра кӧргӱзерге чырмайадыс — бойыска реклама эдип эмес, а јерлештериске бистиҥ организация кандый ууламјыларла иштеп турганы, биске кандый сурактарла баштанары јанынаҥ јартамалдар эдерге. Бу јанынаҥ бис «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерле, «Туулу Алтай» ГТРК-ла, АР-дыҥ башкарузыныҥ тергеелик окылу порталды башкарып турган пресс-службазыла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. АР-дыҥ окылу сайтында муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ совединиҥ бӱги бар. Улус ол бӱктеҥ ассоциацияныҥ учредительный документтериле, јӧптӧжӱлер, отчеттор, тӧс ууламјылар ла иштиҥ планы аайынча јетирӱлерле таныжар аргалу.\n2017 јылда бастыра тӧс иш-амадулар бӱткен, совет ле муниципал биригӱлер, государственный јаҥныҥ федерал органдарыныҥ тергеелик башкартулары, тергеелик јаҥ ортодо бек колбу тӧзӧлип калган. Ассоциация муниципалитеттер ортодо тузалу иш-колбу тӧзӧӧр, муниципал биригӱниҥ јаантайынгы керексиништерине каруу берер аргалузын кӧгӱскен.\nМуниципал служащийлерди, анайда ок јербойында учурлу сурактарды аайлаштырарында туружып турган бастыра улусты акту кӱӱнимнеҥ бистиҥ профессионал байрамысла — Jербойында башкарынарыныҥ кӱниле уткып турум! Бастырагарга бек су-кадык, ырыс, баштаҥкайлар, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм, албатынаҥ јӧмӧлтӧ, јӱрӱмдик эрчим, муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ле олордыҥ албаты-јоныныҥ јилбӱлерин мынаҥ да ары једимдӱ корулаарын, кижилик кӱӱн, тургузылган иш-амадулар једимдӱ бӱдерин кӱӱнзейдим!


Курусканова Светлана Чемоковна\nАруна: - Здравствуйте. Я Аруна Андреевна Якпунова, студентка Горно-Алтайского государственного университета. 2-го курса, 535 группы Факультета алтаистики и тюркологии. Сегодня 10 июля 2017 года. Я беру интервью у Пустогачевой Светланы Чемоковны. Она является руководителем общественной организации «Челканцы». Передаю слово ей.\nАруна: - Сöсти Светлана Чемоковнага берип jадым.\nСветлана Чемоковна: - Ой, мениҥ адым jолым Светлана Чемоковна. Кыс jеринде, кыс тужында Курусканова болгом. Сööгим мениҥ jарты, сööгим мениҥ шакшалу, тезек мен jарта. Тöрöн jерим мениҥ Шынарак, Куландыныҥ ортозында öскöм мен. Адыҥ мениҥ адам председатель колхоздын болгон. Мы Санькин аил деп кагыдаил ол öрöмöдö тогда и болгон анда. Адам председатель колхоз болгон, энем продавец болгон. Бис анда öскöнис. Анаҥ соондо бежен тогус jылда Турочакта кöчкöнис. Кöжип там адамнаҥ председательдеҥ тÿжерсаныр, башка колхозко барып ийнерзаныр. Артыбашта агыжын адамла партияла тажыганарсаны коммунистический партияден jугарсанер. Бис тöрт кижи, эч бала, мамам, папам, Турочак кöчкöнис. Конечно кÿч болгон энам ле адамга, башкы jер башка няҥ, деревня jÿнен няҥ. Школ бис барагенерс, мен экинчи класска баргам анда конечно акалар орыс бала, мен орыс тил бирда оҥдабам. Парагым айдейле класска отурам, бир неме оҥдибийтеҥ орыстап толбалар. Jе кеил мари jараш, омок учунайда ол балдардыҥ ортозында анай ÿренип алгам. Öдöк, ну где то jарым jыл айге ÿйде болып, конечно холе экилер ÿжтер кандый-кандый jÿжерге арифметика база jуларла тöртöргö даже алып тургам, бастра айдерде бирген jорголоп. Кÿч болгон ну ари кыс кижиге кызычакка аринеҥ болгон няҥ капшей-капшей улгалардыҥ ортозында öлнöргö кöп. Кычыр капшай ÿреналам мен орус тилле, а вот мениҥ айжем Сергей. Ох кÿч болгон ариняҥ нöкö кÿштÿ, эм орустап айтса лаловый что ли? Тили арияр вот Сергейге кÿч болгон, ол школдо. Ай jакшы ÿрен албас, кÿжедип албас и айдар болгон. Jе эки мениҥ тылманда Таня, анаҥ олор школ барбанар и Валера бежен jети jылда тöрöйт. Турочакка кöчип баралы алгавейста тоже бир орус сöс ондобийт, немеде jок то алывейт балдар ла ойнозы керек. Jе эки-ÿч jашту бала, конечно ойнозы керек. Кайда ойныйерин тоже jакшы jок тыжалвейим jылайт вейим тоже кайдада ÿниндрек ло кайда ÿле jолло. Jе… Ол ÿренвенин кöп не андый семьялар болгон. Бир кижилерде беш бала, алты бала, jе бирле теҥ болгоныс, болертенс анда. Валера тоже капшей-капшей ÿретпарган орус тилге капшей ÿрет барган. Вот эмдиге jетире jок девейт, бистиҥ тиле ундывсалан. Jе jакшы, jок девейтанда болзо, но оҥдоп jеткенис немее, jуулып айтканда. Jе Таня бистиҥ тоже бистиҥ cондо мениҥ соҥдоп турган кижи ари орыс тиле jакшы ондоп туры. Но тоже школды jакшы божоян. Мен школды сразу, вообще анан jакшы ÿренип чыккам. Экинчи класстаҥ ÿренип болгом, тилин он‘добой. Анан‘ ÿжинчи класста, тöртинчи класста, бежинчи класста, вообще jуу бештерге ÿренгем отличница болыкеп анда. Jе школдо jакшы болгон. Ну просто природала активный кижи капшай-капшай, то зенивой болуп, то председатель отряда пионерский болуп. Анда коммсомолго киргенде, член коммитетта комсомола, jе андый активный кижи болгом мен. Орустардыҥ ортозында айдыйым, бойыма jакшы сöскöм мен. Айдый болуп jе jакшы öйгöнимис jакшы школомда jÿргенимис. Анаҥ сондо мен Томский университетке бар поступать эдалара киралара юридический факультетке таваларыс. Jе jешкий балаваларыс максималисты айдып болуп. Аня Ихтеева мениҥ подругам болот юридисечкий факультетке кирип, jугедип справедливость устонавливать андый закон болзын деп алкелт. Айда няҥ салып кошту болгоныс, jе конечно авалерис юридический факультет Томский университетте. Документти бисти аларенер, но тяжко аваланер, конечно столько стажистов тывелкеп келип. Jирме ÿч, jирме тöрт jашту кижи слер, анда системика толи работать то правоохранительные органы милиции, судебные искавые всякие норантут. Jе бис jаш болгоныс, откуда мы все это знали, сагыш бар знание бар, киртибенис и все. Вот мен баштапкатап экзаменды все jакшы сдавать эдип салам сочинение тöрткö чийгем, историяны бешке, русский литератураны бешке сдавать этсалам. Вообще орустардыҥ кöстöри ажычкалан болгон, айда сдавать эткениме болгон. Jе мен школдодо jакшы ÿренгем, анда английский язык деп нас не профилирующий. А бистиҥ школдо английский айдарда ÿреткенер то ÿреткенвенер, то учитель болгон то болван. Айда воткылевен беш тургусалар аттестатта, а знаний деген немее jокта айдип билделе болган. И вот текст переводить эдерде, мен тоже упёртый ол тужында. Вот эме как я сейчас помню, туюс деген употреблять деген мен ол сöсти таван, а текстиҥ айважын туюс ол вообще страшно многое значение сöстöрдö же. Она вот уперлась, айла вот сижу и всё дальше не могу продвинуться ол текста сдавать эдип болвомса эки тургусверен и всё полный облом болгон. Ол айда баштапкы jылда. Анаҥ экинчи jыл ну послабее сдала, что ли экзамены не помню, но тоже кирполбой салам. Ӱжинчи jыл уже юридический факультетке барага кооркыттым. Все уже понимаю, что это уже облом. Jаш балдарды алый слер аҥан, ну кöринjат же толи анда карган jÿетерлер, то ли бис jаш балдар анда тегин jöрип турус. И исторический факультетке документи сдавать эткем. Ну поступила сразу можно сказать. Андый болгон исторический факультетти тогусан jетен, алты jылда божоткон. Jе jадын jÿрим jакшы болгон. Тöс анда материальный андый-мындый неме jетпейтен бис вообще сеспенис. Карузар вообще будым эҥертен он салкой, он ÿч салкой стипендия одус беш салкой. Вообще бестирмен jеткен биске ол акча. Одус акча даже jеткерин маникюр эдалтан болгоныс бис, конечно одус акча анда. Беш акча автобус, jирме акча эмезе эмди санаанза ол вообще ай белен. Вообще бесплатно можно сказать. Андый jакшы, эремеде jатканыс бис, действительно коммунизм öйдö jатканыс бис.\nJе университеттеҥ сонда Горно-Алтайск келдим. Ишке кирде керек, иште тылдалды керек. Ол да öрöмöзде инда jаш балага иш jок. Объязательно кандый бир кижи болушты керек кöрди керек. Анейде болуп Улаган баргам мен. Анде бир таныш Ада Филипповна деп кижи, райком партияда иштеп, jе биске андый специаль керек деп обществознанияла ана бар иштегем, бир jыл. Jе анда ÿйдим тоже керек наверное партия, править, jÿгиретенер. Править эдер ол система иштеп турга. Тоже мен санап тургам, анда иштеп jорып Акташта jадып jÿргенис, общежитияда jаткам мен. Но башка jер, башка калык. Улаганыҥ кижилери калjу кижилер, jе может ол системага киркалан. Мен ари эркелеп чыккам кижи, jакшы öскöн бала, андый отношенияны jе там кöркийем. Jе хоть апельсинда болгон анда, jе кем jок. Главное общежитиеде jадып, это самое Горно-Алтайск келевем мен. Ну келевелер кöп иштиҥ мындап музейге баргам, музейде как всегда jер jок. Наглость боло кöп управление культурага баргам. Управление культурага все таки университет туулган кижи Томский государственный университеди ни хухры мухры. Барайла айткым мен ма иш берер деп. Кирик Леонид Таушканов деп кижи директорга звонитиен бистиҥ анда специолист бар. Томский университетти таусан, этнограф. Экспедицияларда болгом, Хакассия jертимде экспедиция болгом. Томский область нас встречала, бойымнын Турочак аймакта 73-74 jылда jулгам. Jе конечно ундып салгам этнограф. В основном религиозный нелерге турушкам мен. Бистиҥ кандый jуун jаан, кöп немени шийгем мен. Кöп неме кавырсам эм анны бичий керек чыгарты керек, ну ижан болтынтурасан мен. Ари кижан чыгарты керек болгон.\nJе музейде иштегем jакшы , иш jакшы болгон, потому что бешти оҥдоп турдым мен и все таки мен историк квалифицированный, этнограф и ол советский историяла отдел иште мен научный сотрудник болгам мен анда завотделам болгам мен ну нормально jакшы иштегам мен. Он алты, он jети jыл иштегам мен музейда. Вот, музейда иштемда кöп, кöп jорголодыс бис бис республиканыҥ он, тогда область была Горно-Алтайская, ну вот. Бис деревняларда мен практический болгом. Мен Кош-Агачта только Джазаторда болгбам, Улаганда Балыкчыда болбам, Усть-Канский районды бис деревняларда болгом мен, Шебалинода т.е часть деревняларды кабырып jÿгерип экспонатар. Лекциялар кычырып jÿргледис бис кабырып. Вообще кöп иштер эткенис бис анда. Музейда иштеп турамда, jе вроди и заметный иш, но мен сананзам вообще эм кöрганда керек немее эткаваныс. Бистиҥ сонда по-моему вообще бир неме экспонатор кавырбан кижилер уже jÿрбанар бистиҥ сотрудниктар. Jе нормально все было, анда перестройка болуп.\nБир jыл школдо иштегем. Анаҥ бир эмеш иш jок jоргом, анаҥ Эл Курултайда бир эмеш иштегем. Ол все таки наверно последний кижи болбан олорым и правительствога кирип калгам мен. Но мен общественный керектерле турушкам. Вот коренные малочисленные народы деп ол общественный организация тöзöгамда. Выступать эдип, участвовать эдип, но активный болгам ол öйда, но айды чорып бери чорып правительство киркалдым. Но как раз бистин‘ коренные малочисленные народы калыкктыҥ Зубакин деп Семен Иваночив кижи тогда глава болган. Бисти кавырлалып jÿгерип бистиҥ кижилер. Айтканар бистиҥ андый специалист jакшы jÿргейтен кижи. Иш jок то даседа деген и Зубакин обещать эткен меге ишке алып алаларга. Вот Зубакин мени тогузан сегис или тогус jылда ишке правительстовга алалкелип вот. Пенсия jерине анда иштеп алдым, jе кöп эмеш конечно.\nАнда бистииҥ балдар трудолюбие, талантла бойлары öрö чыгып алар . Это Бу jыл эки куманды кызычак городта золотой медальла школын божодып турасалындар. Бешперова и Сатлаева. Jе городта эки куманды бала это вообще же прекрасно, вообще это самое. Ну, калыкта способность таланты все равно не уничтожишь, кандый да jуу болзо. Jе кÿч jакшы немее айттыва jок.\nАруна: - Скажите, пожалуйста, в 2013 году в с.Курмач-Байгол проходил Международный день коренных малочисленных народов. Кто организовывал? Какие у вас остались впечатления?\nСветлана Чемоковна: -Да, я организовывала все это. Мен анда кöп турушкам, конечно это самое. Международный день коренных малочисленных народов мира деп jирме тогус августа официально андый байрам бар. Он ÿч jылда Курмач-Байголда бис ол байрам öткÿрилгелевенис. Ну, сагоным калык мен санатурум, ну бойыныҥ jерин вообще jÿткилер, санаптурулар арии jакшы болзын деп. Вот список чийсалам мен орыттыҥ салган канча кижи jатjат. Ну и примерно ÿч jÿс салкой jе боли мение иштеп турган улустаҥ кавыргам мен акча. И беш кижи прям с удовольствием акча бергененр вот келип кавыргабаныс и бис вообще кöп неме эткенис бис ол акчала. Пригласительные эдип салганыс, благодарственный письмо чийип салганыс, но андый типографияда баргаваныс пригласительный эдип. Анден футболкалар Курмач-Байгол деп чыгарваныс, кружкалар андый Курмач-Байгол деп. Ну кöп немелер эткевенис сыйлар. Благодарственный jуулар эткевенис толу кичик акчала, но я думаю, с умом потратили. Jе кижилер берген акчаны это самое, jе байрам jакшы болгон. Вот кешкиде бис болговоныс, кишкиде на кануне вечером, вот Курмач-Байгол ээн, jакшы концерт деп сананар. Балдар jÿгетвенер и болгон керек болгон и няҥ кижилер и ойндор öдÿп, вообще прекрсаный был вечер. Поздравляли юбелярларды, молодые семья. Ну, так то кижилер с удовольствием собирались тогда настроение jакшы болгон, кÿн айас болгон. Но и трагедия анда болгон тоже, кижи öлÿп калган. Вот бистҥ андый jадын jÿрÿм. Jе ладно…\nАруна: -Мынайып бистиҥ интервью учына jетти. Jаан быйан, су-кадык, эзен–амыр слерге кӱÿнзеп турум.


21.05.2019 - altaicholmon\nТӱрк калыктардыҥ јииттери — ӧзӱмдӱ јолдо\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди кӱӱк айдыҥ 12-16 кӱндеринде ӱренеечилердиҥ тӱрк калыктардыҥ тилдериниҥ ле литературазыныҥ бастырароссиялык олимпиадазын ӧткӱрди. Быјыл 13-чи катап ӧткӱрилген олимпиадага 5 университеттиҥ командалары: М. К. Аммосовтыҥ адыла адалган Тӱндӱк-Кӱнчыгыш федерал университеттеҥ, Башкортостанныҥ М. Акмулланыҥ адыла адалган государственный педагогический университединеҥ, Хакас Республиканыҥ Н. Ф. Катановтыҥ адыла адалган госуниверситединеҥ, Туваныҥ государственный\nКулјалардыҥ ла тоолордыҥ јажытту, байлу учуры\nГорно-Алтайсктагы госуниверситетте ӱч кӱнниҥ туркунына «Алтайдыҥ бирлик солоҥызыныҥ алдында» деп фестиваль ӧтти. Фестивальда ӧткӧн керектердиҥ тоозында телекейлик учурлу конференция болды. Оны ГАГУ ла «Алтын Казык» деп јондык организация тӧзӧп ӧткӱрди. Конференцияныҥ туружаачылары «Тӱрк-монгол калыктардыҥ јаҥжыккан культуразында геометриялык обор-сомдордыҥ учуры ла тоолордыҥ семантиказы» деп темала солун јетирӱлер уктылар. Конференцияныҥ туружаачыларын ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ\nАлтай Республиканыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јеринде кӱӱк айдыҥ 16-17 кӱндеринде ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деп адалган талалык баштапкы фестиваль ӧтти. Јылдыҥ ла кӱӱк айда текши ороондо Билениҥ калыктар ортодогы кӱни элбеде темдектелет. Айдарда, бу да јакшынак байрам-форум ол\nЈалтанбас јуучылды, озочыл малчыны эзедип\nКижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ ле казыр, коромjызы jаан jуу-чак – Ада-Тöрöл учун Улу jуу. Бу jуу-чакта совет ороонноҥ 27 миллионноҥ кöп кижи корогон. Туулу Алтайыстаҥ фронтко 43 муҥ кижи атанган, олордоҥ кӧбизи бурылып jанбаган. Бистиҥ ортобыста мындый ачу-коронго бастыртпаган биле jок деп айдарга јараар. Биледеҥ кем-кем jанып келзе – оноҥ jаан ырыс jердиҥ ÿстинде jок болгон.\nАлтай калыктыҥ кӧгӱс-санаазыныҥ «оодылбаган шибеези» – јаҥар кожоҥ. Сӱӱнгенин ле сӱрниккенин, оморкогонын ла эзеткенин јаандарыс кожоҥында чыгара айдатан. Мӱргӱӱл ле алкыш, јакылта ла айдыныш учурлу јаҥар калыгыстыҥ чактар ӧткӱре ӧдӱп келген тӱӱки јолыныҥ керечилери. «Јууныҥ-чактыҥ ӧйин кожоҥысла ӧдӱп чыкканыс» – деп, јаандарыс айдатан. «Кыра ижи келгежин, кырылып калзаас кайдазыс./Кыра ижи ӧдерзе, тирилип келзеес кайдазыс. /Ӧлӧҥ\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкараачы иштерде иштеер улусты талдаары јанынаҥ конкурс ӧткӱрери керегинде јакаан чыгарган. Бу конкурстыҥ турулталарыла талдалган специалисттер кадрлардыҥ «Команда развития Республики Алтай» эмезе кыскарта «Команда РАзвития» деп адалган резервине кийдирилер. Тергееде башкарту иштерде иштеер улусты талдаарын РАНХиГС-тыҥ (Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте России) специалисттери башкарып\nАјаруда отчет ло Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧӧри\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ 43-чи сессиязы кӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн. Сессияныҥ ижинде Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ сенаторлоры Владимир Полетаев, Татьяна Гигель, Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков, тап-эрик корыыр органдардыҥ, республикан јаҥныҥ органдарыныҥ ла федерал службалардыҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ ла аймак Советтердиҥ јаандары, республикан ла муниципал СМИ-лердиҥ редакторлоры ла ӧскӧ дӧ окылу улус\nЈаҥы ӧйдиҥ, кӧрӱмниҥ школы — «Кванториум-04»\nКӱскиде республикада ӱзеери ӱредӱниҥ «Кванториум-04» деген јаҥыртулу јери (площадка) ачылар. «Ӱредӱ» деген нацӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп адалган федерал ӱлекерине келиштире талалык ӱлекердиҥ кӧдӱриҥилерин бӱдӱрер амадула иштеер. Алтай Республиканыҥ башкарузы АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайын јӧмӧгӧниниҥ шылтузында бу ӱлекер ичкери јолын алынды. Балдардыҥ «Кванториум» деген технопаркы — ӱзеери ӱредӱниҥ јаҥы бӱдӱми. Ол\nЈурт кооперативтерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр\nКӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ кичӱ залында башкаруныҥ ээчиде чазы ӧткӧн. Парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла болгон бу јуунда «Алтай Республикада јурт ээлемниҥ потребительский кооперациязын ӧскӱрерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр» деген темага учурлалган куучын-эрмек ле шӱӱжӱ ӧткӧн. Башкаруныҥ чазында тергеениҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы\n«Бастыразыла куучындажар керек…»\nБу јуукта Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ чыгартулу улузыла тушташкан. Туштажуда «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ла ӧскӧ дӧ СМИ-лердиҥ башкараачылары ла журналисттери турушкан. Олор тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечиле республикадагы айалга, јаҥныҥ органдарыныҥ келер ӧйгӧ темдектеп алган ижи керегинде куучындажып, ого


Ижи jилбилӱ ле керектӱ - altaicholmon\n-Вера Ивановна, калганчы ӧйдӧ почтаныҥ ижинде кандый кубулталар эдилген, слердиҥ башкартуда кандый бир јаҥыртулар болгон бо?\n-Почта јаантайын ла ӧзӱм алынып турган предприятие болуп јат. Оныҥ ӧзӱминиҥ тебӱ-динамиказы сӱрекей бийик деп айдар керек. Аҥылап темдектеерге турганым – бисте јаҥы продукт, јаҥы технологиялар кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Иштиҥ байа бир структуразы солынып јат деп айдарга јараар. Солынбай турган неме – ол почта колбуныҥ универсальный јеткилдештерин јетирери. Байа бир корреспонденция аткарары, јетирери. Бу тӧс јеткилдеш болуп јат. Россияныҥ почтазыныҥ арткан технологиялары ла јеткилдештери бу тӧс јеткилдешти айландыра тӧзӧлӧт. Аҥылап темдектеерге турган неме – ол почтальондордыҥ ижиниҥ аайы солынып јат. Бӱгӱн почтальон јаҥыс ла газеттер ле журналдар јетирип турган кижи эмес, је ананйда ок ол коммунал тӧлӧмирлер, сотовый колбу учун тӧлӧмирлер алат, эл-јонныҥ, ар-јӧӧжӧниҥ страхованиезин эдип, страховой компаниялардыҥ агенти болот. Бӱгӱн почтальон јаҥыс ла улусты газет-журналга бичидип турган эмес, ол анайда ок заказ аайынча байа газет-журналды садар аргалу. Эл-јондо андый суру бар болзо, почтальон башка-башка ууламјыларла иш бӱдӱрет. Ол офисте отурбай јат, улусла чике колбуга чыгат ла айдылган јеткилдештерди јетирет. Почта јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ ичинде јеткилдештерле токтобой јат ине. Бисте авиаперевозкалар табылган, посылкалар бар, кичӱ пакет деген јарлу јеткилдеш бар…\n-Мындый јаҥыртуларла колбой ишчилерерди јаантайын ӱредерге келижип турган болбой. Айса ӱзеери улус ишке аладар ба?\n-Эм тургуза ишчилердиҥ тоозын кӧптӧтпӧйдис. Бис ишчилеристи ӱредедис. Је кезик јаандап турган јурттар бар. Темдектезе, Кош-Агашты, Оҥдойды эмезе Шабалинди алактар. Бу тӱрген јаандап турган јурттарга ӱзеери почтальондор алганыс. Анда байа бир офистеги ишчилер астадылып, јерине почтальондор алынган. Андый оптимизация ӧткӱрилген деп айдарга јараар.\n-Почтаныҥ јеткилдештеринеҥ кандыйы эл-јон ортодо јаан суруда деп айдар эдер?\n-Бистиҥ бизнес ӱч бӧлӱкке бӧлӱнет: акча-манат, посылканыҥ ла почтаныҥ бизнези. Олордоҥ эҥ бескелӱзи деп почтовыйын айдар керек – байа почтовый јеткилдештерди. Самаралар алары ла аткарары, баалу самаралар, газет-журналдарга бичидиш ле оноҥ до ӧскӧзи. Бу эҥ јаан бӧлӱк. Экинчи јерде акча-манатла колбулу бизнес турат. Пенсиялар, пособие-акча јетирери, тӧлӧмирлер алары, страхование ле оноҥ ӧскӧзи. Посылканыҥ бизнези ӱчинчи јерде. Алдында јылдарда посылкалар јаҥыс ороон ичиле аткарылып турган болзо, эмди улус олорды кайдӧӧн аткарбай турган, улуска посылкалар кайдаҥ келбей турган деер.\n-Газет-журналдарга бичидери, олорды таркадары почтаныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи. Бу ууламјыда ӧзӱм бар ба?\n— Газет-журнал продукцияны таркадар иш олорды киосктордо эмезе почтаныҥ бӧлӱктеринде садары ажыра ӧткӱрилип јат. Бичидиш керегинде айдар болзо, бисте ол периодический подписной изданиелер деп адалат. Бу иш ӧткӧн јылдардыҥ кеминде артат. Калганчы јылдарда газет-журнал садып турган јерлерде садылып турган продукцияныҥ кеми јылдаҥ јылга кӧптӧп турган болзо, бичидиштиҥ кеми мынаҥ озо јылдардыҥ кеминде артканча. Кандый да изданиелер тиражын астадат, кандыйлары да кӧптӧдӧт. Интернетле кожо улус газет-журналдар да кычырбай барган. Анчада ла јирме јашка јеткелек јашӧскӱрим. Мен бойым да Интернетти эрчимдӱ тузаланадым, је андый да болзо, газет-журналда јарлалган сӧстиҥ кижиге јетирип турган тузазы, Интернетке кӧрӧ, кӧп деп айдарым. Интернетте бӱгӱн сайт тӧзӧйлӧ, нени де бичидер, эртезинде ол сайтты јоголтып салдар. Нениҥ де учун каруузына турбай јадар деп айдарга јараар. Оныҥ да учун Интернетте тузалу эмес, кезикте каршулу да јетирӱлер кӧп болот. Анчада ла кӧрӱм-санаазы јаҥы-јаҥы ла тӧзӧлип јаткан јаш ӱйеге. Газет-журналдарда дезе андый эмес – «сары прессадаҥ» ӧскӧзинде. Изданиелер башка-башка болот – билимдик, билимдик-популярный, соотошту, билгирлер элбедер. Олор Россияныҥ почтазыныҥ каталогында кӧп.\nМениҥ санаамла, Алтайда јаткан алтай албаты тӧрӧл тилиле чыгып турган «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырар учурлу. Кезикте нӧкӧрлӧрим слердиҥ газетте чыккан јилбилӱ бичимелдерди кӧчӱрип берет. Оныҥ да учун газедер тузалу ла керектӱ деп билерим. Оны чыгарар да, бичидер де керек. Бичидиштиҥ баазы баалу деп айдар улус табылар. Је оныҥ баазын почта бодоп ло бааладып турган эмес. Почта газетти бичиткен кижиге ол газетти айлына јетиргизер деп быжу молјонот. Бис газетти собурып, чокым адресле аткарадыс. Почтальон, јааш та болзын, кар да јаазын, байа газетти бичиткен кижиниҥ айлына јетирет. Бир газеттиҥ баазы 7-8 салковой. Кижи газетти јарым јылга бичиткен болзо, оныҥ баазы бистиҥ эл-јонныҥ бюджедине билдирлӱ боло берет деп айдарга јараар.\nКажы ла албаты бойыныҥ тилине кару. Бис бойыстыҥ тилисле сананадыс. Кажы ла кижи тӧрӧл тилин билер учурлу. Тил ундылып баштаган соҥында, албаты јоголып баштаар. Алтай албаты, анчада ла јербойында башкарынар органдар, јаҥыс ла тӧрӧлчи кӱӱндӱ болуп, тӧрӧл тилиле чыгып турган газеттерди, бичиктерди кычырар ла бичидер учурлу. Ол тушта тилдиҥ культуразын чеберлеп алар арга болор.\n«Ух-ты бу Рембранд, а бу Толстой турбай» деп кайкап јадыс. Је бу ок ӧйдӧ тӧрӧл тилисле чыгып турган газет-журналдарды бичитпей, тӧрӧл культурабысты јоголтодыс. Бӱгӱн алтай тилле чыгып турган газедин кычырбай турган улус эртен тӧрӧл тилиле чыккан бичикти де кычырып болбос. Гёте Есенин чилеп, ӱлгерлер бичип болбос эди. Есенин де Гёте чилеп, чӱмдеп албас эди. Не дезе, кажызы ла бойыныҥ тилиле сананат ла сезет. Оныҥ да учун бу ууламјыда республикабыс ӧзӱм алынзын деп кӱӱнзейдим.\n-Почтаныҥ ишчилериниҥ орто јажы канча? Слерде јашӧскӱрим иштейт пе?\n-Мен республика ичинде почтаныҥ бӧлӱктеринде иштеп турган кажы ла кижиле куучындажарга кичеенедим. Оныҥ да учун јаантайын јол-јорыктарда болодым. Бисте 18 јаштаҥ ала 65 јашка јетире улус иштейт. Бис почтада иштеер кӱӱндӱ, кемге бу иш чындаптаҥ ла јарап турган ла эл-јонго почтаныҥ јеткилдештерин чыҥдый эдерге турган улустыҥ бастыразын аладыс. Јажына ајару этпей јадыс. Јаҥжыкканы аайынча бӧлӱктиҥ јааны јажы аайынча амыралтага чыкса, оныҥ јерине јиит улус келет. Бастыра Россия ичинде почтаныҥ колбузыныҥ јеткилдештерин јетирер бирлик автоматизированный система бар. Анда башка-башка программаларла иштеп билер керек. Ол андый ла јеҥил керек эмес. Је андый да болзо, бисте ол программаларла јиит те, јажы јаандай да берген ишчилер иштейт. Бастыра ишчилердиҥ јаштарыныҥ орто кемин алза, эҥ ле кӧп 30 јаштаҥ ала 50 јашка јетире улус иштейт.\nБайа ишчилерди јаантайын ӱредедер бе деп сурадар. Россияныҥ почтазында дистанционный ӱредӱниҥ системазы бар. Бис ишчилеристи иштеп турган јерлеринде ӱредедис. Анайда ок олор дистанционный ӱредӱ база ӧдӧт. Андый ӱредӱ-курстар кӧп. Јаҥы иштеп келген кижи олорды ӧдӧт. Ишчи, билгирлер једишпей турганынаҥ улам јеткилдештерди чыҥдый бӱдӱрип болбой турган болзо, такыптаҥ ӱредӱ-курстарды ӧдӧр арга бередис. Чокымдап айдар болзо, ӱредӱ-курстарды баштапкы катап ӧдӱп болбогон ишчи оны экинчи катап ӧдӱп, керектӱ билгирлерди алат. Кажы ла ишти бӱдӱрип билер керек эмей. Оныҥ да учун байа ӱредӱ-курстарды ӧткӧн ишчилер эдип турган ижиле колбулу билгирлерди алып, јеткилдештерди чыҥдый бӱдӱрип баштайт. Бир айдыҥ туркунына республика ичинде кайда да 5-6 ӱредӱ-курс ӧдӧт. Темдектезе, бу ла ӱлӱрген айда почтаныҥ бӧлӱктериниҥ јаандары андый ӱредӱлер ӧткӧн. Почтальондорго, јаҥы иштеп келгендерге ӱредӱ-курстар база бар. Кезикте бош ӧй табып, бойым да андый ӱредӱлерди ӧдӧргӧ кичеенедим. Трендте болоры учурлу.\n-Почтада качан, канайда иштеп баштаганар?\n-Мен Маймадагы бӧлӱкте почтовый колбуны тузаланарыныҥ инструкторы болуп иштеп баштагам. Бу ишке 1989 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде келгем. 2019 јылдыҥ кочкор айында почта колбуныҥ бӧлӱгинде иштегенимнеҥ ала одус јыл болотон эмтир. Баштапкы катап ишке келеримде, самара, конверт, олорло канайда иштеер керек деген кӧрӱм менде болбогон до. Анда јакшы ӧмӧлик иштеген. Ол улус сагыжыма эмдиге јетире кирет. Антонина Романовна Шилигова, Людмила Васильевна Федулкина, Галина Ивановна Казанцева, Наталья Андреевна Кудряшова, Екатерина Константиновна Власкина ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу ижин сӱӱген, оны ак-чек бӱдӱрер, каруулу улустаҥ ишке ӱренгем.\nБаштап тарый почтаныҥ кайырчагына самараҥды салып ийгеҥ, бир канча ӧйдӧҥ ол самараҥды почтальон нӧкӧриҥниҥ почтазыныҥ кайырчагына апарып салар деген ле оҥдомол болгон ине. А байа ол эки почтовый кайырчак ортодо самара кандый јол ӧдӱп турганын билбес те болгом. Иштеп баштаган соҥында, эдип турган ижимниҥ кандый солун болгонын кайкагам.\nМен баштап бу ишке келеримде, Горно-Алтайск ла Москва ортодо почта 14 кӱнниҥ туркунына једетен. Эмди бу ӧйдиҥ узуны беш кӱн. Бӱгӱн почта ӧзӱм алынып турганыныҥ, собырар јаҥы узелдер бастыра автоматизированный болуп браатканыныҥ шылтузында бу иш тӱрген ӧдӧт. Мынызы сӱрекей јилбилӱ.\nЈаҥы ла иштеп баштаарымда, бир кӱн туку Бразилиядаҥ аткарылган посылкага туштагам. Школ ӧйинде географияны ӱреткен ӱредӱчимге быйанду јӱредим. Кажы посылка кандый ороонноҥ келгенин кӧрӱп, байа ороон јер телекейдиҥ кажы јанында болгонын јарт билетем. Бу иш меге сӱрекей јилбилӱ болгон ло мени бойына тарта берген деп айдарга јараар.\nОноҥ 1990-чы јылдар башталган. Ол кандый уур јылдар болгонын бастырабыс билерис. Ол тушта јаан ајару пенсияларды, пособие-акчаларды тӧлӧӧрине эдилген. Государство акчала јеткилдеер ишти чыҥдый этпейтен. Јаҥыс ла улус ишјалын алып болбой турган эмес, пенсионерлер де пенсиязын албайтан болгон. Почтаныҥ ишчилери акча келгенде, улуска пенсияларын айылдары сайын јетирерге кичеенетен. Улус почтага келип, комыдайтан, болуш сурайтан. Ол тушта мен почтаныҥ ижиниҥ јонјӱрӱмдик јанын база оҥдогом. Государствого јӧмӧлтӧ керек болордо, почта бу ишти туура таштабай, учына јетире апарган. Кандый да уур, јалтанчылу болгон до болзо, бис бу ишти ӧткӱргенис. Ол тушта почтальондорго табарулар да кӧп болотон. Бу ишти бастыра јанынаҥ билип, оҥдоп алган соҥында, ол јогынаҥ јӱрӱп болбойдым.\nМен тӧрӧл республикабыста чыккам ла оныҥ географиязын сӱреен јакшы билерим. Бу ӧйдиҥ туркунына бастыра јурттарга барып јӱргем. Јаҥыс ла Майский јуртта болорго келишпеди. Оныҥ да учун почта кайдӧӧн канайда барып турганын билерим ле бу ишти оноҥ тӱрген ӧткӱрерге кичеенедис. Бис ижистиҥ аайыныҥ логистикалык системазын јаантайын солыйдыс.\nТекшилей алза, почта улуска керектӱ деп сананадым. Кезик јурттарда бу колбу тудар сок јаҥыс эп-арга болот.\n-Почтада иштиҥ бастыра тепкиштерин ӧткӧн эмтирер?\n-Эйе. Соҥында мен почтаныҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы, оноҥ јааны болуп иштегем. 2002 јылда ГУ ФПС болордо, бери ордынчы болуп келгем. Тыҥ ла кӱӱним јок болгон деп айдар эдим. Не дезе, эл-јонло јуук колбуда иштейтени јарайт. 2007 јылдаҥ бери федеральный почтовый колбуныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ директоры болуп иштейдим. Бу јамыга келип, оныҥ структуразын солыгам. Эмди бу јамы байа бир чиновниктиҥ јамызы эмес. Мен бастыра почтальондорло чике колбуда иштейдим, почтаныҥ јеткилдештерин башкарадым. Чокымдап айдар болзо, эл-јонло јуук колбуда иштеерге кичеенедим. Онызы мени сӱӱндирет. Почта јаҥыс ла ӧзӱм алынып турган эмес, је ол анайда ок башкаратан системазын солыйт. Онызы чын керек. Мен почтада иштеп турган кажы ла кижини, оныҥ нени эдип билерин, нени эдип болбозын, нениҥ учун эдип болбозын билер, ого болуш јетирип ийер учурлу. Чыҥдый јеткилдеш јетирип турган кижи албаты-јонноҥ алкыш-быйанду јӱрер. Оноҥ баалу сый јок. Јурттар сайын јол-јорыкта болгомдо, эл-јонноҥ почтальон јаман иштеп турган деген комыдалдар угарга келишпейт. Болзо до, јокко јуук.\n-Ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан болзын.


2017 јыл: культураныҥ ундылбас элестери - altaicholmon\n2017 јыл: культураныҥ ундылбас элестери\nБаштапкы катап ороонныҥ тӧс калазы Москвада Алтай Республиканыҥ кайчыларыныҥ учурыла, кемиле јаан ойын-концерти ӧткӧн. Ол республиканыҥ культуразыныҥ тӱӱкилик учурлу кереги деп јолду чотолот.\nАндрей Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Алтай музейдиҥ академиязы ачылды.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, поэт, прозаик, актер, драматург Павел Кучияктыҥ 120 јылдыгына учурлалып, оныҥ «Чейнеш» деген пьесазы аайынча якут режиссер Сергей Потапов ойын-кӧргӱзӱни тургузып кӧргӱсти.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде јарлу јурукчы, баштапкы алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ӱредӱчизи И. И. Шишкинниҥ чыкканынаҥ ала 185 јылдыгына учурлалган јаан кӧрӱ ачылган.\nКайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайы атту-чуулу кайчы Н. К. Ялатовтыҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалып ӧткӱрилди.\nJаҥарчы-јуучыл Jаҥа Тодош Бедюровтыҥ чыкканынаҥ ала 110 јылдыгы темдектелди.\nТуулу Алтайдыҥ эҥ баштапкы бичиичилериниҥ, онойдо ок алтай литератураныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи Павел Чагат-Строевтиҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы темдектелди.\nПублицист, журналист очы сӧӧктӱ Улужай Садыковтыҥ 85 јылдыгы; Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Александр Тозыяковтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгы темдектелди.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды тӧзӧлгӧнинеҥ ала 65 јылдыгыла колбой билимчи Т. М. Тощакованыҥ 115 јылдыгына учурлалган «Алтай языкознание: литературный тилдиҥ ӧзӱминиҥ, бӱгӱнги орфографияны јарандырарыныҥ курч сурактары» деген Бастырароссиялык билим-практикалык конференцияны ӧткӱрди.\nБилим институт алтай бичиичи М. В. Чевалковтыҥ 200 јылдыгына учурлалган «Евразияныҥ калыктары: Тӱӱки. Культура. Тил» деп адалган Бастырароссиялык билим-практикалык конференцияны ӧткӱрген.\nФилология билимдердиҥ докторы, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи З. С. Казагачевага «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деген бийик ат адалган.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ башка-башка јылдардагы лауреаттарыныҥ јайаандык туштажу-эҥири ӧтти.